{"data":[{"article_de":null,"article_pl":"Abgunstkampe by\u0142a niewielk\u0105 osad\u0105 ol\u0119dersk\u0105 \u2014 \u017cu\u0142awsk\u0105 \u201ek\u0119p\u0105\u201d \u2014 nad Szkarpaw\u0105, oko\u0142o o\u015bmiu kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Nowego Dworu Gda\u0144skiego. Dawniej nale\u017ca\u0142a do Gda\u0144ska, a w 1783 roku oddano j\u0105 w dzier\u017caw\u0119. Do 1920 roku wchodzi\u0142a w sk\u0142ad powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, potem Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nWyznaniowo osada by\u0142a mieszana: S\u0142ownik geograficzny liczy tu trzydziestu mieszka\u0144c\u00f3w, ewangelik\u00f3w i mennonit\u00f3w. Dzieje tej garstki ludzi da si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 przez nazwiska. W 1773 roku mieszka\u0142 tu Franz Entz. Spis gda\u0144ski z 1793 roku notuje dwie rodziny mennonickie \u2014 o\u015bmioro ludzi o nazwiskach Dick i Goerke. W 1820 roku dziewi\u0119cioro spo\u015br\u00f3d 14 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o mennonitami. Spis powszechny z 1885 roku wymienia Abgunstkampe ju\u017c tylko jako wybudowanie gminy Hollm w powiecie malborskim: jedna zamieszkana posesja i siedmioro ludzi. To skala, o jakiej \u0142atwo zapomnie\u0107 przy s\u0142owie \u201eosada\u201d: ca\u0142a miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a tyle os\u00f3b, ile mie\u015bci si\u0119 przy jednym stole.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a, kaplicy ani domu modlitwy \u017ar\u00f3d\u0142a tu nie odnotowuj\u0105 \u2014 mennonici nale\u017celi do gminy mennonickiej w s\u0105siedniej wsi, nie ustalono jednak, w kt\u00f3rej. Nie ustalono te\u017c dzisiejszej nazwy polskiej tej miejscowo\u015bci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o \u201eAbgunst-Kampe\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Marienburg, strona 12, wykaz wybudowa\u0144 przy pozycji 41 (Hollm).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0313","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.267,"lng":19.204,"name_de":"Abgunstkampe","name_pl":"Abgunstkampe (osada mennonicka)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Anio\u0142owie \u2014 wsi notowanej w wykazie dawnych nazw wschodniopruskich jako Rapendorf w powiecie pruskohol\u0105dzkim \u2014 za\u0142o\u017cono w pierwszej po\u0142owie XIX wieku. Le\u017cy w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, na niewielkim wzniesieniu, i zajmuje oko\u0142o 81 ar\u00f3w. Dojazd prowadzi alej\u0105 grabow\u0105. Stan zachowania jest z\u0142y, a kompozycja zieleni \u2014 lip, buk\u00f3w, d\u0119b\u00f3w i grab\u00f3w \u2014 w znacznym stopniu zniszczona.\n\nW 1315 roku, 25 grudnia, lokowano wie\u015b na 42 w\u0142\u00f3kach, z nadania komtura elbl\u0105skiego Friedricha Wildenberga, na obszarze dawnej osady pruskiej. Le\u017cy na Wysoczy\u017anie Elbl\u0105skiej, osiem kilometr\u00f3w od Pas\u0142\u0119ka. Anio\u0142owo powsta\u0142o jako jedna z typowych wsi niemieckich, zak\u0142adanych przez Zakon w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci dzisiejszej gminy Pas\u0142\u0119k; do dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 tu czytelny uk\u0142ad owalnicy, obj\u0119ty stref\u0105 ochrony konserwatorskiej.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku zanotowa\u0142, \u017ce na drzwiach wej\u015bciowych ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Mariance, usuni\u0119tych w 1892 roku, widnia\u0142 \u0142aci\u0144ski napis z 11 kwietnia 1627 roku: ko\u015bcio\u0142owi ofiarowa\u0142 je Jacob Scholz z Rapendorfu, czyli z Anio\u0142owa. W XIX wieku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Mariance, a po reformie samorz\u0105dowej z 1828 roku tworzy\u0142a w\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ziemsk\u0105. Przed 1945 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie Preu\u00dfisch Holland w prowincji Prusy Wschodnie.\n\nOpr\u00f3cz cmentarza przetrwa\u0142y inne \u015blady dawnych mieszka\u0144c\u00f3w: budynek szko\u0142y z XIX wieku, dom podcieniowy z 1850 roku, zabytkowe domy mieszkalne oraz pomnik ku czci mieszka\u0144c\u00f3w wsi poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Marianka (Marienfelde), licz\u0105cej 2624 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 76; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"encyklopedia regionalna","tytul":"Encyklopedia Warmii i Mazur, has\u0142o \u201eAnio\u0142owo\u201d","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Anio%C5%82owo"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 76","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1040","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12141,"lng":19.59771,"name_de":"Rapendorf","name_pl":"Anio\u0142owo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po ewangelickiej wsp\u00f3lnocie Ankamat zosta\u0142 cmentarz, obj\u0119ty ochron\u0105 konserwatorsk\u0105. Narodowy Instytut Dziedzictwa prowadzi go w ewidencji zabytk\u00f3w na podstawie karty cmentarza z 1988 roku. Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144 umieszcza go w wykazie obiekt\u00f3w nieruchomych obj\u0119tych ochron\u0105 konserwatorsk\u0105 (tabela numer 3, pozycja 9) oraz w\u015br\u00f3d obiekt\u00f3w proponowanych do wpisu do rejestru zabytk\u00f3w (tabela numer 4, pozycja 2). W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego cmentarz nie figuruje.\n\nBli\u017csze datowanie jest sporne: studium wskazuje drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a gminny program opieki nad zabytkami z 2009 roku i powtarzaj\u0105cy go program powiatu sztumskiego z 2017 roku \u2014 pocz\u0105tek XIX wieku; programy te odnotowuj\u0105 cz\u0119\u015bciowo zachowane nagrobki i starodrzew. Wed\u0142ug studium jest to jeden z pi\u0119ciu cmentarzy ewangelickich wiejskiej cz\u0119\u015bci gminy, obok cmentarzy w B\u0105garcie, Budziszu, Tyw\u0119zach i \u017bu\u0142awce Sztumskiej; wszystkie s\u0105 nieczynne od 1945 roku.\n\nAnkamaty, po niemiecku Ankemitt, to wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska pod Dzierzgoniem, w dawnym powiecie sztumskim. *S\u0142ownik geograficzny* wywodzi jej nazw\u0119 od w\u0142a\u015bciciela nazwiskiem Hanke Metin, kt\u00f3ry otrzyma\u0142 j\u0105 w 1367 roku, i podaje 207 hektar\u00f3w obszaru oraz 146 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 76 katolik\u00f3w i 70 ewangelik\u00f3w.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Ankamaty, razem z s\u0105siednimi dobrami, nale\u017ca\u0142y do Wilhelma Albrechta Schacka von Wittenau, od oko\u0142o 1731 roku do jego syna Wilhelma Heinricha, od 1736 roku do brata tego\u017c, Karla Albrechta, od 1787 roku do c\u00f3rki Karla Albrechta, Sophie Karoline, zam\u0119\u017cnej hrabiny von der Goltz, od 1796 roku do jej dzieci, a od 1808 roku do hrabiego Karla Ludwiga Albrechta Alexandra von der Goltza. W wykazie wasali z 1774 roku 54-letni Karl Albrecht von Schack, genera\u0142 major armii polskiej, przebywaj\u0105cy przewa\u017cnie w Warszawie, figuruje jako w\u0142a\u015bciciel tych i kilku s\u0105siednich d\u00f3br.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Ankemitt* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 14 dom\u00f3w mieszkalnych i 140 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 67 ewangelik\u00f3w i 73 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce katolicy nale\u017celi do parafii *Christburg*, a dzieci do okr\u0119gu szkolnego *Litewken*. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 we wsi 139 os\u00f3b \u2014 76 m\u0119\u017cczyzn i 63 kobiety \u2014 w pi\u0119tnastu domach i trzydziestu gospodarstwach; ewangelik\u00f3w by\u0142o w\u00f3wczas 55, katolik\u00f3w 84. Agathon Harnoch wymienia Ankamaty w\u015br\u00f3d wsi parafii ewangelickiej w Dzierzgoniu przypisanych do jej szk\u00f3\u0142. Felix Hassenstein w dziejach parafii z 1892 roku wymienia w Ankamatach wiejski cmentarz ewangelicki. Chowano na nim ewangelik\u00f3w z Ankamat, Kuxen, Lautensee, Litefken i Polixen.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Dzierzgo\u0144 (Christburg) i podaje tu 55 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom I, has\u0142o Ankamaty; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 4; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Christburg, s. 507\u2013508; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144; Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Dzierzgo\u0144 2010\u20132013; Program opieki nad zabytkami dla powiatu sztumskiego na lata 2017\u20132020; ewidencja zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa, karta cmentarza z 1988 roku; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 25 (s. 2), nr 1096 (s. 49); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 196\u2013197; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg\u201d, Christburg 1892.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/dzierzgon/000.pdf"},{"sygnatura":"NID_E_22_CM.76849)","typ":"ewidencja zabytk\u00f3w NID (karta cmentarza 1988) \u2014 druga, niezale\u017cna droga do faktu","tytul":"Narodowy Instytut Dziedzictwa, ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, XIX w., Ankamaty, gm. Dzierzgo\u0144 \u2013 obszar wiejski","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/zabytek?inspire_id=PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_CM.76849&rejestr=ewidencja-zabytkow"},{"typ":"gminny program opieki nad zabytkami (ta sama w\u0142adza co studium \u2014 nie licz\u0119 jako niezale\u017cny, wnosi natomiast rozbie\u017cno\u015b\u0107 datowania)","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Miasta i Gminy Dzierzgo\u0144 2010\u20132013 (uchwa\u0142a Rady Miejskiej w Dzierzgoniu nr XXX/324/09 z 29 X 2009, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2009 nr 174 poz. 3406) \u2014 \u201eCmentarze ewangelickie w Ankamatach, w Tyw\u0119zach z pocz. XIX w. z zachowanymi cz\u0119\u015bciowo nagrobkami i starodrzewem\u201d; cmentarz wymieniony jako w\u0142asno\u015b\u0107 gminy","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2009&book=174&position=3406"},{"typ":"powiatowy program opieki nad zabytkami \u2014 ODRZUCONY jako \u017ar\u00f3d\u0142o niezale\u017cne (kopia tekstu gminnego)","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami dla Powiatu Sztumskiego na lata 2017\u20132020 (Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2018 poz. 62), rozdz. 3.2.9 \u2014 lista przepisana dos\u0142ownie z programu gminnego","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2018&book=0&position=62"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Ankamaty","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 25 (s. 2), nr 1096 (s. 49)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg\u201d, Christburg 1892","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0992","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.929126,"lng":19.28228,"name_de":"Ankemitt","name_pl":"Ankamaty \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Aplinki to kociewska osada w dolinie dolnej Wis\u0142y, dzi\u015b cz\u0119\u015b\u0107 so\u0142ectwa Opalenie w gminie Gniew, w powiecie tczewskim. Niemiecka nazwa osady brzmia\u0142a Applinken. Przed 1920 rokiem obszar nale\u017ca\u0142 do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi tutejszy dawny cmentarz ewangelicki pod pierwsz\u0105 pozycj\u0105 wykazu dla gminy Gniew i umieszcza go na p\u00f3\u0142noc od Opalenia.\n\nW czasie wizytacji 22 maja 1766 roku kanonik kruszwicki Trochowski odwiedzi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Opaleniu. Zapisa\u0142 wtedy, \u017ce w Aplinkach stoi szko\u0142a lutera\u0144ska, w kt\u00f3rej co niedziel\u0119 odprawia si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwa, a luteran\u00f3w jest w tym okr\u0119gu 68 doros\u0142ych m\u0119\u017cczyzn, 75 kobiet i 105 dzieci. Szko\u0142\u0119, kt\u00f3r\u0105 dysydenci rozebrali i przenie\u015bli do Aplinek, wizytator kaza\u0142 odbudowa\u0107 na dawnym miejscu, znaczonym jeszcze gruzem, i surowo zakaza\u0142 zgromadze\u0144 przy niej ze \u015bpiewem.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej prowadzi pod nazw\u0105 Applinken dwa osobne has\u0142a: *Gro\u00df Applinken* (wie\u015b) \u2014 13 dom\u00f3w mieszkalnych i 99 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 56 ewangelik\u00f3w i 43 katolik\u00f3w, oraz *Klein Applinken* (wie\u015b) \u2014 pi\u0119\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych i 30 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym pi\u0119ciu ewangelik\u00f3w i 25 katolik\u00f3w. W obu miejscowo\u015bciach ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gniewie; katolicy \u2014 do parafii w Piasecznie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Opaleniu. S\u0142ownik geograficzny notuje miejscow\u0105 form\u0119 Opale\u0144ki i rozr\u00f3\u017cnia dwie osady: Wielkie Aplinki, wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 o powierzchni 264 hektar\u00f3w, ze 107 mieszka\u0144cami, w po\u0142owie ewangelikami, oraz Ma\u0142e Aplinki \u2014 o powierzchni 46 hektar\u00f3w, z 32 mieszka\u0144cami, przewa\u017cnie katolikami. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujmowa\u0142 obie osobno: Gro\u00df Applinken mia\u0142o 130 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 53 ewangelik\u00f3w i 77 katolik\u00f3w, Klein Applinken \u2014 42 mieszka\u0144c\u00f3w, 11 ewangelik\u00f3w i 31 katolik\u00f3w. Ewangelicy z obu osad nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Gniewie (Mewe), katolicy do parafii w Piasecznie (Pehsken). W spisie z 1 grudnia 1910 roku obie tworz\u0105 jedn\u0105 gmin\u0119 wiejsk\u0105 Applinken: 181 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 62 osoby poda\u0142y niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty \u2014 45 ewangelik\u00f3w, 11 katolik\u00f3w i sze\u015b\u0107 os\u00f3b innego wyznania \u2014 a 119 os\u00f3b polski. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, przy kt\u00f3rej z dw\u00f3ch osad le\u017cy cmentarz.\n\nNajbli\u017cszym o\u015brodkiem jest Opalenie (po niemiecku M\u00fcnsterwalde) z ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a \u2014 w dziewi\u0119tnastym wieku filialnym, podleg\u0142ym parafii w Piasecznie. W Opaleniu sta\u0142 te\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z 1900 roku, po 1945 roku zamieniony na sal\u0119 gimnastyczn\u0105. Sam\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Opaleniu utworzono nied\u0142ugo wcze\u015bniej: berli\u0144ska \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d donios\u0142a 18 grudnia 1898 roku, \u017ce z ewangelik\u00f3w z Wessel, nale\u017c\u0105cych dot\u0105d do parafii w Nowem (diecezja Schwetz), oraz z maj\u0105tku Opalenie, z Eichwalde, Ja\u017awisk, Fielitz i Aplinek, przypisanych dot\u0105d do Gniewu, powsta\u0142a nowa parafia Opalenie. O\u015brodkiem wi\u0119kszym by\u0142 Gniew, gdzie spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 4501 mieszka\u0144c\u00f3w: 1754 ewangelik\u00f3w, 2549 katolik\u00f3w, czterech innych chrze\u015bcijan i 194 \u017byd\u00f3w. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wed\u0142ug projektu Karla Friedricha Schinkla, wzniesiony w latach 1818\u20131823, rozebrano w latach 1955\u20131957.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eCmentarz zdewastowany, za\u015bmiecony, po obrze\u017cach poro\u015bni\u0119ty krzakami \u2014 samosiejkami\u201d. Teren le\u017ca\u0142 oko\u0142o trzystu metr\u00f3w od szosy do Tymawy, przy polnej drodze, a ogrodzenie stanowi\u0142y wtedy jedynie drut kolczasty i drewniane s\u0142upki. Zachowa\u0142o si\u0119 trzydzie\u015bci jeden mogi\u0142, tylko jeden wolnostoj\u0105cy pomnik, przesuni\u0119ty ze swojego miejsca, oraz dziewi\u0119\u0107 lip, kasztanowiec i klon; najstarszy czytelny nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 8 stycznia 1829 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Opalenie (M\u00fcnsterwalde) i podaje tu 41 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat tczewski, gmina Gniew, pozycja 1; Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I i VII, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 76\u201377, pozycje 25 i 51 oraz s. 74\u201375, pozycja 3; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, spis z 1 grudnia 1910 roku, zeszyt III: rejencja kwidzy\u0144ska, s. 40, pozycja 5; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 388; karta cmentarza w Aplinkach, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 98\u201399; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 18 grudnia 1898 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 18 grudnia 1898 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2MQFLUGCN6FMAZLB3NBAQHSL7PI3A4KC"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0095","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.749057,"lng":18.824728,"name_de":"Applinken","name_pl":"Aplinki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Babi D\u00f3\u0142, po niemiecku Babenthal, to niewielka osada w gminie \u017bukowo, w powiecie kartuskim \u2014 dawniej posiad\u0142o\u015b\u0107 norbertanek \u017cukowskich, z le\u015bnictwem i cegielni\u0105. S\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce wie\u015b za\u0142o\u017cono w 1821 roku, a wie\u015b, le\u015bnictwo i cegielni\u0119 opisuje razem jako dawn\u0105 posiad\u0142o\u015b\u0107 klasztoru norbertanek w \u017bukowie, \u201eniedaleko \u017bukowa i St\u0119gwa\u0142du\u201d. Administracyjnie Babi D\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do obr\u0119bu Glincz, po niemiecku Glintsch, w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus) w rejencji gda\u0144skiej Prus Zachodnich; po 1920 roku znalaz\u0142 si\u0119 w granicach Polski, a w latach 1939\u20131945 zn\u00f3w w granicach Rzeszy. W tym czasie, od 1 kwietnia 1940 roku, Babi D\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do nowo utworzonego obwodu urz\u0119dowego \u017bukowo (Amtsbezirk Zuckau). W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w Babim Dole w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 Babi D\u00f3\u0142 jako karczm\u0119, dawniej nale\u017c\u0105c\u0105 do d\u00f3br klasztoru norbertanek w \u017bukowie, od 1814 roku nadan\u0105 w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105; obejmowa\u0142a wtedy jedno gospodarstwo ch\u0142opskie i trzy zagrody cha\u0142upnicze. Notowa\u0142 tu dziesi\u0119\u0107 budynk\u00f3w mieszkalnych i 103 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 89 ewangelik\u00f3w i 14 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani; katolicy \u2014 do parafii w \u017bukowie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Borczu. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c kr\u00f3lewsk\u0105 le\u015bnicz\u00f3wk\u0119.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w le\u015bnym obwodzie dworskim Babenthal 84 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 48 ewangelik\u00f3w i 36 katolik\u00f3w \u2014 w dziesi\u0119ciu budynkach mieszkalnych. W spisie z 1885 roku jednostk\u0119 t\u0119 stanowi\u0142a jedna osada, zapisana jako karczma Babenthal (powiat kartuski, strona 54, pozycja 138). W tym samym wierszu spisu ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Przyja\u017ani (po niemiecku Rheinfeld), a katolik\u00f3w do parafii w \u017bukowie. Tak samo notuje to spis z 1 grudnia 1910 roku, kt\u00f3ry wymienia \u201eBabenthal, Krug, Forstgutsbezirk\u201d przy parafii ewangelickiej w Przyja\u017ani. Parafii w Kartuzach \u2014 gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w latach 1885\u20131887, a dzi\u015b jest to \u015bwi\u0105tynia rzymskokatolicka pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Kazimierza \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a z Babim Do\u0142em nie wi\u0105\u017c\u0105.\n\nW parafii w Przyja\u017ani jeden z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w nosi\u0142 dat\u0119 1605, ambona \u2014 1611, a pierwszym znanym duchownym by\u0142 od 1610 roku Johann Helwig. Agathon Harnoch, opisuj\u0105c parafi\u0119 w Przyja\u017ani w 1890 roku, liczy\u0142 w niej oko\u0142o 2600 dusz i wymienia\u0142 siedem cmentarzy ewangelickich, w tym Babenthal. Nazwa powtarza si\u0119 w powiecie kartuskim: skorowidz spisu z 1885 roku wymienia tam trzy Babenthale \u2014 karczm\u0119 i obw\u00f3d le\u015bny pod \u017bukowem (pozycja 138), osad\u0119 Wielkiego Tuchomia w parafii sul\u0119czy\u0144skiej (pozycja 155) i cegielni\u0119 w nadle\u015bnictwie St\u0119gwa\u0142d (pozycja 188). Harnoch nie podaje, o kt\u00f3ry z nich chodzi w jego wykazie cmentarzy; cmentarz w obr\u0119bie Glincz notuje gminna ewidencja zabytk\u00f3w \u017bukowa.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku ocenia jego stan jako \u201e\u015aredni. Stosunkowo du\u017co zachowanych grob\u00f3w ale bez tabliczek, cz\u0119\u015b\u0107 z nich kultywowana\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 przy szosie z \u017bukowa do Egiertowa, po jej po\u0142udniowo-wschodniej stronie, i zajmowa\u0142 cztery ary; naliczono wtedy dwadzie\u015bcia trzy mogi\u0142y i jeden nagrobek wolnostoj\u0105cy, a najstarszy czytelny nagrobek pochodzi\u0142 z 1875 roku. Ogrodzenia nie by\u0142o, zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty \u015bwierkowego szpaleru wok\u00f3\u0142 granic, dwie lipy i dwie tuje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom I, has\u0142o \u201eBabid\u00f3\u0142\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus, strony 54\u201355, pozycja 138; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, pozycja 127; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Rheinfeld; wykaz obiekt\u00f3w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy \u017bukowo; karta cmentarza w Babim Dole, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 96, pozycja 7.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz GEZ Gminy \u017bukowo [kopia archiwalna 2015-08-23]","url":"https://web.archive.org/web/20150823022720/http://docplayer.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eBabid\u00f3\u0142\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Karthaus, s. 54 poz. 138 (\u201eBabenthal, Forstgutsbezirk\")","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890, has\u0142o Rheinfeld","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 96, pozycja 7","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0390","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.300722,"lng":18.312984,"name_de":"Babenthal","name_pl":"Babi D\u00f3\u0142 \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"B\u0105dki, po niemiecku Gro\u00df Bandtken, le\u017c\u0105 w gminie Gardeja, po wschodniej stronie Wis\u0142y. W okresie przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder). Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje tutejszy cmentarz ewangelicki w arkuszu gminy Gardeja i opisuje jego po\u0142o\u017cenie na p\u00f3\u0142noc od wsi. W tym opisie le\u017cy on na skraju lasu, po wschodniej stronie drogi z Gardei do Kwidzyna.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 263 mieszka\u0144c\u00f3w w 31 domach: 237 ewangelik\u00f3w, 23 katolik\u00f3w i trzech innych chrze\u015bcijan. W tym spisie ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie. 16 lipca 1938 roku w\u0142adze niemieckie zmieni\u0142y nazw\u0119 wsi na Pankendorf.\n\nWed\u0142ug \u201ePlanu odnowy miejscowo\u015bci B\u0105dki na lata 2011\u20132018\u201d, dokumentu gminy Gardeja z kwietnia 2011 roku, cmentarz powsta\u0142 tu na pocz\u0105tku XIX wieku. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 opisuje t\u0119 nekropoli\u0119 jako nieczynny cmentarz ewangelicki z pocz\u0105tku XIX wieku, po\u0142o\u017cony na p\u00f3\u0142noc od wsi, na skraju lasu przy polnej drodze. W tym programie opisano teren jako czytelny, oczyszczony z samosiew\u00f3w, z tablic\u0105 informacyjn\u0105; nagrobki s\u0105 liczne i dobrze widoczne.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Bandtken* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 30 dom\u00f3w mieszkalnych i 348 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 335 ewangelik\u00f3w i 13 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 278 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 76\u201377, pozycja 26 (odczyt ze skanu); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, pozycja 11; \u201ePlan odnowy miejscowo\u015bci B\u0105dki na lata 2011\u20132018\u201d, gmina Gardeja, kwiecie\u0144 2011; Meyers Gazetteer, has\u0142o Gross Bandtken; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Pankendorf w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 98\u201399; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 11","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Meyers Gazetteer","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Pankendorf (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=58208"},{"typ":"dokument gminny","tytul":"\u201ePlan odnowy miejscowo\u015bci B\u0105dki na lata 2011\u20132018\u201d, gmina Gardeja, kwiecie\u0144 2011","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2020, poz. 4865, s. 73, tab. 4, lp. 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1065","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69177,"lng":18.97043,"name_de":"Gross Bandtken","name_pl":"B\u0105dki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w B\u0105dach, po niemiecku Bunden, za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku. Le\u017cy na wzniesieniu w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi i zajmuje oko\u0142o 22 ar\u00f3w. Stan zachowania jest z\u0142y. Kompozycja zieleni \u2014 d\u0119b\u00f3w, olch, jesion\u00f3w i \u017cywotnik\u00f3w zachodnich \u2014 sta\u0142a si\u0119 nieczytelna, a teren porastaj\u0105 liczne samosiewy.\n\nB\u0105dy by\u0142y pierwotnie wsi\u0105 prusk\u0105, kt\u00f3ra z czasem przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w niemieck\u0105. Przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142y w powiecie Preu\u00dfisch Holland, w prowincji Prusy Wschodnie; dzi\u015b nale\u017c\u0105 do gminy Pas\u0142\u0119k. W XIX wieku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Mariance, a po reformie samorz\u0105dowej z 1828 roku tworzy\u0142a w\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ziemsk\u0105.\n\nUrodzi\u0142 si\u0119 tu 27 pa\u017adziernika 1862 roku Gustav Hermann Adloff, syn tutejszego gospodarza Friedricha i Dorothei z domu Kluth. Po gimnazjum realnym w Elbl\u0105gu, kt\u00f3re uko\u0144czy\u0142 matur\u0105 w 1883 roku, zda\u0142 w 1884 roku jako ekstern egzamin dojrza\u0142o\u015bci w gimnazjum humanistycznym i studiowa\u0142 teologi\u0119 w Kr\u00f3lewcu. W latach 1889\u20131911 by\u0142 proboszczem w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin) na Pomorzu. Zmar\u0142 2 lipca 1911 roku w Berlinie.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Marianka (Marienfelde), licz\u0105cej 2624 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 75; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"dokument gminny","tytul":"Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1041","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1254,"lng":19.71572,"name_de":"Bunden","name_pl":"B\u0105dy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"B\u0105dze, po niemiecku Bensee, le\u017cy na Powi\u015blu. W powiecie sztumskim wie\u015b nale\u017cy do gminy Stary Dzierzgo\u0144. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu mor\u0105skiego w rejencji kr\u00f3lewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a. Wzmiankowano j\u0105 w 1294 roku, w Puszczy Pruskiej. W \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich jezioro, nad kt\u00f3rym le\u017cy, zapisywano jako Bansee.\n\nCmentarz opisuje wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w: le\u017cy po po\u0142udniowej stronie brukowanej drogi z B\u0105dzy do Jerzwa\u0142du. W tej ewidencji cmentarz zajmuje 10 ar\u00f3w i pochodzi z drugiej po\u0142owy XIX wieku. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka uciek\u0142a b\u0105d\u017a zosta\u0142a wysiedlona, a cmentarz opuszczono. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stary Dzierzgo\u0144 na lata 2012\u20132015 umieszcza go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. W programie nazwano go cmentarzem ewangelickim. W tym programie podano powierzchni\u0119 cmentarza, 0,10 ha, i datowanie na 2 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\nKarta cmentarza z pa\u017adziernika 1990 roku ocenia go s\u0142owami: \u201enagrobki w wi\u0119kszo\u015bci zniszczona; drzewostan zachowany w ok. 70 %. Stan z\u0142y.\u201d. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy oko\u0142o 16 nagrobk\u00f3w wolnostoj\u0105cych, a mogi\u0142y by\u0142y nieczytelne. Z ko\u0144ca XIX wieku pochodzi\u0142 najstarszy nagrobek, kt\u00f3ry si\u0119 wtedy zachowa\u0142 na cmentarzu. Cmentarz nie mia\u0142 ogrodzenia, a z obwiedniowych obsadze\u0144 pozosta\u0142y trzy klony w stanie zadowalaj\u0105cym. W stanie z\u0142ym by\u0142y pojedyncza lipa, trzy \u017cywotniki i kilkadziesi\u0105t \u015bwierk\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Stary Dzierzgo\u0144 (Alt Christburg), licz\u0105cej 1990 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgo\u0144, pozycja 13; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stary Dzierzgo\u0144 na lata 2012\u20132015 (uchwa\u0142a nr VII/68/12 z 29 grudnia 2012 roku); karta cmentarza w B\u0105dzach, oprac. J. Gzowski, 1990 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0431","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.79726,"lng":19.464748,"name_de":"Bensee","name_pl":"B\u0105dze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"B\u0105gart, po niemiecku Baumgarth, to wie\u015b w dawnym powiecie sztumskim, dzi\u015b w gminie Dzierzgo\u0144. Bernhard Schmid zalicza go do wsi przylegaj\u0105cych do \u017cu\u0142awskiej niziny \u2014 obok Lichtfelde, Pozylii i Losendorfu \u2014 w kt\u00f3rych \u017cywio\u0142 niemiecki utrzyma\u0142 przewag\u0119 tak\u017ce wtedy, gdy na wsiach wy\u017cynnych ros\u0142a liczba ludno\u015bci polskiej. Cmentarz ewangelicki z pocz\u0105tku XIX wieku wpisano do rejestru zabytk\u00f3w decyzj\u0105 z 17 sierpnia 1988 roku pod numerem 1247, dawniej 100/88 w rejestrze wojew\u00f3dztwa elbl\u0105skiego. Studium uwarunkowa\u0144 gminy Dzierzgo\u0144 wymienia go jako jeden z pi\u0119ciu cmentarzy ewangelickich na terenie gminy. Nieczynny od 1945 roku. Felix Hassenstein w dziejach parafii z 1892 roku wymienia w B\u0105garcie wiejski cmentarz ewangelicki.\n\nEwangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Dzierzgoniu; przy tamtejszym zborze, licz\u0105cym 4240 dusz, Agathon Harnoch wymienia B\u0105gart w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych. Ju\u017c w 1647 roku, wed\u0142ug katolickiego protoko\u0142u wizytacyjnego, kt\u00f3ry om\u00f3wi\u0142 Jan Wi\u015bniewski, mieszkaj\u0105cy w B\u0105garcie osadnicy, nazwani w protokole Holendrami, nie mieli na miejscu domu modlitwy ani duchownego i przyjmowali sakramenty w Dzierzgoniu. Wed\u0142ug wykazu Maxa B\u00e4ra ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne Dzierzgonia obejmuj\u0105 chrzty od 1669 roku i \u015bluby od 1671 roku. Katolicy mieli \u015bwi\u0105tyni\u0119 na miejscu: ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a, pi\u0119tnastowieczny, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-325 decyzj\u0105 z 10 wrze\u015bnia 1962 roku. Harnoch odnotowuje przy zborze dzierzgo\u0144skim dwa s\u0105siaduj\u0105ce ko\u015bcio\u0142y katolickie \u2014 w Dzierzgoniu i w B\u0105garcie \u2014 obejmuj\u0105ce razem oko\u0142o 3900 wiernych. Wsp\u00f3lne katolickie ksi\u0119gi metrykalne obu miejscowo\u015bci prowadzono od 1714 roku.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii *Christburg*; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Dla 1868 roku *S\u0142ownik geograficzny* podaje 1143 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 822 ewangelik\u00f3w i 306 katolik\u00f3w, przy 205 budynkach, z kt\u00f3rych 98 by\u0142o domami mieszkalnymi; obszar wsi okre\u015bla na 6646 m\u00f3rg i 34 pr\u0119ty, a szko\u0142\u0119 wskazuje na miejscu. Okr\u0119g tutejszego urz\u0119du stanu cywilnego liczy\u0142 w 1880 roku 1646 dusz. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 1068 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 525 m\u0119\u017cczyzn i 543 kobiety \u2014 w 102 domach i 225 gospodarstwach domowych; ewangelik\u00f3w by\u0142o 782, katolik\u00f3w 284, a dwie osoby nale\u017ca\u0142y do innych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich.\n\nW opracowaniu z 1916 roku landrat sztumski Walter von Auwers wymienia B\u0105gart \u2014 obok Miko\u0142ajek i Benowa \u2014 w\u015br\u00f3d wsi, w kt\u00f3rych zbudowano ewangelickie ko\u015bcio\u0142y filialne, i po tych budowach, a tak\u017ce po odbudowie dw\u00f3ch katolickich ko\u015bcio\u0142\u00f3w filialnych, uznaje opiek\u0119 duszpastersk\u0105 w powiecie za zadowalaj\u0105c\u0105; ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu z 1975 roku notuje w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich istniej\u0105cych w 1945 roku \u201eChristburg (mit Baumgarth)\u201d, czyli Dzierzgo\u0144 z B\u0105gartem. Karta cmentarza z lutego 1984 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201edu\u017ca ilo\u015b\u0107 obiekt\u00f3w zachowana lecz w stanie zdewastowania- nagrobki porozbijane i przewr\u00f3cone\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy przy bocznej drodze na po\u0142udniowo-zachodnim skraju wsi, otoczony parowami, i nie mia\u0142 ani muru, ani bramy; najstarszym zachowanym nagrobkiem by\u0142 piaskowcowy postument z waz\u0105 rodziny Krause z 1829 roku, a na terenie ros\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0105t osiem lip, w znacznej cz\u0119\u015bci chorych.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Spis z 1885 roku traktuje B\u0105gart jako siedzib\u0119 parafii katolickiej, a *S\u0142ownik geograficzny* nazywa tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ko\u015bcio\u0142em filialnym nale\u017c\u0105cym do Dzierzgonia. Kronika Piepkorna, streszczaj\u0105c Auwersa, m\u00f3wi o zbudowanych filiach w Miko\u0142ajkach i B\u0105garcie, ale w innym miejscu podaje, \u017ce pastor Felix Hassenstein zebra\u0142 30 000 marek na kaplic\u0119 w B\u0105garcie, a zbi\u00f3rk\u0119 zniweczy\u0142a inflacja. W kronice miasta z 1920 roku Hassenstein wyja\u015bnia, \u017ce grunt pod kaplic\u0119 w B\u0105garcie by\u0142 darem, ale wniosek o wpisanie go do ksi\u0119gi gruntowej na rzecz gminy ko\u015bcielnej udaremnili p\u00f3\u017aniej miejscy cz\u0142onkowie w\u0142adz parafii; z powodu tego oporu plany kaplicy mo\u017cna by\u0142o przedstawi\u0107 dopiero w 1914 roku, a przewr\u00f3t, kt\u00f3ry nast\u0105pi\u0142 w mi\u0119dzyczasie, uniemo\u017cliwi\u0142 na razie ich wykonanie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Dzierzgo\u0144 (Christburg) i podaje tu 790 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 6; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VI, has\u0142o B\u0105gart (Namirowo, dzi\u015b Ma\u0142y B\u0105gart), cz\u0142on 2; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Christburg, s. 507\u2013508; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycje 154 i 533; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Stuhm\u201d, Danzig 1909; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144; \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 154, 300; O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961, s. 164, 167; karta cmentarza w B\u0105garcie, oprac. J. Gzowski, 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 196\u2013197; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde zu Christburg\u201d, Christburg 1892, s. 52; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 68; Felix Hassenstein, \u201eChronik der Stadt Christburg\u201d, Christburg 1920, s. 24.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/dzierzgon/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VI, has\u0142o B\u0105gart","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"kronika miasta","tytul":"O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg\u201d, Christburg 1892","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 68","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Felix Hassenstein, \u201eChronik der Stadt Christburg\u201d, Christburg 1920, s. 24","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.35262.24268525"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0994","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.964818,"lng":19.352752,"name_de":"Baumgarth","name_pl":"B\u0105gart \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W\u0142asny cmentarz w B\u0105kowie za\u0142o\u017cono przypuszczalnie w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku; po 1945 roku sta\u0142 si\u0119 nieczynny. Le\u017cy oko\u0142o 150 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od szosy Gda\u0144sk\u2013Lublewo, na ty\u0142ach dawnego folwarku, p\u00f3\u017aniej pa\u0144stwowego gospodarstwa rolnego, na ma\u0142ym wzniesieniu opadaj\u0105cym ku po\u0142udniowi; od p\u00f3\u0142nocnego wschodu przylega do drogi gruntowej. Zajmuje 0,25 hektara, a jego rzut jest nieregularny, zbli\u017cony do prostok\u0105ta.\n\nOko\u0142o osiemnastu d\u00f3br szlacheckich Wy\u017cyny Gda\u0144skiej \u2014 a w\u015br\u00f3d nich B\u0105kowo i przynale\u017cne do niego Golmkowo \u2014 by\u0142o wedle przywilej\u00f3w krzy\u017cackich zobowi\u0105zanych do dziesi\u0119ciny na rzecz katolickiego ko\u015bcio\u0142a w \u015awi\u0119tym Wojciechu. Wkr\u00f3tce po 1525 roku luteranizm zacz\u0105\u0142 si\u0119 przyjmowa\u0107 tak\u017ce na wsi pod Gda\u0144skiem. W tym czasie w\u0142a\u015bciciele odm\u00f3wili i dziesi\u0119ciny, i udzia\u0142u w kosztach budowy ko\u015bcio\u0142a oraz szko\u0142y. Dekrety kr\u00f3lewskie z 1609 i 1640 roku obowi\u0105zek potwierdzi\u0142y. W 1643 roku bracia von Jatzkow, w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br Nexin, odm\u00f3wili ponownie, poniewa\u017c byli protestantami. Pozwa\u0142 ich proboszcz ze \u015awi\u0119tego Wojciecha, Jacobus Weidmann. W 1648 roku Trybuna\u0142 Koronny w Piotrkowie rozstrzygn\u0105\u0142 przeciwko nim i tym samym przeciwko wszystkim lutera\u0144skim dziedzicom d\u00f3br wcielonych do \u015awi\u0119tego Wojciecha. Zniesiono ten ci\u0119\u017car w dziewi\u0119tnastym wieku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Lublewie, do kt\u00f3rego chodzili b\u0105kowscy ewangelicy, sta\u0142 wedle przywileju z 1349 roku. Ostatniego proboszcza katolickiego, Valentinusa Leopolit\u0119, wzmiankowano w 1557 roku, a w 1562 roku \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 lutera\u0144ska; od tego roku nazwiska tamtejszych duchownych s\u0105 znane w nieprzerwanym ci\u0105gu. Pierwszym pastorem ewangelickim by\u0142 Jacobus Hamm, w urz\u0119dzie do 1599 roku. Joachim Pensky, pastor w latach 1613\u20131619, por\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 z rodem von Jatzkow, panami na Sulminie i B\u0105kowie. Wed\u0142ug ksi\u0105\u017cki Johna Muhla w 1618 roku przyszli oni do wsi z parobkami i z broni\u0105 paln\u0105, \u017ceby go pojma\u0107 i zabi\u0107; artyku\u0142 Muhla z 1936 roku pokazuje, \u017ce s\u0105 to s\u0142owa samego pastora w sporze z tym rodem. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 3 lipca 1683 roku razem z plebani\u0105, szko\u0142\u0105 i trzynastoma gospodarstwami \u2014 zgin\u0119\u0142o czworo dzieci \u2014 a nowy po\u015bwi\u0119cono rok p\u00f3\u017aniej.\n\nW wykazie wasali z lat 1774\u20131775 B\u0105kowo figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 60-letniego Eduarda Friedricha von Conradiego, burmistrza Gda\u0144ska \u2014 obok Jankowa, Otomina i Sulmina. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych te tak zwane dobra b\u0105kowskie nale\u017ca\u0142y wcze\u015bniej do Adelgundy von Schwarzwald z domu von Coelmer, od 1761 roku do jej c\u00f3rki Anny Elisabeth von Conradi, po jej \u015bmierci do syna Karla Friedricha von Conradiego \u2014 cz\u0119\u015bciowo w spadku, cz\u0119\u015bciowo na mocy umowy kupna z 1787 roku \u2014 a od 1798, \u015bci\u015blej 1799 roku, do fundacji: Prowincjonalnego Instytutu Szkolnego i Wychowawczego imienia von Conradiego.\n\nB\u0105kowo, po niemiecku Bankau, w gminie Kolbudy, mia\u0142o ludno\u015b\u0107 mieszan\u0105 wyznaniowo: katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 188 mieszka\u0144c\u00f3w: 90 luteran\u00f3w i 98 katolik\u00f3w, przy czym w rubryce parafii lutera\u0144skiej zapisano, \u017ce wie\u015b nie by\u0142a wcielona do \u017cadnej parafii. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Bankau* jako maj\u0105tek szlachecki z 15 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 232, w tym 93 ewangelik\u00f3w i 139 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Juszkowie; katolicy \u2014 do parafii w Pr\u0119gowie Dolnym; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 218 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 156 katolik\u00f3w i 62 ewangelik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Loblau, dzisiejszym Lublewie Gda\u0144skim. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 235 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 202 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a w tej grupie by\u0142o po 101 ewangelik\u00f3w i katolik\u00f3w.\n\nGdy w 1986 roku sporz\u0105dzano kart\u0119 konserwatorsk\u0105, granice cmentarza by\u0142y czytelne, uk\u0142ad grob\u00f3w \u2014 nie; zachowa\u0142o si\u0119 dziesi\u0119\u0107 mogi\u0142 ziemnych i umocnionych, bez czytelnych dat, w z\u0142ym stanie. Nie stwierdzono wtedy ogrodzenia murowanego, bramy, kaplicy ani nagrobk\u00f3w wolno stoj\u0105cych. Karta wymienia trzyna\u015bcie d\u0119b\u00f3w, dziewi\u0119\u0107 grab\u00f3w i pi\u0119\u0107 klon\u00f3w oraz szpalery wi\u0105z\u00f3w i grab\u00f3w wzd\u0142u\u017c granic. W cz\u0119\u015bci po\u0142udniowo-zachodniej dwa d\u0119by, o \u015brednicy 140 i 150 centymetr\u00f3w, maj\u0105 status pomnik\u00f3w przyrody. Konserwator odnotowa\u0142 zagro\u017cenie ca\u0142kowitym zatarciem \u015blad\u00f3w nekropolii. Obiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w, do rejestru nie jest wpisany.\n\nW pa\u017adzierniku 2026 roku cmentarz by\u0142 zaro\u015bni\u0119ty traw\u0105, ale wci\u0105\u017c czytelny na zadrzewionym wzniesieniu. Zachowa\u0142y si\u0119 rz\u0119dy betonowych s\u0142upk\u00f3w z otworami, w jednym z nich tkwi metalowy pr\u0119t; to pozosta\u0142o\u015bci niskiego betonowego ogrodzenia. Le\u017cy tu tak\u017ce kamie\u0144 bez napis\u00f3w, na kt\u00f3rym kto\u015b postawi\u0142 znicz, i u\u0142amek drugiego kamienia. Na wzniesienie prowadz\u0105 betonowe schody. Nadal rosn\u0105 stare d\u0119by, jeden z nich obumar\u0142y, a w s\u0105siedztwie wyros\u0142o nowe osiedle dom\u00f3w. Mieszkaniec, kt\u00f3ry od 65 lat mieszka obok cmentarza, opowiada\u0142, \u017ce by\u0142 on niegdy\u015b du\u017cy i \u017ce nikt niczego z niego nie krad\u0142.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lublewo Gda\u0144skie (L\u00f6blau) i podaje tu 101 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Danzig 1938, s. 29\u201330 i 108; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 192\u2013193, nr 5; ogl\u0119dziny terenowe, fotografie i relacja mieszka\u0144ca zebrane podczas wizyty autora atlasu, 8 pa\u017adziernika 2026 roku; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 771 (s. 30), nr 1392 (s. 136); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 35, pozycja 11; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Ogl\u0119dziny terenowe i fotografie, wizyta autora atlasu 8 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 771 (s. 30), nr 1392 (s. 136)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 35, pozycja 11","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0131","image_url":"/static/atlas/foto/cm_bakowo/bakowo_01_wzniesienie.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.29249,"lng":18.53337,"name_de":"Bankau","name_pl":"B\u0105kowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ba\u0142dowo (po niemiecku Baldau) le\u017cy tu\u017c pod Tczewem, w gminie Tczew. Dawny cmentarz ewangelicki nale\u017ca\u0142 do parafii ewangelickiej w Tczewie: Agathon Harnoch, opisuj\u0105c t\u0119 parafi\u0119, wymienia dwa jej cmentarze \u2014 w Tczewie i w Ba\u0142dowie. W opracowaniu cmentarzy dawnego Tczewa ba\u0142dowski cmentarz ewangelicki wyst\u0119puje obok katolickiego i cholerycznego. Cmentarz \u017cydowski przy ulicy Ba\u0142dowskiej to osobny obiekt, niezwi\u0105zany z tym cmentarzem.\n\nSambor II zamierza\u0142 sprowadzi\u0107 do Tczewa cysterki z Che\u0142mna i w 1275 roku zapisa\u0142 im dwie bogate wsie, Knibaw\u0119 i Ba\u0142dowo, obiecuj\u0105c postara\u0107 si\u0119 o dwie nast\u0119pne, ka\u017cd\u0105 licz\u0105c\u0105 co najmniej czterdzie\u015bci w\u0142\u00f3k. W tym samym nadaniu odda\u0142 zakonnicom tak\u017ce patronat i dochody parafialnego ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca. Zamiar upad\u0142 wskutek zmian politycznych, a M\u015bciw\u00f3j II urzeczywistni\u0142 go inaczej, funduj\u0105c w 1289 roku klasztor dominikan\u00f3w.\n\nWizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku opisuje Ba\u0142dowo jako wie\u015b szlacheck\u0105 z dwoma dworami. Pierwszy, pana Pierschy, dawa\u0142 proboszczowi dwa korce \u017cyta. Drugi nale\u017ca\u0142 do pana Kithy, kt\u00f3rego wizytator nazywa heretykiem \u2014 i ten nie dawa\u0142 nic. W tej wizytacji zapisano we wsi trzech poddanych gospodaruj\u0105cych na dwunastu \u0142anach. Poddani, jak zapisano, r\u00f3wnie\u017c byli heretykami; wyj\u0105tek stanowili ogrodnicy, czyli najubo\u017csi mieszka\u0144cy wsi. Kodeks pelpli\u0144ski na karcie dwudziestej \u00f3smej zapisuje: \u201ekmiecie heretycy, ogrodnicy prawie wszyscy katolicy\u201d. Wizytator pos\u0142uguje si\u0119 przy tym s\u0142owem \u201eheretycy\u201d i wyznania nie precyzuje; innego okre\u015blenia ich wyznania nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych hrabia Pawe\u0142 D\u0105mbski (Lubraniec-D\u0105mbski) kupi\u0142 jedn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Ba\u0142dowa w 1732 roku od Adama Kanden-Trzci\u0144skiego, razem z Kniebau, a dwie pozosta\u0142e w 1737 roku od Marianny Gralewskiej z Kaw\u0119czy\u0144skich i od Jana Paw\u0142owskiego jako ojca Anny Paw\u0142owskiej; w 1777 roku maj\u0105tek naby\u0142 kr\u00f3l.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku, kt\u00f3ry Ba\u0142dowo liczy \u2014 podobnie jak S\u0142ownik geograficzny \u2014 do powiatu starogardzkiego, notuje tu 194 mieszka\u0144c\u00f3w: 82 luteran\u00f3w i 112 katolik\u00f3w. Parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 i katolick\u0105 wskazuje w Tczewie (Dirschau). Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Baldau* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z jedn\u0105 zagrod\u0105 cha\u0142upnicz\u0105 i 24 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 314, w tym 88 ewangelik\u00f3w i 226 katolik\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Tczewie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nS\u0142ownik geograficzny notuje wie\u015b w \u00f3wczesnym powiecie starogardzkim, niedaleko Tczewa. W wykazie gmin sporz\u0105dzonym na podstawie spisu z 1 grudnia 1885 roku Ba\u0142dowo figuruje w powiecie tczewskim, jako pierwsza z jego gmin wiejskich (strona 26, pozycja 2): 556 hektar\u00f3w, 297 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 64 ewangelik\u00f3w i 233 katolik\u00f3w; obie parafie wykaz wskazuje nadal w Tczewie. Wykaz, wydany w listopadzie 1887 roku, uwzgl\u0119dnia nowy podzia\u0142: powiat tczewski utworzono 1 pa\u017adziernika 1887 roku, z cz\u0119\u015bci powiatu starogardzkiego i powiatu ziemskiego gda\u0144skiego.\n\nW 1891 roku Ba\u0142dowo (198 hektar\u00f3w) nale\u017ca\u0142o do Juliusa von Zydowitza, a w 1903 roku do Juliusa Kreickego. P\u00f3\u017aniej wie\u015b rozpad\u0142a si\u0119 na pi\u0119\u0107 gospodarstw; w 1928 roku najwi\u0119ksze, 188 hektar\u00f3w, mia\u0142 Maks Ziehm, kt\u00f3rego 125 hektar\u00f3w wpisano w 1937 roku do wykazu przymusowego wykupu i do 1938 roku przymusowo wykupiono.\n\nKarta cmentarza z 15 listopada 1984 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eZachowany pierwotny kszta\u0142t cmentarza, cz\u0119\u015b\u0107 drzewostanu oraz jeden nagrobek zniszczony bez tablicy nagrobnej /brak epitafium/\u201d. Cmentarz o powierzchni czterech ar\u00f3w le\u017ca\u0142 wtedy na ty\u0142ach dom\u00f3w mieszkalnych, oko\u0142o trzydziestu metr\u00f3w od drogi z Tczewa do Gorz\u0119dzieja, a do jego granic prowadzi\u0142 szpaler topoli; ogrodzeniem by\u0142a siatka z drutu, ros\u0142o tam dziesi\u0119\u0107 lip i jeden jesion, nie zachowa\u0142 si\u0119 \u017caden nagrobek z dat\u0105.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Tczew (Dirschau) i podaje tu 92 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 52, nr 3; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen\u201d, z. II: Provinz Westpreu\u00dfen, Berlin 1887, wykaz gmin wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1885 roku, powiat tczewski, s. 26, poz. 2 (Baldau); wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; \u201eDawny Tczew \u2014 Cmentarze\u201d; karta cmentarza w Ba\u0142dowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, S. Grochowski, Z. Grochowska, Gda\u0144sk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1391 (s. 135\u2013136); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 198, pozycja 6; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 66; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 14; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 212; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 18; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1131; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dawny Tczew \u2014 Cmentarze","url":"https://www.dawnytczew.pl/pl/narody-i-religie/227-cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1391 (s. 135\u2013136)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 198, pozycja 6","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 66","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 14","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 212","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0352","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.059326,"lng":18.79932,"name_de":"Baldau","name_pl":"Ba\u0142dowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz le\u017cy na po\u0142udniowym kra\u0144cu Baldramu, po wschodniej stronie drogi do Kwidzyna, na dzia\u0142ce numer 92/2. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na pocz\u0105tek XIX wieku. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 r\u00f3wnie\u017c datuje go na pocz\u0105tek XIX wieku i podaje, \u017ce kompozycja wn\u0119trza jest zatarta, zachowa\u0142 si\u0119 nieliczny starodrzew okalaj\u0105cy teren, a nagrobki nie przetrwa\u0142y. Cmentarz zamkni\u0119to w 1961 roku. W latach osiemdziesi\u0105tych dwudziestego wieku by\u0142y tu, wed\u0142ug programu, jeszcze fragmenty stel dwojga zmar\u0142ych w 1882 roku.\n\nW 1333 roku kapitu\u0142a pomeza\u0144ska lokowa\u0142a tu wie\u015b na 32 \u0142anach. Wykaz duchownych Rhesy z 1834 roku otwiera przy katedrze Simon Klein, \u201eucze\u0144 Lutra\u201d, kt\u00f3ry \u201epierwszy g\u0142osi\u0142 tu czyste S\u0142owo Ewangelii wed\u0142ug Pisma \u015awi\u0119tego\u201d; po nim urz\u0105d mia\u0142 sprawowa\u0107 oko\u0142o 1537 roku Hans von Sadatz. Niemieckich diakon\u00f3w wymienia si\u0119 od 1586 roku, polskich od 1560, a pod koniec XIX wieku nabo\u017ce\u0144stwa w katedrze odprawiano po niemiecku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Baldram* 47 dom\u00f3w mieszkalnych i 390 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 301 ewangelik\u00f3w i 89 katolik\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1880 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 Baldram jako wie\u015b i koloni\u0119 w powiecie kwidzy\u0144skim, po\u0142o\u017con\u0105 niedaleko Kwidzyna. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 342 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 210 ewangelik\u00f3w i 132 katolik\u00f3w. Pod koniec XIX wieku parafia obejmowa\u0142a oko\u0142o siedemnastu tysi\u0119cy dusz i kilkadziesi\u0105t miejscowo\u015bci szkolnych, a jedn\u0105 z nich by\u0142 Baldram.\n\nW spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 298 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis ten dzieli ludno\u015b\u0107 najpierw wed\u0142ug j\u0119zyka ojczystego: niemieckim m\u00f3wi\u0142o 256 os\u00f3b, polskim \u2014 39, a w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 178 ewangelik\u00f3w, 77 katolik\u00f3w i jeden inny chrze\u015bcijanin. W spisie tym urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy wskazano w Mareese. 16 lipca 1938 roku w\u0142adze niemieckie zmieni\u0142y nazw\u0119 wsi na Mergental.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W cz\u0119\u015bci historycznej ten sam program podaje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cono w po\u0142owie XIX wieku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 180 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlicher Quellen, oprac. K\u00f6niglich Preu\u00dfisches Statistisches Landesamt, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 13; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 230; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 510\u2013513; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Mergental w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eBaldram\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 98\u201399; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 13","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Mergental (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=56894"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 84","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1078","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7606,"lng":18.94386,"name_de":"Baldram","name_pl":"Baldram \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Barchnowy, po niemiecku Barchnau, le\u017c\u0105 w gminie Starogard Gda\u0144ski. S\u0142ownik geograficzny opisuje je jako wie\u015b rycersk\u0105 w powiecie starogardzkim, w pobli\u017cu Starogardu, w\u0142asno\u015b\u0107 Grabczewskiego. Gminny program opieki nad zabytkami opisuje wie\u015b jako po\u0142o\u017con\u0105 na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Starogardu, z czytelnym fragmentem dawnej zabudowy, rozbudowan\u0105 o nowe osiedla w kierunku Owidza.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Barchnowy nale\u017ca\u0142y do Rafa\u0142a Kalksteina, od 1761 roku do Tomasza Czarnowskiego i jego \u017cony Magdaleny z Rosochackich, od 1786 roku do Albrechta Ossowskiego, od 1796 roku do Heinricha Georga Christiana von Wobesera, w 1797 roku zn\u00f3w do Ossowskiego i w tym samym roku do Johanna Davida Johannota von Chagnian, a od 1803 roku do Wilhelma Theodora von der Schulenburga.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje we wsi 49 mieszka\u0144c\u00f3w: 32 luteran\u00f3w i 17 katolik\u00f3w, jednych i drugich nale\u017c\u0105cych do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim, po niemiecku Stargard. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Barchnau* jako maj\u0105tek rycerski z siedmioma budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 121, w tym 34 ewangelik\u00f3w i 87 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do parafii w Gro\u00df Jablau; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Gro\u00df Jablau.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 na 99 mieszka\u0144c\u00f3w 88 katolik\u00f3w i jedenastu ewangelik\u00f3w; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi ewangelicy nie mieli. Mieli natomiast w\u0142asny cmentarz. Za\u0142o\u017cono go na pocz\u0105tku XIX wieku i chowano na nim do oko\u0142o 1905 roku. Le\u017cy na zboczu poro\u015bni\u0119tym starodrzewem; zachowa\u0142o si\u0119 tu oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu nagrobk\u00f3w, w tym ca\u0142e kwatery rodzinne. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020\u20132023 opisuje go jako cmentarz \u201eczytelny w terenie\u201d, z dobrze widocznymi nagrobkami, po\u0142o\u017cony w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, na jej skraju, przy drodze.\n\nEwidencja wymienia w Barchnowach osobno drugie miejsce poch\u00f3wku \u2014 bezwyznaniowy cmentarz pocholeryczny o powierzchni siedmiu ar\u00f3w, odr\u0119bny od cmentarza ewangelickiego. Le\u017cy on na szczycie pag\u00f3rka przy drodze z Owidza do Barchn\u00f3w, oko\u0142o 800 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Starogard Gda\u0144ski (Preu\u00dfisch Stargard) i podaje tu 192 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Starogard Gda\u0144ski, pozycje 1 i 2; Cmentarz ewangelicki \u2014 Kociewie24.eu; Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Gminny O\u015brodek Kultury w Chojnicach, zabytek.pl); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 34, poz. 66; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o \u201eBarchnowy\u201d; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 52, nr 4; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 63\u201365; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1135 (s. 57\u201358); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 198, pozycja 7; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1905,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-starogard-gdanski/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1135 (s. 57\u201358)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 198, pozycja 7","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0324","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.93982,"lng":18.59282,"name_de":"Barchnau","name_pl":"Barchnowy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi z barcickich cmentarzy mennonickich le\u017cy przy drodze prowadz\u0105cej do o\u015brodka dla bezdomnych AGAPE. Ewidencja konserwatorska podaje rodzaj obiektu i to wskazanie drogi; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia ani granic. W rejestrze zabytk\u00f3w cmentarz nie figuruje. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027 opisuje drugi z barcickich cmentarzy mennonickich przy drodze DW602 i posesji numer 85, na dzia\u0142ce o powierzchni 0,27 hektara: po\u015brodku sta\u0142 dom modlitwy wzniesiony w 1866 roku, rozebrany po drugiej wojnie \u015bwiatowej, przed cmentarzem postawiono kamie\u0144 upami\u0119tniaj\u0105cy z napisami po polsku i po niemiecku, a na cmentarzu jest 11 steli. Pierwszy cmentarz zachowa\u0142 si\u0119 za zabudowaniami gospodarstwa numer 70.\n\nBarcice to dawne Tragheimerweide, siedziba zboru mennonickiego na prawym brzegu Wis\u0142y mi\u0119dzy Kwidzynem a Malborkiem. Wsp\u00f3lnota nale\u017ca\u0142a do ga\u0142\u0119zi fryzyjskiej i d\u0142ugo nosi\u0142a nazw\u0119 od nizin sztumskich, \u201eStuumsche Needering\u201d, albo od wsi Schweingrube. Dom modlitwy mennonit\u00f3w wzniesiono tu za zgod\u0105 biskupa che\u0142mi\u0144skiego z 1728 roku, a w 1763 roku powi\u0119kszono go i za\u0142o\u017cono przy nim cmentarz. W latach 1733\u20131779, gdy zbory fryzyjskie w Prusach Zachodnich chcia\u0142y zakaza\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw z katolikami i ewangelikami, trzej cz\u0142onkowie zboru mieszkaj\u0105cy w Rosenkranz sprzeciwili si\u0119 temu i zacz\u0119li wybiera\u0107 w\u0142asnych duchownych. Roz\u0142amowi zapobieg\u0142a konferencja starszych fryzyjskich, zebrana w 1779 roku w Schweingrube; racj\u0119 przyznano grupie z Rosenkranz i ma\u0142\u017ce\u0144stwa mieszane zn\u00f3w dopuszczono we wszystkich zborach fryzyjskich. Zb\u00f3r prowadzi\u0142 w\u0142asne ksi\u0119gi od 1792 roku. Nazwa Tragheimerweide przyj\u0119\u0142a si\u0119 oko\u0142o 1820 roku; w latach 1892\u20131929 zb\u00f3r nazywano Zwanzigerweide, po czym wr\u00f3cono do nazwy Tragheimerweide. W 1866 roku na miejscu starej szachulcowej \u015bwi\u0105tyni stan\u0119\u0142a nowa, murowana, na planie gotyckim; w 1892 roku sprawiono do niej organy.\n\nW 1852 roku zb\u00f3r liczy\u0142 336 ochrzczonych cz\u0142onk\u00f3w, w 1888 roku 357, w 1928 roku 550 dusz, w 1940 roku 510. Wierni, w wi\u0119kszo\u015bci rolnicy, mieszkali rozproszeni w 27 wsiach i dw\u00f3ch miastach na obszarze sztumskim, kwidzy\u0144skim i gniewskim, a zb\u00f3r nale\u017ca\u0142 do Konferencji Mennonit\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich. W zborze pos\u0142ugiwali starszy i pi\u0119ciu duchownych. Filie mia\u0142 w Kwidzynie i w Zandersfelde.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Tragheimerweide* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 12 dom\u00f3w mieszkalnych i 101 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 14 ewangelik\u00f3w, 24 katolik\u00f3w i 63 osoby innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Kletzewko*; katolicy \u2014 do parafii *Pestlin*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Schweingrube*.\n\nW 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 86 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 54 mennonit\u00f3w, a w 1928 roku po\u0142\u0105czono j\u0105 ze Zwanzigerweide i Schweingrube w jedn\u0105 miejscowo\u015b\u0107. W lutym 1945 roku okolic\u0119 zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; niemieccy mieszka\u0144cy uciekli albo zostali wysiedleni. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano \u2014 z ca\u0142ego za\u0142o\u017cenia zosta\u0142y fundamenty i dwa cmentarze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo, pozycje 16 i 17, stan z 29 sierpnia 2026 roku; Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, has\u0142o \u201eTragheimerweide (Pomeranian Voivodeship, Poland)\u201d; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o \u201eTragenheimskie Pastwiska\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Stuhm, gmina wiejska Tragheimerweide, strony 70\u201371, pozycja 73; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 202\u2013203; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 2044, s. 45 i 47.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo, stan 29 VIII 2026, poz. 17","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Stuhm, gmina wiejska Tragheimerweide","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 2044, s. 45 i 47","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1108","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.858299,"lng":18.939304,"name_de":"Tragheimerweide","name_pl":"Barcice \u2014 cmentarz mennonicki przy drodze do o\u015brodka AGAPE","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w Barcicach, w gminie Ryjewo, le\u017cy za zabudowaniami gospodarstwa numer 70 \u2014 tak wskazuje go ewidencja konserwatorska; daty za\u0142o\u017cenia, powierzchni ani opisu granic w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono. Urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w tego miejsca nie zna. W Barcicach jest te\u017c drugi cmentarz mennonicki, przy drodze do o\u015brodka dla bezdomnych AGAPE.\n\nBarcice to dawne Tragheimerweide, z\u0142\u0105czone w 1928 roku z s\u0105siednimi Zwanzigerweide i Schweingrube w jedn\u0105 wie\u015b. W 1724 roku wracali na te ziemie mennonici, kt\u00f3rzy od 1713 roku mieszkali na Litwie i musieli opu\u015bci\u0107 Niziny Nieme\u0144skie, bo nie godzili si\u0119 na s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105. Dziesi\u0105tego listopada 1724 roku przedstawiciele Wielkich \u017bu\u0142aw sprzedali z my\u015bl\u0105 o przybyszach dwie trzecie Tragheimerweide Salomonowi Becherowi i Jakubowi Jantzenowi za 2200 gulden\u00f3w pruskich. W tych samych latach sprzedano mennonitom tak\u017ce \u0142\u0105ki w Schweingrube, Zwanzigerweide, Montauerweide, Zieglershuben oraz w Gro\u00df i Klein Schardau. Przybysze pochodzili w wi\u0119kszo\u015bci ze zbor\u00f3w w Montau i Sch\u00f6nsee. Ziemia by\u0142a tu prawie wy\u0142\u0105cznie \u0142\u0105kowa a przybysze zamienili j\u0105 w grunty uprawne, mieszkaj\u0105c w rozproszonych zagrodach, gdzie dobytek i ludzie mie\u015bcili si\u0119 pod jednym dachem.\n\nW 1728 roku biskup che\u0142mi\u0144ski zezwoli\u0142 mennonitom na budow\u0119 domu modlitwy. W 1763 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 powi\u0119kszono i za\u0142o\u017cono przy niej cmentarz, najstarszy z tutejszych, dzi\u015b cz\u0119\u015bciowo uporz\u0105dkowany. Pruska topografia Goldbecka z 1789 roku notuje w Tragheimerweide dwa domy i dom modlitwy dla mennonit\u00f3w. Spis pruski z 1776 roku wylicza we wsi 24 rodziny mennonickie o nazwiskach Abraham, Aderjahn, Albrecht, Bestvader, Biltzer, Dircksen, Erbrecht, Esau, Flemming, Goertz, Harm, Jantz, Jantzen, Knels, Konert, Unger i Unrau. W 1744 roku wie\u015b by\u0142a mennonicka bez wyj\u0105tku; do 1772 roku ziemi zacz\u0119\u0142o brakowa\u0107 i cz\u0119\u015b\u0107 gospodarzy przesz\u0142a na tkactwo, a na pocz\u0105tku XIX wieku wielu wyjecha\u0142o na po\u0142udnie Rosji.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w Tragheimerweide 11 budynk\u00f3w mieszkalnych, 13 gospodarstw domowych i 86 mieszka\u0144c\u00f3w: 54 innych chrze\u015bcijan, oraz po 16 ewangelik\u00f3w i katolik\u00f3w. Wie\u015b liczy\u0142a 121 hektar\u00f3w, z czego 53 przypada\u0142y na rol\u0119 orn\u0105, a 63 na \u0142\u0105ki; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Klecewku, po niemiecku Louisenwalde, katolicy do Postolina, a poczta by\u0142a w Ryjewie. Za czas\u00f3w polskich wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ekonomii malborskiej. S\u0142ownik geograficzny zapisa\u0142 j\u0105 pod polsk\u0105 nazw\u0105 Tragenheimskie Pastwiska i odnotowa\u0142, \u017ce niedawno po\u0142\u0105czono j\u0105 z Cwancychowem w jedn\u0105 gmin\u0119.\n\nKarta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eStan og\u00f3lny z\u0142y\u201d. Trzy nagrobki by\u0142y wtedy w stanie dobrym, a trzy kolejne w stanie szcz\u0105tkowym; najstarszy, Wilhelma Albrechta, pochodzi\u0142 z 1845 roku. Cmentarz le\u017ca\u0142 na skraju lasu sosnowego, nie mia\u0142 muru ani bramy, w jego centrum znajdowa\u0142o si\u0119 \u201emiejsce po nieistniej\u0105cym ko\u015bciele\u201d, a drzewostan \u2014 lipy, d\u0119by, \u015bwierki i \u017cywotnik \u2014 zachowa\u0142 si\u0119 dobrze.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Klecewko nale\u017ca\u0142o do Gabriela Johanna von Steffensa, od 1749 roku do jego syna Leona, od 1760 roku do jego braci Gabriela i Ignacego, jeszcze w tym samym roku do Antoniego Sarnackiego, od 1781 roku do Karla Wilhelma Achatiusa Moldenhauera, potem do jego wdowy Charlotte Elise z domu Zapf, syna Friedricha i c\u00f3rki Wilhelmine Dorothei Ulrike, zam\u0119\u017cnej von Beyer, a od 1805 roku do Karla Heinricha von Gimmiga. W wykazie wasali z 1774 roku jako dziedzic zapisany jest 52-letni Anton von Czarnacki, by\u0142y marsza\u0142ek konfederacji, mieszkaj\u0105cy w Gda\u0144sku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Tragheimerweide* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 12 dom\u00f3w mieszkalnych i 101 mieszka\u0144c\u00f3w. W tej liczbie by\u0142o 14 ewangelik\u00f3w, 24 katolik\u00f3w i 63 osoby innych wyzna\u0144. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii *Kletzewko*; katolicy \u2014 do parafii *Pestlin*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Schweingrube*.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Spis pruski z 1776 roku wylicza w Tragheimerweide 24 rodziny mennonickie, topografia Goldbecka z 1789 roku \u2014 dwa domy i dom modlitwy. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych w\u0142a\u015bcicielem Klecewka by\u0142 od 1760 roku Antoni Sarnacki, wed\u0142ug wykazu wasali z 1774 roku \u2014 Anton von Czarnacki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo, pozycje 16 i 17, stan z 29 sierpnia 2026 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o \u201eTragenheimskie Pastwiska\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Stuhm, gmina wiejska Tragheimerweide, strony 70\u201371, pozycja 73; J. F. Goldbeck, Volst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preu\u00dfen, 1789, strona 239 (za S\u0142ownikiem geograficznym); Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, has\u0142o \u201eTragheimerweide (Pomeranian Voivodeship, Poland)\u201d; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; karta cmentarza w Barcicach, oprac. D. Rekowska, 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 2 (s. 1), nr 1092 (s. 48); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 202\u2013203; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 2044, s. 45 i 47.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo, stan 29 VIII 2026, poz. 16","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Stuhm, gmina wiejska Tragheimerweide","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"J. F. Goldbeck, Vollst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preu\u00dfen, 1789","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 2 (s. 1), nr 1092 (s. 48)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 2044, s. 45 i 47","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1107","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.86697,"lng":18.94283,"name_de":"Tragheimerweide","name_pl":"Barcice \u2014 cmentarz mennonicki za zabudowaniami gospodarstwa numer 70","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tragheimerweide \u2014 dzi\u015b cz\u0119\u015b\u0107 Barcic w gminie Ryjewo \u2014 by\u0142a koloni\u0105 mennonick\u0105 za\u0142o\u017con\u0105 na prawym brzegu Wis\u0142y. Tutejsza gmina mennonicka nale\u017ca\u0142a do nurtu fryzyjskiego; w archiwum Bethel College opisano najstarszy zachowany tom jej ksi\u0105g, obejmuj\u0105cy lata 1766\u20131862. Wed\u0142ug Jana Wi\u015bniewskiego, kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 na Edmunda Kizika, gmina mennonit\u00f3w fryzyjskich dzia\u0142a\u0142a tu od 1724 roku; tworzyli j\u0105 osadnicy powracaj\u0105cy z pruskiej Litwy, kt\u00f3rzy w 1728 roku zbudowali na podstawie uzyskanej koncesji w\u0142asny dom modlitwy. Tak\u017ce Marta Koperska-Ko\u015bmicka pisze, \u017ce pierwsze przywileje na budow\u0119 mennonickich dom\u00f3w modlitwy wyda\u0142 w 1728 roku biskup che\u0142mi\u0144ski i \u017ce dotyczy\u0142y one w\u0142a\u015bnie gmin fryzyjskich w Barcicach i w Jeziorze. Drugi tom si\u0119ga 1944 roku i zawiera list\u0119 cz\u0142onk\u00f3w z 1935 roku. Pocz\u0105tek ksi\u0105g metrykalnych zboru \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: \u201eMennonitisches Lexikon\u201d \u2014 od 1762 roku, encyklopedia GAMEO \u2014 od 1792 roku. W 1866 roku zbudowano murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ceglany o formach neogotyckich \u2014 wed\u0142ug \u201eMennonitisches Lexikon\u201d i encyklopedii GAMEO na miejscu dawnego, drewnianego domu modlitwy, wed\u0142ug strony Urz\u0119du Gminy Ryjewo w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci dzisiejszych Barcic, czyli w dawnym Zwanzigerweide, podczas gdy starszy dom modlitwy sta\u0142 w cz\u0119\u015bci \u015brodkowej, w dawnym Tragheimerweide. W 1892 roku sprawiono do ko\u015bcio\u0142a organy. Katalog reklamowy elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej \u201eAugust Terletzki\u201d z 1908 roku, kt\u00f3ry og\u0142osi\u0142 Wiktor Z. \u0141yjak, wymienia pod rokiem 1892 organy o trzynastu g\u0142osach dla ko\u015bcio\u0142a mennonit\u00f3w w \u201eTragheimerwerder lub Zwanzigerweide\u201d; \u0141yjak nie zdo\u0142a\u0142 tej miejscowo\u015bci zidentyfikowa\u0107, ale rok i wyznanie wskazuj\u0105, \u017ce chodzi zapewne o tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono po 1945 roku; z dawnej kolonii zosta\u0142y fundamenty i dwa cmentarze mennonickie. W dawnej kolonii jeden cmentarz mennonicki le\u017cy za gospodarstwem numer 70, a drugi przy drodze do o\u015brodka Agape.\n\nHistorycznie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu sztumskiego (Kreis Stuhm) w rejencji kwidzy\u0144skiej. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Tragheimerweide jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 12 dom\u00f3w mieszkalnych i 101 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 14 ewangelik\u00f3w, 24 katolik\u00f3w i 63 osoby innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii Kletzewko; katolicy \u2014 do parafii Pestlin; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego Schweingrube. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 86 mieszka\u0144c\u00f3w w jedenastu domach: 54 innych chrze\u015bcijan oraz po szesnastu ewangelik\u00f3w i katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Louisenwalde, katolicy do parafii w Pestlinie.\n\nWed\u0142ug Ericha Wernickego w chwili przy\u0142\u0105czenia tych ziem do monarchii pruskiej w 1772 roku mennonici z okolicy mieli sw\u00f3j dom modlitwy w\u0142a\u015bnie w Tragheimerweide. W opisie wsi z ko\u0144ca XVIII wieku Wernicke podaje, \u017ce Tragheimerweide liczy\u0142o 6 w\u0142\u00f3k, 29 morg\u00f3w i 150 pr\u0119t\u00f3w miary che\u0142mi\u0144skiej, a dwunastu gospodarzy mia\u0142o ponadto razem 3 w\u0142\u00f3ki i 15 morg\u00f3w w s\u0105siednim Zwanzigerweide; opr\u00f3cz domu modlitwy dla mennonit\u00f3w by\u0142 we wsi \u201es\u0142uga szkolny\u201d (Schulbedienter). Od \u015bwi\u0119ta Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1790 roku wie\u015b wraz z ca\u0142ym Rehh\u00f6fer Winkel przeniesiono rozporz\u0105dzeniem kr\u00f3lewskim z urz\u0119du w Malborku do urz\u0119du Wei\u00dfhof.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892), kt\u00f3ry notuje wie\u015b pod nazw\u0105 \u201eTragenheimskie Pastwiska\u201d, podaje za topografi\u0105 Goldbecka, \u017ce w 1789 roku liczy\u0142a ona dwa domy i mia\u0142a dom modlitwy mennonit\u00f3w; dodaje te\u017c, \u017ce niedawno po\u0142\u0105czono j\u0105 w jedn\u0105 gmin\u0119 z s\u0105siednim Zwanzigerweide. Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonicki w Tragheimerweide w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144 istniej\u0105cych w powiecie w 1945 roku. Pisze te\u017c, \u017ce nazw\u0119 t\u0119 nosi osada nale\u017c\u0105ca do gminy Montauerweide, licz\u0105ca 13 dym\u00f3w i maj\u0105ca kaplic\u0119 mennonick\u0105 (przy tej wiadomo\u015bci stoi rok 1818). Zwanzigerweide w 1789 roku zamieszkiwali mennonici, a najstarsze gospodarstwo pochodzi\u0142o z 1751 roku. Wed\u0142ug tej samej ksi\u0119gi gmin\u0119 Tragheimerweide utworzono w 1928 roku z po\u0142\u0105czenia gmin Schweingrube i Zwanzigerweide.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. S\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce Tragheimerweide po\u0142\u0105czono niedawno ze Zwanzigerweide w jedn\u0105 gmin\u0119, a ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu sztumskiego \u2014 \u017ce gmin\u0119 Tragheimerweide utworzono w 1928 roku z gmin Schweingrube i Zwanzigerweide.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eTragenheimskie Pastwiska\u201d; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; Barcice \u2014 UG Ryjewo; Barcice (Tragheimerweide), gmina Ryjewo \u2014 UG Ryjewo / Kwidzynopedia; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, has\u0142o \u201eTragheimerweide (Pomeranian Voivodeship, Poland)\u201d; Mennonite Library and Archives (Bethel College), opis ksi\u0105g zboru Tragheimerweide z przedrukiem has\u0142a H. Pennera z \u201eMennonitisches Lexikon\u201d, t. 4, s. 348\u2013349; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Stuhm, s. 70\u201371, pozycja 73; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo, pozycje 16 i 17; \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 112, 154; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 202\u2013203; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 75; M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 54; W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 56; E. Wernicke, \u201eTiefenau. Eine heimatliche Studie\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 30, 37, 61.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Barcice \u2014 UG Ryjewo","url":"https://ryjewo.pl/barcice.html"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Kwidzynopedia, has\u0142o \u201eBarcice (Tragheimerweide)\u201d (gm. Ryjewo)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Barcice (Tragheimerweide), gm. Ryjewo \u2014 UG Ryjewo / Kwidzynopedia"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eTragenheimskie Pastwiska\u201d","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 75","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 54","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/87998.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 56","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"E. Wernicke, \u201eTiefenau. Eine heimatliche Studie\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 30, 37, 61","url":"https://archive.org/details/pbc.gda.pl.1926_91036"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0433","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.85651,"lng":18.93676,"name_de":"Tragheimerweide","name_pl":"Barcice \u2014 mennonicki dom modlitwy (Tragheimerweide, nieistniej\u0105cy)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz wiejski w Barcinie le\u017cy w lesie, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od ostatnich zabudowa\u0144, przy drodze do Kot\u0142owa. By\u0142 to jeden z dw\u00f3ch cmentarzy wsi. Drugi, przyko\u015bcielny, otacza \u015bwi\u0105tyni\u0119 stoj\u0105c\u0105 na wyniesieniu po\u015brodku wsi; nie zachowa\u0142y si\u0119 na nim \u017cadne kamienie nagrobne. Cmentarz przyko\u015bcielny w ca\u0142o\u015bci wzmocniono kamiennymi \u015bcianami oporowymi, kt\u00f3re pe\u0142ni\u0105 zarazem funkcj\u0119 ogrodzenia.\n\n\u0179r\u00f3d\u0142a kartograficzne pokazuj\u0105 go jako prostok\u0105t rozpi\u0119ty mi\u0119dzy dwiema drogami, z alejk\u0105 odchodz\u0105c\u0105 od ich skrzy\u017cowania i prowadz\u0105c\u0105 do wej\u015bcia od strony zachodniej; po\u015brodku sta\u0142a kaplica, a ca\u0142o\u015b\u0107 podkre\u015bla\u0142 wa\u0142. Udokumentowano tu 23 miejsca poch\u00f3wku sprzed 1945 roku. Dzi\u015b granice si\u0119 zatar\u0142y i nie ma \u015blad\u00f3w kwater ani grob\u00f3w sprzed wojny. We wschodniej cz\u0119\u015bci le\u017cy kwatera 16 grob\u00f3w pierwszych polskich mieszka\u0144c\u00f3w wsi, a ostatni udokumentowany poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w lutym 1961 roku.\n\nBarcino, po niemiecku Bartin, by\u0142o do 1945 roku wsi\u0105 z maj\u0105tkiem w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Barcino by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y tak\u017ce Barwino, Bronowo, Ob\u0142\u0119\u017ce, Osieki, \u017belice, a p\u00f3\u017aniej Korzybie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b: murowany, p\u00f3\u017anogotycki, wzniesiony zapewne w drugiej po\u0142owie XVI wieku, z wie\u017c\u0105 z XVII wieku i rozbudow\u0105 z lat 1864\u20131865, a w \u015brodku z barokowym o\u0142tarzem Jakoba Laue z drugiej po\u0142owy XVII wieku. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Barcinie by\u0142 ko\u015bcio\u0142em parafialnym (macierzystym) pod patronatem w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku i w\u0142a\u015bcicieli wsi przypisanych do parafii, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Ob\u0142\u0119\u017ce (Woblanse) i Osieki (Wusseken). Patronat sprawowali kolejno von Massowowie do 1822 roku, von Puttkamerowie do 1893 i Beckerowie. Na pocz\u0105tku XX wieku pastorem w Barcinie by\u0142 Ernst Tessendorff. S\u0105d w S\u0142awnie wpisa\u0142 7 listopada 1906 roku do rejestru sp\u00f3\u0142dzielni Sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 Elektryczn\u0105 w Biesowicach (Be\u00dfwitzer Elektrizit\u00e4tsgenossenschaft) z siedzib\u0105 w Barcinie, kt\u00f3ra mia\u0142a budowa\u0107 i utrzymywa\u0107 linie doprowadzaj\u0105ce pr\u0105d z elektrowni w Biesowicach do swoich cz\u0142onk\u00f3w; w jej zarz\u0105dzie zasiedli pastor Tessendorff oraz w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Franz von Zitzewitz z Pustowa i Andreas von Puttkamer z Versin. W lutym 1908 roku kr\u00f3l nada\u0142 mu Order Or\u0142a Czerwonego czwartej klasy. Zmar\u0142 16 marca 1909 roku w drodze powrotnej z po\u0142udnia, dok\u0105d wyjecha\u0142 na wypoczynek; nekrolog og\u0142oszony przez sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 nazywa go jej za\u0142o\u017cycielem i przewodnicz\u0105cym, kawalerem Orderu Or\u0142a Czerwonego, zmar\u0142ym \u201ew kwiecie wieku m\u0119skiego\u201d. Ostatnim pastorem ewangelickim by\u0142 w latach 1929\u20131945 Walter Obgartel. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4500 dusz. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; parafi\u0119 \u015bwi\u0119tej Anny utworzono tu w 1973 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 784; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); serwis \u201eCmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim\u201d (cmentarze.slupsk.pl), has\u0142o Barcino; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 98 (has\u0142o Barcino); J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934, s. 114 (has\u0142o Bartin); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 150; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 16 listopada 1906 roku, s. 32 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 14 lutego 1908 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 19 marca 1909 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\", 2013, s. 98","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 784","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 150","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 16 listopada 1906 roku, s. 32 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/76DWCEP4TDZ365N3W2DEJEFU3ZXJBSBB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 14 lutego 1908 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/F7EXMK43ENG3RBCPSUH2W7X3LGBJ7B5N"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 19 marca 1909 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/OZN4JYEK2WYKGUMTB74OODGZZFKS5KKG"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0563","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2803,"lng":16.9747,"name_de":"Bartin","name_pl":"Barcino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Barg\u0119dzino, po niemiecku Bergensin, by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Z tutejszego cmentarza ewangelickiego zosta\u0142o niewiele, a to, co zosta\u0142o, le\u017cy nie na swoim miejscu: wszystko zebrano na dwa stosy \u2014 poprzewracane tumby i resztki pomnik\u00f3w. Pojedyncze elementy le\u017c\u0105 rozrzucone mi\u0119dzy drzewami. Wzgl\u0119dnie dobrze zachowa\u0142 si\u0119 jeden nagrobek, a w cz\u0119\u015bci dzieci\u0119cej podstawy krzy\u017cy stoj\u0105 mniej wi\u0119cej tam, gdzie sta\u0142y. Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza nie ustalono.\n\nW 1784 roku Barg\u0119dzino le\u017ca\u0142o na wzniesieniu mil\u0119 na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od \u0141eby i dwie i \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, mil\u0119 od morza. Obok folwarku mieszka\u0142o pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w, by\u0142a karczma, a na polach wsi sta\u0142 m\u0142yn wodny Smedles \u2014 razem dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w; do wsi nale\u017ca\u0142y \u0142\u0105ki, tak\u017ce na gruntach miejskich \u0141eby, i du\u017cy las d\u0119bowy, bukowy, sosnowy i olszowy. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ko\u015bcio\u0142a w \u0141ebie, ale mieszka\u0144cy m\u0142yna Smedles \u201ehalten sich zu der Charbrowschen Kirche\u201d \u2014 trzymali si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Charbrowie.\n\nMaj\u0105tek podzielono mi\u0119dzy kilku w\u0142a\u015bcicieli na pocz\u0105tku XV wieku; w spisie czynsz\u00f3w z 1437 roku figuruje jako kaszubskie dobro drobnej szlachty. W XVII stuleciu jednym z w\u0142a\u015bcicieli by\u0142 r\u00f3d von Krockow, w XIX maj\u0105tek przeszed\u0142 do von Gruben\u00f3w \u2014 ci sami w\u0142adali Roszczycami, gdzie ich grobowiec stoi do dzi\u015b, a tak\u017ce Unieszynkiem, Borkowem, Komoszewem i Lubuczewem na ziemi s\u0142upskiej. Ostatnia w\u0142a\u015bcicielka, Sybilla von Braunschweig z domu von Gruben, zosta\u0142a rozstrzelana przez \u017co\u0142nierzy radzieckich 11 marca 1945 roku. Po wojnie maj\u0105tek przej\u0119\u0142o pa\u0144stwo polskie; pa\u0142ac popad\u0142 w ruin\u0119, ocala\u0142a zabytkowa stajnia z pocz\u0105tku XX wieku. Wie\u015b by\u0142a te\u017c punktem ko\u0144cowym wschodniej odnogi linii kolejowej z L\u0119borka do \u0141eby; po tej odnodze nie ma dzi\u015b \u015bladu. Franz Tetzner wymienia Barg\u0119dzino \u2014 po kaszubsku Barg\u0105dzeno \u2014 w\u015br\u00f3d wsi, w kt\u00f3rych pod koniec XIX wieku przetrwa\u0142a mowa kaszubska.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Barg\u0119dzino nie mia\u0142o. Ludno\u015b\u0107 ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141ebie: Ernst M\u00fcller wymienia wie\u015b w jej sk\u0142adzie obok Now\u0119cina, Szczenurza i Ulini, przy filii w Sarbsku. Aktem z 29 listopada 1933 roku przeniesiono maj\u0105tek do parafii w Ciekocinie, ale w 1935 roku skre\u015blono go z tego aktu z moc\u0105 wsteczn\u0105, tak \u017ce pozosta\u0142 przy \u0141ebie. Katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku. Urz\u0105d stanu cywilnego i urz\u0105d okr\u0119gowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Now\u0119cinie, s\u0105d \u2014 w L\u0119borku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w obwodzie dworskim Barg\u0119dzino 216 mieszka\u0144c\u00f3w, samych ewangelik\u00f3w (strony 188\u2013189, pozycja 67). Wed\u0142ug Franza Schultza maj\u0105tek liczy\u0142 w 1880 roku 199 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1900 \u2014 290, w 1905 \u2014 277, a w 1912 roku 260; oko\u0142o 260 mieszka\u0144c\u00f3w podaje te\u017c leksykon Meyersa.\n\nClaudia Fredrich ze stowarzyszenia dawnych mieszka\u0144c\u00f3w \u0141eby, kt\u00f3ra dokumentowa\u0142a ten cmentarz w ramach wsp\u00f3lnego projektu z Nadle\u015bnictwem L\u0119bork, opisuje go jako le\u017c\u0105cy przy wyje\u017adzie ze wsi w stron\u0119 \u0141eby, po prawej stronie. Wed\u0142ug niej cmentarz zlikwidowa\u0142o prawdopodobnie na prze\u0142omie lat siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych XX wieku nadle\u015bnictwo, kt\u00f3re obsadzi\u0142o teren drzewami; nagrobki zebrano wtedy w dwa rz\u0119dy. Zachowa\u0142o si\u0119 kilka grob\u00f3w, ale bez tablic z nazwiskami. Przy jednej z wizyt znalaz\u0142a w ziemi fragmenty rozbitych tablic nagrobnych. Teren nale\u017cy do le\u015bnictwa Roszczyce w Nadle\u015bnictwie L\u0119bork.\n\nClaudia Fredrich dodaje, \u017ce w 2019 roku uzgodniono z le\u015bnictwem uporz\u0105dkowanie cmentarza: zachowane nagrobki i ich fragmenty miano zebra\u0107 w lapidarium, reszt\u0119 terenu pozostawi\u0107 w stanie naturalnym i ustawi\u0107 tablic\u0119 informacyjn\u0105. Mimo wielokrotnych zapyta\u0144 nic z tego nie zrealizowano; w pewnym momencie le\u015bnicy zrzucili nagrobki w jedno miejsce, by zwolni\u0107 teren do prac.\n\nCmentarz nie jest obj\u0119ty ochron\u0105 konserwatorsk\u0105. Wed\u0142ug pisma Urz\u0119du Gminy Wicko z 7 lutego 2018 roku cmentarz le\u017cy na dzia\u0142ce 204-L, nale\u017c\u0105cej do Nadle\u015bnictwa L\u0119bork, i nie by\u0142 porz\u0105dkowany. W pi\u015bmie z 14 stycznia 2019 roku s\u0142upska delegatura Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w odpisa\u0142a Claudii Fredrich, \u017ce nie ma o nim \u017cadnej dokumentacji ani informacji, ale zalecenia przygotowane dla cmentarzy w Now\u0119cinie, Steknicy i Ulini mo\u017cna zastosowa\u0107 i tutaj, bo s\u0105 bezpieczne dla ka\u017cdego historycznego cmentarza.\n\nZdj\u0119cia Claudii Fredrich z 10 kwietnia 2019 roku pokazuj\u0105 przewr\u00f3cone nagrobki i obramowania grob\u00f3w rozrzucone mi\u0119dzy m\u0142odymi sosnami, kamienie z\u0142o\u017cone pod starym drzewem i kilka grob\u00f3w z obramowaniem i stoj\u0105c\u0105 stel\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 321\u2013323; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Leba, s. 254; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (\u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d), s. 188\u2013189, poz. 67; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1934 i 1935; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 14; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), notatka \u201eFriedhof Bergensien\u201d i zdj\u0119cia z listopada 2017 roku, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), korespondencja z autorem atlasu, 6 pa\u017adziernika 2026 roku; pismo Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, delegatura w S\u0142upsku, do Claudii Fredrich z 14 stycznia 2019 roku, znak ZND-III.5183.513.2018.ED (wytyczne konserwatorskie); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; pismo Urz\u0119du Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz dzia\u0142ek i w\u0142a\u015bcicieli dawnych cmentarzy); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; Claudia Fredrich, zdj\u0119cia z 10 kwietnia 2019 roku, przekazane autorowi atlasu 7 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1064.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), notatka \u201eFriedhof Bergensien\u201d i zdj\u0119cia z listopada 2017 roku, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), korespondencja z autorem atlasu, 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"pismo Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, delegatura w S\u0142upsku, do Claudii Fredrich z 14 stycznia 2019 roku, znak ZND-III.5183.513.2018.ED (wytyczne konserwatorskie)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"pismo Urz\u0119du Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz dzia\u0142ek i w\u0142a\u015bcicieli dawnych cmentarzy)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, zdj\u0119cia z 10 kwietnia 2019 roku, przekazane autorowi atlasu 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1064","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Leba, s. 254","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0935","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_bargedzino/bargedzino__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.737089,"lng":17.723172,"name_de":"Bergensin","name_pl":"Barg\u0119dzino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bark\u00f3wko le\u017cy w gminie Cz\u0142uch\u00f3w, w powiecie cz\u0142uchowskim, w s\u0105siedztwie Barkowa. Ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego notuje tu cmentarz ewangelicki.\n\nHistoryczna mapa Prus Kr\u00f3lewskich w drugiej po\u0142owie XVI wieku, opracowana w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk, uto\u017csamia Bark\u00f3wko z Barkenfeldzkim M\u0142ynem \u2014 kr\u00f3lewsk\u0105 osad\u0105 m\u0142y\u0144sk\u0105 w wojew\u00f3dztwie pomorskim i powiecie cz\u0142uchowskim, nale\u017c\u0105c\u0105 do okr\u0119gu parafialnego Barkenfeld, czyli dzisiejszego Barkowa.\n\nS\u0105siednie Barkowo, w\u00f3wczas Barkenfelde, liczy\u0142o w spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku 918 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 483 ewangelik\u00f3w, 422 katolik\u00f3w i 13 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. Ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Olszanowie (Elsenau), katolicy do parafii w Cz\u0142uchowie; powiat cz\u0142uchowski wchodzi\u0142 w sk\u0142ad rejencji kwidzy\u0144skiej w prowincji Prusy Zachodnie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Cz\u0142uch\u00f3w; \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, pod redakcj\u0105 T. Paneckiego i M. S\u0142onia, cz\u0119\u015b\u0107 II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczeg\u00f3\u0142owe XVI wieku), Warszawa 2021, indeks miejscowo\u015bci, s. 112; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Schlochau, s. 158\u2013159, pozycja 6.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Cz\u0142uch\u00f3w","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"\u201ePrusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, cz. II: Komentarz, indeksy (Atlas historyczny Polski, Instytut Historii PAN), s. 112 \u2014 has\u0142a Barkenfeld i Barkenfeldzki M\u0142yn"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 158\u2013159, poz. 6"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1117","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6031104,"lng":17.1873154,"name_de":"","name_pl":"Bark\u00f3wko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a w Barkowie le\u017cy cmentarz przyko\u015bcielny, dawniej ewangelicki. Po 1945 roku przeszed\u0142 wraz ze \u015bwi\u0105tyni\u0105 w r\u0119ce katolickie i w tym charakterze s\u0142u\u017cy do dzi\u015b. W Barkowie ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy pochodzi z 1907 roku i jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym. W rejestrze zabytk\u00f3w figuruje pod numerem A-1819, na mocy decyzji z 29 listopada 2007 roku.\n\nBarkowo, po niemiecku Barkenfelde, po kaszubsku Bark\u00f2w\u00f2, lokowano w 1347 roku z r\u0119ki komtura cz\u0142uchowskiego. Barkowo le\u017ca\u0142o w powiecie cz\u0142uchowskim: do lat 1919/20 w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile. W prowincji Pomorze powiat cz\u0142uchowski znalaz\u0142 si\u0119 1 pa\u017adziernika 1938 roku. Barkowo pozosta\u0142o w rejencji z siedzib\u0105 w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen): powiat cz\u0142uchowski zaliczy\u0142a do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, kt\u00f3ra w tej cz\u0119\u015bci wesz\u0142a w \u017cycie 1 pa\u017adziernika 1938 roku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Barkenfelde* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 76 dom\u00f3w mieszkalnych i 686 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 319 ewangelik\u00f3w, 360 katolik\u00f3w i siedem os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *B\u00e4renwalde*, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW 1880 roku *S\u0142ownik geograficzny* wymienia\u0142 Barkowo jako wie\u015b w powiecie cz\u0142uchowskim. Odnotowa\u0142, \u017ce we wsi mie\u015bci\u0142a si\u0119 stacja pocztowa.\n\nWykaz gmin sporz\u0105dzony po spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 918 mieszka\u0144c\u00f3w: 483 ewangelik\u00f3w, 422 katolik\u00f3w i trzyna\u015bcioro \u017byd\u00f3w (strona 158, pozycja 6). Wed\u0142ug tego samego wykazu ewangelicy nale\u017celi do parafii w Olszanowie, po niemiecku Elsenau, a katolicy \u2014 do parafii w Cz\u0142uchowie. Agathon Harnoch wymienia Barkowo w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii olszanowskiej, a tutejsz\u0105 szko\u0142\u0119 \u2014 jako wsp\u00f3ln\u0105 dla obu wyzna\u0144, po niemiecku Simultanschule. Harnoch liczy w ca\u0142ej parafii 4537 dusz i trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich, a w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich jej okr\u0119gu wymienia Barkowo obok Biskupnicy, F\u00f6rstenau i Stegers.\n\nParafi\u0119 ewangelick\u0105 erygowano w Barkowie w 1892 roku. Wed\u0142ug spisu R. Rosego z 1909 roku w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne prowadzono w Barkowie od 1890 roku. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i konfirmacji od 1892 roku oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1897 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St Konf 1892\u2014 K 1897\u2014\u201d.\n\nHarnoch w 1890 roku notuje tu diecezj\u0119 chojnick\u0105. Barkowo otwiera list\u0119 trzynastu miejscowo\u015bci parafialnych diecezji cz\u0142uchowskiej \u2014 ko\u015bcielnego okr\u0119gu odpowiadaj\u0105cego poszerzonemu dekanatowi \u2014 w podziale po 1908 roku. List\u0119 podaje Benedykt Reszka: obok Barkowa wymienia Bia\u0142y B\u00f3r, Czarne, Cz\u0142uch\u00f3w, Drzonowo, Kocza\u0142\u0119, L\u0119dyczek, Olszanowo, Pietrzykowo z Borowym M\u0142ynem, Przechlewo, Rzeczenic\u0119, Debrzno i S\u0105polno.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 409 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1162 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 13, nr 207; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Schlochau, s. 158\u2013159, poz. 6; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 496 (parafia Elsenau); B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 118; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026; Rys historyczny \u2014 Barkowo, Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Barkenfelde; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eBarkenfelde\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 126\u2013127; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rys historyczny \u2014 Barkowo, Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/rys-historyczny-barkowo.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Barkenfelde, w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0485","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.61374,"lng":17.18447,"name_de":"Barkenfelde","name_pl":"Barkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Barkowie od 1892 r. istnia\u0142a samodzielna parafia ewangelicka z murowanym ko\u015bcio\u0142em protestanckim (po 1946 r. adaptowanym do liturgii katolickiej). Cmentarz parafialny obs\u0142ugiwa\u0142 ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rys historyczny \u2014 Barkowo, Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/rys-historyczny-barkowo.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0484","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.61374,"lng":17.18447,"name_de":"Cmentarz parafialny ( d. ewangelicki , ob. katolicki )","name_pl":"Barkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Barkowo, po niemiecku Barkenfelde, by\u0142o wsi\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 918 mieszka\u0144c\u00f3w: 483 ewangelik\u00f3w, 422 katolik\u00f3w i 13 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. Ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Olszanowie (Elsenau), katolicy do parafii w Cz\u0142uchowie. Barkowo by\u0142o jedn\u0105 z siedmiu filii katolickiej parafii cz\u0142uchowskiej i mia\u0142o szko\u0142\u0119 katolick\u0105.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Barkenfelde jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 76 dom\u00f3w mieszkalnych i 686 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 319 ewangelik\u00f3w, 360 katolik\u00f3w i siedem os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii B\u00e4renwalde, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1880 roku pierwszy tom S\u0142ownika geograficznego notowa\u0142 Barkenfelde jako wie\u015b w powiecie cz\u0142uchowskim. Has\u0142o podaje, \u017ce we wsi by\u0142a stacja pocztowa. J. Heise w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1887 roku wymienia w Barkowie drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki o nieustalonej dacie budowy.\n\nHarnoch w 1890 roku notuje tu diecezj\u0119 chojnick\u0105. Samodzielny wikariat protestancki utworzono w Barkowie w 1892 roku. Spis M. B\u00e4ra datuje pocz\u0105tek tutejszych ewangelickich ksi\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, pogrzeb\u00f3w i konfirmacji na 1892 rok (spis R. Rosego z 1909 roku podaje rok 1890), a ksi\u0105g komunikant\u00f3w na 1897 rok. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce okr\u0119g wikariacki liczy\u0142 wtedy 1827 ewangelik\u00f3w, a duszpasterzem by\u0142 od 1892 roku wikariusz Hans Zollenkopf. Latem 1898 roku Zollenkopf, dotychczasowy duchowny pomocniczy w Barkowie, obj\u0105\u0142 drugie stanowisko pastora w Kisielicach (Freystadt) w diecezji Susz (Rosenberg). Parafi\u0119 erygowano w 1902 roku, pastorem zosta\u0142 Hoehne, a w okresie mi\u0119dzywojennym liczy\u0142a ona oko\u0142o 180 wiernych. Ju\u017c na pocz\u0105tku 1902 roku \u201ePrediger Richard H\u00f6hne zu Barkenfelde\u201d (Hoehne) zosta\u0142 wybrany przewodnicz\u0105cym miejscowej kasy po\u017cyczkowej (Barkenfelder Darlehnskassenverein) w miejsce nauczyciela Andreasa Schreibera. W grudniu 1902 roku og\u0142oszono wakat na stanowisku pastora w Barkowie, w diecezji cz\u0142uchowskiej, z dochodem 1800 marek i dodatkiem mieszkaniowym; podania przyjmowa\u0142a rada parafialna. Ju\u017c prasa z lat 1898 i 1902 umieszcza Barkowo w diecezji cz\u0142uchowskiej, a w podziale po 1908 roku parafia nale\u017ca\u0142a do diecezji cz\u0142uchowskiej, obejmuj\u0105cej trzyna\u015bcie parafii ewangelickich powiatu, od Bia\u0142ego Boru i Czarnego po Przechlewo i S\u0105polno.\n\nCeglany ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, budowla eklektyczna, powsta\u0142 dla parafii ewangelickiej w 1907 roku. Pod koniec listopada 1905 roku w \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d og\u0142oszono przetarg na roboty stolarskie wraz z dostaw\u0105 materia\u0142u przy budowie nowego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Barkowie: drzwi i okna oraz \u0142awki i balustrady. Wed\u0142ug katalogu reklamowego elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z 1908 roku, kt\u00f3ry og\u0142osi\u0142 Wiktor Z. \u0141yjak, prowadzony w\u00f3wczas przez Eduarda Witteka zak\u0142ad zbudowa\u0142 do tutejszego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w 1906 roku organy o dziewi\u0119ciu g\u0142osach, z jednym po\u0142\u0105czeniem oktawowym. Od 1917 roku we wsi sta\u0142y dwa ko\u015bcio\u0142y: katolicki ryglowy i protestancki murowany. Spis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, wymienia dwa dzwony staliwne w wie\u017cy.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki sp\u0142on\u0105\u0142 w lutym 1945 roku. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce odnowiony ko\u015bci\u00f3\u0142 poprotestancki po\u015bwi\u0119cono jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 katolick\u0105 pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy 14 lipca 1946 roku, czego dokona\u0142 ksi\u0105dz proboszcz Degler z upowa\u017cnienia w\u0142adzy duchownej w Gorzowie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki przystosowano do liturgii katolickiej i uczyniono fili\u0105 parafii w Chrz\u0105stowie. Do 1994 roku, czyli do wybudowania cerkwi w Cz\u0142uchowie, odprawiano tu r\u00f3wnie\u017c nabo\u017ce\u0144stwa greckokatolickie. Witold Bobryk wyda\u0142 sprawozdanie Wydzia\u0142u do Spraw Wyzna\u0144 w Koszalinie z 10 stycznia 1973 roku. Podaje ono, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwa greckokatolickie odbywa\u0142y si\u0119 w ko\u015bciele filialnym w Barkowie nieregularnie, przeci\u0119tnie co trzy tygodnie, uczestniczy\u0142o w nich 60\u201370 os\u00f3b z okolicznych miejscowo\u015bci, a plac\u00f3wka istnia\u0142a od 1960 roku. Zapisano w nim te\u017c, \u017ce gdy 12 kwietnia 1969 roku przyby\u0142 do Barkowa ksi\u0105dz Pyrczak, by odprawi\u0107 nabo\u017ce\u0144stwo dla grekokatolik\u00f3w, miejscowy proboszcz kategorycznie odm\u00f3wi\u0142 wydania klucza od ko\u015bcio\u0142a, a klucz uzyskano dopiero po zmobilizowaniu wyznawc\u00f3w, \u201epoprzez przemoc fizyczn\u0105\u201d. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy; do rejestru wpisano j\u0105 decyzj\u0105 z 29 listopada 2007 roku pod numerem A-1819, razem z cz\u0119\u015bci\u0105 dzia\u0142ki w granicach obrysu budowli.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 409 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1162 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, pozycja 6; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, has\u0142o Barkenfelde, diecezja Schlochau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Cz\u0142uchowo; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (numer 1819, decyzja z 29 listopada 2007 roku); zabytek.pl; F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 117; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 82; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eBarkenfelde\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 126\u2013127; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 30 lipca 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 30 listopada 1905 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 5 lutego 1902 roku, s. 26 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 24 grudnia 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 56; W. Bobryk, \u201eCerkiew greckokatolicka na Pomorzu Zachodnim \u0107wier\u0107 wieku po akcji \u00bbWis\u0142a\u00ab w \u015bwietle sprawozda\u0144 Wydzia\u0142\u00f3w do Spraw Wyzna\u0144\u201d, \u201eTextus et Studia\u201d 2019, nr 3/4 (19/20), s. 55, 57, 59.*","built_year":1907,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Barkowo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-274015"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Barkenfelde, w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 30 lipca 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Q7GFDOAQFWVQNBIWMPIAD63JGQW72NUV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 5 lutego 1902 roku, s. 26 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PGJ2VLJFZJWFX7BHX7MWA4FX2OEOM6DF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 24 grudnia 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DDBUTQLRDTDN7PQVKTOKVWMQB3LAWMIA"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 56","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Bobryk, \u201eCerkiew greckokatolicka na Pomorzu Zachodnim \u0107wier\u0107 wieku po akcji \u00bbWis\u0142a\u00ab w \u015bwietle sprawozda\u0144 Wydzia\u0142\u00f3w do Spraw Wyzna\u0144\u201d, \u201eTextus et Studia\u201d 2019, nr 3/4 (19/20), s. 55, 57, 59","url":"https://doi.org/10.15633/tes.05303"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0499","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.61475,"lng":17.19063,"name_de":"Barkenfelde","name_pl":"Barkowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Barkenfelde)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"W Bar\u0142ominie, w gminie Luzino, zachowa\u0142 si\u0119 relikt cmentarza rodowego von Zelewskich, dawnych w\u0142a\u015bcicieli tutejszych d\u00f3br. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 3 wykazu gminy Luzino jako cmentarz ewangelicki na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 254, w pobli\u017cu ulicy Parkowej 4. By\u0142 to cmentarz dziewi\u0119tnastowieczny, na kt\u00f3rym wed\u0142ug opis\u00f3w chowano zar\u00f3wno ewangelik\u00f3w, jak i katolik\u00f3w. Dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia cmentarza \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie miejsce poch\u00f3wku rodziny Zelewskich zosta\u0142o upami\u0119tnione. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w samym Bar\u0142ominie nie by\u0142o.\n\nBar\u0142omino, po niemiecku Barlomin, by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie Neustadt in Westpreu\u00dfen, z kt\u00f3rego wyr\u00f3s\u0142 dzisiejszy powiat wejherowski; wed\u0142ug Franza Schultza w XV wieku nosi\u0142o nazw\u0119 Buchholz, cho\u0107 w wykazie z 1647 roku ten sam autor wymienia Buchholz obok Bar\u0142omina jako osobne dobro. Wcze\u015bniej Bar\u0142omino nale\u017ca\u0142o do d\u00f3br gracjalnych kamery mirachowskiej. Atlas historyczny Prus Kr\u00f3lewskich notuje Bar\u0142omino, pod dawn\u0105 nazw\u0105 Bucholtz, w drugiej po\u0142owie XVI wieku jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 w powiecie mirachowskim i w parafii luzi\u0144skiej. Rejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku, r\u00f3wnie\u017c pod nazw\u0105 Bucholtz i w parafii luzi\u0144skiej, liczy tu 40 \u0142an\u00f3w, z kt\u00f3rych 29 \u2014 razem z nieu\u017cytkami \u2014 nale\u017ca\u0142o do folwarku; podatek za rok 1571 od pozosta\u0142ych jedenastu \u0142an\u00f3w, karczmy dziedzicznej i rzemie\u015blnika zap\u0142aci\u0142 szlachcic Jan Lubocki. Wed\u0142ug Schultza Luboccy kupili s\u0105siednie K\u0119b\u0142owo oko\u0142o 1580 roku, a wkr\u00f3tce potem Bar\u0142omino. Wykaz wsi parafii Luzino w zbiorze wizytacji archidiakonatu pomorskiego notuje \u201eBurlomino, Lubockiego, subditi 8\u201d \u2014 Bar\u0142omino Lubockich z o\u015bmioma ch\u0142opami, zobowi\u0105zanymi do korca \u017cyta i tyle\u017c owsa.\n\nLustratorzy kr\u00f3lewscy, kt\u00f3rzy 17 wrze\u015bnia 1664 roku obje\u017cd\u017cali powiat mirachowski, zapisali dobra jako \u201ewie\u015b Buchholc alias Bar\u0142omin\u201d \u2014 dla nich Buchholz i Bar\u0142omino by\u0142y wi\u0119c jednym i tym samym. Wed\u0142ug ich relacji na dobrach ci\u0105\u017cy\u0142a suma stu grzywien polskich, zabezpieczona Jerzemu Machwicowi przez kr\u00f3la Kazimierza w 1485 roku; dekret sejmowy z 1624 roku przys\u0105dzi\u0142 je Rzeczypospolitej, znosz\u0105c prawo dziedziczne, a kolejny posiadacz, Wojciech Giza, odst\u0105pi\u0142 je Czapskim. W 1664 roku trzyma\u0142 Bar\u0142omino Piotr Czapski, z cesji rodzic\u00f3w \u2014 Krzysztofa Czapskiego i Ma\u0142gorzaty z Mantewl\u00f3w. Wie\u015b liczy\u0142a pi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k. \u201eGburow bywa\u0142o 9 [\u2026] teraz niemasz tylko 3\u201d \u2014 zanotowali lustratorzy; byli jeszcze trzej ogrodnicy, m\u0142yn o jednym kole i dwaj ch\u0142opi osiedleni w lesie na pustkowiach, Jakub Bulman i Marcin. Zabudowania folwarku \u201epogorza\u0142y by\u0142y podczas wojny\u201d i dopiero je odbudowywano.\n\nCzapscy trzymali dobra i p\u00f3\u017aniej \u2014 w 1680 roku Peter Czapski z K\u0119b\u0142owa wyst\u0119puje przed s\u0105dem wejherowskim jako dzier\u017cawca Bar\u0142omina. W 1740 roku wdowa po generale von Schachtmannie odst\u0105pi\u0142a to dobro gracjalne panu von Grumbkowowi, kt\u00f3ry w dokumentach z lat 1744 i 1745 wyst\u0119puje jako Grumbkowski. Statystyka z 1789 roku wylicza tu pi\u0119\u0107 pustkowi i m\u0142yn, razem 19 palenisk; matryku\u0142a z 1847 roku wymienia ponadto folwarki i m\u0142yny \u2014 mi\u0119dzy nimi m\u0142yn Zempow nad Strug\u0105 Luzi\u0144sk\u0105, star\u0105 ku\u017ani\u0119 i owczarni\u0119 \u2014 a matryku\u0142a z 1860 roku podaje 48 w\u0142\u00f3k, z kt\u00f3rych jedn\u0105 wydzielono ch\u0142opom. Od 1841 roku dobra nale\u017ca\u0142y do von Zelewskich: najpierw do Adolfa Friedricha, potem do Eberharda. Katolicy nale\u017celi do parafii w Luzinie, kt\u00f3r\u0105 Schultz opisuje jako obejmuj\u0105c\u0105 pr\u00f3cz Luzina tak\u017ce K\u0119b\u0142owo, Go\u015bcicino, Bar\u0142omino, Robakowo, Sopieszyno, D\u0105br\u00f3wk\u0119, Cz\u0119stkowo, Milwino, Wyszecino i Strzebielino.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Barlomin* 19 budynk\u00f3w mieszkalnych i 269 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 93 ewangelik\u00f3w i 176 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu trzy gospodarstwa ch\u0142opskie. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bolszewie; katolicy \u2014 do parafii w Luzinie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nEwangelicy z Bar\u0142omina nale\u017celi do parafii w Sma\u017cynie. Wed\u0142ug opracowa\u0144 maj\u0105tek w\u0142\u0105czono do niej dopiero po ugodzie zawartej w 1872 roku \u2014 wcze\u015bniej w\u0142a\u015bciciel oponowa\u0142, obawiaj\u0105c si\u0119 o dochody. Sma\u017cyno jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 podaje zar\u00f3wno spis z 1 grudnia 1885 roku, jak i spis z 1 grudnia 1910 roku, a Harnoch w 1890 roku wymienia Bar\u0142omino w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii sma\u017cy\u0144skiej.\n\nW 1885 roku ewangelicy stanowili tu wi\u0119kszo\u015b\u0107. Spis ujmuje Bar\u0142omino jako obw\u00f3d dworski licz\u0105cy 233 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 110 m\u0119\u017cczyzn i 123 kobiety \u2014 w siedemnastu domach i czterdziestu gospodarstwach domowych; ewangelik\u00f3w by\u0142o 127, katolik\u00f3w 106. Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1890 roku, obw\u00f3d dworski Bar\u0142omino wraz z S\u0119powem liczy\u0142 234 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d 118 ewangelik\u00f3w Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, naliczy\u0142 109 Niemc\u00f3w i dziewi\u0119ciu Kaszub\u00f3w. Wed\u0142ug Schultza w 1902 roku Bar\u0142omino liczy\u0142o 1182 hektary, a w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w 121 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku i 120 po polsku; obw\u00f3d dworski, nale\u017c\u0105cy do okr\u0119gu urz\u0119dowego Luzino, mia\u0142 241 mieszka\u0144c\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku Bar\u0142omino liczy\u0142o 249 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 121 by\u0142o wyznania ewangelickiego, a 134 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku.\n\nEberhard von \u017belewski, podpu\u0142kownik i szambelan pruski, pan na Bar\u0142ominie, Paraszynie i Je\u017cewie, \u017conaty od 1877 roku z Mari\u0105 Hermin\u0105 von Somnitz z God\u0119towa, ufundowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 nie we w\u0142asnej wsi, lecz w Luzinie: akt darowizny dzia\u0142ki podpisano 13 czerwca 1895 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w 1897 roku. Zmar\u0142 10 marca 1904 roku, a dobra pozosta\u0142y w r\u0119kach rodziny. Ksi\u0119gi adresowe z 1891 i 1903 roku podaj\u0105 jako w\u0142a\u015bciciela Bar\u0142omina szambelana dra Eberharda von Zelewskiego (1083 hektary w 1891 roku), a ksi\u0119ga z 1909 roku ju\u017c jego spadkobierc\u00f3w, z administratorem Steinmeyerem. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w Prus Zachodnich z 1912 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Bar\u0142omino, po niemiecku Barlomin, by\u0142 baron von Fuchs-Nordhoff. W 1912 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1205 hektar\u00f3w, a ewangelicy z maj\u0105tku nale\u017celi do parafii w Sma\u017cynie. W 1926 roku 200 hektar\u00f3w maj\u0105tku barona Ryszarda von Fuchs-Nordhoffa wpisano do wykazu przymusowego wykupu, a w 1928 roku ksi\u0119ga adresowa nadal wymienia go jako w\u0142a\u015bciciela. P\u00f3\u017aniej dobra przesz\u0142y w inne r\u0119ce: s\u0105d w Wejherowie wyznaczy\u0142 przymusow\u0105 licytacj\u0119 d\u00f3br Bar\u0142omino, nale\u017c\u0105cych do Zygmunta Hempla, na 20 pa\u017adziernika 1931 roku, a ponownie na 30 listopada 1935 roku, gdy cz\u0119\u015b\u0107 grunt\u00f3w by\u0142a ju\u017c w\u0142asno\u015bci\u0105 hipoteczn\u0105 Banku Ziemia\u0144skiego w Warszawie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Datowanie wykazu wsi parafii Luzino jest sporne: Schultz odnosi go do wiadomo\u015bci ko\u015bcielnych z oko\u0142o 1600 roku, wydawca zbioru za\u015b wywodzi ca\u0142\u0105 t\u0119 parti\u0119 z kodeksu pelpli\u0144skiego, opisanego jako wizytacja biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku. Rejestr poboru wymienia wi\u0119c Lubockiego przy Bar\u0142ominie ju\u017c w 1571 roku, wcze\u015bniej, ni\u017c wynika\u0142oby z daty podanej przez Schultza.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sma\u017cyno (Smasin) i podaje tu 122 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 67; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 16, 407\u2013409, 478; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae\u201d, s. 471; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, s. 60, poz. 56; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890, s. 455; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), poz. 57; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 166, pozycja 6; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 160; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 48\u201349; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 94; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 245; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1931, nr 17; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1935, nr 21; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1131; \u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938, s. 352\u2013354; \u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 112; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 56; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 269; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Bar\u0142omino (Barlomin)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 166, pozycja 6","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 160","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 48\u201349","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 94","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 66\u201367","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 245","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1931, nr 17","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1935, nr 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Luzino na lata 2026\u20132029, uchwa\u0142a nr XXX/259/2026 Rady Gminy Luzino z dnia 28 wrze\u015bnia 2026 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2026, poz. 3902, s. 87\u201388","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2026&book=0&position=3902"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0174","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.526168,"lng":18.103553,"name_de":"Barlomin (hist. Buchholtz ok. 1400; formy: Barnomyno 1534, Barlomino 1599)","name_pl":"Bar\u0142omino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bartoszylas \u2014 dawniej Bartosz\u00f3w Las, a od 1875 roku urz\u0119dowo Fersenau \u2014 le\u017ca\u0142 w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w rejencji gda\u0144skiej. By\u0142a to wie\u015b kr\u00f3lewska; has\u0142o S\u0142ownika geograficznego jest tu bardzo zwi\u0119z\u0142e i podaje wy\u0142\u0105cznie powiat oraz parafi\u0119 katolick\u0105. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d administracyjny mia\u0142y siedzib\u0119 w Konarzynach.\n\nPrzywilej so\u0142ecki wystawi\u0142 5 lipca 1651 roku Stanis\u0142aw Konarski dla Stanis\u0142awa Mucha, a potwierdzi\u0142 go Jan Kazimierz w 1655 roku. Wizytacja parafii w Starej Kiszewie z lat 1765\u20131766 podaje skal\u0119 tutejszej wsp\u00f3lnoty ewangelickiej: na terenie parafii naliczono sze\u015bciuset osiemdziesi\u0119ciu doros\u0142ych luteran\u00f3w obojga p\u0142ci i trzysta dziesi\u0119cioro dzieci. Zb\u00f3r mieli w Nowej Kiszewie, ale by\u0142 wtedy zrujnowany \u2014 zosta\u0142o po nim miejsce z prowizoryczn\u0105 dzwonnic\u0105; dzia\u0142a\u0142a przy nim szko\u0142a lutera\u0144ska. W\u0142a\u015bciciele Bartoszylasu i Nowego Bukowca zezwolili im urz\u0105dzi\u0107 u siebie cmentarze. W 1772 roku mieszka\u0144cy Bartoszylasu byli Polakami i katolikami: so\u0142tys z dwiema w\u0142\u00f3kami i trzynastu ch\u0142op\u00f3w na dziesi\u0119ciu w\u0142\u00f3kach, kt\u00f3rzy skar\u017cyli si\u0119 na wyg\u00f3rowane podatki.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Nowych Polaszkach, katolicy do parafii \u015bwi\u0119tego Marcina w Starej Kiszewie. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej we wsi. Cmentarz le\u017cy w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy drodze do Starego Bukowca, na stoku niewielkiego wzniesienia. Gminny program opieki nad zabytkami datuje go przypuszczalnie na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wiadomo\u015bci, czy to ten sam cmentarz, na kt\u00f3rego urz\u0105dzenie w\u0142a\u015bciciele wsi zezwolili w latach 1765\u20131766. Zachowa\u0142y si\u0119 fragment muru oporowego z kamieni polnych i betonowe schody; nagrobk\u00f3w nie ma, nie ma te\u017c starodrzewu. Cmentarz jest nieczynny i zaniedbany.\n\nPruski spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w gminie wiejskiej Fersenau 520 mieszka\u0144c\u00f3w: 154 ewangelik\u00f3w i 366 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 471 mieszka\u0144c\u00f3w; niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142y 132 osoby \u2014 w tej grupie 120 ewangelik\u00f3w i 12 katolik\u00f3w. W tym spisie j\u0119zyk polski poda\u0142o 338 os\u00f3b, wszystkie wyznania katolickiego. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 w gminie Bartoszylas 450 mieszka\u0144c\u00f3w: 350 rzymskich katolik\u00f3w i 100 ewangelik\u00f3w. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 350 os\u00f3b, a niemieck\u0105 100. W obr\u0119bie wsi mieszka\u0142y wtedy 393 osoby, w tym 74 ewangelik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowe Polaszki (Neu Paleschken) i podaje tu 121 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eBartoszy las\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent, s. 38, poz. 19; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Berent, poz. 19; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat ko\u015bcierski, poz. 1; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), streszczenie ksi\u0119ga G61 (wizytacja 1765\u20131766); ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 134; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa (Dz. Urz. Woj. Pomorskiego)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2020/3990/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9893"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 134","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stara Kiszewa na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr XVI/117/2025 Rady Gminy Stara Kiszewa z dnia 29 pa\u017adziernika 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 3926, s. 41","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=3926"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0306","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9916,"lng":18.09976,"name_de":"Fersenau","name_pl":"Bartoszylas \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz wiejski w Barwinie, po niemiecku Barvin, za\u0142o\u017cono na planie prostok\u0105ta na p\u00f3\u0142noc od wsi, mi\u0119dzy dwiema drogami. Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025 ujmuje go w wykazie cmentarzy wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w jako ewangelicki, za\u0142o\u017cony na pocz\u0105tku XX wieku. Z pierwotnego uk\u0142adu niewiele zosta\u0142o: pozosta\u0142o\u015bci kamiennych postument\u00f3w wyznaczaj\u0105 fragmenty rz\u0119d\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w. W obr\u0119bie cmentarza wszystko zaros\u0142y samosiejki, a przy g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciu stoj\u0105 fragmenty jednego z ceglanych s\u0142upk\u00f3w bramnych. Cmentarz jest nieczynny.\n\nBarwino by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; dzi\u015b le\u017cy w powiecie s\u0142upskim, w gminie K\u0119pice. Wed\u0142ug strony internetowej wsi w 1285 roku jej dobra, wraz z innymi wsiami p\u00f3\u017aniejszej parafii w Barcinie, otrzyma\u0142 w posagu Heinrich von Massow; listy lenne z 1478 i 1486 roku wymieniaj\u0105 r\u00f3d von Massow jako w\u0142a\u015bciciela Barwina. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Barwino, po niemiecku Barvin (w ksi\u0119dze: Barwin), by\u0142 Meissner. W 1879 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1689 hektar\u00f3w i mia\u0142 gorzelni\u0119 parow\u0105 i piec wapienny. W 1905 roku jego w\u0142a\u015bcicielem by\u0142o Niemieckie Towarzystwo Ubezpiecze\u0144 na \u017bycie w Poczdamie (Deutsche Lebensversicherungsgesellschaft), a maj\u0105tek liczy\u0142 1325 hektar\u00f3w. W 1911 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do porucznika Waltera Nitschego, a w 1928 roku do jego spadkobierc\u00f3w; liczy\u0142 wtedy 1050 hektar\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Barwino nale\u017ca\u0142o do ewangelickiej parafii w Barcinie, kt\u00f3rej p\u00f3\u017anogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony zapewne w drugiej po\u0142owie XVI wieku, sta\u0142 w tamtej wsi; w Barwinie by\u0142 cmentarz i szko\u0142a. Nieliczni katolicy podlegali parafii w S\u0142upsku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 238 ewangelik\u00f3w, a w obwodzie dworskim 487 ewangelik\u00f3w i 20 katolik\u00f3w. Leksykon Meyersa podaje dla wsi 259 mieszka\u0144c\u00f3w wed\u0142ug spisu z 1910 roku, a w 1939 roku Barwino liczy\u0142o 499 mieszka\u0144c\u00f3w w 119 gospodarstwach domowych.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelick\u0105 wysiedlono, a wie\u015b zasiedlili polscy osadnicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 127; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 99; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Gazetteer (Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs), has\u0142o Barvin, t. 1, s. 115; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934, s. 114 (has\u0142o Bartin); rummelsburg.de, has\u0142o Gemeinde Barvin; strona internetowa wsi Barwino (barwino.slupsk.pl), rys historyczny; Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025 (uchwa\u0142a nr XXX/325/2021 z 23 grudnia 2021 roku); \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 148\u2013149; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 158\u2013159; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 281.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 127","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 126\u2013127","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 148\u2013149","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 158\u2013159","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 281","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025, uchwa\u0142a nr XXX/325/2021 Rady Miejskiej w K\u0119picach z dnia 23 grudnia 2021 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2022, poz. 201, s. 39\u201340, 46","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2022&book=0&position=201"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0564","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.292623,"lng":16.912319,"name_de":"Barvin","name_pl":"Barwino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w B\u0105sewicach le\u017cy oko\u0142o 350 metr\u00f3w na zach\u00f3d od wsi. Prowadzi\u0142a do niego droga, po kt\u00f3rej nie pozosta\u0142 \u015blad; doj\u015bcie prowadzi przez chaszcze i pole uprawne. Teren o wymiarach mniej wi\u0119cej 20 \u00d7 20 metr\u00f3w porasta m\u0142odnik, g\u0142\u00f3wnie d\u0119bowy, z jednym du\u017cym \u015bwierkiem po\u015brodku; z trzech stron otacza go pole uprawne, z czwartej stroma skarpa, a wyra\u017anych granic brak. Po poch\u00f3wkach zosta\u0142y dwie podstawy krzy\u017cy i trzy kamienne obramowania mogi\u0142. W pobli\u017cu \u015bwierku le\u017cy du\u017cy kamie\u0144 polny ze \u015bladami obr\u00f3bki. Tak opisa\u0142 cmentarz Marek Drzewiecki, kt\u00f3ry wskaza\u0142 te\u017c jego po\u0142o\u017cenie. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje na fragmencie dzia\u0142ki numer 302/28.\n\nB\u0105sewice, po niemiecku Bonswitz, le\u017c\u0105 1,2 kilometra na p\u00f3\u0142noc od Taw\u0119cina, przy zachodnim brzegu doliny Kisewskiej Strugi, w dawnym powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg in Pommern). Wed\u0142ug Reinholda Cramera nale\u017ca\u0142y do d\u00f3br \u201eim Lande Saulin\u201d \u2014 ziemi sali\u0144skiej, kt\u00f3r\u0105 zakon krzy\u017cacki zasta\u0142, obejmuj\u0105c w 1310 roku w\u00f3jtostwo l\u0119borskie. Najwcze\u015bniej wymienia je rejestr powinno\u015bci wasalnych z 1402 roku jako Bosofnitz, potem wykaz d\u00f3br rycerskich z 1424 roku jako Bondsownitz. Dalej wyst\u0119puje w kolejnych listach lennych: jako Bontzewitze w nadaniu ksi\u0119cia Bogus\u0142awa X dla Wawrzy\u0144ca Krokowskiego z 26 lutego 1493 roku, Bonsevitz w li\u015bcie Jana Fryderyka z 1575 roku, Bonsefitz w li\u015bcie Barnima X dla J\u00fcrgena Bonsefitza z 1601 roku. Najstarszym znanym rodem byli tu D\u0119bowscy; po bezpotomnej \u015bmierci Ma\u0107ka D\u0119bowskiego Bogus\u0142aw X przekaza\u0142 zwolnione lenno Wawrzy\u0144cowi Krokowskiemu, ale od 1496 roku B\u0105sewice odesz\u0142y od d\u00f3br krokowskich na rzecz rodziny B\u0105sewicz\u00f3w. W 1628 roku figuruj\u0105 w rejestrze czterdziestu d\u00f3br szlacheckich ziemi l\u0119borskiej, a oko\u0142o 1637 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 w\u0142o\u015bci by\u0142a w r\u0119kach von Tadden\u00f3w. P\u00f3\u017aniej wie\u015b przechodzi\u0142a kolejno do Bonin\u00f3w, Freyhold\u00f3w, Pirch\u00f3w, Neitzk\u00f3w, Restorff\u00f3w i wreszcie, w 1925 roku, do Karola Zimdarsa, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 zarazem funkcj\u0119 folwarcznego so\u0142tysa.\n\nW zapisach urz\u0119dowych z pocz\u0105tku XX wieku \u2014 w akcie konsystorza z 1901 roku, u Franza Schultza i w leksykonie Meyersa z 1912 roku \u2014 wie\u015b nosi nazw\u0119 Bonswitz. Marek Drzewiecki podaje form\u0119 Bonsewitz jako u\u017cywan\u0105 do 1945 roku. Dzisiejsz\u0105 nazw\u0119 przyj\u0105\u0142 Wojciech K\u0119trzy\u0144ski, a za nim Komisja Ustalania Nazw Miejscowych.\n\nW 1784 roku B\u0105sewice by\u0142y siedzib\u0105 szlacheck\u0105 z folwarkiem, p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka. Przy wsi, na mocy przywileju z 16 marca 1776 roku i za 1800 talar\u00f3w kr\u00f3lewskich pieni\u0119dzy \u0142askawych, za\u0142o\u017cono now\u0105 koloni\u0119 trzech zagrodnik\u00f3w i dw\u00f3ch cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w; za koloni\u0119 i 137 m\u00f3rg wykarczowanego wrzosowiska ustalono od Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1779 roku czynsz 36 talar\u00f3w rocznie. Wie\u015b liczy\u0142a siedem dym\u00f3w, mia\u0142a las d\u0119bowy i nale\u017ca\u0142a do parafii w Salinie (Saulin).\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w obwodzie dworskim B\u0105sewice 69 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. W 1895 roku ewangelicy z B\u0105sewic nale\u017celi wed\u0142ug spisu do parafii ewangelickiej w Salinie (Saulin). W tym spisie urz\u0105d stanu cywilnego mieszka\u0144cy mieli w Zwartowie, a obw\u00f3d urz\u0119dowy w Taw\u0119cinie. Z dniem 1 stycznia 1902 roku ewangelik\u00f3w z B\u0105sewic wypisano z parafii w Salinie i przy\u0142\u0105czono do nowo utworzonej parafii w Zwartowie (Schwartow). W 1880 roku wie\u015b liczy\u0142a 106 os\u00f3b, potem 65, w 1911 roku mia\u0142a 144 mieszka\u0144c\u00f3w, a pod koniec 1978 roku 170.\n\nOd 1910 roku, przez Taw\u0119cino, doje\u017cd\u017ca\u0142o si\u0119 st\u0105d kolej\u0105 do L\u0119borka, a od 1912 roku \u2014 przez Taw\u0119cino i Choczewo \u2014 do Wejherowa; tej linii dzi\u015b nie ma. Grunty B\u0105sewic w latach 1891\u20131940 wy\u0142\u0105czono z akcji parcelacyjnej prowadzonej pod has\u0142em kolonizacji wewn\u0119trznej. Wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 10 marca 1945 roku, a po upa\u0144stwowieniu folwarku dawn\u0105 ludno\u015b\u0107 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, karta \u201eB\u0105sewice \u2014 Bonswitz\u201d, oraz wykaz punkt\u00f3w cmentarnych (plik GPX); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858, s. 141\u2013142; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1901; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 326; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, 1912, t. 1, s. 209; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 scalony wykaz cmentarzy, stan 29 VIII 2026; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1065; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 260\u2013262 (has\u0142a Saulin i Schwartow).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"B\u0105sewice \u2014 FotoExploracje (lustracja cmentarza ewangelickiego)","url":"http://fotoexploracje.manifo.com/basewice-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, karta \u201eB\u0105sewice \u2013 Bonswitz\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 43","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, strona 190, pozycja 69 (\u201eBouswitz\u201d: 69 ewangelik\u00f3w, 0 katolik\u00f3w, parafia Saulin, urz\u0105d stanu cywilnego Schwartow, obw\u00f3d urz\u0119dowy Tauenzin)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ewidencja WEZ/WUOZ, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (B\u0105sewice, fragm. dz. nr 302/28, zabytkowy cmentarz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 scalony wykaz cmentarzy, stan 29 VIII 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1065","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858, s. 141\u2013142","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142a Saulin (s. 260) i Schwartow (s. 261\u2013262)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0881","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_basewice/basewice__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.664846,"lng":17.77983,"name_de":"Bonswitz","name_pl":"B\u0105sewice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"B\u0119dominek (po niemiecku Klein Bendomin, po kaszubsku B\u00e3domink) le\u017cy w gminie Ko\u015bcierzyna, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent). Okolica jest kaszubska i katolicka; katolicy z s\u0105siedniego Wielkiego B\u0119domina nale\u017celi wedle spisu z 1885 roku do parafii w Starym Grabowie.\n\nNajstarsza wzmianka o tutejszej osadzie mo\u017ce pochodzi\u0107 z 1284 roku. W\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci ziemi Pirsna wymieniono wtedy Bandomino, kt\u00f3re Schuch obja\u015bni\u0142 jako Wielki i Ma\u0142y B\u0119domin. W dokumencie wyst\u0119puje sama nazwa Bandomino. Z samego zapisu nie wynika, czy obie wsie istnia\u0142y ju\u017c w\u00f3wczas osobno.\n\nW tych stronach ewangelicy osiedlali si\u0119 od pocz\u0105tku siedemnastego wieku. Agathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce w\u0142a\u015bciciel, kt\u00f3ry naby\u0142 spustoszone po wojnie wsie Grabowo, Rekownic\u0119 i B\u0119domin, sprowadzi\u0142 z Pomorza dwadzie\u015bcia dwie rodziny lutera\u0144skie i w pa\u017adzierniku 1605 roku nada\u0142 im przywilej w Grabowie. Kolonist\u00f3w sprowadzali w te strony dziedzice z Pomorza, a przybysze mieli w\u0142asnych duchownych. Najpierw zbudowali ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rekownicy \u2014 wkr\u00f3tce jednak katolicki w\u0142a\u015bciciel osadzi\u0142 w nim katolickiego duchownego. Wtedy ewangelicy, za pozwoleniem starosty ko\u015bcierskiego, postawili osobn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Nowym Barkoczynie, do 1853 roku fili\u0119 Szymbarku w powiecie kartuskim. By\u0142 to skromny budynek szachulcowy pod patronatem kr\u00f3lewskim, wedle napisu na chor\u0105giewce wie\u017cy uko\u0144czony w 1797 roku, z jednym dzwonem i organami o dwunastu g\u0142osach; pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 1180 dusz i, jak zaznacza Harnoch, \u201ekilku staroluteran\u00f3w\u201d.\n\nO ko\u015bciele w Rekownicy S\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce wystawili go w szesnastym wieku jako zb\u00f3r lutera\u0144ski tamtejsi dziedzice Dor\u0119gowscy, kt\u00f3rzy potem wr\u00f3cili do katolicyzmu i zamienili \u015bwi\u0105tyni\u0119 na katolick\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a; w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci przypisanych do Rekownicy wymieniono tam r\u00f3wnie\u017c B\u0119dominek. Harnoch zanotowa\u0142 przy tym ko\u015bciele miejscowe podanie, jakoby jeszcze za czas\u00f3w, gdy \u015bwi\u0105tynia by\u0142a ewangelicka, katolicki w\u0142a\u015bciciel Wielkiego B\u0119domina zastrzeli\u0142 tam przy o\u0142tarzu swoj\u0105 ewangelick\u0105 \u017con\u0119 podczas Wieczerzy Pa\u0144skiej, a zbrodni\u0119 mia\u0142a przedstawia\u0107 tablica obrazowa w ko\u015bciele.\n\nB\u0119dominek nale\u017ca\u0142 do parafii ewangelickiej Nowego Barkoczyna. Tak podaje spis z 1 grudnia 1910 roku, w kt\u00f3rym Klein Bendomin stoi pod pozycj\u0105 45 powiatu ko\u015bcierskiego, a Wielki B\u0119domin pod pozycj\u0105 129 \u2014 obie wsie przy tej samej parafii; tak te\u017c spis z 1885 roku dla Wielkiego B\u0119domina; i tak Harnoch, kt\u00f3ry w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii barkoczy\u0144skiej wymienia \u201eGr. i Kl. Bendomin\u201d.\n\nWsp\u00f3lnota pozosta\u0142a ma\u0142a i niemal w ca\u0142o\u015bci niemieckoj\u0119zyczna. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 22 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania lutera\u0144skiego, przy parafii Neu-Barkotzin. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Klein Bendomin* dziewi\u0119\u0107 budynk\u00f3w mieszkalnych i 72 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 62 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w. Miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W s\u0105siednim Wielkim B\u0119dominie by\u0142o w 1885 roku stu mieszka\u0144c\u00f3w: 45 ewangelik\u00f3w i 55 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 89 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 83 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku \u2014 i wszyscy oni byli wyznania ewangelickiego; katolik\u00f3w, innych chrze\u015bcijan ani \u017byd\u00f3w tablica w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych nie wykazuje. Tutejsz\u0105 warstw\u0119 ewangelick\u0105 wi\u0105zano te\u017c z pracownikami pobliskiej papierni (Bendominer Papierm\u00fchle), obecnymi najp\u00f3\u017aniej od lat dwudziestych XIX wieku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w B\u0119dominku nie odnotowano.\n\nCmentarz ewangelicki le\u017cy przy drodze wyjazdowej z B\u0119dominka na tras\u0119 z Ko\u015bcierzyny do Nowej Karczmy. Otacza go prostok\u0105tny wa\u0142 kamienny, a wej\u015bcie obsadzone jest z dw\u00f3ch stron starymi lipami o roz\u0142o\u017cystych konarach. Zajmuje 0,18 hektara. Tomasz Hinc, kt\u00f3ry opisa\u0142 go z autopsji, naliczy\u0142 tu oko\u0142o dwudziestu trzech grob\u00f3w os\u00f3b doros\u0142ych i jeden dzieci\u0119cy, jeden \u017celiwny krzy\u017c z epitafium i jeszcze jeden napis. Uk\u0142ad mogi\u0142 jest uporz\u0105dkowany wzgl\u0119dem ogrodzenia, a \u015brodkiem bieg\u0142a zapewne alejka \u2014 pierwotnie cmentarz m\u00f3g\u0142 mie\u0107 plan krzy\u017ca wyznaczonego przez alejki. Hinc zasta\u0142 teren za\u015bmiecony i zaro\u015bni\u0119ty krzewami, g\u0142\u00f3wnie \u015bnieguliczk\u0105 bia\u0142\u0105.\n\nZachowa\u0142y si\u0119 tu nagrobki typowe dla ca\u0142ej okolicy ko\u015bcierskiej: pionowe s\u0142upy odlewowe z miejscem na tablic\u0119, o symbolicznym kszta\u0142cie drzewa z obci\u0119tymi ga\u0142\u0119ziami, dekorowane kwiatami. Odlewano je z jednej formy, kt\u00f3rej \u015blad mo\u017cna napotka\u0107 na wi\u0119kszo\u015bci cmentarzy ewangelickich tego rejonu. P\u0142yty osadzane na s\u0142upach nie zachowa\u0142y si\u0119.\n\nUczestnik forum Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego, kt\u00f3ry by\u0142 tu w marcu 2011 roku, opisa\u0142 obiekt na planie kwadratu, bez bramy, z ogrodzeniem z kamieni polnych, dobrze widoczny od drogi, z usuni\u0119tymi krzewami i pojedynczymi grobami; ocala\u0142y wtedy dwa po\u0142amane \u017celiwne krzy\u017ce. Odczytano z nich trzy inskrypcje, a czwarte nazwisko podaje baza cmentarna Towarzystwa: Arthur Bochert (urodzony 2 grudnia 1880, zmar\u0142y 11 kwietnia 1899, w wieku osiemnastu lat), Christian Engler (urodzony 6 listopada 1806, zmar\u0142y 28 wrze\u015bnia 1879), jego \u017cona Caroline Engler z domu Pleger (urodzona 24 listopada 1820, zmar\u0142a 23 marca 1871) oraz Wilhelm Lehrke. To jedyne znane z imienia osoby pochowane w B\u0119dominku; w tym samym w\u0105tku archeolog przypomnia\u0142a, \u017ce pod darni\u0105 kryje si\u0119 zwykle wi\u0119cej grob\u00f3w, ni\u017c wida\u0107 z powierzchni.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, przestano tu chowa\u0107 zmar\u0142ych; cmentarz jest nieczynny. We wsi s\u0105 dwa cmentarze \u2014 obok ewangelickiego wykaz gminny wymienia osobno cmentarz poepidemiczny.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna datuje za\u0142o\u017cenie cmentarza na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a zachowane ksi\u0119gi metrykalne z Nowego Barkoczyna z lat 1824\u20131874 nie notuj\u0105 cmentarza w B\u0119dominku; miejscow\u0105 ludno\u015b\u0107 chowano wtedy w Zieleninie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowy Barkoczyn (Neu Barkoschin) i podaje tu 83 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010; wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna; Forum Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego, w\u0105tek \u201eB\u0119dominek \u2014 cmentarz\u201d, marzec\u2013kwiecie\u0144 2011; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142a Neu Barkoczyn i Sch\u00f6nberg; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o \u201eB\u0119domin\u201d, i t. IX, has\u0142o \u201eRekownica\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Berent, pozycja 132; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, pozycje 45 i 129 (odczyt ze skanu); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 80, nr 22; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 3, pozycja 16; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 10, s. 108 (rok wydania tomu do uzupe\u0142nienia, nie wynika z dowod\u00f3w); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"forum","tytul":"Forum Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego","url":"https://www.ptg.gda.pl/"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 3, pozycja 16","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0140","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13333,"lng":18.1,"name_de":"Klein Bendomin","name_pl":"B\u0119dominek \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w B\u0119dziechowie, do 1945 roku Bandsechow, le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi. Cmentarz le\u017cy na skraju dawnego parku przypa\u0142acowego von Massow\u00f3w. Zosta\u0142y po nim fragmenty kamiennych mur\u00f3w kaplicy cmentarnej i graniczne umocnienia wzd\u0142u\u017c parkowej alejki. Ca\u0142y teren jest wyniesiony i wzmocniony kamiennym murem oporowym, a ruiny kaplicy \u2014 na rzucie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta \u2014 przylegaj\u0105 do niego bezpo\u015brednio. Sama powierzchnia cmentarza zosta\u0142a wyr\u00f3wnana i nie ma na niej ani jednego nagrobka. Gminny program opieki nad zabytkami gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 wymienia cmentarz w ewidencji konserwatorskiej jako cmentarz ewangelicki z lat 70. XIX wieku.\n\nB\u0119dziechowo by\u0142o wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim (Dorf und Rittergut) w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze, z w\u0142asnym urz\u0119dem stanu cywilnego. Od 1767 roku przez blisko dwie\u015bcie lat wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodu von Massow. Ewald von Massow, ostatni w\u0142a\u015bciciel, gospodarowa\u0142 na oko\u0142o 570 hektarach i zmar\u0142 w obozie internowania w Ko\u0142obrzegu 6 pa\u017adziernika 1945 roku. Wie\u015b liczy\u0142a 137 mieszka\u0144c\u00f3w w 1910 roku i 305 w 1939.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce wszyscy mieszka\u0144cy wsi byli ewangelikami; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a pierwotnie do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df Garde), a pod koniec XIX wieku przesz\u0142a do nowej parafii w \u017belkowie (Wendisch Silkow, w latach 1937\u20131945 Schwerinsh\u00f6he), w okr\u0119gu synodalnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. W opisie M\u00fcllera parafia w \u017belkowie obejmowa\u0142a pr\u00f3cz B\u0119dziechowa Cho\u0107mirowo (Alt Gutzmerow) i Cho\u0107mir\u00f3wko (Neu Gutzmerow), \u017boruchowo (Sorchow) oraz maj\u0105tek Zgojewo (Schojow), a wszystkie te dobra i gminy nale\u017ca\u0142y wcze\u015bniej do Gardny Wielkiej. W 1891 roku utworzono w \u017belkowie wikariat parafialny, a 31 marca 1899 roku zniesiono po\u0142\u0105czenie parafialne gmin ko\u015bcielnych Gardna Wielka i \u017belkowo oraz erygowano w \u017belkowie samodzielne probostwo, wolne od patronatu. Katolicy nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Ottona w S\u0142upsku (stan z 1932 roku).\n\nPagel podaje, \u017ce 9 marca 1945 roku Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a B\u0119dziechowo bez walki. Pod koniec czerwca tego roku Polacy wysiedlili mieszka\u0144c\u00f3w. W kartotece pomorskich wysiedlonych odnotowano p\u00f3\u017aniej 119 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w Republice Federalnej Niemiec i 131 w NRD. Straty wojenne i zwi\u0105zane z wysiedleniem wed\u0142ug Pagla to 16 poleg\u0142ych, 11 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 12 zaginionych. Nauczycielem by\u0142 w latach 1920\u20131945 Paul Tuschy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 70; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Wendisch-Silkow, s. 515; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 384\u2013386; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 1, 1912, s. 105; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVII/137/25 z 28 sierpnia 2025 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Wendisch-Silkow, s. 515","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0781","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.58773,"lng":17.29015,"name_de":"Bandsechow","name_pl":"B\u0119dziechowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bia\u0142achowo Wielkie i Ma\u0142e to dawne dobra rycerskie na Kociewiu, w powiecie starogardzkim. Przed 1920 rokiem obie wsie le\u017ca\u0142y w powiecie starogardzkim (Kreis Preu\u00dfisch Stargard) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, a w latach 1939\u20131945 w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen). Katolicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a w Zblewie, po niemiecku Hoch St\u00fcblau.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Bia\u0142achowie Wielkim 31 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 17 luteran\u00f3w i 14 katolik\u00f3w. W tym spisie luteran\u00f3w przypisano do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim. W Borzechowie ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 7 lipca 1833 roku, a przedtem \u2014 jak zapisa\u0142 Harnoch \u2014 tamtejsze gminy ewangelickie nale\u017ca\u0142y do Starogardu. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Gro\u00df Bialachowo* jako maj\u0105tek szlachecki z siedmioma budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 94, w tym 52 ewangelik\u00f3w i 42 katolik\u00f3w. W tym podr\u0119czniku *Gro\u00df Bialachowo* nale\u017ca\u0142o do okr\u0119gu szkolnego w Miradowie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku (powiat starogardzki, strona 34, pozycja 79) naliczy\u0142 tu 113 mieszka\u0144c\u00f3w: 62 ewangelik\u00f3w i 51 katolik\u00f3w, a parafi\u0119 wskaza\u0142 w Borzechowie, po niemiecku Bordzichow. W Bia\u0142achowie Ma\u0142ym na 78 mieszka\u0144c\u00f3w ewangelik\u00f3w by\u0142o wtedy dw\u00f3ch, katolik\u00f3w 76. Obie wsie spis zalicza do obwod\u00f3w dworskich, nie do gmin wiejskich.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Bia\u0142achowie; u Harnocha obie wsie tej nazwy figuruj\u0105 w wykazie wsi parafii borzechowskiej, przypisanych do jej szk\u00f3\u0142. Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Zblewie nie by\u0142o: Harnoch wymienia tam szko\u0142\u0119 parafii borzechowskiej i ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Po tutejszej spo\u0142eczno\u015bci zosta\u0142 cmentarz. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 3 dla gminy Zblewo jako dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni trzydziestu ar\u00f3w, po\u0142o\u017cony po po\u0142udniowo-wschodniej stronie drogi gruntowej z Bia\u0142achowa do Borzechowa. Do rejestru zabytk\u00f3w go nie wpisano; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono czasu jego za\u0142o\u017cenia.\n\nNie nale\u017cy myli\u0107 Bia\u0142achowa z Bia\u0142ochowem, po niemiecku Belchau, w powiecie grudzi\u0105dzkim. Tamtej miejscowo\u015bci \u2014 le\u017c\u0105cej, jak pisze ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, w dawnej Pomezanii, przy granicy wrzynaj\u0105cej si\u0119 klinem ku rzece Ossie \u2014 dotyczy has\u0142o o prywatnej kaplicy dworskiej Paw\u0142a z Lubra\u0144c\u00f3w D\u0105bskiego, kasztelana brzeskiego, po\u015bwiadczonej w aktach grudzi\u0105dzkich z 1800 roku. S\u0142ownik geograficzny opisuje tamto Bia\u0142ochowo jako dobra rycerskie o obszarze 5860 m\u00f3rg, z 285 mieszka\u0144cami przewa\u017cnie katolickimi, i notuje, \u017ce od 1873 roku nosi\u0142o ono nazw\u0119 Burg-Belchau.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje tu 47 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456\u2013457; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Zblewo, pozycja 3; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, s. 188; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 52, nr 7; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 199, pozycja 9; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1920,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"E. Zieli\u0144ski, \u201eBia\u0142achowo \u2014 wie\u015b warta upami\u0119tnienia\u201d","url":"http://edmundkociewski.blogspot.com/2017/05/biaachowo-wies-warta-upamietnienia.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 199, pozycja 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0382","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.91681,"lng":18.350592,"name_de":"Gro\u00df Bialachowo","name_pl":"Bia\u0142achowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bia\u0142a G\u00f3ra, po niemiecku Wei\u00dfenberg, le\u017cy w gminie Sztum, u rozwidlenia Wis\u0142y i Nogatu. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od wsi, na dzia\u0142ce 106/1 w obr\u0119bie Bia\u0142a G\u00f3ra; tutejszy cmentarz rzymskokatolicki przy ko\u015bciele ewidencja prowadzi na dzia\u0142ce 16. Cmentarz ewangelicki datuje si\u0119 na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Za\u0142o\u017cenie ma kszta\u0142t zbli\u017cony do prostok\u0105ta i zajmuje 0,14 hektara; granice obsadzono rz\u0119dem lip drobnolistnych, z wyj\u0105tkiem granicy p\u00f3\u0142nocnej, kt\u00f3ra biegnie wzd\u0142u\u017c drogi gruntowej. Wewn\u0105trz rosn\u0105 pojedyncze d\u0119by, a teren zarastaj\u0105 samosiewy. Nagrobki, orientowane ze wschodu na zach\u00f3d, ustawiono w rz\u0119dach.\n\nBernhard Schmid szuka\u0142 w tej okolicy krzy\u017cackiego Zantyru \u2014 najstarszego tutejszego grodu z przepraw\u0105 i kaplic\u0105, po kt\u00f3rym nie ma \u017cadnych widocznych \u015blad\u00f3w \u2014 i za mo\u017cliwe jego miejsce uzna\u0142 teras\u0119, na kt\u00f3rej le\u017cy dzi\u015b wie\u015b. Rewizja starostwa sztumskiego z 1565 roku wymienia tutejszy prom pod nazw\u0105 \u201ev. Bialley Gory\u201d.\n\nParafia sztumska otrzyma\u0142a w 1570 roku od Zygmunta Augusta przywilej wolnego nabo\u017ce\u0144stwa wed\u0142ug wyznania augsburskiego \u2014 tak podaje Ludwig Rhesa w wykazie duchownych z 1834 roku. Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku podaje, \u017ce po 1570 roku sztumsk\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105 zasilili luteranie z Niderland\u00f3w, osiedleni na nizinie nadwi\u015bla\u0144skiej, mi\u0119dzy innymi w Bia\u0142ej G\u00f3rze i w s\u0105siednim Rosenkranz; Rosenkranz, kt\u00f3ry w 1928 roku w\u0142\u0105czono do gminy Bia\u0142a G\u00f3ra (Wei\u00dfenberg), zamieszkiwali w 1772 roku mennonici. Ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne Sztumu Max B\u00e4r notuje od 1691 roku, ksi\u0119gi zmar\u0142ych od 1719 roku.\n\nZ lat 1852 i 1879 pochodzi zesp\u00f3\u0142 \u015bluz na Nogacie, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-993 decyzj\u0105 z 8 sierpnia 1979 roku. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Wei\u00dfenberg jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 47 dom\u00f3w mieszkalnych i 566 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 102 ewangelik\u00f3w, 455 katolik\u00f3w i dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Sztumie. Wei\u00dfenberg mia\u0142 w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku zapisano tu 541 mieszka\u0144c\u00f3w w 56 domach i 127 gospodarstwach domowych. W tej liczbie by\u0142o 277 m\u0119\u017cczyzn i 264 kobiety. Ewangelik\u00f3w by\u0142o w\u015br\u00f3d nich 95, a katolik\u00f3w 446. Agathon Harnoch wymienia Weissenberg w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci sztumskiego zboru ewangelickiego, licz\u0105cego pod koniec XIX wieku oko\u0142o 4600 dusz.\n\nOd 1945 roku cmentarz jest opuszczony i ulega stopniowej destrukcji; zachowa\u0142 si\u0119 natomiast uk\u0142ad przestrzenny \u2014 kszta\u0142t dzia\u0142ki i obsadzenie granic. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta i gminy Sztum wymienia go pod pozycj\u0105 47, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 pod pozycj\u0105 14.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sztum (Stuhm) i podaje tu 79 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strony 70\u201371, pozycja 75; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Stuhm, s. 519\u2013520; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 166; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Stuhm\u201d, Danzig 1909; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Sztum 2016\u20132020; gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta i gminy Sztum, pozycja 47; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, pozycja 14; \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 114, 143; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 202\u2013203; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"sztum.pl","url":"https://sztum.pl/files/file_add/download/30_2016_08_17_program_opieki_nad_zabytkami_2016_2020_zalacznik_do_uchwaly.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1002","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.914,"lng":18.8923,"name_de":"Wei\u00dfenberg","name_pl":"Bia\u0142a G\u00f3ra \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Bia\u0142kach za\u0142o\u017cono poza wsi\u0105, w lesie, i tak opisuje go ewidencja konserwatorska: dawny cmentarz ewangelicki na terenie le\u015bnym, na dzia\u0142ce 44/2. W tej samej ewidencji zapisano drugi cmentarz, r\u00f3wnie\u017c w lesie, na dzia\u0142ce 50/1 w pobliskich Boguszach, przysi\u00f3\u0142ku so\u0142ectwa Bia\u0142ki, a w tej samej gminie kolejne dawne cmentarze ewangelickie w Bronis\u0142awowie i dwa w Karpinach.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia cmentarza w Bia\u0142kach, jego powierzchni ani odczytu z nagrobk\u00f3w. W rejestrze zabytk\u00f3w tego cmentarza nie ma.\n\nBia\u0142ki le\u017c\u0105 w gminie Sadlinki, w powiecie kwidzy\u0144skim, niedaleko Kwidzyna; w czasach pruskich nazywa\u0142y si\u0119 Bialken i by\u0142y wsi\u0105 z folwarkiem i m\u0142ynem. S\u0142ownik geograficzny (tom I) podaje w ha\u015ble: \u201eBia\u0142ki, niem. Bialken, w\u015b, folw. i m\u0142yn, pow. kwidzy\u0144ski, niedaleko Kwidzynia\u201d.\n\nPruski spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w gminie wiejskiej 45 dom\u00f3w, 80 gospodarstw domowych i 312 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 151 m\u0119\u017cczyzn i 161 kobiet. W tym samym spisie w gminie wiejskiej zapisano 308 ewangelik\u00f3w i czworo katolik\u00f3w. Osobno policzono obw\u00f3d dworski: 7 budynk\u00f3w, 15 gospodarstw domowych, 84 mieszka\u0144c\u00f3w (41 m\u0119\u017cczyzn i 43 kobiety), 79 ewangelik\u00f3w i pi\u0119cioro katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b obejmowa\u0142a 232 hektary, mia\u0142a 63 domy mieszkalne i 70 gospodarstw domowych, a mieszka\u0142y w niej 353 osoby, wszystkie niemieckoj\u0119zyczne. W tym samym spisie zapisano 345 ewangelik\u00f3w, siedmioro katolik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego. Obwodu dworskiego ten spis nie wymienia. W Kwidzynie mie\u015bci\u0142y si\u0119 parafie wsi, ewangelicka i katolicka. 16 lipca 1938 roku w\u0142adze niemieckie zmieni\u0142y nazw\u0119 wsi na Wei\u00dfenkrug. W 1939 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Sadlinkach (Sedlinen).\n\nProgram Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027 podaje, \u017ce cmentarz w Bia\u0142kach pochodzi z XIX wieku, zosta\u0142 za\u0142o\u017cony na terenie le\u015bnym, na p\u00f3\u0142nocnym stoku doliny Liwy, i jest zdewastowany. W tym samym programie zapisano, \u017ce wycinka drzew prowadzona na pocz\u0105tku XXI wieku spowodowa\u0142a cz\u0119\u015bciowe usuni\u0119cie historycznych nasadze\u0144. Zachowa\u0142o si\u0119 kilkadziesi\u0105t nagrobk\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 345 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Sadlinki, pozycje 10, 11, 43, 114 i 118, stan z 29 sierpnia 2026 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom I, has\u0142o \u201eBia\u0142ki\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887 \u2014 powiat Marienwerder, gmina wiejska Bialken, strona 74/75, pozycja 9, oraz obw\u00f3d dworski Bialken, strona 80/81, pozycja 129; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Marienwerder, pozycja 10; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Wei\u00dfenkrug w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, stan 29 VIII 2026, poz. 11","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Bia\u0142ki","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Sadlinki (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Wei\u00dfenkrug (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=62172"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 3746, s. 49","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1109","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.68757,"lng":18.90773,"name_de":"Bialken","name_pl":"Bia\u0142ki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bia\u0142ogarda (po niemiecku Belgard an der Leba, po kaszubsku Bi\u00f4\u0142ogarda) le\u017cy w dawnym powiecie l\u0119borskim; do 1945 roku nale\u017ca\u0142a do tego powiatu (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze.\n\nCmentarz ewangelicki otacza ko\u015bci\u00f3\u0142, stoj\u0105cy na wzniesieniu w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi przy drodze z Wicka do L\u0119borka. W \u017ar\u00f3d\u0142ach brak daty za\u0142o\u017cenia cmentarza; opis z 1784 roku m\u00f3wi, \u017ce zmar\u0142ych grzebano w Bia\u0142ogardzie. W latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku miejsce spoczynku przedwojennych mieszka\u0144c\u00f3w ca\u0142kowicie oczyszczono z nagrobk\u00f3w i p\u0142yt, przez co uk\u0142ad grob\u00f3w jest nieczytelny; prace ziemne prowadzone p\u00f3\u017aniej przy ko\u015bciele ods\u0142oni\u0142y znaczne ilo\u015bci szcz\u0105tk\u00f3w ludzkich. Na obszarze mniej wi\u0119cej trzydziestu na dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w rosn\u0105 okaza\u0142e d\u0119by i klony w nieregularnym uk\u0142adzie, a pod jednym z nich le\u017c\u0105 nieliczne resztki dawnych grob\u00f3w; teren jest zadbany. Cmentarz katolicki za\u0142o\u017cono tu\u017c po wojnie, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119\u0142a rzymskokatolicka parafia \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela.\n\nPierwsza wzmianka o Bia\u0142ogardzie pochodzi z 1209 roku; wed\u0142ug Marka Drzewieckiego od 1229 roku by\u0142a tu stolica ksi\u0119stwa bia\u0142ogardzkiego. Od XVI wieku ziemia l\u0119borska przechodzi\u0142a na luteranizm: sejm w Trzebiatowie przyj\u0105\u0142 go w 1534 roku, pierwszy ewangelicki duchowny obj\u0105\u0142 tutejsz\u0105 parafi\u0119 w 1541 roku, a przez blisko sto lat s\u0142u\u017cy\u0142o w niej dw\u00f3ch \u2014 jeden niemiecki, drugi polski. W 1644 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zwr\u00f3cono katolikom. Budowla niszcza\u0142a, wie\u017ca sta\u0142a pochylona, w ko\u0144cu \u015bwi\u0105tynia run\u0119\u0142a. Wizytacja z 13 grudnia 1686 roku zapisa\u0142a o ko\u015bciele: \u201ezosta\u0142 tylko plac, gdzie niegdy\u015b by\u0142\u201d; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano pod dzwonnic\u0105, kt\u00f3ra sta\u0142a nad wielkim urwiskiem na piaszczystej g\u00f3rze i sama grozi\u0142a zawaleniem. Obok plebanii sta\u0142 drugi dom w pruskim murze, \u201ew kt\u00f3rym niegdy\u015b mieszka\u0142 predykant lutera\u0144ski, jak i w tym, kt\u00f3ry teraz jest plebani\u0105 \u2014 bo by\u0142o ich we wsi dw\u00f3ch\u201d. Dusz katolickich naliczono oko\u0142o pi\u0119ciu; dopisek p\u00f3\u017aniejszej r\u0119ki, z oko\u0142o 1711 roku, notuje ju\u017c \u201echwa\u0142a Bogu, oko\u0142o trzydziestu\u201d. Wizytacja z 23 lutego 1702 roku zasta\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 Oczyszczenia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, postawiony w pruski mur kilka lat wcze\u015bniej, we wsi \u201ew ca\u0142o\u015bci opanowanej przez innowierc\u00f3w\u201d: katolik\u00f3w naliczono w parafii oko\u0142o dwudziestu, \u201eakatolik\u00f3w\u201d ponad tysi\u0105c. Do parafii nale\u017ca\u0142y wtedy mi\u0119dzy innymi Nieznachowo, Kopaniewo, Strze\u017cewo, Wicko i Maszewko.\n\nWed\u0142ug opisu z 1784 roku Bia\u0142ogarda le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, na wzg\u00f3rzu przy trakcie pocztowym z L\u0119borka do \u0141eby; u st\u00f3p wzg\u00f3rza p\u0142yn\u0105\u0142 strumie\u0144 z pstr\u0105gami, kt\u00f3ry nap\u0119dza\u0142 m\u0142yn. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, sze\u015bciu gospodarzy, wolny karczmarz, zagrodnik, cha\u0142upnik-budnik i gajowy \u2014 razem 14 dym\u00f3w; sta\u0142a te\u017c plebania, czyli folwark katolickiego proboszcza l\u0119borskiego. Do bia\u0142ogardzkiego ko\u015bcio\u0142a katolickiego wcielono kr\u00f3lewskie Wrze\u015bcie i kilkana\u015bcie wsi szlacheckich, mi\u0119dzy innymi G\u0119\u015b, L\u0119dziechowo, Roszczyce, Kopaniewo, Zdrzewno i Strzeszewo. Opis Pomorza z 1784 roku notuje w Bia\u0142ogardzie ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, w kt\u00f3rym nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano co sz\u00f3sty tydzie\u0144; sama wie\u015b by\u0142a wcielona do ewangelickiej parafii w Garczegorzu, a w 1782 roku postawiono tu lutera\u0144ski budynek szkolny, w kt\u00f3rym ewangelicy si\u0119 zbierali. Autor dodaje: \u201elutera\u0144scy mieszka\u0144cy tych wsi jeszcze dzi\u015b oddaj\u0105 meszne rzymskokatolickiemu proboszczowi w L\u0119borku i ka\u017c\u0105 grzeba\u0107 swoich zmar\u0142ych w Bia\u0142ogardzie, powoli jednak przeszli cz\u0119\u015bciowo do parafii charbrowskiej, cz\u0119\u015bciowo do jannewickiej\u201d \u2014 oraz, w dalszej cz\u0119\u015bci zdania, do sali\u0144skiej (Saulin). Wed\u0142ug Franza Schultza nabo\u017ce\u0144stwa katolickie odprawiano tu co sz\u00f3st\u0105 niedziel\u0119 do 1834 roku, inwentarz przeniesiono do L\u0119borka w 1837, budowl\u0119 rozebrano w 1845, a w 1848 roku parafi\u0119 uznano za wygas\u0142\u0105 fili\u0119 l\u0119borsk\u0105; ewangelicy rozproszyli si\u0119 do Charbrowa, Janowic i Garczegorza.\n\nNowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 neogotycki, murowany z ceg\u0142y \u2014 postawiono w 1890 roku na fundamentach starszej \u015bwi\u0105tyni, z darowizn i w\u0142asnej pracy wiernych; wie\u017c\u0119 z dzwonami i absyd\u0119 oddano do u\u017cytku w 1902 roku, a 21 grudnia tego roku ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono. Dzwony ewangelicy odkupili w 1900 roku za 500 marek. W rejestrze zabytk\u00f3w dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, figuruje z dat\u0105 1890; wpisano go tam 24 listopada 2005 roku. Do 1893 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Garczegorzu; wtedy z wikariatu utworzonego w 1890 roku powsta\u0142a samodzielna parafia Belgard-Labehn z siedzib\u0105 w \u0141ebieniu, obejmuj\u0105ca pr\u00f3cz Bia\u0142ogardy Kr\u0119p\u0119 Kaszubsk\u0105, G\u0119\u015b, L\u0119dziechowo, Maszewko, Zdrzewno i Kopaniewo. Od 1 pa\u017adziernika 1905 roku Bia\u0142ogarda by\u0142a odr\u0119bn\u0105 gmin\u0105 ko\u015bcieln\u0105, po\u0142\u0105czon\u0105 z \u0141ebieniem wsp\u00f3lnym urz\u0119dem parafialnym. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w \u0141ebieniu, oddalon\u0105 od \u0141ebienia o 5 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3106 dusz. Urz\u0105d pastora w \u0141ebieniu by\u0142 wtedy nieobsadzony. W 1940 roku do ca\u0142ej parafii nale\u017ca\u0142o oko\u0142o 3200 cz\u0142onk\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a unijnego.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Bia\u0142ogard\u0119 jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 o powierzchni 563,1 hektara, z czterema osadami, 34 budynkami mieszkalnymi, 51 gospodarstwami domowymi i 309 mieszka\u0144cami, w tym 150 m\u0119\u017cczyznami i 159 kobietami; naliczono 308 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w \u0141ebieniu, mia\u0142a w\u0142asny urz\u0105d stanu cywilnego i le\u017ca\u0142a w obwodzie urz\u0119dowym \u0141ebie\u0144, w okr\u0119gu s\u0105du obwodowego w L\u0119borku. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich notuje tu wie\u015b z ko\u015bcio\u0142em parafialnym i 215 mieszka\u0144cami, bez podzia\u0142u na wyznania.\n\nDo 1945 roku w ko\u015bciele wisia\u0142y drewniane tablice wykonane przez stolarza Johannesa Greinkego z Bia\u0142ogardy, z 53 nazwiskami \u017co\u0142nierzy parafii; po\u015bwi\u0119cono je uroczy\u015bcie 6 marca 1921 roku. Nieopodal \u015bwi\u0105tyni, ju\u017c na terenie cmentarza, stoi pomnik z jednego granitowego g\u0142azu na podstawie z kamiennej kostki, ustawiony na dwustopniowych schodach, z dwoma kamiennymi wazonami po bokach. W 1977 roku w miejsce zsuni\u0119tej tablicy z nazwiskami poleg\u0142ych wmurowano tablic\u0119 z br\u0105zu po\u015bwi\u0119con\u0105 b\u0142ogos\u0142awionemu Eugeniuszowi de Mazenod; na szczycie g\u0142azu pozosta\u0142y \u015blady mocowa\u0144, na kt\u00f3rych tkwi\u0142 niegdy\u015b wizerunek Krzy\u017ca \u017belaznego albo or\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg i. Pom. 1912; M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119ga G24 (wizytacja 1702); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 852\u2013853; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1048; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1893, 1903 i 1905; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1048; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 112.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Bia\u0142ogarda (Belgard), gmina Wicko","url":"http://web.archive.org/web/20160803190456/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gm-wicko/136-bialogarda"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eBia\u0142ogarda\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, sekcja \u201e2. Bia\u0142ogarda (Belgard) \u2014 parafia macierzysta \u0141ebienia\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja \u201e2. Bia\u0142ogarda (Belgard) \u2014 parafia macierzysta \u0141ebienia\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 7 (\u201eBia\u0142ogarda - Belgard\u201d) i 134 (\u201ePomnik poleg\u0142ych\u201d); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eLabehn (\u0141ebie\u0144 [?]) \u2014 Synode Lauenburg [s. 251]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 186, pozycja 3)"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 7 (\u201eBia\u0142ogarda - Belgard\u201d) i 134 (\u201ePomnik poleg\u0142ych\u201d)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja \u201e2. Bia\u0142ogarda (Belgard) \u2014 parafia macierzysta \u0141ebienia\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 7 (\u201eBia\u0142ogarda - Belgard\u201d) i 134 (\u201ePomnik poleg\u0142ych\u201d); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eLabehn (\u0141ebie\u0144 [?]) \u2014 Synode Lauenburg [s. 251]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 186, pozycja 3)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 186, poz. 3","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja \u201e2. Bia\u0142ogarda (Belgard) \u2014 parafia macierzysta \u0141ebienia\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 7 (\u201eBia\u0142ogarda - Belgard\u201d) i 134 (\u201ePomnik poleg\u0142ych\u201d); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eLabehn (\u0141ebie\u0144 [?]) \u2014 Synode Lauenburg [s. 251]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 186, pozycja 3)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg i. Pom. 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1048","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 112","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Labehn, s. 251","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0773","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_bialogarda/bialogarda__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.65401,"lng":17.65149,"name_de":"Belgard an der Leba (Belgard [Leba]); kasz. Bi\u00f4\u0142ogarda","name_pl":"Bia\u0142ogarda \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bia\u0142ogarda nad \u0141eb\u0105 \u2014 po niemiecku Belgard an der Leba \u2014 le\u017cy w dawnym powiecie l\u0119borskim. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela to dawna \u015bwi\u0105tynia ewangelicka: neogotycka budowla z ceg\u0142y, postawiona na fundamentach starszej. Rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 erygowano tu 1 czerwca 1951 roku. We wsi zachowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce grodzisko, zwane kopcem Racibora, i nieczynny m\u0142yn wodny.\n\nBia\u0142ogarda nale\u017cy do najstarszych miejscowo\u015bci dawnego powiatu l\u0119borskiego: ziemia bia\u0142ogardzka pojawia si\u0119 w dokumentach po raz pierwszy w 1209 roku, a sama Bia\u0142ogarda by\u0142a w XIII wieku jej grodem i siedzib\u0105 kasztelana. Proboszcz Bia\u0142ogardy imieniem Wizlaw wyst\u0119puje w dokumentach od 1275 do 1298 roku. Kaplica zamkowa i kaplica \u015bwi\u0119tego Marka w Bia\u0142ogardzie dawno popad\u0142y w ruin\u0119. Oko\u0142o 1400 roku tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 najwy\u017cej opodatkowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ca\u0142ego dekanatu: p\u0142aci\u0142 dwie i p\u00f3\u0142 marki, a parafia liczy\u0142a pi\u0119\u0107dziesi\u0105t \u0142an\u00f3w. W drugiej po\u0142owie XVI wieku nale\u017ca\u0142y do niej Bia\u0142ogarda, G\u0119\u015b, Kr\u0119pa Kaszubska, L\u0119dziechowo, Strze\u017cewo, Maszewko, Kopaniewo, Roszczyce, Zdrzewno, Nieznachowo, Komoszewo, Wicko, Skarszewo, Wrze\u015bcie, Wrze\u015bcienko i \u0141ebie\u0144, gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny.\n\nOd 1541 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ewangelicki \u2014 pierwszym pastorem zosta\u0142 Johann Starost \u2014 i przez sto lat parafia mia\u0142a dw\u00f3ch duchownych naraz: niemieckiego i polskiego. Oko\u0142o 1583 roku ca\u0142y dekanat l\u0119borski by\u0142 ogarni\u0119ty Reformacj\u0105. Wizytacji biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego w og\u00f3le tu nie przeprowadzono; przy dekanacie l\u0119borskim zapisano: *\u201equi non est visitatus ob periculum salutis\u201d* \u2014 nie zosta\u0142 zwizytowany z powodu niebezpiecze\u0144stwa dla \u017cycia. Wymieniono osiem tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u2014 L\u0119bork, Garczegorze, Brze\u017ano, Janowice, Bia\u0142ogard\u0119, \u0141eb\u0119, Osieki i Zawo\u0142yniec, czyli Salino \u2014 i przy wszystkich postawiono t\u0119 sam\u0105 uwag\u0119: *omnes ab haereticis occupatae*, wszystkie zaj\u0119te przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d, jak \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie nazywa tutejszych ewangelik\u00f3w.\n\nW 1644 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zwr\u00f3cono katolikom i odt\u0105d zacz\u0105\u0142 si\u0119 jego powolny upadek. Ewangelicy po 1644 roku rozeszli si\u0119 do Charbrowa, Janowic i Garczegorza. Budynek si\u0119 rozsypywa\u0142, wie\u017ca si\u0119 pochyli\u0142a, wreszcie \u015bwi\u0105tynia run\u0119\u0142a. Wizytacja z 13 grudnia 1686 roku zasta\u0142a po niej tylko plac \u2014 \u201ezosta\u0142 tylko plac, gdzie niegdy\u015b by\u0142\u201d \u2014 a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano pod dzwonnic\u0105, kt\u00f3ra sta\u0142a nad wielkim urwiskiem na piaszczystej g\u00f3rze i sama grozi\u0142a zawaleniem. Obok plebanii sta\u0142 drugi dom w pruskim murze, \u201ew kt\u00f3rym niegdy\u015b mieszka\u0142 predykant lutera\u0144ski, jak i w tym, kt\u00f3ry teraz jest plebani\u0105 \u2014 bo by\u0142o ich we wsi dw\u00f3ch\u201d. Dusz katolickich naliczono oko\u0142o pi\u0119ciu; dopisek p\u00f3\u017aniejszej r\u0119ki, z oko\u0142o 1711 roku, notuje ju\u017c \u201echwa\u0142a Bogu, oko\u0142o trzydziestu\u201d.\n\nWizytacja z 23 lutego 1702 roku zasta\u0142a now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod wezwaniem Oczyszczenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, wzniesion\u0105 w pruskim murze kilka lat wcze\u015bniej. Wie\u015b by\u0142a \u2014 jak zapisano \u2014 \u201ew ca\u0142o\u015bci opanowana przez innowierc\u00f3w\u201d: katolik\u00f3w naliczono w parafii oko\u0142o dwudziestu, \u201eakatolik\u00f3w\u201d ponad tysi\u0105c. Do parafii nale\u017ca\u0142y wtedy mi\u0119dzy innymi Nieznachowo, Kopaniewo, Strze\u017cewo, Wicko i Maszewko. W 1719 roku parafia w Bia\u0142ogardzie wraz z fili\u0105 w Roszczycach zapisa\u0142a trzydzie\u015bci trzy chrzty, pi\u0119\u0107 os\u00f3b za\u015blubionych i czternastu zmar\u0142ych.\n\nWed\u0142ug opisu z 1784 roku Bia\u0142ogarda le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, na wzg\u00f3rzu przy trakcie pocztowym z L\u0119borka do \u0141eby; u st\u00f3p wzg\u00f3rza p\u0142yn\u0105\u0142 strumie\u0144 z pstr\u0105gami, kt\u00f3ry nap\u0119dza\u0142 m\u0142yn. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, sze\u015bciu gospodarzy, wolny karczmarz, zagrodnik, cha\u0142upnik-budnik i gajowy \u2014 razem 14 dym\u00f3w; sta\u0142a te\u017c plebania, czyli folwark katolickiego proboszcza l\u0119borskiego. Do bia\u0142ogardzkiego ko\u015bcio\u0142a katolickiego wcielono kr\u00f3lewskie Wrze\u015bcie i kilkana\u015bcie wsi szlacheckich, mi\u0119dzy innymi G\u0119\u015b, L\u0119dziechowo, Roszczyce, Kopaniewo, Zdrzewno i Strzeszewo. Opis Pomorza z 1784 roku notuje w Bia\u0142ogardzie ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, w kt\u00f3rym nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano co sz\u00f3sty tydzie\u0144; sama wie\u015b by\u0142a wcielona do ewangelickiej parafii w Garczegorzu, a w 1782 roku postawiono tu lutera\u0144ski budynek szkolny, w kt\u00f3rym ewangelicy urz\u0105dzili dom modlitwy. Autor dodaje: \u201elutera\u0144scy mieszka\u0144cy tych wsi jeszcze dzi\u015b oddaj\u0105 meszne rzymskokatolickiemu proboszczowi w L\u0119borku i ka\u017c\u0105 grzeba\u0107 swoich zmar\u0142ych w Bia\u0142ogardzie, powoli jednak przeszli cz\u0119\u015bciowo do parafii charbrowskiej, cz\u0119\u015bciowo do jannewickiej\u201d, a cz\u0119\u015bciowo \u2014 jak podaje dalej orygina\u0142 \u2014 do sali\u0144skiej (Saulin).\n\nW XVII wieku dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Oczyszczenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny by\u0142 tak zrujnowany, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tylko w wie\u017cy; nowy budynek z 1716 roku ju\u017c w 1770 roku grozi\u0142 zawaleniem, a w 1846 roku go rozebrano. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski opisuje dalsze losy od strony katolickiej: proboszczowie mieszkali tu od 1691 roku, ale w 1740 roku ostatniego z nich pobito na \u015bmier\u0107 i odt\u0105d \u017caden ksi\u0105dz katolicki ju\u017c si\u0119 we wsi nie osiedli\u0142 \u2014 co trzeci\u0105 niedziel\u0119 przyje\u017cd\u017ca\u0142 kap\u0142an z L\u0119borka. Na te nabo\u017ce\u0144stwa \u201eluteranie gromadnie ucz\u0119szczali\u201d, a jeszcze w 1834 roku przygrywa\u0142 ksi\u0119dzu na organach miejscowy lutera\u0144ski nauczyciel. Wed\u0142ug Franza Schultza nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano co sz\u00f3st\u0105 niedziel\u0119, do 1834 roku; inwentarz przeniesiono do L\u0119borka w 1837, rozbi\u00f3rk\u0119 przeprowadzono w 1845, a w 1848 roku parafi\u0119 uznano za wygas\u0142\u0105 fili\u0119 L\u0119borka. Fankidejski dodaje, \u017ce w 1837 roku rz\u0105d skasowa\u0142 parafi\u0119 bez wiedzy biskupa i odm\u00f3wi\u0142 udzia\u0142u w naprawie niszczej\u0105cego ko\u015bcio\u0142a, a w 1846, gdy uboga gmina katolicka sama zabra\u0142a si\u0119 do odbudowy, wyda\u0142 rozkaz obalenia \u015bwi\u0105tyni; nie pozwolono nawet postawi\u0107 na tym miejscu ma\u0142ej kaplicy. Osobno przepad\u0142a prepozytura \u015bwi\u0119tego Jerzego, stoj\u0105ca za wsi\u0105 wraz ze szpitalem i cmentarzem: reformatorzy XVI wieku zamienili j\u0105 podobno na stodo\u0142\u0119, a ta w nast\u0119pnym stuleciu sp\u0142on\u0119\u0142a i po prepozyturze nie pozosta\u0142 nawet \u015blad.\n\nNowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w 1890 roku, ale po\u015bwi\u0119cono go dopiero 21 grudnia 1902 roku, po uko\u0144czeniu wie\u017cy i absydy; urz\u0119dowy dziennik konsystorza pisze przy tej okazji o po\u015bwi\u0119ceniu \u201erozbudowanej kaplicy\u201d, dokonanym przez generalnego superintendenta, a Schultz przypisuje zas\u0142ug\u0119 superintendentowi Bogdanowi. W 1900 roku ewangelicy odkupili za pi\u0119\u0107set marek dzwony. Hugo Lemcke zanotowa\u0142 w 1911 roku, \u017ce z dawnego ko\u015bcio\u0142a zachowa\u0142y si\u0119 trzy dzwony: jeden z 1609 roku i dwa odlane w 1773 roku w Gda\u0144sku przez Michaela Wittwercka. Najwi\u0119kszy z dzwon\u00f3w zachowanych z dawnego ko\u015bcio\u0142a, o \u015brednicy 83 centymetr\u00f3w, z 1609 roku, nosi napis \u201eOPTIMUS ORANDI MAGISTER NECESSITAS\u201d \u2014 najlepsz\u0105 nauczycielk\u0105 modlitwy jest potrzeba. Dwa mniejsze dzwony z 1773 roku, o \u015brednicy 56 i 46 centymetr\u00f3w, odlane przez Michaela Wittwercka, powsta\u0142y \u2014 jak g\u0142osi napis \u2014 staraniem duchownego Bia\u0142ogardy nazwiskiem Szaawolowski.\n\nW 1890 roku utworzono tu wikariat, a 20 czerwca 1893 roku \u2014 samodzieln\u0105 parafi\u0119 Bia\u0142ogarda-\u0141ebie\u0144, z siedzib\u0105 proboszcza w \u0141ebieniu i bez patronatu; Bia\u0142ogard\u0119, \u0141ebie\u0144 i Kr\u0119p\u0119 wydzielono z parafii w Garczegorzu, do kt\u00f3rej Bia\u0142ogarda nale\u017ca\u0142a dot\u0105d, a pozosta\u0142e wsie z parafii w Janowicach i Charbrowie. Od 1 pa\u017adziernika 1905 roku Bia\u0142ogarda by\u0142a odr\u0119bn\u0105 gmin\u0105 ko\u015bcieln\u0105, po\u0142\u0105czon\u0105 z \u0141ebieniem wsp\u00f3lnym urz\u0119dem parafialnym. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia Bia\u0142ogard\u0119 jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w \u0141ebieniu, oddalon\u0105 od \u0141ebienia o 5 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3106 dusz. Urz\u0105d pastora w \u0141ebieniu by\u0142 wtedy nieobsadzony. W 1940 roku wsp\u00f3lnota liczy\u0142a ponad 3200 wiernych. S\u0142ownik geograficzny notuje w Bia\u0142ogardzie 215 mieszka\u0144c\u00f3w, bez rozbicia wyznaniowego, i ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; w 1939 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 331.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy w 1945 roku, a w 1947 roku biskup gorzowski powierzy\u0142 tutejsz\u0105 pos\u0142ug\u0119 Misjonarzom Oblatom Maryi Niepokalanej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wizytacja z 1702 roku zasta\u0142a now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, wzniesion\u0105 kilka lat wcze\u015bniej, a w innym miejscu opisu nowy budynek ko\u015bcio\u0142a datowany jest na 1716 rok. Wed\u0142ug Fankidejskiego kap\u0142an z L\u0119borka przyje\u017cd\u017ca\u0142 co trzeci\u0105 niedziel\u0119, wed\u0142ug Franza Schultza nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano co sz\u00f3st\u0105 niedziel\u0119, a opis z 1784 roku m\u00f3wi o nabo\u017ce\u0144stwie co sz\u00f3sty tydzie\u0144. Wed\u0142ug Franza Schultza rozbi\u00f3rk\u0119 ko\u015bcio\u0142a przeprowadzono w 1845 roku, wed\u0142ug Fankidejskiego rozkaz obalenia \u015bwi\u0105tyni wydano w 1846 roku, a w innym miejscu opisu podano, \u017ce budynek rozebrano w 1846 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 2 (5. zeszyt ca\u0142ej serii): \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 203; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (1582\u20131583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 59; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G24 (wizytacja 1702); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 852\u2013853; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1048; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1893, 1903 i 1905; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1048; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 112.*","built_year":1890,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Bia\u0142ogarda \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Diecezja pelpli\u0144ska \u2014 Bia\u0142ogarda"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Portal internetowy Diecezji Pelpli\u0144skiej (diecezja-pelplin.pl), strony parafii \u2014 Bia\u0142ogarda","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Diecezja pelpli\u0144ska \u2014 Bia\u0142ogarda"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. Jana Chrzciciela w Bia\u0142ogardzie (LOT Ziemi L\u0119borskiej)","url":"https://www.lotzl.lebork.pl/atrakcje-turystyczne/kultura/koscioly-i-inne-obiekty-sakralne/kosciol-pw-sw-jana-chrzciciela-w-bialogardzie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 2 (5. zeszyt ca\u0142ej serii): \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 203","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1048","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 112","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0234","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_bialogarda/bialogarda__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.65401,"lng":17.65149,"name_de":"Belgard","name_pl":"Bia\u0142ogarda \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Jana Chrzciciela)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Bia\u0142og\u00f3rze le\u017cy na zachodnim, nadmorskim kra\u0144cu gminy Krokowa. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 13 jako dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,22 hektara, datowany na XIX wiek; karta obiektu w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa, numer 694404, datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i odnotowuje dokumentacj\u0119 fotograficzn\u0105 ze stycznia 2021 roku. Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne odpowiadaj\u0105 po\u0142o\u017ceniu wskazanemu przez Marka Drzewieckiego. Gminny program opieki nad zabytkami dla Gminy Krokowa na lata 2024\u20132027 wymienia go w\u015br\u00f3d cmentarzy uj\u0119tych w Gminnej Ewidencji Zabytk\u00f3w jako cmentarz \u201edawniej ewangelicki\u201d z XIX wieku. Data za\u0142o\u017cenia cmentarza pozostaje nieustalona.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eNagrobki w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci zniszczone\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy na terenie le\u015bnym przy drodze do Bia\u0142og\u00f3ry, oko\u0142o kilometra od wsi, a uk\u0142ad grob\u00f3w by\u0142 zatarty; lepiej zachowa\u0142a si\u0119 jedynie cz\u0119\u015b\u0107 wschodnia z pomnikiem ku czci poleg\u0142ych w latach pierwszej wojny \u015bwiatowej. Naliczono w\u00f3wczas siedem nagrobk\u00f3w wolnostoj\u0105cych i cztery ozdobne ogrodzenia, a najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 1879 roku.\n\nBia\u0142og\u00f3ra \u2014 do 1945 roku Wittenberg, w zapisach starszych Weissenberg \u2014 le\u017ca\u0142a przed wojn\u0105 nie w powiecie puckim, lecz w l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pommern), w prowincji Pomorze, w rejencji koszali\u0144skiej. To jedna z tych wsi dzisiejszej gminy Krokowa, kt\u00f3re przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142y po pomorskiej stronie granicy. Franz Schultz wywodzi jej dzieje od 1437 roku, kiedy notowano j\u0105 jako lenno czynszowe na prawie polskim, p\u0142ac\u0105ce cztery grzywny; przynale\u017cny folwark zakon krzy\u017cacki zatrzyma\u0142 we w\u0142asnym zarz\u0105dzie. Jako wie\u015b skarbowa pozostawa\u0142a przy ksi\u0105\u017c\u0119tach pomorskich i w 1620 roku wymieniono j\u0105 w\u015br\u00f3d przynale\u017cno\u015bci urz\u0119du ksi\u0105\u017c\u0119cego \u2014 liczy\u0142a wtedy jedena\u015bcie i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki oraz m\u0142yn. Dnia 19 kwietnia 1621 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw XIV odda\u0142 j\u0105 w lenno Matzkemu Borckemu, w nagrod\u0119 za d\u0142ugoletni\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 na dworze. Od 1638 roku wymieniaj\u0105 j\u0105 dokumenty rodziny von Krockow, a w 1756 roku tworzy\u0142a wraz z Osiekami i kilkoma s\u0105siednimi maj\u0105tkami tak zwany kompleks osiecki tej rodziny.\n\nW 1784 roku Bia\u0142og\u00f3ra le\u017ca\u0142a cztery mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad Ba\u0142tykiem, w piaszczystej okolicy. Obok folwarku mieszka\u0142o siedmiu gospodarzy, sze\u015bciu zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 21 dym\u00f3w. Do wsi nale\u017ca\u0142 las Piasnicz i prawo brzegowe; mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken). Szko\u0142a dzia\u0142a\u0142a tu w latach osiemdziesi\u0105tych XVIII wieku \u2014 Schultz wymienia Wittenberg w\u015br\u00f3d czterdziestu o\u015bmiu wiejskich szk\u00f3\u0142 powiatu.\n\nPo sprzeda\u017cy w 1804 roku dobra przechodzi\u0142y z r\u0105k do r\u0105k \u2014 von Jasmund, potem von B\u00fclow, wreszcie sekwestr s\u0105dowy \u2014 a w 1861 roku nabyli je za 170 000 talar\u00f3w von K\u00f6llerowie z Osiek, w kt\u00f3rych r\u0119kach pozostawa\u0142y w 1912 roku. Nabywca, Heinrich von K\u00f6ller, by\u0142 w latach 1883\u20131894 starost\u0105 powiatu l\u0119borskiego. S\u0142ownik geograficzny notuje wie\u015b tylko z nazwy \u2014 \u201eBia\u0142og\u00f3ra, po niem. Wittenberg, w\u015b, pow. l\u0119borski, ziemi pomorskiej\u201d \u2014 bez danych liczbowych i bez wzmianki o cmentarzu. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch osobnych has\u0142ach, poniewa\u017c dzieli\u0142a si\u0119 wtedy na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski. Gmina wiejska liczy\u0142a 345,1 hektara oraz 185 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 176 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w; obw\u00f3d dworski \u2014 1549,5 hektara oraz 111 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 107 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w. Razem mieszka\u0142o tu w\u00f3wczas 296 os\u00f3b, z czego 283 wyznania ewangelickiego. Obie jednostki nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken) i do obwodu urz\u0119dowego o tej samej nazwie, katolik\u00f3w za\u015b spis przypisa\u0142 parafii w L\u0119borku.\n\nMieszka\u0144c\u00f3w naliczono 156 w 1818 roku, 348 w 1852, 287 w 1925 \u2014 w\u015br\u00f3d nich 258 ewangelik\u00f3w i 10 katolik\u00f3w \u2014 nast\u0119pnie 252 w 1933 i 278 w 1939; liczby te podaje zestawienie ludno\u015bci z lat 1818\u20131939, przytaczane za has\u0142em niemieckiej Wikipedii. Niezale\u017cnie od niego Franz Schultz w monografii powiatu l\u0119borskiego z 1912 roku podaje dla Wittenbergu gmin\u0119 wiejsk\u0105 o 189 mieszka\u0144cach i obszar dworski o 1596 hektarach i 97 mieszka\u0144cach, czyli razem 286 os\u00f3b.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy Bia\u0142og\u00f3ra nigdy nie mia\u0142a. Od 1904 roku najbli\u017csz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Wierzchucinie, uko\u0144czony i po\u015bwi\u0119cony 2 wrze\u015bnia tego roku; do tej filii nale\u017ca\u0142y, obok Wierzchucina, tak\u017ce Bia\u0142og\u00f3ra, S\u0142uchowo, Prusewo i Brzyno. Nieliczni katolicy podlegali parafii w L\u0119borku, a po utworzeniu 1 kwietnia 1928 roku samodzielnej kuracji w Wierzchucinie \u2014 parafii wierzchuci\u0144skiej. Obw\u00f3d dworski w\u0142\u0105czono do gminy wiejskiej 30 wrze\u015bnia 1928 roku.\n\nWiosn\u0105 1945 roku okolic\u0119 zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; wkr\u00f3tce potem ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b, przemianowana na Bia\u0142og\u00f3r\u0119, zmieni\u0142a charakter na katolicki. Mieszkaj\u0105cy tu dzi\u015b ewangelicy nale\u017c\u0105 do parafii w S\u0142upsku (diecezja pomorsko-wielkopolska Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego), kt\u00f3ra utrzymuje punkt nabo\u017ce\u0144stw w L\u0119borku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 38, 281 i 449; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (prowincja Pomorze, rejencja koszali\u0144ska, powiat l\u0119borski, strony 188\u2013189 i 194\u2013195, pozycje 62 i 165); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142a \u201eBia\u0142ag\u00f3ra\u201d (6.) i \u201eBia\u0142og\u00f3ra\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Wierzchucino, oraz jego zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Krokowa, pozycja 13; karta obiektu w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa, numer 694404; has\u0142o \u201eBia\u0142og\u00f3ra (Krokowa)\u201d w niemieckiej Wikipedii \u2014 za zestawieniem ludno\u015bci z lat 1818\u20131939 i dat\u0105 zniesienia obwodu dworskiego; Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych, urz\u0119dowe nazwy miejscowo\u015bci, has\u0142o \u201ePrusewo\u201d (gmina Krokowa); Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Krokowa na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr LXXIII/690/2023 z 30 listopada 2023 roku); karta cmentarza w Bia\u0142og\u00f3rze, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1083\u20131084.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694404"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1083\u20131084","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0153","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.80684,"lng":17.95965,"name_de":"Wittenberg (hist. Weissenberg 1437, Weissberg)","name_pl":"Bia\u0142og\u00f3ra \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Bia\u0142ym Borze \u2014 dawnym Baldenburgu \u2014 by\u0142 budowl\u0105 prost\u0105, na planie prostok\u0105ta, z ceg\u0142y i szachulca wype\u0142nionego glin\u0105, wzniesion\u0105 w 1763 albo 1766 roku. Tak opisa\u0142 go inwentarz zabytk\u00f3w sztuki prowincji Prusy Zachodnie z 1887 roku, oparty na ankietach rozes\u0142anych do proboszcz\u00f3w. Wisia\u0142y w nim dwa dzwony: mniejszy z 1765 roku, odlany przez Ernsta Friedricha Kocha w Gda\u0144sku, z napisem \u201eSit nomen domini benedictum. Me fecit Ernst Friedrich Koch Gedani anno 1765\u201d, i wi\u0119kszy z 1797 roku, dzie\u0142o J. M. Meyera ze Szczecinka.\n\nMetryka samej parafii si\u0119ga czas\u00f3w przed Reformacj\u0105. Wielki mistrz Ulrich von Jungingen nada\u0142 proboszczowi Bia\u0142ego Boru, Peterowi Malzanowi, wie\u015b Biskupnic\u0119 wraz z rol\u0105, \u0142\u0105kami, wodami, jeziorami i lasami \u2014 na wieczne posiadanie dla niego i jego nast\u0119pc\u00f3w, z s\u0105downictwem wy\u017cszym i ni\u017cszym. Wie\u015b liczy\u0142a sze\u015b\u0107dziesi\u0105t w\u0142\u00f3k miary che\u0142mi\u0144skiej. Dokument wystawiono w Malborku w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca M\u0119czennika 1408 roku.\n\nBia\u0142y B\u00f3r przyj\u0105\u0142 nauk\u0119 Reformacji wcze\u015bnie: mieszka\u0144cy przeszli na luteranizm i ju\u017c w 1560 roku oficjalnie powo\u0142ali zb\u00f3r ewangelicki. W dobie kontrreformacji odebrano im ko\u015bci\u00f3\u0142. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ewangelicy w Bia\u0142ym Borze mieli w\u0142asny dom modlitwy ju\u017c na pocz\u0105tku XVII wieku; w latach 1632 i 1642 wzmiankowano go jako mieszcz\u0105cy si\u0119 w ratuszu. Wed\u0142ug tej samej kroniki duchownym mia\u0142 tu by\u0107 w latach 1614\u20131619 Johann Bordelmann.\n\nZ 1640 roku pochodzi zdarzenie, kt\u00f3re zapisa\u0142o si\u0119 najtrwalej. Inwentarz z 1887 roku wymienia w tutejszym ko\u015bciele katolickim czerwony ornat z pocz\u0105tku XVII wieku i dodaje o nim: \u201eIn demselben wurde der letzte katholische Pfarrer von Baldenburg im Jahre 1640 vor dem Altare erschossen\u201d \u2014 w tym w\u0142a\u015bnie ornacie ostatni katolicki proboszcz Bia\u0142ego Boru zosta\u0142 w 1640 roku zastrzelony przed o\u0142tarzem. Okoliczno\u015bci ani sprawc\u00f3w inwentarz nie podaje; opracowanie popularne, z kt\u00f3rego zdarzenie trafi\u0142o do obiegu, umieszcza je podczas mszy i t\u0142umaczy protestem przeciw kr\u00f3lewskiej decyzji. Zdarzenia tego nie potwierdzono dot\u0105d w aktach archiwalnych. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom I, 1880) protestantyzm umocni\u0142 si\u0119 w Bia\u0142ym Borze, po niemiecku Baldenburg, zw\u0142aszcza w czasie najazd\u00f3w szwedzkich, a w 1645 roku, po \u015bmierci proboszcza, innowiercy spalili ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119; w czasie wydania tomu miasto mia\u0142o katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w \u201eEikfirze\u201d oraz zb\u00f3r ewangelicki.\n\nNazwiska duchownych z czas\u00f3w polskich przechowa\u0142 spis duchownych mniejszych miast Prus Kr\u00f3lewskich, kt\u00f3ry u\u0142o\u017cy\u0142 burmistrz Chojnic Isaac Gottfried Goedtke, a w 1753 roku wyda\u0142 w Gda\u0144sku Andreas Schott; Rhesa, kt\u00f3ry z niego korzysta\u0142, uzupe\u0142ni\u0142 je o szczeg\u00f3\u0142y. Pierwszy na li\u015bcie jest Samuel N., kt\u00f3ry wed\u0142ug Rhesy sprawowa\u0142 tu urz\u0105d przez wiele lat i zmar\u0142 w podesz\u0142ym wieku w 1632 roku. Jego nast\u0119pca Paul Grulich (1632\u20131647) by\u0142 w 1645 roku na colloquium charitativum w Toruniu i podpisa\u0142 z\u0142o\u017cone tam wyznanie wiary ewangelik\u00f3w. Po nim przyszed\u0142 N. Tetzlaff z Koszalina (1647\u20131659). Dalej urz\u0119dowali Elias D\u00f6gen (1667\u20131677, potem w Ko\u0142obrzegu) i od 1677 roku Martin Anhalt z Bobolic. Po nim byli Johann K\u00f6ns, zmar\u0142y w 1694 roku, i Bartold Proeleus, urodzony w S\u0142upsku w 1665 roku, pastor od 1694 roku do \u015bmierci 9 maja 1747 roku. Spis Goedtkego ko\u0144czy si\u0119 na Franzu Ludwigu Gr\u00fctzmacherze, obj\u0119tym urz\u0119dem w 1747 roku; wed\u0142ug Rhesy by\u0142 tu do 1760 roku i wr\u00f3ci\u0142 na Pomorze.\n\nR\u0119kopis burmistrza Chojnic Isaaka Gottfrieda Goedtkego, luteranina, z oko\u0142o 1760 roku opisuje dzieje ko\u015bcielne Czarnego. Dopisek do tego r\u0119kopisu podaje przy pastorach Czarnego, \u017ce Johann Friedrich Schmuke, subrektor gimnazjum w Szczecinku, otrzyma\u0142 w 1761 roku powo\u0142anie na pastora do Bia\u0142ego Boru.\n\nWizytacja archidiakona Jezierskiego z 1695 roku zasta\u0142a w Bia\u0142ym Borze ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, ale spo\u015br\u00f3d trzech jego witryk\u00f3w dw\u00f3ch \u2014 Daniela Szobrinusa i Martina Szmytkego \u2014 zapisa\u0142a jako \u201eheretyk\u00f3w\u201d, a katolikiem by\u0142 tylko trzeci, Achacy Kreizmer. Szko\u0142a sp\u0142on\u0119\u0142a i dzieci uczy\u0142 wtedy pisarz miejski, cho\u0107 wcze\u015bniejsze wizytacje nak\u0142ada\u0142y t\u0119 powinno\u015b\u0107 na rektora szko\u0142y. Tabela szk\u00f3\u0142 dekanatu cz\u0142uchowskiego, kt\u00f3r\u0105 Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, zaznacza, \u017ce w XVI wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w Bia\u0142ym Borze przeszed\u0142 w posiadanie protestant\u00f3w. W 1617 roku nie by\u0142o tu ani szko\u0142y, ani nauczyciela, w 1653 roku istnia\u0142a ju\u017c szko\u0142a ewangelicka, w 1695 roku prowadzono przy niej nauczanie, a zapis z 1765 roku zn\u00f3w wymienia szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105.\n\nHarnoch zapisa\u0142, \u017ce 19 kwietnia 1765 roku stoj\u0105cy na rynku ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Bia\u0142ym Borze sp\u0142on\u0105\u0142 razem z miastem, a nowy wzniesiono na tym samym miejscu z muru pruskiego; parafia liczy\u0142a w 1890 roku 3600 dusz. W 1772 roku miasto znalaz\u0142o si\u0119 w zaborze pruskim. \u015alad tutejszego duchowie\u0144stwa prowadzi dalej ni\u017c samo miasto: wykaz duchownych pomorskich notuje Heinricha Friedricha Wilhelma Schunckego, urodzonego 12 stycznia 1764 roku, syna Johanna Friedricha, pastora w Baldenburgu. Uczy\u0142 si\u0119 w szkole w Stargardzie i przez cztery lata w sieroci\u0144cu w Halle, a w 1790 roku obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w Vessin, kt\u00f3r\u0105 prowadzi\u0142 czterdzie\u015bci jeden lat.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Baldenburgu 2399 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2269 ewangelik\u00f3w, 47 katolik\u00f3w i 83 \u017byd\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 3972 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Bia\u0142ego Boru, a pastorem by\u0142 od 1889 roku August Sakowsky. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 2469 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 2461 poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty; w tej grupie by\u0142o 2334 ewangelik\u00f3w, 70 katolik\u00f3w i 57 \u017byd\u00f3w. Spis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, tu\u017c przed wojenn\u0105 rekwizycj\u0105, wymienia dzwon z br\u0105zu z 1797 roku, odlany przez J. M. Meyera z Neustettin, z imieniem duchownego C. F. Biegona, i dzwon z 1924 roku od Schillinga z Apoldy, odlany w miejsce dzwonu Kocha z 1765 roku, oddanego w 1917 roku.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eBaldenburg\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1765\u20131808. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1765 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1870 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1858 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1765\u2014 K 1870\u2014 Konf 1858\u2014. Dupl. A.-G. Hammerstein: Tf Tr St 1807\u201444; 1850\u201474.\u201d.\n\nU schy\u0142ku drugiej wojny \u015bwiatowej parafia w Bia\u0142ym Borze wraz z fili\u0105 w Grabowie liczy\u0142a oko\u0142o 4200 wiernych, czyli ponad dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t procent mieszka\u0144c\u00f3w. Nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej diecezji cz\u0142uchowskiej, obejmuj\u0105cej trzyna\u015bcie parafii; w\u015br\u00f3d nich by\u0142y te\u017c Barkowo, Czarne, Cz\u0142uch\u00f3w, Drzonowo, Kocza\u0142a, L\u0119dyczek, Olszanowo, Pietrzykowo z Borowym M\u0142ynem, Przechlewo, Rzeczenica, Debrzno i S\u0105polno. Od 1640 roku przez ponad trzy stulecia ewangelicy stanowili w mie\u015bcie zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107. Tutejsza \u015bwi\u0105tynia, wielokrotnie nawiedzana po\u017carami, dope\u0142ni\u0142a swoich dziej\u00f3w wraz z zag\u0142ad\u0105 blisko osiemdziesi\u0119ciu procent zabudowy miasta w 1945 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Georga Stephaniego z Bia\u0142ogardu Goedtke notuje od 1665 roku, Rhesa i ksi\u0119ga pastor\u00f3w od 1660; obaj zgodnie podaj\u0105, \u017ce w 1667 roku przeszed\u0142 do Chojnic, gdzie zmar\u0142 w 1681 roku. Ludwig Rhesa, autor wykazu duchownych Prus Zachodnich z 1834 roku, datuje ten wielki po\u017car na 1 kwietnia 1763 roku i dodaje, \u017ce sp\u0142on\u0119\u0142y wtedy ko\u015bci\u00f3\u0142, ratusz i plebania, a wraz z ksi\u0119gami ko\u015bcielnymi i aktami ratusza przepad\u0142y wszystkie dawne wiadomo\u015bci o pocz\u0105tkach gminy i budowie pierwszego ko\u015bcio\u0142a. Inwentarz z 1887 roku wi\u0105\u017ce \u015bmier\u0107 ostatniego katolickiego proboszcza z 1640 rokiem, S\u0142ownik geograficzny pisze o \u015bmierci proboszcza w 1645 roku, po kt\u00f3rej innowiercy spalili ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119. Wed\u0142ug Goedtkego Martin Anhalt zmar\u0142 w 1679 roku, wed\u0142ug Rhesy po trzech latach przeniesiono go gdzie indziej.\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w jednej sprawie. Ksi\u0119ga pastor\u00f3w notuje Johanna Friedricha Schunkego na lata 1760\u20131765; dopisek do r\u0119kopisu Goedtkego (s. 246) pisze nazwisko Schmuke i podaje powo\u0142anie w 1761 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2335 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4115 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1904 roku, Ernst Schlewe, urodzony w 1870 roku.\n\nPrasa uzupe\u0142nia ten wykaz. W grudniu 1883 roku pastorem ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Bia\u0142ym Borze zosta\u0142 dotychczasowy pastor w C\u00f6rlin nad Persante A. Hoffmann. Wiosn\u0105 1904 roku dotychczasowy pastor Bia\u0142ego Boru August Louis Johannes Sakowsky zosta\u0142 powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Bischofswerder i Gro\u00df Peterwitz w diecezji Rosenberg. W marcu 1915 roku magistrat jako patron og\u0142osi\u0142, \u017ce parafia miejska przy linii kolejowej ze S\u0142upska do Neustettin zwolni si\u0119 10 kwietnia wskutek odej\u015bcia dotychczasowego pastora; liczy\u0142a 4200 dusz, a uposa\u017cenie wynosi\u0142o 2400 marek pensji podstawowej i mieszkanie. W lipcu 1916 roku prasa og\u0142osi\u0142a, \u017ce tutejszy pastor pomocniczy licencjat dr Becker zosta\u0142 pastorem w Bia\u0142ym Borze.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Paul Grulich (1632), Johann Tetzlav (1647), Georg Stephani (1660), Martin Anhalt (1677), Barthold Proeleus (1694), Franz Ludwig Gr\u00fctzmacher (1747\u20131760), Johann Friedrich Schunke (1760\u20131765), Johann Christian Ulrich (1808), Friedrich Moritz Butzke (1839), Carl Alfred Leopold Luckow (1871), Albert Emil Kypke (1872), Hermann Theodor Wilhelm Jacobi (1877), Carl Friedrich Alexander Constantin Meyer (1878), Albert Friedrich Conrad Hoffmann (1883), Ernst Wilhelm Sigismund Schlewe (1904). Bez podanego roku: Daniel Eduard Fielitz, Johann K\u00f6ns, August Louis Johannes Sakowsky, NN Schmidt.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eBaldenburg\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 494\u2013495; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 13, nr 206; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, dokument LV, s. 289; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, Danzig 1887 (\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, zeszyt IV), s. 396; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u201d, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau, s. 158, pozycja 1; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen\u201d, spis z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Schlochau; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 27, 119; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Vessin, s. 482; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9/2023; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 287, 430; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 117; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 82; I. G. Goedtke, \u201eEvangelisches Predigt-Amt in denen kleineren St\u00e4dten des Polnischen Preussens\u201d, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 18; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 16; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 277; t. 2, s. 486, 667, 668; t. 3, s. 815, 862, 968, 1029; t. 4, s. 1109, 1178; t. 5, s. 1403; t. 6, s. 1544, 1593, 1598, 1662, 1765; t. 7, s. 1819, 1869; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 246; \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d, 16 grudnia 1883 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 maja 1904 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 10 marca 1915 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 lipca 1916 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1763,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Bia\u0142y B\u00f3r, Lapidaria (Wikidot)","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-bialy-bor"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 9/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 494\u2013495","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eBaldenburg\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 277; t. 2, s. 486, 667, 668; t. 3, s. 815, 862, 968, 1029; t. 4, s. 1109, 1178; t. 5, s. 1403; t. 6, s. 1544, 1593, 1598, 1662, 1765; t. 7, s. 1819, 1869","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 246","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d, 16 grudnia 1883 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UGL3ICY5PQSXLNOBUSIUB66UW7UZAMEN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 maja 1904 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SAQY2RJFE3WOOMWWSPV4N7ZOQQJAWXHE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 10 marca 1915 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CXHWIYWAGJULB25H4VGDOAQN27Q5T4P6"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 lipca 1916 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZHFXH35G2ALCK7LIFX3KP37I7J33SKDB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Vessin, s. 482","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 16","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-16","id":"KOS-0287","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8987,"lng":16.8377,"name_de":"Baldenburg","name_pl":"Bia\u0142y B\u00f3r \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Baldenburg)","powiat":"szczecinecki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Biebrowo \u2014 po niemiecku Bebbrow, a w zapisie z 1523 roku Bebberow \u2014 by\u0142o wsi\u0105 i maj\u0105tkiem ziemskim (Rittergut); dzi\u015b le\u017cy w gminie Choczewo, a do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze.\n\nBiebrowo wchodzi\u0142o w sk\u0142ad d\u00f3br rodziny Jatzkow: w 1523 roku w\u015br\u00f3d czterech zobowi\u0105zanych do s\u0142u\u017cby wojennej szlachcic\u00f3w tego nazwiska wymieniono J\u00fcrgena Jatzkowa \u201eto Bebberow\u201d, a list lenny z 3 lipca 1527 roku obj\u0105\u0142 Jackowo, Biebrowo, Sasino, Zwartowo, Borkowo, Barg\u0119dzino, Kierzkowo i Przebendowo. P\u00f3\u017aniej wie\u015b trzymali von Somnitzowie. Urz\u0105d landrata wsp\u00f3lnego powiatu l\u0119borsko-bytowskiego sprawowa\u0142 od 16 czerwca 1794 do 23 wrze\u015bnia 1800 roku von Somnitz, dziedziczny podkomorzy (Erbk\u00e4mmerer) na Bebbrowie, Jackowie i Uhlingen. Od 1 pa\u017adziernika 1907 roku Biebrowo i Jackowo znalaz\u0142y si\u0119 znowu w jednym r\u0119ku \u2014 Franza Flie\u00dfbacha.\n\nW dawnym wykazie szlacheckich wsi ziemi l\u0119borskiej, przedrukowanym przez Cramera, Bebberow nale\u017cy do parafii w Osiekach (Ossekische Kirche); potwierdza to opis z 1784 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rego wie\u015b le\u017ca\u0142a nad jeziorem i nad Ba\u0142tykiem, mia\u0142a folwark, pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w i dziesi\u0119\u0107 dym\u00f3w, a parafialnie (\u201eeingepfarrt\u201d) nale\u017ca\u0142a do Osiek. Biebrowo le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka; przy wsi r\u00f3s\u0142 niewielki las sosnowy, a mieszka\u0144cy \u0142owili ryby.\n\nW XIX wieku osuszono jezioro, nad kt\u00f3rym le\u017ca\u0142a wie\u015b. W 1865 roku \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel Biebrowa Otto Krause i w\u0142a\u015bciciel Jackowa Wilhelm Flie\u00dfbach za\u0142o\u017cyli sp\u00f3\u0142k\u0119, kt\u00f3ra do 1866 roku odwodni\u0142a oko\u0142o 292 hektar\u00f3w dawnego przymorskiego mokrad\u0142a; jeziora nie ma na mapach.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, og\u0142oszonym drukiem w 1898 roku, figuruje Biebrowo w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu pod pozycj\u0105 66: zapisano tam 96 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142o w Sasinie (Sassin), a s\u0105d w L\u0119borku. Katolicy podlegali parafii w \u017barnowcu (Zarnowitz). Franz Tetzner w ksi\u0105\u017cce o S\u0142owi\u0144cach i Kaszubach l\u0119borskich z 1899 roku wymieni\u0142 Biebrowo w\u015br\u00f3d wsi nadmorskiego pasa, w kt\u00f3rych mowa s\u0142owia\u0144ska zachowa\u0142a si\u0119 jeszcze \u2014 jak pisa\u0142 \u2014 w s\u0142abych resztkach; obok niemieckiego \u201eBebbrow\u201d zapisa\u0142 kaszubsk\u0105 posta\u0107 nazwy, \u201eBiebrowo\u201d, czyli t\u0119, kt\u00f3ra jest dzi\u015b urz\u0119dowa. W Ciekocinie (Zackenzin) utworzono w maju 1888 roku wikariat, a 1 stycznia 1903 roku erygowano samodzieln\u0105 parafi\u0119, wydzielon\u0105 z osieckiej i obejmuj\u0105c\u0105 Ciekocino, Sasino, S\u0142ajszewo (Schlaischow), Biebrowo, Kurowo i Choczewko. W leksykonie Meyersa (stan ze spisu z 1910 roku) wie\u015b liczy\u0142a 65 mieszka\u0144c\u00f3w, tyle samo u Franza Schultza oko\u0142o 1912 roku; Schultz zauwa\u017ca, \u017ce przez ostatnie trzydzie\u015bci lat ludno\u015b\u0107 wsi trzyma\u0142a si\u0119 liczby oko\u0142o stu.\n\nCmentarz datowany jest na XIX wiek i le\u017cy na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, przy polnej drodze do Kopalina, na dzia\u0142ce numer 370/2. Po wysiedleniach 1945 roku zosta\u0142 porzucony i zatar\u0142 si\u0119 w terenie; do dzi\u015b zachowa\u0142a si\u0119 k\u0119pa starych drzew z resztkami nagrobk\u00f3w, w OpenStreetMap podpisana jako \u201eDawny Cmentarz Ewangelicki\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Franz Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg i. Pom. 1912; Franz Tetzner, Die Slowinzen und Lebakaschuben, Berlin 1899; Reinhold Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow, K\u00f6nigsberg 1858; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); ciekocinko.pl; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1064.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1064","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Choczewo na lata 2026\u20132029, uchwa\u0142a nr XXXVII/246/2026 Rady Gminy Choczewo z dnia 23 kwietnia 2026 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2026, poz. 1910, s. 58, 98","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2026&book=0&position=1910"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0063","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.7836,"lng":17.8166,"name_de":"Bebbrow (dawniej Bebberow, 1523)","name_pl":"Biebrowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Bi\u0119cinie le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, po prawej stronie le\u015bnego traktu ku Kukowu i \u017boruchowu. Za\u0142o\u017cono go na planie kwadratu; dzi\u015b granice s\u0105 zatarte, a to, co zosta\u0142o, otacza bukowy starodrzew. Pruska mapa topograficzna 1:25 000 z lat 1889 i 1891 pokazuje cmentarz ogrodzony kamiennym wa\u0142em, a w jego cz\u0119\u015bci po\u0142udniowo-zachodniej kaplic\u0119 albo wi\u0119kszy murowany grobowiec. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego naliczy\u0142a tu w 2013 roku cztery zachowane nagrobki, a zdj\u0119cie z 1995 roku pokazuje drewniany krzy\u017c wyznaczaj\u0105cy ziemn\u0105 mogi\u0142\u0119. Portal cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wymienia ponadto 43 granitowe coko\u0142y pod krzy\u017ce \u017celiwne, cztery fragmenty rozbitych nagrobk\u00f3w i fragment krzy\u017ca drewnianego, a z pochowanych zna z nazwiska jednego: Leo Zaddacha, zabitego 10 marca 1945 roku przez \u017co\u0142nierza radzieckiego. Cmentarz jest nieczynny.\n\nW 1784 roku Bi\u0119cino liczy\u0142o dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w i le\u017ca\u0142o w synodzie s\u0142upskim.\n\nBi\u0119cino, po niemiecku Benzin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b, wzmiankowana w 1499 roku jako Bentzin, od 1686 do 1945 roku by\u0142a maj\u0105tkiem rodu von Puttkamer. Ludno\u015b\u0107, niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka, nale\u017ca\u0142a do parafii w Damnie, po niemiecku Dammen, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Bi\u0119cinie nie by\u0142o. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje wie\u015b w dw\u00f3ch pozycjach: gmina wiejska liczy\u0142a 208 ewangelik\u00f3w i troje \u017byd\u00f3w, katolik\u00f3w nie zapisano, a obw\u00f3d dworski \u2014 154 ewangelik\u00f3w. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 420 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nNakaz ewakuacji z 8 marca 1945 roku wykona\u0142a mniej wi\u0119cej po\u0142owa mieszka\u0144c\u00f3w, a kolumn\u0119 uciekinier\u00f3w \u017co\u0142nierze radzieccy dogonili po kilku kilometrach. Wszystkich dawnych mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono; p\u00f3\u017aniej ustalono, \u017ce 200 z nich mieszka\u0142o w Republice Federalnej Niemiec, a 100 w Niemieckiej Republice Demokratycznej. Od 1946 roku wie\u015b zamieszkuje ludno\u015b\u0107 katolicka.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 168, poz. 9 i s. 176, poz. 165; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 25; \u201eBi\u0119cino \u2014 Benzin\u201d, cmentarze.slupsk.pl; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 392\u2013394; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 943.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bi\u0119cino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/biecino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 943","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Bi\u0119cino","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0510","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.524,"lng":17.219,"name_de":"Benzin","name_pl":"Bi\u0119cino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bielnik Drugi le\u017cy w gminie Elbl\u0105g, w powiecie elbl\u0105skim. Starsza karta tego samego obiektu ewidencji, z maja 1984 roku (opracowanie: Danuta Rekowska), podaje jako dawn\u0105 nazw\u0119 miejscowo\u015bci \u201eZeyer\u201d, a na mapie topograficznej z 1918 roku obok cmentarza stoi napis \u201ezu Zeyer\u201d. Wed\u0142ug karty z 1984 roku cmentarz za\u0142o\u017cono \u201ena planie nieregularnego wieloboku\u201d, a w \u015brodku jego p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci, jak pokazuje plan sytuacyjny karty, le\u017ca\u0142a ruina ko\u015bcio\u0142a; we wnioskach w zakresie prac konserwatorskich karta podaje: \u201eRuin\u0119 ko\u015bcio\u0142a ods\u0142oni\u0107 i zakonserwowa\u0107\u201d.\n\nKarta cmentarza z listopada 1992 roku (opracowanie: Z. Gawron, Z. P\u0105gowski) podaje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku. Po\u0142o\u017cenie karta opisuje tak: \u201epo\u0142o\u017cony w odleg\u0142o\u015bci ok. 750 m. na zach. od zabudowa\u0144 PGR Nowakowo, przy p\u0142d. kraw\u0119dzi wa\u0142u przeciwpowodziowego Nogatu i biegn\u0105cej po nim drogi gospodarczej z p\u0142yt betonowych\u201d. Powierzchni\u0119 karta podaje jako 0,48 hektara, przy najstarszym nagrobku zapisano \u201ebrak dat na zniszczonych nagrobkach\u201d, a dawn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 karta okre\u015bla jako \u201eewangelicki\u201d.\n\nStan cmentarza w chwili sporz\u0105dzenia karty: \u201ez\u0142y\u201d. Karta okre\u015bla cmentarz jako nieczynny. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w (zabytek.pl) obiekt figuruje jako \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, datowany na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\nNa mapie topograficznej w skali 1:25 000 z 1918 roku (arkusz 1881 Zeyer) w tym miejscu zaznaczono ogrodzony cmentarz ze znakami krzy\u017cy.\n\n\ud83d\udfe1 Karty ewidencyjne z maja 1984 roku i z listopada 1992 roku r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w kilku rubrykach: pierwsza podaje powierzchni\u0119 0,81 hektara, datuje cmentarz na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku i notuje ruin\u0119 ko\u015bcio\u0142a, druga \u2014 0,48 hektara, drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, w rubryce ko\u015bcio\u0142a \u201enie\u201d, w rubryce kaplicy \u201etak\u201d, a na szkicu w \u015brodku cmentarza kwadratowy obrys podpisany \u201efundament\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w Bielniku Drugim, oprac. Z. Gawron, Z. P\u0105gowski, listopad 1992, nr 17566 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 683458); karta cmentarza w Bielniku, oprac. Danuta Rekowska, maj 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 683458); Me\u00dftischblatt 1881 Zeyer, wydanie 1918 (egzemplarz IfL, mapywig).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w Bielniku Drugim, oprac. Z. Gawron, Z. P\u0105gowski, listopad 1992, nr 17566 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-683458/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_28_EN.117628/1"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"zabytek.pl \u2014 Bielnik Drugi, cmentarz ewangelicki, 2. po\u0142. XIX w. (ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-683458"},{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w Bielniku, oprac. Danuta Rekowska, maj 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-683458/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_28_EN.117631/1"},{"typ":"mapa","tytul":"Me\u00dftischblatt 1881 Zeyer, wydanie 1918 (egzemplarz IfL, mapywig)","url":"http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/025K_TK25/1881_(543)_Zeyer_1918_IfL.jpg"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1202","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.188,"lng":19.311894,"name_de":"Zeyer","name_pl":"Bielnik Drugi \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiony w 1663 r. na prawym (wschodnim) brzegu Nogatu, naprzeciw wsi K\u0119pki (niem. Zeyer), na terenie nale\u017c\u0105cym dzi\u015b do Bielnika Drugiego. Zast\u0105pi\u0142 starsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, zbudowan\u0105 w tym miejscu jeszcze w XIV w.; nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 konstrukcji ryglowej. Przy ko\u015bciele znajdowa\u0142 si\u0119 cmentarz \u2014 krajowa ewidencja zabytk\u00f3w NID notuje w Bielniku Drugim cmentarz ewangelicki z 2. po\u0142owy XIX w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 do 1945 r. i zosta\u0142 rozebrany.","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":["https://fotopolska.eu/Bielnik_Drugi/b284109,Kosciol_ewangelicki.html","https://pl.wikipedia.org/","https://nowydworgdanski.naszemiasto.pl/"]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0471","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1884,"lng":19.3231,"name_de":"Zeyer","name_pl":"Bielnik Drugi \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Zeyer)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Bierkowie (po niemiecku Birkow) za\u0142o\u017cono w 1893 roku. Le\u017cy oko\u0142o 800 metr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od \u015brodka wsi, przy drodze do Z\u0119bowa, na dzia\u0142ce o powierzchni oko\u0142o 6700 metr\u00f3w kwadratowych \u2014 dzi\u015b w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych. Pierwotnie mia\u0142 kszta\u0142t kwadratu, obecnie jego obrys zbli\u017ca si\u0119 do prostok\u0105ta. W terenie wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 go niewielkie r\u00f3\u017cnice wysoko\u015bci i posadzone niegdy\u015b \u017cywotniki, kt\u00f3re do dzi\u015b wyznaczaj\u0105 jego granice. Tablica stoj\u0105ca przy cmentarzu wyja\u015bnia, \u017ce jego po\u0142o\u017cenie wi\u0105za\u0142o si\u0119 z drog\u0105, kt\u00f3r\u0105 mieszka\u0144cy Bierkowa pokonywali, id\u0105c do ko\u015bcio\u0142a w Z\u0119bowie; m\u00f3wiono o nim \u201eCmentarz na rozdro\u017cu\u201d.\n\nWed\u0142ug tej samej tablicy obok grob\u00f3w niemieckich s\u0105 tu tak\u017ce groby Polak\u00f3w, rodowitych bierkowian oraz os\u00f3b przyby\u0142ych. Wed\u0142ug monografii z 2013 roku z nagrobk\u00f3w ocala\u0142y g\u0142\u00f3wnie kamienne postumenty. W 2020 roku zastano teren wyr\u00f3wnany spychaczem, a pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w zepchni\u0119te na jego skraj. Z ocala\u0142ych krzy\u017cy odczytano dwa nazwiska: Augusta Ratzkego, zmar\u0142ego w 1899 roku \u2014 z jego \u017celiwnego krzy\u017ca zachowa\u0142 si\u0119 u\u0142amek \u2014 oraz Wilhelma Volla. Cmentarz jest nieczynny.\n\nW 1784 roku Bierkowo, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142o \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od S\u0142upska. Obok folwarku mieszka\u0142o 12 gospodarzy z so\u0142tysem, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w i czterech cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w; by\u0142a szko\u0142a i dom pasterski \u2014 razem 21 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Z\u0119bowie (Symbow), w synodzie dar\u0142owskim.\n\nBierkowo by\u0142o wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; w czasach pruskich by\u0142o jedn\u0105 z osiemnastu wsi kr\u00f3lewskich podleg\u0142ych domenie w S\u0142upsku. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 814 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 781 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nOd 1814 roku parafia w Z\u0119bowie nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Miasto. Aktem z 6 sierpnia 1895 roku utworzono tu osobn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105, kt\u00f3ra pozosta\u0142a w jednej parafii z Z\u0119bowem; wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera by\u0142a wolna od patronatu, podczas gdy patronat w Z\u0119bowie przys\u0142ugiwa\u0142 w\u0142a\u015bcicielom Red\u0119cina i Sycewic. W 1906 roku rada ko\u015bcielna postanowi\u0142a zbudowa\u0107 w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142; w 1911 roku po\u015bwi\u0119ci\u0142 go generalny superintendent B\u00fcchsel ze Szczecina. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w Symbow, oddalon\u0105 od Symbow o 5 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 2650 dusz. Wed\u0142ug poprawek do tego spisu pastor parafii, Martin Hedemann, ju\u017c nie \u017cy\u0142. Dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa.\n\nWojska sowieckie wesz\u0142y do wsi 8 marca 1945 roku; w latach 1945\u20131947 wysiedlono ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 170 (has\u0142o Bierkowo); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 479; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Birkow; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 930; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 176 i 247.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bierkowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/bierkowo/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 930","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 176 i 247","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 479","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0674","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.469316,"lng":16.922996,"name_de":"Birkow","name_pl":"Bierkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bierkowie, po niemiecku Birkow, to murowana \u015bwi\u0105tynia neogotycka, kt\u00f3r\u0105 tutejsza gmina ewangelicka budowa\u0142a od 1906 roku; w 1911 roku konsekrowa\u0142 j\u0105 generalny superintendent B\u00fcchsel ze Szczecina. Po 1945 roku przej\u0105\u0142 j\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa w parafii Bruskowo Wielkie. J\u00f3zef Szyma\u0144ski przytacza raport ksi\u0119dza Jana Ziei, w kt\u00f3rym ten zrelacjonowa\u0142 mi\u0119dzy innymi niedziel\u0119 30 grudnia 1945 roku, a o Bierkowie, Bruskowie i Swo\u0142owie pisa\u0142, \u017ce \u201ew ka\u017cdej wsi jest ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki\u201d, i dodawa\u0142: \u201eDot\u0105d doje\u017cd\u017cali\u015bmy tylko do Bierkowa\u201d.\n\nW 1784 roku Bierkowo, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142o \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od S\u0142upska. Obok folwarku mieszka\u0142o 12 gospodarzy z so\u0142tysem, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w i czterech cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w; by\u0142a szko\u0142a i dom pasterski \u2014 razem 21 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Z\u0119bowie (Symbow) w synodzie dar\u0142owskim.\n\nDo 1895 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Z\u0119bowie, a do tamtejszego ko\u015bcio\u0142a wierni mieli siedem kilometr\u00f3w. Cmentarz za\u0142o\u017cono w 1893 roku przy drodze do Z\u0119bowa. Dnia 6 sierpnia 1895 roku utworzono w Bierkowie osobn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105, kt\u00f3ra jednak pozosta\u0142a pod jednym urz\u0119dem proboszczowskim z Z\u0119bowem. Budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a uchwali\u0142a rada ko\u015bcielna w 1906 roku, za zgod\u0105 \u2014 jak pisze Karl-Heinz Pagel \u2014 patron\u00f3w z rodzin von Zitzewitz i von Below (Ernst M\u00fcller podaje, \u017ce samo Bierkowo by\u0142o wolne od patronatu). Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 23 marca 1911 roku. Wed\u0142ug relacji \u201eDer Reichsbote\u201d orszak wyruszy\u0142 z pobliskiej szko\u0142y: na przedzie szli starsi zboru ze \u015bwi\u0119tymi naczyniami, za nimi generalny superintendent B\u00fcchsel z trzynastoma duchownymi synodu miejskiego S\u0142upska i przedstawiciele w\u0142adz; obecni byli te\u017c patroni i starsi ko\u015bcio\u0142a macierzystego w Z\u0119bowie \u2014 szambelan hrabia von Zitzewitz-Zezenow, von Below-Reddentin i rotmistrz doktor praw von Zitzewitz-Zitzewitz. Mow\u0119 po\u015bwi\u0119cenia generalny superintendent opar\u0142 na s\u0142owach z Ewangelii Jana 14,6, kt\u00f3re cesarzowa w\u0142asnor\u0119cznie wpisa\u0142a do podarowanej ko\u015bcio\u0142owi Biblii o\u0142tarzowej. Liturgi\u0119 odprawi\u0142 pastor Schramm jako zast\u0119pca przebywaj\u0105cego na urlopie superintendenta, kazanie na podstawie Psalmu 105,1\u20134 wyg\u0142osi\u0142 miejscowy duchowny, a generalny superintendent ochrzci\u0142 w nowym ko\u015bciele pierwszych troje dzieci. W czasie uroczysto\u015bci po raz pierwszy zabrzmia\u0142y organy. Starszy zboru Granzow otrzyma\u0142 Powszechn\u0105 Odznak\u0119 Honorow\u0105 (Allgemeines Ehrenzeichen). Budow\u0119 umo\u017cliwi\u0142y gminie dar monarszy i znaczne zapomogi z funduszy ko\u015bcielnych; wn\u0119trze otrzyma\u0142o barwn\u0105 polichromi\u0119, a malowanie o\u0142tarza i chrzcielnicy oraz \u017cyrandole ufundowali darczy\u0144cy. Urz\u0119dowy wykaz z 1924 roku podaje dla gminy w Birkow 806 dusz. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia Birkow nadal jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w parafii Symbow, oddalon\u0105 od Symbow o 5 kilometr\u00f3w i woln\u0105 od patronatu, a dla ca\u0142ej parafii podaje 2650 dusz. Wed\u0142ug poprawek do tego spisu pastor parafii, Martin Hedemann, ju\u017c nie \u017cy\u0142.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku naliczono tu 814 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 781 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono \u2014 transporty odesz\u0142y w listopadzie 1945 roku, w sierpniu 1946 i w listopadzie 1947.\n\nCmentarz o powierzchni oko\u0142o 6700 metr\u00f3w kwadratowych le\u017cy na po\u0142udnie od zabudowa\u0144. Za\u0142o\u017cenie oparte na rzucie kwadratu, dzi\u015b zbli\u017cone do prostok\u0105ta, otaczaj\u0105 \u2014 jak dawniej \u2014 pola uprawne. W terenie niewielkie r\u00f3\u017cnice wysoko\u015bci czyni\u0105 obszar cmentarza czytelnym. Cmentarz jest nieczynny, z zachowanym lapidarium; najstarszym reliktem jest fragment \u017celiwnego krzy\u017ca gospodarza Augusta Ratzkego, zmar\u0142ego w 1899 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 168, poz. 10; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Symbow, s. 479\u2013481; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 170; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 398\u2013401; wystawa \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk\u201d, Swo\u0142owo 2020; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 930; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 176 i 247; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924, s. 175; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 kwietnia 1911 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 406.*","built_year":1911,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Kirche Bierkowo (Wikipedia DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Kirche_Bierkowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"gp24.pl \u2014 Bierkowo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"gp24.pl / cmentarze.slupsk.pl \u2014 Bierkowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl) \u2014 Bierkowo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"gp24.pl / cmentarze.slupsk.pl \u2014 Bierkowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 930","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 176 i 247","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924, s. 175","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 kwietnia 1911 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IH4T6HMO7WM224BYY7BAB34OPD2Z7DAL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Symbow, s. 479\u2013480","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 406","url":"https://doi.org/10.31743/abmk.2019.112.20"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0420","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.477241,"lng":16.928397,"name_de":"Birkow","name_pl":"Bierkowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. J\u00f3zefa)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Bi\u0144czu, do 1945 roku B\u00e4renwalde, le\u017cy przy dawnym ko\u015bciele ewangelickim \u2014 dzi\u015b rzymskokatolickim filialnym pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Rodziny \u2014 i po wojnie przeszed\u0142, razem ze \u015bwi\u0105tyni\u0105, do katolik\u00f3w. Wed\u0142ug listu ks. Kriegera z 1948 roku, administratora rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142o wtedy Bi\u0144cze, poniemieckie cmentarze tej parafii mia\u0142y rozwalone p\u0142oty i by\u0142y zaro\u015bni\u0119te krzakami, a sta\u0142y na nich tablice i pomniki z niemieckimi napisami. Referendarz Wydzia\u0142u Spo\u0142eczno-Politycznego Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego Szczeci\u0144skiego po lustracji referatu spo\u0142eczno-politycznego w Starostwie Powiatowym w Cz\u0142uchowie odnotowa\u0142 13 sierpnia 1948 roku, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na ten list, \u017ce ksi\u0119\u017ca sami interesuj\u0105 si\u0119 \u201eakcj\u0105 repolonizacyjn\u0105\u201d i pytaj\u0105, czy i w jaki spos\u00f3b mo\u017cna usuwa\u0107 z cmentarzy niemieckie nagrobki; spraw\u0119 pozostawi\u0142 do om\u00f3wienia z naczelnikiem wydzia\u0142u, a zarz\u0105dze\u0144 nie wydawa\u0142.\n\nDo pierwszego rozbioru wie\u015b nale\u017ca\u0142a do starostwa cz\u0142uchowskiego Rzeczypospolitej, potem trafi\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W latach 1920\u20131938 le\u017ca\u0142a w prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie w rejencji pilskiej, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze, w rejencji Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen z siedzib\u0105 w Pile. W leksykonie Meyersa wie\u015b figuruje jako maj\u0105tek licz\u0105cy oko\u0142o 1910 roku 401 mieszka\u0144c\u00f3w, z gorzelni\u0105 i le\u015bnicz\u00f3wk\u0105, przy linii kolejowej ze Szczecinka do Chojnic.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 o ko\u015bciele w B\u00e4renwalde przynosz\u0105 akta synodu prowincjonalnego arcybiskupa Jana W\u0119\u017cyka z 1628 roku. W spisie ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu czarnie\u0144skiego umieszczono go z adnotacj\u0105, \u017ce jest \u201ezbezczeszczony przez heretyk\u00f3w\u201d, a wizytacja Trebnica dodaje w 1653 roku, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201ebezprawnie wtedy posiadali innowiercy\u201d. Oba zapisy o B\u00e4renwalde s\u0105 g\u0142osem strony katolickiej \u2014 s\u0142owa \u201eheretycy\u201d, \u201einnowiercy\u201d i \u201ebezprawnie\u201d oddaj\u0105 jej ocen\u0119, nie stan prawny uznawany przez drug\u0105 stron\u0119.\n\nHarnoch odnotowuje, \u017ce przed 1600 rokiem pastorem w B\u00e4renwalde by\u0142 Joachim Pfefferkorn, w 1600 roku powo\u0142any do Cz\u0142uchowa. Wykaz duchownych we wsi Harnoch prowadzi od 1660 do 1822 roku. W XVI wieku wzniesiono tu ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 t\u0119 metryk\u0119 powtarza inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku, opatruj\u0105c j\u0105 znakiem zapytania. W czasach Harnocha zast\u0105pi\u0142a go budowla z 1829 roku, drewniana i bardzo ma\u0142a, z dwoma dzwonami w dzwonnicy. W latach 1826\u20131852 tutejszy zb\u00f3r by\u0142 fili\u0105 Cz\u0142uchowa, od 1852 roku nale\u017ca\u0142 do Olszanowa. W ha\u015ble o Cz\u0142uchowie Harnoch podaje, \u017ce B\u00e4renwalde od\u0142\u0105czono od Cz\u0142uchowa w 1853 roku, a B\u00e4r wskazuje ksi\u0119gi B\u00e4renwalde z lat 1829\u20131853 w ewangelickim urz\u0119dzie parafialnym w Cz\u0142uchowie. Zachowany szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 dzi\u015b rzymskokatolicki, pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Rodziny, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w \u2014 wed\u0142ug karty Narodowego Instytutu Dziedzictwa od 1946 roku s\u0142u\u017cy katolikom. Karta datuje istniej\u0105c\u0105 budowl\u0119 na 1761 rok.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Bi\u0144cze nale\u017ca\u0142o do starosty Franza von Weihera, potem do jego syna Franza Karla (zmar\u0142ego w 1763 roku) i pozosta\u0142ych dzieci; w wyniku dzia\u0142u z 1767 roku przypad\u0142o c\u00f3rce Franzisce Albertinie, zam\u0119\u017cnej von Somnitz (zmar\u0142ej w 1777 roku), od 1777 roku jej synowi Johannowi Friedrichowi von Somnitzowi, a od 1781 roku Johannowi Joachimowi von Brunnowi. W wykazie wasali z 1774 roku Bi\u0144cze figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br Franza von Somnitza, a w latach 1775\u20131776 \u2014 jego brata Johanna, mieszkaj\u0105cego w Kr\u00f3lewcu.\n\nB\u00e4r wykazuje chrzty, \u015bluby i zgony B\u00e4renwalde, prowadzone przy ewangelickiej parafii w Olszanowie od 1731 roku, z wypisem ze starej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej si\u0119gaj\u0105cym 1660 roku. W 1855 roku wpisano tam dla wsi kr\u00f3tk\u0105 kronik\u0119 ko\u015bcieln\u0105. Duplikaty ksi\u0105g katolickich, wystawione wy\u0142\u0105cznie dla B\u00e4renwalde, prowadzi\u0142 s\u0105d w Czarnem dla parafii w Heinrichswalde.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *B\u00e4renwalde* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 19 dom\u00f3w mieszkalnych i 169 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 132 ewangelik\u00f3w, 22 katolik\u00f3w i 15 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Heinrichswalde*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku prowadzi B\u00e4renwalde w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich, na stronie 162 pod pozycj\u0105 86. W wykazie zanotowano 371 mieszka\u0144c\u00f3w w dwudziestu siedmiu domach: 350 ewangelik\u00f3w i dwudziestu jeden katolik\u00f3w. Katolicy chodzili do parafii w Heinrichswalde, ewangelicy do parafii w Olszanowie. W inwentarzu zabytk\u00f3w prowincji z 1887 roku podano dla ca\u0142ego powiatu cz\u0142uchowskiego 66 972 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 37 019 ewangelik\u00f3w i 28 253 katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Harnoch podaje przynale\u017cno\u015b\u0107 zboru do Olszanowa od 1852 roku, a w ha\u015ble o Cz\u0142uchowie od\u0142\u0105czenie B\u00e4renwalde od Cz\u0142uchowa w 1853 roku. Harnoch opisuje drewnian\u0105 budowl\u0119 z 1829 roku, a karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje istniej\u0105cy szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na 1761 rok.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 250 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1227 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Heft IV, Danzig 1887, s. 387\u2013388 (opracowanie J. Heisego); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 495\u2013496 i 505; ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 334; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, has\u0142a Elsenau i Heinrichswalde; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, Stettin 1938, nr 54, s. 51\u201352, i nr 160, s. 197\u2013198; 1942, nr 8, s. 14; Ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Rodziny w Bi\u0144czu \u2014 Zabytek.pl (karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1241 (s. 103\u2013104); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 126\u2013127; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku); Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 569 (notatka referendarza Wydzia\u0142u Spo\u0142eczno-Politycznego Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego z 13 sierpnia 1948 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), has\u0142o \u201eCzarne (gmina)\u201d \u2014 dziedzictwo","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarne_(gmina)","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Czarne (gmina) \u2014 dziedzictwo / Zabytek.pl"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Czarne (gmina)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Czarne (gmina) \u2014 dziedzictwo / Zabytek.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 353","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 odczyt w\u0142asny z OCR, strony 257\u2013300","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1241 (s. 103\u2013104)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 569 (notatka referendarza Wydzia\u0142u Spo\u0142eczno-Politycznego Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego z 13 sierpnia 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0466","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.64989,"lng":17.14279,"name_de":"B\u00e4renwalde","name_pl":"Bi\u0144cze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Bi\u0144czu le\u017cy na wzniesieniu zwanym Gliniana G\u00f3ra, oko\u0142o p\u00f3\u0142tora kilometra na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od \u015brodka wsi i od ko\u015bcio\u0142a. Ewidencja prowadzi go jako cmentarz parafialny \u2014 dawniej ewangelicki, obecnie katolicki. Wed\u0142ug listu ks. Kriegera z 1948 roku, administratora rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142o wtedy Bi\u0144cze, poniemieckie cmentarze tej parafii mia\u0142y rozwalone p\u0142oty i by\u0142y zaro\u015bni\u0119te krzakami, a sta\u0142y na nich tablice i pomniki z niemieckimi napisami. Referendarz Wydzia\u0142u Spo\u0142eczno-Politycznego Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego Szczeci\u0144skiego po lustracji referatu spo\u0142eczno-politycznego w Starostwie Powiatowym w Cz\u0142uchowie odnotowa\u0142 13 sierpnia 1948 roku, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na ten list, \u017ce ksi\u0119\u017ca sami interesuj\u0105 si\u0119 \u201eakcj\u0105 repolonizacyjn\u0105\u201d i pytaj\u0105, czy i w jaki spos\u00f3b mo\u017cna usuwa\u0107 z cmentarzy niemieckie nagrobki; spraw\u0119 pozostawi\u0142 do om\u00f3wienia z naczelnikiem wydzia\u0142u, a zarz\u0105dze\u0144 nie wydawa\u0142. Daty za\u0142o\u017cenia ani opisu zachowanych nagrobk\u00f3w nie podaje \u017cadne z dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142.\n\nBi\u0144cze, do 1945 roku B\u00e4renwalde, lokowali Krzy\u017cacy w 1397 roku \u2014 osadnikiem by\u0142 Stefan z G\u00f6tzendorf, a nadanie obejmowa\u0142o 84 w\u0142\u00f3ki a\u017c po jezioro Trzcinne. Po 1466 roku by\u0142a to wie\u015b szlachecka w Prusach Kr\u00f3lewskich. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wsi S\u0142ownik geograficzny wymienia w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144 okolicy, kt\u00f3re przepad\u0142y \u201ecz\u0119\u015bci\u0105 w skutek reformacyi luterskiej, cz\u0119\u015bci\u0105 te\u017c po okupacyi pruskiej\u201d. Panske zalicza B\u00e4renwalde do d\u00f3br ziemskich, na kt\u00f3rych powsta\u0142y nowe zbory lutera\u0144skie, i notuje, \u017ce przed 1600 rokiem s\u0142u\u017cy\u0142 tu Joachim Pfefferkorn z Pasewalku, p\u00f3\u017aniejszy predykant lutera\u0144ski w Cz\u0142uchowie w latach 1600\u20131609. Za szwedzkiej okupacji, od 1656 do 1660 roku, nabo\u017ce\u0144stwa lutera\u0144skie w kaplicy zamkowej w Cz\u0142uchowie odprawia\u0142 pastor Schmidt z B\u00e4renwalde. Wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony przez Maxa B\u00e4ra, odnotowuje osobny ci\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i pogrzeb\u00f3w dla B\u00e4renwalde od 1731 roku, prowadzony przy parafii w Olszanowie, wraz z wyci\u0105giem ze starej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej z 1660 roku. W latach 1829\u20131853 ksi\u0119gi te by\u0142y przy ewangelickim urz\u0119dzie parafialnym w Cz\u0142uchowie, a w roku 1855 wpisano do nich kr\u00f3tk\u0105 kronik\u0119 ko\u015bcio\u0142a.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Bi\u0144cze nale\u017ca\u0142o do starosty Franza von Weihera, potem do jego syna Franza Karla (zmar\u0142ego w 1763 roku) i pozosta\u0142ych dzieci; w wyniku dzia\u0142u z 1767 roku przypad\u0142o c\u00f3rce Franzisce Albertinie, zam\u0119\u017cnej von Somnitz (zmar\u0142ej w 1777 roku). W wykazie wasali z 1774 roku Bi\u0144cze figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br Franza von Somnitza, a w latach 1775\u20131776 \u2014 jego brata Johanna, mieszkaj\u0105cego w Kr\u00f3lewcu. W 1777 roku Bi\u0144cze przypad\u0142o wed\u0142ug ksi\u0105g hipotecznych synowi Franziski Albertiny, Johannowi Friedrichowi von Somnitzowi, a w 1781 roku Johannowi Joachimowi von Brunnowi.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *B\u00e4renwalde* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 19 dom\u00f3w mieszkalnych i 169 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 132 ewangelik\u00f3w, 22 katolik\u00f3w i 15 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Heinrichswalde*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje 371 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 350 ewangelik\u00f3w i dwudziestu jeden katolik\u00f3w (powiat cz\u0142uchowski, strona 162, pozycja 86). Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Olszanowie, po niemiecku Elsenau, katolicy do parafii w Heinrichswalde, dzisiejszym Uniechowie. Wiersz stoi w dziale obwod\u00f3w dworskich, a gminy wiejskiej o tej nazwie wykaz nie prowadzi. S\u0142ownik geograficzny notuje, \u017ce w B\u00e4renwalde by\u0142y poczta, parafia ewangelicka i szko\u0142a, a wie\u015b mia\u0142a w\u0142asn\u0105 stacj\u0119 kolei chojnicko-szczecineckiej, od kt\u00f3rej mierzono odleg\u0142o\u015bci s\u0105siednich maj\u0105tk\u00f3w. Inwentarz zabytk\u00f3w powiat\u00f3w chojnickiego i cz\u0142uchowskiego z 1887 roku wymienia B\u00e4renwalde w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu: budowla szachulcowa, datowana przez autora na XVI wiek ze znakiem zapytania.\n\nDo dzi\u015b stoi we wsi jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy, obecnie rzymskokatolicki: w rejestrze zabytk\u00f3w jako filialny pod wezwaniem \u015awi\u0119tego Ducha, na karcie Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Rodziny. Heise wpisa\u0142 B\u00e4renwalde na list\u0119 dwudziestu jeden ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu, a Harnoch nie wymienia we wsi ko\u015bcio\u0142a katolickiego, cho\u0107 wykaz takich ko\u015bcio\u0142\u00f3w dla ca\u0142ej parafii podaje. Rejestr datuje budowl\u0119 na XVIII wiek, karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 na 1761 rok, a Harnoch obecn\u0105 w jego czasach budowl\u0119 na 1829 rok, poprzedni\u0105 za\u015b na XVI wiek. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z otoczeniem i cmentarzem przyko\u015bcielnym wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 26 marca 1960 roku \u2014 w dawnym rejestrze wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego pod numerem 6, w pomorskim pod numerem A-167.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 w Prusach Zachodnich, w rejencji kwidzy\u0144skiej; w latach 1920\u20131938 w prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, w rejencji pilskiej, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze, w rejencji Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen z siedzib\u0105 w Pile. Wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 25 lutego 1945 roku; upami\u0119tnia to radziecki obelisk z 1955 roku. Nazw\u0119 Bi\u0144cze wprowadzono w 1946 roku, po kr\u00f3tkim okresie, gdy wie\u015b nazywano Barwice.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy na XVI wiek ze znakiem zapytania, rejestr zabytk\u00f3w na XVIII wiek, karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa na 1761 rok, a Harnoch obecn\u0105 w jego czasach budowl\u0119 na 1829 rok. W podr\u0119czniku rejencji z 1868 roku i w S\u0142owniku geograficznym wie\u015b ma parafi\u0119 ewangelick\u0105, a wykaz gmin z 1885 roku i B\u00e4r wi\u0105\u017c\u0105 ewangelik\u00f3w i ksi\u0119gi metrykalne z parafi\u0105 w Olszanowie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 250 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1227 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, Danzig 1887 (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, Heft IV), s. 388, przypis 10; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, odbitka z \u201eRocznika Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d t. 32, s. 22 i 33\u201334; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, has\u0142o Elsenau, diecezja Schlochau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142a Cz\u0142uchowo, Kwidzyn, Neubergen i Rittersberg; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, numer A-167 (dawny rejestr wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, numer 6), decyzja z 26 marca 1960 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, Stettin 1938, nr 54, s. 51\u201352, i nr 160, s. 197\u2013198; 1942, nr 8, s. 14; Ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Rodziny w Bi\u0144czu \u2014 Zabytek.pl (karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1241 (s. 103\u2013104); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 126\u2013127; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku); Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 569 (notatka referendarza Wydzia\u0142u Spo\u0142eczno-Politycznego Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego z 13 sierpnia 1948 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-690681"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1241 (s. 103\u2013104)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 569 (notatka referendarza Wydzia\u0142u Spo\u0142eczno-Politycznego Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego z 13 sierpnia 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0465","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.66012,"lng":17.12944,"name_de":"B\u00e4renwalde","name_pl":"Bi\u0144cze \u2014 cmentarz ewangelicki na Glinianej G\u00f3rze","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci Bi\u0144cza, po niemiecku B\u00e4renwalde, w gminie Czarne, przy drodze na Wygonki, na skraju lasu po po\u0142udniowej stronie drogi, le\u017cy dawny cmentarz ewangelicki. Z cmentarzem na Glinianej G\u00f3rze i cmentarzem przy dawnym ko\u015bciele ewangelickim nie nale\u017cy go myli\u0107. Karta cmentarza z 1992 roku datuje jego za\u0142o\u017cenie na pocz\u0105tek XX wieku, podaje powierzchni\u0119 0,16 hektara i odnotowuje, \u017ce granice dawnego uk\u0142adu by\u0142y czytelne, a kwatery i groby zatarte.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan zach. w 70 %\u201d. Ros\u0142o na nim w\u00f3wczas siedem \u015bwierk\u00f3w, kasztanowiec i klon, a w runie konwalie. W karcie s\u0142u\u017cby konserwatorskie zaleci\u0142y ochron\u0119 uk\u0142adu przestrzennego. Wed\u0142ug listu ks. Kriegera z 1948 roku, administratora rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142o wtedy Bi\u0144cze, poniemieckie cmentarze tej parafii mia\u0142y rozwalone p\u0142oty i by\u0142y zaro\u015bni\u0119te krzakami, a sta\u0142y na nich tablice i pomniki z niemieckimi napisami. Referendarz Wydzia\u0142u Spo\u0142eczno-Politycznego Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego Szczeci\u0144skiego po lustracji referatu spo\u0142eczno-politycznego w Starostwie Powiatowym w Cz\u0142uchowie odnotowa\u0142 13 sierpnia 1948 roku, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na ten list, \u017ce ksi\u0119\u017ca sami interesuj\u0105 si\u0119 \u201eakcj\u0105 repolonizacyjn\u0105\u201d i pytaj\u0105, czy i w jaki spos\u00f3b mo\u017cna usuwa\u0107 z cmentarzy niemieckie nagrobki; spraw\u0119 pozostawi\u0142 do om\u00f3wienia z naczelnikiem wydzia\u0142u, a zarz\u0105dze\u0144 nie wydawa\u0142.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Bi\u0144cze nale\u017ca\u0142o do starosty Franza von Weihera, potem do jego syna Franza Karla (zmar\u0142ego w 1763 roku) i pozosta\u0142ych dzieci; w wyniku dzia\u0142u z 1767 roku przypad\u0142o c\u00f3rce Franzisce Albertinie, zam\u0119\u017cnej von Somnitz (zmar\u0142ej w 1777 roku), od 1777 roku jej synowi Johannowi Friedrichowi von Somnitzowi, a od 1781 roku Johannowi Joachimowi von Brunnowi. W wykazie wasali z 1774 roku Bi\u0144cze figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br Franza von Somnitza, a w latach 1775\u20131776 \u2014 jego brata Johanna, mieszkaj\u0105cego w Kr\u00f3lewcu.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *B\u00e4renwalde* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 19 dom\u00f3w mieszkalnych i 169 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 132 ewangelik\u00f3w, 22 katolik\u00f3w i 15 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Heinrichswalde*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 250 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1227 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w Bi\u0144czu, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1241 (s. 103\u2013104); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 126\u2013127; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku); Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 569 (notatka referendarza Wydzia\u0142u Spo\u0142eczno-Politycznego Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego z 13 sierpnia 1948 roku).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Karta cmentarza w Bi\u0144czu, 1992 (NID, zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-693014"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1241 (s. 103\u2013104)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 569 (notatka referendarza Wydzia\u0142u Spo\u0142eczno-Politycznego Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego z 13 sierpnia 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1195","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.648116,"lng":17.140369,"name_de":"B\u00e4renwalde (evangelischer Friedhof)","name_pl":"Bi\u0144cze \u2014 cmentarz ewangelicki przy drodze na Wygonki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bi\u0144cze, do 1945 roku B\u00e4renwalde, to wie\u015b w powiecie cz\u0142uchowskim, lokowana przez Krzy\u017cak\u00f3w w 1397 roku na 84 w\u0142\u00f3kach przez Stefana von G\u00f6tzendorfa. Po 1466 roku by\u0142a wsi\u0105 szlacheck\u0105 Rzeczypospolitej i nale\u017ca\u0142a do starostwa cz\u0142uchowskiego a\u017c do 1772 roku. Przed 1945 rokiem wchodzi\u0142a w sk\u0142ad powiatu cz\u0142uchowskiego (Kreis Schlochau): do lat 1919\u20131920 w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzy\u0144skiej, w latach 1920\u20131938 w prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144sko-Zachodniopruska z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. Tak\u017ce po tej zmianie powiat pozosta\u0142 w rejencji z siedzib\u0105 w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen): zaliczy\u0142a go do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, kt\u00f3ra w tej cz\u0119\u015bci wesz\u0142a w \u017cycie 1 pa\u017adziernika 1938 roku.\n\nGmina ewangelicka jest tu r\u00f3wnie stara jak Reformacja w starostwie. Ksi\u0105dz Panske wylicza B\u00e4renwalde w\u015br\u00f3d d\u00f3br szlacheckich, na kt\u00f3rych za starosty cz\u0142uchowskiego Stanis\u0142awa Latalskiego zak\u0142adano zbory luterskie, jak pisze, \u201ena \u015bwie\u017cym korzeniu\u201d. Pierwszym znanym z nazwiska duchownym by\u0142 Joachim Pfefferkorn z Pasewalku, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 w B\u00e4renwalde, zanim w 1600 roku powo\u0142ano go do Cz\u0142uchowa; zgodnie podaj\u0105 to Harnoch i Panske. W zestawieniu szk\u00f3\u0142 pomorskich, kt\u00f3re Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, Bi\u0144cze ma przy szesnastym wieku dopisek, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przeszed\u0142 w posiadanie protestant\u00f3w. Spis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, tu\u017c przed wojenn\u0105 rekwizycj\u0105, opisuje dwa dawne dzwony z br\u0105zu: jeden odla\u0142 w 1643 roku Franz Dubois, z napisem \u201eLaudate Dominum in cimbalis bene sonantibus\u201d i nazwiskami Adama Wedelstedego, Michaela Beckera i Andreasa Wentzkego, drugi \u2014 z 1610 roku \u2014 Jochim Carstede, z dolnoniemieckim napisem \u201eGodt der Here schop mi\u201d. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 136) na pocz\u0105tku XVIII wieku do zboru w Bi\u0144czu nale\u017ca\u0142y przede wszystkim wsie posiadane w\u00f3wczas przez Wejher\u00f3w: Bi\u0144cze, Jaromierz, Paw\u0142owo, P\u0142aszczyca, Kamie\u0144 i Sto\u0142czno; nawet filialny zb\u00f3r w Sto\u0142cznie podlega\u0142 pastorowi z Bi\u0144cza, a nie le\u017c\u0105cemu bli\u017cej zborowi w Olszanowie. Pastor z Bi\u0144cza obs\u0142ugiwa\u0142 te\u017c zb\u00f3r w Jaromierzu, do prze\u0142omu XVII i XVIII wieku w Sto\u0142cznie, a w latach 1718\u20131731 w Krzemieniewie (s. 137). Autor przypuszcza, \u017ce w XVII i XVIII wieku pastorzy i wierni pos\u0142ugiwali si\u0119 tu wy\u0142\u0105cznie j\u0119zykiem niemieckim (s. 164).\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Bi\u0144cze nale\u017ca\u0142o do starosty Franza von Weihera, potem do jego syna Franza Karla (zmar\u0142ego w 1763 roku) i pozosta\u0142ych dzieci; w wyniku dzia\u0142u z 1767 roku przypad\u0142o c\u00f3rce Franzisce Albertinie, zam\u0119\u017cnej von Somnitz (zmar\u0142ej w 1777 roku), od 1777 roku jej synowi Johannowi Friedrichowi von Somnitzowi, a od 1781 roku Johannowi Joachimowi von Brunnowi. W wykazie wasali z 1774 roku Bi\u0144cze figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br Franza von Somnitza, a w latach 1775\u20131776 \u2014 jego brata Johanna, mieszkaj\u0105cego w Kr\u00f3lewcu.\n\nDuchownych wymienianych tu bez przerwy Harnoch liczy od 1660 do 1822 roku, a w podziale diecezjalnym z 1816 roku B\u00e4renwalde jest samodzieln\u0105 parafi\u0105 z filiami w Stolzenfelde i Klausfelde. W 1826 roku wie\u015b po\u0142\u0105czono jako fili\u0119 z Cz\u0142uchowem \u2014 obie wsp\u00f3lnoty obs\u0142ugiwa\u0142 odt\u0105d jeden duchowny, pastor Otto Gustav Wilde, i tak te\u017c prowadzi je wykaz Rhesy. Od 1852 roku B\u00e4renwalde nale\u017ca\u0142o do parafii w Olszanowie (Elsenau); przy ha\u015ble Cz\u0142uch\u00f3w Harnoch datuje to od\u0142\u0105czenie na 1853 rok. Wykaz ordynowanych, og\u0142oszony w kr\u00f3lewieckiej \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d 8 maja 1853 roku, nazywa jednak B\u00e4renwalde jeszcze wtedy gmin\u0105 filialn\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do Cz\u0142uchowa: w dniu Wniebowst\u0105pienia, 5 maja 1853 roku, ordynowano na jej administratora (Pfarrverweser) Gustava Adolpha Schepkego, urodzonego 9 stycznia 1811 roku. W grudniu tego roku ta sama gazeta donosi\u0142a, \u017ce w ko\u015bciele w B\u00e4renwalde z dobrowolnych datk\u00f3w gminy namalowano na nowo obraz o\u0142tarzowy, a o\u0142tarz wraz ze stopniami obito czerwonym suknem. Poszczeg\u00f3lni parafianie podarowali wtedy dwa nowe \u017celiwne lichtarze o\u0142tarzowe z bia\u0142ymi \u015bwiecami woskowymi, du\u017ce nakrycie o\u0142tarza z cienkiego czarnego sukna ze srebrnymi fr\u0119dzlami, takie samo nakrycie pulpitu ambony, \u017celiwny krucyfiks ze z\u0142ocon\u0105 figur\u0105 Chrystusa i par\u0119 misternie wykonanych bukiet\u00f3w w ozdobnych donicach.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *B\u00e4renwalde* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 19 dom\u00f3w mieszkalnych i 169 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 132 ewangelik\u00f3w, 22 katolik\u00f3w i 15 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Heinrichswalde*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia B\u00e4renwalde na stronie 162 pod pozycj\u0105 86, w dziale obwod\u00f3w dworskich, i wpisuje mu parafi\u0119 ewangelick\u0105 Elsenau, a katolick\u0105 Heinrichswalde. Wie\u015b liczy\u0142a wtedy 371 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 198 m\u0119\u017cczyzn i 173 kobiety \u2014 w\u015br\u00f3d nich 350 ewangelik\u00f3w i 21 katolik\u00f3w; spis notuje tu pi\u0119\u0107 miejsc zamieszkania, 27 dom\u00f3w i 57 gospodarstw domowych. Gminy wiejskiej o tej nazwie spis nie ma.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce tutejsza gmina ko\u015bcielna w okr\u0119gu parafialnym Olszanowa liczy\u0142a wtedy 448 ewangelik\u00f3w; patronami byli w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br baron von der Goltz i panna von Zitzewitz, a obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor Ernst Dieckmann z Olszanowa (Elsenau), urz\u0119duj\u0105cy od 1884 roku.\n\nMetryki si\u0119ga\u0142y 1660 roku, ale w postaci wyci\u0105gu: wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich B\u00e4ra notuje przy parafii olszanowskiej chrzty, \u015bluby i zgony B\u00e4renwalde od 1731 roku, \u201ewyci\u0105g ze starej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej\u201d z 1660 roku oraz kr\u00f3tk\u0105 kronik\u0119 ko\u015bcieln\u0105 wpisan\u0105 do ksi\u0119gi w 1855 roku; roczniki 1829\u20131853 przechowywano w ewangelickim urz\u0119dzie parafialnym w Cz\u0142uchowie. Z zachowanych fragment\u00f3w z lat 1815\u20131926 jedna ksi\u0119ga chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1902\u20131926, z notatkami z wizytacji, znajduje si\u0119 dzi\u015b w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej pod sygnatur\u0105 1, reszta za\u015b, to jest konfirmacje z pierwszej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku, w archiwum w Greifswaldzie. Wszystkie ksi\u0119gi koszali\u0144skie s\u0105 zdigitalizowane, ale archiwum udost\u0119pnia je wy\u0142\u0105cznie na miejscu.\n\nArmia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b 25 lutego 1945 roku, co upami\u0119tnia obelisk z 1955 roku. Szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142, dawna \u015bwi\u0105tynia miejscowej gminy ewangelickiej, przetrwa\u0142 wojn\u0119. Po niej przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Rodziny \u2014 parafi\u0119 erygowano 25 stycznia 1974 roku. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 24 lutego 1946 roku. Wed\u0142ug listu ksi\u0119dza Kriegera do starostwa cz\u0142uchowskiego z 22 lipca 1948 roku Bi\u0144cze nale\u017ca\u0142o wtedy do rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, a on sam, jej administrator i misjonarz \u015awi\u0119tej Rodziny, mieszka\u0142 w Bi\u0144czu; o zborach poewangelickich parafii pisa\u0142, \u017ce ju\u017c je wy\u015bwi\u0119ci\u0142. Wed\u0142ug pisma starosty cz\u0142uchowskiego z 8 lipca 1948 roku dwa poniemieckie dzwony znajduj\u0105ce si\u0119 w ko\u015bciele w Cierzniach Obwodowy Urz\u0105d Likwidacyjny w Cz\u0142uchowie przydzieli\u0142, na podstawie opinii Gminnej Rady Narodowej w Cierzniach, jeden parafii w Cierzniach, a drugi ko\u015bcio\u0142owi rzymskokatolickiemu w Bi\u0144czu. Wed\u0142ug pisma Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego Szczeci\u0144skiego do Ministerstwa Ziem Odzyskanych z 31 sierpnia 1948 roku oba dzwony przydzielono parafii w Cierzniach, a drugi z nich znajdowa\u0142 si\u0119 w ko\u015bciele filialnym w Bi\u0144czu. W samym dekrecie z 1974 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bi\u0144czu figuruje jako proparafialny, nale\u017c\u0105cy do parafii Chrystusa Kr\u00f3la w Krzemieniewie. Karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa nazywa go jeszcze ko\u015bcio\u0142em filialnym \u015awi\u0119tej Rodziny, a rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi ten sam obiekt jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015awi\u0119tego Ducha. Wpisano go do rejestru 26 marca 1960 roku pod numerem A-167. We wsi mieszka dzi\u015b 421 os\u00f3b (stan z 2024 roku).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wiek budowli \u017ar\u00f3d\u0142a okre\u015blaj\u0105 rozmaicie. Karta konserwatorska datuje j\u0105 na 1761 rok i dodaje, \u017ce pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bi\u0144czu by\u0142 ewangelicki i powsta\u0142 prawdopodobnie w 1592 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku wpisa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w B\u00e4renwalde na list\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu jako budowl\u0119 szachulcow\u0105 z szesnastego wieku, ze znakiem zapytania przy dacie. Harnoch za\u015b w 1890 roku pisa\u0142, \u017ce pierwotny ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w szesnastym wieku, a obecny, bardzo ma\u0142y i drewniany, postawiono w 1829 roku i ma dwa dzwony w dzwonnicy. Roku 1761, kt\u00f3rym karta konserwatorska datuje budowl\u0119, nie zna ani Heise, ani Harnoch, ani rejestr zabytk\u00f3w \u2014 rejestr podaje tylko \u201eXVIII w.\u201d.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Elard (1566), Joachim Pfefferkorn (1600), Jacob Stephani (do 1697), Christian Lau (1731), Johann Maske (1748), Johann Schmidt (1754?), Carl Leopold Friedrich Matthias (1790).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 250 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1227 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 162, poz. 86); L. Rhesa, wykaz duchownych ewangelickich prowincji pruskiej (1834); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 495\u2013496 i 505; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 22 i 33; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 208; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; westpreussen.de, \u201eZur Gliederung der evangelischen Kirche in Westpreu\u00dfen\u201d; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w oraz karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 430; ks. T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 118; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 116; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 82\u201383; Diecezja Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeska, strona parafii pw. \u015awi\u0119tej Rodziny w Bi\u0144czu (diecezjakoszalin.pl, odczyt z 11 pa\u017adziernika 2026 roku); wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1241 (s. 103\u2013104); \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1974, nr 2, s. 37\u201338; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 126\u2013127; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 436; t. 4, s. 1051, 1148, 1152; t. 5, s. 1353; t. 6, s. 1601, 1766; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 8 maja 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 10 grudnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 136\u2013137, 164; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku); Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 511 (pismo starosty powiatowego cz\u0142uchowskiego z 8 lipca 1948 roku); Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 579 (pismo Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego Szczeci\u0144skiego do Ministerstwa Ziem Odzyskanych z 31 sierpnia 1948 roku).*","built_year":1761,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 4), Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"rejestr NID","tytul":"Zabytek.pl (NID) \u2014 Bi\u0144cze, ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015awi\u0119tej Rodziny","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/bincze-kosciol-par-pw-swietej-rodziny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781 i tabela nr 21; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy (wykaz ksi\u0105g)","tytul":"T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 109\u2013132","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/18379"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1241 (s. 103\u2013104)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1974, nr 2, s. 37\u201338","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 436; t. 4, s. 1051, 1148, 1152; t. 5, s. 1353; t. 6, s. 1601, 1766","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 8 maja 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MY6RULZFM24PQM3DOIURQVMAXFKGHBQA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 10 grudnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VHQZRUJVJ2AU7LDDWDF5NSC7B4DII5IO"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, wykaz duchownych ewangelickich prowincji pruskiej (1834)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 136\u2013137, 164","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 511 (pismo starosty powiatowego cz\u0142uchowskiego z 8 lipca 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 579 (pismo Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego Szczeci\u0144skiego do Ministerstwa Ziem Odzyskanych z 31 sierpnia 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 d. ewang. (B\u00e4renwalde), szachulec 1761, Bi\u0144cze","id":"KOS-0197","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.65049,"lng":17.14322,"name_de":"B\u00e4renwalde","name_pl":"Bi\u0144cze \u2014 poewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 (ob. parafialny \u015awi\u0119tej Rodziny)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Biskupnicy, po niemiecku Bischofswalde, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. W tym samym wykazie we wsi odnotowano dwa cmentarze \u2014 ewangelicki i parafialny. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201enagrobki zniszczone, drzewostan znacznie przerzedzony\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy wje\u017adzie od Chrz\u0105stowa przed torami kolejowymi, w\u015br\u00f3d p\u00f3l i lasu; z ogrodzenia pozosta\u0142y wtedy fundamenty muru o d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o dwustu osiemdziesi\u0119ciu metr\u00f3w, a przy czytelnym uk\u0142adzie alejowo-kwaterowym naliczono oko\u0142o osiemdziesi\u0119ciu mogi\u0142 i cztery nagrobki. Najstarszy zachowany pochodzi\u0142 z 1872 roku, kolejne z lat 1883, 1887 i 1924.\n\nW 1344 roku Krzy\u017cacy ust\u0105pili Biskupnic\u0119 \u2014 dawne Gambarzowo \u2014 arcybiskupowi gnie\u017anie\u0144skiemu Jaros\u0142awowi. Biskupnica by\u0142a w drugiej po\u0142owie XVI wieku wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 starostwa cz\u0142uchowskiego. Po 1772 roku miejscowo\u015b\u0107 znalaz\u0142a si\u0119 w pruskim powiecie cz\u0142uchowskim, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze.\n\nW Biskupnicy sta\u0142 drewniany i szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 o konstrukcji s\u0142upowo-ramowej, zwany \u201ekaszubskim\u201d, z drugiej po\u0142owy XVIII wieku, pod wezwaniem Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego; by\u0142 ko\u015bcio\u0142em katolickim, filialnym wobec Cz\u0142uchowa. W 1885 roku wzniesiono ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 neoroma\u0144ski z kostki granitowej. Agathon Harnoch w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich okr\u0119gu parafialnego Olszanowa wymienia Biskupnic\u0119 obok Barkowa, F\u00f6rstenau i Rzeczenicy. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1885 roku przej\u0119li katolicy; nosi dzi\u015b wezwanie Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego i jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105. W rejestrze zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 figuruje pod numerem A-1986, wpisany 26 lutego 2021 roku. Opuszczony ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201ekaszubski\u201d rozebrano w 1991 roku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Bischofswalde* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 95 dom\u00f3w mieszkalnych i 763 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 583 ewangelik\u00f3w, 166 katolik\u00f3w i 14 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *B\u00e4renwalde*; katolicy \u2014 do parafii w Cz\u0142uchowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1880 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 Biskupnic\u0119, po niemiecku *Bischofswalde*, jako wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim. Obok nazwy Biskupnica has\u0142o podawa\u0142o drug\u0105 polsk\u0105 nazw\u0119 wsi: G\u0119barzewo. Stacja pocztowa, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142a wie\u015b, mie\u015bci\u0142a si\u0119 w *Barkenfelde*. S\u0142ownik geograficzny podaje 763 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 166 katolik\u00f3w, w 95 domach na 10 587 morgach, oraz notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny podleg\u0142y Cz\u0142uchowowi i szko\u0142\u0119 we wsi.\n\nWykaz gmin z 1885 roku wykaza\u0142 w Biskupnicy 944 mieszka\u0144c\u00f3w: 731 ewangelik\u00f3w, 203 katolik\u00f3w i dziesi\u0119cioro \u017byd\u00f3w (strona 158, pozycja 7); ewangelicy nale\u017celi do parafii w Olszanowie, katolicy do Cz\u0142uchowa. U Harnocha Biskupnica stoi w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci ze szko\u0142\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 dla obu wyzna\u0144 w tej parafii, licz\u0105cej 4537 dusz i trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Bi\u0144cze (B\u00e4renwalde) i podaje tu 643 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, strona 158; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Biskupnica (G\u0119barzewo); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890, s. 496; T. Sadkowski, \u201eDrewniana architektura sakralna na Pomorzu Gda\u0144skim w XVIII\u2013XX wieku\u201d, Gda\u0144sk 1997; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku), gmina Cz\u0142uch\u00f3w; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, pozycja A-1986; karta cmentarza w Biskupnicy, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eBiskupnica\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 126\u2013127; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Biskupnica \u2014 Urz\u0105d Gminy Cz\u0142uch\u00f3w","url":"https://ugczluchow.pl/biskupnica.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Biskupnica (G\u0119barzewo) / G\u0119barzewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0486","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.653591,"lng":17.219436,"name_de":"Bischofswalde","name_pl":"Biskupnica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Biskupnica, nazywana te\u017c G\u0119barzewem, by\u0142a wsi\u0105 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim, z poczt\u0105 w s\u0105siednim Barkowie. S\u0142ownik geograficzny okre\u015bla jej obszar na 10 587 m\u00f3rg i notuje 95 dom\u00f3w oraz 763 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 166 katolik\u00f3w.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Bischofswalde* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 95 dom\u00f3w mieszkalnych i 763 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 583 ewangelik\u00f3w, 166 katolik\u00f3w i 14 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *B\u00e4renwalde*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicy dostali tu w 1885 roku. Spis powszechny przeprowadzony 1 grudnia tego samego roku naliczy\u0142 we wsi 944 mieszka\u0144c\u00f3w: 731 ewangelik\u00f3w, 203 katolik\u00f3w i dziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Tutejszych ewangelik\u00f3w wykaz przypisuje do parafii w Olszanowie (Elsenau), katolik\u00f3w do Cz\u0142uchowa. W 1927 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 formalnie w\u0142\u0105czono do parafii w Olszanowie.\n\n7 czerwca 1948 roku wp\u0142yn\u0119\u0142o do starostwa cz\u0142uchowskiego podanie rzymskokatolickiej parafii gromady Biskupnica o przydzielenie jej tutejszego poniemieckiego obiektu wyznania ewangelickiego; wed\u0142ug pisma starosty cz\u0142uchowskiego z 16 czerwca 1948 roku sprawa by\u0142a wtedy w toku. W 1953 roku przenie\u015bli si\u0119 tu katolicy i przynie\u015bli ze sob\u0105 wyposa\u017cenie starego drewnianego ko\u015bcio\u0142a zwanego \u201ekaszubskim\u201d. Z tamtego ko\u015bcio\u0142a pochodz\u0105 rokokowy o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny z XVIII wieku, konfesjona\u0142 i krzy\u017c o\u0142tarzowy z 1751 roku. Na wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a w Biskupnicy zawieszono spi\u017cowe dzwony pochodz\u0105ce z 1501 roku. Opuszczony ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201ekaszubski\u201d rozebrano w 1990 roku; w ewidencji figuruje osobno, jako obiekt nieistniej\u0105cy.\n\nDzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego, wpisany 26 lutego 2021 roku do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 1986. W wykazie wpis obejmuje ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z dzia\u0142kami nr 215 i 214/4 w obr\u0119bie Biskupnica.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce odremontowany ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki w Biskupnicy po\u015bwi\u0119cono 28 czerwca 1953 roku jako kaplic\u0119 publiczn\u0105 pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego. Z upowa\u017cnienia w\u0142adzy duchownej dokona\u0142 tego ksi\u0105dz proboszcz Degler.\n\nJ. Heise w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1887 roku wymienia w Biskupnicy drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki o nieustalonej dacie budowy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Bi\u0144cze (B\u00e4renwalde) i podaje tu 643 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Schlochau, s. 158, poz. 7; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Biskupnica (G\u0119barzewo); rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, poz. 1986; archiwum.ugczluchow.pl, rys historyczny Barkowa; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 126\u2013127; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 471 (pismo starosty powiatowego cz\u0142uchowskiego z 16 czerwca 1948 roku).*","built_year":1885,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"archiwum.ugczluchow.pl","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/rys-historyczny-barkowo.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Biskupnica (G\u0119barzewo) / G\u0119barzewo","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 471 (pismo starosty powiatowego cz\u0142uchowskiego z 16 czerwca 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0500","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6584,"lng":17.21683,"name_de":"Bischofswalde","name_pl":"Biskupnica \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. filialny Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Bliziny le\u017c\u0105 w obr\u0119bie ewidencyjnym Kierzkowo, w gminie Przywidz w powiecie gda\u0144skim. \u017be by\u0142 tu cmentarz ewangelicki, potwierdza ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz, wprowadzona zarz\u0105dzeniem w\u00f3jta numer 92/2022: \u201eBliziny, ulica Zwierzyniecka, cmentarz ewangelicki, dzia\u0142ka 141/3, obr\u0119b Kierzkowo\u201d. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 wymienia go w spisie obiekt\u00f3w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Zwierzynieckiej. Tak samo zapisuje go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, w kt\u00f3rej figuruje pod pozycj\u0105 2. Cmentarz ewangelicki w Kierzkowie ma tam osobn\u0105 pozycj\u0119 \u2014 numer 59. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u017caden z nich nie jest wpisany.\n\nTutejsi protestanci nale\u017celi do ewangelickiej parafii Mariensee w Przywidzu, wchodz\u0105cej w sk\u0142ad staropruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego. Parafi\u0119 powo\u0142ano wraz z budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry od 1830 roku wznosi\u0142 w\u0142asnym kosztem Steffens z Gda\u0144ska, w\u0142a\u015bciciel Mariensee. Do po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a dosz\u0142o w 1832 roku. Agathon Harnoch, opisuj\u0105c w 1890 roku ko\u015bcio\u0142y ewangelickie Prus Wschodnich i Zachodnich, naliczy\u0142 w parafii 4257 dusz i dwadzie\u015bcia cztery cmentarze ewangelickie. Harnoch wymienia w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii tak\u017ce Strauchh\u00fctte, czyli Kierzkowo.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono niemieckiej nazwy wsi Bliziny. Kierzkowo figuruje w spisach powszechnych z 1 grudnia 1885 roku i z 1 grudnia 1910 roku pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Strauchh\u00fctte. W obu spisach jest to gmina wiejska powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent). Bliziny w\u0142asnego wiersza w nich nie maj\u0105.\n\nDo stycznia 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920\u20131939 do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku. W latach 1939\u20131945 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu gda\u0144skiego.\n\nKarta cmentarza z sierpnia 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y, bardzo zdewastowany\u201d. Cmentarz o powierzchni czterech ar\u00f3w le\u017ca\u0142 po p\u00f3\u0142nocno-wschodniej stronie drogi z Brzezin do Gromadzina, na p\u00f3\u0142nocnym skraju wsi, na terenie podniesionym i otoczonym skarpkami. W 1986 roku z ogrodzenia zosta\u0142y jedynie s\u0142upki i resztki metalowej siatki, a ze starodrzewu dwie lipy przy dawnym wej\u015bciu. Najstarszy zachowany nagrobek nale\u017ca\u0142 do Johanny Dominke, zmar\u0142ej 16 wrze\u015bnia 1869 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Mariensee; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat gda\u0144ski, gmina Przywidz, poz. 2 i 59; ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (zarz\u0105dzenie w\u00f3jta nr 92/2022); rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Berent, s. 42\u201343, poz. 101 (Strauchh\u00fctte); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, s. 6\u20137, poz. 106 (Strauchh\u00fctte); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Blizinach, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, hrsg. vom Evangelischen Konsistorium f\u00fcr die Freie Stadt Danzig, [Danzig] 1927, s. 16\u201317, parafia nr 4 Mariensee (Kirchenkreis Danziger H\u00f6he)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0235","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.179429,"lng":18.361152,"name_de":null,"name_pl":"Bliziny \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"B\u0142otnia w gminie Tr\u0105bki Wielkie (pow. gda\u0144ski) \u2014 cmentarz ewangelicki uj\u0119ty w gminnym wykazie zabytk\u00f3w (gminna ewidencja zabytk\u00f3w Tr\u0105bki Wielkie). Cmentarz ok. 2,5 km na NE od wsi; zachowany jako relikt.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Tr\u0105bki Wielkie \u2014 Wykaz zabytk\u00f3w (PDF)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0361","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.17491,"lng":18.40011,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"B\u0142otnia \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki wsi B\u0142otnia \u2014 po niemiecku Braunsdorf \u2014 le\u017cy na zachodnim skraju wsi, przy drodze, i zajmuje ca\u0142\u0105 dzia\u0142k\u0119 54 o powierzchni oko\u0142o jedenastu ar\u00f3w. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje go pod pozycj\u0105 4, osobno od cmentarza przysi\u00f3\u0142ka Jaszkowo (pozycja 62); kart\u0119 cmentarza sporz\u0105dzono w pa\u017adzierniku 1986 roku. Do rejestru zabytk\u00f3w nie jest wpisany. Program opieki nad zabytkami powiatu gda\u0144skiego na lata 2020\u20132023 opisuje go jako za\u0142o\u017cony pod koniec XIX wieku, z zachowanym starodrzewem, bez nagrobk\u00f3w, zaro\u015bni\u0119ty samosiewami i zaniedbany.\n\nB\u0142otnia le\u017ca\u0142a na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej i by\u0142a wsi\u0105 miasta Gda\u0144ska, powsta\u0142\u0105 na wykarczowanych cz\u0119\u015bciach lasu przy Prauster Krug. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu gda\u0144skiego wy\u017cynnego (Kreis Danziger H\u00f6he) w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Braunsdorf* 57 budynk\u00f3w mieszkalnych i 470 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 452 ewangelik\u00f3w i 18 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 20 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Katolicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 w Braunsdorfie 397 mieszka\u0144c\u00f3w w siedmiu osadach: 386 ewangelik\u00f3w i 11 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Skarszewach (Sch\u00f6neck) i katolick\u0105 w Mierzeszynie (Meisterswalde). Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia w\u015br\u00f3d czternastu cmentarzy parafii w Mierzeszynie cmentarz w Braunsdorfie, nie rozr\u00f3\u017cniaj\u0105c, czy chodzi o ten, czy o cmentarz w przysi\u00f3\u0142ku Jaszkowo. W Braunsdorfie notuje 309 ewangelik\u00f3w, mieszkaj\u0105cych trzy kilometry od ko\u015bcio\u0142a parafialnego.\n\nKarta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eBrak napis\u00f3w epitafijnych. Zachowane tylko tumby i obramowania betonowe grob\u00f3w\u201d. Naliczono wtedy sze\u015b\u0107dziesi\u0105t siedem mogi\u0142 ziemnych i umocnionych, z czego czterdzie\u015bci trzy pochodzi\u0142y z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku. W 1986 roku teren otacza\u0142o kamienne obwa\u0142owanie. Wzd\u0142u\u017c granic ros\u0142o pi\u0119\u0107 lip o pniach grubo\u015bci od siedemdziesi\u0119ciu do osiemdziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w i trzy klony o pniach od sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu do siedemdziesi\u0119ciu pi\u0119ciu centymetr\u00f3w, w \u015brodku za\u015b krzewy bzu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Mierzeszyn (Meisterswalde) i podaje tu 203 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat gda\u0144ski, gmina Tr\u0105bki Wielkie, poz. 4 i 62; wykaz obiekt\u00f3w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Program opieki nad zabytkami powiatu gda\u0144skiego na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a Rady Powiatu Gda\u0144skiego nr XXVII/189/2020 z 25 wrze\u015bnia 2020 roku, s. 48\u201349; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Danziger H\u00f6he, s. 22\u201323, poz. 4; John Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, zeszyt 21, Gda\u0144sk, s. 55 i 186; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 17; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; karta cmentarza w B\u0142otni, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 36, pozycja 26; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 4 \u2014 B\u0142otnia, dz. 54; poz. 62 \u2014 Jaszkowo przysi\u00f3\u0142ek, cz. dz. 68/6)","url":"https://www.gov.pl/web/wuoz-gdansk/rejestr-zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu gda\u0144skiego na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a Rady Powiatu Gda\u0144skiego nr XXVII/189/2020 z 25 wrze\u015bnia 2020 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 36, pozycja 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1183","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.17515,"lng":18.39849,"name_de":"Braunsdorf","name_pl":"B\u0142otnia \u2014 cmentarz ewangelicki (wiejski)","powiat":"gda\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przysi\u00f3\u0142ek Jaszkowo le\u017cy w pobli\u017cu adresu B\u0142otnia 28, w gminie Tr\u0105bki Wielkie, i ma w\u0142asny, dzi\u015b nieczynny cmentarz ewangelicki na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 68/6. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz wiejski w B\u0142otni, na dzia\u0142ce 54, figuruje pod pozycj\u0105 4, a przysi\u00f3\u0142kowy w Jaszkowie pod pozycj\u0105 62. Wie\u015b B\u0142otnia nosi\u0142a niemieck\u0105 nazw\u0119 Braunsdorf i le\u017ca\u0142a na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u017caden z tych cmentarzy nie jest wpisany. Program opieki nad zabytkami powiatu gda\u0144skiego na lata 2020\u20132023 opisuje cmentarz w Jaszkowie jako za\u0142o\u017cony w XIX wieku, po\u0142o\u017cony na skraju lasu, z zachowanym starodrzewem, zaniedbany. Znak cmentarza w osadzie podpisanej Gischkauer Gebiet, na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi Braunsdorf, pokazuje mapa topograficzna w skali 1:25 000 wydana oko\u0142o 1900 roku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, kt\u00f3ra cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142ki 68/6 jest cmentarzem.\n\nB\u0142otnia by\u0142a wsi\u0105 miasta Gda\u0144ska, powsta\u0142\u0105 na wykarczowanych cz\u0119\u015bciach lasu przy Prauster Krug. W 1783 roku las ten wymierzono na 2200 morg\u00f3w pruskich, a obok B\u0142otni wyros\u0142y w nim inne osady. W latach 1783 i 1784 dosz\u0142o do ostrego sporu granicznego mi\u0119dzy gospodarzami B\u0142otni a s\u0105siedniej Olszanki o \u0142\u0105ki: wys\u0142anego dla zbadania granic kapitana miasta Gda\u0144ska, Rittera, olszanianie przep\u0119dzili, nadci\u0105gn\u0105wszy z dzie\u0107mi, kosami i wid\u0142ami, a b\u0142otnianie przyszli mu z pomoc\u0105. W 1785 roku \u0142\u0105ki wymierzono i granice ustalono na nowo.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Braunsdorfie 77 mieszka\u0144c\u00f3w: 46 luteran\u00f3w i 31 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 w Skarszewach (Sch\u00f6neck) i katolick\u0105 w Mierzeszynie (Meisterswalde). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w Braunsdorfie 57 budynk\u00f3w mieszkalnych i 470 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 452 ewangelik\u00f3w i 18 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 20 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Katolicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach. Spis z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 pod t\u0105 sam\u0105 nazw\u0105 397 mieszka\u0144c\u00f3w: 386 ewangelik\u00f3w i 11 katolik\u00f3w, przy podziale parafialnym jak w 1820 roku. W spisie z 1885 roku Braunsdorf obejmowa\u0142 siedem osad, 55 dom\u00f3w i 77 gospodarstw domowych. Spis z 1905 roku podaje 390 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 376 ewangelik\u00f3w.\n\nDo 1920 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w prowincji Prusy Zachodnie, w rejencji gda\u0144skiej, w powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym (Kreis Danziger H\u00f6he). W latach 1920\u20131939 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 \u2014 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia w\u015br\u00f3d czternastu cmentarzy parafii w Mierzeszynie, licz\u0105cej wtedy 3309 ewangelik\u00f3w, cmentarz w Braunsdorfie; nie podaje, czy chodzi o cmentarz wiejski, czy przysi\u00f3\u0142kowy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Mierzeszyn (Meisterswalde) i podaje tu 203 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 194\u2013195, nr 18; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Danziger H\u00f6he, s. 22\u201323, poz. 4; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1905 roku; John Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, zeszyt 21, Gda\u0144sk, s. 55 i 186; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat gda\u0144ski, gmina Tr\u0105bki Wielkie, poz. 4 i 62; wykaz obiekt\u00f3w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 17; Program opieki nad zabytkami powiatu gda\u0144skiego na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a Rady Powiatu Gda\u0144skiego nr XXVII/189/2020 z 25 wrze\u015bnia 2020 roku, s. 48\u201349; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1876, wydanie z oko\u0142o 1900 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 36, pozycja 26; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 4 \u2014 B\u0142otnia, dz. 54; poz. 62 \u2014 Jaszkowo przysi\u00f3\u0142ek, cz. dz. 68/6)","url":"https://www.gov.pl/web/wuoz-gdansk/rejestr-zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu gda\u0144skiego na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a Rady Powiatu Gda\u0144skiego nr XXVII/189/2020 z 25 wrze\u015bnia 2020 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 36, pozycja 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0366","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.17878,"lng":18.3918,"name_de":"Braunsdorf","name_pl":"B\u0142otnia (przysi\u00f3\u0142ek Jaszkowo) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Bobowie le\u017ca\u0142 na uboczu, w kierunku ulicy Sko\u015bnej. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia we wsi trzy miejsca poch\u00f3wku: cmentarz przyko\u015bcielny z ogrodzeniem przy ulicy Ko\u015bcielnej, cmentarz parafialny przy ulicy Po\u0142udniowej i ten cmentarz ewangelicki. W ewidencji przy tym jednym obiekcie podano samo po\u0142o\u017cenie opisowe, bez numeru dzia\u0142ki i bez datowania, podczas gdy przy dw\u00f3ch pozosta\u0142ych cmentarzach Bobowa numery dzia\u0142ek s\u0105 wymienione. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Bobowo na lata 2025\u20132028 podaje, \u017ce cmentarz ewangelicki pochodzi z XIX wieku, le\u017cy po zachodniej stronie wsi i jest \u201ew bardzo z\u0142ym stanie\u201d.\n\nBobowo, po niemiecku Bobau, le\u017cy przy szosie ze Sk\u00f3rcza do Starogardu, na Kociewiu. Wie\u015b zapisano w 1352 roku jako \u201eBabau\u201d. W XVI wieku by\u0142a to wie\u015b kr\u00f3lewska nale\u017c\u0105ca do starostwa gniewskiego, z murowanym ko\u015bcio\u0142em pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha. Prezbiterium tej \u015bwi\u0105tyni pochodzi z XIV wieku, nawa i wie\u017ca z oko\u0142o 1700 roku.\n\nKiedy oko\u0142o 1554 roku umar\u0142 tutejszy proboszcz katolicki Pawe\u0142, starosta gniewski Achacy Czema przys\u0142a\u0142 do Bobowa \u2014 bez wiedzy biskupa \u2014 w\u0142asnego duchownego lutera\u0144skiego. Parafianie chodzili na jego nabo\u017ce\u0144stwo, jak zapisa\u0142 S\u0142ownik geograficzny, \u201eprzez ca\u0142e 42 lat\u201d, nie wiedz\u0105c, \u017ce trwaj\u0105 w odst\u0119pstwie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wr\u00f3ci\u0142 do obrz\u0105dku katolickiego 21 sierpnia 1596 roku. Tego samego dnia odzyskano te\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 w P\u0105czewie. Urz\u0119dowy katalog ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych w archidiakonacie pomorskim w lipcu i sierpniu 1596 roku wymienia Bobowo razem z Jab\u0142owem i filialn\u0105 D\u0105br\u00f3wk\u0105; wszystkie trzy powierzono Andrzejowi Perciusowi, kapelanowi biskupa.\n\nJak d\u0142ugo luteranizm tu trwa\u0142, akta wizytacyjne biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego podaj\u0105 dwojako, a rozbie\u017cno\u015b\u0107 pochodzi z samego \u017ar\u00f3d\u0142a i pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Obie liczby stoj\u0105 w tej samej wizytacji z 1597 roku, zapisanej w dw\u00f3ch redakcjach wydanych w \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Redakcja kr\u00f3tsza m\u00f3wi, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 odzyskano z r\u0105k, w kt\u00f3rych \u201eab annis 40 permansit\u201d, obszerniejsza \u2014 \u017ce \u201ead impium Lutheri dogma deviarat et in eo per annos 42 perseveravit\u201d. S\u0142ownik geograficzny idzie za redakcj\u0105 obszerniejsz\u0105 i dopowiada okoliczno\u015bci. W tych samych aktach formu\u0142a \u201eczterdziestu lat\u201d wraca przy P\u0105czewie i przy Rajkowach; filialnej D\u0105br\u00f3wce redaktor daje \u201eper annos 10\u201d, innemu ko\u015bcio\u0142owi \u201eper annos 30\u201d. Wizytacja z 1649 roku m\u00f3wi o odzyskaniu \u015bwi\u0105tyni 21 sierpnia 1596 roku po czterdziestu dw\u00f3ch latach w r\u0119kach luteran\u00f3w. Rozstrzygn\u0105\u0107 mo\u017ce r\u0119kopis pelpli\u0144ski.\n\nEwangelicy pozostali tu niewielk\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 bez w\u0142asnej parafii i nale\u017celi do zboru w Starogardzie. Wizytacje katolickie licz\u0105 ich przez ca\u0142y XVIII wiek: w 1702 roku wizytator naliczy\u0142 w parafii bobowskiej, razem z D\u0105br\u00f3wk\u0105, 530 katolik\u00f3w i trzydziestu luteran\u00f3w; w 1728 roku \u2014 390 os\u00f3b przyst\u0119puj\u0105cych do sakrament\u00f3w i 47 luteran\u00f3w. W wizytacji generalnej z lat 1765\u20131766 naliczono czternastu luteran\u00f3w, a w wizytacji z lat 1780\u20131781 \u2014 331 katolik\u00f3w i sze\u015bciu \u201eakatolik\u00f3w\u201d. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Bobowie 407 mieszka\u0144c\u00f3w: 11 luteran\u00f3w i 396 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Starogardzie Gda\u0144skim.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Bobau* jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z 38 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 45 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 127 budynk\u00f3w mieszkalnych i 1271 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 71 ewangelik\u00f3w, 1192 katolik\u00f3w i o\u015bmiu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim, katolicy \u2014 do miejscowej parafii. Bobowo mia\u0142o w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Te same liczby mieszka\u0144c\u00f3w i wyzna\u0144 podaje S\u0142ownik geograficzny, kt\u00f3rego tom pierwszy wyszed\u0142 w 1880 roku. Odnotowuje przy tym szko\u0142\u0119 kilkuklasow\u0105, poczt\u0119 i stacj\u0119 telegraficzn\u0105 oraz o\u017cywione polskie \u017cycie spo\u0142eczne \u2014 towarzystwo rolnicze, bank w\u0142o\u015bcia\u0144ski i amatorskie przedstawienia. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Bobowie 1156 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 57 ewangelik\u00f3w i 1099 katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Starogardzie Gda\u0144skim i katolickiej na miejscu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W aktach wizytacji biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1597 roku zapisano dwojako, jak d\u0142ugo ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bobowie by\u0142 w r\u0119kach luteran\u00f3w: 40 albo 42 lata.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Starogard Gda\u0144ski (Preu\u00dfisch Stargard) i podaje tu 183 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Bobowo; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski episcopo factae, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu, t. II, Toru\u0144 1898 \u2014 wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599 wraz z katalogiem ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych w 1596 roku; Bobowo s. 316 (redakcja kr\u00f3tsza) i s. 435 (redakcja obszerniejsza), a dla por\u00f3wnania P\u0105czewo s. 317 i 436 oraz Rajkowy s. 436; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I (1880), has\u0142o \u201eBobowo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887, powiat Preu\u00dfisch Stargard; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2177 Bobau, wydanie 1910; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 337, 365; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 52, nr 14; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649); ten\u017ce, cz. II, tam\u017ce 85 (2006), ksi\u0119gi G40, s. 121\u2013126, i G61, s. 184; ten\u017ce, cz. III, tam\u017ce 91 (2009), ksi\u0119ga G70 (1780\u20131781); J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Pr. Stargard\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Bobowo na lata 2025\u20132028 (uchwa\u0142a nr XV/110/2025 z 26 listopada 2025 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 199\u2013200, pozycja 17; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Bobowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Bobowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, Warszawa 1880, has\u0142o \u201eBobowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski episcopo factae, Fontes, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, t. II, Toru\u0144 1898, s. 316 (redakcja kr\u00f3tsza) i s. 435 (redakcja obszerniejsza), a dla por\u00f3wnania Ponczewo s. 317 i 436 oraz Rajkowy s. 436","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski episcopo factae, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu, t. II, Toru\u0144 1898, s. 316 i 435","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2177 Bobau, wydanie 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Pr. Stargard\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 199\u2013200, pozycja 17","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1115","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.879317,"lng":18.549843,"name_de":"Bobau","name_pl":"Bobowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bobrowiec to wie\u015b kociewska w gminie Sm\u0119towo Graniczne, w powiecie starogardzkim.\n\nW 1584 roku dekanat nowski obj\u0119\u0142a wizytacja prowadzona na zlecenie biskupa w\u0142oc\u0142awskiego i pomorskiego Klemensa Hieronima Rozra\u017cewskiego. Rachunkowy spis, sporz\u0105dzony w czerwcu i lipcu tego roku przez Sebastiana Paulina z Szamotu\u0142, \u00f3wczesnego proboszcza i oficja\u0142a bydgoskiego, dzieli tutejsze ko\u015bcio\u0142y parafialne na dwie grupy. W\u015br\u00f3d dwunastu katolickich wylicza Jani\u0119 obok Nowego, Lalkow\u00f3w, Nowej Cerkwi, Kr\u00f3lewskiego Lasu, Dzierz\u0105\u017cna, Piaseczna, Pieni\u0105\u017ckowa, Opalenia, Komorska, P\u0142ochocina i Bzowa. Dziewi\u0119\u0107 pozosta\u0142ych \u015bwi\u0105ty\u0144 dekanatu \u2014 w Osieku, Sk\u00f3rczu, P\u0105czewie, Czarnym Lesie, D\u0105br\u00f3wce, Jab\u0142owie, Bobowie, Grabowie i Bar\u0142o\u017cnie \u2014 zapisuje jako b\u0119d\u0105ce w\u00f3wczas w r\u0119kach ewangelickich. P\u00f3\u017aniejsza r\u0119ka dopisa\u0142a w oryginale, \u017ce biskup odzyska\u0142 je w 1596 roku.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Bobrowiec nale\u017ca\u0142 do d\u00f3br staroja\u0144skich \u2014 Czapskich, od 1743 roku Nieborskich, od 1787 roku Goetzendorf-Grabowskich. W tych samych ksi\u0119gach od 1814 roku jako w\u0142a\u015bcicielk\u0119 wpisano Elisabeth Sophie Plehn z domu Kries, wdow\u0119 po amtmanie Plehnie, a od 1827 roku Juliusa Reinholda Plehna.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* opisuje Bobrowiec jako folwark licz\u0105cy pi\u0119\u0107 dom\u00f3w i trzydziestu siedmiu mieszka\u0144c\u00f3w, w tym siedemnastu katolik\u00f3w; podaje parafi\u0119 Jania ko\u015bcielna, gmin\u0119 Kopytkowo, a jako powiat \u2014 kwidzy\u0144ski. Wyznania pozosta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w has\u0142o nie podaje.\n\nPrzed 1920 rokiem okolica le\u017ca\u0142a w Prusach Zachodnich, a w latach 1920\u20131939 w Drugiej Rzeczypospolitej. W tym okresie granica bieg\u0142a Wis\u0142\u0105.\n\nKarta cmentarza w Bobrowcu, spisana 30 wrze\u015bnia 1985 roku, zawiera opis: \u201eCmentarz spl\u0105drowany. Tumby poro\u015bni\u0119te traw\u0105, 3 pomniki zachowane w z\u0142ym stanie\u201d. Wed\u0142ug karty cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy oko\u0142o kilometra na p\u00f3\u0142noc od wsi, na terenie le\u015bnym. W tej samej karcie zapisano, \u017ce za\u0142o\u017cono go na rzucie kwadratu i nie mia\u0142 ogrodzenia ani \u015bcie\u017cek. Naliczono w niej na cmentarzu dwana\u015bcie mogi\u0142 i trzy wolno stoj\u0105ce nagrobki. W karcie jako najstarszy wskazano nagrobek Charlotte Drope, zmar\u0142ej 29 stycznia 1919 roku.\n\nWyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w wymienia dla ca\u0142ej gminy Sm\u0119towo Graniczne cztery obiekty cmentarne \u2014 cmentarz poewangelicki w Kopytkowie, katolicki przyko\u015bcielny przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary w Lalkowach, cmentarz dworski w Le\u015bnej Jani oraz alej\u0119 dawnego cmentarza poewangelickiego w Sm\u0119towie Granicznym. Bobrowca w\u015br\u00f3d nich nie ma; pod t\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 wyci\u0105g notuje wy\u0142\u0105cznie park. W rejestrze zabytk\u00f3w cmentarz w Bobrowcu nie figuruje.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Lichtenthal w parafii Sm\u0119towo Graniczne (Schmentau) i podaje \u0142\u0105cznie 245 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w (karta gminy Sm\u0119towo Graniczne); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902 (has\u0142o \u201eBobrowiec\u201d); \u201eRationarium\u201d wizytacji archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1584 roku, wydane w serii Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; karta cmentarza w Bobrowcu, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 253 (s. 10), nr 1133 (s. 57), nr 1140 (s. 59); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 253 (s. 10), nr 1133 (s. 57), nr 1140 (s. 59)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0296","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.769973,"lng":18.663598,"name_de":"Bobrowitz","name_pl":"Bobrowiec \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Bobrownikach, do 1945 roku Bewersdorf, by\u0142y dwa cmentarze \u2014 parafialny i rodowy. Poewangelicki cmentarz parafialny le\u017cy na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, na skraju lasu i w znacznym od nich oddaleniu: oko\u0142o 1,8 kilometra na po\u0142udniowy zach\u00f3d od \u015brodka wsi, mniej wi\u0119cej czterdzie\u015bci metr\u00f3w w g\u0142\u0105b lasu. Jego prostok\u0105tny kszta\u0142t pozostaje czytelny dzi\u0119ki wa\u0142owi ziemnemu biegn\u0105cemu wzd\u0142u\u017c granicy i \u015bwierkowej alei, kt\u00f3ra do niego prowadzi. Kompletnych pomnik\u00f3w nagrobnych tam nie ma; przewa\u017caj\u0105 kamienne fragmenty postument\u00f3w, krzy\u017cy i tablic, a nienaruszone tabliczki inskrypcyjne s\u0105 rzadko\u015bci\u0105. Ocala\u0142 mi\u0119dzy innymi granitowy cok\u00f3\u0142 z metalowym bolcem. Drugi cmentarz, rodowy, le\u017ca\u0142 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci parku przypa\u0142acowego. Grobowiec rodowy rozebrano, zosta\u0142y resztki bukowych nasadze\u0144, ale nietypowy, \u0142ezkowaty kszta\u0142t za\u0142o\u017cenia daje si\u0119 odczyta\u0107.\n\nBobrowniki le\u017c\u0105 dzi\u015b w gminie Damnica w powiecie s\u0142upskim; przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142y do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; wie\u015b podlega\u0142a ewangelickiej parafii w Damnie, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Bobrowniki, po niemiecku Bewersdorf, nale\u017ca\u0142y do parafii w Damnie (Dammen) w synodzie s\u0142upskim. W 1784 roku Bobrowniki liczy\u0142y 28 dym\u00f3w i mia\u0142y nauczyciela. Za kr\u00f3lewskie pieni\u0105dze \u0142askawe za\u0142o\u017cono przy nich koloni\u0119 Neu-Bewersdorf, a z d\u00f3br sz\u0142a danina 90 talar\u00f3w na wdowy i sieroty po szlachcie.\n\nMaj\u0105tek by\u0142 w XV i XVI wieku lennem Zitzewitz\u00f3w, od 1563 roku nale\u017ca\u0142 do rodu von Somnitz, w 1809 roku kupi\u0142 go Ernst Gustav von Mitzlaff, a jego rodzina w\u0142ada\u0142a nim do 1875 roku. Neogotycko-klasycystyczny pa\u0142ac von Mitzlaff\u00f3w wzniesiono wraz z parkiem w latach 1864\u20131865. Po Mitzlaffach maj\u0105tek Bewersdorf zmienia\u0142 w\u0142a\u015bcicieli. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Bobrowniki, po niemiecku Bewersdorf, by\u0142 Post. W 1879 roku liczy\u0142 1086 hektar\u00f3w i mia\u0142 gorzelni\u0119 parow\u0105 i cegielni\u0119; w 1892 roku nale\u017ca\u0142 do baronowej von Stackelberg z zamku P\u00fcrkeln w Inflantach, kt\u00f3ra trzyma\u0142a tu zarz\u0105dc\u0119, barona von Vegesacka; w 1905 roku do Wilhelma Brandenburga, a w latach 1911\u20131921 do Gottlieba Paducka. W 1928 roku w\u0142a\u015bcicielem 1054 hektar\u00f3w by\u0142 Wilhelm Steifensand.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w obwodzie dworskim Bewersdorf 269 ewangelik\u00f3w, dw\u00f3ch katolik\u00f3w i jednego \u017byda. Spis nie wymienia gminy wiejskiej o nazwie Bewersdorf, a dane mieszka\u0144c\u00f3w podaje dla obwodu dworskiego. W 1925 roku notowano tu jednego katolika. Kolejne spisy notowa\u0142y 368 os\u00f3b w 1910 roku, 356 w 1933 i 295 w 1939 \u2014 w\u00f3wczas w 68 gospodarstwach. W 1932 roku do tr\u00f3jklasowej szko\u0142y chodzi\u0142o 73 uczni\u00f3w, a uczy\u0142o w niej dw\u00f3ch nauczycieli.\n\nW nocy z 8 na 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; wojska radzieckie stacjonowa\u0142y tu do prze\u0142omu 1951 i 1952 roku. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono na zach\u00f3d \u2014 180 os\u00f3b trafi\u0142o p\u00f3\u017aniej do Republiki Federalnej Niemiec, 50 do Niemieckiej Republiki Demokratycznej \u2014 a jej miejsce zaj\u0119li polscy osadnicy, katolicy; wie\u015b nale\u017cy dzi\u015b do rzymskokatolickiej parafii w Damnie w diecezji pelpli\u0144skiej. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b w nocy z 8 na 9 marca 1945 roku. Straty wynios\u0142y 14 poleg\u0142ych, 13 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 27 zaginionych. Jako nauczyciele pracowali tu Horn, Schewe (1931) i Otto R\u00e4uber.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 957; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 179; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 176, poz. 166; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Bobrowniki; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Bewersdorf; Portal internetowy Diecezji Pelpli\u0144skiej, \u201eParafia pw. \u015awi\u0119tych Szymona i Judy Tadeusza w Damnie\u201d (wykaz miejscowo\u015bci parafii); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 943\u2013944; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 154\u2013155; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 166; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 178; \u201eLandwirtschaftliches Adre\u00dfbuch der Ritterg\u00fcter und G\u00fcter der Provinz Pommern\u201d, wyd. 6, Leipzig 1921, s. 216; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 164; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 324.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp, s. 176 poz. 166","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 179","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 957","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 943\u2013944","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 178\u2013179","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 154\u2013155","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 166","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 178","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adre\u00dfbuch der Ritterg\u00fcter und G\u00fcter der Provinz Pommern\u201d, wyd. 6, Leipzig 1921, s. 216","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 164","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 324","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Bobrowniki","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0511","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.510933,"lng":17.318649,"name_de":"Bewersdorf","name_pl":"Bobrowniki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bewersdorf (dzi\u015b Bobrowniki, gm. Damnica, pow. s\u0142upski) przed 1945 nale\u017ca\u0142 do Kreis Stolp, rej. K\u00f6slin, Prowincja Pomorze. Wie\u015b w ca\u0142o\u015bci ewangelicka (lutera\u0144ska) \u2014 w 1925 tylko jeden katolik; mieszka\u0144cy przynale\u017celi do ewangelickiej parafii w Damnie (Kirchspiel Dammen), diecezja ko\u015bcielna Stolp-Altstadt, prowincja pomorska Ko\u015bcio\u0142a Unijnego. Ludno\u015b\u0107: 368 (1910), 356 (1933), 295 (1939, 68 gospodarstw). W nocy z 8 na 9 marca 1945 wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; po wojnie 180 os\u00f3b wyjecha\u0142o do RFN, 50 do NRD, reszt\u0119 zast\u0105pili polscy osadnicy (katolicy, parafia Damno, diec. pelpli\u0144ska). Poewangelicki cmentarz wiejski jest nieczynny, ok. 1800 m na pd.-zach. od centrum wsi, ok. 40 m w g\u0142\u0105b lasu, z zatartym uk\u0142adem grob\u00f3w.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0512","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.52738,"lng":17.330285,"name_de":"Bewersdorf","name_pl":"Bobrowniki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Boch\u00f3wku le\u017cy w gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka. Figuruje w wykazie wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, obok dawnego zespo\u0142u folwarcznego. Karta cmentarza z 30 czerwca 2008 roku ocenia stan zachowania kr\u00f3tko: \u201enagrobki \u2014 z\u0142y\u201d. W karcie zapisano, \u017ce le\u017ca\u0142 oko\u0142o stu metr\u00f3w na zach\u00f3d od zabudowa\u0144, bezpo\u015brednio przy drodze le\u015bnej. Cmentarz dzieli\u0142 si\u0119 na dwie cz\u0119\u015bci: dziewi\u0119tnastowieczn\u0105, ogrodzon\u0105 ciosami kamiennymi, oraz powi\u0119kszon\u0105 w dwudziestym wieku, obwiedzion\u0105 betonowym murkiem. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy dziewi\u0119tna\u015bcie wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w, a najstarszy pochodzi\u0142 z 1935 roku.\n\nBoch\u00f3wko, po niemiecku Bochowke, a od 29 grudnia 1937 do 1945 roku Hohenlinde, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W 1784 roku Boch\u00f3wko liczy\u0142o siedem dym\u00f3w i graniczy\u0142o z dystryktem l\u0119borskim. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku mieszka\u0144cy wsi ucz\u0119szczali zwykle do bli\u017cszej kaplicy w Kozinie (Cosem\u00fchl).\n\nBoch\u00f3wko by\u0142o siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego, do kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142y Lessaken i Wutzkow. By\u0142 to maj\u0105tek ziemski \u2014 w spisie z 1895 roku obw\u00f3d dworski; w 1928 roku po\u0142\u0105czono go z s\u0105siednim obwodem dworskim Gliesnitz (Gli\u015bnica) w gmin\u0119 wiejsk\u0105 Bochowke. W Boch\u00f3wku szko\u0142y nie by\u0142o; tutejsze dzieci chodzi\u0142y do szko\u0142y w Wutzkow (Oskowo), nale\u017c\u0105cym do tego samego okr\u0119gu. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Do 1909 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Mikorowie (Mickrow), potem do parafii w Rokitach (Gro\u00df Rakitt) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. W 1895 roku katolicy nale\u017celi do parafii katolickiej w L\u0119borku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w obwodzie dworskim 77 mieszka\u0144c\u00f3w: 68 ewangelik\u00f3w i 9 katolik\u00f3w. W spisie z 1895 roku s\u0105siedni obw\u00f3d dworski Gliesnitz, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej po\u0142\u0105czono z obwodem Bochowke w jedn\u0105 gmin\u0119, liczy\u0142 43 osoby.\n\nW 1910 roku obw\u00f3d dworski liczy\u0142 60 mieszka\u0144c\u00f3w. W 1925 roku Boch\u00f3wko i s\u0105siednia Gli\u015bnica by\u0142y osobnymi obwodami dworskimi. W 1933 roku gmina liczy\u0142a 130 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1939 roku \u2014 122.\n\nMieszka\u0144cy rozpocz\u0119li ucieczk\u0119 taborem 8 marca 1945 roku, a 9 marca wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Jesieni\u0105 1945 roku maj\u0105tkami w Gliesnitz, Hohenlinde i okolicy zacz\u0105\u0142 zarz\u0105dza\u0107 polski administrator; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 944; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, s. 176\u2013177, pozycja 167; niemieckie spisy powszechne z lat 1910 i 1925; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 734 (has\u0142o Mickrow) i 1038\u20131040 (has\u0142o Wutzkow); Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017), s. 40, wykaz wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, gmina Czarna D\u0105br\u00f3wka, pozycja 2; karta cmentarza w Boch\u00f3wku, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 944.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 178, poz. 196 (Gutsbezirk Gliesnitz: 288,5 ha, 43 mieszka\u0144c\u00f3w)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 944","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 944","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0808","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.369733,"lng":17.697131,"name_de":"Bochowke (od 29 XII 1937 do 1945: Hohenlinde)","name_pl":"Boch\u00f3wko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po dawnej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej Bochowa, w gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka, pozosta\u0142 cmentarz ewangelicki. Po 1945 roku straci\u0142 opiekun\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z 30 czerwca 2008 roku opisuje jego ziele\u0144 s\u0142owami: \u201eStarodrzew w wi\u0119kszo\u015bci wyci\u0119ty, teren cmentarza zaro\u015bni\u0119ty licznymi samosiejkami drzew\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 oko\u0142o czterysta metr\u00f3w na zach\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi, na terenie o znacznym spadku, a jego granice znaczy\u0142o obsadzenie bukami. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy dwana\u015bcie wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku, w z\u0142ym stanie, a najstarszy z nich by\u0142 bez inskrypcji.\n\nBochowo, do 1945 roku Bochow, le\u017ca\u0142o w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Franz Schultz w dziejach powiatu l\u0119borskiego z 1912 roku nazywa je najdalej na po\u0142udnie wysuni\u0119t\u0105 wsi\u0105 powiatu, po\u0142o\u017con\u0105 tam, gdzie styka\u0142y si\u0119 powiaty l\u0119borski, s\u0142upski i kartuski. W dokumentach Bochow pojawia si\u0119 po raz pierwszy w 1658 roku, jako wie\u015b od dawna istniej\u0105ca; w XVIII wieku by\u0142 podzielony mi\u0119dzy kilka rodzin szlacheckich. W 1784 roku Bochowo le\u017ca\u0142o dwie mile na po\u0142udnie-po\u0142udniowy zach\u00f3d od L\u0119borka, przy granicy z Prusami Zachodnimi. Poza trzema folwarkami mieszka\u0142o tu sze\u015bciu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w \u2014 razem dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w \u2014 a jezioro by\u0142o wsp\u00f3ln\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 dziedzic\u00f3w. Do 1928 roku Bochow stanowi\u0142 samodzielny obw\u00f3d dworski w okr\u0119gu urz\u0119dowym Schimmerwitz, potem gmin\u0119 wiejsk\u0105.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. W 1658 roku wie\u015b by\u0142a przypisana do parafii w \u0141ebuni (Labuhn), w 1784 roku \u2014 cz\u0119\u015bciowo do \u0141ebuni, cz\u0119\u015bciowo do Bukowiny (Buckowin). W pocz\u0105tkach Reformacji parafia w Bukowinie sta\u0142a si\u0119 ewangelicka. Wed\u0142ug Franza Schultza w 1571 roku wprowadzono tam pastora Polaka wyznania ewangelickiego. Ernst M\u00fcller notuje, \u017ce w protokole wizytacji z 8 czerwca 1571 roku jako tamtejszy pastor wyst\u0119puje Gregorius Licetzky, *natione Polonus*, czyli z pochodzenia Polak; powo\u0142ali go parafianie, a ordynowa\u0142 Jakob Hogensee. Od niego M\u00fcller zaczyna list\u0119 pastor\u00f3w tej parafii. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 szachulcowy, otoczony murem z g\u0142az\u00f3w narzutowych. Franz Schultz odnotowa\u0142 w nim liczne epitafia i nagrobki rodziny von Weiher, a na wie\u017cy chor\u0105giewk\u0119 z liter\u0105 W i dat\u0105 1728, kt\u00f3r\u0105 wi\u0105za\u0142 \u2014 przypuszczalnie, jak sam zaznaczy\u0142 \u2014 z przebudow\u0105 dokonan\u0105 przez kt\u00f3rego\u015b z Weiher\u00f3w. Ernst von Weiher, kt\u00f3ry naby\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 Bukowiny, zmar\u0142 tam bezpotomnie 8 lipca 1743 roku, a pe\u0142nym w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku zosta\u0142 Georg Weiher w 1746 roku. Ernst M\u00fcller wymienia Bochow w sk\u0142adzie parafii ewangelickiej w Bukowinie, w synodzie l\u0119borskim, obok Niepoczolowitz i Schimmerwitz. W 1909 roku aktami z 27 marca i 2 kwietnia zniesiono po\u0142\u0105czenie parafialne Rokit (Gro\u00df Rakitt) z Mikorowem i utworzono w Rokitach samodzielne probostwo, a 1 pa\u017adziernika 1911 roku przy\u0142\u0105czono do niego Bochowo, dot\u0105d nale\u017c\u0105ce do Bukowiny.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w obwodzie dworskim Bochow 154 mieszka\u0144c\u00f3w: 136 ewangelik\u00f3w i 18 katolik\u00f3w; katolik\u00f3w przypisa\u0142 parafii w L\u0119borku, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Bukowinie. Oko\u0142o 1905 roku mieszka\u0142y tu 162 osoby, a wed\u0142ug Schultza z 1912 roku \u2014 174. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a wie\u015b otrzyma\u0142a dzisiejsz\u0105 nazw\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017), wykaz wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, gmina Czarna D\u0105br\u00f3wka, poz. 1; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 323\u2013324 i 336\u2013337; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 237\u2013238 i 506; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Lauenburg, s. 190\u2013191, pozycja 68; karta cmentarza w Bochowie, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1065.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1065","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0807","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.361806,"lng":17.712317,"name_de":"Bochow","name_pl":"Bochowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bogatka \u2014 po niemiecku Reichenberg, dawniej Rychemberk \u2014 to wie\u015b \u017cu\u0142awska w powiecie Nizin Gda\u0144skich (Kreis Danziger Niederung), siedziba w\u0142asnej gminy wiejskiej. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a potem do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nOsada jest stara, cho\u0107 pierwszy zachowany dokument pochodzi dopiero z 1547 roku. Magistrat gda\u0144ski nada\u0142 wtedy wie\u015b Filipowi Czemie i wsp\u00f3lnikom, zaznaczaj\u0105c, \u017ce spustoszy\u0142y j\u0105 wylewy Wis\u0142y i \u017ce ma by\u0107 podniesiona z upadku. Podczas wyprawy kr\u00f3la Stefana Batorego na Gda\u0144sk wie\u015b ucierpia\u0142a ci\u0119\u017cko od wojsk, a przy grabie\u017cy spalono ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nWed\u0142ug Fankidejskiego ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 patronatu miejskiego i dlatego przeszed\u0142 w r\u0119ce protestant\u00f3w r\u00f3wnocze\u015bnie z miastem. Pierwszym lutera\u0144skim duchownym by\u0142 Marcin Remus, w urz\u0119dzie od 1584 do 1592 roku \u2014 tak notuje go Fankidejski i tak samo otwiera si\u0119 tutejszy spis pastor\u00f3w u Praetoriusa. Wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Richenbergku w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144, o kt\u00f3rych dochodach nie wiedziano jeszcze nic pewnego \u2014 zapisano jedynie, \u017ce proboszcz mia\u0142 podobno 116 floren\u00f3w i 20 groszy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142 ewangelicki od drugiej po\u0142owy szesnastego wieku a\u017c do 1945 roku.\n\nBudowla \u0142\u0105czy\u0142a dwa materia\u0142y i dwie epoki. Murowana i czternastowieczna by\u0142a wie\u017ca: oko\u0142o dziesi\u0119ciu metr\u00f3w w kwadracie, w trzech kondygnacjach, przepasana tylko dwoma fryzami, w najwy\u017cszej kondygnacji z wysokim ostro\u0142ukowym otworem na ka\u017cdej \u015bcianie. Nakrywa\u0142 j\u0105 dach namiotowy, z kt\u00f3rego wyrasta\u0142a dwukondygnacyjna szachulcowa dzwonnica; schody poprowadzono w grubo\u015bci muru. Dawniej wie\u017ca mia\u0142a mie\u0107 wysok\u0105 iglic\u0119 i s\u0142u\u017cy\u0107 \u017ceglarzom za znak orientacyjny. Korpus by\u0142 szachulcowy \u2014 wzniesiony wed\u0142ug Praetoriusa w 1581 roku, cho\u0107 Heise, id\u0105c za dalszymi wiadomo\u015bciami tego samego autora i za dat\u0105 na chor\u0105giewce nad wschodnim kra\u0144cem ko\u015bcio\u0142a, sk\u0142ania si\u0119 ku schy\u0142kowi siedemnastego lub pocz\u0105tkowi osiemnastego wieku. Wie\u017c\u0119 odnowiono w 1653 roku, prace przy ko\u015bciele notowano te\u017c w 1682 roku, a w 1702 roku uszkodzi\u0142 j\u0105 piorun.\n\nZ wyposa\u017cenia Heise opisa\u0142 niewielki, siedemnastocentymetrowy gotycki kielich o dobrych proporcjach, odnowiony w 1668 roku staraniem \u00f3wczesnego pastora Matth\u00e4usa M\u00fcllera; starszy napis gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105 \u015bwiadczy, \u017ce nie nale\u017ca\u0142 on pierwotnie do tutejszego ko\u015bcio\u0142a: \u201eDisser Kelch hort yn de Kapelle uf dem hobete cwysschen der weisele\u201d. Dwa dzwony przelano w 1743 i 1745 roku, jak si\u0119 zdaje staraniem Immanuela Wittwerka, i oba nosi\u0142y napis \u201eSit nomen domini benedictum\u201d; Praetorius widzia\u0142 jeszcze starsze, z 1537 i 1580 roku. Powtarzana jest te\u017c wiadomo\u015b\u0107 o zachowanych na wie\u017cy znakach wielkiej wody z lat 1658, 1691, 1747 i 1829; ani w opisie zabytku u Heisego, ani w innych dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znajduje ona potwierdzenia.\n\nSzko\u0142a miewa\u0142a tu k\u0142opoty: 14 kwietnia 1614 roku tutejszy duchowny skar\u017cy\u0142 si\u0119 radzie na nauczyciela i prosi\u0142, by go przytrzyma\u0107, \u201e\u017ceby zaniecha\u0142 w\u0142\u00f3cz\u0119gi i pilnowa\u0142 swego urz\u0119du szkolnego, aby dzieci mog\u0142y by\u0107 do szko\u0142y przyprowadzane\u201d. W 1684 roku postawiono nowy budynek szkolny w murze pruskim za oko\u0142o 320 gulden\u00f3w, a w 1696 roku do szko\u0142y nale\u017ca\u0142 m\u00f3rg ziemi.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 246 mieszka\u0144c\u00f3w: 199 luteran\u00f3w, 41 katolik\u00f3w i 6 mennonit\u00f3w, a tak\u017ce w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 i jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Reichenberg* 38 budynk\u00f3w mieszkalnych i 350 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 319 ewangelik\u00f3w, 22 katolik\u00f3w i dziewi\u0119ciu mennonit\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 28 gospodarstw ch\u0142opskich i dwie zagrody cha\u0142upnicze. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nParafia si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b: w wykazie gmin z 1885 roku parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Reichenbergu maj\u0105 te\u017c Gro\u00df i Klein Plehnendorf, Neuendorf, Dudendorf, Quadendorf, We\u00dflinken oraz Lundendorf. Jej ksi\u0119gi metrykalne zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1613 roku \u2014 \u015bluby i zgony od 1613, chrzty od 1614, wykazy komunikant\u00f3w od 1632, a konfirmacje od 1729. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 366 mieszka\u0144c\u00f3w: 341 ewangelik\u00f3w, 23 katolik\u00f3w i dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan. Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku podaje dla tej parafii 1241 dusz i 690 komunikant\u00f3w, 64 chrzty, dziewi\u0119\u0107 \u015blub\u00f3w i 53 pogrzeby rocznie; odnotowuje te\u017c organy o 14 g\u0142osach i patronat magistratu. Do dwuklasowej szko\u0142y ewangelickiej okr\u0119gu chodzi\u0142o w 1887 roku 159 dzieci.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w z lat 1614\u20131625 i od 1631 roku, \u015blub\u00f3w z lat 1613\u20131648 i od 1651, zgon\u00f3w od 1613, konfirmacji z lat 1729\u20131776 i od 1803 oraz wykazy komunikant\u00f3w, zachowane z przerwami od 1632 roku, a imienne od 1826. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1614\u201425; 1631\u2014 Tr 1613\u201448; 1651\u2014 St 1613\u2014 K 1632\u201435; 1699\u20141715; 1726\u201479; 1801\u201405; 1810\u2014. Seit 1826 sind die Verzeichnisse namentlich. Konf 1729\u201476; 1803\u2014\u201d.\n\nSpis z 1 grudnia 1910 roku odnotowa\u0142 321 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 wszyscy m\u00f3wili po niemiecku \u2014 w tym 294 ewangelik\u00f3w, 20 katolik\u00f3w i siedmiu innych chrze\u015bcijan. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d dw\u00f3ch cmentarzy parafii w Bogatce, licz\u0105cej wtedy 1458 ewangelik\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono pod koniec drugiej wojny \u015bwiatowej; jeszcze w latach osiemdziesi\u0105tych dwudziestego wieku sta\u0142y dwie \u015bciany wie\u017cy, do wysoko\u015bci dw\u00f3ch kondygnacji. Wok\u00f3\u0142 ruin zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz przyko\u015bcielny z nagrobkami z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku oraz kamie\u0144 ku czci ofiar pierwszej wojny \u015bwiatowej z napisem \u201eGedenket der Helden 1914 \u2014 1918\u201d. Cmentarz nale\u017ca\u0142 do tutejszej parafii ewangelickiej i w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje pod pozycj\u0105 10 dla gminy Pruszcz Gda\u0144ski jako cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 38.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Harnoch wymienia jako pierwszego duchownego Mathiasa Wenzeslausa, nie Marcina Remusa.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 292 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1794 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 5, nr 55; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1 H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 133\u2013134; E. Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis, bestehend in kurtzer Verzeichnis der Evangelischen Prediger\u2026\u201d, Leipzig 1704 (wykaz duchownych); wiadomo\u015bci Praetoriusa o budowie ko\u015bcio\u0142a i dzwonach \u2014 za Heisem, kt\u00f3ry cytuje jego \u201eEvangelisches Danzig\u201d, cz. II; wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku, poz. 12 \u2014 Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 400; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 496, 499\u2013500 i 525\u2013526; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Niederung, poz. 49; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Danziger Niederung, poz. 49; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 210\u2013211, nr 144; Bogatka (Reichenberg) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, zulawy.infopl.info; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 28; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 56, pozycja 248; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 400","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 56, pozycja 248","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0222","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.325867,"lng":18.781931,"name_de":"Reichenberg","name_pl":"Bogatka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Z ko\u015bcio\u0142a w Bogatce \u2014 po niemiecku Reichenberg \u2014 zosta\u0142a ruina po\u015brodku wsi na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich. Teren uporz\u0105dkowano i opatrzono tablic\u0105 informacyjn\u0105; jeszcze w latach osiemdziesi\u0105tych dwudziestego wieku sta\u0142y dwie \u015bciany wie\u017cy, do wysoko\u015bci dw\u00f3ch kondygnacji. Ruiny otacza dawny cmentarz przyko\u015bcielny z g\u0142azem \u201eGedenket der Helden 1914 \u2014 1918\u201d.\n\nNajstarsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 \u015bwi\u0105tyni by\u0142a wie\u017ca. Harnoch widzia\u0142 w jej dolnej kondygnacji \u2014 wysokiej na trzydzie\u015bci st\u00f3p i grubej na osiem \u2014 dow\u00f3d, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu jeszcze przed Reformacj\u0105. Mierzy\u0142a oko\u0142o dziesi\u0119ciu metr\u00f3w w kwadracie i wznosi\u0142a si\u0119 w trzech kondygnacjach, przepasana tylko dwoma fryzami. W najwy\u017cszej mia\u0142a na ka\u017cdej \u015bcianie wysoki ostro\u0142ukowy otw\u00f3r; nakrywa\u0142 j\u0105 dach namiotowy, z kt\u00f3rego wyrasta\u0142a dwukondygnacyjna szachulcowa dzwonnica. Schody poprowadzono w grubo\u015bci muru, tak jak w Steblewie; cok\u00f3\u0142 i jedna z kszta\u0142tek portalu odpowiadaj\u0105 kamieniom z Trutnow\u00f3w. Wed\u0142ug opisu Heisego portal i przylegaj\u0105cy do niego mur by\u0142y ca\u0142kiem okopcone. Heise datowa\u0142 wie\u017c\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Bogatce, po niemiecku Reichenberg \u2014 jedyn\u0105 \u015bredniowieczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwi\u0105tyni \u2014 na XIV wiek. Ko\u015bci\u00f3\u0142 posiada\u0142 ma\u0142y, siedemnastocentymetrowy kielich gotycki o dobrych proporcjach, ze srebrn\u0105 z\u0142ocon\u0105 czasz\u0105 i miedzian\u0105 z\u0142ocon\u0105 stop\u0105. Wed\u0142ug napis\u00f3w na stopie kielich odnowiono w 1668 roku staraniem \u00f3wczesnego proboszcza Matth\u00e4usa M\u00fcllera, a starszy napis gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105 \u015bwiadczy, \u017ce pierwotnie nie nale\u017ca\u0142 do ko\u015bcio\u0142a w Bogatce: \u201eDisser Kelch hort yn de Kapelle uf dem hobete cwysschen der weisele\u201d \u2014 ten kielich nale\u017cy do kaplicy na \u201eg\u0142owie\u201d mi\u0119dzy odnogami Wis\u0142y.\n\nPierwsza zachowana wzmianka o wsi pochodzi z przywileju z 1547 roku, kt\u00f3rym magistrat gda\u0144ski nada\u0142 Philippowi Czemie (Eidzemie) i wsp\u00f3lnikom wie\u015b wraz z jej obszarem. Wed\u0142ug Harnocha najstarszy przywilej wsi pochodzi z 1547 roku, kiedy Fryzowi Philippowi Elzemie i jego wsp\u00f3lnikom nadano 43 i p\u00f3\u0142 \u0142ana; \u0142an\u00f3w pleba\u0144skich przywilej nie wymienia.\n\nHermann Freytag opisuje spraw\u0119 proboszcza Johannesa Stargarda z 1467 roku: id\u0105c z Sakramentem do chorego, przed powrotem do ko\u015bcio\u0142a wst\u0105pi\u0142 do karczmy, w ko\u0144cu zapomnia\u0142 tam Sakramentu na ca\u0142\u0105 noc i odni\u00f3s\u0142 go do ko\u015bcio\u0142a dopiero rano; przyzna\u0142 si\u0119 do tego i zosta\u0142 zawieszony w urz\u0119dzie. Wed\u0142ug Freytaga 5 czerwca 1490 roku Johannes Thomaswald zrzek\u0142 si\u0119 parafii na rzecz Simona Stanislaia, a sam przeszed\u0142 do Kobylej K\u0119py; nast\u0119pc\u0105 Stanislaia by\u0142 Bartholomaeus Lichtenstein, kap\u0142an diecezji che\u0142mi\u0144skiej, kt\u00f3ry w 1512 roku dobrowolnie ust\u0105pi\u0142.\n\nPod koniec XVI wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ju\u017c w r\u0119kach luteran\u00f3w, podobnie jak prawie ca\u0142y dawny katolicki dekanat steblewski, z kt\u00f3rego Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu pozosta\u0142a tylko parafia w Giemlicach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ewangelicki od drugiej po\u0142owy XVI wieku do 1945 roku i stanowi\u0142 siedzib\u0119 parafii. O jego wyznaniu zadecydowa\u0142 patronat miejski: \u015bwi\u0105tynia \u2014 jak zapisa\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski \u2014 przesz\u0142a w posiadanie innowierc\u00f3w r\u00f3wnocze\u015bnie z miastem, a rada gda\u0144ska, sama lutera\u0144ska, obsadza\u0142a tu duchownych bez pytania biskupa. Pierwszym duchownym ewangelickim Harnoch nazywa Mathiasa Wenzeslausa, a jego nast\u0119pc\u0105 od 1584 roku Marcina Remusa. Wed\u0142ug Hermanna Freytaga (1918, s. 117) Matthias Wenzeslaus, kap\u0142an diecezji pomeza\u0144skiej, otrzyma\u0142 parafi\u0119 w Bogatce od rady gda\u0144skiej ju\u017c 22 listopada 1512 roku, po dobrowolnej rezygnacji Bartholomaeusa Lichtensteina; dokument nadania jest jedyn\u0105 znan\u0105 o nim wiadomo\u015bci\u0105. Abraham Hartwich zapisa\u0142 jednak, \u017ce Remus zosta\u0142 w 1584 roku osadzony w Bogatce jako pierwszy pastor ewangelicki; po niespe\u0142na o\u015bmiu latach powo\u0142ano go do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a w Gda\u0144sku.\n\nDzieje budowli to w znacznej cz\u0119\u015bci dzieje jej zniszcze\u0144. Podczas wyprawy kr\u00f3la Stefana Batorego na Gda\u0144sk wie\u015b ci\u0119\u017cko ucierpia\u0142a od wojsk, a przy grabie\u017cy spalono ko\u015bci\u00f3\u0142. Dawniej wie\u017ca mia\u0142a mie\u0107 wysok\u0105 iglic\u0119 i s\u0142u\u017cy\u0107 \u017ceglarzom za znak orientacyjny; przy naprawie ko\u015bcio\u0142a w 1584 roku obni\u017cono j\u0105, a jeszcze wi\u0119cej straci\u0142a po uderzeniu pioruna na pocz\u0105tku XVIII wieku.\n\nEphraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 we wrze\u015bniu 1576 roku, w czasie wojny z kr\u00f3lem Stefanem Batorym, i ocala\u0142y tylko mury wie\u017cy. Wn\u0119trze mia\u0142o 82 na 31 st\u00f3p, a w posadzce le\u017ca\u0142y kamienie z dat\u0105 1560. W 1682 roku przebudowano \u015bcian\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105 \u2014 znaleziono przy tym stary mur i kadzielnic\u0119 \u2014 i dostawiono zakrysti\u0119 o wymiarach 17 na 14 st\u00f3p; tablica wymienia przy tym pastora Gregoriusa Rosenberga. Mury wie\u017cy mia\u0142y ponad siedem i p\u00f3\u0142 stopy grubo\u015bci i 68 st\u00f3p wysoko\u015bci. Spalony w 1576 roku he\u0142m zacz\u0119to odbudowywa\u0107 dopiero w sierpniu 1653 roku, po 77 latach, a 24 listopada, w pi\u0105tym roku panowania Jana Kazimierza, uko\u0144czono iglic\u0119; ca\u0142a wie\u017ca mierzy\u0142a wtedy 164 stopy. Burza z p\u00f3\u0142nocy zerwa\u0142a 4 kwietnia 1694 roku, w po\u0142udnie, wierzcho\u0142ek iglicy z ga\u0142k\u0105, chor\u0105giewk\u0105 i gwiazd\u0105; naprawiono go 23 lipca tego roku. 9 lipca 1702 roku piorun zabi\u0142 Daniela G\u00fctza, a nauczyciela Johanna Crantza og\u0142uszy\u0142. W nocy drugiej niedzieli Adwentu 1703 roku, mi\u0119dzy dziewi\u0105t\u0105 a dziesi\u0105t\u0105, wichura z po\u0142udniowego zachodu zwali\u0142a wie\u017c\u0119 \u2014 zosta\u0142 tylko pie\u0144 z dzwonami \u2014 i zniszczy\u0142a doln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dachu ko\u015bcio\u0142a, cho\u0107 wewn\u0105trz nic nie ucierpia\u0142o. W 1704 roku, z powodu niepokoj\u00f3w, odbudowano j\u0105 skromnie i o po\u0142ow\u0119 ni\u017cej.\n\nDawna nawa przylega\u0142a do wie\u017cy szerzej ni\u017c ta, kt\u00f3r\u0105 opisywano w XIX wieku \u2014 \u015blady dawnych przewi\u0105za\u0144 by\u0142y na wie\u017cy widoczne. O tym, kiedy postawiono naw\u0119 p\u00f3\u017aniejsz\u0105, \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie. Wed\u0142ug Praetoriusa wzniesiono j\u0105 w konstrukcji szachulcowej w 1581 roku. Heise, na podstawie dalszych wiadomo\u015bci tego samego autora i daty na chor\u0105giewce nad wschodnim kra\u0144cem ko\u015bcio\u0142a, sk\u0142ania\u0142 si\u0119 ku schy\u0142kowi XVII i pocz\u0105tkowi XVIII wieku. Harnoch podaje natomiast, \u017ce budynek ko\u015bcielny postawiono z muru pruskiego w latach 1739\u20131743. Zirkwitz przypisa\u0142 chor\u0105giewce z Reichenbergu rok 1741. Wn\u0119trze nakrywa\u0142a p\u0142aska drewniana kolebka z bocznymi lunetami. O\u0142tarz, ambon\u0119 i chrzcielnic\u0119 wykonano w snycerce.\n\nWie\u017c\u0119 odnowiono w 1653 roku, prace przy ko\u015bciele notowano te\u017c w 1682. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) po Joachimie Heilu pastorem w Bogatce by\u0142 Melchior Lange (Langius), kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1624 roku; w nast\u0119pnym roku nast\u0105pi\u0142 po nim magister Albertus. Wed\u0142ug Hartwicha w 1630 roku przyby\u0142 do Bogatki licencjat Enoch H\u00fcsing m\u0142odszy, a gdy obj\u0105\u0142 inn\u0105 posad\u0119, przyszed\u0142 na jego miejsce w 1632 roku z Tujska Arnold Hypodidascalus, zwany te\u017c Sch\u00fclerem, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1646 roku. Wed\u0142ug Hartwicha po \u015bmierci Hypodidascalusa w 1646 roku przyszed\u0142 do Bogatki z Osic Jerzy Rubaldi, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1650 roku; w nast\u0119pnym roku powo\u0142ano z Nassenhuben Mateusza M\u00fcllera, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 urz\u0105d a\u017c do \u015bmierci w 1680 roku. \ud83d\udfe1 Aleksander Klemp podaje inne daty: Rubaldi obj\u0105\u0142 zb\u00f3r w Bogatce w maju 1647 roku i zmar\u0142 tu w kwietniu 1650 roku (s. 207), a M\u00fcller obj\u0105\u0142 go 12 maja 1650 roku i zmar\u0142 18 maja 1680 roku (s. 213). Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 210\u2013211) w 1693 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Bogatki Teodor Cunov (Cunovius), od 1681 roku duchowny w Pogorza\u0142ej Wsi, od 1683 roku pastor w Jasnej, a w 1693 roku przez kr\u00f3tki czas duchowny w Pomorskiej Wsi; zmar\u0142 tu 6 marca 1703 roku.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa uzupe\u0142nia te dane. Joachim Heyl (Heil), w 1589 roku nauczyciel w Pruszczu Gda\u0144skim (Praust), w 1593 roku baka\u0142arz szko\u0142y przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku, z kt\u00f3rej odszed\u0142 pod koniec tego roku, zosta\u0142 wprowadzony 21 grudnia 1611 roku i mieszka\u0142 w szkole, bo plebanii jeszcze nie odbudowano; wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa zmar\u0142 w 1613 roku. W czasie pierwszej wojny szwedzkiej ko\u015bci\u00f3\u0142 obs\u0142ugiwa\u0142 magister Simon Janichius z Koszwa\u0142, a w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej nie ma z tego czasu wpis\u00f3w. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa Enoch H\u00fcsing (Hutzing) m\u0142odszy dosta\u0142 powo\u0142anie do Bogatki w marcu 1631 roku; w 1632 roku zrezygnowa\u0142 w nadziei na urz\u0105d w Stargardzie, a wed\u0142ug innej wersji z\u0142o\u017cono go z urz\u0119du i wygnano na trzydzie\u015bci lat za wyst\u0105pienia z ambony przeciw burmistrzowi Valentinowi von Bodeck \u2014 Praetorius dodaje, \u017ce obie wersje mog\u0105 by\u0107 prawdziwe. Arnold Hypodidascalus, wprowadzony 7 listopada 1632 roku, zmar\u0142 w maju 1646 roku jako senior duchownych \u017bu\u0142aw, w wieku 86 lat. Mateusz M\u00fcller, urodzony 22 stycznia 1619 roku, straci\u0142 w 1650 roku urz\u0105d w Mokrym Dworze (Nassenhuben), bo nie chcia\u0142 milcze\u0107 wobec kalwinizmu; do Bogatki wprowadzono go 21 maja 1651 roku, a w 1659 roku by\u0142 kapelanem wojsk gda\u0144skich przy obl\u0119\u017ceniu sza\u0144ca na G\u0142owie Gda\u0144skiej. Zmar\u0142 10 marca 1680 roku jako najstarszy pastor na \u017bu\u0142awach; jego portret wisia\u0142 na lewo od ambony, a po zdj\u0119ciu w 1682 roku przechowywa\u0142 go syn, rektor szko\u0142y przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\nWed\u0142ug Hartwicha w 1680 roku przyszed\u0142 do Bogatki z Herrengrebin Jerzy Rosenberg; po Pawle Gotfrydzie Praetoriusie, kt\u00f3ry odszed\u0142 w 1699 roku do Oruni, przeniesiono tu z Osic Jana Fryderyka Dragheima \u2014 ten w 1714 roku sam zrezygnowa\u0142 z urz\u0119du, a jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 Daniel Wulff. W latach 1689\u20131699 proboszczem by\u0142 tu Paul Gottfried Praetorius, kt\u00f3ry razem z bratem Ephraimem zebra\u0142 wiadomo\u015bci o ko\u015bcio\u0142ach i szko\u0142ach Gda\u0144ska i okolicy. R\u0119kopis trafi\u0142 do biblioteki miejskiej w Gda\u0144sku; wyci\u0105g z niego Ephraim og\u0142osi\u0142 drukiem w 1704 i 1712 roku, a trzecie wydanie przygotowa\u0142 w 1760 roku gda\u0144ski ksi\u0119garz R\u00f6diger. Dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a Praetorius kaza\u0142 wpisa\u0107 starannym pismem do ksi\u0119gi ko\u015bcielnej z 1622 roku.\n\nWed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa Paul Gottfried Praetorius przyszed\u0142 z kaplicy w Wr\u00f3blewie (Sperlingsdorf): powo\u0142any 13 maja 1689 roku i ordynowany 24 maja, zosta\u0142 wprowadzony 31 maja; w czerwcu 1699 roku odszed\u0142 do Oruni (Ohra), a w 1701 roku do Ostrowitego (Osterwick). Jan Fryderyk Dragheim, wprowadzony 20 wrze\u015bnia 1699 roku, pisa\u0142 6 czerwca 1714 roku do rady, \u017ce w czasie ostatniej powodzi Wis\u0142y musia\u0142 szuka\u0107 schronienia w ko\u015bciele, \u017ce jego ziemia to siedem m\u00f3rg, a o dziesi\u0119cinach nic nie wie; zwolnienie otrzyma\u0142 11 lipca 1714 roku. Po Danielu Wolfie (1714\u20131726) przyszed\u0142 Carl Schmidt, urodzony w 1686 roku w Gda\u0144sku, wcze\u015bniej duchowny w domu poprawczym (Zuchthaus), kt\u00f3ry zmar\u0142 w 1729 roku; po nim Friedrich Nagel, kt\u00f3ry przyszed\u0142 w 1729 roku i zmar\u0142 14 czerwca 1759 roku, w 75 roku \u017cycia, a nast\u0119pnie Jacob Friedrich Meyer, wcze\u015bniej pastor na Helu, powo\u0142any 9 lipca 1759 roku, zmar\u0142y 15 maja 1776 roku.\n\nWed\u0142ug Harnocha w wojnie o sukcesj\u0119 polsk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 spalili Rosjanie, a w 1813 roku zdj\u0119li z wie\u017cy po\u0142ow\u0119 miedzianego pokrycia i zabrali cynowe piszcza\u0142ki z organ\u00f3w. Dopisek na marginesie kroniki parafii w Cedrach Wielkich podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bogatce (w dopisku: \u201edie Reichenbergsch[e] Kirche\u201d) spalili Rosjanie w 1734 roku. Dwa dzwony przela\u0142 w 1743 i 1745 roku Immanuel Wittwerk, a starszy z dzwon\u00f3w widzianych jeszcze przez Praetoriusa, odlany w 1537 roku, nosi\u0142 napis \u201eJacobe her Hispaniae ab omni clade nos protege\u201d.\n\nPraetorius opisa\u0142 te\u017c wyposa\u017cenie. Chrzcielnic\u0119 ufundowali Johann Wollin i George Marxen, a w 1600 roku pomalowa\u0107 j\u0105 kaza\u0142 Paul Gowert; ambon\u0119 pomalowano w 1646 roku staraniem Margarethy, wdowy po Hansie Ackermannie z Gro\u00df Plehnendorf. Nowy o\u0142tarz w miejsce starego, d\u0119bowego, sprawiono w 1702 roku za administratora Constantina Ferbera, a obraz Biczowania podarowa\u0142 w 1681 roku burmistrz Adrian von der Linde. Pierwsze w dziejach ko\u015bcio\u0142a organy zbudowa\u0142 w 1688 roku gda\u0144ski organmistrz Daniel Nitrowski; ustawiono je w 1689 roku i po\u015bwi\u0119cono w niedziel\u0119 Rogate, a w 1690 roku poz\u0142ocono i pomalowano z zapisu Hansa Gowerda. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa wi\u0119kszy dzwon nosi\u0142 niepe\u0142n\u0105 dat\u0119, kt\u00f3r\u0105 Praetorius odczyta\u0142 jako 1557, i napis \u201eJacob, Lux Hispaniae ab omni clade nos protege\u201d, a mniejszy odla\u0142 w 1580 roku Hans Barnstorb. Zegara bij\u0105cego nie by\u0142o, by\u0142 tylko zegar s\u0142oneczny z 1646 roku. Na po\u0142udniowo-zachodnim naro\u017cniku wie\u017cy pastor Matth\u00e4us M\u00fcller umie\u015bci\u0142 kamienn\u0105 tablic\u0119: woda sta\u0142a tu 17 kwietnia 1658 roku, gdy Szwedzi rok wcze\u015bniej, 7 marca, przekopali wa\u0142 naprzeciw sza\u0144ca na G\u0142owie pod Kiezmarkiem i zalali ca\u0142e \u017bu\u0142awy, a drugi raz 10 kwietnia 1674 roku, gdy mi\u0119dzy dziesi\u0105t\u0105 a jedenast\u0105 wieczorem przerwa\u0142 si\u0119 wa\u0142 przy stra\u017cnicy pod D\u0142ugim Polem. Praetorius pisze, \u017ce parafia nie mia\u0142a \u0142an\u00f3w, a dziesi\u0119cin \u2014 inaczej ni\u017c wszystkie inne parafie \u017cu\u0142awskie \u2014 tak\u017ce nie; wed\u0142ug Praetoriusa m\u00f3wiono, \u017ce dawniej mia\u0142a od Zakonu cztery \u0142any, utracone po wojnie polskiej, a w jego czasach do ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142a \u0142\u0105ka o powierzchni oko\u0142o siedmiu i p\u00f3\u0142 morgi i roczna op\u0142ata gospodarzy oko\u0142o 200 floren\u00f3w.\n\nZapiska \u201eO organach w ko\u015bciele w Bogatce\u201d, wpisana do ksi\u0119gi ko\u015bcielnej i przechowywana dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, opisuje los wcze\u015bniejszego instrumentu. Organy zbudowane w 1744 roku, z piszcza\u0142kami z cyny i metalu, mia\u0142y czterna\u015bcie g\u0142os\u00f3w, mi\u0119dzy innymi pryncypa\u0142 o\u015bmiostopowy, flet traverso, oktaw\u0119, kwinty, flet le\u015bny, sesquialter\u0119, viol\u0119 da gamba, mieszank\u0119 i puzony, a do tego cymbel, kot\u0142y i tremolo. W 1813 roku zrabowano z nich wszystkie piszcza\u0142ki, zostawiaj\u0105c tylko miechy, wiatrownice i skrzyni\u0119 powietrzn\u0105. W 1814 roku, na wielokrotne pro\u015bby, magistrat gda\u0144ski zgodzi\u0142 si\u0119 na loteri\u0119 na odbudow\u0119 zniszczonego ko\u015bcio\u0142a i organ\u00f3w, ale nie przynios\u0142a ona pieni\u0119dzy; w 1816 roku zebrano dobrowolne datki w\u015br\u00f3d parafian, gospodarzy, zagrodnik\u00f3w, ogrodnik\u00f3w, rybak\u00f3w i komornik\u00f3w, za kt\u00f3re zam\u00f3wiono pierwsze g\u0142osy. 25 grudnia 1816 roku organy zabrzmia\u0142y zn\u00f3w po raz pierwszy z pryncypa\u0142em, kosztuj\u0105cym 250 floren\u00f3w; przy przewo\u017ceniu tego g\u0142osu w\u00f3z kierowany przez Salomona Meyera przewr\u00f3ci\u0142 si\u0119, piszcza\u0142ki pogi\u0119\u0142y si\u0119 i cz\u0119\u015b\u0107 z nich d\u0142ugo nie wydawa\u0142a w\u0142a\u015bciwego tonu. Kolejne g\u0142osy dochodzi\u0142y w 1817 roku: w trzeci\u0105 niedziel\u0119 po Objawieniu Pa\u0144skim, 26 stycznia, oktawa, w pierwsze \u015bwi\u0119to Zielonych \u015awi\u0105t, 25 maja, bourdon i flet, a 17 sierpnia, w jedenast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, kwinta i flet le\u015bny; organmistrz Heinrich Wegner pracowa\u0142 przy nich jeszcze w nast\u0119pnych latach. Nowe organy, z peda\u0142em i czternastoma g\u0142osami, sprawiono w 1874 roku; \u017cyrandol by\u0142 darem.\n\nNa ko\u0144cu ksi\u0119gi ko\u015bcielnej, sporz\u0105dzonej w 1801 roku dla Bogatki, Weslinke, Neuendorf i Gro\u00df Plehnendorf (dopisek na karcie tytu\u0142owej dodaje Klein Plehnendorf i Przejazdowo, po niemiecku Quadendorf), wpisano notatki o ko\u015bciele, plebanii i szkole; cz\u0119\u015b\u0107 z nich spisa\u0142 w pierwszej osobie pastor Daniel Friedrich Warneck. Wed\u0142ug nich 23 maja 1812 roku oddano w ratuszu w Gda\u0144sku srebra ko\u015bcio\u0142a, z kt\u00f3rych sprzeda\u017cy mia\u0142a zosta\u0107 pokryta wymagana op\u0142ata w wysoko\u015bci 200 000 frank\u00f3w: srebrny, wewn\u0105trz z\u0142ocony dzbanek z pokryw\u0105, z napisem na dnie \u201eReichenberg Anno 1693\u201d, srebrn\u0105 puszk\u0119 na op\u0142atki z napisem \u201eReichenberg Anno 1694\u201d i srebrny z\u0142ocony kielich na miedzianej z\u0142oconej stopie z napisem \u201eMatthaeus Muellerus Anno 1668\u201d. Kielich, jak dopisa\u0142 Warneck, prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a odzyskali od komisji na pro\u015bb\u0119. 16 stycznia 1813 roku weszli do Bogatki kozacy rosyjscy. Od 17 stycznia do 7 lutego nabo\u017ce\u0144stw nie by\u0142o, a 28 lutego, w niedziel\u0119 Esto mihi, odwo\u0142ano modlitw\u0119 (Betstunde), bo by\u0142y tylko dwie osoby. Gdy 27 lutego obl\u0119\u017ceni w Gda\u0144sku otworzyli \u015bluz\u0119 w Gro\u00df Walddorf, woda dotar\u0142a do Bogatki w dniach od 28 lutego do 1 marca. 7 marca, w niedziel\u0119 Invocavit, z powodu silnej burzy nikt nie przyszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a, a 14 marca, w niedziel\u0119 Reminiscere, w zwyk\u0142ym nabo\u017ce\u0144stwie wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 tylko 20 s\u0142uchaczy.\n\n14 lipca 1813 roku Warneck dosta\u0142 od rosyjskiego pu\u0142kownika rozkaz opuszczenia mieszkania i w dniach 18\u201320 lipca przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 z Bogatki do Kriefkoll; wkr\u00f3tce domy musieli opu\u015bci\u0107 wszyscy mieszka\u0144cy parafii. Od 18 lipca 1813 roku, pi\u0105tej niedzieli po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, nabo\u017ce\u0144stw nie odprawiano. Gdy 1 wrze\u015bnia 1813 roku pastor musia\u0142 odda\u0107 klucze do ko\u015bcio\u0142a oficerowi, kt\u00f3ry dowodzi\u0142 rosyjskim posterunkiem w plebanii i chcia\u0142 wystawi\u0107 na wie\u017cy czujki, kaza\u0142 wynie\u015b\u0107 naczynia o\u0142tarzowe, wisz\u0105cy metalowy \u017cyrandol i kilka mosi\u0119\u017cnych lichtarzy i przekaza\u0142 je prze\u0142o\u017conemu ko\u015bcio\u0142a Andreasowi Arndtowi z Gro\u00df Plehnendorf, kt\u00f3ry przebywa\u0142 w Steblewie (St\u00fcblau). We wrze\u015bniu 1813 roku Rosjanie spalili w parafii dwa gospodarstwa: w Bogatce gospodarstwo Johanna Diedericha Schoenknechta, a w Rosgarten gospodarstwo mennonity Petera Ensa. Z ko\u015bcio\u0142a zabrali obie pary lichtarzy o\u0142tarzowych, z kt\u00f3rych dwa lichtarze p\u00f3\u017aniej si\u0119 odnalaz\u0142y, wybili okna zakrystii i zdarli sk\u00f3rzane obicia z \u0142awek i z \u0142awki komunijnej przy o\u0142tarzu, a z obu dzwon\u00f3w zabrano serca. Organy, z\u0142o\u017cone w wi\u0119kszo\u015bci z piszcza\u0142ek cynowych i o\u0142owianych, zosta\u0142y ca\u0142kowicie zniszczone; ten sam los spotka\u0142 mi\u0119dzy innymi organy w kaplicy w Plehnendorf i w ko\u015bciele w Koszwa\u0142ach (Gottswalde), te ostatnie zniszczone tylko cz\u0119\u015bciowo. We wrze\u015bniu 1813 roku woda sta\u0142a przy wie\u017cy na wysoko\u015bci czterech st\u00f3p, w ko\u015bciele na sze\u015b\u0107 cali, w plebanii na jedn\u0105 stop\u0119, a w szkole na dwie stopy; w kwietniu 1814 roku przy wie\u017cy na trzy stopy i dziewi\u0119\u0107 cali, a w ko\u015bciele ju\u017c tylko przy o\u0142tarzu, gdzie zapad\u0142a si\u0119 ziemia. 20 kwietnia 1814 roku Warneck wr\u00f3ci\u0142 do Bogatki, p\u0142yn\u0105c \u0142odzi\u0105 a\u017c do progu plebanii; \u017cona i dziecko wr\u00f3cili 16 maja. 24 kwietnia 1814 roku, w niedziel\u0119 Misericordias Domini, po raz pierwszy od 18 lipca 1813 roku zn\u00f3w odprawiono nabo\u017ce\u0144stwo. Komuni\u0119, udzielan\u0105 dawniej co dwa tygodnie, z powodu mniejszej liczby ludzi udzielano odt\u0105d co cztery do pi\u0119ciu tygodni. Nowe serca dzwon\u00f3w, wa\u017c\u0105ce 42 i 32 funty, podarowa\u0142a ko\u015bcio\u0142owi wdowa Anna Renata Morgenroth z domu Warneck z Gda\u0144ska, w\u0142a\u015bcicielka gospodarstwa w Bogatce; 12 czerwca 1814 roku, w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, po raz pierwszy zn\u00f3w dzwoniono na nabo\u017ce\u0144stwo. Z plebanii zabrano okna, zamki i dwoje drzwi, a tapety zdarto; woda odsun\u0119\u0142a piece od \u015bcian. Pastor mia\u0142 teraz do dyspozycji trzy izby zamiast pi\u0119ciu. Ze szko\u0142y zabrano okna, zamki, sto\u0142y i \u0142awki. 13 lutego 1815 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 za po\u015brednictwem radcy miejskiego Trendelenburga 150 gulden\u00f3w pruskich z daru towarzystwa dobroczynnego w Londynie na odbudow\u0119 plebanii i szko\u0142y, p\u0142ot\u00f3w wok\u00f3\u0142 ogrod\u00f3w pastora i nauczyciela i na zakup drzew owocowych; w ogrodzie pastora obumar\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t drzew owocowych. Z sumy, kt\u00f3r\u0105 z Anglii dobrowolnie przekazano dla poszkodowanych przez wojn\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w, przeznaczono dla parafii w Bogatce 1175 gulden\u00f3w pruskich; pomoc otrzymali tylko najbardziej potrzebuj\u0105cy, wdowy i sieroty.\n\nNotatki opisuj\u0105 te\u017c budynki. Ko\u015bci\u00f3\u0142, nazwany w nich \u201eobecnym, zbudowanym w 1743 roku\u201d (\u201edie jetzige im Jahre 1743 erbaute Kirche\u201d), mia\u0142 od po\u0142udnia sze\u015b\u0107, od wschodu trzy, a od p\u00f3\u0142nocy pi\u0119\u0107 p\u00f3l okiennych; od zachodu sta\u0142a wie\u017ca, do kt\u00f3rej by\u0142 dobudowany, a naprzeciw o\u0142tarza, po stronie zachodniej, organy z ch\u00f3rem organowym. W 1801 roku Susanna Dau z domu Pahl z Bogatki, wdowa po Heinrichu Dau, ufundowa\u0142a przy p\u00f3\u0142nocnej \u015bcianie ma\u0142y ch\u00f3r, na kt\u00f3ry wchodzi\u0142o si\u0119 schodami od wschodu, za o\u0142tarzem. Najstarsz\u0105 zachowan\u0105 ksi\u0119g\u0105 rachunkow\u0105 ko\u015bcio\u0142a by\u0142a ksi\u0119ga z 1742 roku, pierwsza po spaleniu ko\u015bcio\u0142a w czasie obl\u0119\u017cenia. 17 stycznia 1818 roku huragan zerwa\u0142 wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dachu ko\u015bcio\u0142a i wybi\u0142 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 okien ko\u015bcio\u0142a i zakrystii, a chor\u0105giewk\u0119 na wschodnim kra\u0144cu ko\u015bcio\u0142a z\u0142ama\u0142 i odrzuci\u0142. Nast\u0119pnego dnia, w niedziel\u0119 Septuagesimae, nabo\u017ce\u0144stwa w ko\u015bciele nie by\u0142o, a na modlitw\u0119 w izbie szkolnej przysz\u0142y 23 osoby. W lutym i marcu 1818 roku okna oprawiono na nowo w o\u0142\u00f3w, a ca\u0142kiem zniszczone wykonano od nowa; szklenie kosztowa\u0142o 941 gulden\u00f3w i 4 grosze gda\u0144skie, z czego mistrz szklarski Schrage podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi 141 gulden\u00f3w i 4 grosze. W 1819 roku w miejscach, gdzie brakowa\u0142o miedzi, i w kilku uszkodzonych miejscach iglic\u0119 wie\u017cy pokryto blach\u0105 cynowan\u0105. Pomalowano j\u0105 na zielono (przedtem by\u0142a czarna), a ga\u0142k\u0119, chor\u0105giewk\u0119 i krzy\u017c na \u017c\u00f3\u0142to; szachulcow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wie\u017cy pomalowano wtedy tak, \u017ce mur by\u0142 \u017c\u00f3\u0142ty, a drewniane s\u0142upy br\u0105zowe. Plebania, z trzema murowanymi kominami i dachem z dach\u00f3wki, mia\u0142a pi\u0119\u0107 izb i ma\u0142\u0105 \u201ezielon\u0105 izb\u0119\u201d; mierzy\u0142a 72 stopy z zachodu na wsch\u00f3d i 36 st\u00f3p z p\u00f3\u0142nocy na po\u0142udnie, a wej\u015bcie mia\u0142a od p\u00f3\u0142nocy. Stajnia i stodo\u0142a sta\u0142y pod wsp\u00f3lnym dachem krytym strzech\u0105. Do pastora nale\u017ca\u0142o osiem m\u00f3rg ziemi: sze\u015b\u0107 w obr\u0119bie Bogatki, z czego trzy przy jego ogrodzie, cmentarzu i ogrodzie szkolnym, i dwie w obr\u0119bie Weslinke; jego ogr\u00f3d warzywny graniczy\u0142 od zachodu z cmentarzem przyko\u015bcielnym. Dopisek podaje, \u017ce nowy mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol, wa\u017c\u0105cy oko\u0142o dw\u00f3ch cetnar\u00f3w i wykonany na wz\u00f3r \u017cyrandola z ko\u015bcio\u0142a w Kiezmarku (K\u00e4semark), podarowa\u0142 w 1853 roku gospodarz J. Jac. Stamm z Gro\u00df Plehnendorf.\n\nParafia liczy\u0142a w czasach Harnocha 1241 dusz. Wed\u0142ug tego samego tomu poza dzwonem z 1537 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 wcze\u015bniej tak\u017ce dzwon z 1580 roku; oba zast\u0105pi\u0142y dzwony z lat 1743 i 1745.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 246 mieszka\u0144c\u00f3w: 199 luteran\u00f3w, 41 katolik\u00f3w i 6 mennonit\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Reichenberg* 38 budynk\u00f3w mieszkalnych i 350 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 319 ewangelik\u00f3w, 22 katolik\u00f3w i dziewi\u0119ciu mennonit\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 28 gospodarstw ch\u0142opskich i dwie zagrody cha\u0142upnicze. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 366 mieszka\u0144c\u00f3w: 341 ewangelik\u00f3w, 23 katolik\u00f3w i 2 mennonit\u00f3w. Katolicy podlegali wtedy kaplicy kr\u00f3lewskiej w Gda\u0144sku. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 321 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich niemieckoj\u0119zycznych \u2014 294 ewangelik\u00f3w, 20 katolik\u00f3w i 7 innych chrze\u015bcijan. Katolicy mieli ju\u017c wtedy parafi\u0119 w Woc\u0142awach. Mimo \u017cu\u0142awskiego po\u0142o\u017cenia w\u0142asnej gminy mennonickiej w Bogatce nie odnotowano.\n\nPrzy ko\u015bciele dzia\u0142a\u0142a dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka, do kt\u00f3rej w 1887 roku chodzi\u0142o 159 dzieci. Wiadomo\u015bci o niej si\u0119gaj\u0105 znacznie dawniejszych czas\u00f3w: w 1614 roku tutejszy duchowny skar\u017cy\u0142 si\u0119 radzie na nauczyciela, \u017ce w\u0142\u00f3czy si\u0119 zamiast uczy\u0107, a w 1684 roku postawiono nowy budynek szkolny w murze pruskim za oko\u0142o 320 gulden\u00f3w \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 plany starego i nowego domu szkolnego, opublikowane przez Waschinskiego. Wed\u0142ug notatek w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej w 1811 roku pastor Warneck kupi\u0142 dla szko\u0142y ksi\u0105\u017cki z funduszu kasy szkolnej dla ubogich, a w 1819 roku rejencja postanowi\u0142a, \u017ce trzy gospodarstwa w Weslinke pozostan\u0105 przy szkole w Bogatce i nie przejd\u0105 do szko\u0142y w Schoenrohr, bo droga po wale wi\u015blanym by\u0142a dla dzieci niebezpieczna. Gda\u0144skiego \u015bpiewnika z 1810 roku, licz\u0105cego 925 pie\u015bni, wraz z now\u0105 agend\u0105 z 1811 roku na wsiach gda\u0144skiego terytorium nie wprowadzono; zrobi\u0142 to tylko w 1811 roku duchowny w Leszkowach (Letzkau).\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1346 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1893 roku Max Rode. W marcu 1904 roku Kr\u00f3lewska Komisja Generalna dla prowincji Prusy Zachodnie i Pozna\u0144skie w Bydgoszczy og\u0142osi\u0142a post\u0119powanie o wykup ci\u0119\u017car\u00f3w realnych, kt\u00f3re w\u0142a\u015bciciele grunt\u00f3w w Przejazdowie (Quadendorf) \u015bwiadczyli na rzecz ewangelickiej plebanii i organist\u00f3wki w Bogatce. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Bogatce liczy\u0142a wtedy 1458 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1916 roku Hermann Schm\u00f6kel.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w z lat 1614\u20131625 i od 1631 roku, \u015blub\u00f3w z lat 1613\u20131648 i od 1651, zgon\u00f3w od 1613, konfirmacji z lat 1729\u20131776 i od 1803 oraz wykazy komunikant\u00f3w, zachowane z przerwami od 1632 roku, a imienne od 1826. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1614\u201425; 1631\u2014 Tr 1613\u201448; 1651\u2014 St 1613\u2014 K 1632\u201435; 1699\u20141715; 1726\u201479; 1801\u201405; 1810\u2014. Seit 1826 sind die Verzeichnisse namentlich. Konf 1729\u201476; 1803\u2014\u201d.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej zachowa\u0142y si\u0119 duplikaty ksi\u0105g metrykalnych z lat 1809\u20131874, czyli odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1945 roku, po wej\u015bciu Armii Czerwonej do wsi.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Powtarzana jest wiadomo\u015b\u0107 o wyrytych na wie\u017cy znakach wielkiej wody Wis\u0142y z lat 1658, 1691, 1747 i 1829; ani u Heisego, ani u Harnocha nie znajduje ona potwierdzenia. R\u0119kopis Ephraima Praetoriusa zna wod\u0119 z 17 kwietnia 1658 roku, ale z kamiennej tablicy pastora Matth\u00e4usa M\u00fcllera na naro\u017cniku wie\u017cy, nie ze znaku wyrytego w murze, i notuje na tej tablicy drug\u0105 pow\u00f3d\u017a, z 10 kwietnia 1674 roku; pozosta\u0142ych lat nie wymienia. Notatki w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej sporz\u0105dzonej w 1801 roku podaj\u0105, \u017ce na kamieniu osadzonym w murze wie\u017cy wyryto poziom wody z 1658 roku, cztery stopy, i z 1674 roku, trzy i p\u00f3\u0142 stopy; lat 1691, 1747 i 1829 nie wymieniaj\u0105. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa wie\u017c\u0119 zwali\u0142a wichura w Adwencie 1703 roku, a w 1704 roku odbudowano j\u0105 o po\u0142ow\u0119 ni\u017cej; o obni\u017ceniu wie\u017cy przy naprawie z 1584 roku r\u0119kopis nie m\u00f3wi, a o piorunie z 9 lipca 1702 roku pisze, \u017ce zabi\u0142 cz\u0142owieka. Ksi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich podaje \u015bmier\u0107 Joachima Heyla w 1611 roku, a Melchiora Langiusa w 1621 roku; wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa Heyl, wprowadzony 21 grudnia 1611 roku, zmar\u0142 w 1613 roku, a Langius w pa\u017adzierniku 1624 roku, jak u Hartwicha. Enoch H\u00fcsing m\u0142odszy przyby\u0142 do Bogatki wed\u0142ug Hartwicha w 1630 roku, a wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa powo\u0142anie otrzyma\u0142 w marcu 1631 roku. Pastora, kt\u00f3ry w 1680 roku przyszed\u0142 z Herrengrebin, Hartwich nazywa Georgiusem, czyli Jerzym Rosenbergiem; r\u0119kopis Praetoriusa i ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaj\u0105 imi\u0119 Gregorius (Gregor), czyli Grzegorz. Dzwon, kt\u00f3ry Harnoch datuje na 1537 rok, nosi\u0142 wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa niepe\u0142n\u0105 dat\u0119, kt\u00f3r\u0105 sam Praetorius odczyta\u0142 jako 1557, i napis \u201eJacob, Lux Hispaniae ab omni clade nos protege\u201d. Wed\u0142ug Harnocha Rosjanie zdj\u0119li w 1813 roku z wie\u017cy po\u0142ow\u0119 miedzianego dachu (\u201edie H\u00e4lfte des Kupferdaches\u201d). Notatki w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej sporz\u0105dzonej w 1801 roku m\u00f3wi\u0105 o \u201edu\u017cej cz\u0119\u015bci\u201d miedzi zdj\u0119tej z iglicy wie\u017cy (\u201eeinen gro\u00dfen Theil des Kupfers\u201d, s. 892), a przy naprawie z 1819 roku \u2014 o \u201ecz\u0119\u015bci\u201d miedzi (\u201eein Theil des Kupfers\u201d, s. 896).\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Martinus Remus (1584), Bartholomaeus Boetius (1592), Joachim Heyl (1611), Melchior Palatinus Langius (1613), Gregor Rosenberg (1680), Johann Friedrich Dragheim (1699), Daniel Wolf (1714), Johann Benjamin Willet (1806), Emanuel Gottlieb Stammer (1807), Daniel Friedrich Warneck (1810), Carl Wilhelm Ludwig Worczewski (1834), Johann Friedrich Herrmann (do 1853), Otto Friedrich Wilhelm Schweers (1853), Samuel Julius Wilhelm Graentz (1869), August Konrad Wiederhold (1883), Adolf Richard Funck (1889), Arthur Friedrich Leon Brausewetter (1890), Max Gotthilf Gustav Adolf Rode (1893), Hermann Carl Ernst Freytag (1903), Johann Karl Ferdinand Skorka (1909), Ernst Hermann Franz Lippky (1914), Hermann August Johannes Schm\u00f6kel (1916\u20131927), Werner Lippky (1928), Peter Hoffmann (1935), Erich Gr\u00fcbnau (1938). Bez podanego roku: Johann Gottfried Krieger, Matthias Wenceslaus.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 292 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1794 dusze. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1909 roku, Johannes Skorka, urodzony w 1870 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 188, 193, 208; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eRychemberk\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 401; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 133; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 5, nr 55; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1 H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 133\u2013134; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 192; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 496, 525\u2013526, 557; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Niederung, poz. 49; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Danziger Niederung, poz. 49; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 210\u2013211, nr 144; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); Bogatka (Reichenberg) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, infopl.info; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 184; E. Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis, bestehend in kurtzer Verzeichnis der Evangelischen Prediger\u2026\u201d, Leipzig 1704 (przedmowa i wykaz duchownych Reichenbergu); V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Danzig 1940 (zestawienie chor\u0105giewek i opis pomnika poleg\u0142ych); \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, pod redakcj\u0105 T. Paneckiego i M. S\u0142onia, cz\u0119\u015b\u0107 II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczeg\u00f3\u0142owe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 23, 30; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 28; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 35; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 56, pozycja 248; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 174, 226; t. 2, s. 396, 520, 540, 633, 661; t. 3, s. 786, 796, 823, 998; t. 4, s. 1047, 1096, 1097; t. 5, s. 1457, 1489, 1511; t. 6, s. 1605, 1670, 1709, 1743; t. 7, s. 1922, 1956, 1977, 1992, 2011, 2019; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 marca 1904 roku, s. 13 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 116\u2013117; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 108; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 34r\u201340v; Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder) z lat 1648\u20131716, z kronik\u0105 i rejestrem dar\u00f3w pastor\u00f3w Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 207, 210\u2013211, 213; Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Bogatce (\u201eReichenbergisches Kirchen-Buch\u201d), sporz\u0105dzona w 1801 roku, z notatkami o ko\u015bciele, plebanii i szkole na s. 887\u2013908 (w tym zapiska \u201eVon der Orgel in der Reichenberger Kirche\u201d, s. 888), w portalu Archion: \u201eSonstige Verzeichnisse 1614\u20131821\u201d, \u201eChronikalische Aufzeichnungen\u201d, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5764 (Archion 17717).*","built_year":1581,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Bogatka \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Bogatka"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info \u2014 Bogatka","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Bogatka"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bogatka (Reichenberg) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/index.php/pg/gpruszcz/bogatka"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 133","tytul_przed_B4_2026_10_11":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 1: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1885, s. 133","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 401","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eRychemberk\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 188, 193, 208","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 56, pozycja 248","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 174, 226; t. 2, s. 396, 520, 540, 633, 661; t. 3, s. 786, 796, 823, 998; t. 4, s. 1047, 1096, 1097; t. 5, s. 1457, 1489, 1511; t. 6, s. 1605, 1670, 1709, 1743; t. 7, s. 1922, 1956, 1977, 1992, 2011, 2019","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 marca 1904 roku, s. 13 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LMKHDHR3YDSD4LAYRWBFDOETBPLARR46"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 116\u2013117","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 34r\u201340v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder) z lat 1648\u20131716, z kronik\u0105 i rejestrem dar\u00f3w pastor\u00f3w Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228)","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 108","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 207, 210\u2013211, 213","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Bogatce (\u201eReichenbergisches Kirchen-Buch\u201d), sporz\u0105dzona w 1801 roku, z notatkami o ko\u015bciele, plebanii i szkole na s. 887\u2013908 (w tym zapiska \u201eVon der Orgel in der Reichenberger Kirche\u201d, s. 888), w portalu Archion: \u201eSonstige Verzeichnisse 1614\u20131821\u201d, \u201eChronikalische Aufzeichnungen\u201d, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5764 (Archion 17717)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0285","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3204,"lng":18.7731,"name_de":"Reichenberg","name_pl":"Bogatka \u2014 ruiny ko\u015bcio\u0142a (Reichenberg)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Boguszach, po niemiecku Boggusch, le\u017cy na terenie le\u015bnym, na dzia\u0142ce 50/1. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go w arkuszu gminy Sadlinki pod pozycj\u0105 10, z nazw\u0105 \u201eBogusze (Bia\u0142ki)\u201d. W tej ewidencji figuruje jako dawny cmentarz ewangelicki.\n\nBogusze to dawna wie\u015b szlachecka z le\u015bnictwem w \u00f3wczesnym powiecie kwidzy\u0144skim. W gminie Sadlinki Bogusze s\u0105 dzi\u015b przysi\u00f3\u0142kiem. Poczt\u0119 i telegraf mia\u0142a w Kwidzynie. 16 lipca 1938 roku w\u0142adze niemieckie zmieni\u0142y nazw\u0119 wsi na Hildebrandsdorf.\n\nSpis z 1885 roku, w cz\u0119\u015bci po\u015bwi\u0119conej obwodom dworskim, na stronie 80 pod pozycj\u0105 131, wykaza\u0142 tu 189 mieszka\u0144c\u00f3w: 169 ewangelik\u00f3w i 20 katolik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny notuje 15 dom\u00f3w i 198 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 25 katolik\u00f3w; do maj\u0105tku nale\u017ca\u0142y 62 morgi. W okolicy rozci\u0105ga\u0142o si\u0119 10 928 m\u00f3rg lasu rz\u0105dowego. W spisie z 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 119 mieszka\u0144c\u00f3w i wszyscy podali niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty: 104 ewangelik\u00f3w i 15 katolik\u00f3w.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie i Agathon Harnoch wymienia Bogusze w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych; parafia kwidzy\u0144ska liczy\u0142a w 1890 roku 17 000 dusz. W 1939 roku Bogusze nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Sadlinkach (Sedlinen). W wykazie duchownych Rhesy z 1834 roku list\u0119 przy katedrze kwidzy\u0144skiej otwiera Simon Klein, okre\u015blony jako \u201eucze\u0144 Lutra\u201d; od 1560 roku katedra mia\u0142a te\u017c osobnego diakona dla wiernych m\u00f3wi\u0105cych po polsku \u2014 pierwszym z nich by\u0142 Johann Oningius, po\u015bwiadczony w 1560 i 1567 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 104 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, strona 80, pozycja 131; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), strona 44, pozycja 113; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, poz. 10; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 230\u2013237; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 515\u2013516; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Hildebrandsdorf w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"polskie-cmentarze.pl, has\u0142o \u201eCmentarze gm. Kwidzyn\u201d","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-kwidzynski/Gmina-Kwidzyn/Kwidzyn","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cmentarze gm. Kwidzyn \u2014 Polskie Cmentarze / Zabytek.pl"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Cmentarze gm. Kwidzyn","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cmentarze gm. Kwidzyn \u2014 Polskie Cmentarze / Zabytek.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Bogusze","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Hildebrandsdorf (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=53470"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 515\u2013516","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IV/28/2024 Rady Gminy Sadlinki z dnia 13 sierpnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2024, poz. 3746, s. 31\u201332, 49, 57","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2024&book=0&position=3746"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0415","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.683476,"lng":18.92095,"name_de":"Boggusch","name_pl":"Bogusze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Boles\u0142awicach le\u017cy na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych, do kt\u00f3rych prowadzi droga polna. Ma powierzchni\u0119 oko\u0142o 2170 metr\u00f3w kwadratowych i wymiary trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 na sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dwa metry; jest u\u0142o\u017cony z p\u00f3\u0142nocnego zachodu na po\u0142udniowy wsch\u00f3d i obwiedziony bukami i d\u0119bami. W monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego czytamy, \u017ce graniczne d\u0119bowe nasadzenia biegn\u0105 wok\u00f3\u0142 ca\u0142ego obwodu i wydzielaj\u0105 cmentarz z krajobrazu. Cmentarz by\u0142 pierwotnie mniejszy: wewn\u0105trz wida\u0107 dawn\u0105 granic\u0119 w postaci wa\u0142u ziemnego, a poszerzono go najprawdopodobniej na pocz\u0105tku XX wieku.\n\nW obr\u0119bie cmentarza zachowa\u0142y si\u0119 \u017celiwny krzy\u017c z 1910 roku, fragmenty lastriko i betonowy obrys grobu, a z czytelnych inskrypcji znane s\u0105 poch\u00f3wki Alberta Krausego, zmar\u0142ego w 1910 roku, i Albertine Schulz, zmar\u0142ej w 1915 roku. Dzi\u015b jest nieczynny, a w starodrzewie le\u017c\u0105 relikty nagrobk\u00f3w.\n\nBoles\u0142awice, po niemiecku Ulrichsfelde, powsta\u0142y w XVIII wieku jako wie\u015b kolonizacyjna w powiecie s\u0142upskim: oko\u0142o 1780 roku pruska Kamera Wojny i Domen za\u0142o\u017cy\u0142a je na zachodniej cz\u0119\u015bci grunt\u00f3w Kobylnicy. Pagel zapisuje, \u017ce wszyscy mieszka\u0144cy wsi byli ewangelikami. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o; mieszka\u0144cy nale\u017celi przez Kobylnic\u0119 do parafii przy ko\u015bciele zamkowym w S\u0142upsku. W wierszu spisu z 1895 roku figuruje ta sama parafia, a M\u00fcller w ha\u015ble ko\u015bcio\u0142a zamkowego odnotowuje \u201eEingepfarrt Ulrichsfelde\u201d. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 233 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Wie\u015b podlega\u0142a okr\u0119gowi urz\u0119dowemu w \u0141osinie (Lossin). Nauczycielami byli Otto Krause i Willi Schmidt.\n\nW nocy z 7 na 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce po Rosjanach przyszli Polacy, zaj\u0119li gospodarstwa i mieszkania, a wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. Kartoteka Heimatortskartei Pommern odnalaz\u0142a p\u00f3\u017aniej 88 z nich w RFN i 54 w NRD. Straty wojenne i zwi\u0105zane z wysiedleniem to 6 poleg\u0142ych, 3 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 14 zaginionych.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje plan cmentarza jako zbli\u017cony do kwadratu, a serwis o cmentarzach ewangelickich powiatu \u2014 jako prostok\u0105t.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, s. 174\u2013175, poz. 131; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Boles\u0142awice; Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 464; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Ulrichsfelde, s. 978\u2013979.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 464","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0575","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.447709,"lng":16.960545,"name_de":"Ulrichsfelde","name_pl":"Boles\u0142awice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Boles\u0142awowo \u2014 po niemiecku Modrowshorst, w polskiej tradycji Modrowo \u2014 le\u017cy w gminie Skarszewy. We wsi znajduje si\u0119 cmentarz ewangelicki. Na dawnym cmentarzu zachowa\u0142 si\u0119 kamienny pomnik rodziny Modrow; wed\u0142ug opisu wsi og\u0142oszonego na stronie gda\u0144skiej \u201eSolidarno\u015bci\u201d kto\u015b wci\u0105\u017c zostawia przy nim kwiaty i zapala znicze.\n\nOd 1341 roku do pocz\u0105tku dwudziestego wieku miejscowo\u015b\u0107 nazywa\u0142a si\u0119 Nugut, Nigut albo Nygut; od drugiej po\u0142owy pi\u0119tnastego stulecia nale\u017ca\u0142a do starost\u00f3w skarszewskich, a w latach 1626\u20131629 rezydowali w niej wojewodowie pomorscy. Po 1772 roku przesz\u0142a w niemieckie r\u0119ce, a pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku kupili j\u0105 od majora von Knoblaucha pruski oficer Georg Modrow z \u017con\u0105 Gertrud\u0105. Wed\u0142ug relacji opublikowanej przez gda\u0144sk\u0105 \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d sta\u0142o si\u0119 to w 1889 roku. Odt\u0105d wie\u015b zacz\u0119to nazywa\u0107 Modrowem. Georg Modrow wzni\u00f3s\u0142 w 1902 roku neoklasycystyczny dw\u00f3r, a zesp\u00f3\u0142 dworski i folwarcki pochodzi z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku i z 1902 roku. W rejestrze zabytk\u00f3w zesp\u00f3\u0142 figuruje od 17 listopada 1994 roku pod numerem A-1489. Dzisiejsz\u0105 nazw\u0119 nadano 15 lutego 1950 roku: Modrowo zmieniono na Boles\u0142awowo, dla uczczenia Boles\u0142awa Bieruta.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 w obszarze dworskim Modrowshorst 18 dom\u00f3w mieszkalnych i 232 mieszka\u0144c\u00f3w. W tej liczbie 180 os\u00f3b poda\u0142o j\u0119zyk niemiecki i wszystkie by\u0142y wyznania ewangelickiego; po polsku m\u00f3wi\u0142o 37 os\u00f3b, wszystkie wyznania katolickiego, a dla pi\u0119tnastu os\u00f3b dwuj\u0119zycznych tablica spisu wyznania nie podaje. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach, a we wsi mie\u015bci\u0142y si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy dla okolicy.\n\nModrowowie mieszkali w maj\u0105tku do 1945 roku i tam pozostali. Werner Modrow, syn Georga, jego \u017cona Marion i ich m\u0142odszy syn zmarli 6 marca 1945 roku; relacja m\u00f3wi o wsp\u00f3lnie podj\u0119tej decyzji wobec zbli\u017caj\u0105cego si\u0119 frontu. Wed\u0142ug tej samej relacji tu\u017c przedtem gospodarze przygotowali dla pracownik\u00f3w koperty z rozliczeniami. Pochowano ich w parku przy dworze, a w 1966 roku, po ekshumacji, ich prochy przeniesiono na cmentarz ewangelicki, le\u017c\u0105cy oko\u0142o 500 metr\u00f3w od maj\u0105tku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Skarszewy (Sch\u00f6neck) i podaje tu 180 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 144; Ryszard Ku\u017ama, \u201eBoles\u0142awowo. Wie\u015b z ukrytym skarbem\u201d, Region Gda\u0144ski NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d, 5 listopada 2022; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eBoles\u0142awowo. Wie\u015b z ukrytym skarbem\u201d \u2014 strona Regionu Gda\u0144skiego NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d; opis cmentarzy na stronie parafii w Skarszewach (parafiaskarszewy.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Boles\u0142awowo. Wie\u015b z ukrytym skarbem \u2014 Solidarno\u015b\u0107 Gda\u0144sk","url":"https://solidarnosc.gda.pl/po-godzinach-z-solidarnoscia/cudze-chwalicie-swego-nie-znacie/boleslawowo-wies-z-ukrytym-skarbem/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0279","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.07296,"lng":18.48328,"name_de":"Modrowshorst","name_pl":"Boles\u0142awowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Bolszewie le\u017ca\u0142 przy ko\u015bciele. Harnoch w 1890 roku notuje go kr\u00f3tko: \u201eEv. Friedhof in Bohlschau\u201d. Kiedy dok\u0142adnie powsta\u0142, \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105; \u015bwi\u0105tynia, przy kt\u00f3rej le\u017ca\u0142, ma metryk\u0119 z lat 1580/1583; odbudowano j\u0105 w 1663 roku, wzniesiono na nowo w 1709, a ostatni raz przebudowano w 1857 roku.\n\nBolszewo \u2014 po niemiecku Bohlschau \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie Neustadt in Westpreu\u00dfen, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie, i by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej z murowanym ko\u015bcio\u0142em. Luteranizm przyszed\u0142 tu nie z osadnictwem, lecz z dworu. Rejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku liczy w Bolszewie cztery zrzebia, czyli dzia\u0142y gruntu, i wymienia jako p\u0142ac\u0105cych dw\u00f3ch szlachcic\u00f3w, Jaros\u0142awa i Jozuego z Bolszewa, kt\u00f3rzy trzymali te\u017c s\u0105siednie Orle; od karczmy, \u201ew tym roku pierwszy raz zbudowanej\u201d, podatku jeszcze nie pobrano, a wpisano dwie sieci, tartak i jednego zagrodnika. Czy chodzi o tego samego Jozuego, kt\u00f3rego p\u00f3\u017aniejsze \u017ar\u00f3d\u0142a nazywaj\u0105 Janowskim, rejestr nie rozstrzyga.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na wizytacj\u0119 biskupi\u0105, opisuje pana Janowskiego jako mo\u017cnego, kt\u00f3ry \u201eko\u015bcio\u0142om katolickim na Kaszubach wiele szkodzi\u0142\u201d; wizytator nazwa\u0142 go drugim Korem, buntownikiem przeciw Moj\u017ceszowi, i por\u00f3wna\u0142 do zarazy trawi\u0105cej ca\u0142\u0105 okolic\u0119 \u2014 to j\u0119zyk polemiczny \u017ar\u00f3d\u0142a katolickiego. Bolszewo uczyni\u0142 Janowski g\u0142\u00f3wnym siedliskiem luteranizmu: utrzymywa\u0142 tu stale kilku lutera\u0144skich duchownych, \u017ceby narzuca\u0107 ich tak\u017ce s\u0105siednim ko\u015bcio\u0142om. W \u0141ebczu (u Fankidejskiego \u201ew Lepczu\u201d) dwukrotnie otworzy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 si\u0142\u0105 i kaza\u0142 odprawi\u0107 nabo\u017ce\u0144stwo po lutera\u0144sku, a gdy zmar\u0142a mu c\u00f3rka, z ca\u0142ym orszakiem pogrzebowym wtargn\u0105\u0142 do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w G\u00f3rze. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego zapisa\u0142a, \u017ce w roku poprzedzaj\u0105cym wizytacj\u0119 \u2014 wed\u0142ug obja\u015bnienia Fankidejskiego w 1582 \u2014 dziedzic wzni\u00f3s\u0142 we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany, a sprz\u0119ty liturgiczne i kielich wzi\u0105\u0142 z ko\u015bcio\u0142a w G\u00f3rze.\n\nStefan Damalewicz, wyliczaj\u0105c w 1642 roku ko\u015bcio\u0142y dekanatu puckiego, zaliczy\u0142 bolszewski \u2014 razem z chylo\u0144skim \u2014 do heretyckich; przytacza to w 1749 roku kronikarz oliwski Tomasz Schwengel. Wizytacja z 1702 roku zanotowa\u0142a, \u017ce wie\u015b jest w\u0142asno\u015bci\u0105 szlachetnych Bolszewskich i Janowskich, \u017ce sta\u0142 w niej niegdy\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, filia parafii w G\u00f3rze, po\u015bwiadczony map\u0105 i aktami wizytacji, i \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ten zosta\u0142 ca\u0142kowicie zniesiony, a w jego miejsce, w pobli\u017cu wsi, wzniesiono zb\u00f3r lutera\u0144ski. Wizytator doda\u0142 \u2014 podobnie jak wcze\u015bniej wizytacja z lat 1686\u20131687 \u2014 \u017ce nie jest pewne, czy stan\u0105\u0142 on tam, gdzie dawny ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nZ Bolszewem zwi\u0105zana by\u0142a rodzina duchownych. Ernst M\u00fcller w wykazie pastor\u00f3w Pomorza wymienia Adama Carpowa, pastora w Bolszewie, i dw\u00f3ch jego syn\u00f3w. Michael Adam Carpow, ordynowany w L\u0119borku 9 grudnia 1735 roku, s\u0142u\u017cy\u0142 w latach 1736\u20131743 w Dzi\u0119cielcu i w 1743 roku, po \u015bmierci ojca, zosta\u0142 powo\u0142any do Bolszewa. Georg Ludwig Carpow, urodzony 3 wrze\u015bnia 1712 roku, ordynowany w 1736, by\u0142 pastorem w Charbrowie i zmar\u0142 30 czerwca 1765 roku; po nim urz\u0105d w Charbrowie obj\u0105\u0142 jego syn Adam Ludwig, powo\u0142any 22 kwietnia 1766 roku i zmar\u0142y 11 grudnia 1767.\n\nWizytacja katolicka z 1766 roku odnotowa\u0142a w Bolszewie zb\u00f3r protestancki i to, \u017ce utrzymuje przy nim duchownego tutejszy dziedzic \u2014 \u201ebo w tej wsi jest du\u017co innowierc\u00f3w\u201d. Opisuj\u0105c przy tej samej wizytacji fili\u0119 w G\u00f3rze, zapisano, \u017ce w Bolszewie stoj\u0105 trzy dwory \u2014 dwa jednego w\u0142a\u015bciciela (w streszczeniu ks. Witolda Kujawskiego: \u201eJanowica\u201d) i trzeci wdowy Massau, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142a te\u017c cegielnia \u2014 a ponadto karczma; mieszka\u0142o tu 36 \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy nie maj\u0105c synagogi, modlili si\u0119 w jednym z dom\u00f3w i mieli w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119. W ca\u0142ej filii g\u00f3rskiej, obejmuj\u0105cej mi\u0119dzy innymi \u017belewo, Kniewo, Rybno, Warszkowo i Orle, naliczono wtedy 440 luteran\u00f3w i dw\u00f3ch kalwinist\u00f3w. Wizytacja z 1781 roku policzy\u0142a w samym Bolszewie 69 katolik\u00f3w i 103 niekatolik\u00f3w, a w s\u0105siednim Orlu 12 katolik\u00f3w i 56 niekatolik\u00f3w; przy ko\u015bciele w G\u00f3rze zanotowano, \u017ce niekatolicy maj\u0105 swoje oratorium w Bolszewie.\n\nW wykazie wasali z lat 1774\u20131775 dziedzicem Bolszewa jest 44-letni Johann Friedrich von Jannewitz, mieszkaj\u0105cy we wsi; jego synowie Johann Bogislaw (25 lat) i Christoph Ludwig (21 lat) s\u0142u\u017cyli jako porucznicy w pu\u0142kach von Krockowa i von Zastrowa, a trzeci, Michael Ernst, mia\u0142 24 lata. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Michael Ernst von Jannewitz obj\u0105\u0142 obie cz\u0119\u015bci Bolszewa w 1787 roku, a od 1827 roku nale\u017ca\u0142y one do jego c\u00f3rki Charlotte Ernestine Johanne Abigael, owdowia\u0142ej hrabiny von Krockow.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 211 mieszka\u0144c\u00f3w: 132 luteran\u00f3w, 71 katolik\u00f3w i 8 \u017byd\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Bolszewo (Bohlschau). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Bohlschau* 33 budynki mieszkalne i 361 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 247 ewangelik\u00f3w i 114 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu pi\u0119\u0107 gospodarstw ch\u0142opskich i jedn\u0105 zagrod\u0119 cha\u0142upnicz\u0105. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w G\u00f3rze; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nDrzewa sadzono na cmentarzu w 1852 i 1862 roku, a mur, bram\u0119 i dzwonnic\u0119 wystawiono w latach 1878\u20131879. Wed\u0142ug przelicze\u0144 Stefana Ramu\u0142ta ze spisu z 1 grudnia 1890 roku w gminie wiejskiej Bolszewo na 154 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 91 ewangelik\u00f3w, w tym trzydziestu Kaszub\u00f3w, a w obwodzie dworskim wraz z Go\u015bcicinem, Sommerhof i Worle na 842 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 333 ewangelik\u00f3w, w tym 166 Kaszub\u00f3w. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku podaje przy tej parafii \u2014 jako \u201eBohlschau\u201d, diecezja wejherowska \u2014 patronat dworski, organy o czternastu g\u0142osach i 2600 dusz. Franz Schultz w 1907 roku pisze o Bolszewie jako o \u201egminie wiejskiej z 535 mieszka\u0144cami\u201d. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej Bohlschau ju\u017c 768 mieszka\u0144c\u00f3w (392 m\u0119\u017cczyzn i 376 kobiet) na 824 hektarach \u2014 przyrost wi\u0105\u017ce si\u0119 z tutejsz\u0105 cementowni\u0105.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w z lat 1710\u20131775 (z lukami) i od 1775 roku, \u015blub\u00f3w z lat 1717\u20131775 (z lukami) i od 1775, zgon\u00f3w z lat 1744\u20131775 (z lukami) i od 1775, konfirmacji od 1845 roku i wykaz komunikant\u00f3w od 1855 roku, a tak\u017ce zapiski, cz\u0119\u015bciowo po polsku, o budowie ko\u015bcio\u0142a w latach 1580 i 1663. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1710\u20141775 l\u00fcckenhaft; 1775\u2014 Tr 1717\u201475 l\u00fcckenhaft; 1775\u2014 St 1744\u201475 l\u00fcckenhaft; 1775\u2014 K 1855\u2014 Konf 1845\u2014. Aufzeichnungen: Niederschriften (zum Teil polnisch) \u00fcber die Kirchenbauten in den Jahren 1580 und 1663\u201d.\n\nPierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku pokazuje, jak bardzo wsp\u00f3lnota si\u0119 skurczy\u0142a: na 661 mieszka\u0144c\u00f3w 150 by\u0142o wyznania ewangelickiego i tyle samo, 150 os\u00f3b, poda\u0142o narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 zadeklarowa\u0142o 511 os\u00f3b. Parafia ewangelicka przetrwa\u0142a do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej. 30 czerwca 1946 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0119li katolicy; w tym samym roku przeniesiono tu szcz\u0105tki rodziny von Keyserling z Wejherowa. Po przej\u0119ciu ko\u015bcio\u0142a przez katolik\u00f3w opiek\u0119 nad nim od 1946 roku sprawowali pijarzy, a parafi\u0119 Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny erygowano w 1950 roku.\n\nCmentarz zamkni\u0119to 8 kwietnia 1961 roku i zlikwidowano w 1977 (za polsk\u0105 Wikipedi\u0105, bez potwierdzenia w dokumencie). Dzi\u015b jest to zatrawiony teren z g\u0142azem pami\u0105tkowym z 2005 roku i Gminnym Placem Pami\u0119ci z 2018 roku, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. G\u0142az z krzy\u017cem nosi napis: \u201eKu czci znajduj\u0105cego si\u0119 tutaj cmentarza wsp\u00f3lnoty ewangelickiej mieszkaj\u0105cej w Bolszewie od ko\u0144ca XVI do po\u0142owy XX wieku. Spo\u0142ecze\u0144stwo Gminy Wejherowo. Bolszewo 2005 rok\u201d. Jego po\u015bwi\u0119cenie opisa\u0142 Marcin Lewi\u0144ski w \u201eKurierze Wejherowskim\u201d z 12 pa\u017adziernika 2005 roku; wed\u0142ug artyku\u0142u, przedrukowanego w przek\u0142adzie niemieckim w \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d w 2006 roku, w szkole przy ulicy Szkolnej pokazano wtedy wystaw\u0119 dokument\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich akt przekazania cmentarza ewangelickiego, a uczniowie przyrzekli opiekowa\u0107 si\u0119 cmentarzem. Teren le\u017cy przy ulicy Szkolnej; przed kilku laty posadzono na nim d\u0119by, a jeden bezimienny nagrobek kto\u015b regularnie piel\u0119gnuje (relacja mieszkanki, 2026).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug obja\u015bnienia Fankidejskiego drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1582 roku, a zapiski parafialne wymienione przez Maxa B\u00e4ra m\u00f3wi\u0105 o budowie ko\u015bcio\u0142a w 1580 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 303 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1614 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 218 i dodatek XXVIII; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 306; E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142a Zinzelitz (s. 242) i Charbrow (s. 248); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 154\u2013155, nr 16; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G63 (1766), s. 136, i ksi\u0119ga G72 (wizytacja 1781), s. 244\u2013245; zg\u0142oszenie z terenu: relacja mieszkanki w komentarzu pod wpisem Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Gda\u0144sk-Gdynia-Sopot na Facebooku (30 wrze\u015bnia 2026); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Neustadt i. Westpr., s. 36\u201337, poz. 5; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 636 (s. 25), nr 1395 (s. 136\u2013137), nr 1396 (s. 137); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 167, pozycja 27; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 56\u201357; T. Schwengel, \u201eApparatus pro annalibus Olivensibus\u201d (1749), wyd. B. Czapla, Fontes TNT XVI\u2013XIX, Toru\u0144 1912\u20131915, s. 255; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 277; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 412; M. Lewi\u0144ski, artyku\u0142 w \u201eKurierze Wejherowskim\u201d z 12 pa\u017adziernika 2005 roku, w przek\u0142adzie niemieckim: \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 26 (2006), s. 21\u201322.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Neustadt, Landgemeinden poz. 5 (Bohlschau)","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 636 (s. 25), nr 1395 (s. 136\u2013137), nr 1396 (s. 137)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 167, pozycja 27","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"T. Schwengel, \u201eApparatus pro annalibus Olivensibus\u201d (1749), wyd. B. Czapla, Fontes TNT XVI\u2013XIX, Toru\u0144 1912\u20131915","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 412","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142a Charbrow i Zinzelitz","url":""},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 26 (2006), s. 21\u201322 (przek\u0142ad artyku\u0142u M. Lewi\u0144skiego z \u201eKuriera Wejherowskiego\u201d, 12 pa\u017adziernika 2005) (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-26-2006"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0380","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.61333,"lng":18.18389,"name_de":"Bohlschau (evangelischer Friedhof)","name_pl":"Bolszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bolszewo \u2014 po niemiecku Bohlschau \u2014 le\u017cy nad Red\u0105, w gminie Wejherowo. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej i by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em. Franz Schultz nazwa\u0142 tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 najstarszym ko\u015bcio\u0142em ewangelickim w szerokiej okolicy. Parafia przetrwa\u0142a do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej; nale\u017celi do niej ewangelicy z Wejherowa, zanim powsta\u0142a tam w\u0142asna parafia, a tak\u017ce ewangelicy z Rumi i Zag\u00f3rza, zanim wznie\u015bli w\u0142asne ko\u015bcio\u0142y. Katolicy podlegali przed 1945 rokiem parafii w G\u00f3rze Pomorskiej. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki by\u0142 dzie\u0142em rodziny von Jannewitz, czyli Janowskich, tutejszych dziedzic\u00f3w. Rejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku liczy w Bolszewie cztery zrzebia, czyli dzia\u0142y gruntu, i wymienia jako p\u0142ac\u0105cych dw\u00f3ch szlachcic\u00f3w, Jaros\u0142awa i Jozuego z Bolszewa, kt\u00f3rzy trzymali te\u017c s\u0105siednie Orle; od karczmy, \u201ew tym roku pierwszy raz zbudowanej\u201d, podatku jeszcze nie pobrano, a wpisano dwie sieci, tartak i jednego zagrodnika. Czy chodzi o tego samego Jozuego, kt\u00f3rego p\u00f3\u017aniejsze \u017ar\u00f3d\u0142a nazywaj\u0105 Janowskim, rejestr nie rozstrzyga. Jako rok fundacji podaje si\u0119 1580. Schultz uwa\u017ca\u0142 Bolszewo za fundacj\u0119 od pocz\u0105tku ewangelick\u0105. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat osiemdziesi\u0105tych XVI wieku zapisa\u0142a po \u0142acinie: \u201eNon ita pridem scilicet anno praeterito hic dominus ecclesiam construxit ligneam\u201d \u2014 niedawno, mianowicie w roku ubieg\u0142ym, czyli w 1582, pan ten zbudowa\u0142 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142; cz\u0119\u015b\u0107 sprz\u0119t\u00f3w i kielich Janowski wzi\u0105\u0142 z ko\u015bcio\u0142a w G\u00f3rze. Wizytator zanotowa\u0142 te\u017c, \u017ce zb\u00f3r stoi \u201ebez wezwania\u201d. Andrzej Tomczak, opieraj\u0105c si\u0119 na wizytacji z 1583 roku, notuje, \u017ce protestanci \u201esami wystawili sobie\u201d ko\u015bcio\u0142y w Bolszewie i Red\u0142owie; Bolszewo z ko\u015bcio\u0142em protestanckim nale\u017ca\u0142o wtedy do parafii w G\u00f3rze, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 tak\u017ce by\u0142 w ich r\u0119kach. \ud83d\udfe1 Protok\u00f3\u0142 wizytacji z 1583 roku zapisa\u0142 jednak przy G\u00f3rze, \u017ce heretyka wygna\u0142a ju\u017c pani Wejherowa, a ko\u015bci\u00f3\u0142 powierzono duchownemu katolickiemu z Redy (\u201eHaeriticum expulit D. Wajerowa\u201d); dekret powizytacyjny powtarza: \u201eExpulsus minister per Dominam Waierowa haereticus\u201d.\n\nPrzyw\u00f3dc\u0105 luteran\u00f3w by\u0142 dziedzic Jozue Janowski, s\u0119dzia ziemski pucki, zaprzysi\u0119g\u0142y wr\u00f3g starosty puckiego Ernesta Wejhera. Wizytator biskupi nazwa\u0142 go \u201edrugim Korem, kt\u00f3ry zbuntowa\u0142 si\u0119 przeciwko Moj\u017ceszowi\u201d, i por\u00f3wna\u0142 do \u201epowietrza zara\u017caj\u0105cego ca\u0142\u0105 okolic\u0119\u201d; to j\u0119zyk polemiczny \u017ar\u00f3d\u0142a katolickiego, przytaczany jako cytat, nie jako ocena. Wed\u0142ug ks. Jakuba Fankidejskiego Janowski uczyni\u0142 z Bolszewa g\u0142\u00f3wne siedlisko luteranizmu: utrzymywa\u0142 tu kilku duchownych, by narzuca\u0107 ich tak\u017ce s\u0105siednim ko\u015bcio\u0142om. W Lepczu dwukrotnie otworzy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 si\u0142\u0105 i kaza\u0142 odprawi\u0107 nabo\u017ce\u0144stwo po lutera\u0144sku. Gdy zmar\u0142a mu c\u00f3rka, wszed\u0142 z orszakiem pogrzebowym do katolickiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego w G\u00f3rze wbrew woli proboszcza i pochowa\u0142 j\u0105 przed wielkim o\u0142tarzem; Wejher chcia\u0142 wtedy pochwyci\u0107 jego duchownego, ale ten zd\u0105\u017cy\u0142 zbiec. Poddanych, jak pisze Fankidejski, Janowski \u201eformalnie nap\u0119dza\u0142 do bolszewskiego zboru na nabo\u017ce\u0144stwo\u201d \u2014 \u201ez naszymi Kaszubami jednak nie mia\u0142 szcz\u0119\u015bcia, drwili sobie z takiego zboru m\u00f3wi\u0105c, \u017ce to karczma, w kt\u00f3rej kielichy pe\u0142ne wina pij\u0105\u201d. W \u0142aci\u0144skim tek\u015bcie wizytacji te s\u0142owa nale\u017c\u0105 jednak do samego wizytatora: budynek wzniesiony przez s\u0119dziego bez wezwania lepiej nazwa\u0107 karczm\u0105 ni\u017c ko\u015bcio\u0142em, bo pij\u0105 tam kielichy pe\u0142ne wina. Chodzi\u0142o o komuni\u0119 pod dwiema postaciami, w kt\u00f3rej kielich przyjmowali tak\u017ce \u015bwieccy \u2014 w Ko\u015bciele rzymskim otrzymywali oni w\u00f3wczas sam chleb, a luteranie widzieli w kielichu dla wszystkich jeden ze znak\u00f3w Reformacji. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 142) wydaje si\u0119, \u017ce w\u0142a\u015bciciele Bolszewa stosowali w XVI\u2013XVII wieku przymus zborowy i wyznaniowy; wskazuje na to, jak pisze, znaczna liczba konwertyt\u00f3w w Bolszewie w drugiej po\u0142owie XVIII wieku.\n\nWed\u0142ug wiadomo\u015bci diecezjalnych ko\u015bci\u00f3\u0142 dla protestant\u00f3w zbudowano w Bolszewie w 1583 roku z inicjatywy puckiego s\u0119dziego ziemskiego Jozuego Jankewitza, a strona katolicka nazywa\u0142a go \u201esynagoga haereticorum\u201d; w wykazie z oko\u0142o 1590 roku do katolickiej parafii w G\u00f3rze nale\u017ca\u0142o st\u0105d tylko sze\u015bciu ch\u0142op\u00f3w, a dziedzica nie wymieniono, bo by\u0142 ewangelikiem. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 w Nowej Karczmie, bo \u015amiechowo i Nanice nale\u017ca\u0142y jeszcze wtedy do Jannewitz\u00f3w i Bolszewskich; gdy dobra te przesz\u0142y w r\u0119ce Wejher\u00f3w i Radziwi\u0142\u0142\u00f3w, przy odbudowie w 1663 roku wybrano miejsce w \u015brodku maj\u0105tku, blisko dworu. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 wed\u0142ug Ludwiga Rhesy w Nowej Karczmie (Neukr\u00fcgen) \u2014 wizytacja nazywa wie\u015b tak\u017ce Nova Taberna \u2014 mia\u0142 wie\u017c\u0119 i by\u0142 od do\u0142u po szczyt kryty gontem. Wkr\u00f3tce po budowie wysadzono go prochem. Dopiero w 1663 roku, po wielu sporach z katolikami, odbudowano go ju\u017c w samym Bolszewie w postaci zwyk\u0142ego domu. Reformaci zaprotestowali, uznaj\u0105c go za nieuprawnion\u0105 now\u0105 fundacj\u0119 ze szkod\u0105 dla starszego ko\u015bcio\u0142a katolickiego w G\u00f3rze; dziedzic\u00f3w wezwano do Piotrkowa i skazano na 3000 dukat\u00f3w grzywny, od czego \u2014 jak pisze Schultz \u2014 skutecznie si\u0119 odwo\u0142ali.\n\nDawny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, filia ko\u015bcio\u0142a w G\u00f3rze, figurowa\u0142 na mapie diecezjalnej, kt\u00f3r\u0105 biskup Rozra\u017cewski kaza\u0142 sporz\u0105dzi\u0107 do swoich wizytacji. Stefan Damalewicz, wyliczaj\u0105c w 1642 roku ko\u015bcio\u0142y dekanatu puckiego, zaliczy\u0142 bolszewski \u2014 razem z chylo\u0144skim \u2014 do heretyckich; przytacza to w 1749 roku kronikarz oliwski Tomasz Schwengel. Wizytacje z ko\u0144ca XVII wieku m\u00f3wi\u0105, \u017ce zosta\u0142 ca\u0142kowicie zniesiony, a przy wsi stan\u0105\u0142 zb\u00f3r lutera\u0144ski \u2014 \u201enon constat tamen\u201d, nie jest jednak pewne, czy postawiono go tam, gdzie sta\u0142 poprzedni. Zanotowano tak w latach 1686\u20131687; w 1702 roku zapisano wprost, \u017ce by\u0142 tu niegdy\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, a teraz jest dom modlitwy luteran\u00f3w. Fankidejski przypisa\u0142 dawnemu ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu opis budowli w pruski mur, z dwoma dzwonami w osobnej dzwonnicy; w przytoczonym przez niego \u0142aci\u0144skim tek\u015bcie wizytacji opis ten dotyczy zboru, \u015bwie\u017co w\u00f3wczas odnowionego. Starania biskup\u00f3w o odzyskanie \u015bwi\u0105tyni spe\u0142z\u0142y na niczym: w 1701 roku s\u0105d wyda\u0142 dekret nakazuj\u0105cy obali\u0107 budowl\u0119 \u2014 i nikt si\u0119 nie znalaz\u0142, kto by go wykona\u0142. Cmentarz przy ko\u015bciele za\u0142o\u017cono w 1635 roku, po budowie \u015bwi\u0105tyni przez \u0141ukasza Bolszewskiego.\n\nWykaz pastor\u00f3w Prus Zachodnich wydany przez Rhes\u0119 w 1834 roku otwiera Jacob Gruwelke, ustanowiony tu w 1600 roku i sprawuj\u0105cy urz\u0105d do 1617; po nim przyszed\u0142 George Rubaldi z W\u0119gier (1618\u20131635). Aleksander Klemp (1994, s. 207) podaje, \u017ce Rubaldi sprawowa\u0142 urz\u0105d pasterski do ko\u0144ca 1635 roku i napisa\u0142 kazanie pogrzebowe po \u015bmierci Jadwigi z Zitzewitz\u00f3w Bolszewskiej (Gda\u0144sk, prawdopodobnie 1635); \u017ce J. Kluge przyby\u0142 do Bolszewa w 1638 roku i pozosta\u0142 tu a\u017c do \u015bmierci w 1650 roku; \u017ce Baltazar Peuschenius zosta\u0142 pastorem w Bolszewie w 1644 roku i pe\u0142ni\u0142 tu obowi\u0105zki duszpasterskie do 1659 roku, a Jan Reinholdi \u2014 od 1660 roku a\u017c do \u015bmierci w 1679 roku. Johannes M\u00f6ller, pastor w latach 1680\u20131707, zosta\u0142 w 1680 roku z inicjatywy proboszcza wejherowskiego Kazimierza Grasi\u0144skiego pozwany przed s\u0105d wojew\u00f3dzki w Skarszewach za naruszenie praw Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Urz\u0105d bywa\u0142 rodzinny. Adam Carpov by\u0142 pastorem w Bolszewie w latach 1708\u20131744. Klemp (s. 208) wymienia pismo okoliczno\u015bciowe Adama Karpowiusza (Carpova) po\u015bwi\u0119cone patronowi bolszewskiemu K. L. Schachmannowi (Gda\u0144sk 1731) i podaje, \u017ce Karpowiusz przet\u0142umaczy\u0142 na j\u0119zyk polski zbi\u00f3r komentarzy do Pisma \u015awi\u0119tego Ch. Langhansena \u201ePostylla dla dziatek albo m\u0142odzi chrze\u015bcija\u0144skiej\u201d (Kr\u00f3lewiec 1740). Syn Adama, Michael Adam, ordynowany 9 grudnia 1735 roku w L\u0119borku, s\u0142u\u017cy\u0142 w latach 1736\u20131743 w Dzi\u0119cielcu, a w 1743 roku, po \u015bmierci ojca, zosta\u0142 wed\u0142ug E. M\u00fcllera powo\u0142any do Bolszewa (\ud83d\udfe1 wed\u0142ug Rhesy wprowadzono go w 1744 roku, a ksi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich podaje dla ojca lata 1708\u20131744) i pozosta\u0142 tu do \u015bmierci 17 maja 1753 roku; drugi syn, Georg Ludwig, by\u0142 pastorem w Charbrowie. W dziejach bolszewskiej parafii zdarza\u0142y si\u0119 d\u0142u\u017csze wakaty: akta s\u0105du wejherowskiego wspominaj\u0105 \u015blub udzielony przez pastora z Osiek L\u0119borskich, Johanna Hankociusa.\n\nGdy dom modlitwy z 1663 roku podupad\u0142, zbi\u00f3rka przeprowadzona w Gda\u0144sku pozwoli\u0142a \u2014 jak pisze Rhesa \u2014 wznie\u015b\u0107 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105; wed\u0142ug Schultza zbudowano go na nowo w 1709 roku, a ostatnia przebudowa pochodzi z 1857 roku. \u015awi\u0105tynia mia\u0142a bry\u0142\u0119 neogotyck\u0105 z drewnianymi dobud\u00f3wkami. W 1766 roku zb\u00f3r w Bolszewie by\u0142 jedynym domem modlitwy dysydent\u00f3w w parafii wejherowskiej: szlachta utrzymywa\u0142a duchownego, kt\u00f3ry w niedziele i niekt\u00f3re \u015bwi\u0119ta g\u0142osi\u0142 kazania po polsku i po niemiecku; wizytacja doda\u0142a, \u017ce dziedzic go utrzymuje, \u201ebo w tej wsi jest du\u017co innowierc\u00f3w\u201d. Opisuj\u0105c przy tej samej wizytacji fili\u0119 w G\u00f3rze, zapisano, \u017ce w Bolszewie stoj\u0105 trzy dwory \u2014 dwa jednego w\u0142a\u015bciciela (w streszczeniu ks. Witolda Kujawskiego: \u201eJanowica\u201d) i trzeci wdowy Massau, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142a te\u017c cegielnia \u2014 a ponadto karczma; mieszka\u0142o tu 36 \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy nie maj\u0105c synagogi, modlili si\u0119 w jednym z dom\u00f3w i mieli w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119. W ca\u0142ej filii g\u00f3rskiej, obejmuj\u0105cej mi\u0119dzy innymi \u017belewo, Kniewo, Rybno, Warszkowo i Orle, naliczono wtedy 440 luteran\u00f3w i dw\u00f3ch kalwinist\u00f3w. Wizytacja z 1781 roku policzy\u0142a w samym Bolszewie 69 katolik\u00f3w i 103 niekatolik\u00f3w, a w s\u0105siednim Orlu 12 katolik\u00f3w i 56 niekatolik\u00f3w; przy ko\u015bciele w G\u00f3rze zanotowano, \u017ce niekatolicy maj\u0105 swoje oratorium w Bolszewie. Mieszka\u0142o tu wtedy tak\u017ce wielu \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli dom modlitwy i szko\u0142\u0119, ale nie synagog\u0119. Aleksander Klemp (1994, s. 156, tabela VI) podaje dla Bolszewa 75 konwersji zanotowanych w latach 1741\u20131766, \u015brednio 2,9 rocznie. Pisze, \u017ce podawana przez G. Dabinnusa liczba kilkunastu procent luteran\u00f3w polskoj\u0119zycznych w Bolszewie wydaje si\u0119 zbli\u017cona do rzeczywisto\u015bci i \u017ce w XVIII wieku konwersje na katolicyzm obj\u0119\u0142y najprawdopodobniej przede wszystkim ludno\u015b\u0107 kaszubsk\u0105; zaznacza te\u017c, \u017ce na podstawie \u017ar\u00f3de\u0142 trudno ustali\u0107 liczb\u0119 ludno\u015bci innych miejscowo\u015bci nale\u017c\u0105cych do zboru bolszewskiego, \u201em.in. G\u00f3ry, Warzkowa, Rybna\u201d (s. 169). Protestanccy w\u0142a\u015bciciele Bolszewa i Krokowej zapewniali, jak pisze, swoim kaszubskim poddanym do ko\u0144ca XVIII wieku polskoj\u0119zycznych ministr\u00f3w i pastor\u00f3w (s. 160).\n\nJacob Luttermann, pastor od 1753 roku do \u015bmierci w 1799, musia\u0142 a\u017c do przej\u0119cia kraju przez Prusy w 1772 roku toczy\u0107, jak zapisa\u0142 Rhesa, ci\u0119\u017ckie spory z katolikami: raz strzelono do niego z pistoletu podczas niedzielnego kazania; gdy wyje\u017cd\u017ca\u0142, rzucano za nim kamieniami; by ochrzci\u0107 w\u0142asne dzieci, musia\u0142 prosi\u0107 biskupa katolickiego o zgod\u0119 i p\u0142aci\u0107 op\u0142aty chrzcielne. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 208) Jakub Lutermann (Luttermann), oko\u0142o 1750 roku rektor szko\u0142y w L\u0119borku, obj\u0105\u0142 zb\u00f3r bolszewski w Adwencie 1753 roku i pozosta\u0142 przy nim a\u017c do \u015bmierci 24 stycznia 1799 roku. Ju\u017c pod panowaniem pruskim to on na pocz\u0105tku kwietnia 1773 roku odprawi\u0142 pierwsze publiczne nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie w Pucku, w izbie urz\u0119dowej tamtejszego zamku. Od 1827 roku urz\u0119dowa\u0142 tu August Ferdinand Eduard Braune.\n\nW 1773 roku w\u0142a\u015bcicielem Bolszewa by\u0142 Johann Friedrich von Jannewitz, a statystyka Goldbecka z 1789 roku opisuje je jako okaza\u0142e dobra z ko\u015bcio\u0142em lutera\u0144skim nad Red\u0105 \u2014 wie\u015b szlacheck\u0105 o 24 dymach, w kt\u00f3rej co roku odbywa\u0142 si\u0119 jarmark. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 dziedzicem Bolszewa jest 44-letni Johann Friedrich von Jannewitz, mieszkaj\u0105cy we wsi; jego synowie Johann Bogislaw (25 lat) i Christoph Ludwig (21 lat) s\u0142u\u017cyli jako porucznicy w pu\u0142kach von Krockowa i von Zastrowa, a trzeci, Michael Ernst, mia\u0142 24 lata. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Michael Ernst von Jannewitz obj\u0105\u0142 obie cz\u0119\u015bci Bolszewa w 1787 roku, a od 1827 roku nale\u017ca\u0142y one do jego c\u00f3rki Charlotte Ernestine Johanne Abigael, owdowia\u0142ej hrabiny von Krockow.\n\nDruga ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii, za\u0142o\u017cona 16 listopada 1774 roku przez pastora Jacoba Luttermanna i przechowywana dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, zaczyna si\u0119 od zapisk\u00f3w jego nast\u0119pcy. Jacob Scheerbarth, rodem, jak sam pisze, ze Starej Laski pod Chojnicami, przez dziesi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 roku nauczyciel domowy u landrata von Somnitza w ziemi l\u0119borskiej, zosta\u0142 wprowadzony na urz\u0105d w Bolszewie w dwudziest\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1799 roku, po \u015bmierci Luttermanna. Wyliczy\u0142 trzy rzeczy, kt\u00f3re \u2014 jak napisa\u0142 \u2014 kosztowa\u0142y go najwi\u0119ksz\u0105 walk\u0119. Po pierwsze, 18 lutego 1811 roku parafi\u0119 formalnie rozgraniczono i przypisano do niej wsie, bo dot\u0105d, jego zdaniem, panowa\u0142a w tym \u201enajsmutniejsza dowolno\u015b\u0107 i nieporz\u0105dek\u201d; wed\u0142ug Scheerbartha sta\u0142o si\u0119 to wzorem dla takiego uporz\u0105dkowania wszystkich parafii ewangelickich w Prusach Zachodnich. Po drugie, po d\u0142ugim procesie z katolickim proboszczem z Luzina Wy\u017cszy S\u0105d Krajowy Prus Zachodnich orzek\u0142, \u017ce ewangelicy maj\u0105 p\u0142aci\u0107 nale\u017cno\u015bci swoim ewangelickim pastorom zamiast, jak dot\u0105d, katolickim proboszczom. Po trzecie, w 1817 roku wprowadzono sta\u0142\u0105 sk\u0142adk\u0119 na ko\u015bci\u00f3\u0142, z kt\u00f3rej mia\u0142a powsta\u0107 trwa\u0142a kasa ko\u015bcielna na potrzeby parafii i plebanii.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Bolszewie 211 mieszka\u0144c\u00f3w: 132 luteran\u00f3w, 71 katolik\u00f3w i 8 \u017byd\u00f3w; jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje samo Bolszewo (Bohlschau). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Bohlschau* 33 budynki mieszkalne i 361 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 247 ewangelik\u00f3w i 114 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu pi\u0119\u0107 gospodarstw ch\u0142opskich i jedn\u0105 zagrod\u0119 cha\u0142upnicz\u0105. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w G\u00f3rze; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bolszewie, po niemiecku Bohlschau, pod patronatem dworskim, wzniesiono w 1857 roku w stylu p\u00f3\u0142gotyckim jako orientowany, murowany prostok\u0105t z apsyd\u0105 i niewielk\u0105 wie\u017c\u0105; dzwony wisia\u0142y w osobnej konstrukcji dzwonnej. Obraz o\u0142tarzowy przedstawia\u0142 Jezusa na krzy\u017cu z dwiema figurami \u2014 Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Paw\u0142a; rze\u017abiona ambona mia\u0142a nad baldachimem posta\u0107 \u015bwi\u0119tego Piotra naturalnej wielko\u015bci, a o\u0142tarz i ambona by\u0142y darem miasta Gda\u0144ska. Organy mia\u0142y peda\u0142 i czterna\u015bcie rejestr\u00f3w. W 1890 roku parafia bolszewska liczy\u0142a 2600 dusz; rocznie notowano w niej 75 chrzt\u00f3w, 46 konfirmacji, 13 \u015blub\u00f3w, 1159 komunikant\u00f3w i 48 pogrzeb\u00f3w, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku.\n\nAleksander Hilferding, przytoczony przez Tetznera, wymienia\u0142 Bolszewo w\u015br\u00f3d niemieckich kolonii powiatu wejherowskiego, kt\u00f3re przyj\u0119\u0142y kaszubszczyzn\u0119. \u015alad tego wida\u0107 w przeliczeniach Stefana Ramu\u0142ta ze spisu z 1 grudnia 1890 roku: w gminie wiejskiej Bolszewo na 154 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 91 ewangelik\u00f3w, z kt\u00f3rych trzydziestu uzna\u0142 za Kaszub\u00f3w, a w obwodzie dworskim wraz z Go\u015bcicinem, Sommerhof i Worle na 842 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 333 ewangelik\u00f3w, w tym 166 Kaszub\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2151 ewangelik\u00f3w; patronami byli w\u0142a\u015bciciele dawnych d\u00f3br Bolszewo\u2013Go\u015bcicino\u2013Orle, a pastorem by\u0142 od 1889 roku Johann Becker. W tym samym roku parafia bolszewska przyczyni\u0142a si\u0119 do powstania ko\u015bcio\u0142a w Luzinie, kt\u00f3ry le\u017ca\u0142 w jej okr\u0119gu. Wed\u0142ug \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d z 15 pa\u017adziernika 1897 roku nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, zbudowany przez budowniczego Heinemanna, po\u015bwi\u0119ci\u0142 w niedziel\u0119 10 pa\u017adziernika generalny superintendent D\u00f6blin, kazanie wyg\u0142osi\u0142 pastor Becker z Bolszewa, a koszty budowy pokryto cz\u0119\u015bciowo z dobrowolnych datk\u00f3w i ze \u015brodk\u00f3w Towarzystwa Gustawa Adolfa, przy czym parafia w Bolszewie do\u0142o\u017cy\u0142a znaczn\u0105 sum\u0119. W czerwcu 1911 roku berli\u0144ski \u201eDer Tag\u201d doni\u00f3s\u0142, \u017ce pastor Becker, dot\u0105d w Bolszewie, powo\u0142any na probostwo w Wejherowie, zosta\u0142 mianowany superintendentem diecezji wejherowskiej.\n\nZ parafii ewangelickiej zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1774\u20131929. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1710 roku, \u015blub\u00f3w od 1717 i zgon\u00f3w od 1744 \u2014 do 1775 roku z lukami \u2014 a tak\u017ce ksi\u0119gi konfirmacji od 1845 i wykaz komunikant\u00f3w od 1855 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1710\u20141775 l\u00fcckenhaft; 1775\u2014 Tr 1717\u201475 l\u00fcckenhaft; 1775\u2014 St 1744\u201475 l\u00fcckenhaft; 1775\u2014 K 1855\u2014 Konf 1845\u2014. Aufzeichnungen: Niederschriften (zum Teil polnisch) \u00fcber die Kirchenbauten in den Jahren 1580 und 1663. Dupl. A.-G. Neustadt: Tf Tr St 1822\u201474\u201d.\n\nPierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 661 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 150 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 511 os\u00f3b, niemieck\u0105 150. Po wojnie, 30 czerwca 1946 roku, opuszczon\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; 27 pa\u017adziernika tego roku po\u015bwi\u0119cono j\u0105 pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny i powierzono pijarom, a 1 kwietnia 1950 roku dekretem biskupa che\u0142mi\u0144skiego Kazimierza J\u00f3zefa Kowalskiego erygowano samodzieln\u0105 parafi\u0119. W latach 1999\u20132007 ko\u015bci\u00f3\u0142 gruntownie rozbudowano; stoi i s\u0142u\u017cy do dzi\u015b.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug wiadomo\u015bci diecezjalnych ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1583 roku, wed\u0142ug wizytacji Rozra\u017cewskiego \u2014 w 1582, a jako rok fundacji podaje si\u0119 te\u017c 1580.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 303 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1614 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1911 roku, Bruno Haack, urodzony w 1875 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Jacob Gruwelke (1600\u20131617), Georg Rubaldi (1618), Jacob Kluge (1638), Johann Mollerus (1680), Adam Carpov (1708\u20131744), Johann George Pomian Pesarovius (1708), Michael Adam Carpov (1744), Jacob Luttermann (1753), Jacob Scheerbarth (1799), Christian Daniel Ludwig Wegner (1821), Carl Adolph Blech (1823), August Ferdinand Eduard Braune (1827), Hermann Gustav Singmann (1857), Johannes Bruno Haack (1911), Friedrich Eduard Paul Hammer (1920), Hans Heinrich Gottfroh (1944).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 398, 415, 417; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 11, nr 168; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 218 i dodatek XXVIII; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 15, 25, 106, 108 i 193; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 225\u2013226, 398\u2013399, 413 i 416\u2013417; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 123\u2013124; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 242, 248 i 258; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 306, 320, 393; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 60\u201361; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 154\u2013155, nr 16; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G63 (1766), s. 136, i ksi\u0119ga G72 (wizytacja 1781), s. 244\u2013245; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 44; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7030, \u201eSonstige Verzeichnisse\u201d (druga ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii Bohlschau, za\u0142o\u017cona w 1774 roku), skan 3, dost\u0119p przez portal Archion; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 636 (s. 25), nr 1395 (s. 136\u2013137), nr 1396 (s. 137); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 167, pozycja 27; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 56\u201357; T. Schwengel, \u201eApparatus pro annalibus Olivensibus\u201d (1749), wyd. B. Czapla, Fontes TNT XVI\u2013XIX, Toru\u0144 1912\u20131915, s. 255; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 277; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 134, 222, 284; t. 2, s. 623, 673; t. 3, s. 689, 708, 954; t. 4, s. 1117, 1212; t. 5, s. 1345, 1522; t. 6, s. 1569, 1705; t. 7, s. 1936; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 15 pa\u017adziernika 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 9 czerwca 1911 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 142, 156, 160, 169, 207\u2013208.*","built_year":1709,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"genealogia","tytul":"Uwe Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com \u2014 orte/bohlschau.htm","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/orte/bohlschau.htm"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Bolszewo \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / bolszewo.pijarzy.pl \u2014 Bolszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"bolszewo.pijarzy.pl \u2014 Bolszewo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / bolszewo.pijarzy.pl \u2014 Bolszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 398, 415, 417","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 636 (s. 25), nr 1395 (s. 136\u2013137), nr 1396 (s. 137)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 167, pozycja 27","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"T. Schwengel, \u201eApparatus pro annalibus Olivensibus\u201d (1749), wyd. B. Czapla, Fontes TNT XVI\u2013XIX, Toru\u0144 1912\u20131915","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 134, 222, 284; t. 2, s. 623, 673; t. 3, s. 689, 708, 954; t. 4, s. 1117, 1212; t. 5, s. 1345, 1522; t. 6, s. 1569, 1705; t. 7, s. 1936","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 15 pa\u017adziernika 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JU3BT7HIPYIJWDZPTZMQ4PQB3IWJM63T"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 9 czerwca 1911 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SW3TIDR2BLQM5JSRLQ2G5P5IQ6T73FWK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 123\u2013124","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 142, 156, 160, 169, 207\u2013208","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 15, 25, 106, 108 i 193","url":""}]},"gps_precision":"CM-0380 Bolszewo (przybli\u017cenie)","id":"KOS-0181","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.61685,"lng":18.17654,"name_de":"Bohlschau","name_pl":"Bolszewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. Wniebowzi\u0119cia NMP)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wok\u00f3\u0142 dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Bor\u0119tach, po niemiecku Barendt, w gminie Lichnowy, le\u017ca\u0142 cmentarz tutejszej parafii ewangelickiej. Za\u0142o\u017cono go w 1847 roku, pi\u0119\u0107 lat po po\u015bwi\u0119ceniu nowego ko\u015bcio\u0142a. Kronika prowadzona przez pastora zapisa\u0142a, \u017ce tego roku gmina w Bor\u0119tach urz\u0105dzi\u0142a wok\u00f3\u0142 nowego ko\u015bcio\u0142a w\u0142asny cmentarz; wcze\u015bniej ewangelicy chowali zmar\u0142ych na cmentarzu wsp\u00f3lnym z katolikami, przy ko\u015bciele katolickim.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Barendt* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 31 budynk\u00f3w mieszkalnych i 480 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 136 ewangelik\u00f3w, 338 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu mennonit\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Bor\u0119tach dawny cmentarz ewangelicki na dzia\u0142kach 44, 45/4 i 46 oraz na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 45/2. Te dzia\u0142ki obejmuj\u0105 teren wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a z lat 1841\u20131842, dzi\u015b rzymskokatolickiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Agathon Harnoch pisa\u0142 w 1890 roku, \u017ce po\u0142\u0105czona parafia Bor\u0119t, Palczewa i Lisewa mia\u0142a trzy cmentarze.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 162 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 666 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6588, \u201eSonstige Verzeichnisse 1630\u20131905\u201d, Barendt, skan 8, dost\u0119p przez portal Archion; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Lichnowy; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890, s. 427; Krajowa Integracja Ewidencji Grunt\u00f3w (us\u0142uga ULDK GUGiK), dzia\u0142ki 44, 45/4 i 46, obr\u0119b Bor\u0119ty, odczyt 17 pa\u017adziernika 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 142, pozycja 14; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"archiwalia","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, EZA 980/6588, \u201eSonstige Verzeichnisse 1630\u20131905\u201d (Barendt), skan 8 \u2014 portal Archion","url":"https://www.archion.de/de/viewer/churchRegister/22115"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Lichnowy: d. cmentarz ewangelicki, dz. 44, 45/4, 46, cz. dz. 45/2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890, s. 427","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 142, pozycja 14","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1191","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13934,"lng":18.85105,"name_de":"Barendt (evangelischer Kirchhof)","name_pl":"Bor\u0119ty \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele z 1842 roku","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bor\u0119ty (po niemiecku Barendt, po kaszubsku B\u00f2r\u00e3t\u00eb) le\u017c\u0105 na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich. Zachowa\u0142y si\u0119 tu dwie \u015bwi\u0105tynie pod tym samym wezwaniem \u2014 \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Starsza, gotycka z XIV\u2013XV wieku, przebudowana w 1805 roku i zniszczona w 1945, pozostaje w ruinie; to ona by\u0142a ko\u015bcio\u0142em katolickim, wymienianym jeszcze pod koniec XIX wieku obok ko\u015bcio\u0142a w Lisewie. Druga, murowano-szachulcowa, wzniesiona w latach 1841\u20131842 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, po 1945 roku przesz\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego i jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em parafialnym. Wed\u0142ug sporz\u0105dzonego przez Roberta Ziemia\u0144skiego zestawienia ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich przej\u0119tych dla kultu katolickiego \u2014 opartego na schematyzmie diecezji elbl\u0105skiej z 1996 roku i dw\u00f3ch innych opracowaniach \u2014 katolicy przyj\u0119li j\u0105 w 1945 roku, a po\u015bwi\u0119cili 20 listopada 1949 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego 18 listopada 1983 roku pod numerem A-1039, a ruin\u0119 wraz z otaczaj\u0105cym j\u0105 cmentarzem przyko\u015bcielnym \u2014 21 lutego 1994 roku pod numerem A-1440. Dawny cmentarz ewangelicki, po\u0142o\u017cony na dzia\u0142kach 44, 45/4 i 46 oraz cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 45/2, figuruje osobno w ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nPrzywilej lokacyjny wystawi\u0142 wsi wielki komtur Werner von Orseln w 1321 roku, s\u0105siedniemu Palczewu \u2014 wielki mistrz Ludolf K\u00f6nig w 1344 roku, a Lisewu r\u00f3wnie\u017c Werner von Orseln. W drugiej po\u0142owie XVI wieku Bor\u0119ty odnotowano jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 wojew\u00f3dztwa malborskiego, a po 1772 roku znalaz\u0142y si\u0119 w powiecie malborskim. Hermann Eckerdt (1868) wymienia Bor\u0119ty, po niemiecku Barendt, w\u015br\u00f3d wsi, kt\u00f3rych przywileje lokacyjne z czas\u00f3w krzy\u017cackich wspominaj\u0105 proboszcza \u2014 dla Bor\u0119t\u00f3w jest to przywilej z 1321 roku.\n\nOd pocz\u0105tku XVII wieku we wszystkich trzech miejscowo\u015bciach odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie. Ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 tutejszego zboru si\u0119ga dalej, ni\u017c m\u00f3wi sama data budowy: wykaz duchownych pruskich, przywo\u0142any w opracowaniu B. Szadego o strukturach wyznaniowych Rzeczypospolitej, prowadzi list\u0119 bor\u0119towskich pastor\u00f3w od 1616 roku. Pierwszym z nich by\u0142 Jacob Schlaccowius z Bergen na Rugii, pastor od 1616 roku. Jak podaje Abraham Hartwich, 7 listopada tego roku, ju\u017c jako duchowny Bor\u0119t\u00f3w, bra\u0142 \u015blub w Gda\u0144sku. Urz\u0105d sprawowa\u0142 do 1624 roku, po czym odszed\u0142 do Gda\u0144ska, gdzie zmar\u0142 w 1648 roku. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) nast\u0119pc\u0105 Jakuba Schlaccowiusa w Bor\u0119tach, po niemiecku Barendt, by\u0142 Gallus Oswald, kt\u00f3ry w 1628 roku odszed\u0142 do Gischkau na terytorium gda\u0144skim; po nim przez dwadzie\u015bcia cztery lata, do 1652 roku, s\u0142u\u017cy\u0142 Jakub Reichmann ze \u015al\u0105ska, zmar\u0142y jako emeryt w Tczewie, nast\u0119pnie Jerzy Willenius z Tczewa, w 1656 roku przeniesiony do Stalewa, a od Micha\u0142a 1656 roku Kacper Dresser z Frankonii, kt\u00f3ry w 1660 roku przeszed\u0142 do Ostaszewa. Wed\u0142ug Hartwicha po odej\u015bciu Dressera pos\u0142ug\u0119 w Bor\u0119tach pe\u0142ni\u0142 do 1662 roku pastor Nowej Cerkwi Jan Lederer; w 1662 roku powo\u0142ano kapelana polowego Christiana Arnoldiego z Wittenbergi, kt\u00f3ry w 1664 roku przeszed\u0142 do Milejewa (Trunz), w 1664 roku Andrzeja Heiniciusa z Halle, przeniesionego z Palczewa, kt\u00f3ry po sze\u015bciu latach sam zrezygnowa\u0142, a 15 pa\u017adziernika 1670 roku Jana Krzysztofa Ursinusa z Erfurtu, w 1676 roku powo\u0142anego do Lubieszewa.\n\nPiotr Birecki, za opracowaniem J\u00f3zefczyka, wymienia \u00f3wczesny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bor\u0119tach w\u015br\u00f3d 23 z 64 wiejskich budynk\u00f3w ko\u015bcielnych diecezji pomeza\u0144skiej i che\u0142mi\u0144skiej, kt\u00f3re wkraczaj\u0105ca od 1626 roku armia szwedzka zniszczy\u0142a, zdewastowa\u0142a lub okrad\u0142a; srebra tego ko\u015bcio\u0142a zastawiono w Gda\u0144sku. Wed\u0142ug Bireckiego nabo\u017ce\u0144stwa w sali nad plebani\u0105 odprawia\u0142 Oswald Gallus (u Hartwicha Gallus Oswald), a jego nast\u0119pca Jakub Reichmann przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 z ko\u015bcio\u0142a do dawnej gorzelni i tam odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa. Wizytacja katolicka z 1647 roku, przywo\u0142ana przez Jana Wi\u015bniewskiego, zapisa\u0142a, \u017ce utrzymywany przez wie\u015bniak\u00f3w duchowny ewangelicki mieszka\u0142 w browarze i w jego g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci g\u0142osi\u0142 kazania oraz udziela\u0142 sakrament\u00f3w, a nauczyciel uczy\u0142 dzieci w szkole, kt\u00f3r\u0105 wizytatorzy nazwali heretyck\u0105.\n\nW Bor\u0119tach kazania lutera\u0144skie g\u0142oszono od 1616 roku najpierw w prywatnym domu, p\u00f3\u017aniej na obszernym poddaszu nad plebani\u0105; wed\u0142ug Harnocha w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono dopiero w 1771 roku, a w 1842 roku zast\u0105piono j\u0105 ko\u015bcio\u0142em szachulcowym. Ten sam wykaz duchownych pruskich datuje bor\u0119towski ko\u015bci\u00f3\u0142 na 1715 rok \u2014 podczas gdy Harnoch podaje rok 1771 \u2014 i wyja\u015bnia, jak powsta\u0142a tutejsza parafia: z Palczewem po\u0142\u0105czono j\u0105 w 1737 roku, z Lisewem dopiero w 1809, a wcze\u015bniej ka\u017cdy z trzech ko\u015bcio\u0142\u00f3w mia\u0142 w\u0142asnego duchownego. Abraham Hartwich, pastor w Lipince, a potem w Dworku, na tych samych Wielkich \u017bu\u0142awach, zapisa\u0142 w swoich dziejach \u017bu\u0142aw, wydanych po\u015bmiertnie, \u017ce osobny dom modlitwy wzniesiono w latach 1714\u20131715 staraniem pastora Krzysztofa Stolla i jego syna, adiunkta; Stoll s\u0142u\u017cy\u0142 tu od 1676 roku. W wykazie duchownych obu \u017bu\u0142aw Malborskich z 1723 roku, og\u0142oszonym w 1724 roku w \u201eErleutertes Preu\u00dfen\u201d, duchownym w Bor\u0119tach (Barent) jest \u201eChristianus Stollius\u201d. Harnoch, podaj\u0105c rok 1771, powo\u0142uje si\u0119 w tym miejscu na stron\u0119 171 dzie\u0142a Hartwicha, wydanego w 1723 roku (a tak\u017ce na Lambecka i Bergaua); wed\u0142ug Schmida ko\u015bci\u00f3\u0142 z lat 1714\u20131715 sta\u0142 do rozbi\u00f3rki w 1841 roku. Wizytacja katolicka z 1795 roku potwierdza, \u017ce sta\u0142a tu \u015bwi\u0105tynia ewangelicka i \u017ce by\u0142 przy niej duchowny. Wed\u0142ug Jana Wi\u015bniewskiego ju\u017c opis diecezji z 1785 roku wykazywa\u0142 na terenie katolickiej parafii w Bor\u0119tach 200 protestant\u00f3w, maj\u0105cych w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i pastora, cho\u0107 nie podawa\u0142, gdzie one si\u0119 znajdowa\u0142y; sam\u0105 liczb\u0119 autor uwa\u017ca za zbyt zaokr\u0105glon\u0105.\n\nKsi\u0119ga parafii, kt\u00f3r\u0105 prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a sprawili do zapisywania chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i pogrzeb\u00f3w, zawiera \u0142aci\u0144ski spis tutejszych pastor\u00f3w. Wed\u0142ug wpisu w niej Christophorus Stollius z Eilenburga w Mi\u015bni, dot\u0105d kantor w Malborku, po prawnym powo\u0142aniu i ordynacji w Gda\u0144sku, w ko\u015bciele Mariackim, obj\u0105\u0142 urz\u0105d pastora w Bor\u0119tach w maju 1676 roku. 19 maja 1715 roku po\u015bwi\u0119cono nowo zbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142; pod 1716 rokiem zanotowano w ksi\u0119dze konfesjona\u0142 i ambon\u0119, a pod 1717 rokiem \u2014 o\u0142tarz. Reinhold Horning zapisa\u0142 w tej ksi\u0119dze w\u0142asnor\u0119cznie, \u017ce 6 lipca 1737 roku, po po\u0142\u0105czeniu gmin Bor\u0119ty i Palczewo (Palschau), otrzyma\u0142 powo\u0142anie, a 14 lipca wyg\u0142osi\u0142 w Bor\u0119tach kazanie wst\u0119pne.\n\nSpis pastor\u00f3w w kronice parafialnej pastora Wundscha prowadzi list\u0119 dalej ni\u017c starsze opracowania. Po po\u0142\u0105czeniu z Palczewem w 1737 roku urz\u0119dowali tu: Reinhold Horning (do \u015bmierci w 1756 roku), Daniel Friedrich Bobrick z Malborka (wybrany w 1756 roku, po p\u00f3\u0142tora roku przeszed\u0142 do Nowej Cerkwi), Gabriel Gottfried Vogt (po p\u00f3\u0142 roku odszed\u0142 do Gda\u0144ska), Carl Philipp Herzberg (od 1758 roku; w 1768 roku z powodu niezgody z gmin\u0105 z\u0142o\u017cy\u0142 urz\u0105d i wyjecha\u0142 do Gda\u0144ska, a potem do Rosji), Christian Wolfgang L\u00f6hlein (w 1776 roku powo\u0142any do Lichn\u00f3w) i Johann Gottfried Gerlach z Pas\u0142\u0119ka (1776\u20131799), pochowany w ko\u015bciele. Po nim od 1799 roku Johann David Wiebe, kt\u00f3ry zmar\u0142 11 marca 1839 roku w wieku 76 lat, po czterdziestu latach urz\u0119dowania, i spocz\u0105\u0142 w grobowcu rodzinnym w maj\u0105tku jednego z syn\u00f3w. W Lisewie Malborskim, po niemiecku Lie\u00dfau, dom modlitwy i plebania, zbudowane pod jednym dachem, sp\u0142on\u0119\u0142y w 1806 roku; wed\u0142ug Schmida w 1808 roku tamtejsz\u0105 gmin\u0119 po\u0142\u0105czono z gmin\u0105 w Bor\u0119tach, natomiast wykaz duchownych pruskich i Harnoch podaj\u0105 rok 1809. W Lisewie ewangelicy mieli w\u0142asnego duchownego od 1605 roku, a w 1809 roku Lisewo z\u0142\u0105czono z Bor\u0119tami i Palczewem w jedn\u0105 parafi\u0119, kt\u00f3rej wsp\u00f3lnym proboszczem zosta\u0142 David Wiebe; nabo\u017ce\u0144stwo w Palczewie odprawiano co trzeci\u0105 niedziel\u0119. Nast\u0119pcami byli Adolph Carl Gustav Wundsch (1839\u20131860, potem w \u015awierkach), Carl Albert Friedrich (do 1866 roku) i doktor Karl Hermann Kaphahn, wprowadzony w urz\u0105d 11 marca 1866 roku.\n\nNowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1841\u20131842 wed\u0142ug planu kr\u00f3lewskiego mistrza budowy dr\u00f3g Kawerau z Tczewa, po niemiecku Dirschau, i po\u015bwi\u0119cono 23 pa\u017adziernika 1842 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowany w latach 1714\u20131715 rozebrano w 1841 roku z powodu z\u0142ego stanu technicznego. Piotr Birecki (2021) wymienia Bor\u0119ty w\u015br\u00f3d wsi \u017cu\u0142awskich, w kt\u00f3rych w XVIII wieku stan\u0119\u0142y szkieletowe (fachwerkowe) budynki ko\u015bcielne.\n\nBudow\u0119 obecnego ko\u015bcio\u0142a opisa\u0142 w kronice parafialnej Adolph Carl Gustav Wundsch, pastor od 1839 roku. Gdy obejmowa\u0142 urz\u0105d, starego ko\u015bcio\u0142a w Bor\u0119tach ju\u017c nie u\u017cywano: do pa\u017adziernika 1842 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano zim\u0105 na zmian\u0119 w ko\u015bciele w Palczewie, w plebanii w Bor\u0119tach i w szkole w Lisewie, a latem tylko w Palczewie. Stary ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano; wed\u0142ug przekazu przebudowano go niegdy\u015b ze spichrza. O\u0142tarz sta\u0142 w nim naprzeciw wej\u015bcia, ambona przy o\u0142tarzu, a naprzeciw ambony empora m\u0119ska, z powodu z\u0142ego stanu ju\u017c nieu\u017cywana. Materia\u0142 z rozbi\u00f3rki sprzedano na publicznej licytacji za 180 talar\u00f3w. Kr\u00f3lewski inspektor budowlany chcia\u0142 ko\u015bcio\u0142a murowanego, lecz gmina si\u0119 sprzeciwi\u0142a i plan odrzucono. Kosztorys budowniczego z Malborka \u2014 od 6000 do 8000 talar\u00f3w razem z wie\u017c\u0105 \u2014 przedstawiono kr\u00f3lowi Fryderykowi Wilhelmowi IV, kt\u00f3ry pro\u015bb\u0119 odrzuci\u0142. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano ostatecznie w latach 1841\u20131842 wed\u0142ug planu kr\u00f3lewskiego budowniczego z Tczewa. Po\u015bwi\u0119cono go 23 pa\u017adziernika 1842 roku; mow\u0119 wyg\u0142osi\u0142 generalny superintendent Sartorius. Gmina otrzyma\u0142a w darze mi\u0119dzy innymi \u017cyrandol, ufundowany przez wdow\u0119 na pami\u0105tk\u0119 m\u0119\u017ca, i krucyfiks. W 1847 roku gmina za\u0142o\u017cy\u0142a wok\u00f3\u0142 nowego ko\u015bcio\u0142a w\u0142asny cmentarz; wcze\u015bniej ewangelicy chowali zmar\u0142ych na cmentarzu wsp\u00f3lnym z katolikami, przy ko\u015bciele katolickim.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 384 mieszka\u0144c\u00f3w: 103 luteran\u00f3w, 277 katolik\u00f3w i 4 mennonit\u00f3w, a przy wsi dwa ko\u015bcio\u0142y \u2014 lutera\u0144ski i katolicki; obie parafie, lutera\u0144ska i katolicka, mia\u0142y siedzib\u0119 we wsi. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Barendt* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 31 budynk\u00f3w mieszkalnych i 480 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 136 ewangelik\u00f3w, 338 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu mennonit\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1868 roku liczono w parafii 308 dusz. Landrat Parey broni\u0142 w 1869 roku w \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d pogl\u0105du, \u017ce zwi\u0105zek ewangelickich ko\u015bcio\u0142\u00f3w powiatu malborskiego z gminami wolnoche\u0142mi\u0144skimi, od dawna nazywany patronatem, jest patronatem w niepe\u0142nym zakresie: gminom przys\u0142uguje bezspornie prawo prezenty duchownego, a tak\u017ce prawo nadzoru nad zarz\u0105dem maj\u0105tku ko\u015bcielnego. Zwi\u0105zek ten opiera si\u0119 wed\u0142ug niego na tym, \u017ce gminy te, jak pisze, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Hartwicha, zbudowa\u0142y swoje ko\u015bcio\u0142y i plebanie w\u0142asnym kosztem, z w\u0142asnej woli i \u201emimo najgwa\u0142towniejszego oporu Ko\u015bcio\u0142a katolickiego\u201d. Prawo do wykonywania patronatu maj\u0105 wed\u0142ug niego tylko gminy wolnoche\u0142mi\u0144skie, a w nich tylko ewangeliccy posiadacze wi\u0119cej ni\u017c p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki che\u0142mi\u0144skiej. Do parafii Bor\u0119t zalicza w swoim wykazie Bor\u0119ty, Palczewo (Palschau), Lisewo (Liessau) i Pelpliner Au\u00dfendeich, a prawo patronatu zaznacza w trzech pierwszych. Odpis dokumentu w\u0142\u0105czenia, zachowany w archiwum superintendentury, przypisuje formalnie do ko\u015bcio\u0142a w Bor\u0119tach, jako najbli\u017cszego, ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w osad na Pelpliner Au\u00dfendeich i karczmy rybackiej pod Palczewem (Fischkrug); \u015bwiadczenia na rzecz parafii mieli oni p\u0142aci\u0107 od 1 stycznia 1862 roku.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 463 mieszka\u0144c\u00f3w: 283 katolik\u00f3w, 172 ewangelik\u00f3w i o\u015bmiu innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle oznacza\u0142o to mennonit\u00f3w. Ewangelicy mieli w Bor\u0119tach w\u0142asn\u0105 parafi\u0119. Liczby 54 katolik\u00f3w i 42 ewangelik\u00f3w, wi\u0105zane niekiedy z Bor\u0119tami za S\u0142ownikiem geograficznym, dotycz\u0105 Borgowa w powiecie \u015bremskim; has\u0142o Bor\u0119t\u00f3w w tomie pierwszym S\u0142ownika jest dwuwierszowe i podaje tylko, \u017ce wie\u015b w \u00f3wczesnym powiecie malborskim ma 576 morg\u00f3w rozleg\u0142o\u015bci i le\u017cy niedaleko Lichn\u00f3w.\n\nW czerwcu 1884 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 6, s. 46), \u017ce probostwo Bor\u0119ty i Palczewo (Barendt und Palschau), pod patronatem prywatnym, zwolni\u0142o si\u0119 po powo\u0142aniu pastora Roloffa do G\u00f6ritten. Dawa\u0142o oko\u0142o 2309 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 2540 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 600 dusz i mia\u0142a trzy szko\u0142y z pi\u0119cioma nauczycielami, a proboszcza obsadzali gospodarze uprawnieni do patronatu.\n\nPod koniec XIX wieku parafia liczy\u0142a 537 dusz, a w ci\u0105gu roku notowano w niej 26 chrzt\u00f3w, dwana\u015bcioro konfirmowanych, 4 \u015bluby, 200 komunikant\u00f3w i 4 pogrzeby. Szko\u0142y mia\u0142a w Bor\u0119tach, Palczewie i Lisewie, cmentarze trzy, a w swoim okr\u0119gu tak\u017ce \u201ekilku mennonit\u00f3w i baptyst\u00f3w\u201d. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 675 ewangelik\u00f3w; patronami byli wolnoche\u0142mi\u0144scy gospodarze trzech wsi parafii, a pastorem by\u0142 od 1892 roku Gustav Johst. Wakaty tej posady og\u0142aszano w prasie: w kwietniu 1885 roku ewangelicka rada parafialna poda\u0142a, \u017ce posada jest wolna, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku i starszy ko\u015bcielny Adolph Kluge; w pa\u017adzierniku 1905 roku og\u0142oszono, \u017ce posada zwolni si\u0119 1 listopada, z pensj\u0105 zasadnicz\u0105 1800 marek i wolnym mieszkaniem, a zg\u0142oszenia do 15 listopada przyjmowali wolnoche\u0142mi\u0144scy gospodarze parafii na r\u0119ce Ottona Flindta. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Bor\u0119tach liczy\u0142a wtedy 697 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1923 roku Kurt Walter.\n\nTrzywie\u017cowy prospekt organowy z akantow\u0105 snycerk\u0105 z XVIII wieku pochodzi jeszcze z dawnego ko\u015bcio\u0142a. W\u015br\u00f3d wyposa\u017cenia by\u0142 portret magistra Reinholda Horniga, pastora Bor\u0119t\u00f3w i Palczewa, po niemiecku Palschau, opatrzony dat\u0105 1738 \u2014 obraz olejny na p\u0142\u00f3tnie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1842 roku nie mia\u0142 wed\u0142ug Harnocha wie\u017cy ani dzwon\u00f3w, o\u0142tarz z ambon\u0105 stanowi\u0142y jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, organy liczy\u0142y siedem g\u0142os\u00f3w. W 1907 roku zbudowano na ko\u015bciele sygnaturk\u0119 i sprawiono dzwony. W zachodniej kruchcie ko\u015bcio\u0142a stoi \u015bredniowieczna kamienna chrzcielnica o p\u00f3\u0142kulistej czaszy bez ornamentu, na trzystopniowej piramidalnej stopie; Dariusz Piasek, kt\u00f3ry zinwentaryzowa\u0142 j\u0105 w latach 2019\u20132020, odnotowuje, \u017ce czasza jest p\u0119kni\u0119ta, a sam zabytek s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako kropielnica.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Spis pastor\u00f3w w kronice parafialnej zapisuje pastora Bor\u0119t\u00f3w i Palczewa jako Reinholda Horninga, podpis portretu z 1738 roku \u2014 jako Reinholda Horniga.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 162 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 666 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1906 roku, Felix Telschow, urodzony w 1876 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Jacob Schlacowius (1616), Georg Willenius (1656), Johann Christoph Ursinus (1670), Theodor Conradi (1725), Paul Dalke (1731\u20131735), Johann Christoph Porsch (1735), Gabriel Gottfried Voigt (1757), Carl Philipp Herzberg (1758), Johann Gottfried Gerlach (1776), Adolph Carl Gustav Wundsch (1839), Carl Albert Friedrich (1860), Carl Hermann Kaphahn (1866\u20131878), Gustav Adolf Reddner (1885), Gustav Adolf Friedrich Johst (1892), Felix Alfred Christian Telschow (1906), Kurt Walter (1923).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 51; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 244, 245; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 22; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890, s. 427 (has\u0142o Barendt und Palschau); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, strona 10, pozycja 15; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o Bor\u0119ty, t. V, has\u0142o Malborski powiat; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Bor\u0119tach (Wikidata); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 28, nr 12; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 178; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 171, 244\u2013245; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 30; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 40; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6588, \u201eSonstige Verzeichnisse 1630\u20131905\u201d, Barendt, skany 4\u20138, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 142, pozycja 14; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 316; t. 2, s. 350, 525, 576; t. 3, s. 788, 883, 912; t. 5, s. 1388, 1439; t. 6, s. 1590; t. 7, s. 1814, 1874, 1889, 1912, 1991, 2026; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 kwietnia 1885 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 14 pa\u017adziernika 1905 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 13, 15; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 53; D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 137, 147, 152, 157; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192; Parey, \u201eDas freic\u00f6llmische Patronat \u00fcber seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 6, K\u00f6nigsberg 1869, s. 238\u2013246 (MGH-Bibliothek); \u201eKurtzer Bericht von dem Zustande des Evangelischen Gottesdienstes in denen Marienburgischen Werdern, seit dem Olivischen Frieden\u201d, \u201eErleutertes Preu\u00dfen\u201d I, K\u00f6nigsberg 1724, s. 25\u201353 (Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa); Ksi\u0119ga parafii ewangelickiej w Bor\u0119tach (Barendt) z \u0142aci\u0144skim spisem pastor\u00f3w, zapiskami o ko\u015bciele i autografem Reinholda Horninga (\u201eSonstige Verzeichnisse 1652\u20131737\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6582 (Archion 245690); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 6, s. 46 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 37; Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 35 (odpis dokumentu w\u0142\u0105czenia osad na Pelpliner Au\u00dfendeich i karczmy rybackiej pod Palczewem; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa).*","built_year":1842,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. \u015bw. Katarzyny w Bor\u0119tach (Wikidata)","url":""},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bor\u0119ty (Barendt) \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (\u017bu\u0142awy Wi\u015blane)","url":"https://zulawywislane.blogspot.com/2016/10/borety-barendt-dawny-koscio-ewangelicki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Bor\u0119ty","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 178","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 22","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 51","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 244, 245","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, EZA 980/6588, \u201eSonstige Verzeichnisse 1630\u20131905\u201d (Barendt): spis pastor\u00f3w i kronika pastora A. C. G. Wundscha, skany 4\u20137 \u2014 portal Archion","url":"https://www.archion.de/de/viewer/churchRegister/22115"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 142, pozycja 14","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 316; t. 2, s. 350, 525, 576; t. 3, s. 788, 883, 912; t. 5, s. 1388, 1439; t. 6, s. 1590; t. 7, s. 1814, 1874, 1889, 1912, 1991, 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 kwietnia 1885 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NVRRCI3MXTBN2L74KR4HJ4ISVUKJPIBS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 14 pa\u017adziernika 1905 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FWPBJHQLXLWH4BHO33RPRBBH2HEFDOJ5"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 13, 15","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 53","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 137, 147, 152, 157","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/28711400.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Parey, \u201eDas freic\u00f6llmische Patronat \u00fcber seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 6, K\u00f6nigsberg 1869, s. 238\u2013246 (MGH-Bibliothek)","url":"https://www.mgh-bibliothek.de/etc/zeitschriftenmagazin/Altpreussische_Monatsschrift_06_1869.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eKurtzer Bericht von dem Zustande des Evangelischen Gottesdienstes in denen Marienburgischen Werdern, seit dem Olivischen Frieden\u201d, \u201eErleutertes Preu\u00dfen\u201d I, K\u00f6nigsberg 1724, s. 25\u201353 (Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://kpbc.umk.pl/Content/80184/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga parafii ewangelickiej w Bor\u0119tach (Barendt) z \u0142aci\u0144skim spisem pastor\u00f3w, zapiskami o ko\u015bciele i autografem Reinholda Horninga (\u201eSonstige Verzeichnisse 1652\u20131737\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6582 (Archion 245690)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 37","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 35 (odpis dokumentu w\u0142\u0105czenia osad na Pelpliner Au\u00dfendeich i karczmy rybackiej pod Palczewem; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/64638"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 6, s. 46 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4651/Amtliche_Mitteilung_1884_6.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 15, s. 100 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4674/Amtliche_Mitteilungen_1885_15.pdf"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0407","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.139466191,"lng":18.851120988,"name_de":"Barendt","name_pl":"Bor\u0119ty \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z lat 1841\u20131842 (ob. \u015bw. Katarzyny)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Poewangelicki cmentarz w Bork\u00f3wku (po niemiecku Klein Borkow) ma charakter nekropolii wiejskiej. Zachowana jest na nim mogi\u0142a rodowa w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, rodziny von Viehst\u00e4dt; spocz\u0105\u0142 w niej mi\u0119dzy innymi zmar\u0142y w 1936 roku Christian von Viehst\u00e4dt. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, dobra przej\u0105\u0142 Skarb Pa\u0144stwa, a cmentarz opuszczono.\n\nBork\u00f3wko le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej (K\u00f6slin) prowincji Pomorze; dzi\u015b nale\u017cy do powiatu wejherowskiego. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a.\n\nGdy Borkowo zaliczano przez pewien czas do jedenastu d\u00f3br jackowskich (Jatzkow), chodzi\u0142o wed\u0142ug Schultza najpewniej o Bork\u00f3wko, a nie o Wielkie Borkowo (listy lenne z lat 1575\u20131601). W po\u0142owie XVIII wieku nale\u017ca\u0142o do hrabiego Sigismunda Ehrenreicha von Roedern, marsza\u0142ka dworu w Berlinie; w 1769 roku kupili je za 19 000 talar\u00f3w kuzyni Nikolaus Heinrich i Philipp Georg von Weiher, a od 1776 roku Philipp Georg pozosta\u0142 jedynym w\u0142a\u015bcicielem. W 1784 roku Bork\u00f3wko le\u017ca\u0142o dwie i \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka. Przy folwarku mieszkali dwaj gospodarze i dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w, by\u0142a te\u017c karczma \u2014 razem pi\u0119\u0107 dym\u00f3w. W 1799 roku dobra sprzedano Friedrichowi Wilhelmowi Boguslawowi von Boninowi za 24 000 talar\u00f3w, tego samego roku przesz\u0142y na Paula Albrechta von Wittke, a 25 wrze\u015bnia 1801 roku naby\u0142 je za 7050 talar\u00f3w Karl Wilhelm von Koss z \u017belazna. Po nim gospodarzyli Timreckowie \u2014 Karl, od 1819 roku Friedrich, od 1836 roku Ferdinand \u2014 a nast\u0119pnie Neitzkowie: wdowa po Ferdinandzie, z domu Neitzke, od 1873 roku Julius, a od 17 wrze\u015bnia 1896 roku jego bratanek Arthur. Warto\u015b\u0107 maj\u0105tku w 1873 roku wynosi\u0142a 60 000 talar\u00f3w. Dom mieszkalny wzniesiono w 1733 roku; kronika rodzinna zanotowa\u0142a, \u017ce przez dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t osiem lat nie urodzi\u0142o si\u0119 w nim \u017cadne dziecko, a\u017c do narodzin Hansa Joachima Neitzkego w 1902 roku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w obwodzie dworskim Klein Borkow 82 ewangelik\u00f3w i 5 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Salinie (Saulin), katolicy do l\u0119borskiej. W 1895 roku urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Zwartowie (Schwartow), a siedziba obwodu urz\u0119dowego \u2014 w Roszczycach. Dokumentem z 1901 roku utworzono osobn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Zwartowie i z dniem 1 stycznia 1902 roku przeniesiono do niej z parafii sali\u0144skiej ewangelik\u00f3w Wielkiego i Ma\u0142ego Borkowa. Franz Schultz opisa\u0142 w 1912 roku Klein Borkow jako obw\u00f3d dworski o powierzchni 351 hektar\u00f3w ze stu mieszka\u0144cami.\n\nOstatni w\u0142a\u015bciciel, Georg Vichstaedt, kupi\u0142 maj\u0105tek w 1916 roku i zmar\u0142 w sanatorium na pocz\u0105tku drugiej wojny \u015bwiatowej; od 1940 roku gospodarstwem zajmowa\u0142a si\u0119 jego \u017cona Maria. Dw\u00f3r, kt\u00f3ry stoi w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi po\u015br\u00f3d za\u0142o\u017cenia dworsko-parkowego, wzniesiono w latach 1922\u20131925 na miejscu osiemnastowiecznego. W parku przetrwa\u0142y pojedyncze lipy drobnolistne i d\u0119by szypu\u0142kowe z XVIII wieku, a z p\u00f3\u017aniejszego czasu \u017cywotniki i \u015bwierki. Prace remontowe przy dworze trwaj\u0105 od 2024 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Lauenburg i. Pomm., strona 191, pozycja 100 (obw\u00f3d dworski Klein Borkow); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 327; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1901 (erygowanie gminy ko\u015bcielnej w Zwartowie); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1065.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1065","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0936","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/grob_borkowko/borkowko__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.711667,"lng":17.796944,"name_de":"Klein Borkow","name_pl":"Bork\u00f3wko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Borkowo (po niemiecku Borkau) w gminie Morzeszczyn ma cmentarz ewangelicki, kt\u00f3ry wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia pod pozycj\u0105 6 jako obiekt istniej\u0105cy; nie obejmuje go urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eCmentarz zdewastowany, obramowania poprzemieszczane jeden pomnik \u2014 kamie\u0144 do odczytania\u201d. Obiekt le\u017ca\u0142 wtedy w lesie pa\u0144stwowym, oko\u0142o pi\u0119ciuset metr\u00f3w na zach\u00f3d od \u015brodka wsi, nie mia\u0142 ogrodzenia ani bramy, a czytelne pozosta\u0142y jedynie dwa groby przy dziewi\u0119ciu mogi\u0142ach ziemnych. Najstarszy zachowany napis upami\u0119tnia\u0142 Eduarda Dirksena, zmar\u0142ego 10 listopada 1925 roku, a ze starodrzewu dobrze trzyma\u0142y si\u0119 lipa, \u015bwierk i siedem d\u0119b\u00f3w.\n\nWie\u015b wzmiankowano za ksi\u0119cia pomorskiego Grzymis\u0142awa, przed rokiem 1200, i mia\u0142a wtedy w pobli\u017cu stary gr\u00f3d warowny zwany Skosowem, a w 1274 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II podarowa\u0142 j\u0105 cystersom \u2014 wtedy, gdy przenosili si\u0119 z Pog\u00f3dek do Pelplina. Borkowo by\u0142o dobrami i le\u015bnictwem opactwa cysters\u00f3w w Pelplinie, a po przej\u0119ciu przez rz\u0105d pruski oddano je w wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119. W Borkowie opaci i przeorowie, jad\u0105c do Wielkopolski albo do Warszawy, zwykle nocowali, a m\u0142odsi bracia sp\u0119dzali tu wakacje. Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym Borkowo nale\u017ca\u0142o do parafii w Nowej Cerkwi \u2014 wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego wymienia je w\u015br\u00f3d dziewi\u0119ciu wsi tej parafii \u2014 i by\u0142o w\u00f3wczas dzier\u017cawionym maj\u0105tkiem: \u201eBorkowo, praedium D. Pawlowski\u201d, sami zagrodnicy, dziesi\u0119ciny \u017cadnej, za to hojne ja\u0142mu\u017cny pani Paw\u0142owskiej. Do 1659 roku klasztor wypuszcza\u0142 wie\u015b w dzier\u017caw\u0119, a od tego roku obj\u0105\u0142 gospodarstwo sam i osadzi\u0142 tu na sta\u0142e jednego z cysters\u00f3w jako ekonoma. To dla niego i dla licznego roboczego ludu postawiono murowan\u0105 kaplic\u0119 \u2014 sta\u0142a na dziedzi\u0144cu mi\u0119dzy spichlerzem a dworem, z kt\u00f3rym by\u0142a po\u0142\u0105czona, mia\u0142a na dachu wie\u017cyczk\u0119, a dzwonek co rano wo\u0142a\u0142 na Msz\u0119; w niedziele i \u015bwi\u0119ta milcza\u0142, bo ksi\u0105dz jecha\u0142 wtedy do Pelplina. Za patrona kaplica mia\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba Aposto\u0142a, a papie\u017c Innocenty XII udzieli\u0142 w 1698 roku na dzie\u0144 jego \u015bwi\u0119ta odpustu zupe\u0142nego na dziesi\u0119\u0107 lat. Miejsce zas\u0142yn\u0119\u0142o potem podaniem o objawieniu Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny przy pobliskiej murowanej figurze i o przeniesieniu cudownego obrazu \u2014 najpierw do kaplicy, a potem, gdy i tam powtarza\u0142y si\u0119 niezwyk\u0142e zdarzenia, do o\u0142tarza w Nowej Cerkwi. D\u0142ugo opowiadano, \u017ce sam opat pelpli\u0144ski wi\u00f3z\u0142 obraz karet\u0105, a poch\u00f3d by\u0142 tak d\u0142ugi, \u017ce gdy jego czo\u0142o stan\u0119\u0142o w Nowej Cerkwi, ostatni wierni nie ruszyli jeszcze z Borkowa. Fankidejski umieszcza te wydarzenia \u201ez ko\u0144cem przesz\u0142ego wieku\u201d, czyli u schy\u0142ku osiemnastego stulecia; *S\u0142ownik geograficzny* podaje rok 1802.\n\nW Borkowie po 1772 roku, gdy dobra klasztorne zabrano, zamieszka\u0142 protestancki dzier\u017cawca kr\u00f3lewski nazwiskiem Dybus, a ksi\u0105dz ekonom zabra\u0142 naczynia mszalne i wr\u00f3ci\u0142 do Pelplina. Raz w roku, na \u015bwi\u0119tego Jakuba, przyje\u017cd\u017ca\u0142 proboszcz z Nowej Cerkwi, ale i ten zwyczaj usta\u0142 w nast\u0119pnych zawieruchach wojennych: kaplica, pozostawiona bez opieki i zawadzaj\u0105ca nowym panom, leg\u0142a w gruzach, a jedynym po niej zabytkiem zosta\u0142 ma\u0142y dzwon z wie\u017cyczki, kt\u00f3rym \u2014 jak niesie miejscowa tradycja \u2014 wo\u0142ano potem ludzi do roboty. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 212 mieszka\u0144c\u00f3w: 33 luteran\u00f3w i 179 katolik\u00f3w; luteranie nale\u017celi do parafii w Gniewie (Mewe), katolicy do parafii w Nowej Cerkwi (Neukirch). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Borkau* jako maj\u0105tek w dzier\u017cawie wieczystej. Notowa\u0142 tu 15 budynk\u00f3w mieszkalnych i 231 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 39 ewangelik\u00f3w i 192 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sk\u00f3rczu; katolicy \u2014 do parafii w Neukirch; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku Borkowo mia\u0142o 2265 m\u00f3rg ziemi i 231 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 192 katolik\u00f3w; dzia\u0142a\u0142a tu szko\u0142a ewangelicka, by\u0142a i gorzelnia. Borkowo by\u0142o maj\u0105tkiem w dzier\u017cawie wieczystej o oko\u0142o 650 hektarach. W 1891 roku nale\u017ca\u0142o do Georga Schwarza, bankiera ze Starogardu, w 1903 roku do Wilhelma von Hertzberga, a mi\u0119dzy 1903 a 1909 rokiem przesz\u0142o w r\u0119ce Eduarda Dirksena, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 tu gorzelni\u0119 i mleczarni\u0119. W 1929 roku 225 hektar\u00f3w maj\u0105tku zapisano na Edwarda Dirksena, a w 1939 roku 235 hektar\u00f3w Clausa Dirksena wpisano do wykazu przymusowego wykupu. Cz\u0119\u015b\u0107 maj\u0105tku z wcze\u015bniejszego wykazu przymusowo wykupiono; pierwsz\u0105 rat\u0119 wynagrodzenia wyp\u0142acono w 1935 roku, drug\u0105 w 1937 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Skurz i podaje tu 17 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o \u201eBorkowo\u201d (1.); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, rozdzia\u0142 \u201eKaplica w Borkowie\u201d, s. 258\u2013260; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 wizytacje z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Morzeszczyn, poz. 6; Zabytki gmina Morzeszczyn \u2014 Borkowo (ocalicodzapomnienia.eu) [kopia archiwalna 2009-07-08]; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 52, nr 18; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; karta cmentarza w Borkowie, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 200, pozycja 21; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 170; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 62; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 114; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 18; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 203; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1935, nr 3; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1937, nr 1; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki gm. Morzeszczyn \u2014 Borkowo (ocalicodzapomnienia.eu) [kopia archiwalna 2009-07-08]","url":"https://web.archive.org/web/20090708134558/http://zabytki.ocalicodzapomnienia.eu:80/"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 200, pozycja 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 170","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 62","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 114","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 203","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1935, nr 3","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1937, nr 1","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0195","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_borkowo/borkowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.837273,"lng":18.625826,"name_de":"Borkau","name_pl":"Borkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Borkowo L\u0119borskie, dawniej Gro\u00df Borkow, le\u017cy w gminie Choczewo, w powiecie wejherowskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Nazwa pojawia si\u0119 w 1348 roku, gdy komtur gda\u0144ski Gerhard von Stegen nada\u0142 dobra rycerskie Borkowo i Roszczyce Bartuszowi de Rossytz na prawie magdeburskim, a w 1537 roku Borkowo wymieniono w\u015br\u00f3d maj\u0105tk\u00f3w rodu von Jatzkow w ziemi l\u0119borskiej. W obu zapisach mowa o \u201eBorkowie\u201d, bez odr\u00f3\u017cnienia Wielkiego od Ma\u0142ego.\n\nWie\u015b by\u0142a maj\u0105tkiem rycerskim rodziny von Tesmar i w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a. Spis z 1895 roku wykaza\u0142 tu 129 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Salinie (Saulin), katolicy do L\u0119borka. W Zwartowie mie\u015bci\u0142 si\u0119 wtedy urz\u0105d stanu cywilnego dla Borkowa. W Zwartowie (Schwartow) parafi\u0119 utworzono w 1902 roku, na podstawie dokumentu z 14 i 23 listopada 1901 roku. S\u0105siednie Bork\u00f3wko (Klein Borkow) liczy\u0142o w tym samym spisie 82 ewangelik\u00f3w i pi\u0119ciu katolik\u00f3w, przy tej samej parafii w Salinie. Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon podaje dla Borkowa 131 mieszka\u0144c\u00f3w oko\u0142o 1900 roku.\n\nW Borkowie jest rodowy cmentarz von Tesmar\u00f3w z kaplic\u0105 grobow\u0105 wzniesion\u0105 w 1857 roku z kamienia polnego i ceg\u0142y; spocz\u0105\u0142 w niej mi\u0119dzy innymi Alexander Wojciech Christian von Tesmar. Kaplic\u0119 grobow\u0105 wzniesiono po \u015bmierci pierwszego z pochowanych tu cz\u0142onk\u00f3w rodziny von Tesmar. Spocz\u0119\u0142y w niej trzy osoby, w cynowych sarkofagach: Alexander Wojciech Christian von Tesmar, jego babka, zmar\u0142a w 1899 roku w wieku stu dw\u00f3ch lat, oraz Jan von Tesmar. Jan von Tesmar zgin\u0105\u0142 jako dwunastolatek; by\u0142 pierwszym potomkiem urodzonym na borkowskim dworze po dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu trzech latach przerwy. W opracowaniach po\u015bwi\u0119conych temu miejscu podano jedynie, \u017ce Alexander von Tesmar urodzi\u0142 si\u0119 w pierwszej po\u0142owie XIX wieku, a zmar\u0142 w drugiej. W 1932 roku cmentarz powi\u0119kszono do oko\u0142o 50 na 50 metr\u00f3w i obsadzono cisami. Po 1945 roku nekropolia uleg\u0142a dewastacji \u2014 groby rozkopano, krzy\u017ce rozbito, teren zar\u00f3s\u0142; mauzoleum zachowa\u0142o si\u0119 cz\u0119\u015bciowo. Ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce numer 139. Ewidencja zabytk\u00f3w notuje tu grobowiec rodziny Tesmar, datowany na 1857 rok.\n\nDzi\u015b kaplica chyli si\u0119 ku ruinie. Wej\u015bcie zamurowano, w dachu jest wyrwa, a cmentarz zaros\u0142y samosiejki. Z cmentarza znikn\u0119\u0142y \u017celiwne krzy\u017ce \u2014 po\u0142amano je i sprzedano na z\u0142om. Pod koniec lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku szcz\u0105tki przeniesiono do wsp\u00f3lnego grobu obok mauzoleum.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eMauzoleum na Kaszubach\u201d, szaryburek.pl, 8 maja 2025; \u201eMauzoleum rodziny von Tesmar w Borkowie L\u0119borskim\u201d, odtur.pl; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 1895 roku, Kreis Lauenburg i. Pomm., strona 190, pozycje 88 i 100; E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 261 (Schwartow); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Historia \u2014 So\u0142ectwo Borkowo.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia \u2014 So\u0142ectwo Borkowo","url":"https://www.borkowo.eu/o-borkowie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0405","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.711669,"lng":17.7840772,"name_de":"Borkow","name_pl":"Borkowo L\u0119borskie","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Borkowie L\u0119borskim zajmuje kwadrat o wymiarach mniej wi\u0119cej pi\u0119\u0107dziesi\u0105t na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w, z centraln\u0105 alej\u0105 drzew, i le\u017cy po po\u0142udniowej stronie wsi, na dzia\u0142ce numer 139. Stoi na nim murowana kaplica grobowa rodziny von Tesmar, wzniesiona w 1857 roku: rok i nazw\u0119 rodu wypisano metalowymi literami na jej szczycie (\u201e1857. [\u2026] der Familie von Tesmar\u201d). Borkowo L\u0119borskie (po niemiecku Gro\u00df Borkow) le\u017cy w gminie Choczewo, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza: nie podaj\u0105 jej ani ewidencja konserwatorska, kt\u00f3ra notuje osobno kaplic\u0119 i cmentarz, ani indeks cmentarzy ziemi l\u0119borskiej Marka Drzewieckiego, maj\u0105cy dla gminy Choczewo has\u0142o s\u0105siedniego Bork\u00f3wka. Po 1945 roku cmentarz zdewastowano, a mauzoleum spl\u0105drowano; rozrzucone szcz\u0105tki zebra\u0142 i pochowa\u0142 we wsp\u00f3lnej mogile miejscowy ksi\u0105dz w 2001 roku. Dzi\u015b teren jest zaniedbany, groby zaro\u015bni\u0119te, a kaplica niszczeje. W sierpniu 2026 roku Dominika Gzowska zasta\u0142a wej\u015bcie do kaplicy zamurowane pustakami, we wn\u0119trzu dwa zdewastowane poch\u00f3wki, a na cmentarzu cztery albo pi\u0119\u0107 zanikaj\u0105cych nagrobk\u00f3w.\n\nDobra nadano po raz pierwszy w 1348 roku, gdy komtur gda\u0144ski Gerhard von Stegen przekaza\u0142 Bartoszowi z Roszczyc maj\u0105tki Roszczyce i Borkowo, razem czterdzie\u015bci trzy w\u0142\u00f3ki na prawie magdeburskim. Od 1488 roku, kiedy ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw X odda\u0142 Wawrzy\u0144cowi Krokowskiemu Roszczyce, Strzeszewo, Borkowo i Parszkowo, wie\u015b by\u0142a maj\u0105tkiem ziemskim rodu von Krockow; Cramer wymienia Borkow w\u015br\u00f3d d\u00f3br nadanych Krokowskim. Od XVIII wieku nale\u017ca\u0142a do von Tesmar\u00f3w: oko\u0142o 1756 roku Wielkie Borkowo przesz\u0142o w r\u0119ce Johanna von Tesmar i pozosta\u0142o w tej rodzinie. W 1784 roku Borkowo le\u017ca\u0142o dwie i \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka. Przy dw\u00f3ch folwarkach mieszkali dwaj gospodarze i dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w \u2014 razem osiem dym\u00f3w; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Salinie (Saulin). Wed\u0142ug Schultza w 1804 roku obie cz\u0119\u015bci szlacheckie, A i B, nale\u017ca\u0142y do Josepha Wilhelma von Tesmar; w 1819 roku odziedziczy\u0142 je jego syn Friedrich Wilhelm; od 1864 roku gospodarzy\u0142 tu Albert von Tesmar, potem jego wdowa, a od 17 wrze\u015bnia 1892 roku Friedrich von Te\u00dfmar.\n\nW 1879 roku Wielkie Borkowo (474 hektary) nale\u017ca\u0142o do von Tessmara, a Ma\u0142e Borkowo (334,89 hektara) do Neitzkego. Gdy spisywano ludno\u015b\u0107 Pomorza 2 grudnia 1895 roku, Wielkie Borkowo by\u0142o obwodem dworskim o powierzchni 488,5 hektara, z dziesi\u0119cioma domami i dziewi\u0119tnastoma gospodarstwami domowymi; naliczono w nim 129 mieszka\u0144c\u00f3w, samych ewangelik\u00f3w. Podlegali oni wtedy parafii w Salinie (Saulin), a urz\u0105d stanu cywilnego mieli w Zwartowie (Schwartow), gdzie wikariat powsta\u0142 w lutym 1889 roku, a samodzieln\u0105 parafi\u0119 erygowano w 1902 roku. Katolicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w L\u0119borku. Ksi\u0119ga adresowa maj\u0105tk\u00f3w Pomorza z 1905 roku podaje jako w\u0142a\u015bciciela Wielkiego Borkowa Hermanna von Tesmar, a Friedricha Wilhelma von Tesmar wymieniaj\u0105 ksi\u0119gi z 1911 i 1928 roku. Ksi\u0119ga adresowa maj\u0105tk\u00f3w Pomorza z 1911 roku rozdziela obie cz\u0119\u015bci wsi: w Wielkim Borkowie gospodarzy\u0142 Friedrich Wilhelm von Tesmar, porucznik rezerwy, a w Ma\u0142ym Borkowie \u2014 Arthur Neitzke, kapitan w stanie spoczynku. Ma\u0142e Borkowo nale\u017ca\u0142o w 1928 roku do Georga Viehst\u00e4dta. Tesmarowie opu\u015bcili wie\u015b w 1931 roku, gdy 440 hektar\u00f3w rozparcelowano mi\u0119dzy dwudziestu sze\u015bciu gospodarzy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Pa\u0142ac Borkowo L\u0119borskie \u2014 Dwory i Pa\u0142ace Polski (dipp.info.pl); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat l\u0119borski, pozycja 88 wykazu obwod\u00f3w dworskich; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; D. Gzowska, ogl\u0119dziny terenowe i fotografie, 7 sierpnia 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1065; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 244\u2013245; \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. I), wyd. 3, Leipzig 1911, has\u0142a Gro\u00df-Borkow i Klein-Borkow; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126\u2013129; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, Leipzig 1928, s. 123\u2013124.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Pa\u0142ac Borkowo L\u0119borskie \u2014 Dwory i Pa\u0142ace Polski (dipp.info.pl)","url":"https://dipp.info.pl/baza-dipp/pomorskie/powiat-wejherowski/gmina-choczewo/palac-borkowo-leborskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"D. Gzowska (stowarzyszenie Libera Corda), ogl\u0119dziny terenowe i fotografie, 7 sierpnia 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1065","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 244\u2013245","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. I), wyd. 3, Leipzig 1911, has\u0142a Gro\u00df-Borkow i Klein-Borkow","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Choczewo na lata 2026\u20132029, uchwa\u0142a nr XXXVII/246/2026 Rady Gminy Choczewo z dnia 23 kwietnia 2026 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2026, poz. 1910, s. 58, 98","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2026&book=0&position=1910"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0064","image_url":"/static/atlas/foto/gzowska_2026/cm_borkowo/borkowo_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.711586,"lng":17.784373,"name_de":"Borkow","name_pl":"Borkowo L\u0119borskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Boroszewo, po niemiecku Gro\u00df Borroschau, le\u017cy na Kociewiu, w gminie Tczew w powiecie tczewskim. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 by\u0142o w granicach II Rzeczypospolitej, na obszarze zwanym korytarzem, a od 1939 do 1945 roku \u2014 w utworzonym przez Niemc\u00f3w okr\u0119gu Gda\u0144sk\u2013Prusy Zachodnie. W Boroszewie jest cmentarz ewangelicki z prze\u0142omu dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku, po\u0142o\u017cony na dzia\u0142ce 56 i uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w dla gminy Tczew pod pozycj\u0105 11. Wed\u0142ug studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Tczew cmentarz zamkni\u0119to po 1945 roku; zachowa\u0142y si\u0119 czytelne granice i dwa nagrobki, a zdewastowany teren zarasta traw\u0105, krzakami i drzewami samosiejkami.\n\nUrz\u0119dowy spis rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku zasta\u0142 w Boroszewie maj\u0105tek szlachecki o czternastu dymach i 67 mieszka\u0144c\u00f3w: 52 katolik\u00f3w i pi\u0119tnastu luteran\u00f3w. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Gro\u00df Borroschau* jako maj\u0105tek rycerski z 16 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 264, w tym 121 ewangelik\u00f3w i 143 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do parafii w Godziszewie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Wentkau. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, w kt\u00f3rym wie\u015b figuruje jako obw\u00f3d dworski powiatu tczewskiego pod pozycj\u0105 34, naliczy\u0142 254 osoby \u2014 114 ewangelik\u00f3w, 139 katolik\u00f3w i jednego chrze\u015bcijanina innego wyznania. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku poda\u0142 258 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 50 os\u00f3b wyznania ewangelickiego. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 zg\u0142osi\u0142o 236 os\u00f3b, a niemieck\u0105 22.\n\nEwangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Starogardzie: tak notuje spis z 1820 roku, kiedy wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie starogardzkim, i spis z 1885 roku, kt\u00f3ry zalicza j\u0105 do powiatu tczewskiego i zaznacza, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny le\u017cy poza jego granicami. Katolik\u00f3w spis z 1820 roku kieruje do Lubiszewa, a spis z 1885 roku \u2014 do Godziszewa; do Godziszewa odsy\u0142a r\u00f3wnie\u017c S\u0142ownik geograficzny. S\u0142ownik geograficzny notuje Boroszewo w powiecie starogardzkim, z obszarem 3372 m\u00f3rg, i wspomina, \u017ce w 1648 roku w\u0142a\u015bcicielem wsi by\u0142 D\u0119bi\u0144ski. W tym ha\u015ble S\u0142ownik wskazuje poczt\u0119 w Sk\u00f3rczu.\n\nBoroszewo z Bojarami nale\u017ca\u0142o od co najmniej 1891 roku do Carla (Karla) Harrassa, kt\u00f3ry figuruje we wszystkich ksi\u0119gach do 1923 roku. W maj\u0105tku Boroszewo z Bojarami by\u0142o oko\u0142o 1050 hektar\u00f3w, gorzelnia i mleczarnia. Mi\u0119dzy 1923 a 1926 rokiem maj\u0105tek przej\u0119\u0142a Ma\u0142gorzata Harrass; w 1926 i 1929 roku cz\u0119\u015b\u0107 jej ziemi wpisano do wykazu przymusowego wykupu. Wed\u0142ug og\u0142oszenia S\u0105du Powiatowego w Tczewie z 15 grudnia 1930 roku (\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1931, nr 1) Pa\u0144stwowy Bank Rolny z\u0142o\u017cy\u0142 do depozytu wynagrodzenie za przymusowo wykupione 200 hektar\u00f3w z Boroszewa; og\u0142oszenie nie m\u00f3wi, z kt\u00f3rego wykazu. \ud83d\udfe1 Jako w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br rycerskich w Boroszewie og\u0142oszenie podaje Hansa Harahsa, a wykazy z 1926 i 1929 roku \u2014 Ma\u0142gorzat\u0119 Harrass.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107, pod nazw\u0105 Borroschau, do parafii Turze (Gro\u00df Turse) i podaje tu 93 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Tczew (pozycja 11, dzia\u0142ka 56); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w gminy Tczew; Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Tczew (zmiana, 2010\u20132019), rozdz. 6.3.1, s. 149; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, Kreis Stargard, s. 52, nr 19; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885), Kreis Dirschau, s. 28, poz. 34; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat tczewski, s. 55, poz. 2; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o \u201eBoroszewo\u201d; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 200, pozycja 24; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 66; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 38; \u201eKsi\u0119ga Adresowa Obywateli Ziemskich Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, 1923, s. XXXV; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 249; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 19; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1931, nr 1; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w gm. Tczew (BIP)","url":"https://bip.gmina-tczew.pl/m,240,gminna-ewidencja-zabytkow.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 200, pozycja 24","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 66","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga Adresowa Obywateli Ziemskich Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, 1923, s. XXXV","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 19","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1931, nr 1","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0353","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0655446,"lng":18.5973425,"name_de":"Gro\u00df Borroschau","name_pl":"Boroszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Borowinie zachowa\u0142 si\u0119 przy ulicy Skarszewskiej i jest uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Przywidz. Borowina w gminie Przywidz nosi\u0142a po niemiecku nazw\u0119 B\u00e4renh\u00fctte \u2014 w spisach zapisywan\u0105 tak\u017ce jako Baarenh\u00fctte i Barenh\u00fctte. Form\u0119 t\u0119 podaj\u0105 pruski spis powszechny z 1885 roku, spis z 1910 roku i monografia Johna Muhla o wsiach Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, kt\u00f3ra po\u015bwi\u0119ca B\u00e4renh\u00fctte osobne has\u0142o.\n\nMuhl zalicza Borowin\u0119 do dwunastu wsi, kt\u00f3re w XVII i XVIII wieku wyros\u0142y z chat wypalaczy w\u0119gla drzewnego, wapna i pota\u017cu oraz smolarzy. W tej grupie Muhl wymienia obok B\u00e4renh\u00fctte tak\u017ce Niederh\u00f6lle, Oberh\u00f6lle, Scharsh\u00fctte, Schwarzh\u00fctte, Strauchh\u00fctte, Trockenh\u00fctte, Neuendorf, Ellerbruch, Grenzacker, Ochsenkopf i Tiefental. Karczm\u0119 i wie\u015b za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1750 roku: 3 grudnia 1752 roku starosta skarszewski, hrabia Mostowski, odda\u0142 karczmarzowi George'owi Seeglerowi karczm\u0119 z czterema morgami ziemi na wieczne czasy, za pi\u0119tna\u015bcie floren\u00f3w rocznie. 2 listopada 1756 roku takim samym kontraktem obj\u0105\u0142 ch\u0142op\u00f3w \u2014 Davida Drewsa, zapewne pierwszego so\u0142tysa, Jakoba Nehringa i ich s\u0105siad\u00f3w \u2014 za wsp\u00f3lny czynsz pi\u0119ciuset osiemdziesi\u0119ciu floren\u00f3w i sze\u015bciu funt\u00f3w sera. Kataster pruski zasta\u0142 tu siedemna\u015bcie \u0142an\u00f3w che\u0142mi\u0144skich, z czego cztery stanowi\u0142y zaro\u015bla i nieu\u017cytki, dziesi\u0119ciu gospodarzy z so\u0142tysem, krawca, tkacza i o\u015bmiu komornik\u00f3w, a o mieszka\u0144cach zanotowa\u0142: wszyscy byli wyznania protestanckiego. Hermann Schuch, opisuj\u0105c stan z 1772 roku, wymienia tu jedenastu mieszka\u0144c\u00f3w, w tym sze\u015bciu komornik\u00f3w z dwoma rzemie\u015blnikami, pastucha i karczmarza. Na mocy edykt\u00f3w z 1808 i 1811 roku gospodarze w Borowinie 22 lipca 1819 roku otrzymali pe\u0142n\u0105 i nieograniczon\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 swoich gospodarstw. 9 stycznia 1822 roku tak\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 otrzyma\u0142a Christine Seegler, wdowa po karczmarzu, wraz z karczm\u0105 i blisko dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119cioma morgami ziemi.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku wie\u015b ch\u0142opska *Barenh\u00fctte* z 15 gospodarstwami ch\u0142opskimi i trzema zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142a 195 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Sta\u0142o w niej 21 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przywidzu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Odnotowano tu tak\u017ce szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105. Harnoch wymienia B\u00e4renh\u00fctte w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii, obok Mariensee, Niederh\u00fctte i Strippau.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 245 mieszka\u0144c\u00f3w: 239 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu katolik\u00f3w; ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Przywidzu, katolik\u00f3w \u2014 do parafii w Skarszewach. Wedle spisu z 1 grudnia 1910 roku miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a 248 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 247 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a 246 by\u0142o wyznania ewangelickiego. W tym spisie jeden katolik i jedna osoba polskoj\u0119zyczna dope\u0142nia\u0142y rachunku. B\u00e4renh\u00fctte figuruje w nim pod pozycj\u0105 dziewi\u0105t\u0105 powiatu ko\u015bcierskiego, z przypisan\u0105 parafi\u0105 ewangelick\u0105 Mariensee w powiecie kartuskim, czyli w Przywidzu. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wznoszono od 1830 roku kosztem gda\u0144skiego kupca Steffensa, w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br Mariensee; po\u015bwi\u0119cono go w 1832 roku. Przez pierwsze lata parafia nie mia\u0142a w\u0142asnego duchownego \u2014 nabo\u017ce\u0144stwa i pos\u0142ugi sprawowali duchowni ze Skarszew, Przyja\u017ani i Lublewa \u2014 a pierwszego ustanowiono w 1835 roku.\n\nPrzed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w prowincji Prusy Zachodnie. Po utworzeniu Wolnego Miasta Gda\u0144ska w\u0142\u0105czono j\u0105 \u2014 jak s\u0105siedni Mariensee, czyli Przywidz \u2014 do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej. W granicach Wolnego Miasta pozosta\u0142a do 1939 roku, potem znalaz\u0142a si\u0119 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Muhl podaje, \u017ce wszystkie wsie hutnicze tej okolicy przesz\u0142y do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej wraz z powstaniem Wolnego Miasta.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 253 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, s. 8 i 185\u2013186, has\u0142o B\u00e4renh\u00fctte; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 421\u2013422, has\u0142o Mariensee; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Berent, s. 38, poz. 9; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 9; Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 1, pozycja 4; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 149\u2013150; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 1, pozycja 4","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 149\u2013150","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0236","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15964,"lng":18.29902,"name_de":"Baarenh\u00fctte","name_pl":"Borowina \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Borowy M\u0142yn, po niemiecku Heidem\u00fchl, le\u017cy w gminie Warlubie w dawnym powiecie \u015bwieckim (Kreis Schwetz), w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Nie by\u0142a to samodzielna gmina: Meyers notuje tu le\u015bnicz\u00f3wk\u0119 i m\u0142yn przypisane do obszaru le\u015bnego Warlubien, kt\u00f3rego nadle\u015bnictwo liczy\u0142o w spisie z 1 grudnia 1910 roku 192 osoby. W tym ha\u015ble Meyers podaje dla obszaru le\u015bnego urz\u0105d stanu cywilnego w Hagen, s\u0105d w \u015awieciu i komend\u0119 okr\u0119gow\u0105 w Grudzi\u0105dzu. W powiecie bytowskim t\u0119 sam\u0105 niemieck\u0105 nazw\u0119, Heidem\u00fchl, nosi\u0142 Borowy M\u0142yn na Gochach, z kt\u00f3rym nie nale\u017cy myli\u0107 tutejszej osady.\n\nSpis gmin z 1910 roku wymienia Heidem\u00fchl w\u015br\u00f3d przysi\u00f3\u0142k\u00f3w le\u015bnego obszaru dworskiego Warlubien: mieszka\u0142o tu wtedy 36 os\u00f3b. W tym spisie sprawy s\u0105dowe przysi\u00f3\u0142ka \u2014 inaczej ni\u017c w reszcie obszaru le\u015bnego \u2014 za\u0142atwiano w Nowem. Poza tym przysi\u00f3\u0142ek dzieli\u0142 przynale\u017cno\u015b\u0107 ca\u0142ego obszaru \u2014 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Warlubiu i katolick\u0105 w P\u0142ochocinie oraz urz\u0105d stanu cywilnego w B\u0105kowie.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Heidem\u00fchl* trzy domy mieszkalne i 20 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 16 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Neuenburg*; katolicy \u2014 do parafii *Gro\u00df Plochoczin*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Gro\u00df Plochoczin*.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, tom 1, s. 752, has\u0142o \u201eHeidem\u00fchl 3)\u201d oraz tom 2, s. 1077, has\u0142o \u201eWarlubien 2)\u201d (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), s. 66\u201367, pozycja 229; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 154\u2013155.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"leksykon geograficzny","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 1, s. 752, has\u0142o \u201eHeidem\u00fchl 3)\u201d (F\u00f6rst., Ml., Kr. Schwetz, See Warlubien ForstgutsB.) oraz t. 2, s. 1077, has\u0142o \u201eWarlubien 2)\u201d","url":"https://www.meyersgaz.org/place/10752020"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1170","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6154705,"lng":18.5350621,"name_de":"Heidem\u00fchl","name_pl":"Borowy M\u0142yn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"\u015bwiecki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Borzechowie za\u0142o\u017cono cmentarz przyko\u015bcielny. \u015awi\u0105tynia jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny przy ulicy Lipowej 4, a rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego obejmuje j\u0105 razem z cmentarzem pod jednym numerem A-1662 z 28 maja 1998 roku, datuj\u0105c budowl\u0119 na 1854 rok. Nowy cmentarz katolicki za\u0142o\u017cono opodal. Stanu zachowania dawnych nagrobk\u00f3w ewangelickich \u017ar\u00f3d\u0142a nie opisuj\u0105.\n\nBorzechowo, po niemiecku Bordzichow, to wie\u015b kociewska nad Jeziorem Borzechowskim, na skraju Bor\u00f3w Tucholskich, do 1920 roku w powiecie starogardzkim (Kreis Preu\u00dfisch Stargard) w prowincji Prusy Zachodnie. Warstwa ewangelicka wyros\u0142a tu wok\u00f3\u0142 kolonii Neu-Bordzichow, czyli Borzechowa Nowego. Tutejsi protestanci byli luteranami i nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego; w 1869 roku notowano tu te\u017c dziewi\u0119ciu baptyst\u00f3w.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 224 mieszka\u0144c\u00f3w: 21 luteran\u00f3w i 203 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 w Starogardzie Gda\u0144skim (Stargard). Agathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce tutejsi ewangelicy nale\u017celi wcze\u015bniej do parafii w Nowych Polaszkach (Paleschken) i do Starogardu. Parafii w Borzechowie da\u0142 pocz\u0105tek dar kr\u00f3lewski, o kt\u00f3ry poprosili sami. Gdy poprosili Fryderyka Wilhelma III o w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142, nowo utworzona gmina dosta\u0142a 7000 talar\u00f3w i plac na kr\u00f3lewskim folwarku domenalnym \u2014 pod ko\u015bci\u00f3\u0142, plebani\u0119, budynki gospodarcze i dom szkolno-organistowski \u2014 a do tego cztery \u0142any, cz\u0119\u015b\u0107 \u0142\u0105k nad Czarn\u0105 Wod\u0105 i trzysta talar\u00f3w sta\u0142ego rocznego dochodu. \u015awi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 7 lipca 1833 roku, pod patronatem kr\u00f3lewskim; tego samego dnia ustanowiono pierwszego proboszcza. Wed\u0142ug berli\u0144skiej gazety z sierpnia 1833 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 radca konsystorialny dr Bre\u00dfler, przy radosnym i licznym udziale ludno\u015bci z ca\u0142ej okolicy, a kr\u00f3l opr\u00f3cz daru 7000 talar\u00f3w zapewni\u0142 uposa\u017cenie duchownego i pozosta\u0142ych s\u0142ug ko\u015bcielnych.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 na wzg\u00f3rzu na ko\u0144cu wsi. Harnoch opisuje go jako budowl\u0119 \u201ew stylu bizantyjskim z \u0142ukiem pe\u0142nym\u201d, o dw\u00f3ch smuk\u0142ych, t\u0119po zako\u0144czonych wie\u017cach dzwonnych po\u0142\u0105czonych galeri\u0105; mi\u0119dzy nimi by\u0142y drzwi wej\u015bciowe z napisem \u201eDer Gottesverehrung geweihet MDCCCXXXIII\u201d, czyli \u201epo\u015bwi\u0119cony czci Bo\u017cej 1833\u201d. O\u0142tarz mia\u0142 mocno z\u0142ocony, z obrazem Wieczerzy Pa\u0144skiej p\u0119dzla Meyerheima, ambon\u0119 z wizerunkiem Lutra i gipsowy strop, nie mia\u0142 natomiast nawy \u015brodkowej. Projekt bywa przypisywany Karlowi Friedrichowi Schinklowi i datowany na 1827 rok; Harnoch, jedyne \u017ar\u00f3d\u0142o opisuj\u0105ce t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119, autora nie wymienia; opisany przez niego pe\u0142ny \u0142uk nale\u017cy do cech stylu *Rundbogenstil*, charakterystycznego dla Schinkla.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1833 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1873 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1898 roku, a w s\u0105dzie obwodowym w Starogardzie duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1836\u20131874. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1833\u2014 K 1873\u2014 Konf 1898\u2014. Dupl. A.-G. Pr. Stargard: Tf Tr St 1836\u201474\u201d.\n\nW 1852 roku wie\u015b liczy\u0142a 563 osoby, a oko\u0142o roku 1905 \u2014 753. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Bordzichow* jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z 19 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 25 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 67 budynk\u00f3w mieszkalnych i 805 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 430 ewangelik\u00f3w, 366 katolik\u00f3w i dziewi\u0119ciu baptyst\u00f3w. Osobno opisywa\u0142 kr\u00f3lewski folwark *Bordzichow* w dzier\u017cawie wieczystej ze 185 mieszka\u0144cami, w tym 58 ewangelikami, 125 katolikami i dwoma \u017bydami. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Zblewie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny podaje dla samej wsi tak\u017ce 805 mieszka\u0144c\u00f3w (430 ewangelik\u00f3w i 366 katolik\u00f3w), a dla folwarku 185 os\u00f3b.\n\nW 1885 roku wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 wyznaniowo niemal dok\u0142adnie na p\u00f3\u0142. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w gminie wiejskiej Borzechowo 780 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 389 ewangelik\u00f3w i 391 katolik\u00f3w (powiat starogardzki, strona 32, pozycja 6); tamtejszy obw\u00f3d dworski, uj\u0119ty osobno, liczy\u0142 jeszcze 135 os\u00f3b \u2014 69 ewangelik\u00f3w i 64 katolik\u00f3w (strona 34, pozycja 69).\n\nParafia si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b: szko\u0142y mia\u0142a w Borzechowie, Miradowie, Zblewie, Bytonii, Frankenfelde, Hucie, Lubichowie i Osowie, a do ich obwod\u00f3w nale\u017ca\u0142o kilkadziesi\u0105t dalszych wsi, w\u015br\u00f3d nich oba Bia\u0142achowa; w sumie 3141 dusz. Ko\u015bcio\u0142y katolickie na obszarze parafii Harnoch wskazuje w Zblewie i Lubichowie. S\u0142ownik geograficzny dodaje, \u017ce zniemczone za czas\u00f3w pruskich Borzechowo by\u0142o siedzib\u0105 ewangelickiego superintendenta i mia\u0142o zb\u00f3r luterski, szko\u0142\u0119 oraz poczt\u0119. Granice parafii zmieniano jeszcze w XX wieku: w 1913 roku w\u0142adze ko\u015bcielne przepisa\u0142y ewangelik\u00f3w z gminy Iwiczno wraz z Frankenfelde i osad\u0105 zapisan\u0105 jako Lonczek z parafii borzechowskiej do parafii w Gr\u00fcnthal, czyli w P\u0142ocicznie.\n\nPrasa przechowa\u0142a kilka wiadomo\u015bci o tutejszych pastorach. W burzliwy wiecz\u00f3r 10 stycznia 1852 roku pastor L. Housselle z Borzechowa zab\u0142\u0105dzi\u0142 w drodze do domu i spad\u0142 ze wzniesienia na brzeg jeziora; rano znaleziono go martwego. Zostawi\u0142 \u017con\u0119 i o\u015bmioro ma\u0142oletnich dzieci. W marcu 1860 roku pastora Fischera z Borzechowa mianowano superintendentem diecezji Stargard-Berent. W 1888 roku pastor Beyer by\u0142 tu zarazem miejscowym inspektorem szkolnym. Katolicka prasa, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na berli\u0144sk\u0105 \u201eGermani\u0119\u201d, pisa\u0142a wtedy, \u017ce drugi nauczyciel katolicki szko\u0142y symultanicznej w Osowie Le\u015bnym, von Szymorowski, unika katolickich nabo\u017ce\u0144stw, a chodzi do ko\u015bcio\u0142a pastora, gra podczas nabo\u017ce\u0144stwa na organach i \u015bpiewa, sam za\u015b pastor na egzaminy ko\u0144cowe wzywa do Borzechowa i przeprowadza w swoim ko\u015bciele nie tylko dzieci ewangelickie, lecz tak\u017ce katolickie. Na pocz\u0105tku marca 1913 roku \u017cona pastora Beyera szuka\u0142a przez berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d zast\u0119pcy dla chorego duchownego na czas nieokre\u015blony.\n\nUrz\u0119dowy dziennik konsystorza notuje, \u017ce w 1913 roku pastorem w Borzechowie zosta\u0142 Ernst Emil Karl Horn, dot\u0105d pastor w Gro\u00df Schliewitz. Zast\u0105pi\u0142 Oskara Hermanna Theodora Beyera, zmar\u0142ego tu 27 marca 1913 roku; posada by\u0142a pod patronatem kr\u00f3lewskim. Po 1920 roku Borzechowo znalaz\u0142o si\u0119 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w korytarzu pomorskim, a pierwszy powszechny spis ludno\u015bci z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 627 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 203 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 421 os\u00f3b, niemieck\u0105 206. W okresie mi\u0119dzywojennym pastor Ernest Horn z Borzechowa nale\u017ca\u0142 do najaktywniejszych dzia\u0142aczy Deutschtumsbundu \u2014 organizacji broni\u0105cej praw mniejszo\u015bci niemieckiej w Polsce, rozwi\u0105zanej w 1923 roku \u2014 jak odnotowuje El\u017cbieta Alabrudzi\u0144ska. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Harnoch podaje po\u015bwi\u0119cenie \u015bwi\u0105tyni w 1833 roku, rok 1836 wi\u0105zany bywa niekiedy z pocz\u0105tkiem nabo\u017ce\u0144stw, a rejestr zabytk\u00f3w datuje budowl\u0119 na 1854 rok.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 277 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2295 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 182; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456\u2013457; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885), Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32 poz. 6 i s. 34 poz. 69; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, Warszawa 1880, has\u0142o \u201eBorzechowo\u201d, t. VII, has\u0142o \u201ePaleschken\u201d, i t. VIII, has\u0142o \u201ePolaszki\u201d; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026), gmina Zblewo, numer A-1662 z 28 V 1998; E. Alabrudzi\u0144ska, \u201eProtestantyzm w Polsce w latach 1918\u20131939\u201d, Toru\u0144 2004, s. 297; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 52, nr 17; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 3, 4, 9, 10; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 200, pozycje 19 i 20; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 24 sierpnia 1833 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 17 stycznia 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 11 marca 1860 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eEcho der Gegenwart\u201d (Akwizgran), 10 marca 1888 roku, s. 5 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 marca 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32 poz. 6 (gmina wiejska) i s. 34 poz. 69 (obw\u00f3d dworski)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"E. Alabrudzi\u0144ska, \u201eProtestantyzm w Polsce w latach 1918\u20131939\u201d, Toru\u0144 2004","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 3","url":"https://polona.pl/item-view/cbb76168-e1e3-46b0-89d4-5706deb3831b"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 4","url":"https://polona.pl/item-view/8fe9bde7-00fe-45d6-ab66-5ae9a8811fc2"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 9","url":"https://polona.pl/item-view/46e663c3-72ce-40b0-82f3-0336ac6a8dac"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 10","url":"https://polona.pl/item-view/fa942926-ba69-402a-abab-dc3c53de32a7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 200, pozycje 19 i 20","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 24 sierpnia 1833 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6KQB32STGGJ2JXPL4ZQLKJV7B2I7AJ6O"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 17 stycznia 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FNT4ELCRP6ICGOCO6T3UACV7HNSSNX46"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 11 marca 1860 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VLQ43Q7JYGKHAGLXF7PSIES66VOLV63I"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eEcho der Gegenwart\u201d (Akwizgran), 10 marca 1888 roku, s. 5 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JIIVO6VYZTALA47FSIXX5H2QPAC3RA6L"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 marca 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/T2KL2AJ75AYPKOMG32R7WIT2OVNUOY44"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0383","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.890467,"lng":18.350943,"name_de":"Bordzichow","name_pl":"Borzechowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje w Borz\u0119cinie, do 1945 roku Bornzin, du\u017ce za\u0142o\u017cenie na planie prostok\u0105ta w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, obsadzone wok\u00f3\u0142 \u015bwierkami. Z terenu usuni\u0119to wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w; zachowa\u0142o si\u0119 poszycie z bluszczu i barwinka pospolitego, typowe dla starych cmentarzy, oraz nieliczne resztki starodrzewu. Przetrwa\u0142a jedna profilowana betonowa rama mogi\u0142y, pozbawiona tabliczki inskrypcyjnej; wedle monografii m\u00f3g\u0142 jej kiedy\u015b towarzyszy\u0107 krzy\u017c albo kamienny postument z tablic\u0105.\n\nW 1784 roku Borz\u0119cino liczy\u0142o 20 dym\u00f3w, a przy wsi powsta\u0142a kolonia Neu-Bornzin. Z d\u00f3br p\u0142acono w\u00f3wczas danin\u0119 106 talar\u00f3w i 16 groszy.\n\nCmentarze by\u0142y w Borz\u0119cinie trzy, z r\u00f3\u017cnych okres\u00f3w. Najstarszy, rodowy cmentarz Heydebreck\u00f3w, przyj\u0105\u0142 ostatni poch\u00f3wek w maju 1935 roku. By\u0142 te\u017c stary cmentarz wiejski z murowanym cmentarzem dworskim rodu von Zitzewitz, do kt\u00f3rego maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 od 1841 do 1945 roku, oraz nowy cmentarz za\u0142o\u017cony poza wsi\u0105, w zadrzewieniu. Kt\u00f3rego z tych trzech cmentarzy dotyczy opis z monografii, nie ustalono.\n\nBorz\u0119cino le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W obecnym podziale administracyjnym wie\u015b nale\u017cy do gminy D\u0119bnica Kaszubska. W spisie z 2 grudnia 1895 roku Borz\u0119cino uj\u0119to w dw\u00f3ch pozycjach. W gminie wiejskiej mieszka\u0142o 80 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w, a w obwodzie dworskim \u2014 268 ewangelik\u00f3w i jeden katolik.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: podlega\u0142a parafii w Dobieszewie, po niemiecku Gro\u00df D\u00fcbsow, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto, a tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty, ryglowy, wzniesiono w 1815 roku.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 8 marca 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1945\u20131947.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Bornzin, licz\u0105cy 912 hektar\u00f3w, z cegielni\u0105, nale\u017ca\u0142 do von Zitzewitza. Od 1905 do co najmniej 1921 roku prowadzi\u0142 go porucznik, p\u00f3\u017aniej kapitan rezerwy Wilhelm von Zitzewitz, a w 1928 roku 913 hektar\u00f3w nale\u017ca\u0142o do wsp\u00f3lnoty spadkobierc\u00f3w po nim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat s\u0142upski, s. 168, pozycja 11, i s. 176, pozycja 169; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Borz\u0119cino, s. 43; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 944; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 178\u2013179; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 166; \u201eLandwirtschaftliches Adre\u00dfbuch der Ritterg\u00fcter und G\u00fcter der Provinz Pommern\u201d, wyd. 6, Leipzig 1921, s. 216; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 164.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp, s. 168 poz. 11 i s. 176 poz. 169","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 944","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 178\u2013179","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 166","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adre\u00dfbuch der Ritterg\u00fcter und G\u00fcter der Provinz Pommern\u201d, wyd. 6, Leipzig 1921, s. 216","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 164","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0545","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.406441,"lng":17.247676,"name_de":"Bornzin","name_pl":"Borz\u0119cino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Borzyszkowach (gm. Lipnica, pow. bytowski). Obiekt zidentyfikowany, do opracowania i weryfikacji terenowej.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"wskazanie","tytul":"FotoExploracje L\u0119bork \u2014 identyfikacja obiektu (do potwierdzenia)","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/"}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0944","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.03286,"lng":17.37269,"name_de":null,"name_pl":"Borzyszkowy \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Borzytuchom \u2014 po niemiecku Borntuchen \u2014 le\u017cy oko\u0142o dziewi\u0119ciu kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Bytowa; do 1945 roku nale\u017ca\u0142 do powiatu bytowskiego w prowincji Pomorze, w rejencji koszali\u0144skiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi po\u015brodku wsi, na terenie dawnego cmentarza przyko\u015bcielnego, nieu\u017cywanego od 1846 roku; nowy cmentarz za\u0142o\u017cono poza wsi\u0105, w sosnowym lesie przy stacji kolejowej. Jest to prosty budynek szachulcowy z wype\u0142nieniem ceglanym, wzniesiony w 1804 roku przez mistrza ciesielskiego Bruhnkego z Niezabyszewa. Od 1945 roku s\u0142u\u017cy katolikom: parafi\u0119 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusa erygowano w 1951 roku, a w 1952 \u015bwi\u0105tyni\u0119 przebudowano \u2014 dosz\u0142a nowa fasada, uby\u0142y empory.\n\nW 1784 roku Borzytuchom le\u017ca\u0142 mil\u0119 na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Bytowa, przy trakcie do S\u0142awna, \u0107wier\u0107 mili od bytowskiego lasu miejskiego; na polach wsi by\u0142y trzy ma\u0142e jeziora. Mieszkali tu pastor lutera\u0144ski, so\u0142tys wolny, dw\u00f3ch p\u00f3\u0142so\u0142tys\u00f3w, dziewi\u0119ciu gospodarzy (dw\u00f3ch z nich na gruntach rozebranego folwarku), pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w, dw\u00f3ch cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, nadle\u015bniczy, karczmarz i kowal, a tak\u017ce zakrystianie obu wyzna\u0144 i trzech kolon\u00f3w katolickiego ko\u015bcio\u0142a \u2014 razem 36 dym\u00f3w. Osobny dw\u00f3r, Jannewitzscher Hof, by\u0142 \u201evon allen Abgaben g\u00e4nzlich befreyet\u201d \u2014 ca\u0142kowicie wolny od wszelkich danin. Do parafii nale\u017ca\u0142y kr\u00f3lewskie wsie Strussow, Morgenstern i Krosnow.\n\nJu\u017c w \u015bredniowieczu Borzytuchom by\u0142 wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105: proboszcz Johannes wyst\u0119puje jako \u015bwiadek dokumentu z 3 lutego 1350 roku, a spis z 1438 roku wymienia tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142. Lokacj\u0119 wsi odnowiono w 1445 roku na czterdziestu sze\u015bciu w\u0142\u00f3kach. W 1445 roku, pod koniec rz\u0105d\u00f3w zakonu krzy\u017cackiego, zarz\u0105dca Bytowa hrabia Hans von Gleichen nada\u0142 Borzytuchom z 46 \u0142anami Simonowi Rudenickowi do osadzenia Niemcami; przywilej zastrzega\u0142 dla proboszcza cztery \u0142any. Oko\u0142o 1534 roku Borzytuchom przyj\u0105\u0142 luteranizm i sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej, obejmuj\u0105cej wsie Stru\u00dfow, Kathkow, Morgenstern, czyli Jutrzenk\u0119, i Kro\u00dfnow oraz Kamenzin, Camenz i Reiherhorst. Opis starostwa bytowskiego z oko\u0142o 1637 roku notuje w Borzytuchomiu \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 z jednym gospodarzem pleba\u0144skim\u201d; omawiaj\u0105cy ten opis w 1967 roku historyk Bahr dodaje, \u017ce gospodarz ten siedzia\u0142 najwyra\u017aniej na \u0142anach pleba\u0144skich, a drugi \u2014 w Chotkowie. S\u0142ownik geograficzny wymienia Borzetuchomie w\u015br\u00f3d wsi katolickiej parafii w Ugoszczy, z dawnym ko\u015bcio\u0142em filialnym.\n\nW latach 1637\u20131657 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki by\u0142 tu zakazany, a stary ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego przeszed\u0142 w r\u0119ce katolik\u00f3w; ewangelick\u0105 parafi\u0119 za\u0142o\u017cono na nowo mi\u0119dzy 1657 a 1686 rokiem. Ewangelicy wznie\u015bli dom modlitwy z drewna \u015bwierkowego, z sygnaturk\u0105, kryty gontem \u2014 wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w oko\u0142o 1640 roku albo w ka\u017cdym razie przed 1686 rokiem. M\u00fcller zapisa\u0142, \u017ce postawiono go pod nazw\u0105 spichlerza dla kupc\u00f3w gda\u0144skich. Relacja z 1779 roku m\u00f3wi, \u017ce zbudowano go jako \u201eecclesia pressa\u201d, pod nazw\u0105 spichlerza, \u201eskrycie i boja\u017aliwie\u201d wobec \u00f3wczesnego duchowie\u0144stwa katolickiego. Wizytacja katolicka z 3 grudnia 1686 roku opisa\u0142a Borzytuchom jako wie\u015b \u201ezara\u017con\u0105 zaraz\u0105 lutera\u0144sk\u0105, ich zborem wzniesionym niedawno, przed kilku laty, oraz pastorem\u201d. W katolickim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego nie by\u0142o wtedy ani Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu, ani wody chrzcielnej, ani olej\u00f3w \u2014 przywozi\u0142 je proboszcz z Niezabyszewa, odprawiaj\u0105cy tu, jak zanotowano, bardzo rzadko; kielich by\u0142 tylko cynowy. Katolik\u00f3w naliczono we wsi o\u015bmiu, a mieszka\u0144c\u00f3w Chotkowa zapisano jako samych luteran\u00f3w.\n\nW 1702 roku wizytator zanotowa\u0142 przy Borzytuchomiu, filii Ugoszczy, oko\u0142o dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w, a wszystkich pozosta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w jako \u201eheretyk\u00f3w\u201d; w 1728 roku przy tym dawnym ko\u015bciele parafialnym katolik\u00f3w by\u0142o oko\u0142o trzynastu. Wykaz z 1719 roku policzy\u0142 parafie w Ugoszczy i Borzytuchomiu razem: dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 chrzt\u00f3w, cztery osoby za\u015blubione, dziewi\u0119ciu zmar\u0142ych. W 1766 roku archidiakon Z\u0142ocki wymieni\u0142 w Borzytuchomiu jeden z dw\u00f3ch lutera\u0144skich dom\u00f3w modlitwy parafii ugoskiej, a wizytacja z tego roku notuje przy dzwonnicy katolickiego ko\u015bcio\u0142a dwa dzwony i dodaje, \u017ce bij\u0105 tak\u017ce wtedy, gdy nabo\u017ce\u0144stwo maj\u0105 ewangelicy w swoim zborze. Zale\u017cno\u015b\u0107 ewangelik\u00f3w od odebranego ko\u015bcio\u0142a opisuje relacja z 13 grudnia 1779 roku: op\u0142aty pogrzebowe sz\u0142y do ko\u015bcio\u0142a katolickiego, a katolickiemu ko\u015bcielnemu p\u0142acono osobno za dzwonienie w trzy wielkie \u015bwi\u0119ta.\n\nOpis Pomorza z 1784 roku pokazuje Borzytuchom jako wie\u015b o podw\u00f3jnej obs\u0142udze duchownej. By\u0142 tu rezyduj\u0105cy duchowny ewangelicki i osobny lutera\u0144ski dom modlitwy, a obok rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, kt\u00f3rego proboszcz mieszka\u0142 w Ugoszczy, po niemiecku Bernsdorf, i kt\u00f3rego fili\u0105 by\u0142 katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Chotkowie. Opis wymienia we wsi zar\u00f3wno ko\u015bcielnego lutera\u0144skiego, jak i ko\u015bcielnego katolickiego; mieszka\u0142o w niej te\u017c trzech katolickich kolonist\u00f3w ksi\u0119\u017cowskich. Wie\u015b liczy\u0142a trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 palenisk.\n\nW 1798 roku pastor Fleischer pisa\u0142 o starym, w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci ju\u017c zrujnowanym domu modlitwy, w kt\u00f3rym nie mo\u017cna by\u0142o odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stw bez nara\u017cania si\u0119 na niebezpiecze\u0144stwo. W 1803 roku plac po zawalonym ko\u015bciele katolickim wraz z dzwonami przyznano ewangelikom (inwentarz z 1938 roku, s. 184); o samej rozbi\u00f3rce wiadomo z kroniki Bublitza. Rok p\u00f3\u017aniej, w 1804 roku, stan\u0105\u0142 obecny ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nTo, co akta zapisuj\u0105 sucho, ludzie zapami\u0119tali jako opowie\u015b\u0107. Zbi\u00f3r poda\u0144 ziemi bytowskiej, wydany w 1920 roku przez nauczyciela Waltera Kellera, przechowa\u0142 podanie o budowie nowego ko\u015bcio\u0142a w Borzytuchomiu. W 1804 roku stary ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki miano rozebra\u0107 ze staro\u015bci i postawi\u0107 nowy, a gmina by\u0142a ju\u017c wtedy w po\u0142owie ewangelicka \u2014 wybuch\u0142 wi\u0119c ostry sp\u00f3r o to, kto b\u0119dzie budowa\u0142 i do kogo \u015bwi\u0105tynia b\u0119dzie nale\u017ce\u0107. So\u0142tys wzi\u0105\u0142 spraw\u0119 w swoje r\u0119ce, zwo\u0142a\u0142 wszystkich do wiejskiej karczmy i tam postanowiono: \u201eto wyznanie, kt\u00f3re pierwsze po\u0142o\u017cy kamie\u0144 w\u0119gielny nowego ko\u015bcio\u0142a, b\u0119dzie mia\u0142o prawo w\u0142asno\u015bci\u201d. Ewangelicy zacz\u0119li wi\u0119c stawia\u0107, a\u017c wszyscy katolicy le\u017celi pod sto\u0142em, po czym poszli na plac budowy i tej samej nocy wyko\u0144czyli fundament. Rano katolicy przyszli, zobaczyli, \u017ce ich przechytrzono, i odeszli, przeklinaj\u0105c.\n\nRado\u015b\u0107 nie trwa\u0142a d\u0142ugo: najlepszy kamie\u0144 w\u0119gielny znikn\u0105\u0142 w nocy z fundamentu. Rewizja u katolik\u00f3w nic nie da\u0142a, a\u017c pos\u0142aniec doni\u00f3s\u0142, \u017ce kamie\u0144 stoi tam, sk\u0105d go przywieziono \u2014 na polu niezabyszewskim. Przywieziono go z powrotem i zamurowano, a nazajutrz zn\u00f3w go nie by\u0142o, i zn\u00f3w sta\u0142 na swoim dawnym miejscu, jakby nigdy go stamt\u0105d nie ruszono. Wtedy robotnik\u00f3w ogarn\u0119\u0142a \u015bwi\u0119ta boja\u017a\u0144. P\u00f3\u017aniej chciano kamie\u0144 rozsadzi\u0107, \u017ceby u\u017cy\u0107 go do budowy domu, ale przy pierwszym uderzeniu zakrwawi\u0142; chciano go wykopa\u0107, lecz im g\u0142\u0119biej kopano, tym g\u0142\u0119biej si\u0119 osuwa\u0142. To podanie, nie protok\u00f3\u0142 \u2014 ale stoi za nim wydarzenie po\u015bwiadczone w aktach: przyznanie ewangelikom placu ko\u015bcielnego i dzwon\u00f3w w 1803 roku.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku opisuje go jako sal\u0119 prostok\u0105tn\u0105 10,95 na 24,85 metra o szkielecie sosnowym z wype\u0142nieniem ceglanym, na kamiennym cokole, stoj\u0105c\u0105 w zachodniej cz\u0119\u015bci nawsia; przy drodze sta\u0142a wolno dzwonnica. Wie\u017c\u0119 wbudowano w wi\u0119\u017ab\u0119 dachow\u0105 przy po\u0142udniowym szczycie i oszalowano deskami; mia\u0142a p\u0142aski dach namiotowy, ga\u0142k\u0119 i chor\u0105giewk\u0119 z napisem \u201eANNO 1804\u201d i gwiazd\u0105. Poniewa\u017c by\u0142a zbyt s\u0142aba, by unie\u015b\u0107 dzwony, zawieszono je od 1855 roku na osobnej dzwonnicy obok ko\u015bcio\u0142a; jej obecna konstrukcja pochodzi z 1891 roku. Wyposa\u017cenie sta\u0142e by\u0142o jednolite, z 1804 roku \u2014 sosnowe, malowane na \u017c\u00f3\u0142tobr\u0105zowo, z o\u0142tarzem ambonowym, czyli uk\u0142adem typowym dla \u015bwi\u0105ty\u0144 protestanckich. Mosi\u0119\u017cna misa chrzcielna o \u015brednicy 44 centymetr\u00f3w, z XVII wieku, mia\u0142a w zwierciadle scen\u0119 Zwiastowania. Organy zbudowa\u0142 w 1849 roku V\u00f6lkner z Duninowa, a poz\u0142acane i posrebrzane naczynia komunijne pochodz\u0105 z 1852 roku. Dwa dzwony spi\u017cowe \u2014 najstarsze w ziemi bytowskiej, odlane w Gda\u0144sku, z odciskami monet krzy\u017cackich i gda\u0144skich \u2014 pochodz\u0105 z XV wieku; wi\u0119kszy, z plastyczn\u0105 figur\u0105 Madonny, odlany zosta\u0142 w 1487 roku. W kruchcie zachowa\u0142a si\u0119 kamienna chrzcielnica z ko\u0144ca XIV wieku, s\u0142u\u017c\u0105ca za kropielnic\u0119.\n\nW ko\u015bciele w Borzytuchomiu sta\u0142y cztery cynowe lichtarze o\u0142tarzowe odlane w 1756 roku, na tr\u00f3jdzielnych coko\u0142ach wspartych na kulach, oraz dwa mosi\u0119\u017cne lichtarze ze spiralnie skr\u0119conym trzonem. Wi\u0119kszy dzwon z 1487 roku odla\u0142 Paul Ratgebe; m\u00f3wi o tym napis gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105: \u201eAnno domini 1487 hoc opus completum est per paulum ratgebe\u201d, a na p\u0142aszczu jest wizerunek Marii z Dzieci\u0105tkiem. Mniejszy dzwon, o \u015brednicy 58 centymetr\u00f3w, nosi dat\u0119 1455; Lemcke uzna\u0142 go za najstarszy dzwon z napisem minusku\u0142owym w obu powiatach \u2014 bez nazwiska ludwisarza, cho\u0107 wed\u0142ug niego pochodzi zapewne od tego samego ludwisarza co dzwon z 1487 roku. Litery napisu stoj\u0105 do g\u00f3ry nogami i czyta si\u0119 je od prawej do lewej.\n\nDo 1945 roku obok ko\u015bcio\u0142a sta\u0142y tylko dzwonnica i pomnik poleg\u0142ych parafian z pierwszej wojny \u015bwiatowej, a przy g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciu, pod lipami, znajdowa\u0142y si\u0119 groby dw\u00f3ch pastor\u00f3w \u2014 Davida Arndta, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu od 1812 roku i zmar\u0142 w 1846, oraz Hermanna Kiekh\u00e4fera, jego nast\u0119pcy w latach 1848\u20131884. Metryki parafii zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1758 roku. Dzieje ko\u015bcio\u0142a spisa\u0142 i wyda\u0142 drukiem tutejszy pastor Bublitz w \u201eChronik der Kirche zu Borntuchen\u201d. Akta budowlane dotyczy\u0142y organ\u00f3w (z lat 1843\u20131849 i 1903\u20131906) oraz, osobno, domu modlitwy w Chotkowie (z lat 1842\u20131892); w archiwum parafialnym le\u017ca\u0142a te\u017c Biblia Castelliona wydana w Lipsku w 1729 roku. W 1907 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu bytowskiego w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku pastorami w Borzytuchomiu, po niemiecku Borntuchen, byli mi\u0119dzy innymi: Michael Fleischer (1790\u20131811), David Arndt (1812\u20131846), Hermann Kiekh\u00e4fer (1848\u20131884), Ulrich Bublitz (1884\u20131903) i Max Hahn (od 1903 roku). Prasa r\u00f3wnie\u017c nazywa nast\u0119pc\u0119 Bublitza pastorem Maxem Hahnem. W styczniu 1903 roku og\u0142oszono, \u017ce parafia pod patronatem kr\u00f3lewskim zwolni si\u0119 1 lutego wskutek przeniesienia pastora, z uposa\u017ceniem 1800 marek, a wpis do rejestru sp\u00f3\u0142dzielni z lipca 1903 roku podaje, \u017ce w zarz\u0105dzie wiejskiej kasy oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkowej pastora Bublitza, kt\u00f3ry wyprowadzi\u0142 si\u0119 z Borzytuchomia, zast\u0105pi\u0142 pastor Max Hahn z Borzytuchomia. Wed\u0142ug wpisu z lutego 1915 roku Max Hahn zmar\u0142 12 stycznia 1914 roku, a jego miejsce w zarz\u0105dzie kasy zaj\u0105\u0142 pastor Johannes Zitzke z Borzytuchomia. Wakat og\u0142oszono w marcu 1914 roku: parafi\u0119 pierwszej klasy uposa\u017cenia miano obsadzi\u0107 od 1 wrze\u015bnia, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142a rada parafialna przez pastora Langhansa z Tuchomia. W listopadzie 1915 roku zbieg\u0142y z wi\u0119zienia w Chojnicach Paul Rettke, skazany wcze\u015bniej \u0142\u0105cznie na 22 lata ci\u0119\u017ckiego wi\u0119zienia za liczne w\u0142amania do ko\u015bcio\u0142\u00f3w, przyzna\u0142 si\u0119 po uj\u0119ciu mi\u0119dzy innymi do w\u0142amania do ko\u015bcio\u0142a w Borzytuchomiu.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w gminie 773 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, a inwentarz z 1938 roku, powtarzaj\u0105cy dane starostwa wed\u0142ug stanu z 1936 roku, podaje 675 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym o\u015bmiu katolik\u00f3w. Od pocz\u0105tku XX wieku ludno\u015bci ubywa\u0142o: 914 mieszka\u0144c\u00f3w w 1905 roku, 706 w 1925, 691 w 1933 i 647 w 1939. W po\u0142owie lat dwudziestych przyszed\u0142 tu nowy duchowny: jak zapisa\u0142 konsystorz, pastor Hoeppener, dot\u0105d na drugiej posadzie w Bytowie, zosta\u0142 z dniem 16 lipca 1925 roku pastorem w Borzytuchomiu. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2200 dusz i patronat pa\u0144stwowy. Pastorem by\u0142 Fritz Mielke. W 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 administrowa\u0142 nim jeszcze w 1945 roku ksi\u0105dz Walter Genge, a w 1946 ksi\u0105dz Bronis\u0142aw Czapiewski.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug opisu naczynia komunijne pochodz\u0105 z 1852 roku, a inwentarz z 1938 roku datuje sprz\u0119ty o\u0142tarzowe na 1854. Rok wydania kroniki Bublitza podaje spis archiw\u00f3w Wingutha jako 1901, a rozprawa Siebkego jako 1905.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 66\u201367; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 128, 131, 132; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1925; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; has\u0142o encyklopedyczne \u201eParafia Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusa w Borzytuchomiu\u201d; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 329, 367, 399; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G63 (1766); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 843\u2013845; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1054; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 182\u2013185; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; E. Bahr, \u201eDas Amt B\u00fctow und seine Ortschaften um das Jahr 1637\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d NF 53/1967, s. 48\u201361; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); W. Keller, \u201eVolkssagen aus Stadt und Kreis B\u00fctow in Pommern\u201d, B\u00fctow 1920, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d; przedruk: \u201eUnvergessene Heimat\u201d nr 6, Frankenberg 1969; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 38; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 18 stycznia 1903 roku, s. 18 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 16 lipca 1903 roku, s. 18 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 29 marca 1914 roku, s. 34 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 16 marca 1915 roku, s. 23 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Morgen-Zeitung\u201d, 16 listopada 1915 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1804,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusa w Borzytuchomiu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszego_Serca_Jezusa_w_Borzytuchomiu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eUgoszcz\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938","url":""},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"E. Bahr, \u201eDas Amt B\u00fctow und seine Ortschaften um das Jahr 1637\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d NF 53/1967, s. 48\u201361","url":""},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"zbi\u00f3r poda\u0144","tytul":"W. Keller, \u201eVolkssagen aus Stadt und Kreis B\u00fctow in Pommern\u201d, B\u00fctow 1920, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d; przedruk: \u201eUnvergessene Heimat\u201d nr 6, Frankenberg 1969","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1925, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 128, 131, 132","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 66\u201367","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 38","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 18 stycznia 1903 roku, s. 18 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QG3NG77ELA7L2S5IHQS6SQ3PPX7XG75S"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 16 lipca 1903 roku, s. 18 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QR6SOCMGNLA6RQ4UJPAPEM72ALHDRQEQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 29 marca 1914 roku, s. 34 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LK3LBVUOGP6V7QEPUGJL24XKSKU3SEQG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 16 marca 1915 roku, s. 23 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7WFNR5HOFNKRS5AP7VUNVWFL7PBTBKKN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Morgen-Zeitung\u201d, 16 listopada 1915 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QBBF3NRJOLTCOEXUFGLIODFTBJEEN6JE"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0025","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/kos-0025_sam_5609borzytuchom.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20028,"lng":17.36823,"name_de":"Borntuchen","name_pl":"Borzytuchom \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusa)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Bo\u017cepole Kr\u00f3lewskie \u2014 po niemiecku K\u00f6niglich Boschpol, w spisach zapisywane te\u017c jako \u201eBoschpol, K\u00f6niglich\u201d \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w prowincji Prusy Zachodnie, w rejencji gda\u0144skiej. Karta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Bardzo zaro\u015bni\u0119ty, zniszczony\u201d. Teren, po\u0142o\u017cony na niewielkim wzniesieniu na po\u0142udnie od zabudowa\u0144 wsi, zarasta\u0142 wtedy samosiew topolowy i krzewy bzu, a z dawnego wyposa\u017cenia pozosta\u0142o sze\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w wolnostoj\u0105cych, napisy epitafijne i kilka ozdobnych ogrodze\u0144 przy zniszczonym obwa\u0142owaniu kamiennym. Najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 1890 roku.\n\nWie\u015b za\u0142o\u017cyli Krzy\u017cacy. W 1755 roku so\u0142tys Klatt otrzyma\u0142 w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105 Reinwasser. 1 pa\u017adziernika 1757 roku August III nada\u0142 so\u0142ectwo Michaelowi Kulasowi, a 30 wrze\u015bnia 1758 roku starosta Mostowski da\u0142 Michaelowi Klattowi dwie w\u0142\u00f3ki na 40 lat (1759\u20131799). Dziesi\u0119cin\u0119 p\u0142acono ko\u015bcio\u0142owi w Skarszewach. W 1772 roku folwark dzier\u017cawi\u0142 so\u0142tys; we wsi by\u0142o o\u015bmiu ch\u0142op\u00f3w, o\u015bmiu komornik\u00f3w z w\u0142asnymi domami, dw\u00f3ch bez dom\u00f3w i trzech rzemie\u015blnik\u00f3w, wszyscy luteranie, na 22 w\u0142\u00f3kach. W 1789 roku by\u0142 to folwark kr\u00f3lewski o 16 paleniskach. We wsi by\u0142 wtedy tak\u017ce maj\u0105tek emfiteutyczny i wolne so\u0142ectwo.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *K\u00f6nigl. Boschpol* 26 budynk\u00f3w mieszkalnych i 227 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 218 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 15 gospodarstw ch\u0142opskich. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Odnotowano tu tak\u017ce szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a w Bo\u017cepolu Kr\u00f3lewskim nie by\u0142o. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 we wsi 37 dom\u00f3w mieszkalnych i 306 mieszka\u0144c\u00f3w: 259 ewangelik\u00f3w, 39 katolik\u00f3w i o\u015bmiu innych chrze\u015bcijan. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w tych samych Skarszewach (Sch\u00f6neck) \u2014 jedni do tamtejszej parafii ewangelickiej, drudzy do katolickiej. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 42 domy i 310 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d 269 os\u00f3b podaj\u0105cych j\u0119zyk niemiecki 249 ewangelik\u00f3w, sze\u015bciu katolik\u00f3w i czternastu innych chrze\u015bcijan. W 1910 roku po polsku m\u00f3wi\u0142o 39 mieszka\u0144c\u00f3w. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Gro\u00df Paglau. W spisach z 1885 i 1910 roku \u201einnych chrze\u015bcijan\u201d \u2014 o\u015bmiu i czternastu \u2014 wykazano bez bli\u017cszego okre\u015blenia wyznania.\n\nW tym samym powiecie le\u017ca\u0142o drugie Bo\u017cepole \u2014 szlacheckie (Boschpol, adlig), w 1885 roku licz\u0105ce 100 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich katolik\u00f3w, z parafiami w Nowych Polaszkach i Starej Kiszewie. S\u0142ownik geograficzny opisuje pod has\u0142em \u201eBo\u017cepole\u201d w powiecie ko\u015bcierskim w\u0142a\u015bnie t\u0119 drug\u0105, szlacheck\u0105, z poczt\u0105 w Starej Kiszewie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Skarszewy (Sch\u00f6neck) i podaje tu 249 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze \u2014 Parafia Skarszewy; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Berent, s. 38, poz. 13 oraz s. 44, poz. 118; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Berent, poz. 13; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o Bo\u017cepole 2; karta cmentarza w Bo\u017cepolu Kr\u00f3lewskim, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 4, pozycja 26; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 73, 150\u2013151, 161; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia Skarszewy","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 4, pozycja 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 73, 150\u2013151, 161","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0280","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.114794,"lng":18.442707,"name_de":"K\u00f6niglich Boschpol","name_pl":"Bo\u017cepole Kr\u00f3lewskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Bo\u017cepolu Wielkim za\u0142o\u017cono w XVIII wieku przy ko\u015bciele, na niewielkim wzniesieniu poro\u015bni\u0119tym starymi drzewami, u p\u00f3\u0142nocnego kra\u0144ca wsi. Dzi\u015b jest cmentarzem katolickim przyko\u015bcielnym; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 19 wykazu gminy \u0141\u0119czyce, przy ulicy Chmielenieckiej, na dzia\u0142ce 47/2. Franz Schultz zapisa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 dworu: w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku mia\u0142 do nich pe\u0142ne prawo i pobiera\u0142 dochody z jednego i z drugiego. Pod ko\u015bcio\u0142em, w kolebkowo sklepionej krypcie, urz\u0105dzono grobowiec rodziny von Weiher \u2014 starsze trumny spocz\u0119\u0142y wcze\u015bniej na cmentarzu. Pochowano tu tak\u017ce ksi\u0119\u017cn\u0119 Karolin\u0119 von Hohenzollern-Hechingen.\n\nBo\u017cepole Wielkie, po niemiecku Gro\u00df Boschpol, le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszali\u0144skiej i w prowincji Pomorze \u2014 po pomorskiej, nie zachodniopruskiej stronie granicy. Schultz opisuje je jako obszar dworski o powierzchni 1012 hektar\u00f3w, licz\u0105cy 274 mieszka\u0144c\u00f3w, w okr\u0119gu urz\u0119dowym Boschpol.\n\nPochodzenie tutejszej \u015bwi\u0105tyni jest sporne. Katolicka wizytacja odnotowa\u0142a w 1659 roku, za rejestrami parafii w Luzinie, \u017ce karczma zwana Borno pod Bo\u017cepolem sta\u0142a si\u0119 tymczasem dworem szlacheckim i \u017ce od blisko dwudziestu czterech lat nie oddaje ju\u017c nale\u017cnego korca \u017cyta i korca owsa, kol\u0119dy, jajek ani chleba; a dalej, \u017ce blisko tej gospody sta\u0142a niegdy\u015b kaplica katolicka, w kt\u00f3rej proboszcz luzi\u0144ski kilka razy do roku odprawia\u0142 msze; teraz jednak jest ona zburzona do fundament\u00f3w, a na tym miejscu luteranie wystawili sw\u00f3j zb\u00f3r. Franz Schultz odrzuca t\u0119 wersj\u0119: pisze, \u017ce ani spis z 1402 roku, ani starsze wizytacje ko\u015bcielne, sk\u0105din\u0105d skrupulatnie rejestruj\u0105ce dawne roszczenia katolickie, o tym ko\u015bciele nie wspominaj\u0105, a najstarszym po\u015bwiadczeniem jest figura \u015bwi\u0119tego Piotra z wyryt\u0105 na odwrociu dat\u0105 1602. Chor\u0105giewka na dachu nosi rok 1743 i z tego samego czasu pochodz\u0105 inwentarze przybudowanej zakrystii.\n\nW 1641 roku schroni\u0142 si\u0119 w Dzi\u0119cielcu Jakob Grulike, dot\u0105d pastor w Roz\u0142azinie; jeden z jego nast\u0119pc\u00f3w, Jakob Demetrius Haase, przybysz z W\u0119gier, zawar\u0142 w 1693 roku ugod\u0119 z Bo\u017cepolem Wielkim. Spisano j\u0105 z Bartholem von Lantoschem (\ud83d\udfe1 tak u Schultza; u M\u00fcllera: Barthold von Lantosch), kt\u00f3ry kilkadziesi\u0105t lat wcze\u015bniej wystawi\u0142 na swoim gruncie w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 i utrzymywa\u0142 przy nim w\u0142asnego duchownego. Lantosch, uznawszy ten ci\u0119\u017car za zbyt wielki, um\u00f3wi\u0142 si\u0119 z patronami i duchownym z Dzi\u0119cielca, \u017ce odt\u0105d pastor dzi\u0119cielecki b\u0119dzie tu g\u0142osi\u0142 kazania w co trzeci\u0105 niedziel\u0119 i w oznaczone \u015bwi\u0119ta. W 1764 roku jeden duchowny, Michael Magunna, obs\u0142ugiwa\u0142 obie miejscowo\u015bci.\n\nW 1784 roku Bo\u017cepole Wielkie le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na wsch\u00f3d od L\u0119borka, w dolinie, a \u0141eba p\u0142yn\u0119\u0142a \u015brodkiem wsi. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze, trzech zagrodnik\u00f3w i zakrystian; by\u0142 nasi\u0119bierny m\u0142yn wodny o jednym kole i ku\u017ania, a na polach folwark Golecza i karczma Gro\u00df-Ankerholz przy trakcie z L\u0119borka do Gda\u0144ska \u2014 razem 16 dym\u00f3w. Przy wsi ros\u0142y lasy d\u0119bowe, bukowe i sosnowe, a na \u0141ebie sta\u0142a przep\u0142awka na \u0142ososie i w\u0119gorze.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Bo\u017cepole Wielkie, po niemiecku Gro\u00df Boschpol (w ksi\u0119dze: Bocepol, Gross-), by\u0142 porucznik von Weiher. W 1879 roku Bo\u017cepole Wielkie liczy\u0142o 1001,60 hektara, a s\u0105siednie Bo\u017cepole Ma\u0142e (1031,80 hektara) nale\u017ca\u0142o do majora von Braunschweiga. Od 1905 do 1928 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Maxa von Weiher, a w 1928 roku dzier\u017cawi\u0142 go Carl Eugen von Weiher.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w Bo\u017cepolu Wielkim 242 ewangelik\u00f3w i 37 katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Dzi\u0119cielcu (Zinzelitz) i katolickiej w Roz\u0142azinie (Roslasin); zapis znajduje si\u0119 na stronie 190, pod pozycj\u0105 89, w dziale obwod\u00f3w dworskich \u2014 samodzielnej gminy wiejskiej ta miejscowo\u015b\u0107 w wykazie nie ma. S\u0105siednie Bo\u017cepole Ma\u0142e zapisano dwa razy: jako gmin\u0119 wiejsk\u0105, na stronie 186 pod pozycj\u0105 19, z 67 ewangelikami i pi\u0119cioma katolikami, oraz jako obw\u00f3d dworski, na stronie 190 pod pozycj\u0105 101, ze 156 ewangelikami i 61 katolikami. Urz\u0105d stanu cywilnego obie te jednostki mia\u0142y tutaj.\n\nW 1887 roku utworzono w parafii dzi\u0119cieleckiej wikariat z siedzib\u0105 w God\u0119towie, a w 1900 roku drugie probostwo tej parafii, tak\u017ce z siedzib\u0105 w God\u0119towie. Z dniem 1 kwietnia 1911 roku God\u0119towo wraz z kaplic\u0105 w Bo\u017cepolu Wielkim wydzielono z parafii w Dzi\u0119cielcu jako osobn\u0105 parafi\u0119; drugie probostwo przesz\u0142o na ni\u0105 i na wydzielon\u0105 wtedy gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Lubowidzu (Luggewiese) jako ich wsp\u00f3lne probostwo. Franz Schultz pisze, \u017ce odk\u0105d w God\u0119towie by\u0142 wikariat, a potem probostwo, kaplic\u0119 otwierano na nabo\u017ce\u0144stwa w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 i \u015bwi\u0119to. Drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki by\u0142 filialny \u2014 do 1911 roku wobec Dzi\u0119cielca, potem wobec God\u0119towa. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w God\u0119towie, 6 kilometr\u00f3w od God\u0119towa, a dla ca\u0142ej parafii podaje 2076 dusz. Urz\u0105d pastora w God\u0119towie by\u0142 wtedy nieobsadzony.\n\nPo wojnie by\u0142 zniszczony, ale mieszka\u0144cy go wyremontowali i 18 lipca 1948 roku po\u015bwi\u0119cono go na ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, filialny wobec Roz\u0142azina. Od 2 lipca 1977 roku istnieje tu osobna parafia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Piotra. Zabytkow\u0105 drewnian\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano w 2004 roku i przeniesiono do Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach Kiszewskich \u2014 sze\u015b\u0107 lat wcze\u015bniej, w 1998 roku, konsekrowano nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 245; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 241\u2013245; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), powiat l\u0119borski, s. 186, 190\u2013191; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 234 (zapis z 1659 roku); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina \u0141\u0119czyce; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1065; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126\u2013127; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 168; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Bo\u017cepole Wielkie, gmina \u0141\u0119czyce","url":"http://web.archive.org/web/20160803190832/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-leczyce/64-bozepole-wielkie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg i. Pomm., s. 186 i 190","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 245","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1065","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 244\u2013245","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126\u2013127","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 168","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, spis duchownych ewangelickich Pomorza, 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0178","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_bozepolewlk/bozepole__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.57454,"lng":17.96861,"name_de":"Boschpol","name_pl":"Bo\u017cepole Wielkie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bo\u017cepole Wielkie \u2014 po niemiecku Gro\u00df Boschpol \u2014 mia\u0142o drewniany, szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, stoj\u0105cy na poro\u015bni\u0119tym starymi drzewami wzniesieniu na p\u00f3\u0142nocnym kra\u0144cu wsi. \u015awi\u0105tyni\u0119, wpisan\u0105 do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-803 w 1973 roku, przeniesiono do Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach Kiszewskich.\n\nFranz Schultz zauwa\u017cy\u0142, \u017ce niewielka \u015bwi\u0105tynia z wygl\u0105du przypomina raczej poln\u0105 kaplic\u0119 z czas\u00f3w katolickich, a dawne katolickie wykazy ko\u015bcielne nigdy si\u0119 do niej nie odwo\u0142ywa\u0142y; najstarszym jej zabytkiem by\u0142a figura \u015bwi\u0119tego Piotra z dat\u0105 1602 na odwrocie. Zapiski ko\u015bcio\u0142a luzi\u0144skiego pod rokiem 1659 notuj\u0105: \u201eKarczma zwana Borno przy Bo\u017cympolu, obecnie zamieniona na wie\u015b szlacheck\u0105 [\u2026] Niedaleko przy tej\u017ce karczmie znajdowa\u0142a si\u0119 kiedy\u015b kaplica katolicka, w kt\u00f3rej proboszcz z Luzina kilka razy odprawia\u0142 Msz\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105. Obecnie jest zupe\u0142nie obalona, a na jej miejscu zb\u00f3r sobie wystawili luteranie\u201d. Zb\u00f3r wzni\u00f3s\u0142 \u2014 jak podaje Fankidejski \u2014 niejaki Lautosz; proboszczowie z Luzina i z Roz\u0142azina wnie\u015bli przeciw niemu protest do akt s\u0105du l\u0119borskiego. Wed\u0142ug ugody z 1693 roku dziedzic Bo\u017cegopola Barthold (Barthol) von Lantosch zbudowa\u0142 tu przed laty, w okresie 1637\u20131658, w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 i utrzymywa\u0142 w\u0142asnego duchownego; w roku zawarcia ugody uzna\u0142 to za zbyt wielki ci\u0119\u017car i um\u00f3wi\u0142 si\u0119 z duchownym z Dzi\u0119cielca, Jakubem Demetriusem Haasem, \u017ce ten b\u0119dzie odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa w Bo\u017cympolu co trzeci\u0105 niedziel\u0119 i w niekt\u00f3re \u015bwi\u0119ta.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Dzi\u0119cielcu, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 wraz z przyko\u015bcielnym cmentarzem \u2014 by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 dworu w Bo\u017cympolu. W wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711, Bo\u017cepole figuruje jako kaplica. W 1764 roku jeden pastor, Magunna, obs\u0142ugiwa\u0142 Dzi\u0119cielec i Bo\u017cepole naraz. Podczas generalnej wizytacji ko\u015bcielnej synodu l\u0119borskiego, kt\u00f3r\u0105 w czerwcu 1887 roku prowadzi\u0142 generalny superintendent Poetter, 6 czerwca, gdy w Dzi\u0119cielcu trwa\u0142a wizytacja szkolna, po\u0142owa komisji pojecha\u0142a z generalnym superintendentem do Bo\u017cegopola Wielkiego, by odprawi\u0107 nabo\u017ce\u0144stwo i przeprowadzi\u0107 wizytacj\u0119 w tutejszej kaplicy. Po utworzeniu wikariatu, a potem stanowiska duchownego w God\u0119towie, kaplica by\u0142a otwarta na nabo\u017ce\u0144stwa w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 i \u015bwi\u0119to; w 1911 roku, gdy w God\u0119towie utworzono osobn\u0105 parafi\u0119, przesz\u0142a pod jej zwierzchnictwo. Przegl\u0105d l\u0119borskiego okr\u0119gu ko\u015bcielnego, napisany przez superintendenta Bogdana i og\u0142oszony przez Franza Schultza w 1912 roku, wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d prywatnych kaplic, w kt\u00f3rych odprawiano publiczne nabo\u017ce\u0144stwa, a w wykazie parafii podaje przy God\u0119towie dwa ko\u015bcio\u0142y, w God\u0119towie i w \u0141\u0119czycach, oraz kaplic\u0119 w Bo\u017cympolu Wielkim.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Bo\u017cepole Wielkie, po niemiecku Boschpol, po\u0142o\u017cone nad \u0141eb\u0105, mia\u0142o szesna\u015bcie ognisk (domostw) i w\u0142asnego ko\u015bcielnego, a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Dzi\u0119cielca. Obok folwarku mieszkali wtedy trzej gospodarze i trzech zagrodnik\u00f3w; by\u0142 nasi\u0119bierny m\u0142yn wodny o jednym kole i ku\u017ania, a na polach folwark Golecza i karczma Gro\u00df-Ankerholz przy trakcie z L\u0119borka do Gda\u0144ska. Przy wsi ros\u0142y lasy d\u0119bowe, bukowe i sosnowe, a na \u0141ebie sta\u0142a przep\u0142awka na \u0142ososie i w\u0119gorze. W 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Bo\u017cepolu Wielkim nale\u017ca\u0142 do inspekcji charbrowskiej.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Bo\u017cympolu Wielkim by\u0142 szachulcowy, kryty gontem, z ma\u0142\u0105 wie\u017cyczk\u0105 w prostych formach barokowych wyrastaj\u0105c\u0105 z dachu i z zakrysti\u0105 od wschodu. W zakrystii sta\u0142 zielono glazurowany piec wysoki na 1,75 metra oraz rze\u017abiony w d\u0119bie, wy\u015bcie\u0142any i obity sk\u00f3r\u0105 fotel \u2014 oba z po\u0142owy XVIII wieku. Wie\u017c\u0119 datuje chor\u0105giewka z 1743 roku, z fundacji Bogis\u0142awa Friedricha von Breitenbach, kt\u00f3ry w\u0142ada\u0142 Bo\u017cympolem od 1737 do 1763 roku.\n\nPrzy ko\u015bciele le\u017ca\u0142 cmentarz ewangelicki. Pod ko\u015bcio\u0142em, w sklepionej krypcie, znajdowa\u0142 si\u0119 grobowiec rodu von Weiher (Wejher\u00f3w), wzniesiony wed\u0142ug ewidencji po 1789 roku; Schultz zapisa\u0142, \u017ce pochowano w niej tak\u017ce ksi\u0119\u017cn\u0119 Karolin\u0119 von Hohenzollern-Hechingen, c\u00f3rk\u0119 landrata Ernsta Ludwiga von Weiher \u2014 ewidencja podaje rok poch\u00f3wku 1860. Kalendarz powiatowy z 1930 roku podaje, \u017ce Maximilian von Weiher z Bo\u017cepola, zmar\u0142y w 1928 roku, spocz\u0105\u0142, jak jego poprzednicy, w rodowej krypcie w tutejszym ko\u015bciele.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Bo\u017cepole Wielkie (w ksi\u0119dze: Bocepol, Gross-) by\u0142 porucznik von Weiher. W 1879 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1001,60 hektara. W 1928 roku maj\u0105tek dzier\u017cawi\u0142 Carl Eugen von Weiher.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w God\u0119towie, 6 kilometr\u00f3w od God\u0119towa, a dla ca\u0142ej parafii podaje 2076 dusz. Urz\u0105d pastora w God\u0119towie by\u0142 wtedy nieobsadzony. Do 1945 roku \u015bwi\u0105tynia by\u0142a ewangelicka. Po wojnie u\u017cytkowano j\u0105 mi\u0119dzy innymi jako kino; w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych przej\u0119li j\u0105 katolicy jako fili\u0119 parafii w Roz\u0142azinie, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Piotra. Dekretem z 2 lipca 1977 roku biskup koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeski Ignacy Je\u017c utworzy\u0142 w Bo\u017cympolu Wielkim osobn\u0105 parafi\u0119, wydzielon\u0105 z parafii w Roz\u0142azinie i w Brze\u017anie L\u0119borskim; jej ko\u015bcio\u0142em parafialnym ustanowiono ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Piotra Aposto\u0142a w Bo\u017cympolu Wielkim. W 1990 roku dawn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 zast\u0105piono nowym ko\u015bcio\u0142em.\n\nWok\u00f3\u0142 wsi le\u017c\u0105 wielkie g\u0142azy narzutowe. Franz Tetzner wymienia Bo\u017cepole Wielkie w\u015br\u00f3d kilku miejsc, gdzie lud t\u0142umaczy\u0142 takie kamienie po swojemu: to zakl\u0119te stogi siana albo worki, kt\u00f3rych wo\u017anica nie m\u00f3g\u0142 ruszy\u0107 z miejsca. \u201eChcia\u0142bym, \u017ceby\u015b si\u0119 w kamie\u0144 obr\u00f3ci\u0142\u201d \u2014 zawo\u0142a\u0142 zniecierpliwiony, a us\u0142u\u017cne b\u00f3stwa spe\u0142ni\u0142y \u017cyczenie. Inne z tych kamieni to zakl\u0119ci ludzie: niepos\u0142uszne dzieci, k\u0142\u00f3c\u0105cy si\u0119 ma\u0142\u017conkowie, leniwe s\u0142u\u017c\u0105ce.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug ugody z 1693 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w latach 1637\u20131658, a cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 wi\u0105\u017ce korpus ko\u015bcio\u0142a z fundacj\u0105 Lantoscha oko\u0142o 1659 roku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach rok przeniesienia ko\u015bcio\u0142a do parku we Wdzydzach podaje si\u0119 jako 2009 albo 2004.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1065, 1067; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 204; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 245; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 276, 278\u2013279, 329\u2013331; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 241\u2013245; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 234; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 346; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa); ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1930, s. 24; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1065; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 168; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d R. 5 (1977), nr 7\u20138, s. 216\u2013218; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 czerwca 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1637,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Bo\u017cympolu Wielkim (dawny) \u2014 luter2017.pl [kopia archiwalna 2019-08-21]","url":"https://web.archive.org/web/20190821211959/http://historia.luter2017.pl/kosciol-ewangelicki-w-bozepolu-wielkim-dawny/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), s. 276, 278\u2013279, 329\u2013331","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg i. Pomm., s. 186 i 190","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 204","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 245","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1065, 1067","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1065","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 244\u2013245","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 168","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 czerwca 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3YGUJBB7QKKVAZERDOPFP7FRCV45WXMY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 241\u2013245","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0228","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_bozepolewlk/bozepole__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.574667,"lng":17.967997,"name_de":"Boschpol","name_pl":"Bo\u017cepole Wielkie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W Bre\u0144sku znajdowa\u0142 si\u0119 cmentarz ewangelicki.\n\nBre\u0144sk \u2014 do 1945 roku Brenzig, a w wariantach historycznych Brz\u0119czek, Brensken i Sch\u00fcttkaten \u2014 by\u0142 osad\u0105 z folwarkiem w powiecie cz\u0142uchowskim (Kreis Schlochau), administracyjnie nale\u017c\u0105c\u0105 do gminy wiejskiej Dickhof, czyli dzisiejszego Dzikowa. W 1905 roku liczy\u0142 157 mieszka\u0144c\u00f3w, a ca\u0142a gmina Dickhof \u2014 406. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 w Bre\u0144sku 151 os\u00f3b. W 1885 roku gmina Dickhof mia\u0142a 462 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 434 ewangelik\u00f3w i 28 katolik\u00f3w.\n\nEwangelicy z Bre\u0144ska nale\u017celi do parafii w Olszanowie (Elsenau); Agathon Harnoch wymienia miejscowo\u015b\u0107 w wykazie tej parafii, przy szko\u0142ach symultannych w Bischofswalde, Barkenfelde i F\u00f6rstenau. By\u0142a to parafia zbiorcza, z\u0142o\u017cona z pi\u0119ciu gmin \u2014 Olszanowa, Ruthenbergu, Gockowa, Rittersbergu i B\u00e4renwalde \u2014 o kt\u00f3rych Harnoch pisze, \u017ce wszystkie by\u0142y ma\u0142e, ubogie i po\u0142o\u017cone daleko od siebie, a ich ko\u015bcio\u0142y pozostawa\u0142y pod patronatem dworskim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty w Olszanowie mia\u0142 by\u0107 w r\u0119kach luteran\u00f3w w 1650 roku: niewielki budynek szachulcowy z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105, o wn\u0119trzu wysoko\u015bci izby i bez organ\u00f3w. Pierwszego duchownego, nazwiskiem Pflug, wymienia si\u0119 tam od 1691 roku. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano na przemian co dwa tygodnie, a w B\u00e4renwalde, gdzie mieszka\u0142o oko\u0142o tysi\u0105ca siedmiuset wiernych, co cztery tygodnie. Ca\u0142a parafia liczy\u0142a 4537 dusz i mia\u0142a trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich; w roku sprawozdawczym odnotowano w niej 186 chrzt\u00f3w, 106 konfirmacji, 40 \u015blub\u00f3w, 3000 komunikuj\u0105cych i 105 pogrzeb\u00f3w.\n\nW pobliskiej Rzeczenicy (Stegers) powsta\u0142a osobna parafia ewangelicka. W podziale po 1908 roku by\u0142a jedn\u0105 z trzynastu parafii diecezji cz\u0142uchowskiej \u2014 Harnoch w 1890 roku wymienia tu diecezj\u0119 chojnick\u0105. Rok 1888 jako dat\u0119 jej powstania podaje Benedykt Reszka w zestawieniu parafii ewangelickich Prus Zachodnich za\u0142o\u017conych w drugiej po\u0142owie XIX wieku. B\u00e4r notuje dla Rzeczenicy ksi\u0119gi metrykalne \u2014 dla Gockowa od 1774 roku, dla Rittersbergu i Rzeczenicy chrzty od 1823, \u015bluby i zgony w latach 1823\u20131825 oraz od 1832, wsp\u00f3lne rejestry komunikant\u00f3w od 1903 i konfirmacji od 1899. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono informacji, czy i kiedy Bre\u0144sk przeszed\u0142 spod parafii w Olszanowie do parafii w Rzeczenicy ani czy nale\u017ca\u0142 do tej drugiej od chwili jej powstania.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna by\u0142a zmienna: do prze\u0142omu lat 1919 i 1920 prowincja Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Kwidzynie, w latach 1920\u20131938 prowincja Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze, nadal z t\u0105 sam\u0105 rejencj\u0105 (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen).\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan przerzedzony\u201d. Cmentarz o powierzchni dwudziestu czterech ar\u00f3w le\u017ca\u0142 przy drodze do Gockowa, na po\u0142udnie od siedliska, po\u015br\u00f3d lasu i uprawy le\u015bnej; zachowa\u0142y si\u0119 wtedy fundamenty kamiennego muru ogrodzeniowego, dwie mogi\u0142y z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku oraz cok\u00f3\u0142 metalowego krzy\u017ca. Granice dawnego uk\u0142adu przestrzennego pozostawa\u0142y czytelne, a z drzew ros\u0142y tu mi\u0119dzy innymi lipa, dwa modrzewie, cztery brzozy i cztery \u015bwierki. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono informacji o losach cmentarza po 1992 roku: gminy Rzeczenica nie obejmuje dost\u0119pny wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w, rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Bre\u0144ska nie wymienia, a monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego tego terenu nie dotyczy.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Brenzig* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 19 dom\u00f3w mieszkalnych i 211 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 200 ewangelik\u00f3w i 11 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Elsenau*; katolicy \u2014 do parafii w Czarnem; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Dickhof*.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W zestawieniu Benedykta Reszki parafia w Rzeczenicy powsta\u0142a w 1888 roku, u Harnocha, opisuj\u0105cego stan z oko\u0142o 1890 roku, Rzeczenica jest miejscowo\u015bci\u0105 szkoln\u0105 parafii olszanowskiej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gockowo (Gotzkau) i podaje tu 139 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, pozycja 20 \u2014 gmina Dickhof); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, spis z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Schlochau \u2014 wykaz cz\u0119\u015bci gmin; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 495\u2013496; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycje 208 i 218; westpreussen.de, \u201eZur Gliederung der evangelischen Kirche in Westpreu\u00dfen\u201d \u2014 sk\u0142ad diecezji cz\u0142uchowskiej; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 28; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; karta cmentarza w Bre\u0144sku, oprac. H. Gre\u015bki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 126\u2013127; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"westpreussen.de, \u201eZur Gliederung der evangelischen Kirche in Westpreu\u00dfen\u201d \u2014 sk\u0142ad diecezji cz\u0142uchowskiej","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0659","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.725236,"lng":17.0483,"name_de":"Brenzig","name_pl":"Bre\u0144sk \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Broczynie, w gminie Trzebielino, by\u0142 cmentarzem przyko\u015bcielnym. W Broczynie szachulcowego ko\u015bcio\u0142a dzi\u015b nie ma; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty jego rozbi\u00f3rki. Orzeczeniem nr 266 z 23 marca 1960 roku wpisano do rejestru zabytk\u00f3w \u201enieu\u017cytkowany ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki w Broczynie\u201d wraz z otoczeniem i wystrojem wn\u0119trza. Nale\u017ca\u0142 on w\u00f3wczas do Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Trzebielinie, a orzeczenie okre\u015bla go jako przyk\u0142ad ryglowej budowli sakralnej z XVIII wieku. W obecnym rejestrze zabytk\u00f3w Broczyn\u0119 reprezentuje zesp\u00f3\u0142 dworski z dworem i parkiem. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Trzebielino na lata 2023\u20132026 podaje, \u017ce dawniej w s\u0105siedztwie dworu znajdowa\u0142 si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym, a teren \u201ezlikwidowanego cmentarza\u201d zosta\u0142 w\u0142\u0105czony w granice parku okalaj\u0105cego dw\u00f3r.\n\nBroczyn\u0119, po niemiecku Brotzen, lokowano w 1566 roku jako dobra rycerskie rodu von Zitzewitz. Do 1945 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. S\u0105d obwodowy mia\u0142a w Miastku (Rummelsburg); wed\u0142ug spisu z 1895 roku urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Dretyniu (Treten), gdzie by\u0142a parafia ewangelicka, do kt\u00f3rej wie\u015b nale\u017ca\u0142a. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Brotzen w dw\u00f3ch rubrykach: gmin\u0119 wiejsk\u0105, zapisan\u0105 jako \u201eBrotzen (= Bauerp\u00f6ppeln)\u201d, z 46 ewangelikami, i obw\u00f3d dworski ze 142 ewangelikami, bez katolik\u00f3w.\n\nBr\u00fcggemann pisze w 1784 roku, \u017ce Broczyna, po niemiecku Brotzen, nale\u017ca\u0142a dawniej do parafii w Dretyniu (Treten), a gdy dosta\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142, sta\u0142a si\u0119 fili\u0105 drety\u0144skiej parafii. W opisie z 1784 roku zapisano, \u017ce w 1698 roku Broczyna otrzyma\u0142a w\u0142asnego pastora, a w 1747 roku zn\u00f3w przydzielono j\u0105 pastorowi z Dretynia, kt\u00f3ry odprawia\u0142 w broczy\u0144skim ko\u015bciele nabo\u017ce\u0144stwo co osiem tygodni. W 1784 roku wed\u0142ug tego opisu ko\u015bci\u00f3\u0142 w Broczynie by\u0142 fili\u0105 Dretynia w synodzie s\u0142awie\u0144skim, a przypisane by\u0142y do niego maj\u0105tki Tursko (Turzig), Darnowo (B\u00f6rnen), Vangerin, Pappel i Gesiffze. Inwentarz zabytk\u00f3w Juliusa Kohtego z 1934 roku nazywa go kaplic\u0105, fili\u0105 parafii w Dretyniu: by\u0142a to ma\u0142a prostok\u0105tna budowla szachulcowa z sygnaturk\u0105 nad stron\u0105 zachodni\u0105. Wed\u0142ug Kohtego w latach 1697\u20131747 mia\u0142a w\u0142asnego proboszcza i obs\u0142ugiwa\u0142a Brotzen, B\u00f6rnen, Bauern-P\u00f6ppeln, Turzig oraz Wangerin. W inwentarzu opisano o\u0142tarz ambonowy z empor\u0105 biegn\u0105c\u0105 wok\u00f3\u0142 wn\u0119trza, z\u0142o\u017cony pod koniec XVIII wieku z siedemnastowiecznej ambony z baldachimem i z balustrad empory. Kohte wymienia cynowe naczynia ze stemplem S\u0142upska: dwa lichtarze o\u0142tarzowe z 1688 roku, dzie\u0142o Joachima Christiana Dendelera, i dzban na wino z 1790 roku, dzie\u0142o Matthiasa Schwahna.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w Dretyniu, oddalon\u0105 od Dretynia o 7 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 2767 dusz. Urz\u0105d pastora w Dretyniu by\u0142 wtedy nieobsadzony. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 274 mieszka\u0144c\u00f3w w 47 gospodarstwach. 3 marca 1945 roku mieszka\u0144c\u00f3w ewakuowano, a w latach 1946\u20131947 wysiedlono tych, kt\u00f3rzy zostali.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 787; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 160\u2013161, pozycja 9, i s. 164\u2013165, pozycja 63; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934, s. 115; GMINNY PROGRAM OPIEKI NAD ZABYTKAMI GMINY TRZEBIELINO NA LATA 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr 355/XLVII/2023 z 26 kwietnia 2023 roku); orzeczenie nr 266 z 23 marca 1960 roku, \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1960, nr 7, poz. 22; Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, 2026; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 144.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 787","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 144","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0730","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14944,"lng":16.96444,"name_de":"Brotzen","name_pl":"Broczyna \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Bronis\u0142awowie, po niemiecku Schinkenberg, za\u0142o\u017cono na pocz\u0105tku XX wieku przy drodze do Okr\u0105g\u0142ej \u0141\u0105ki, na dzia\u0142ce 18; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 43 arkusza gminy Sadlinki. Dokumentacja z 1987 roku odnotowa\u0142a na nim trzyna\u015bcie nagrobk\u00f3w.\n\nW Nebrowie Wielkim ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 za wa\u0142em wi\u015blanym i wiele razy go odbudowywano: \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u015bredniowieczn\u0105 zniszczy\u0142y przerwanie wa\u0142\u00f3w w 1505 roku i wojna z 1520, now\u0105 postawiono oko\u0142o 1590 roku, ta sp\u0142on\u0119\u0142a wraz z plebani\u0105 w 1624 roku, a szachulcowa nast\u0119pczyni ust\u0105pi\u0142a w 1747 roku murowanemu ko\u015bcio\u0142owi, kt\u00f3ry stoi do dzi\u015b. Parafia w Nebrowie Wielkim mia\u0142a duchownych ewangelickich co najmniej od 1586 roku \u2014 pierwszym znanym z nazwiska by\u0142 wed\u0142ug Rhesy George Popitzer.\n\nErich Wernicke podaje, \u017ce Bronis\u0142awowo, po niemiecku Schinkenberg, mia\u0142o w\u0142asny cmentarz ju\u017c w 1624 roku. W 1687 i 1693 roku ustalono dla niego op\u0142at\u0119 za dzwonienie i organist\u0119 z Nebrowa, a o t\u0119 niewielk\u0105 op\u0142at\u0119 toczy\u0142 si\u0119 w latach 1716\u20131717 d\u0142ugi proces, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 organista Jacob Grunau. W 1672 roku nauczycielem by\u0142 tu Martin Engelbrecht, kt\u00f3rego p\u0142yta nagrobna le\u017ca\u0142a w ko\u015bciele w Nebrowie. Czy tamten cmentarz le\u017ca\u0142 w tym samym miejscu co dzisiejszy, za\u0142o\u017cony na pocz\u0105tku XX wieku, nie ustalono.\n\nWie\u015b le\u017cy w gminie Sadlinki nad doln\u0105 Wis\u0142\u0105. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Schinkenberg* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 44 domy mieszkalne i 386 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 370 ewangelik\u00f3w, sze\u015bciu katolik\u00f3w i dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 360 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 346 ewangelik\u00f3w, siedmioro katolik\u00f3w i siedmioro \u017byd\u00f3w (powiat kwidzy\u0144ski, strona 78, pozycja 103). W tym samym wykazie ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Nebrowie Wielkim, po niemiecku Gro\u00df Nebrau, a katolik\u00f3w do Nowego nad Wis\u0142\u0105. Agathon Harnoch wymienia Bronis\u0142awowo w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii nebrowskiej, kt\u00f3ra liczy\u0142a w 1890 roku 3980 dusz.\n\nW 1889 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 Bronis\u0142awowo, w\u00f3wczas *Schinkenberg*, jako wie\u015b w nizinach nadwi\u015bla\u0144skich, kt\u00f3rej najbli\u017csza stacja pocztowa znajdowa\u0142a si\u0119 w *Rundewiese*. W tym ha\u015ble obszar wsi wynosi\u0142 514 hektar\u00f3w, w tym 118 hektar\u00f3w roli ornej i 149 hektar\u00f3w \u0142\u0105k. W 1885 roku sta\u0142y tu 53 domy, a liczono 70 dym\u00f3w, czyli gospodarstw domowych. We wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka.\n\nSpis z 1 grudnia 1910 roku, w tym samym powiecie pod pozycj\u0105 93, notuje 690 hektar\u00f3w, 86 dom\u00f3w mieszkalnych i 586 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 584 niemieckoj\u0119zycznych \u2014 w\u015br\u00f3d nich 573 ewangelik\u00f3w, dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w i jeden inny chrze\u015bcijanin. W tym samym spisie dwie osoby poda\u0142y polski jako j\u0119zyk ojczysty, w tym jeden ewangelik.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nebrowo Wielkie (Gro\u00df Nebrau) i podaje tu 569 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, strona 78, pozycja 103; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), strona 42, pozycja 93; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898, s. 88\u201389; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, poz. 43; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 238; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eSchinkenberg\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 110\u2013111; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 147, 150.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Bronis\u0142awowo (gm. Sadlinki), dawny cmentarz ewangelicki \u2014 timenote.info [kopia archiwalna 2019-04-18]","url":"https://web.archive.org/web/20190418105310/https://timenote.info/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder, s. 78 poz. 103 (\u201eSchintenberg\")","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 147, 150","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IV/28/2024 Rady Gminy Sadlinki z dnia 13 sierpnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2024, poz. 3746, s. 30, 49, 59","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2024&book=0&position=3746"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0428","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.658,"lng":18.82718,"name_de":"Schinkenberg","name_pl":"Bronis\u0142awowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Bronowie, do 1945 roku Br\u00fcnnow, za\u0142o\u017cono na planie prostok\u0105ta na po\u0142udnie od wsi, przy drodze do Jab\u0142o\u0144ca, i wygrodzono wa\u0142em kamienno-ziemnym. Wie\u015b chowa\u0142a na nim swoich zmar\u0142ych do 1945 roku. Przy wej\u015bciu sta\u0142a kaplica cmentarna, po kt\u00f3rej zosta\u0142y dzi\u015b fundamenty. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego z 2013 roku notuje, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w usuni\u0119to; zosta\u0142y fragmenty kamiennych tablic i postument\u00f3w, dzi\u0119ki kt\u00f3rym czytelny jest uk\u0142ad rz\u0119d\u00f3w, a najstarsza inskrypcja na zachowanym fragmencie wskazuje na poch\u00f3wek z 1937 roku.\n\nBronowo by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej na Pomorzu. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142o: tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Barcinie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142awno. W 1840 roku rodzina von Below sprzeda\u0142a maj\u0105tek; potem nale\u017ca\u0142 do Hemptenmacher\u00f3w i John\u00f3w, a\u017c w 1933 roku wykupi\u0142o go i rozparcelowa\u0142o powiatowe towarzystwo osadnicze. W 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 121 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1939 roku 436 w samej gminie wiejskiej. Na pocz\u0105tku marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, w wi\u0119kszo\u015bci w 1947 roku.\n\nWiosn\u0105 2015 roku cmentarz uporz\u0105dkowano z inicjatywy obecnych mieszka\u0144c\u00f3w i ich so\u0142tyski oraz mniejszo\u015bci niemieckiej ze S\u0142upska: usuni\u0119to samosiejki i zaro\u015bla, a przy wej\u015bciu, w miejscu dawnej kaplicy, umieszczono dwuj\u0119zyczn\u0105 tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105. 29 sierpnia 2015 roku miejsce po\u015bwi\u0119cili pastor ewangelicki ze S\u0142upska i duchowny greckokatolicki z Bytowa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 101; Heimatkreis Rummelsburg in Pommern, strona wsi Br\u00fcnnow (rummelsburg.de); niemiecka Wikipedia, has\u0142o \u201eBronowo (K\u0119pice)\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025, uchwa\u0142a nr XXX/325/2021 Rady Miejskiej w K\u0119picach z dnia 23 grudnia 2021 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2022, poz. 201, s. 39\u201340, 47","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2022&book=0&position=201"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0565","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.25967,"lng":17.01018,"name_de":"Br\u00fcnnow","name_pl":"Bronowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bronowo, po niemiecku Gro\u00df Brunau (s\u0105siednie Klein Brunau to Broniewo), le\u017cy na \u017bu\u0142awach Wielkich nad Szkarpaw\u0105, w gminie Stegna. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu malborskiego w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska \u2014 powiatu Gro\u00dfes Werder \u2014 a w latach 1939\u20131945 do Rzeszy.\n\nWyznaniowo by\u0142a to wie\u015b rozdzielona na trzy strony, jak wiele osad \u017cu\u0142awskich. Luteranie nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Tujsku, katolicy do 1912 roku do parafii w \u017bu\u0142awkach, a mennoni\u00adci \u2014 odr\u0119bna wsp\u00f3lnota anabaptystyczna \u2014 zbierali si\u0119 w zborze w Cyganku. Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 671 mieszka\u0144c\u00f3w: 601 ewangelik\u00f3w i 51 katolik\u00f3w. \ud83d\udccc Notuje te\u017c 17 innych chrze\u015bcijan \u2014 na tych ziemiach zwykle mennonit\u00f3w \u2014 i dwie osoby wyznania moj\u017ceszowego.\n\n\ud83d\udd34 W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie potwierdzono. Wszystkie trzy wsp\u00f3lnoty chodzi\u0142y na nabo\u017ce\u0144stwa gdzie indziej, a rekord opisuje przynale\u017cno\u015b\u0107, nie budowl\u0119. \ud83d\udfe1 Nieustalone pozostaj\u0105 data lokacji, liczebno\u015b\u0107 parafian i istnienie odr\u0119bnego cmentarza. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w 1945 roku.\n\n\ud83d\udccc We wsi nie by\u0142o \u015bwi\u0105tyni \u017cadnego wyznania. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Tujsku, katolicy do \u017bu\u0142awek, a na miejscu dzia\u0142a\u0142a tylko szko\u0142a ewangelicka \u2014 tak prowadzi Bronowo spis powszechny z 1885 roku i statystyka Harnocha, kt\u00f3ra wymienia je wy\u0142\u0105cznie w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii tujskiej. \u26a0 \u017bu\u0142awki to po niemiecku F\u00fcrstenwerder; nie myli\u0107 z \u017belichowem, kt\u00f3re nosi\u0142o nazw\u0119 Ladekopp.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"rejestr NID","tytul":"NID rejestr zabytk\u00f3w + Diecezja Elbl\u0105ska \u2014 Bronowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0446","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2825,"lng":19.030556,"name_de":"Gro\u00df Brunau","name_pl":"Bronowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gross Brunau)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Bruskowie Wielkim (Gro\u00df Br\u00fcskow) otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, stoj\u0105cy po wschodniej stronie drogi do Duninowa. Zajmowa\u0142 wyniesiony teren wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni oraz znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 gruntu na p\u00f3\u0142noc od niej, gdzie trzymano rezerw\u0119 pod przysz\u0142e poch\u00f3wki. Od strony drogi granic\u0119 wzmacnia\u0142 kamienny mur oporowy, a od p\u00f3\u0142nocy i wschodu podkre\u015blaj\u0105 j\u0105 do dzi\u015b nasadzenia \u015bwierkowe. Taki uk\u0142ad utrwali\u0142a mapa Messtischbl\u00e4tter z 1935 roku i taki zasta\u0142a inwentaryzacja z lat 1994 i 1995. Pozosta\u0142o\u015bci dawnych poch\u00f3wk\u00f3w zachowa\u0142y si\u0119 we wschodniej cz\u0119\u015bci; reszt\u0119 terenu zagospodarowano wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u2014 na p\u00f3\u0142noc od ko\u015bcio\u0142a chowano po wojnie mieszka\u0144c\u00f3w ca\u0142ej parafii.\n\nBruskowo Wielkie, wzmiankowane po raz pierwszy w 1337 roku, by\u0142o wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w amcie s\u0142upskim i siedzib\u0105 parafii, kt\u00f3rej kolatorem by\u0142 w\u0142adca. W 1784 roku Bruskowo Wielkie, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142o mil\u0119 na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od S\u0142upska. Obok folwarku mieszkali pastor i nauczyciel, siedmiu gospodarzy z so\u0142tysem, trzech zagrodnik\u00f3w i o\u015bmiu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w \u2014 razem 21 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, z fili\u0105 w Swo\u0142owie; nale\u017ca\u0142y do niego Bruskowo Ma\u0142e (Klein-Br\u00fcskow) i cegielnia Dodow. Parafia obejmowa\u0142a Bruskowo Wielkie i Ma\u0142e oraz Gr\u00fcnhagen, Dodow i Friedrichstal, a fili\u0105 by\u0142o Swo\u0142owo (Schwolow), r\u00f3wnie\u017c wie\u015b kr\u00f3lewska, z po\u0142ow\u0105 Scharfenstein.\n\nTradycja \u015bwi\u0105tyni si\u0119ga drewnianego ko\u015bcio\u0142a wzmiankowanego w 1490 roku; w 1863 roku ewangelicy wznie\u015bli na jego miejscu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, okre\u015blany jako neoroma\u0144ski, a w innym opracowaniu jako neogotycki. List\u0119 tutejszych duchownych M\u00fcller prowadzi od 1581 roku, gdy ordynowano Joachima Schwichtenberga, i doprowadza j\u0105 przez czternastu proboszcz\u00f3w do Ernsta Hermanna Fuchsa, przeniesionego tu w lutym 1887 roku; syn tego ostatniego, Karl Erich, przyj\u0105\u0142 ordynacj\u0119 18 grudnia 1904 roku jako pastor w Quackenburg. Spis z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 482 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. W 1925 roku mieszka\u0142o tu dwana\u015bcioro katolik\u00f3w, a wszyscy pozostali byli ewangelikami; w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 608 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1226 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Schwolow, oddalon\u0105 o 7 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Hermann Ristow. W 1940 roku parafia, nale\u017c\u0105ca do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Miasto, skupia\u0142a 1238 wiernych. Zachowa\u0142o si\u0119 nazwisko tutejszego duchownego z ostatnich lat: porucznik Heinrich Runkel, \u201ePfarrer in Gro\u00df Br\u00fcskow, Kirchenkreis Stolp-Stadt\u201d, otrzyma\u0142 w 1941 roku Krzy\u017c Zas\u0142ugi Wojennej drugiej klasy.\n\nWojska sowieckie zaj\u0119\u0142y wie\u015b bez walki 8 marca 1945 roku. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, a dawnych parafian wysiedlono \u2014 pierwszy transport odszed\u0142 w sierpniu 1946 roku. Wysiedleni rozproszyli si\u0119 po obu pa\u0144stwach niemieckich.\n\nW 1945 roku zmar\u0142ych w parafii chowano tak\u017ce poza tym cmentarzem. Wed\u0142ug ksi\u0119gi zgon\u00f3w parafii (AP Koszalin, sygn. 26/826/0/-/1) w marcu i kwietniu 1945 roku trzy osoby pochowano na cmentarzu w Swo\u0142owie bez udzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a (\u201eohne kirchl. Mitwirkung\u201d), jedn\u0105 \u2014 na skraju lasu na wybudowaniu Swo\u0142owa (Schwolow-Abbau), a 2 kwietnia i 8 maja 1945 roku dwie osoby \u2014 na cmentarzu przy pomniku poleg\u0142ych w Bruskowie Ma\u0142ym (Kl. Br\u00fcskow), r\u00f3wnie\u017c bez udzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a (skany 134 i 135). W sierpniu 1945 roku na cmentarzu przy pomniku odbywa\u0142y si\u0119 ju\u017c pogrzeby ko\u015bcielne (skan 128). W lipcu i pa\u017adzierniku 1945 roku ksi\u0105dz katolicki pochowa\u0142 na \u201estarym cmentarzu\u201d (alter Kirchhof) dwie uciekinierki wyznania katolickiego (skan 135).\n\nDawnego uk\u0142adu grob\u00f3w nie ma. Cz\u0119\u015b\u0107 zlikwidowanych nagrobk\u00f3w przedwojennych wykorzystano w latach siedemdziesi\u0105tych do wybrukowania drogi z ko\u015bcio\u0142a na cmentarz. Wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni pe\u0142no jest wkopanych w ziemi\u0119 coko\u0142\u00f3w po \u017celiwnych krzy\u017cach, kt\u00f3rych nie ma, oraz podstaw nagrobnych, z kt\u00f3rych zrobiono \u0142awki. Przed ko\u015bcio\u0142em, od g\u0142\u00f3wnej drogi, sta\u0142 kamienny pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, ogrodzony a\u017curowymi prz\u0119s\u0142ami \u017celiwnymi i w po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych wykorzystywany na potrzeby parafii; do niedawna na zach\u00f3d od \u015bwi\u0105tyni widoczny by\u0142 jego cok\u00f3\u0142. Miejscowy proboszcz urz\u0105dzi\u0142 przy ko\u015bciele lapidarium z ocala\u0142ych u\u0142amk\u00f3w niemieckich nagrobk\u00f3w \u2014 najcz\u0119\u015bciej powtarzaj\u0105 si\u0119 na nich nazwiska Albrecht, Schmidt i Wilke. Roman de Malachinski spisa\u0142 w 2004 roku z p\u0142yt lapidarium, urz\u0105dzonego przy ko\u015bciele w 2002 roku, 21 os\u00f3b zmar\u0142ych w latach 1918\u20131941, mi\u0119dzy innymi Alwine Thrun z domu Burow z Friedrichsthal (zm. 1926) i krawca Franza Schmidta (zm. 1937). W 2004 roku na cmentarzu nie by\u0142o grob\u00f3w dawnych niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941; \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170\u2013171, poz. 32; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 171; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 468\u2013470, 478; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 502\u2013504; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 1/2023; R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004); kopia z 2005 roku w Internet Archive (stolp.de); trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 930\u2013931; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174; Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie, zesp. 26/826/0 \u201eAkta parafii ewangelickiej w Bruskowie Wielkim\u201d, sygn. 26/826/0/-/1 (ksi\u0119ga zgon\u00f3w z lat 1869\u20131874 i 1909\u20131946), skany 128, 134 i 135 (szukajwarchiwach.gov.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bruskowo Wielkie \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/bruskowo-wielkie/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 930\u2013931","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie, zesp. 26/826/0 \u201eAkta parafii ewangelickiej w Bruskowie Wielkim\u201d, sygn. 26/826/0/-/1 (ksi\u0119ga zgon\u00f3w z lat 1869\u20131874 i 1909\u20131946), skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0675","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.494964,"lng":16.912416,"name_de":"Gro\u00df Br\u00fcskow","name_pl":"Bruskowo Wielkie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Neoroma\u0144ski (wed\u0142ug opisu wystawy z 2020 roku \u2014 neogotycki) ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bruskowie Wielkim \u2014 po niemiecku Gro\u00df Br\u00fcskow \u2014 ewangelicy wznie\u015bli w 1863 roku na miejscu starszej \u015bwi\u0105tyni; ko\u015bci\u00f3\u0142 we wsi wymienia dokument z 1490 roku (wed\u0142ug cz\u0119\u015bci opis\u00f3w drewniany). Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; nadali mu wezwanie Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny i usun\u0119li empory, charakterystyczne dla zbor\u00f3w protestanckich.\n\nW 1784 roku Bruskowo Wielkie, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142o mil\u0119 na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od S\u0142upska. Obok folwarku mieszkali pastor i nauczyciel, siedmiu gospodarzy z so\u0142tysem, trzech zagrodnik\u00f3w i o\u015bmiu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w \u2014 razem 21 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, z fili\u0105 w Swo\u0142owie; nale\u017ca\u0142y do niego Bruskowo Ma\u0142e (Klein-Br\u00fcskow) i cegielnia Dodow.\n\nLista duchownych zaczyna si\u0119 od Joachima Schwichtenberga, ordynowanego 24 sierpnia 1581 roku. W 1742 roku wprowadzono na urz\u0105d Davida Israela Dimpla, wcze\u015bniej pastora w Wieszynie; gmina protestowa\u0142a tak uporczywie, \u017ce przydano mu kolejno trzech pomocnik\u00f3w. Florian David Hamilton, ostatni z nich, obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1753 roku i prowadzi\u0142 j\u0105 przez dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 lat. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera, na kt\u00f3r\u0105 powo\u0142uje si\u0119 J\u00f3zef Lindmajer, Hamilton urodzi\u0142 si\u0119 w 1715 roku jako syn Samuela Ernsta, diakona w S\u0142awnie, uczy\u0142 si\u0119 w szkole w S\u0142upsku i w Collegium Fridericianum w Kr\u00f3lewcu, a potem przez trzy lata studiowa\u0142 na tamtejszym uniwersytecie; by\u0142 nast\u0119pnie nauczycielem domowym, mi\u0119dzy innymi u von Glasenapp\u00f3w, i przez jedena\u015bcie lat rektorem i katechet\u0105 w S\u0142awnie, w grudniu 1753 roku zosta\u0142 powo\u0142any na pomocnika pastora w Bruskowie Wielkim i otrzyma\u0142 ordynacj\u0119, a zmar\u0142 26 wrze\u015bnia 1779 roku. \ud83d\udfe1 Lindmajer podaje trzy lata nauki w Collegium Fridericianum i dwana\u015bcie lat rektorstwa szko\u0142y \u0142aci\u0144skiej w S\u0142awnie. Z Bruskowa wywodzi\u0142 si\u0119 Peter Laurentius Wockenfuss, barokowy kantor i kompozytor zmar\u0142y w 1721 roku, urodzony tu 17 marca 1675 roku jako syn tutejszego proboszcza; wykaz duchownych pomorskich wymienia Christiana Wockenfusa jako pastora Bruskowa w latach 1660\u20131682.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Bruskowie Wielkim, po niemiecku Gro\u00df Br\u00fcskow, pastorami byli tak\u017ce: Johann Hoppe ze S\u0142upska (ordynowany w 1605 roku), Johann Pauli (1617\u20131659), Johann R\u00fcdiger (1683\u20131723, zmar\u0142y jako senior synodu), Peter Friedrich Bilang (1724\u20131741), Georg Pitsch (1780\u20131813), Siegismund Jensen (1815\u20131837), Franz Eduard Theodor Blaurock, syn pastora z Charnowa (1838\u20131885), i Ernst Hermann Fuchs (od 1887 roku). Georg Heinrich Pitsch zmar\u0142 25 sierpnia 1813 roku, w 63. roku \u201eczynnego i pobo\u017cnego \u017cycia\u201d, jak napisa\u0142a w nekrologu og\u0142oszonym w Berlinie jego wdowa; \ud83d\udfe1 Ernst M\u00fcller podaje dat\u0119 \u015bmierci 24 sierpnia 1813 roku. W pa\u017adzierniku 1910 roku pastor Hermann Fuchs otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego czwartej klasy. W 1914 roku pastorem w Bruskowie Wielkim by\u0142 Ristow.\n\n\u015awi\u0105tynia kry\u0142a pami\u0105tki starsze od siebie: witra\u017c z herbem biskupa kamie\u0144skiego, ksi\u0119cia Ernesta Bogus\u0142awa von Cro\u00ff, oraz dwa dzwony, z kt\u00f3rych jeden nosi\u0142 herb zakonu krzy\u017cackiego i wizerunek Chrystusa, a drugi by\u0142 g\u0142adki. \u017baden nie mia\u0142 napis\u00f3w \u2014 tak opisa\u0142 je inwentarz zabytk\u00f3w z 1894 roku, okre\u015blaj\u0105c g\u0142adki dzwon jako \u201emo\u017ce \u015bredniowieczny\u201d. Pagel podaje, \u017ce by\u0142 to odlew z 1594 roku: po wojnie trafi\u0142 na cmentarzysko dzwon\u00f3w w Niemczech Zachodnich, sk\u0105d w 1963 roku przewieziono go do zamieszkanego przez wysiedle\u0144c\u00f3w osiedla Frixheim w nadre\u0144skim powiecie Grevenbroich. Inwentarz z 1894 roku wymienia te\u017c mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 z reliefem Zwiastowania i ozdobnym napisem w otoku.\n\nParafia lutera\u0144ska nale\u017ca\u0142a do synodu S\u0142upsk-Miasto, obejmowa\u0142a Bruskowo Ma\u0142e i Wielkie oraz Wierzbi\u0119cin, a fili\u0119 mia\u0142a w Swo\u0142owie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 482 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. W 1925 roku ewangelicy stanowili 97,9 procent mieszka\u0144c\u00f3w wsi. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1226 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Schwolow (Swo\u0142owo), oddalon\u0105 o 7 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 nadal Hermann Ristow. Patronat by\u0142 pa\u0144stwowy. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 1238 zborownik\u00f3w. W 1941 roku porucznik Heinrich Runkel, \u201ePfarrer in Gro\u00df Br\u00fcskow, Kirchenkreis Stolp-Stadt\u201d, otrzyma\u0142 Krzy\u017c Zas\u0142ugi Wojennej drugiej klasy.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 8 marca 1945 roku Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b bez walki. Pastor Heinrich Runkel (1933\u20131945) odprawia\u0142 latem nabo\u017ce\u0144stwa co niedziel\u0119 w starym ko\u015bciele. Wed\u0142ug Wojciecha Sk\u00f3ry Runkel przyje\u017cd\u017ca\u0142 w drugiej po\u0142owie 1945 roku tak\u017ce do S\u0142upska i odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa dla tamtejszych ewangelik\u00f3w niemieckich w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra, a spotyka\u0142 si\u0119 z wiernymi r\u00f3wnie\u017c w sali modlitewnej przy ulicy Grottgera. 16 sierpnia 1946 roku zgromadzono mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich Runkla, a nazajutrz wywieziono ich ze S\u0142upska. Straty: 36 poleg\u0142ych, 31 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 76 zaginionych; odnaleziono p\u00f3\u017aniej 186 os\u00f3b w RFN i 188 w NRD. Uczyli Zielke, Radtke i Gendrullis.\n\nKsi\u0119ga zgon\u00f3w parafii (AP Koszalin, sygn. 26/826/0/-/1) ma wpisy z 1945 roku i z 1946 roku do sierpnia. Ostatni wpis za 1945 rok ma numer 208 (skan 135); spo\u015br\u00f3d 94 wpis\u00f3w odczytanych na skanach 128\u2013135 (nr 115\u2013208) w 50 zapisano, \u017ce zmar\u0142y \u2014 sam albo z rodzin\u0105 \u2014 przebywa\u0142 w parafii jako uciekinier (w ksi\u0119dze najcz\u0119\u015bciej: \u201ez. Z. als Fl\u00fcchtling\u201d). 5 maja 1945 roku starszy ko\u015bcielny (Kirchen\u00e4lteste) pochowa\u0142 zmar\u0142ego na nowym cmentarzu w Swo\u0142owie bez udzia\u0142u duchownego (skan 134). 20 lipca 1946 roku pogrzeb poprowadzi\u0142 starszy ko\u015bcielny, poniewa\u017c \u2014 jak zapisano \u2014 duchowny by\u0142 zaj\u0119ty pos\u0142ug\u0105 gdzie indziej (skan 137). Ostatni pogrzeb w ksi\u0119dze odby\u0142 si\u0119 13 sierpnia 1946 roku (skan 137).\n\nStrona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 3 listopada 1945 roku, a parafi\u0119 erygowano 1 czerwca 1951 roku. J\u00f3zef Szyma\u0144ski przytacza raport ksi\u0119dza Jana Ziei, w kt\u00f3rym ten zrelacjonowa\u0142 mi\u0119dzy innymi niedziel\u0119 30 grudnia 1945 roku, a o ko\u015bciele w Bruskowie, przez Ziej\u0119 nazwanym Brzostkowem, pisa\u0142, \u017ce jest dostatecznie uposa\u017cony w ziemi\u0119 i \u017ce \u201ejest tam jeszcze pastor ewangelicki\u201d; tam w\u0142a\u015bnie powinna wed\u0142ug niego powsta\u0107 osobna parafia dla Bierkowa, Bruskowa i Swo\u0142owa, a \u201edot\u0105d doje\u017cd\u017cali\u015bmy tylko do Bierkowa\u201d. 28 sierpnia 1946 roku ksi\u0105dz Leon Gliszczy\u0144ski, pallotyn, zosta\u0142 wed\u0142ug Szyma\u0144skiego wikariuszem kooperatorem w S\u0142upsku z rezydencj\u0105, prawami i obowi\u0105zkami proboszcza w Bruskowie Wielkim. Dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny.\n\nCmentarz otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 i zajmowa\u0142 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 terenu na p\u00f3\u0142noc od niego, gdzie by\u0142a tak zwana rezerwa pod przysz\u0142e poch\u00f3wki. Granice od strony drogi wzmacnia\u0142 kamienny mur oporowy, a od p\u00f3\u0142nocy i wschodu wyznaczaj\u0105 je do dzi\u015b \u015bwierkowe nasadzenia. W miejscu dawnego cmentarza ewangelickiego urz\u0105dzono lapidarium ocala\u0142ych nagrobk\u00f3w. Przed ko\u015bcio\u0142em sta\u0142 kamienny pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, wygrodzony \u017celiwnymi a\u017curowymi prz\u0119s\u0142ami, w 2013 roku opisany jako u\u017cywany przez parafi\u0119; wed\u0142ug opisu z 2020 roku jego cok\u00f3\u0142 sta\u0142 na zach\u00f3d od \u015bwi\u0105tyni do niedawna.\n\nEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne tej parafii przechowuje dzi\u015b Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej w Koszalinie: dwie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w \u2014 z lat 1847\u20131908 (sygnatura 2) i 1908\u20131946 (sygnatura 3). S\u0105 zdigitalizowane, ale archiwum udost\u0119pnia je wy\u0142\u0105cznie na miejscu \u2014 nie s\u0105 dost\u0119pne w internecie. Wed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Gro\u00dfbr\u00fcskow mit Schwolow), zapisy chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1622 roku, a zgon\u00f3w \u2014 w 1608; w ca\u0142o\u015bci brakowa\u0142o w nich zapis\u00f3w chrzt\u00f3w z lat 1669\u20131671.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 468\u2013470; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 2; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941; cmentarze.slupsk.pl \u2014 Bruskowo Wielkie; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 1/2023; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013; ks. T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 118; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Gro\u00df Br\u00fcskow; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 345; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 930\u2013931; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 9 pa\u017adziernika 1813 roku, s. 12 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 5 pa\u017adziernika 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); J. Lindmajer, \u201eUwagi o szkolnictwie w S\u0142awnie od wprowadzenia reformacji do ko\u0144ca XVIII wieku\u201d, \u201eS\u0142upskie Studia Historyczne\u201d 8, 2000, s. 85; W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 150; J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 406, 408; Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie, zesp. 26/826/0 \u201eAkta parafii ewangelickiej w Bruskowie Wielkim\u201d, sygn. 26/826/0/-/1 (ksi\u0119ga zgon\u00f3w z lat 1869\u20131874 i 1909\u20131946), skany 128\u2013135 i 137 (szukajwarchiwach.gov.pl); A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3.*","built_year":1863,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl) \u2014 Bruskowo Wielkie","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/bruskowo-wielkie/","z_rozdzielenia_2026_10_11":"cmentarze.slupsk.pl / Wikipedia \u2014 Bruskowo Wielkie"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Bruskowo Wielkie \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"cmentarze.slupsk.pl / Wikipedia \u2014 Bruskowo Wielkie"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy (wykaz ksi\u0105g)","tytul":"T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 109\u2013132","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/18379"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 2","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 930\u2013931","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 9 pa\u017adziernika 1813 roku, s. 12 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Q5PCEGAZIIXDBJK6MEU5CCILSXLLHMMZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 5 pa\u017adziernika 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IFUXMNYQDQXVNDVDIPOL5XMPROWERQXW"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Lindmajer, \u201eUwagi o szkolnictwie w S\u0142awnie od wprowadzenia reformacji do ko\u0144ca XVIII wieku\u201d, \u201eS\u0142upskie Studia Historyczne\u201d 8, 2000, s. 85","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/supskie-studia-historyczne/2000-tom-8/slupskie_studia_historyczne-r2000-t8-s81-92.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 150","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/65867395.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 468\u2013470","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 406, 408","url":"https://doi.org/10.31743/abmk.2019.112.20"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie, zesp. 26/826/0 \u201eAkta parafii ewangelickiej w Bruskowie Wielkim\u201d, sygn. 26/826/0/-/1 (ksi\u0119ga zgon\u00f3w z lat 1869\u20131874 i 1909\u20131946), skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony_cmentarz_CM-0675","id":"KOS-0221","image_url":"/static/atlas/foto/bielamowicz_commons/kos-0221_01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.49365,"lng":16.91259,"name_de":"Gro\u00df Br\u00fcskow","name_pl":"Bruskowo Wielkie \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gro\u00df Br\u00fcskow)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Brzezie w gminie Rzeczenica le\u017cy przy dawnej drodze z Cz\u0142uchowa do Bia\u0142ego Boru. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu cz\u0142uchowskiego (Kreis Schlochau) w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131938 do prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie (Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen), a od 1938 roku do prowincji Pomorze. Wie\u015b liczy dzi\u015b oko\u0142o 435 mieszka\u0144c\u00f3w. Cmentarz jest dzi\u015b czynn\u0105 rzymskokatolick\u0105 nekropoli\u0105 parafialn\u0105; w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje jako ewangelicki. W Brzeziu dzisiejsze mapy pokazuj\u0105 jeden cmentarz \u2014 przy ko\u015bciele rzymskokatolickim.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach ko\u015bcielnych miejscowo\u015b\u0107 wyst\u0119puje pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Eickfier. Max B\u00e4r w wykazie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich notuje w powiecie cz\u0142uchowskim katolick\u0105 parafi\u0119 Eickfier z ksi\u0119gami prowadzonymi od 1860 roku, a przy Koczale zapisuje, \u017ce tamtejsze ksi\u0119gi obejmuj\u0105 te\u017c dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Eickfier. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisze o parafii ejkfirskiej, \u201enowo utworzonej dopiero w roku 1863\u201d. Wie\u015b nosi\u0142a po polsku tak\u017ce nazw\u0119 Ekfir (S\u0142ownik geograficzny, tom II); tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca \u2014 katolicki \u2014 \u201ebardzo ucierpia\u0142 przez zlutrza\u0142ych tutejszych mieszka\u0144c\u00f3w\u201d, a w 1867 roku parafia liczy\u0142a 1530 dusz, sama za\u015b wie\u015b 942 katolik\u00f3w i 219 ewangelik\u00f3w. W metryce tutejszego ko\u015bcio\u0142a zapisano: \u015bwi\u0105tynia katolicka od 1599 roku, w 1624 roku w parafii koczalskiej, samodzielna parafia erygowana 21 marca 1864 roku (Fankidejski i S\u0142ownik geograficzny podaj\u0105 rok 1863, a przy\u0142\u0105czenie Grabowa do nowej parafii Fankidejski datuje na 1864 rok), z ko\u015bcio\u0142ami filialnymi w Bia\u0142ym Borze, Pieni\u0119\u017cnicy i Grabowie. Te same trzy miejscowo\u015bci wykaz z 1 grudnia 1885 roku przypisuje jednej parafii katolickiej \u2014 Eickfier; pod t\u0105 sam\u0105 nazw\u0105 stoi w wykazie sama wie\u015b. *S\u0142ownik geograficzny* notuje w Ekfirze (po niemiecku Eickfier) ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca, \u201eoko\u0142o r. 1590 nowo w pruski mur budowany\u201d, z filiami w Bia\u0142oborze i Pieni\u0119\u017cnicy, o mil\u0119 od Bia\u0142ego Boru, a rejestr zabytk\u00f3w notuje w Brzeziu ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca w konstrukcji szachulcowej, przy filialnym ko\u015bciele w s\u0105siedniej Pieni\u0119\u017cnicy.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki sta\u0142 tu od 1599 roku, a lustracja starostwa z 1624 roku zasta\u0142a go w parafii koczalskiej. Po potopie szwedzkim wi\u0119kszo\u015b\u0107 nowych osadnik\u00f3w przesz\u0142a na protestantyzm i nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu g\u0142\u00f3wnie w obrz\u0105dku protestanckim, a msze katolickie \u2014 raz w miesi\u0105cu; po pierwszym rozbiorze katolicy zn\u00f3w byli wi\u0119kszo\u015bci\u0105. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy wzniesiono w 1812 roku na miejscu poprzedniego, spalonego w po\u017carze wsi. W 1864 roku erygowano samodzieln\u0105 parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca M\u0119czennika, a w 1947 roku j\u0105 wznowiono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z otoczeniem wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-49 dnia 26 pa\u017adziernika 1954 roku, w dawnym rejestrze wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego pod numerem 10.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Eickfier* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 132 domy mieszkalne i 1173 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 219 ewangelik\u00f3w, 942 katolik\u00f3w i 12 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Sch\u00f6nau*; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wykaz z 1885 roku notuje wie\u015b na stronie 158 pod pozycj\u0105 22: 1110 mieszka\u0144c\u00f3w w 143 domach, z tego 957 katolik\u00f3w, 144 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu innych chrze\u015bcijan. Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sch\u00f6nau. W wykazie z 1 grudnia 1910 roku pozycja 22 powiatu cz\u0142uchowskiego (Kreis Schlochau) ma przypisan\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 Sch\u00f6nau.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W jednej wersji budowl\u0119 z 1812 roku postawiono jako ewangelick\u0105; inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich z 1887 roku wylicza dwadzie\u015bcia jeden ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu cz\u0142uchowskiego i Eickfier w\u015br\u00f3d nich nie ma.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kra\u015bniewo (Sch\u00f6nau) i podaje tu 120 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, pozycja A-49; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, strona 158; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 337\u2013338; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Schlochau, s. 52\u201353, poz. 22; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 128\u2013129; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0660","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.83665,"lng":16.926,"name_de":"Eickfier","name_pl":"Brzezie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Brzeziu (po niemiecku Eickfier) w gminie Rzeczenica jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 katolick\u0105 od 1599 roku; lustracja starostwa z 1624 roku wymienia go jako nale\u017c\u0105cy do parafii w Koczale.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) ko\u015bci\u00f3\u0142 w Brzeziu bardzo ucierpia\u0142 w czasach Reformacji, gdy mieszka\u0144cy przeszli na luteranizm, a w XVII i XVIII wieku, z braku duchownych w\u0142adaj\u0105cych j\u0119zykiem niemieckim, nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano bardzo rzadko \u2014 zwykle zgromadzonym wiernym nauczyciel odczytywa\u0142 fragment z postylli.\n\nPo potopie szwedzkim wi\u0119kszo\u015b\u0107 nowych osadnik\u00f3w przesz\u0142a na protestantyzm; odt\u0105d nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu g\u0142\u00f3wnie w obrz\u0105dku protestanckim, a msze katolickie \u2014 raz w miesi\u0105cu. Po pierwszym rozbiorze wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w stanowili katolicy.\n\nDzisiejsza \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca M\u0119czennika jest szachulcowa i stan\u0119\u0142a w 1812 roku na miejscu poprzedniej, spalonej w po\u017carze wsi; wykaz rejestru zabytk\u00f3w datuje j\u0105 inaczej \u2014 na XVIII wiek. W pierwotnym kszta\u0142cie by\u0142a salowa, jednonawowa, zamkni\u0119ta pi\u0119ciobocznym prezbiterium, z wie\u017c\u0105 o konstrukcji szkieletowej opierzon\u0105 deskami. Ze spalonego ko\u015bcio\u0142a uratowano rokokowe wyposa\u017cenie: o\u0142tarz z drugiej po\u0142owy XVIII wieku, ambon\u0119 z figurami aposto\u0142\u00f3w i chrzcielnic\u0119. Samodzieln\u0105 parafi\u0119 erygowano tu w 1864 roku, z ko\u015bcio\u0142ami filialnymi w Bia\u0142ym Borze, Pieni\u0119\u017cnicy i Grabowie.\n\nJ. Heise w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1887 roku zalicza ko\u015bci\u00f3\u0142 w Brzeziu do drewnianych ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich powiatu i nie podaje daty jego budowy.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Eickfier* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 132 domy mieszkalne i 1173 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 219 ewangelik\u00f3w, 942 katolik\u00f3w i 12 os\u00f3b innych wyzna\u0144. W tym samym podr\u0119czniku ewangelik\u00f3w przypisano do parafii *Sch\u00f6nau*, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) podaje dla Brzezia te same liczby katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w: 942 i 219.\n\nW latach dwudziestych XX wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowano o dwie nawy boczne, krucht\u0119 zachodni\u0105 i dwie przybud\u00f3wki przy prezbiterium, a we wn\u0119trzu wykonano empory boczne; po\u015bwi\u0119cenie rozbudowanej \u015bwi\u0105tyni odby\u0142o si\u0119 27 kwietnia 1924 roku. Z tego samego roku pochodz\u0105 pi\u0119tnastog\u0142osowe organy firmy Sauer w neobarokowym prospekcie; na wie\u017cy wisz\u0105 cztery dzwony \u2014 jeden dziewi\u0119tnastowieczny i trzy z lat dwudziestych. Parafi\u0119 katolick\u0105 odnowiono w 1947 roku, a w 1992 roku dach pokryto blach\u0105 miedzian\u0105.\n\nTeren wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a by\u0142 pierwotnie cmentarzem; zachowa\u0142 si\u0119 z niego jeden nagrobek z ko\u0144ca XIX wieku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-49 dnia 26 pa\u017adziernika 1954 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Rok 1812 podaj\u0105 Wikipedia i serwis kosciolydrewniane.pl, a S\u0142ownik geograficzny pisze o poprzedniej budowli, \u017ce by\u0142a \u201eoko\u0142o r. 1590 nowo w pruski mur budowana\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kra\u015bniewo (Sch\u00f6nau) i podaje tu 120 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eEkfir\u201d; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 30 czerwca 2026), pozycja A-49; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Wawrzy\u0144ca M\u0119czennika w Brzeziu, Wikipedia; kosciolydrewniane.pl, has\u0142o Brzezie; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 128\u2013129; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83.*","built_year":1812,"currently_active":null,"denom_label":"rzymskokatolickie","denomination":"rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/brzezie-kosciol-par-pw-sw-wawrzynca-meczennika"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"polskaekologia24.pl","url":"http://www.polskaekologia24.pl/styl-zycia/regiony/gminy/gmina-rzeczenica/zabytki-muzea/933/kosciol-parafialny-p-w-sw-wawrzynca-w-brzeziu"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Wawrzy\u0144ca M\u0119czennika w Brzeziu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko\u015bci\u00f3\u0142_\u015bw._Wawrzy\u0144ca_M\u0119czennika_w_Brzeziu"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Ko\u015bcio\u0142y drewniane \u2014 Brzezie","url":"http://www.kosciolydrewniane.pl/pages/drewniane/brzezie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eEkfir\u201d","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Rzeczenica na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXIII/153/20 Rady Gminy Rzeczenica z dnia 10 lipca 2020 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2020, poz. 3530, s. 10","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2020&book=0&position=3530"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0502","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.83486,"lng":16.92688,"name_de":"Eickfier","name_pl":"Brzezie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Wawrzy\u0144ca (Eickfier)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Brze\u017anie, po niemiecku Briesen, po kaszubsku Brz\u00e9zno, le\u017cy w gminie Cz\u0142uch\u00f3w i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 22. W Brze\u017anie kr\u00f3lewskim mieszkali obok siebie katolicy i ewangelicy, a ewangelicy chowali zmar\u0142ych na osobnym cmentarzu.\n\nW XVI wieku by\u0142a to wie\u015b kr\u00f3lewska starostwa cz\u0142uchowskiego. W 1570 roku, jak zapisa\u0142 ksi\u0105dz Panske, gdy probostwo cz\u0142uchowskie obj\u0105\u0142 Jan Elhard, do parafii przy\u0142\u0105czono kilka dot\u0105d samoistnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w wiejskich, a w\u015br\u00f3d nich ko\u015bci\u00f3\u0142 w Brze\u017anie; w tym samym czasie duchowny lutera\u0144ski Joachimus Manzeke g\u0142osi\u0142 kazania w J\u0105cznikach i w Brze\u017anie kr\u00f3lewskim. Panske u\u017cywa polskiej formy \u201eBrze\u017ano\u201d dla obu wsi tej nazwy; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono rozstrzygni\u0119cia, kt\u00f3rej z nich dotyczy pierwszy z tych zapis\u00f3w. W Brze\u017anie kr\u00f3lewskim dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka, a tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u2014 jak podaje ksi\u0105dz Fankidejski \u2014 rozebrano na rozkaz w\u0142adz \u015bwieckich w 1818 roku.\n\nW 1880 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 Brze\u017ano jako wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim. Gmin\u0119 i urz\u0105d stanu cywilnego has\u0142o wskazuje w *Lindenhof*, a najbli\u017csz\u0105 stacj\u0119 pocztow\u0105, kolejow\u0105 i telegraficzn\u0105 \u2014 w Chojnicach. Wie\u015b mia\u0142a przesz\u0142o 3664 morgi rozleg\u0142o\u015bci i 28 dom\u00f3w. Has\u0142o \u201eS\u0142ownika geograficznego\u201d \u0142\u0105czy pod jedn\u0105 nazw\u0105 dwie r\u00f3\u017cne wsie. Brze\u017ano kr\u00f3lewskie \u201eS\u0142ownik\u201d liczy osobno: 242 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 78 katolik\u00f3w.\n\nWykaz gmin z 1885 roku notuje Brze\u017ano kr\u00f3lewskie pod nazw\u0105 Deutsch Briesen (strona 158, pozycja 19): 302 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 154 ewangelik\u00f3w i 148 katolik\u00f3w, z parafiami katolickimi w Preu\u00dfisch Friedland i w Cz\u0142uchowie. Jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 wykaz wskazuje Konitz, czyli Chojnice, z gwiazdk\u0105 oznaczaj\u0105c\u0105 parafi\u0119 spoza powiatu. W tym samym wykazie gmin parafi\u0119 chojnick\u0105 maj\u0105 te\u017c Bergelau, Hohenkamp i Richnau. Harnoch w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii chojnickiej, licz\u0105cej 8790 dusz, wymienia Brze\u017ano, a w\u015br\u00f3d przysi\u00f3\u0142k\u00f3w tej samej parafii le\u017c\u0105cych w powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 Bergelau, Hohenkamp i Richnau. W latach 1920\u20131939 mie\u015bci\u0142a si\u0119 tu ostatnia niemiecka stacja kolejowa na linii z Chojnic do Cz\u0142uchowa, tu\u017c przed granic\u0105 z Polsk\u0105.\n\nBrze\u017ano szlacheckie, po niemiecku Adlig albo Polnisch Briesen, le\u017cy na Gochach, w dzisiejszej gminie Lipnica. \u201eS\u0142ownik\u201d daje Brze\u017anu szlacheckiemu 1153 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 803 katolik\u00f3w. Wykaz gmin z 1885 roku (strona 158, pozycja 11) podaje dla niego 1293 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 344 ewangelik\u00f3w, 933 katolik\u00f3w, czworo innych chrze\u015bcijan i dwana\u015bcie os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego; parafi\u0119 katolick\u0105 wskazuje w Borzyszkowach, ewangelick\u0105 w Pietrzykowie. Benedykt Reszka opisuje je jako najwi\u0119ksze skupisko ewangelik\u00f3w na Gochach \u2014 w 1883 roku 387 ewangelik\u00f3w wobec 935 katolik\u00f3w \u2014 i t\u0142umaczy t\u0119 przynale\u017cno\u015b\u0107 odleg\u0142o\u015bci\u0105: do \u015bwi\u0105tyni w Pietrzykowie, przej\u0119tej przez ewangelik\u00f3w w 1617 roku, by\u0142o stamt\u0105d siedem do o\u015bmiu kilometr\u00f3w. Harnoch podaje, \u017ce w Brze\u017anie szlacheckim odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa parafii Pietrzykowo-Borowy M\u0142yn, a wie\u015b nale\u017ca\u0142a do jej miejscowo\u015bci szkolnych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142a Brze\u017ano 1. i 2; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 158, poz. 11 i 19; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 494 i 504; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 18 i 20; ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 339\u2013340; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Cz\u0142uch\u00f3w, pozycja 22; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eBriesen\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Brze\u017ano \u2014 Urz\u0105d Gminy Cz\u0142uch\u00f3w / Zabytki","url":"https://ugczluchow.pl/brzezno.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Brze\u017ano 1. i 2.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 339\u2013340","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0487","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/gr_brzezno/DSC01519.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.66886,"lng":17.48075,"name_de":"Briesen","name_pl":"Brze\u017ano \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Brze\u017anie L\u0119borskim le\u017cy z dala od ko\u015bcio\u0142a, poza zabudowaniami wsi, przy polnej drodze na zach\u00f3d od szosy z God\u0119towa do \u017belazna. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go w wykazie gminy \u0141\u0119czyce pod pozycj\u0105 10 i odr\u00f3\u017cnia od katolickiego cmentarza parafialnego, po\u0142o\u017conego oko\u0142o czterystu metr\u00f3w od wsi przy drodze do \u017belazna. Cmentarz jest zaro\u015bni\u0119ty i pozostaje bez opieki. Daty jego za\u0142o\u017cenia ewidencja nie podaje.\n\nBrze\u017ano, po niemiecku Bresin, do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszali\u0144skiej. By\u0142o wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 i siedzib\u0105 parafii ewangelickiej pod patronatem kr\u00f3lewskim; nieliczni katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku. Kronika parafialna wi\u0105\u017ce z Brze\u017anem dokument z 1284 roku, Franz Schultz odnosi go jednak do Brzyna nad Jeziorem \u017barnowieckim; Brze\u017ano pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach oko\u0142o 1400 roku, w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu l\u0119borskiego.\n\nReformacja przysz\u0142a tu w XVI wieku. Wizytatorzy archidiakonatu pomorskiego do ziemi l\u0119borskiej w 1583 roku nie dojechali, ale sporz\u0105dzono dla nich wykaz ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u201eprzez heretyk\u00f3w zaj\u0119tych\u201d a Brze\u017ano figuruje w nim obok L\u0119borka, Garczegorza, Janowic, Bia\u0142ogardy, \u0141eby i Osiek\u00f3w. Lista tutejszych duchownych zaczyna si\u0119 od Johannesa Bubego oko\u0142o 1542 roku, a Jeremias Starost zosta\u0142 ordynowany w S\u0142upsku w 1568.\n\nDalsze dzieje \u017ar\u00f3d\u0142a przedstawiaj\u0105 r\u00f3\u017cnie. Wed\u0142ug kroniki parafialnej drewnian\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w 1347 roku, w 1641 oddano j\u0105 katolikom, a ewangelicy zbudowali w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 oko\u0142o 1700 roku. Wed\u0142ug Schultza ko\u015bci\u00f3\u0142 odebrano ewangelikom w 1637 roku, wraz ze wszystkimi ko\u015bcio\u0142ami patronatu kr\u00f3lewskiego. \ud83d\udfe1 Wed\u0142ug M\u00fcllera nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano, jak si\u0119 zdaje, do 1724 roku w domu prywatnym; ko\u015bci\u00f3\u0142 zacz\u0119to budowa\u0107 dopiero w 1720 roku, a po\u015bwi\u0119cono go 15 czerwca 1724 roku. Lista duchownych urywa si\u0119 po Joachimie Klugigu (poprawka M\u00fcllera, s. 577 i 584), odnotowanym ostatni raz na synodzie w L\u0119borku 31 pa\u017adziernika 1636 roku; nast\u0119pny pastor, Paulus Twardocus, przychodzi tu w 1671.\n\nW XVIII wieku pastorami byli tu kolejno ojciec i syn Keilerowie: Kaspar, przyby\u0142y z Torunia jako kandydat uciekaj\u0105cy przed d\u017cum\u0105, i urodzony tu 31 pa\u017adziernika 1715 roku Karl Samuel, pastor od 1743 do 1783. W 1784 roku Brze\u017ano L\u0119borskie le\u017ca\u0142o mil\u0119 na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, na r\u00f3wninie. Mieszkali tu pastor lutera\u0144ski i zakrystian, so\u0142tys wolny, 12 gospodarzy (jeden z nich wolny), trzech zagrodnik\u00f3w i cha\u0142upnik-budnik; by\u0142a plebania katolickiego proboszcza l\u0119borskiego, chata pleba\u0144ska, chata ko\u015bcielna i dom wdowy po pastorze \u2014 razem 23 dymy. Br\u00fcggemann zanotowa\u0142 dwa miejsca kultu obok siebie: \u201eeine r\u00f6mischkatholische Kirche, und ein zu der Lauenburgschen Inspection geh\u00f6riges lutherisches Bethaus\u201d \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki i lutera\u0144ski dom modlitwy inspekcji l\u0119borskiej. Do domu modlitwy nale\u017ca\u0142y kr\u00f3lewskie \u0141\u0119czyce, \u015awietlino, Pu\u017cyce, Wysokie i Chrzanowo, kolonia Bismark, cz\u0119\u015b\u0107 Rekowa oraz szlacheckie Chmieleniec i Kisewo.\n\nOsobno bieg\u0142y dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Fankidejski opisuje w Brze\u017anie parafialny ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty: proboszcz mia\u0142 cztery w\u0142\u00f3ki i ogr\u00f3d przy plebanii, na utrzymanie \u015bwi\u0105tyni zapisano znaczn\u0105 \u0142\u0105k\u0119, a nauczyciel dosta\u0142 p\u00f3\u0142w\u0142\u00f3czek i ogr\u00f3d przy szkole. Do parafii nale\u017ca\u0142y Brze\u017ano, Kaczewo, Kiszewo, \u015awislin, Pu\u017cyce, \u0141\u0119czyce, cz\u0119\u015b\u0107 Rekowa, Strzel\u0119cin, Wysokie Pole i M\u0119drzyno. Po Reformacji parafi\u0119 brze\u017anie\u0144sk\u0105 przy\u0142\u0105czono do L\u0119borka. Wizytacja z 14 grudnia 1686 roku zapisa\u0142a o drewnianym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty: portatyl wypo\u017cyczony z L\u0119borka, cyborium i Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu brak, chrzcielnica pusta, \u201e\u017cadnych parament\u00f3w ani sprz\u0119tu\u201d, dach mocno przeciekaj\u0105cy. \u015aciany by\u0142y w ca\u0142o\u015bci malowane. Dusz katolickich naliczono w parafii oko\u0142o pi\u0119ciu. Wizytacja z 22 lutego 1702 roku zapisa\u0142a, \u017ce wie\u015b jest \u201eca\u0142a opanowana przez innowierc\u00f3w\u201d; ko\u015bci\u00f3\u0142 jeszcze sta\u0142, ale cz\u0119\u015b\u0107 jego wyposa\u017cenia przechowywano w L\u0119borku, a cztery \u0142any uposa\u017cenia wydzier\u017cawiono niejakiemu Mateuszowi Schultzowi. Oko\u0142o 1770 roku, gdy stary ko\u015bci\u00f3\u0142 podupad\u0142, kanonik Lniski wystawi\u0142 w\u0142asnym nak\u0142adem nowy, drewniany: na wie\u017cy trzy dzwony, z kt\u00f3rych jeden by\u0142 st\u0142uczony, wewn\u0105trz o\u0142tarz Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny fundowany kosztem genera\u0142a Rexina, dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 \u0142awek i cztery okna. Proboszcz z L\u0119borka doje\u017cd\u017ca\u0142 tu dawniej co cztery tygodnie, potem jeszcze rzadziej; uboga gmina katolicka nie mia\u0142a za co naprawia\u0107 niszczej\u0105cego ko\u015bci\u00f3\u0142ka, rz\u0105d jej nie wspomaga\u0142 i w ko\u0144cu \u2014 wed\u0142ug Schultza w 1850 roku \u2014 trzeba go by\u0142o rozebra\u0107. Katolicy chcieli potem wystawi\u0107 na starym miejscu ma\u0142\u0105 kaplic\u0119; \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105, czy zamiar wykonali.\n\nW spisie z 2 grudnia 1895 roku zapisano we wsi 420 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Parafia ewangelicka w Brze\u017anie obejmowa\u0142a wed\u0142ug tego spisu siedem gmin wiejskich i dwa obwody dworskie powiatu, a \u00f3sm\u0105 gmin\u0119, Reckow, dzieli\u0142a z parafi\u0105 w Garczegorzu. Wilhelm Ferdinand Sellentin przes\u0142u\u017cy\u0142 w Brze\u017anie czterdzie\u015bci dwa lata, od 1860 do 1902 roku. W latach 1911\u20131912 staraniem jego nast\u0119pcy, pastora Arnolda Rohdego, stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105 wysoko\u015bci trzydziestu sze\u015bciu metr\u00f3w i trzema dzwonami. Rohde urodzi\u0142 si\u0119 11 stycznia 1869 roku w Szczecinie, a na urz\u0105d w Brze\u017anie wprowadzono go 28 grudnia 1902 roku. Styl ko\u015bcio\u0142a kronika parafialna okre\u015bla jako gotycko-roma\u0144ski, a za Paulem Fischbachem nazywa go najwi\u0119kszym wiejskim ko\u015bcio\u0142em w powiecie. Wie\u015b liczy\u0142a wtedy 447 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 3160 dusz oraz kaplic\u0119 w \u015awietlinie, oddalon\u0105 o 7 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Walter Calliebe.\n\nL\u0119borski kalendarz z 1940 roku wspomina, \u017ce na cmentarzu w Brze\u017anie (Bresiner Friedhof) pochowano niemieckich \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych we wrze\u015bniu 1939 roku w walkach w tej okolicy. Nie podaje liczby grob\u00f3w ani nazwisk, nie podaje te\u017c, o kt\u00f3ry z dw\u00f3ch cmentarzy w Brze\u017anie, ewangelicki czy katolicki, chodzi.\n\n10 marca 1945 roku Brze\u017ano zaj\u0119\u0142y oddzia\u0142y radzieckiej Dziewi\u0119tnastej Armii i ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 uszkodzony; 29 czerwca 1946 roku po\u015bwi\u0119cono go jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 katolick\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina \u0141\u0119czyce (wykaz Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, stan na 25 sierpnia 2026 roku), pozycje 9 i 10; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 235\u2013237, 577, 584; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; historia miejscowo\u015bci i parafii Brze\u017ano L\u0119borskie, opracowana przez kronikark\u0119 Krystyn\u0119 Traczyk (brzezno.trim.pl), wraz z przytoczon\u0105 tam ksi\u0105\u017ck\u0105 P. Fischbacha \u201eBrze\u017ano w B\u0142\u0119kitnej krainie. Dzieje ko\u015bcio\u0142a starej pomorskiej wsi\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (dawna witryna, kopia archiwalna); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), s. 186, pozycja 5; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119ga G24 (wizytacja 1702); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 854\u2013855; \u201eHeimat-Kalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg\u201d 1940, skan 51; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 110.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Brze\u017ano L\u0119borskie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 110","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 235","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0179","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_brzezno/brzezno_kos__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.619258,"lng":17.844806,"name_de":"Bresin","name_pl":"Brze\u017ano L\u0119borskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Brze\u017ano L\u0119borskie \u2014 po niemiecku Bresin \u2014 le\u017cy dzi\u015b w gminie \u0141\u0119czyce; do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w latach 1911\u20131912 za pastora Arnolda Rohdego: ma wie\u017c\u0119 wysok\u0105 na 36 metr\u00f3w i trzy dzwony, a Paul Fischbach, przytaczany w kronice parafialnej, nazwa\u0142 go najwi\u0119kszym wiejskim ko\u015bcio\u0142em w powiecie l\u0119borskim. Po wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; jest czynnym ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a, wpisanym do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1719 (1 grudnia 2000 roku).\n\nKronika parafialna wi\u0105\u017ce z Brze\u017anem dokument z 1284 roku, nadanie dla Bo\u017ceja, syna Witka; Franz Schultz odnosi jednak ten dokument do Brzyna nad Jeziorem \u017barnowieckim i za pierwsz\u0105 pewn\u0105 wzmiank\u0119 uznaje wykaz ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu l\u0119borskiego biskupstwa w\u0142oc\u0142awskiego z oko\u0142o 1400 roku. Brze\u017ano by\u0142o wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105, a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny nosi\u0142 wezwanie \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty. Wed\u0142ug ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego proboszcz mia\u0142 cztery w\u0142\u00f3ki i ogr\u00f3d przy plebanii, na utrzymanie ko\u015bcio\u0142a zapisano do\u015b\u0107 znaczn\u0105 \u0142\u0105k\u0119, a nauczycielowi przypada\u0142 p\u00f3\u0142w\u0142\u00f3czek i ogr\u00f3d przy szkole; do parafii nale\u017ca\u0142y pr\u00f3cz Brze\u017ana mi\u0119dzy innymi Kaczewo i Kiszewo.\n\nPo przyj\u0119ciu Reformacji przez ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich w 1534 roku ziemia l\u0119borska sta\u0142a si\u0119 lutera\u0144ska, a Brze\u017ano mia\u0142o duchownego ewangelickiego bardzo wcze\u015bnie, ju\u017c w 1542 roku. Ernst M\u00fcller otwiera nim list\u0119 tutejszych pastor\u00f3w i nazywa go Johannesem Bube; Schultz zapisuje to nazwisko jako Ruban. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego z 1583 roku w og\u00f3le nie obj\u0119\u0142a dekanatu l\u0119borskiego \u2014 zapisano przy nim zdanie kr\u00f3tkie i mocne: \u201equi non est visitatus ob periculum salutis\u201d, nie zosta\u0142 zwizytowany z powodu niebezpiecze\u0144stwa dla \u017cycia. Wymieniono osiem tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u2014 L\u0119bork, Garczegorze, Brze\u017ano, Janowice, Bia\u0142ogard\u0119, \u0141eb\u0119, Osieki i Zawo\u0142yniec, czyli Salino \u2014 i przy wszystkich postawiono t\u0119 sam\u0105 uwag\u0119: omnes ab haereticis occupatae, wszystkie zaj\u0119te przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d, jak nazywa\u0142o tutejszych ewangelik\u00f3w to katolickie \u017ar\u00f3d\u0142o.\n\nPo pierwszym duchownym przyszed\u0142 Jeremias Starost, ordynowany w S\u0142upsku w 1568 roku, a po nim \u2014 wed\u0142ug uzupe\u0142nie\u0144 M\u00fcllera (s. 577) \u2014 Abraham Kluge, kt\u00f3ry zim\u0105 1613/1614 roku w drodze do Stowi\u0119cina (Stojentin) uton\u0105\u0142 w potoku razem z \u017con\u0105 i dwojgiem dzieci, oraz Moritz Ralla z Mi\u015bni, kt\u00f3rego powo\u0142anie zatwierdzono 22 wrze\u015bnia 1614 roku. W 1622 roku przyszed\u0142 brat Abrahama, Joachim Klugig (poprawka M\u00fcllera, s. 577 i 584), wcze\u015bniej pastor w Salinie, w Stowi\u0119cinie i od 1617 roku w Mikorowie; po synodzie l\u0119borskim 31 pa\u017adziernika 1636 roku \u015blad po nim ginie \u2014 M\u00fcller dopuszcza, \u017ce mo\u017ce ju\u017c w nast\u0119pnym roku zosta\u0142 wyp\u0119dzony albo zabity. W 1637 roku, gdy ziemia l\u0119borska wr\u00f3ci\u0142a do Korony, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 jak wszystkie ko\u015bcio\u0142y patronatu kr\u00f3lewskiego \u2014 odebrano ewangelikom i po\u0142\u0105czono z parafi\u0105 w L\u0119borku; kronika parafialna podaje rok 1641.\n\nKatolickie wizytacje pokazuj\u0105, jak niewielu katolik\u00f3w tu zosta\u0142o. Wizytacja z 14 grudnia 1686 roku zasta\u0142a drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty w stanie op\u0142akanym: portatyl wypo\u017cyczony z L\u0119borka, cyborium i Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu brak, chrzcielnica pusta, \u201e\u017cadnych parament\u00f3w ani sprz\u0119tu\u201d, dach mocno przeciekaj\u0105cy. \u015aciany by\u0142y w ca\u0142o\u015bci malowane. Dusz katolickich naliczono w parafii oko\u0142o pi\u0119ciu. Wizytacja z 22 lutego 1702 roku zapisa\u0142a, \u017ce wie\u015b jest \u201eca\u0142a opanowana przez innowierc\u00f3w\u201d; ko\u015bci\u00f3\u0142 jeszcze sta\u0142, ale cz\u0119\u015b\u0107 jego wyposa\u017cenia przechowywano w L\u0119borku, a cztery \u0142any uposa\u017cenia wydzier\u017cawiono niejakiemu Mateuszowi Schultzowi. Oko\u0142o 1770 roku l\u0119borski proboszcz, kanonik Lniski, postawi\u0142 w\u0142asnym nak\u0142adem nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany; wed\u0142ug Schultza w 1850 roku trzeba go by\u0142o rozebra\u0107, a gmin\u0119 katolick\u0105 uznano za wygas\u0142\u0105. Og\u0142oszenia katolickiego proboszcza z L\u0119borka, przytoczone w kalendarzu powiatowym z 1929 roku, m\u00f3wi\u0105 w grudniu 1846 roku o \u201eprawie bez dachu i pod\u0142ogi\u201d ko\u015bci\u00f3\u0142ku w Brze\u017anie; ca\u0142kiem zrujnowany, sprzedano go na rozbi\u00f3rk\u0119 w 1852 roku i nie odbudowano.\n\nEwangelicy przez kilkadziesi\u0105t lat nie mieli w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni, a \u017ar\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cnie datuj\u0105 jej powstanie. Wed\u0142ug Br\u00fcggemanna, na kt\u00f3rego powo\u0142uje si\u0119 Lemcke, gdy w 1671 roku do ko\u015bcio\u0142a w Charbrowie powo\u0142ano duchownego reformowanego, dla duchownego lutera\u0144skiego urz\u0105dzono \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Brze\u017anie; ko\u015bci\u00f3\u0142 w Charbrowie zwr\u00f3cono dawnym u\u017cytkownikom dopiero w 1736 roku. W wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711, Brze\u017ano figuruje jako kaplica zbudowana dwa lata wcze\u015bniej. Kronika parafialna m\u00f3wi o ko\u015bciele zbudowanym oko\u0142o 1700 roku, Schultz za\u015b pisze, \u017ce ewangelicy zn\u00f3w mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 dopiero w 1724 roku \u2014 pierwszy chrzest odby\u0142 si\u0119 w nim 2 sierpnia tego roku. Starsze s\u0105 niekt\u00f3re sprz\u0119ty: dwa lichtarze o\u0142tarzowe nosz\u0105 dat\u0119 1689, jedna misa chrzcielna rok 1692, a druga, z nieodczytanym gotyckim napisem, pochodzi jeszcze z XVI wieku.\n\nW XVIII wieku urz\u0105d pastora pe\u0142nili tu kolejno ojciec i syn Keilerowie. Kaspar Keiler przyby\u0142 tu z Torunia jako kandydat, uciekaj\u0105c przed d\u017cum\u0105, przyj\u0105\u0142 ordynacj\u0119 18 grudnia 1714 roku i s\u0142u\u017cy\u0142 do \u015bmierci 17 kwietnia 1736 roku. Jego syn Karl Samuel, urodzony w Brze\u017anie 31 pa\u017adziernika 1715 roku, obj\u0105\u0142 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 w 1743 i pozosta\u0142 na niej czterdzie\u015bci lat, do \u015bmierci 30 wrze\u015bnia 1783 roku. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku po Keilerach pastorami w Brze\u017anie L\u0119borskim, po niemiecku Bresin, byli: Johann Christian Luttermann (1784\u20131800), Samuel Traugott Hertzberg (1800\u20131819), Johann Georg August Pohl (1821\u20131859) i Wilhelm Ferdinand Sellentin (1860\u20131902), a wcze\u015bniej, na prze\u0142omie XVII i XVIII wieku \u2014 Paulus Twardocus (od 1671 roku), Martin Binatius (zmar\u0142y w 1707 roku), Johann Heinrich Neitzel (1708\u20131714) i, mi\u0119dzy ojcem a synem Keilerami, Georg Gottlieb Barnwasser (1737\u20131743). Pastor Martin Binatius, zmar\u0142y 13 maja 1707 roku, g\u0142osi\u0142 te\u017c co sze\u015b\u0107 tygodni kazania w Charbrowie; jego poprzednik Paulus Twardocus przyszed\u0142 do Brze\u017ana w 1671 roku z Charbrowa, po niemiecku Charbrow, i tam zosta\u0142 pochowany. W 1719 roku filia w Brze\u017anie zapisa\u0142a dwadzie\u015bcia dwa chrzty, siedem os\u00f3b za\u015blubionych i dwudziestu trzech zmar\u0142ych. Sama wie\u015b liczy\u0142a 165 mieszka\u0144c\u00f3w w 1781 roku i 447 w 1911 roku.\n\nW 1784 roku Brze\u017ano L\u0119borskie le\u017ca\u0142o mil\u0119 na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, na r\u00f3wninie. Mieszkali tu pastor lutera\u0144ski i zakrystian, so\u0142tys wolny, 12 gospodarzy (jeden z nich wolny), trzech zagrodnik\u00f3w i cha\u0142upnik-budnik; by\u0142a plebania katolickiego proboszcza l\u0119borskiego, chata pleba\u0144ska, chata ko\u015bcielna i dom wdowy po pastorze \u2014 razem 23 dymy. Br\u00fcggemann zanotowa\u0142 dwa miejsca kultu obok siebie: \u201eeine r\u00f6mischkatholische Kirche, und ein zu der Lauenburgschen Inspection geh\u00f6riges lutherisches Bethaus\u201d \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki i lutera\u0144ski dom modlitwy inspekcji l\u0119borskiej. Do domu modlitwy nale\u017ca\u0142y kr\u00f3lewskie \u0141\u0119czyce, \u015awietlino, Pu\u017cyce, Wysokie i Chrzanowo, kolonia Bismark, cz\u0119\u015b\u0107 Rekowa oraz szlacheckie Chmieleniec i Kisewo.\n\nNowy budynek postawiono w 1804 roku; w 1912 roku zast\u0105pi\u0142 go dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1804 roku by\u0142 budowl\u0105 szachulcow\u0105 na rzucie prostok\u0105ta, z wie\u017cyczk\u0105 dachow\u0105 nakryt\u0105 p\u0142askim dachem namiotowym. Barokow\u0105, malowan\u0105 nastaw\u0119 o\u0142tarzow\u0105 z wbudowan\u0105 ambon\u0105, z Ostatni\u0105 Wieczerz\u0105 malowan\u0105 na desce i figurami \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, ufundowa\u0142 w 1724 roku Johann Matthias M\u00fcller z Quedlinburga, kr\u00f3lewski pruski urz\u0119dnik skarbowy w L\u0119borku; malowa\u0142 j\u0105 w 1728 roku C. Kehrell. Ufundowany razem z o\u0142tarzem w 1724 roku drewniany anio\u0142 chrzcielny sta\u0142 w 1911 roku na strychu ko\u015bcio\u0142a. W zakrystii sta\u0142a d\u0119bowa, rze\u017abiona \u0142awa ko\u015bcielna z XVIII wieku, z siedziskiem obitym t\u0142oczon\u0105, cz\u0119\u015bciowo z\u0142ocon\u0105 sk\u00f3r\u0105. Szesnastowieczn\u0105 mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 ze Zwiastowaniem w dnie ufundowa\u0142 Adrian Preussen; otaczaj\u0105cy scen\u0119 napis p\u00f3\u017anogotyck\u0105 majusku\u0142\u0105 to rzadki, powtarzany ci\u0105g liter. Misa chrzcielna z 1692 roku, o \u015brednicy 36 centymetr\u00f3w, ma w dnie trybowanego gryfa herbowego i napis \u201ePETER KVND BIN EIC GEBOREN, HEDWIG DAC HAT MI KOREN\u201d.\n\nW 1927 roku pastorem ewangelickim w Brze\u017anie by\u0142 Calliebe. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3160 dusz i kaplic\u0119 w \u015awietlinie, oddalon\u0105 o 7 kilometr\u00f3w. Patronat by\u0142 pa\u0144stwowy, a pastorem by\u0142 od 1 grudnia 1917 roku Walter Calliebe. Brze\u017ano zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 10 marca 1945 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ucierpia\u0142 \u2014 podziurawiono o\u0142tarz i witra\u017ce, zniszczono organy \u2014 a po wojnie przej\u0119li go katolicy: 29 czerwca 1946 roku po\u015bwi\u0119cono \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a, a parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 erygowano 18 maja 1951 roku. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 przej\u0119ty przez katolik\u00f3w w 1945 roku, a w 2003 roku, po generalnym remoncie przeprowadzonym przez proboszcza ksi\u0119dza doktora P. Malinowskiego, \u015bwi\u0105tyni\u0119 uroczy\u015bcie konsekrowa\u0142 biskup Jan Bernard Szlaga.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Rozbi\u00f3rk\u0119 starego ko\u015bcio\u0142a katolickiego Schultz datuje na 1850 rok, kalendarz \u2014 na 1852. Br\u00fcggemann, na kt\u00f3rego powo\u0142uje si\u0119 Lemcke, wi\u0105\u017ce urz\u0105dzenie ewangelickiej \u015bwi\u0105tyni w Brze\u017anie z 1671 rokiem, wykaz z lat 1710\u20131711 datuje kaplic\u0119 na oko\u0142o 1708\u20131709, kronika parafialna ko\u015bci\u00f3\u0142 na oko\u0142o 1700, a Schultz na 1724 rok.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 235\u2013237, 577, 584; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 204, 205, 207; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 235\u2013237, 577, 584; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; historia miejscowo\u015bci i parafii Brze\u017ano L\u0119borskie, opracowana przez kronikark\u0119 Krystyn\u0119 Traczyk (brzezno.trim.pl), wraz z przytoczon\u0105 tam ksi\u0105\u017ck\u0105 P. Fischbacha \u201eBrze\u017ano w B\u0142\u0119kitnej krainie. Dzieje ko\u015bcio\u0142a starej pomorskiej wsi\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Brze\u017ano L\u0119borskie; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 346; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119ga G24 (wizytacja 1702); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 854\u2013855; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1929, s. 77, 80; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 110.*","built_year":1912,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Brze\u017ano L\u0119borskie","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d oraz Wikipedii \u2014 Brze\u017ano L\u0119borskie"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Brze\u017ano L\u0119borskie \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d oraz Wikipedii \u2014 Brze\u017ano L\u0119borskie"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia miejscowo\u015bci i parafii \u2014 Brze\u017ano L\u0119borskie (brzezno.trim.pl)","url":"https://brzezno.trim.pl/ogolne-informacje-o-parafii/historia-miejscowosci-i-parafii"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 204, 205, 207","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 235","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 110","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0235","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_brzezno/brzezno_kos__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.619258,"lng":17.844806,"name_de":"Bresin","name_pl":"Brze\u017ano L\u0119borskie \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Piotra i Paw\u0142a)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Brze\u017ano Szlacheckie (po niemiecku Adlig Briesen) le\u017cy w regionie Gochy na Kaszubach, dzi\u015b w powiecie bytowskim i gminie Lipnica. Cmentarz ewangelicki znajduje si\u0119 po prawej stronie drogi przy wje\u017adzie od Borowego M\u0142yna; ma 0,26 hektara. W otoczeniu cmentarza jest niski mur z kamieni polnych i obramowanie ze \u015bwierk\u00f3w; wyr\u00f3\u017cnia go du\u017cy drewniany krzy\u017c. Zachowa\u0142 si\u0119 szereg zaniedbanych grob\u00f3w, cz\u0119\u015b\u0107 w betonowych obramowaniach, z ma\u0142o czytelnymi kamiennymi tablicami; na jednym z nich stoi \u017celiwny krzy\u017c z napisem: \u201eHermann Ritz, ur. 4 pa\u017adziernika 1828, zm. 19 kwietnia 1908\u201d. Ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, Benedykt Reszka \u2014 na pierwsz\u0105.\n\nDo 1772 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego w Koronie, po pierwszym rozbiorze do pruskiego powiatu cz\u0142uchowskiego (Kreis Schlochau) w rejencji kwidzy\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie. Od 1920 roku by\u0142a wsi\u0105 przygraniczn\u0105 w polskim powiecie chojnickim, ze stra\u017c\u0105 graniczn\u0105 i pami\u0119ci\u0105 \u201ewojny palikowej\u201d. Rdzeniem wsi by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u015bwi\u0119tej Katarzyny, wzmiankowany od 1398 roku. W obecnym kszta\u0142cie drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi z 1716 roku, a wie\u017ca z 1752. Do 1901 roku \u015bwi\u0105tynia by\u0142a fili\u0105 parafii w Borzyszkowach, potem siedzib\u0105 samodzielnej parafii w diecezji che\u0142mi\u0144skiej.\n\nPierwsi ewangelicy przybyli tu na pocz\u0105tku XVIII wieku; w 1753 roku katolicki proboszcz z Borzyszk\u00f3w naliczy\u0142 ich szesnastu. Nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Pietrzykowie. Zestawienie pastora Eliasa Liebenowa z 28 czerwca 1883 roku wykazuje ich 387 wobec 935 katolik\u00f3w; spis z 1 grudnia 1885 roku \u2014 344; pismo nadprezydenta Prus Zachodnich z 1907 roku m\u00f3wi o 260 ewangelikach przy 1170 katolikach polskich i 70 niemieckich. W spisie z 1921 roku ewangelik\u00f3w by\u0142o 107, a os\u00f3b podaj\u0105cych narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 \u2014 69; w 1928 roku ewangelik\u00f3w by\u0142o 33 na 1233 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Brze\u017anie. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w niewielkiej izbie lekcyjnej tutejszej szko\u0142y; dom modlitwy na sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t miejsc mia\u0142 by\u0107 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a w Pietrzykowie. Dzia\u0142k\u0119 o powierzchni 25,51 ara kupiono umow\u0105 z 25 lutego 1906 roku za tysi\u0105c marek, na w\u0142asno\u015b\u0107 gminy ewangelickiej w Pietrzykowie. Kr\u00f3lewski konsystorz w Gda\u0144sku wi\u0105za\u0142 budow\u0119 z funduszem p\u00f3\u0142 miliona marek przeznaczonym na budownictwo sakralne w Prusach Zachodnich. W Kwidzynie rz\u0105d przyzna\u0142 \u015brodki 9 stycznia 1908 roku. Zabrak\u0142o wk\u0142adu w\u0142asnego: do 1913 roku miejscowi zebrali dwie\u015bcie pi\u0119\u0107dziesi\u0105t marek, a wp\u0142ywy z podatku ko\u015bcielnego wynios\u0142y sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t. Wybuch wojny w 1914 roku zamkn\u0105\u0142 spraw\u0119. W Brze\u017anie kaplicy nie zbudowano.\n\nPo 1945 roku w Brze\u017anie pozosta\u0142o dziesi\u0119cioro ewangelik\u00f3w; z czasem i oni opu\u015bcili wie\u015b, a cmentarz opustosza\u0142. Ostatnim z nich by\u0142 szewc Richard Born, urodzony w 1867 roku, pochowany na tym cmentarzu. Reszka podaje dat\u0119 jego pogrzebu, ostatniego ewangelickiego w Brze\u017anie, w dw\u00f3ch miejscach r\u00f3\u017cnie: raz 10 lutego 1951 roku, raz rok 1952.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Pietrzykowo (Gro\u00df Peterkau) i podaje tu 223 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 85\u201388, 166\u2013167, 184\u2013189; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau, s. 158\u2013159, poz. 11; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytek.pl \u2014 cmentarz ewangelicki, ob. rzymskokatolicki (Brze\u017ano Szlacheckie)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki,-ob-695205"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 158\u2013159, poz. 11","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, GUS, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat chojnicki, s. 25, poz. 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Lipnica na lata 2015\u20132018, uchwa\u0142a nr X/82/2015 Rady Gminy w Lipnicy z dnia 29 grudnia 2015 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2016, poz. 554, s. 18, 22, 28","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2016&book=0&position=554"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0604","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.01964,"lng":17.24506,"name_de":"Adlig Briesen","name_pl":"Brze\u017ano Szlacheckie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Brze\u017ano Wielkie, po niemiecku Bresnow, jest wsi\u0105 gminy Starogard Gda\u0144ski w powiecie starogardzkim. Gminny program opieki nad zabytkami podaje, \u017ce pierwsza pisana wzmianka o wsi pochodzi z 1248 roku. W programie nazw\u0119 wsi wywodzi si\u0119 najpewniej od brzozy i brzeziny, od las\u00f3w wykarczowanych w czternastym wieku, a mo\u017cliwy jest te\u017c zwi\u0105zek z nieistniej\u0105cym dzi\u015b jeziorem Brze\u017ano. W \u015bredniowieczu wie\u015b le\u017ca\u0142a przy szlaku kupieckim, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 do Gda\u0144ska. W szesnastym wieku wie\u015b by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcieln\u0105, a jej uk\u0142ad przestrzenny program okre\u015bla jako owalnic\u0119.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Bresnow* jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z dziesi\u0119cioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i 26 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 55 budynk\u00f3w mieszkalnych i 684 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 63 ewangelik\u00f3w i 621 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW wykazie gmin z 1885 roku (s. 32, poz. 7, \u201eBre\u00dfnow\u201d) wie\u015b liczy\u0142a 666 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 52 ewangelik\u00f3w i 614 katolik\u00f3w. W tym samym wykazie przypisano j\u0105 do parafii katolickiej w Klon\u00f3wce i odnotowano w niej 51 dom\u00f3w oraz 115 gospodarstw domowych.\n\nW 1937 roku dzia\u0142a\u0142y we wsi dwie piekarnie, trzy sklepy i karczma. W ko\u0144cu drugiej wojny \u015bwiatowej wie\u015b zbombardowa\u0142y radzieckie samoloty; sp\u0142on\u0119\u0142y wtedy remiza, stodo\u0142a i dom wiejski. W 1952 albo 1953 roku wie\u015b otrzyma\u0142a nazw\u0119 Brze\u017ano Wielkie. Program ocenia uk\u0142ad starej wsi jako dobrze zachowany; wok\u00f3\u0142 niej, w kierunku autostrady, powstaj\u0105 du\u017ce osiedla mieszkaniowe.\n\nEwidencja umieszcza cmentarz na skraju wsi, przy drodze do Klon\u00f3wki, oko\u0142o dwustu metr\u00f3w od zabudowa\u0144. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020\u20132023 nazywa go cmentarzem katolicko-ewangelickim, na kt\u00f3rym chowano wiernych obu wyzna\u0144, i datuje \u2014 ze znakiem zapytania \u2014 na szesnasty wiek. W tabeli cmentarzy gminy zapisano go na dzia\u0142ce nr 151. Cmentarz jest nieu\u017cytkowany, ale wed\u0142ug programu \u201eczytelny w terenie\u201d, opatrzony tablic\u0105 informacyjn\u0105, a jego teren \u201euporz\u0105dkowany, dobrze zadbany\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Ewidencja cmentarzy Pomorza, prowadzona na Bia\u0142ych Kartach konserwatorskich, oznacza cmentarz podw\u00f3jnie: jako dawny katolicki i dawny ewangelicki. Wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w zawiera dla Brze\u017ana jeden zapis o cmentarzu i opisuje obiekt jako cmentarz dawny katolicki o powierzchni 0,05 hektara. W wykazie obiekt\u00f3w w\u0142\u0105czonych do gminnej ewidencji przy jej aktualizacji w 2016 roku program wymienia w Brze\u017anie zar\u00f3wno cmentarz poewangelicki na dzia\u0142ce nr 151, jak i cmentarz dawny katolicki datowany na szesnasty wiek i drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Swaro\u017cyn (Swaroschin) i podaje tu 11 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Starogard Gda\u0144ski, pozycja 3; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 29, 42, 51, 63\u201365; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 200, pozycja 28; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"katolickie i ewangelickie (zapisy ewidencji rozbie\u017cne)","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 200, pozycja 28","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0325","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/gr_brzezno/DSC01519.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.98787,"lng":18.646219,"name_de":"Bresnow","name_pl":"Brze\u017ano Wielkie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Brzyno, po kaszubsku Brz\u00ebnie lub Brz\u00ebno, nosi\u0142o niemieck\u0105 nazw\u0119 Reckendorf. Dawniej zapisywano je jako Brzyn i Brzinno, a najdawniej jako Buschyn \u2014 pod t\u0105 postaci\u0105 wie\u015b wyst\u0119puje w 1400 roku w\u015br\u00f3d d\u00f3br lennych komturstwa puckiego, z obszarem pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu w\u0142\u00f3k. Nazw\u0119 Reckendorf maj\u0105tek otrzyma\u0142 na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych XIX wieku, od nazwiska w\u0142a\u015bciciela: od 1839 roku dobra nale\u017ca\u0142y do von der Recka, kt\u00f3ry w 1847 roku wystara\u0142 si\u0119 o odnowienie ich statusu d\u00f3br szlacheckich.\n\nDobra od dawna zarz\u0105dzano wsp\u00f3lnie z s\u0105siednim Prusewem i przez d\u0142ugi czas nale\u017ca\u0142y one do Krockow\u00f3w z Osiek \u2014 w 1623 roku ich w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Hermann Reinhold Krokowski z Osiek. W 1663 roku Brzyn strawi\u0142 wielki po\u017car.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani siedziby parafii ewangelickiej w Brzynie nie by\u0142o; wie\u015b stanowi\u0142a obszar dworski, a po ewangelikach zosta\u0142 cmentarz. Franz Schultz zwraca uwag\u0119, \u017ce w wykazie wsi parafialnych \u017barnowca z 1776 roku Brzyna w og\u00f3le nie wymieniono \u2014 przypuszczalnie dlatego, \u017ce wszyscy mieszka\u0144cy byli wyznania ewangelickiego; katolicy pojawiaj\u0105 si\u0119 tu w schematyzmie diecezji che\u0142mi\u0144skiej z 1867 roku, w liczbie czternastu.\n\nTabela \u015bwiadcze\u0144 z 1786 roku wymienia w Brzynie, obok dzier\u017cawcy, zarz\u0105dcy, sze\u015bciu ch\u0142op\u00f3w i trzech zagrodnik\u00f3w folwarcznych, tak\u017ce nauczyciela. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Brzinnie 69 mieszka\u0144c\u00f3w: 65 luteran\u00f3w i czterech katolik\u00f3w; wie\u015b przypisuje do parafii lutera\u0144skiej w Osiekach L\u0119borskich oraz katolickiej w \u017barnowcu. Wed\u0142ug statystyki z 1869 roku obok maj\u0105tku rycerskiego sta\u0142o dwana\u015bcie gospodarstw ch\u0142opskich i cztery zagrody cha\u0142upnicze na pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu w\u0142\u00f3kach, a spo\u015br\u00f3d 235 mieszka\u0144c\u00f3w 211 by\u0142o ewangelikami. W 1872 roku naliczono tu 21 dom\u00f3w mieszkalnych, 38 gospodarstw domowych i 241 mieszka\u0144c\u00f3w. W 1905 roku maj\u0105tek o powierzchni 445 hektar\u00f3w nale\u017ca\u0142 do Hugona Flie\u00dfbacha z Mortschenken w powiecie l\u0119borskim. W 1905 roku 177 z 218 mieszka\u0144c\u00f3w Brzyna m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a 41 po polsku.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w pierwszej po\u0142owie XIX wieku w\u015br\u00f3d p\u00f3l mi\u0119dzy Brzynem a Prusewem, oko\u0142o kilometra od ka\u017cdej z tych wsi. W 1935 roku wzniesiono na nim kaplic\u0119, w kt\u00f3rej zachowa\u0142y si\u0119 wmurowane w posadzk\u0119 dwie piaskowcowe p\u0142yty nagrobne rodu von Zitzewitz, z 1839 i 1843 roku, d\u0142ugie na dwa metry i szerokie na metr.\n\nDo lat 1919\u20131920 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu wejherowskiego w Prusach Zachodnich. Po traktacie wersalskim pozosta\u0142a po stronie niemieckiej i wesz\u0142a do powiatu l\u0119borskiego na Pomorzu. Dnia 30 wrze\u015bnia 1928 roku obszary dworskie Prusewo i Reckendorf scalono w jedn\u0105 gmin\u0119.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka ust\u0105pi\u0142a. Wed\u0142ug bada\u0144 B. Gosza, kt\u00f3re przytacza Michalina B\u0142a\u017cejewska (2012), w okolicach Brzyna, Prusewa i Wierzchucina mieszka\u0142o w\u00f3wczas od 11 do 16 ewangelik\u00f3w. W 2004 roku gmina Krokowa otoczy\u0142a cmentarz i drog\u0119 do niego drewnianym ogrodzeniem; wed\u0142ug Michaliny B\u0142a\u017cejewskiej (2012) dawny uk\u0142ad grob\u00f3w po stronie zachodniej jest nieczytelny, a strona wschodnia, \u201echo\u0107 po cz\u0119\u015bci zdewastowana, jest jeszcze nadal czytelna\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 aleje brzozowa i cisowa. Zdj\u0119cia Agnieszki Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rskiej z 28 listopada 2020 roku pokazuj\u0105 miejsce otoczone opiek\u0105: drewnian\u0105 kaplic\u0119 cmentarn\u0105, g\u0142az z tablic\u0105, alej\u0119 drzew i groby z kwiatami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 502; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 502\u2013503 (has\u0142o Reckendorf) oraz s. 418 (has\u0142o Burgsdorf); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 156\u2013157, nr 27 (Brzinno); M. B\u0142a\u017cejewska, \u201eDziewi\u0119tnastowieczny cmentarz ewangelicki w Brzynie\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d 2012, s. 13\u201335; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; has\u0142o \u201eBrzyno\u201d w polskiej Wikipedii (pl.wikipedia.org/wiki/Brzyno, za F. Lorentzem); \u201eAmtsbezirk Kolkau\u201d, territorial.de.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Dziewi\u0119tnastowieczny cmentarz ewangelicki w Brzynie, GRE (2012)","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 502","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0154","image_url":"/static/atlas/foto/tarnogorska_2020/cm_brzyno/brzyno_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.7698491,"lng":17.9993799,"name_de":"Reckendorf","name_pl":"Brzyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarze by\u0142y w Budowie dwa. Pierwszy, przyko\u015bcielny, le\u017cy przy ko\u015bciele w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi; zachowa\u0142 si\u0119 z niego \u017celiwny krzy\u017c nagrobny Nicolasa Otto Dettlawa von Zitzewitz, \u017cyj\u0105cego w latach 1745\u20131804. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego uwa\u017ca ten krzy\u017c za \u015blad cmentarza przyko\u015bcielnego i powo\u0142uje si\u0119 na \u017ar\u00f3d\u0142a archiwalne, wed\u0142ug kt\u00f3rych i tu znajdowa\u0142 si\u0119 cmentarz. Budowo, po niemiecku Budow, nale\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej i by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej.\n\nDrugi, wi\u0119kszy cmentarz parafialny za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocno-wschodnim skraju wsi, na niewielkim wzniesieniu, oko\u0142o sze\u015bciuset metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a. Zajmuje oko\u0142o 4800 metr\u00f3w kwadratowych. Na ca\u0142ym terenie wida\u0107 pozosta\u0142o\u015bci kamiennych nagrobk\u00f3w, przewa\u017cnie postumenty pod \u017celiwne krzy\u017ce i szcz\u0105tki ram mogi\u0142; zachowa\u0142o si\u0119 trzydzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 grob\u00f3w. Na szczycie wzniesienia stoj\u0105 fragmenty \u015bcian kaplicy cmentarnej, a obok nich mogi\u0142y pierwszych powojennych mieszka\u0144c\u00f3w Budowa. Od strony drogi granic\u0119 wyznacza niewysoki mur z cios\u00f3w kamiennych; pierwotne wej\u015bcie prowadzi\u0142o przez po\u0142udniowy naro\u017cnik, od drogi gruntowej. W najwy\u017cszym punkcie, nieopodal fundament\u00f3w kaplicy, zachowa\u0142 si\u0119 kamie\u0144 nagrobny Wolfganga von Zitzewitz, urodzonego 7 pa\u017adziernika 1885 roku i poleg\u0142ego 4 wrze\u015bnia 1914. Ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 tu w lutym 1951 roku.\n\nTutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 gotycki, wielokrotnie remontowany, mi\u0119dzy innymi w 1607 i 1645 roku \u2014 s\u0142u\u017cy\u0142 luteranom; patronat nad nim sprawowa\u0142 r\u00f3d von Zitzewitz. Spis duchownych Pomorza Ernsta M\u00fcllera umieszcza Budowo w synodzie bytowskim, a lista pastor\u00f3w zaczyna si\u0119 od Nathanaela Hechta, ordynowanego w 1564 roku przez Jakoba Hogensee. Po nim nast\u0119puj\u0105 Johann Markisius z Gubina, ordynowany 19 marca 1606 roku, i Bernhard Cr\u00fcger, w urz\u0119dzie w 1622 roku, zmar\u0142y 20 czerwca 1654 roku. W 1641 roku tutejszy duchowny ewangelicki skar\u017cy\u0142 si\u0119 na wprowadzanie \u201eobcych duchownych z Korony Polskiej\u201d oraz na to, \u017ce ko\u015bcielnego zakuto w kajdany \u2014 na cmentarzu. W 1784 roku Budowo liczy\u0142o 50 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, a patronat sprawowali wsp\u00f3lnie w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br Budowo, Gaffert, Unichowo, Niepogl\u0119dzie, obu Gansen i Muttrin; do parafii nale\u017ca\u0142y te\u017c mi\u0119dzy innymi Ga\u0142\u0119z\u00f3w i Kottow. Z d\u00f3br p\u0142acono 46 talar\u00f3w daniny przeznaczonej \u201ezur Besoldung einiger Landschulmeister\u201d \u2014 na pensje kilku wiejskich nauczycieli.\n\nWutstrack zanotowa\u0142 przy Budowie, \u017ce j\u0119zyk kaszubski zanika w tej okolicy tak dalece, i\u017c tylko rzadko, jedynie ze wzgl\u0119du na najstarszych mieszka\u0144c\u00f3w, g\u0142osi si\u0119 w nim kazania, spowiada i udziela Wieczerzy Pa\u0144skiej, a po \u015bmierci \u201eobecnego pastora Homanna\u201d i tych starych mieszka\u0144c\u00f3w nabo\u017ce\u0144stwo b\u0119dzie ju\u017c wy\u0142\u0105cznie niemieckie. Chodzi o Johanna Jakoba Homanna, pastora Budowa od 1756 roku do \u015bmierci 3 maja 1799 roku. Po Johannie Jakobie Homannie parafi\u0119 obj\u0105\u0142 jego syn, Georg Gotthilf Jakob Homann (1800\u20131842). Tetzner datuje koniec kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego w Budowie na oko\u0142o 1795 rok. W jego zestawieniu ten sam czas przypada na No\u017cyno, Sk\u00f3rowo i Damno. Podaje on te\u017c, \u017ce w 1778 roku zachodnia granica kaszubszczyzny bieg\u0142a od zachodniej granicy ziemi bytowskiej przez Budowo, Dobieszewo, \u0141upaw\u0119, Damno, Wrze\u015bcie i Rowy.\n\nOg\u0142oszeniem z 14 lutego 1871 roku konsystorz poda\u0142, \u017ce synod Stary Ko\u0142czyg\u0142\u00f3w rozebrano, a jego jedena\u015bcie parafii rozdzielono mi\u0119dzy cztery synody; Budowo przesz\u0142o razem z Cetyniem, Starym Ko\u0142czyg\u0142owem i No\u017cynem do synodu bytowskiego.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w Budowie gmin\u0119 wiejsk\u0105 ze 182 ewangelikami i czworgiem \u017byd\u00f3w (strona 168, pozycja 12) oraz obw\u00f3d dworski z 405 ewangelikami i jednym katolikiem (strona 176, pozycja 170). Katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku. Granice parafii zmieniono w 1926 roku: dokumentem z 1 maja, obowi\u0105zuj\u0105cym od 1 lipca, ewangelicy obszaru dworskiego Jamrin zostali wypisani z gminy ko\u015bcielnej Budowo w okr\u0119gu bytowskim i przy\u0142\u0105czeni do gminy Gro\u00df-D\u00fcbsow w okr\u0119gu Stolp-Altstadt. Ostatnim niemieckim pastorem by\u0142 Walter Bielenstein, sprawuj\u0105cy urz\u0105d od 1921 do 1945 roku. W 1940 roku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 4357 wiernych, a wed\u0142ug M\u00fcllera obejmowa\u0142a dobra Budowo A i B, Gaffert, Wundichow (Unichowo), Nippoglense, Gro\u00df- i Klein-Gansen oraz Muttrin. T\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 podaje spis parafii pomorskich z 1932 roku. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, nadaj\u0105c mu wezwanie Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski; uk\u0142ad grob\u00f3w jest dzi\u015b zatarty. Nieliczni ewangelicy, kt\u00f3rzy zostali, przenie\u015bli \u017cycie nabo\u017ce\u0144stwowe do Motarzyna i Unichowa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, s. 67\u201368; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Budowo, s. 44; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 11, 29, 146; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 946\u2013947; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 38; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald, s. 61 (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, 1871, s. 12.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1951,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp, s. 168 poz. 12 i s. 176 poz. 170","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 946\u2013947","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 38","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"monografia","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald, s. 61 (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, 1871, s. 12","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0546","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.32387,"lng":17.39498,"name_de":"Budow (Kr. Stolp)","name_pl":"Budowo \u2014 cmentarze ewangelickie","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Budowie, po niemiecku Budow, w gminie D\u0119bnica Kaszubska, by\u0142y dwa dawne cmentarze ewangelickie; ten, parafialny, za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocno-wschodnim skraju wsi. Zajmuje oko\u0142o 4800 metr\u00f3w kwadratowych, zachowa\u0142o si\u0119 na nim trzydzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 grob\u00f3w oraz kaplica, a ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w lutym 1951 roku. W monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego zapisano, \u017ce cmentarz le\u017cy na niewielkim wzniesieniu. Na ca\u0142ym terenie wida\u0107 pozosta\u0142o\u015bci kamiennych nagrobk\u00f3w, przewa\u017cnie postumenty pod \u017celiwne krzy\u017ce i szcz\u0105tki ram mogi\u0142. Na szczycie wzniesienia stoj\u0105 fragmenty \u015bcian kaplicy cmentarnej, a obok nich mogi\u0142y pierwszych powojennych mieszka\u0144c\u00f3w Budowa. Od strony drogi granic\u0119 wyznacza niewysoki mur z cios\u00f3w kamiennych, a pierwotne wej\u015bcie prowadzi\u0142o przez po\u0142udniowy naro\u017cnik, od drogi gruntowej. W najwy\u017cszym punkcie, nieopodal fundament\u00f3w kaplicy, zachowa\u0142 si\u0119 kamie\u0144 nagrobny Wolfganga von Zitzewitz, urodzonego 7 pa\u017adziernika 1885 roku i poleg\u0142ego 4 wrze\u015bnia 1914 roku.\n\nW 1641 roku tutejszy duchowny ewangelicki skar\u017cy\u0142 si\u0119 na wprowadzanie do okolicy \u201eobcych duchownych z Korony Polskiej\u201d oraz na to, \u017ce ko\u015bcielnego zakuto w kajdany \u2014 na cmentarzu. W tutejszym zborze ksi\u0119gi ko\u015bcielne prowadzono od 1643 roku. Piel\u0119gnowali go patroni z rodu von Zitzewitz oraz d\u0142uga linia pastor\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich botanik ksi\u0105dz Georg Gotthilf Jacob Homann, autor trzytomowej \u201eFlory Pomorza\u201d. W Budowie g\u0142oszono kazania r\u00f3wnie\u017c po kaszubsku. Br\u00fcggemann zanotowa\u0142 przy Budowie, \u017ce j\u0119zyk kaszubski zanika w tej okolicy tak dalece, i\u017c tylko rzadko, jedynie ze wzgl\u0119du na najstarszych mieszka\u0144c\u00f3w, g\u0142osi si\u0119 w nim kazania, spowiada i udziela Wieczerzy Pa\u0144skiej, a po \u015bmierci \u201eobecnego pastora Homanna\u201d i owych starc\u00f3w nabo\u017ce\u0144stwo b\u0119dzie ju\u017c wy\u0142\u0105cznie niemieckie. W zestawieniu Tetznera koniec kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego w Budowie przypada na oko\u0142o 1795 rok, razem z No\u017cynem, Sk\u00f3rzewem i Damnem. Ten sam autor podaje, \u017ce w 1778 roku zachodnia granica kaszubszczyzny bieg\u0142a od zachodniej granicy ziemi bytowskiej przez Budowo, Dobieszewo, \u0141upaw\u0119, Damno, Wrze\u015bcie i Rowy.\n\nW dniu 14 lutego 1871 roku konsystorz rozebra\u0142 synod Stary Ko\u0142czyg\u0142\u00f3w i rozdzieli\u0142 jego jedena\u015bcie parafii mi\u0119dzy cztery synody. Cety\u0144, Stary Ko\u0142czyg\u0142\u00f3w, Budowo i No\u017cyno przesz\u0142y do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i D\u0119bnica Kaszubska do synodu miejskiego S\u0142upska; Mikorowo, Dobieszewo i \u0141upawa do synodu staromiejskiego S\u0142upska; Wa\u0142dowo do Miastka. Ten podzia\u0142 synod\u00f3w przetrwa\u0142 do ko\u0144ca, do 1945 roku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku daje dla wsi 182 ewangelik\u00f3w i czworo \u017byd\u00f3w w gminie wiejskiej oraz 405 ewangelik\u00f3w i jednego katolika w obwodzie dworskim. Wie\u015b do 1945 roku przyporz\u0105dkowana by\u0142a ko\u015bcielnie do superintendentury bytowskiej. W 1925 roku mieszka\u0142o we wsi, poza ewangelikami, dw\u00f3ch katolik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. W 1940 roku parafia budowska liczy\u0142a 4357 wiernych z okolicznych miejscowo\u015bci, mi\u0119dzy innymi z Motarzyna, Niepogl\u0119dzia i Unichowa.\n\nPo 1945 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 ewangelik\u00f3w opu\u015bci\u0142a rodzinne strony, a nieliczni, kt\u00f3rzy zostali, przenie\u015bli \u017cycie nabo\u017ce\u0144stwowe do Motarzyna i Unichowa. Cmentarz przyko\u015bcielny w tej samej wsi opisano osobno.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Budowo; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2022","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0547","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.32189,"lng":17.40331,"name_de":"Budow","name_pl":"Budowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Budowie \u2014 po niemiecku Budow, w dzisiejszej gminie D\u0119bnica Kaszubska \u2014 nale\u017cy do najstarszych \u015bwi\u0105ty\u0144 ziemi s\u0142upskiej. Wzniesiono go w stylu gotyckim, na fundamencie z kamieni polnych. Cho\u0107 w 1550 roku Budowo spalono doszcz\u0119tnie, ko\u015bci\u00f3\u0142 ocala\u0142; powa\u017cnie ucierpia\u0142 dopiero podczas wojny trzydziestoletniej, a w 1815 roku strawi\u0142 go po\u017car, kt\u00f3ry przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 z pobliskiego gospodarstwa \u2014 odbudowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono ponownie 1 grudnia 1816 roku. Szczyty ko\u015bcio\u0142a w Budowie zdobi\u0105 blendy \u2014 na \u015bcianie prezbiterium obok pojedynczych tak\u017ce zdwojone blendy ostro\u0142ukowe, a po\u015brodku du\u017ca blenda w kszta\u0142cie krzy\u017ca. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Budowie by\u0142 dawniej kryty gontem, a wie\u017ca mia\u0142a barokowy he\u0142m (\u201ewelsche Haube\u201d), kt\u00f3ry zast\u0105piono p\u00f3\u017aniej dachem namiotowym. O\u0142tarz w Budowie jest po\u0142\u0105czony z ambon\u0105; w doln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 nastawy wstawiono obraz Ostatniej Wieczerzy wed\u0142ug Leonarda da Vinci, a ca\u0142o\u015b\u0107 wed\u0142ug Ludwiga B\u00f6ttgera, autora wydanego w 1894 roku inwentarza zabytk\u00f3w powiatu s\u0142upskiego, nie si\u0119ga dalej wstecz ni\u017c XVIII wiek i w 1863 roku zosta\u0142a, jak si\u0119 zdaje, na nowo pomalowana. Dwa cynowe lichtarze o\u0142tarzowe ufundowa\u0142 w 1816 roku Wilhelm von Gottberg, a dwa inne, \u0142adniejsze, nosz\u0105 napis z imieniem Urszuli von Pirch. Do ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142 du\u017cy srebrny, wewn\u0105trz z\u0142ocony kielich komunijny z paten\u0105, z dat\u0105 z lat siedemdziesi\u0105tych XVIII wieku, oraz srebrna puszka na hostie z pocz\u0105tku XVIII wieku.\n\nList\u0119 tutejszych duchownych ewangelickich otwiera Nathanael Hecht, ordynowany w 1564 roku przez Jakuba Hogensee. W 1641 roku tutejszy duchowny Bernhard Cr\u00fcger skar\u017cy\u0142 si\u0119 na wprowadzanie do okolicy \u201eobcych duchownych z Korony Polskiej\u201d oraz na to, \u017ce z polecenia Zitzewitz\u00f3w ko\u015bcielnego zakuto w kajdany \u2014 na cmentarzu. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku Bernhard Cr\u00fcger sprawowa\u0142 urz\u0105d w Budowie ju\u017c w 1622 roku i zmar\u0142 w 1654 roku; w XVII wieku pastorami byli tak\u017ce Daniel Rosenow (po\u015bwiadczony w 1665 roku) i Martin Dreisow (wprowadzony w 1673 roku), w latach 1748\u20131755 \u2014 Georg Beyer, w latach 1843\u20131857 \u2014 Eduard Gottlieb Wilm, w latach 1883\u20131907 \u2014 Julius Georg Hermanni, a od 1907 roku \u2014 Martin Gloatz. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce urz\u0119dowa\u0142 do 1920 roku. Og\u0142oszenia prasowe uzupe\u0142niaj\u0105 ten obraz. Latem 1907 roku przedstawiciel patronatu von Zitzewitz z Budowa szuka\u0142 w \u201eReichsbote\u201d na 1 pa\u017adziernika pastora pozytywnego kierunku teologicznego; parafia mia\u0142a jeden ko\u015bci\u00f3\u0142, liczy\u0142a 3700 dusz i dawa\u0142a oko\u0142o 5500 marek uposa\u017cenia, z o\u015bmioletnim odpisem od beneficjum. W pa\u017adzierniku tego roku pastor i powiatowy inspektor szkolny Georg Hermanni z Budowa otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego czwartej klasy. W grudniu 1919 roku i ponownie w marcu 1920 roku patronat szuka\u0142 zdrowego pastora pozytywnego kierunku, nie starszego ni\u017c pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat: parafia obejmowa\u0142a jeden ko\u015bci\u00f3\u0142, dziesi\u0119\u0107 wsi i 4000 dusz i dawa\u0142a 5400 marek pensji zasadniczej, mieszkanie i ogr\u00f3d. W drugim og\u0142oszeniu dodano, \u017ce kandydat musi mie\u0107 dwana\u015bcie lat s\u0142u\u017cby, \u017ce plebania jest obszerna, z elektrycznym \u015bwiat\u0142em, w \u0142adnym ogrodzie, i \u017ce Budowo ma stacj\u0119 kolejki doliny S\u0142upi.\n\nW 1784 roku Budowo liczy\u0142o 50 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, a patronat sprawowali wsp\u00f3lnie w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br Budowo, Gaffert, Unichowo, Niepogl\u0119dzie, obu Gansen i Muttrin; do parafii nale\u017ca\u0142y te\u017c mi\u0119dzy innymi Ga\u0142\u0119z\u00f3w i Kottow. Z d\u00f3br p\u0142acono 46 talar\u00f3w daniny przeznaczonej \u201ezur Besoldung einiger Landschulmeister\u201d \u2014 na pensje kilku wiejskich nauczycieli.\n\nPatronami ko\u015bcio\u0142a byli wed\u0142ug M\u00fcllera w\u0142a\u015bciciele tutejszych d\u00f3br. W\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3rzy 2 listopada 1799 roku powo\u0142ali tu pastora Georga Gotthilfa Jakoba Homanna, M\u00fcller wymienia pi\u0119ciu Zitzewitz\u00f3w naraz \u2014 Ottona Georga Valentina von Zitzewitz na Budowie i Kottow, Friedricha Carla Ferdinanda, Nikolausa Ottona i innych \u2014 obok Hansa Felixa von Pircha na Poganicach i Gaffert.\n\nNajwa\u017cniejsze zdanie o tym ko\u015bciele nie dotyczy jednak muru, lecz j\u0119zyka. Budowo le\u017ca\u0142o dok\u0142adnie na granicy: zasi\u0119g kaszubszczyzny w 1778 roku wyznacza\u0142a od zachodu linia \u0142\u0105cz\u0105ca zachodni\u0105 granic\u0119 powiatu bytowskiego z Budowem, Dobieszewem, \u0141upaw\u0105, Damnem, Freist i Rowami; dalej na zach\u00f3d kaza\u0144 po kaszubsku ju\u017c nie g\u0142oszono. Pod koniec XVIII wieku Wutstrack zapisa\u0142 o Budowie (cytuje go Tetzner): \u201eJ\u0119zyk kaszubski tak w tej okolicy zanika, \u017ce ju\u017c tylko rzadko, wy\u0142\u0105cznie ze wzgl\u0119du na najstarszych mieszka\u0144c\u00f3w, g\u0142osi si\u0119 w nim kazania, przyjmuje spowied\u017a i udziela Wieczerzy Pa\u0144skiej. Po \u015bmierci obecnego pastora Homanna i tych starych mieszka\u0144c\u00f3w nabo\u017ce\u0144stwo odprawiane b\u0119dzie ju\u017c tylko po niemiecku\u201d. Tym pastorem by\u0142 Johann Jakob Homann, proboszcz w latach 1756\u20131799; Tetzner, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Wutstracka, podaje, \u017ce w 1795 roku najstarszym mieszka\u0144com g\u0142oszono tu jeszcze kazania po kaszubsku. Syn i nast\u0119pca Johanna Jakoba, wspomniany Georg Gotthilf Jakob Homann, proboszcz w latach 1800\u20131842, zapisa\u0142 si\u0119 w pami\u0119ci jako duchowny i botanik, autor pierwszej, trzytomowej \u201eFlory Pomorza\u201d z lat 1828\u20131835. Zapowied\u017a trzeciego tomu w \u201eBerlinische Nachrichten\u201d z 14 sierpnia 1835 roku tytu\u0142uje go pastorem w Budowie ko\u0142o S\u0142upska, seniorem synodu ko\u0142czyg\u0142owsko-kwakowskiego i cz\u0142onkiem Towarzystwa Przyrodniczego w Halle.\n\nJak d\u0142ugo trwa\u0142a kaszubszczyzna w ko\u015bcio\u0142ach okolicy, pokazuje raport pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczony przez superintendenta Walthera Bartholdy\u2019ego: kazania co niedziel\u0119 po niemiecku i po kaszubsku odbywa\u0142y si\u0119 wtedy ju\u017c tylko w Cecenowie i w G\u0142\u00f3wczycach, a w Rowach, Gardnie, Smo\u0142dzinie i Stowi\u0119cinie \u017cy\u0142o jeszcze po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych wy\u0142\u0105cznie po kaszubsku. Czterdzie\u015bci, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej duchownych znaj\u0105cych polski wymagano jeszcze we Wrze\u015bciu, Damnie, Sk\u00f3rowie, \u0141upawie, Mikorowie, No\u017cynie, Dobieszewie i Budowie.\n\nKo\u015bcielnie parafia nale\u017ca\u0142a do synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego (Alt Kolziglow), dop\u00f3ki 14 lutego 1871 roku konsystorz go nie rozwi\u0105za\u0142 i nie rozdzieli\u0142 jego jedenastu parafii mi\u0119dzy cztery synody naraz: Cety\u0144, Ko\u0142czyg\u0142owy, Budowo i No\u017cyno przesz\u0142y do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i D\u0119bnica Kaszubska do synodu miejskiego S\u0142upska; Mikorowo, Dobieszewo i \u0141upawa do synodu staromiejskiego S\u0142upska; Wa\u0142dowo do Miastka. Od tej pory, przez nast\u0119pne siedemdziesi\u0105t lat, Budowo podlega\u0142o superintendenturze bytowskiej.\n\nGranice parafii zmieniono w 1926 roku: dokumentem z 1 maja, obowi\u0105zuj\u0105cym od 1 lipca, ewangelicy obszaru dworskiego Jamrin zostali wypisani z gminy ko\u015bcielnej Budowo w okr\u0119gu bytowskim i przy\u0142\u0105czeni do gminy Gro\u00df-D\u00fcbsow w okr\u0119gu Stolp-Altstadt. Prawie ca\u0142a ludno\u015b\u0107 wsi by\u0142a ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 587 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i czterech \u017byd\u00f3w, a w 1940 roku rozleg\u0142a parafia budowska liczy\u0142a 4357 wiernych z okolicznych miejscowo\u015bci. T\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 podaje spis parafii pomorskich z 1932 roku. Pastorem by\u0142 Walter Bielenstein. Patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w: von Zitzewitz z Budow A i B, pe\u0142nomocnik patron\u00f3w, z dwoma g\u0142osami, a po jednym von Zitzewitz z Muttrin i Kottow, von Zitzewitz z Gro\u00df Gansen i Goschen, von Zitzewitz z Klein Gansen, von der Marwitz z Wundichow, von Mach z Gaffert oraz Jesko von Puttkamer z Nippoglense i Gallensow.\n\n\u015alady rodu, kt\u00f3ry t\u0119 parafi\u0119 utrzymywa\u0142, zachowa\u0142y si\u0119 na tutejszych cmentarzach. Wiejska nekropolia roz\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 na wzniesieniu na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, ograniczona od strony drogi niewysokim murem z cios\u00f3w kamiennych; na szczycie stoj\u0105 fragmenty \u015bcian kaplicy cmentarnej, a w\u015br\u00f3d kamiennych postument\u00f3w po \u017celiwnych krzy\u017cach zachowa\u0142 si\u0119 nagrobek Wolfganga von Zitzewitz, urodzonego 7 pa\u017adziernika 1885 roku i poleg\u0142ego 4 wrze\u015bnia 1914 roku. Przy samym ko\u015bciele le\u017cy starszy o pokolenia \u017celiwny krzy\u017c Nicolasa Otto Dettlawa von Zitzewitz (1745\u20131804) \u2014 \u015blad drugiego, przyko\u015bcielnego cmentarza. Sto dziesi\u0119\u0107 lat dzieli te dwa groby: krzy\u017c z 1804 roku pochodzi z czas\u00f3w, gdy r\u00f3d powo\u0142ywa\u0142 tu pastor\u00f3w, nagrobek z 1914 roku \u2014 z pierwszych tygodni wielkiej wojny.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 6 marca 1945 roku nakazano opu\u015bci\u0107 wie\u015b nazajutrz, a 8 marca po po\u0142udniu zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona. Ostatni pastor Walter Bielenstein (1921\u20131945) zosta\u0142 wywieziony 8 marca i dotar\u0142 na Zach\u00f3d. Nauczycielami byli Ewald M\u00fcller, Alfred R\u00f6ske i Waldemar Strau\u00df. Straty wynios\u0142y 31 poleg\u0142ych, 20 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 41 zaginionych; odnaleziono 310 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 122 w NRD. Wn\u0119trze zdewastowano w 1945 roku, a po wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Kr\u00f3lowej Polski.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1643 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Dr Paetow w wyk\u0142adzie og\u0142oszonym w \u201eOstpommersche Heimat\u201d w 1932 roku pisze, \u017ce zwi\u0105zek synodalny ko\u0142czyg\u0142owski utworzono w 1810 roku, a rozwi\u0105zano w 1870 roku (w opisie wy\u017cej: rozwi\u0105zany aktem z 14 lutego 1871 roku).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 67\u201368; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 3, 4; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; mojadebnica.pl \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Budowie [kopia archiwalna 2019-05-11]; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 11/2022; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 44; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998, has\u0142o Ko\u0142czyg\u0142owy, s. 99; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 345; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Budow; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 946\u2013947; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 38; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Budow, s. 418; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 14 sierpnia 1835 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 29 czerwca 1907 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 23 pa\u017adziernika 1907 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 grudnia 1919 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 marca 1920 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"mojadebnica.pl \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Budowie [kopia archiwalna 2019-05-11]","url":"https://web.archive.org/web/20190511060753/http://mojadebnica.pl:80/zabytki/kosciol-w-budowie/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2022","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 3, 4","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 3, 4","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 67\u201368","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 946\u2013947","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 38","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Budow, s. 418","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 14 sierpnia 1835 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/67JUISO3N4ACRVSUYYIFQVD34Q2IX2J2"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 29 czerwca 1907 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZC6MZUPC52NEGWBJZRAXZATVZB7LBGQO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 23 pa\u017adziernika 1907 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XZCDA5XAKEHZ6IKXZABNHIDSE6BSWI6Z"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 grudnia 1919 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2SYOPW37JNBDVIDMHJUXSWICQSUXAJRB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 marca 1920 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MP5EOFROEN5VICQX3ZLQN43DNRJEIJUD"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony_cmentarz_CM-0546","id":"KOS-0218","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.32387,"lng":17.39503,"name_de":"Budow","name_pl":"Budowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Budow)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Budzisz, po niemiecku Budisch, by\u0142 dawn\u0105 wsi\u0105 szlacheck\u0105 w powiecie sztumskim; dzi\u015b nale\u017cy do gminy Dzierzgo\u0144. Okr\u0119g w\u00f3jtowski i urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142 w Prakwicach, poczt\u0119 w Dzierzgoniu, szko\u0142\u0119 na miejscu, a parafi\u0119 katolick\u0105 \u2014 jak notuje *S\u0142ownik geograficzny* \u2014 w Pozylii, czyli w dzisiejszej \u017bu\u0142awce Sztumskiej. *S\u0142ownik* liczy we wsi 1413 m\u00f3rg obszaru, czterna\u015bcie dom\u00f3w i 154 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 56 katolik\u00f3w.\n\nDzieje wsi *S\u0142ownik geograficzny* prowadzi od przywileju z 1326 roku, kt\u00f3rym zapewniono Budischowi i Waplowi pole Prisdamus, dzier\u017cone wcze\u015bniej przez ich dziada Lomothego; na tym polu powsta\u0142a wie\u015b Budisch, w 1393 roku nazwana Budziszem. W XVI stuleciu by\u0142a razem z Chojtami w r\u0119ku rodziny Lokau; w 1593 roku dosta\u0142 j\u0105 w dzia\u0142ach rodzinnych Hans Loka, p\u00f3\u017aniejszy starosta borzechowski, od 1603 roku \u017conaty z Urszul\u0105 Heidenstein z rodziny dziejopisa. P\u00f3\u017aniej Budzisz przeszed\u0142 przez r\u0119ce Gueldenstern\u00f3w i Zawadzkich do \u0141osi\u00f3w, w 1772 roku by\u0142 w zastawie klasztoru oliwskiego, a przy sekularyzacji d\u00f3br duchownych sta\u0142 si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 rz\u0105du, kt\u00f3ry rozprzeda\u0142 go w parcelach. W wykazie wasali z 1774 roku Budzisz figuruje jako maj\u0105tek 30-letniej pani von Los, przebywaj\u0105cej w Polsce; wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych nale\u017ca\u0142 do R\u00f3\u017cy Konstancji Potockiej z domu von Lo\u00df, potem do jej licznych spadkobierc\u00f3w, od 1796 roku do Andrzeja Paw\u0142owskiego, a od 1805 roku do jego syn\u00f3w J\u00f3zefa i Hieronima.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Budisch* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 14 dom\u00f3w mieszkalnych i 154 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 98 ewangelik\u00f3w i 56 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Lichtfelde*; katolicy \u2014 do parafii *Posilge*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje w Budziszu 121 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 64 m\u0119\u017cczyzn i 57 kobiet, w pi\u0119tnastu domach i dwudziestu dw\u00f3ch gospodarstwach. W tym spisie wykazano 93 ewangelik\u00f3w, 27 katolik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Lichtfelde, katolicy do parafii w Pozylii.\n\nW Lichtfelde wsp\u00f3lnota przesz\u0142a na luteranizm najpewniej w 1552 roku, za Zygmunta Augusta, i do 1668 roku w\u0142ada\u0142a wielkim ko\u015bcio\u0142em parafialnym wraz z plebani\u0105 i ziemi\u0105. W 1668 roku ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry sp\u0142on\u0105\u0142 przed drug\u0105 wojn\u0105 szwedzk\u0105 i z kt\u00f3rego zosta\u0142y tylko wie\u017ca i mury, odzyska\u0142 w procesie katolicki proboszcz z Thiergarten. Ewangelicy postawili sobie wtedy, w 1669 roku, w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119; rozebrano j\u0105 w 1704 roku, a nast\u0119pn\u0105 \u2014 w 1792. Dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, szachulcowy i bez wie\u017cy, po\u015bwi\u0119cono 22 wrze\u015bnia 1793 roku; trzy dzwony wisz\u0105 w osobnej dzwonnicy od 1856 roku. Duchownych ewangelickich wymienia si\u0119 tu od 1585 roku. Zb\u00f3r liczy\u0142 oko\u0142o 1650 dusz, a cmentarz w Lichtfelde by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a. Agathon Harnoch wymienia Budzisz w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii, a Max B\u00e4r notuje jej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1667 roku, \u015blub\u00f3w od 1673, zgon\u00f3w od 1686, wykaz komunikant\u00f3w mniej wi\u0119cej od 1801 i ksi\u0119gi konfirmacji mniej wi\u0119cej od 1850 roku.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Budzisz nie mia\u0142. Ewangelicy chowali swoich zmar\u0142ych na miejscowym cmentarzu, za\u0142o\u017conym pod koniec XIX wieku. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w notuje go pod pozycj\u0105 49, a studium gminy Dzierzgo\u0144 zalicza go do pi\u0119ciu cmentarzy ewangelickich na jej terenie i odnotowuje, \u017ce wszystkie s\u0105 nieczynne od 1945 roku. Karta cmentarza z maja 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZachowany kszta\u0142t dzia\u0142ki cmentarnej z du\u017c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 drzewostanu\u201d. Nagrobki, poza nielicznymi, nie zachowa\u0142y si\u0119 wtedy, a teren porasta\u0142a trawa i samosiewy drzew; ogrodzenia nie by\u0142o, w p\u00f3\u0142nocno-wschodnim naro\u017cniku dzia\u0142ki pozosta\u0142y resztki bramy. Wzd\u0142u\u017c granic ros\u0142o dziewi\u0119\u0107 starych lip, trzy z nich o pniach o \u015brednicy 120, 130 i 140 centymetr\u00f3w, a najstarszy zachowany nagrobek pochodzi\u0142 z prze\u0142omu dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lichtfelde i podaje tu 103 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Budzisz; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 10; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Lichtfelde, s. 508\u2013509; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 157; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Dzierzgo\u0144, pozycja 49; karta cmentarza w Budziszu, oprac. J. Labenz, 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 22 (s. 2), nr 1073 (s. 44); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 196\u2013197; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/dzierzgon/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Budzisz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 22 (s. 2), nr 1073 (s. 44)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0993","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.980629,"lng":19.270407,"name_de":"Budisch","name_pl":"Budzisz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicki cmentarz Bukowej le\u017cy na p\u00f3\u0142nocno-zachodnim skraju wsi, przy dawnej szkole (dzi\u015b dom nr 24) i drodze gruntowej ku Komninowi, na naturalnym wzniesieniu. Zajmuje oko\u0142o 1200 metr\u00f3w kwadratowych i jest dzi\u015b nieczynny i zdewastowany. W obwodzie cmentarza rosn\u0105 d\u0119by wyznaczaj\u0105ce jego granice. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim pi\u0119\u0107 \u017celiwnych krzy\u017cy, trzy betonowe mogi\u0142y dzieci\u0119ce i dwana\u015bcie granitowych coko\u0142\u00f3w, a tak\u017ce fragment a\u017curowego krzy\u017ca dwojga dzieci Ruch\u00f3w, z kt\u00f3rych jedno zmar\u0142o w 1886 roku. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, kt\u00f3ra zapisuje nazw\u0119 wsi jako Bukowo i podaje obie nazwy niemieckie, Buchenstein i Wendisch Buckow, opisuje cmentarz jako za\u0142o\u017cenie na planie zbli\u017conym do kwadratu, z trzema zachowanymi kamiennymi ramami grob\u00f3w. Monografia i ulotka gminy z 2022 roku umieszczaj\u0105 go w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, ale wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne podane w ulotce i na portalu cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wskazuj\u0105 to samo miejsce przy domu nr 24 \u2014 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci Bukowej, kt\u00f3ra ci\u0105gnie si\u0119 z p\u00f3\u0142nocnego wschodu na po\u0142udniowy zach\u00f3d.\n\nBukowa \u2014 po niemiecku Wendisch Buckow, w latach 1937\u20131945 Buchenstein, po kaszubsku B\u00f9k\u00f2wa \u2014 le\u017cy w dawnym powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejonie nadgardnie\u0144skim zamieszkiwanym przez lutera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w. *S\u0142ownik geograficzny* wymienia osobno Bukow\u0105 Kaszubsk\u0105 i Bukow\u0105 Niemieck\u0105, po niemiecku Deutsch Buckow, dzi\u015b Buk\u00f3wk\u0119. Maj\u0105tek by\u0142 dawnym lennem rodu von Bandemer. Werner von Bandemer, pan na G\u0105binie i Bukowej, zmar\u0142 w 1929 roku.\n\nW 1784 roku Bukowa liczy\u0142a 21 dym\u00f3w; by\u0142 tu nauczyciel, m\u0142yn i le\u015bnicz\u00f3wka Zedlisch. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df-Garde) w synodzie s\u0142upskim. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Bukowa nie mia\u0142a. Do 1913 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do zboru w Gardnie Wielkiej \u2014 parafii s\u0142owi\u0144skiej, w kt\u00f3rej w XIX wieku, wed\u0142ug Tetznera do oko\u0142o 1845 roku, g\u0142oszono kazania i \u015bpiewano pie\u015bni po kaszubsku i s\u0142owi\u0144sku. W 1913 roku, w obr\u0119bie tej samej parafii, przy\u0142\u0105czono j\u0105 do nowo utworzonego zboru w G\u0105binie (Gambin), z kt\u00f3rym \u0142\u0105czy\u0142y j\u0105 zwi\u0105zki gospodarcze.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walki Armia Czerwona 9 marca 1945 roku. We wrze\u015bniu tego roku przybyli polscy osadnicy, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nGminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 opisuje ten obiekt jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z drugiej po\u0142owy XIX wieku, o nieczytelnym uk\u0142adzie kwater i nagrobk\u00f3w oraz przerzedzonym drzewostanie. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej. Ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy, wydana w 2022 roku, podaje wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne cmentarza zgodne z pinezk\u0105 atlasu. Wed\u0142ug ulotki pierwsze wiadomo\u015bci o cmentarzu pochodz\u0105 z 1820 roku; wcze\u015bniej zmar\u0142ych z Bukowej chowano przede wszystkim przy ko\u015bciele w Gardnie Wielkiej. Cmentarz widnieje na planie z 1846 roku w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Koszalinie, oddzia\u0142 w S\u0142upsku (KA Stolp, sygn. 60), a prawdopodobnie w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku zdewastowano go i pozbawiono nagrobk\u00f3w. Wiosn\u0105 2022 roku prace porz\u0105dkowe przeprowadzi\u0142o tu S\u0142upskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne \u201eGryf\u201d. Tomasz Urbaniak datuje go na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i pisze, \u017ce miejsce poch\u00f3wku funkcjonowa\u0142o w Bukowej na pocz\u0105tku tego stulecia, a mo\u017ce i wcze\u015bniej. Wymienia te\u017c drugi cmentarz wsi, m\u0142y\u0144ski, przy dawnym Bukowskim M\u0142ynie; ma on w atlasie osobny wpis.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino datuje cmentarz na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a Tomasz Urbaniak \u2014 na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Bukowa \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 201 (has\u0142o Bukowo); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, tom I; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 410\u2013413; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 29; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 (rozpowszechniana przez Renat\u0119 Knitter i Beat\u0119 Jura\u0142owicz); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 946; P. Terlikowski, prezes S\u0142upskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego \u201eGryf\u201d, korespondencja z autorem atlasu i zdj\u0119cia, 5 listopada 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bukowa \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/bukowa/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, tom I","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"druk ulotny","tytul":"Ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 \u2014 fotografie posta B. Jura\u0142owicz i R. Knitter w grupie \u201eHistoria Ziemi Smo\u0142dzi\u0144skiej\u201d (14 X 2022), przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 16 X 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 946","url":""},{"typ":"korespondencja","tytul":"P. Terlikowski, prezes S\u0142upskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego \u201eGryf\u201d, korespondencja z autorem atlasu i zdj\u0119cia, 5 listopada 2026 roku","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/75/2024 Rady Gminy Smo\u0142dzino z dnia 19 grudnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 75, s. 88","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=75"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0706","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.601158,"lng":17.144043,"name_de":"Wendisch Buckow (1937\u20131945: Buchenstein)","name_pl":"Bukowa \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy miejscu dawnego m\u0142yna wodnego Bukowej \u2014 po niemiecku Buchm\u00fchle albo Buckower M\u00fchle, po polsku Bukowski M\u0142yn \u2014 zachowa\u0142 si\u0119 gr\u00f3b Karla Heina Wilhelma. Ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, wydana w 2022 roku, pokazuje to miejsce na dw\u00f3ch fotografiach: z 2014 roku, gdy krzy\u017c sta\u0142 w\u015br\u00f3d drzew, i z 2022 roku, z krzy\u017cem na ods\u0142oni\u0119tym zboczu. Tomasz Urbaniak w wykazie dawnych cmentarzy gminy z 2017 roku wymienia obok cmentarza wiejskiego Bukowej osobny cmentarz m\u0142y\u0144ski.\n\nW 1784 roku Bukowa liczy\u0142a 21 dym\u00f3w; by\u0142 tu nauczyciel i le\u015bnicz\u00f3wka Zedlisch, a wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df-Garde) w synodzie s\u0142upskim. M\u0142yn wodny na polach wsi notuje opis Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z oko\u0142o 1784 roku, przytoczony przez Pagla. Od 1913 roku Bukowa nale\u017ca\u0142a do zboru w G\u0105binie.\n\nM\u0142yn wodny zaznaczono na planie wsi z 1820 roku; od pocz\u0105tku XIX wieku Bukowa obejmowa\u0142a obok samej wsi kilka osad \u2014 Borkenkaten (Borek G\u0105bi\u0144ski), Buchm\u00fchle i le\u015bnicz\u00f3wk\u0119 Zedlerkaten. Karl-Heinz Pagel wymienia Buchm\u00fchle w\u015br\u00f3d cz\u0119\u015bci gminy Buchenstein sprzed 1945 roku. Dzi\u015b \u017cadna z tych osad nie istnieje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 (rozpowszechniana przez Renat\u0119 Knitter i Beat\u0119 Jura\u0142owicz); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 410\u2013413; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 946.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"druk ulotny","tytul":"Ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 \u2014 fotografie posta B. Jura\u0142owicz i R. Knitter w grupie \u201eHistoria Ziemi Smo\u0142dzi\u0144skiej\u201d (14 X 2022), przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 16 X 2026","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 410\u2013413","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 946","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1189","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.58707,"lng":17.15833,"name_de":"Buchm\u00fchle (Buckower M\u00fchle), Wendisch Buckow","name_pl":"Bukowa \u2014 gr\u00f3b przy dawnym m\u0142ynie (Bukowski M\u0142yn)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Bukowinie, po niemiecku Buckowin, otacza\u0142 ryglowy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, wzniesiony w 1728 roku i wpisany do rejestru zabytk\u00f3w 9 grudnia 1961 roku pod numerem A-266. Nekropoli\u0119 zniszczono niemal doszcz\u0119tnie; za ko\u015bcio\u0142em zachowa\u0142o si\u0119 ma\u0142e lapidarium z kilku krzy\u017cy \u017celiwnych i betonowych, a obok ko\u015bcio\u0142a kamienny obelisk \u2014 granitowa p\u0142yta na trzystopniowej podstawie, z Krzy\u017cem \u017belaznym \u2014 z nazwiskami czternastu mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142ych w latach 1914\u20131919. Trzy tutejsze krzy\u017ce \u017celiwne obj\u0119to wpisem do rejestru zabytk\u00f3w ruchomych pod numerem 156 (decyzja z 12 kwietnia 1975 roku): krzy\u017ce Johanny Grunau z 1866 roku, Johanny von Kalkstein z oko\u0142o 1844 roku i Otylii Gutshefitterin (tak w zapisie gminnego programu) z oko\u0142o 1832 roku. Ta sama decyzja obejmuje wyposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a: o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, chrzcielnic\u0119, dzwon z 1740 roku i p\u0142yty nagrobne Franciszka i Ernesta Wejher\u00f3w z lat 1739 i 1743.\n\nBukowina by\u0142a siedzib\u0105 parafii ewangelickiej synodu l\u0119borskiego, obejmuj\u0105cej Niepoczo\u0142owice, Siemirowice i Bochowo. Wed\u0142ug dopisku M\u00fcllera (s. 577) Bochowo 1 pa\u017adziernika 1911 roku wy\u0142\u0105czono z tej parafii i w\u0142\u0105czono do parafii w Rokitach (Gro\u00df Rakitt). Ko\u015bcielnie le\u017ca\u0142a po lewej stronie granicy diecezjalnej biegn\u0105cej \u0141eb\u0105: gdy s\u0105siednie parafie ziemi l\u0119borskiej podlega\u0142y archidiakonatowi pomorskiemu, ona wraz z Roz\u0142azinem, Dzi\u0119cielcem i \u0141ebuni\u0105 nale\u017ca\u0142a do diecezji kamie\u0144skiej. Jej pierwszy znany duchowny, wzmiankowany 8 czerwca 1571 roku Gregorius Licetzky, jest w wykazie opisany jako *natione Polonus* \u2014 Polak z narodowo\u015bci; ordynowa\u0142 go Jakob Hogensee. Jego nast\u0119pc\u0105 by\u0142 Paul Funkenhagen ze S\u0142upska, obecny przy wizytacji 2 kwietnia 1590 roku, a w XVIII wieku urz\u0105d sprawowa\u0142 Adam Konopacki. Patron parafii by\u0142 wed\u0142ug Franza Schultza tylko patronem honorowym: mia\u0142 prawo powo\u0142ywania duchownych, ale nie ponosi\u0142 ci\u0119\u017car\u00f3w patronatu. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tak\u017ce poza ko\u015bcio\u0142em \u2014 w szkole w Siemirowicach.\n\nW wykazie z 1719 roku zapisano w Bukowinie sze\u015b\u0107 chrzt\u00f3w i trzynastu zmar\u0142ych; w rubryce os\u00f3b za\u015blubionych zestawienie Klausa-Dietera Kreplina nie podaje liczby. W 1784 roku Bukowina le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142torej mili na po\u0142udnie-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od L\u0119borka, przy trakcie pocztowym ze S\u0142upska do Gda\u0144ska. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian, dwaj gospodarze i czterech zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny o dw\u00f3ch ko\u0142ach z przep\u0142awk\u0105 na w\u0119gorze, karczma i ku\u017ania, a przy wsi jezioro i dwa stawy \u2014 razem 16 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w inspekcji charbrowskiej; nale\u017ca\u0142y do niego cz\u0119\u015bci Siemirowic i Bochowa oraz cz\u0119\u015b\u0107 zachodniopruskiej wsi Niepoczlowic, kt\u00f3rej mieszka\u0144cy \u201edie Me\u00dfalien theils nach Buckowin, theils nach Strzepc in Westpreu\u00dfen entrichten\u201d \u2014 meszne p\u0142acili po cz\u0119\u015bci do Bukowiny, po cz\u0119\u015bci do Strzepcza w Prusach Zachodnich.\n\nS\u0105siednia \u0141ebunia by\u0142a dawniej fili\u0105 Bukowiny; duchowni z \u0141ebuni administrowali bukowi\u0144sk\u0105 parafi\u0105 w czasie wakat\u00f3w, od 1836 do 1859 roku i ponownie w latach 1885\u20131888. Franz Tetzner notuje, \u017ce w po\u0142udniowych parafiach \u2014 Dzi\u0119cielcu, Bukowinie i \u0141ebuni \u2014 katolicyzm polski posuwa\u0142 si\u0119 coraz dalej z po\u0142udnia na p\u00f3\u0142noc. Tetzner wymienia Bukowin\u0119 w\u015br\u00f3d wsi w\u0105skiego pasa, w kt\u00f3rym utrzyma\u0142a si\u0119 mowa kaszubska. Ostatnie ewangelickie nabo\u017ce\u0144stwo po polsku odprawiono w tych stronach, w Osiekach, w 1865 roku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazuje Bukowin\u0119 w dw\u00f3ch pozycjach: gmina wiejska liczy\u0142a 56 ewangelik\u00f3w i 6 katolik\u00f3w, obszar dworski \u2014 122 ewangelik\u00f3w i 68 katolik\u00f3w. W spisie tym katolik\u00f3w przypisano do parafii w Sierakowicach w Prusach Zachodnich. Hugo Lemcke zanotowa\u0142 w 1911 roku, \u017ce mur cmentarza przyko\u015bcielnego, u\u0142o\u017cony z wielkich g\u0142az\u00f3w, w znacznej cz\u0119\u015bci utraci\u0142 pierwotny charakter. W ko\u015bciele le\u017ca\u0142y wtedy dwie wapienne p\u0142yty nagrobne z herbem Weiher\u00f3w: Georga, zmar\u0142ego w 1739 roku, i Ernsta, zmar\u0142ego w 1743 roku. W 1923 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego, w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 tej parafii i podaje 1200 dusz. Pastorem by\u0142 Werner Kob.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Lemcke odczyta\u0142 na p\u0142ycie z 1739 roku imi\u0119 Georg, a decyzja o wpisie do rejestru zabytk\u00f3w ruchomych wymienia p\u0142yty Franciszka i Ernesta Wejher\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Buckowin, s. 237\u2013238 i 577; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1923; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, s. 37 i 46; FotoExploracje (fotoexploracje.manifo.com), \u201eBukowina \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny\u201d; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 2026; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 205; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1066; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 110.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cewice.pl","url":"https://cewice.pl/inne-wpisy/bukowina-2/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"fotoexploracje.manifo.com","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/bukowina-woj-pomorskie---cmentarz-przykoscielny"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"biblioteka.lebork.pl","url":"https://www.biblioteka.lebork.pl/files/download/1463/Portrety_wsi_Gminy_Cewice_Historia_i_wspolczesnosc.pdf"},{"typ":"gminny program opieki nad zabytkami (PDF, 66 s., za\u0142\u0105cznik do projektu uchwa\u0142y Rady Gminy Cewice)","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, s. 37, tabela 6.3.2 \u201eZabytki ruchome wpisane do rejestru zabytk\u00f3w\" (poz. 8\u201310) oraz s. 46, tabela 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\" (poz. 1: Bukowina)","url":"https://bip.cewice.pl/pliki/cewice/zalaczniki/7991/gminny_program_opieki_nad_zabytkami_gminy_cewice_na_lata_2015-2018.pdf"},{"typ":"BIP gminy","tytul":"BIP Urz\u0119du Gminy w Cewicach \u2014 \u201eProjekt uchwa\u0142y w sprawie przyj\u0119cia Gminnego programu opieki nad zabytkami gminy Cewice na lata 2015-2018\" (strona z kompletem za\u0142\u0105cznik\u00f3w)","url":"https://bip.cewice.pl/artykul/projekt-uchwaly-w-sprawie-przyjecia-gminnego-programu-opieki-nad-zabytkami-gminy-cewice-na-lata"},{"typ":"projekt uchwa\u0142y (PDF)","tytul":"Projekt uchwa\u0142y Rady Gminy Cewice (2016 r.) w sprawie przyj\u0119cia Gminnego programu opieki nad zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018 \u2014 podstawa prawna art. 87 ust. 3 i 4 ustawy o ochronie zabytk\u00f3w","url":"https://bip.cewice.pl/pliki/cewice/zalaczniki/7991/projekt1.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 205","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1066","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 110","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Buckowin, s. 237","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1054","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.421851,"lng":17.845432,"name_de":"Buckowin","name_pl":"Bukowina \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bukowinie stoi na wzniesieniu w\u015br\u00f3d starodrzewu d\u0119bowego i bukowego, na po\u0142udniowym kra\u0144cu dawnego powiatu l\u0119borskiego \u2014 na lewym brzegu \u0141eby, w tej cz\u0119\u015bci ziemi l\u0119borskiej, kt\u00f3ra ko\u015bcielnie nale\u017ca\u0142a pierwotnie do diecezji kamie\u0144skiej. Orientowana budowla ryglowa, czyli szachulcowa, pochodzi z 1728 roku, a jej fundatorem by\u0142 Ernest von Weiher; dzi\u015b nosi wezwanie Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Cz\u0119\u015b\u0107 wyposa\u017cenia jest starsza ni\u017c sama budowla: krucyfiks i rze\u017aby na belce t\u0119czowej z XVII wieku oraz obraz Matki Boskiej z Dzieci\u0105tkiem w o\u0142tarzu z prze\u0142omu XVII i XVIII wieku. W ko\u015bciele s\u0105 te\u017c obraz \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w predelli, dwa epitafia Wejher\u00f3w z 1739 i 1743 roku oraz \u015bwieczniki cynowe z 1795 roku; zachowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce p\u0142yty nagrobne rodziny von Weiher.\n\n\u015awi\u0105tynia sta\u0142a tu wcze\u015bniej \u2014 od XIV wieku, pod patronatem Grell\u00f3w; po Reformacji, gdy dobra przesz\u0142y do Zitzewitz\u00f3w, sta\u0142a si\u0119 lutera\u0144ska. Pierwsza pewna wzmianka o duchownym pochodzi z 1571 roku: 8 czerwca wymieniono Gregoriusa Licetzky\u2019ego, z pochodzenia Polaka, wy\u015bwi\u0119conego przez Jakuba Hogensee. Protok\u00f3\u0142 wizytacyjny z tego samego roku m\u00f3wi, \u017ce tu by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty, a \u0141ebunia mia\u0142a kaplic\u0119 filialn\u0105 \u2014 mieszka\u0144cy zeznawali pod przysi\u0119g\u0105, \u017ce do tutejszej \u015bwi\u0105tyni chodzili ich przodkowie. Heinrich Koops poda\u0142 w 1967 roku, \u017ce wie\u015b od dawna by\u0142a o\u015brodkiem samodzielnej parafii, podobno ufundowanej przez norbertanki z \u017bukowa. W epoce Reformacji pos\u0142ugiwa\u0142 tu duchowny Dizelski.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce Bukowina by\u0142a kiedy\u015b w\u0142asno\u015bci\u0105 klasztoru \u017cukowskiego, dlatego wizytator biskupa Szaniawskiego s\u0142usznie \u2014 jego zdaniem \u2014 przypuszcza\u0142, \u017ce tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 musia\u0142 by\u0107 katolicki; w 1658 roku luteranie utrzymywali tu w\u0142asnego duchownego. To samo notuje schematyzm diecezji che\u0142mi\u0144skiej: Bukowina jako maj\u0105tek klasztoru \u017cukowskiego mia\u0142a w 1658 roku w\u0142asnego predykanta i zosta\u0142a przy protestantach.\n\nWed\u0142ug Neuendorffa (1850) patronat nad parafi\u0105 sprawowa\u0142 do 1637 roku Anton von Zitzwitz; p\u00f3\u017aniej patron nosi\u0142 tylko tytu\u0142 honorowy. W 1764 roku duchownym by\u0142 Johann Samuel Hechsel. Do parafii nale\u017ca\u0142y Niepoczo\u0142owice, Siemirowice i Bochowo, a dawniej jako filia \u2014 \u0141ebunia; najwi\u0119ksz\u0105 jej cz\u0119\u015b\u0107 stanowi\u0142y Siemirowice. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 137) luteranie z Okalic i Niepoczo\u0142owic korzystali ze zbor\u00f3w w Bukowinie i \u0141ebuni. Autor pisze, \u017ce lutera\u0144ski zb\u00f3r w Bukowinie, obs\u0142uguj\u0105cy mi\u0119dzy innymi wiernych z Niepoczo\u0142owic i Zakrzewa, obsadzano od XVI wieku na og\u00f3\u0142 Polakami lub pastorami znaj\u0105cymi j\u0119zyk polski (s. 163).\n\nW wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711, Bukowina figuruje jako ko\u015bci\u00f3\u0142, a \u0141ebunia jako jego filia. W 1719 roku parafia zapisa\u0142a sze\u015b\u0107 chrzt\u00f3w i trzynastu zmar\u0142ych; w rubryce os\u00f3b za\u015blubionych zestawienie Klausa-Dietera Kreplina nie podaje liczby.\n\nW 1784 roku Bukowina le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142torej mili na po\u0142udnie-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od L\u0119borka, przy trakcie pocztowym ze S\u0142upska do Gda\u0144ska. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian, dwaj gospodarze i czterech zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny o dw\u00f3ch ko\u0142ach z przep\u0142awk\u0105 na w\u0119gorze, karczma i ku\u017ania, a przy wsi jezioro i dwa stawy \u2014 razem 16 dym\u00f3w. Do parafii nale\u017ca\u0142y te\u017c cz\u0119\u015bci Siemirowic i Bochowa. W 1784 roku Bukowina by\u0142a parafi\u0105 macierzyst\u0105 w inspekcji charbrowskiej. Opis Pomorza odnotowuje, \u017ce mieszka\u0144cy le\u017c\u0105cych ju\u017c w Prusach Zachodnich Niepoczo\u0142owic oddawali meszne \u201ecz\u0119\u015bciowo do Bukowiny, cz\u0119\u015bciowo do Strzepcza w Prusach Zachodnich\u201d.\n\nKilka wiadomo\u015bci o parafii z dziewi\u0119tnastego i pocz\u0105tku dwudziestego wieku przynios\u0142a prasa. W lutym 1853 roku berli\u0144ska \u201eNational-Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce w ramach rozdzia\u0142u \u015brodk\u00f3w na nowe stanowiska duszpasterskie zarz\u0105dzono w dawnych polskich ziemiach l\u0119borsko-bytowskich powo\u0142anie administrator\u00f3w parafii mi\u0119dzy innymi do Bukowiny i Somin. W 1869 roku gda\u0144ska gazeta, przedrukowana przez \u201eBerlinische Nachrichten\u201d, nazwa\u0142a pastora Augusta von Trillera z Bukowiny potomkiem w\u0119glarza Schmidta, p\u00f3\u017aniej zwanego Trillerem, kt\u00f3ry wed\u0142ug dawnej opowie\u015bci pojma\u0142 Kunza von Kauffungen, porywacza saskich ksi\u0105\u017c\u0105t. W styczniu 1885 roku \u201eReichsbote\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce parafia w Bukowinie, z jednym ko\u015bcio\u0142em i najni\u017cszym uposa\u017ceniem, zwolni\u0142a si\u0119 wskutek \u015bmierci pastora i ma by\u0107 obsadzona 1 pa\u017adziernika; kandydaci mieli si\u0119 zg\u0142asza\u0107 do patrona ko\u015bcio\u0142a, majora w stanie spoczynku von der Ostena z Janowic. W listopadzie 1901 roku parafia zn\u00f3w by\u0142a wolna, z dochodem 1800 marek i z prywatnym patronatem. Na pocz\u0105tku 1908 roku pastorem w Bukowinie mianowano Theodora Winklera, dot\u0105d pastora w Ratzebuhr; 15 lutego 1908 roku wpisano do rejestru, \u017ce zast\u0105pi\u0142 on odchodz\u0105cego pastora Martina Riemera tak\u017ce w zarz\u0105dzie miejscowej kasy oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkowej. W czerwcu 1914 roku parafia zwolni\u0142a si\u0119 wskutek przeniesienia pastora.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a w w\u0105skim pasie powiatu l\u0119borskiego przylegaj\u0105cym do Prus Zachodnich, kt\u00f3ry wed\u0142ug sprawozdania etnograficznego Aleksandra Hilferdinga, przytoczonego przez Franza Tetznera, zamieszkiwali Kaszubi; Bukowina figuruje w tym sprawozdaniu w\u015br\u00f3d kilkunastu miejscowo\u015bci, obok s\u0105siednich Siemirowic i \u0141ebuni. Tetzner pisze te\u017c, \u017ce w po\u0142udniowych parafiach powiatu \u2014 Dzi\u0119cielcu, Bukowinie i \u0141ebuni \u2014 polski katolicyzm wnika\u0142 od po\u0142udnia coraz dalej na p\u00f3\u0142noc.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Bukowin\u0119 w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 56 ewangelik\u00f3w i 6 katolik\u00f3w, obszar dworski \u2014 122 ewangelik\u00f3w i 68 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bukowinie, katolicy do parafii w Sierakowicach w Prusach Zachodnich.\n\nHugo Lemcke opisa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1911 roku: szachulcowy, z d\u0119bowego drewna, zamkni\u0119ty tr\u00f3jbocznie i kryty gontem, z oknami si\u0119gaj\u0105cymi a\u017c pod oczep. Niska wie\u017ca wyrasta z dachu i jest, jak ca\u0142a \u015bciana zachodnia, oszalowana deskami, a chor\u0105giewka nosi dat\u0119 1728. Lemcke uzna\u0142 budowl\u0119 za typowy przyk\u0142ad starszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w szachulcowych Pomorza Tylnego i ubolewa\u0142, \u017ce mur cmentarny z wielkich g\u0142az\u00f3w w znacznej cz\u0119\u015bci utraci\u0142 pierwotny charakter. W ko\u015bciele le\u017ca\u0142y wapienne p\u0142yty nagrobne z herbem Weiher\u00f3w: Georga, zmar\u0142ego w 1739 roku, i Ernsta, zmar\u0142ego w 1743 roku. Osiemnastowieczna nastawa o\u0142tarzowa mia\u0142a wtedy obraz olejny Ukrzy\u017cowania na p\u0142\u00f3tnie, a jej g\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 usuni\u0119to, by zrobi\u0107 miejsce na ambon\u0119. Dwa cynowe lichtarze o\u0142tarzowe pochodzi\u0142y z 1793 roku, a z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w z napisem \u201eSoli Deo gloria\u201d starszy odlano w 1645 roku, m\u0142odszy w 1740 roku w warsztacie Wittwercka.\n\nW 1914 roku pastorem w Bukowinie by\u0142 Winkler, w 1927 roku \u2014 Kop. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1200 dusz; patronat przys\u0142ugiwa\u0142 cz\u0119\u015bciowym w\u0142a\u015bcicielom dawnego maj\u0105tku Bukowina, a pastorem by\u0142 od 1 pa\u017adziernika 1915 roku Werner Kob. Spis zapisuje to nazwisko \u201eKob\u201d, a \u017ar\u00f3d\u0142o podane dla 1927 roku \u2014 \u201eKop\u201d. W 1923 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze; jej ksi\u0119gi metrykalne przechowuje Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku (chrzty z lat 1832\u20131900, \u015bluby i zgony z lat 1832\u20131861), a mikrofilmy ksi\u0105g z lat 1832\u20131874 \u2014 zbiory w Salt Lake City. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Lemcke datuje cynowe lichtarze na 1793 rok, inne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 1795 rok.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 237\u2013239; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, wraz z przytoczonym tam sprawozdaniem etnograficznym Aleksandra Hilferdinga; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; Uwe Kerntopf i H. Neumeyer, dzieje parafii ewangelickiej Buckowin (za Heinrichem Koopsem, 1967, i Neuendorffem, 1850); \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1923; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 346; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1066; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 321; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 205\u2013207; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1066; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 110; \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 9 lutego 1853 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 27 kwietnia 1869 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 stycznia 1885 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 22 listopada 1901 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 5 stycznia 1908 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 19 lutego 1908 roku, s. 24 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 7 czerwca 1914 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 137, 163.*","built_year":1728,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Buckowin","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/buckowin.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 205\u2013207","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1066","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 110","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 9 lutego 1853 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PNPXFK3R2R573T6AXERAQTKGI3ZUVOK5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 27 kwietnia 1869 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/OP6A5FMADTI34IRJ7VA66JFAPHTLHZSJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 stycznia 1885 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AZATGMNFTJWQGVTEZEEQEYPDD3LQ6PSE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 22 listopada 1901 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UH7JCRBBFWKAKSP4W3NWC63R7BF2H4N7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 5 stycznia 1908 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RD6FIOADFXRM4JIU5YWASDYKGJOEA26N"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 19 lutego 1908 roku, s. 24 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JQERS5S54HO754V5I6CKSJ2FTTALSZPJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 7 czerwca 1914 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SCE3HOS4FIZLCAZIEK2VPU3CMG4FY7JH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 137, 163","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0021","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/gr_bukowina/DSC02751.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.42225,"lng":17.832833,"name_de":"Buckowin","name_pl":"Bukowina \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ryglowy (obecnie Narodzenia NMP)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Z wiejskiego cmentarza ewangelickiego w Buk\u00f3wce nie zachowa\u0142o si\u0119 wiele. Wida\u0107 go ju\u017c na mapie z 1891 roku. Za\u0142o\u017cono go na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144, przy skraju lasu; wiod\u0142a do niego kr\u0119ta droga wzd\u0142u\u017c tego skraju, a wchodzi\u0142o si\u0119 od naro\u017cnika po\u0142udniowo-wschodniego. Reszty rozplanowania nie da si\u0119 odczyta\u0107 \u2014 nie ma tu \u017cadnych \u015blad\u00f3w po pomnikach nagrobnych ani wyznaczonych mogi\u0142ach. Obszar poch\u00f3wk\u00f3w znacz\u0105 tylko niewielka r\u00f3\u017cnica poziomu terenu i \u015bwierkowe nasadzenia, zachowane fragmentarycznie. Tak opisano go podczas inwentaryzacji w 1994 roku i tak przedstawia go monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego.\n\nBuk\u00f3wka (po niemiecku Deutsch Buckow, od 1937 roku nazw\u0119 urz\u0119dowo skr\u00f3cono do Bukau) by\u0142a obszarem dworskim w powiecie s\u0142upskim, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska. Osada nale\u017ca\u0142a pierwotnie do Below\u00f3w, a od 1491 roku do XIX stulecia \u2014 do Puttkamer\u00f3w. W 1784 roku Buk\u00f3wka liczy\u0142a osiem dym\u00f3w i by\u0142a wcielona do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Piotra na Starym Mie\u015bcie w S\u0142upsku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o: wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku, czyli do parafii staromiejskiej. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci lutera\u0144ska \u2014 w 1925 roku 13 os\u00f3b, czyli 6,4 procent, deklarowa\u0142o wyznanie katolickie.\n\nInwentaryzatorzy z 2020 roku do cmentarza nie dotarli. Mieszka\u0144cy wiedz\u0105 mniej wi\u0119cej, gdzie powinien by\u0107, i m\u00f3wi\u0105 zgodnie, \u017ce nic z niego nie zosta\u0142o. Wed\u0142ug zas\u0142yszanych relacji cmentarz rozebra\u0142 w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych cz\u0142owiek legitymuj\u0105cy si\u0119 pozwoleniem wydanym przez Gromadzk\u0105 Rad\u0119 Narodow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 172; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Bukau, s. 420\u2013423; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 945\u2013946.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 945\u2013946","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0676","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.522335,"lng":17.091571,"name_de":"Deutsch Buckow (od 1937 urz\u0119dowo Bukau)","name_pl":"Buk\u00f3wka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bukowo, po niemiecku Buchholz, lokowa\u0142 21 kwietnia 1352 roku komtur cz\u0142uchowski Ludolf Hake. Przed 1945 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim, do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144sko-Zachodniopruskiej (jako prowincja od 1922 roku), a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. Po tutejszej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej zosta\u0142 cmentarz; w wojew\u00f3dzkim wykazie cmentarzy Bukowo ma jeden wiersz \u2014 \u201ecmentarz ewangelicki\u201d \u2014 bez datowania, bez numeru dzia\u0142ki i bez wskazania miejsca.\n\nHermann Freytag przytacza program pogrzebowy, wydany przez uniwersytet lipski 23 lutego 1614 roku po \u015bmierci profesora teologii Burcharda Harbarta: Harbart urodzi\u0142 si\u0119 w 1546 roku w Buchholz jako syn Martina Harbarta, a rodzice, widz\u0105c, \u017ce nauka ewangelicka szerzy si\u0119 w okolicy, ale w ich wsi nie ma nadziei na swobodne jej wyznawanie, przenie\u015bli si\u0119 do Chojnic. Chojnicka ksi\u0119ga obywatelska podaje, \u017ce Martin Harbart uzyska\u0142 tam prawo miejskie 10 wrze\u015bnia 1553 roku. Freytag wnosi z tego, \u017ce Chojnice by\u0142y wtedy schronieniem dla ewangelik\u00f3w z okolicy. Freytag nie okre\u015bla po\u0142o\u017cenia wsi Buchholz bli\u017cej ni\u017c przez starostwo cz\u0142uchowskie. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono potwierdzenia, \u017ce Buchholz z programu pogrzebowego to Bukowo.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Buchholz* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 53 domy mieszkalne i 524 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 279 ewangelik\u00f3w, 235 katolik\u00f3w i dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. W tym czasie miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a wed\u0142ug podr\u0119cznika w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W wykazie gmin sporz\u0105dzonym po spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku podano tu 773 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 372 m\u0119\u017cczyzn i 401 kobiet \u2014 w tym 409 ewangelik\u00f3w i 364 katolik\u00f3w. Wie\u015b liczy\u0142a w\u00f3wczas sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 budynk\u00f3w mieszkalnych i sto dwadzie\u015bcia osiem gospodarstw domowych (strona 158, pozycja 13).\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Starym Gronowie, po niemiecku Grunau; wykaz gmin opatruje t\u0119 nazw\u0119 gwiazdk\u0105, bo parafia le\u017ca\u0142a poza powiatem cz\u0142uchowskim. Agathon Harnoch opisuje j\u0105 jako zwi\u0105zek trzech ko\u015bcio\u0142\u00f3w macierzystych \u2014 w Gronowie, Battraw i Marienfelde \u2014 obejmuj\u0105cy 5750 dusz i dwadzie\u015bcia jeden cmentarzy ewangelickich, a Bukowo wymienia w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii. W tym opisie nie ma wzmianki o w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ani kaplicy z dzwonnic\u0105 w Bukowie. Katolicy podlegali parafii w Debrznie, po niemiecku Preu\u00dfisch Friedland; ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wzniesiono w Bukowie w latach 1983\u20131986.\n\nDzwon z Bukowa prze\u017cy\u0142 wojn\u0119 i zosta\u0142 w Niemczech. Wa\u017cy\u0142 195 kilogram\u00f3w i mia\u0142 72 centymetry \u015brednicy; odla\u0142 go ludwisarz ze Z\u0142otowa. Zdemontowano go przed 1940 rokiem, po wojnie odnaleziono na \u201ecmentarzu dzwon\u00f3w\u201d w Hamburgu, a w 1954 roku przeniesiono do ko\u015bcio\u0142a w Dransfeld, gdzie s\u0142u\u017cy jako dzwon zegarowy. Mieszka\u0144cy Bukowa 25 lutego 1945 roku w wi\u0119kszo\u015bci uciekli przed frontem, a nazajutrz wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona.\n\nKarta cmentarza z czerwca 1990 roku odnotowuje: \u201eNa terenie nieliczne relikty nagrobk\u00f3w\u201d. Cmentarz o powierzchni p\u00f3\u0142 hektara, za\u0142o\u017cony na rzucie trapezu, by\u0142 wtedy ograniczony du\u017cymi kamieniami narzutowymi, zachowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce fragmenty kamiennego muru i relikty ceglanej bramy wjazdowej, a uk\u0142ad ca\u0142o\u015bci i kwater by\u0142 nieczytelny. Dobrze utrzyma\u0142 si\u0119 drzewostan \u2014 lipy, jesiony, \u015bwierki i klony, z widocznymi ze wszystkich stron \u015bladami dawnych szpaler\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Stare Gronowo (Grunau) i podaje tu 335 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, s. 158\u2013159, poz. 13; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 494 (parafia Grunau); karta cmentarza w Bukowie, oprac. E. Lukas, R. Awzan, 1990 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 64; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 128\u2013129; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0488","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.590972,"lng":17.382458,"name_de":"Buchholz","name_pl":"Bukowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Buszkowie le\u017cy w gminie Debrzno w powiecie cz\u0142uchowskim, we wsi s\u0105siaduj\u0105cej z Prusinowem. Obiekt figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, kt\u00f3ra datuje go na pocz\u0105tek XX wieku.\n\nPrzed 1945 rokiem Buszkowo le\u017ca\u0142o w powiecie cz\u0142uchowskim, a ten zmienia\u0142 prowincj\u0119 dwa razy: do lat 1919\u20131920 by\u0142y to Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, w latach 1920\u20131938 Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze, nadal z rejencj\u0105 pilsk\u0105 (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0533","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.5571,"lng":17.03713,"name_de":"","name_pl":"Buszkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Buszkowach Dolnych datowany jest na pocz\u0105tek XX wieku i figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Kolbudy. Narodowy Instytut Dziedzictwa prowadzi go w serwisie zabytek.pl pod numerem 920348. W serwisie zabytek.pl cmentarz lokalizowany jest mniej wi\u0119cej p\u00f3\u0142tora kilometra na zach\u00f3d od \u015brodka wsi. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w Buszkowach Dolnych. Po 1945 roku sta\u0142 si\u0119 nieczynny; zachowa\u0142 si\u0119 jako relikt.\n\nW czasach panowania zakonu krzy\u017cackiego Buszkowy by\u0142y dobrami rycerskimi nadanymi na prawie niemieckim. Theodor Hirsch wymienia je pod nazw\u0105 Buschkau, bez rozr\u00f3\u017cnienia na G\u00f3rne i Dolne, i zaznacza, \u017ce nie uda\u0142o mu si\u0119 ustali\u0107, czy by\u0142o to prawo che\u0142mi\u0144skie, czy magdeburskie. W Buszkowach dzia\u0142a\u0142a od 1598 roku do pocz\u0105tku siedemnastego wieku kaplica aria\u0144ska, czyli braci polskich. Aleksander Klemp (1994, s. 225\u2013227) podaje inne daty: Mateusz Radecke oko\u0142o 1594 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Buszk\u00f3w i zosta\u0142 tu ministrem, Ulrych Herwarth by\u0142 duchownym w Buszkowach do 1618 roku, Salomon Paludius w latach 1623\u20131625 przebywa\u0142 jako duchownym w domu Jana Arciszewskiego w Buszkowach, a Andrzej Wiszowaty w 1648 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 tu z grup\u0105 wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w i zosta\u0142 duchownym. Wed\u0142ug tego samego autora (s. 227) Wiszowaty wyg\u0142asza\u0142 kazania r\u00f3wnie\u017c w Zaskoczynie i pomaga\u0142 Marcinowi Ruarowi w Straszynie, a zim\u0105 1649 roku wr\u00f3ci\u0142 do Siedlisk. S\u0142ownik geograficzny odnotowuje Buszkowy jako wie\u015b szlacheck\u0105. W 1648 roku, wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego, w\u0142a\u015bcicielem wsi by\u0142 Arciszewski. W 1772 roku G\u00f3rne i Dolne Buszkowy nale\u017ca\u0142y do von L\u00fcbtowa, pruskiego majora, luteranina.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Buszkowach Dolnych 166 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 117 ewangelik\u00f3w i 49 katolik\u00f3w. W tym spisie parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskazano w Lublewie, a katolick\u0105 w Pr\u0119gowie Dolnym. S\u0105siednie Buszkowy G\u00f3rne liczy\u0142y 572 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 348 ewangelik\u00f3w i 224 katolik\u00f3w, i nale\u017ca\u0142y do tych samych parafii. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 156 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich niemieckoj\u0119zycznych, w tym 96 wyznania ewangelickiego i 60 katolickiego, a parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskazano w Mierzeszynie.\n\nBuszkowy Dolne, po niemiecku Unter Buschkau, by\u0142y obszarem dworskim o powierzchni 541 hektar\u00f3w, z folwarkami Lenzberg i Papenwinkel, i siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego oraz urz\u0119du stanu cywilnego Buschkau. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142y do powiatu kartuskiego w Prusach Zachodnich \u2014 tak prowadz\u0105 je S\u0142ownik geograficzny i oba spisy pruskie \u2014 a przy tworzeniu Wolnego Miasta Gda\u0144ska trafi\u0142y do powiatu gda\u0144skiego wy\u017cynnego, czyli Kreis Danziger H\u00f6he. W latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142y w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1986 roku odnotowuje na planie: \u201eROZKOPANE GROBY\u201d, a teren opisuje jako zaro\u015bni\u0119ty pokrzywami, krzewami i samosiewem klon\u00f3w oraz lip. Cmentarz o powierzchni p\u00f3\u0142 hektara le\u017ca\u0142 oko\u0142o 250 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od dawnego pa\u0144stwowego gospodarstwa rolnego, przy rozwidleniu dr\u00f3g gruntowych na Lisewiec i Ostr\u00f3\u017cki; zachowa\u0142y si\u0119 wtedy cztery kamienie nagrobne, w tym najstarszy z 1900 roku, nale\u017c\u0105cy do Elise Dorothei Moser z domu Goelde, oraz stare lipy o \u015brednicy pnia do stu dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 54\u201355, poz. 145 oraz s. 50\u201351, poz. 73; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 164; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Buszkowy; ewidencja zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa, obiekt 920348, Buszkowy, gmina Kolbudy; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Buszkowach Dolnych, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 59; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 60; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 225\u2013227.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-920348"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 59","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 225\u2013227","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0132","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.235402,"lng":18.453515,"name_de":"Unter Buschkau","name_pl":"Buszkowy Dolne \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Bychowo (po niemiecku Bychow) le\u017cy dzi\u015b w gminie Gniewino, w powiecie wejherowskim, ale do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Landkreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Reczke von Bychow 24 listopada 1377 roku rozs\u0105dza\u0142 sp\u00f3r jako polubowny s\u0119dzia, a oko\u0142o 1400 roku wyst\u0119puje Andus von Bichow. W opisie ziemi z 1437 roku Bychaw figuruje jako dobra lenne na prawie polskim, przy czym \u201ejego ludzie\u201d mieli prawo che\u0142mi\u0144skie. Nazw\u0119 wsi i rodu da\u0142a struga Bychowska. Maj\u0105tek wielokrotnie zmienia\u0142 w\u0142a\u015bcicieli: po von Bychowach dzier\u017cyli go von L\u00fcbtowowie, potem kolejni nabywcy, a w listopadzie 1906 roku kupi\u0142 go Ewest z Ciekocinka. W 1910 roku Ewest odsprzeda\u0142 maj\u0105tek radcy sprawiedliwo\u015bci Poppelowi.\n\nOpis ziemi l\u0119borskiej, sporz\u0105dzony w maju 1658 roku przez komisarza Wedigego von Bonina i og\u0142oszony drukiem przez Cramera, wymienia Bichow w\u015br\u00f3d wsi ko\u015bcio\u0142a w Osiekach (Ossecken) \u2014 obok Starbienina oraz Perlina Wielkiego i Ma\u0142ego. Wed\u0142ug opisu z 1784 roku Bychowo mia\u0142o dwa folwarki i dwa m\u0142yny wodne; z tych ostatnich pozosta\u0142 m\u0142yn Niederm\u00fchle. W 1784 roku Bychowo le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, przy granicy z Prusami Zachodnimi. Mieszka\u0142o tu czterech zagrodnik\u00f3w, a ca\u0142a wie\u015b z folwarkami i m\u0142ynami liczy\u0142a 11 dym\u00f3w; nale\u017ca\u0142a do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken).\n\nW 1889 roku od\u0142\u0105czono od rozleg\u0142ej parafii w Osiekach \u2014 w marcu 1887 roku liczy\u0142a ona 29 miejscowo\u015bci \u2014 Bychowo i oba Perlina, wraz z Gniewinkiem i Burgsdorfem, i przy\u0142\u0105czono je do parafii w Gniewinie (Starbienino pozosta\u0142o przy Osiekach). Ernst M\u00fcller notuje to w ha\u015ble Ossecken swojego spisu duchownych pomorskich, na stronie 257, a w ha\u015ble Gnewin, na stronie 252, wymienia Bychowo w\u015br\u00f3d wsi parafii gniewi\u0144skiej. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w Bychowie; by\u0142 tu cmentarz.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w obszarze dworskim Bychow 143 ewangelik\u00f3w i 10 katolik\u00f3w, przypisuj\u0105c wie\u015b do parafii ewangelickiej, urz\u0119du stanu cywilnego i okr\u0119gu urz\u0119dowego w Gniewinie. Katolicy podlegali wed\u0142ug tego spisu parafii katolickiej w L\u0119borku. W 1925 roku na 190 mieszka\u0144c\u00f3w naliczono 182 ewangelik\u00f3w. Od 24 listopada 1902 roku, gdy otwarto kolejk\u0119 dojazdow\u0105 z Wejherowa (Neustadt) do Prusewa, wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny przystanek \u2014 Franz Schultz wymienia go w\u015br\u00f3d stacji tej linii jako Burgsdorf-Bychow. Schultz podaje oko\u0142o 1912 roku 149 mieszka\u0144c\u00f3w na 742 hektarach.\n\nWiosn\u0105 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a nazw\u0119 spolszczono. Cmentarz przetrwa\u0142: le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, przy drodze gruntowej do Gniewina, na dzia\u0142ce 274, i zajmuje osiem ar\u00f3w. Jest silnie zdewastowany i rozgrabiony; wida\u0107 na nim liczne mogi\u0142y, czytelnych inskrypcji zosta\u0142o niewiele, mi\u0119dzy innymi na nagrobkach rodziny Kassin.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Gniewino; Franz Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg i. Pom. 1912; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg); Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912, s. 252, 257; Reinhold Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow, K\u00f6nigsberg 1858; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1064.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Gniewino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1064","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0106","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_bychowo/bychowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.738961,"lng":17.980688,"name_de":"Bychow","name_pl":"Bychowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki wsi Bedlin (dzi\u015b Bydlino), po\u0142o\u017cony na po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144, po lewej stronie traktu do Zame\u0142owa. Bydlino le\u017ca\u0142o w Landkreis Stolp (Prowincja Pomorze, rej. K\u00f6slin) i by\u0142o wsi\u0105 w ca\u0142o\u015bci ewangelick\u0105 (lutera\u0144sk\u0105) \u2014 w 1935 r. liczy\u0142o 198 mieszka\u0144c\u00f3w w 57 gospodarstwach, wszystkich wyznania ewangelickiego. Wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a; mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Wytownie (Weitenhagen), w ramach Kirchenkreis Stolp-Stadt. Cmentarz to jedyny obiekt sakralnego dziedzictwa miejscowo\u015bci. Po 1945 r. ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; nekropolii u\u017cywali te\u017c polscy osadnicy (poch\u00f3wki do 1958, ostatni w 1982). Dzi\u015b zachowanych jest 17 grob\u00f3w, w tym 9 polskich i 2 prawos\u0142awne; najstarszy datowany element to \u017celiwny krzy\u017c z 1925 r.","built_year":1535,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Bydlino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/bydlino/"}]},"gps_precision":"geocoded","id":"KOS-0304","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.5381399,"lng":16.9741968,"name_de":"Bedlin","name_pl":"Bydlino \u2014 cmentarz ewangelicki (Bedlin)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Na wzg\u00f3rzu \u015bwi\u0119tego Jerzego \u2014 po niemiecku Kegelberg \u2014 na po\u0142udniowy zach\u00f3d od \u015bredniowiecznego Bytowa, w \u00f3wczesnym powiecie bytowskim w prowincji Pomorze, le\u017ca\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny. Pocz\u0105tek da\u0142a mu kaplica z 1490 roku, ufundowana przez Gertrud\u0119 Blome. By\u0142 to jeden z dw\u00f3ch historycznych cmentarzy ewangelickich miasta: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wykazuje obok niego drugi, przy dzisiejszych ulicach Mi\u0142ej i Pochy\u0142ej, a cmentarz przyko\u015bcielny figuruje w niej najpewniej pod adresem ulicy Nad Boruj\u0105, od strony dziewi\u0119tnastowiecznego poszerzenia. Wzg\u00f3rze jest w rejestrze zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 A-153 (decyzja numer 252 z 19 marca 1960 roku). Dzi\u015b teren jest parkiem, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 cerkwi\u0105 greckokatolick\u0105.\n\nDzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a s\u0105 opowie\u015bci\u0105 o \u015bwi\u0105tyni, kt\u00f3ra przechodzi\u0142a z r\u0105k do r\u0105k. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego sta\u0142 \u201eniedaleko za miastem na cmentarzu\u201d i jako prepozytura by\u0142 zapewne po\u0142\u0105czony ze szpitalem. W XVI wieku, po przej\u015bciu miasta na luteranizm, \u015bwi\u0105tyni\u0119 zamieniono \u2014 jak pisze, podobnie jak w Belgardzie \u2014 na stodo\u0142\u0119, kt\u00f3r\u0105 w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1629 roku spali\u0142o wojsko szwedzkie. P\u00f3\u017aniej luteranie odbudowali ko\u015bci\u00f3\u0142ek w\u0142asnym staraniem, a gdy \u2014 wed\u0142ug Fankidejskiego w 1637 roku \u2014 oficja\u0142 pomorski Judycki domaga\u0142 si\u0119 jego zwrotu dla katolik\u00f3w, usilnie prosili, by im go zostawiono, i tak si\u0119 sta\u0142o. Dokumenty tego sporu pochodz\u0105 z 1639 roku. Fankidejski, pisz\u0105c z pozycji katolickiej, u\u017cywa o tych wydarzeniach j\u0119zyka polemicznego; podano tu same fakty z jego relacji. Wspomniany przez niego \u201eBelgard\u201d to nie miasto Bia\u0142ogard, lecz Bia\u0142ogarda pod L\u0119borkiem \u2014 dawna stolica ksi\u0119cia Racibora, p\u00f3\u017aniej wie\u015b kr\u00f3lewska; wskazuj\u0105 na to wsie jej parafii, wszystkie z okolic L\u0119borka. Za miastem, po drugiej stronie, znajdowa\u0142a si\u0119 te\u017c kaplica \u015bwi\u0119tego Marka.\n\nInne \u017ar\u00f3d\u0142a przedstawiaj\u0105 dzieje ko\u015bcio\u0142a inaczej. Inwentarz zabytk\u00f3w Hugona Lemckego z 1911 roku podaje, \u017ce kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego, le\u017c\u0105c\u0105 przed miastem przy trakcie s\u0142upskim, wzmiankowano po raz pierwszy w 1490 roku, drewnian\u0105 budowl\u0119 odnowiono w 1551 roku, w 1673 przewr\u00f3ci\u0142 j\u0105 wiatr, a do 1675 odbudowano j\u0105 z kamienia \u2014 i odt\u0105d s\u0142u\u017cy\u0142a czasowo tak\u017ce ca\u0142ej gminie, a\u017c do wzniesienia ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety. Od po\u0142o\u017cenia na stromym wzg\u00f3rzu nazywano j\u0105 ko\u015bcio\u0142em g\u00f3rnym. Wida\u0107 j\u0105 ju\u017c na mapie Eilharda Lubinusa z 1617 roku: z wie\u017cyczk\u0105 po\u015brodku kalenicy i przybud\u00f3wk\u0105 zakrystii, na osobnym wzg\u00f3rzu. Lemcke opisa\u0142 j\u0105 jako budowl\u0119 z kamienia polnego, otynkowan\u0105, na rzucie prostok\u0105ta 26,7 na 10 metr\u00f3w, ostatnio przebudowan\u0105 w 1845 roku; na chor\u0105giewce widnia\u0142a data 1834. Obecny budynek, zwany Bergkirche, pochodzi z 1675 roku. Ostatni\u0105 przebudow\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142a datuj\u0105 r\u00f3\u017cnie: Lemcke na 1845 rok, a inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku na 1843, kiedy gruntownie odnowiono ko\u015bci\u00f3\u0142, nieu\u017cywany od trzydziestu lat.\n\nTylko t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Bytowie ewangelikom uda\u0142o si\u0119 obroni\u0107 \u2014 i wiadomo, jakim argumentem. Miasto dowodzi\u0142o, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego zbudowano w czasach lutera\u0144skich, na gruncie miejskim, i \u017ce nigdy nie by\u0142 w r\u0119kach katolik\u00f3w; posiadanie liczono od 1551 roku. Argument przyj\u0119to: 18 marca 1639 roku, dwa dni po ugodzie z miastem, oficja\u0142 pomorski Maciej Jan Judycki odst\u0105pi\u0142 bytowskim luteranom u\u017cywanie ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego \u201ea\u017c do dalszej dyspozycji biskupa\u201d \u2014 pod warunkiem, \u017ce po\u0142ow\u0119 tacy albo dziesi\u0119\u0107 z\u0142otych rocznie b\u0119d\u0105 oddawa\u0107 na spustoszony ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, a miasto pomo\u017ce przy jego odbudowie. Orygina\u0142y dokumentu przechowywali prowizorowie gminy ewangelickiej, na czele z dyrektorem Heinrichem Hohschildem.\n\nPolityczne t\u0142o sporu nowsze opracowanie opisuje tak: gdy w marcu 1639 roku oficja\u0142 gda\u0144ski zawar\u0142 uk\u0142ad z protestantami i burmistrzem, miasto uzna\u0142o powr\u00f3t fary do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego, ale kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego biskup zostawi\u0142 ewangelikom \u2014 bo dowiedli, \u017ce wybudowali j\u0105 z w\u0142asnych pieni\u0119dzy i nigdy nie odprawiano w niej katolickich nabo\u017ce\u0144stw \u2014 pod warunkiem, \u017ce miasto odbuduje far\u0119, zniszczon\u0105 cz\u0119\u015bciowo w 1629 roku \u2014 wed\u0142ug p\u00f3\u017aniejszych opracowa\u0144 przez Szwed\u00f3w, wed\u0142ug wilkierza miejskiego z 1630 roku w po\u017carze miasta wznieconym przez \u017co\u0142nierzy cesarskich. Mieszczanie opodatkowali si\u0119 na sto talar\u00f3w i sze\u015b\u0107 tysi\u0119cy cegie\u0142, ale po odbudowie ko\u015bcio\u0142a katolikom nie oddali i odprawiali w nim dalej swoje nabo\u017ce\u0144stwa; gdy biskup kaza\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 zamkn\u0105\u0107 i opiecz\u0119towa\u0107, zerwali piecz\u0119cie i weszli do niej przemoc\u0105. Sprawa trafi\u0142a na sejmik pruski, a stamt\u0105d na sejm Rzeczypospolitej \u2014 i ko\u015bci\u00f3\u0142 musieli zwr\u00f3ci\u0107.\n\nSp\u00f3r o ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego sko\u0144czy\u0142 si\u0119 dla bytowskich ewangelik\u00f3w pomy\u015blnie, i to na pi\u015bmie. W uroczystej ugodzie zawartej 27 wrze\u015bnia 1645 roku na zamku bytowskim, za po\u015brednictwem wojewody malborskiego Jakuba Wejhera, katolicki proboszcz Piotr Rosenstam przyzna\u0142 po przeprowadzonym dochodzeniu, \u017ce stary drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142ek na g\u00f3rze zawsze nale\u017ca\u0142 do gminy ewangelickiej i \u201eod samej fundacji, to jest od roku 1551, pozostawa\u0142 w jej nieprzerwanym posiadaniu\u201d. W tej samej ugodzie wojewoda obieca\u0142 wstawi\u0107 si\u0119 u biskupa, by mieszczanie mogli nadal odprawia\u0107 godziny modlitewne \u201enad bram\u0105 miejsk\u0105\u201d, dop\u00f3ki \u2014 po kolejnych po\u017carach \u2014 nie zbuduj\u0105 sobie oratorium nad ratuszem, jak w innych miastach Prus. Obietnica zosta\u0142a spe\u0142niona: wed\u0142ug opisu Pomorza z 1784 roku po\u015brodku bytowskiego rynku sta\u0142 kamienny budynek z wie\u017cyczk\u0105 \u2014 w dolnej cz\u0119\u015bci od wschodu mie\u015bci\u0142 si\u0119 ratusz, od zachodu szko\u0142a miejska z mieszkaniem rektora, a g\u00f3rna cz\u0119\u015b\u0107 zawiera\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-lutera\u0144ski, zwany oratorium. Wed\u0142ug Lemckego po 1637 roku bytowscy ewangelicy odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa najpierw w sali urz\u0105dzonej nad bram\u0105 zachodni\u0105, a gdy ta sp\u0142on\u0119\u0142a w po\u017carze miasta w 1700 roku \u2014 w ratuszowym pomieszczeniu zwanym oratorium.\n\nOpis Pomorza z 1784 roku wylicza, co ewangelicy stracili w 1637 roku. Katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tej Katarzyny \u2014 z dobr\u0105 wie\u017c\u0105, z fili\u0105 w Damerkowie \u2014 obejmowa\u0142 wtedy Hygendorf, folwark Neuhof, Jungfernm\u00fchle, kr\u00f3lewskie wsie Dampen, Gramenz, Meddersin, Wusseeken i Mankwitz, koloni\u0119 Lybienz, po\u0142ow\u0119 kolonii Lonken oraz szlacheckie Gersdorf, Petersdorf, Gro\u00df- i Klein-Gustkow. Wszystkie te miejscowo\u015bci \u201enale\u017ca\u0142y w czasach ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich, a\u017c do \u015bmierci ostatniego ksi\u0119cia Bogus\u0142awa XIV w 1637 roku, do ewangelik\u00f3w lutera\u0144skich\u201d. Opis podaje te\u017c, \u017ce w dystrykcie bytowskim luteranie p\u0142acili meszne swoim duchownym, a ksi\u0119\u017com katolickim \u2014 meszne i kol\u0119d\u0119, dwa razy tyle, ile dawali duchownym ewangelickim; w dystrykcie l\u0119borskim ca\u0142y urz\u0105d p\u0142aci\u0142 katolickiemu proboszczowi meszne i kol\u0119d\u0119, a do niedawna tak\u017ce wszystkie op\u0142aty stu\u0142y.\n\nCzy ewangelik\u00f3w usuni\u0119to si\u0142\u0105, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie. Opis z 1784 roku twierdzi, \u017ce \u201ezostali oni z posiadania tego ko\u015bcio\u0142a, a tak\u017ce pozosta\u0142ych po wsiach, przemoc\u0105 wyparci przez Polak\u00f3w, ich duchowni wygnani, a ko\u015bcio\u0142y oddane duchowie\u0144stwu rzymskokatolickiemu, kt\u00f3re trzyma je do dzi\u015b, cho\u0107 wsie wszystkie, poza jedn\u0105, maj\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w samych ewangelickich\u201d. Lemcke pisze, \u017ce \u201ekatolicki ju\u017c rz\u0105d krajowy si\u0142\u0105 usun\u0105\u0142 ewangelik\u00f3w z ko\u015bcio\u0142\u00f3w\u201d, a nowsze opracowanie powtarza za starsz\u0105 literatur\u0105, \u017ce protestant\u00f3w wyp\u0119dzi\u0142 z probostwa oddzia\u0142 \u017co\u0142nierzy wojewody pomorskiego Dzia\u0142y\u0144skiego. Wydawca dokument\u00f3w obu ziem odrzuci\u0142 w 1911 roku dwa twierdzenia powtarzane za dziewi\u0119tnastowieczn\u0105 monografi\u0105 Cramera. \u017be oficja\u0142 Judycki wyp\u0119dzi\u0142 z Bytowa obu pastor\u00f3w \u2014 \u201enie ma to \u017cadnej podstawy\u201d: i Georgius Flos, i Lucas Vanselow mieszkali tu a\u017c do \u015bmierci, co po\u015bwiadczaj\u0105 ich listy z lat 1643, 1648 i 1650 oraz supliki wdowy i dzieci Vanselowa z 1665 roku. \u017be za\u015b ewangelik\u00f3w wyp\u0119dzi\u0142o z fary si\u0142\u0105 wojsko polskie \u2014 \u201enie wiem, sk\u0105d to zaczerpni\u0119to; niczego w tej sprawie nie zdo\u0142a\u0142em ustali\u0107\u201d. Wersja o wyp\u0119dzeniu si\u0142\u0105 nie jest jednak dziewi\u0119tnastowiecznym dopowiedzeniem: pojawia si\u0119 ju\u017c w druku z 1784 roku.\n\nJak blisko siebie \u017cy\u0142y w Bytowie obie wsp\u00f3lnoty, pokazuje list, kt\u00f3ry 8 grudnia 1653 roku wys\u0142a\u0142 z zamku bytowskiego do oficja\u0142a gda\u0144skiego szlachcic Garczy\u0144ski. Skar\u017cy si\u0119 w nim, \u017ce ci\u0119\u017cko by\u0142o przez ca\u0142y rok mieszka\u0107 \u201ez domniemanym pleban\u0119m k\u017ci\u0119dz\u0119m Klugoskim\u201d, a jego kazania nie s\u0142u\u017c\u0105 poprawie \u017cycia, \u201etylko iako mu si\u0119 klaniac y przed nim czapki zdeymowac mai\u0105\u201d. Prosi wi\u0119c o pozwolenie, by trzyma\u0107 w\u0142asnego kap\u0142ana i odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa w zamkowej kaplicy, bo inaczej \u2014 pisze wprost \u2014 \u201eprzysz\u0142oby mi cum protestatione coram Deo y w kosciele nie bywac, albo do Luterskiego chodzic\u201d. Dla katolickiego szlachcica zb\u00f3r by\u0142 wi\u0119c realn\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105. List przechowuje Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku. Wizytacja z 4 grudnia 1686 roku zapisa\u0142a, \u017ce miasto jest pe\u0142ne luteran\u00f3w, a katolik\u00f3w w ca\u0142ej parafii \u2014 obejmuj\u0105cej miasto i dziesi\u0119\u0107 wsi \u2014 by\u0142o oko\u0142o czterdziestu; zabudowa\u0144 parafialnych nie by\u0142o wcale, a parafi\u0119 obs\u0142ugiwa\u0142 proboszcz z Niezabyszewa.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 jako lutera\u0144ska \u015bwi\u0105tynia Kaszub\u00f3w i jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pogrzebowy niemieckiej gminy miejskiej. Patronat nad bytowsk\u0105 parafi\u0105 ewangelick\u0105 sprawowa\u0142 magistrat. Inwentarz z 1911 roku zapisa\u0142, \u017ce kaplica \u015bwi\u0119tego Jerzego s\u0142u\u017cy\u0142a \u201eszczeg\u00f3lnie dla m\u00f3wi\u0105cych po polsku ewangelik\u00f3w z gmin wiejskich\u201d. Nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie po kaszubsku potwierdza przypis do akt z 1641 roku, a spis z 1798 roku nazywa t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wprost \u201epolskim ko\u015bcio\u0142em lutera\u0144skim\u201d, stoj\u0105cym poza miastem, w odr\u00f3\u017cnieniu od \u201eko\u015bcio\u0142a niemieckiego\u201d w ratuszu. Byt\u00f3w mia\u0142 wi\u0119c przez p\u00f3\u0142tora wieku dwie ewangelickie gminy j\u0119zykowe i dwa domy Bo\u017ce: niemiecki w murach i kaszubski za murami. W\u015br\u00f3d bytowskich duchownych by\u0142 i Szymon Krofey, autor wydanego w Gda\u0144sku w 1586 roku kancjona\u0142u \u201eDuchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynszich naboznich m\u0119zow\u201d (\ud83d\udfe1 ostatnie s\u0142owo tytu\u0142u F. Tetzner podaje jako \u00bbmezow\u00ab, tytu\u0142 wydania fototypicznego R. Olescha z 1958 roku \u2014 jako \u00bbm\u0119zow\u00ab) \u2014 najstarszego zachowanego druku w j\u0119zyku kaszubskim. Mieszka\u0144cy Bytowa nazywali t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i otaczaj\u0105cy j\u0105 cmentarz po prostu kaszubskimi. W podaniach spisanych w 1920 roku przez nauczyciela Waltera Kellera zakl\u0119ta panna ka\u017ce nie\u015b\u0107 si\u0119 \u201ena kaszubski cmentarz przy mie\u015bcie\u201d, a w innym podaniu trzy panny trzeba przez trzy kolejne noce zanie\u015b\u0107 \u201edo kaszubskiego ko\u015bcio\u0142a\u201d. Ten sam zbi\u00f3r zachowa\u0142 te\u017c podanie o powstaniu ko\u015bcio\u0142a: mieszczanin, kt\u00f3ry o p\u00f3\u0142nocy wezwa\u0142 na wzg\u00f3rzu z\u0142ego ducha i ledwie uszed\u0142 z \u017cyciem, kaza\u0142 w tym miejscu wznie\u015b\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142, do kt\u00f3rego odt\u0105d wprowadzi\u0142y si\u0119 duchy dobre. Kto obejdzie go trzykrotnie mi\u0119dzy jedenast\u0105 a p\u00f3\u0142noc\u0105, ma zobaczy\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rz\u0119si\u015bcie o\u015bwietlon\u0105, a z zewn\u0105trz bywa o tej porze s\u0142ycha\u0107 wielki szum.\n\nNajstarsza ksi\u0119ga ko\u015bcielna bytowskiej gminy ewangelickiej zaczyna\u0142a si\u0119 latami 1678 i 1679, a otwiera\u0142a j\u0105 \u0142aci\u0144ska sentencja: \u201eRok 1679, kt\u00f3ry przynosi szkod\u0119 tyranii diab\u0142a, wi\u0119kszego ni\u017c my, zacz\u0119li\u015bmy w bardzo ma\u0142ej nadziei i bardzo wielkim strachu \u2014 my, kt\u00f3rzy pomocy oczekujemy od samego Chrystusa i kt\u00f3rzy m\u00f3wimy: o Jezu, pom\u00f3\u017c\u201d. Ksi\u0119gi tej o ma\u0142o nie stracono na zawsze: przez niedbalstwo duchownego albo ko\u015bcielnego od\u0142o\u017cono j\u0105 jako \u201ebezwarto\u015bciowe rupiecie\u201d i wyrzucono gdzie\u015b mi\u0119dzy 1858 a 1892 rokiem. Jeszcze w 1858 roku korzysta\u0142 z niej autor dziej\u00f3w ziem l\u0119borskiej i bytowskiej, ale gdy w 1892 roku zbierano od duchownych Pomorza ankiety o ksi\u0119gach metrykalnych, z Bytowa podano ju\u017c tylko rejestry chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i pogrzeb\u00f3w od 1774 roku. Odnalaz\u0142a si\u0119 i zosta\u0142a opisana dopiero w 1931 roku.\n\nW tej ksi\u0119dze pogrzeb ma swoj\u0105 taryf\u0119, a taryfa \u2014 swoj\u0105 wymow\u0119. Przy zwyk\u0142ym poch\u00f3wku bi\u0142 jeden dzwon przez wyznaczony czas; dro\u017cej kosztowa\u0142o jednorazowe uderzenie w oba dzwony, jeszcze dro\u017cej dwukrotne, najdro\u017cej trzykrotne. Raz zapisano w niej kr\u00f3tko: \u201enie \u015bpiewano, nie dzwoniono\u201d. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c zapis z 7 lutego 1753 roku o mieszczaninie i sukienniku Joachimie Kriegerze, kt\u00f3ry zamarz\u0142 pod Rekenbergiem, wracaj\u0105c pijany z Pomyska: pochowano go na cmentarzu \u201eprzy jednej pie\u015bni, bez kazania\u201d \u2014 i to dopiero na czyje\u015b wstawiennictwo; nazwisko or\u0119downika jest w r\u0119kopisie nieczytelne.\n\nLatem i jesieni\u0105 1732 roku Byt\u00f3w ogl\u0105da\u0142 co\u015b, czego nie ogl\u0105da\u0142 nigdy wcze\u015bniej ani p\u00f3\u017aniej: sze\u015b\u0107 transport\u00f3w ewangelickich wygna\u0144c\u00f3w z arcybiskupstwa salzburskiego. Miasto by\u0142o ostatnim punktem brandenburskim przed granic\u0105 Prus Polskich, wi\u0119c cho\u0107 g\u0142\u00f3wny szlak bieg\u0142 na p\u00f3\u0142noc przez S\u0142upsk, cz\u0119\u015b\u0107 kolumn kierowano t\u0119dy. Przysz\u0142y 10 sierpnia, 5 i 6 wrze\u015bnia, 19 wrze\u015bnia, 2 i 7 pa\u017adziernika, 9 pa\u017adziernika, a 27 i 28 pa\u017adziernika stan\u0105\u0142 tu transport komisarza Megandera, licz\u0105cy tysi\u0105c sze\u015b\u0107dziesi\u0105t os\u00f3b. Za ka\u017cdym razem powtarza\u0142 si\u0119 ten sam obrz\u0119d: dwaj duchowni ewangeliccy, rektor i ca\u0142a szko\u0142a wychodzili procesyjnie na pole przed miastem \u2014 19 wrze\u015bnia z latarniami, bo zapad\u0142 ju\u017c zmrok \u2014 i \u015bpiewano \u201eErhalt uns, HErr, bey deinem Wort\u201d oraz \u201eWer nur den lieben GOtt l\u00e4st walten\u201d. Najstarszy z bytowskich duchownych, Jac. H\u00e4velcke, wita\u0142 przyby\u0142ych s\u0142owami z Ksi\u0119gi Rodzaju: \u201eWejd\u017a, b\u0142ogos\u0142awiony Pana\u201d. Kwatery rozdzielano na rynku wed\u0142ug bilet\u00f3w, obiad wydawano w ratuszu, a do sto\u0142u us\u0142ugiwali rajcy. Niekt\u00f3rzy Salzburczycy przyst\u0105pili do Wieczerzy Pa\u0144skiej razem z gmin\u0105 bytowsk\u0105, kandydat teologii prowadzi\u0142 dla nich w ko\u015bciele godzin\u0119 modlitwy i katechizacj\u0119. Zapytani, czy rozumiej\u0105 tutejszych duchownych, Salzburczycy odpowiedzieli: \u201eJa wohl, wir k\u00f6nnen sie besser verstehen, als wenn sonst jemand zu uns redet\u201d \u2014 \u201eowszem, rozumiemy ich lepiej ni\u017c kogokolwiek, kto do nas m\u00f3wi\u201d.\n\nNie wszyscy Salzburczycy ruszyli z Bytowa dalej. W\u015br\u00f3d wygna\u0144c\u00f3w szerzy\u0142a si\u0119 ospa i cz\u0119\u015b\u0107 z nich zosta\u0142a tu na zawsze. Dziennik komisarza Megandera przekazuje jedno imi\u0119: Magdalena Unterberger, lat trzy, zmar\u0142a w Bytowie 26 pa\u017adziernika 1732 roku. Najstarsza ksi\u0119ga ko\u015bcielna, jak odnotowa\u0142 Winguth, zapisa\u0142a te\u017c chrzest dziecka emigrant\u00f3w \u2014 ojcem chrzestnym by\u0142 komisarz transportu Matthias Erdmann Ottermann.\n\nNekropolia by\u0142a dwuwyznaniowa: ewangelicy zajmowali wi\u0119kszo\u015b\u0107 terenu, katolicy \u2014 zachodni stok. W pierwszej po\u0142owie XIX wieku nekropoli\u0119 poszerzono ku dzisiejszej ulicy Nad Boruj\u0105. Chowano tu mieszczan i pastor\u00f3w, mi\u0119dzy innymi w grobowcu rodziny Dramburg\u00f3w \u2014 fundator\u00f3w organ\u00f3w z 1843 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w mie\u015bcie 4357 ewangelik\u00f3w, 617 katolik\u00f3w, 60 innych chrze\u015bcijan i 336 \u017byd\u00f3w; S\u0142ownik geograficzny notuje przy Bytowie miejsk\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105.\n\nNa mapach da si\u0119 prze\u015bledzi\u0107, jak zasi\u0119g cmentarza si\u0119 kurczy\u0142. Na mapie topograficznej w skali 1:25 000 (arkusz 532 B\u00fctow, w p\u00f3\u017aniejszej numeracji 1870; zdj\u0119cie topograficzne z 1875 roku, wydanie z 1877 roku), reprodukowanej w roczniku muzealnym pod podpisem \u201eMapa Bytowa z 1877 roku\u201d, na po\u0142udniowy zach\u00f3d od \u015bredniowiecznego miasta rysuje si\u0119 du\u017ca, ogrodzona dzia\u0142ka wype\u0142niona rz\u0119dami krzy\u017cyk\u00f3w i podpisana skr\u00f3tem *Khf.*, z bry\u0142\u0105 ko\u015bcio\u0142a w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej. Ma oko\u0142o stu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w szeroko\u015bci oraz trzystu metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci i obejmuje ca\u0142y obszar po obu stronach ulicy cmentarnej (*Kirchhofsweg*, dzi\u015b ulica Kardyna\u0142a Josyfa Slipyja), czyli tyle, ile dzi\u015b zajmuj\u0105 park i wzg\u00f3rze wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, a nie tylko teren przy samym ko\u015bci\u00f3\u0142ku. Na planie z 1906 roku cmentarz zaznaczono ju\u017c tylko w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej, na wzg\u00f3rzu \u2014 ale za to z wyra\u017an\u0105 adnotacj\u0105 *Evang. Friedhof*, kt\u00f3ra nie pozostawia w\u0105tpliwo\u015bci co do wyznania. Ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 zamyka od wschodu dzisiejszy plac Szymona Krofeya, dawny Bismarck Platz, a od zachodu koryto rzeki Borui.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia miasto jako siedzib\u0119 parafii z dwiema posadami pastorskimi, B\u00fctow-West i B\u00fctow-Ost, i przy ka\u017cdej podaje 5208 dusz. Pastorami byli Wilhelm Range i Konrad Kob. Wed\u0142ug relacji na blogu podr\u00f3\u017cniczym \u201etourtheworldpl\u201d (2020) po wojnie, gdy ludno\u015b\u0107 niemiecka opu\u015bci\u0142a te tereny, cmentarz zacz\u0105\u0142 systematycznie popada\u0107 w ruin\u0119. Herbert v. Schmude, kt\u00f3ry by\u0142 w Bytowie w po\u0142owie 1974 roku, zapisa\u0142, \u017ce przyjecha\u0142 \u201eniestety za p\u00f3\u017ano, by uratowa\u0107 od zag\u0142ady inskrypcje nagrobne sk\u0105pych resztek na starym cmentarzu ewangelickim przy ko\u015bciele na g\u00f3rze. Da\u0142o si\u0119 jeszcze zanotowa\u0107 tylko kilka zapomnianych tablic. Wszystkie pozosta\u0142e by\u0142y ju\u017c rozbite i w wi\u0119kszo\u015bci wywiezione albo zakopane\u201d. Odczyta\u0142 dziewi\u0119\u0107 inskrypcji \u2014 w\u015br\u00f3d nich inskrypcj\u0119 ko\u015bcielnego, opisanego jako \u201eod ko\u015bcio\u0142a na g\u00f3rze\u201d. I doda\u0142 prognoz\u0119, kt\u00f3ra wtedy dotyczy\u0142a wszystkich: \u201eTen los grozi wkr\u00f3tce wszystkim cmentarzom ewangelickim, min\u0119\u0142o bowiem trzydzie\u015bci lat od ostatniego poch\u00f3wku\u201d. Nowy cmentarz ewangelicki Bytowa mia\u0142 w 1974 roku wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia \u2014 sta\u0142a tam jeszcze pewna liczba krzy\u017cy, kamieni i tablic, cz\u0119\u015bciowo trudno dost\u0119pnych, zaro\u015bni\u0119tych krzewami i \u017ale czytelnych tam, gdzie napisy by\u0142y na zardzewia\u0142ym metalu. Wed\u0142ug bloga \u201etourtheworldpl\u201d w latach osiemdziesi\u0105tych ca\u0142y teren cmentarza przekszta\u0142cono w park miejski. Wed\u0142ug artyku\u0142\u00f3w w \u201eNaszym Pomorzu\u201d (B. Hapke, 2006; M. Kwa\u015bkiewicz, 2019) w 1982 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 odkupi\u0142a od Polskiego Ko\u015bcio\u0142a Metodystycznego Kuria Biskupia w Koszalinie, a przej\u0119\u0142a go spo\u0142eczno\u015b\u0107 ukrai\u0144ska; remont zako\u0144czono w 1989 roku i w tym samym roku biskup Jan Martyniak po\u015bwi\u0119ci\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako cerkiew greckokatolick\u0105. W 2018 roku, przy zagospodarowaniu zespo\u0142u parkowo-cmentarnego, przeprowadzono tu archeologiczne badania ratownicze w formie nadzoru i utworzono lapidarium, a w 2019 roku ods\u0142oni\u0119to pomnik \u015bwi\u0119tego Jerzego.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wersji o ko\u015bciele wzniesionym czy odnowionym przez gmin\u0119 ewangelick\u0105 w po\u0142owie XVI wieku nie da si\u0119 pogodzi\u0107 z relacj\u0105 Fankidejskiego, wed\u0142ug kt\u00f3rej w tym samym stuleciu \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a za stodo\u0142\u0119. Liczby Salzburczyk\u00f3w pochowanych w Bytowie s\u0105 rozbie\u017cne: \u201eAusf\u00fchrliche Historie derer Emigranten\u201d z 1733 roku pisze o ponad trzydziestu osobach, dzieciach i starcach, kt\u00f3re \u201etu te\u017c le\u017c\u0105 pochowane\u201d, natomiast E. Winguth, czytaj\u0105c najstarsz\u0105 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 bytowskiej gminy ewangelickiej, doliczy\u0142 si\u0119 dwadzie\u015bciorga dzieci, w tym dwana\u015bciorga w ci\u0105gu czternastu dni; zaraza przesz\u0142a potem na dzieci bytowskich mieszczan. Rozbie\u017cna jest te\u017c data przej\u0119cia ko\u015bcio\u0142a przez grekokatolik\u00f3w: autor bloga \u201etourtheworldpl\u201d (2020) podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 cerkwi\u0105 greckokatolick\u0105 w 1950 roku, natomiast B. Hapke i M. Kwa\u015bkiewicz wi\u0105\u017c\u0105 to z wykupem w 1982 roku i uko\u0144czeniem remontu w 1989 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d, nr 20, Byt\u00f3w 2019 \u2014 artyku\u0142 o parku i wzg\u00f3rzu \u015bwi\u0119tego Jerzego w \u015bwietle bada\u0144 archeologicznych; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 231; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Pawe\u0142 Szczepanik, \u201ePark i wzg\u00f3rze \u015bw. Jerzego w Bytowie w \u015bwietle wynik\u00f3w najnowszych bada\u0144 archeologicznych\u201d, [w:] \u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d, nr 20, Byt\u00f3w 2019, s. 43\u201345, 62; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 532 (p\u00f3\u017aniej 1870) B\u00fctow, K\u00f6nigl. Preuss. Landes-Aufnahme 1875, wydanie 1877 (mapywig.org, kolekcja 025K_TK25) \u2014 reprodukcja jako rycina 2 w powy\u017cszym artykule; Plan miasta Bytowa z 1906 roku, [za:] J. Chojecka (red.), \u201ePlany miast w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Koszalinie\u201d, Koszalin 2012, s. 29 \u2014 reprodukcja jako rycina 1 w powy\u017cszym artykule; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 123, tabl. 28 (plan miasta z oko\u0142o 1800 roku z podpisem \u201eDie Berg Kirche\u201d); Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz Byt\u00f3w miasto, pozycje 64 i 71; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1870 (dawny 532) B\u00fctow, wydanie Preu\u00dfische Landesaufnahme 1877, pojedyncze uzupe\u0142nienia 1928; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 776\u2013777, 781, 799, 804\u2013807 i 863\u2013864; A. Kucner, \u201eDzieje polityczne L\u0119borka i Bytowa w latach 1454\u20131637\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodni\u201d 1989, nr 2, s. 99\u2013100; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1041; E. Winguth, \u201eDas \u00e4lteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in B\u00fctow\u201d (1931), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; [Ch. Sancke], \u201eAusf\u00fchrliche Historie derer Emigranten oder vertriebenen Lutheraner aus dem Ertz-Bi\u00dfthum Saltzburg\u201d, cz. 3, Leipzig 1733, przedruk w: F. Str\u00f6fer, \u201eMarschz\u00fcge der Angesessenen\u201d, Salzburger Verein, Bielefeld 1995; zestawienie K.-D. Kreplina \u201eDie Salzburger Emigranten in B\u00fctow\u201d, 2010; H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101; H. v. Schmude, \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); W. Keller, \u201eVolkssagen aus Stadt und Kreis B\u00fctow in Pommern\u201d, B\u00fctow 1920, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d; przedruk: \u201eUnvergessene Heimat\u201d nr 6, Frankenberg 1969; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 185; A. R. Sikora, \u201ePrzek\u0142ady tekst\u00f3w biblijnych na kaszubski. Historia. Stan aktualny. Perspektywy\u201d, \u201eScripta Biblica et Orientalia\u201d 5 (2013), s. 131; B. Hapke, \u201eZa\u0142o\u017cenie i rozw\u00f3j ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego w Bytowie\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 8 (2006), s. 91\u201392; M. Kwa\u015bkiewicz, \u201eProtestanckie \u015blady w kulturowej przestrzeni Bytowa\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 20 (2019), s. 20; \u201eByt\u00f3w i historia jego nieistniej\u0105cych cmentarzy\u201d, blog \u201etourtheworldpl\u201d, 7 lipca 2020 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie i katolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Byt\u00f3w i historia jego nieistniej\u0105cych cmentarzy \u2014 tourtheworldpl","url":"https://tourtheworldpl.blogspot.com/2020/07/bytow-nieistniejace-cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 231","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d, nr 20, Byt\u00f3w 2019","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pawe\u0142 Szczepanik, \u201ePark i wzg\u00f3rze \u015bw. Jerzego w Bytowie w \u015bwietle wynik\u00f3w najnowszych bada\u0144 archeologicznych\u201d, [w:] \u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d, nr 20, Byt\u00f3w 2019, s. 43\u201345, 62","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 532 B\u00fctow, wydanie 1870, druk 1877 (mapywig.org, kolekcja 025K_TK25) \u2014 reprodukcja jako rycina 2 w powy\u017cszym artykule","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Plan miasta Bytowa z 1906 roku, [za:] J. Chojecka (red.), \u201ePlany miast w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Koszalinie\u201d, Koszalin 2012, s. 29 \u2014 reprodukcja jako rycina 1","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, tabl. 28 (plan miasta z oko\u0142o 1800 roku z podpisem \u201eDie Berg Kirche\u201d)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz Byt\u00f3w miasto, pozycje 64 i 71","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu z 15 czerwca 2026 roku (powiaty l\u0119borski i bytowski)","tytul_przed_2026_10_11":"DOSSIER: weryfikacja atlasu \u2014 PARTIA 7 (pow. l\u0119borski i bytowski), 15 czerwca 2026, wiersz CM-0444","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1870 (dawny 532) B\u00fctow, wydanie Preu\u00dfische Landesaufnahme 1877, pojedyncze uzupe\u0142nienia 1928","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Plan miasta Bytowa z 1906 roku, [za:] J. Chojecka (red.), \u201ePlany miast w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Koszalinie\u201d, Koszalin 2012, s. 29 \u2014 reprodukcja jako rycina 1 w powy\u017cszym artykule","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Kucner, \u201eDzieje polityczne L\u0119borka i Bytowa w latach 1454\u20131637\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodni\u201d 1989, nr 2","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"przedruk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"E. Winguth, \u201eDas \u00e4lteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in B\u00fctow\u201d (1931), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte","url":""},{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"[Ch. Sancke], \u201eAusf\u00fchrliche Historie derer Emigranten oder vertriebenen Lutheraner aus dem Ertz-Bi\u00dfthum Saltzburg\u201d, cz. 3, Leipzig 1733, przedruk w: F. Str\u00f6fer, \u201eMarschz\u00fcge der Angesessenen\u201d, Salzburger Verein, Bielefeld 1995","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"J. M. Teubner, \u201eAusf\u00fchrliche Historie der Salzburger Emigration\u201d, cz. 3, Lipsk 1733, przedruk w: F. Str\u00f6fer, \u201eMarschz\u00fcge der Angesessenen\u201d, Salzburger Verein, Bielefeld 1995; zestawienie K.-D. Kreplina \u201eDie Salzburger Emigranten in B\u00fctow\u201d, 2010"},{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"zestawienie K.-D. Kreplina \u201eDie Salzburger Emigranten in B\u00fctow\u201d, 2010","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"J. M. Teubner, \u201eAusf\u00fchrliche Historie der Salzburger Emigration\u201d, cz. 3, Lipsk 1733, przedruk w: F. Str\u00f6fer, \u201eMarschz\u00fcge der Angesessenen\u201d, Salzburger Verein, Bielefeld 1995; zestawienie K.-D. Kreplina \u201eDie Salzburger Emigranten in B\u00fctow\u201d, 2010"},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101, oraz \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, tam\u017ce, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179"},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"H. v. Schmude, \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101, oraz \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, tam\u017ce, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"zbi\u00f3r poda\u0144","tytul":"W. Keller, \u201eVolkssagen aus Stadt und Kreis B\u00fctow in Pommern\u201d, B\u00fctow 1920, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d; przedruk: \u201eUnvergessene Heimat\u201d nr 6, Frankenberg 1969","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022, uchwa\u0142a nr IV/25/2019 Rady Miejskiej w Bytowie z dnia 23 stycznia 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 747, s. 58","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=747"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. R. Sikora, \u201ePrzek\u0142ady tekst\u00f3w biblijnych na kaszubski. Historia. Stan aktualny. Perspektywy\u201d, \u201eScripta Biblica et Orientalia\u201d 5 (2013), s. 131 (przypis 5: tytu\u0142 wydania fototypicznego kancjona\u0142u Krofeya, wyd. R. Olesch, K\u00f6ln\u2013Graz 1958)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 185","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"B. Hapke, \u201eZa\u0142o\u017cenie i rozw\u00f3j ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego w Bytowie\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 8 (2006), s. 91\u201392","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Kwa\u015bkiewicz, \u201eProtestanckie \u015blady w kulturowej przestrzeni Bytowa\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 20 (2019), s. 20","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0444","image_url":"/static/atlas/foto/bytow_sw_jerzego/cerkiew_sw_jerzego_od_pd.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16565,"lng":17.48396,"name_de":"Evangelischer Friedhof B\u00fctow (an der Bergkirche St. Georg) \u2014 nazwa niepewna","name_pl":"Byt\u00f3w \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny na wzg\u00f3rzu \u015bw. Jerzego, na po\u0142udniowy zach\u00f3d od \u015bredniowiecznego Bytowa (B\u00fctow, Kreis B\u00fctow, Prowincja Pomorze). Powsta\u0142 przy kaplicy z 1490 r. (fundacja Gertrudy Blome); w po\u0142. XVI w. gmina ewangelicka wznios\u0142a tu ko\u015bci\u00f3\u0142 zwany Bergkirche (obecny budynek 1675, remont 1843), u\u017cytkowany jako lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 Kaszub\u00f3w oraz ko\u015bci\u00f3\u0142 pogrzebowy niemieckiej gminy miejskiej. Nekropolia by\u0142a dwuwyznaniowa: ewangelicy zajmowali wi\u0119kszo\u015b\u0107 terenu, katolicy zachodni stok; w 1. po\u0142. XIX w. poszerzona ku ul. Nad Boruj\u0105. Chowano tu mieszczan i pastor\u00f3w (m.in. grobowiec rodziny Dramburg, fundator\u00f3w organ\u00f3w 1843). Po 1945 r., wraz z wysiedleniem ewangelik\u00f3w, zdewastowany \u2014 do lat 60. przetrwa\u0142y fragmenty nagrobk\u00f3w, krzy\u017cy i ogrodzenia. W latach 80. teren przekszta\u0142cono w park, a ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 cerkwi\u0105 greckokatolick\u0105. W 2018 r. utworzono lapidarium, w 2019 r. ods\u0142oni\u0119to pomnik \u015bw. Jerzego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Byt\u00f3w i historia jego nieistniej\u0105cych cmentarzy / Wikipedia: Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat bytowski","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_bytowski"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0445","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.16565,"lng":17.48396,"name_de":"Friedhof an der Bergkirche St. Georg (evangelischer/gemischter Begr\u00e4bnisplatz), B\u00fctow","name_pl":"Byt\u00f3w \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Byt\u00f3w, po niemiecku B\u00fctow, by\u0142 miastem powiatowym w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, w ziemi l\u0119borsko-bytowskiej \u2014 okolicy o przewadze ludno\u015bci ewangelickiej, w kt\u00f3rej osobnym zjawiskiem byli Kaszubi ewangeliccy. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, wzniesiony w latach 1848\u20131854, jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej i \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela przy ulicy Jana Paw\u0142a II 16. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego decyzj\u0105 z 10 lipca 2007 roku pod numerem A-1809; wykaz opisuje go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, obecnie rzymskokatolicki parafialny, i datuje na lata 1848\u20131854. Nie nale\u017cy go myli\u0107 z bytowskim ko\u015bcio\u0142em na wzg\u00f3rzu \u015bwi\u0119tego Jerzego, dzi\u015b cerkwi\u0105 greckokatolick\u0105.\n\nS\u0142upszczanin Bartholom\u00e4us Swawe, od 1545 roku pierwszy ewangelicki biskup kamie\u0144ski, zarz\u0105dza\u0142 po 1549 roku maj\u0105tkiem w Bytowie. Reformacja obj\u0119\u0142a miasto w wieku szesnastym. Wed\u0142ug Macieja Kwa\u015bkiewicza (\u201eNasze Pomorze\u201d 20, 2019, s. 13\u201314) w 1557 roku rada miejska przej\u0119\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny za przyzwoleniem biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Jana Drohojowskiego. O prawo powo\u0142ania pierwszego pastora spierali si\u0119 ksi\u0105\u017c\u0119, kt\u00f3ry przypuszczalnie chcia\u0142 Jana Klugego, i rada, kt\u00f3ra optowa\u0142a za Joelem Poltzinem; sp\u00f3r rozstrzygn\u0105\u0142 Zygmunt August na korzy\u015b\u0107 rady. Patronat nad bytowsk\u0105 parafi\u0105 ewangelick\u0105 sprawowa\u0142 magistrat. Wykaz duchownych Pomorza Ernsta M\u00fcllera otwiera Johann Kluge, wpisany bez lat urz\u0119dowania, z odes\u0142aniem do Dar\u0142owa. Tam M\u00fcller podaje, \u017ce by\u0142 synem doktora Jakuba, pomorskiego lekarza przybocznego, studiowa\u0142 teologi\u0119 i medycyn\u0119, zosta\u0142 pastorem w Bytowie, a w 1550 roku \u017cy\u0142 w Dar\u0142owie jako archidiakon. Jak ta wiadomo\u015b\u0107 ma si\u0119 do sporu o pierwszego pastora, \u017ar\u00f3d\u0142a nie wyja\u015bniaj\u0105. Drugi w wykazie jest Joel Poltzin \u2014 bytowianin, ucze\u0144 szko\u0142y w S\u0142upsku (M\u00fcller opatruje t\u0119 wiadomo\u015b\u0107 znakiem zapytania), od 1553 roku student w Wittenberdze, kt\u00f3ry w 1577 roku sporz\u0105dzi\u0142 matryku\u0142\u0119 ko\u015bcieln\u0105; dalej wykaz prowadzi szereg pastor\u00f3w a\u017c do 1910 roku.\n\nSzymon Krofey, urodzony oko\u0142o 1550 roku w D\u0105biu jako syn so\u0142tysa, by\u0142 w 1569 roku miejskim pisarzem, duchownym i nauczycielem, a potem proboszczem. Jego nast\u0119pcy, Jan Kluge i Jakub Schr\u00f6der, nie nauczali ju\u017c po polsku. Jedyny zachowany egzemplarz \u201eDuchownych pie\u015bni\u201d Krofeya z 1586 roku przechowuje Biblioteka Uniwersytecka w Greifswaldzie (sygnatura Archiv F u. H 64300).\n\nZygmunt Szultka uzupe\u0142ni\u0142 ten \u017cyciorys. Krofey studiowa\u0142 nie tylko w Wittenberdze, gdzie wpisano go do matryku\u0142y w 1567 roku, lecz tak\u017ce w Kr\u00f3lewcu: 7 czerwca 1574 roku, ju\u017c jako duchowny, trafi\u0142 do matryku\u0142y tamtejszego uniwersytetu jako \u201eSimon Krafeus, Bithohoffianus\u201d (form\u0119 \u201eKrafeus\u201d Szultka uwa\u017ca za omy\u0142k\u0119 wydawcy matryku\u0142y zamiast \u201eKrofeus\u201d) i ui\u015bci\u0142 op\u0142at\u0119 ni\u017csz\u0105 od tej, jak\u0105 p\u0142aci\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 student\u00f3w. Forma \u201eBithohoffianus\u201d wskazuje zdaniem Szultki nie tylko na pochodzenie z Bytowa, lecz tak\u017ce na szczeg\u00f3lny zwi\u0105zek z bytowskim dworem, czyli zamkiem. Wed\u0142ug Szultki w 1577 roku proboszczem w Bytowie by\u0142 jeszcze Joel Poltzin, a w 1590 roku ju\u017c Jan Kluge; Krofey obj\u0105\u0142 probostwo po 1577 roku, zdaniem Szultki przypuszczalnie w 1579 roku i sprawowa\u0142 je do \u015bmierci, kt\u00f3ra nast\u0105pi\u0142a przed 1590 rokiem. Ksi\u0105\u017c\u0119 szczeci\u0144ski Filip II (panowa\u0142 w latach 1606\u20131618) w li\u015bcie do brata, ksi\u0119cia Franciszka I, kt\u00f3ry rezydowa\u0142 na zamku w Bytowie, prosi\u0142 o przys\u0142anie wendyjskich katechizm\u00f3w i \u015bpiewnik\u00f3w wydanych przez bytowskiego duchownego, bo chcia\u0142 je mie\u0107 w swojej bibliotece. Ten list jest dla Szultki jednym z argument\u00f3w, \u017ce Krofey wyda\u0142 opr\u00f3cz \u015bpiewnika tak\u017ce polski przek\u0142ad Ma\u0142ego katechizmu Lutra; edycj\u0119 t\u0119, prawdopodobnie z 1586 roku lub wcze\u015bniejsz\u0105, uwa\u017ca on za prawie pewn\u0105. Zachowa\u0142a si\u0119 edycja z 1758 roku, zatytu\u0142owana \u2014 w brzmieniu podanym przez Adama R. Sikor\u0119 \u2014 \u201eCwic\u017aenie Katechismowe, przez Pytania y Odpowiedzi, wed\u0142ug Przet\u0142umaczenia Szymona Krofej\u00e1, Na Z\u0105d\u00e1nie wielu pobo\u017anych serc do Druku podane Roku pa\u0144skiego 1758\u201d; Szultka nazywa j\u0105 drug\u0105 edycj\u0105. Wed\u0142ug Sikory usuni\u0119to w niej w du\u017cej mierze cechy kaszubskie i wprowadzono pisowni\u0119 \u00f3wczesnej polszczyzny (\u201eStudia Gnesnensia\u201d XXXI, 2017, s. 5\u201317). Nie nale\u017cy jej myli\u0107 z wydanym w tym samym roku w Gda\u0144sku Ma\u0142ym katechizmem Lutra w przek\u0142adzie Micha\u0142a Pontanusa (karta tytu\u0142owa: \u201eNowa Edycya [\u2026] w Gda\u0144sku Drukowa\u0142 Godfryd H\u00e1rtman Roku 1758\u201d; H. Kami\u0144ska, \u201eRoczniki Humanistyczne\u201d XX, 1972, z. 4, s. 19).\n\nPo 1637 roku, gdy lenno wr\u00f3ci\u0142o do Polski, kontrreformacja odda\u0142a katolikom ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, a duchownego lutera\u0144skiego usuni\u0119to. Zygmunt Szultka ujmuje ten prze\u0142om szerzej, ni\u017c zwyk\u0142o si\u0119 go opisywa\u0107 po stronie ko\u015bcielnej. Po w\u0142\u0105czeniu ziemi l\u0119borskiej i bytowskiej do Rzeczypospolitej Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu zwr\u00f3cono prawa, dobra i domy Bo\u017ce, kt\u00f3re utraci\u0142 wskutek wprowadzenia Reformacji przez ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich; przebudow\u0119 stosunk\u00f3w ko\u015bcielnych przeprowadzono \u201ew Bytowie z pomoc\u0105 wojska\u201d. Zarazem miejscowa szlachta \u2014 zw\u0142aszcza jej najubo\u017csza i najliczniejsza cz\u0119\u015b\u0107, pogardliwie zwana wcze\u015bniej \u201epankami\u201d \u2014 dosta\u0142a pe\u0142ni\u0119 praw szlachty polskiej. Jedno i drugie oznacza\u0142o, jak pisze Szultka, wielki awans spo\u0142eczny i polityczny oraz istotne przyspieszenie repolonizacji tej ziemi.\n\nAkcj\u0119 odbierania \u015bwi\u0105ty\u0144 luteranom ziemi bytowskiej uruchomi\u0142 list pasterski biskupa kujawskiego Macieja \u0141ubie\u0144skiego, wydany 15 kwietnia 1637 roku w Wolborzu. Dawa\u0142 on oficja\u0142owi gda\u0144skiemu Maciejowi Janowi Judyckiemu pe\u0142nomocnictwo, by \u201ewszystkie ko\u015bcio\u0142y odwiedza\u0107, odbiera\u0107, osadza\u0107 w nich proboszcz\u00f3w katolickich bez zw\u0142oki oraz spisywa\u0107 inwentarze i sprz\u0119t ko\u015bcielny\u201d. W Bytowie sprawa mia\u0142a przebieg zawi\u0142y. Ko\u015bci\u00f3\u0142 farny \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty sp\u0142on\u0105\u0142 wraz z ca\u0142ym miastem w 1629 roku, w niedziel\u0119 przed Wielkanoc\u0105, podpalony przez wojska cesarskie. Odbudowywan\u0105 na jego miejscu \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u015bwi\u0119tej Katarzyny biskup kaza\u0142 wyda\u0107 2 lutego 1639 roku, a pierwszego katolickiego proboszcza, Johanna Heydtmanna, uposa\u017cono 16 albo 18 marca tego roku gruntami i dochodami parafii ewangelickiej. Ugod\u0119 zawarto 9 lipca 1640 roku: miasto oddawa\u0142o ko\u015bci\u00f3\u0142, p\u0142aci\u0142o sto talar\u00f3w i dawa\u0142o sze\u015b\u0107 tysi\u0119cy cegie\u0142 na jego doko\u0144czenie, w zamian zachowuj\u0105c w nim godziny modlitwy \u2014 do odwo\u0142ania. Odwo\u0142anie przysz\u0142o szybko: biskup kaza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 opiecz\u0119towa\u0107, mieszczanie zerwali piecz\u0119cie i zaj\u0119li go z powrotem. Wed\u0142ug \u201eLandbuch des Herzogthums Pommern\u201d Heinricha Berghausa z 1874 roku przy ugodzie z 1640 roku magistrat Bytowa obieca\u0142 tak\u017ce wykupi\u0107 dzwony fary, zastawione za 600 floren\u00f3w po\u017cyczonych i wydanych na odbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a, a cechy \u2014 wstawi\u0107 w nim ka\u017cdy po jednym oknie; w zamian i one mog\u0142y odprawia\u0107 w odbudowanej \u015bwi\u0105tyni godziny modlitwy. Wed\u0142ug Cramera ewangelik\u00f3w wyp\u0119dzono potem si\u0142\u0105 zbrojn\u0105; Panske tego nie potwierdza. Berghaus w 1874 roku pisze, \u017ce gdy mieszczanie nie chcieli na \u017c\u0105danie Judyckiego odda\u0107 fary, spalonej w 1629 roku przez wojska cesarskie, oficja\u0142 wezwa\u0142 na pomoc wojewod\u0119 pomorskiego, kt\u00f3rego Berghaus nazywa \u201ePaul Dzialin-Dzialinsky\u201d, a polski oddzia\u0142 wyp\u0119dzi\u0142 ewangelik\u00f3w z ko\u015bcio\u0142a. Opiecz\u0119towanie Berghaus datuje na 1642 rok; zerwanie piecz\u0119ci sejmik pruski uzna\u0142 wed\u0142ug niego za obraz\u0119 biskupa i poleci\u0142 swoim pos\u0142om domaga\u0107 si\u0119 na sejmie surowej kary dla mieszka\u0144c\u00f3w Bytowa, po czym polski oddzia\u0142 ponownie zbrojnie wyp\u0119dzi\u0142 ewangelik\u00f3w z fary. Dnia 8 kwietnia 1643 roku kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw IV upomina\u0142 mieszczan, by doko\u0144czyli budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a i plebanii. W\u015br\u00f3d duchownych usuni\u0119tych w tych latach wykaz M\u00fcllera wymienia Georga Flosa, wyp\u0119dzonego przez katolik\u00f3w w 1637 roku, a potem przywo\u0142anego z powrotem przez magistrat; mia\u0142 on wkr\u00f3tce umrze\u0107 podczas zarazy. Czy Flosa w og\u00f3le wyp\u0119dzono, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie; ten sp\u00f3r przedstawia opis ko\u015bcio\u0142a na wzg\u00f3rzu \u015bwi\u0119tego Jerzego.\n\nSp\u00f3r o ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego sko\u0144czy\u0142 si\u0119 dla ewangelik\u00f3w pomy\u015blnie, i to na pi\u015bmie. W uroczystej ugodzie zawartej 27 wrze\u015bnia 1645 roku na zamku bytowskim, za po\u015brednictwem wojewody malborskiego Jakuba Wejhera, katolicki proboszcz Piotr Rosenstam przyzna\u0142 po przeprowadzonym dochodzeniu, \u017ce stary drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142ek na g\u00f3rze zawsze nale\u017ca\u0142 do gminy ewangelickiej i \u201eod samej fundacji, to jest od roku 1551, pozostawa\u0142 w jej nieprzerwanym posiadaniu\u201d. W tej samej ugodzie wojewoda obieca\u0142 wstawi\u0107 si\u0119 u biskupa, by mieszczanie mogli nadal odprawia\u0107 godziny modlitewne \u201enad bram\u0105 miejsk\u0105\u201d, dop\u00f3ki \u2014 po kolejnych po\u017carach \u2014 nie zbuduj\u0105 sobie oratorium nad ratuszem, jak w innych miastach Prus.\n\nJak blisko siebie \u017cy\u0142y w Bytowie obie wsp\u00f3lnoty, pokazuje list, kt\u00f3ry 8 grudnia 1653 roku wys\u0142a\u0142 z zamku bytowskiego do oficja\u0142a gda\u0144skiego szlachcic Garczy\u0144ski. Skar\u017cy si\u0119 w nim, \u017ce ci\u0119\u017cko by\u0142o przez ca\u0142y rok mieszka\u0107 \u201ez domniemanym pleban\u0119m k\u017ci\u0119dz\u0119m Klugoskim\u201d, a jego kazania nie s\u0142u\u017c\u0105 poprawie \u017cycia, \u201etylko iako mu si\u0119 klaniac y przed nim czapki zdeymowac mai\u0105\u201d. Prosi wi\u0119c o pozwolenie, by trzyma\u0107 w\u0142asnego kap\u0142ana i odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa w zamkowej kaplicy, bo inaczej \u2014 pisze wprost \u2014 \u201eprzysz\u0142oby mi cum protestatione coram Deo y w kosciele nie bywac, albo do Luterskiego chodzic\u201d. List przechowuje Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku.\n\nEwangelicy zbierali si\u0119 odt\u0105d w sali w bramie miejskiej, a oko\u0142o 1668 roku zbudowali z pomoc\u0105 Wielkiego Elektora oratorium w ratuszu. Opis Pomorza z 1784 roku notuje, \u017ce po\u015brodku bytowskiego rynku sta\u0142 kamienny budynek z wie\u017cyczk\u0105: w dolnej cz\u0119\u015bci od wschodu mie\u015bci\u0142 si\u0119 ratusz, od zachodu szko\u0142a miejska z mieszkaniem rektora, a g\u00f3rna cz\u0119\u015b\u0107 zawiera\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-lutera\u0144ski, zwany oratorium. Wizytacja katolicka z 4 grudnia 1686 roku zapisa\u0142a, \u017ce miasto jest pe\u0142ne luteran\u00f3w, a katolik\u00f3w w ca\u0142ej parafii \u2014 obejmuj\u0105cej miasto i dziesi\u0119\u0107 wsi \u2014 by\u0142o oko\u0142o czterdziestu. Zabudowa\u0144 parafialnych nie by\u0142o wcale, a parafi\u0119 obs\u0142ugiwa\u0142 proboszcz z Niezabyszewa. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku duchowni miejscy Bytowa, po niemiecku B\u00fctow, mieli dawniej prawo ordynowania pastor\u00f3w w dystryktach l\u0119borskim i bytowskim; reskryptem z 27 lipca 1695 roku elektor Fryderyk przekaza\u0142 je duchownym ewangelickim L\u0119borka, kt\u00f3rzy mieli ordynowa\u0107 z udzia\u0142em duchownych urz\u0119dowych.\n\nNajstarsza ksi\u0119ga ko\u015bcielna bytowskiej gminy ewangelickiej zaczyna poszczeg\u00f3lne rejestry w r\u00f3\u017cnych latach: \u015bluby od 1678, zgony od 1684, konfirmanci od 1701, chrzty dopiero od 1718 roku. Otwiera j\u0105 \u0142aci\u0144ska sentencja o roku 1679: \u201eRok 1679, kt\u00f3ry przynosi szkod\u0119 tyranii diab\u0142a, wi\u0119kszego ni\u017c my, zacz\u0119li\u015bmy w bardzo ma\u0142ej nadziei i bardzo wielkim strachu \u2014 my, kt\u00f3rzy pomocy oczekujemy od samego Chrystusa i kt\u00f3rzy m\u00f3wimy: o Jezu, pom\u00f3\u017c\u201d. Ksi\u0119gi tej o ma\u0142o nie stracono na zawsze: przez niedbalstwo duchownego albo ko\u015bcielnego uznano j\u0105 za \u201ebezwarto\u015bciowe rupiecie\u201d i wyrzucono gdzie\u015b mi\u0119dzy 1858 a 1892 rokiem. Jeszcze w 1858 roku korzysta\u0142 z niej autor dziej\u00f3w ziem l\u0119borskiej i bytowskiej, ale gdy w 1892 roku zbierano od duchownych Pomorza ankiety o ksi\u0119gach metrykalnych, z Bytowa podano ju\u017c tylko rejestry chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i pogrzeb\u00f3w od 1774 roku. Odnalaz\u0142 j\u0105 latem 1930 roku pastor Thimm z Somin \u2014 na strychu plebanii \u2014 a opisano j\u0105 w 1931 roku. W bibliotece bytowskiej parafii sta\u0142a te\u017c pomorska ordynacja ko\u015bcielna, uchwalona na sejmie w Trzebiatowie w 1535 roku, w szczeci\u0144skim wydaniu Rhetego z 1690 roku.\n\nTrzynastego maja 1700 roku, w po\u0142udnie, Byt\u00f3w sp\u0142on\u0105\u0142 w niespe\u0142na godzin\u0119. Suplika magistratu z 26 maja, podpisana przez burmistrza Paula Rudnicka, wylicza, co przepad\u0142o: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, ewangelickie oratorium, ratusz, szko\u0142a, domy pleba\u0144skie, szpital, cegielnia i wi\u0119kszo\u015b\u0107 murowanych dom\u00f3w; ocala\u0142o tylko przedmie\u015bcie, zgin\u0119\u0142a jedna osoba. W tej samej suplice ewangelicki magistrat nazywa spalon\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 parafialn\u0105 \u201enaszym papieskim ko\u015bcio\u0142em parafialnym\u201d, a obok wymienia \u201ewzniesione po jego utracie ewangelickie oratorium\u201d \u2014 nazwane \u201enaszym najszlachetniejszym klejnotem\u201d. Dwa domy Bo\u017ce obok siebie \u2014 i oba \u201enasze\u201d. Pomoc przysz\u0142a z ca\u0142ej sieci miast protestanckich: Gda\u0144sk da\u0142 dwie\u015bcie talar\u00f3w od rady, sto od \u0142awy G\u0142\u00f3wnego Miasta, siedemdziesi\u0105t dwa od Starego Miasta i trzydzie\u015bci od gda\u0144skiego duchowie\u0144stwa; Dar\u0142owo dziesi\u0119\u0107 talar\u00f3w i trzydzie\u015bci szyling\u00f3w lubeckich, a osobno dwa talary da\u0142 tamtejszy pastor primarius Jeremias Fischerus. Dalej sz\u0142y datki z Polanowa, Wolina, Pyrzyc, Kamienia, Ko\u0142obrzegu, Koszalina, S\u0142upska i Sianowa, a nawet z Wittenbergi, K\u00f6then i Coburga. Oratorium odbudowano.\n\nDo parafii ewangelickiej w Bytowie nale\u017ca\u0142 srebrny kielich z gda\u0144sk\u0105 cech\u0105 probiercz\u0105 i znakiem z\u0142otnika Christiana Pichgiela Starszego (mistrz od 1681 roku, zmar\u0142y w 1700), ze stop\u0105 zdobion\u0105 trzema trybowanymi g\u0142\u00f3wkami anio\u0142\u00f3w. Drugi srebrny kielich wraz z paten\u0105 wykona\u0142 gda\u0144ski z\u0142otnik Johann Gottfried Schlaubitz, mistrz w latach 1733\u20131766. Srebrny dzban na wino z 1713 roku ufundowali bracia Jakub i Marcin Heweliusze (Hevelius), duchowni, jak g\u0142osi napis na pokrywie; wykona\u0142 go gda\u0144ski z\u0142otnik Michael Dietrich.\n\nW 1719 roku miasto Byt\u00f3w razem z przynale\u017cn\u0105 do\u0144 parafi\u0105 w Niezabyszewie zapisa\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t osiem chrzt\u00f3w, trzyna\u015bcie os\u00f3b za\u015blubionych i czterdziestu czterech zmar\u0142ych. Ca\u0142y dystrykt bytowski (w zestawieniu cztery pozycje) da\u0142 w tym roku sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t cztery chrzty, trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 os\u00f3b za\u015blubionych i siedemdziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu zmar\u0142ych, wobec pi\u0119ciuset jedenastu chrzt\u00f3w, osiemdziesi\u0119ciu jeden os\u00f3b za\u015blubionych i trzystu trzydziestu czterech zmar\u0142ych w podsumowaniu dystryktu l\u0119borskiego; rubryki parafialne tego dystryktu daj\u0105 razem dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t jeden os\u00f3b za\u015blubionych i trzystu czterdziestu czterech zmar\u0142ych. Wizytacja katolicka z 1766 roku zna w Bytowie dwa ewangelickie domy modlitwy \u2014 jeden zbudowany za miastem, drugi w samym mie\u015bcie.\n\nBytowski duchowny ewangelicki Daniel Gottfried Scheerbarth dosta\u0142 w 1787 roku od magistratu ustne polecenie: ma \u201eraz porz\u0105dnie, w tym czasie wrzenia, kaza\u0107 przeciw temu zabobonowi\u201d. Zgodzi\u0142 si\u0119, lecz wyg\u0142oszenie kazania od\u0142o\u017cy\u0142, prosz\u0105c, by tego odroczenia nie bra\u0107 za brak gotowo\u015bci, bo \u201enajlepszy siew rzucony w burz\u0119 obiecuje tylko marne \u017cniwo\u201d. Kazanie wyg\u0142osi\u0142 p\u00f3\u017aniej, \u201egdy dojrza\u0142 upragniony czas\u201d, i do\u0142\u0105czy\u0142 je do ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3r\u0105 wyda\u0142 w Szczecinie w 1793 roku: pe\u0142ne akta sprawy o czary z 1787 roku wraz z opini\u0105 bieg\u0142ych, replik\u0105 i trzema kazaniami przeciw zabobonowi.\n\nOratorium rozebrano w 1843 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety postanowiono zbudowa\u0107 w 1826 roku. Projekt Karla Friedricha Schinkla z 1828 roku nie doczeka\u0142 si\u0119 realizacji, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono wed\u0142ug wzorcowego projektu Friedricha St\u00fclera, tego samego, na podstawie kt\u00f3rego zbudowano berli\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Mateusza. Budow\u0119 rozpocz\u0119to 3 sierpnia 1848 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 3 grudnia 1854 roku. Organy stan\u0119\u0142y w nim w tym samym roku, a dzwony \u2014 z lat 1820 i 1821 \u2014 ufundowa\u0142 kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm III. By\u0142y to dzwony \u017celazne: autor artyku\u0142u o dzwonach, og\u0142oszonego w \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d w 1930 roku, zasta\u0142 je w 1924 roku na wie\u017cy ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a w Bytowie, poda\u0142 ich \u015brednice dolne \u2014 965 i 870 milimetr\u00f3w \u2014 i zapisa\u0142, \u017ce wydawa\u0142y si\u0119 jeszcze ca\u0142kiem sprawne, a d\u017awi\u0119cza\u0142y raczej g\u0142o\u015bno ni\u017c pi\u0119knie. W 1939 roku miasto liczy\u0142o 10 038 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku pierwszymi pastorami w Bytowie, po niemiecku B\u00fctow, w dziewi\u0119tnastym wieku byli \u2014 zarazem jako superintendenci synodu \u2014 Abraham Daniel Berndt (1810\u20131842), Friedrich Eduard Fischer (1843\u20131852), Hans Friedrich Theodor von Stosch (1852\u20131884) i Paul Neumann (1885\u20131896). Prasa dopowiada do tego wykazu kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Nekrolog Evy Florentine Nalencz z domu B\u00f6tticher, zmar\u0142ej 8 wrze\u015bnia 1819 roku w 79. roku \u017cycia, og\u0142oszony w S\u0142upsku przez jej dzieci, nazywa j\u0105 wdow\u0105 po zmar\u0142ym w Bytowie inspektorze ko\u015bcielnym i pierwszym pastorze Nalenczu. Jesieni\u0105 1851 roku dotychczasowego superintendenta Fischera w Bytowie mianowano superintendentem diecezji Pasewalk. W 1871 roku kr\u00f3l przywr\u00f3ci\u0142 superintendentowi i pierwszemu pastorowi (Ober-Prediger) Hansowi Friedrichowi Theodorowi Stoschowi szlachectwo, z kt\u00f3rego zrezygnowali jego przodkowie, dla niego i jego potomk\u00f3w; w nekrologu z 1884 roku wyst\u0119puje on jako Hans von Stosch, a jego \u015bmier\u0107 prasa poda\u0142a na pocz\u0105tku kwietnia tego roku. Magistrat Bytowa og\u0142osi\u0142 7 listopada 1884 roku, \u017ce wskutek \u015bmierci dotychczasowego proboszcza zwolni\u0142o si\u0119 stanowisko pierwszego pastora przy ewangelickim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, z kt\u00f3rym dot\u0105d \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 zarz\u0105d superintendentury; nowy pastor mia\u0142 obj\u0105\u0107 urz\u0105d 1 lipca 1885 roku, z dochodem 4500\u20135000 marek. Superintendentem synodu bytowskiego kr\u00f3l mianowa\u0142 pierwszego pastora (Oberpfarrer) Paula Neumanna w styczniu 1886 roku; jego \u015bmier\u0107 prasa poda\u0142a na pocz\u0105tku lutego 1896 roku. W sierpniu 1897 roku superintendentem synodu bytowskiego mianowano dotychczasowego zarz\u0105dc\u0119 superintendentury, pastora Eitnera z Alt Colziglow. Pierwszym pastorem w Bytowie by\u0142 od 1897 roku Gerhard Preu\u00df, urodzony w 1863 roku i ordynowany w 1888 roku; w listopadzie 1909 roku liberalne gremia gminy Syjonu w Berlinie wybra\u0142y go na swoje drugie stanowisko pastorskie. Prasa wymienia te\u017c innych duchownych Bytowa: w grudniu 1884 roku poda\u0142a \u015bmier\u0107 pastora i rektora Benno M\u00fcllera z Bytowa, w 1886 roku pod deklaracj\u0105 cz\u0142onk\u00f3w synodu okr\u0119gowego popieraj\u0105c\u0105 d\u0105\u017cenia do wi\u0119kszej samodzielno\u015bci i lepszego uposa\u017cenia Ko\u015bcio\u0142a krajowego podpisa\u0142 si\u0119 obok superintendenta Neumanna pastor Niemann z Bytowa, w maju 1897 roku og\u0142oszono wakat drugiego stanowiska pastorskiego w Bytowie, z patronatem prywatnym, a w 1904 roku diakona Arnolda z Bytowa powo\u0142ano na pastora w N\u00f6renberg. W 1903 roku w parafii bytowskiej utworzono wikariat w P\u00f3\u0142cznie, po niemiecku Polschen, obejmuj\u0105cy kilka okolicznych wsi; pierwszym wikariuszem by\u0142 w latach 1903\u20131905 Hermann Rietz. Heinrich Berghaus podawa\u0142 w 1874 roku, \u017ce w powiecie bytowskim na stu katolik\u00f3w przypada\u0142o 426 ewangelik\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia w Bytowie dwie posady pastorskie, B\u00fctow-West i B\u00fctow-Ost, i przy ka\u017cdej podaje 5208 dusz. Parafia by\u0142a wolna od patronatu, a pastorami byli Wilhelm Range i Konrad Kob.\n\nZbi\u00f3r poda\u0144 bytowskich z 1920 roku wi\u0105\u017ce z ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety pami\u0119\u0107 starsz\u0105 ni\u017c sama budowla: tam, gdzie dzi\u015b stoi, mia\u0142o w dawnych czasach by\u0107 miejsce ofiarne. Opowiadaj\u0105cy twierdzi\u0142 przy tym, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 jest bardzo stary \u2014 a wzniesiono go dopiero w po\u0142owie XIX wieku. O s\u0105siedniej \u015bwi\u0105tyni katolickiej to samo \u017ar\u00f3d\u0142o notuje, \u017ce co noc mi\u0119dzy dwunast\u0105 a pierwsz\u0105 wychodzi z niej zjawa.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tynia zmieni\u0142a gospodarza w spos\u00f3b, w jaki na tych ziemiach zdarza\u0142o si\u0119 rzadko \u2014 nie dlatego, \u017ce zabrak\u0142o ewangelik\u00f3w, lecz dlatego, \u017ce katolikom sp\u0142on\u0105\u0142 ich w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142. Po\u015bwi\u0119cono j\u0105 24 czerwca 1945 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Archiwum miejskie Bytowa sp\u0142on\u0119\u0142o razem z ratuszem w 1945 roku, ale cz\u0119\u015b\u0107 metryk przetrwa\u0142a osobno: ksi\u0119ga chrzt\u00f3w wsi przy\u0142\u0105czonych do parafii bytowskiej z lat 1823\u20131842 zachowa\u0142a si\u0119 na filmie wykonanym oko\u0142o 1939 roku przez Reichssippenamt i przechowywanym w Lipsku, a nast\u0119pna, z lat 1843\u20131859, odnaleziona w piwnicy, jest w r\u0119kach prywatnych. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce po\u015bwi\u0119cenia poewangelickiego ko\u015bcio\u0142a dokona\u0142 24 czerwca 1945 roku \u00f3wczesny proboszcz bytowski, Niemiec Walter Genge, i \u017ce wtedy \u015bwi\u0105tynia obok g\u0142\u00f3wnej patronki, \u015bwi\u0119tej Katarzyny, otrzyma\u0142a drugiego patrona \u2014 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. Wed\u0142ug tej samej strony dotychczasowy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki zosta\u0142 ca\u0142kowicie zniszczony w marcu 1945 roku przez wojska sowieckie i dlatego katolicy przej\u0119li dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety. Gdy w 1963 roku wpisywano go do rejestru zabytk\u00f3w, ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 wypalony i nale\u017ca\u0142 do Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Bytowie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W opisie wy\u017cej rozkaz biskupa z 2 lutego 1639 roku dotyczy wydania fary \u015bwi\u0119tej Katarzyny; Berghaus w 1874 roku wi\u0105\u017ce rozkaz z tej daty z ko\u015bcio\u0142em na g\u00f3rze, kt\u00f3ry nazywa \u201edie Bergkirche \u2026 oder St. Georgskapelle\u201d. Szymon Krofey by\u0142 proboszczem od 1579 roku wed\u0142ug Macieja Kwa\u015bkiewicza albo od oko\u0142o 1600 roku wed\u0142ug Sylwii Weso\u0142owskiej. Zygmunt Szultka, za Meyerem, datuje obj\u0119cie probostwa zapewne na 1579 rok, a \u015bmier\u0107 Krofeya na czas przed 1590 rokiem, kiedy proboszczem by\u0142 ju\u017c Jan Kluge; z tym ustaleniem nie da si\u0119 pogodzi\u0107 daty oko\u0142o 1600 roku. Oratorium w ratuszu zbudowano oko\u0142o 1668 albo 1670 roku, bo \u017ar\u00f3d\u0142a si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105. Hugo Lemcke (1911, s. 140\u2013141) podaje inn\u0105 kolejno\u015b\u0107: po 1637 roku ewangelicy odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa w sali urz\u0105dzonej nad bram\u0105 zachodni\u0105, a dopiero gdy sp\u0142on\u0119\u0142a ona w 1700 roku \u2014 w oratorium w ratuszu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1034; H. Berghaus, \u201eLandbuch des Herzogthums Pommern\u201d, cz. II, t. 7, Berlin\u2013Wriezen 1874, s. 1034, 1037\u20131038; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 60\u201363; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 140\u2013141; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 60 i 328; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 398; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 804\u2013807 oraz s. 863\u2013864; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1041; E. Winguth, \u201eDas \u00e4lteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in B\u00fctow\u201d (1931), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; \u201eDer gro\u00dfe Brand der Stadt B\u00fctow im Jahre 1700\u201d, poda\u0142 E. Berndt, \u201eUnser Pommerland\u201d 10 (1925), z. 10/11, s. 446\u2013447; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; D. G. Scheerbarth, \u201eDiplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 \u2026 gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte \u2026\u201d, Stettin 1793; Z. Szultka, \u201eSt\u00e4nde zwischen Brandenburg-Preussen und polnischer Adelsrepublik 1657/58\u20131772/74. Zur T\u00e4tigkeit des Sejmiks im Lauenburgisch-B\u00fctowschen Lehen\u201d, w: \u201eMecklenburg und seine ostelbischen Nachbarn. Historisch-geographische und soziale Strukturen im regionalen Vergleich\u201d, Schwerin 1997, s. 172\u2013189; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); W. Keller, \u201eVolkssagen aus Stadt und Kreis B\u00fctow in Pommern\u201d, B\u00fctow 1920, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d; przedruk: \u201eUnvergessene Heimat\u201d nr 6, Frankenberg 1969; S. Weso\u0142owska, \u201eGeneza reformacji w Ksi\u0119stwie Pomorskim\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 2 (2000), s. 177\u2013194; M. Kwa\u015bkiewicz, \u201eProtestanckie \u015blady w kulturowej przestrzeni Bytowa\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 20 (2019), s. 9\u201330; V. Kostka, \u201eKancjona\u0142 Szymona Krofeya i inne polskie kancjona\u0142y ewangelickie z drukarni gda\u0144skich\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 7 (2005), s. 75\u201386; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1964, nr 10, poz. 60, s. 1; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 21 wrze\u015bnia 1819 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 9 pa\u017adziernika 1851 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBreslauer Zeitung\u201d, 1 lipca 1871 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 4 kwietnia 1884 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 listopada 1884 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 27 grudnia 1884 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 30 stycznia 1886 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 grudnia 1886 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 5 lutego 1896 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 maja 1897 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 25 sierpnia 1897 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 18 listopada 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 13 listopada 1909 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 6 marca 1930 roku, s. 2 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); Z. Szultka, \u201eUzupe\u0142nienia do biogramu pastora Szymona Krofeja i jego familiant\u00f3w na wolnym so\u0142ectwie w D\u0105biu\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d 7, 2005, s. 140\u2013141, 144; A. R. Sikora, \u201eTeksty biblijne w Cwic\u017aeniu Katechismowym Szymona Krofeja \u2014 osiemnastowiecznym zabytku pi\u015bmiennictwa kaszubskiego\u201d, \u201eStudia Gnesnensia\u201d XXXI (2017), s. 5\u201317 (streszczenie); H. Kami\u0144ska, \u201eCechy fonetyczne j\u0119zyka Pontanusa\u201d, \u201eRoczniki Humanistyczne\u201d XX (1972), z. 4, s. 19.*","built_year":1848,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"rejestr NID","tytul":"Zabytek.pl (NID) \u2014 Byt\u00f3w, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bw. El\u017cbiety, ob. \u015bw. Katarzyny","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/bytow-kosciol-ewangelicki-pw-sw-elzbiety-ob-rzym-kat-par-"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"przedruk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"E. Winguth, \u201eDas \u00e4lteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in B\u00fctow\u201d (1931), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte","url":""},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"\u201eDer gro\u00dfe Brand der Stadt B\u00fctow im Jahre 1700\u201d, poda\u0142 E. Berndt, \u201eUnser Pommerland\u201d 10 (1925), z. 10/11, s. 446\u2013447","url":""},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"D. G. Scheerbarth, \u201eDiplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 \u2026 gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte \u2026\u201d, Stettin 1793","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Z. Szultka, \u201eSt\u00e4nde zwischen Brandenburg-Preussen und polnischer Adelsrepublik 1657/58\u20131772/74. Zur T\u00e4tigkeit des Sejmiks im Lauenburgisch-B\u00fctowschen Lehen\u201d, w: \u201eMecklenburg und seine ostelbischen Nachbarn. Historisch-geographische und soziale Strukturen im regionalen Vergleich\u201d, Schwerin 1997, s. 172\u2013189","url":""},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"zbi\u00f3r poda\u0144","tytul":"W. Keller, \u201eVolkssagen aus Stadt und Kreis B\u00fctow in Pommern\u201d, B\u00fctow 1920, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d; przedruk: \u201eUnvergessene Heimat\u201d nr 6, Frankenberg 1969","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Weso\u0142owska, \u201eGeneza reformacji w Ksi\u0119stwie Pomorskim\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 2 (2000), s. 177\u2013194","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Kwa\u015bkiewicz, \u201eProtestanckie \u015blady w kulturowej przestrzeni Bytowa\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 20 (2019), s. 9\u201330","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"V. Kostka, \u201eKancjona\u0142 Szymona Krofeya i inne polskie kancjona\u0142y ewangelickie z drukarni gda\u0144skich\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 7 (2005), s. 75\u201386","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 140","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 60\u201363","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1034","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1964, nr 10, poz. 60, s. 1","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 21 wrze\u015bnia 1819 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PKGAIUHJ5IHH32TMYXRNJR3QQ4AGF47J"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 9 pa\u017adziernika 1851 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JBXULJVTBFNUAJZWMG3KBBL6IWWRPISB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBreslauer Zeitung\u201d, 1 lipca 1871 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/E6BOL6RRJSSOG3MMRVLVOPG3QFDIZPU4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 4 kwietnia 1884 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ORHZ2MLMAPPDCTZ2HLGHXVLZBM6KOKAP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 listopada 1884 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NSUHRDHKJ2CO6CUEJIJQNYCELWWFPJOK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 27 grudnia 1884 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HV6VNBQRFXKGK6H446CPN7BXMVBZOOHI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 30 stycznia 1886 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LMLCOCCODOOJV3STYMW2CYFSJ4PVDIJ4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 grudnia 1886 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ATHTT5YDZ4XU7ZM24ND44KVJXIMVKO5E"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 5 lutego 1896 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2FVRV2FTAE5UWNPMKHRDC7Z6UCQGSDLZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 maja 1897 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/52RO5JD42SYE5WGP6GHJYVQVQTIIEIPP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 25 sierpnia 1897 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NNES2QCWIJ4AOMSIKJKALSW3IPIHH6AB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 18 listopada 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ABQEFKD6I2UVR54XYKVDSIPG6QJXKIWM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 13 listopada 1909 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4Y25TG3Q4E7IR4QRZINLV37R47PJVGEC"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 6 marca 1930 roku, s. 2 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZRMXBQCQIUN4WNKQA66JYVJ7G4SB5YGK"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Z. Szultka, \u201eUzupe\u0142nienia do biogramu pastora Szymona Krofeja i jego familiant\u00f3w na wolnym so\u0142ectwie w D\u0105biu\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d 7, 2005, s. 140\u2013141, 144","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-cassubiana/2005-tom-7/acta_cassubiana-r2005-t7-s138-144.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Berghaus, \u201eLandbuch des Herzogthums Pommern\u201d, cz. II, t. 7, Berlin\u2013Wriezen 1874, s. 1034, 1037\u20131038","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. R. Sikora, \u201eTeksty biblijne w Cwic\u017aeniu Katechismowym Szymona Krofeja \u2014 osiemnastowiecznym zabytku pi\u015bmiennictwa kaszubskiego\u201d, \u201eStudia Gnesnensia\u201d XXXI (2017), s. 5\u201317 (streszczenie)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"H. Kami\u0144ska, \u201eCechy fonetyczne j\u0119zyka Pontanusa\u201d, \u201eRoczniki Humanistyczne\u201d XX (1972), z. 4, s. 19","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0023","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16946,"lng":17.48903,"name_de":"B\u00fctow","name_pl":"Byt\u00f3w \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Katarzyny)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Byt\u00f3w \u2014 po niemiecku B\u00fctow \u2014 le\u017ca\u0142 w powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, w ziemi l\u0119borsko-bytowskiej, w kt\u00f3rej przewa\u017ca\u0142a ludno\u015b\u0107 ewangelicka, a osobn\u0105 grup\u0119 stanowili Kaszubi ewangeliccy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego stoi przed miastem, przy trakcie s\u0142upskim, na stromym wzg\u00f3rzu zwanym Kegelberg; od 1989 roku jest cerkwi\u0105 greckokatolick\u0105. Nazw ta budowla mia\u0142a wiele: w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich wyst\u0119puje jako *Bergkirche* \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 na g\u00f3rze, *Begr\u00e4bniskapelle* \u2014 kaplica cmentarna, *St. Georgii* i *Georgskapelle*, a wreszcie *kaschubische Kirche*, czyli ko\u015bci\u00f3\u0142 kaszubski. Hugo Lemcke opisa\u0142 j\u0105 w 1911 roku jako ca\u0142kowicie prost\u0105 budowl\u0119 z kamienia polnego, otynkowan\u0105, na rzucie prostok\u0105ta 26,7 na 10 metr\u00f3w, ostatnio przebudowan\u0105 w 1845 roku; na chor\u0105giewce widnia\u0142a data 1834. Wida\u0107 j\u0105 ju\u017c na mapie Eilharda Lubinusa z 1617 roku: z wie\u017cyczk\u0105 po\u015brodku kalenicy i przybud\u00f3wk\u0105 zakrystii, na osobnym wzg\u00f3rzu.\n\nWzg\u00f3rze badano archeologicznie dwukrotnie. Przedwojenna literatura umieszcza\u0142a tu grodzisko wczesno\u015bredniowieczne \u2014 znajdowano ceramik\u0119, miecz, groty strza\u0142, dzban, kubek i podkowy \u2014 i to w\u0142a\u015bnie przes\u0105dzi\u0142o o obj\u0119ciu wzg\u00f3rza rejestrem zabytk\u00f3w decyzj\u0105 numer 252 z 19 marca 1960 roku, pod pozycj\u0105 A-153. W 1961 roku za\u0142o\u017cono siedemna\u015bcie wykop\u00f3w sonda\u017cowych, ale nie potwierdzi\u0142y one istnienia grodziska. Kolejne badania, ratownicze, przeprowadzono w 2018 roku przy zagospodarowaniu zespo\u0142u parkowo-cmentarnego.\n\n26 lutego 1454 roku Gda\u0144szczanie pod wodz\u0105 Arnta von Telchten opanowali zamek w Bytowie, a 3 stycznia 1455 roku Gda\u0144sk zgodzi\u0142 si\u0119 odda\u0107 ziemi\u0119 bytowsk\u0105 i l\u0119borsk\u0105 pod opiek\u0119 ksi\u0119cia pomorskiego Eryka. Pierwsza wzmianka o \u015bwi\u0105tyni pochodzi wed\u0142ug jednych \u017ar\u00f3de\u0142 z 1470 roku, wed\u0142ug Lemckego z 1490 roku. Fundatork\u0105 kaplicy by\u0142a Gertruda Blome: dokument fundacyjny pochodzi z 15 pa\u017adziernika 1490 roku, a 1 czerwca 1493 roku ustanowiono przy niej wikarego.\n\nProtestantyzm pojawi\u0142 si\u0119 w Bytowie jeszcze przed 1530 rokiem, a w tym w\u0142a\u015bnie roku przyby\u0142 tu pierwszy ewangelicki pastor. Dwadzie\u015bcia jeden lat p\u00f3\u017aniej, w 1551 roku, miejscowi ewangelicy kaszubskiego pochodzenia postawili poza miastem, na wzg\u00f3rzu, pierwsz\u0105 w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, zwan\u0105 te\u017c domem modlitwy \u201ena g\u00f3rze\u201d; wed\u0142ug Benedykta Reszki wcze\u015bniej, przed 1490 rokiem, sta\u0142a tam prawdopodobnie kaplica pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego. Lemcke pisze, \u017ce drewnian\u0105 budowl\u0119 w 1551 roku odnowiono. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski prowadzi dzieje tego miejsca inaczej: zapisa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego, prepozytur\u0119 po\u0142\u0105czon\u0105 zapewne ze szpitalem, w szesnastym wieku zamieniono na stodo\u0142\u0119, kt\u00f3r\u0105 w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1629 roku spali\u0142o wojsko szwedzkie, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 luteranie odbudowali dopiero p\u00f3\u017aniej.\n\nZ tym ko\u015bcio\u0142em zwi\u0105zana jest posta\u0107 Szymona Krofeya. Pochodzi\u0142 z podbytowskiego D\u0105bia, studiowa\u0142 w Wittenberdze i po 1570 roku wr\u00f3ci\u0142 w rodzinne strony: by\u0142 pisarzem miejskim, w latach 1579\u20131590 pastorem (wed\u0142ug Sylwii Weso\u0142owskiej proboszczem dopiero od oko\u0142o 1600 roku), nauczycielem, a potem rektorem jedynej wtedy bytowskiej szko\u0142y. To on prze\u0142o\u017cy\u0142 niemieckie teksty na kaszubski i wyda\u0142 w Gda\u0144sku, w drukarni Jakuba Rhodego, \u201eDuchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynszich naboznich m\u0119zow\u201d (\ud83d\udfe1 ostatnie s\u0142owo tytu\u0142u F. Tetzner podaje jako \u00bbmezow\u00ab, tytu\u0142 wydania fototypicznego R. Olescha z 1958 roku \u2014 jako \u00bbm\u0119zow\u00ab) \u2014 pierwsz\u0105 drukowan\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 z kaszubszczyzn\u0105, opatrzon\u0105 w tytule s\u0142owami \u201eprzez Szymana Krofea, s\u0142ug\u0119 s\u0142owa Bo\u017cego w Bytowie\u201d, i nosz\u0105c\u0105 dat\u0119 1586 roku.\n\nPo 1637 roku, gdy po \u015bmierci Bogus\u0142awa XIV lenno wr\u00f3ci\u0142o do Polski, kontrreformacja przywr\u00f3ci\u0142a katolikom \u015bredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Opis Pomorza z 1784 roku wylicza, co ewangelicy wtedy stracili. Katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tej Katarzyny \u2014 z dobr\u0105 wie\u017c\u0105, z fili\u0105 w Damerkowie \u2014 obejmowa\u0142 w\u00f3wczas Hygendorf, folwark Neuhof, Jungfernm\u00fchle, kr\u00f3lewskie wsie Dampen, Gramenz, Meddersin, Wusseeken i Mankwitz, koloni\u0119 Lybienz, po\u0142ow\u0119 kolonii Lonken oraz szlacheckie Gersdorf, Petersdorf, Gro\u00df- i Klein-Gustkow. Wed\u0142ug tego opisu ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z tymi miejscowo\u015bciami nale\u017ca\u0142 w czasach ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich, a\u017c do \u015bmierci ostatniego ksi\u0119cia w 1637 roku, do ewangelik\u00f3w lutera\u0144skich (opis nazywa tego ksi\u0119cia omy\u0142kowo Bogus\u0142awem XIII). Ten sam opis podaje, \u017ce w dystrykcie bytowskim luteranie p\u0142acili meszne swoim duchownym, a ksi\u0119\u017com katolickim \u2014 meszne i kol\u0119d\u0119, dwa razy tyle, ile dawali duchownym ewangelickim; w dystrykcie l\u0119borskim ca\u0142y urz\u0105d p\u0142aci\u0142 katolickiemu proboszczowi meszne i kol\u0119d\u0119, a do niedawna tak\u017ce wszystkie op\u0142aty stu\u0142y. Patronat nad gmin\u0105 ewangelick\u0105 sprawowa\u0142 magistrat, a bytowski proboszcz bywa\u0142 zarazem superintendentem synodu.\n\nCzy ewangelik\u00f3w usuni\u0119to si\u0142\u0105, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie. M\u00fcller zapisa\u0142 przy dw\u00f3ch tutejszych duchownych \u2014 pastorze Georgu Flosie i diakonie Lukasie Vanselowie \u2014 \u017ce w 1637 roku zostali wyp\u0119dzeni przez katolik\u00f3w, a potem przywo\u0142ani z powrotem przez magistrat. Opis Pomorza z 1784 roku twierdzi o ewangelikach, \u017ce \u201ezostali oni z posiadania tego ko\u015bcio\u0142a, a tak\u017ce pozosta\u0142ych po wsiach, przemoc\u0105 wyparci przez Polak\u00f3w, ich duchowni wygnani, a ko\u015bcio\u0142y oddane duchowie\u0144stwu rzymskokatolickiemu, kt\u00f3re trzyma je do dzi\u015b, cho\u0107 wsie wszystkie, poza jedn\u0105, maj\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w samych ewangelickich\u201d. Lemcke w 1911 roku pisze, \u017ce \u201ekatolicki ju\u017c rz\u0105d krajowy si\u0142\u0105 usun\u0105\u0142 ewangelik\u00f3w z ko\u015bcio\u0142\u00f3w\u201d, a nowsze opracowanie powtarza za starsz\u0105 literatur\u0105, \u017ce protestant\u00f3w wyp\u0119dzi\u0142 z probostwa oddzia\u0142 \u017co\u0142nierzy wojewody pomorskiego Dzia\u0142y\u0144skiego. Heinrich Berghaus pisze w 1874 roku, \u017ce z Bytowa wyp\u0119dzono na rozkaz wikariusza generalnego Judyckiego obu duchownych ewangelickich, u niego \u201eGeorg Flos und Lucas Wanselow\u201d. Wydawca dokument\u00f3w obu ziem odrzuci\u0142 w 1911 roku dwa twierdzenia powtarzane za dziewi\u0119tnastowieczn\u0105 monografi\u0105 Cramera. \u017be oficja\u0142 Judycki wyp\u0119dzi\u0142 z Bytowa obu pastor\u00f3w \u2014 \u201enie ma to \u017cadnej podstawy\u201d: i Georgius Flos, i Lucas Vanselow mieszkali tu a\u017c do \u015bmierci, co po\u015bwiadczaj\u0105 ich listy z lat 1643, 1648 i 1650 oraz supliki wdowy i dzieci Vanselowa z 1665 roku. \u017be za\u015b ewangelik\u00f3w wyp\u0119dzi\u0142o z fary si\u0142\u0105 wojsko polskie \u2014 \u201enie wiem, sk\u0105d to zaczerpni\u0119to; niczego w tej sprawie nie zdo\u0142a\u0142em ustali\u0107\u201d. Wersja o wyp\u0119dzeniu si\u0142\u0105 nie jest jednak dziewi\u0119tnastowiecznym dopowiedzeniem: pojawia si\u0119 ju\u017c w druku z 1784 roku.\n\nEwangelikom pozosta\u0142 jednak ko\u015bci\u00f3\u0142 za miastem \u2014 jedyna \u015bwi\u0105tynia w Bytowie, kt\u00f3ra si\u0119 obroni\u0142a. Gdy biskup w\u0142oc\u0142awski zacz\u0105\u0142 rewindykowa\u0107 \u015bwi\u0105tynie i upomnia\u0142 si\u0119 tak\u017ce o ni\u0105, rada miejska Bytowa zebra\u0142a si\u0119 25 lutego 1639 roku w domu burmistrza Joachima Schmiedena i odm\u00f3wi\u0142a jej wydania. Argumentowano, \u017ce stan\u0119\u0142a ona \u201ew czasach luteranizmu\u201d, na gruncie nale\u017c\u0105cym do miasta i kosztem samych luteran\u00f3w. Wed\u0142ug \u201eLandbuch des Herzogthums Pommern\u201d Heinricha Berghausa z 1874 roku miasto broni\u0142o w 1639 roku ko\u015bcio\u0142a na g\u00f3rze tak\u017ce tym, \u017ce nale\u017celi do niego nie tylko mieszka\u0144cy Bytowa, lecz r\u00f3wnie\u017c wielu szlachcic\u00f3w i wsie, kt\u00f3re \u0142o\u017cy\u0142y na jego wzniesienie, oraz tym, \u017ce w ko\u015bci\u00f3\u0142ku g\u0142oszono kazania w dw\u00f3ch j\u0119zykach: \u201ef\u00fcr die St\u00e4dter in de\u00fctscher, f\u00fcr die Landbewohner in polnischer (kaschubischer) Sprache\u201d, czyli dla mieszczan po niemiecku, a dla ludno\u015bci wiejskiej po polsku (kaszubsku). Berghaus podaje te\u017c, \u017ce 2 lutego 1639 roku biskup kujawski poleci\u0142 Judyckiemu obj\u0105\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 na g\u00f3rze, kt\u00f3ry nazywa \u201edie Bergkirche \u2026 oder St. Georgskapelle\u201d, a mieszczan wezwa\u0142, by si\u0119 temu nie sprzeciwiali; na mocy ugody z 9 lipca 1640 roku miasto zachowa\u0142o kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego. 18 marca 1639 roku, dwa dni po ugodzie z miastem, oficja\u0142 Judycki odst\u0105pi\u0142 luteranom u\u017cywanie ko\u015bcio\u0142a \u201ea\u017c do dalszej dyspozycji biskupa\u201d pod warunkiem, \u017ce po\u0142ow\u0119 tacy albo dziesi\u0119\u0107 z\u0142otych rocznie b\u0119d\u0105 oddawa\u0107 na spustoszony ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, a miasto pomo\u017ce przy jego odbudowie. Orygina\u0142y dokumentu przechowywali prowizorowie gminy ewangelickiej, na czele z dyrektorem Heinrichem Hohschildem.\n\nPolityczne t\u0142o sporu nowsze opracowanie opisuje tak: gdy w marcu 1639 roku oficja\u0142 gda\u0144ski zawar\u0142 uk\u0142ad z protestantami i burmistrzem, miasto uzna\u0142o powr\u00f3t fary do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego biskup zostawi\u0142 jednak ewangelikom, poniewa\u017c dowiedli, \u017ce wybudowali j\u0105 z w\u0142asnych pieni\u0119dzy i nigdy nie odprawiano w niej katolickich nabo\u017ce\u0144stw; warunkiem by\u0142o, \u017ce miasto odbuduje far\u0119, zniszczon\u0105 cz\u0119\u015bciowo w 1629 roku \u2014 wed\u0142ug p\u00f3\u017aniejszych opracowa\u0144 przez Szwed\u00f3w, wed\u0142ug wilkierza miejskiego z 1630 roku w po\u017carze miasta wznieconym przez \u017co\u0142nierzy cesarskich. Mieszczanie opodatkowali si\u0119 na sto talar\u00f3w i sze\u015b\u0107 tysi\u0119cy cegie\u0142, ale po odbudowie ko\u015bcio\u0142a katolikom nie oddali i odprawiali w nim dalej swoje nabo\u017ce\u0144stwa; gdy biskup kaza\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 zamkn\u0105\u0107 i opiecz\u0119towa\u0107, zerwali piecz\u0119cie i weszli do niej przemoc\u0105. Sprawa trafi\u0142a na sejmik pruski, a stamt\u0105d na sejm Rzeczypospolitej \u2014 i ko\u015bci\u00f3\u0142 musieli zwr\u00f3ci\u0107.\n\nSp\u00f3r o ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego sko\u0144czy\u0142 si\u0119 dla bytowskich ewangelik\u00f3w pomy\u015blnie, i to na pi\u015bmie. W uroczystej ugodzie zawartej 27 wrze\u015bnia 1645 roku na zamku bytowskim, za po\u015brednictwem wojewody malborskiego Jakuba Wejhera, katolicki proboszcz Piotr Rosenstam przyzna\u0142 po przeprowadzonym dochodzeniu, \u017ce stary drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142ek na g\u00f3rze zawsze nale\u017ca\u0142 do gminy ewangelickiej i \u201eod samej fundacji, to jest od roku 1551, pozostawa\u0142 w jej nieprzerwanym posiadaniu\u201d. W tej samej ugodzie wojewoda obieca\u0142 wstawi\u0107 si\u0119 u biskupa, by mieszczanie mogli nadal odprawia\u0107 godziny modlitewne \u201enad bram\u0105 miejsk\u0105\u201d, dop\u00f3ki \u2014 po kolejnych po\u017carach \u2014 nie zbuduj\u0105 sobie oratorium nad ratuszem, jak w innych miastach Prus. Obietnica zosta\u0142a spe\u0142niona: wed\u0142ug opisu Pomorza z 1784 roku po\u015brodku bytowskiego rynku sta\u0142 kamienny budynek z wie\u017cyczk\u0105 \u2014 w dolnej cz\u0119\u015bci od wschodu mie\u015bci\u0142 si\u0119 ratusz, od zachodu szko\u0142a miejska z mieszkaniem rektora, a g\u00f3rna cz\u0119\u015b\u0107 zawiera\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-lutera\u0144ski, zwany oratorium.\n\nJak blisko siebie \u017cy\u0142y w Bytowie obie wsp\u00f3lnoty, pokazuje list, kt\u00f3ry 8 grudnia 1653 roku wys\u0142a\u0142 z zamku bytowskiego do oficja\u0142a gda\u0144skiego szlachcic Garczy\u0144ski. Skar\u017cy si\u0119 w nim, \u017ce ci\u0119\u017cko by\u0142o przez ca\u0142y rok mieszka\u0107 \u201ez domniemanym pleban\u0119m k\u017ci\u0119dz\u0119m Klugoskim\u201d, a jego kazania nie s\u0142u\u017c\u0105 poprawie \u017cycia, \u201etylko iako mu si\u0119 klaniac y przed nim czapki zdeymowac mai\u0105\u201d. Prosi wi\u0119c o pozwolenie, by utrzymywa\u0107 w\u0142asnego kap\u0142ana i odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa w zamkowej kaplicy, bo inaczej \u2014 pisze wprost \u2014 \u201eprzysz\u0142oby mi cum protestatione coram Deo y w kosciele nie bywac, albo do Luterskiego chodzic\u201d. List przechowuje Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku.\n\nKonstrukcja z 1551 roku przetrwa\u0142a oko\u0142o stu lat i uleg\u0142a zniszczeniu, gdy Byt\u00f3w nale\u017ca\u0142 do Korony, mi\u0119dzy 1637 a 1657 rokiem, po czym \u015bwi\u0105tyni\u0119 odbudowano. Dzisiejszy kszta\u0142t nadano jej mi\u0119dzy 1675 a 1685 rokiem, gdy gruntownie przebudowano starszy ko\u015bci\u00f3\u0142 zniszczony przez huragan; wed\u0142ug Lemckego wiatr przewr\u00f3ci\u0142 budowl\u0119 w 1673 roku, a do 1675 odbudowano j\u0105 z kamienia. Opis Pomorza z 1784 roku podaje, \u017ce by\u0142a murowana, wzniesiona w 1675 roku, z kopu\u0142\u0105 i bez dzwon\u00f3w; obaj duchowni miejscy odprawiali w niej co drug\u0105 niedziel\u0119 nabo\u017ce\u0144stwo po polsku dla gmin wiejskich. \u015awi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a zarazem jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pogrzebowy \u2014 przy niej le\u017ca\u0142 cmentarz dla luteran\u00f3w z miasta i z okolicznych wsi.\n\nWed\u0142ug Macieja Kwa\u015bkiewicza od 1642 roku by\u0142a g\u0142\u00f3wn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 Bytowa; niemieckoj\u0119zyczni ewangelicy modlili si\u0119 w domu modlitwy w Bramie S\u0142upskiej, a od 1672 roku w oratorium ratuszowym, natomiast \u201eKaszubi modlili si\u0119 w dalszym ci\u0105gu w ko\u015bci\u00f3\u0142ku \u015bwi\u0119tego Jerzego\u201d. Wed\u0142ug Lemckego ewangelicy po 1637 roku odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa najpierw w sali urz\u0105dzonej nad bram\u0105 zachodni\u0105, a gdy ta sp\u0142on\u0119\u0142a w po\u017carze miasta w 1700 roku \u2014 w ratuszowym pomieszczeniu zwanym oratorium; ko\u015bci\u00f3\u0142 na wzg\u00f3rzu s\u0142u\u017cy\u0142 czasowo tak\u017ce ca\u0142ej gminie, a\u017c do wzniesienia ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety.\n\nWizytacje katolickie m\u00f3wi\u0105 o tej okolicy wprost. Wizytacja z 4 grudnia 1686 roku zapisa\u0142a, \u017ce miasto jest pe\u0142ne luteran\u00f3w, a katolik\u00f3w w ca\u0142ej parafii \u2014 obejmuj\u0105cej miasto i dziesi\u0119\u0107 wsi \u2014 by\u0142o oko\u0142o czterdziestu; zabudowa\u0144 parafialnych nie by\u0142o wcale, a parafi\u0119 obs\u0142ugiwa\u0142 proboszcz z Niezabyszewa. W 1728 roku proboszcz nie mieszka\u0142 w Bytowie i przyje\u017cd\u017ca\u0142 co trzeci\u0105 niedziel\u0119; w okolicznych wsiach by\u0142o 102 katolik\u00f3w, a pozostali, ponad tysi\u0105c os\u00f3b, byli luteranami. W 1766 roku archidiakon Z\u0142ocki zanotowa\u0142, \u017ce luteranie zbudowali dom modlitwy za miastem, a drugi maj\u0105 w samym mie\u015bcie, i szacowa\u0142 ich liczb\u0119 w parafii bytowskiej i parafiach do niej przy\u0142\u0105czonych na oko\u0142o osiem tysi\u0119cy. Czy dom modlitwy \u201eza miastem\u201d to ko\u015bci\u00f3\u0142 na wzg\u00f3rzu, protok\u00f3\u0142 nie m\u00f3wi.\n\nJesieni\u0105 1732 roku Byt\u00f3w ogl\u0105da\u0142 co\u015b, czego nie ogl\u0105da\u0142 nigdy wcze\u015bniej ani p\u00f3\u017aniej: sze\u015b\u0107 transport\u00f3w ewangelickich wygna\u0144c\u00f3w z arcybiskupstwa salzburskiego. Wydana w 1733 roku historia emigracji salzburskiej zaznacza, \u017ce Byt\u00f3w le\u017ca\u0142 tu\u017c przy granicy i by\u0142 ostatni\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 brandenbursk\u0105 przed Prusami Polskimi; Erich Winguth zauwa\u017cy\u0142, \u017ce g\u0142\u00f3wny szlak bieg\u0142 na p\u00f3\u0142noc, przez S\u0142upsk, a cz\u0119\u015b\u0107 wygna\u0144c\u00f3w wybra\u0142a okr\u0119\u017cn\u0105 drog\u0119 przez Byt\u00f3w. Przysz\u0142y 10 sierpnia, 5 i 6 wrze\u015bnia, 19 wrze\u015bnia, 2 i 7 pa\u017adziernika, 9 pa\u017adziernika, a 27 i 28 pa\u017adziernika stan\u0105\u0142 tu transport komisarza Megandera, licz\u0105cy tysi\u0105c sze\u015b\u0107dziesi\u0105t os\u00f3b. Za ka\u017cdym razem powtarza\u0142 si\u0119 ten sam obrz\u0119d: dwaj duchowni ewangeliccy, rektor i ca\u0142a szko\u0142a wychodzili procesyjnie na pole przed miastem \u2014 19 wrze\u015bnia z latarniami, bo zapad\u0142 ju\u017c zmrok \u2014 i \u015bpiewali \u201eErhalt uns, HErr, bey deinem Wort\u201d oraz \u201eWer nur den lieben GOtt l\u00e4st walten\u201d. Najstarszy z bytowskich duchownych, Jac. H\u00e4velcke, wita\u0142 przyby\u0142ych s\u0142owami z Ksi\u0119gi Rodzaju: \u201eWejd\u017a, b\u0142ogos\u0142awiony Pana\u201d. Kwatery rozdzielano na rynku wed\u0142ug bilet\u00f3w, obiad wydawano w ratuszu, a do sto\u0142u us\u0142ugiwali rajcy. Niekt\u00f3rzy Salzburczycy przyst\u0105pili do Wieczerzy Pa\u0144skiej razem z gmin\u0105 bytowsk\u0105, kandydat teologii prowadzi\u0142 dla nich w ko\u015bciele godzin\u0119 modlitwy i katechizacj\u0119. Zapytani, czy rozumiej\u0105 tutejszych duchownych, Salzburczycy odpowiedzieli: \u201eJa wohl, wir k\u00f6nnen sie besser verstehen, als wenn sonst jemand zu uns redet\u201d \u2014 \u201eowszem, rozumiemy ich lepiej ni\u017c kogokolwiek, kto do nas m\u00f3wi\u201d.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 \u201ena g\u00f3rze\u201d nazywano kaszubskim i d\u0142ugo nim by\u0142. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1911 roku zapisa\u0142, \u017ce kaplica \u015bwi\u0119tego Jerzego s\u0142u\u017cy\u0142a \u201eszczeg\u00f3lnie dla m\u00f3wi\u0105cych po polsku ewangelik\u00f3w z gmin wiejskich\u201d. Nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie po kaszubsku potwierdza przypis do akt z 1641 roku, a wykaz ko\u015bcio\u0142\u00f3w i budynk\u00f3w parafialnych z 28 czerwca 1798 roku, przytoczony przez Johannesa Siebkego (1939, s. 87\u201388), nazywa t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wprost \u201epolskim ko\u015bcio\u0142em lutera\u0144skim\u201d, stoj\u0105cym poza miastem, w odr\u00f3\u017cnieniu od \u201eko\u015bcio\u0142a niemieckiego\u201d w ratuszu. Erich Winguth przypomina za Kurtem Meyerem, \u017ce w bytowskim ko\u015bciele na g\u00f3rze g\u0142oszono w siedemnastym wieku i jeszcze p\u00f3\u017aniej \u201ew dw\u00f3ch j\u0119zykach, po niemiecku i po kaszubsku\u201d.\n\nRozdzielona by\u0142a r\u00f3wnie\u017c nauka konfirmacyjna: w rejestrach konfirmant\u00f3w osobno zapisywano dzieci konfirmowane \u201ew niemieckim\u201d i \u201ew polskim\u201d, a katechizacja odbywa\u0142a si\u0119 w latach naprzemiennych \u2014 jednego roku Niemcy, drugiego Kaszubi. Te rejestry pozwalaj\u0105 zmierzy\u0107 zmian\u0119 j\u0119zykow\u0105. W latach 1751 i 1752 mniej wi\u0119cej dwie trzecie konfirmant\u00f3w m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a jedna trzecia po kaszubsku. Dwadzie\u015bcia trzy lata p\u00f3\u017aniej, w latach 1774 i 1775, zosta\u0142a ju\u017c tylko jedna \u00f3sma Kaszub\u00f3w wobec siedmiu \u00f3smych Niemc\u00f3w. \u015arednio dla ca\u0142ego badanego okresu stosunek ten wynosi\u0142 siedem do dw\u00f3ch.\n\nP\u00f3\u017aniej odprawiano tu raz w miesi\u0105cu nabo\u017ce\u0144stwo kaszubskie; osobne nabo\u017ce\u0144stwo polskie usta\u0142o jeszcze wcze\u015bniej. Tetzner uwa\u017ca\u0142 powiat bytowski za ten, kt\u00f3ry \u2014 z powodu po\u0142o\u017cenia \u2014 najmniej sprzyja\u0142 utrzymaniu kaszubszczyzny i jako pierwszy porzuci\u0142 osobne kazania w tej mowie. Zanik kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego w Bytowie przypada wed\u0142ug niego na oko\u0142o 1856 rok; Tetzner prostuje przy tym starsz\u0105 uwag\u0119 Jana Chrystiana Ludwika Hakena z 1821 roku: ksi\u0119gi i kroniki ko\u015bcielne po\u015bwiadczaj\u0105, \u017ce w Bytowie odprawiano wtedy przynajmniej okresowo nabo\u017ce\u0144stwa kaszubskie. Benedykt Reszka datuje kres tych nabo\u017ce\u0144stw na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku i wi\u0105\u017ce go z Kulturkampfem.\n\nMieszka\u0144cy Bytowa nazywali t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i otaczaj\u0105cy j\u0105 cmentarz po prostu kaszubskimi. W jednym z poda\u0144 spisanych w 1920 roku przez nauczyciela Waltera Kellera zakl\u0119ta panna ka\u017ce nie\u015b\u0107 si\u0119 \u201ena kaszubski cmentarz przy mie\u015bcie\u201d, a w innym trzy panny trzeba przez trzy kolejne noce zanie\u015b\u0107 \u201edo kaszubskiego ko\u015bcio\u0142a\u201d. Zbi\u00f3r zachowa\u0142 te\u017c podanie o powstaniu \u015bwi\u0105tyni \u2014 mieszczanin, kt\u00f3ry o p\u00f3\u0142nocy wezwa\u0142 na wzg\u00f3rzu z\u0142ego ducha i ledwie uszed\u0142 z \u017cyciem, kaza\u0142 w tym miejscu wznie\u015b\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142, do kt\u00f3rego odt\u0105d wprowadzi\u0142y si\u0119 duchy dobre. Kto obejdzie go trzykrotnie mi\u0119dzy jedenast\u0105 a p\u00f3\u0142noc\u0105, ma zobaczy\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rz\u0119si\u015bcie o\u015bwietlon\u0105, a z zewn\u0105trz bywa o tej porze s\u0142ycha\u0107 wielki szum.\n\nPrzy remoncie w 1843 roku wapienne p\u0142yty nagrobne i mosi\u0119\u017cne okucia trumien wmurowano w \u015bciany ko\u015bcio\u0142a. W ko\u015bciele zachowa\u0142y si\u0119 piaskowcowa p\u0142yta nagrobna i drewniane epitafium Paula Rutenicka z 1685 roku. O\u0142tarz i ambon\u0119 z\u0142o\u017cono oko\u0142o 1700 roku z wcze\u015bniej osobnych cz\u0119\u015bci: kolumny o\u0142tarza maj\u0105 motywy renesansowe, a parapety bardziej barokowej ambony zdobi\u0105 rze\u017abione figury czterech ewangelist\u00f3w, wysokie na 45 centymetr\u00f3w. Barokowa chrzcielnica, rze\u017abiona w drewnie i malowana, wysoka na 1,06 metra, ma sze\u015bcioboczn\u0105 czasz\u0119, kt\u00f3r\u0105 jak kariatydy d\u017awigaj\u0105 pe\u0142noplastyczne figury anio\u0142\u00f3w. Dwa lichtarze o\u0142tarzowe z lanego mosi\u0105dzu, wysokie na 51 centymetr\u00f3w, maj\u0105 tr\u00f3jdzielne coko\u0142y ozdobione maskami; Lemcke nazwa\u0142 je bardzo starannie wykonanymi.\n\nOkr\u0105g\u0142a mosi\u0119\u017cna misa chrzcielna o \u015brednicy 36 centymetr\u00f3w ma w dnie trybowan\u0105 scen\u0119 grzechu pierworodnego, otoczon\u0105 powtarzanym napisem p\u00f3\u017anogotyck\u0105 majusku\u0142\u0105 \u201eHILF GOT AUS NOT\u201d. Cztery obrazy olejne na desce z p\u00f3\u0142postaciami ewangelist\u00f3w, pochodz\u0105ce wed\u0142ug Lemckego zapewne z dawniejszej ambony, umieszczono na tylnej \u015bcianie jednej z \u0142aw. W ko\u015bciele by\u0142a wapienna tablica pami\u0105tkowa, wysoka na 1,70 metra, po\u015bwi\u0119cona baronowi Rzeszy Ludwigowi von Loeben, zmar\u0142emu w 1725 roku. Mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol zwie\u0144czony dwug\u0142owym or\u0142em ufundowali w 1714 roku Paul Daniel i Simon Ernst Schr\u00f6der. Zachowa\u0142o si\u0119 mosi\u0119\u017cne okucie trumny z herbem Ewalda J\u00fcrgena von Hertzberga, zmar\u0142ego w 1732 roku. Cz\u0119\u015b\u0107 wyposa\u017cenia ko\u015bcio\u0142a trafi\u0142a do Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie: chrzcielnica z drugiej po\u0142owy XVII wieku, \u0142awa kolatorska, epitafia z 1685 i 1730 roku oraz \u015bwiecznik z 1591 roku.\n\nW\u0142asnego du\u017cego ko\u015bcio\u0142a w mie\u015bcie ewangelicy doczekali si\u0119 w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety \u2014 Elisabethkirche \u2014 wznoszono od lat 1847/1848 do 1854 roku wed\u0142ug wzorcowego projektu Friedricha St\u00fclera, tego samego, na podstawie kt\u00f3rego zbudowano berli\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Mateusza; z tego samego roku pochodz\u0105 tak\u017ce organy. Jest murowany z ceg\u0142y, eklektyczny z formami neogotyckimi: tr\u00f3jnawowa hala, w kt\u00f3rej od p\u00f3\u0142nocy elewacja nawy g\u0142\u00f3wnej przechodzi w wysok\u0105 czworoboczn\u0105 wie\u017c\u0119 z galeri\u0105 arkadow\u0105, o o\u015bmiobocznym trzonie zwie\u0144czonym sto\u017ckowym he\u0142mem. Zachowa\u0142y si\u0119 dwa dzwony z lat 1820\u20131821 z fundacji kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III.\n\nMiasto by\u0142o w tym czasie w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickie: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w Bytowie 4357 ewangelik\u00f3w, 617 katolik\u00f3w, 60 innych chrze\u015bcijan i 336 \u017byd\u00f3w, a parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu. Monografia powiatu bytowskiego wydana w Szczecinie w 1938 roku \u2014 druk narodowosocjalistyczny i propagandowy, kt\u00f3rego wolno u\u017cywa\u0107 wy\u0142\u0105cznie jako \u017ar\u00f3d\u0142a liczb \u2014 podaje przebieg tych proporcji: w 1810 roku na 1217 mieszka\u0144c\u00f3w Bytowa katolikami by\u0142o 44, czyli trzy setne, w 1855 roku \u2014 448, czyli jedna dziesi\u0105ta, a w 1936 roku \u2014 1538, czyli szesna\u015bcie setnych. Ten sam druk mierzy skal\u0119 wyludnienia po wojnach siedemnastego wieku: miasto licz\u0105ce w 1618 roku 250 obywateli mia\u0142o ich w 1658 ju\u017c tylko 20. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia w Bytowie dwie posady pastorskie, B\u00fctow-West i B\u00fctow-Ost, i przy ka\u017cdej podaje 5208 dusz. Parafia by\u0142a wolna od patronatu, a pastorami byli Wilhelm Range i Konrad Kob. W 1939 roku Byt\u00f3w liczy\u0142 10 038 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW marcu 1945 roku gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny zosta\u0142 zniszczony, wobec czego katolicy przej\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety; ocala\u0142a wie\u017ca zniszczonej \u015bwi\u0105tyni mie\u015bci dzi\u015b fili\u0119 Muzeum Zachodniokaszubskiego. Przej\u0119ty ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 24 czerwca 1945 roku i st\u0105d jego drugie wezwanie \u2014 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety jest czynny i figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-1809 z 10 lipca 2007 roku. Losy ko\u015bcio\u0142a na wzg\u00f3rzu po 1945 roku odtworzy\u0142a Barbara Hapke: ogl\u0119dziny 8 marca 1946 roku, w sierpniu 1947 roku przekazanie kluczy parafii katolickiej, od ko\u0144ca 1948 roku o\u015brodek metodystyczny, kt\u00f3rego wierni \u2014 w du\u017cej cz\u0119\u015bci rodziny pochodzenia niemieckiego przyby\u0142e w 1945 roku z okolic Warszawy \u2014 zbierali si\u0119 w domu przy ulicy Dworcowej 5, a po wpisaniu ko\u015bcio\u0142a do rejestru zabytk\u00f3w 19 marca 1960 roku \u2014 przypuszczalnie, jak pisze autorka, na tej podstawie \u2014 postanowili zagospodarowa\u0107 go i tam si\u0119 wprowadzi\u0107, 18 pa\u017adziernika 1982 roku sprzeda\u017c kurii koszali\u0144skiej przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 Metodystyczny i w 1989 roku po\u015bwi\u0119cenie cerkwi greckokatolickiej (\u201eNasze Pomorze\u201d 8, 2006, s. 84\u201392). Jan Wild podaje, \u017ce o\u015brodek metodystyczny skupia\u0142 pocz\u0105tkowo 80 wiernych, g\u0142\u00f3wnie narodowo\u015bci niemieckiej, a w 1972 roku zb\u00f3r liczy\u0142 oko\u0142o dziesi\u0119ciu os\u00f3b w ca\u0142ym powiecie; w 1979 roku polski zb\u00f3r ewangelicki w S\u0142upsku zorganizowa\u0142 w Bytowie plac\u00f3wk\u0119 duszpastersk\u0105 dla kilkudziesi\u0119ciu ewangelik\u00f3w Polak\u00f3w, obs\u0142ugiwanych wcze\u015bniej przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 metodystyczny (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 4 (245)/2023, s. 13\u201314).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wersji Lemckego (odnowienie drewnianej budowli w 1551 roku) i Fankidejskiego (stodo\u0142a spalona w 1629 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowany p\u00f3\u017aniej) nie da si\u0119 dzi\u015b pogodzi\u0107. Wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych datowa\u0144 chrzcielnica przekazana do Muzeum Zachodniokaszubskiego pochodzi z drugiej po\u0142owy XVII wieku albo z 1720 roku. Johannes Siebke (1939) og\u0142osi\u0142 uchwa\u0142\u0119 rady z 25 lutego 1639 roku (s. 100\u2013101), kt\u00f3ra m\u00f3wi o ko\u015bciele zbudowanym \u201ew czasach luteranizmu\u201d, na gruncie miasta i kosztem luteran\u00f3w, bez roku 1551; argument o \u201espokojnym i nieprzerwanym posiadaniu\u201d od 1551 roku i o tym, \u017ce biskup mo\u017ce \u017c\u0105da\u0107 zwrotu tylko \u015bwi\u0105ty\u0144 zbudowanych przez katolik\u00f3w i niegdy\u015b b\u0119d\u0105cych w ich r\u0119kach, przytacza on z pisma mieszczan do biskupa z 21 maja 1641 roku i z wywodu szlachty i miasta z 21 lipca 1641 roku (s. 102\u2013103). Heinrich Berghaus (1874, s. 1037) w opisie sporu z 1639 roku podaje, \u017ce miasto przedstawia\u0142o ko\u015bci\u00f3\u0142 jako u\u017cywany od po\u015bwi\u0119cenia w 1551 roku wy\u0142\u0105cznie przez luteran\u00f3w, nigdy przez katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Berghaus, \u201eLandbuch des Herzogthums Pommern\u201d, cz. II, t. 7, Berlin\u2013Wriezen 1874, s. 1036\u20131037; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 141, 142, 145, 146, 148; \u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d, nr 20, Byt\u00f3w 2019 \u2014 artyku\u0142 o parku i wzg\u00f3rzu \u015bwi\u0119tego Jerzego w \u015bwietle bada\u0144 archeologicznych; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 60 i 62; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008; \u26a0 Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, odbitka z \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern. Kreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938 \u2014 druk narodowosocjalistyczny, wykorzystany wy\u0142\u0105cznie dla danych liczbowych; has\u0142o encyklopedyczne o ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej i \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w Bytowie; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, numer A-1809; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 368, 398; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 776\u2013777, 781, 799, 804\u2013807 i 863\u2013864; A. Kucner, \u201eDzieje polityczne L\u0119borka i Bytowa w latach 1454\u20131637\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodni\u201d 1989, nr 2, s. 99\u2013100; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1041; [Ch. Sancke], \u201eAusf\u00fchrliche Historie derer Emigranten oder vertriebenen Lutheraner aus dem Ertz-Bi\u00dfthum Saltzburg\u201d, cz. 3, Leipzig 1733, przedruk w: F. Str\u00f6fer, \u201eMarschz\u00fcge der Angesessenen\u201d, Salzburger Verein, Bielefeld 1995; zestawienie K.-D. Kreplina \u201eDie Salzburger Emigranten in B\u00fctow\u201d, 2010; E. Winguth, \u201eDas \u00e4lteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in B\u00fctow\u201d, \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d, 4 czerwca 1931, R. 48, nr 128; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); W. Keller, \u201eVolkssagen aus Stadt und Kreis B\u00fctow in Pommern\u201d, B\u00fctow 1920, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d; przedruk: \u201eUnvergessene Heimat\u201d nr 6, Frankenberg 1969; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911; M. Kwa\u015bkiewicz, \u201eProtestanckie \u015blady w kulturowej przestrzeni Bytowa\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 20 (2019), s. 9\u201330; B. Hapke, \u201eZa\u0142o\u017cenie i rozw\u00f3j ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego w Bytowie\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 8 (2006), s. 79\u201394; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 104, 110; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 185; A. R. Sikora, \u201ePrzek\u0142ady tekst\u00f3w biblijnych na kaszubski. Historia. Stan aktualny. Perspektywy\u201d, \u201eScripta Biblica et Orientalia\u201d 5 (2013), s. 131; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 4 (245)/2023, s. 13\u201314.*","built_year":1675,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Katarzyny Aleksandryjskiej i \u015bw. Jana Chrzciciela w Bytowie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Katarzyny_Aleksandryjskiej_i_%C5%9Bw._Jana_Chrzciciela_w_Bytowie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d, nr 20, Byt\u00f3w 2019","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Kucner, \u201eDzieje polityczne L\u0119borka i Bytowa w latach 1454\u20131637\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodni\u201d 1989, nr 2","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"[Ch. Sancke], \u201eAusf\u00fchrliche Historie derer Emigranten oder vertriebenen Lutheraner aus dem Ertz-Bi\u00dfthum Saltzburg\u201d, cz. 3, Leipzig 1733, przedruk w: F. Str\u00f6fer, \u201eMarschz\u00fcge der Angesessenen\u201d, Salzburger Verein, Bielefeld 1995","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"J. M. Teubner, \u201eAusf\u00fchrliche Historie der Salzburger Emigration\u201d, cz. 3, Lipsk 1733, przedruk w: F. Str\u00f6fer, \u201eMarschz\u00fcge der Angesessenen\u201d, Salzburger Verein, Bielefeld 1995; zestawienie K.-D. Kreplina \u201eDie Salzburger Emigranten in B\u00fctow\u201d, 2010"},{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"zestawienie K.-D. Kreplina \u201eDie Salzburger Emigranten in B\u00fctow\u201d, 2010","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"J. M. Teubner, \u201eAusf\u00fchrliche Historie der Salzburger Emigration\u201d, cz. 3, Lipsk 1733, przedruk w: F. Str\u00f6fer, \u201eMarschz\u00fcge der Angesessenen\u201d, Salzburger Verein, Bielefeld 1995; zestawienie K.-D. Kreplina \u201eDie Salzburger Emigranten in B\u00fctow\u201d, 2010"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDas \u00e4lteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in B\u00fctow\u201d, \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d, 4 czerwca 1931, R. 48, nr 128","url":""},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"zbi\u00f3r poda\u0144","tytul":"W. Keller, \u201eVolkssagen aus Stadt und Kreis B\u00fctow in Pommern\u201d, B\u00fctow 1920, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d; przedruk: \u201eUnvergessene Heimat\u201d nr 6, Frankenberg 1969","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Kwa\u015bkiewicz, \u201eProtestanckie \u015blady w kulturowej przestrzeni Bytowa\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 20 (2019), s. 9\u201330","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"B. Hapke, \u201eZa\u0142o\u017cenie i rozw\u00f3j ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego w Bytowie\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 8 (2006), s. 79\u201394","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 141, 142, 145, 146, 148","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 104, 110","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Berghaus, \u201eLandbuch des Herzogthums Pommern\u201d, cz. II, t. 7, Berlin\u2013Wriezen 1874, s. 1036\u20131037","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. R. Sikora, \u201ePrzek\u0142ady tekst\u00f3w biblijnych na kaszubski. Historia. Stan aktualny. Perspektywy\u201d, \u201eScripta Biblica et Orientalia\u201d 5 (2013), s. 131 (przypis 5: tytu\u0142 wydania fototypicznego kancjona\u0142u Krofeya, wyd. R. Olesch, K\u00f6ln\u2013Graz 1958)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 185","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 4 (245)/2023, s. 13\u201314","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0022","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.165647,"lng":17.483964,"name_de":"B\u00fctow, Bergkirche","name_pl":"Byt\u00f3w \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki na wzg\u00f3rzu (kaszubski, dawniej \u015bwi\u0119tego Jerzego)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz rodowy w Bzowie, po niemiecku Besow, wydzielono w parku przydworskim, niedaleko dawnego zbiornika wodnego i po jego wschodniej stronie. Wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego za\u0142o\u017cono go najprawdopodobniej jako kwater\u0119 rodzinn\u0105 z ceglanymi kryptami. Grobowca ani kaplicy dzi\u015b nie ma, a w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wiadomo\u015bci, by kiedykolwiek stan\u0119\u0142y; zachowa\u0142y si\u0119 cz\u0119\u015bciowo rozebrane sklepienia krypt oraz szcz\u0105tki \u017celiwnych krzy\u017cy z fragmentarycznie czytelnymi inskrypcjami, wskazuj\u0105cymi na nagrobki rodziny von Besow. Wpis do rejestru zabytk\u00f3w dotyczy zespo\u0142u folwarcznego z XIX i pierwszej po\u0142owy XX wieku oraz parku pa\u0142acowego, a nie samej nekropolii. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kobylnica na lata 2023\u20132026 ujmuje cmentarz w wykazie zabytk\u00f3w nieruchomych jako \u201epark historyczny wraz z cmentarzem rodowym\u201d, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1684.\n\nBzowo by\u0142o maj\u0105tkiem szlacheckim w powiecie s\u0142awie\u0144skim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; dzi\u015b wie\u015b le\u017cy w powiecie s\u0142upskim, w gminie Kobylnica. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Bzowo mia\u0142o dom szkolny i by\u0142o przypisane do ko\u015bcio\u0142a w S\u0142onowicach (Schl\u00f6nwitz) w synodzie s\u0142awie\u0144skim. W spisie z 2 grudnia 1895 roku wie\u015b wyst\u0119puje jako obw\u00f3d dworski, z 205 ewangelikami i bez katolik\u00f3w. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wzros\u0142a z 300 os\u00f3b w 1818 roku do 541 w 1939.\n\nKolejno\u015b\u0107 w\u0142a\u015bcicieli \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie. Wed\u0142ug jednej wersji maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do von Boehn\u00f3w w latach 1529\u20131857, do von Blumenthal\u00f3w w latach 1857\u20131892, od 1892 roku do Siemers\u00f3w, a potem do von Bonin\u00f3w do parcelacji w 1931 roku. Monografia dawnych cmentarzy podaje inaczej: do 1857 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodziny von Besow, potem do von Blumenthal\u00f3w, kt\u00f3rzy sprzedali go w 1892 roku rodzinie von Bonin. Wed\u0142ug ksi\u0105g adresowych maj\u0105tk\u00f3w von Boehnowie byli w\u0142a\u015bcicielami w 1870 roku, von Blumenthalowie w 1892 roku, kiedy Siemers by\u0142 dzier\u017cawc\u0105 folwarku Segenberg; w latach 1905\u20131911 maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Ericha von Bonina, a w 1928 roku do Albrechta von Bonina. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku by\u0142 von B\u00f6hn, dyrektor ziemstwa kredytowego (Landschaftsdirektor).\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w S\u0142onowicach, po niemiecku Gro\u00df Schl\u00f6nwitz, gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a w Bzowie.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a do 1947 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 866; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 167; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Bzowo, s. 115; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat s\u0142awie\u0144ski; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kobylnica na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr LXXIII/650/2023 z 30 listopada 2023 roku); \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Norddeutschen Bunde\u201d, Berlin 1870, s. 446; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 166; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 146\u2013147; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 158\u2013159; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 168\u2013169; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 312.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 167","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 866","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Norddeutschen Bunde\u201d, Berlin 1870, s. 446","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 166","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 146\u2013147","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 158\u2013159","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 168\u2013169","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 312","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0576","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.36177,"lng":16.84178,"name_de":"Besow","name_pl":"Bzowo (gmina Kobylnica) \u2014 rodowy cmentarz ewangelicki w parku przydworskim","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Bzowie, po niemiecku Gro\u00df Sibsau, za\u0142o\u017cono w 1850 roku. Figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, ale nie zosta\u0142 wpisany do rejestru. W karcie Narodowego Instytutu Dziedzictwa tytu\u0142 brzmi \u201ecmentarz mennonicki\u201d, ale w rubryce rodzaju, w wojew\u00f3dzkiej ewidencji i na mapie lapidari\u00f3w figuruje cmentarz ewangelicki. Dwa wykazy podaj\u0105 jego po\u0142o\u017cenie rozbie\u017cnie: karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa wskazuje punkt na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a, a mapa lapidari\u00f3w \u2014 miejsce znacznie dalej na po\u0142udnie. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w we wsi wymieniono jeden cmentarz ewangelicki, a obok niego katolicki cmentarz przyko\u015bcielny. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono rozstrzygni\u0119cia, kt\u00f3ra lokalizacja jest w\u0142a\u015bciwa.\n\nBzowo le\u017cy na skraju Bor\u00f3w Tucholskich, w dawnym powiecie \u015bwieckim. Wie\u015b by\u0142a od pocz\u0105tk\u00f3w chrystianizacji siedzib\u0105 parafii katolickiej, ale w XVI wieku tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z parafi\u0105 przeszed\u0142 w r\u0119ce luteran\u00f3w. W 1577 roku biskup Stanis\u0142aw Karnkowski przywr\u00f3ci\u0142 tu dawny porz\u0105dek. Dzisiejszy murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty wzniesiono w 1768 roku, w miejsce \u015bwi\u0105tyni ze s\u0142omy i gliny z 1703 roku.\n\nBzowo by\u0142o wtedy fili\u0105 parafii w Komorsku i obs\u0142ugiwali je tamtejsi ksi\u0119\u017ca. Wizytacja z 10 pa\u017adziernika 1745 roku naliczy\u0142a w tej parafii 308 katolik\u00f3w przyst\u0119puj\u0105cych do sakrament\u00f3w, 236 mennonit\u00f3w i 203 luteran\u00f3w. W 1702 roku by\u0142o ich odpowiednio 292, 131 i 230. W latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku w przysi\u00f3\u0142ku Bz\u00f3wko na dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o czterech katolik\u00f3w.\n\nEwangelicy nale\u017celi najpierw do parafii w Grupie, erygowanej 1 stycznia 1854 roku, a od 22 stycznia 1890 roku do nowej parafii w Warlubiu. W Grupie mennonici mieli dom modlitwy, obliczony na oko\u0142o pi\u0119ciuset wiernych. Sprzeda\u017c maj\u0105tku bzowskiego Komisji Kolonizacyjnej w 1908 roku zwi\u0119kszy\u0142a liczb\u0119 ewangelickich osadnik\u00f3w. W 1928 roku na terenie katolickiej parafii w Bzowie mieszka\u0142o 470 ewangelik\u00f3w i 41 mennonit\u00f3w, a do tutejszej szko\u0142y chodzi\u0142o dwadzie\u015bcioro pi\u0119cioro dzieci ewangelickich obok stu jeden katolickich.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Warlubien i podaje tu 16 ewangelik\u00f3w i 260 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta ewidencyjna cmentarza, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl (identyfikator PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_04_CM.5329); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Toruniu, wykaz gminy Warlubie z 3 czerwca 2018 roku, pozycja 43; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 532 i 539; \u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928, s. 460; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142a \u201eBzowo\u201d i \u201eBz\u00f3wko\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u2026 1885, powiat \u015bwiecki, s. 136\u2013137, poz. 46; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84\u201385 (2005\u20132006); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 88.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Karta ewidencyjna cmentarza, Narodowy Instytut Dziedzictwa","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-mennonicki-672771"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, WUOZ Toru\u0144, wykaz gminy Warlubie (3 czerwca 2018), poz. 43","url":""},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 533 i 539\u2013540","url":""},{"typ":"statystyka diecezjalna","tytul":"\u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928, s. 460","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 88","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1139","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.556865,"lng":18.662681,"name_de":"Gro\u00df Sibsau","name_pl":"Bzowo (gmina Warlubie) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"\u015bwiecki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Cecenowie by\u0142y dwa cmentarze: przyko\u015bcielny w centrum wsi i wiejski przy wje\u017adzie od zachodu, oko\u0142o 200 metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a. Przyko\u015bcielny jest nieczynny i trudno dzi\u015b znale\u017a\u0107 na nim \u015blad dawnych poch\u00f3wk\u00f3w \u2014 ca\u0142e wzniesienie pozbawiono pierwotnego zagospodarowania, cho\u0107 w latach siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych XX wieku czytelnych by\u0142o tu wiele mogi\u0142. Od strony prezbiterium stan\u0105\u0142 wsp\u00f3\u0142czesny pomnik w kszta\u0142cie krzy\u017ca z otwart\u0105 ksi\u0119g\u0105 u podstawy, upami\u0119tniaj\u0105cy dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Cecenowa tu pochowanych. Z cmentarza wiejskiego niewiele zosta\u0142o: teren jest wywy\u017cszony i obsadzony drzewami na granicach, ale nie ma \u015bladu ani po wej\u015bciu g\u0142\u00f3wnym, ani po ogrodzeniu.\n\nBr\u00fcggemann przypomina, \u017ce w 1313 roku margrabia Waldemar podarowa\u0142 wie\u015b wraz z jazem na \u0141ebie ko\u015bcio\u0142owi Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny przy klasztorze norbertanek w \u017bukowie. Br\u00fcggemann podaje te\u017c, \u017ce w 1510 roku klasztor sprzeda\u0142 wie\u015b dziedzicznie razem z po\u0142owem \u0142ososi na obu brzegach \u0141eby, zastrzegaj\u0105c sobie zwierzchnictwo lenne. Cecenowo, po niemiecku Zezenow, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp) na Pomorzu \u015arodkowym i by\u0142o o\u015brodkiem parafii lutera\u0144skiej, po\u015bwiadczonej w matrykule z 1590 roku. W 1784 roku Cecenowo liczy\u0142o 34 dymy; mieszkali tu pastor i zakrystian, a do parafii nale\u017ca\u0142o te\u017c Pob\u0142ocie. Ernst M\u00fcller notuje, \u017ce obejmowa\u0142a tylko dwie miejscowo\u015bci \u2014 Cecenowo i Pob\u0142ocie \u2014 a prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili mi\u0119dzy siebie w\u0142a\u015bciciele obu d\u00f3br. Nale\u017ca\u0142a do synodu S\u0142upsk-Stare Miasto; w 1907 roku urz\u0119dowy organ konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze wymienia j\u0105 w synodzie s\u0142upskim (\u201eSynode Stolp\u201d).\n\nMaj\u0105tek nale\u017ca\u0142 od 1795 roku do rodu von Zitzewitz, kt\u00f3ry sprawowa\u0142 tu patronat; u Franza Schultza pojawia si\u0119 szambelan \u201evon Zitzewitz auf Zezenow im Kreis Stolp\u201d. Obecny murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1866 roku, na miejscu poprzedniej, drewnianej \u015bwi\u0105tyni. Tetzner wymienia trzy po\u017cary ko\u015bcio\u0142a \u2014 w czasie wojny trzydziestoletniej, w 1735 i w 1814 roku. Rozebrano star\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wed\u0142ug Tetznera w 1867 roku. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce plac ko\u015bcielny otacza\u0142o obrze\u017cenie z kamieni polnych i \u017celazna krata, a jego ozdob\u0105 by\u0142y pot\u0119\u017cne stare klony.\n\nTetzner dwukrotnie \u2014 w zestawieniu wygasania kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego (s. 29) i w opisie parafii (s. 124) \u2014 datuje ostatnie kaszubskie nabo\u017ce\u0144stwo w Cecenowie na 1876 rok, a w G\u0142\u00f3wczycach na 1886. Tetzner podaje, \u017ce wkr\u00f3tce po 1876 roku pastor Ziegler odprawi\u0142 kaszubsk\u0105 Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 w G\u0142\u00f3wczycach dla pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu komunikant\u00f3w. W archiwum parafialnym przechowywano 21 kaszubskich kaza\u0144 pastora Zieglera \u2014 wed\u0142ug Tetznera spisanych polszczyzn\u0105 do\u015b\u0107 czyst\u0105, z kaszubskimi nalecia\u0142o\u015bciami.\n\nW 1925 roku we wsi mieszka\u0142o trzech katolik\u00f3w, a pozostali mieszka\u0144cy byli luteranami. W 1941 roku konsystorz pomorski odnotowa\u0142, \u017ce porucznikowi von Derschau, \u201ePfarrer in Zezenow, Kirchenkreis Stolp-Altstadt\u201d, przyznano Krzy\u017c \u017belazny pierwszej klasy i odznak\u0119 za rany. Po 9 marca 1945 roku \u2014 po ostrzale, walkach Volkssturmu, egzekucji obro\u0144c\u00f3w i epidemiach \u2014 ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017cy do parafii Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Cz\u0119\u015b\u0107 opracowa\u0144 uznaje tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 za ostatni, w kt\u00f3rym g\u0142oszono kazania po kaszubsku, i podaje rok 1867 albo 1868, a Tetzner datuje ostatnie kaszubskie nabo\u017ce\u0144stwo w Cecenowie na 1876 rok.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Cecenowo (s. 71); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cecenowo \u2014 Gmina G\u0142\u00f3wczyce, cmentarze.slupsk.pl [kopia archiwalna 2022-06-30]; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2025; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Zezenow (s. 516\u2013517); F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, 1912; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 29, 109 i 124; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Zezenow; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1021\u20131022.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cecenowo \u2014 Gmina G\u0142\u00f3wczyce, cmentarze.slupsk.pl [kopia archiwalna 2022-06-30]","url":"https://web.archive.org/web/20220630065041/https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/13-cecenowo"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej, has\u0142o Dzi\u0119cielec \u2014 Zinzelitz, Spechtshagen","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, 1912","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1021\u20131022","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Zezenow (s. 516\u2013517)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0782","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.642553,"lng":17.543862,"name_de":"Zezenow","name_pl":"Cecenowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Cecenowie (po niemiecku Zezenow) wzniesiono w latach 1867\u20131868 z ceg\u0142y, na fundamencie z cios\u00f3w granitowych, w miejscu starszej \u015bwi\u0105tyni o konstrukcji szkieletowej. Jednonawow\u0105 budowl\u0119 z wyodr\u0119bnionym prezbiterium wie\u0144czy o\u015bmioboczny, ostro\u0142ukowy he\u0142m wie\u017cy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zabytkowego wyposa\u017cenia ko\u015bcio\u0142a ufundowa\u0142 r\u00f3d von Zitzewitz \u2014 mi\u0119dzy innymi organy z 1875 roku (firmy B. Gr\u00fcneberg ze Szczecina); chrzcielnica z 1870 roku by\u0142a darem Ottona von Krockow na pami\u0105tk\u0119 szcz\u0119\u015bliwego powrotu z wojny. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy, a we wn\u0119trzu rozebrano boczne empory, pozostawiaj\u0105c jedynie empor\u0119 organow\u0105.\n\nW 1252 roku ksi\u0105\u017c\u0119 \u015awi\u0119tope\u0142k darowa\u0142 Zezenow klasztorowi w \u017bukowie, z prawem po\u0142owu a\u017c do jeziora \u0141ebsko. W 1333 roku klasztor wyda\u0142 wie\u015b Antonowi Mandubilowi na prawie niemiecko-szwery\u0144skim, z ma\u0142ymi \u0142anami szwery\u0144skimi; Theodor Hirsch wnioskuje st\u0105d o nap\u0142ywie osadnik\u00f3w z Meklemburgii. Ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 za Zakonu i w 1333 roku otrzyma\u0142 wolne \u0142any dla ksi\u0119dza. W 1334 roku toczy\u0142 si\u0119 sp\u00f3r graniczny z panami Thoyanem i Peterem Teschwitzem, a w 1341 roku pleban ze Stowi\u0119cina (Stoyenthin) kwestionowa\u0142 patronat klasztoru nad tutejszym ko\u015bcio\u0142em.\n\nW 1784 roku Cecenowo liczy\u0142o 34 dymy; mieszkali tu pastor i zakrystian, a do parafii nale\u017ca\u0142o te\u017c Pob\u0142ocie. Br\u00fcggemann przypomina, \u017ce w 1313 roku margrabia Waldemar podarowa\u0142 wie\u015b wraz z jazem na \u0141ebie ko\u015bcio\u0142owi Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny przy klasztorze norbertanek w \u017bukowie, a klasztor w 1510 roku sprzeda\u0142 j\u0105 dziedzicznie razem z po\u0142owem \u0142ososi na obu brzegach \u0141eby, zastrzegaj\u0105c sobie zwierzchnictwo lenne. Franz Tetzner opisuje Cecenowo jako wie\u015b licz\u0105c\u0105 ponad pi\u0119\u0107set mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 wraz z tutejszym jazem \u0142ososiowym nada\u0142 niegdy\u015b ksi\u0105\u017c\u0119 \u015awi\u0119tope\u0142k.\n\nW 1907 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego (\u201eSynode Stolp\u201d) w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze; wykaz duchownych pomorskich wymienia j\u0105 dok\u0142adniej jako parafi\u0119 synodu s\u0142upskiego staromiejskiego obejmuj\u0105c\u0105 Cecenowo i Pob\u0142ocie, z prawem obsadzania urz\u0119du (kolacj\u0105) w r\u0119kach w\u0142a\u015bcicieli obu maj\u0105tk\u00f3w. Lista pastor\u00f3w zaczyna si\u0119 od Hieronymusa Katerbacka, ordynowanego w Ko\u0142obrzegu i wzmiankowanego w matrykule z 27 lipca 1590 roku. Paul Gotthard Mampe by\u0142 pastorem w Cecenowie; jego syn, Paul Georg Philipp Mampe, przez pi\u0119\u0107dziesi\u0105t dwa lata (1791\u20131843) by\u0142 proboszczem w s\u0105siednim Stowi\u0119cinie.\n\nErich Johannes Korth w \u201eOstpommersche Heimat\u201d (1938) przytacza protok\u00f3\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119cej komisji wizytacyjnej z 1590 roku: wie\u015b mia\u0142a wtedy pastora i ko\u015bci\u00f3\u0142, a Pob\u0142ocie przeniesiono do niej z G\u0142\u00f3wczyc. Spis sprz\u0119t\u00f3w ko\u015bcielnych wymienia srebrny, z\u0142ocony kielich z paten\u0105 wa\u017c\u0105cy 19 \u0142ut\u00f3w, srebrny krzy\u017c wa\u017c\u0105cy 10 \u0142ut\u00f3w, szaty liturgiczne, dziewi\u0119\u0107 obrus\u00f3w o\u0142tarzowych, cztery lichtarze, trzy dzwony r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci, osiem dzwonk\u00f3w na kole, mosi\u0119\u017cn\u0105 monstrancj\u0119, kocio\u0142 chrzcielny i mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119. 4 sierpnia 1735 roku piorun uderzy\u0142 w stodo\u0142\u0119 pleba\u0144sk\u0105; sp\u0142on\u0119\u0142y zagroda pleba\u0144ska, ko\u015bci\u00f3\u0142, dw\u00f3r, osiem gospodarstw ch\u0142opskich i dwie cha\u0142upy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowano jako szachulcowy, kryty gontem. Wed\u0142ug Kortha obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, zbudowany w latach 1867\u20131868, kosztowa\u0142 razem z organami 30 000 marek; organy, kt\u00f3re dosta\u0142 dopiero w 1875 roku, zbudowa\u0142 za 870 talar\u00f3w szczeci\u0144ski organmistrz Gr\u00fcneberg, a w 1894 roku osadzono za o\u0142tarzem trzy kolorowe okna: w \u015brodkowym Chrystusa b\u0142ogos\u0142awi\u0105cego, w bocznych aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a.\n\nCecenowo by\u0142o \u2014 obok G\u0142\u00f3wczyc \u2014 znacz\u0105cym o\u015brodkiem religijnym ewangelickich Kaszub\u00f3w. W 1710 roku tutejsz\u0105 parafi\u0119 opisano jako najmniejsz\u0105 spo\u015br\u00f3d parafii \u201ekaszubskich\u201d powiatu s\u0142upskiego, a proboszczowie g\u0142osili i drukowali kazania po kaszubsku, kt\u00f3rych zbiory przechowywano w archiwum parafialnym do 1945 roku. W dawnej prepozyturze s\u0142upskiej parafia nale\u017ca\u0142a do tak zwanego okr\u0119gu wendyjskiego (*Circulus vandalicus*), w kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiernych m\u00f3wi\u0142a po kaszubsku. Duchowni g\u0142osili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabo\u017ce\u0144stwo zaraz po drugim, a do nauki u\u017cywano polskiej Biblii i polskich podr\u0119cznik\u00f3w, bo Kaszubi rozumieli polszczyzn\u0119. Nazwy okr\u0119g\u00f3w znikn\u0119\u0142y z urz\u0119dowego obiegu przy reformie synod\u00f3w w 1817 roku.\n\nPastor ze Smo\u0142dzina, Georg Friedrich Lindner, prosi\u0142 10 grudnia 1727 roku m\u0142odszego Franckego w Halle, by przys\u0142a\u0142 do Cecenowa pobo\u017cnego duchownego, kt\u00f3ry \u201ew\u0142ada te\u017c j\u0119zykiem polskim\u201d \u2014 w gr\u0119 wchodzili dwaj studenci, Georg Beyer i Karl Lange. Wyb\u00f3r pad\u0142 na Beyera, kt\u00f3rego przebudzeniowe kazania \u2014 jak pisze Theodor Wotschke \u2014 poruszy\u0142y ca\u0142\u0105 okolic\u0119. W druku nazwa wsi brzmi \u201eSezenow\u201d; Cecenowo to po niemiecku Zezenow.\n\nZanikanie kaszubszczyzny wspierano te\u017c z urz\u0119du ko\u015bcielnego. Tetzner przytacza zapis z wizytacji ko\u015bcielnej z 20 lipca 1747 roku, w kt\u00f3rym prepozyt napomina, \u017ceby Kaszubi, a zw\u0142aszcza dzieci, \u201estopniowo przyzwyczajali si\u0119 do j\u0119zyka niemieckiego\u201d. W\u015br\u00f3d duchownych szczeg\u00f3lnie zas\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 dla poznania Kaszub\u00f3w pastor Gottlieb Leberecht Lorek, proboszcz cecenowski w latach 1806\u20131837, autor pierwszej naukowej charakterystyki Kaszub\u00f3w znad \u0141eby. Raport pastora Lorka z 1821 roku, przytoczony przez superintendenta Walthera Bartholdy\u2019ego, m\u00f3wi, \u017ce kazania co niedziel\u0119 po niemiecku i po kaszubsku odbywa\u0142y si\u0119 wtedy tylko w Cecenowie i w G\u0142\u00f3wczycach, a w Rowach, Gardnie, Smo\u0142dzinie i Stowi\u0119cinie \u017cy\u0142o jeszcze po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych wy\u0142\u0105cznie po kaszubsku. Czterdzie\u015bci, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej duchownych znaj\u0105cych polski wymagano jeszcze we Wrze\u015bciu, Damnie, Sk\u00f3rowie, \u0141upawie, Mikorowie, No\u017cynie, Dobieszewie i Budowie. W 1842 roku pastor Emil Ziegler odprawia\u0142 w Cecenowie nabo\u017ce\u0144stwa kaszubskie co drug\u0105 niedziel\u0119, lecz ostatnie odby\u0142o si\u0119 w 1876 roku, gdy ludno\u015b\u0107 kaszubskoj\u0119zyczna zanika\u0142a.\n\nW styczniu 1917 roku tutejszego pastora Kr\u00f6ssina mianowano powiatowym inspektorem szkolnym w Miastku, a w maju tego roku pastorem w Cecenowie, w synodzie staromiejskim S\u0142upska, zosta\u0142 pastor Todt z Gingst.\n\nW 1941 roku konsystorz pomorski odnotowa\u0142, \u017ce porucznikowi von Derschau, \u201ePfarrer in Zezenow, Kirchenkreis Stolp-Altstadt\u201d, przyznano Krzy\u017c \u017belazny pierwszej klasy i odznak\u0119 za rany. Proboszcz cecenowski s\u0142u\u017cy\u0142 wtedy w wojsku.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 4 listopada 1945 roku, a odr\u0119bn\u0105 parafi\u0119 w Cecenowie erygowano 2 pa\u017adziernika 1973 roku; wcze\u015bniej, od 1959 roku, dzia\u0142a\u0142 tu wikariat samodzielny, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 obs\u0142ugiwali salezjanie z G\u0142\u00f3wczyc, a nast\u0119pnie ze Stowi\u0119cina.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrzt\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1745 roku, a \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w \u2014 w 1754.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono wed\u0142ug cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 w 1866 roku, wed\u0142ug innych w latach 1867\u20131868. Dr Paetow w wyk\u0142adzie og\u0142oszonym w \u201eOstpommersche Heimat\u201d w 1932 roku podaje lata 1865\u20131868. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nadanie wsi klasztorowi w \u017bukowie wi\u0105\u017ce si\u0119 z ksi\u0119ciem \u015awi\u0119tope\u0142kiem (w 1252 roku) albo z margrabi\u0105 Waldemarem (w 1313 roku, wed\u0142ug Br\u00fcggemanna).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; katalog dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, cmentarze.slupsk.pl; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2025; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 516\u2013518; Th. Wotschke, \u201eDer Pietismus in Pommern\u201d, \u201eBl\u00e4tter f\u00fcr Kirchengeschichte Pommerns\u201d 1 (1928), s. 46\u201348; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1021\u20131022; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 15, 69, 71, 73; \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 30 stycznia 1917 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 maja 1917 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; E. J. Korth, \u201eAus der Geschichte des Dorfes Zezenow\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319.*","built_year":1867,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cecenowo \u2013 Zezenow (cmentarze.slupsk.pl)","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/cecenowo/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Zabytki \u2014 Gmina G\u0142\u00f3wczyce","url":"https://glowczyce.pl/zabytki.html"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Th. Wotschke, \u201eDer Pietismus in Pommern\u201d, \u201eBl\u00e4tter f\u00fcr Kirchengeschichte Pommerns\u201d 1 (1928), s. 46\u201348","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1021\u20131022","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 15, 69, 71, 73","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 30 stycznia 1917 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/33FHKE4EYFX7S3CL5DCKUXN3SEOEUXG7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 maja 1917 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XCRFG2WT5Z5QIR7RAV2JCAOMZVAJJZGL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"E. J. Korth, \u201eAus der Geschichte des Dorfes Zezenow\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0097","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/kos-0097_sam_4687cecenowo.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.64244,"lng":17.544149,"name_de":"Zezenow","name_pl":"Cecenowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (parafia kaszubskoj\u0119zyczna)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Cedrach Wielkich zajmuje 0,40 hektara przy ulicy Osadnik\u00f3w Wojskowych 2 i otacza dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. Ewidencja zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa prowadzi go jako cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny i datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku. Cedry Wielkie \u2014 po niemiecku Gro\u00df Z\u00fcnder \u2014 le\u017c\u0105 na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnym powiecie Danziger Niederung. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nStoi tu gotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony w zasadniczych cz\u0119\u015bciach w po\u0142owie XIV wieku jako tr\u00f3jnawowa hala z kwadratow\u0105 wie\u017c\u0105 zachodni\u0105 i wielobocznym prezbiterium. Przywileje z 1350 i 1353 roku \u2014 wielkich mistrz\u00f3w Heinricha Tusemera i Winrycha von Kniprode, zachowane w potwierdzeniu kr\u00f3la Zygmunta Augusta z 1552 roku \u2014 wymieniaj\u0105 osad\u0119 i ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny jako istniej\u0105ce wcze\u015bniej; drugi z nich przeznacza\u0142 na uposa\u017cenie plebana cztery \u0142any z sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu jeden. W inwentarzu Heisego dawne wezwanie ko\u015bcio\u0142a zapisano jako \u201ezu allen Gottes-Engeln\u201d. Po Reformacji \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142em lutera\u0144skim i siedzib\u0105 parafii, a otaczaj\u0105cy j\u0105 cmentarz \u2014 cmentarzem tej wsp\u00f3lnoty. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano 30 maja 1972 roku pod numerem A-609.\n\nKatalog Jerzego Sza\u0142ygina wi\u0105\u017ce ponown\u0105 lokacj\u0119 wsi z 1552 roku z osadnictwem ol\u0119derskim i podaje, \u017ce w 1820 roku w\u015br\u00f3d 632 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142 jeden mennonita. W katalogu zaznaczono, \u017ce nie natrafiono na obiekty bezpo\u015brednio z tym osadnictwem zwi\u0105zane. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Gro\u00df Z\u00fcnder* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 49 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 689, w tym 407 ewangelik\u00f3w i 282 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny notuje w Cedrach Wielkich 49 dom\u00f3w, 407 ewangelik\u00f3w i 282 katolik\u00f3w, a w Cedrach Ma\u0142ych 333 ewangelik\u00f3w i 51 katolik\u00f3w.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 987 mieszka\u0144c\u00f3w. W tej liczbie by\u0142o 614 ewangelik\u00f3w, 360 katolik\u00f3w i 13 \u017byd\u00f3w. W spisie z 1885 roku rubryka innych chrze\u015bcijan pozosta\u0142a pusta. Parafia ewangelicka by\u0142a na miejscu i obejmowa\u0142a tak\u017ce Cedry Ma\u0142e, gdzie w\u015br\u00f3d 460 mieszka\u0144c\u00f3w naliczono 403 ewangelik\u00f3w i 57 katolik\u00f3w. P\u00f3\u017aniej liczba mieszka\u0144c\u00f3w spada\u0142a: oko\u0142o 960 w 1905 roku i 857 w 1929 roku. Z Cedr\u00f3w Wielkich pochodzi\u0142 pose\u0142 Franz Doerksen (1860\u20131930).\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Cedrach Wielkich, licz\u0105cej wtedy 854 ewangelik\u00f3w. Po 1945 roku dawnych mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono, a opuszczony ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 oko\u0142o 1946 roku. Odbudowano go w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku i konsekrowano w 1987 roku jako ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Anio\u0142\u00f3w Str\u00f3\u017c\u00f3w. Prace konserwatorskie prowadzono w latach 2017\u20132018.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eTeren spl\u0105drowany,mur ogrodzeniowy rozebrany,nieliczne zachowane nagrobki w z\u0142ym stanie\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 po wschodniej stronie drogi do Mi\u0142ocina, zaro\u015bni\u0119ty traw\u0105, krzewami i samosiejkami; zachowa\u0142y si\u0119 wtedy dwa nagrobki wolnostoj\u0105ce i dwie p\u0142yty, a najstarsz\u0105 z nich by\u0142a mocno zatarta p\u0142yta hrabiego Christiana Friedricha Wernsdorffa, zmar\u0142ego w 1795 roku. Ze starodrzewu pozosta\u0142o pi\u0119\u0107 lip i jeden klon w dobrym stanie zdrowotnym, a jeszcze w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych dwudziestego wieku teren otacza\u0142 cz\u0119\u015bciowo ceglany mur.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 582 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 878 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1: Pommerellen, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 147\u2013149; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Niederung, s. 18, poz. 16 i 27; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; J. Sza\u0142ygin, \u201eKatalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego w Polsce\u201d, has\u0142o Cedry Wielkie (Gross Z\u00fcnder); rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ewidencja zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa, \u201ecmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny\u201d, Cedry Wielkie; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 30; karta cmentarza w Cedrach Wielkich, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 66, pozycja 369; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bau- u. Kunstdenkm\u00e4ler Kr. Danzig (Heise 1885)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 66, pozycja 369","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0053","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.247935,"lng":18.846283,"name_de":"Gro\u00df Z\u00fcnder","name_pl":"Cedry Wielkie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gro\u00df Z\u00fcnder, dzi\u015b Cedry Wielkie, by\u0142y jedn\u0105 z zamo\u017cniejszych wsi po\u0142udniowych \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich. Le\u017ca\u0142y w powiecie Niziny Gda\u0144skiej, wydzielonym w 1887 roku z powiatu gda\u0144skiego; do 1920 roku nale\u017ca\u0142y do prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1885 roku mieszka\u0142o tu 987 os\u00f3b, z czego 614 stanowili ewangelicy, 360 katolicy, a 13 \u017bydzi; rubryka innych chrze\u015bcijan, kt\u00f3r\u0105 na \u017bu\u0142awach wype\u0142niali zwykle mennonici, zosta\u0142a pusta. Ewangelicy nie musieli nigdzie doje\u017cd\u017ca\u0107 \u2014 parafia by\u0142a na miejscu i obejmowa\u0142a tak\u017ce Cedry Ma\u0142e, gdzie w\u015br\u00f3d 460 mieszka\u0144c\u00f3w naliczono 403 ewangelik\u00f3w i 57 katolik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny odnotowuje o tutejszych ewangelikach kr\u00f3tko, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 luterski jest na miejscu.\n\nDwa przywileje wsi, z 1350 i 1353 roku, przetrwa\u0142y wpisane do potwierdzenia kr\u00f3la Zygmunta Augusta z 1552 roku. W pierwszym wielki mistrz Heinrich Tusemer zatwierdzi\u0142 mieszka\u0144com kupno dwudziestu \u0142an\u00f3w, w drugim Winrych von Kniprode nada\u0142 Klausowi Lubecke i mieszka\u0144com Z\u00fcnder sze\u015b\u0107dziesi\u0105t jeden \u0142an\u00f3w, w tym cztery dla ko\u015bcio\u0142a parafialnego, i ustali\u0142 nale\u017cne duchownemu daniny. Wed\u0142ug Heisego (1885, s. 147) z brzmienia dokument\u00f3w wynika, \u017ce osada istnia\u0142a ju\u017c d\u0142u\u017cej, a ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i parafia by\u0142y tu ju\u017c wcze\u015bniej. W 1465 roku, w czasie wojny trzynastoletniej, stali tu obozem \u017co\u0142nierze zakonni, a w wojnach szwedzkich wie\u015b ucierpia\u0142a od nieustannych przemarsz\u00f3w.\n\nGotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ceglany wzniesiono w po\u0142owie XIV wieku jako tr\u00f3jnawow\u0105 hal\u0119 z kwadratow\u0105 wie\u017c\u0105 zachodni\u0105 i wielobocznie zamkni\u0119tym prezbiterium; wn\u0119trze ma dzi\u015b 26,9 metra d\u0142ugo\u015bci. Pierwotnego zamiaru nie doko\u0144czono: planowano naw\u0119 sklepion\u0105, ale mury obwodowe cofni\u0119to i budow\u0119 zamkni\u0119to najskromniej, jak si\u0119 da\u0142o. Obecn\u0105 posta\u0107 \u015bwi\u0105tynia otrzyma\u0142a w drugiej po\u0142owie XVII wieku \u2014 Praetorius odnotowa\u0142 napraw\u0119 ko\u015bcio\u0142a wewn\u0105trz i z zewn\u0105trz w 1660 roku, tu\u017c po drugiej wojnie szwedzkiej. Dawny charakter zachowa\u0142o tylko prezbiterium z oszkarpowanymi murami i ostro\u0142ukowymi oknami; wie\u017ca jest murowana mniej wi\u0119cej do po\u0142owy wysoko\u015bci dachu, wy\u017cej deskowana, z gontowym he\u0142mem \u2014 w formie w\u0142a\u015bciwej ca\u0142ym \u017bu\u0142awom.\n\nOd 1454 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 pod patronatem Rady Miasta Gda\u0144ska, a po Reformacji a\u017c do 1945 roku by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 \u2014 najpierw lutera\u0144sk\u0105, potem unijn\u0105. Wcze\u015bniej nosi\u0142, jak podaje inwentarz, wezwanie \u201ezu allen Gottes-Engeln\u201d, czyli wszystkich anio\u0142\u00f3w Bo\u017cych. Dzwony by\u0142y dwa: wi\u0119kszy, z napisem na koronie \u201eLobet den Herrn mit Cymbeln, lobet ihn mit wohlklingenden Cymbeln\u201d, odla\u0142 w 1647 roku Gerdt Benningk; mniejszy pochodzi\u0142 jeszcze z czas\u00f3w zakonnych i nosi\u0142 gotyckimi minusku\u0142ami pro\u015bb\u0119 \u201emaria beide santca anna salb drite bite got\u201d. Dzwon z 1647 roku wywieziono w 1942 roku do Hamburga; wr\u00f3ci\u0142 w 2010 roku. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa rok 1647 nosi\u0142 jednak mniejszy dzwon, wa\u017c\u0105cy 10 cetnar\u00f3w i 16 funt\u00f3w, a na wi\u0119kszym by\u0142 herb Ferber\u00f3w z trzema g\u0142owami dzika. Viktor Zirkwitz, kt\u00f3ry ogl\u0105da\u0142 \u017cu\u0142awskie ko\u015bcio\u0142y przed wojn\u0105, uzna\u0142 uk\u0142ad wsi za wzorcow\u0105 owalnic\u0119 z nawsiem, ko\u015bci\u00f3\u0142 za szczeg\u00f3lnie du\u017cy dzi\u0119ki zamo\u017cno\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w, a jego wi\u0119\u017ab\u0119 dachow\u0105 za najlepszy przyk\u0142ad gda\u0144skiej konstrukcji; za cenn\u0105 architektonicznie uzna\u0142 te\u017c tutejsz\u0105 plebani\u0119.\n\nWn\u0119trze ko\u015bcio\u0142a w Cedrach Wielkich, po niemiecku Gro\u00df Z\u00fcnder, mia\u0142o 15 metr\u00f3w szeroko\u015bci w korpusie i 7,90 metra w prezbiterium; zakrysti\u0119 nakrywa\u0142o sklepienie krzy\u017cowe z profilowanymi \u017cebrami. Z prezbiterium i zakrysti\u0105 wsp\u00f3\u0142czesny by\u0142 mur aneksu nawy, kt\u00f3rego dekoracja z czarnych g\u0142\u00f3wek uk\u0142adanych w uko\u015bne pasy wskazuje wed\u0142ug Heisego jeszcze na czasy krzy\u017cackie. Wn\u0119trze dzieli\u0142y na trzy nawy po dwa uskokowe prostok\u0105tne filary o wymiarach 1,70 na 1,90 metra. Budowl\u0119 wzniesiono z ceg\u0142y o formacie zmieniaj\u0105cym si\u0119 w poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bciach od 28 do 31 centymetr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, od 13 do 15 szeroko\u015bci i od 7 do 8 grubo\u015bci. Z wyposa\u017cenia Heise wymienia dwa mosi\u0119\u017cne lichtarze o\u0142tarzowe wysoko\u015bci 61 centymetr\u00f3w z XVIII wieku oraz dwa \u017cyrandole \u2014 br\u0105zowy z 1688 roku i mosi\u0119\u017cny z 1749.\n\nEphraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku opisuje wyposa\u017cenie z czas\u00f3w odnowienia po wojnie szwedzkiej. Drzwi zakrystii ufundowa\u0142a w 1660 roku, \u201ena uzyskany pok\u00f3j\u201d, Anna S\u00fcltin, \u017cona witryka Salomona Kortza, a dwa okna zakrystii dali w tym samym roku przyjaciele z miasta; z 1660 roku pochodzi\u0142 te\u017c sze\u015bcioramienny \u017cyrandol z poro\u017ca. W dniu \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a 1661 roku stan\u0105\u0142 nowy o\u0142tarz w miejsce przedreformacyjnego, kt\u00f3rego resztki jeszcze si\u0119 zachowa\u0142y; pami\u0105tkowy napis wymienia\u0142 pastora Tobiasza Colerusa i witryk\u00f3w Barthela Bolta, Hansa Kleina, Heinricha Hanrichsena z Klein Z\u00fcnder i Salomona Kortza. Marmurow\u0105 chrzcielnic\u0119 ofiarowa\u0142 w 1664 roku gda\u0144ski darczy\u0144ca w miejsce drewnianej, licz\u0105cej ponad 73 lata; cynowa misa chrzcielna nosi\u0142a dat\u0119 20 pa\u017adziernika 1663 roku. Organy z miechami no\u017cnymi podarowa\u0142 9 wrze\u015bnia 1678 roku Andreas Pegelau. Ambona, filary, ch\u00f3ry i \u0142awki by\u0142y malowane, a ko\u015bci\u00f3\u0142 bardzo jasny; ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105 otacza\u0142o murowane ogrodzenie, a na wie\u017cy by\u0142 zegar bij\u0105cy z tarcz\u0105.\n\nKronika pastora Tobiasza Colerusa zapisuje organy starsze od daru Pegelaua. Organy o trzynastu g\u0142osach zam\u00f3wiono w 1669 roku, a umow\u0119 zatwierdzi\u0142 18 pa\u017adziernika tego roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego \u0141ukasza, burmistrz Adrian von der Linde, administrator \u017bu\u0142aw; gotowy instrument odebrano w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Marcina 1671 roku. Kronika wylicza jego g\u0142osy: pryncypa\u0142 8, flet 8, salicjona\u0142 8, kwintadena 8, puzon 8 dzielony, oktawa 4, dwa flety 4, flet prosty 2, kwinta 3, superoktawa 2, sedecyma 1 i mikstura trzych\u00f3rowa, do tego tremulant. Um\u00f3wiona cena wynosi\u0142a 1000 floren\u00f3w polskich, a to, co zbi\u00f3rka w\u015br\u00f3d darczy\u0144c\u00f3w przynios\u0142a ponad 800 floren\u00f3w, przeznaczono wed\u0142ug kroniki w ca\u0142o\u015bci na napraw\u0119 ko\u015bcio\u0142a. W czerwcu 1672 roku za\u0142o\u017cono skrzyd\u0142a szafy organowej, a ca\u0142y instrument, bez obudowy miech\u00f3w i stropu nad organami, kosztowa\u0142 wed\u0142ug kroniki 1433 floreny i 8 groszy.\n\nHermann Freytag wymienia przedreformacyjnych duchownych Cedr\u00f3w Wielkich. Matthias Walteri z Trutnow\u00f3w, immatrykulowany latem 1403 roku w Erfurcie, ju\u017c tam nazywany jest plebanem w \u201eMagna Czinger\u201d; w 1410 roku by\u0142 w Pradze rektorem kanonist\u00f3w, a zmar\u0142 w 1436 roku jako archidiakon pomorski. P\u00f3\u017aniej wymieniani s\u0105 komendariusz Matthias Lemke (1498) i Christian Fechsdorf (1530). Dnia 22 lutego 1553 roku burmistrz gda\u0144ski Johann von Werden napisa\u0142 do biskupa Stanis\u0142awa Hozjusza, \u017ce powierzy\u0142 tutejszy urz\u0105d magistrowi Te\u00dfmarowi, dawnemu nauczycielowi swoich dzieci, i prosi\u0142 o udzielenie mu \u015bwi\u0119ce\u0144.\n\nSpisuj\u0105c w 1583 roku dwana\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu steblewskiego, wizytator biskupi wymieni\u0142 w\u015br\u00f3d nich \u201eWielkie Czendry\u201d, a pod list\u0105 dopisa\u0142 zdanie: omnes ditionis Gedanensium ab haereticis residentibus occupatae, praeter Gemlice \u2014 wszystkie, we w\u0142adaniu gda\u0144skim, zaj\u0119te przez zamieszka\u0142ych tam heretyk\u00f3w, pr\u00f3cz Giemlic. W wykazie dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku przy ka\u017cdej parafii zapisano, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile mu wie\u015b p\u0142aci zamiast dziesi\u0119cin. W Cedrach Wielkich duchowny trzyma\u0142 cztery \u0142any daj\u0105ce oko\u0142o 200 floren\u00f3w; wie\u015b liczy\u0142a sze\u015b\u0107dziesi\u0105t cztery \u0142any, a ka\u017cdy oddawa\u0142 korzec \u017cyta i korzec owsa \u2014 razem 244 floreny i 24 grosze. Przy Steblewie ten sam wykaz zapisuje \u0142\u0105cznie 252 floreny i 10 groszy.\n\nZapiski gda\u0144skie przekazuj\u0105 nazwiska tutejszych duchownych. Parafi\u0119 w Cedrach Wielkich i Ma\u0142ych otrzyma\u0142, dzi\u0119ki wstawiennictwu gda\u0144skiego ministerium, duchowny, o kt\u00f3rym zapisano: \u201eBy\u0142 s\u0142uchaczem Lutra\u201d. Wcze\u015bniej by\u0142 proboszczem w Riesenburgu, czyli w Prabutach, sk\u0105d musia\u0142 ust\u0105pi\u0107 w 1554 roku, poniewa\u017c sprzeciwi\u0142 si\u0119 sakramentarzom. W Toruniu w 1572 roku ca\u0142kowicie usuni\u0119to go z urz\u0119du. Ksi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich (Zwischenmanuskript, t. 1, s. 269\u2013270) notuje te etapy \u2014 s\u0142uchacz Lutra, Riesenburg, Toru\u0144, Cedry Wielkie \u2014 pod has\u0142em Franza Burchardiego. Abraham Hartwich pisze o magistrze Franciszku Burchardzie: ju\u017c w 1555 roku by\u0142 duchownym gda\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, w 1560 roku zosta\u0142 przez rad\u0119 usuni\u0119ty z urz\u0119du i z miasta, potem uczy\u0142 i g\u0142osi\u0142 w Toruniu, gdzie w 1572 roku straci\u0142 urz\u0105d; w 1574 lub 1575 roku zosta\u0142 pierwszym pastorem ewangelickim Cedr\u00f3w Wielkich. Zmar\u0142 w 1590 roku w Gda\u0144sku, w domu zi\u0119cia, pastora Mariackiego Micha\u0142a Coletusa, i spocz\u0105\u0142 pod ambon\u0105 ko\u015bcio\u0142a Mariackiego. Hermann Freytag w opracowaniu o studentach uniwersytetu w Wittenberdze (1903, s. 96) podaje po cz\u0119\u015bci inne lata: pastorem ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Gda\u0144sku Burchard (u niego Franciscus Burckhardi) zosta\u0142 w 1557 roku, w 1560 roku pastorem ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Toruniu i nauczycielem tamtejszego gimnazjum, a w 1572 roku pastorem w Cedrach Wielkich; jako dzie\u0144 \u015bmierci podaje 6 lipca 1590 roku.\n\nWaschinski zalicza t\u0119 wie\u015b do sze\u015bciu miejscowo\u015bci terytorium gda\u0144skiego, w kt\u00f3rych istnienie \u015bredniowiecznej szko\u0142y parafialnej po\u015bwiadcza nie tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, ale i to, \u017ce pochodzili st\u0105d studenci \u015bredniowiecznych uniwersytet\u00f3w. W 1626 roku mieszka\u0144cy Cedr\u00f3w Ma\u0142ych mieli dok\u0142ada\u0107 \u201etrzeci fenig\u201d do budowy szko\u0142y w Cedrach Wielkich. Z tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eGro\u00df Z\u00fcnder\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1648\u20131944. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) Pawe\u0142 Lezius przyby\u0142 w 1630 roku do ko\u015bcio\u0142a w Kobbelgrube (dzi\u015b Stegna), lecz jeszcze w tym samym roku przeniesiono go do Cedr\u00f3w Wielkich, gdzie \u017cy\u0142 do 1647 roku; w nast\u0119pnym roku przyszed\u0142 tu Eliasz Zahn, zmar\u0142y w 1653 roku. Wed\u0142ug Hartwicha w 1654 roku przyby\u0142 do Cedr\u00f3w Wielkich Piotr Sch\u00f6nwald, kt\u00f3ry odszed\u0142 w 1656 roku; jego miejsce zaj\u0105\u0142 Natanael Carmann, zmar\u0142y tutaj, a nast\u0119pnie przyszed\u0142 z Leszk\u00f3w Tobiasz Colerus, kt\u00f3ry zmar\u0142 w 1676 roku. Wed\u0142ug Hartwicha w 1676 roku przyby\u0142 do Cedr\u00f3w Wielkich Konstantyn Sch\u00fctz, kt\u00f3rego w 1680 roku powo\u0142ano do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a p\u00f3\u017aniej Mariackiego w Gda\u0144sku. Wed\u0142ug Hartwicha pastor Natanael Berent zmar\u0142 w Cedrach Wielkich w 1699 roku; w 1700 roku przeniesiono tu z Juszkowa (Gischkau) na Wysoczy\u017anie Gda\u0144skiej Filipa Fabriciusa, a gdy w 1709 roku powo\u0142ano go do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w Gda\u0144sku, przyszed\u0142 na jego miejsce z Helu Dawid Schmiedt.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa dodaje szczeg\u00f3\u0142y. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa Tobiasz Colerus urodzi\u0142 si\u0119 2 lutego 1620 roku; z Leszk\u00f3w przyszed\u0142 w marcu 1658 roku i 25 marca wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne. Zmar\u0142 8 stycznia 1676 roku, w wieku 56 lat; jego portret wisia\u0142 na lewo od o\u0142tarza, a p\u0142yta nagrobna z 1677 roku le\u017ca\u0142a przed o\u0142tarzem. Natanael Berent zmar\u0142 26 lipca 1699 roku i zosta\u0142 pochowany 4 sierpnia w ko\u015bciele Mariackim w Gda\u0144sku, a Dawid Schmiedt (w r\u0119kopisie Schmidt) zmar\u0142 w 1728 roku.\n\nPastor Johann Moneta dopisa\u0142 w kronice wiadomo\u015b\u0107 o grobach duchownych w ko\u015bciele. Jeden gr\u00f3b by\u0142 przy schodach ambony, gdzie le\u017ca\u0142a p\u0142yta nagrobna Eliasza Zahna z 1654 roku, drugi przed o\u0142tarzem, pod p\u0142yt\u0105 Tobiasza Colerusa z 1672 roku (w r\u0119kopisie Praetoriusa: 1677). Dawid Schmiedt za\u017c\u0105da\u0142 na \u0142o\u017cu \u015bmierci, by pochowano go w zakrystii, i tak si\u0119 sta\u0142o. Moneta zanotowa\u0142 te\u017c, \u017ce duchowni maj\u0105 prawo do bezp\u0142atnego poch\u00f3wku dla siebie i wszystkich swoich bliskich.\n\nNajbardziej osobiste zapiski tutejszych duchownych przechowa\u0142a kronika z lat 1648\u20131732 wraz z kontynuacj\u0105 z lat 1733\u20131804, dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie (sygnatury EZA 980/5723 i 980/5724); wed\u0142ug Ja\u015bminy Korczak-Siedleckiej wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 ona spo\u015br\u00f3d \u017cu\u0142awskich ksi\u0105g ko\u015bcielnych w\u0142a\u015bnie tym, jak wiele m\u00f3wi\u0105 w niej o sobie pisz\u0105cy. Kronik\u0119 rozpocz\u0105\u0142 w 1663 roku Tobiasz Colerus cytatem z Listu do Rzymian: \u201ePrawd\u0119 m\u00f3wi\u0119 w Chrystusie, a nie k\u0142ami\u0119\u201d. Pisa\u0142, by oczy\u015bci\u0107 si\u0119 z zarzut\u00f3w parafian. Po wojnie szwedzkiej lat 1655\u20131660 budynki ko\u015bcielne, z domem pastora, wymaga\u0142y naprawy, ale gospodarze woleli odbudowywa\u0107 w\u0142asne gospodarstwa; wobec tego, jak pisze Korczak-Siedlecka, Colerus zaci\u0105gn\u0105\u0142 po\u017cyczk\u0119 na rachunek gminy i zam\u00f3wi\u0142 prace oraz nowe wyposa\u017cenie, mi\u0119dzy innymi \u0142awki do ko\u015bcio\u0142a. Rozjuszy\u0142o to elit\u0119 gospodarzy, kt\u00f3rzy chcieli sami decydowa\u0107 o wydatkach parafii; parafianie zniewa\u017cali go i usun\u0119li z ko\u015bcio\u0142a jego krzes\u0142o, a w ko\u0144cu z\u0142o\u017cyli oficjaln\u0105 skarg\u0119 u w\u0142adz. Pastor zapisa\u0142 te\u017c, \u017ce sk\u0142\u00f3con\u0105 parafi\u0119 odwiedzi\u0142 burmistrz Gda\u0144ska Adrian von der Linde, administrator \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich, z \u017con\u0105, matk\u0105 i rektorem Gimnazjum Akademickiego, doktorem teologii Johannem Maukischem, i stan\u0105\u0142 po jego stronie. Korczak-Siedlecka przytacza r\u00f3wnie\u017c zdarzenie, gdy poprzedniego pastora, kt\u00f3ry surowo zgani\u0142 s\u0142uchaczy za pych\u0119 i zbyt wystawne \u017cycie, spoliczkowa\u0142 jeden z gospodarzy, a o Natanaelu Berencie, pastorze w latach 1680\u20131699, kronika podaje, \u017ce mia\u0142 pono\u0107 umrze\u0107 z gniewu i nienawi\u015bci, jakich doznawa\u0142 od parafian. Uposa\u017cenie pastora w ziemi wynosi\u0142o w pierwszej po\u0142owie XVIII wieku 3 \u0142any i 20 m\u00f3rg i zwykle dzier\u017cawiono je miejscowym gospodarzom.\n\nKronika przechowuje te\u017c inne zapiski o ko\u015bciele i plebanii. Na kartce do niej wklejonej zapisano, \u017ce witrycy za burmistrza Johanna von der Linde sprzedali w 1601 roku za 600 grzywien posiad\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra najpierw nale\u017ca\u0142a do ko\u015bcio\u0142a, ale wi\u0119cej w ni\u0105 wk\u0142adano, ni\u017c przynosi\u0142a czynszu (jej nazwa w zapisku jest nieczytelna); autor kartki przypuszcza\u0142, \u017ce st\u0105d pochodz\u0105 kapita\u0142y ko\u015bcielne, odsy\u0142a\u0142 do ksi\u0119gi \u0142awniczej Cedr\u00f3w Wielkich i dodawa\u0142, \u017ce pisa\u0142a o tym \u00f3wczesna ksi\u0119ga ko\u015bcielna, kt\u00f3ra zagin\u0119\u0142a. Na innej wklejonej kartce, zatytu\u0142owanej \u201ePro memoria\u201d i podpisanej nazwiskiem Moneta, zapisano, \u017ce ca\u0142y maj\u0105tek ko\u015bcio\u0142a to trzy ma\u0142e kapita\u0142y ulokowane w kamlarii, 200, 120 i 100 floren\u00f3w na cztery procent, razem 420 floren\u00f3w, kt\u00f3re daj\u0105 rocznie 16 floren\u00f3w i 24 grosze odsetek; sam Colerus pisa\u0142 w kronice, \u017ce za jego czas\u00f3w zaci\u0105gni\u0119to d\u0142ug na niezb\u0119dny szczyt i dach plebanii oraz na o\u0142tarz i \u017ce to on wyjedna\u0142 dla wsi 900 floren\u00f3w po\u017cyczki u swego szwagra, pastora od \u015bwi\u0119tego Jana. Pod dat\u0105 25 lipca 1663 roku pastor zanotowa\u0142, \u017ce burmistrz Adrian von der Linde przyjecha\u0142 do niego na obiad i wyda\u0142 w ko\u015bciele zarz\u0105dzenia: wyznaczy\u0142 miejsce w \u0142awach dla pastora i jego \u017cony oraz osobne miejsce dla \u017cony nauczyciela, poleci\u0142, by drzwi wie\u017cy sta\u0142y otworem w czasie kazania ze wzgl\u0119du na podr\u00f3\u017cnych, da\u0142 drewno na bram\u0119 w murze cmentarnym naprzeciw wie\u017cy i obieca\u0142 now\u0105 chrzcielnic\u0119 (w zapisku: \u201eNeu tauff becken\u201d). Kronika notuje tak\u017ce po\u017cary we wsi, mi\u0119dzy innymi 10 stycznia i 13 czerwca 1709 roku. Pod dat\u0105 30 pa\u017adziernika 1710 roku pastor zapisa\u0142, \u017ce o czwartej rano sp\u0142on\u0119\u0142a stodo\u0142a majorowej Werner, a wschodni wiatr ni\u00f3s\u0142 iskry na jego plebani\u0119; obok wpisu dopisano na marginesie \u201ead Zeit des Hl. David Schmid\u201d. Autor zapisku z 1715 roku o pogrzebie we wsi, kt\u00f3ry sam wyg\u0142osi\u0142 kazanie pogrzebowe, przedstawia si\u0119 w nim jako miejscowy pastor David Schmidt.\n\nW XVIII wieku przyszed\u0142 tu magister Johann Moneta, urodzony w 1698 roku, kt\u00f3ry zda\u0142 egzamin 16 lipca 1723 roku i zosta\u0142 ordynowany 12 pa\u017adziernika 1728 roku. Wed\u0142ug Ja\u015bminy Korczak-Siedleckiej Johann Moneta urodzi\u0142 si\u0119 w Suszu jako syn Jana Monety, cenionego polskiego pastora gda\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Ducha, i El\u017cbiety Hartmann, c\u00f3rki burmistrza Susza; pozosta\u0142 w Cedrach Wielkich do \u015bmierci w 1757 roku i doczeka\u0142 si\u0119 godno\u015bci seniora duchownych \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich, a na marginesach kroniki dopisywa\u0142 komentarze do zapisk\u00f3w Colerusa. Nota o jego \u015bmierci brzmi: 6 marca jeszcze kaza\u0142 i o godzinie trzeciej poszed\u0142, zdr\u00f3w i rze\u015bki, do chorego \u2014 lecz przy udzielaniu Wieczerzy Pa\u0144skiej upad\u0142 na ziemi\u0119 i skona\u0142. A w 1746 roku sta\u0142 tu na kwaterze regiment ze swoim kapelanem polowym, J. S. Blanckenheimem, ordynowanym 14 grudnia 1741 roku w Dre\u017anie; kapelan o\u017ceni\u0142 si\u0119 z wdow\u0105 po tutejszym duchownym Davidzie Schmidcie, odszed\u0142 od regimentu, gdy ten mia\u0142 maszerowa\u0107 do Italii, i zosta\u0142 na Pomorzu. Now\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kroniki parafii za\u0142o\u017cy\u0142 w 1733 roku pastor Johann Moneta, duchowny Cedr\u00f3w Wielkich i Ma\u0142ych: now\u0105 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 \u2014 trzeci\u0105 w dziejach parafii, po pierwszej z lat 1648\u20131657, rozpocz\u0119tej przez pastora Eliasa Zahna, i po drugiej, sporz\u0105dzonej za pastora Tobiasza Colerusa \u2014 podzieli\u0142 na kronik\u0119 ko\u015bcieln\u0105, inwentarz ko\u015bcio\u0142a i rejestry metrykalne. Kronika Monety opisuje szczeg\u00f3\u0142owo obl\u0119\u017cenie Gda\u0144ska w 1734 roku: \u017bu\u0142awy nie sp\u0142on\u0119\u0142y, cho\u0107 wojska sta\u0142y we wsiach, a kronikarz dzi\u0119kowa\u0142 Bogu, \u017ce i tutejsze wsie przetrwa\u0142y. Moneta podkre\u015bla\u0142 przy tym, \u017ce w czasie tej wojny zawsze urz\u0105dza\u0142 godziny modlitwy, a z powodu przemarszu Rosjan nabo\u017ce\u0144stwa odwo\u0142ano tylko dwa razy.\n\nKronika Monety notuje te\u017c przemarsz ewangelik\u00f3w wygnanych z Salzburga. 20 lipca 1732 roku, w sz\u00f3st\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, z polecenia Rady Gda\u0144ska zebrano dla nich w ko\u015bciele z obu wsi 32 floreny, 14 groszy i 2 szel\u0105gi. Od 13 do 15 sierpnia tego roku ponad trzystu salzburskich emigrant\u00f3w odpoczywa\u0142o w Cedrach Wielkich z wozami i ko\u0144mi; z polecenia Rady ugoszczono ich. 14 sierpnia, w czwartek, byli z wielk\u0105 pobo\u017cno\u015bci\u0105 na zwyk\u0142ej cotygodniowej godzinie modlitwy, po kt\u00f3rej przed o\u0142tarzem wyg\u0142oszono do nich kr\u00f3tkie napomnienie, a nast\u0119pnego dnia ruszyli dalej, do ziem kr\u00f3la pruskiego.\n\nPo Monecie przyszed\u0142 w 1757 roku Johann Philipp Zoll, syn gda\u0144skiego zegarmistrza Benjamina Zolla, kt\u00f3ry najpierw uczy\u0142 si\u0119 rzemios\u0142a ojca, a w 1756 roku zosta\u0142 pastorem w Leszkowach; zmar\u0142 20 listopada 1776 roku. Nast\u0119pc\u0105 by\u0142 Jonathan Wilhelm Heller, syn doktora Jonathana Hellera, pastora ko\u015bcio\u0142a Mariackiego; od 1772 roku pastor w Rokitnicy, przyszed\u0142 do Cedr\u00f3w Wielkich w 1777 roku.\n\nZ dalszych zapis\u00f3w tej kroniki: 30 lipca 1858 roku rada parafialna zebra\u0142a si\u0119, by naradzi\u0107 si\u0119 nad wprowadzeniem nowego \u015bpiewnika, i jeden z jej cz\u0142onk\u00f3w wyst\u0105pi\u0142 wtedy z wnioskiem, by zast\u0105pi\u0107 organy nowymi. Pastor, kt\u00f3ry 20 pa\u017adziernika 1858 roku obchodzi\u0142 dwudziestopi\u0119ciolecie urz\u0119du, chcia\u0142 upami\u0119tni\u0107 ten dzie\u0144 trwa\u0142ym znakiem i zaproponowa\u0142 zebranym, by sprawdzili, ile parafia jest gotowa ofiarowa\u0107 na nowe organy: sam wpisa\u0142 si\u0119 na arkusz jako pierwszy z 20 talarami, a jeszcze na tym samym posiedzeniu zebrano ponad 100 talar\u00f3w. Na marginesie zanotowano: \u201eFonds zur Orgel errichtet\u201d \u2014 za\u0142o\u017cono fundusz na organy.\n\nKronika z pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku notuje, \u017ce 22 pa\u017adziernika 1862 roku oddano do u\u017cytku nowy budynek szkolny, zbudowany w tym samym roku. 10 sierpnia 1863 roku nad wie\u015b nadci\u0105gn\u0119\u0142a gwa\u0142towna burza. Piorun uderzy\u0142 w stodo\u0142\u0119 plebanii, kt\u00f3ra natychmiast stan\u0119\u0142a w ogniu. Pastor by\u0142 wtedy z rodzin\u0105 w Sopocie, dok\u0105d jego \u017cona i najm\u0142odsza c\u00f3rka wyjecha\u0142y na kuracj\u0119.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Gro\u00df Z\u00fcnder* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 49 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 689, w tym 407 ewangelik\u00f3w i 282 katolik\u00f3w; w Cedrach Ma\u0142ych podr\u0119cznik notowa\u0142 384 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 333 ewangelik\u00f3w i 51 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 927 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1877 roku Friedrich Elze. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Cedrach Wielkich liczy\u0142a wtedy 854 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1926 roku Otto Dietrich.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 opuszczony i sp\u0142on\u0105\u0142 \u2014 oko\u0142o 1946 roku, nie w wyniku walk. Uchwa\u0142\u0105 nr 303 Rady Ministr\u00f3w z 31 grudnia 1973 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano nieodp\u0142atnie na w\u0142asno\u015b\u0107 osoby prawnej jednego z ko\u015bcio\u0142\u00f3w lub zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 38). Odbudowano go w latach 80. dwudziestego wieku i w 1987 roku konsekrowano jako katolicki pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Anio\u0142\u00f3w Str\u00f3\u017c\u00f3w, co by\u0142o powrotem do dawnego wezwania; prace konserwatorskie prowadzono w latach 2017\u20132018. Przy ko\u015bciele, przy ulicy Osadnik\u00f3w Wojskowych 2, zachowa\u0142 si\u0119 dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,40 hektara.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 582 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 878 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1907 roku, Johannes Stadie, urodzony w 1870 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Stark (1591), Paulus Lecius (1630), Elias Marchicus Zahn (1648), Peter Sch\u00f6nwald (1654), Nathanael Carmann (1656), Constantin Sch\u00fctz (1676), Christian Friedrich Wernsdorf (1784), Johann Friedrich Oyer (1795), August Christian Bette (1808), Maximilian Friedrich Braunschweig (1833), Friedrich Gustav Adolf Eltze (1877), Johann Conrad Stadie (1907), Emil Otto Dietrich (1926), Heinz Decker (1936), Walter Kurowski (1941). Bez podanego roku: Jacob Harder.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa stary zapis przechowywany w skrzyni wiejskiej nazywa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201ezu allen Gottes Heiligen\u201d, czyli wszystkich \u015bwi\u0119tych Bo\u017cych; inwentarz podaje dawne wezwanie \u201ezu allen Gottes-Engeln\u201d, czyli wszystkich anio\u0142\u00f3w Bo\u017cych. Wed\u0142ug Rhesy August Christian Bette zmar\u0142 17 stycznia 1815 roku. W kronice ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela w Gda\u0144sku uwaga zapisana pod spisem ksi\u0105g zboru na Che\u0142mie (Stolzenberg) z 9 maja 1814 roku nazywa go zmar\u0142ym duchownym (\u201eder verstorbene Prediger Bette\u201d).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 187, 192, 200, 207; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eC\u0119dry wielkie\u201d; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePommerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 147, 148; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 149; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1: Pommerellen, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 147\u2013149; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Niederung, s. 18, poz. 16 i 27; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1583 roku, dekanat Ma\u0142ej Wyspy (steblewski), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku, kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, fol. 124\u2013125, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, s. 517\u2013519; E. Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d \u2014 egzemplarz interfoliowany z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105 do 1776 roku, karty 29, 52 i 105; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, Danzig 1940; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Cedry Wielkie; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 475, 524; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 180\u2013183; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 30; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 36; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5724, \u201eSonstige Verzeichnisse 1733\u20131865\u201d (kronika parafii Gro\u00df Z\u00fcnder pastora Johanna Monety, 1733), skan 11, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5724, \u201eSonstige Verzeichnisse 1733\u20131865\u201d, skan 39, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5724, kronika parafii Gro\u00df Z\u00fcnder, lata 1862\u20131863, s. 72, skan 41, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 66, pozycja 369; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 115, 224, 269\u2013270, 283; t. 2, s. 359, 375, 440; t. 3, s. 715, 1026; t. 4, s. 1060; t. 5, s. 1315; t. 6, s. 1615, 1634, 1742, 1746; t. 7, s. 1969, 2031; J. Korczak-Siedlecka, \u201eBiblijny prorok w\u015br\u00f3d \u017cu\u0142awskich barbarzy\u0144c\u00f3w. Kreacja w\u0142asnego \u00bbja\u00ab pastor\u00f3w w relacjach z parafianami. Lutera\u0144skie ksi\u0119gi ko\u015bcielne jako samo\u015bwiadectwa (XVII\u2013XVIII wiek)\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXIX, z. 4, 2024, s. 63\u201365, 67, 72, 76, 78; Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124; H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 96; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 46r\u201348r; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 99\u2013100; Kronika ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela w Gda\u0144sku (zapiski do 1825 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5463/11 (Archion 15758); Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder) z lat 1648\u20131716, z kronik\u0105 i rejestrem dar\u00f3w pastor\u00f3w Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Landkreises Danzig\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 2), Danzig 1885","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 149","tytul_przed_B4_2026_10_11":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 1: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1885, s. 149","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eC\u0119dry wielkie\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 187, 192, 200, 207","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 66, pozycja 369","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 115, 224, 283; t. 2, s. 359, 375, 440; t. 3, s. 715, 1026; t. 4, s. 1060; t. 5, s. 1315; t. 6, s. 1615, 1634, 1742, 1746; t. 7, s. 1969, 2031","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Korczak-Siedlecka, \u201eBiblijny prorok w\u015br\u00f3d \u017cu\u0142awskich barbarzy\u0144c\u00f3w. Kreacja w\u0142asnego \u00bbja\u00ab pastor\u00f3w w relacjach z parafianami. Lutera\u0144skie ksi\u0119gi ko\u015bcielne jako samo\u015bwiadectwa (XVII\u2013XVIII wiek)\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXIX, z. 4, 2024, s. 63\u201365, 67, 72, 76, 78","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/5/Vol._89_2024/ZH_89-4_03_Korczak-Siedlecka_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 46r\u201348r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder) z lat 1648\u20131716, z kronik\u0105 i rejestrem dar\u00f3w pastor\u00f3w Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePommerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 147, 148","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 99\u2013100","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0067","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24418,"lng":18.84573,"name_de":"Gro\u00df Z\u00fcnder","name_pl":"Cedry Wielkie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gro\u00df Z\u00fcnder)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cedry Wielkie, Wi\u015blina i Rybina to punkty Szlaku Mennonit\u00f3w przez \u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 trasy z Gda\u0144ska do Elbl\u0105ga. Klub Nowodworski, tw\u00f3rca szlaku, ustawi\u0142 w tych trzech wsiach (a tak\u017ce w Nowym Dworze Gda\u0144skim i Cyganku) tablice informacyjne; centralnym punktem szlaku jest Muzeum \u017bu\u0142awskie w Nowym Dworze Gda\u0144skim. Wpis ma charakter zbiorczy i tematyczny \u2014 dotyczy odcinka szlaku, nie pojedynczego obiektu sakralnego. Rzeczywista spu\u015bcizna mennonicka rozk\u0142ada si\u0119 w tych trzech wsiach bardzo nier\u00f3wno. Najmocniejsza jest w Wi\u015blinie (do 1945 roku Hochzeit): w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego figuruje tu \u201ebrama cmentarna-dzwonnica cmentarza menonickiego\u201d (nr rej. A-792, w dawnym rejestrze wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego nr 675, decyzja z 27 pa\u017adziernika 1973 roku), a ewidencja zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa prowadzi \u201ecmentarz mennonicki, ob. rzymskokatolicki\u201d z 1792 roku wraz z drewnian\u0105 bram\u0105-dzwonnic\u0105 z tego samego roku. Zgodnie z tym katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego Jerzego Sza\u0142ygina podaje, \u017ce w 1820 roku w\u015br\u00f3d 274 mieszka\u0144c\u00f3w Wi\u015bliny mieszka\u0142o 46 mennonit\u00f3w, a w 1776 roku wymieniono tu osiem rodzin, mi\u0119dzy innymi Claasen, Epp, Jantzen i Penner; na s\u0142upach bramy zachowa\u0142y si\u0119 napisy fundacyjne z dat\u0105 i nazwiskiem cie\u015bli (Jakub Jentzen, 1792). W Rybinie \u015blad mennonicki wi\u0105\u017ce si\u0119 z dawnym Popowem, dzi\u015b cz\u0119\u015bci\u0105 wsi \u2014 wed\u0142ug katalogu Sza\u0142ygina w 1820 roku na 55 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o tam 25 mennonit\u00f3w. W Cedrach Wielkich (Gross Z\u00fcnder), ponownie lokowanych w 1552 roku w ramach osadnictwa \u201eholenderskiego\u201d, ten sam katalog odnotowuje w 1820 roku tylko jednego mennonity w\u015br\u00f3d 632 mieszka\u0144c\u00f3w i nie wskazuje \u017cadnego obiektu bezpo\u015brednio mennonickiego. Ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa zna tam natomiast cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny z 2 po\u0142. XVIII w.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom I, 1880) ko\u015bci\u00f3\u0142 w Cedrach Wielkich istnia\u0142 ju\u017c w po\u0142owie XIV wieku, a oko\u0142o 1530 roku przeszed\u0142 w r\u0119ce protestant\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie dlatego, \u017ce prawo patronatu mia\u0142 magistrat gda\u0144ski; ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski istnia\u0142 tu nadal, a wie\u015b liczy\u0142a 407 ewangelik\u00f3w i 282 katolik\u00f3w. Ten sam s\u0142ownik podaje dla Wi\u015bliny (Hochzeit) 240 ewangelik\u00f3w, 52 katolik\u00f3w i 17 mennonit\u00f3w; dodaje, \u017ce katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 tu do Reformacji, potem luteranie go zabrali i przenie\u015bli do s\u0105siedniej wsi Nassenhuben, zostawiaj\u0105c pastorowi dwie w\u0142\u00f3ki i plebani\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eC\u0119dry wielkie\u201d; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eHochzeit\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Szlak Mennonit\u00f3w przez \u017bu\u0142awy Wi\u015blane (Tr\u00f3jmiasto.pl) [kopia archiwalna 1998-12-12]","url":"https://web.archive.org/web/19981212033614/http://www.trojmiasto.pl:80/"},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w (wykaz wojew\u00f3dzki, arkusz xls)","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Pomorskiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w), poz. nr rej. A-792, dawny rejestr woj. gda\u0144skiego nr 675, decyzja WKZ w Gda\u0144sku z 27 X 1973 \u2014 \u201ebrama cmentarna-dzwonnica cmentarza menonickiego\u201d, ul. Gda\u0144ska, Wi\u015blina, gm. Pruszcz Gda\u0144ski","url":"https://www.ochronazabytkow.gda.pl/rejestr-zabytkow/"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w NID (karta cmentarza 1986)","tytul":"Narodowy Instytut Dziedzictwa, ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 \u201ecmentarz mennonicki, ob. rzymskokatolicki\u201d, 1792 r., Wi\u015blina, gm. Pruszcz Gda\u0144ski; dokumentacja: karta cmentarza z 1 IX 1986","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/zabytek?inspire_id=PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_CM.80953&rejestr=ewidencja-zabytkow"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w NID","tytul":"Narodowy Instytut Dziedzictwa, ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 \u201ebrama cmentarna - dzwonnica\u201d, 1792 r., drewniana, Wi\u015blina; karty: zielona 1959, bia\u0142a 1987","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/zabytek?inspire_id=PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_BL.35119&rejestr=ewidencja-zabytkow"},{"typ":"katalog naukowy (autor zewn\u0119trzny wobec s\u0142u\u017cby konserwatorskiej)","tytul":"Jerzy Sza\u0142ygin, Katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego w Polsce \u2014 has\u0142o WI\u015aLINA (Hochzeit): osadnictwo holenderskie od XVI w., 8 rodzin w 1776 r. (Claasen, Epp, Fast, Jantzen, Kroeker, Lepp, Penner, Tilitzki), 46 mennonit\u00f3w na 274 mieszka\u0144c\u00f3w w 1820 r., \u201ena cmentarzu drewniana dzwonnica - brama i kilka nagrobk\u00f3w\u201d","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=470"},{"typ":"katalog naukowy","tytul":"Jerzy Sza\u0142ygin, Katalog\u2026 \u2014 has\u0142o POPOWO (ob. cz\u0119\u015b\u0107 wsi Rybina): wie\u015b za\u0142o\u017cona w 1700 r., w 1820 r. 55 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 25 mennonit\u00f3w","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=418"},{"typ":"katalog naukowy","tytul":"Jerzy Sza\u0142ygin, Katalog\u2026 \u2014 has\u0142o CEDRY WIELKIE (Gross Z\u00fcnder): ponowna lokacja 1552 r. zwi\u0105zana z osadnictwem \u201eholenderskim\u201d, w 1820 r. 1 mennonita w\u015br\u00f3d 632 mieszka\u0144c\u00f3w, \u201eNie natrafiono na obiekty bezpo\u015brednio zwi\u0105zane z osadnictwem holenderskim\u201d","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=301"},{"typ":"katalog naukowy","tytul":"Jerzy Sza\u0142ygin, Katalog\u2026 \u2014 has\u0142o RYBINA (Fischerbabke): wie\u015b za\u0142o\u017cona w 1600 (1626) r. przez kolonist\u00f3w \u201eholenderskich\u201d","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=431"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w NID","tytul":"Narodowy Instytut Dziedzictwa, ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 \u201ecmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny\u201d, 2 po\u0142. XVIII w., Cedry Wielkie","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/zabytek?inspire_id=PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_CM.80912&rejestr=ewidencja-zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eC\u0119dry wielkie\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eHochzeit\u201d","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"KOS-0084","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2441816,"lng":18.8457262,"name_de":"","name_pl":"Cedry Wielkie, Wi\u015blina i Rybina \u2014 wsp\u00f3lnoty mennonickie doliny Wis\u0142y","powiat":"","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Cerominie figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nCeromin \u2014 urz\u0119dowo Sieromino, po kaszubsku Seromino, po niemiecku Zeromin \u2014 by\u0142 maj\u0105tkiem rycerskim i przysi\u00f3\u0142kiem Jerzkowic nad zachodnim brzegiem jeziora Jasie\u0144. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, a s\u0105d rejonowy mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Bytowie. W Czarnej D\u0105br\u00f3wce (Schwarz Damerkow) mie\u015bci\u0142 si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy. Wed\u0142ug Karla-Heinza Pagla maj\u0105tki Jerskewitz, Charlottenhof i Zeromin tworzy\u0142y jeden kompleks d\u00f3br. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie postawiono: miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin), gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. Ernst M\u00fcller wymienia Zeromin w\u015br\u00f3d 19 miejscowo\u015bci tej parafii (wliczaj\u0105c samo No\u017cyno), obok Wussowske, Kartkowa (Kartkow), Zawiat (Sowiat) i Czarnej D\u0105br\u00f3wki; kolatorem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br w No\u017cynie. Do 1817 roku parafia w No\u017cynie nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego, potem do ko\u0142czyg\u0142owskiego, a w 1871 roku przeniesiono j\u0105 do bytowskiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w No\u017cynie sp\u0142on\u0105\u0142 w 1638 roku wraz ze wszystkimi budynkami pleba\u0144skimi, a odbudowa ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 latami \u2014 nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tymczasem raz w jednym, raz w innym domu.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Zeromin jako obw\u00f3d dworski (strony 184\u2013185, pozycja 335): 70 mieszka\u0144c\u00f3w, wszyscy ewangelicy.\n\nJerzkowice, do kt\u00f3rych osada nale\u017ca\u0142a, zaj\u0119\u0142y wed\u0142ug Pagla 8 marca 1945 roku rosyjskie czo\u0142gi i piechota. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 z Jerzkowic wysiedlono do 1947 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017), wykaz wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, gmina Czarna D\u0105br\u00f3wka, poz. 9; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), powiat Stolp, s. 184\u2013185; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 72\u201373 (has\u0142o Gro\u00df-Nossin); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Jerskewitz.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 73","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0809","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.296518,"lng":17.604599,"name_de":"Zeromin","name_pl":"Ceromin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Cetyniu otacza dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki; zachowa\u0142y si\u0119 na nim \u017celiwne krzy\u017ce, a obok stoi dziewi\u0119tnastowieczna dzwonnica. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z otoczeniem \u2014 cmentarzem przyko\u015bcielnym i drzewostanem \u2014 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 21 grudnia 1965 roku pod numerem A-391. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Cetyniu ponadto osobny \u201ecmentarz historyczny\u201d, bez datowania. Dzi\u015b \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy rzymskim katolikom jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela w parafii w Suchorzu, w diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej.\n\nCety\u0144, po niemiecku Zettin, by\u0142 do 1945 roku siedzib\u0105 ewangelickiej parafii w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; dzi\u015b nale\u017cy do powiatu bytowskiego. Wie\u015b by\u0142a star\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 rodu von Puttkamer, po\u015bwiadczon\u0105 od 1380 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, szachulcowy, wzniesiono w 1696 roku na miejscu \u015bredniowiecznej \u015bwi\u0105tyni drewnianej. Ma nisk\u0105 wie\u017c\u0119 zwie\u0144czon\u0105 he\u0142mem, a w wolno stoj\u0105cej dzwonnicy wisi dzwon z 1779 roku. Nabo\u017ce\u0144stwa po kaszubsku odprawiano tu do po\u0142owy XVIII wieku. Wed\u0142ug wykazu duchownych Ernsta M\u00fcllera do parafii nale\u017ca\u0142y Poberow, Sellin, Starkow, Zuckers, Darsekow, Viartlum i Franzdorf oraz liczne wybudowania, zagrody i kolonie, a kolatorami byli w\u0142a\u015bciciele siedmiu maj\u0105tk\u00f3w: Cetynia, Sellin, Starkow, Zuckers, Darsekow, Gumenz i Viartlum (s. 80). Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (macierzysty) w Cetyniu nale\u017ca\u0142 do synodu s\u0142upskiego, a patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciele siedmiu maj\u0105tk\u00f3w: Cetynia, Zielina (Sellin), Starkowa (Starkow), Suchorza (Zuckers), Darsekow, Gumenz i Wiatro\u0142omu (Viartlum). M\u00fcller podaje, \u017ce parafia nale\u017ca\u0142a wcze\u015bniej do synodu s\u0142upskiego, a potem do synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego (s. 80).\n\nGdy 14 lutego 1871 roku konsystorz rozwi\u0105za\u0142 synod ko\u0142czyg\u0142owski (Alt Kolziglow) i rozdzieli\u0142 jego jedena\u015bcie parafii mi\u0119dzy cztery synody, Cety\u0144, Ko\u0142czyg\u0142owy, Budowo i No\u017cyno przesz\u0142y do synodu Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i D\u0119bnica Kaszubska do synodu miejskiego S\u0142upska; Mikorowo, Dobieszewo i \u0141upawa do synodu staromiejskiego S\u0142upska; Wa\u0142dowo do Miastka. W synodzie bytowskim wymieniaj\u0105 Cety\u0144 tak\u017ce urz\u0119dowy dziennik konsystorza z 1907 roku i wykaz duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku. Filia parafii w Trzebielinie (Treblin) usamodzielni\u0142a si\u0119 z dniem 31 marca 1900 roku.\n\nKilka wiadomo\u015bci o tutejszych duchownych i o samym ko\u015bciele przechowa\u0142a prasa. We wrze\u015bniu 1863 roku Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy otrzyma\u0142 ewangelicki pastor i superintendent Palis w Cetyniu, a w pa\u017adzierniku 1898 roku to samo odznaczenie \u2014 emerytowany pastor Meyer, mieszkaj\u0105cy w Cetyniu. W 1910 roku tutejszym pastorem by\u0142 Hermann Beversdorff. Zmar\u0142 21 wrze\u015bnia 1912 roku po kr\u00f3tkiej, ci\u0119\u017ckiej chorobie, pozostawiaj\u0105c \u017con\u0119 Luise z domu Hiecke oraz syn\u00f3w Waltera i Helmuta; pogrzeb wyznaczono na 25 wrze\u015bnia. W sierpniu 1913 roku prasa og\u0142osi\u0142a zar\u0119czyny pastora Hermanna Schmocka z Cetynia z Else Wernicke. We wrze\u015bniu tego roku \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce stary, gro\u017c\u0105cy zawaleniem ko\u015bci\u00f3\u0142 jest od pewnego czasu zamkni\u0119ty, a gmina postanowi\u0142a przyst\u0105pi\u0107 do budowy nowego \u201eohne Mitwirkung der Beh\u00f6rde\u201d, czyli bez udzia\u0142u w\u0142adz. Szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1696 roku przetrwa\u0142 jednak do dzi\u015b.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Cety\u0144 w dw\u00f3ch wierszach: w gminie wiejskiej naliczono 203 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 319 ewangelik\u00f3w; katolik\u00f3w nie by\u0142o w \u017cadnym z nich, a parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu. Dwie sprawy z lat dwudziestych odnotowa\u0142 urz\u0119dowy organ konsystorza. W 1925 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Cetyniu otrzyma\u0142 od patronatu dzwon w miejsce oddanego na wojn\u0119. W tym samym roku zmieniono granice parafii: dokumentem z 6 pa\u017adziernika 1925 roku, obowi\u0105zuj\u0105cym od 1 listopada, ewangelicy z gminy wiejskiej Franzdorf zostali wypisani z gminy ko\u015bcielnej Cety\u0144 i przy\u0142\u0105czeni do s\u0105siedniej gminy Lubben, w tym samym okr\u0119gu bytowskim.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 tej parafii i podaje 2802 dusze; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 506 mieszka\u0144c\u00f3w w 113 gospodarstwach. Tutejszym duchownym by\u0142 w ostatnich latach przed 1945 rokiem Heinz Baethge. Konsystorz pomorski wymienia go w 1941 i 1942 roku jako \u201ePfarrer in Zettin, Kirchenkreis B\u00fctow\u201d; by\u0142 on wtedy oficerem saper\u00f3w na froncie wschodnim. W 1942 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 jego nominacj\u0119. Rok 1945 min\u0105\u0142 tu bez walk i zniszcze\u0144.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 815; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, roczniki 1925 i 1926; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1942; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 11 czerwca 2026 roku); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, roczniki 1871, 1900 i 1907; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912, s. 80\u201381; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998, has\u0142o Ko\u0142czyg\u0142owy, s. 99; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 40\u201341; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 23 wrze\u015bnia 1863 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 25 pa\u017adziernika 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 15 wrze\u015bnia 1910 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 24 wrze\u015bnia 1912 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 26 sierpnia 1913 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 30 wrze\u015bnia 1913 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cety\u0144 \u2014 spis cmentarzy, polskie-cmentarze.pl","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-bytowski/Gmina-Trzebielino/Cetyn"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1942, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1890835714/1/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 815","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 40\u201341","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 23 wrze\u015bnia 1863 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UVKDJBESXTGK37ZTKX332CDCLMDP5E7I"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 25 pa\u017adziernika 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2Y23RFAJ3PMWIEEQKRIYMX6EGVNTHK2D"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 15 wrze\u015bnia 1910 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MDROIPYC7K56DFWTYXOOOTRJDE5DV434"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 24 wrze\u015bnia 1912 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ADLHJZ6QSZ3GQL3GSEAVNFUIGMUYO3C4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 26 sierpnia 1913 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WCWD3UIEU2MLJAJI57SMQPDPU5EEZ7PZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 30 wrze\u015bnia 1913 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/J4M5ZNWC6DZ7XZOKF6PUM6CWOFZ5TSAV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0801","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.22393,"lng":17.15241,"name_de":"Zettin","name_pl":"Cety\u0144 \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cety\u0144 (niem. Zettin) \u2014 do 1945 siedziba ewangelickiej parafii (Kirchspiel Zettin) w Kreis Rummelsburg (rej. K\u00f6slin, Prowincja Pomorze), a NIE w Kreis B\u00fctow. Wie\u015b by\u0142a star\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 rodu Puttkamer\u00f3w (po\u015bwiadczon\u0105 od 1380). Ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u2014 konstrukcji szachulcowej (ryglowej), wzniesiony w 1696 na miejscu \u015bredniowiecznej \u015bwi\u0105tyni drewnianej; niska wie\u017ca z he\u0142mem, wolno stoj\u0105ca dzwonnica z dzwonem z 1779. Nabo\u017ce\u0144stwa po kaszubsku odprawiano do po\u0142owy XVIII w. Do parafii nale\u017ca\u0142y m.in. Darsekow, Franzdorf, Poberow, Sellin, Starkow i Viartlum. W 1939 wie\u015b liczy\u0142a 113 gospodarstw i 506 mieszka\u0144c\u00f3w. Cmentarz przyko\u015bcielny otacza ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 zachowane \u017celiwne krzy\u017ce i XIX-wieczna dzwonnica. W 1945 bez walk i zniszcze\u0144. Dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy jako filialny rzymskokatolicki pw. Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela (parafia Suchorze, diec. koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeska), w rejestrze zabytk\u00f3w (A-26, 21 XII 1965).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cety\u0144 \u2014 spis cmentarzy, polskie-cmentarze.pl (powiat bytowski, gmina Trzebielino)","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-bytowski/Gmina-Trzebielino/Cetyn"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0802","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.22325,"lng":17.15174,"name_de":"Zettin (Kirchhof / evangelischer Friedhof an der Pfarrkirche Zettin)","name_pl":"Cety\u0144 \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"To drugi cmentarz ewangelicki w Cetyniu, odr\u0119bny od tego, kt\u00f3ry otacza dawny ko\u015bci\u00f3\u0142. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 15 arkusza gminy Trzebielino jako \u201ecmentarz historyczny\u201d; cmentarz przyko\u015bcielny figuruje w niej osobno, pod pozycj\u0105 7.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku w Cetyniu, po niemiecku Zettin, mieszkali pastor i ko\u015bcielny. W Cetyniu sta\u0142 te\u017c dom dla wdowy po pastorze. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 2802 dusze; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony.\n\nKarta cmentarza z 2 maja 2007 roku ocenia stan nagrobk\u00f3w jako dostateczny, a stan zieleni opisuje s\u0142owami: \u201eStarodrzew w wi\u0119kszo\u015bci zachowany, liczne samosiejki drzew\u201d. Karta umieszcza cmentarz oko\u0142o 500 metr\u00f3w na po\u0142udnie od wsi, w miejscu zwanym Cety\u0144-Kolonia, na wyniesieniu terenu. W terenie granice cmentarza znaczy\u0142y wyniesienie terenu oraz starodrzew wzd\u0142u\u017c kraw\u0119dzi zachodniej i wschodniej \u2014 jeden d\u0105b i 20 \u015bwierk\u00f3w. Naliczono w\u00f3wczas 211 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w. Z zachowanych nagrobk\u00f3w najstarszy pochodzi\u0142 z 1835 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 815; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Trzebielino, pozycja 15; karta cmentarza w Cetyniu, oprac. M. Palacz, 2007 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 40\u201341.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Trzebielino, pozycja 15","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 815","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 40\u201341","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1171","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.214985,"lng":17.143897,"name_de":"Zettin","name_pl":"Cety\u0144 \u2014 cmentarz historyczny (ewangelicki)","powiat":"bytowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Cewicach, po niemiecku Zewitz, le\u017cy w gminie Cewice, w powiecie l\u0119borskim. Za\u0142o\u017cono go na skraju wsi, a dzi\u015b znajduje si\u0119 niemal w jej \u015brodku: z czterech stron zamykaj\u0105 go ulica, betonowy p\u0142ot zak\u0142adu stolarskiego i ogrodzenie osiedla, a \u015brodkiem biegnie szeroka \u015bcie\u017cka. Zosta\u0142y resztki kamiennego muru, jedno \u017celiwne ogrodzenie grobu z tabliczk\u0105, liczne podstawy krzy\u017cy i nieliczne obramowania grob\u00f3w rodzinnych. W\u015br\u00f3d czytelnych nagrobk\u00f3w wymieniano kamienn\u0105 p\u0142yt\u0119 Hermanna Blockusewsky\u2019ego, zmar\u0142ego w 1869 roku w wieku o\u015bmiu miesi\u0119cy, oraz tablic\u0119 z wersem pie\u015bni \u201eChristus der ist mein Leben. Sterben ist mein Gewinn\u201d. \u017beliwn\u0105 tablic\u0119 z grobu Fritza Mefecla (1828\u20131837) notowano tu jeszcze w 2014 roku \u2014 potem j\u0105 skradziono.\n\nW 1784 roku Cewice le\u017ca\u0142y p\u00f3\u0142torej mili na po\u0142udnie-po\u0142udniowy zach\u00f3d od L\u0119borka, w okolicy g\u00f3rzystej, przy trakcie pocztowym ze S\u0142upska do L\u0119borka. Przy dw\u00f3ch folwarkach mieszka\u0142o siedmiu gospodarzy, siedmiu zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142y dwie karczmy, z kt\u00f3rych jedna, Heidekrug, sta\u0142a przy trakcie, a nad Bukowin\u0105 folwark Bohr \u2014 razem 27 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141ebuni (Labuhn). Wed\u0142ug M\u00fcllera \u0141ebunia by\u0142a dawniej fili\u0105 Bukowiny, a w 1912 roku parafia obejmowa\u0142a, pr\u00f3cz \u0141ebuni i Cewic, pi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci: Osowo, Maszewo, Popowo, Okalice i Werder.\n\nDo rejestru zabytk\u00f3w cmentarz wpisany nie jest, ale figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, z kart\u0105 cmentarza sporz\u0105dzon\u0105 przez Narodowy Instytut Dziedzictwa. W gminnym programie opieki nad zabytkami cmentarz datowany jest na lata 1860\u20131880 i okre\u015blony jako nieczynny. Cmentarz wed\u0142ug Drzewieckiego bardzo szybko sta\u0142 si\u0119 zbyt ma\u0142y dla rozwijaj\u0105cej si\u0119 wsi i pod koniec XIX wieku za\u0142o\u017cono nowy cmentarz, na obrze\u017cach wsi w kierunku Oskowa; jego kaplic\u0119 rozebrano, groby zniwelowano, a teren s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako czynny cmentarz katolicki. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie wiejskiej Cewice 312 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika (strona 188, pozycja 65), a w obwodzie dworskim 195 ewangelik\u00f3w i 10 katolik\u00f3w (strona 194, pozycja 172); w obu pozycjach spisu parafia ewangelicka to \u0141ebunia, katolicka \u2014 L\u0119bork, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w \u0141ebuni.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (\u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d), s. 188\u2013189 i 194\u2013195; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Labuhn, s. 239\u2013240; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073 i 1085.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Lauenburg i. Pomm.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073 i 1085","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Labuhn, s. 239\u2013240","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Powiatu L\u0119borskiego na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr X/71/2025 Rady Powiatu L\u0119borskiego z dnia 20 marca 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 1748, s. 32","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=1748"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Cewice (Zewitz) [kopia archiwalna 2016-08-03]","url":"http://web.archive.org/web/20160803190119/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-cewice/12-cewice"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0458","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_cewice_kat/cewice_kat1.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.43784,"lng":17.72963,"name_de":"Zewitz","name_pl":"Cewice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Cewicach (po niemiecku Zewitz), siedzibie gminy w powiecie l\u0119borskim, oko\u0142o 12 kilometr\u00f3w na po\u0142udnie od L\u0119borka, istnia\u0142a \u2014 jak podaje opis parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej \u2014 poewangelicka kaplica, rozebrana w 1980 roku. W tym opisie podano, \u017ce na miejscu kaplicy wzniesiono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Dekretem z 28 sierpnia 1974 roku biskup Ignacy Je\u017c erygowa\u0142 parafi\u0119 z siedzib\u0105 w Kr\u0119pkowicach; ko\u015bci\u00f3\u0142 w Cewicach by\u0142 w niej ko\u015bcio\u0142em proparafialnym.\n\nWie\u015b wzmiankowano po raz pierwszy w 1362 roku, gdy wielki mistrz krzy\u017cacki Winrych von Kniprode nada\u0142 dobra braciom Grella; lokowano j\u0105 na prawie magdeburskim na 60 \u0142anach. Maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodu Grella, nast\u0119pnie do Demi\u0144skich, a od 1784 roku do podkomorzego Joachima Wobessera-Objezierzyckiego; w latach 1911\u20131945 wi\u0119ksz\u0105 jego cz\u0119\u015bci\u0105 w\u0142ada\u0142 przedsi\u0119biorca Rudolf Sinner z Karlsruhe. Cewice le\u017ca\u0142y p\u00f3\u0142torej mili na po\u0142udniowy zach\u00f3d od L\u0119borka, w okolicy g\u00f3rzystej, przy trakcie pocztowym ze S\u0142upska do L\u0119borka. Mieszka\u0142o tu siedmiu zagrodnik\u00f3w; jedna z dw\u00f3ch karczem, Heidekrug, sta\u0142a przy trakcie, a nad Bukowin\u0105 le\u017ca\u0142 folwark Bohr \u2014 razem 27 dym\u00f3w. W 1784 roku Br\u00fcggemann przypisuje Cewice \u2014 dwa folwarki, siedmiu ch\u0142op\u00f3w, dwie karczmy i nauczyciela \u2014 do parafii w \u0141ebuni.\n\nPrzed 1945 rokiem Cewice nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w \u0141ebuni (Labuhn), w l\u0119borskim okr\u0119gu ko\u015bcielnym (Kirchenkreis Lauenburg). Franz Schultz w 1912 roku wymienia w parafii \u0142ebu\u0144skiej tylko jeden ko\u015bci\u00f3\u0142, w \u0141ebuni. W pe\u0142nym wykazie Schultza dwudziestu czterech ko\u015bcio\u0142\u00f3w, czterech kaplic i trzech punkt\u00f3w nabo\u017ce\u0144stw w szko\u0142ach w okr\u0119gu ko\u015bcielnym L\u0119bork nie ma Cewic w \u017cadnej postaci (F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 278; zob. te\u017c s. 456\u2013457, has\u0142o Zewitz). Urz\u0119dowy wykaz parafii ewangelickich prowincji pomorskiej z 1924 roku tak\u017ce zna w parafii \u0142ebu\u0144skiej tylko kaplic\u0119 w Maszewie L\u0119borskim (Gro\u00df Massow), a \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego\u201d z 1998 roku notuje w Cewicach \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 z 1930 roku\u201d. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono druku sprzed 1945 roku, kt\u00f3ry wymienia\u0142by kaplic\u0119 w Cewicach; poewangelick\u0105 nazywa j\u0105 opis parafii katolickiej. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, czy by\u0142a to kaplica cmentarna.\n\nDawny cmentarz ewangelicki, niegdy\u015b na skraju wsi, dzi\u015b niemal w jej \u015brodku (przy drodze w kierunku Maszewa L\u0119borskiego), zachowa\u0142 resztki kamiennego muru, jedno \u017celiwne ogrodzenie grobu, liczne podstawy krzy\u017cy oraz nieliczne obramowania grob\u00f3w rodzinnych. Wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 kamienna p\u0142yta Hermanna Blockusewsky\u2019ego, zmar\u0142ego w 1869 roku w wieku o\u015bmiu miesi\u0119cy, oraz tablica z fragmentem pie\u015bni \u201eChristus der ist mein Leben. Sterben ist mein Gewinn\u201d. Teren jest za\u015bmiecony. Karta ewidencyjna tego cmentarza nie zawiera opisu ani datowania. Pod koniec XIX wieku za\u0142o\u017cono drugi cmentarz ewangelicki na obrze\u017cach wsi, w kierunku Oskowa; jego kaplic\u0119 rozebrano, groby zniwelowano, a teren s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako czynny cmentarz katolicki. Oba cmentarze figuruj\u0105 w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Drzewiecki podaje, \u017ce r\u00f3d Grella w\u0142ada\u0142 maj\u0105tkiem do 1749 roku, a Schultz \u2014 \u017ce do oko\u0142o 1760 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 278 i 456\u2013457; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1085; A. Bretschneider (oprac.), \u201eVerzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone, sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern mit Angabe des Besetzungsrechts der Pfarrstellen\u201d, wyd. 4, Stettin 1924; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, S\u0142upsk 1998, has\u0142o Cewice; Parafia pw. Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Cewicach, portal internetowy Diecezji Pelpli\u0144skiej (diecezja-pelplin.pl), odczyt z 11 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1974, nr 11, s. 314\u2013315.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 278 i 456\u2013457","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1085","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1974, nr 11, s. 314\u2013315","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0435","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_cewice_kat/cewice_kat1.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.437861,"lng":17.729806,"name_de":"Zewitz","name_pl":"Cewice \u2014 dawna kaplica ewangelicka (rozebrana w 1980 roku)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Charbrowie (po niemiecku Charbrow, tak\u017ce Degendorf) by\u0142 nekropoli\u0105 ewangelick\u0105 u\u017cytkowan\u0105 do 1945 roku. Daty jego za\u0142o\u017cenia nie da si\u0119 ustali\u0107: powsta\u0142 prawdopodobnie wraz z pierwszym domem modlitwy w XIV wieku i zajmowa\u0142 ca\u0142e wzg\u00f3rze, na kt\u00f3rym stoi ko\u015bci\u00f3\u0142. Z czasem zabrak\u0142o miejsca, wi\u0119c w drugiej po\u0142owie XIX wieku teren cmentarza powi\u0119kszono. Na nowej cz\u0119\u015bci stan\u0105\u0142 betonowy pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, z napisem \u201eUnsern im Weltkriege gefallenen Br\u00fcdern 1914\u20131918\u201d, krzy\u017cem \u0142aci\u0144skim i he\u0142mem na li\u015bciach jemio\u0142y oraz z nazwiskami 25 poleg\u0142ych na \u015bcianach bocznych; zachowa\u0142 si\u0119 w bardzo dobrym stanie.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza z 1784 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a pierwotnie do ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie, a w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 dosta\u0142a w czasach Reformacji; wizytacja z 29 maja 1571 roku, zarz\u0105dzona przez ksi\u0119cia Jana Fryderyka, potwierdzi\u0142a cztery w\u0142\u00f3ki na utrzymanie duchownego i ko\u015bcielnego. Pierwszym znanym z imienia pastorem by\u0142 wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera Michael Quandt (Franz Schultz podaje pod rokiem 1553 duchownego Funka), ordynowany w 1553 roku, kt\u00f3ry \u2014 jak pisze M\u00fcller \u2014 przyszed\u0142 do Charbrowa prawdopodobnie w 1564 roku. Do parafii nale\u017ca\u0142y Freest (u M\u00fcllera bez rozr\u00f3\u017cnienia kr\u00f3lewskiego Wrze\u015bcia i szlacheckiego Wrze\u015bcienka; Br\u00fcggemann wymienia obie wsie), Labenz (\u0141ebieniec), Vietzig (Wicko), Speck (Gace, w S\u0142owniku geograficznym tak\u017ce Ga\u0107), Nesmachow \u2014 czyli Nesnachow, po polsku Nieznachowo \u2014 oba Kansowy (u Br\u00fcggemanna Nieder- i Ober-Comsow), Scharschow i Rosch\u00fctz (Roszczyce), gdzie sta\u0142a kaplica; Franz Schultz nazywa kaplic\u0119 w Roszczycach fili\u0105 parafii. Do 1671 roku pracowa\u0142o tu kolejno, wed\u0142ug opisu Pomorza z 1784 roku, o\u015bmiu duchownych ewangelicko-lutera\u0144skich; M\u00fcller wymienia do tego roku siedmiu, w tym jednego nieznanego z nazwiska (1631\u20131639).\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodu von Somnitz od 1660 roku, gdy bracia Krokowscy sprzedali j\u0105 swojemu szwagrowi Wawrzy\u0144cowi Krzysztofowi von Somnitz, a\u017c do 1945 roku. Zmian\u0119 wyznaniow\u0105 wprowadzi\u0142 w\u0142a\u015bciciel wsi, brandenburski tajny minister stanu i kanclerz Lorenz Christoph von Somnitz, sam wyznania reformowanego (kalwi\u0144skiego). W 1669 roku zbudowa\u0142 w Charbrowie nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na miejscu poprzedniego \u2014 jak zapisano, \u201ena po\u017cytek reformowanych, z wy\u0142\u0105czeniem luteran\u201d. Ze starego, katolickiego ko\u015bcio\u0142a ocala\u0142o prezbiterium. Wed\u0142ug Schultza budowa kosztowa\u0142a 4904 talary, wed\u0142ug M\u00fcllera 4004 floreny i 25\u00bd grosza pruskiego; fundacj\u0119 przypisuje si\u0119 rodowi von Somnitz, cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 przekaz\u00f3w \u0142\u0105czy odbudow\u0119 z poprzednimi w\u0142a\u015bcicielami, Krokowskimi. W 1671 roku Somnitz powo\u0142a\u0142 duchownego reformowanego, a dotychczasowego pastora lutera\u0144skiego przeni\u00f3s\u0142 do kr\u00f3lewskiej wsi Brze\u017cno, zostawiaj\u0105c mu prawo nauczania w Charbrowie co sz\u00f3st\u0105 niedziel\u0119. Zarz\u0105dzenie elektorskie z 31 stycznia 1686 roku nakaza\u0142o zwr\u00f3ci\u0107 plebani\u0119 i ko\u015bci\u00f3\u0142 luteranom, ale wykonano je dopiero p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej: po pierwszym duchownym reformowanym powo\u0142ano jeszcze dw\u00f3ch nast\u0119pnych, a ostatni zmar\u0142 w 1736 roku. W latach 1671\u20131736 parafi\u0119 obs\u0142ugiwali duchowni reformowani; luteran\u00f3w i reformowanych po\u0142\u0105czy\u0142a dopiero unia z 1817 roku. Opracowanie z 1883 roku dodaje, \u017ce \u201eod roku 1669 do 1736 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Charbrowie by\u0142 reformowany, cho\u0107 liczba reformowanych by\u0142a znikomo ma\u0142a\u201d.\n\nW tym samym czasie wi\u0119kszo\u015b\u0107 parafian m\u00f3wi\u0142a po kaszubsku, co wida\u0107 w ksi\u0119gach ko\u015bcielnych: zapisy sporz\u0105dzano raz po niemiecku, raz po polsku, zale\u017cnie od mowy danej osoby \u2014 a znacznie przewa\u017ca\u0142a mowa polska. Kazania d\u0142ugo g\u0142oszono po polsku, a nabo\u017ce\u0144stwa kaszubskie odprawiano tu mniej wi\u0119cej do 1870 roku; wed\u0142ug tego samego opracowania w 1869 roku \u017cy\u0142o w parafii najwy\u017cej o\u015bmiu ludzi m\u00f3wi\u0105cych wy\u0142\u0105cznie po kaszubsku. Organ\u00f3w \u015bwi\u0105tynia nie mia\u0142a przez blisko sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat \u2014 pierwszy pozytyw postawiono w 1811 roku, dzisiejsze organy pochodz\u0105 z 1901 roku.\n\nW 1784 roku Charbrowo le\u017ca\u0142o mil\u0119 na po\u0142udnie od \u0141eby i dwie mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, blisko wielkiego b\u0142ota l\u0119borskiego, przy trakcie pocztowym z L\u0119borka do \u0141eby. Obok murowanego dworu i folwarku mieszkali pastor i zakrystian, 11 gospodarzy, pi\u0119ciu p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w i pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania, a na polach folwark Heyde z trzema cha\u0142upami i cegielnia zwana Vor-Charbrow z czterema \u2014 razem 43 dymy. Do wsi nale\u017ca\u0142 du\u017cy las sosnowy i prawo po\u0142owu ryb w jeziorze \u0141ebsko i w trzech stawach. Dwa razy w roku odbywa\u0142y si\u0119 tu jarmarki: w poniedzia\u0142ek po niedzieli Laetare i w poniedzia\u0142ek po \u015bwi\u0119cie Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca.\n\nW \u015bciany ko\u015bcio\u0142a wmurowano dwie p\u0142yty nagrobne. Pierwsza upami\u0119tnia pastora Johanna Behnckego (1739\u20131791), inspektora szkolnego i ko\u015bcielnego powiatu l\u0119borskiego, t\u0142umacza i wydawc\u0119 kancjona\u0142\u00f3w. Druga \u2014 Juliane Henriette Suhle z domu Sellnick, \u017con\u0119 pastora Davida Friedricha Heinricha Suhlego (1781\u20131831), kt\u00f3ry wed\u0142ug Marka Drzewieckiego by\u0142 pastorem w Charbrowie od 1815 roku. Dane metrykalne przytoczone przez Drzewieckiego podaj\u0105 dla niej lata 1784\u20131847, Ernst M\u00fcller natomiast rok \u015bmierci 1817; rozstrzygn\u0105\u0107 to mo\u017ce dopiero odczyt samej p\u0142yty. M\u00fcller datuje te\u017c obu duchownych nieco inaczej: Behnkego na lata 1768\u20131791, a Suhlego na 1816\u20131831, z rokiem urodzenia 1782.\n\nRodzin\u0119 chowano najpierw w krypcie pod prezbiterium ko\u015bcio\u0142a. Gdy zakazano poch\u00f3wk\u00f3w w ko\u015bcio\u0142ach, a miejsca zabrak\u0142o, w latach 1837\u20131840 zbudowano klasycystyczne mauzoleum z neodoryckimi kolumnami \u2014 nie przy cmentarzu, lecz w g\u0142\u0119bi parku dworskiego \u2014 i przeniesiono tam cz\u0119\u015b\u0107 trumien. Inwentaryzacja z ko\u0144ca lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku odnotowa\u0142a w nim jeszcze 13 trumien z okuciami, najstarsz\u0105 z 1767 roku. P\u00f3\u017aniej mauzoleum sprofanowano: trumny rozbito, ko\u015bci rozrzucono. Trzecim miejscem poch\u00f3wku rodu by\u0142 rodzinny grobowiec z 1900 roku na charbrowskim cmentarzu, po wojnie zdewastowany i rozebrany; czwartym i ostatnim \u2014 gr\u00f3b na tym samym cmentarzu, w kt\u00f3rym w 1990 roku z\u0142o\u017cono szcz\u0105tki ze spl\u0105drowanego mauzoleum.\n\nDw\u00f3chsetlecie ko\u015bcio\u0142a obchodzono 31 pa\u017adziernika 1869 roku, w Dzie\u0144 Reformacji, z uroczysto\u015bci\u0105 i darami odnotowanymi w urz\u0119dowym organie konsystorza. W 1896 roku wcielono do parafii siedem wsi, kt\u00f3re dot\u0105d trzyma\u0142y si\u0119 tego ko\u015bcio\u0142a \u201ego\u015bcinnie\u201d, bez formalnej przynale\u017cno\u015bci. Parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu, a w 1907 roku nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej Charbrowo 169 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i 3 \u017byd\u00f3w, a w obwodzie dworskim \u2014 413 ewangelik\u00f3w i 7 katolik\u00f3w.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek rycerski Charbrow, licz\u0105cy 2154,77 hektara, nale\u017ca\u0142 do von Somnitza, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w F\u00fcrstenwalde. W latach 1905\u20131911 ksi\u0119gi adresowe opisuj\u0105 Charbrowo jako maj\u0105tek fideikomisowy, czyli niepodzielny i dziedziczony w rodzie, z przy\u0142\u0105czonym maj\u0105tkiem Speck. Jego w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 wtedy Paul von Somnitz, dziedziczny podkomorzy i radca rz\u0105dowy w stanie spoczynku, kt\u00f3ry figuruje jako w\u0142a\u015bciciel jeszcze w 1928 roku.\n\nZ pierwszej wojny \u015bwiatowej, wed\u0142ug relacji ostatniego pastora parafii, nie wr\u00f3ci\u0142o stu czternastu m\u0119\u017cczyzn z samego so\u0142ectwa Charbrowo i siedemnastu z Roszczyc \u2014 znacznie wi\u0119cej, ni\u017c wymienia pomnik; nie musia\u0142 on jednak obejmowa\u0107 wszystkich, a so\u0142ectwo i parafia to nie to samo. O tym, jak hiperinflacja dotkn\u0119\u0142a \u017cycie parafii, m\u00f3wi jeden szczeg\u00f3\u0142: ofiara na ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ra przed inflacj\u0105 wynosi\u0142a pi\u0119tna\u015bcie fenig\u00f3w, w jej szczycie si\u0119ga\u0142a stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy marek. Skarbnik parafii Eduard L\u00fcdtke, obracaj\u0105cy na co dzie\u0144 bilionami, dozna\u0142 za\u0142amania nerwowego, a ostatni\u0105 kolekt\u0119 1924 roku ko\u015bcielny musia\u0142 znosi\u0107 w plecaku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 3260 dusz oraz kaplic\u0119 w Roszczycach, oddalon\u0105 o 11 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Kurt Trowitzsch. W 1940 roku gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 przemianowano na Degendorf.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy w 1947 roku; dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em rzymskokatolickim pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca i figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-189 z 31 pa\u017adziernika 1960 roku.\n\nPo 1945 roku cmentarz szybko niszcza\u0142: ju\u017c w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku usuni\u0119to niemal wszystkie poniemieckie nagrobki, a teren splantowano. Wi\u0119kszo\u015bci nagrobk\u00f3w u\u017cyto do podniesienia nasypu drogi L\u0119bork\u2013\u0141eba, cz\u0119\u015b\u0107 wywieziono do lasu i zakopano. Nowsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza zaadaptowano na cmentarz rzymskokatolicki. Z dawnej nekropolii zachowa\u0142o si\u0119 niewiele: kamienny mur otaczaj\u0105cy wzg\u00f3rze ko\u015bcielne (od strony drogi L\u0119bork\u2013\u0141eba ju\u017c tylko jego fragment), grobowiec rodziny von Somnitz, a obok grobowiec Friedy Wolff z domu Gongol (1903\u20131929) i Maxa Gongola (1897\u20131936). Przetrwa\u0142 te\u017c kamie\u0144 z \u017celiwn\u0105 tabliczk\u0105 pisan\u0105 gotykiem: \u201eHier ruht unser liebe M\u00fctterlein\u2026\u201d. Ustalono, \u017ce to gr\u00f3b Anny Barschel z domu F\u00f6rsterlig, zmar\u0142ej w 1930 roku w wieku czterdziestu sze\u015bciu lat, \u017cony nadinspektora Hugona Barschela. Z lat czterdziestych i pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych pozosta\u0142 mi\u0119dzy innymi gr\u00f3b Auguste Granzin z domu Zilske (1878\u20131944).\n\nPo 1945 roku po prawej stronie ko\u015bcio\u0142a urz\u0105dzono o\u0142tarz polowy. Ustawiono przy nim dwie kamienne stele przeniesione w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych z cmentarza Maszewko/Komaszewo \u2014 Gustava Zimdarsa (1836\u20131861) i Eduarda Zimdarsa (1837\u20131867), w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku rycerskiego \u2014 oraz krzy\u017c upami\u0119tniaj\u0105cy Wolfganga von Gruben (1897\u20131919), poleg\u0142ego pod Helsingfors.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug opisu Pomorza z 1784 roku Charbrowo dosta\u0142o w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 dopiero w czasach Reformacji, a wed\u0142ug innego zapisu z dawnego, katolickiego ko\u015bcio\u0142a ocala\u0142o prezbiterium, w\u0142\u0105czone w budowl\u0119 z 1669 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wspomnienia pastora Kurta Trowitzscha, t\u0142umaczone i udost\u0119pnione przez Mariusza Baara (reiseleiter-leba.eu) \u2014 wykorzystane wy\u0142\u0105cznie jako fakty, bez cytowania t\u0142umaczenia; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, roczniki 1870, 1896, 1907 i 1940; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, s. 246\u2013248; F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, 1912; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1066\u20131067; O. Knoop, \u201eDie Abnahme der kassubischen Bev\u00f6lkerung im Kirchspiel Charbrow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 33 (1883), s. 368\u2013370, przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4; wykaz kronik parafii Charbrow w serwisie \u201ePommern/Westpreu\u00dfen\u201d (pom-wpru.kerntopf.com, has\u0142o Charbrow); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1066\u20131067; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 244\u2013245; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 124\u2013125; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 134\u2013135; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 122; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 110\u2013111.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzym.-kat. pw. \u015bw. J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca w Charbrowie (dziedzictwo.ewangelicy.pl)","url":"https://dziedzictwo.ewangelicy.pl/kosciol-rzym-kat-pw-sw-jozefa-oblubienca-w-charbrowie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pami\u0119tnikarskie","tytul":"Wspomnienia pastora Karla Trowitzscha, t\u0142um. M. Baar, reiseleiter-leba.eu","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"przedruk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"O. Knoop, \u201eDie Abnahme der kassubischen Bev\u00f6lkerung im Kirchspiel Charbrow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 33 (1883), s. 368\u2013370, przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1066\u20131067","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 244\u2013245","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 124\u2013125","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 134\u2013135","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 122","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 110\u2013111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, s. 246\u2013248","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0012","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_charbrowo/charbrowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.679752,"lng":17.601477,"name_de":"Charbrow","name_pl":"Charbrowo \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (ewangelicki)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Charbrowo, po niemiecku Charbrow, le\u017cy w dawnym powiecie l\u0119borskim, przy drodze z L\u0119borka do \u0141eby. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na wzg\u00f3rzu nad wsi\u0105: to niewielka budowla o masywnych, oszkarpowanych murach, z nisk\u0105 wie\u017c\u0105 do po\u0142owy wtopion\u0105 w naw\u0119, z zachowanym barokowo-renesansowym wystrojem. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; od 1947 roku nosi ona wezwanie \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa. W parku dworskim zachowa\u0142o si\u0119 mauzoleum rodziny von Somnitz. Przez sze\u015b\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 lat, od 1671 do 1736 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 kalwinistom, nie luteranom, co na tym obszarze jest rzadko\u015bci\u0105.\n\nWie\u015b, stara osada kaszubska, kt\u00f3r\u0105 ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II przekaza\u0142 w 1286 roku biskupowi kujawskiemu, w drugiej po\u0142owie XVI wieku nale\u017ca\u0142a do Wejher\u00f3w, od 1601 roku do rodu von Krockow, a od 1660 roku do von Somnitz\u00f3w, kt\u00f3rzy w\u0142adali ni\u0105 do 1945 roku. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce w 1566 roku biskup kujawski Wolski sprzeda\u0142 Charbrowo wraz z Osiekami za 12 000 talar\u00f3w Ernestowi Wejherowi \u2014 zwolennikowi luteranizmu \u2014 i przez to tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 na zawsze przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelickie; Franz Schultz datuje sprzeda\u017c raz na 1564, raz na 1566 rok. Jak podkre\u015bla Schultz, o wyznaniu ko\u015bcio\u0142\u00f3w ziemi l\u0119borskiej rozstrzyga\u0142 w\u00f3wczas ich patron. W 1643 roku pastorem by\u0142 tu Johann Berychius (\ud83d\udfe1 tak u Schnaasego; M\u00fcller zapisuje go jako Johanna Benichiusa, kt\u00f3ry podpisa\u0142 si\u0119 jako pastor 14 listopada 1640 roku i zmar\u0142 w kwietniu 1654 roku): 18 listopada podpisa\u0142 wraz z innymi duchownymi synodu janowickiego pro\u015bb\u0119 do gda\u0144skiego Ministerium o pomoc dla pastora z Salina, kt\u00f3remu dwa razy podpalono dom.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza z 1784 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a pierwotnie do ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie, a w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 dosta\u0142a w czasach Reformacji; wizytacja z 29 maja 1571 roku, zarz\u0105dzona przez ksi\u0119cia Jana Fryderyka, potwierdzi\u0142a cztery w\u0142\u00f3ki na utrzymanie duchownego i ko\u015bcielnego. Od tego czasu a\u017c do 1671 roku pracowa\u0142o tu kolejno o\u015bmiu duchownych ewangelicko-lutera\u0144skich. Parafia sta\u0142a si\u0119 ewangelicka w 1553 roku: wed\u0142ug Schultza ustanowiono wtedy w Charbrowie duchownego Funka, wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera pierwszym znanym z imienia pastorem by\u0142 Michael Quandt, ordynowany w 1553 roku przez doktora Johanna Funckego; sam Quandt przyby\u0142 do Charbrowa prawdopodobnie w 1564 roku.\n\nZmian\u0119 wyznania ko\u015bcio\u0142a wprowadzi\u0142 w\u0142a\u015bciciel wsi, Lorenz Christoph von Somnitz \u2014 prawnik, oficer i dyplomata, uczestnik rokowa\u0144 pokoju oliwskiego w 1660 roku, brandenburski tajny minister stanu i kanclerz, sam wyznania reformowanego. W latach 1668\u20131669 wzni\u00f3s\u0142 obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 na miejscu starszego \u2014 wed\u0142ug strony diecezji pelpli\u0144skiej prawdopodobnie czternastowiecznego; ze starej, katolickiej \u015bwi\u0105tyni ocala\u0142o prezbiterium. \ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cnie opisuj\u0105 stan dawnego ko\u015bcio\u0142a: wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku nowy stan\u0105\u0142 zamiast tutejszego ko\u015bcio\u0142a gro\u017c\u0105cego zawaleniem, wed\u0142ug Schultza zbudowano go po zawaleniu si\u0119 starego, a kalendarium na stronie diecezji pelpli\u0144skiej m\u00f3wi o odbudowie \u201ena gruzach \u015bwi\u0105tyni katolickiej\u201d. Budowa kosztowa\u0142a wed\u0142ug Schultza 4904 talary, wed\u0142ug opisu Pomorza \u2014 4004 floreny pruskie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano \u2014 jak zapisano \u2014 \u201ena po\u017cytek reformowanych, z wy\u0142\u0105czeniem luteran\u201d. W 1671 roku Somnitz powo\u0142a\u0142 duchownego reformowanego, a dotychczasowego pastora lutera\u0144skiego przeni\u00f3s\u0142 do kr\u00f3lewskiej wsi Brze\u017ano, zostawiaj\u0105c mu prawo nauczania w Charbrowie co sz\u00f3st\u0105 niedziel\u0119. Zarz\u0105dzenie elektorskie z 31 stycznia 1686 roku nakaza\u0142o zwr\u00f3ci\u0107 plebani\u0119 i ko\u015bci\u00f3\u0142 luteranom, ale wykonano je dopiero p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej: po pierwszym duchownym reformowanym powo\u0142ano jeszcze dw\u00f3ch nast\u0119pnych, a ostatni zmar\u0142 w 1736 roku. By\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 dworski, a Somnitzowie jako patroni nie tolerowali w swojej \u015bwi\u0105tyni innego wyznania, cho\u0107 \u2014 jak zapisano w 1883 roku \u2014 \u201eliczba reformowanych by\u0142a znikomo ma\u0142a\u201d. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 parafian m\u00f3wi\u0142a w\u00f3wczas po kaszubsku, co wida\u0107 w ksi\u0119gach ko\u015bcielnych: zapisy sporz\u0105dzano raz po niemiecku, raz po polsku, zale\u017cnie od mowy danej osoby \u2014 przy czym znacznie przewa\u017ca\u0142y zapisy polskie. W wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711, Charbrowo figuruje jako kaplica wzniesiona przez Somnitz\u00f3w. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 138\u2013139) zb\u00f3r reformowany w Charbrowie (w druku: Charbowie) od pocz\u0105tku obsadzano ministrami z Leszna i podporz\u0105dkowano Jednocie Braci Czeskich w Lesznie; w kwietniu 1718 roku minister Jan Oniasz z Charbrowa by\u0142 na konwencie pruskim w\u015br\u00f3d duchownych, kt\u00f3rzy domagali si\u0119 wyboru konseniora pruskiego (s. 140). W 1817 roku unia po\u0142\u0105czy\u0142a luteran\u00f3w i reformowanych w jeden Ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nPo 1736 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zn\u00f3w by\u0142 lutera\u0144ski. Johann Behncke (Behnke) \u2014 wed\u0142ug Schultza i M\u00fcllera proboszcz w latach 1768\u20131791, wed\u0142ug kroniki przytoczonej w 1883 roku duchowny w Charbrowie od 1766 roku \u2014 by\u0142 zarazem inspektorem szkolnym i ko\u015bcielnym ziemi l\u0119borskiej oraz t\u0142umaczem i wydawc\u0105 kancjona\u0142\u00f3w. Spisa\u0142 kronik\u0119 ko\u015bcio\u0142a, bez kt\u00f3rej, jak zauwa\u017cono, ko\u015bcielna przesz\u0142o\u015b\u0107 Charbrowa ton\u0119\u0142aby w ciemno\u015bci. Pod koniec XVIII wieku Behnke, jak i jego poprzednicy, g\u0142osi\u0142 przed po\u0142udniem dwa kazania: niemieckie i polskie. Przed ka\u017cdym prowadzi\u0142 katechizacj\u0119 z konfirmantami i dzie\u0107mi szkolnymi, a p\u00f3\u017aniej dosz\u0142o jeszcze odpytywanie z ambony z tre\u015bci kazania \u2014 i, jak zapisano, tak\u017ce doro\u015bli nie wstydzili si\u0119 odpowiada\u0107. Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 sprawowano w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119, po niemiecku i po polsku. Po nim urz\u0119dowali Loschnitzki (1791\u20131814), David Friedrich Heinrich Suhle \u2014 wed\u0142ug Knoopa od 1814, wed\u0142ug M\u00fcllera od 1816 roku, zmar\u0142y w 1831 \u2014 Boryczewski (1832\u20131866), Bechthold (1867\u20131911) i od 1911 roku Mahlendorf (\ud83d\udfe1 tak nazwiska zapisuje Schultz; M\u00fcller podaje: Christian Loschitzki, Stanislaus Boryscewsky, Heinrich August Theodor Bechtold oraz \u2014 w uzupe\u0142nieniach, s. 577 \u2014 Ernst Paul Joseph Mahlendorff); Behnke i Bechthold prowadzili kroniki ko\u015bcielne. \u015amier\u0107 Loschnitzkiego og\u0142osi\u0142a rodzina w berli\u0144skiej gazecie: Christian Loschitzke \u2014 tak zapisano tam jego nazwisko \u2014 pastor w Charbrowie ko\u0142o L\u0119borka, zmar\u0142 30 sierpnia 1814 roku na skutek udaru, w pi\u0119\u0107dziesi\u0105tym roku \u017cycia i dwudziestym drugim roku urz\u0119dowania. Zawiadomienie podpisa\u0142y wdowa Friederike Charlotte z domu Saborowska i c\u00f3rka Ernestine Henriette, tak\u017ce w imieniu trzech braci. W sierpniu 1914 roku prasa poda\u0142a powo\u0142anie pastora Mahlendorfa (w gazecie: Mohlendorf) na pastora w \u0141ebie, a w kwietniu 1915 roku \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d og\u0142asza\u0142a, \u017ce probostwo w Charbrowie ko\u0142o Wicka (Vietzig) jest do natychmiastowego obsadzenia, ze zg\u0142oszeniami do patrona, von Somnitza. Knoop podaje, \u017ce w 1802 roku nale\u017c\u0105ce do parafii wsie Ga\u0107 (Speck) i \u0141ebieniec (Labenz) za\u017c\u0105da\u0142y niemieckiego nauczyciela zamiast polskiego, a w 1803 roku konfirmowano z parafii 19 dzieci kaszubskich i 53 niemieckie. Fili\u0105 parafii by\u0142a kaplica w Roszczycach.\n\nW 1784 roku Charbrowo le\u017ca\u0142o mil\u0119 na po\u0142udnie od \u0141eby i dwie mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, blisko wielkiego b\u0142ota l\u0119borskiego, przy trakcie pocztowym z L\u0119borka do \u0141eby. Obok murowanego dworu i folwarku mieszkali pastor i zakrystian, 11 gospodarzy, pi\u0119ciu p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w i pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania, a na polach folwark Heyde z trzema cha\u0142upami i cegielnia zwana Vor-Charbrow z czterema \u2014 razem 43 dymy. Do wsi nale\u017ca\u0142 du\u017cy las sosnowy i prawo po\u0142owu ryb w jeziorze \u0141ebsko i w trzech stawach. Dwa razy w roku odbywa\u0142y si\u0119 tu jarmarki: w poniedzia\u0142ek po niedzieli Laetare i w poniedzia\u0142ek po \u015bwi\u0119cie Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Charbrow nale\u017ca\u0142 do von Somnitza, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w F\u00fcrstenwalde. Na pocz\u0105tku XX wieku Charbrowo by\u0142o fideikomisem Paula von Somnitz, kt\u00f3ry pozostawa\u0142 w\u0142a\u015bcicielem jeszcze w 1928 roku.\n\nKazania g\u0142oszono tu d\u0142ugo po polsku, a nabo\u017ce\u0144stwa kaszubskie odprawiano do oko\u0142o 1870 roku. Artyku\u0142 o zaniku kaszubszczyzny, og\u0142oszony w 1896 roku w monachijskiej \u201eAllgemeine Zeitung\u201d, liczy Charbrowo w 1870 roku jeszcze do czterech parafii z nabo\u017ce\u0144stwami w tym j\u0119zyku, obok Smo\u0142dzina, G\u0142\u00f3wczyc i Cecenowa, i podaje, \u017ce wypad\u0142o ono z tego grona w 1871 roku. Wykaz z 1719 roku podaje dla parafii charbrowskiej dwadzie\u015bcia dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b ochrzczonych, pi\u0119\u0107 za\u015blubionych i osiemna\u015bcie zmar\u0142ych. Dwusetlecie ko\u015bcio\u0142a obchodzono 31 pa\u017adziernika 1869 roku \u2014 w Dzie\u0144 Reformacji \u2014 z uroczysto\u015bci\u0105 i darami odnotowanymi w urz\u0119dowym organie konsystorza. W 1896 roku wcielono do parafii siedem wsi, kt\u00f3re dot\u0105d trzyma\u0142y si\u0119 tego ko\u015bcio\u0142a \u201ego\u015bcinnie\u201d, bez formalnej przynale\u017cno\u015bci. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie wiejskiej 169 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i troje \u017byd\u00f3w, a w obwodzie dworskim Charbrowo \u2014 413 ewangelik\u00f3w i 7 katolik\u00f3w. W 1907 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3260 dusz i kaplic\u0119 w Roszczycach, oddalon\u0105 o 11 kilometr\u00f3w. Patronem, z wy\u0142\u0105cznym prawem wyboru, by\u0142 dziedziczny podkomorzy, radca rz\u0105dowy w stanie spoczynku von Somnitz z Charbrowa. W 1940 roku gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 przemianowano na Degendorf.\n\nPrzez blisko sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mia\u0142 organ\u00f3w \u2014 pierwszy pozytyw sprawiono w 1811 roku, obecny instrument pochodzi z 1901 roku. Pod prezbiterium le\u017cy krypta grobowa von Somnitz\u00f3w; w XIX wieku, po wprowadzeniu zakazu poch\u00f3wk\u00f3w w ko\u015bcio\u0142ach, cz\u0119\u015b\u0107 trumien przeniesiono do rodowego mauzoleum w parku, wzniesionego mi\u0119dzy 1837 a 1840 rokiem. Kartusze trumienne, tablice nagrobne i tablice poleg\u0142ych w wojnach dziewi\u0119tnastego wieku \u2014 mi\u0119dzy innymi braci von Gruben i von Somnitz spod Auerstedt w 1806 i spod Dennewitz w 1813 roku \u2014 trafi\u0142y do zbior\u00f3w Muzeum w L\u0119borku. Przed ko\u015bcio\u0142em r\u00f3s\u0142 kilkusetletni d\u0105b, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 pr\u0119gierza: jeszcze do 1780 roku przywi\u0105zywano do niego kobiety, kt\u00f3re urodzi\u0142y dzieci nie\u015blubne \u2014 sta\u0142y tam przez trzy niedziele z rz\u0119du, przed nabo\u017ce\u0144stwem. Zegar na wie\u017cy, pochodz\u0105cy z XVII wieku, dzia\u0142a\u0142 do po\u0142owy XIX stulecia.\n\nHugo Lemcke, opisuj\u0105c ko\u015bci\u00f3\u0142 w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1911 roku, rozpozna\u0142 w nim dwie cz\u0119\u015bci: ceglany, tynkowany korpus z 1669 roku dostawiono do starszego, p\u00f3\u017anogotyckiego prezbiterium z g\u0142az\u00f3w i ceg\u0142y, zamkni\u0119tego prosto i wzmocnionego surowymi przyporami, kt\u00f3re si\u0119ga czas\u00f3w sprzed Reformacji. Kryta gontem wie\u017ca jest do po\u0142owy wci\u0105gni\u0119ta w naw\u0119 i nakryta niskim dachem namiotowym. Rze\u017abion\u0105 i malowan\u0105 nastaw\u0119 o\u0142tarza wykonano w 1737 roku, a odnowiono w 1869; w polu \u015brodkowym jest Ukrzy\u017cowany z Mari\u0105 i Janem, w zwie\u0144czeniu Tr\u00f3jca \u015awi\u0119ta, po bokach figury ewangelist\u00f3w. \u0141aci\u0144ski napis m\u00f3wi, \u017ce o\u0142tarz ufundowano na cze\u015b\u0107 Boga w Tr\u00f3jcy Jedynego i na u\u017cytek zgromadzenia niezmienionego Wyznania Augsburskiego \u2014 rok po tym, jak ko\u015bci\u00f3\u0142 wr\u00f3ci\u0142 do luteran\u00f3w. Z tego samego czasu pochodz\u0105 ambona z naiwnie malowanymi dniami stworzenia i drewniana, o\u015bmioboczna chrzcielnica z nakryciem przedstawiaj\u0105cym chrzest w Jordanie, a cz\u0119\u015b\u0107 kolumn empory ma kszta\u0142t herm. Lemcke wymienia te\u017c dwa br\u0105zowe lichtarze o\u0142tarzowe z XVI wieku, osiemna\u015bcie srebrnych oku\u0107 trumiennych z herbem Somnitz\u00f3w, dwa srebrne kielichy z warsztatu gda\u0144skiego z\u0142otnika Petera Rodego \u2014 na jednym wyryto imi\u0119 fundatorki, Anny Weyherin \u2014 srebrn\u0105 puszk\u0119 na komunikanty gda\u0144skiego z\u0142otnika Jakoba Deinleina i srebrny dzban na wino Michaela Dietricha, r\u00f3wnie\u017c z Gda\u0144ska. Na wie\u017cy wisia\u0142y dwa dzwony: z 1598 roku, odlany w Gda\u0144sku przez Gerta Benninga, i z 1744 roku, dzie\u0142o Emanuela Wittwerka z Gda\u0144ska, z czterema p\u0142askorze\u017abami w medalionach.\n\nTom ksi\u0105g metrykalnych tej parafii z lat 1766\u20131804 przechowuje dzi\u015b Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie w zbiorze ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii (zesp\u00f3\u0142 65/44/0); jego skany s\u0105 dost\u0119pne w serwisie Szukaj w Archiwach.\n\nOstatnim ewangelickim pastorem Charbrowa by\u0142 Kurt Trowitzsch. Obj\u0105\u0142 parafi\u0119 24 listopada 1915 roku i pozosta\u0142 w niej do 1945 roku \u2014 trzydzie\u015bci lat. Na urz\u0105d wprowadzili go patron \u015bwi\u0105tyni von Somnitz, dziedziczny podkomorzy i radca rz\u0105dowy, oraz superintendent Kohnke z \u0141ebienia. Wcze\u015bniej przez dziesi\u0119\u0107 lat by\u0142 misjonarzem Berli\u0144skiej Misji w Chinach; w 1904 roku po\u015blubi\u0142 w cesarskim konsulacie w Kantonie Gertrud\u0119 Cyrus, c\u00f3rk\u0119 pastora z Rugii, i tam przysz\u0142o na \u015bwiat troje jego dzieci. Czwarte urodzi\u0142o si\u0119 w Greifswaldzie, pi\u0105te ju\u017c w Charbrowie. Misj\u0119 przerwa\u0142a choroba \u2014 amebiaza zmusi\u0142a go do powrotu na sta\u0142e.\n\nWspomnienia pastora opisuj\u0105 te\u017c ograniczenia, jakie nak\u0142adano na parafi\u0119 w ostatnich latach przed wojn\u0105. Od 1935 roku niedzielnym kazaniom towarzyszy\u0142 policjant; funkcjonariusz Quandt z \u0141ebie\u0144ca po latach dzi\u0119kowa\u0142 pastorowi, \u017ce s\u0142u\u017cbowy obowi\u0105zek pozwala\u0142 mu bywa\u0107 na nabo\u017ce\u0144stwie. W 1945 roku Quandta rozstrzelano w lesie pod St\u0119knic\u0105, a jego \u017con\u0119 dotkliwie pobito. Umundurowanym zabroniono udzia\u0142u w nabo\u017ce\u0144stwach, \u015blubach, chrztach i pogrzebach; esesmani i cz\u0142onkowie SA zawierali \u015bluby cywilne; og\u0142osze\u0144 ko\u015bcielnych nie wolno by\u0142o zamieszcza\u0107 w miejscowej gazecie; nauczycielom zakazano uczy\u0107 religii, a konfirmowan\u0105 m\u0142odzie\u017c wyznaczano w niedziele do s\u0142u\u017cby, \u017ceby nie mog\u0142a przyj\u015b\u0107 do ko\u015bcio\u0142a. Sam pastor odnotowa\u0142 przy tym, \u017ce frekwencja na nabo\u017ce\u0144stwach i przy komunii nie spad\u0142a.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce w 1947 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przesta\u0142 by\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 i sta\u0142 si\u0119 ko\u015bcio\u0142em rzymskokatolickim, nale\u017c\u0105cym w\u00f3wczas do parafii w Bia\u0142ogardzie, a 1 stycznia 1990 roku dekretem biskupa koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiego Ignacego Je\u017ca erygowano parafi\u0119 w Charbrowie pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca; sam dekret erekcji nosi dat\u0119 28 grudnia 1989 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wspomnienia pastora Kurta Trowitzscha, t\u0142umaczone i udost\u0119pnione przez Mariusza Baara (reiseleiter-leba.eu) \u2014 wykorzystane wy\u0142\u0105cznie jako fakty, bez cytowania t\u0142umaczenia; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 246\u2013249, 577; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 346; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1066\u20131067; O. Knoop, \u201eDie Abnahme der kassubischen Bev\u00f6lkerung im Kirchspiel Charbrow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 33 (1883), s. 368\u2013370, przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp\u00f3\u0142 65/44/0 \u201eZbi\u00f3r ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii\u201d, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl; K. Trowitzsch, \u201eMannhafte Lauenbgr. k\u00e4mpften um ihre Heimat\u201d (z \u201eChronik der Kirchengemeinde Charbrow\u201d), \u201ePZ.\u201d 4, 1954, F. 20, s. 12, za: bibliografia powiatu l\u0119borskiego Studienstelle Ostdeutsche Genealogie (sdo.studienstelleog.de); Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 502\u2013503; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 207\u2013213; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1066\u20131067; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 244\u2013245; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 124; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 122; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1990, nr 1; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 110\u2013111; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 11 pa\u017adziernika 1814 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAllgemeine Zeitung\u201d (Monachium), 23 wrze\u015bnia 1896 roku, s. 6 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 sierpnia 1914 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 11 kwietnia 1915 roku, s. 18 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 138\u2013140.*","built_year":1669,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"dziedzictwo.ewangelicy.pl, has\u0142o \u201eCharbrowo\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"dziedzictwo.ewangelicy.pl / Zabytek.pl \u2014 Charbrowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Charbrowo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"dziedzictwo.ewangelicy.pl / Zabytek.pl \u2014 Charbrowo"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzym.-kat. pw. \u015bw. J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca w Charbrowie (dziedzictwo.ewangelicy.pl)","url":"https://dziedzictwo.ewangelicy.pl/kosciol-rzym-kat-pw-sw-jozefa-oblubienca-w-charbrowie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pami\u0119tnikarskie","tytul":"Wspomnienia pastora Karla Trowitzscha, t\u0142um. M. Baar, reiseleiter-leba.eu","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"przedruk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"O. Knoop, \u201eDie Abnahme der kassubischen Bev\u00f6lkerung im Kirchspiel Charbrow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 33 (1883), s. 368\u2013370, przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4","url":""},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"archiwum","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp\u00f3\u0142 65/44/0 \u201eZbi\u00f3r ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii\u201d, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/68037"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 207\u2013213","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1066\u20131067","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 244\u2013245","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 124","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 122","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1990, nr 1","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 110\u2013111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 11 pa\u017adziernika 1814 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AU5GICMFSIVMPPYYCDNN676MLEYX5BBG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAllgemeine Zeitung\u201d (Monachium), 23 wrze\u015bnia 1896 roku, s. 6 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/J2HFUIXRHQ5ADH2BBV3RD6D2VSXOVSOQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 sierpnia 1914 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PZ5UNCSNJM44PKDLJYQMKKDRAXZDQRME"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 11 kwietnia 1915 roku, s. 18 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JTCJYQD2DCCWJ2SOP3H6LFI47IZ2WC4G"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 138\u2013140","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0233","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_charbrowo/charbrowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.679752,"lng":17.601477,"name_de":"Charbrow","name_pl":"Charbrowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. J\u00f3zefa)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz za\u0142o\u017cono wok\u00f3\u0142 \u015bredniowiecznej \u015bwi\u0105tyni po\u015brodku Charnowa (Arnshagen), przy drodze g\u0142\u00f3wnej, na planie prostok\u0105ta, i otoczono niskim kamiennym murkiem. Spoczywaj\u0105 tu mi\u0119dzy innymi Gustav Rohde, nauczyciel i ko\u015bcielny zmar\u0142y w 1894 roku, oraz ksi\u0105dz Karl Theodor Leiber, d\u0142ugoletni proboszcz zmar\u0142y w 1893 roku, nad kt\u00f3rego grobem stan\u0105\u0142 marmurowy nagrobek. W monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego udokumentowano z tej nekropolii tylko jeden nagrobek: kwater\u0119 rodziny Rohde, po\u015brodku cmentarza, wygrodzon\u0105 a\u017curowym \u017celiwnym ogrodzeniem, z owaln\u0105 tabliczk\u0105 inskrypcyjn\u0105.\n\nWie\u015b wraz z portem w Ustce miasto S\u0142upsk kupi\u0142o aktem spisanym po \u0142acinie w S\u0142upsku w 1337 roku. W 1784 roku Charnowo nale\u017ca\u0142o do d\u00f3br miasta S\u0142upska i le\u017ca\u0142o mil\u0119 i \u0107wier\u0107 na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od niego, na lewym brzegu S\u0142upi, p\u00f3\u0142 mili od Ba\u0142tyku. Mieszkali tu pastor i nauczyciel, dziewi\u0119ciu gospodarzy, kt\u00f3rzy zamiast pa\u0144szczyzny p\u0142acili op\u0142at\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 (Dienstgeld), i kowal \u2014 razem 16 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, z fili\u0105 w Strzelinie; nale\u017ca\u0142a do niego tak\u017ce Wodnica.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku wykazano tu 413 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w 1925 roku katolicyzm wyznawa\u0142o pi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Miasto i by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii. Ernst M\u00fcller opisuje j\u0105 jako parafi\u0119 macierzyst\u0105 z fili\u0105 w Strzelinie (Gro\u00df-Strellin), osobno dla d\u00f3br i dla gminy; do parafii nale\u017ca\u0142y ponadto Wodnica (Hohenstein), Strzelinko (Klein-Strellin) i \u00dcberlauf. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje jako pastora Ottona Dreiera, powo\u0142anego z dniem 1 pa\u017adziernika 1930 roku. Prawo powo\u0142ywania duchownego nale\u017ca\u0142o do magistratu S\u0142upska, a przy filii strzeli\u0144skiej \u2014 do w\u0142a\u015bcicieli tamtejszych d\u00f3br.\n\nNa niewielkim wzniesieniu w naro\u017cniku p\u00f3\u0142nocno-wschodnim wzniesiono pomnik mieszka\u0144c\u00f3w Charnowa poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Po 1945 roku na jego podstawie ustawiono figur\u0119 Matki Boskiej, a z czasem pomnik przebudowano w okaza\u0142\u0105 kapliczk\u0119.\n\nIle by\u0142o w Charnowie cmentarzy, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: monografia stwierdza, \u017ce by\u0142 tu jedynie cmentarz przy ko\u015bciele, portal cmentarzy s\u0142upskich wymienia natomiast tak\u017ce drug\u0105 nekropoli\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 cmentarz parafialny na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi, przy drodze do Wodnicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Charnowo; Charnowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 467\u2013468; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku 3 (2026); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 927; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Charnowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/1356-2/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 3/2026","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Charnowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 927","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 467\u2013468","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Powiatu S\u0142upskiego na lata 2017\u20132020, uchwa\u0142a nr XXV/227/2016 Rady Powiatu S\u0142upskiego z dnia 20 grudnia 2016 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2017, poz. 403, s. 24","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2017&book=0&position=403"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0746","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.547836,"lng":16.925042,"name_de":"Arnshagen","name_pl":"Charnowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Charnowo \u2014 po niemiecku Arnshagen \u2014 le\u017cy na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Ustki. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ma murowan\u0105 wie\u017c\u0119 ceglan\u0105 z oko\u0142o 1400 roku i szachulcowy korpus z 1625 roku. Stoj\u0105 w nim organy Christiana Friedricha V\u00f6lknera z 1859 roku, czynne w 1946 roku. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela w Ustce.\n\nWie\u015b wzmiankowano w 1337 roku. W tym\u017ce roku wie\u015b wraz z portem w Ustce przesz\u0142a drog\u0105 kupna na w\u0142asno\u015b\u0107 miasta S\u0142upska; akt spisano po \u0142acinie w S\u0142upsku. W 1784 roku Charnowo nale\u017ca\u0142o do d\u00f3br miasta S\u0142upska i le\u017ca\u0142o mil\u0119 i \u0107wier\u0107 na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od niego, na lewym brzegu S\u0142upi, p\u00f3\u0142 mili od Ba\u0142tyku. Mieszkali tu pastor i nauczyciel, dziewi\u0119ciu gospodarzy, kt\u00f3rzy zamiast pa\u0144szczyzny p\u0142acili op\u0142at\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 (Dienstgeld), i kowal \u2014 razem 16 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, z fili\u0105 w Strzelinie; nale\u017ca\u0142a do niego tak\u017ce Wodnica.\n\nCharnowo by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Strzelino (Gro\u00df Strellin) z ko\u015bcio\u0142em filialnym, Strzelinko (Klein Strellin), Wodnica (Hohenstein) i \u00dcberlauf. Elias Hogensee sprawowa\u0142 tu urz\u0105d przed wizytacj\u0105 generaln\u0105 z 1566 roku, Christiana Sandera wprowadzono w 1578 roku, a Christopha Kr\u00fcgera wymienia jako pastora matryku\u0142a ko\u015bcielna z 21 lipca 1590 roku. Joachim Gol\u00e4us przyszed\u0142 tu z parafii w D\u0119bnicy Kaszubskiej, a Paulus Costerus sprawowa\u0142 urz\u0105d w 1615 roku. Parafia podlega\u0142a patronatowi rady S\u0142upska: w 1767 roku powo\u0142ano tu na pastora Charnowa i Strzelina Friedricha Wilhelma Spechta, wcze\u015bniej konrektora, a nast\u0119pnie rektora s\u0142upskiej szko\u0142y miejskiej. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Charnowie pastorami byli dalej mi\u0119dzy innymi: Jakob Schr\u00f6der (od 1630 roku), Martin Wolff (1640\u20131666), Heinrich Gerner (1667\u20131692), Friedrich Schlutius z Dar\u0142owa (1693\u20131733), Daniel Christian Jennerich ze S\u0142awna (1737\u20131763), Gottfried Crystell (1764\u20131767), Friedrich Wilhelm Specht (1767\u20131798, koniec urz\u0119dowania M\u00fcller opatruje znakiem zapytania), Carl Jakob Blaurock (od 1799 roku), Karl Theodor Leiber (1839\u20131893) i Ernst Brunk (od 1895 roku). W lipcu 1889 roku pastor Leiber otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy. Jego nast\u0119pca Ernst Brunk by\u0142, zanim w lutym 1895 roku powo\u0142ano go na pastora w Charnowie, wikariuszem w Claushagen; parafi\u0119 zaliczano wtedy do diecezji Stolp-Stadt. Pastor Friedrich Schlutius prze\u017cy\u0142 w 1709 roku zaraz\u0119 w swojej parafii; zmar\u0142 w 1737 roku jako senior synodu.\n\nWed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1894 roku \u015bredniowieczna wie\u017ca ko\u015bcio\u0142a w Charnowie jest zbudowana z ceg\u0142y przemieszanej z kamieniem polnym na fundamencie z kamieni polnych, a jej \u015bciany dziel\u0105 p\u00f3\u0142koli\u015bcie zamkni\u0119te blendy; wie\u017c\u0119 wie\u0144czy\u0142 spiczasty he\u0142m kryty gontem. O\u0142tarz ko\u015bcio\u0142a w Charnowie to rzemie\u015blnicza barokowa nastawa z XVII wieku, z Ostatni\u0105 Wieczerz\u0105 w predelli, Ukrzy\u017cowaniem w cz\u0119\u015bci \u015brodkowej i Zmartwychwstaniem w zwie\u0144czeniu. W ko\u015bciele wisia\u0142 model statku, a z dawnego wyposa\u017cenia inwentarz wymienia te\u017c mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 ze Zwiastowaniem w stylu norymberskim oraz prosty gotycki d\u0119bowy kredens z dobrymi okuciami, stoj\u0105cy w kruchcie wie\u017cy. Z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142a w Charnowie jeden wydawa\u0142 si\u0119 \u015bredniowieczny, drugi pochodzi\u0142 z XVII lub XVIII wieku.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje dla Charnowa 389 mieszka\u0144c\u00f3w; w 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a ich 377, a w 1939 \u2014 362. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje jako pastora Ottona Dreiera, powo\u0142anego z dniem 1 pa\u017adziernika 1930 roku. W 1940 roku parafia liczy\u0142a \u0142\u0105cznie 1755 wiernych. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 8 grudnia 1945 roku, a parafi\u0119 erygowano 1 czerwca 1951 roku; \u015bwi\u0105tynia nosi dzi\u015b wezwanie Znalezienia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego i pozostaje ko\u015bcio\u0142em filialnym. Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie z 1968 roku wymienia pod numerem R-25 z 2 sierpnia 1967 roku rze\u017ab\u0119 Madonny z Dzieci\u0105tkiem i drewniany, polichromowany krucyfiks z ko\u015bcio\u0142a filialnego w Charnowie, nale\u017c\u0105cego do parafii rzymskokatolickiej w Ustce.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Arnshagen mit Gro\u00dfstrellin), zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1640 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 467\u2013468; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 1, 2; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 467\u2013468; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 927; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1968, nr 9, poz. 70, s. 9 (w odczycie maszynowym nazwa zniekszta\u0142cona jako \u201eChamowie\u201d); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174; \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 27 lipca 1889 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 26 lutego 1895 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3.*","built_year":1400,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"architektura.pomorze.pl \u2014 Charnowo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"architektura.pomorze.pl / astra28 \u2014 Charnowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"astra28 \u2014 Charnowo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"architektura.pomorze.pl / astra28 \u2014 Charnowo"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Charnowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/1356-2/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Charnowo","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 1, 2","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 1, 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 467","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 927","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 27 lipca 1889 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/K4SUJKQZL5QVA5LKNP2BHUQO7GZELPN7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 26 lutego 1895 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IQK3Q2POIVY2VNZPTCAQGILYB6TOSPSK"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""}]},"gps_precision":"de.wikipedia+OSM_2026-06-16","id":"KOS-0270","image_url":"/static/atlas/foto/bielamowicz_commons/kos-0270_01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5475,"lng":16.9242,"name_de":"Arnshagen","name_pl":"Charnowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Arnshagen)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja w Che\u0142m\u017cy \u2014 po niemiecku Kulmsee \u2014 jest najstarsz\u0105 far\u0105 miasta. Stan\u0105\u0142 w obecnym kszta\u0142cie, z ceg\u0142y i kamienia, w 1304 roku, a od 24 wrze\u015bnia 1827 roku s\u0142u\u017cy\u0142 jako zb\u00f3r ewangelicki. W latach 1820\u20131827 luteranie mieli pofranciszka\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego, kt\u00f3ry sp\u0142on\u0105\u0142 w 1827 roku. \u015awi\u0105tynia przetrwa\u0142a; po 1945 roku przej\u0119li j\u0105 katolicy i dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja.\n\nChe\u0142m\u017ca by\u0142a przez blisko sze\u015b\u0107 stuleci stolic\u0105 diecezji. Biskup Heidenryk wyni\u00f3s\u0142 w 1251 roku do godno\u015bci katedry osobn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja \u2014 z patronatem i wszystkimi dochodami \u2014 odda\u0142 w tym samym roku kapitule. Odt\u0105d w murach katedry witano biskup\u00f3w obejmuj\u0105cych stolic\u0119, zwo\u0142ywano synody diecezjalne i grzebano zmar\u0142ych pasterzy. Kazania w ko\u015bcio\u0142ach katolickich by\u0142y do ko\u0144ca XVI wieku przewa\u017cnie niemieckie; w okolicy Che\u0142m\u017cy, g\u0119sto zaludnionej polsk\u0105 ludno\u015bci\u0105 wiejsk\u0105, z osobnego zapisu biskupa Miko\u0142aja ufundowano w 1508 roku przy katedrze stanowisko dla duchownego g\u0142osz\u0105cego po polsku (*Praedicator Polonorum circa ecclesiam cathedralem*). W 1825 roku stolic\u0119 biskupi\u0105 przeniesiono do Pelplina, a katedra sta\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142em parafialnym.\n\nFankidejski zapisa\u0142: \u201eKlaszt\u00f3r i ko\u015bci\u00f3\u0142 franciszka\u0144ski zupe\u0142nie run\u0105\u0142, a pierwotny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny u\u017cywaj\u0105 innowiercy\u201d. W jego wyliczeniu che\u0142m\u017cy\u0144skich strat ta budowla stoi obok kaplic rozebranych i klasztor\u00f3w zniesionych. Protestant\u00f3w za czas\u00f3w polskich prawie tu nie by\u0142o; przyby\u0142o ich po pierwszym rozbiorze. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku liczono w mie\u015bcie przesz\u0142o osiemset dusz ewangelickich przy dw\u00f3ch tysi\u0105cach trzystu siedemdziesi\u0119ciu o\u015bmiu mieszka\u0144cach.\n\nW 1880 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 Che\u0142m\u017c\u0119, po niemiecku *Culmsee* albo *Kulmsee*, jako ma\u0142e miasto w powiecie toru\u0144skim. Le\u017ca\u0142o ono przy bitym trakcie mi\u0119dzy Che\u0142mnem a Toruniem, przesz\u0142o mil\u0119 od Che\u0142mna i 3 mile od Torunia. Miasto zajmowa\u0142o p\u00f3\u0142wysep wielkiego jeziora, kt\u00f3re ci\u0105gn\u0119\u0142o si\u0119 na wi\u0119cej ni\u017c mil\u0119, od Che\u0142m\u017cy do Zalesia. Po drugiej, p\u00f3\u0142nocnej stronie, przy Bielczynach, le\u017ca\u0142o drugie jezioro, zwane Mia\u0142kusz. Lud przechowywa\u0142 o nim podanie, \u017ce \u015bwi\u0119ta Jutta przechodzi\u0142a przez nie, gdy chcia\u0142a skr\u00f3ci\u0107 sobie drog\u0119 do Che\u0142m\u017cy, a ludzie opowiadali, \u017ce na jego dnie le\u017cy zapad\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142, o kt\u00f3rego wie\u017ce rybacy nieraz zahaczaj\u0105 sieciami.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku gmina ewangelicka w Che\u0142m\u017cy, po niemiecku Kulmsee, powsta\u0142a z kolonist\u00f3w niemieckich osiedlanych po 1772 roku, zw\u0142aszcza z Wirtembergii, w maj\u0105tkach i folwarkach przej\u0119tych przez pa\u0144stwo; pierwszym pastorem zosta\u0142 w 1803 roku Gottfried Pake. Dawny katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 farny gmina odkupi\u0142a za 1200 talar\u00f3w, a katolicy zachowali katedr\u0119. Harnoch podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142, pod patronatem kr\u00f3lewskim, zbudowano w XIV wieku jako niewielki ko\u015bci\u00f3\u0142 halowy, a w 1858 roku, poniewa\u017c by\u0142 za ma\u0142y, przebudowano go na planie krzy\u017ca. Wed\u0142ug niego wie\u017ca zachodnia z ostro\u0142ukowym portalem ma cztery szczyty i dach czterospadowy, dzwony pochodz\u0105 z 1856 roku, obraz o\u0142tarzowy przedstawiaj\u0105cy Pok\u0142on Trzech Kr\u00f3li przekaza\u0142o muzeum kr\u00f3lewskie, a organy zbudowano za 2000 talar\u00f3w. Wed\u0142ug katalogu reklamowego elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej \u201eAugust Terletzki\u201d, kt\u00f3r\u0105 kierowa\u0142 wtedy Eduard Wittek, przebudowa\u0142a ona w 1905 roku organy tego ko\u015bcio\u0142a, licz\u0105ce 20 g\u0142os\u00f3w. W 1890 roku parafia ewangelicka w Che\u0142m\u017cy liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 5000 dusz w kilkudziesi\u0119ciu wsiach powiat\u00f3w toru\u0144skiego i che\u0142mi\u0144skiego. W parafii by\u0142o wtedy osiem cmentarzy ewangelickich i nieliczna grupa staroluteran\u00f3w.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 4026 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1889 roku Eduard Schmidt.\n\nPierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 w Che\u0142m\u017cy 10 648 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 999 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 9688 os\u00f3b, niemieck\u0105 950. Wed\u0142ug statystyki diecezji che\u0142mi\u0144skiej z 1928 roku w obr\u0119bie parafii katolickiej w Che\u0142m\u017cy mieszka\u0142o wtedy 689 ewangelik\u00f3w na 14 192 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Dawida Binemanna-Zdanowicza cmentarz parafii ewangelicko-unijnej w Che\u0142m\u017cy przej\u0105\u0142 po wojnie Skarb Pa\u0144stwa, a w III Rzeczypospolitej \u2014 na mocy ustawy komunalizacyjnej \u2014 gmina Che\u0142m\u017ca. Podzielony na sze\u015b\u0107 dzia\u0142ek, s\u0142u\u017cy\u0142 cz\u0119\u015bciowo jako ziele\u0144 miejska, a na cz\u0119\u015bci zbudowano po wojnie sal\u0119 gimnastyczn\u0105 szko\u0142y podstawowej. Gdy planowano tam kolejn\u0105 hal\u0119 sportow\u0105, gmina zaproponowa\u0142a latem 1998 roku parafii ewangelicko-augsburskiej w Toruniu ugod\u0119 \u2014 przeniesienie szcz\u0105tk\u00f3w z zachowaniem ceremonia\u0142u ewangelickiego i niewielkie odszkodowanie za zrzeczenie si\u0119 roszcze\u0144 \u2014 ale strona rz\u0105dowa komisji regulacyjnej nie dopu\u015bci\u0142a do jej zawarcia.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2317 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4145 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1911 roku, Rudolf Modrow, urodzony w 1862 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Gottfried Patzke (1803), Christian Carl Friedrich J\u00f6rdens (1809), Johann Adam Scheffler (1814\u20131818), Johann Gottfried Schmidt (1814\u20131818), Friedrich Wilhelm Pastenaci (1819), Heinrich Ernst Abramowski (1848), Friedrich Richard Carl Wiebe (1874), Hermann Rudolf Eduard Modrow (1911), Joachim Paul Wilhelm Ahlemann (1916\u20131920).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 549, 550; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 56; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 45\u201349; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o \u201eChe\u0142m\u017ca\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 215 (przypis o j\u0119zyku kaza\u0144 i fundacji z 1508 roku); \u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej); D. Binemann-Zdanowicz, \u201eUregulowanie stanu prawnego nieruchomo\u015bci Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w III RP\u201d, Warszawa\u2013Bielsko-Bia\u0142a 2020, s. 300; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 97; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eChe\u0142m\u017ca\u201d; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 92\u201393; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 2, 12; t. 3, s. 879; t. 4, s. 1199; t. 5, s. 1327, 1331; t. 6, s. 1570, 1602; t. 7, s. 1975; W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1, 1999, s. 57.*","built_year":1304,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=760"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Miko\u0142aja w Che\u0142m\u017cy \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Miko%C5%82aja_w_Che%C5%82m%C5%BCy"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/259/edition/1372"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 549, 550","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 92","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 2, 12; t. 3, s. 879; t. 4, s. 1199; t. 5, s. 1327, 1331; t. 6, s. 1570, 1602; t. 7, s. 1975","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1, 1999, s. 57","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"KOS-0164","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.184934,"lng":18.609833,"name_de":"Kulmsee","name_pl":"Che\u0142m\u017ca \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Miko\u0142aja (od 1827 roku ewangelicki, po 1945 roku katolicki)","powiat":"toru\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Chmieleniec \u2014 w spisach niemieckich Chmelenz \u2014 le\u017cy w gminie \u0141\u0119czyce, nieopodal Bo\u017cepola Wielkiego, w pradolinie \u0141eby, na skraju Puszczy Wierzchuci\u0144skiej. Przed 1945 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Franz Schultz podaje dla tej wsi dawne formy nazwy: Chmelenitz, Chmellnitz (1409) i Schmelentz (1618).\n\nMaj\u0105tek nale\u017ca\u0142 od XVI wieku do rodziny Bochen, kt\u00f3ra przyj\u0119\u0142a od wsi nazwisko Chmielinski i pisa\u0142a si\u0119 von Bochen-Chmielinski; przywilej lenny nosi dat\u0119 9 marca 1575 roku, a w 1628 roku Chmelentz wymieniono w\u015br\u00f3d wolnych d\u00f3br panowskich. Z pocz\u0105tkiem XVIII wieku r\u00f3d ust\u0105pi\u0142 z rodzinnej siedziby: w 1756 roku gospodarzyli tu von Woedtkowie, w 1804 roku hrabia Karl von R\u00f6dern, kt\u00f3ry kupi\u0142 dobra za 43 350 talar\u00f3w, w 1807 roku hrabia Eugen von Krockow z linii osieckiej, od 1834 roku rodzina Schulz\u00f3w, a od 1876 roku bracia von Plachetzki.\n\nW 1784 roku Chmieleniec by\u0142 siedzib\u0105 szlacheck\u0105 p\u00f3\u0142torej mili na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad strumieniem wpadaj\u0105cym do \u0141eby. Obok folwarku mieszka\u0142o czterech p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w i sze\u015bciu zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma, ku\u017ania, cegielnia i garncarnia, a na polach sze\u015b\u0107 folwark\u00f3w: Philippinenbruch, Leopoldshof, Peterhof, Charlottenhof, Antonenhof i Langenst\u00fcck \u2014 razem 18 dym\u00f3w, w\u015br\u00f3d znacznych d\u0105br\u00f3w. Wie\u015b \u201eh\u00e4lt sich jetzt zu der Dzintelitzschen Kirche, war aber ehemals zu Bresen eingepfarret\u201d \u2014 trzyma\u0142a si\u0119 wtedy ko\u015bcio\u0142a w Dzi\u0119cielcu, cho\u0107 dawniej nale\u017ca\u0142a do parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim.\n\nW 1876 roku osadzono w Bo\u017cepolu Wielkim duchownego pomocniczego parafii w Dzi\u0119cielcu dla doliny \u0141eby, a w 1900 roku utworzono w parafii drugie stanowisko proboszcza. Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c spis z 1 grudnia 1890 roku, zaliczy\u0142 Chmieleniec do czterech obwod\u00f3w dworskich powiatu l\u0119borskiego o ludno\u015bci przewa\u017cnie kaszubskiej: na 257 mieszka\u0144c\u00f3w naliczy\u0142 159 Kaszub\u00f3w, wszystkich katolik\u00f3w, a ewangelikami by\u0142o 97 Niemc\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w obwodzie dworskim Chmelenz 82 ewangelik\u00f3w wobec 191 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Dzi\u0119cielcu, katolicy \u2014 do parafii w Roz\u0142azinie, a urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mieli w Bo\u017cepolu Wielkim. W 1906 roku urz\u0119dow\u0105 pisowni\u0119 nazwy parafii zmieniono z Dzincelitz na Zinzelitz. Franz Schultz opisa\u0142 Chmieleniec w 1912 roku jako obw\u00f3d dworski o powierzchni 1044 hektar\u00f3w z 250 mieszka\u0144cami.\n\nGrzebano tu ludzi mieszkaj\u0105cych i pracuj\u0105cych w tutejszym dworze, z kt\u00f3rego do dzi\u015b przetrwa\u0142o jedno skrzyd\u0142o. Na mapach cmentarz zajmuje du\u017cy obszar. W terenie zosta\u0142y z niego dwa groby \u2014 zadbane, otoczone opiek\u0105 rodziny: Johanny Kreft z domu Krause (1860\u20131958) oraz Hermana Krefta, zmar\u0142ego w 1960 roku. To niemieccy mieszka\u0144cy wsi, kt\u00f3rzy zostali tu po 1945 roku i spocz\u0119li na dawnym cmentarzu ewangelickim. Reszta zosta\u0142a zdewastowana; nagrobki znikn\u0119\u0142y, a dawne granice zatar\u0142y si\u0119 bez \u015bladu. W maju 2015 roku grupa entuzjast\u00f3w historii z Bo\u017cepola Wielkiego oczy\u015bci\u0142a teren z zaro\u015bli; pod ziemi\u0105 odnaleziono wtedy kilka grob\u00f3w, a miejsca po mogi\u0142ach ziemnych oznaczono. Kilkadziesi\u0105t metr\u00f3w dalej dzia\u0142a dzi\u015b cmentarz katolicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (dawna witryna, kopia archiwalna z 3 sierpnia 2016 roku); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 344\u2013345; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg, strona 191, pozycja 74; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, roczniki 1876, 1900 i 1906; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1067\u20131068; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 196, 198.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina \u0141\u0119czyce","url":"http://web.archive.org/web/20160803190806/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-leczyce/63-chmieleniec"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1067\u20131068","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0180","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_chmieleniec/chmiel__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.586219,"lng":17.971843,"name_de":"Chmelenz","name_pl":"Chmieleniec \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy \u015bcie\u017cce rowerowej mi\u0119dzy Chmiele\u0144cem a Strzebielinem stoi pojedyncza mogi\u0142a: drewniany krzy\u017c i obramowanie z desek, pomalowane na jasnoszaro, zastawione zniczami i sztucznymi kwiatami. Marek Drzewiecki, kt\u00f3ry wskaza\u0142 po\u0142o\u017cenie mogi\u0142y, us\u0142ysza\u0142 od miejscowego le\u015bniczego, \u017ce pochowano w niej m\u0142od\u0105 kobiet\u0119, we wsi nieznan\u0105. Z relacji le\u015bniczego Drzewiecki zapisa\u0142, \u017ce kobieta ucieka\u0142a przed wojenn\u0105 zawieruch\u0105 i zgin\u0119\u0142a zastrzelona przez \u017co\u0142nierzy radzieckich, a mieszka\u0144cy pochowali j\u0105 w miejscu \u015bmierci. Oni te\u017c dbaj\u0105 o gr\u00f3b do dzi\u015b; prawdopodobnie opiekuje si\u0119 nim tak\u017ce syn zmar\u0142ej, mieszkaj\u0105cy w Niemczech.\n\nW 1784 roku Chmieleniec by\u0142 siedzib\u0105 szlacheck\u0105 p\u00f3\u0142torej mili na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad strumieniem wpadaj\u0105cym do \u0141eby. Obok folwarku mieszka\u0142o czterech p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w i sze\u015bciu zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma, ku\u017ania, cegielnia i garncarnia, a na polach sze\u015b\u0107 folwark\u00f3w: Philippinenbruch, Leopoldshof, Peterhof, Charlottenhof, Antonenhof i Langenst\u00fcck \u2014 razem 18 dym\u00f3w, w\u015br\u00f3d znacznych d\u0105br\u00f3w. Wie\u015b \u201eh\u00e4lt sich jetzt zu der Dzintelitzschen Kirche, war aber ehemals zu Bresen eingepfarret\u201d \u2014 trzyma\u0142a si\u0119 wtedy ko\u015bcio\u0142a w Dzi\u0119cielcu, cho\u0107 dawniej nale\u017ca\u0142a do parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim.\n\nCmentarz ewangelicki Chmiele\u0144ca to miejsce osobne. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz umieszczono na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, na skraju lasu przy nowym cmentarzu katolickim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u201eNN \u2014 Chmieleniec\u201d, wraz ze zbiorem po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina \u0141\u0119czyce, pozycja 22; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1067\u20131068.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"niepewne \u2014 do ustalenia ze zdj\u0119\u0107 fotobazy","denomination":"niepewne \u2014 do ustalenia ze zdj\u0119\u0107 fotobazy","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy do serwisu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (plik cmentarze.gpx)","tytul_przed_2026_10_11":"M. Drzewiecki, baza punkt\u00f3w GPS do \u201eCmentarzy Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1067\u20131068","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1165","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.584721,"lng":17.998949,"name_de":"Chmelenz","name_pl":"Chmieleniec \u2014 drugie stanowisko cmentarne","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Chocielewko w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska dzieli\u0142o si\u0119 dawniej na dwie osady: zachodni\u0105, Chocielewo (po niemiecku Chotzlow), zwane Chocielewkiem Dolnym, i wschodni\u0105, Witoradz (Vitr\u00f6se), czyli Chocielewko G\u00f3rne. Ka\u017cda z osad zachowa\u0142a w\u0142asny cmentarz.\n\nPierwsze zapiski o Chocielewie pochodz\u0105 z lat 1335\u20131341, gdy by\u0142o ono dobrem przybocznym Redkowic. Pirchowie byli tu w\u0142a\u015bcicielami prawdopodobnie od 1523 roku; na ho\u0142dzie w 1658 roku reprezentowali Chocielewo Benedykt i Jerzy Pirchowie. Na cmentarzu w Chocielewku Dolnym stoi lutera\u0144ska kaplica grobowa. Wzni\u00f3s\u0142 j\u0105 w 1640 roku Jerzy Pierzcha (Georg von Pirch), kt\u00f3ry osadzi\u0142 przy niej kandydata teologii jako duchownego i zmusi\u0142 poddanych, by zamiast do Janowic chodzili na nabo\u017ce\u0144stwa do niej. W kwietniu 1778 roku przyznano na melioracje wsi kr\u00f3lewskie pieni\u0105dze \u0142askawe. W 1784 roku Chocielewko le\u017ca\u0142o mil\u0119 na zach\u00f3d od L\u0119borka, nad \u0141eb\u0105. Obok folwarku mieszkali czterej gospodarze, pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w i nauczyciel \u2014 razem 12 dym\u00f3w. Opis Br\u00fcggemanna z 1784 roku wymienia nale\u017c\u0105c\u0105 do Pirch\u00f3w kaplic\u0119 grobow\u0105 z cmentarzem, na kt\u00f3rym chowali zmar\u0142ych mieszka\u0144cy Chocielewa i Witoradza.\n\nPod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym ewangelicy nale\u017celi do parafii w Janowicach (Gro\u00df Jannewitz), a katolicy \u2014 do parafii w L\u0119borku. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielk\u0105 maj\u0105tku rycerskiego Chocielewko, po niemiecku Chotzlow, by\u0142a pani Kaiser. W 1879 roku maj\u0105tek Chotzlow liczy\u0142 528,29 hektara i mia\u0142 cegielni\u0119. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w obwodzie dworskim Chotzlow 104 ewangelik\u00f3w i 10 katolik\u00f3w (strona 190, pozycja 77), a w osobnym wierszu obwodu dworskiego Vitr\u00f6se \u2014 190 ewangelik\u00f3w i 30 katolik\u00f3w (strona 194, pozycja 163). Po rodzinie Kaiser\u00f3w, kt\u00f3ra trzyma\u0142a go do 1905 roku, maj\u0105tek przej\u0119\u0142o Pomorskie Towarzystwo Ziemskie (Pommersche Landgesellschaft) ze Szczecina, parceluj\u0105ce maj\u0105tki pod osadnictwo; ksi\u0119ga z 1911 roku wymienia je jako w\u0142a\u015bciciela. W 1928 roku z maj\u0105tku zosta\u0142a reszt\u00f3wka o powierzchni 188 hektar\u00f3w, nale\u017c\u0105ca do Hansa Krampa.\n\nKaplica w Chocielewku Dolnym zachowa\u0142a si\u0119 w zno\u015bnym stanie, cho\u0107 nie ma dachu, a strop \u0142ukowy si\u0119 zapad\u0142 i wn\u0119trze wype\u0142nia gruz. Po dwuspadowym dachu z ceramiczn\u0105 dach\u00f3wk\u0105 zosta\u0142y \u015blady na \u015bcianie frontowej. Przed wej\u015bciem le\u017c\u0105 nieczytelne fragmenty epitafi\u00f3w. Teren porastaj\u0105 stare drzewa obro\u015bni\u0119te bluszczem. Z nagrobk\u00f3w zosta\u0142o niewiele: kilka kamiennych podstaw krzy\u017cy, dwa nagrobki mennonickie i dwa metalowe s\u0142upki po krzy\u017cach kaszubskich. Na skraju cmentarza stoi kamie\u0144 z napisem \u201eRuhest\u00e4tte der Familien Kramp in Churaw\u201d, opodal mniejszy z dat\u0105 1937, a odnaleziony krzy\u017c \u017celiwny upami\u0119tnia Emilie Blumm z domu Huffnagel, zmar\u0142\u0105 w 1897 roku, i Johanna Blumma, zmar\u0142ego w 1898.\n\nCmentarz w Chocielewku G\u00f3rnym zajmuje teren oko\u0142o 60 na 50 metr\u00f3w i z trzech stron otaczaj\u0105 go drogi; od frontu wida\u0107 resztki kamiennego muru, a dwie granice wyznaczaj\u0105 wa\u0142y ziemne. Groby le\u017c\u0105 g\u0119sto \u2014 mo\u017cna si\u0119 ich doliczy\u0107 ponad 80, u\u0142o\u017conych na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d. Przy jednym z wi\u0119kszych ocala\u0142 kowalskiej roboty fragment metalowego ogrodzenia z rozet\u0105 kwiatow\u0105. W\u015br\u00f3d rozpoznanych pochowanych s\u0105 Hubert Lietzow, zmar\u0142y w 1938 roku, Hermine Seils z domu Gr\u00e4ber, zmar\u0142a w 1931, i Herman Pantel, zmar\u0142y w 1935.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 247; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Chocielewko \u2014 Chotzlow, Vitr\u00f6se; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 347\u2013348; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 190, pozycja 77, i strona 194, pozycja 163); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1068; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126\u2013127; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 134\u2013135; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 122.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Chocielewko \u2013 Chotzlow, Vitr\u00f6se","url":"http://web.archive.org/web/20160325161435/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/43-chocielewko"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1068","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 246\u2013247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126\u2013127","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 134\u2013135","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 122","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska z dnia 9 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1108, s. 52","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1108"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0627","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_chocielewko_gor/chocielewko__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.533778,"lng":17.643806,"name_de":"Chotzlow","name_pl":"Chocielewko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Chocielewko, po niemiecku Chotzlow, le\u017cy nad \u0141eb\u0105, 7 kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od L\u0119borka. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na wczesno\u015bredniowiecznym grodzisku, kt\u00f3rego \u015blady zatar\u0142y si\u0119, mi\u0119dzy innymi pod okopami z drugiej wojny \u015bwiatowej; wzg\u00f3rze porasta dawny drzewostan cmentarny. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1922\u20131926 jako pomnik mieszka\u0144c\u00f3w wsi poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Dzi\u015b jest rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa; do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wpisano go pod numerem A-1635 decyzj\u0105 z 10 lipca 1997 roku.\n\nMiejsce ma starsz\u0105, siedemnastowieczn\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105. W 1640 roku w\u0142a\u015bciciele wsi, r\u00f3d von Pirch (Pierzchowie), wznie\u015bli tu kaplic\u0119 lutera\u0144sk\u0105; Jerzy Pierzcha wym\u00f3g\u0142 na swoich poddanych ucz\u0119szczanie do niej.\n\nW 1784 roku Chocielewko le\u017ca\u0142o mil\u0119 na zach\u00f3d od L\u0119borka, nad \u0141eb\u0105. Obok folwarku mieszkali czterej gospodarze, pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w i nauczyciel \u2014 razem 12 dym\u00f3w; w kwietniu 1778 roku przyznano na melioracje wsi kr\u00f3lewskie pieni\u0105dze \u0142askawe. Opis Pomorza z 1784 roku notuje niedaleko wsi nale\u017c\u0105c\u0105 do Pirch\u00f3w kaplic\u0119 grobow\u0105 z cmentarzem, na kt\u00f3rym chowali zmar\u0142ych mieszka\u0144cy Chocielewka i s\u0105siedniego Witoradza (Vitr\u00f6se); wie\u015b nale\u017ca\u0142a w\u00f3wczas do parafii w Janowicach (Gro\u00df Jannewitz).\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielk\u0105 maj\u0105tku rycerskiego Chocielewko by\u0142a pani Kaiser. W 1879 roku maj\u0105tek Chotzlow liczy\u0142 528,29 hektara i mia\u0142 cegielni\u0119, a rodzina Kaiser\u00f3w trzyma\u0142a go jeszcze w 1905 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w obwodzie dworskim Chotzlow 104 ewangelik\u00f3w i 10 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Janowicach, katolicy \u2014 do l\u0119borskiej.\n\nW 1911 roku maj\u0105tek kupi\u0142o Pomorskie Towarzystwo Rolnicze, aby podzieli\u0107 go na gospodarstwa. Do 1915 roku wyros\u0142a z nich jednolita gmina; jej mieszka\u0144cy zapragn\u0119li nazwa\u0107 j\u0105 Mackensen \u2014 i marsza\u0142ek polny August von Mackensen na to przysta\u0142. Wed\u0142ug Marka Drzewieckiego druga \u017cona marsza\u0142ka pochodzi\u0142a z Janowic, gdzie mieszka\u0142 tak\u017ce on sam. Kalendarz z 1939 roku przypomina, \u017ce osadnicy z Chotzlow i Vitr\u00f6se prosili w 1916 roku, by ich za\u0142o\u017con\u0105 w 1910 roku osad\u0119 nazwa\u0107 imieniem Mackensena, a feldmarsza\u0142ek wspiera\u0142 potem budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a i sk\u0142oni\u0142 jego projektanta, Kicktona, by nada\u0142 mu charakter ko\u015bcio\u0142a pami\u0119ci poleg\u0142ych.\n\nNa budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a okoliczni ch\u0142opi zebrali kilka tysi\u0119cy marek jeszcze w czasie wojny. Gdy Mackensen wr\u00f3ci\u0142 z niewoli, przy jego wsparciu wzniesiono wed\u0142ug plan\u00f3w nadradcy budowlanego Kicktona ko\u015bci\u00f3\u0142 pami\u0119ci poleg\u0142ych; budowa trwa\u0142a cztery lata, a konsekracja przypad\u0142a w setn\u0105 rocznic\u0119 urodzin matki marsza\u0142ka. Wed\u0142ug opracowania o dziejach gminy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano \u201ez inspiracji\u201d Mackensena. W czasie rob\u00f3t zgin\u0105\u0142 m\u0142ody robotnik \u2014 jego gr\u00f3b znajduje si\u0119 przed ko\u015bcio\u0142em. W kuli na szczycie wie\u017cy z\u0142o\u017cono dokumenty z czasu budowy. Kalendarz powiatowy z 1928 roku podaje, \u017ce budow\u0119 zacz\u0119to w 1923 roku, a uroczystego po\u015bwi\u0119cenia dokona\u0142 12 pa\u017adziernika generalny superintendent Kalmus; artyku\u0142 zalicza ko\u015bci\u00f3\u0142 do trzech nowych \u015bwi\u0105ty\u0144 powiatu z 1926 roku. Wewn\u0105trz zawieszono tablic\u0119 z nazwiskami 28 poleg\u0142ych syn\u00f3w parafii; dwa barwne okna w kruchcie podarowa\u0142 feldmarsza\u0142ek von Mackensen, kt\u00f3ry dosta\u0142 je niegdy\u015b od cesarzowej Augusty Wiktorii i ksi\u0119cia Albrechta; empora organowa nosi\u0142a jego herb, a iglica wie\u017cy \u2014 cztery Krzy\u017ce \u017belazne. Dnia 8 wrze\u015bnia 1926 roku ewangelik\u00f3w gminy wiejskiej Mackensen wy\u0142\u0105czono z parafii w Janowicach i po\u0142\u0105czono w samodzieln\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105, kt\u00f3ra od 1 pa\u017adziernika 1926 roku pozostawa\u0142a zwi\u0105zana z Janowicami wsp\u00f3lnym urz\u0119dem parafialnym.\n\nWojenne przeznaczenie budowli podkre\u015bla\u0142 jej wystr\u00f3j. Ka\u017cde okno przypomina\u0142o obrazami i sentencjami o zwyci\u0119skiej armii Mackensena; witra\u017ce wykona\u0142a berli\u0144ska pracownia Puhl & Wagner, Gottfried Heinersdorff. Motywem zdobniczym by\u0142 wsz\u0119dzie Krzy\u017c \u017belazny, a gwia\u017adziste sklepienie prezbiterium utrzymano w barwach gda\u0144skich huzar\u00f3w \u2014 szarej, bia\u0142ej, czarnej i czerwonej. Do wn\u0119trza nale\u017cy polichromowana empora. Organy wed\u0142ug opracowania gminnego pochodz\u0105 z firmy Gr\u00fcneberg ze Szczecina; wed\u0142ug Drzewieckiego kupi\u0142 je z ko\u015bcio\u0142a garnizonowego w Bydgoszczy i podarowa\u0142 gminie jeden z przyjaci\u00f3\u0142 Mackensena. Na zewn\u0119trznej \u015bcianie wie\u017cy z kamienia polnego umieszczono szklan\u0105 mozaik\u0119 ze z\u0142otymi literami na lazurowym tle: \u201eNie zapomnijcie o wiernych zmar\u0142ych\u2026\u201d; napis p\u00f3\u017aniej usuni\u0119to, zachowa\u0142y si\u0119 resztki mozaiki. Dzwony Mackensen po\u015bwi\u0119ci\u0142 najbli\u017cszym \u2014 pierwszej \u017conie z domu von Horn, matce i drugiej \u017conie Leonie \u2014 z napisem: \u201eNie zapomnijcie o wiernych zmar\u0142ych! M\u00f3dl si\u0119 i pracuj! Chwa\u0142a niech b\u0119dzie Bogu na wysoko\u015bci!\u201d. Obok sali nabo\u017ce\u0144stw urz\u0105dzono hal\u0119 pami\u0119ci poleg\u0142ych z drewnian\u0105 p\u0142askorze\u017ab\u0105, na kt\u00f3rej wypisano nazwiska \u017co\u0142nierzy ze wsi; p\u0142askorze\u017aba si\u0119 nie zachowa\u0142a. Poza ni\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 czasy powojenne w bardzo dobrym stanie: ocala\u0142y wszystkie oryginalne witra\u017ce, z dw\u00f3ch usuni\u0119to jedynie napisy ku czci poleg\u0142ych, a na witra\u017cach przy o\u0142tarzu widniej\u0105 nazwiska fundator\u00f3w.\n\nW 1928 roku z maj\u0105tku zosta\u0142a reszt\u00f3wka o powierzchni 188 hektar\u00f3w, nale\u017c\u0105ca do Hansa Krampa. Wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 10 marca 1945 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Kalendarz powiatowy z 1928 roku podaje pocz\u0105tek budowy w 1923 roku, a datowanie ko\u015bcio\u0142a na lata 1922\u20131926 wskazuje rok 1922. Kalendarz z 1939 roku podaje za\u0142o\u017cenie osady w 1910 roku i pro\u015bb\u0119 o nadanie jej imienia Mackensena w 1916 roku; wy\u017cej podano kupno maj\u0105tku przez Pomorskie Towarzystwo Rolnicze w 1911 roku i powstanie gminy do 1915 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 247; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strony 190\u2013191, pozycja 77); opracowanie o dziejach gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska (\u201eHistoria Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska\u201d, nwl.pl); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1068; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37\u201338; \u201eHeimat-Kalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1939, s. 36; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1068; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126\u2013127; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 122.*","built_year":1922,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"nwl.pl","url":"https://www.nwl.pl/files/download/245/historia_gminy.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1068","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 246\u2013247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126\u2013127","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 122","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0524","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.53491,"lng":17.63582,"name_de":"Chotzlow","name_pl":"Chocielewko \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"W Chocielewku Dolnym, dawnym Chocielewie (Chotzlow), le\u017cy cmentarz z lutera\u0144sk\u0105 kaplic\u0105 grobow\u0105. Kaplic\u0119 wzni\u00f3s\u0142 w 1640 roku w\u0142a\u015bciciel wsi Jerzy Pierzcha, po niemiecku Georg von Pirch, i wym\u00f3g\u0142 na poddanych, by do niej ucz\u0119szczali; osadzi\u0142 przy niej kandydata teologii jako duchownego. Opis Pomorza Br\u00fcggemanna z 1784 roku wymienia w Chocielewie folwark, czterech ch\u0142op\u00f3w, pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w, nauczyciela i dwana\u015bcie dom\u00f3w, a tak\u017ce kaplic\u0119 grobow\u0105 z cmentarzem, na kt\u00f3rym chowali zmar\u0142ych mieszka\u0144cy Chocielewa i Witoradza.\n\nW stron\u0119 cmentarza prowadzi\u0142a dawna droga dojazdowa, kt\u00f3ra zaros\u0142a, a wjazd na ni\u0105 rozkopano i zamieniono na \u015bmietnik; dochodzi si\u0119 skrajem lasu. Teren porasta wiele starych drzew obro\u015bni\u0119tych bluszczem, mi\u0119dzy kt\u00f3rymi stoj\u0105 nieliczne m\u0142odsze. Kaplica zachowa\u0142a si\u0119 w zno\u015bnym stanie; w jej wn\u0119trzu le\u017cy gruz z zapadni\u0119tego stropu \u0142ukowego, a \u015blady na \u015bcianie frontowej pokazuj\u0105, \u017ce mia\u0142a dwuspadowy dach o drewnianej konstrukcji, pokryty dach\u00f3wk\u0105 ceramiczn\u0105. Przed wej\u015bciem le\u017c\u0105 nieczytelne fragmenty epitafium. Z nagrobk\u00f3w zosta\u0142y kilka kamiennych podstaw krzy\u017cy, dwa nagrobki o formach mennonickich i dwa metalowe s\u0142upki po krzy\u017cach kaszubskich. Na skraju cmentarza stoi kamie\u0144 wysoko\u015bci oko\u0142o metra z wykutym napisem \u201eRuhest\u00e4tte der Familien Kramp in Churaw\u201d, a dwa metry dalej mniejszy, z ledwie czyteln\u0105 dat\u0105 26 grudnia 1937 roku. Odnaleziony \u017celiwny krzy\u017c upami\u0119tnia Emilie Blumm z domu Huffnagel (1846\u20131897) i Johanna Blumma (1844\u20131898).\n\nWie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 dawniej na dwie cz\u0119\u015bci: zachodnie Chocielewo, po niemiecku Chotzlow, i wschodni Witoradz, po niemiecku Vitr\u00f6se. Pierwsze zapiski o niej pochodz\u0105 z lat 1335\u20131341, kiedy stanowi\u0142a dobro przyboczne Redkowic; maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Pirch\u00f3w prawdopodobnie od 1523 roku. Scalenia obu cz\u0119\u015bci rozwa\u017cano od 1879 roku, a nieformalny podzia\u0142 na Chocielewko G\u00f3rne, czyli dawny Witoradz, i Chocielewko Dolne trwa do dzi\u015b. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Chocielewku dwa zabytkowe cmentarze, na fragmentach dzia\u0142ek 347 i 348. Cmentarz Chocielewka G\u00f3rnego, na terenie o wymiarach sze\u015b\u0107dziesi\u0105t na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w, mie\u015bci ponad osiemdziesi\u0105t grob\u00f3w i opisano go osobno; cmentarz w Chocielewku Dolnym le\u017cy oko\u0142o 1,5 kilometra na zach\u00f3d od niego.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Chotzlow liczy\u0142 528,29 hektara i mia\u0142 cegielni\u0119. Po rodzinie Kaiser\u00f3w, kt\u00f3ra trzyma\u0142a go do 1905 roku, maj\u0105tek przej\u0119\u0142o Pomorskie Towarzystwo Ziemskie (Pommersche Landgesellschaft) ze Szczecina, parceluj\u0105ce maj\u0105tki pod osadnictwo; ksi\u0119ga z 1911 roku wymienia je jako w\u0142a\u015bciciela. W 1928 roku z maj\u0105tku zosta\u0142a reszt\u00f3wka o powierzchni 188 hektar\u00f3w, nale\u017c\u0105ca do Hansa Krampa.\n\nEwangelicy obu cz\u0119\u015bci nale\u017celi do parafii w Janowicach (Gro\u00df Jannewitz). Ernst M\u00fcller wymienia w jej sk\u0142adzie zar\u00f3wno Chocielewko, jak i Witoradz. Do 1915 roku wie\u015b scali\u0142a si\u0119 w jedn\u0105 gmin\u0119, kt\u00f3ra przyj\u0119\u0142a nazw\u0119 Mackensen, a w latach 1922\u20131926 stan\u0105\u0142 w niej ko\u015bci\u00f3\u0142 pami\u0119ci wed\u0142ug plan\u00f3w nadradcy budowlanego Kicktona \u2014 dzi\u015b rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w 10 lipca 1997 roku pod numerem A-1635. Zarz\u0105dzeniem z 8 wrze\u015bnia 1926 roku ewangelik\u00f3w gminy wiejskiej Mackensen wypisano z parafii w Janowicach i po\u0142\u0105czono w samodzieln\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 tego samego okr\u0119gu, zwi\u0105zan\u0105 z Janowicami wsp\u00f3lnym urz\u0119dem parafialnym; zmiana wesz\u0142a w \u017cycie 1 pa\u017adziernika 1926 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d wraz ze zbiorem po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6niglich Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Jannewitz, s. 250; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1926; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska, pozycje 3\u20135; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ogl\u0119dziny terenowe z 6 wrze\u015bnia 2026 roku; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 246\u2013247; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126\u2013127; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 134\u2013135; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 122.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy do serwisu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (plik cmentarze.gpx)","tytul_przed_2026_10_11":"M. Drzewiecki, baza punkt\u00f3w GPS do \u201eCmentarzy Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"opis krajoznawczy","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6niglich Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6niglich Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, Szczecin 1784","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 246\u2013247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126\u2013127","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 134\u2013135","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 122","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Jannewitz, s. 250","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 347","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1159","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.529361,"lng":17.6225,"name_de":"Nieder Chotzlow","name_pl":"Chocielewko Dolne \u2014 cmentarz ewangelicki z kaplic\u0105 grobow\u0105","powiat":"l\u0119borski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Cho\u0107mir\u00f3wku \u2014 do 1945 roku Neu Gutzmerow \u2014 za\u0142o\u017cono na po\u0142udniowy zach\u00f3d od miejscowo\u015bci, po po\u0142udniowej stronie drogi g\u0142\u00f3wnej biegn\u0105cej ku \u017belkowu. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w G\u0142\u00f3wczyc datuje go na pocz\u0105tek XX wieku. Dzi\u015b jest to obiekt niemal ca\u0142kowicie zatarty: gdy Henryk Grecki sporz\u0105dza\u0142 kart\u0119 ewidencyjn\u0105, zasta\u0142 wypalony starodrzew i pnie po granicznych nasadzeniach. Z kamieni nagrobnych nie by\u0142o \u015bladu. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego stwierdza wprost, \u017ce nie zachowa\u0142y si\u0119 tu \u017cadne cechy pozwalaj\u0105ce okre\u015bli\u0107 charakter dawnego zagospodarowania.\n\nW 1784 roku Cho\u0107mir\u00f3wko liczy\u0142o dziesi\u0119\u0107 dym\u00f3w i le\u017ca\u0142o w synodzie s\u0142upskim.\n\nOsada le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej na Pomorzu, i nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a. Nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Gardnie Wielkiej, po niemiecku Gro\u00df Garde, a od 1899 roku do nowo usamodzielnionej parafii w \u017belkowie, po niemiecku Wendisch Silkow. W okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej znajdowa\u0142a si\u0119 parafia w \u017belkowie. \u017belkowo przemianowano na Schwerinsh\u00f6he, wed\u0142ug Pagla w 1937 roku. Tamtejszy granitowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1879 roku; po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; dzi\u015b nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Antoniego.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 73; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142a Neu Gutzmerow i Schwerinsh\u00f6he; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 972.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 972","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0559","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.593322,"lng":17.249486,"name_de":"Neu Gutzmerow","name_pl":"Cho\u0107mir\u00f3wko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Z cmentarza ewangelickiego w Cho\u0107mirowie zachowa\u0142y si\u0119 wed\u0142ug serwisu o cmentarzach ewangelickich powiatu s\u0142upskiego czytelne granice od p\u00f3\u0142nocy, zachodu i wschodu, wyznaczone \u015bwierkami, od zachodu tak\u017ce lipami. Le\u017cy on na po\u0142udniowy zach\u00f3d od miejscowo\u015bci, niedaleko dawnej linii kolejowej \u2014 wed\u0142ug tego serwisu oko\u0142o p\u00f3\u0142tora kilometra od wsi, na powierzchni oko\u0142o 1500 metr\u00f3w kwadratowych. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego notuje osobliwo\u015b\u0107: wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 terenu wywy\u017cszono \u2014 by\u0107 mo\u017ce po to, by postawi\u0107 tam pomnik szczeg\u00f3lnego znaczenia albo urz\u0105dzi\u0107 kwater\u0119 rodzinn\u0105, cho\u0107 dzi\u015b trudno to jednoznacznie stwierdzi\u0107. W monografii udokumentowano na zdj\u0119ciu z 1994 roku tylko le\u017c\u0105cy na terenie fragment kamiennej steli, a \u015blad\u00f3w nagrobk\u00f3w nie wida\u0107; serwis wymienia granitow\u0105 stel\u0119 z 1871 roku, krzy\u017c \u017celiwny bez podstawy i pi\u0119\u0107 fragment\u00f3w tablic inskrypcyjnych.\n\nCho\u0107mirowo \u2014 do 1945 roku Alt Gutzmerow \u2014 by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W 1784 roku Cho\u0107mirowo liczy\u0142o osiem dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; nale\u017ca\u0142o do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df-Garde) w synodzie s\u0142upskim. Po dawnych w\u0142a\u015bcicielach zosta\u0142 dw\u00f3r z po\u0142owy XIX wieku i park. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w obwodzie dworskim Alt Gutzmerow 86 ewangelik\u00f3w, a w gminie wiejskiej tej samej nazwy 55 ewangelik\u00f3w; katolik\u00f3w nie zapisano w \u017cadnym z dw\u00f3ch wierszy.\n\nDo 1899 roku nale\u017ca\u0142a do parafii w Gardnie Wielkiej, a potem do parafii w \u017belkowie, po niemiecku Wendisch Silkow, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; w 1940 roku liczy\u0142a ona 1580 parafian. \u017belkowo przemianowano na Schwerinsh\u00f6he wed\u0142ug Pagla w 1937 roku. Parafia mia\u0142a w \u017belkowie niewielki ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u015bwi\u0119cony w 1879 roku; dzi\u015b jest to katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny. Katolicy podlegali parafii w S\u0142upsku.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie 9 marca 1945 roku. Niemiecka gmina ko\u015bcielna odprawi\u0142a ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo w Dzie\u0144 Wszystkich \u015awi\u0119tych 1946 roku, po czym zosta\u0142a wysiedlona.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w datuje cmentarz na pocz\u0105tek XX wieku, a serwis wymienia na nim granitow\u0105 stel\u0119 z 1871 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, s. 168\u2013169 (gminy wiejskie, poz. 3) i 176\u2013177 (obwody dworskie, poz. 161); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Cho\u0107mirowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, cmentarze.slupsk.pl; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 72, has\u0142o Cho\u0107mirowo; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Schwerinsh\u00f6he, s. 898\u2013901; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 971\u2013972.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 971\u2013972","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0558","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.59175,"lng":17.23281,"name_de":"Alt Gutzmerow","name_pl":"Cho\u0107mirowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Choczewko (po niemiecku Chottschewke) by\u0142o maj\u0105tkiem ziemskim (Rittergut) w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Choczewko le\u017ca\u0142o dwie i trzy czwarte mili na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka. W latach 1938\u20131945 wie\u015b nosi\u0142a nazw\u0119 zniemczon\u0105, z cz\u0142onem \u201eGoten-\u201d; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono pe\u0142nego jej brzmienia. Meyers podaje tu 133 mieszka\u0144c\u00f3w, Franz Schultz oko\u0142o 1912 roku \u2014 137 na 350 hektarach, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 114 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. W tym samym spisie urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy wskazano w \u017belaznie (Zelasen).\n\nNazwa znaczy tyle co Ma\u0142e albo Nowe Choczewo i daje si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 do 1402 roku. Najstarszym znanym rodem na \u201eGotschofke\u201d byli Rostkowie, kt\u00f3rzy pr\u00f3cz tej wsi trzymali \u017belazno, S\u0142ajkowo i odleglejsze Komoszewo; w 1628 roku wymieniono j\u0105 w\u015br\u00f3d wolnych d\u00f3br szlacheckich, z pi\u0119cioma w\u0142\u00f3kami i m\u0142ynem. Opis z 1784 roku przedstawia Choczewko jako szlacheck\u0105 siedzib\u0119 nad strumieniem, z folwarkiem, m\u0142ynem wodnym, dwoma gospodarzami i czterema zagrodnikami, razem jedena\u015bcie dym\u00f3w, w r\u0119kach wdowy po kapitanie von Warczewskim.\n\nPo niej przyszli von Machowie, a od 1839 roku Flie\u00dfbachowie: 13 listopada 1858 roku maj\u0105tek odziedziczy\u0142 Hugo Flie\u00dfbach, kt\u00f3ry gospodarowa\u0142 tu przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. W 1879 roku, rozporz\u0105dzeniem gabinetowym z 15 sierpnia, na wniosek w\u0142a\u015bciciela zniesiono gmin\u0119 wiejsk\u0105 Choczewko.\n\nW spisie z 1895 roku ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken); w maju 1888 roku utworzono w Ciekocinie (Zackenzin) wikariat obejmuj\u0105cy mi\u0119dzy innymi t\u0119 wie\u015b, a 1 stycznia 1903 roku erygowano tam samodzieln\u0105 parafi\u0119, w kt\u00f3rej granicach znalaz\u0142o si\u0119 Choczewko. W tym samym spisie katolik\u00f3w przypisano do parafii katolickiej w L\u0119borku (Lauenburg).\n\nFranz Tetzner w ksi\u0105\u017cce o S\u0142owi\u0144cach i Kaszubach l\u0119borskich z 1899 roku umie\u015bci\u0142 Chottschewke w\u015br\u00f3d wsi nadmorskiego pasa, w kt\u00f3rych mowa s\u0142owia\u0144ska trwa\u0142a jeszcze \u2014 jak pisa\u0142 \u2014 w s\u0142abych resztkach; kaszubskiej postaci nazwy nie poda\u0142 \u2014 w jego wykazie stoj\u0105 w tym miejscu same kropki.\n\nW tutejszej nekropolii chowano mi\u0119dzy innymi cz\u0142onk\u00f3w protestanckiej rodziny Flie\u00dfbach\u00f3w, w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku od 1839 roku, kt\u00f3rej grobowiec oddziela\u0142 kamienny mur z otoczak\u00f3w. Nekropolia le\u017ca\u0142a w lesie sosnowym za torami \u2014 ewidencja konserwatorska umieszcza j\u0105 na terenie zalesionym, oko\u0142o 100 metr\u00f3w za przejazdem kolejowym, na dzia\u0142ce numer 377/3.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono i zdewastowano: mur rozebrano, nagrobki i pomniki znikn\u0119\u0142y, d\u0119bowy krzy\u017c z grobu Gerharda Flie\u00dfbacha, zmar\u0142ego w 1945 roku, usuni\u0119to. Pozosta\u0142a zatarta nekropolia w lesie i pojedyncze relikty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Franz Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg i. Pom. 1912; Franz Tetzner, Die Slowinzen und Lebakaschuben, Berlin 1899, s. 13\u201314; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; ciekocinko.pl; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1068.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Choczewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1068","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0065","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.73495,"lng":17.8508,"name_de":"Chottschewke","name_pl":"Choczewko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Choczewo \u2014 po niemiecku Chottschow, a od 1937/38 roku Gotendorf \u2014 le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej wie\u015b nie mia\u0142a: nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Osiekach L\u0119borskich (Kirchspiel Ossecken), tam te\u017c mia\u0142a urz\u0105d stanu cywilnego i siedzib\u0119 okr\u0119gu urz\u0119dowego. Nekropolia, po\u0142o\u017cona na lekkim wzniesieniu za dzisiejszym ko\u015bcio\u0142em parafialnym Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski, s\u0142u\u017cy\u0142a do 1945 roku.\n\nPierwsza pewna wiadomo\u015b\u0107 o wsi to przywilej z 1348 roku, kt\u00f3rym Jeschko (\u201eSchwinzken Sohn\u201d, jak podaje Schultz) otrzyma\u0142 Czoczecsschow i Streczow \u2014 47 i 30 w\u0142\u00f3k \u2014 na prawie magdeburskim w miejsce dotychczasowego polskiego. W 1784 roku Choczewo le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad jeziorem nosz\u0105cym nazw\u0119 wsi; do wsi nale\u017ca\u0142a po\u0142owa jeziora. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze, sze\u015bciu zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142a ku\u017ania i karczma \u2014 razem 41 dym\u00f3w. W okolicy r\u00f3s\u0142 las bukowy, d\u0119bowy i sosnowy.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 osobno gmin\u0119 wiejsk\u0105 Chottschow, w kt\u00f3rej mieszka\u0142o 150 ewangelik\u00f3w, 8 katolik\u00f3w i 3 \u017byd\u00f3w, oraz obw\u00f3d dworski Chottschow ze 199 ewangelikami i 5 katolikami. Katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. W swojej historii powiatu l\u0119borskiego Franz Schultz naliczy\u0142 w gminie wiejskiej 255 mieszka\u0144c\u00f3w, a w obwodzie dworskim o powierzchni 711 hektar\u00f3w \u2014 237.\n\nPo wojnie teren cmentarza zniwelowano. W czerwcu 1957 roku po\u015bwi\u0119cono na dawnym cmentarzu kaplic\u0119. W latach 1983\u20131989 wzniesiono tu ko\u015bci\u00f3\u0142. Z dawnej nekropolii zosta\u0142y kamienne obramowania mogi\u0142 i kilkana\u015bcie fragment\u00f3w granitowych nagrobk\u00f3w z niemieckimi inskrypcjami, ustawionych przy wej\u015bciu na teren parafii, oraz kamienny postument z dwuj\u0119zyczn\u0105, niemiecko-polsk\u0105 tablic\u0105 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 pochowanych tu do 1945 roku. Jej polska strona brzmi: \u201eW dow\u00f3d pami\u0119ci naszym zmar\u0142ym do 1945 r. z Choczewa i okolic. Spoczywajcie w pokoju\u201d; niemiecka m\u00f3wi o zmar\u0142ych \u201eaus Gotendorf und Umgebung\u201d, czyli z Choczewa i okolic, pod nazw\u0105 nadan\u0105 wsi w latach 1937/38. Osobnym miejscem jest gr\u00f3b dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, rodziny von Diezelsky, po\u0142o\u017cony w lesie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg, strona 187 pozycja 8 i strona 191 pozycja 76); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 345\u2013346; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); ogl\u0119dziny terenowe i fotografie Dominiki Gzowskiej, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1068; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. II\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (288)/2026, s. 11 (z fotografi\u0105 tablicy).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Ogl\u0119dziny terenowe i fotografie Dominiki Gzowskiej, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1068","url":""},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. II\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (288)/2026, s. 11","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/11/ip_11_2026.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0066","image_url":"/static/atlas/foto/cm_choczewo/choczewo_01_grob_diezelsky.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.737875,"lng":17.884953,"name_de":"Chottschow (od 1937/38 Gotendorf)","name_pl":"Choczewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gr\u00f3b dawnych w\u0142a\u015bcicieli Choczewa, rodziny von Diezelsky, le\u017cy w lesie, na wysokim wzniesieniu \u2014 wed\u0142ug opisu z ogl\u0119dzin oko\u0142o dw\u00f3ch kilometr\u00f3w od wsi, a w linii prostej niespe\u0142na kilometr na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a. Wed\u0142ug miejscowego przekazu miejsce wybrano tak, by zmarli mogli spogl\u0105da\u0107 na swoj\u0105 posiad\u0142o\u015b\u0107.\n\nChoczewo \u2014 po niemiecku Chottschow \u2014 w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego nie mia\u0142o; cmentarz wsi le\u017cy za dzisiejszym ko\u015bcio\u0142em. W 1784 roku Choczewo le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad jeziorem nosz\u0105cym nazw\u0119 wsi; do wsi nale\u017ca\u0142a po\u0142owa jeziora. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze, sze\u015bciu zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142a ku\u017ania i karczma \u2014 razem 41 dym\u00f3w \u2014 a wok\u00f3\u0142 r\u00f3s\u0142 las bukowy, d\u0119bowy i sosnowy. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken). Diezelscy mieli trzy cz\u0119\u015bci Choczewa od 1742 roku, a od 1786 roku ca\u0142o\u015b\u0107; w 1912 roku Franz Schultz wymienia jako w\u0142a\u015bciciela, od 1898 roku, kapitana Georga von Diezelsky.\n\nNa drewnianym krzy\u017cu wisz\u0105 trzy wsp\u00f3\u0142czesne tabliczki z polskim \u201e\u015a.P.\u201d i \u201eSpoczywaj w pokoju\u201d: Marie-Else von Diezelsky z domu hrabiny Keyserlingk, urodzonej 8 marca 1890 i zmar\u0142ej 26 maja 1939 roku, Georga von Diezelsky, urodzonego 21 stycznia 1873 i zmar\u0142ego 2 lutego 1944 roku, oraz Ernsta-Oscara von Diezelsky, urodzonego 11 czerwca 1924 i zmar\u0142ego 16 lipca 1944 roku. Obok krzy\u017ca le\u017cy omsza\u0142y kamienny blok.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 345\u2013346; ogl\u0119dziny terenowe i fotografie Dominiki Gzowskiej, 1 pa\u017adziernika 2026 roku; po\u0142o\u017cenie wskazane przez ni\u0105 na mapie w pa\u017adzierniku 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1068.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Ogl\u0119dziny terenowe i fotografie Dominiki Gzowskiej, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1068","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1182","image_url":"/static/atlas/foto/cm_choczewo/choczewo_01_grob_diezelsky.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.735009,"lng":17.898916,"name_de":"Chottschow (od 1937/38 Gotendorf)","name_pl":"Choczewo \u2014 gr\u00f3b rodziny von Diezelsky (ewangelicki)","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki Chojnic le\u017ca\u0142 na wzg\u00f3rzu za Bram\u0105 Gda\u0144sk\u0105, w kwadracie dzisiejszych ulic Swaro\u017cyca, Gda\u0144skiej i \u015awi\u0119tope\u0142ka, na terenie obecnego Chojnickiego Centrum Kultury. Otwarto go w 1621 roku, wkr\u00f3tce po tym, jak fara wr\u00f3ci\u0142a w 1616 roku do katolik\u00f3w \u2014 materia\u0142y do dziej\u00f3w miasta wi\u0105\u017c\u0105 to z wyrokiem Trybuna\u0142u Koronnego, a Agathon Harnoch pisze og\u00f3lniej o przegranym procesie. Ewangelicy stracili wtedy ko\u015bci\u00f3\u0142 i miejsce poch\u00f3wku: nabo\u017ce\u0144stwa przenie\u015bli najpierw do ko\u015bcio\u0142a szpitalnego \u2014 wed\u0142ug Harnocha \u015bwi\u0119tego Jerzego, wed\u0142ug Benwitza i inwentarza zabytk\u00f3w \u015bwi\u0119tego Ducha \u2014 a w 1620 roku na pi\u0119tro ratusza. 29 lipca 1621 roku proboszcz chojnicki i archidiakon kamie\u0144ski Jan Dorengowski oprotestowa\u0142 otwarcie nowej nekropolii przed s\u0105dem \u0142awniczym w Tucholi. Wed\u0142ug niego na nowym cmentarzu sta\u0142a kaplica przedpogrzebowa, kt\u00f3r\u0105 dwaj rajcy zbudowali w\u0142asnym kosztem; Dorengowski protestowa\u0142 przeciw niej w 1623 roku, nazywaj\u0105c j\u0105 \u201esynagog\u0105\u201d, a po ugodzie z 1625 roku kaplic\u0119 rozebrano, a materia\u0142 z niej oddano proboszczowi \u2014 w po\u0142owie sprzedany, w po\u0142owie podarowany. Cmentarz powi\u0119kszono w 1643 roku. W 1630 roku wyg\u0142aszano na nim kazania polowe i pogrzebowe, z ambony przymocowanej do wielkiej lipy; w 1697 roku ambon\u0119 przeniesiono do odbudowanego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Ducha.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski, pisz\u0105c o utraconych ko\u015bcio\u0142ach diecezji che\u0142mi\u0144skiej, zapisuje: \u201ew roku 1616 odebrano luteranom far\u0119\u201d. Dodaje, \u017ce wcze\u015bniej chojnicki dekanat przesta\u0142 istnie\u0107, dochody fary \u2014 starczaj\u0105ce dawniej na o\u015bmiu i wi\u0119cej duchownych \u2014 stopnia\u0142y tak, \u017ce miasto nie mog\u0142o utrzyma\u0107 nawet jednego proboszcza; przez d\u0142u\u017cszy czas proboszcz doje\u017cd\u017ca\u0142 z odleg\u0142ej filii w Powa\u0142kach. Wed\u0142ug tradycji powt\u00f3rzonej przez Fankidejskiego mury ko\u015bcio\u0142a parafialnego wznosi\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor w latach 1203\u20131205 (inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku datuje uko\u0144czenie budowli na oko\u0142o 1360 rok), a przed Reformacj\u0105 nosi\u0142, jak pisze Fankidejski, \u201ezaszczytn\u0105 nazw\u0119 metropoli, kolegiaty\u201d.\n\nNow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza udost\u0119pniono 4 czerwca 1833 roku. W 1879 roku cmentarz poszerzono ku dzisiejszej ulicy Nad Boruj\u0105. Chowano tu chojnickich burmistrz\u00f3w od XVII do XIX wieku, pastor\u00f3w, nauczycieli i cz\u0142onk\u00f3w miejscowej lo\u017cy; tablice ku pami\u0119ci burmistrz\u00f3w wmurowano w wewn\u0119trzn\u0105 stron\u0119 ceglanego muru. Najstarszym nagrobkiem mia\u0142 by\u0107, wed\u0142ug Benwitza, kamie\u0144 z dat\u0105 1629 \u2014 burmistrza Martina Ludera, zmar\u0142ego podczas zarazy. Do 1704 roku wyg\u0142aszano na cmentarzu kazania polowe i pogrzebowe; potem zwyczaj zarzucono. Poch\u00f3wk\u00f3w zaprzestano oko\u0142o 1921 roku.\n\nN. G. Benwitz z Chojnic, kt\u00f3ry oko\u0142o 1837 roku u\u0142o\u017cy\u0142 dzieje miasta z r\u0119kopis\u00f3w burmistrza Isaaka Gottfrieda Goedtkego, luteranina, podaje dalsze szczeg\u00f3\u0142y. Protest proboszcza przeciw kaplicy trafi\u0142 do s\u0105du miejskiego w Cz\u0142uchowie 8 listopada 1623 roku, a 3 stycznia 1624 roku arcybiskup prosi\u0142 starost\u0119 Weihera o wstrzymanie budowy. \u0141awki do kaza\u0144 na cmentarzu sprawiono ju\u017c w 1630 roku, gdy zaraza zabra\u0142a ponad 900 os\u00f3b; zwi\u0105zku mi\u0119dzy tymi faktami Benwitz nie dowodzi. Ambon\u0119 na lipie Goedtke wi\u0105\u017ce z czasem po spaleniu ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Ducha w 1656 roku, a od 1697 roku pastorzy m\u00f3wili przy stole pod drzewem. W latach 1735\u20131790 osoby znaczniejsze wnoszono w trumnie do ko\u015bcio\u0142a na mow\u0119 pogrzebow\u0105, a potem kondukt szed\u0142 na cmentarz. Prowadz\u0105c\u0105 tam drog\u0119, zwan\u0105 Todtengang, wytyczy\u0142 w latach siedemdziesi\u0105tych XVIII wieku burmistrz Esaias Senff.\n\nW 1941 roku, przy prostowaniu szosy Gda\u0144skiej prowadzonym pod nadzorem SS, zniszczono cz\u0119\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w i tablic. Po wojnie Miejska Rada Narodowa podj\u0119\u0142a 7 maja 1947 roku uchwa\u0142\u0119 o likwidacji, zarz\u0105dzenie ministra administracji publicznej z 9 marca 1948 roku zamkn\u0119\u0142o cmentarz \u201eze wzgl\u0119d\u00f3w publicznych\u201d, a uchwa\u0142a z 29 stycznia 1949 roku przeznaczy\u0142a teren na park, od 1956 roku imienia R\u00f3\u017cy Luksemburg. Szcz\u0105tk\u00f3w nie ekshumowano; p\u0142yty nagrobne pos\u0142u\u017cy\u0142y jako materia\u0142 budowlany. Wzg\u00f3rze Ewangelickie to nazwa, kt\u00f3r\u0105 miejsce dawnego cmentarza nosi dzi\u015b.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Benwitz datuje ten protest proboszcza Dorengowskiego na 29 lipca 1629 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 7446 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: materia\u0142y do dziej\u00f3w Chojnic: \u201eEwangelickie wzg\u00f3rze zapomnienia\u201d oraz \u201eElegia o cmentarzu\u201d, historiachojnic.pl; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 322\u2013323; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Konitz, s. 499; N. G. Benwitz, \u201eKirchengeschichte der Stadt Konitz\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 18, K\u00f6nigsberg 1837, s. 548\u2013562, i 19, K\u00f6nigsberg 1838, s. 22\u201339, 145\u2013151, 233\u2013251, 417\u2013431; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 259, 269\u2013270, 276.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"kaszubkawczechach.wordpress.com","url":"https://kaszubkawczechach.wordpress.com/2013/11/01/ewangelickie-wzgorze-zapomnienia-1/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"historiachojnic.pl","url":"https://www.historiachojnic.pl/artykuly/materialy/PRL/30/elegia-o-cmentarzu"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"fotopolska.eu","url":"https://fotopolska.eu/Chojnice/b119232,Cmentarz_ewangelicki.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"miastochojnice.pl","url":"https://miastochojnice.pl/zeszyty-chojnickie/pdfs/zeszyty-chojnickie-30.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 259, 269\u2013270, 276","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1032","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6935,"lng":17.568,"name_de":"Evangelischer Friedhof Konitz","name_pl":"Chojnice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Druga, m\u0142odsza nekropolia ewangelicka Chojnic. Ewangelicka gmina ko\u015bcielna kupi\u0142a teren przy ulicy Ko\u015bcierskiej w 1908 roku, a zacz\u0119\u0142a go u\u017cytkowa\u0107 po pierwszej wojnie \u015bwiatowej, gdy stary cmentarz za Bram\u0105 Gda\u0144sk\u0105 \u2014 za\u0142o\u017cony w 1621 roku, dzi\u015b Wzg\u00f3rze Ewangelickie \u2014 zamkni\u0119to dla nowych poch\u00f3wk\u00f3w. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi to miejsce jako teren dawnego cmentarza ewangelickiego, dzi\u015b nieistniej\u0105cego, po\u0142o\u017cony pomi\u0119dzy dawnym cmentarzem wojennym z okresu obu wojen \u015bwiatowych a cmentarzem parafialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej istniej\u0105cy przy tej samej ulicy cmentarz wojenny powi\u0119kszono o cz\u0119\u015b\u0107 terenu dawnego cmentarza protestanckiego.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Ewidencja wojew\u00f3dzka datuje go przy tym na XVIII\u2013XIX wiek, a gminna ewidencja zabytk\u00f3w Chojnic na XVII\u2013XIX wiek, cho\u0107 grunt kupiono w 1908 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 7446 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K.I. Ostrowski, Komunalne problemy Chojnic w latach 1945\u20131950\u2026, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2016, nr 32, s. 217; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, miasto Chojnice, poz. 109; gminna ewidencja zabytk\u00f3w Chojnic; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"K.I. Ostrowski, Komunalne problemy Chojnic w latach 1945\u20131950\u2026, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2016, nr 32, s. 217","url":"https://www.miastochojnice.pl/zeszyty-chojnickie/pdfs/zeszyty-chojnickie-32.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. I. Ostrowski, \u201eKomunalne problemy Chojnic w latach 1945\u20131950\u201d, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2016, nr 32, s. 217 (PDF s. 218), generator_dziedzictwo/fakty_2026_09/robocze/p12/zc32.pdf","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1063","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69633,"lng":17.5699,"name_de":"Konitz \u2014 Evangelischer Friedhof an der Berent-Stra\u00dfe","name_pl":"Chojnice \u2014 cmentarz ewangelicki przy ul. Ko\u015bcierskiej (od 1908)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u0142\u00f3wna \u015bwi\u0105tynia chojnickich ewangelik\u00f3w ju\u017c nie istnieje. Sta\u0142a na Starym Rynku; dzi\u015b bije w tym miejscu fontanna, a fundamenty, ods\u0142oni\u0119te podczas bada\u0144 archeologicznych od 27 kwietnia do 4 sierpnia 2000 roku pod kierunkiem doktora Krzysztofa Walenty, przykryto w latach 2001\u20132002 nawierzchni\u0105 placu.\n\nZanim Chojnice mia\u0142y ewangelickiego duchownego, tutejsi ewangelicy zbierali si\u0119 w domach; w domu burmistrza Michaela J\u00f6dego co niedziela czytano lutera\u0144sk\u0105 postyll\u0119. Gdy mieszczanie przestali przyjmowa\u0107 sakramenty umieraj\u0105cych, proboszcz odmawia\u0142 takim zmar\u0142ym poch\u00f3wku na cmentarzu przyko\u015bcielnym, dzwonienia i udzia\u0142u kantora \u2014 jak relacjonuje Hermann Freytag za kronikarzem Junkerem, za\u0142o\u017cono wi\u0119c nowy cmentarz za miastem, a do pogrzeb\u00f3w dzwoniono dzwonami z ratusza. Freytag zestawi\u0142 te dzieje w 1905 roku z ksi\u0105g miejskich Chojnic, opisuj\u0105c reformacj\u0119 w ca\u0142ym starostwie cz\u0142uchowskim.\n\nReformacja przysz\u0142a do Chojnic razem ze szko\u0142\u0105. Kronika jezuicka zapisa\u0142a, \u017ce starosta Latalski \u201ewzni\u00f3s\u0142szy szko\u0142y i bibliotek\u0119 ufundowan\u0105 na ksi\u0119gach heretyckich, wprowadzi\u0142 nauczycieli lutera\u0144skich dla kszta\u0142cenia m\u0142odzie\u017cy \u2014 co uczyni\u0142 tak\u017ce w Cz\u0142uchowie i Debrznie, miastach tego samego starostwa\u201d. Na szczycie budynku szko\u0142y lutera\u0144skiej w Chojnicach wyryto dat\u0119 jej postawienia: 1555. W tym samym roku miasto przyj\u0119\u0142o konfesj\u0119 augsbursk\u0105. O wydarzeniu tym \u015bwiadczy\u0142 obraz, kt\u00f3ry wisia\u0142 p\u00f3\u017aniej w ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy: malowany w kszta\u0142cie lichtarza, zawiera\u0142 ca\u0142\u0105 osnow\u0119 wyznania augsburskiego, a pod ni\u0105 napis: \u201eW tym 1555 roku Chojnice przyj\u0119\u0142y konfesj\u0119 augsbursk\u0105\u201d. Napis wylicza\u0142 imiennie \u00f3wczesnych rajc\u00f3w \u2014 burmistrz\u00f3w Benedikta Scheplera, Christopha Reinickego i Paula Musolffa, kamerarzy Georga Wittego i Matthiasa Techego oraz pi\u0119ciu cz\u0142onk\u00f3w rady. Obraz wisia\u0142 w zborze do wielkiego po\u017caru 1742 roku. Panske zaznacza, \u017ce to wszystko, co o tym wydarzeniu przekazano w spos\u00f3b pewny \u2014 reszta to \u201edowolne kombinacje\u201d.\n\nPierwszym ewangelickim duchownym i reformatorem Chojnic by\u0142 Eberhard Berent \u2014 Freytag zapisuje jego imi\u0119 jako Elroterus \u2014 dominikanin, przeor konwentu w Che\u0142mnie, kt\u00f3ry przyby\u0142 tu z dwoma wsp\u00f3\u0142bra\u0107mi, porzuci\u0142 zakon i przyj\u0105\u0142 nauk\u0119 lutera\u0144sk\u0105. Harnoch zapisuje, \u017ce obj\u0105\u0142 far\u0119 \u015bwi\u0119tego Jana w 1555 roku; ten sam rok podaj\u0105 Freytag i wykaz Rhesy z 1834 roku. Berent kierowa\u0142 gmin\u0105 do \u015bmierci w 1568 roku i spocz\u0105\u0142 pod o\u0142tarzem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny w farze. Gdy na pocz\u0105tku XVII wieku fara wr\u00f3ci\u0142a do katolik\u00f3w, jego szcz\u0105tki wykopano i pogrzebano na cmentarzu przyko\u015bcielnym, i to \u2014 jak pisze Freytag \u2014 dopiero na usilne pro\u015bby c\u00f3rki i z obawy przed rozruchami. Benwitz, za kronik\u0105 jezuick\u0105, datuje ekshumacj\u0119 na 1624 rok, umieszcza nowy gr\u00f3b przy kaplicy \u015bwi\u0119tej Anny i podaje imi\u0119 c\u00f3rki \u2014 Agneta, jak jej matka.\n\nOd 1567 roku drugim duchownym, komendarzem, by\u0142 Peter Taubenheim z F\u00fcrstenwalde, a\u017c do \u015bmierci w 1590 roku. Drugi etat duchownego istnia\u0142 w Chojnicach wed\u0142ug Harnocha od 1562 roku, wygas\u0142 w 1830 roku, a w 1853 przywr\u00f3cono go jako posad\u0119 duchownego pomocniczego. Po Berencie urz\u0105d obj\u0105\u0142 Bernt Alfter; od 1580 roku, gdy zachorowa\u0142, pomaga\u0142 mu jako adiunkt dotychczasowy nauczyciel David Rast, zmar\u0142y w 1588 roku, a po nim Johann Neuhoff, kt\u00f3ry w 1600 roku zosta\u0142 nast\u0119pc\u0105 Alftera. Komendarzem po Taubenheimie zosta\u0142 w 1591 roku magister Kaspar Schumann, urodzony w Chojnicach w 1566 roku. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Seidla (1705) i Hevelkego (1738). Wszystkich duchownych a\u017c do po\u0142owy XVIII wieku wymienia spis z 1753 roku, podany ni\u017cej jako rozwijany wykaz.\n\nTen sam spis, uzupe\u0142niony kr\u00f3tkimi notami o ka\u017cdym duchownym, og\u0142oszono bez nazwiska autora w 1755 roku w lipskim zbiorze \u201ePreu\u00dfische Lieferung\u201d. Hans-Christoph Surkau, wydawca pism Goedtkego, przedrukowuje ten tekst jako prac\u0119 Goedtkego. Wed\u0142ug tych not Taubenheim mia\u0142 wyg\u0142asza\u0107 kazania na przemian z plebanem, tydzie\u0144 po tygodniu, a David Rast by\u0142 od 1560 roku rektorem szko\u0142y parafialnej. Christian Gr\u00f6ning z Templina w Marchii obj\u0105\u0142 rektorat tej szko\u0142y w 1604 roku i zachowa\u0142 go tak\u017ce po wyborze na nast\u0119pc\u0119 plebana M\u00f6llera; do\u017cy\u0142 oddania fary. Johann Pischelius musia\u0142 opu\u015bci\u0107 urz\u0105d w Szawa\u0142dzie (Schadwalde) na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich z powodu wielkiego prze\u015bladowania ze strony ekonoma Jerzego Kostki; w Chojnicach naucza\u0142 gmin\u0119 ewangelick\u0105 najpierw w szpitalnym ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha, a potem w miejskim ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 216) Pischelius zosta\u0142 30 marca 1611 roku powo\u0142any na drugiego wikarego do zboru chojnickiego i zmar\u0142 w Chojnicach w 1631 roku. Georga Melchiora Gerheusera, syna Melchiora, rektora w Ansbachu, wys\u0142ano w 1645 roku na colloquium charitativum do Torunia; za jego czas\u00f3w i za Techeniusa ca\u0142kiem zanik\u0142y dawne tytu\u0142y plebana i komendarza. Glagov popad\u0142 najpierw w spory z duchownym z Debrzna Martinem Vanselowem, potem ze swoim p\u00f3\u017aniejszym pomocnikiem Danielem Siebertem, a w ko\u0144cu z chojnickim rajc\u0105, magistrem Christophem Hoppem, a\u017c usuni\u0119to go z urz\u0119du. David Spielenberger cz\u0119sto rozmawia\u0142 o sprawach wiary z chojnickimi jezuitami i popad\u0142 za to nawet w kl\u0105tw\u0119 ko\u015bcieln\u0105. Pastora Christiana Goedtkego ob\u0142o\u017cono ekskomunik\u0105 z powodu niejakiego Speora, kt\u00f3ry przeszed\u0142 z Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego do rzymskiego, a potem wst\u0105pi\u0142 do jezuit\u00f3w; Goedtke zmar\u0142 na zaraz\u0119, kt\u00f3r\u0105 w grudniu 1704 roku przywlekli do miasta chorzy i ranni Szwedzi. Miejsce po Joachimie Ern\u015bcie Horlitzu, powo\u0142anym w 1706 roku do ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Gda\u0144sku, d\u0142ugo sta\u0142o puste z powodu wielu niepokoj\u00f3w wewn\u0119trznych, a nawet zewn\u0119trznych, zanim wybrano Johanna Wilckego; w czasie zarazy 1711 roku przez ponad trzy miesi\u0105ce sam sprawowa\u0142 ca\u0142y urz\u0105d w gminie. Johanna Daniela Hevelkego, kt\u00f3ry nauczy\u0142 si\u0119 polskiego w Toruniu, wezwano pismem z 4 marca 1744 roku do ko\u015bcio\u0142a Krzy\u017ca na toru\u0144skim Starym Mie\u015bcie, ale w\u0142adze Chojnic wyprosi\u0142y u w\u0142a\u015bciwych instancji, by go zostawiono.\n\nTabela szk\u00f3\u0142, kt\u00f3r\u0105 Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pozostawa\u0142 w r\u0119kach protestant\u00f3w od 1555 do 1618 roku, a szko\u0142a ewangelicka mia\u0142a ziemi\u0119 za cmentarzem. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w luteranie musieli jednak zwr\u00f3ci\u0107 katolikom far\u0119 ju\u017c w 1616 roku, a w 1618 roku \u2014 kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego; nabo\u017ce\u0144stwa przenie\u015bli do ko\u015bcio\u0142a szpitalnego, kt\u00f3ry okaza\u0142 si\u0119 za ma\u0142y. 27 sierpnia 1620 roku po\u015bwi\u0119cono na ko\u015bci\u00f3\u0142 g\u00f3rne pi\u0119tro starego, \u015bredniowiecznego ratusza, a w 1623 roku przebudowano na \u015bwi\u0105tyni\u0119 ca\u0142y budynek; obok wzniesiono nowy, mniejszy ratusz. Z przebudowanego ratusza powsta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy. 13 lipca 1623 roku spisano protok\u00f3\u0142 potwierdzaj\u0105cy prawo do nabo\u017ce\u0144stw wed\u0142ug wyznania augsburskiego. W 1617 roku powsta\u0142a nowa ewangelicka szko\u0142a miejska po po\u0142udniowej stronie muru miejskiego, w 1623 otwarto szko\u0142\u0119 jezuick\u0105, a szko\u0142a ewangelicka przetrwa\u0142a z drobnymi przerwami do czas\u00f3w pruskich.\n\nIsaak Gottfried Goedtke, burmistrz Chojnic, luteranin, opisa\u0142 w r\u0119kopisie z 1734 roku, doprowadzonym do 1762 roku, dzieje ko\u015bcielne tego miasta. Jego r\u0119kopisy mia\u0142 N. G. Benwitz z Chojnic, kt\u00f3ry oko\u0142o 1837 roku u\u0142o\u017cy\u0142 z nich opracowanie. Wed\u0142ug Goedtkego po zaj\u0119ciu ca\u0142ego ratusza wej\u015bcia przebito na parterze. Tam stan\u0119\u0142y \u0142awki, o\u0142tarz, ambona, chrzcielnica, konfesjona\u0142 i zakrystia, a organy i empory dla m\u0119\u017cczyzn urz\u0105dzono w g\u00f3rze. W 1623 roku pos\u0142owie miasta prosili przebywaj\u0105cego w Gda\u0144sku Zygmunta III o zatwierdzenie tych nabo\u017ce\u0144stw. Pisemnej decyzji nie dostali, tylko ustn\u0105 zgod\u0119 w obecno\u015bci sekretarza koronnego. Spisali j\u0105 sami 13 lipca, a podpisa\u0142 jako \u015bwiadek kawaler malta\u0144ski Nowodworski. Proboszcz Dorengowski protestowa\u0142 w imieniu arcybiskupa: ratusz jest budynkiem kr\u00f3lewskim, a szlachta cz\u0142uchowska ma w nim s\u0105d ziemski i ksi\u0119gi s\u0105dowe. W 1621 roku rada za\u0142o\u017cy\u0142a przed Bram\u0105 Gda\u0144sk\u0105 nowy cmentarz, powi\u0119kszony w 1643 roku. Dwaj cz\u0142onkowie rady postawili na nim w\u0142asnym kosztem kaplic\u0119 do sk\u0142adania zw\u0142ok. Dorengowski oprotestowa\u0142 j\u0105 8 listopada 1623 roku, a arcybiskup prosi\u0142 starost\u0119 Weihera 3 stycznia 1624 roku o wstrzymanie budowy. Rok p\u00f3\u017aniej kaplic\u0119 rozebrano, a materia\u0142, wed\u0142ug ugody z 1625 roku, w po\u0142owie sprzedano, w po\u0142owie podarowano proboszczowi. Ju\u017c w 1630 roku odprawiano na cmentarzu kazania polowe i pogrzebowe. Po spaleniu ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Ducha pastorzy g\u0142osili je latem pod drzewami, z ambony przymocowanej do wielkiej lipy. Od 1697 roku m\u00f3wili przy stole pod drzewem, a od 1704 roku kazania usta\u0142y.\n\nLosy chojnickich duchownych z po\u0142owy XVII wieku zna si\u0119 z akt gda\u0144skiego Ministerium, kt\u00f3re stre\u015bci\u0142 Eduard Schnaase. W 1651 roku zb\u00f3r mia\u0142 dw\u00f3ch duchownych, Georga Melchiora Gerheusera i Christiana Techeniusa; obaj zmarli w 1657 roku na zaraz\u0119. W tej samej zarazie wymar\u0142a ca\u0142a rada miejska poza dwoma cz\u0142onkami. Nowy pastor, Christian von Holten, wyg\u0142osi\u0142 kazanie pr\u00f3bne w niedziel\u0119 Rogate 1657 roku; ordynowano go w Ko\u0142obrzegu, bo droga do Gda\u0144ska by\u0142a niebezpieczna, a powo\u0142anie do Chojnic dosta\u0142 1 wrze\u015bnia 1657 roku. W grudniu tego roku po\u017car strawi\u0142 du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miasta i cz\u0119\u015bciowo ko\u015bci\u00f3\u0142; wed\u0142ug Benwitza ocala\u0142 tylko ma\u0142y domek na murze miejskim. Nabo\u017ce\u0144stwa d\u0142ugo odprawiano w spalonym ratuszu, a von Holten g\u0142osi\u0142 je pod go\u0142ym niebem i mieszka\u0142 w starej wie\u017cy.\n\nGdy w niedziel\u0119 Cantate 1658 roku wytkn\u0105\u0142 z ambony burmistrzowi Leonhardowi Wolffowi, \u017ce stawia w\u0142asny dom, a dachu ko\u015bcio\u0142a nie naprawia, i zapyta\u0142, gdzie s\u0105 pieni\u0105dze z zapis\u00f3w na ko\u015bci\u00f3\u0142 i szko\u0142\u0119, rada zwolni\u0142a go 14 czerwca 1658 roku. Gda\u0144skie Ministerium uzna\u0142o 10 lipca zwolnienie za bezprawne, a 23 sierpnia 1658 roku von Holten odczyta\u0142 z ambony przeprosiny i wr\u00f3ci\u0142 na urz\u0105d. W 1659 roku ust\u0105pi\u0142 z powodu choroby p\u0142uc; nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 Michael Glagov, a drugim duchownym od 1663 roku Daniel Siebert. Rada chcia\u0142a, by odbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 Siebert, co por\u00f3\u017cni\u0142o obu duchownych. Odbudowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w 1665 roku i od pierwszego dnia Zielonych \u015awi\u0105t zn\u00f3w s\u0142u\u017cy\u0142a gminie; o samej odbudowie nie zachowa\u0142y si\u0119 ani wiadomo\u015bci, ani rachunki. Siebert zmar\u0142 20 stycznia 1667 roku, rada zwolni\u0142a Glagova, a 22 maja 1667 roku urz\u0105d obj\u0105\u0142 Georg Stephani, dot\u0105d pastor w Bia\u0142ym Borze.\n\nZ wyposa\u017cenia sprzed wielkiego po\u017caru \u017ar\u00f3d\u0142a wymieniaj\u0105 kilka przedmiot\u00f3w. W 1626 roku urodzony w Chojnicach magister lipski Caspar Schumann, zmar\u0142y w Lipsku 29 wrze\u015bnia 1633 roku, podarowa\u0142 ewangelickiemu ko\u015bcio\u0142owi miejskiemu srebrny, z\u0142ocony kielich. Odnotowa\u0142 to Titius za tutejsz\u0105 ksi\u0119g\u0105 ko\u015bcieln\u0105 i odr\u00f3\u017cni\u0142 darczy\u0144c\u0119 od imiennika z tego samego miasta, lubianego tu duchownego. W 1689 roku dawny rektor tutejszej szko\u0142y Peter Henning przys\u0142a\u0142 z rodzinnego Sybina srebrny, z\u0142ocony kielich wysadzany szmaragdami, wa\u017c\u0105cy 97 \u0142ut\u00f3w; u\u017cywano go jeszcze w 1837 roku. Benwitz zna te\u017c organy: nowe z 1672 roku i du\u017ce, o trzydziestu g\u0142osach, dw\u00f3ch manua\u0142ach i pedale, postawione w 1739 roku za 5421 gulden\u00f3w.\n\nWielki po\u017car 1742 roku strawi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z ratuszem i domami przy rynku. Wed\u0142ug Benwitza wybuch\u0142 w nocy przed niedziel\u0105 Jubilate, 15 kwietnia 1742 roku, i zostawi\u0142 z ko\u015bcio\u0142a tylko kamienne mury. Sp\u0142on\u0119\u0142y organy z 1739 roku. Zb\u00f3r przeni\u00f3s\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Ducha, a zamiast organ\u00f3w s\u0142u\u017cy\u0142 odt\u0105d stary, sze\u015bciog\u0142osowy pozytyw z tego ko\u015bcio\u0142a, a\u017c w 1783 roku zast\u0105pi\u0142y go nowe organy. Burmistrz Isaac Gottfried Goedtke zapisa\u0142 w autobiografii, kt\u00f3r\u0105 w 1763 roku og\u0142osi\u0142 chojniczanin Johann Daniel Titius, profesor w Wittenberdze, \u017ce spalon\u0105 razem z ko\u015bcio\u0142em szko\u0142\u0119 miejsk\u0105 zacz\u0119to odbudowywa\u0107 17 lipca 1743 roku, a otwarto uroczy\u015bcie 12 marca 1744 roku.\n\nOdbudowy ko\u015bcio\u0142a prymas Szembek zakaza\u0142 30 sierpnia 1742 roku, a rozbi\u00f3rk\u0119 spalonych mur\u00f3w zacz\u0119to 29 sierpnia 1748 roku, wkr\u00f3tce po jego \u015bmierci. Mimo kolejnych zakaz\u00f3w i kl\u0105twy now\u0105 budowl\u0119 po\u015bwi\u0119cono 1 grudnia 1748 roku; by\u0142a to pierwsza niedziela Adwentu, jak zapisa\u0142 Goedtke. Ko\u015bci\u00f3\u0142 kosztowa\u0142 bez wystroju wn\u0119trza 15 431 gulden\u00f3w pruskich. Za po\u015bwi\u0119cenie wbrew protestowi duchowie\u0144stwa katolickiego miasto i rad\u0119 ob\u0142o\u017cono kar\u0105. Kl\u0105tw\u0119 zdj\u0119to dopiero 18 sierpnia 1751 roku pod warunkiem, \u017ce miasto w\u0142asnym kosztem odbuduje spalon\u0105 far\u0119, co kosztowa\u0142o je 10 700 gulden\u00f3w.\n\n\u015arodk\u00f3w brakowa\u0142o ju\u017c po po\u017carze 1657 roku: w 1666 roku pastor Siebert pojecha\u0142 na \u017c\u0105danie rady z jednym z mieszczan do Hamburga zbiera\u0107 datki i wr\u00f3ci\u0142 chory. Sp\u00f3r po po\u017carze 1742 roku Goedtke opisuje ze strony miasta. Wed\u0142ug jego relacji zakaz prymasa dor\u0119czy\u0142 19 wrze\u015bnia 1742 roku komendarz Mieli\u0144ski, pod kar\u0105 1000 dukat\u00f3w i kl\u0105twy. Miasto gromadzi\u0142o materia\u0142y, by ruszy\u0107 z budow\u0105 po \u015bmierci prymasa, kt\u00f3ra nast\u0105pi\u0142a 6 lipca 1748 roku. Konsystorz w Kamieniu zakaza\u0142 budowy 9 wrze\u015bnia, a 2 pa\u017adziernika administrator archidiecezji Iwa\u0144ski zakaza\u0142 jej pod kar\u0105 2000 dukat\u00f3w i przeni\u00f3s\u0142 spraw\u0119 do \u0141owicza. Kl\u0105tw\u0119 zdj\u0105\u0142 w 1751 roku oficja\u0142 Chyli\u0144ski w drugiej izbie ratusza. Siedzia\u0142 z nakryt\u0105 g\u0142ow\u0105, bez krucyfiksu i bez kl\u0119kania, bo rada by\u0142a ewangelicka. W 1734 roku gmina u\u017cywa\u0142a agendy pomorskiej, egzorcyzmu przy chrzcie, \u015bwiec przy komunii i bia\u0142ych kom\u017cy. Patronat mia\u0142a rada, ale przy wyborze pastora g\u0142osowali wszyscy ewangeliccy mieszczanie.\n\nOd chwili po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy sta\u0142 na rynku pod patronatem magistratu. Titius pisa\u0142 w 1763 roku, \u017ce w Chojnicach s\u0105 dwa ko\u015bcio\u0142y lutera\u0144skie i trzy katolickie, a trzej burmistrzowie i ca\u0142a rada od czas\u00f3w reformacji pozostaj\u0105 ewangelikami i nie przyj\u0119li do swego grona ani jednego katolika. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku okre\u015bla ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny na rynku jako budowl\u0119 skromn\u0105, wzniesion\u0105 na nowo po po\u017carze 1742 roku w prostych formach tynkowanych. Benwitz podaje wymiary \u015bwi\u0105tyni w stopach: 112 st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci, 44 stopy szeroko\u015bci i 33 stopy wysoko\u015bci, a wie\u017cy po chor\u0105giewk\u0119 \u2014 115 st\u00f3p. Wie\u017ca ko\u015bcio\u0142a sta\u0142a wed\u0142ug Harnocha od strony po\u0142udniowej. W piecz\u0119ci ko\u015bcio\u0142a umieszczono s\u0142o\u0144ce, ksi\u0119\u017cyc i gwiazdy z \u0142aci\u0144skim napisem odnosz\u0105cym si\u0119 do Tr\u00f3jcy.\n\nZ inwentarza parafii Piotr Birecki przytacza wyposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a: chrzcielnic\u0119 z Grup\u0105 Chrztu w Jordanie wykona\u0142 w 1752 roku Johann Georg Everbeck, ambon\u0119 ufundowa\u0142 w 1776 roku burmistrz Chojnic z \u017con\u0105 (inicja\u0142y E.S. i A.D.S. z domu Plesingen), a jednomanua\u0142owe organy o jedenastu g\u0142osach zbudowa\u0142a w 1783 roku firma B. Gr\u00fcnberga ze Szczecina. O\u0142tarz z XVIII wieku, ze scenami Ostatniej Wieczerzy, Ukrzy\u017cowania i Zmartwychwstania, by\u0142 wed\u0142ug Bireckiego jedynym w regionie klasycznym o\u0142tarzem lutera\u0144skim tego typu. W 1837 roku w obu ko\u015bcio\u0142ach ewangelickich by\u0142y tak\u017ce dwie mosi\u0119\u017cne misy chrzcielne z napisami i figurami, wed\u0142ug Benwitza z XIV wieku. Benwitz, pisz\u0105cy z r\u0119kopis\u00f3w Isaaca Gottfrieda G\u00f6dtkego, zna te\u017c w ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy kopi\u0119 obrazu-\u015bwiecznika z 1740 roku, przechowywan\u0105 do 1820 roku w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Ducha. Harnoch widzia\u0142 w ko\u015bciele pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku wizerunek z 1740 roku, przedstawiaj\u0105cy Reformacj\u0119 Lutra w kszta\u0142cie siedmioramiennego \u015bwiecznika, kt\u00f3rego ka\u017cde rami\u0119 nios\u0142o trzy obrazy ukazuj\u0105ce tre\u015b\u0107 kolejnych artyku\u0142\u00f3w konfesji augsburskiej. Opisuje te\u017c jego podstaw\u0119: przedstawia\u0142a pok\u00f3j westfalski, po prawej sta\u0142a posta\u0107 Jana Fryderyka Sta\u0142ego z ber\u0142em w prawej r\u0119ce i lask\u0105 Moj\u017cesza w lewej, a po lewej Luter z lask\u0105 Aarona w prawej r\u0119ce i Bibli\u0105 w lewej. W ko\u015bciele obok tego wizerunku Harnoch widzia\u0142 portret Lutra.\n\nDzwon\u00f3w nie zawieszono przy \u015bwi\u0105tyni: s\u0142u\u017cy\u0142a za dzwonnic\u0119 Brama Cz\u0142uchowska, jedyna ocala\u0142a brama miejska. Jej wie\u017c\u0119, na rzucie kwadratu o boku 9,8 metra, przebudowano wewn\u0105trz i przykryto drewnianymi stropami; w\u0142a\u015bnie temu brama zawdzi\u0119cza swoje zachowanie. Wed\u0142ug Benwitza dwa dzwony gminy ewangelickiej wisia\u0142y na wie\u017cy Bramy Cz\u0142uchowskiej ju\u017c w 1627 roku, kiedy przepad\u0142y w po\u017carze miasta z 10 kwietnia, i w 1629 roku zast\u0105piono je nowymi; jeden z nich, najwi\u0119kszy, wa\u017c\u0105cy 18 cetnar\u00f3w i 80 funt\u00f3w, przelano w 1727 roku. Wed\u0142ug G\u00f6dtkego, za kt\u00f3rym idzie Uppenkamp, wie\u017ca bramy wraz z dzwonami ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego ocala\u0142a w po\u017carze miasta w 1742 roku. Ma\u0142y dzwon na wie\u017cyczce ko\u015bcio\u0142a sprawiono w 1755 roku. Od 1835 roku du\u017cymi dzwonami nie dzwoniono, bo obawiano si\u0119, \u017ce wie\u017ca bramy si\u0119 zawali, a za dzwonienie przy pogrzebach gmina p\u0142aci\u0142a ko\u015bcio\u0142owi drugiego wyznania. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1887 roku oba dzwony, kt\u00f3re wisia\u0142y wtedy w bramie, pochodzi\u0142y z pocz\u0105tku dziewi\u0119tnastego wieku. Ma\u0142y dzwon odla\u0142 w 1851 roku chojnicki ludwisarz Heinrich Zeller, a dwa dalsze kupiono w 1889 roku z pomoc\u0105 Towarzystwa Gustawa Adolfa. 28 lipca 1939 roku saski dziennik \u201eIllustriertes Tageblatt\u201d, w zestawieniu doniesie\u0144 o po\u0142o\u017ceniu Niemc\u00f3w w Polsce, drukowanym w ostatnich tygodniach przed wybuchem wojny, poda\u0142, \u017ce w ko\u015bciele ewangelickim w Chojnicach polscy robotnicy miejscy zdj\u0119li w tych dniach dzwon z wie\u017cy, nie powiadamiaj\u0105c o tym w\u0142adz ko\u015bcielnych; gazeta nie wyja\u015bni\u0142a, o kt\u00f3r\u0105 wie\u017c\u0119 chodzi\u0142o.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom I, 1880) podaje, \u017ce w 1870 roku Chojnice liczy\u0142y 6370 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 3500 ewangelik\u00f3w i 2450 katolik\u00f3w, a miasto by\u0142o siedzib\u0105 superintendenta lutera\u0144skiego. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku notowa\u0142 w mie\u015bcie 449 prywatnych dom\u00f3w mieszkalnych i 6238 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 3540 ewangelik\u00f3w i 2247 katolik\u00f3w. Inwentarz zabytk\u00f3w liczy w ca\u0142ym powiecie chojnickim 48 764 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 37 202 katolik\u00f3w i 11 562 ewangelik\u00f3w. Tetzner opisuje pas mowy kaszubskiej ci\u0105gn\u0105cy si\u0119 od zachodniej cz\u0119\u015bci powiatu chojnickiego a\u017c pod samo miasto. Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku daje miar\u0119 parafii: patronat magistratu, o\u0142tarz i ambona snycerskiej roboty, organy o dw\u00f3ch manua\u0142ach, pedale i dwudziestu pi\u0119ciu g\u0142osach, nabo\u017ce\u0144stwo dwa razy w niedziel\u0119, 8790 dusz, 250 chrzt\u00f3w, 60 \u015blub\u00f3w, 4358 komunikant\u00f3w i 172 pogrzeby rocznie. S\u0105 to liczby ca\u0142ej parafii wraz z rozleg\u0142ym okr\u0119giem wiejskim, si\u0119gaj\u0105cym a\u017c do wsi powiatu cz\u0142uchowskiego, nie samych mieszka\u0144c\u00f3w Chojnic. Wed\u0142ug katalogu reklamowego firmy \u201eA. Terletzki\u201d z 1908 roku, og\u0142oszonego przez Wiktora Z. \u0141yjaka, prowadzony w\u00f3wczas przez Eduarda Witteka zak\u0142ad zbudowa\u0142 dla ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Chojnicach w 1905 roku organy o dwudziestu pi\u0119ciu g\u0142osach i trzech po\u0142\u0105czeniach oktawowych. Po wyburzeniu starego ratusza i odwachu przy ko\u015bciele wzniesiono w latach 1901\u20131902 nowy gmach administracji miejskiej przy p\u00f3\u0142nocnej pierzei rynku. Benedykt Reszka podaje, \u017ce na pocz\u0105tku dwudziestego wieku protestanci stanowili w Chojnicach zaledwie oko\u0142o 20 procent mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nKilka nazwisk tutejszych duchownych przechowa\u0142a prasa. W lutym 1875 roku berli\u0144ska \u201eNational-Zeitung\u201d poda\u0142a w rubryce zgon\u00f3w Laur\u0119 Annecke z domu Ehwalt, \u017con\u0119 superintendenta, z Chojnic. Jesieni\u0105 1878 roku pastor Willutzki z Chojnic mia\u0142 wyg\u0142osi\u0107 kazanie pr\u00f3bne w Skottau. W styczniu 1881 roku pastor R\u00fcbsamen z Mockrau zosta\u0142 mianowany superintendentem diecezji chojnickiej. W 1883 roku zatwierdzono powo\u0142anie dotychczasowego pastora pomocniczego w Chojnicach Karla Zuwachsa na pastora ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Skarszewach. W marcu 1887 roku og\u0142oszono, \u017ce dotychczasowy pastor w Chojnicach Boit zosta\u0142 mianowany pastorem dywizyjnym 21. Dywizji. W 1910 roku pastor katedralny Simon z Kwidzyna, wyznaczony na pierwsz\u0105 posad\u0119 pastorsk\u0105 w Chojnicach, zosta\u0142 mianowany superintendentem diecezji chojnickiej; na pocz\u0105tku 1913 roku superintendent i pierwszy pastor w Chojnicach Friedrich Simon otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego. W grudniu 1930 roku chrze\u015bcija\u0144ski dziennik \u201eAufw\u00e4rts\u201d doni\u00f3s\u0142, \u017ce z okazji 375-lecia ewangelickiej gminy ko\u015bcielnej w Chojnicach odprawiono przy licznym udziale nabo\u017ce\u0144stwo jubileuszowe, na kt\u00f3re delegacje wys\u0142a\u0142y liczne gminy ewangelickie i niemieckie stowarzyszenia z Pomorza; wed\u0142ug gazety uroczysto\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 wyznaniem niemiecko\u015bci.\n\nW kwietniu 1886 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 5, s. 45), \u017ce w Chojnicach jest wolne stanowisko drugiego pastora, pod patronatem prywatnym. Dawa\u0142o oko\u0142o 2100 marek oraz 450 marek odszkodowania za mieszkanie; zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 magistrat, a pastora mia\u0142y wybra\u0107 po\u0142\u0105czone organy gminy spo\u015br\u00f3d trzech kandydat\u00f3w przedstawionych przez magistrat.\n\n12 marca 1911 roku wykonano w ko\u015bciele oratorium Haydna \u201eStworzenie \u015bwiata\u201d. Miejscowy ch\u00f3r \u015bpiewa\u0142 pod dyrekcj\u0105 organisty Kerkowa, gra\u0142a Chojnicka Kapela Miejska, a parti\u0119 archanio\u0142a Gabriela za\u015bpiewa\u0142 wieloletni pastor tej parafii Hammer, w\u00f3wczas duchowny w Grudzi\u0105dzu. Wykonanie odnotowa\u0142a prasa berli\u0144ska. Pastor Franz Krause z Chojnic by\u0142 w okresie mi\u0119dzywojennym m\u0119\u017cem zaufania Deutsche Vereinigung, organizacji politycznej mniejszo\u015bci niemieckiej \u2014 tak podaje El\u017cbieta Alabrudzi\u0144ska. Archiwum Pa\u0144stwowe w Bydgoszczy przechowuje akta metrykalne chojnickiej gminy ewangelicko-unijnej z lat 1823\u20131849 (zesp\u00f3\u0142 nr 394), a w aktach miasta Chojnic (zesp\u00f3\u0142 nr 1675) sprawy sreber gminy ewangelickiej i szko\u0142y ewangelickiej.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 nie doczeka\u0142 ko\u0144ca wojny. 30 listopada 1939 roku niemieckie w\u0142adze okupacyjne wyda\u0142y rozporz\u0105dzenie o jego zburzeniu, \u017ceby uzyska\u0107 w centralnym punkcie miasta plac na zjazdy partyjne NSDAP. Miejscowym ewangelikom zaproponowano w zamian ko\u015bci\u00f3\u0142 gimnazjalny, na co si\u0119 nie zgodzili, i sprawa si\u0119 przeci\u0105gn\u0119\u0142a \u2014 wed\u0142ug opracowania dziej\u00f3w Chojnic w\u0142adze przyst\u0105pi\u0142y do rozbi\u00f3rki 22 kwietnia 1941 roku. W niemieckich archiwach nie zachowa\u0142a si\u0119 \u017cadna wiadomo\u015b\u0107 o tym, co sta\u0142o si\u0119 z wyposa\u017ceniem. Ko\u015bcio\u0142a nie zniszczy\u0142y dzia\u0142ania wojenne; rozebra\u0142y go niemieckie w\u0142adze okupacyjne.\n\nW 2000 roku archeolodzy ods\u0142onili na rynku ko\u015bcielne podziemia i natrafili w nich na szcz\u0105tki \u017co\u0142nierzy radzieckich. Wyja\u015bni\u0142 to mieszkaniec, kt\u00f3ry jako dziecko ogl\u0105da\u0142 walki o miasto w lutym 1945 roku: czo\u0142g trafiony na \u015brodku rynku stan\u0105\u0142 w ogniu, a wyskakuj\u0105cych z niego czo\u0142gist\u00f3w zastrzeli\u0142 snajper; pochowano ich tam, gdzie padli, w ods\u0142oni\u0119tych piwnicach dawnego ko\u015bcio\u0142a.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny, do kt\u00f3rego luteranie przenie\u015bli si\u0119 w 1616 roku, to wed\u0142ug Benwitza i inwentarza zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Ducha na Przedmie\u015bciu Cz\u0142uchowskim, wed\u0142ug Harnocha \u2014 \u015bwi\u0119tego Jerzego; inne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 zwrot fary w 1616 roku, a w 1618 \u2014 kaplicy \u015bwi\u0119tego Jerzego. Benwitz, za zapiskiem pastora Kaspara Schumanna w jego kalendarzu domowym, datuje po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a w ratuszu na niedziel\u0119 po \u015bwi\u0119tym Bart\u0142omieju 1620 roku (w opisie wy\u017cej: 27 sierpnia). Harnoch datuje drugi etat duchownego na 1562 rok, cho\u0107 Taubenheim obj\u0105\u0142 go w 1567, a Benwitz pisze, \u017ce drugiej posady nie obsadzano ju\u017c od odej\u015bcia pastora M\u00fctzella w 1811 roku. Pierwszy po\u017car ko\u015bcio\u0142a Harnoch datuje na 1636 rok, inwentarz zabytk\u00f3w na 1657; rok 1657 potwierdzaj\u0105 Benwitz i Schnaase. W r\u00f3\u017cnych miejscach Benwitz podaje jako dzie\u0144 po\u017caru z 1657 roku 16, 18 i 20 grudnia. Benwitz zapisuje te\u017c nazwisko pastora jako von Holzen i ujmuje jego urz\u0119dowanie inaczej: by\u0142 pastorem od 1657 do 1663 roku, do 1659 sam, a potem z Glagauem jako drugim duchownym. Przy po\u015bwi\u0119ceniu w 1748 roku Benwitz wspomina o \u201eobu wie\u017cach\u201d ko\u015bcio\u0142a, Harnoch zna jedn\u0105. Inwentarz zabytk\u00f3w przypuszcza, \u017ce dzwony zawieszono w Bramie Cz\u0142uchowskiej przy odbudowie ko\u015bcio\u0142a po po\u017carze 1657 roku, a Benwitz zna je tam ju\u017c w 1627 roku. Sam\u0105 rozbi\u00f3rk\u0119 ko\u015bcio\u0142a przekazy datuj\u0105 r\u00f3\u017cnie: opracowanie dziej\u00f3w Chojnic rozdziela rozporz\u0105dzenie z 30 listopada 1939 i rozpocz\u0119cie prac 22 kwietnia 1941 roku, inne m\u00f3wi\u0105 o prze\u0142omie 1939 i 1940 roku, a fotografia prasowa z rozbi\u00f3rki nosi dat\u0119 17 kwietnia 1940. \ud83d\udfe1 \u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d pisa\u0142 ju\u017c w grudniu 1939 roku: \u201eMit dem Abbruch hat man bereits begonnen\u201d \u2014 z rozbi\u00f3rk\u0105 ju\u017c zacz\u0119to; dodawa\u0142, \u017ce gminie ewangelickiej do czasu budowy nowej \u015bwi\u0105tyni przekazano ko\u015bci\u00f3\u0142 gimnazjalny. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1870 roku 3500 ewangelik\u00f3w na 6370 mieszka\u0144c\u00f3w, czyli ponad po\u0142ow\u0119, a Reszka pisze, \u017ce na pocz\u0105tku XX wieku protestanci stanowili oko\u0142o 20 procent mieszka\u0144c\u00f3w; \u017ar\u00f3d\u0142a nie wyja\u015bniaj\u0105 tej r\u00f3\u017cnicy. Piotr Birecki (2021) wymienia barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Chojnicach w\u015br\u00f3d nielicznych ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich wzniesionych w XVII wieku; wed\u0142ug opisu wy\u017cej ko\u015bci\u00f3\u0142 urz\u0105dzono w latach 1620\u20131623 w przebudowanym ratuszu, po po\u017carze 1657 roku go odbudowano, a po po\u017carze 1742 roku now\u0105 budowl\u0119 po\u015bwi\u0119cono 1 grudnia 1748 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke i Benwitz r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Michaela J\u00f6dego opis wy\u017cej nazywa burmistrzem, Benwitz za Goedtkem rajc\u0105 (s. 260), a dekret z 1617 roku, przytaczany przy Cz\u0142uchowie, m\u00f3wi o domu rajcy M. Joedego w Cz\u0142uchowie. Do Cz\u0142uchowa i roku 1617 historyk wydaj\u0105cy dokumenty w 1925 roku odnosi te\u017c dwie skargi \u0142\u0105czone dawniej z Chojnicami; z dw\u00f3ch skarg bez daty, \u201eQuerimonia\u201d, Benwitz czerpie sw\u00f3j opis Chojnic (s. 260). Now\u0105 szko\u0142\u0119 miejsk\u0105 opis wy\u017cej datuje na 1617 rok, przypis do tekstu Goedtkego i Benwitz na 1618 (s. 160, 266). Odbudow\u0119 spalonej szko\u0142y zacz\u0119to wed\u0142ug autobiografii Goedtkego 17 lipca 1743 roku, a wed\u0142ug jego dziej\u00f3w ko\u015bcielnych szko\u0142\u0119 postawiono 29 lipca (s. 162). Siebert zmar\u0142 wed\u0142ug Goedtkego 20 stycznia 1667 roku, a wed\u0142ug przypisu do jego tekstu, za rodowodem Buchholza, 14 lutego, z pogrzebem 20 lutego (s. 169). W zarazie 1657 roku wymar\u0142a wed\u0142ug Schnaasego ca\u0142a rada poza dwoma cz\u0142onkami, a Benwitz wymienia w\u015br\u00f3d zmar\u0142ych dw\u00f3ch burmistrz\u00f3w, trzech rajc\u00f3w i sze\u015bciu \u0142awnik\u00f3w (s. 270).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 7446 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eChojnice\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 499\u2013500; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 367, 368; N. B. Benwitz, \u201eHistoria ko\u015bcielna miasta Chojnice\u201d (Preussische Provinzial-Bl\u00e4tter 1837\u20131838), przek\u0142ad H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P. P. Mynarczyk, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2014, nr 30, s. 89 nn; P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, diecezja Konitz, s. 494 nn; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 17\u201318; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, streszczenie niemieckie; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d; Atlas historyczny miast polskich. Chojnice \u2014 opracowanie historyczne, Uniwersytet Miko\u0142aja Kopernika; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9/2023; Chojnickie ko\u015bcio\u0142y ewangelickie w czasach Reformacji, chojniczanin.pl; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 361\u2013368; \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 p.w. \u015aw. Tr\u00f3jcy\u201d, serwis Historia Chojnic (historiachojnic.com, dzia\u0142 \u201eLata mi\u0119dzywojenne\u201d); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 430\u2013431; E. Alabrudzi\u0144ska, \u201eProtestantyzm w Polsce w latach 1918\u20131939\u201d, Toru\u0144 2004, s. 298; M. Dereszy\u0144ska-Romaniuk, \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a do dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Bydgoszczy\u201d, s. 429\u2013439, s. 433, 437; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 480\u2013491, 420\u2013421; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 207, 214, 217, 219, 255; H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 63, 69\u201370, 76\u201377; N. G. Benwitz, \u201eKirchengeschichte der Stadt Konitz\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 18, K\u00f6nigsberg 1837, s. 548\u2013562, i 19, K\u00f6nigsberg 1838, s. 22\u201339, 145\u2013151, 233\u2013251, 417\u2013431; J. D. Titius, \u201eNachricht von den Gelehrten welche aus der Stadt Conitz des Polnischen Preu\u00dfens herstammen, nach Herrn Hofrath Goedtkens Grundlage abgefasset\u201d, Leipzig 1763, s. 5, 31, 60\u201361; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. XV, 75\u201379, 160\u2013162, 169, 259\u2013260, 266, 268\u2013270, 273\u2013274, 276; \u201eNational-Zeitung\u201d, 13 lutego 1875 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 5 pa\u017adziernika 1878 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d, 28 stycznia 1881 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d, 3 czerwca 1883 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d, 16 marca 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 1 pa\u017adziernika 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 3 stycznia 1913 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAufw\u00e4rts\u201d, 20 grudnia 1930 roku, s. 3 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eIllustriertes Tageblatt\u201d, 28 lipca 1939 roku, s. 2 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 57; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Gda\u0144sk 1868, s. 40\u201341; \u201eEvangelisches Predigtamt in der Stadt Conitz\u201d, \u201ePreu\u00dfische Lieferung alter und neuer Urkunden, Er\u00f6rterungen und Abhandlungen zur Erl\u00e4uterung der Preu\u00dfischen Geschichte und Rechte\u201d, t. 1, Lipsk 1755, s. 598\u2013608; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 216; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 5, s. 45 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); \u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d, Pozna\u0144, rocznik 18, nr 3, grudzie\u0144 1939, s. 76.*","built_year":1748,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 4), Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Chojnickie ko\u015bcio\u0142y ewangelickie w czasach Reformacji \u2013 chojniczanin.pl","url":"https://chojniczanin.pl/chojnickie-koscioly-ewangelickie-w-czasach-reformacji/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 9/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"P. Panske, Chojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji, Toru\u0144 1925","url":"https://pbc.gda.pl/Content/123712/Chojnice_i_Czluchowo_Panske_P.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o (kronika ewangelicka)","tytul":"N.B. Benwitz, Historia ko\u015bcielna miasta Chojnice (Preussische Provinzial-Bl\u00e4tter 1837\u20131838), przek\u0142ad H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P.P. Mynarczyk, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2014, nr 30, s. 89 nn.","url":"https://miastochojnice.pl/zeszyty-chojnickie/pdfs/zeszyty-chojnickie-30.pdf"},{"typ":"synteza naukowa","tytul":"Atlas historyczny miast polskich. Chojnice \u2014 opracowanie historyczne, UMK","url":"https://atlasmiast.umk.pl/pliki/chojnice/AHMP_Chojnice_intro.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"\u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 p.w. \u015aw. Tr\u00f3jcy\u201d, serwis Historia Chojnic (historiachojnic.com, dzia\u0142 \u201eLata mi\u0119dzywojenne\u201d)","url":"http://historiachojnic.com/lata-miedzywojenne/14-z-kart-historii/lata-miedzywojenne/102-kosciol-p-w-sw-trojcy.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781 i tabela nr 21; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"E. Alabrudzi\u0144ska, \u201eProtestantyzm w Polsce w latach 1918\u20131939\u201d, Toru\u0144 2004","url":""},{"typ":"artyku\u0142 (wykaz archiwali\u00f3w)","tytul":"M. Dereszy\u0144ska-Romaniuk, \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a do dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Bydgoszczy\u201d, s. 429\u2013439","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 367, 368","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 499\u2013500","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eChojnice\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 160\u2013162, 169, 259\u2013260, 266, 268\u2013270, 273\u2013274, 276","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d, 13 lutego 1875 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/URJS5GICHP3WGFX7LPZ7MH6K2PQK74MB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 5 pa\u017adziernika 1878 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/C6HFW4WZPKJDAXPWQOA4UJJ4IA7DVCOZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d, 28 stycznia 1881 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TFJV7QO5CMWXQIRXJ3APCOTJX4NLLVFA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d, 3 czerwca 1883 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EG2E4RWUUGXIZNMK2HWJ2QQUI2OF3KGY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d, 16 marca 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XEGHUNNYZQEA5SZ4ZLYAW273XDL23QEI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 1 pa\u017adziernika 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AYZGC2ICT4SLUVVVLQDUBXNNJIBCUBHV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 3 stycznia 1913 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IP2ARDLCL2SPRFM6PR6HM333UH7GYXU7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAufw\u00e4rts\u201d, 20 grudnia 1930 roku, s. 3 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XO4O2QWZVLAWGEWJUNLSF75EEDR4URXB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eIllustriertes Tageblatt\u201d, 28 lipca 1939 roku, s. 2 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KPDR3KDB2N2BZFOBPZIBGTEWKSZW76ZM"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 57","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Gda\u0144sk 1868, s. 40\u201341","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eEvangelisches Predigtamt in der Stadt Conitz\u201d, \u201ePreu\u00dfische Lieferung alter und neuer Urkunden, Er\u00f6rterungen und Abhandlungen zur Erl\u00e4uterung der Preu\u00dfischen Geschichte und Rechte\u201d, t. 1, Lipsk 1755, s. 598\u2013608","url":"https://archive.org/details/bub_gb_RI9YAAAAcAAJ"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 17\u201318","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 216","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"\u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d, Pozna\u0144, rocznik 18, nr 3, grudzie\u0144 1939, s. 76","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 5, s. 45 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4680/Amtliche_Mittheilungen_1886_005.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 16","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 15, s. 114 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4691/Amtliche_Mittheilungen_1886_015_.pdf"}]},"gps_precision":"OSM Stary Rynek Chojnice + polska-org.pl \u2014 d. ewang. ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015aw. Tr\u00f3jcy","id":"KOS-0195","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69537,"lng":17.56143,"name_de":"Konitz \u2014 Evangelische Kirche Heiliger Dreifaltigkeit (Rathauskirche)","name_pl":"Chojnice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy (dawny ratusz)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital \u015bwi\u0119tego Ducha sta\u0142y na Przedmie\u015bciu Cz\u0142uchowskim, przed Bram\u0105 Cz\u0142uchowsk\u0105. By\u0142a to wa\u017cniejsza z dw\u00f3ch chojnickich prepozytur szpitalnych; drug\u0105 by\u0142a prepozytura \u015bwi\u0119tego Jerzego. Czas jej fundacji nie jest znany; inwentarz zabytk\u00f3w wywodzi j\u0105 z czas\u00f3w krzy\u017cackich, a w aktach pojawia si\u0119 ona po raz pierwszy w 1441 roku. Patronat nad ni\u0105 sprawowa\u0142o miasto.\n\nLuteranie przej\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Ducha w 1555 roku, razem z far\u0105. Zmieni\u0142 si\u0119 wtedy nie tylko obrz\u0105dek: w szpitalu ufundowanym przez katolik\u00f3w umieszczano odt\u0105d wy\u0142\u0105cznie wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w nowej gminy.\n\nW 1610 roku zrujnowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano i postawiono na nowo, na gruncie nale\u017c\u0105cym do miasta. Benwitz dodaje, \u017ce nowa budowla by\u0142a nieco wi\u0119ksza od dawnej, a 9 listopada 1616 roku rada odpisa\u0142a arcybiskupowi gnie\u017anie\u0144skiemu, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do tego \u201eodnowionego i w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci na w\u0142asnym gruncie odbudowanego\u201d ko\u015bcio\u0142a szpitalnego. Gdy w 1616 roku ewangelicy zostali wyrugowani z fary, przenie\u015bli tu \u2014 wed\u0142ug Benwitza i inwentarza zabytk\u00f3w \u2014 swoje nabo\u017ce\u0144stwa, a \u00f3wczesny proboszcz katolicki Jan Dorengowski daremnie zabiega\u0142 o zwrot ko\u015bcio\u0142a. \u015awi\u0105tynia okaza\u0142a si\u0119 jednak za ma\u0142a i gmina przenios\u0142a si\u0119 do przebudowanego ratusza na Rynku w latach 1620\u20131623. Ko\u015bcio\u0142a przy tym nie utraci\u0142a: wyrokiem starosty cz\u0142uchowskiego z 1618 roku szpital i ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142y w posiadaniu miasta, w odr\u00f3\u017cnieniu od \u015bwi\u0119tego Jerzego, zwr\u00f3conego wtedy katolikom. \u015awi\u0105tynia z 1610 roku sta\u0142a na gruncie miejskim.\n\nIsaak Gottfried Goedtke, burmistrz Chojnic, luteranin, wyja\u015bnia w r\u0119kopisie o dziejach ko\u015bcielnych miasta, dlaczego rada kaza\u0142a w 1610 roku rozebra\u0107 star\u0105 budowl\u0119: przewidywa\u0142a utrat\u0119 fary i chcia\u0142a, by gmina mia\u0142a w razie potrzeby gdzie si\u0119 zbiera\u0107. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 i dom ubogich po\u0142\u0105czono pod jednym dachem. Na wyrok z 1618 roku powo\u0142ywa\u0142y si\u0119 p\u00f3\u017aniejsze umowy miasta z proboszczami, mi\u0119dzy innymi z 22 lipca 1626 i 19 stycznia 1678 roku. N. G. Benwitz z Chojnic, kt\u00f3ry oko\u0142o 1837 roku u\u0142o\u017cy\u0142 z r\u0119kopis\u00f3w Goedtkego dzieje miasta, dodaje, \u017ce proboszcz Plater za\u017c\u0105da\u0142 jeszcze po 1718 roku dowod\u00f3w posiadania tego ko\u015bcio\u0142a, ale po rozmowach zrezygnowa\u0142.\n\nBli\u017csze szczeg\u00f3\u0142y, zw\u0142aszcza o dochodach tutejszego proboszcza, zawiera\u0142a stara wizytacja Jana Dorengowskiego \u2014 ta jednak zagin\u0119\u0142a. Benwitz przytacza \u0142aci\u0144ski zapis: \u201eJest tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Ducha na przedmie\u015bciu przed bram\u0105 cz\u0142uchowsk\u0105, kt\u00f3ry trzymaj\u0105 heretycy\u201d; dalej zapis m\u00f3wi, \u017ce heretycy odprawiaj\u0105 tu nabo\u017ce\u0144stwa w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 po po\u0142udniu. Benwitz wi\u0105\u017ce go z wizytacj\u0105 oficja\u0142a Trebnica z 1635 roku, cho\u0107 Panske i Fankidejski datuj\u0105 wizytacje Trebnica na lata 1652\u20131653. Raport duchowie\u0144stwa katolickiego z 1619 roku nazywa ten ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201eSynagoga moderna haereticorum\u201d.\n\nT\u0142o tych zmaga\u0144 opisuje Reszka. W okolicy Chojnic na luteranizm przesz\u0142a szlachta ca\u0142ego ci\u0105gu wsi \u2014 Angowic, Dor\u0119gowic, Gockow\u00f3w, Kie\u0142pina, Moszczenicy, Nowej Cerkwi, Ogorzelin, Paw\u0142owa i Zamartego \u2014 nale\u017c\u0105cych do Kosznajderii, zasiedlonej w pi\u0119tnastym wieku przez ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 ze \u015brodkowej Nadrenii i Dolnej Saksonii. St\u0105d bra\u0142o si\u0119 poparcie dla nauki Lutra. Od 1620 roku na parafie dekanatu cz\u0142uchowskiego zacz\u0119li oddzia\u0142ywa\u0107 jezuici z Chojnic, a ich gimnazjum kszta\u0142ci\u0142o m\u0142odzie\u017c szlacheck\u0105 i mieszcza\u0144sk\u0105 z okolicznych powiat\u00f3w. Do 1721 roku wiele miejscowo\u015bci wr\u00f3ci\u0142o do katolicyzmu. Wed\u0142ug Reszki na pocz\u0105tku dwudziestego wieku w powiecie cz\u0142uchowskim protestanci stanowili a\u017c 80 procent ludno\u015bci, a w samych Chojnicach zaledwie 20 procent. Inne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 dla powiatu cz\u0142uchowskiego wyra\u017anie mniejsz\u0105 przewag\u0119: wed\u0142ug Jana Wilda w 1910 roku mieszka\u0142o w nim 34 200 ewangelik\u00f3w, czyli 51 procent ludno\u015bci, a inwentarz zabytk\u00f3w, licz\u0105cy ludno\u015b\u0107 o pokolenie wcze\u015bniej, podaje 37 019 ewangelik\u00f3w na 66 972 mieszka\u0144c\u00f3w; dla powiatu chojnickiego ten sam inwentarz notuje 11 562 ewangelik\u00f3w na 48 764 mieszka\u0144c\u00f3w. Przewag\u0119 ewangelick\u0105 po stronie cz\u0142uchowskiej \u017ar\u00f3d\u0142a oceniaj\u0105 r\u00f3\u017cnie.\n\nPodczas drugiej wojny szwedzkiej budowla sp\u0142on\u0119\u0142a w 1656 roku. Wed\u0142ug Fankidejskiego odbudowano j\u0105 zaraz, wed\u0142ug Benwitza z braku \u015brodk\u00f3w ponownie zacz\u0119to jej u\u017cywa\u0107 dopiero 26 sierpnia 1697 roku, chrztem trojga dzieci. \u015awi\u0105tynia zn\u00f3w stan\u0119\u0142a na dawnym miejscu; w latach 1793\u20131797 zast\u0105piono j\u0105 skromn\u0105 budowl\u0105 szachulcow\u0105.\n\nWed\u0142ug Harnocha szpitalny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Ducha odbudowano w latach 1690\u20131697, w 1793 roku gruntownie przebudowano, a w 1797 roku dostawiono do niego wie\u017c\u0119; o\u0142tarz i ambona tworzy\u0142y jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 ozdobion\u0105 figurami, a w 1890 roku odprawiano tu jeszcze od czasu do czasu nabo\u017ce\u0144stwa. Benwitz podaje wymiary budowli z 1793 roku \u2014 104 stopy d\u0142ugo\u015bci, 40 szeroko\u015bci i 23 wysoko\u015bci \u2014 oraz wysoko\u015b\u0107 wie\u017cy z 1797 roku: 83 stopy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie ucierpia\u0142 w po\u017carze 1742 roku i przez kilka lat zast\u0119powa\u0142 spalony ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy; w podzi\u0119ce rada postanowi\u0142a 22 listopada 1748 roku, \u017ce popo\u0142udniowe nabo\u017ce\u0144stwa w niedziele i \u015bwi\u0119ta b\u0119d\u0105 si\u0119 tu odbywa\u0107 na zawsze. W 1749 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 nowe organy o dziewi\u0119ciu g\u0142osach za 973 talary. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku liczy\u0142 w powiecie chojnickim cztery ko\u015bcio\u0142y ewangelickie \u2014 trzy parafialne i jeden szpitalny; tym szpitalnym by\u0142 w\u0142a\u015bnie ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Ducha, okre\u015blony w przypisie jako budowla szachulcowa z 1793 roku.\n\nPrzy po\u015bwi\u0119ceniu odbudowanego ko\u015bcio\u0142a w 1697 roku przeniesiono tu ambon\u0119, przymocowan\u0105 dot\u0105d do wielkiej lipy na cmentarzu przed Bram\u0105 Gda\u0144sk\u0105. Po po\u017carze 1742 roku lekcje szkolne przeniesiono do samego szpitala. Ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 wtedy nowy strop, wiele nowych okien i organy umiarkowanej wielko\u015bci, a dawne ma\u0142e organy trafi\u0142y do odbudowanego ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy. W szpitalu tak zwany Betvater odprawia\u0142 modlitwy trzy razy dziennie, rano, w po\u0142udnie i wieczorem, czytaj\u0105c te\u017c fragmenty Pisma. Ubodzy \u017cyli skromnie z ja\u0142mu\u017cny i nielicznych zapis\u00f3w. Przed Reformacj\u0105 nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 tu osobny duchowny zwany wikarym, jak pokazuj\u0105 ksi\u0119gi rady z 1455 i 1461 roku.\n\nFankidejski, pisz\u0105c w 1880 roku, stwierdza wprost, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201eposiadaj\u0105 a\u017c do dzi\u015b dnia luteranie\u201d; to samo notuje S\u0142ownik geograficzny. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tynia pozostawa\u0142a ewangelicka bez przerwy od szesnastego wieku, tak\u017ce wtedy, gdy far\u0119 i kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego ewangelikom odebrano. Nale\u017ca\u0142a do nich a\u017c do rozbi\u00f3rki. Latem 1939 roku \u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d poda\u0142, \u017ce \u201estary, czcigodny\u201d ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny \u015bwi\u0119tego Ducha w Chojnicach trzeba rozebra\u0107 z powodu post\u0119puj\u0105cej ruiny; doda\u0142 przy tym, \u017ce szpital \u015bwi\u0119tego Ducha istnia\u0142 od pocz\u0105tku XV wieku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Harnoch podaje inaczej: po utracie fary nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do ko\u015bcio\u0142a szpitalnego \u015bwi\u0119tego Jerzego. \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cnie wskazuj\u0105 sprawc\u0119 po\u017caru: wed\u0142ug Benwitza ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z ca\u0142ym Przedmie\u015bciem Cz\u0142uchowskim sp\u0142on\u0105\u0142 16 maja 1656 roku z r\u0119ki polskich \u017co\u0142nierzy; S\u0142ownik geograficzny pisze, \u017ce szwedzki genera\u0142 Horn spali\u0142 oba przedmie\u015bcia wraz z obiema prepozyturami, zanim zaj\u0105\u0142 miasto, a inwentarz zabytk\u00f3w m\u00f3wi o po\u017carze w maju 1656 roku podczas obl\u0119\u017cenia miasta ju\u017c zaj\u0119tego przez Szwed\u00f3w. \u201eAtlas historyczny miast polskich\u201d k\u0142adzie rozebranie ko\u015bcio\u0142a na 1938 rok, a jeszcze latem 1939 roku prasa ko\u015bcielna pisa\u0142a, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 dopiero trzeba rozebra\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d, Pozna\u0144, nr 10\u201311, lipiec\u2013sierpie\u0144 1939, s. 447; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 500; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 362; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 326 (Prepozytura \u015bwi\u0119tego Ducha); P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925; N.B. Benwitz, \u201eHistoria ko\u015bcielna miasta Chojnice\u201d (Preussische Provinzial-Bl\u00e4tter 1837\u20131838), przek\u0142ad H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P.P. Mynarczyk, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2014, nr 30, s. 89 nn; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008; J. Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9 (250)/2023, s. 12; Atlas historyczny miast polskich. Chojnice \u2014 opracowanie historyczne, Uniwersytet Miko\u0142aja Kopernika; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 361\u2013368 i 387\u2013388; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, diecezja Konitz, s. 494 nn; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, Warszawa 1880, has\u0142o Chojnice; R. Czaja, \u201eChojnice\u201d (Atlas historyczny miast polskich, t. I: Prusy Kr\u00f3lewskie i Warmia, z. 7), Toru\u0144 2013; N. G. Benwitz, \u201eKirchengeschichte der Stadt Konitz\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 18, K\u00f6nigsberg 1837, s. 548\u2013562, i 19, K\u00f6nigsberg 1838, s. 22\u201339, 145\u2013151, 233\u2013251, 417\u2013431; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 159\u2013162, 259, 270, 279, 293\u2013294.*","built_year":1793,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"P. Panske, Chojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji, Toru\u0144 1925","url":"https://pbc.gda.pl/Content/123712/Chojnice_i_Czluchowo_Panske_P.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o (kronika ewangelicka)","tytul":"N.B. Benwitz, Historia ko\u015bcielna miasta Chojnice (Preussische Provinzial-Bl\u00e4tter 1837\u20131838), przek\u0142ad H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P.P. Mynarczyk, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2014, nr 30, s. 89 nn.","url":"https://miastochojnice.pl/zeszyty-chojnickie/pdfs/zeszyty-chojnickie-30.pdf"},{"typ":"synteza naukowa","tytul":"Atlas historyczny miast polskich. Chojnice \u2014 opracowanie historyczne, UMK","url":"https://atlasmiast.umk.pl/pliki/chojnice/AHMP_Chojnice_intro.pdf"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, K\u00f6nitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Gda\u0144sk 1887","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 362","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 500","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"\u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d, Pozna\u0144, nr 10\u201311, lipiec\u2013sierpie\u0144 1939, s. 447","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 159\u2013162, 259, 270, 279, 293\u2013294","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0529","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69533,"lng":17.55914,"name_de":"Konitz \u2014 Heilig-Geist-Kirche und Hospital","name_pl":"Chojnice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital \u015bw. Ducha (Przedmie\u015bcie Cz\u0142uchowskie)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Szpital i ko\u015bci\u00f3\u0142 przyszpitalny \u015bwi\u0119tego Jerzego sta\u0142y na Przedmie\u015bciu Gda\u0144skim, przed Bram\u0105 Kamie\u0144sk\u0105. Dok\u0142adne po\u0142o\u017cenie budowli nie jest znane. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1656 roku i nie zosta\u0142 odbudowany, a mapy z dwudziestego wieku go nie pokazuj\u0105. W ca\u0142ym mie\u015bcie na arkuszu Messtischblattu 2371 Konitz nie ma ani jednej sygnatury cmentarza, cho\u0107 cmentarze w Chojnicach istnia\u0142y.\n\nFundacja pochodzi z czas\u00f3w wielkiego mistrza Winrycha von Kniprode, sprawuj\u0105cego urz\u0105d w latach 1351\u20131382; dok\u0142adny rok nie jest znany, a inwentarz zabytk\u00f3w notuje kaplic\u0119 po raz pierwszy w 1385 roku. Wraz z ko\u015bcio\u0142em powsta\u0142y szpital i cmentarz.\n\nFankidejski opisuje budowl\u0119: wzniesiono j\u0105 w konstrukcji ryglowej, pokryto dach\u00f3wk\u0105, a w ma\u0142ej wie\u017cy wisia\u0142 jeden dzwon. Wewn\u0105trz by\u0142a posadzka ceglana i sufit z desek, a w rze\u017abionym, z\u0142oconym o\u0142tarzu sta\u0142a pi\u0119knie wykonana figura \u015bwi\u0119tego Jerzego. W obszernym szpitalu mieszczono licznych ubogich; pocz\u0105tkowo chodzili oni co dzie\u0144 na modlitw\u0119 do pobliskiego ko\u015bci\u00f3\u0142ka, a duchowny z fary przybywa\u0142 tu z msz\u0105 tylko od czasu do czasu. Zmieni\u0142 to mieszczanin Marcin Ditlef, kt\u00f3ry w 1385 roku ufundowa\u0142 przy \u015bwi\u0119tym Jerzym osobn\u0105 posad\u0119 wikarego. Zatwierdzi\u0142 j\u0105 wielki mistrz Konrad Z\u00f6llner von Rothenstein \u2014 wed\u0142ug Fankidejskiego w nast\u0119pnym, 1386 roku, wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w jeszcze w 1385. Zachowany dokument erekcyjny wylicza obowi\u0105zki wikarego: codziennie odprawia\u0107 msz\u0119 w kaplicy, udziela\u0107 sakrament\u00f3w chorym i ubogim oraz odprowadza\u0107 zmar\u0142ych do grobu; za to mia\u0142 pobiera\u0107 10 grzywien rocznie i mieszka\u0107 stale przy kaplicy.\n\nN. G. Benwitz z Chojnic, kt\u00f3ry oko\u0142o 1837 roku u\u0142o\u017cy\u0142 dzieje miasta z r\u0119kopis\u00f3w burmistrza Isaaka Gottfrieda Goedtkego, luteranina, podaje szczeg\u00f3\u0142y tej fundacji. Mieszczanin zapisa\u0142 szpitalowi 100 grzywien, a z odsetek op\u0142acano wikarego; pierwszym by\u0142 Johann Ditrichswald. Aby nie uszczupli\u0107 praw proboszcza, dozwolono tylko jedn\u0105 cich\u0105 msz\u0119 dziennie, bez nowych \u015bwi\u0105t i mszy \u015bpiewanych. W dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Jerzego proboszcz \u015bpiewa\u0142 msz\u0119 sam i dzieli\u0142 si\u0119 ofiar\u0105 z wikarym. Prawo obsady wikariatu dosta\u0142a rada. W 1386 roku wielki mistrz pozwoli\u0142 szpitalowi bra\u0107 rocznie po p\u00f3\u0142 pr\u0119ta drewna opa\u0142owego z okr\u0119g\u00f3w cz\u0142uchowskiego i tucholskiego.\n\nPo przyj\u0119ciu przez rad\u0119 miejsk\u0105 wyznania augsburskiego w 1555 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 znalaz\u0142 si\u0119 \u2014 obok fary i \u015bwi\u0119tego Ducha \u2014 w r\u0119kach ewangelik\u00f3w i pozostawa\u0142 w nich przez ponad sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat. Harnoch zapisuje, \u017ce po utracie fary w 1616 roku nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do ko\u015bcio\u0142a szpitalnego \u015bwi\u0119tego Jerzego, a w 1620 roku urz\u0105dzono je na g\u00f3rnym pi\u0119trze ratusza. Benwitz i inwentarz zabytk\u00f3w podaj\u0105 natomiast, \u017ce ewangelicy przenie\u015bli wtedy nabo\u017ce\u0144stwa do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Ducha na Przedmie\u015bciu Cz\u0142uchowskim.\n\nGdy w 1616 roku katolicy odzyskali far\u0119, archidiakon za\u017c\u0105da\u0142 tak\u017ce obu ko\u015bcio\u0142\u00f3w szpitalnych. Dekretem starosty cz\u0142uchowskiego Jana Weihera z 1 marca 1618 roku proboszczowi chojnickiemu przys\u0105dzono gmach szkolny oraz szpital \u015bwi\u0119tego Jerzego z ko\u015bcio\u0142em; przekazanie nast\u0105pi\u0142o 30 kwietnia, a do ksi\u0105g s\u0105dowych cz\u0142uchowskich wpisano dekret 3 maja 1618 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Ducha pozosta\u0142 w\u00f3wczas przy mie\u015bcie \u2014 z dw\u00f3ch zespo\u0142\u00f3w szpitalnych ewangelicy utrzymali jeden.\n\nPo 1618 roku zmiany obj\u0119\u0142y tak\u017ce okolic\u0119. Od 1620 roku na parafie dekanatu cz\u0142uchowskiego zacz\u0119li oddzia\u0142ywa\u0107 jezuici z Chojnic, a do 1721 roku wiele okolicznych miejscowo\u015bci wr\u00f3ci\u0142o do katolicyzmu. Wed\u0142ug Reszki na pocz\u0105tku dwudziestego wieku protestanci stanowili w Chojnicach 20 procent mieszka\u0144c\u00f3w, podczas gdy w s\u0105siednim powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 80 procent. Inne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 dla powiatu cz\u0142uchowskiego mniejsz\u0105 przewag\u0119: wed\u0142ug Jana Wilda w 1910 roku mieszka\u0142o w nim 34 200 ewangelik\u00f3w, czyli 51 procent ludno\u015bci, a inwentarz zabytk\u00f3w, licz\u0105cy ludno\u015b\u0107 o pokolenie wcze\u015bniej, podaje 37 019 ewangelik\u00f3w na 66 972 mieszka\u0144c\u00f3w; dla powiatu chojnickiego ten sam inwentarz notuje 11 562 ewangelik\u00f3w na 48 764 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPodczas drugiej wojny p\u00f3\u0142nocnej \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a 14 maja 1656 roku, dwa dni przed po\u017carem ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Ducha i ca\u0142ego Przedmie\u015bcia Cz\u0142uchowskiego, i nigdy jej nie odbudowano. Benwitz pisze, \u017ce w 1837 roku miejsce po ko\u015bciele wyznacza\u0142a jeszcze murowana kolumna, postawiona w 1740 roku w miejsce dawnego drewnianego krucyfiksu \u2014 najpierw z figur\u0105 \u015bwi\u0119tego Jana Nepomucena, w 1837 roku z promienistym krzy\u017cem; teren szpitala i domu wikariusza zabudowano stodo\u0142ami i domami, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce karczm\u0105.\n\nUbogich przeniesiono w 1538 roku, za zgod\u0105 arcybiskupa i z braku \u015brodk\u00f3w na utrzymanie, do szpitala \u015bwi\u0119tego Ducha; wr\u00f3cili po oddaniu szpitala katolikom w 1618 roku. Proboszcz Dorengowski wysuwa\u0142 potem wobec miasta \u017c\u0105dania co do dochod\u00f3w tego ko\u015bcio\u0142a, a sp\u00f3r zako\u0144czy\u0142a ugoda z 6 sierpnia 1626 roku. Osobnego duchownego ju\u017c nie by\u0142o, proboszcz fary odprawia\u0142 tu czasem nabo\u017ce\u0144stwo, a Jan Banner by\u0142 ostatnim, kt\u00f3ry tytu\u0142owa\u0142 si\u0119 \u201ePraepositus apud S. Georgium\u201d. Na terenie po szpitalu sta\u0142y domy z szynkami. Wizytator arcybiskupi nakaza\u0142 w 1713 roku usun\u0105\u0107 szynki i odbudowa\u0107 szpital, ale proboszcz tego nie wykona\u0142. Domy sp\u0142on\u0119\u0142y 11 listopada 1718 roku, odbudowano je w 1720 roku z szynkiem i sklepikiem, a po po\u017carze 1742 roku zn\u00f3w, z karczm\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W \u017ar\u00f3d\u0142ach r\u00f3\u017cnie wskazuje si\u0119, kto pod\u0142o\u017cy\u0142 ogie\u0144: inwentarz zabytk\u00f3w m\u00f3wi o po\u017carze przedmie\u015bcia wraz ze szpitalem podczas obl\u0119\u017cenia miasta zaj\u0119tego przez Szwed\u00f3w, S\u0142ownik geograficzny obci\u0105\u017ca szwedzkiego genera\u0142a Horna, Benwitz, kt\u00f3ry po\u017car Przedmie\u015bcia Cz\u0142uchowskiego 16 maja przypisuje polskim \u017co\u0142nierzom, pisze, \u017ce katolicy \u201etakim sposobem\u201d utracili 14 maja ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego wraz ze szpitalem, a Fankidejski przedstawia rzecz jeszcze inaczej \u2014 wed\u0142ug niego luteranie musieli ust\u0105pi\u0107 z ko\u015bci\u00f3\u0142ka w 1616 roku, a w 1656 zburzyli go Szwedzi. W innym miejscu Benwitz wskazuje sprawc\u0119 z nazwiska: polski pu\u0142kownik Johann Weyher kaza\u0142 14 i 16 maja 1656 roku spali\u0107 oba przedmie\u015bcia z ko\u015bcio\u0142ami, spichrzami, karczmami i wiatrakami, \u201eze strachu przed Szwedami\u201d. Benwitz w jednym miejscu datuje spalenie ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego na 14 marca 1656 roku, w innym \u2014 na 14 maja. Inwentarz zabytk\u00f3w umieszcza dawn\u0105 kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego ze szpitalem przed Bram\u0105 Gda\u0144sk\u0105 (Danziger Thor); w innych opisach jest to Brama Kamie\u0144ska.\n\n\ud83d\udfe1 Benwitz r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Fundatora zapisuje jako Martina Dilifa (s. 293), opis wy\u017cej jako Marcina Ditlefa. Przywilej zatwierdzaj\u0105cy fundacj\u0119, zachowany w archiwum miejskim, datuje na dzie\u0144 Obrzezania Pa\u0144skiego 1385 roku w Malborku (s. 293), zgodnie z rokiem inwentarza zabytk\u00f3w; Fankidejski ma 1386 rok. Do wersji o sprawcy po\u017caru z 1656 roku dochodzi list proboszcza Jana Bannera z 1661 roku, zachowany w archiwum miejskim, kt\u00f3ry obci\u0105\u017ca samo miasto (s. 287).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 368; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 326\u2013327 (Prepozytura \u015bwi\u0119tego Jerzego); P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925; N.B. Benwitz, \u201eHistoria ko\u015bcielna miasta Chojnice\u201d (Preussische Provinzial-Bl\u00e4tter 1837\u20131838), przek\u0142ad H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P.P. Mynarczyk, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2014, nr 30, s. 89 nn; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008; J. Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9 (250)/2023, s. 12; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 361, 368 i 387; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, diecezja Konitz, s. 494 nn; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, Warszawa 1880, has\u0142o Chojnice; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2371 Konitz; N. G. Benwitz, \u201eKirchengeschichte der Stadt Konitz\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 18, K\u00f6nigsberg 1837, s. 548\u2013562, i 19, K\u00f6nigsberg 1838, s. 22\u201339, 145\u2013151, 233\u2013251, 417\u2013431; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 259, 276, 287, 292\u2013293.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"P. Panske, Chojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji, Toru\u0144 1925","url":"https://pbc.gda.pl/Content/123712/Chojnice_i_Czluchowo_Panske_P.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o (kronika ewangelicka)","tytul":"N.B. Benwitz, Historia ko\u015bcielna miasta Chojnice (Preussische Provinzial-Bl\u00e4tter 1837\u20131838), przek\u0142ad H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P.P. Mynarczyk, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 2014, nr 30, s. 89 nn.","url":"https://miastochojnice.pl/zeszyty-chojnickie/pdfs/zeszyty-chojnickie-30.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2371 Konitz (zbi\u00f3r MapyHistoryczne_Pomorze, skan oryginalny assets/orig/2371.jpg, 7586 na 7756 pikseli)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 326\u2013327 (Prepozytura \u015bwi\u0119tego Jerzego)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 368","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 259, 276, 287, 292\u2013293","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0530","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.693818,"lng":17.565588,"name_de":"Konitz \u2014 St.-Georgs-Kirche und Hospital","name_pl":"Chojnice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital \u015bw. Jerzego (epizod ewangelicki 1555\u20131618)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 farny pod wezwaniem \u015aci\u0119cia \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela stoi przy ulicy My\u015bliboja i nale\u017cy do najstarszych \u015bwi\u0105ty\u0144 Pomorza. Jest to budowla halowa, tr\u00f3jnawowa i czteroprz\u0119s\u0142owa, z prezbiterium zamkni\u0119tym trzema bokami o\u015bmioboku i wbudowan\u0105 wie\u017c\u0105 zachodni\u0105 o boku oko\u0142o 11,6 metra. D\u0142ugo\u015b\u0107 w \u015bwietle wynosi 37 metr\u00f3w, z wie\u017c\u0105 45,4 metra, szeroko\u015b\u0107 19,4 metra, wysoko\u015b\u0107 14,6 metra. \u0179r\u00f3d\u0142a nie s\u0105 zgodne co do metryki budowli: inwentarz zabytk\u00f3w datuje prezbiterium na oko\u0142o 1340 rok, a uko\u0144czenie ca\u0142o\u015bci \u2014 na oko\u0142o 1360, natomiast Jakub Fankidejski powtarza starsz\u0105 tradycj\u0119, wed\u0142ug kt\u00f3rej mury stawia\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor w latach 1203\u20131205. T\u0119 sam\u0105 tradycj\u0119 przekazuj\u0105 Harnoch, wed\u0142ug kt\u00f3rego miasto i ko\u015bci\u00f3\u0142 za\u0142o\u017cono w 1204 albo 1205 roku, oraz S\u0142ownik geograficzny, m\u00f3wi\u0105cy o fundacji Sambora I z 1205 roku.\n\nLegend\u0119 o wyp\u0119dzeniu chojnickich augustian\u00f3w przez heretyk\u00f3w \u2014 a nawet o ich wymordowaniu \u2014 obali\u0142 ju\u017c w siedemnastym wieku katolicki proboszcz Chojnic Jan Banner. Sporz\u0105dzaj\u0105c w 1663 roku wyci\u0105g ze starej ksi\u0119gi rachunkowej swojego ko\u015bcio\u0142a, ustali\u0142, \u017ce zakonnicy ju\u017c w 1518 roku sprzedali kielichy w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a i zacz\u0119li opuszcza\u0107 klasztor, a w 1527 roku jeden z nich \u2014 wed\u0142ug historyka, kt\u00f3ry w 1925 roku om\u00f3wi\u0142 ten wyci\u0105g, by\u0107 mo\u017ce ostatni \u2014 sprzeda\u0142 klasztorny ogr\u00f3d. Banner wykaza\u0142 te\u017c na podstawie tej samej ksi\u0119gi, \u017ce katolickie nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 w jego ko\u015bciele bez przerwy a\u017c do 1555 roku. Zakonnicy wr\u00f3cili p\u00f3\u017aniej na dawne miejsce, zastali ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor w gruzach i oko\u0142o 1628 roku wznie\u015bli nowy, drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142. Sam klasztor, za\u0142o\u017cony jeszcze za ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich oko\u0142o 1265 roku i odnowiony w 1356 przez wielkiego mistrza Winrycha von Kniprode, przetrwa\u0142 zreszt\u0105 Reformacj\u0119 o dwa i p\u00f3\u0142 stulecia: zamkn\u0105\u0142 go dopiero rz\u0105d pruski w 1819 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zamieniono wtedy w konwikt dla ubogich gimnazjalist\u00f3w i mieszkanie nauczyciela religii.\n\nGdy w po\u0142owie szesnastego wieku Reformacja dotar\u0142a do Chojnic, na wyznanie augsburskie przeszli zar\u00f3wno burmistrzowie i rajcy, jak i og\u00f3\u0142 mieszczan, tak \u017ce wszystkie tutejsze ko\u015bcio\u0142y wraz z kaplic\u0105 zamkow\u0105 znalaz\u0142y si\u0119 w r\u0119kach luteran\u00f3w. Zdaniem historiografii niemieckiej Reformacja zwyci\u0119\u017cy\u0142a w mie\u015bcie w ci\u0105gu zaledwie pi\u0119ciu lat, mi\u0119dzy rokiem 1545 a 1550, a pe\u0142nej legalizacji zboru lutera\u0144skiego dokona\u0142 kr\u00f3l Zygmunt August w 1555 roku. Harnoch przesuwa przej\u0119cie fary jeszcze wcze\u015bniej, na 1535 rok, i wi\u0105\u017ce je z kazaniami chojniczanina Caspara Ge\u00dfckego, kt\u00f3ry studiowa\u0142 w Lipsku i tam zosta\u0142 pozyskany dla nauki ewangelickiej. Inwentarz zabytk\u00f3w stwierdza natomiast wprost, \u017ce nie zachowa\u0142 si\u0119 przekaz o tym, kiedy Reformacja znalaz\u0142a wst\u0119p (\u201eWann die Reformation Eingang fand, ist nicht \u00fcberliefert\u201d), i za pierwsz\u0105 pewn\u0105 dat\u0119 bierze rok 1555, kiedy przyby\u0142 pierwszy duchowny ewangelicki. W tle tych wydarze\u0144 pozostaje pami\u0119\u0107 o proboszczu, ksi\u0119dzu Schnitskim, zabitym w 1555 roku na cmentarzu katolickim, oraz o pasie parafii ewangelickich, kt\u00f3re jeszcze d\u0142ugo otacza\u0142y miasto: w Chojniczkach, Krojantach, Jeziorkach i Nowej Cerkwi.\n\nReformacja przysz\u0142a do Chojnic razem ze szko\u0142\u0105. Kronika jezuicka zapisa\u0142a, \u017ce starosta Latalski \u201ewzni\u00f3s\u0142szy szko\u0142y i bibliotek\u0119 ufundowan\u0105 na ksi\u0119gach heretyckich, wprowadzi\u0142 nauczycieli lutera\u0144skich dla kszta\u0142cenia m\u0142odzie\u017cy \u2014 co uczyni\u0142 tak\u017ce w Cz\u0142uchowie i Debrznie, miastach tego samego starostwa\u201d. \u017be szko\u0142\u0119 lutera\u0144sk\u0105 postawiono w Chojnicach w 1555 roku, potwierdza rzecz materialna: na szczycie budynku wyryto t\u0119 w\u0142a\u015bnie dat\u0119.\n\nDwa twierdzenia o chojnickiej Reformacji, powtarzane za dawniejsz\u0105 literatur\u0105, historyk wydaj\u0105cy dokumenty tych ziem odrzuci\u0142 ju\u017c w 1925 roku. Pierwsze: \u017ce Zygmunt August wystawi\u0142 w 1555 roku miastu list konfirmacyjny i przywilej na swobodne odprawianie nabo\u017ce\u0144stw lutera\u0144skich \u2014 to \u201enie zas\u0142uguje zupe\u0142nie na wiar\u0119\u201d, bo Chojnice, jak ma\u0142o kt\u00f3re miasto, przechowywa\u0142y wszystkie swoje przywileje z najwi\u0119ksz\u0105 troskliwo\u015bci\u0105 i taki dokument by si\u0119 zachowa\u0142. Drugie: opowie\u015b\u0107 jezuickiej \u201eHistoria Residentiae Choinecensis\u201d o wyp\u0119dzeniu chojnickiego proboszcza wraz z sze\u015bcioma wikariuszami przez Stanis\u0142awa Latalskiego \u2014 kronik\u0119 u\u0142o\u017cono dopiero kr\u00f3tko przed 1686 rokiem; Stanis\u0142aw w 1555 roku nie by\u0142 jeszcze starost\u0105 cz\u0142uchowskim, by\u0142 nim bowiem jego ojciec Janusz, co potwierdza chojnicka ksi\u0119ga radziecka w archiwum gda\u0144skim; wreszcie kilka wierszy dalej ta sama kronika pisze, \u017ce \u00f3w proboszcz nadal publicznie naucza\u0142 na ulicach. Zamordowanie proboszcza w 1555 roku ten sam autor przyjmuje za fakt, ale zapisuje jego nazwisko w formie Schnitke. Hermann Freytag, pisz\u0105cy dwadzie\u015bcia lat wcze\u015bniej, nazywa go Schinckim i uwa\u017ca \u015bmier\u0107 proboszcza w tumulcie na cmentarzu za mo\u017cliw\u0105, cho\u0107 \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o wsp\u00f3\u0142czesne o niej nie wspomina. Podkre\u015bla przy tym, \u017ce lista rady miejskiej z 1555 roku zawiera te same nazwiska co lista z 1550 roku, wi\u0119c starosta nie usuwa\u0142 z rady katolik\u00f3w, jak twierdzi kronika jezuicka. Rada nie odebra\u0142a te\u017c proboszczowi beneficjum: katoliccy proboszczowie, przedstawiani przez kr\u00f3la, zachowali sze\u015b\u0107 w\u0142\u00f3k ko\u015bcielnych, ale nie mieli ani gminy, ani ko\u015bcio\u0142a. Po Janie Wissoczkim, zmar\u0142ym w 1572 roku, probostwo otrzyma\u0142 chojniczanin Jakub Teche, wykszta\u0142cony w Lipsku i Frankfurcie, ale katolik (instytucja 19 czerwca 1572 roku, zmar\u0142 w 1579), a po nim \u2014 z prezenty Stefana Batorego z 10 grudnia 1579 roku \u2014 lutera\u0144ski proboszcz Cz\u0142uchowa Jan Elhard. Benwitz, id\u0105cy za G\u00f6dtkem, podaje imi\u0119 i nazwisko ostatniego katolickiego plebana: Balthasar Lewalt. Stare ksi\u0119gi parafialne nazywaj\u0105 go Schinkim i pisz\u0105, \u017ce mieszczanie zabili go na cmentarzu, ale G\u00f6dtke uwa\u017ca\u0142 za bardziej prawdopodobne, \u017ce pleban, nie maj\u0105c ju\u017c s\u0142uchaczy ani dochod\u00f3w, opu\u015bci\u0142 miasto.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku odtwarza przej\u0119cie chojnickiej fary: od 1555 roku, gdy pojawi\u0142 si\u0119 tu pierwszy duchowny ewangelicki, fara i dwa ko\u015bcio\u0142y szpitalne by\u0142y w r\u0119kach ewangelik\u00f3w; w 1599 roku zacz\u0105\u0142 si\u0119 proces o far\u0119, zako\u0144czony jej oddaniem w 1616, a dwa lata p\u00f3\u017aniej zwr\u00f3cono katolikom tak\u017ce kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego ze szpitalem. Fara pozostawa\u0142a w r\u0119kach protestant\u00f3w przesz\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat, do 1616 roku, gdy odebrano j\u0105 luteranom. Zwrot upami\u0119tni\u0142 napis umieszczony w ko\u015bciele: \u201eTemplum hoc a secta Lutheri anno 1555 occupatum, recuperatum a catholicis anno 1616\u201d. Proces o far\u0119 zacz\u0105\u0142 si\u0119 w 1599 roku, a doprowadzi\u0142 go do ko\u0144ca Jan Dorengowski, proboszcz chojnicki i oficja\u0142 kamie\u0144ski, od 1612 roku proboszcz tak\u017ce w Tucholi. Najwi\u0119ksz\u0105 w tym zas\u0142ug\u0119 mieli, jak zapisa\u0142 Fankidejski, w\u0142a\u015bnie on oraz jego rodzony brat, s\u0119dzia tczewski, maj\u0105cy sw\u00f3j pomnik w prezbiterium. Ta sama rodzina ufundowa\u0142a p\u00f3\u017aniej chojnickich jezuit\u00f3w \u2014 oddaj\u0105c im dobra Dorengowice, Moszczenic\u0119, Angowice i 18 w\u0142\u00f3k w Nied\u017awiedziu \u2014 oraz burs\u0119 dla siedmiu ubogich uczni\u00f3w. Jezuici przybyli do miasta w 1620 roku, a godno\u015b\u0107 kolegium nada\u0142 im arcybiskup W\u0119\u017cyk w 1630.\n\nIsaak Gottfried Goedtke, burmistrz Chojnic, luteranin, opisa\u0142 w r\u0119kopisie z 1734 roku, doprowadzonym do 1762 roku, dzieje ko\u015bcielne miasta. Wed\u0142ug niego proboszcz Jan Nowodworski, gdy rada odm\u00f3wi\u0142a mu fary, pozwa\u0142 miasto w latach 1599\u20131602 sze\u015b\u0107 razy przed dw\u00f3r Zygmunta III. W ko\u0144cu starosta Bart\u0142omiej Tylicki nakaza\u0142 15 pa\u017adziernika 1603 roku odda\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 w dwa tygodnie. Rada si\u0119 odwo\u0142a\u0142a, a Nowodworski zrzek\u0142 si\u0119 probostwa. Spraw\u0119 podj\u0105\u0142 w 1612 roku Dorengowski i 9 sierpnia 1613 roku uzyska\u0142 wyrok pod kar\u0105 30 000 dukat\u00f3w. Po ugodzie z 9 lipca 1616 roku rada odda\u0142a far\u0119 24 sierpnia. N. G. Benwitz z Chojnic, kt\u00f3ry oko\u0142o 1837 roku u\u0142o\u017cy\u0142 z r\u0119kopis\u00f3w Goedtkego dzieje miasta, zapisuje za nim, \u017ce nie oby\u0142o si\u0119 bez zaj\u015b\u0107: dzwoniono nie w por\u0119, wybito okna, a proboszcza zniewa\u017cono. Kronika jezuicka, jak zaznacza Benwitz, m\u00f3wi o szturmie na ko\u015bci\u00f3\u0142 i o zaj\u015bciach a\u017c do 1618 roku.\n\nPrawn\u0105 stron\u0119 sporu o far\u0119 przedstawia artyku\u0142 o kr\u00f3lewskiej prezencie i arcybiskupiej instytucji chojnickich proboszcz\u00f3w, og\u0142oszony bez nazwiska autora w 1755 roku w lipskim zbiorze \u201ePreu\u00dfische Lieferung\u201d. Hans-Christoph Surkau, wydawca pism Goedtkego, umieszcza go w wykazie prac, kt\u00f3re Goedtke wed\u0142ug w\u0142asnych s\u0142\u00f3w napisa\u0142 i og\u0142osi\u0142 drukiem. Autor zaznacza, \u017ce kr\u00f3lowie polscy mieli w Chojnicach prawo przedstawiania proboszcza, a arcybiskupi gnie\u017anie\u0144scy prawo jego ustanowienia, i wykonywali je tak\u017ce wtedy, gdy w farze g\u0142oszono publicznie nauk\u0119 wed\u0142ug wyznania augsburskiego, cho\u0107 przedstawiani w\u00f3wczas ksi\u0119\u017ca katoliccy nie odprawiali tu nabo\u017ce\u0144stw ani nie sprawowali duszpasterstwa w gminie. Przytacza w ca\u0142o\u015bci \u0142aci\u0144skie dokumenty: prezent\u0119 Jakuba Techego, wystawion\u0105 w Warszawie 1 czerwca 1572 roku, jego instytucj\u0119, udzielon\u0105 po z\u0142o\u017ceniu przez niego przysi\u0119gi na wiar\u0119 katolick\u0105 wed\u0142ug kanon\u00f3w soboru trydenckiego, prezent\u0119 Jana Elharda z 1579 roku oraz list Zygmunta III do rady miasta z 15 kwietnia 1599 roku. Kr\u00f3l pisze w nim, \u017ce wie mi\u0119dzy innymi od arcybiskupa Stanis\u0142awa Karnkowskiego, i\u017c parafia chojnicka od dawna nie ma prawowitego proboszcza, i nakazuje odda\u0107 far\u0119 z jej dobrami i dochodami duchownemu, kt\u00f3rego na ni\u0105 przedstawi\u0142. Autor przypuszcza, \u017ce w tym li\u015bcie, inaczej ni\u017c w dw\u00f3ch wcze\u015bniejszych prezentach, nie wymieniono poprzedniego proboszcza dlatego, \u017ce Elhard przeszed\u0142 z Ko\u015bcio\u0142a rzymskiego do ewangelickiego; do tego czasu gmina ewangelicka cieszy\u0142a si\u0119 zupe\u0142nym spokojem. Przytoczona w artykule informacja spisana w 1625 roku podaje, \u017ce reformacj\u0119 przeprowadzono w Chojnicach oko\u0142o 1550 roku i \u017ce proboszczowie, z wyj\u0105tkiem Elharda, byli katolikami, lecz zostawiali mieszczanom swobod\u0119 nabo\u017ce\u0144stw wed\u0142ug wyznania augsburskiego. Po wyroku z 1613 roku spraw\u0119 wykonania toczono jeszcze przed s\u0105dem wojewody pomorskiego w Tucholi i w Starogardzie, a 10 czerwca 1615 roku w Tucholi podwojono kar\u0119 pod gro\u017ab\u0105 banicji. Wed\u0142ug sprawozdania dw\u00f3ch przysi\u0119g\u0142ych wo\u017anych przed s\u0105dem miejskim i grodzkim w Cz\u0142uchowie ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny \u015bwi\u0119tego Jerzego wraz ze szko\u0142\u0105 i dwoma domkami oddano proboszczowi Dorengowskiemu 30 kwietnia 1618 roku. Wydano mu te\u017c ca\u0142e wyposa\u017cenie fary: naczynia liturgiczne, szaty oraz ksi\u0119gi drukowane i r\u0119kopi\u015bmienne, a spis tych rzeczy obie strony podpisa\u0142y dwukrotnie, 24 sierpnia 1616 i 6 sierpnia 1626 roku.\n\nPowr\u00f3t fary do katolik\u00f3w nie by\u0142 powrotem do dawnego stanu. Bractwo ksi\u0119\u017cy pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia upad\u0142o, dekanat przesta\u0142 istnie\u0107, a dochody, wystarczaj\u0105ce dawniej na o\u015bmiu i wi\u0119cej duchownych przy farze \u2014 S\u0142ownik geograficzny m\u00f3wi o oko\u0142o dziesi\u0119ciu \u2014 zmala\u0142y tak, \u017ce nie starczy\u0142y dla jednego. Przez d\u0142u\u017cszy czas Chojnice nie mog\u0142y utrzyma\u0107 w\u0142asnego proboszcza, kt\u00f3ry z odleg\u0142ej filii w Powa\u0142kach doje\u017cd\u017ca\u0142 do miasta z nabo\u017ce\u0144stwem, \u017cywiony przez okoliczn\u0105 szlacht\u0119. Pr\u00f3cz dw\u00f3ch kaplic przy farze, Dorengowskich i \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny, miasto utraci\u0142o wtedy trzy ko\u015bcio\u0142y. Ewangelicka szko\u0142a miejska sp\u0142on\u0119\u0142a w 1627 roku.\n\nRodzin\u0119, kt\u00f3ra przeprowadzi\u0142a odzyskanie ko\u015bcio\u0142a dla katolik\u00f3w, dokumentuj\u0105 tu przedmioty: w nawie po\u0142udniowej dwie p\u0142yty nagrobne Hansa von Gleissen-Dorengowskiego, z 1625 i 1627 roku, a w\u015br\u00f3d naczy\u0144 puszka na hostie z 1620 roku z herbem Gleissen\u00f3w. Inwentarz zabytk\u00f3w, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na program gimnazjalny Junkera z 1841 roku, podaje, \u017ce na pocz\u0105tku siedemnastego wieku sta\u0142a przy farze jeszcze kaplica \u015bwi\u0119tej Anny, kt\u00f3r\u0105 po odzyskaniu ko\u015bcio\u0142a przez katolik\u00f3w urz\u0105dzono tymczasowo na mieszkanie wikarego; s\u0142u\u017cy\u0142a te\u017c za miejsce poch\u00f3wku rodziny Dorengowskich, a p\u00f3\u017aniej sp\u0142on\u0119\u0142a i nie zosta\u0142a odbudowana. Z dw\u00f3ch kamieni ustawionych w nawie po\u0142udniowej jeden m\u00f3wi, \u017ce w 1625 roku szlachetny Hans von Gleissen zbudowa\u0142 tu grobowiec rodowy dla siebie i potomk\u00f3w; drugi, ze znakami czterech ewangelist\u00f3w i postaci\u0105 rycerza w zbroi, upami\u0119tnia \u015bmier\u0107 Hansa von Gleissen, zwanego Dorengowskim, dziedzica na Jarcewie (po niemiecku Zandersdorf) i \u0142awnika ziemskiego okr\u0119gu tczewskiego, zmar\u0142ego 16 czerwca 1627 roku. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1887 roku grobowiec przylega\u0142 zapewne od zewn\u0105trz do ko\u015bcio\u0142a.\n\nW po\u017carze 1733 roku wn\u0119trze fary wypali\u0142o si\u0119 doszcz\u0119tnie, dlatego jej wyposa\u017cenie nie przedstawia\u0142o wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w \u017cadnej warto\u015bci. Benwitz dodaje, \u017ce sp\u0142on\u0119\u0142o wtedy tak\u017ce archiwum cz\u0142uchowskiego s\u0105du ziemskiego, w czasie wojny szwedzkiej w XVIII wieku przeniesione z ratusza za o\u0142tarz fary. Z trzech dzwon\u00f3w dwa odla\u0142 gda\u0144ski ludwisarz David Bieck w 1743 i 1744 roku, najmniejszy przelano w 1800.\n\nSklepienie, nadw\u0105tlone po\u017carami 1657 i 1733 roku, run\u0119\u0142o; opiera\u0142o si\u0119 na sze\u015bciu filarach. Z siedmiu dawnych o\u0142tarzy po 1657 roku odtworzono cztery. Po sporach o koszty odbudowy miasto da\u0142o w 1671 roku 5000 cegie\u0142 i tyle samo dach\u00f3wek, a w 1691 roku 4000 holenderskich dach\u00f3wek i drewno na dach. Warunkiem zdj\u0119cia kl\u0105twy w 1751 roku by\u0142a odbudowa fary kosztem miasta, bo, jak pisze Benwitz, przypisywano mu win\u0119 za po\u017car. W 1757 roku za\u017c\u0105dano jeszcze wyko\u0144czenia wie\u017cy, a w 1759 roku nowych okien i drzwi.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Jarcewo nale\u017ca\u0142o do Jana Chryzostoma Czapskiego, potem do jego syna Adama, a od 1752 roku do Micha\u0142a Drogos\u0142awa Sk\u00f3rzewskiego i jego \u017cony Ludwiki z Czapskich jako spadkobierc\u00f3w Franciszka Czapskiego. W wykazie wasali z 1774 roku 62-letni Micha\u0142 Sk\u00f3rzewski, genera\u0142 polski w stanie spoczynku, figuruje jako w\u0142a\u015bciciel Jarcewa i kilku s\u0105siednich d\u00f3br, mi\u0119dzy innymi S\u0105polna i Konarzyn; mieszka\u0142 w Polsce, w miejscowo\u015bci zapisanej jako Komorsze.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 7938 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Chojnic, a duszpasterzami byli Johann Hammer (od 1883 roku) i Albert Kahmann (od 1888 roku).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Dat\u0119 przej\u0119cia fary w 1535 roku, podan\u0105 przez Harnocha, podwa\u017ca Hermann Freytag: Kaspar Geschkau \u2014 tak zapisuje to nazwisko \u2014 zapisa\u0142 si\u0119 na uniwersytet w Lipsku dopiero w 1541 roku, magistrem zosta\u0142 w 1551, a w Chojnicach jest po\u015bwiadczony w styczniu 1556 roku. Freytag podaje te\u017c, \u017ce Geschkau wr\u00f3ci\u0142 p\u00f3\u017aniej do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego, by\u0142 opatem oliwskim (wybrany w 1558 i ponownie w 1569 roku) i zmar\u0142 w 1584 roku. Zdaniem historyka wydaj\u0105cego w 1925 roku dokumenty tych ziem dwie skargi \u0142\u0105czone dawniej z \u201eluterskimi Chojnicami oko\u0142o 1545 roku\u201d dotycz\u0105 w rzeczywisto\u015bci Cz\u0142uchowa w 1617 roku. Wydawca inwentarza zabytk\u00f3w z 1887 roku zastrzega, \u017ce relacja kronikarza Junkera, na kt\u00f3rej opiera si\u0119 opis przej\u0119cia fary, jest \u201enieco jednostronna\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke i Benwitz r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Dwie niedatowane skargi, \u201eQuerimonia ecclesiae parochialis\u201d i \u201eQuerimonia Parochi Conicensis\u201d, Benwitz za Goedtkem odnosi do Chojnic i opisuje na ich podstawie odchodzenie mieszczan od ko\u015bcio\u0142a (s. 260); historyk wydaj\u0105cy dokumenty w 1925 roku wi\u0105\u017ce dwie skargi \u0142\u0105czone dawniej z Chojnicami z Cz\u0142uchowem i rokiem 1617. Mog\u0105 to by\u0107 te same pisma, ale \u017caden z tekst\u00f3w tego nie stwierdza. O przywileju Zygmunta Augusta z 1555 roku Goedtke pisze jako o fakcie (s. 157), a w tek\u015bcie przytoczonym przez Benwitza czytamy, \u017ce przywileje kr\u00f3lewskie od 1555 roku zachowane w archiwum miejskim swobody nabo\u017ce\u0144stw nie dotycz\u0105 (s. 274). Harnoch k\u0142adzie przej\u0119cie fary na 1535 rok, a wed\u0142ug Goedtkego miasto jeszcze w 1543 roku obchodzi\u0142o Bo\u017ce Cia\u0142o (s. 260). Jako miejsce poch\u00f3wku Dorengowskich inwentarz zabytk\u00f3w wskazuje kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tej Anny, Benwitz kaplic\u0119 Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny (s. 290). Napis o zwrocie fary Benwitz przytacza z czarnej tablicy w innym brzmieniu: \u201eOccupatum erat Secta Lutheri Anno 1555, recuperatum a Catholicis Anno 1616, die S.Bartholomaei\u201d (s. 291). Klasztor augustian\u00f3w za\u0142o\u017cono wed\u0142ug opisu wy\u017cej oko\u0142o 1265 roku i odnowiono w 1356 roku; Benwitz za Goedtkem podaje przybycie zakonnik\u00f3w w 1356 roku i dokument fundacyjny z 1365 roku (s. 284). Opis wy\u017cej nazywa Jana Elharda, przedstawionego w 1579 roku na probostwo chojnickie, lutera\u0144skim proboszczem Cz\u0142uchowa. Artyku\u0142 o Cz\u0142uchowie, og\u0142oszony w 1724 roku w toru\u0144skim czasopi\u015bmie \u201eDas Gelahrte Preu\u00dfen\u201d i drukowany przez Surkaua jako praca Goedtkego, ko\u0144czy si\u0119 dopiskiem, kt\u00f3rego autor powo\u0142uje si\u0119 na otrzymane listy i dzi\u0119kuje za nie Goedtkemu. Wed\u0142ug tego dopisku kr\u00f3l Stefan przedstawi\u0142 wtedy arcybiskupowi gnie\u017anie\u0144skiemu Jakubowi Ucha\u0144skiemu na chojnickie probostwo, po Jakubie Techem, innego duchownego ni\u017c cz\u0142uchowski Jan Elhard, \u201eein anderer gleiches Nahmens\u201d, czyli jego imiennika (s. 6).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 5389 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 7446 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 375; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 319\u2013326; P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 4\u20136, 11 i 38\u201343; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 361\u2013376; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, diecezja Konitz, s. 494 nn; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, Warszawa 1880, has\u0142o Chojnice; J. Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9/2023; westpreussen.de, dzia\u0142 o Ko\u015bciele ewangelickim; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 63\u201364; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 360 (s. 15), nr 1382 (s. 133); H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 66\u201368, 70\u201372, 77\u201379; N. G. Benwitz, \u201eKirchengeschichte der Stadt Konitz\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 18, K\u00f6nigsberg 1837, s. 548\u2013562, i 19, K\u00f6nigsberg 1838, s. 22\u201339, 145\u2013151, 233\u2013251, 417\u2013431; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. XIV, 6, 157\u2013159, 259\u2013260, 263\u2013264, 266\u2013268, 274, 277\u2013278, 284, 290\u2013291; \u201eK\u00f6nigliche Praesentation und Erzbisch\u00f6fliche Institution einiger Pfarrern in der Stadt Conitz, benebst dem ehemaligen Zustande der evangelischen Gemeine daselbst\u201d, \u201ePreu\u00dfische Lieferung alter und neuer Urkunden, Er\u00f6rterungen und Abhandlungen zur Erl\u00e4uterung der Preu\u00dfischen Geschichte und Rechte\u201d, t. 1, Lipsk 1755, s. 492\u2013503; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469.*","built_year":1340,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 4), Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 9/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"monografia","tytul":"P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, K\u00f6nitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Gda\u0144sk 1887","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 375","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 360 (s. 15), nr 1382 (s. 133)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 157\u2013159, 259\u2013260, 263\u2013264, 267\u2013268, 274, 277\u2013278, 284, 290\u2013291","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eK\u00f6nigliche Praesentation und Erzbisch\u00f6fliche Institution einiger Pfarrern in der Stadt Conitz, benebst dem ehemaligen Zustande der evangelischen Gemeine daselbst\u201d, \u201ePreu\u00dfische Lieferung alter und neuer Urkunden, Er\u00f6rterungen und Abhandlungen zur Erl\u00e4uterung der Preu\u00dfischen Geschichte und Rechte\u201d, t. 1, Lipsk 1755, s. 492\u2013503","url":"https://archive.org/details/bub_gb_RI9YAAAAcAAJ"},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0110","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.69523,"lng":17.56343,"name_de":"Konitz","name_pl":"Chojnice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015aci\u0119cia \u015bw. Jana Chrzciciela (epizod lutera\u0144ski 1555-1616)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Chojniczki, po niemiecku Klein Konitz, le\u017c\u0105 w gminie Chojnice. Wiejski cmentarz ewangelicki opuszczono po 1945 roku. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go dla gminy Chojnice pod pozycj\u0105 29 jako dawny cmentarz ewangelicki.\n\nWie\u015b istnia\u0142a za ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich i rz\u0105dzi\u0142a si\u0119 dawnym prawem polskim, dop\u00f3ki w 1326 roku komtur \u015bwiecki Teodoryk von Lindenhain nie nada\u0142 jej przywileju na prawie che\u0142mi\u0144skim; w 1344 roku arcybiskup gnie\u017anie\u0144ski Jaros\u0142aw zamieni\u0142 t\u0119 wie\u015b z Krzy\u017cakami na Gambarz\u00f3w. Chojniczki mia\u0142y niegdy\u015b w\u0142asn\u0105 parafi\u0119, obejmuj\u0105c\u0105 Charzykowy, Funkemel, Buszmel, Jarcowo i Zbyniny. Proboszcz trzyma\u0142 cztery w\u0142\u00f3ki, a pi\u0105ta w\u0142\u00f3ka i dwa kawa\u0142ki ziemi zwane Kawie zapisane by\u0142y na utrzymanie ko\u015bcio\u0142a. Drewnian\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a, patronatu rz\u0105dowego, zburzyli Krzy\u017cacy w 1519 roku; odbudowano j\u0105 p\u00f3\u017aniej, a po Reformacji s\u0142u\u017cyli przy niej proboszczowie, z kt\u00f3rych ostatni nazywa\u0142 si\u0119 Jerzy Rimer. W 1617 roku arcybiskup Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 jako filialny do fary w Chojnicach, a w czasie drugiej wojny szwedzkiej ucierpia\u0142 on na tyle, \u017ce go nie odbudowano \u2014 \u201eobecnie tylko cmentarz wskazuje po nim miejsce\u201d, zapisa\u0142 S\u0142ownik.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Chojniczki jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 39 dom\u00f3w mieszkalnych i 337 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 248 ewangelik\u00f3w i 89 katolik\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Chojnicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1880 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 Chojniczki, zwane te\u017c Ma\u0142\u0105 Chojnic\u0105, jako wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 w powiecie chojnickim. Le\u017ca\u0142a ona niedaleko jeziora charzykowskiego (*M\u00fcskendorfer See*), trzy czwarte mili od Chojnic. Mieszka\u0142o w niej w\u00f3wczas 248 ewangelik\u00f3w i 89 katolik\u00f3w.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego notuje w Chojniczkach 3757 m\u00f3rg obszaru, 39 dom\u00f3w mieszkalnych i szko\u0142\u0119 na miejscu. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono tu 351 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 240 ewangelik\u00f3w i 111 katolik\u00f3w, a jednych i drugich przypisano do parafii w Chojnicach. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 300 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 155 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 206 os\u00f3b, polsk\u0105 94.\n\nPoch\u00f3wki si\u0119ga\u0142y tu drugiej po\u0142owy XIX wieku; dzi\u015b krajobraz cmentarza jest silnie zmieniony, samo za\u0142o\u017cenie znacznie zdewastowane, a nagrobki, w por\u00f3wnaniu ze stanem z 1999 roku, sta\u0142y si\u0119 nierozpoznawalne. Andrzej Lorbiecki, inwentaryzuj\u0105c go w 2019 roku, opisa\u0142 zamkni\u0119ty cmentarz z XIX wieku na niewielkim wzniesieniu za wsi\u0105, z wyra\u017anie wydzielon\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 polsk\u0105 i niemieck\u0105; w cz\u0119\u015bci polskiej chowa si\u0119 do dzi\u015b. Starsi mieszka\u0144cy pami\u0119tali te\u017c wcze\u015bniejszy cmentarz w \u015brodku wsi, na wzg\u00f3rzu przy dzisiejszej figurze, na rozwidleniu dr\u00f3g z Chojnic do Charzyk\u00f3w. Lorbiecki zauwa\u017ca, \u017ce od inwentaryzacji z 1999 roku nagrobki sta\u0142y si\u0119 nierozpoznawalne, a cz\u0119\u015bci grob\u00f3w nie da si\u0119 ju\u017c odnale\u017a\u0107.\n\nGminny program opieki nad zabytkami na terenie gminy Chojnice na lata 2025\u20132028 opisuje cmentarz jako niewielki teren cmentarza ewangelickiego nale\u017c\u0105cego do nieistniej\u0105cego ju\u017c ko\u015bcio\u0142a, po\u0142o\u017cony w lesie i nieogrodzony, rozlokowany wok\u00f3\u0142 okaza\u0142ego starodrzewia. Zachowane s\u0105 nieliczne nagrobki z pocz\u0105tku XX wieku oraz \u201euk\u0142ad kwater\u201d. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, czy cmentarz wskazany przez S\u0142ownik w miejscu dawnego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a jest tym samym, kt\u00f3ry gminny program opieki nad zabytkami wi\u0105\u017ce z nieistniej\u0105cym ko\u015bcio\u0142em.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 205 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 36; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Chojnice, poz. 29; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl); A. Lorbiecki, \u201eInwentaryzacja cmentarzy na terenie gminy Chojnice (cz. I)\u201d, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 35 (2019), s. 255\u2013257; Gminny Program Opieki nad Zabytkami na terenie Gminy Chojnice na lata 2025\u20132028 (uchwa\u0142a nr XIV/227/2025 z 21 listopada 2025 roku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o Chojniczki, oraz t. XV cz. 1, has\u0142o Chojniczki; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eChojniczki\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 40\u201341; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o Chojniczki, oraz t. XV cz. 1, has\u0142o Chojniczki","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami na terenie Gminy Chojnice na lata 2025\u20132028, uchwa\u0142a nr XIV/227/2025 Rady Gminy w Chojnicach z dnia 21 listopada 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 4525, s. 226, 275","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=4525"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0086","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.744955,"lng":17.546929,"name_de":"Klein Konitz","name_pl":"Chojniczki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Chotkowo, po niemiecku Kathkow, by\u0142o wsi\u0105 z dwoma maj\u0105tkami \u2014 w niemieckich wykazach zapisywan\u0105 jako *Dorf mit 2 G\u00fctern* \u2014 w powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Dawny cmentarz le\u017ca\u0142 na ma\u0142ym wzniesieniu tu\u017c nad zboczem doliny, przy po\u0142udniowo-wschodnim rozwidleniu dr\u00f3g; po\u015brodku sta\u0142a kaplica, po kt\u00f3rej nie ma \u015bladu. Przed 1938 rokiem cmentarz zr\u00f3wnano z ziemi\u0105, a na jego miejscu stan\u0119\u0142a \u017celazna dzwonnica z dwoma dzwonami wiejskimi z 1909 i 1928 roku. Tomasz Rembalski pisa\u0142 w 2005 roku, \u017ce z po\u015bwi\u0119conego miejsca pozosta\u0142 tylko poro\u015bni\u0119ty starymi drzewami pag\u00f3rek, a dzwonnica sta\u0142a tam pono\u0107 jeszcze do lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. Rembalski podaje na podstawie wizytacji z Archiwum Diecezjalnego w Pelplinie (sygnatury G 24 i G 69), \u017ce chowano tu ewangelik\u00f3w, cho\u0107 kaplica nale\u017ca\u0142a do katolik\u00f3w. Z tych samych wizytacji wynika, \u017ce proboszcz z Ugoszczy pobiera\u0142 od ewangelik\u00f3w zbo\u017ce za kazania. Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza nie ustalono.\n\nPolska nazwa jest tu starsza od niemieckiej. Zapisano j\u0105 11 listopada 1375 roku, w akcie wystawionym w S\u0142upsku przez Kazimierza, ksi\u0119cia szczeci\u0144skiego, dobrzy\u0144skiego, pomorskiego i kaszubskiego, a zarazem ksi\u0119cia Rugii. Ksi\u0105\u017c\u0119 zatwierdzi\u0142 wtedy sprzeda\u017c maj\u0105tku *Chotkowo*, \u201ele\u017c\u0105cego w dystrykcie tuchomskim\u201d, przez Gregora Lysa podkomorzemu Broniszowi, dziedzicowi Ko\u0142czyg\u0142\u00f3w, za czterdzie\u015bci grzywien. Granice wyliczono starannie \u2014 od jeziora Trebisze, przez jezioro Submodize i rzek\u0119 Such\u0105, po drzewo zwane *szad\u0105 jab\u0142oni\u0105*, mogi\u0142y, D\u0119bow\u0105 Strug\u0119 i rzek\u0119 Trebi\u015bnic\u0119. Gdy w 1385 roku zakon krzy\u017cacki wzi\u0105\u0142 w zastaw ziemi\u0119 tuchomsk\u0105, Chotkowo \u2014 wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1938 roku \u2014 z zastawu wy\u0142\u0105czono, bo le\u017ca\u0142o w obszarze kupionym wcze\u015bniej od jednego z Puttkamer\u00f3w. Krzy\u017cacki wykaz z 1438 roku wymienia Chotkowo \u2014 zapisane \u201eKaotkow\u201d \u2014 w\u015br\u00f3d wsi czynszowych okr\u0119gu bytowskiego.\n\nWed\u0142ug Siebkego sta\u0142a tu przed Reformacj\u0105 publiczna kaplica wiejska. Cramer wylicza t\u0119 kaplic\u0119 w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144 ziemi bytowskiej z czas\u00f3w krzy\u017cackich, z kr\u00f3tk\u0105 adnotacj\u0105, \u017ce rozpad\u0142a si\u0119 doszcz\u0119tnie. W 1637 roku kaplic\u0119 odebrano ewangelikom. W XVII wieku by\u0142a fili\u0105 Borzytuchomia, w XVIII obs\u0142ugiwano j\u0105 z Ugoszczy; p\u00f3\u017aniejsza literatura nadaje jej wezwanie \u015bwi\u0119tej Anny. Opis z 1686 roku przedstawia j\u0105 jako budowl\u0119 z bali, szalowan\u0105 i kryt\u0105 gontem, z wie\u017c\u0105 dzwonn\u0105, malowanym drewnianym sklepieniem kolebkowym i dwoma dzwonami, ale bez wyposa\u017cenia poza o\u0142tarzem i chrzcielnic\u0105. Projekt nowej kaplicy, sporz\u0105dzony w 1763 roku przez budowniczego krajowego Braemera, nie doczeka\u0142 si\u0119 realizacji. Nieu\u017cywan\u0105 od 1799 roku kaplic\u0119 rozebrano oko\u0142o 1860 roku.\n\nZiemia bytowska po Reformacji sta\u0142a si\u0119 w przewadze lutera\u0144ska \u2014 to region ewangelickich Kaszub\u00f3w \u2014 ale sie\u0107 parafii budowano tu p\u00f3\u017ano: pi\u0119\u0107 ewangelickich okr\u0119g\u00f3w parafialnych ziemi, w tym borzytuchomski, powsta\u0142o pod panowaniem Hohenzollern\u00f3w, a tylko sz\u00f3sty, w Pomysku Wielkim, istnia\u0142 w czasach krzy\u017cackich. Do parafii w Borzytuchomiu, po niemiecku Borntuchen, Chotkowo nale\u017ca\u0142o d\u0142ugo. Opis starostwa bytowskiego z oko\u0142o 1637 roku notuje w Borzytuchomiu \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 z jednym gospodarzem pleba\u0144skim\u201d, przy czym drugi taki gospodarz siedzia\u0142 w Chotkowie. Opis ziemi bytowskiej sporz\u0105dzony po obj\u0119ciu jej przez Brandenburgi\u0119 18 czerwca 1658 roku przypisuje Chotkowo do Borzytuchomia wraz z trzema innymi wsiami urz\u0119dowymi.\n\nWizytacja z lat 1686\u20131687 zapisa\u0142a, \u017ce mieszka\u0144cy s\u0105 \u201ewszyscy luteranami\u201d \u2014 w 1686 roku nie by\u0142o we wsi ani jednego katolika. W zapisie z oko\u0142o 1720 roku podano, \u017ce kazania g\u0142oszono co trzeci\u0105 niedziel\u0119 w przestronnym gospodarstwie ch\u0142opskim. W 1780 roku mieszka\u0142o tu stu jeden ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w. W 1784 roku Chotkowo le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na zach\u00f3d od Bytowa, nad jeziorem przy m\u0142ynie, przy trakcie do Polanowa. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, 12 gospodarzy, zagrodnik, kt\u00f3ry by\u0142 zarazem kowalem, nauczyciel i karczmarz; by\u0142a te\u017c chata so\u0142tysa \u2014 razem 18 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 katolicki: filia ko\u015bcio\u0142a w Borzytuchomiu, obs\u0142ugiwana przez proboszcza mieszkaj\u0105cego w Ugoszczy i jego wikariusza. Inwentarz archiwum parafii w Borzytuchomiu wymienia osobn\u0105 pozycj\u0119 \u201edom modlitwy w Kathkow\u201d, z aktami z lat 1842\u20131892.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 we wsi 463 ewangelik\u00f3w, dw\u00f3ch katolik\u00f3w i jednego \u017byda; jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 podaje Borzytuchom, jako katolick\u0105 \u2014 Ugoszcz, po niemiecku Bernsdorf. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w samym Chotkowie. Oko\u0142o 1905 roku mieszka\u0142o tu, wed\u0142ug wykazu Meyersa, 440 os\u00f3b. Inwentarz z 1938 roku notuje dla 1936 roku 390 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 35 katolik\u00f3w, nale\u017c\u0105cych wtedy do parafii w Niezabyszewie; ewangelicy nadal nale\u017celi do Borzytuchomia.\n\nCramer odnotowa\u0142 dawn\u0105 danin\u0119. Wed\u0142ug niego stare wsie urz\u0119du bytowskiego \u2014 Chotkowo w\u015br\u00f3d nich \u2014 p\u0142aci\u0142y jeszcze w jego czasach danin\u0119 zwan\u0105 pieni\u0105dzem biskupim, \u0142\u0105cznie 5 talar\u00f3w 22 srebrne grosze i 6 fenig\u00f3w rocznie; po sekularyzacji biskupstwa kamie\u0144skiego wp\u0142ywa\u0142a ona do kasy pa\u0144stwowej, a duchowie\u0144stwo, ani ewangelickie, ani katolickie, nie mia\u0142o z niej nic.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b \u2014 uciek\u0142a lub zosta\u0142a wysiedlona.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Andrzej Tomczak uwa\u017ca\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Chotkowie, znany z XVII wieku, w XVI wieku raczej nie istnia\u0142; wie\u015b nale\u017ca\u0142a wtedy do parafii w Borzytuchomiu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 78; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 219\u2013220; E. Bahr, \u201eDas Amt B\u00fctow und seine Ortschaften um das Jahr 1637\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d NF 53/1967, s. 48\u201361; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); T. Rembalski, \u201eZaginiona kaplica w Chotkowie w \u015bwietle wizytacji biskupich z lat 1686\u20131780\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 7 (2005), s. 139\u2013151; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1055\u20131056.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938","url":""},{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"E. Bahr, \u201eDas Amt B\u00fctow und seine Ortschaften um das Jahr 1637\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d NF 53/1967, s. 48\u201361","url":""},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"T. Rembalski, \u201eZaginiona kaplica w Chotkowie w \u015bwietle wizytacji biskupich z lat 1686\u20131780\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 7 (2005), s. 139\u2013151","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1055\u20131056","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0442","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16294,"lng":17.3475,"name_de":"Kathkow","name_pl":"Chotkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Chrzanowie le\u017cy na niewielkim wzniesieniu przy skrzy\u017cowaniu dr\u00f3g z Chrzanowa do \u017burawi\u0144ca i Wysokiego. Z opisu Marka Drzewieckiego wynika, \u017ce teren otacza kamienny mur.\n\nW 1784 roku Chrzanowo le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka. W pobli\u017cu by\u0142o wielkie bagno z jeziorem Schwarzesee.\n\nGroby zwr\u00f3cone s\u0105 w jednym kierunku, a w cz\u0119\u015bci przy drodze u\u0142o\u017cone owalnie. Pod sporym starodrzewem, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rego wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 okaza\u0142a tuja, kryje si\u0119 oko\u0142o dwunastu du\u017cych grob\u00f3w i pi\u0119tnastu pojedynczych. S\u0105 tu te\u017c nieliczne podstawy krzy\u017cy, w tym jedna dzieci\u0119ca, oraz mogi\u0142y obwiedzione polnymi kamieniami. Najstarszy odnaleziony nagrobek pochodzi z 1867 roku \u2014 to piaskowcowa p\u0142yta dziecka, Augusta Schultza.\n\nMetalowe elementy z cmentarza znikn\u0119\u0142y, a wraz z nimi wi\u0119kszo\u015b\u0107 napis\u00f3w; ocala\u0142e epitafia trudno dzi\u015b odszuka\u0107. Jedno m\u00f3wi o pochowanych tu Augu\u015bcie, zmar\u0142ym w 1918 roku, i Caroline z domu Schr\u00f6der, zmar\u0142ej w 1927. Zachowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce resztki drewnianego krzy\u017ca, konserwowanego niegdy\u015b smo\u0142\u0105, z metalow\u0105 owaln\u0105 tabliczk\u0105 imienn\u0105 zmar\u0142ego. Najp\u00f3\u017aniejszy z odczytanych nagrobk\u00f3w, z 1943 roku, ma napis cyrylic\u0105 i upami\u0119tnia Ukraink\u0119.\n\nChrzanowo, po niemiecku Krahnsfelde, le\u017cy w gminie \u0141\u0119czyce. Powsta\u0142o jako jedna z trzech kolonii za\u0142o\u017conych za Fryderyka II, z inicjatywy ksi\u0119cia Maurycego z Anhaltu-Dessau, w rozleg\u0142ym lesie \u015bwietli\u0144skim; dwie pozosta\u0142e to Bismark i Wysokie. Franz Schultz datuje osadnictwo na 1753 rok, w ka\u017cdym razie przed 1756; w ha\u015ble o samej wsi pisze o 1740 roku jako czasie osiedlenia si\u0119 porucznika von Krahna, od kt\u00f3rego wzi\u0119\u0142a si\u0119 nazwa. Erbverschreibung \u2014 dziedziczny przywilej na wykarczowane cztery w\u0142\u00f3ki i pi\u0119tna\u015bcie m\u00f3rg \u2014 porucznik otrzyma\u0142 w 1766 roku. W 1784 roku Chrzanowo sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z jego dzia\u0142u oraz kolonii siedmiu rodzin; jego w\u0142asne gospodarstwo, zwane Krahnshof, w\u0142\u0105czono do gminy Krahnsfelde w 1876 roku.\n\nW spisie z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 127 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 70 m\u0119\u017cczyzn i 57 kobiet \u2014 samych ewangelik\u00f3w. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 i urz\u0105d stanu cywilnego wskazuje w Brze\u017anie L\u0119borskim (Bresin), katolick\u0105 \u2014 w L\u0119borku, a obw\u00f3d urz\u0119dowy nosi\u0142 nazw\u0119 Schweslin, czyli \u015awietlino. Oko\u0142o 1912 roku Schultz podaje dla gminy 156 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W opisie Marka Drzewieckiego cmentarz ma wymiary oko\u0142o 20 na 40 metr\u00f3w, a ewidencja notuje przy nim powierzchni\u0119 0,27 hektara.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat l\u0119borski, pozycja 25 wykazu gmin wiejskich; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina \u0141\u0119czyce","url":"http://web.archive.org/web/20160803191023/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-leczyce/44-chrzanowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0181","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_chrzanowo/chrzanowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.64947,"lng":17.89815,"name_de":"Krahnsfelde","name_pl":"Chrzanowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Chrz\u0105st\u00f3wko to niewielka osada w gminie Cz\u0142uch\u00f3w, po\u0142o\u017cona na wsch\u00f3d od Chrz\u0105stowa. Cmentarz ewangelicki figuruje w wojew\u00f3dzkim wykazie zabytk\u00f3w gminy pod pozycj\u0105 35, bez numeru rejestru i bez datowania.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku nie zna Chrz\u0105st\u00f3wka; najbli\u017csz\u0105 jednostk\u0105 spisow\u0105 jest s\u0105siednie Chrz\u0105stowo, po niemiecku Christfelde (powiat cz\u0142uchowski, strona 158, pozycja 14): 638 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 225 ewangelik\u00f3w, 402 katolik\u00f3w i 11 \u017byd\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi st\u0105d do parafii w Cz\u0142uchowie. Katolicka parafia cz\u0142uchowska prowadzi\u0142a w Chrz\u0105stowie szko\u0142\u0119, a S\u0142ownik geograficzny odnotowuje, \u017ce urz\u0105dzono tam wikariat miejscowy z osobnym duchownym. Wed\u0142ug Harnocha ewangelick\u0105 gmin\u0119 w Cz\u0142uchowie odnowiono w 1826 roku: 1 lipca pastorem zosta\u0142 Gustav Wiede, a w 1827 roku na ruinach zamku, przy ocala\u0142ej wie\u017cy, zbudowano nowy ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, w pe\u0142ni zachowany drzewostan\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy w pobli\u017cu dziedzi\u0144ca dawnego pa\u0144stwowego gospodarstwa rolnego, 10 metr\u00f3w od drogi dojazdowej, na wzniesieniu w kszta\u0142cie kopca otoczonym wie\u0144cem o\u015bmiu starych lip w dobrym stanie zdrowotnym. Kolisty uk\u0142ad przestrzenny pozostawa\u0142 czytelny, natomiast uk\u0142ad mogi\u0142 by\u0142 zatarty.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. S\u0142ownik geograficzny pisze, \u017ce pierwszy pastor przyby\u0142 do Cz\u0142uchowa dopiero w 1826 roku, kiedy budowano nowy ko\u015bci\u00f3\u0142; Harnoch wymienia duchownych ewangelickich w Cz\u0142uchowie w latach oko\u0142o 1560\u20131609.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (wykaz cmentarzy, gmina Cz\u0142uch\u00f3w, pozycja 35); Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, s. 158\u2013159, pozycja 14; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Cz\u0142uchowo; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 504; karta cmentarza w Chrz\u0105st\u00f3wku, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o Cz\u0142uch\u00f3w","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 504","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0490","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.62193,"lng":17.25183,"name_de":"","name_pl":"Chrz\u0105st\u00f3wko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Chrz\u0105stowo, po niemiecku Christfelde, le\u017cy w gminie Cz\u0142uch\u00f3w. W drugiej po\u0142owie XVI wieku by\u0142a to wie\u015b kr\u00f3lewska starostwa cz\u0142uchowskiego w wojew\u00f3dztwie pomorskim Prus Kr\u00f3lewskich; po 1772 roku znalaz\u0142a si\u0119 w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze.\n\nWojew\u00f3dzki wykaz cmentarzy ma dla Chrz\u0105stowa trzy pozycje: cmentarz parafialny, ewangelicki i przyko\u015bcielny. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia go s\u0142owami: \u201enagrobki zniszczone drzewostan zachowany\u201d. Cmentarz o powierzchni czterech ar\u00f3w le\u017ca\u0142 przy drodze le\u015bnej, oko\u0142o pi\u0119ciuset metr\u00f3w na zach\u00f3d od osady Nowa Strzeczona, w\u015br\u00f3d m\u0142odnika sosnowego, i nie mia\u0142 wtedy ani muru, ani bramy. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim jedena\u015bcie mogi\u0142 i jeden wolno stoj\u0105cy nagrobek \u2014 cippus z 1899 roku, postawiony Heinrichowi Bethkenhagenowi.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Chrz\u0105stowie 638 mieszka\u0144c\u00f3w: 402 katolik\u00f3w, 225 ewangelik\u00f3w i jedena\u015bcioro \u017byd\u00f3w (strona 158, pozycja 14); i jedni, i drudzy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie. W spisie z 1905 roku by\u0142o tu 604 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich 188 ewangelik\u00f3w. W inwentarzu zabytk\u00f3w Prus Zachodnich z 1887 roku podano dla ca\u0142ego powiatu cz\u0142uchowskiego 66 972 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 37 019 przyznawa\u0142o si\u0119 do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, a 28 253 do katolickiego.\n\nAgathon Harnoch wymienia Chrz\u0105stowo w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii ewangelickiej w Cz\u0142uchowie, licz\u0105cej 5357 dusz, a zarazem w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich jej okr\u0119gu, kt\u00f3ry obejmowa\u0142 5282 katolik\u00f3w. Max B\u00e4r notuje dla Chrz\u0105stowa katolickie ksi\u0119gi metrykalne dekanatu cz\u0142uchowskiego prowadzone od 1873 roku, z zapisami do 1875 roku po niemiecku, do 1884 po \u0142acinie, a od 1884 znowu po niemiecku. W tutejszym ko\u015bciele katolickim inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku odnotowa\u0142 gotycki kielich.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Christfelde* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 81 dom\u00f3w mieszkalnych i 657 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 290 ewangelik\u00f3w i 367 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Barkowo (Barkenfelde) i podaje tu 181 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, strona 158; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1905 roku; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890, s. 505; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 387 i 398; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku), gmina Cz\u0142uch\u00f3w; karta cmentarza w Chrz\u0105stowie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 128\u2013129; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Heinrichswalde 2. (pow. cz\u0142uchowski)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0489","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.62539,"lng":17.231293,"name_de":"Christfelde","name_pl":"Chrz\u0105stowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Chylowa Huta, po niemiecku Chilsh\u00fctte \u2014 form\u0119 Kielsh\u00fctte nada\u0142 okupant w 1942 roku \u2014 le\u017ca\u0142a w powiecie kartuskim, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie, i podlega\u0142a obwodowi urz\u0119dowemu w Szymbarku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi; cmentarz ewangelicki uj\u0119to w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w na dzia\u0142ce numer 181 w obr\u0119bie Kaplica. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim fragmenty nagrobk\u00f3w i \u017celiwne krzy\u017ce, u wej\u015bcia ro\u015bnie oko\u0142o 300-letnia lipa, a mi\u0119dzy grobami barwinek i bluszcz. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka opu\u015bci\u0142a wie\u015b, a cmentarz porzucono; dzi\u015b jest zaro\u015bni\u0119ty, cho\u0107 wci\u0105\u017c cz\u0119\u015bciowo czytelny.\n\nPo wojnie ko\u0144cz\u0105cej si\u0119 w 1466 roku okolica le\u017ca\u0142a spustoszona i zaros\u0142a lasem; na prze\u0142omie XVI i XVII wieku sprowadzono w te strony z Pomorza rodziny lutera\u0144skie \u2014 przywilej wystawiony w pa\u017adzierniku 1605 roku obj\u0105\u0142 dwadzie\u015bcia dwie z nich. Demetrius von Weiher, starosta ko\u015bcierski, osadzi\u0142 Pomorzanami tak\u017ce sam Szymbark i pozwoli\u0142 im na ko\u015bci\u00f3\u0142. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1610 roku; 24 czerwca 1785 roku uko\u0144czono nowy, szachulcowy. W 1834 roku, 19 grudnia, po\u015bwi\u0119cono w Szymbarku ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany.\n\nW wykazie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich z 1908 roku chrzty, \u015bluby i pogrzeby w Szymbarku si\u0119gaj\u0105 1773 roku, a rok 1693 dotyczy wy\u0142\u0105cznie dawnej filii w Nowym Barkoczynie.\n\nW 1772 roku pustkowie Chilsh\u00fctte z trzema w\u0142\u00f3kami sta\u0142o puste: dwaj gospodarze zubo\u017celi i odeszli dwa lata wcze\u015bniej. Jesieni\u0105 starostwo zasia\u0142o tu 30 szefli \u017cyta; dot\u0105d p\u0142acono 180 floren\u00f3w dzier\u017cawy.\n\nChylowa Huta figuruje w wykazie miejscowo\u015bci parafii w Szymbarku z 1820 roku. Wed\u0142ug Heidna ewangelik\u00f3w z Chylowej Huty i Kaplicy przydzielono dekretami z 1822 i 1876 roku do parafii w Szymbarku.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Chilsh\u00fctte* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z siedmioma budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 61, wszystkich wyznania ewangelickiego. W 1869 roku dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Pollentschin. W wykazie gmin z 1885 roku, pod nazw\u0105 \u201eGhielsh\u00fctte\u201d, figuruje 130 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 121 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w; katolik\u00f3w przypisano do parafii w Gor\u0119czynie. U schy\u0142ku XIX wieku parafia szymbarska liczy\u0142a oko\u0142o 4725 dusz i mia\u0142a osiemna\u015bcie cmentarzy. W 1905 roku mieszka\u0142y tu 152 osoby. Wed\u0142ug Heidna w 1906 roku w Kaplicy otwarto szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, przeniesion\u0105 p\u00f3\u017aniej do Chylowej Huty.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Kapellenh\u00fctte w parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje \u0142\u0105cznie 310 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 48\u201349, poz. 13; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424\u2013425, parafia Sch\u00f6nberg; M. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, 1908, poz. Sch\u00f6nberg; wykaz miejscowo\u015bci parafii ewangelickiej Sch\u00f6nberg z 1820 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Somonino, poz. 10 (cmentarz dawny ewangelicki, dzia\u0142ka 181, obr\u0119b Kaplica); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 204\u2013205; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 100, pozycja 51; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 156; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Somonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 expresskaszubski.pl","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"M. Kubicki (wst\u0119p i oprac.), \u201eGermanizacja nazw miejscowo\u015bci w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie 1939\u20131945. Wyb\u00f3r \u017ar\u00f3de\u0142\u201d, Instytut Pami\u0119ci Narodowej, Gda\u0144sk\u2013Warszawa 2022 (Dziennik Rozporz\u0105dze\u0144 Namiestnika Rzeszy nr 58 z 1 IX 1942 i nr 11 z 6 III 1943)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 100, pozycja 51","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 156","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 204","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0314","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20215,"lng":18.165551,"name_de":"Chilsh\u00fctte (nazwa nadana przez okupanta 1942\u20131945: Kielsh\u00fctte)","name_pl":"Chylowa Huta \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ciecholewy, po niemiecku Zechlau, le\u017c\u0105 nad Brd\u0105, niedaleko miejsca, w kt\u00f3rym rzeka przechodzi przez Jezioro Charzykowskie. Dzi\u015b nale\u017c\u0105 do gminy Konarzyny w powiecie chojnickim, ale do 1920 roku by\u0142y rycerskimi dobrami w powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 o obszarze 4990 m\u00f3rg, z o\u015bmioma domami mieszkalnymi i w\u0142asn\u0105 stacj\u0105 pocztow\u0105; katolicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Konarzynach. Wie\u015b by\u0142a jedn\u0105 z osad drobnej szlachty \u2014 obok Borzyszk\u00f3w, Brze\u017ana Szlacheckiego, Gli\u015bna, \u0141\u0105kiego, Lipnicy, Kiedrowic, Ostrowitego, Pr\u0105dzony, Konarzyn, Konarzynek i \u017bychc \u2014 na kt\u00f3re starosta nie mia\u0142 bezpo\u015bredniego wp\u0142ywu. Benedykt Reszka zauwa\u017ca, \u017ce z tego powodu luteranizm wyrz\u0105dzi\u0142 tu katolicyzmowi mniej szkody ni\u017c gdzie indziej na obszarze p\u00f3\u017aniejszej diecezji che\u0142mi\u0144skiej.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Ciecholewy nale\u017ca\u0142y do Andrzeja Teodora Grabowskiego, od 1722 roku do jego syna Andrzeja Teodora, potem do brata tego\u017c, Jana, i do syn\u00f3w Jana \u2014 Adama, Andrzeja i Ignacego. W 1772 roku dobra nale\u017ca\u0142y do Adama Goetzendorf-Grabowskiego, a od 1778 roku do Heinricha Benjamina Ksepki. Maj\u0105tek rycerski Zechlau, z folwarkiem Zossnow i karczm\u0105 Babilon (1284 hektary), nale\u017ca\u0142 przed 1920 rokiem do powiatu cz\u0142uchowskiego. W 1891 roku by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 spadkobierc\u00f3w Seglera, w latach 1903\u20131909 Roberta Schradera, a w 1912 roku wdowy po Schraderze. Ksi\u0119ga adresowa z 1928 roku podaje jako w\u0142a\u015bciciela Paula Schulza (965 hektar\u00f3w), a w wykazie przymusowego wykupu z tego samego roku maj\u0105tek, z kt\u00f3rego wyznaczono 250 hektar\u00f3w, figuruje jako w\u0142asno\u015b\u0107 Augusta Ulrycha.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Zechlau* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu osiem dom\u00f3w mieszkalnych i 110 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 32 ewangelik\u00f3w i 78 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Sampohl*; katolicy \u2014 do parafii *Gro\u00df Konarzin*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Gro\u00df Konarzin*. *S\u0142ownik geograficzny* naliczy\u0142 tu 78 katolik\u00f3w i 32 ewangelik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w tutejszym obszarze dworskim 189 mieszka\u0144c\u00f3w: 116 katolik\u00f3w i 73 ewangelik\u00f3w. Ci ostatni nale\u017celi do parafii w S\u0105polnie (Sampohl). W pierwszym powszechnym spisie ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku wykazano na 194 mieszka\u0144c\u00f3w w trzynastu domach 171 os\u00f3b wyznania rzymskokatolickiego i 23 ewangelickiego. Narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 153 osoby, niemieck\u0105 41.\n\nCmentarz jest nieczynny i po 1945 roku nie przej\u0119\u0142o go \u017cadne inne wyznanie. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia ten cmentarz dla gminy Konarzyny pod pozycj\u0105 1 jako cmentarz ewangelicki, bez numeru rejestru. Gminny program opieki nad zabytkami dla Gminy Konarzyny na lata 2023\u20132026 wymienia go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki datowany na pocz\u0105tek XIX wieku. Karta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te lub zniszczone, drzewostan w pe\u0142nym rozwoju\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 przy drodze polnej, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w od szosy z Chojnic, a zachowa\u0142y si\u0119 wtedy dwa nagrobki z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku i jedena\u015bcie mogi\u0142; najstarsz\u0105 z zachowanych p\u0142yt nagrobnych by\u0142a ta z 1855 roku. Ogrodzenia nie by\u0142o; r\u00f3s\u0142 tam okaza\u0142y starodrzew \u2014 dwadzie\u015bcia jeden lip, kasztanowce, buk, wi\u0105zy i \u015bwierki, a w runie barwinek.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii S\u0105polno (Sampohl) i podaje tu 20 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o \u201eCiecholewy\u201d (1.); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat Schlochau, s. 164\u2013165, poz. 142; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Konarzyny, poz. 1; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami dla Gminy Konarzyny na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XXXV/293/2023 z 1 czerwca 2023 roku); karta cmentarza w Ciecholewach, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1262 (s. 109\u2013110); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 206; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 264; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 174; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1928 nr 15 poz. 114, pozycja 21; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1143; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 146\u2013147; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"M. Kubicki (wst\u0119p i oprac.), \u201eGermanizacja nazw miejscowo\u015bci w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie 1939\u20131945. Wyb\u00f3r \u017ar\u00f3de\u0142\u201d, Instytut Pami\u0119ci Narodowej, Gda\u0144sk\u2013Warszawa 2022 (Dziennik Rozporz\u0105dze\u0144 Namiestnika Rzeszy nr 58 z 1 IX 1942 i nr 11 z 6 III 1943)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1262 (s. 109\u2013110)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 206","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 264","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 174","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1928 nr 15 poz. 114, pozycja 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1143","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami dla Gminy Konarzyny na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XXXV/293/2023 Rady Gminy w Konarzynach z dnia 1 czerwca 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 3084, s. 30, 41, 45","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=3084"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0602","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.808661,"lng":17.408139,"name_de":"Zechlau","name_pl":"Ciecholewy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z Ciecholubia (po niemiecku Techlipp) stoi dzi\u015b w Warcinie, na terenie Technikum Le\u015bnego. By\u0142a to \u015bwi\u0105tynia drewniana i szachulcowa, wzniesiona po raz pierwszy w 1565 roku; wie\u017c\u0119 i zakrysti\u0119 dosta\u0142a w 1911 roku, a wed\u0142ug Jana Wilda w nawie przed o\u0142tarzem mia\u0142a murowan\u0105 krypt\u0119. Kohte datowa\u0142 obecn\u0105 budowl\u0119 w konstrukcji szkieletowej na czas tu\u017c przed 1670 rokiem. O\u0142tarz nosi herby rod\u00f3w Zitzewitz i Natzmer, a kielich by\u0142 darem Lorenza von Zitzewitza i jego \u017cony Margarete Sophie z domu von Natzmer z 1670 roku.\n\nWykaz rejestru zabytk\u00f3w notuje obiekt jako \u201ezb\u00f3r ewangelicko-augsburski\u201d, szachulcowy, i datuje go na koniec XVII wieku z przekszta\u0142ceniami na pocz\u0105tku XX wieku (numer A-343 z 18 marca 1965 roku); opis ten pochodzi sprzed przeniesienia budowli do Warcina.\n\nCiecholub le\u017cy dzi\u015b w gminie K\u0119pice, w powiecie s\u0142upskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b znana jest z dokument\u00f3w od XV wieku; od dawna nale\u017ca\u0142a do rodu von Zitzewitz i w r\u0119kach tej rodziny pozosta\u0142a do ko\u0144ca: w 1907 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Franz von Zitzewitz, po nim jego c\u00f3rka Hanneliese, hrabina von Brocke.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Ciecholubiu, po niemiecku Techlipp, nazywany te\u017c kaplic\u0105, zbudowa\u0142 w 1565 roku za zgod\u0105 ksi\u0119cia Matthias von Zitzewitz; \u015bwi\u0105tynia nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142awie\u0144skiego jako filia Osowa (Wussow). Ciecholub stanowi\u0142 filia\u0142 parafii w Osowie (Kirchspiel Wussow). Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na wysokim wzniesieniu w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, a w\u0142asn\u0105 lo\u017c\u0119 mia\u0142 w nim kanclerz Rzeszy Otto von Bismarck, pan s\u0105siedniego Warcina.\n\nSpis z 1895 roku opisuje sam Ciecholub jako obszar dworski, w kt\u00f3rym mieszka\u0142o 181 ewangelik\u00f3w i ani jeden katolik; okr\u0119giem urz\u0119dowym i urz\u0119dem stanu cywilnego by\u0142y dla niego Biesowice. W 1925 roku gmina liczy\u0142a 253 mieszka\u0144c\u00f3w; dla 1939 roku zestawienie Michaela Rademachera podaje 187. W 1879 roku maj\u0105tek Techlipp, licz\u0105cy 1152,70 hektara, z m\u0142ynem, nale\u017ca\u0142 do von Zitzewitza. W 1905 roku w\u0142a\u015bcicielem Ciecholubia by\u0142 Eugen von Zitzewitz, a w latach 1911\u20131928 maj\u0105tek, licz\u0105cy 1188 hektar\u00f3w, nale\u017ca\u0142 do Franza von Zitzewitza z Pustowa i by\u0142 prowadzony przez zarz\u0105dc\u0119.\n\nWed\u0142ug Kohtego Ciecholub, dawniej filia parafii w Osowie (Wussow), od 1913 roku by\u0142 po\u0142\u0105czony z utworzon\u0105 w\u00f3wczas parafi\u0105 w Biesowicach (Be\u00dfwitz). Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w Be\u00dfwitz, oddalon\u0105 od Be\u00dfwitz o 4 kilometry, a dla ca\u0142ej parafii podaje 1191 dusz. Stanowisko pastora by\u0142o wtedy nieobsadzone. Patronat sprawowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku Ernst von Zitzewitz z Be\u00dfwitz. O\u0142tarz i ambon\u0119 po\u0142\u0105czono niegdy\u015b w ambon\u0119 o\u0142tarzow\u0105; podczas przebudowy w 1911 roku przywr\u00f3cono ich pierwotny uk\u0142ad. O\u0142tarz wspiera si\u0119 na czterech kolumnach owini\u0119tych li\u015b\u0107mi winoro\u015bli; w polu \u015brodkowym przedstawiono ukrzy\u017cowanego Chrystusa mi\u0119dzy dwoma \u0142otrami, mi\u0119dzy kolumnami postacie op\u0142akuj\u0105ce, a w g\u00f3rnej kondygnacji Zmartwychwstanie. Chrzcielnica by\u0142a sze\u015bcioboczna, z malowanymi na p\u0142ycinach alegorycznymi krajobrazami. Z empor z po\u0142owy XVII wieku przy przebudowie pozostawiono zachodni\u0105, przed\u0142u\u017caj\u0105c j\u0105 na ca\u0142\u0105 szeroko\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a, a balustrad\u0119 usuni\u0119tej empory po\u0142udniowej u\u017cyto jako boazerii po obu stronach o\u0142tarza; p\u0142yciny pomalowano postaciami Chrystusa i aposto\u0142\u00f3w oraz alegoriami cn\u00f3t, sztuk i \u017cywio\u0142\u00f3w.\n\nPo 1945 roku odprawiano tu dalej nabo\u017ce\u0144stwa po niemiecku. Wed\u0142ug Jana Wilda do 1957 roku prowadzi\u0142 je Max Totzke z Osowa, cz\u0142owiek \u015bwiecki, potem doje\u017cd\u017cali duchowni ze S\u0142upska; w 1971 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 Konsystorza Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego. Wild podaje te\u017c, \u017ce w po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych Ciecholub by\u0142 fili\u0105 parafii ewangelickiej w Osowie, a liczba wiernych przychodz\u0105cych na nabo\u017ce\u0144stwa do tutejszego ko\u015bcio\u0142a do po\u0142owy lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych wynosi\u0142a oko\u0142o 80 os\u00f3b (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 5 (246)/2023, s. 13). Nieu\u017cywany od 1976 roku, obiekt niszcza\u0142, a\u017c w 2006 roku rozebrano go i przeniesiono do Warcina; odbudowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 otwarto tam 17 sierpnia 2012 roku. Dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 zabytk\u00f3w ruchomych przeniesiono w latach 1971\u20131976 do Muzeum Pomorza \u015arodkowego w S\u0142upsku \u2014 mi\u0119dzy innymi empor\u0119 muzyczn\u0105 z trzeciej \u0107wierci XVII wieku, przerobion\u0105 w XVIII wieku i w 1911 roku, elementy o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego z trzeciej \u0107wierci XVII wieku, malowid\u0142a z empory bocznej z prze\u0142omu XVII i XVIII wieku, chrzcielnic\u0119 z XVIII wieku, cynowy lichtarz z po\u0142owy XVII wieku i mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol z ko\u0144ca XVIII wieku. Dwa z tych obiekt\u00f3w pochodzi\u0142y z ko\u015bcio\u0142a w Przytocku: siedemnastowieczna p\u0142askorze\u017aba \u201eOstatnia Wieczerza\u201d i mosi\u0119\u017cny \u015bwiecznik wisz\u0105cy z tego samego stulecia. Gdy w 1971 roku wystr\u00f3j ko\u015bcio\u0142a wpisano do rejestru zabytk\u00f3w, jego w\u0142a\u015bcicielem by\u0142o Duszpasterstwo Zbor\u00f3w Niepolskich w S\u0142upsku.\n\nWarcino kupili Bismarckowie w 1867 roku i to oni nadali kszta\u0142t tutejszemu za\u0142o\u017ceniu pa\u0142acowo-parkowemu. W parku, na Wzg\u00f3rzu Bismarcka \u2014 dawnym Richtbergu \u2014 po rodowym cmentarzu z kaplic\u0105 wzniesion\u0105 oko\u0142o 1905 roku zosta\u0142y fragmenty mur\u00f3w i trzy p\u0142yty nagrobne, z kt\u00f3rych urz\u0105dzono lapidarium.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 co do wieku budowli. Kohte datuje j\u0105 na czas tu\u017c przed 1670 rokiem, a rejestr zabytk\u00f3w na koniec XVII wieku. Jan Wild i \u201eGazeta Kaszubska\u201d podaj\u0105, \u017ce w obecnym kszta\u0142cie ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1799 roku; Kohte pisze natomiast, \u017ce belk\u0119 z dat\u0105 1799 wyj\u0119to przy przebudowie w 1911 roku z wn\u0119trza i wstawiono w \u015bcian\u0119 po\u0142udniow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 893; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III, Stettin 1934, s. 121; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 1895 roku, Kreis Rummelsburg, strona 166, pozycja 114; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142a Osowo i Warcino; Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Ciecholubiu (Wikipedia PL); kosciolydrewniane.pl, has\u0142o \u201eCiecholub\u201d; GazetaKaszubska \u2014 Ciecholub; Urz\u0105d Miejski w K\u0119picach \u2014 Ciecholub; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie: Ciecholub, Warcino\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 5 (246)/2023, s. 13; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 130\u2013131; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 152\u2013153; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 162\u2013163; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 287; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1972, nr 14, poz. 86, s. 8\u20139; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 150; G. St\u00fcbs, \u201eDie Gemeinde Techlipp im ehemaligen Kreis Rummelsburg in Pommern\u201d, Pommersche Forschungsgemeinschaft 2011 (kopia w Internet Archive z 26 maja 2016 roku); M. Rademacher, \u201eDeutsche Verwaltungsgeschichte\u201d, Landkreis Rummelsburg (za niemieck\u0105 Wikipedi\u0105, has\u0142o \u201eCiecholub\u201d).*","built_year":1670,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Ciecholubiu (Wikipedia PL)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_ewangelicki_w_Ciecholubiu"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"kosciolydrewniane.pl, has\u0142o \u201eCiecholub\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"kosciolydrewniane.pl / GazetaKaszubska \u2014 Ciecholub"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"GazetaKaszubska \u2014 Ciecholub","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"kosciolydrewniane.pl / GazetaKaszubska \u2014 Ciecholub"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III, Stettin 1934, s. 121","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 893","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 130\u2013131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 152\u2013153","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 162\u2013163","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 287","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1972, nr 14, poz. 86, s. 8\u20139","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 150","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"artyku\u0142","tytul":"J. Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie: Ciecholub, Warcino\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 5 (246)/2023, s. 13","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0401","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.175,"lng":16.876389,"name_de":"Techlipp","name_pl":"Ciecholub \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (relokowany do Warcina)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ciechomie za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1820 roku jako koloni\u0119 w parafii sierakowickiej, w powiecie kartuskim rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; do 2023 roku wie\u015b by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 Kamienicy Kr\u00f3lewskiej. W Ciechomiu nie by\u0142o w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a. Zosta\u0142 po tutejszych ewangelikach cmentarz.\n\nNekropolia zajmuje oko\u0142o 1500 metr\u00f3w kwadratowych i le\u017cy na gruntach rolnych, dzi\u015b zaro\u015bni\u0119tych lasem mieszanym \u2014 bukiem, d\u0119bem, sosn\u0105 i \u015bwierkiem. Spoczywaj\u0105 na niej niemieccy osadnicy wyznania ewangelickiego oraz dawni w\u0142a\u015bciciele i mieszka\u0144cy Ciechomia z czas\u00f3w zaboru pruskiego, mi\u0119dzy innymi Ernest Fleming. Czytelne nagrobki i krzy\u017ce wskazuj\u0105, \u017ce grzebano tu w drugiej po\u0142owie XIX i na pocz\u0105tku XX wieku. Ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 po d\u0142ugiej przerwie, w styczniu 1957 roku: pochowano wtedy Ottona Hitzkego z Kamienicy Kr\u00f3lewskiej. Zachowa\u0142o si\u0119 sporo grob\u00f3w w niez\u0142ym stanie, cz\u0119\u015b\u0107 w \u017celiwnych ogrodzeniach, wiele z betonowymi nagrobkami. Cmentarz nie jest ogrodzony ani oznakowany.\n\nW spisach Ciechomie jako kolonia nie ma w\u0142asnej pozycji: osobno nie wykazuj\u0105 go ani wykaz gmin z 1885 roku, ani spis z 1910 roku, ani skorowidz z 1921 roku. Wykaz gmin z 1885 roku wymienia w powiecie kartuskim Kamienic\u0119 Kr\u00f3lewsk\u0105 \u2014 489 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 44 ewangelik\u00f3w i 445 katolik\u00f3w. Kamienic\u0119 Kr\u00f3lewsk\u0105 i pobliski Kamienicki M\u0142yn przypisano wtedy do parafii ewangelickiej w Bukowinie w prowincji pomorskiej. W Sierakowicach mie\u015bci\u0142a si\u0119 wtedy ich parafia katolicka. Tam te\u017c, wed\u0142ug Harnocha, Towarzystwo Gustawa Adolfa kupi\u0142o grunt 26 maja 1882 roku, a kilka lat p\u00f3\u017aniej powsta\u0142a tam samodzielna parafia ewangelicka. W 1890 roku Harnoch wymienia Ciechomie, zapisane jako \u201eCzechomie\u201d, w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii sierakowickiej. W spisie z 1910 roku dla Kamienicy Kr\u00f3lewskiej podano parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Sierakowicach.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Harnoch datuje erygowanie samodzielnej parafii ewangelickiej w Sierakowicach na 1 czerwca 1888 roku, a wykaz parafii ewangelickich Prus Zachodnich u Benedykta Reszki \u2014 na 1890 rok.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: opracowanie \u201eStary cmentarz ewangelicki\u201d gimnazjum w Sierakowicach (opis terenowy, Ernest Fleming, powierzchnia, poch\u00f3wek Ottona Hitzkego z 1957 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 48\u201349, poz. 35 i 36; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 35; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 425, parafia Sierakowitz; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Stary cmentarz ewangelicki \u2014 Gimnazjum w Sierakowicach","url":"http://www.gimnazjum-sierakowice.webd.pl/start/viewpage.php?page_id=130"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0274","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.36791,"lng":17.88967,"name_de":"","name_pl":"Ciechomie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cieciorka le\u017cy na zachodnim skraju Bor\u00f3w Tucholskich. Cmentarz ewangelicki w Cieciorce notuj\u0105 ewidencja cmentarzy Pomorza i rejestr zabytk\u00f3w w serwisie Zabytek.pl. Niemieck\u0105 nazw\u0119 wsi podaje *S\u0142ownik geograficzny* w tomie pierwszym: Czeczorken albo Koenigswalde. Ta druga forma wraca w opracowaniach p\u00f3\u017aniejszych. K\u00f6nigswalde nosi\u0142y na Pomorzu tak\u017ce inne wsie: indeks wizytacji biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego odsy\u0142a spod tej nazwy do Kr\u00f3lowego Lasu, a spis z 1 grudnia 1885 roku ma w powiecie starogardzkim osobne K\u00f6nigswalde z jedenastoma ewangelikami i parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Gniewie.\n\nNajstarsza wiadomo\u015b\u0107 o osadzie w zebranych \u017ar\u00f3d\u0142ach pochodzi z 1772 roku. H. Schuch, opisuj\u0105c stan ludno\u015bci wiejskiej powiatu ko\u015bcierskiego u schy\u0142ku rz\u0105d\u00f3w polskich, wymienia *Ciczork\u0119* w\u015br\u00f3d dziedzicznych osad tu\u017c po wsi Kaliska. Wed\u0142ug tego opisu nale\u017ca\u0142a ona na mocy nadania dziedzicznie do Niemca Martina Perlicka, kt\u00f3ry odziedziczy\u0142 j\u0105 po ojcu. Wed\u0142ug tego samego opisu by\u0142a w niej karczma. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Czeczorken* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 11 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 191, w tym 130 ewangelik\u00f3w i 61 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowych Polaszkach; katolicy \u2014 do parafii w Starej Kiszewie.\n\nHas\u0142o s\u0142ownikowe z lat osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku notuje tu 130 ewangelik\u00f3w i 61 katolik\u00f3w. S\u0142ownik notuje tu jedena\u015bcie dom\u00f3w, siedem mniejszych posiad\u0142o\u015bci i 445 m\u00f3rg roli; parafi\u0119 katolick\u0105 wskazuje w Starej Kiszewie. Cieciorka le\u017ca\u0142a cztery mile od Ko\u015bcierzyny i p\u00f3\u0142 mili od stacji kolejowej we Frankenfelde, czyli w dzisiejszym Franku. W dzisiejszym Franku stoi drugi cmentarz ewangelicki tej okolicy.\n\n*S\u0142ownik* umieszcza Cieciork\u0119 w powiecie ko\u015bcierskim, a nowsze zestawienia podaj\u0105 dla okresu przed 1920 rokiem powiat starogardzki (Kreis Preu\u00dfisch Stargard), rejencj\u0119 gda\u0144sk\u0105 i prowincj\u0119 Prusy Zachodnie. W latach 1920\u20131939 wie\u015b le\u017ca\u0142a w granicach Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim; w latach 1939\u20131945 by\u0142a pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, a po wojnie wr\u00f3ci\u0142a do Polski. W dzisiejszym podziale Cieciorka nale\u017cy do gminy Kaliska w powiecie starogardzkim. W Cieciorce 30 listopada 1906 roku wybuch\u0142 strajk szkolny przeciw nauczaniu religii po niemiecku.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Cieciorce; nazwy Cieciorki ani Czeczorken nie ma ani w spisie z 1 grudnia 1885 roku, ani w wykazie parafii ewangelickich z 1910 roku \u2014 w \u017cadnym z dw\u00f3ch powiat\u00f3w, do kt\u00f3rych wie\u015b bywa przypisywana. Frank i Huta Kalna nale\u017ca\u0142y do parafii w Borzechowie, utworzonej w 1833 roku dla ca\u0142ego tego le\u015bnego pasa z kr\u00f3lewskiej dotacji siedmiu tysi\u0119cy talar\u00f3w. Agathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce przed utworzeniem parafii w Borzechowie tutejsi ewangelicy podlegali parafiom w Nowych Polaszkach (Paleschken) i w Starogardzie. Karta z 15 listopada 1984 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201euk\u0142ad zieleni nieczytelny, stan zdrowotny drzew dobry\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy oko\u0142o stu metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi, przy drodze polnej wysadzanej brzozami, i by\u0142 poro\u015bni\u0119ty laskiem mieszanym; przy pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu mogi\u0142ach ziemnych zachowa\u0142y si\u0119 wtedy cztery nagrobki wolnostoj\u0105ce i jedna p\u0142yta, a najstarszy istniej\u0105cy nagrobek pochodzi\u0142 z 1901 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, Warszawa 1880, has\u0142o \u201eCieciorki, lub Cieciorka\u201d, t. VII, has\u0142o \u201ePaleschken\u201d, i t. VIII, has\u0142o \u201ePolaszki\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (powiaty Preu\u00dfisch Stargard i Berent); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890, opis parafii Borzechowo; wykaz parafii ewangelickich do\u0142\u0105czony do spisu powszechnego z 1 XII 1910 (Gemeindelexikon, Heft II: Regierungsbezirk Danzig); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl; karta cmentarza w Cieciorce, oprac. G. Olszewska-Hellmann, S. Grochowski, Z. Grochowska, Gda\u0144sk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 6, pozycja 44; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 15 (1886), s. 140.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695625"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, Warszawa 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 6, pozycja 44","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0123","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.930631,"lng":18.216145,"name_de":"Czeczorken (tak\u017ce Koenigswalde)","name_pl":"Cieciorka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz rodowy Ewest\u00f3w w Ciekocinku zajmuje dzia\u0142k\u0119 numer 362. Le\u017cy po po\u0142udniowej stronie zespo\u0142u dworsko-parkowego, na skraju lasu. Od cmentarza ewangelickiego i od dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Ciekocinie dzieli go oko\u0142o 1,3 kilometra. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 31 pa\u017adziernika 2011 roku, razem z parkiem krajobrazowym przy zespole dworskim, pod numerem A-1669 \u2014 tym samym, pod kt\u00f3rym od 8 lipca 1998 roku figuruje zesp\u00f3\u0142 dworski i folwarczny; wykaz rejestru podaje cmentarz pod Ciekocinkiem, a zesp\u00f3\u0142 dworski z 1998 roku pod Ciekocinem. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako cmentarz rodowy w zespole dworsko-parkowym w gminie Choczewo.\n\nOd 1658 roku po rok 1804 nale\u017ca\u0142y do maj\u0119tno\u015bci Krockow\u00f3w z Osiek. W 1731 roku ich dziedzicem, a zarazem panem Uhlingen i Osiek L\u0119borskich, by\u0142 Gneomar Reinhold von Krockow, starosta i s\u0119dzia ziemski; ten sam r\u00f3d sprawowa\u0142 patronat nad ko\u015bcio\u0142em osieckim, do kt\u00f3rego chodzili tutejsi ewangelicy. Br\u00fcggemann w 1784 roku opisa\u0142 Ciekocino razem z folwarkiem jako jedn\u0105 miejscowo\u015b\u0107, dwie i p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, nad strumieniem: obok folwarku mieszka\u0142o pi\u0119ciu gospodarzy, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142 m\u0142yn wodny o jednym biegu, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 18 dym\u00f3w. Ca\u0142o\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken).\n\nPotem maj\u0105tek trzymali kolejno bracia von Jasmund, Johann Ludwig Caulen i Treubrodt, a od 1853 roku H\u00e4nichen. Od 1864 roku maj\u0105tek trzyma\u0142 Leo von Braunschweig, a od 28 czerwca 1899 roku Georg von Braunschweig. W 1879 roku maj\u0105tek Zackenzin, licz\u0105cy 749,10 hektara, z cegielni\u0105, nale\u017ca\u0142 do majora von Braunschweiga, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w Bo\u017cympolu Ma\u0142ym. W 1892 roku Paul Ewest by\u0142 administratorem maj\u0105tku majora von Braunschweiga, wtedy mieszkaj\u0105cego w Wolinie ko\u0142o S\u0142upska, a w 1911 i 1928 roku Ewest figuruje jako w\u0142a\u015bciciel. Rodzina Ewest\u00f3w obj\u0119\u0142a Ciekocinko w 1905 roku i w\u0142ada\u0142a nim do 1934; w 1910 roku wznios\u0142a zachowany do dzi\u015b pa\u0142ac.\n\nPo wizytacji generalnej z czerwca 1887 roku utworzono w maju 1888 roku wikariat w Ciekocinie, obejmuj\u0105cy Ciekocino, Sasino, S\u0142ajszewo, Biebrowo, Kurowo i Choczewko. W Ciekocinie ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1891 roku, w tygodniu, w kt\u00f3rym w powiecie l\u0119borskim po\u015bwi\u0119cono trzy ko\u015bcio\u0142y naraz. Samodzieln\u0105 parafi\u0119 wydzielono z osieckiej 1 stycznia 1903 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii w Ciekocinie 1996 dusz. Pastorem by\u0142 Werner Benkendorff.\n\nCiekocinko by\u0142o obszarem dworskim i w pruskich spisach liczono je osobno od wsi Ciekocino. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej Ciekocino, pod pozycj\u0105 64, stu trzydziestu o\u015bmiu ewangelik\u00f3w, a w obszarze dworskim Ciekocinko, pod pozycj\u0105 169 \u2014 dwustu szesnastu; w \u017cadnym z nich nie by\u0142o ani jednego katolika. Wszyscy oni nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii ewangelickiej w Osiekach L\u0119borskich, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mieli w Sasinie.\n\nW parku otaczaj\u0105cym pa\u0142ac, niespe\u0142na 400 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od cmentarza rodowego, stoi te\u017c pomnik poleg\u0142ych: kamienny obelisk wysoko\u015bci oko\u0142o 4,5 metra, ustawiony na dw\u00f3ch coko\u0142ach z ciosanych kamieni. Na g\u0142azie wida\u0107 \u015blady niemieckiego napisu, dzi\u015b nieczytelnego. Tabliczka ustawiona przy nim przez gospodarzy pa\u0142acu nazywa go pomnikiem mieszka\u0144c\u00f3w wsi Zackenzin, czyli Ciekocinka, poleg\u0142ych podczas pierwszej wojny \u015bwiatowej; te same lata 1914\u20131918 upami\u0119tniaj\u0105 pomniki w s\u0105siednich wsiach dawnego powiatu l\u0119borskiego, w Choczewie i Sasinie. Po\u0142o\u017cenie pomnika: 54,74665\u00b0 N, 17,79677\u00b0 E.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Franz Schultz podaje dat\u0119 po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a w Ciekocinie dwojako: w rozdziale o budowie ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u2014 18 pa\u017adziernika, w opisie miejscowo\u015bci \u2014 18 listopada 1891 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg); Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Zackenzin, s. 259; Franz Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg i. Pom. 1912; Reinhold Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ciekocinko.pl; ogl\u0119dziny terenowe Dominiki Gzowskiej, 2 pa\u017adziernika 2026 roku; Onlineprojekt Gefallenendenkm\u00e4ler (denkmalprojekt.org), strony Chottschow i Sassin; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 254\u2013255; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 122\u2013123; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140\u2013141; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 130; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 114.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"ciekocinko.pl","url":"http://ciekocinko.pl/en/historiarodzina/wspomnienia/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Ogl\u0119dziny terenowe Dominiki Gzowskiej, 2 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Onlineprojekt Gefallenendenkm\u00e4ler: Chottschow, Kreis Lauenburg i. Pom.","url":"http://www.denkmalprojekt.org/2022/chottschow_krs-lauenburg-i-pom_wk1_pl.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Onlineprojekt Gefallenendenkm\u00e4ler: Sassin, Kreis Lauenburg i. Pom.","url":"http://www.denkmalprojekt.org/2022/sassin_krs-lauenburg-i-pom_wk1_pl.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 254\u2013255","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 122\u2013123","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140\u2013141","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 130","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 114","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Reinhold Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Choczewo na lata 2026\u20132029, uchwa\u0142a nr XXXVII/246/2026 Rady Gminy Choczewo z dnia 23 kwietnia 2026 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2026, poz. 1910, s. 58","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2026&book=0&position=1910"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1056","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.74418,"lng":17.79279,"name_de":"Zackenzin (Gut)","name_pl":"Ciekocinko \u2014 cmentarz rodowy Ewest\u00f3w","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Ciekocinku, dawnym maj\u0105tku zwi\u0105zanym z Ciekocinem, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy Marka Drzewieckiego notuje stanowisko cmentarza, odr\u0119bne od cmentarza rodowego Ewest\u00f3w. Tamten le\u017cy na dzia\u0142ce 362, w zespole dworsko-parkowym z folwarkiem, i obj\u0119ty jest wpisem do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1669 z 31 pa\u017adziernika 2011 roku; stanowiska ze zbioru wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w nie wymienia.\n\nBr\u00fcggemann w 1784 roku opisa\u0142 Ciekocino razem z folwarkiem jako jedn\u0105 miejscowo\u015b\u0107, le\u017c\u0105c\u0105 dwie i p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, nad strumieniem. W jego opisie obok folwarku mieszka\u0142o pi\u0119ciu gospodarzy, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142 m\u0142yn wodny o jednym biegu, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 18 dym\u00f3w.\n\nEwangelicy tych stron nale\u017celi do parafii w Osiekach. Zarz\u0105dzeniem z 24 pa\u017adziernika 1902 roku wydzielono z niej samodzieln\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Ciekocinie wraz ze stanowiskiem proboszcza. W \u017cycie zmiana wesz\u0142a 1 stycznia 1903 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii w Ciekocinie 1996 dusz. Pastorem by\u0142 Werner Benkendorff. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Ciekocinie, wzniesiony w 1891 roku, jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. W rejestrze zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 figuruje pod numerem A-1221 z 16 maja 1988 roku.\n\nPracownicy hotelu w pa\u0142acu m\u00f3wi\u0105 o cmentarzu dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Ciekocinka. W ich relacji cmentarz le\u017cy na niewielkim wzniesieniu w k\u0119pie drzew.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Zackenzin nale\u017ca\u0142 do majora von Braunschweiga z Bo\u017cegopola Ma\u0142ego. W latach 1911\u20131928 w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku by\u0142 Paul Ewest.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 do \u201eCmentarzy Ziemi L\u0119borskiej\u201d i powiat\u00f3w s\u0105siednich; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Choczewo, pozycje 38\u201344; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1902; wskaz\u00f3wka terenowa Dominiki Gzowskiej, pa\u017adziernik 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 254\u2013255; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140\u2013141; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 130; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 114.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"niepewne \u2014 do ustalenia ze zdj\u0119\u0107 fotobazy","denomination":"niepewne \u2014 do ustalenia ze zdj\u0119\u0107 fotobazy","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy do serwisu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (plik cmentarze.gpx)","tytul_przed_2026_10_11":"M. Drzewiecki, baza punkt\u00f3w GPS do \u201eCmentarzy Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Konsystorza Ewangelickiego Prowincji Pomorze\u201d, roczniki 1869\u20131943","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Wskaz\u00f3wka terenowa Dominiki Gzowskiej, pa\u017adziernik 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 254\u2013255","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140\u2013141","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 130","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 114","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1164","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.747766,"lng":17.79578,"name_de":"Zackenzin (Gut)","name_pl":"Ciekocinko \u2014 drugi cmentarz","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki, za\u0142o\u017cony prawdopodobnie w drugiej po\u0142owie XIX wieku, le\u017cy oko\u0142o 0,6 kilometra na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi; ewidencja konserwatorska umieszcza go w lesie, mniej wi\u0119cej 300 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od drogi do Kurowa, na dzia\u0142ce numer 330/1. Po 1945 roku przej\u0119\u0142a go polska ludno\u015b\u0107 nap\u0142ywowa i uczyni\u0142a ze\u0144 cmentarz katolicki, dzi\u015b parafialny. Powi\u0119kszano go wielokrotnie, tak \u017ce pierwotny uk\u0142ad kwater i alejek zatar\u0142 si\u0119 zupe\u0142nie, a przedwojenne nagrobki rozebrano i ich fragmenty wmurowano w podstaw\u0119 ogrodzenia. Ocala\u0142 jeden gr\u00f3b sprzed wojny, z drewnianym rze\u017abionym krzy\u017cem pod daszkiem: Lore Koops z domu G\u00f6ttsch, urodzonej 14 lipca 1884 i zmar\u0142ej 28 stycznia 1938 roku; na krzy\u017cu wyryto \u201eHier ruht in Frieden\u201d (\u201eTu spoczywa w pokoju\u201d). W pa\u017adzierniku 2026 roku przy ogrodzeniu le\u017ca\u0142y te\u017c betonowe obramowania dawnych mogi\u0142. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a.\n\nCiekocino \u2014 po niemiecku Zackenzin, w \u017ar\u00f3d\u0142ach z 1437 roku Zakonczyno \u2014 nale\u017ca\u0142o do 1945 roku do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b lokowano przywilejem z 24 czerwca 1362 roku na prawie che\u0142mi\u0144skim, na 37 \u0142anach, z kt\u00f3rych cztery wolne od czynszu otrzyma\u0142 zasad\u017aca; w 1437 roku liczono ich 23, z m\u0142ynem wodnym i karczm\u0105. W 1628 roku wymieniano j\u0105 w\u015br\u00f3d wsi urz\u0119dowych; w 1658 roku przesz\u0142a do Krokowskich z Osiek i zosta\u0142a przy nich do 1804 roku, a potem przesz\u0142a do von Jasmund\u00f3w. Ciekocino nale\u017ca\u0142o \u2014 jako Zak\u0119ciny \u2014 do rozleg\u0142ej parafii w Osiekach, kt\u00f3r\u0105 Fankidejski opisuje dla roku 1658 jako licz\u0105c\u0105 ponad dwadzie\u015bcia wsi, od Osiek i Sasina po Wierzchucino; Osieki biskup Wolski sprzeda\u0142 w 1566 roku Ernestowi Wejherowi, a o tamtejszym ko\u015bciele Fankidejski zanotowa\u0142: \u201eW nast\u0119pnym czasie zupe\u0142nie zagin\u0105\u0142 osiecki ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d. Cramer notuje Gneomara Reinholda von Krockow, w 1731 roku kapitana oraz s\u0119dziego grodzkiego i ziemskiego, dziedzicznego pana na Zackenzin, Uhlingen i Osiekach.\n\nW 1784 roku Ciekocino le\u017ca\u0142o dwie i p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, nad strumieniem. Obok folwarku mieszka\u0142o pi\u0119ciu gospodarzy, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142 m\u0142yn wodny o jednym biegu, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 18 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken).\n\nW 1925 roku do wyznania ewangelickiego przyznawa\u0142o si\u0119 419 spo\u015br\u00f3d 441 mieszka\u0144c\u00f3w, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w gminie wiejskiej 138 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Druga pozycja o tej samej nazwie w spisie, z 216 ewangelikami, to obw\u00f3d dworski, czyli dzisiejsze Ciekocinko, opisane osobno. Za czas\u00f3w Schultza gmina wiejska liczy\u0142a 134 mieszka\u0144c\u00f3w, a obszar dworski o powierzchni 766 hektar\u00f3w \u2014 274; obie jednostki nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu urz\u0119dowego w Sasinie.\n\nGeneralna wizytacja ko\u015bcielna, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 mi\u0119dzy 3 a 16 czerwca 1887 roku, stwierdzi\u0142a, \u017ce do \u015bwi\u0105tyni bywa i po dwie mile drogi. Po niej utworzono w Ciekocinie wikariat obejmuj\u0105cy samo Ciekocino oraz Sasino, S\u0142ajszewo (Schlaischow), Biebrowo, Kurowo i Choczewko; wikary obj\u0105\u0142 go w maju 1888 roku. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 18 pa\u017adziernika 1891 roku. Samodzieln\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 z proboszczem erygowano dokumentem z 24 pa\u017adziernika 1902 roku, zatwierdzonym przez rejencj\u0119 31 pa\u017adziernika, z dniem 1 stycznia 1903 roku. Z parafii osieckiej przeniesiono do niej gminy i obszary dworskie Ciekocino, S\u0142ajszewo i Sasino oraz obszary dworskie Kurowo, Choczewko i Biebrowo. P\u00f3\u017aniejsze zmiany granic parafii zapisa\u0142 konsystorz. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 1996 dusz. Pastorem by\u0142 Werner Benkendorff. Dokumentem z 29 listopada 1933 roku przeniesiono do Ciekocina z parafii w \u0141ebie cz\u0119\u015b\u0107 miejscowo\u015bci Stilo i dobra Bergensin, z dniem 1 kwietnia 1934 roku; 23 maja 1935 roku konsystorz sprostowa\u0142 ten akt, skre\u015blaj\u0105c z niego dobra Bergensin, kt\u00f3re ostatecznie do Ciekocina nie przesz\u0142y.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Miesi\u0105c po\u015bwi\u0119cenia Franz Schultz podaje w dw\u00f3ch miejscach inaczej: w rozdziale o dziejach ko\u015bcielnych powiatu pisze o 18 pa\u017adziernika, w ha\u015ble o samej wsi \u2014 o 18 listopada; w obu wersjach dzie\u0144 jest ten sam. Przynale\u017cno\u015b\u0107 katolik\u00f3w podawana jest rozmaicie: parafia w \u017barnowcu albo w Wierzchucinie, a spis z 1895 roku wskazuje L\u0119bork.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 277 i 454; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 259; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 230; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), s. 188\u2013189 i 194\u2013195; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; ogl\u0119dziny terenowe i fotografie Dominiki Gzowskiej, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 114.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Ogl\u0119dziny terenowe i fotografie Dominiki Gzowskiej, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 114","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 259","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0067","image_url":"/static/atlas/foto/cm_ciekocino/ciekocino_01_krzyz_koops.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.760391,"lng":17.783396,"name_de":"Zackenzin","name_pl":"Ciekocino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ciekocino \u2014 po niemiecku Zackenzin, w powiecie l\u0119borskim \u2014 by\u0142o przed 1945 rokiem siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej. Murowany, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki wzniesiono tu w 1891 roku i po\u015bwi\u0119cono 18 pa\u017adziernika. By\u0142 to trzeci z trzech ko\u015bcio\u0142\u00f3w po\u015bwi\u0119conych w powiecie l\u0119borskim w ci\u0105gu jednego tygodnia: 13 pa\u017adziernika w God\u0119towie, 16 pa\u017adziernika w \u0141ebieniu i wreszcie w Ciekocinie. W 1889 roku Magdalene von Braunschweig z Wolinii ko\u0142o Cecenowa prowadzi\u0142a na utworzenie parafii w Ciekocinie kolekt\u0119 \u0142a\u0144cuszkow\u0105, tak zwan\u0105 kolekt\u0119 \u201ekuli \u015bniegowej\u201d (Schneeballkollekte); w kwietniu tego roku musia\u0142a j\u0105 wstrzyma\u0107 z powodu b\u0142\u0119du pisarskiego w cz\u0119\u015bci list\u00f3w kolektowych i prosi\u0142a, by zebrane datki przesy\u0142a\u0107 bezpo\u015brednio do niej. Kolekta nie zosta\u0142a doprowadzona do ko\u0144ca, ale wed\u0142ug relacji z Ciekocina, og\u0142oszonej w \u201eReichsbote\u201d 27 pa\u017adziernika 1891 roku, da\u0142a kapita\u0142 zak\u0142adowy 7000 marek. Ta sama relacja podaje, \u017ce wszystkie trzy ko\u015bcio\u0142y po\u015bwi\u0119ci\u0142 w dniach 14\u201318 pa\u017adziernika generalny superintendent Poetter, przy czym ko\u015bci\u00f3\u0142 w God\u0119towie \u2014 14 pa\u017adziernika (w opisie wy\u017cej: 13 pa\u017adziernika); wed\u0142ug tej relacji \u015brodki na budow\u0119 pochodzi\u0142y w wi\u0119kszo\u015bci z dobrowolnych dar\u00f3w. W mowie po\u015bwi\u0119ceniowej w Ciekocinie Poetter zauwa\u017cy\u0142, \u017ce po\u015bwi\u0119cenia trzech ko\u015bcio\u0142\u00f3w w ci\u0105gu zaledwie pi\u0119ciu dni nie by\u0142o od czas\u00f3w Ottona z Bambergu. Wszystkie trzy wyros\u0142y z tej samej decyzji \u2014 po wizytacji generalnej w 1887 roku, gdy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce tutejsze parafie licz\u0105 po dwadzie\u015bcia i wi\u0119cej wsi, a do ko\u015bcio\u0142a bywa mila albo dwie drogi, utworzono sze\u015b\u0107 wikariat\u00f3w, kt\u00f3re kolejno przekszta\u0142ca\u0142y si\u0119 w samodzielne parafie.\n\nW 1784 roku Ciekocino le\u017ca\u0142o dwie i p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, nad strumieniem. Obok folwarku mieszka\u0142o pi\u0119ciu gospodarzy, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142 m\u0142yn wodny o jednym biegu, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 18 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken).\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XIV, 1895) wie\u015b Ciekocino liczy\u0142a w 1885 roku 128 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego; dobra rycerskie mia\u0142y 241 mieszka\u0144c\u00f3w, a katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku. Ciekoci\u0144ski wikariat powsta\u0142 w 1888 roku i wtedy te\u017c obj\u0105\u0142 go pierwszy duchowny, Robert Johann Christian Wulff z Tribsees, ordynowany 29 kwietnia. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku w gminie wiejskiej Zackenzin mieszka\u0142o 138 os\u00f3b, wszystkie wyznania ewangelickiego; spis przypisa\u0142 wie\u015b do parafii katolickiej w L\u0119borku i urz\u0119du stanu cywilnego w Sasinie.\n\nW 1902 roku aktem z 24 pa\u017adziernika wydzielono z parafii w Osiekach L\u0119borskich ewangelik\u00f3w Ciekocina, S\u0142ajszewa i Sasina oraz obszar\u00f3w dworskich Kurowa, Choczewka i Biebrowa, tworz\u0105c gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Zackenzin. Akt wszed\u0142 w \u017cycie 1 stycznia 1903 roku i od tej daty gmina ko\u015bcielna Zackenzin mia\u0142a w\u0142asne stanowisko proboszcza. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1996 dusz. Parafia by\u0142a wolna od patronatu, a pastorem by\u0142 od 1 grudnia 1927 roku Werner Benkendorff. W 1933 roku przy\u0142\u0105czono Stilo i Bergensin z parafii w \u0141ebie, ale dwa lata p\u00f3\u017aniej konsystorz sprostowa\u0142 akt, skre\u015blaj\u0105c z niego dobra Bergensin. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku po pierwszym wikariuszu Wulffie (1888\u20131889) pos\u0142ugiwali w Ciekocinie: Otto Funk (1889\u20131890), Hermann Scheske (1890\u20131892), Albert Platzer (1892\u20131896), Georg Platzer (1896\u20131904, od 1903 roku jako pastor) i Ferdinand Hirt (od 1905 roku). W grudniu 1904 roku og\u0142oszono, \u017ce probostwo w Ciekocinie jest wolne i od 1 stycznia zostanie obsadzone w drodze wyboru przez po\u0142\u0105czone organy gminy ko\u015bcielnej, z uposa\u017ceniem podstawowym 1800 marek i 300 marek dodatku mieszkaniowego; w styczniu 1905 roku pastorem mianowano wikariusza Hirta z Gieselitz (tak podaje prasa; wed\u0142ug M\u00fcllera Hirt by\u0142 od 1 czerwca 1904 roku wikariuszem w Giesebitz, w synodzie Stolp-Altstadt).\n\nW 1925 roku w\u015br\u00f3d 441 mieszka\u0144c\u00f3w naliczono 419 ewangelik\u00f3w i 11 katolik\u00f3w, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 339 os\u00f3b. Katolicy podlegali parafii w Wierzchucinie.\n\nNa pocz\u0105tku marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. \u015awi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wpisano go 16 maja 1988 roku pod numerem A-1221.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIV, has\u0142o \u201eZakoniczyno\u201d; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 259\u2013260; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 259\u2013260; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943 (akty z 24 X 1902, 29 XI 1933 i 23 V 1935); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), Kreis Lauenburg, strony 188\u2013189, pozycja 64; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 114; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 kwietnia 1889 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 pa\u017adziernika 1891 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 9 grudnia 1904 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 15 stycznia 1905 roku, s. 22 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1891,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ciekocino \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. fil. pw. \u015b\u015b. Piotra i Paw\u0142a (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/ciekocino-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-fil-pw-ss-piot"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 259","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIV, has\u0142o \u201eZakoniczyno\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 114","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 kwietnia 1889 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2NAVI5GOHC4L7QEUTY37RM4QX2U4OUME"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 pa\u017adziernika 1891 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VLTFHZVC7TZMVPBWZO3EAGXG4SY2A7PS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 9 grudnia 1904 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UPOTHLJ27GSORY35JEKNAJIU7FF43FBH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 15 stycznia 1905 roku, s. 22 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IP5ADSJYRVPSTU64MZOAYBUIFII2O6QE"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0223","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.75606,"lng":17.788178,"name_de":"Zackenzin","name_pl":"Ciekocino \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ciemno, po niemiecku Zemmen, le\u017cy w gminie Tuchomie w powiecie bytowskim; do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu bytowskiego (Kreis B\u00fctow), do okr\u0119gu urz\u0119dowego Gro\u00df Tuchen, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a we wsi; by\u0142 tu cmentarz.\n\nW 1784 roku Ciemno le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa, na granicy z zachodniopruskimi wsiami Glissen i Lanken. Wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na siedem ma\u0142ych folwark\u00f3w siedmiu wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicieli; by\u0142 m\u0142yn wodny \u2014 razem 26 dym\u00f3w. W kilku jeziorach \u0142owiono ryby.\n\nCramer podaje, \u017ce 8 maja 1345 roku rycerz Kazimierz z Tuchomia nada\u0142 ze swojego zamku swojemu giermkowi Wis\u0142awowi le\u017c\u0105c\u0105 na dalekim po\u0142udniu niw\u0119 Zemno \u2014 z czterdziestoma czterema w\u0142\u00f3kami, z s\u0105downictwem wy\u017cszym i ni\u017cszym oraz wszystkimi po\u017cytkami. W 1385 roku ziemi\u0119 tuchomsk\u0105 wraz z dobrami szlacheckimi Ciemno, Trzebiatkowa i Modrzejewo oraz wsiami Tuchomie Wielkie i Ma\u0142e, T\u0105gowie i Chotkowo przej\u0105\u0142 zakon krzy\u017cacki, najpierw jako zastaw.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen); *S\u0142ownik geograficzny* podaje Ciemno jako jej fili\u0119. Katolik\u00f3w spis z 1895 roku i inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku przypisuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c do parafii w Tuchomiu, natomiast wykaz z 1866 roku notuje Ciemno w parafii w Niezabyszewie, z 87 osobami. W zespole Archiwum Ksi\u0105\u017c\u0105t Szczeci\u0144skich w Szczecinie jest jednostka z 1697 roku zatytu\u0142owana \u201eDie Eingesessenen des Dorfes Zemmin im Amt B\u00fctow wegen Anbauung eines Hauses zu ihrem Gottesdienst\u201d \u2014 mieszka\u0144cy wsi Zemmin w urz\u0119dzie bytowskim w sprawie budowy domu dla swojego nabo\u017ce\u0144stwa. Zemmin to niemiecka nazwa Ciemna, po\u015bwiadczona indeksem wydawcy dokument\u00f3w obu ziem. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono tre\u015bci samych akt; znane s\u0105 tylko ich tytu\u0142, data i sygnatura.\n\nMieszka\u0144cy Ciemna mieli w ko\u015bciele ewangelickim w Tuchomiu w\u0142asne miejsce \u2014 siadali na ch\u00f3rze szlacheckim, razem z mieszka\u0144cami Modrzejewa i Trzebiatkowej. Z tego ko\u015bcio\u0142a, rozebranego w 1889 roku, ocala\u0142a w Ciemnie chor\u0105giewka dachowa, przeniesiona na budynek gospodarczy zagrody Spitzocka von Bresinski. To \u017celazna blacha 0,45 na 0,68 metra, z monogramami \u201eH IK\u201d i \u201eH K\u201d oraz dwoma gmerkami, fundacja George\u2019a Klingbeila z Gda\u0144ska z pocz\u0105tku XVIII wieku.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 226 ewangelik\u00f3w i 112 katolik\u00f3w, a w 1925 roku na 355 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 238 ewangelik\u00f3w i 110 katolik\u00f3w. W 1933 roku wie\u015b liczy\u0142a 321 os\u00f3b, w 1939 \u2014 319. Na pocz\u0105tku marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, po czym niemal wszystkich niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono, a nazw\u0119 spolszczono na Ciemno.\n\nKarta cmentarza z 30 sierpnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201ezniszczone nagrobki, wyci\u0119ty drzewostan\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, dwie\u015bcie metr\u00f3w na zach\u00f3d od szosy z Tuchomia, na terenie wyniesionym, i zajmowa\u0142 0,42 hektara. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy pi\u0119tna\u015bcie mogi\u0142 z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku, a z ogrodzenia pozosta\u0142y jedynie fundamenty muru kamiennego o d\u0142ugo\u015bci dwustu siedemdziesi\u0119ciu metr\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 198\u2013199, pozycja 44; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Archiwum Ksi\u0105\u017c\u0105t Szczeci\u0144skich, sygn. 65/2/0/2.40/II.1811 (\u201eDie Eingesessenen des Dorfes Zemmin im Amt B\u00fctow wegen Anbauung eines Hauses zu ihrem Gottesdienst\u201d, 1697); \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 208, 273\u2013274; Zarys historyczny gminy Tuchomie, tuchomie.pl; karta cmentarza w Ciemnie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1090.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"https://tuchomie.pl/zarys-historyczny-gminy-tuchomie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eCiemno/Tuchomie\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"jednostka archiwalna","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Archiwum Ksi\u0105\u017c\u0105t Szczeci\u0144skich, sygn. 65/2/0/2.40/II.1811 (\u201eDie Eingesessenen des Dorfes Zemmin im Amt B\u00fctow wegen Anbauung eines Hauses zu ihrem Gottesdienst\u201d, 1697)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1090","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0735","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.085939,"lng":17.331207,"name_de":"Zemmen","name_pl":"Ciemno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ciep\u0142e, po niemiecku Warmhof, to dawna wie\u015b folwarczna nad Wis\u0142\u0105, tu\u017c na p\u00f3\u0142noc od Gniewu. S\u0142ownik geograficzny ma dla tej wsi osobne has\u0142o, w kt\u00f3rym nazywa j\u0105 osad\u0105 bardzo star\u0105 i wspomina odkryte w jej obr\u0119bie groby poga\u0144skie. Wed\u0142ug S\u0142ownika w 1229 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Wracis\u0142aw zapisa\u0142 wie\u015b wraz z ca\u0142\u0105 ziemi\u0105 gniewsk\u0105 klasztorowi cysters\u00f3w w Oliwie, a w 1282 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II odst\u0105pi\u0142 j\u0105 krzy\u017cakom; niemieck\u0105 nazw\u0119 Warmhof nadano jej w 1860 roku. Do 1918 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w Prusach Zachodnich, mia\u0142a w\u0142asny urz\u0105d stanu cywilnego, a jej mieszka\u0144cy \u2014 i ewangelicy, i katolicy \u2014 nale\u017celi do parafii w Gniewie. W latach 1920\u20131939 Ciep\u0142e le\u017ca\u0142o w granicach II Rzeczypospolitej, najpierw w powiecie gniewskim, potem tczewskim. W latach 1939\u20131945 wie\u015b by\u0142a pod okupacj\u0105 niemieck\u0105.\n\nZmar\u0142ych z Ciep\u0142ego zapisywano w Gniewie. Tamtejsza parafia ewangelicka prowadzi\u0142a osobne rejestry pogrzebowe dla gminy wiejskiej od 1783 roku; oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a 3052 dusze, a jej ko\u015bci\u00f3\u0142 na rynku po\u015bwi\u0119cono 3 sierpnia 1823 roku, w dzie\u0144 urodzin kr\u00f3la. Ciep\u0142e by\u0142o jednym z jej okr\u0119g\u00f3w szkolnych \u2014 Harnoch wymienia Warmhof w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii, w kt\u00f3rych by\u0142a szko\u0142a. Harnoch naliczy\u0142 w granicach tej parafii dwadzie\u015bcia cztery cmentarze prywatne, nie podaj\u0105c ich nazw.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Warmhof jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 20 dom\u00f3w mieszkalnych i 265 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 52 ewangelik\u00f3w, 212 katolik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania. W tym czasie miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 180 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1905 roku 205, a w 1943 roku 275. Spis grudniowy z 1885 roku notuje 98 m\u0119\u017cczyzn i 82 kobiety, w\u015br\u00f3d nich 23 ewangelik\u00f3w i 157 katolik\u00f3w.\n\nW ksi\u0119gach z lat 1891\u20131909 Ciep\u0142e nie ma osobnego maj\u0105tku; Niekammer z 1912 roku wymienia tylko gospodarstwo \u201eWarmhof, Abbau\u201d o 95 hektarach, nale\u017c\u0105ce do Maxa Kirschsteina. W 1928 roku najwi\u0119ksze grunty we wsi mieli Fiebelkornowie: Arnold, Kurt i Maks, razem ponad 600 hektar\u00f3w. W 1937 roku 175 hektar\u00f3w Zofii Fiebelkorn wpisano do wykazu nieruchomo\u015bci przeznaczonych do przymusowego wykupu. Do 1938 roku przymusowo wykupiono od Kurta Fibelkorna prawie 149 hektar\u00f3w.\n\nEwidencja konserwatorska wymienia tutejszy cmentarz ewangelicki pod pozycj\u0105 26 dla powiatu tczewskiego i gminy Gniew, ale podaje sam\u0105 nazw\u0119 obiektu \u2014 bez po\u0142o\u017cenia, bez roku za\u0142o\u017cenia, bez oceny stanu. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Nagrobk\u00f3w brak. Jedyny metalowy krzy\u017c w z\u0142ym stanie\u201d. Cmentarz o powierzchni o\u015bmiu ar\u00f3w le\u017ca\u0142 po zachodniej stronie wsi, przy zakr\u0119cie polnej drogi do Przeczek, a jego uk\u0142ad by\u0142 ju\u017c wtedy nieczytelny. W 1985 roku rozpoznano sze\u015b\u0107 umocnionych mogi\u0142 i jedn\u0105 star\u0105 brzoz\u0119 o \u015brednicy pnia stu dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w. Najstarszy zachowany nagrobek, metalowy krzy\u017c, upami\u0119tnia\u0142 Hermanna Reinholda Steckmanna, zmar\u0142ego 17 maja 1853 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gniew (Mewe) i podaje tu 34 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), powiat tczewski, gmina Gniew, pozycja 26; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, s. 80\u201381, poz. 117; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen (1890), has\u0142o \u201eMewe\u201d; Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl); karta cmentarza w Ciep\u0142em, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 156\u2013157; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 215; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 14; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1143; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 112\u2013113; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, Warszawa 1880, has\u0142o \u201eCiep\u0142e\u201d; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 156\u2013157","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 215","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 14","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1143","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, Warszawa 1880, has\u0142o \u201eCiep\u0142e\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0096","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.85519,"lng":18.836314,"name_de":"Warmhof","name_pl":"Ciep\u0142e \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cieszymowo, po niemiecku Teschendorf, le\u017cy w gminie Miko\u0142ajki Pomorskie, w dawnym i dzisiejszym powiecie sztumskim. Cmentarz ewangelicki uj\u0119to w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, w zestawieniu kart adresowych pod pozycj\u0105 224, i datowano na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Ewidencja okre\u015bla go jako cmentarz podworski, czyli zwi\u0105zany z maj\u0105tkiem. Miejsce le\u017cy na wzniesieniu po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi, kt\u00f3r\u0105 wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w opisuje jako biegn\u0105c\u0105 w stron\u0119 Balewa, a gminna ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 w kierunku St\u0105\u017cek; adres geodezyjny to dzia\u0142ka numer 94 w obr\u0119bie St\u0105\u017cki.\n\nRejestr zabytk\u00f3w wymienia w Cieszymowie dziewi\u0119tnastowieczny zesp\u00f3\u0142 pa\u0142acowy: pa\u0142ac pod numerem A-307 z 9 wrze\u015bnia 1994 roku i park pod tym samym numerem z 22 czerwca 1978 roku. W rejestrze figuruje te\u017c szachulcowy spichrz z 1797 roku, obecnie kaplica, wpisany 14 sierpnia 1962 i 30 grudnia 1991 roku. Osobno figuruje w nim drugi park dworski z oko\u0142o po\u0142owy XIX wieku, pod numerem A-914 z 26 maja 1978 roku.\n\nParafia ewangelicka, do kt\u00f3rej wie\u015b nale\u017ca\u0142a, obejmowa\u0142a dwa ko\u015bcio\u0142y \u2014 w Gro\u00df Rohdau i w Dakau \u2014 i liczy\u0142a oko\u0142o 2100 dusz; nabo\u017ce\u0144stwo w Dakau odprawiano co trzeci\u0105 niedziel\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gro\u00df Rohdau ufundowano w 1624 roku, w 1754 rozebrano go jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem i wzniesiono nowy, pod patronatem dziedzic\u00f3w; stara wie\u017ca sta\u0142a przy nim do 1859 roku. Agathon Harnoch wymienia Gro\u00df Teschendorf w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tego zboru, a Max B\u00e4r notuje dla Gro\u00df Rohdau ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1755 roku, a zgon\u00f3w od 1788 roku.\n\nKatolickie akta wizytacji diecezji pomeza\u0144skiej, om\u00f3wione przez Jana Wi\u015bniewskiego, pokazuj\u0105 t\u0119 wie\u015b od strony parafii katolickiej w Sch\u00f6nwiese (Krasnej \u0141\u0105ce). W 1749 roku biskup przypomina\u0142 ugod\u0119 z 24 pa\u017adziernika 1699 roku, kt\u00f3r\u0105 tamtejszy proboszcz zawar\u0142 z Margareth\u0105 Schack (w aktach: Szachowa) i jej synem Wilhelmem, dziedzicami d\u00f3br Sztembarg i Tesiemdorff (zapewne Cieszymowa): mieli nie narzuca\u0107 na terenie parafii predykant\u00f3w lutera\u0144skich bez zgody proboszcza. W 1785 roku w granicach tej parafii mieszka\u0142o 298 protestant\u00f3w, oko\u0142o jednej czwartej ludno\u015bci, bez w\u0142asnej kaplicy, a wizytacja z 21 sierpnia 1787 roku odnotowa\u0142a, \u017ce luteranie maj\u0105 w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 w Cieszymowie: \u201eLutrzy za\u015b w Taszendorfie mai\u0105 szko\u0142\u0119\u201d.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Cieszymowo z folwarkiem Klein Teschendorf nale\u017ca\u0142o do Marie Sophie z domu von Schack, od 1730 roku do jej syna Heinricha Alberta von Kalneina, od 1734 roku do braci Schack\u00f3w von Wittenau, od 1736, \u015bci\u015blej 1752 roku, do Karla Albrechta, od 1787 roku do jego c\u00f3rki Sophie Karoline, zam\u0119\u017cnej hrabiny von der Goltz, od 1796 roku do jej syn\u00f3w, a od 1808 roku do hrabiego Karla Ludwiga Albrechta Alexandra von der Goltza. W wykazie wasali z 1774 roku Cieszymowo figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 54-letniego genera\u0142a majora Karla Albrechta von Schacka. Pod t\u0105 nazw\u0105 urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku prowadzi dwa osobne has\u0142a: pod has\u0142em *Gro\u00df Teschendorf* (maj\u0105tek rycerski) \u2014 16 dom\u00f3w mieszkalnych i 315 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 250 ewangelik\u00f3w i 65 katolik\u00f3w; pod has\u0142em *Klein Teschendorf* (wie\u015b) \u2014 dziewi\u0119\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych i 69 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 66 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w. W obu miejscowo\u015bciach ewangelicy nale\u017celi do parafii *Rohdau*; katolicy \u2014 do parafii *Sch\u00f6nwiese*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Gro\u00df Teschendorf*.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku prowadzi Cieszymowo w dw\u00f3ch osobnych pozycjach: jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 i jako obw\u00f3d dworski. W gminie wiejskiej mieszka\u0142o 129 os\u00f3b, z tego 99 ewangelik\u00f3w, 22 katolik\u00f3w i o\u015bmioro innych chrze\u015bcijan; w obwodzie dworskim \u2014 102 osoby, z tego 57 ewangelik\u00f3w i 45 katolik\u00f3w. Ewangelicy z obu cz\u0119\u015bci nale\u017celi do parafii Gro\u00df Rohdau, le\u017c\u0105cej w powiecie suskim, katolicy do parafii Sch\u00f6nwiese. Spis zna w tym samym powiecie tak\u017ce Teschendorf zwane Ober; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono rozstrzygni\u0119cia, kt\u00f3ry z tych Teschendorf\u00f3w odpowiada dzisiejszemu Cieszymowu.\n\nKarta cmentarza z listopada 1988 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eStan zachowania nagrobk\u00f3w z\u0142y,drzewostanu dobry\u201d. Naliczono wtedy pi\u0119tna\u015bcie nagrobk\u00f3w wolnostoj\u0105cych z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku, najstarszy z 1921 roku, a czytelno\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w i mogi\u0142 okre\u015blono jako z\u0142\u0105. Cmentarz le\u017ca\u0142 w\u015br\u00f3d p\u00f3l, nie mia\u0142 muru ani bramy, a na rzucie kwadratu bieg\u0142a aleja lipowa dziel\u0105ca go na dwie kwatery; ros\u0142y tam w\u00f3wczas trzydzie\u015bci cztery lipy i cztery d\u0119by w dobrym stanie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strona 68 pozycja 16 oraz strona 72 pozycja 97; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Gr. Rohdau und Dakau, s. 529; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 203; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Miko\u0142ajki Pomorskie, zestawienie kart adresowych, pozycja 224; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, pozycja 15; karta cmentarza w Cieszymowie Wielkim, oprac. D. Rekowska, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 25 (s. 2), nr 1122 (s. 54); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 202\u2013203; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 70.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.mikolajkipomorskie.pl","url":"https://bip.mikolajkipomorskie.pl/files/file_add/download/2631_zarzadzenie-nr-16.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"gminna ewidencja zabytk\u00f3w","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 25 (s. 2), nr 1122 (s. 54)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 70","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0998","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.840019,"lng":19.279535,"name_de":"Teschendorf","name_pl":"Cieszymowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Karta cmentarza w Cisowym z 30 wrze\u015bnia 1985 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eCmentarz zdewastowany\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 poza wsi\u0105, na skarpie w\u015br\u00f3d lasu, a zachowa\u0142y si\u0119 wtedy jedynie dwa kamienne pomniki z zatartymi napisami i pi\u0119\u0107 mogi\u0142 ob\u0142o\u017conych kamieniami; najstarszy nagrobek pochodzi\u0142 z 1765 roku. Dobrze utrzyma\u0142 si\u0119 starodrzew \u2014 dwie lipy, cztery brzozy i dwa buki. Ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa (serwis zabytek.pl) wykazuje go jako \u201ecmentarz ewangelicki po\u0142. XVIII w.\u201d, obj\u0119ty ochron\u0105 przez wpis do ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nCisowy le\u017cy w gminie Osiek w powiecie starogardzkim. Skorowidz miejscowo\u015bci z 1921 roku wymienia osad\u0119 Cisowy w powiecie gniewskim, w gminie Rynk\u00f3wka \u2014 obok osad Bukowiny, Je\u017cewnica, Lis\u00f3wka, Rudawki i Zielonka oraz folwarku Rynk\u00f3wka \u2014 z osobnymi liczbami: 11 budynk\u00f3w i 109 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 108 katolik\u00f3w i jeden ewangelik.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gmina Osiek \u2014 wykaz miejscowo\u015bci; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku), powiat gniewski; karta cmentarza w Cisowym, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Osiek \u2014 wykaz miejscowo\u015bci","url":"https://wykaz.rky.pl/g2213082.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0211","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.698834,"lng":18.585168,"name_de":null,"name_pl":"Cisowy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cisy, po niemiecku Stadtfelde, le\u017c\u0105 w gminie Malbork, w powiecie malborskim. Wed\u0142ug spisu z 1885 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w rejencji gda\u0144skiej. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 110 mieszka\u0144c\u00f3w: 61 ewangelik\u00f3w, 31 katolik\u00f3w i 18 os\u00f3b zapisanych w rubryce innych chrze\u015bcijan, do kt\u00f3rej spis zalicza\u0142 mi\u0119dzy innymi mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Malborku (Marienburg).\n\nKarta cmentarza z maja 1985 roku (opracowanie: J. Gzowski) datuje za\u0142o\u017cenie cmentarza s\u0142owami \u201eprze\u0142om XIX/XX w\u201d. Po\u0142o\u017cenie karta opisuje tak: \u201ecmentarz po\u0142o\u017cony przy drodze dochodz\u0105cej do szosy Malbork-Tczew, naprzeciw sklepu GS. Otoczony ze wszystkich stron polami\u201d. Powierzchni\u0119 karta podaje jako 0,06 hektara, a dawn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 okre\u015bla jako \u201eewangelicki\u201d. Jako najstarszy obiekt karta wymienia \u201ekamie\u0144 1759 r.\u201d i w zaleceniach zapisuje: \u201ewyja\u015bni\u0107 pochodzenie kamienia z hoffmarkiem z 1759 r.\u201d; na karcie naklejono te\u017c kartk\u0119 z odr\u0119cznym dopiskiem: \u201eKamie\u0144 nagrobny przenie\u015b\u0107 do Lapidarium\u201d.\n\nStan cmentarza w chwili sporz\u0105dzenia karty: \u201ecmentarz ca\u0142kowicie zdewastowany\u201d. Na karcie odnotowano: \u201eUze 11/72/ 1961 r\u201d. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w (zabytek.pl) obiekt figuruje jako \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, datowany na prze\u0142om XIX i XX wieku, z oznaczeniem \u201eObiekt nieistniej\u0105cy\u201d.\n\nNa mapie topograficznej w skali 1:25 000 z 1906 roku (arkusz 1979 Gnojau) oko\u0142o 50 metr\u00f3w od punktu atlasu stoi skr\u00f3t \u201eKhf.\u201d (Kirchhof, cmentarz).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w Cisach, oprac. J. Gzowski, maj 1985, nr 15392 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 695968); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienburg, s. 16, poz. 126; Me\u00dftischblatt 1979 Gnojau, wydanie 1906 (egzemplarz IfL, mapywig).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w Cisach, oprac. J. Gzowski, maj 1985, nr 15392 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695968/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.114245/1"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"zabytek.pl \u2014 Cisy, cmentarz ewangelicki, prze\u0142om XIX/XX w. (ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695968"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Marienburg, s. 16, poz. 126 \u201eStadtfelde\u201d","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"Me\u00dftischblatt 1979 Gnojau, wydanie 1906 (egzemplarz IfL, mapywig)","url":"http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/025K_TK25/1979_(624)_Gnojau_1906_IfL.jpg"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1203","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.04241,"lng":18.982353,"name_de":"Stadtfelde","name_pl":"Cisy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u26a0 To wpis zbiorczy, tematyczny, bez jednej lokalizacji \u2014 obejmuje wiejskie cmentarze ewangelickie \u017bu\u0142aw.\n\nZak\u0142adano je g\u0142\u00f3wnie od ko\u0144ca XVIII wieku. W samej gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski powsta\u0142y mi\u0119dzy innymi w Marynowach, Marz\u0119cinie, Lubieszewie i w samym Nowym Dworze Gda\u0144skim, a na prze\u0142omie XIX i XX wieku tak\u017ce w Wiercinach. Obok nich dzia\u0142a\u0142y odr\u0119bne nekropolie mennonickie \u2014 w R\u00f3\u017cewie, Stawcu, Or\u0142owskim Polu, Cyganku, \u017belichowie i K\u0119pinach Ma\u0142ych; mennonici byli wsp\u00f3lnot\u0105 anabaptystyczn\u0105, nie ewangelikami.\n\nWszystkie \u017cu\u0142awskie cmentarze ewangelickie s\u0105 dzi\u015b nieczynne. Cz\u0119\u015b\u0107 jest zdewastowana, cz\u0119\u015b\u0107 zaadaptowano na lapidaria \u2014 w Kmiecinie, Or\u0142owie i \u017belichowie \u2014 a cmentarz w Nowym Dworze Gda\u0144skim zamieniono w park. Ochron\u0105 konserwatorsk\u0105 obj\u0119to nieliczne: do rejestru zabytk\u00f3w wpisano mi\u0119dzy innymi cmentarz ewangelicki z kaplic\u0105 w \u017bu\u0142awkach (numer A-1450 z 12.04.1994) oraz cmentarz ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki, z drewnian\u0105 dzwonnic\u0105 w Mikoszewie (numer A-1874 z 29.03.2011).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wiejskie cmentarze ewangelickie (wiara.pl) / literatura o zanikaniu","url":"https://info.wiara.pl/doc/358041.Wiejskie-cmentarze-ewangelickie"}]},"gps_precision":"Nominatim/korygowane","id":"CM-0008","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.25,"lng":18.85,"name_de":"","name_pl":"Cmentarze ewangelickie wiejskie na \u017bu\u0142awach","powiat":"","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Borowy M\u0142yn, po niemiecku Heidem\u00fchl, dawniej Borowo, to kaszubska wie\u015b na Gochach. Na tutejszym cmentarzu ewangelickim \u2014 jak pisze Benedykt Reszka \u2014 spoczywaj\u0105 ewangelicy z ca\u0142ych Goch\u00f3w pr\u00f3cz Brze\u017ana i \u0141\u0105kiego Szlacheckiego. Dok\u0142adne po\u0142o\u017cenie cmentarza nie jest pewne. Cz\u0119\u015b\u0107 zapis\u00f3w umieszcza go na wschodnim kra\u0144cu wsi, przy le\u015bnej \u015bcie\u017cce ku dawnej \u017cwirowni, gdzie zosta\u0142y resztki kamiennej steli i ceglanego muru. Kronika Leona Skiby, spisana przez uczestnika tamtych wydarze\u0144, wskazuje inne miejsce: gdy w 1914 roku, po utworzeniu katolickiej stacji duszpasterskiej, trzeba by\u0142o urz\u0105dzi\u0107 cmentarz katolicki, \u201emiejsce na cmentarz istnia\u0142o ju\u017c od niepami\u0119tnych czas\u00f3w obok ewangelickiego cmentarza\u201d \u2014 i je poszerzono, ogrodzono i po\u015bwi\u0119cono. Pierwszy pogrzeb po erygowaniu stacji odby\u0142 si\u0119 w Borzyszkowach, bo sprawa cmentarza nie by\u0142a wtedy uregulowana. W odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o sze\u015bciuset metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od \u015brodka wsi le\u017cy dzisiejszy cmentarz parafialny (53,963101 / 17,317497). W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono rozstrzygni\u0119cia, czy miejsce przy \u017cwirowni i ewangelicka cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza parafialnego to jedno i to samo.\n\nDo 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego w rejencji kwidzy\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie; by\u0142a siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego, a s\u0105d mia\u0142a w Cz\u0142uchowie. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Heidem\u00fchl* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 83 domy mieszkalne i 750 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 172 ewangelik\u00f3w, 572 katolik\u00f3w i sze\u015b\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Schwessin*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Od 1885 roku tworzy\u0142a gmin\u0119 wiejsk\u0105 obejmuj\u0105c\u0105 tak\u017ce Upi\u0142k\u0119, Wierzchocin\u0119, Kobyle G\u00f3ry, Wieczywno i Zagwiazd\u0119 \u2014 razem 3456 hektar\u00f3w i 1327 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 1131 katolik\u00f3w, 188 ewangelik\u00f3w i osiem os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. W 1910 roku gmin\u0119 tworzy\u0142o 235 rodzin i sze\u015b\u0107 os\u00f3b samotnych: 1313 mieszka\u0144c\u00f3w, 629 m\u0119\u017cczyzn i 684 kobiety. T\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w podaje *Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon* z 1912 roku.\n\nEwangelicy z tej okolicy przez lata nale\u017celi do parafii w \u015awieszynie, a starania o w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 od lat siedemdziesi\u0105tych XIX wieku. Uwie\u0144czy\u0142o je rozporz\u0105dzenie z 27 lutego 1885 roku, og\u0142oszone w dzienniku urz\u0119dowym numer 9 z 4 marca tego roku: powsta\u0142a parafia ewangelicka Pietrzykowo \u2014 Borowy M\u0142yn, a jej proboszczem zosta\u0142 pastor Elias Liebenow, rezyduj\u0105cy w Pietrzykowie. Pismo, kt\u00f3re Liebenow wys\u0142a\u0142 do konsystorza w Kr\u00f3lewcu 28 czerwca 1883 roku, podaje sk\u0142ad obu cz\u0119\u015bci tej parafii: pietrzykowska liczy\u0142a 1742 ewangelik\u00f3w wobec 1857 katolik\u00f3w, borowiacka \u2014 708 ewangelik\u00f3w wobec 4509 katolik\u00f3w, przy czym na sam Borowy M\u0142yn z Upi\u0142k\u0105 i Wierzchocin\u0105 przypada\u0142o 205 ewangelik\u00f3w i 1100 katolik\u00f3w. Grunt pod ko\u015bci\u00f3\u0142, cztery dziesi\u0105te hektara, odda\u0142 bezp\u0142atnie Carl Str\u00f6mer, gospodarz z ewangelickiego rodu Goch\u00f3w; nadz\u00f3r budowlany prowadzi\u0142 cz\u0142uchowski budowniczy H. Prejawa. Budow\u0119 uko\u0144czono w 1889 roku. \u015awi\u0105tynia mie\u015bci\u0142a 254 osoby siedz\u0105ce i 316 stoj\u0105cych, a ka\u017cda \u0142awa mia\u0142a owaln\u0105 emaliowan\u0105 tabliczk\u0119 z nazwiskiem rodziny \u2014 w pierwszych rz\u0119dach Str\u00f6merowie, Rohdowie, Manzkowie i Ziegertowie. Ewangelicy tej okolicy m\u00f3wili na co dzie\u0144 po kaszubsku i po niemiecku, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano \u2014 jak zaznacza Reszka \u2014 po niemiecku.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii w Borzyszkowach; w\u0142asn\u0105, pod wezwaniem Ducha \u015awi\u0119tego, erygowa\u0142 9 grudnia 1913 roku biskup che\u0142mi\u0144ski Augustyn Rosentreter, a pierwsz\u0105 msz\u0119 odprawiono w Borowym M\u0142ynie w Wigili\u0119 1913 roku; ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1914\u20131916. W latach 1920\u20131939 wie\u015b le\u017ca\u0142a w granicach Polski, w powiecie chojnickim. Wiosn\u0105 1945 roku pochowano na tym cmentarzu rodze\u0144stwo Borth\u00f3w z Upi\u0142ki \u2014 sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciopi\u0119cioletni\u0105 Karolin\u0119, ewangelick\u0105 siostr\u0119 zakonn\u0105, siedemdziesi\u0119ciojednoletniego Karola i siedemdziesi\u0119cioo\u015bmioletni\u0105 Johann\u0119 \u2014 zabitych 3 marca pod Skrytem. Po 1945 roku wie\u015b pozosta\u0142a w Polsce, a ludno\u015b\u0107 ewangelicka odesz\u0142a. Pierwsza pr\u00f3ba uzyskania zgody na rozbi\u00f3rk\u0119 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, podj\u0119ta w 1949 roku, nie dosz\u0142a do skutku, a w 1967 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 zburzono. Na cmentarzu do jesieni 2000 roku sta\u0142o dwana\u015bcie \u017celiwnych krzy\u017cy nagrobnych; z dziesi\u0119ciu odczytano nazwiska, po czym wszystkie zdj\u0119to i wywieziono na plebani\u0119, a do 2008 roku nie wr\u00f3ci\u0142y na miejsce. P\u00f3\u017aniej odkopano tak\u017ce dwa krzy\u017ce: Bernarda Hassego, urodzonego 14 marca 1847 i zmar\u0142ego 22 kwietnia 1910, oraz Johanna Gehrkego, urodzonego w 1824 i zmar\u0142ego 31 stycznia 1880, m\u0142ynarza na rzece Pr\u0105dzonie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Leon Skiba, \u201eKronika z okresu starania i przygotowania celem utworzenia stacji duszpasterskiej w Borowym M\u0142ynie\u201d (maszynopis), \u201eKurier Bytowski\u201d; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 1, s. 752, has\u0142o Heidem\u00fchl, Kr. Schlochau; polskaniezwykla.pl \u2014 Borowy M\u0142yn, cmentarz ewangelicki; Parafia pw. Ducha \u015awi\u0119tego w Borowym M\u0142ynie, portal internetowy Diecezji Pelpli\u0144skiej (diecezja-pelplin.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 132\u2013133.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"portal","tytul":"polskaniezwykla \u2014 Borowy M\u0142yn, cmentarz ewangelicki","url":"http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/54437,borowy-mlyn-cmentarz-ewangelicki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, odczyt B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008: podpis ilustracji, rozdzia\u0142 8 o rodzinie Str\u00f6mer, akt utworzenia parafii, tabele parafii Pietrzykowo i Borowy M\u0142yn z pisma pastora Liebenowa z 28 VI 1883, opis wn\u0119trza ko\u015bcio\u0142a, statystyka gminy, rozdzia\u0142 19 o cmentarzach, dokumenty o rozbi\u00f3rce","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pami\u0119tnikarskie","tytul":"L. Skiba, \u201eKronika starania o stacj\u0119 duszpastersk\u0105 w Borowym M\u0142ynie\u201d, \u201eKurier Bytowski\u201d","url":""}]},"gps_precision":"centrum miejscowo\u015bci \u2014 GPS cmentarza nieustalony","id":"CM-0899","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9656,"lng":17.3147,"name_de":"evangelischer Friedhof Heidem\u00fchl","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w Borowym M\u0142ynie","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"God\u0119towo (niem. Goddentow, w latach 1936\u20131945 zgermanizowane na Gotendorf) le\u017ca\u0142o w Kreis Lauenburg i. Pom. (Prowincja Pomorze, RB K\u00f6slin). Miejscowo\u015b\u0107 by\u0142a silnym o\u015brodkiem ewangelickim: tutejsza szlachta pozosta\u0142a po rekatolicyzacji przy wyznaniu ewangelickim, zwi\u0105zana pocz\u0105tkowo z parafi\u0105 w Dzi\u0119cielcu. W 1877 r. utworzono w God\u0119towie wikariat, 13 XI 1891 r. po\u015bwi\u0119cono neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 (jednonawowy, 20 \u00d7 11 m, z kwadratow\u0105 wie\u017c\u0105), a 18/23 III 1911 r. powsta\u0142a samodzielna parafia ewangelicka. W \u015bwi\u0105tyni znajdowa\u0142o si\u0119 epitafium 14 poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej. Po 1945 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano na pocz\u0105tku lat 50. XX w. \u2014 kielich trafi\u0142 do Lubowidza, dzwon do Roz\u0142azina. Z zespo\u0142u parafialnego pozosta\u0142 cmentarz poewangelicki. Dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia cmentarza oraz historycznych liczb parafian nie ustalono [?].","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz ewangelicki w God\u0119towie (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_w_God%C4%99towie"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"God\u0119towo-Goddentow \u2014 cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0928","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.565727777,"lng":17.864988888,"name_de":"Goddentow (do 1935), Gotendorf (1936\u20131945)","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w God\u0119towie","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141\u0105kie w gminie Studzienice nie mia\u0142o w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy; cmentarz po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej i ewangelickiej w 1945 roku pozosta\u0142 jako poewangelicki.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku \u0141\u0105kie, po niemiecku Lonken, by\u0142o koloni\u0105 za\u0142o\u017con\u0105 na wrzosowisku m\u0105drzechowskim (Mankwitzer Heide), z\u0142o\u017con\u0105 z trzech rodzin polskich. \u0141\u0105kie le\u017ca\u0142o mil\u0119 na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Bytowa, nad jeziorem tej samej nazwy, w okolicy kamienistej i g\u00f3rzystej. Kolonia liczy\u0142a cztery dymy; w\u015br\u00f3d trzech polskich rodzin by\u0142 kowal, a ka\u017cda dosta\u0142a 117 m\u00f3rg ziemi, z kt\u00f3rej p\u0142aci\u0142a roczny czynsz. Cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w nale\u017ca\u0142a do parafii w Bytowie, cz\u0119\u015b\u0107 do Pomyska Wielkiego (Gro\u00df Pomeiske).\n\n\u0141\u0105kie, po niemiecku Lonken, po kaszubsku \u0141oke, a w latach 1938\u20131945 nosz\u0105ce nazw\u0119 Friedrichsee in Pommern, le\u017cy nad jeziorem \u0141\u0105kie, od kt\u00f3rego wzi\u0119\u0142o nazw\u0119. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142o w Z\u0105binowicach (Gersdorf), a s\u0105d w Bytowie. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku podaje, \u017ce koloni\u0119 za\u0142o\u017cono w 1752 roku rozkazem gabinetowym Fryderyka Wielkiego na wrzosowisku zwanym Mangwitzer Heide. Wed\u0142ug inwentarza z 1938 roku trzy rodziny osadzone tu na 310 morgach pochodzi\u0142y z Polski. W 1839 roku przeprowadzono podzia\u0142 grunt\u00f3w wsp\u00f3lnych. Oko\u0142o 1850 roku w\u0142a\u015bciciel Thrun wykupi\u0142 i scali\u0142 trzy gospodarstwa i za\u0142o\u017cy\u0142 dw\u00f3r, kt\u00f3ry sta\u0142 jeszcze w 1938 roku; w 1936 roku by\u0142o w \u0141\u0105kiem oraz w osadach Libienz i Jabloncz dziesi\u0119\u0107 gospodarstw dziedzicznych. Do gminy nale\u017ca\u0142y osady Jabloncz, Libienz i Zechinen oraz le\u015bnicz\u00f3wki Appelwitz i Zechinen.\n\nEwangelicy nale\u017celi najpierw do parafii w Bytowie, katolicy do Ugoszczy (Bernsdorf). Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w gminie Lonken 105 ewangelik\u00f3w, 57 katolik\u00f3w i dziesi\u0119ciu innych chrze\u015bcijan. Aktem z 13 wrze\u015bnia 1911 roku ewangelik\u00f3w \u0141\u0105kiego wy\u0142\u0105czono z parafii bytowskiej i w\u0142\u0105czono do nowo utworzonej parafii w P\u00f3\u0142cznie (Polschen); inwentarz z 1938 roku wymienia P\u00f3\u0142czno jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 wsi. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w (w nawiasie \u2014 w tym katolik\u00f3w) wynosi\u0142a: w 1810 roku 70 (10), w 1855 \u2014 193 (34), w 1885 \u2014 142 (30), w 1905 \u2014 195 (89), w 1925 \u2014 172 (83), w 1933 \u2014 128 (54), w 1936 \u2014 119 (56).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Liczb\u0119 310 m\u00f3rg podaje opracowanie Bronischa, Ohlego i Teichm\u00fcllera z 1938 roku, a druk Br\u00fcggemanna z 1784 roku przyznaje ka\u017cdej z trzech rodzin po 117 m\u00f3rg i 151 pr\u0119t\u00f3w roli.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1056; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 231\u2013232 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 196\u2013197, pozycja 26; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; meyersgaz.org \u2014 Lonken, Kreis B\u00fctow; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1056.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"gazeter","tytul":"meyersgaz.org \u2014 Lonken, Kreis B\u00fctow","url":"https://www.meyersgaz.org/place/20094038"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat B\u00fctow, s. 196, pozycja 26 (\u201eLanken\u201d: 105 ewangelik\u00f3w, 57 katolik\u00f3w, parafia ewangelicka B\u00fctow, katolicka Bernsdorf, urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy Gersdorf)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat B\u00fctow, strona 196, pozycja 26 (\u201eLanken\u201d: 105 ewangelik\u00f3w, 57 katolik\u00f3w, parafia ewangelicka B\u00fctow, katolicka Bernsdorf, urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy Gersdorf); E. M\u00fcller, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen, s. 79; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, tabela parafii Pietrzykowo (s. 99)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen, s. 79","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat B\u00fctow, strona 196, pozycja 26 (\u201eLanken\u201d: 105 ewangelik\u00f3w, 57 katolik\u00f3w, parafia ewangelicka B\u00fctow, katolicka Bernsdorf, urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy Gersdorf); E. M\u00fcller, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen, s. 79; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, tabela parafii Pietrzykowo (s. 99)"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 99 (tabela parafii Pietrzykowo)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat B\u00fctow, strona 196, pozycja 26 (\u201eLanken\u201d: 105 ewangelik\u00f3w, 57 katolik\u00f3w, parafia ewangelicka B\u00fctow, katolicka Bernsdorf, urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy Gersdorf); E. M\u00fcller, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen, s. 79; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, tabela parafii Pietrzykowo (s. 99)"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1056","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1056","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0901","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.151748,"lng":17.605295,"name_de":"Lonken (1938-45: Friedrichsee in Pommern)","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w \u0141\u0105kiem (gm. Studzienice)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Bydlinie (do 1945 roku Bedlin) powsta\u0142 oko\u0142o 1925 roku. Na mapie z 1929 roku nie jest oznaczony; najstarszym datowanym elementem jest \u017celiwny krzy\u017c Anne Albrecht, a najwcze\u015bniejsze nagrobki pochodz\u0105 z czasu za\u0142o\u017cenia cmentarza. W monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego cmentarz zlokalizowano nieopodal S\u0142upi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi gruntowej biegn\u0105cej w kierunku Strzelinka. Zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o siedemnastu mogi\u0142, a po wojnie cmentarza u\u017cywali polscy osadnicy.\n\nBydlino le\u017cy nad S\u0142upi\u0105, mi\u0119dzy S\u0142upskiem a Ustk\u0105; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. By\u0142a to wie\u015b szlachecka: w 1485 roku nale\u017ca\u0142a do rodu von Schwaven, potem do von Lettow\u00f3w (od 1626 roku), a od 1805 roku do von Uckermann\u00f3w, kt\u00f3rzy gospodarowali tu do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej.\n\nW 1784 roku Bydlino liczy\u0142o 11 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela. Do d\u00f3br nale\u017ca\u0142 m\u0142yn zbo\u017cowy i tartak na polach Machowina, zwany Niederm\u00fchle \u2014 dolny, w odr\u00f3\u017cnieniu od g\u00f3rnego m\u0142yna (Oberm\u00fchle) w samym Machowinie. Wie\u015b by\u0142a wcielona do ko\u015bcio\u0142a w Machowinie (Gro\u00df-Machmin), filii Wytowna, w synodzie s\u0142upskim.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Bydlinie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Bedlin w dw\u00f3ch pozycjach: w gminie wiejskiej naliczono 93 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 158. W obu pozycjach spisu z 1895 roku okr\u0119giem urz\u0119dowym by\u0142 Gro\u00df Machmin. W obu pozycjach spisu z 1895 roku jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskazano Wytowno. W wykazie Ernsta M\u00fcllera Weitenhagen mia\u0142o ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Gro\u00df-Machmin, a do parafii nale\u017ca\u0142y miejscowo\u015bci Klein-Machmin, Bedlin i Carzin, z prawem kolacji w r\u0119kach w\u0142a\u015bcicieli tych d\u00f3br. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Wytownie (Kirchspiel Weitenhagen) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Stolp-Stadt. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 17 maja 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 198 mieszka\u0144c\u00f3w w 57 gospodarstwach domowych i \u017ce wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami. Nauczycielem by\u0142 Bernhard Voelzke. Nielicznych katolik\u00f3w okolicy obs\u0142ugiwano ze S\u0142upska.\n\nPagel podaje te\u017c, \u017ce 8 marca 1945 roku Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b bez walki. Mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono w latach 1945/46; 93 z nich odnaleziono p\u00f3\u017aniej w RFN, a 59 w NRD. Straty: 8 poleg\u0142ych, 8 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 19 zaginionych.\n\nNa cmentarzu spoczywaj\u0105 mi\u0119dzy innymi Olga i J\u00f3zef Wase\u0144czukowie, kt\u00f3rych p\u0142yt\u0119 zdobi krzy\u017c tr\u00f3jramienny. Spoczywaj\u0105 tu te\u017c Franciszek Paw\u0142owski, Romuald Bernatowicz, Marian Bownik i Czes\u0142aw Jakubczak. Ostatni pogrzeb odby\u0142 si\u0119 w 1982 roku, kiedy obok zmar\u0142ej w 1958 roku \u017cony spocz\u0105\u0142 J\u00f3zef Wase\u0144czuk.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Weitenhagen; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 173; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Bedlin; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 942\u2013943.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 173","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 173); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (s. 483\u2013484); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 poz. 8 (s. 168) i 164 (s. 176)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, s. 483\u2013484","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 173); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (s. 483\u2013484); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 poz. 8 (s. 168) i 164 (s. 176)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, poz. 8 (s. 168) i 164 (s. 176)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 173); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (s. 483\u2013484); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 poz. 8 (s. 168) i 164 (s. 176)"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 942\u2013943","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0915","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5381399,"lng":16.9741968,"name_de":"Bedlin","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Bydlino","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Dar\u017cynie le\u017cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l, na zakr\u0119cie drogi w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, po jej wschodniej stronie. Nie zaznaczono go na mapie z 1912 roku; zachowa\u0142 si\u0119 na nim \u017celiwny krzy\u017c wskazuj\u0105cy na poch\u00f3wek z 1934 roku. Z pierwotnego urz\u0105dzenia zachowa\u0142y si\u0119 cz\u0119\u015bciowo nasadzenia \u015bwierkowe wok\u00f3\u0142 ca\u0142ego prostok\u0105tnego obwodu, wyra\u017ane wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne od strony zachodniej i szcz\u0105tkowe pozosta\u0142o\u015bci kamieni nagrobnych. Tak nik\u0142e resztki nie pozwalaj\u0105 odczyta\u0107 uk\u0142adu mogi\u0142.\n\nDar\u017cyno, do 1945 roku Darsin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Od XV wieku nale\u017ca\u0142o do rodu von Puttkamer \u2014 w 1491 roku Tetzlaw von Puttkamer jest opisany jako siedz\u0105cy na Darsinie, w 1523 roku wyst\u0119puje \u201eMarten Putkummer tho Darsyn\u201d \u2014 a w 1684 roku przesz\u0142o wraz z Pot\u0119gowem do Grumbkow\u00f3w; klasyfikacja w\u0142\u00f3k z 1717 roku wymienia jako w\u0142a\u015bciciela Davida von Grumbkow. Po \u015bmierci genera\u0142a majora von Grumbkow dobra odziedziczy\u0142a w 1779 roku jego jedyna c\u00f3rka, owdowia\u0142a Friederike von Podewils, a przez jej ma\u0142\u017ce\u0144stwo z Ernstem von Bonin Darsin przesz\u0142o do Bonin\u00f3w; w 1855 roku kompleks \u0142upawski, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142o, sta\u0142 si\u0119 fideikomisem. Ksi\u0119gi adresowe maj\u0105tk\u00f3w notuj\u0105 w 1910 roku w\u0142a\u015bciciela majoratu Ernsta von Bonin, a w latach 1928\u20131938 \u2014 Franza Deinerta. Obszar gminy wynosi\u0142 1029 hektar\u00f3w; w 1925 roku sta\u0142o tu 46 dom\u00f3w mieszkalnych. Wed\u0142ug Pagla 17 maja 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 442 mieszka\u0144c\u00f3w w 104 gospodarstwach domowych.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Dar\u017cyno, po niemiecku Darsin, nale\u017ca\u0142o do parafii w \u0141upawie (Lupow) w synodzie s\u0142upskim. W 1784 roku Dar\u017cyno liczy\u0142o 21 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; folwark Pot\u0119gowo (Pottangow) nale\u017ca\u0142 jednak do innej parafii \u2014 w Sk\u00f3rowie (Schurow).\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Darsin w dw\u00f3ch wierszach, poniewa\u017c powiat dzieli\u0142 si\u0119 na gminy wiejskie i obwody dworskie. W gminie wiejskiej naliczono 202 ewangelik\u00f3w, trzech katolik\u00f3w i sze\u015bciu innych chrze\u015bcijan, w obwodzie dworskim \u2014 216 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Spis przypisywa\u0142 katolik\u00f3w do parafii w L\u0119borku (Lauenburg), a siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego i okr\u0119gu urz\u0119dowego by\u0142 Grumbkow.\n\nWed\u0142ug Pagla ludno\u015b\u0107 by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141upawie (Lupow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. W 1915 roku wzniesiono w Dar\u017cynie ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry 19 marca 1947 roku przej\u0119li katolicy; has\u0142o Pagla, opisuj\u0105ce wie\u015b a\u017c po szko\u0142\u0119, gospody i stacj\u0119 rozdzielcz\u0105 pr\u0105du, tego ko\u015bcio\u0142a nie wymienia.\n\n8 marca 1945 roku wkroczy\u0142y do wsi wojska sowieckie. W latach 1946\u20131947 wysiedlono ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 \u2014 270 z wysiedlonych znalaz\u0142o si\u0119 potem w Republice Federalnej Niemiec, a 123 w Niemieckiej Republice Demokratycznej \u2014 a Dar\u017cyno zasiedlili polscy osadnicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 959; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 145; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Lupow, s. 502; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, has\u0142o 21. Darsin, s. 436\u2013438; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 959.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 145","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 145); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 Stolp 168/18 i 176/176; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Stolp 168/18 i 176/176","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 145); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 Stolp 168/18 i 176/176; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 145); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 Stolp 168/18 i 176/176; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II, Stettin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, has\u0142o 21. Darsin, s. 436\u2013438 (skan, odczyt 23 IX 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 959","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 959","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0912","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.469217,"lng":17.454703,"name_de":"Darsin","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Dar\u017cyno","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jamy w pow. sztumskim \u2014 okolice Sztumu by\u0142y silnie ewangelickie przed 1945 r., ale nie odnaleziono \u017ar\u00f3d\u0142a potwierdzaj\u0105cego wprost cmentarz ewangelicki w tej wsi (wyniki dotyczy\u0142y ko\u015bcio\u0142a poewangelickiego w samym Sztumie).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburska","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0930","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.9608,"lng":19.1611,"name_de":null,"name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Jamy","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mosty (po niemiecku Br\u00fcck, w spisie z 1895 roku Luggewieser Br\u00fccke) to osada w dawnym powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Powsta\u0142a zapewne po 1824 roku, gdy w pradolinie \u0141eby sypano grobl\u0119 pod nowy trakt Gda\u0144sk \u2014 S\u0142upsk, budowany i przebudowywany do 1830 roku; szosa przekracza\u0142a tu \u0141eb\u0119 po raz drugi. Jeszcze w 1876 roku teren nale\u017ca\u0142 do Lubowidza (Luggewiese) i by\u0142 niemal niezabudowany. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku przysi\u00f3\u0142ek Luggewieser Br\u00fccke, cz\u0119\u015b\u0107 gminy Lubowidz, liczy\u0142 12 dom\u00f3w mieszkalnych i 140 mieszka\u0144c\u00f3w. Intensywniejsze osadnictwo rozwin\u0119\u0142o si\u0119 dopiero od 1920 roku.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy Mosty nie mia\u0142y. W 1895 roku ewangelicy z Lubowidza nale\u017celi do parafii w Dzi\u0119cielcu (Zinzelitz), katolicy \u2014 do L\u0119borka, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Nowej Wsi L\u0119borskiej; wed\u0142ug danych z 1 grudnia 1905 roku katolicy nale\u017celi do parafii w Roz\u0142azinie. W s\u0105siednim Lubowidzu miejscowa gmina ewangelicka wznios\u0142a w 1909 roku murowany, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 dzi\u015b rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny (rejestr wojew\u00f3dzkiego konserwatora zabytk\u00f3w podaje wezwanie \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki, wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 \u015bwi\u0119tej Anny). W tym samym roku powsta\u0142 w Lubowidzu cmentarz, kt\u00f3ry wed\u0142ug Marka Drzewieckiego s\u0142u\u017cy\u0142 obu wsiom, Lubowidzowi i Mostom. Cmentarza ewangelickiego w samych Mostach nie wymienia wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ani gminny program opieki nad zabytkami z 2016 roku, wyliczaj\u0105cy nekropolie poewangelickie w 23 miejscowo\u015bciach gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska.\n\nNazw\u0119 Mosty nosi na Pomorzu kilka miejscowo\u015bci. Wzmianka ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego o wsi Mosty (Br\u00fcck), kt\u00f3r\u0105 \u015awi\u0119tope\u0142k podarowa\u0142 klasztorowi w Oliwie, dotyczy osady na K\u0119pie Oksywskiej, w dawnym powiecie wejherowskim, nie tutejszej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: kwerenda w\u0142asna, weryfikacja 18 czerwca 2026; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 35 i 42; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 188\u2013189; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Lubowidz \u2014 Luggewiese; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz cmentarzy gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eMosty\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 35 i 42","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, wykaz osad gminy Luggewiese (\u201eLuggewieser Br\u00fccke\u201d, 12 dom\u00f3w, 140 mieszka\u0144c\u00f3w)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan 30.06.2026 (has\u0142o \u201eMosty\u201d figuruje wy\u0142\u0105cznie pod gmin\u0105 Kosakowo, pow. pucki)","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0931","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.5474593,"lng":17.7834536,"name_de":"Br\u00fcck (w spisie z 2 XII 1895: Luggewieser Br\u00fccke)","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Mosty","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Pot\u0119gowie za\u0142o\u017cono, s\u0105dz\u0105c z przekaz\u00f3w kartograficznych, pod koniec XIX albo na pocz\u0105tku XX wieku, na p\u00f3\u0142noc od historycznych zabudowa\u0144 wsi, niedaleko rozstaju dr\u00f3g biegn\u0105cych ku G\u0142uszynu i Nowemu Sk\u00f3rowu, przy \u00f3wczesnej p\u00f3\u0142nocnej granicy miejscowo\u015bci. Zajmowa\u0142 niewielk\u0105, kwadratow\u0105 powierzchni\u0119 0,025 hektara, obsadzon\u0105 wzd\u0142u\u017c wej\u015bcia \u015bwierkami; wok\u00f3\u0142 by\u0142y \u2014 tak jak i dzi\u015b \u2014 pola i pastwiska. Czytelne pozosta\u0142o wej\u015bcie od strony drogi g\u0142\u00f3wnej, \u015bwierkowy drzewostan zachowa\u0142 si\u0119 tylko w cz\u0119\u015bci, a po pomnikach nagrobnych nie zosta\u0142 \u017caden \u015blad.\n\nPot\u0119gowo, po niemiecku Pottangow, le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Osobno S\u0142ownik geograficzny odnotowa\u0142 osad\u0119 przy stacji kolei berli\u0144sko-s\u0142upsko-gda\u0144skiej, 3 kilometry od wsi, gdzie w 1877 roku mieszka\u0142o 38 ewangelik\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Sk\u00f3rowie (Kirchspiel Schurow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto (Stolp-Altstadt) Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. Przynale\u017cno\u015b\u0107 t\u0119 potwierdzaj\u0105 spis z 2 grudnia 1895 roku i wykaz Ernsta M\u00fcllera. Ernst M\u00fcller pod has\u0142em Schurow wymienia jako wsie parafialne Vangerske, Klein Gluschen, Zechlin, Pottangow, Gro\u00df Runow, Karlsh\u00f6he, Darsow z Laaske i Schidlitz, Langeboese oraz Boukow, z ko\u015bcio\u0142em pomocniczym w Langeboese. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Sk\u00f3rowie, murowany, pochodzi z 1859 roku.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 9 marca 1945 roku; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Schurow, s. 513; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 158.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201ePot\u0119gowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 158","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 158); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 poz. 273 s. 182; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 158); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 poz. 273 s. 182; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, poz. 273, s. 182","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 158); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 poz. 273 s. 182; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 158); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 poz. 273 s. 182; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d"}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0913","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.489673,"lng":17.483331,"name_de":"Pottangow","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Pot\u0119gowo","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Poewangelicki cmentarz wiejski w Redzikowie, po niemiecku Reitz, opisuje Jan Wild. W opisie parafii w Wieszynie podaje on, \u017ce cmentarz ewangelicki w Redzikowie pojawi\u0142 si\u0119 na mapach w 1935 roku i \u017ce do pocz\u0105tk\u00f3w lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142a na nim niewielka kaplica; obecnie jest to teren zajmowany przez obiekty ameryka\u0144skiej bazy antyrakietowej. Wolontariusze projektu \u201eZapomniane cmentarze gminy S\u0142upsk\u201d, prowadzonego przez Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swo\u0142owie, nie mogli do niego dotrze\u0107 dlatego, \u017ce le\u017cy na terenie wojskowym.\n\nRedzikowo le\u017cy cztery kilometry na wsch\u00f3d od S\u0142upska, przy dawnej szosie l\u0119borskiej (Reichsstra\u00dfe 2); w 2024 roku otwarto tu baz\u0119 ameryka\u0144skiej tarczy antyrakietowej. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano w 1288 roku, gdy ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II potwierdzi\u0142 jej posiadanie norbertankom s\u0142upskim; p\u00f3\u017aniej maj\u0105tek przechodzi\u0142 mi\u0119dzy innymi przez r\u0119ce rodzin von Katzler i Arnold.\n\nW 1784 roku Redzikowo liczy\u0142o 16 dym\u00f3w; przy wsi powsta\u0142a kolonia Neu-Reitz, a z d\u00f3br Redzikowo i wsi Wieszyno p\u0142acono razem 69 talar\u00f3w daniny. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Wieszynie (Ve\u00dfin) w synodzie s\u0142upskim.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicka \u2014 wed\u0142ug Pagla w 1925 roku mieszka\u0142o tu 14 katolik\u00f3w \u2014 a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Redzikowo nie mia\u0142o; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Wieszynie (Kirchspiel Vessin) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Stolp-Stadt, w Ko\u015bciele unii staropruskiej. Ernst M\u00fcller wymienia przy tej parafii cztery miejscowo\u015bci: Vessin, Reitz, Vilgelow i Warbelow. Kolatork\u0105 by\u0142a w\u0142a\u015bcicielka d\u00f3br Vessin, wdowa po zmar\u0142ym 14 lutego 1797 roku nadle\u015bniczym Prus Zachodnich Georgu Ludolfie von Katzeler, a patronat nad parafi\u0105 sprawowali w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br Vessin i Reitz.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a opiek\u0119 duszpastersk\u0105 przej\u0119\u0142a rzymskokatolicka parafia w Wieszynie pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Urszuli Led\u00f3chowskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 12 (277)/2025, s. 13; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 481\u2013482 (has\u0142o Vessin); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Reitz, s. 812\u2013813; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 996\u2013997.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 12/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (brak has\u0142ai 6377 dla wsi s\u0105siednich)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013 (brak has\u0142a)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (brak has\u0142ai 6377 dla wsi s\u0105siednich)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 481\u2013482 (has\u0142o Vessin)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 996\u2013997","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0914","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.479261,"lng":17.113595,"name_de":"Reitz","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Redzikowo","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Sarbsku (po niemiecku Sarbske), w gminie Wicko, przy ulicy Ko\u015bcielnej 1, jest cmentarzem przyko\u015bcielnym, dzi\u015b rzymskokatolickim; ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na XVI wiek. Zajmuje teren oko\u0142o 50 na 50 metr\u00f3w, a autor katalogu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d zaznacza, \u017ce wieku nekropolii nie da si\u0119 dok\u0142adnie ustali\u0107. Cz\u0119\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w usuni\u0119to podczas budowy obecnego kamiennego ko\u015bcio\u0142a (1922\u20131924); na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych XX wieku teren cmentarza ca\u0142kowicie splantowano przy budowie plebanii. Zestawienie Claudii Fredrich podaje, \u017ce cmentarz zajmowa\u0142 pierwotnie 0,41 hektara. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w usuni\u0119to przy budowie obecnego ko\u015bcio\u0142a; zachowa\u0142o si\u0119 kilka z lat 1925\u20131927. Teren grodzony jest \u017celiwnymi elementami pochodz\u0105cymi z dawnych ogrodze\u0144 grob\u00f3w; cz\u0119\u015b\u0107 drzew widocznych na poczt\u00f3wce z lat trzydziestych XX wieku ro\u015bnie do dzi\u015b. Jest tu cenotaf z 1918 roku Alfreda Zandera, potomka w\u0142a\u015bcicieli Sarbska, poleg\u0142ego 3 maja 1918 roku na froncie francuskim pod Bapaume: kamie\u0144 z wizerunkiem Krzy\u017ca \u017belaznego i cytatem z Psalmu 24,1. Przy cenotafie stoi kamie\u0144 informuj\u0105cy o miejscu spoczynku rodziny Zander. Zachowa\u0142y si\u0119 ponadto cztery mogi\u0142y ziemne wzmocnione metalowymi ramami (cz\u0142onk\u00f3w rodzin Pieper i Krawiecki, zmar\u0142ych w latach 1945\u20131962) oraz nagrobek z lastryko Emmy Witt z domu Balke, zmar\u0142ej 30 pa\u017adziernika 1945 roku. Jest tu te\u017c kamienna tablica Ingrid Gudrun Lemke, \u017cyj\u0105cej od 26 marca do 21 listopada 1927 roku. Plan cmentarza w skali 1:500 pokazuje teren wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, przy drodze ze Szczenurza do Ulini, z zaznaczeniem dawnych i obecnych granic, rozmieszczenia zachowanych grob\u00f3w, metalowego krzy\u017ca oraz starych d\u0119b\u00f3w i lip. W 2017 roku stan cmentarza by\u0142 dobry: cz\u0119\u015b\u0107 grob\u00f3w by\u0142a zadbana, reszta terenu to trawnik. Przy cmentarzu stoi dwuj\u0119zyczna tablica \u201eDawny niemiecki cmentarz mieszka\u0144c\u00f3w m. Sarbsk 1938\u20131945 Sarsen\u201d, po niemiecku \u201eEhemaliger deutscher Friedhof f\u00fcr die Bewohner von Sarbske 1938\u20131945 Sarsen\u201d. Sarsen to nazwa, pod kt\u00f3r\u0105 wie\u015b wyst\u0119puje pod koniec lat trzydziestych, na przyk\u0142ad w \u201eHeimat-Kalender\u201d z 1939 roku.\n\nWie\u015b, wzmiankowan\u0105 od 1402 roku, trzyma\u0142 najpierw r\u00f3d von Sarbski, a po nim Jatzkowowie, Ripkowie i Natzmerowie. W Sarbsku sta\u0142y kolejno trzy ko\u015bcio\u0142y. Pierwszy, dworski, powsta\u0142 po 1400 roku, w czasach katolickich. Wed\u0142ug Franza Schultza pod rz\u0105dami Sarbskich wcze\u015bnie przeszed\u0142 do Ko\u015bcio\u0142a lutera\u0144skiego: w sprawozdaniach z wizytacji w 1583 roku nie ma go w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich, cho\u0107 w 1642 roku Damalewicz upomina\u0142 si\u0119 o niego jako o katolicki. Schultz dodaje, \u017ce w 1560 roku pastorem w Lebam\u00fcnde by\u0142 Zetzke, a w 1764 roku Scheer obs\u0142ugiwa\u0142 jednocze\u015bnie \u0141eb\u0119 i Sarbsk. Drugi ko\u015bci\u00f3\u0142, szkieletowy, uko\u0144czono w 1598 roku przy udziale s\u0105siednich rod\u00f3w Jatzkow\u00f3w, R\u00f6pk\u00f3w i Selaw\u00f3w (t\u0119 dat\u0119 nosi\u0142a chor\u0105giewka); rozebrano go zaraz po pierwszej wojnie \u015bwiatowej z powodu z\u0142ego stanu technicznego. Obecny, kamienny, wzni\u00f3s\u0142 w latach 1922\u20131924 Starkgraf z \u0141eby, a po\u015bwi\u0119cono go 6 lipca 1947 roku; od tego czasu s\u0142u\u017cy rzymskokatolickiej parafii w \u0141ebie. W ko\u015bciele zachowa\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 barokowego wyposa\u017cenia z dawnej \u015bwi\u0105tyni. Jako filia \u0141eby wyst\u0119puje w opisie ziem z 1658 roku; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu co trzeci\u0105 niedziel\u0119, p\u00f3\u017aniej co drug\u0105. Ernst M\u00fcller podaje Sarbsk jako fili\u0119 parafii w \u0141ebie, wymieniaj\u0105c w jej sk\u0142adzie tak\u017ce Now\u0119cin, Szczenurze, Ulini\u0119 i Barg\u0119dzino. Cramer wylicza tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 obok ko\u015bcio\u0142\u00f3w Cecenowa, \u0141ebuni, Osiek i Salina \u2014 w\u015br\u00f3d dworskich \u015bwi\u0105ty\u0144 ziemi l\u0119borskiej i opisuje samo miasto \u0141eb\u0119 jako le\u017c\u0105ce \u201emi\u0119dzy jeziorem \u0141ebskim a Sarbskim\u201d.\n\nW 1784 roku Sarbsk le\u017ca\u0142 niespe\u0142na mil\u0119 na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od \u0141eby i trzy mile na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, nad jeziorem Sarbsko, przy drodze z \u0141eby do Gda\u0144ska. Wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na cztery folwarki; mieszka\u0142o tu trzech zagrodnik\u00f3w i zakrystian, by\u0142a karczma \u2014 razem 20 dym\u00f3w \u2014 a ryby \u0142owiono w Sarbsku i w stawach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 \u0141eby w inspekcji charbrowskiej.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* notuje we wsi w 1885 roku 52 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 50 ewangelik\u00f3w, oraz ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej Sarbske 90 ewangelik\u00f3w, a w obwodzie dworskim 129 ewangelik\u00f3w i 1 katolika. W spisie obie jednostki przypisano do parafii w \u0141ebie. Kalendarz powiatowy z 1928 roku wyr\u00f3\u017cnia na cmentarzu wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a stare nagrobki i nowsze pomniki z polnych g\u0142az\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w \u0141ebie, oddalon\u0105 od \u0141eby o 9 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 4000 dusz. Pastorem by\u0142 doktor Gerhard M\u00fcller-Alpermann.\n\nW zbiorze zdj\u0119\u0107 z Sarbska, kt\u00f3ry przekaza\u0142a Claudia Fredrich, jest \u017celiwna tablica nagrobna ma\u0142\u017conk\u00f3w Sielaff\u00f3w. Upami\u0119tnia Johanna Sielaffa, ur. 22 listopada 1805 roku, zm. w 1894 roku, kt\u00f3ry wed\u0142ug napisu przez 55 lat by\u0142 nauczycielem tej gminy (\u201eEr war 55 Jahre Lehrer dieser Gemeinde\u201d), oraz jego \u017con\u0119 Caroline z domu Sylvester, ur. 20 pa\u017adziernika 1809, zm. 26 czerwca 1890 roku. Pod spodem wypisano werset z Ewangelii Mateusza (5,9): \u201eSelig sind die Friedfertigen; denn sie werden Gottes Kinder hei\u00dfen\u201d. Na zdj\u0119ciu tablica le\u017cy na posadzce z p\u0142ytek; gdzie jest przechowywana, nie ustalono.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug jednego z opis\u00f3w przy budowie ko\u015bcio\u0142a usuni\u0119to cz\u0119\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w, wed\u0142ug drugiego \u2014 wi\u0119kszo\u015b\u0107, a zachowa\u0142o si\u0119 kilka z lat 1925\u20131927; w\u015br\u00f3d zachowanych grob\u00f3w wymieniono te\u017c mogi\u0142y z lat 1945\u20131962. Teren cmentarza w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku ca\u0142kowicie splantowano, a w 2017 roku cz\u0119\u015b\u0107 grob\u00f3w by\u0142a zadbana.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912; R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, 1858; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 39; Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku; plany cmentarzy gminy Wicko w skali 1:500 (autor nieustalony), ze zbioru \u201eFriedhofspl\u00e4ne\u201d przekazanego przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku; Claudia Fredrich, zdj\u0119cia cmentarza i ko\u015bcio\u0142a w Sarbsku (opisane jako z 2017 roku) oraz z 25 wrze\u015bnia 2019 roku, przekazane autorowi atlasu 7 pa\u017adziernika 2026 roku; \u201eHeimat-Kalender des Kreises Lauenburg i. Pom.\u201d na 1939 rok (wykaz so\u0142ectw rolniczych); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1079; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Sarbsk \u2014 Sarbske","url":"http://web.archive.org/web/20160803135834/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gm-wicko/151-sarbsk"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom X, has\u0142o Sarbsk","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"plany cmentarzy gminy Wicko w skali 1:500 (autor nieustalony), ze zbioru \u201eFriedhofspl\u00e4ne\u201d przekazanego przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, zdj\u0119cia cmentarza i ko\u015bcio\u0142a w Sarbsku (opisane jako z 2017 roku) oraz z 25 wrze\u015bnia 2019 roku, przekazane autorowi atlasu 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1079","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0932","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_sarbsk/sarbsk__1_.jpeg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.751404,"lng":17.668865,"name_de":"Sarbske","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w miejscowo\u015bci Sarbsk","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Wierzchucinie (Wierschutzin) w gminie Krokowa, za\u0142o\u017cony w XIX wieku \u2014 dzi\u015b odnowiony. Le\u017cy oko\u0142o kilometra na zach\u00f3d od zabudowy wsi, przy szosie w kierunku Choczewa. \ud83d\udd34 Stoi na nim pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, wzniesiony staraniem miejscowego zwi\u0105zku kombatant\u00f3w \u2014 *Wierschutziner Krieger Verein* \u2014 i po\u015bwi\u0119cony 24 lipca 1927 roku przez pastora Kurta Reicha z \u017barnowca. Bry\u0142\u0119 tworzy kilkana\u015bcie warstw kamienia polnego, zwie\u0144czonych kamiennymi kulami i wykutym w kamieniu he\u0142mem \u017co\u0142nierskim. Granitowa tablica na froncie nosi czterdzie\u015bci cztery nazwiska mieszka\u0144c\u00f3w wsi i okolic poleg\u0142ych w latach 1914\u20131918. Poni\u017cej umieszczono p\u00f3\u017aniejsz\u0105 tablic\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 poleg\u0142ym i zaginionym w drugiej wojnie.\n\n\ud83d\udccc Czterdzie\u015bci cztery nazwiska z jednej wsi. *S\u0142ownik* podaje, \u017ce mieszka\u0142o tu 162 ewangelik\u00f3w (przy 557 katolikach) oraz dalszych trzydziestu pi\u0119ciu w pobliskiej domenie. Poleg\u0142ych by\u0142o wi\u0119c mniej wi\u0119cej tylu, ilu doros\u0142ych m\u0119\u017cczyzn liczy\u0142a tutejsza wsp\u00f3lnota ewangelicka. Ewangelicy z Wierzchucina mieli te\u017c w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, uko\u0144czony w 1904 roku; ma on w atlasie osobny wpis.\n\n\u26a0\ud83d\udd34 Prawdopodobnie ten sam obiekt co cmentarz w S\u0142uchowie. Tamten opis m\u00f3wi o przydro\u017cnej nekropolii \u201emi\u0119dzy Wierzchucinem a S\u0142uchowem\u201d, za\u0142o\u017conej w po\u0142owie XIX wieku, i przypisuje jej ten sam pomnik. Obiekty dzieli 859 metr\u00f3w. \ud83d\udfe1 Do rozstrzygni\u0119cia, czy to jeden cmentarz, czy dwa. \u26a0 Pomnik poleg\u0142ych z 1927 roku, wi\u0105zany z tym cmentarzem, le\u017cy na pograniczu dw\u00f3ch wsi i \u017ar\u00f3d\u0142a przypisuj\u0105 go r\u00f3\u017cnie. Opracowania regionalne \u0142\u0105cz\u0105 go z Wierzchucinem \u2014 st\u0105d pochodzili fundatorzy, zrzeszeni w tamtejszym zwi\u0105zku kombatant\u00f3w \u2014 natomiast ewidencja konserwatorska z lat 1984\u20131985 prowadzi go pod S\u0142uchowem, jako osobn\u0105 kart\u0119, a dla Wierzchucina notuje wy\u0142\u0105cznie cmentarz rzymskokatolicki. Dwa punkty zapisane w atlasie dzieli 859 metr\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 Rozstrzygni\u0119cie wymaga ogl\u0119dzin w terenie \u2014 z biurka nie da si\u0119 ustali\u0107, po kt\u00f3rej stronie granicy wsi obiekt faktycznie stoi.\n\n\ud83d\udccc Osadnictwo si\u0119ga tu pocz\u0105tku wczesnej epoki \u017celaza, czyli IV wieku przed nasz\u0105 er\u0105: ju\u017c w drugiej po\u0142owie XIX wieku odkryto w okolicy groby skrzynkowe kultury wschodniopomorskiej, wyposa\u017cone mi\u0119dzy innymi w popielnice twarzowe. Sama nazwa wsi pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach w formie Wircozino. Wierzchucino le\u017cy pi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 kilometra na zach\u00f3d od \u017barnowca, nad Bychowsk\u0105 Strug\u0105 wpadaj\u0105c\u0105 do Jeziora \u017barnowieckiego; od zachodu zaczyna si\u0119 tu wielki, pi\u0119ciokilometrowej szeroko\u015bci kompleks le\u015bny si\u0119gaj\u0105cy Ba\u0142tyku.\n\n\ud83d\udccc Wierzchucino doczeka\u0142o si\u0119 w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni jako pierwsze w okolicy: Franz Schultz wymienia tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy z 1904 roku na czele czterech takich ko\u015bcio\u0142\u00f3w powiatu l\u0119borskiego \u2014 przed Lubowidzem z 1909, Lisewem z 1910 i \u015awietlinem z 1911 roku \u2014 i prowadzi wie\u015b jako fili\u0119 parafii macierzystej.\n\n\ud83d\udccc Nowo wybudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono tu 2 wrze\u015bnia 1904 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"Szlak historii militarnej \u2014 Kaszuby P\u00f3\u0142nocne (pomnik poleg\u0142ych w Wierzchucinie)","url":"https://kaszubypolnocne.pl/szlaki/szlak-historii-militarnej/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Wierzchucino \u2014 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Krokowa \u2014 wyci\u0105g z wykazu WEZ, stan na 25.08.2026 (poz. 157 cmentarz ewangelicki, poz. 158 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie; dla S\u0142uchowa poz. 130 i 131)","url":"https://www.gov.pl/web/wuoz-gdansk/rejestr-zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1064","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.7884,"lng":17.9782,"name_de":"Wierschutzin","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w Wierzchucinie","powiat":"pucki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w \u017bu\u0142awkach (po niemiecku *F\u00fcrstenwerder*) zachowa\u0142 si\u0119 wraz z ceglan\u0105, neogotyck\u0105 kaplic\u0105 cmentarn\u0105 z 1890 roku. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia oba te obiekty pod jednym numerem \u2014 A-1450 z 12 kwietnia 1994 roku \u2014 i datuje cmentarz na rok 1890. W s\u0105siedniej Nied\u017awiedzi\u00f3wce znajduje si\u0119 drewniany dom modlitwy mennonit\u00f3w z 1768 roku. W 1990 roku ten dom modlitwy sp\u0142on\u0105\u0142; przy nim urz\u0105dzono lapidarium.\n\n\u017bu\u0142awki, dzi\u015b w gminie Stegna w powiecie nowodworskim, to wie\u015b nad Wis\u0142\u0105 lokowana w 1352 roku na prawie che\u0142mi\u0144skim; nada\u0142 j\u0105 Hansowi von Siemensdorf wielki mistrz Winrich von Kniprode. Do 1772 roku le\u017ca\u0142y w Prusach Kr\u00f3lewskich, czyli w Rzeczypospolitej, do 1920 roku nale\u017ca\u0142y do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do powiatu Gro\u00dfes Werder Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen). Od szesnastego wieku \u017cy\u0142y tu obok siebie trzy wsp\u00f3lnoty: katolicka, ewangelicka i flamandzka gmina mennonicka. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny wzniesiono w latach 1840\u20131841.\n\nViktor Zirkwitz, spisuj\u0105c metryki gmin \u017cu\u0142awskich, odnotowa\u0142 w \u017bu\u0142awkach ewangelickiego duchownego w 1579 roku. Zirkwitz podaje te\u017c, \u017ce kazania lutera\u0144skie zacz\u0119to tu g\u0142osi\u0107 mniej wi\u0119cej w tym samym czasie co w s\u0105siedniej Nied\u017awiedzicy. W protokole wizytacyjnym z 1647 roku miejscowy dom modlitwy nazwano \u201esynagog\u0105\u201d \u2014 takim s\u0142owem kancelaria ko\u015bcielna okre\u015bla\u0142a wtedy zbory protestanckie. To samo okre\u015blenie odniesiono wtedy do Kaczynosa. Ewangelicy byli w\u00f3wczas luteranami; Ko\u015bci\u00f3\u0142 Unii Staropruskiej, do kt\u00f3rego tutejsza parafia nale\u017ca\u0142a p\u00f3\u017aniej, powsta\u0142 w 1817 roku z po\u0142\u0105czenia luteran\u00f3w i reformowanych w pa\u0144stwie pruskim.\n\nKiedy zbudowano pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142, nie wiadomo \u2014 prawdopodobnie przystosowano do tego jedno z gospodarstw. W 1716 roku przysi\u0119g\u0142y grobelny Albinus Hamann podarowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni pierwsze organy. Kolejny ko\u015bci\u00f3\u0142, drewniany i kryty dach\u00f3wk\u0105, postawiono w 1821 roku pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli w\u0142\u00f3k. Ze sprz\u0119t\u00f3w ko\u015bcielnych Zirkwitz wymienia pozytyw, czyli ma\u0142e organy, ufundowany w 1716 roku, puszk\u0119 na hostie z 1706 roku \u2014 dar \u201eFr. Elisabet M\u00fcllerin\u201d, roboty gda\u0144skiego z\u0142otnika Jakoba Beckhausena \u2014 oraz dzban z wyryt\u0105 inskrypcj\u0105 \u201eMein Gott! Gedencke Meiner im Besten 1757\u201d.\n\nDzieje tutejszej parafii ewangelickiej opisa\u0142 Agathon Harnoch. Po odbudowie ko\u015bcio\u0142a w latach 1643\u20131644 Sch\u00f6nbaum, czyli Drewnica, i \u017bu\u0142awki sta\u0142y si\u0119 dwiema osobnymi parafiami; pierwsze kazanie wyg\u0142osi\u0142 w odbudowanym ko\u015bciele 27 listopada 1644 roku ksi\u0105dz George Heineccius z \u017bu\u0142awek. W 1824 roku \u017bu\u0142awki po\u0142\u0105czono z B\u00e4renhof, dzisiejszym Dworkiem, i odt\u0105d nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano tu co trzeci\u0105 niedziel\u0119. Pierwszym duchownym ewangelickim w B\u00e4renhof by\u0142 od 1578 roku Lucas Ebenberg z Saksonii i tam te\u017c w latach 1712\u20131722 urz\u0105d pe\u0142ni\u0142 Abraham Hartwich, autor \u201eOpisu Trzech \u017bu\u0142aw\u201d; w \u017bu\u0142awkach duchownych wymienia si\u0119 od 1579 do 1824 roku. Po\u0142\u0105czona parafia liczy\u0142a 1375 dusz, miejsca szkolne mia\u0142a w Nied\u017awiedzicy, Neum\u00fcnsterbergu, Wierzchowie, Nowej Cerkwi Le\u015bnej oraz w \u017bu\u0142awkach z B\u00e4renhof, Bogtei i Borwert, a cmentarze mia\u0142a dwa \u2014 w B\u00e4renhof i w \u017bu\u0142awkach.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eF\u00fcrstenwerder, Schottenkrug, Pietzkenbruch\u201d \u0142\u0105cznie 564 mieszka\u0144c\u00f3w: 323 luteran\u00f3w, 189 katolik\u00f3w i 52 mennonit\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 same \u017bu\u0142awki. W 1864 roku wie\u015b liczy\u0142a 787 os\u00f3b, a pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 768 mieszka\u0144c\u00f3w: 395 ewangelik\u00f3w, 309 katolik\u00f3w i 64 innych chrze\u015bcijan, a tutejszych ewangelik\u00f3w przypisa\u0142 do parafii w Baarenhof. W 2011 roku mieszka\u0142y tu 602 osoby. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *F\u00fcrstenwerder* 76 budynk\u00f3w mieszkalnych i 794 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 428 ewangelik\u00f3w, 303 katolik\u00f3w, 62 mennonit\u00f3w i jednego \u017byda. Katolicy nale\u017celi do miejscowej parafii.\n\nBernhard Schmid w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1919 roku opisa\u0142 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki jako nowy, zbudowany w latach 1890\u20131891 przez inspektora wa\u0142\u00f3w, emerytowanego budowniczego rz\u0105dowego G\u00f6ttera z Malborka: z nietynkowanej ceg\u0142y, z murowan\u0105 wie\u017c\u0105, w formach neogotyckich. Z dawnego ko\u015bcio\u0142a przeniesiono do nowej nastawy o\u0142tarzowej obraz przedstawiaj\u0105cy Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105, malowany olejem na p\u0142\u00f3tnie.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w \u017bu\u0142awkach, licz\u0105cej wtedy 331 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Rejestr zabytk\u00f3w nazywa budynek z 1890 roku kaplic\u0105 cmentarn\u0105, a Schmid opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 z lat 1890\u20131891; czy to ten sam budynek, nie ustalono.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 327 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 427\u2013428; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Danzig 1940; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 32, nr 34; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 22; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 144\u2013145, pozycja 32; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 54; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23.*","built_year":1890,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarz ewangelicki w \u017bu\u0142awkach (OpenStreetMap)","url":"https://www.openstreetmap.org/way/1356153904"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Nied\u017awiedzica (B\u00e4rwalde), Nied\u017awiedzi\u00f3wka (F\u00fcrstenwerder) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-stegna/niedzwiedzica"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 144\u2013145, pozycja 32","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0922","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.283872478,"lng":18.970783179,"name_de":"F\u00fcrstenwerder","name_pl":"Cmentarz ewangelicki w \u017bu\u0142awkach","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w Marynowach (po niemiecku *Marienau*) le\u017cy w \u015brodku wsi, przy dzisiejszej ulicy Topolowej, w miejscu rozebranego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Za\u0142o\u017cono go w po\u0142owie osiemnastego wieku. Zachowa\u0142o si\u0119 kilkana\u015bcie silnie zniszczonych nagrobk\u00f3w. Nekropolia jest nieczynna; w 2018 roku uporz\u0105dkowano j\u0105 i ustawiono przy niej tablic\u0119 informacyjn\u0105. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie jest wpisana: numer A-1458 z 27 maja 1994 roku obejmuje katolicki cmentarz przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny wraz z \u017celiwn\u0105 bram\u0105. Cmentarza mennonickiego wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w osobno nie ujmuje.\n\nWie\u015b lokowano w 1321 roku. Przywilej dla Heinricha wystawi\u0142 w Malborku wielki komtur Werner von Orseln w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca, przeznaczaj\u0105c cztery w\u0142\u00f3ki na uposa\u017cenie proboszcza. Do 1920 roku Marynowy nale\u017ca\u0142y do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do powiatu Gro\u00dfes Werder w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 do Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nDzieje tutejszej wsp\u00f3lnoty ewangelickiej opisa\u0142 Agathon Harnoch. Gmina istnia\u0142a w 1574 roku, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano najpierw w domu prywatnym; kiedy postawiono pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 t\u0119 rozebran\u0105 w 1708 roku \u2014 nie wiadomo. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1708 roku pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw: budynek szachulcowy z o\u015bmiobocznym dachem, bez wie\u017cy, z o\u0142tarzem i ambon\u0105 snycerskiej roboty oraz organami o czternastu g\u0142osach. Wiele do tej budowy do\u0142o\u017cyli szwedzcy oficerowie, przebywaj\u0105cy tu podczas trzeciej wojny szwedzkiej, oraz Karol XII. Pierwszym pastorem by\u0142 od 1574 roku Blasius Macer, kt\u00f3ry w tym samym roku trzyma\u0142 do chrztu dziecko Joachima Grossa z Maryn\u00f3w; kogo powo\u0142ano po nim, nie wiadomo \u2014 ci\u0105g\u0142a lista duchownych zaczyna si\u0119 w 1627 roku. Parafia liczy\u0142a 600 dusz, miejsca szkolne mia\u0142a w Marynowach i Ruckenau, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku; w roku sprawozdawczym odnotowano 25 chrzt\u00f3w, 9 \u015blub\u00f3w, 379 komunikuj\u0105cych i 19 pogrzeb\u00f3w.\n\nBernhard Schmid, opisuj\u0105c Marynowy w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu malborskiego, odnotowa\u0142 trzy tutejsze pomniki z nazwiskami: piaskowcow\u0105 stel\u0119 Jacoba Pohlmanna, \u201ewsp\u00f3\u0142s\u0105siada w R\u00fccknauerfelde, prze\u0142o\u017conego ko\u015bcio\u0142a w Marynowach\u201d, urodzonego w 1740 roku i zmar\u0142ego 24 stycznia 1800 roku; p\u00f3\u017aniejsz\u0105 stel\u0119 Christine Gertrud Lietz, zmar\u0142ej w 1853 roku; oraz obelisk Esther Pohlmann z domu Lietz, zmar\u0142ej w 1858 roku. Schmid wymienia te nagrobki na ko\u0144cu opisu ko\u015bcio\u0142a katolickiego, jako stoj\u0105ce \u201ena cmentarzu ko\u015bcielnym\u201d (auf dem Kirchhofe).\n\nMieszka\u0142y tu obok siebie trzy wsp\u00f3lnoty: katolicka przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny z czternastego wieku, ewangelicka \u2014 z pastoratem po\u015bwiadczonym od 1574 roku i w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em \u2014 oraz mennonicka. Mennonici, odr\u0119bna wsp\u00f3lnota anabaptystyczna, stanowili znaczn\u0105 grup\u0119 w\u015br\u00f3d gospodarzy. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej, og\u0142oszony w 1820 roku, notuje w Marynowach 724 mieszka\u0144c\u00f3w: 329 luteran\u00f3w, 302 katolik\u00f3w i 93 mennonit\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 Marynowy; t\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 724 przypisuje si\u0119 te\u017c rokowi 1818. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego podaje stan z 1869 roku: 864 mieszka\u0144c\u00f3w w 76 domach mieszkalnych, w tym 411 ewangelik\u00f3w, 347 katolik\u00f3w i 106 mennonit\u00f3w, a nadto 30 posiad\u0142o\u015bci che\u0142mi\u0144skich i 28 zagr\u00f3d, razem 137 w\u0142\u00f3k i 9 morg\u00f3w. Cztery lata p\u00f3\u017aniej wie\u015b liczy\u0142a 873 osoby. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku do *Marienau*, wsi na prawie che\u0142mi\u0144skim lokowanej przywilejem z 1321 roku, nale\u017ca\u0142y osady *Schwentenfeld* \u2014 z o\u015bmioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i cegielni\u0105 \u2014 oraz *M\u00fchlenfeld*. Te same liczby mieszka\u0144c\u00f3w i wyzna\u0144, kt\u00f3re S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1869 roku, podr\u0119cznik odnosi do wsi razem z obiema osadami. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 788 mieszka\u0144c\u00f3w: 423 ewangelik\u00f3w, 248 katolik\u00f3w, 110 innych chrze\u015bcijan i siedmiu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Marynowach (*Marienau*), tak jak katolicy.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Marienau ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1627\u20131773 (z lukami) i od 1773 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1773 roku i ksi\u0119gi konfirmacji od 1824 roku, a duplikaty z lat 1799\u20131874 w s\u0105dzie w Nowym Dworze Gda\u0144skim. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1627\u20141773 (mit L\u00fccken); 1773\u2014 K 1773\u2014 Konf 1824\u2014. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1799\u20141874.\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 416 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 645 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Danzig 1919; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat malborski, s. 12\u201313, poz. 71; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 431; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VI, has\u0142o Marynowy; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 38, nr 78; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 10, nr 145; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 151, pozycja 76; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz mennonicki w Marynowach (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Marynowach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 151, pozycja 76","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0920","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.161944,"lng":19.096111,"name_de":"Marienau","name_pl":"Cmentarz mennonicki w Marynowach","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci Nied\u017awiedzi\u00f3wki w gminie Stegna. Za\u0142o\u017cono go razem z drewnianym domem modlitwy, wzniesionym w 1768 roku: zezwolenie na budow\u0119 obj\u0119\u0142o te\u017c prawo do w\u0142asnego cmentarza obok domu. Dom modlitwy przetrwa\u0142 wojn\u0119 i lata powojenne, sp\u0142on\u0105\u0142 w 1990 roku \u2014 zosta\u0142y po nim fundamenty. Po 2000 roku, przy pomocy miejscowych, cmentarz uporz\u0105dkowano i urz\u0105dzono jako lapidarium. W 2015 roku stwierdzono jego dewastacj\u0119: nagrobki by\u0142y po\u0142amane i rozrzucone po nekropolii. Zachowane s\u0105 stele i cippusy.\n\nAgathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce parafia, znana w jego czasach pod nazw\u0105 Barenhof i \u017bu\u0142awki (F\u00fcrstenwerder), pierwotnie nosi\u0142a nazw\u0119 B\u00e4rwalde. W XVI wieku jeden z pan\u00f3w na s\u0105siednim Barenhofie (B\u00e4renhof, w spisach Baarenhof) kaza\u0142 przebudowa\u0107 tamtejszy spichlerz na ko\u015bci\u00f3\u0142; od 1578 roku g\u0142oszono w nim kazania ewangelickie, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 nazywano w nominacjach duchownych ko\u015bcio\u0142em dworskim \u2014 dla odr\u00f3\u017cnienia od ko\u015bcio\u0142a katolickiego w B\u00e4rwalde. Pierwszym duchownym ewangelickim w Barenhofie by\u0142 od 1578 roku Lucas Ebenberg z Saksonii. W latach 1712\u20131722 probostwo trzyma\u0142 tu Abraham Hartwich, autor opisu trzech \u017bu\u0142aw. Kazania lutera\u0144skie zacz\u0119to g\u0142osi\u0107 w \u017bu\u0142awkach mniej wi\u0119cej w tym samym czasie co w B\u00e4rwalde; ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u017bu\u0142awkach wzniesiono w 1821 roku, a w 1824 roku \u017bu\u0142awki po\u0142\u0105czono z Barenhofem w jedn\u0105 parafi\u0119. Parafia liczy\u0142a 1375 dusz i mia\u0142a cmentarze w Barenhofie i w \u017bu\u0142awkach. W tej parafii Nied\u017awiedzi\u00f3wka by\u0142a jedn\u0105 z miejscowo\u015bci szkolnych.\n\nZ Nied\u017awiedzi\u00f3wk\u0105 nie nale\u017cy myli\u0107 s\u0105siedniej Nied\u017awiedzicy (B\u00e4rwalde): to jej dotycz\u0105 dane spis\u00f3w powszechnych z 1885 i 1905 roku, w kt\u00f3rych ewangelicy nale\u017celi do parafii w Barenhofie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Cmentarz mennonicki w Nied\u017awiedzi\u00f3wce (Wikipedia PL); A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen, Neidenburg 1890, diecezja Marienburg, has\u0142o \u201eBarenhof und F\u00fcrstenwerder\u201d, s. 427\u2013428; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Marienburg, strony 10\u201311, pozycja 14; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen (spis z 1 grudnia 1905), Berlin 1908, powiat Marienburg, strony 78\u201379, pozycja 14.*","built_year":1768,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz mennonicki w Nied\u017awiedzi\u00f3wce (Wikipedia PL)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Nied%C5%BAwiedzi%C3%B3wce"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz mennonicki w Nied\u017awiedzi\u00f3wce \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Nied%C5%BAwiedzi%C3%B3wce"}]},"gps_precision":"none","id":"CM-0933","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.26275,"lng":18.99284,"name_de":"","name_pl":"Cmentarz mennonicki w Nied\u017awiedzi\u00f3wce","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w Stawcu, w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, za\u0142o\u017cono w po\u0142owie XVIII wieku. Za\u0142o\u017cyli go mennonici, wywodz\u0105cy si\u0119 z ol\u0119derskiego, czyli niderlandzkiego, osadnictwa \u017bu\u0142aw. Le\u017cy na planie prostok\u0105ta o bokach oko\u0142o 105 \u00d7 74 metr\u00f3w. W jego obr\u0119bie zachowa\u0142 si\u0119 dawny uk\u0142ad przestrzenny oraz starodrzew. Ocala\u0142e nagrobki \u2014 kilkana\u015bcie stel i tumb \u2014 zdobi symbolika mennonicka: skrzy\u017cowane p\u0142on\u0105ce pochodnie, kotwice i tulipany. Marta Koperska-Ko\u015bmicka, kt\u00f3ra bada\u0142a cmentarz w terenie, sfotografowa\u0142a tu mi\u0119dzy innymi nagrobek w formie tumby i drugi w formie pnia drzewa; odnotowa\u0142a te\u017c, \u017ce przed 2013 rokiem prace porz\u0105dkowe prowadzi\u0142o tu mennonickie stowarzyszenie Mennoniten Arbeitskreis Polen. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia go pod numerem A-1243 jako \u201ecmentarz menonicki\u201d. W rejestrze zabytk\u00f3w figuruje na mocy decyzji z 14 sierpnia 1988 roku.\n\nWie\u015b, kt\u00f3r\u0105 spisy pruskie notuj\u0105 pod nazw\u0105 Neuteichsdorf, a S\u0142ownik geograficzny pod spolszczon\u0105 nazw\u0105 Nityska Wie\u015b, za\u0142o\u017cono w 1316 roku, za wielkiego mistrza Karola z Trewiru. W przywileju fundacyjnym po raz pierwszy jest mowa o tutejszych tamach.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Neuteichsdorf* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 28 budynk\u00f3w mieszkalnych i 317 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 149 ewangelik\u00f3w, 114 katolik\u00f3w i 54 mennonit\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny podaje te same liczby mieszka\u0144c\u00f3w, dom\u00f3w i wyzna\u0144. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Nowym Stawie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Nowym Stawie.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zanotowa\u0142 391 mieszka\u0144c\u00f3w w 33 domach: 174 ewangelik\u00f3w, 133 katolik\u00f3w i 84 innych chrze\u015bcijan. W tym spisie wie\u015b figuruje pod pozycj\u0105 82 na stronie 14 wykazu dla powiatu malborskiego. Spis z 1 grudnia 1905 roku naliczy\u0142 390 mieszka\u0144c\u00f3w: 157 ewangelik\u00f3w, 177 katolik\u00f3w i 56 innych chrze\u015bcijan. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi w obu spisach do parafii w Nowym Stawie (Neuteich).\n\nAdministracyjnie Stawiec do 1920 roku nale\u017ca\u0142 do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w Prusach Zachodnich; w latach 1920\u20131939 obj\u0119\u0142o go Wolne Miasto Gda\u0144sk (Kreis Gro\u00dfes Werder), a w latach 1939\u20131945 Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen, czyli Okr\u0119g Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowy Staw (Neuteich) i podaje tu 152 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, dzia\u0142 powiatu Marienburg, strona 14, pozycja 82; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen (spis z 1 grudnia 1905), Berlin 1908, powiat Marienburg, strony 80\u201381, pozycja 71; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII, has\u0142o \u201eNityska Wie\u015b\u201d; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; Cmentarz mennonicki w Stawcu (OpenStreetMap); Stawiec \u2014 Cmentarz mennonicki (fotopolska.eu); Stawiec (powiat nowodworski) \u2014 Wikipedia; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 153\u2013154, pozycja 90; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 58, 61.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarz mennonicki w Stawcu (OpenStreetMap)","url":"https://www.openstreetmap.org/way/906749522"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Stawiec \u2014 Cmentarz mennonicki (fotopolska.eu)","url":"https://fotopolska.eu/Stawiec_Cmentarz_mennonicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 153\u2013154, pozycja 90","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 58, 61","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/87998.pdf"}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0924","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.188455,"lng":19.00208,"name_de":"Neuteichsdorf","name_pl":"Cmentarz mennonicki w Stawcu","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w Stogach \u2014 do 1945 roku Heubuden, na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich (Gross-Werder) \u2014 zajmuje 2,6 hektara. Le\u017cy we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi. Joanna Puppel i Marta Koszko uwa\u017caj\u0105 go za najwi\u0119kszy i dzi\u015b najlepiej zachowany cmentarz mennonicki w Polsce; le\u017cy obok wsp\u00f3\u0142czesnego ko\u015bcio\u0142a katolickiego, aleje dziel\u0105 go na sze\u015b\u0107 kwater. Autorki dodaj\u0105, \u017ce cmentarze mennonickie w og\u00f3le nierzadko przybiera\u0142y kszta\u0142t park\u00f3w, poro\u015bni\u0119tych lipami, jesionami, d\u0119bami, kasztanowcami, \u017cywotnikami, \u015bwierkami i daglezjami. Zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o 260 obramowa\u0144 grob\u00f3w, czyli tumb, i 78 stel z bogat\u0105 symbolik\u0105; ro\u015bnie tu d\u0105b licz\u0105cy oko\u0142o 300 lat. Cmentarz jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1250, decyzj\u0105 z 30 sierpnia 1989 roku, jako cmentarz mennonicki; jest zachowany, cho\u0107 wymaga opieki.\n\nCmentarz przy mennonickim domu modlitwy wzmiankowano w 1755 roku, gmina przej\u0119\u0142a go w 1905 roku, a karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje go na po\u0142ow\u0119 XVIII wieku. Cmentarz by\u0142 g\u0142\u00f3wnym miejscem poch\u00f3wku wsp\u00f3lnoty Mennonitengemeinde Heubuden-Marienburg \u2014 nurtu staroflamandzkiego. Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia nazywa j\u0105 najwi\u0119ksz\u0105 wiejsk\u0105 gmin\u0105 mennonick\u0105 wschodnich Niemiec. Chowano tu r\u00f3wnie\u017c miejscowych ewangelik\u00f3w.\n\nW \u015blad za zezwoleniem biskupa che\u0142mi\u0144skiego Andrzeja Baiera z 17 czerwca 1768 roku ruszy\u0142a fala budowy mennonickich dom\u00f3w modlitwy. Narzucone nim wymiary wida\u0107 w Lubieszewie (Ladekopp), gdzie dom modlitwy stan\u0105\u0142 w tym samym roku; w Stogach budynek by\u0142 d\u0142u\u017cszy. Bernhard Schmid podaje rok budowy 1768 \u2014 ten sam, kt\u00f3ry dla domu modlitwy podaje karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 i wymiary 12,10 \u00d7 27,50 metra. W domu modlitwy sala ko\u015bcielna mia\u0142a wed\u0142ug Schmida 20,6 metra d\u0142ugo\u015bci. Miejsce starszych i nauczycieli znajdowa\u0142o si\u0119 przy \u015bcianie zachodniej, obok niego ambona, a wn\u0119trze by\u0142o jasnoszare i pozbawione ozd\u00f3b. W p\u0142askim stropie urz\u0105dzono zamykane otwory, \u017ceby w czasie powodzi mo\u017cna by\u0142o s\u0142ucha\u0107 kazania ze strychu.\n\nSchmid notowa\u0142 na cmentarzu liczne starsze nagrobki, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych zdecydowanie przewa\u017ca\u0142y stele; najstarsze by\u0142y drewniany nagrobek Jacoba Entza z 1811 roku i kamienny Petera T\u00f6wsa z 1829 roku. Wed\u0142ug Schmida tylko jeden nagrobek \u2014 Abrahama Regiera z 1851 roku \u2014 mia\u0142 sze\u015bcienny cok\u00f3\u0142 z urn\u0105, a krzy\u017ce nagrobne wesz\u0142y tu w u\u017cycie od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku. Dzi\u015b, jak opisuj\u0105 Joanna Puppel i Marta Koszko, przewa\u017caj\u0105 tu stele z piaskowca, si\u0119gaj\u0105ce niekiedy 2,5 metra wysoko\u015bci, w formach rokokowych, klasycystycznych i eklektycznych, zwie\u0144czone tympanonami z symbolami: p\u0119kiem mak\u00f3wek, uskrzydlon\u0105 klepsydr\u0105, kotwic\u0105 po\u0142\u0105czon\u0105 z krzy\u017cem, motylem, Okiem Opatrzno\u015bci i sercem. Na odwrociu stel widnieje cz\u0119sto cytat z Pisma \u015awi\u0119tego albo epitafium po \u0142acinie lub po niemiecku. Zachowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce jeden cippus, czyli nagrobek w kszta\u0142cie prostopad\u0142o\u015bcianu, zwie\u0144czany zwykle waz\u0105 albo urn\u0105.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Heubuden 301 mieszka\u0144c\u00f3w: 51 luteran\u00f3w, 48 katolik\u00f3w i 202 mennonit\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Malborku (Marienburg). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w Heubuden 45 budynk\u00f3w mieszkalnych i 431 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 75 ewangelik\u00f3w, 179 katolik\u00f3w, 176 mennonit\u00f3w i jednego baptyst\u0119. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowym Stawie; katolicy \u2014 do parafii w Malborku; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Heubuden 450 mieszka\u0144c\u00f3w: 183 katolik\u00f3w, 171 os\u00f3b zapisanych jako inni chrze\u015bcijanie, 95 ewangelik\u00f3w, a jeden mieszkaniec by\u0142 \u017bydem. Miejscowi ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Malborku.\n\nOstatnie poch\u00f3wki odby\u0142y si\u0119 w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej. W 1945 roku wsp\u00f3lnota rozproszy\u0142a si\u0119 \u2014 do Danii, zachodnich Niemiec, Urugwaju i Kanady. Jak pisa\u0142a w 2013 roku Marta Koperska-Ko\u015bmicka, impuls do odnowy cmentarza dali dawni mieszka\u0144cy tych ziem, mennonici Helmut Reimer i Arno Thim.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowy Staw (Neuteich) i podaje tu 131 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 69; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 10, poz. 38; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I, Danzig 1919 (cz\u0119\u015b\u0107 katalogowa: mennonickie domy modlitwy); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 32, nr 40; \u201eHeubuden\u201d, Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 30 czerwca 2026), powiat malborski, gmina Malbork; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Malbork, poz. 201; karta cmentarza Narodowego Instytutu Dziedzictwa (zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 145, pozycja 38; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; J. Puppel, M. Koszko, \u201eWizerunek cmentarza \u2014 w wymiarze j\u0119zyka, kultury, dziedzictwa \u2014 uwagi wst\u0119pne na przyk\u0142adzie cmentarza mennonit\u00f3w w Stogach Malborskich\u201d, \u201eScripta Neophilologica Posnaniensia\u201d 17, 2017, s. 515\u2013520; M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 60\u201361.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz mennonicki w Stogach (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Stogach"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz mennonicki Stogi \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/stogi-cmentarz-mennonicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 69","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 145, pozycja 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Puppel, M. Koszko, \u201eWizerunek cmentarza \u2014 w wymiarze j\u0119zyka, kultury, dziedzictwa \u2014 uwagi wst\u0119pne na przyk\u0142adzie cmentarza mennonit\u00f3w w Stogach Malborskich\u201d, \u201eScripta Neophilologica Posnaniensia\u201d 17, 2017, s. 515\u2013520","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/1048229.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 60\u201361","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/87998.pdf"}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0925","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.070875,"lng":18.980878,"name_de":"Heubuden","name_pl":"Cmentarz mennonicki w Stogach","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki na Oruni (cmentarz \u015bw. Jerzego), za\u0142o\u017cony w 1691 r. dla gminy ewangelickiej przy ko\u015bciele \u015bw. Jerzego. Zamkni\u0119ty w 1956 r., zlikwidowany od 1957 r. pod zabudow\u0119 mieszkaniow\u0105; wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w zniszczona. Jako cmentarz nie istnieje.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz na Oruni (Wikipedia PL)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_na_Oruni"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz na Oruni \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_na_Oruni"}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0919","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_tawecino/tawecino__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.322356,"lng":18.633006,"name_de":"","name_pl":"Cmentarz na Oruni","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Cmentarz ewangelicki bywa \u0142\u0105czony z zespo\u0142em nekropolii przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku \u2014 dzisiejszej alei Zwyci\u0119stwa. Nie by\u0142a to jedna nekropolia, lecz kilkana\u015bcie s\u0105siaduj\u0105cych ze sob\u0105 za\u0142o\u017ce\u0144.\n\nArkusz Messtischblattu w skali 1:25 000, numer 1677 (Danzig, wydanie 1910), pokazuje wzd\u0142u\u017c Wielkiej Alei szereg ogrodzonych kwater z sygnatur\u0105 cmentarn\u0105, lecz w obr\u0119bie miasta nie podpisuje \u017cadnej z nich. Brama Oliwska, plac \u0107wicze\u0144 i cegielnia maj\u0105 na tym arkuszu podpisy.\n\nCzynne cmentarze zamkni\u0119to w listopadzie 1946 roku. W 1966 roku na terenie cmentarza Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny i cmentarza zjednoczonego urz\u0105dzono park miejski. Kwater ani nagrobk\u00f3w w tym miejscu nie ma.\n\nEwidencja zabytk\u00f3w opisuje po wschodniej stronie dawnej Wielkiej Alei zesp\u00f3\u0142 cmentarno-parkowy w Gda\u0144sku-Anio\u0142kach. Obj\u0119to nim tereny dawnych cmentarzy: p\u00f3\u0142nocn\u0105 i po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Cmentarza Ubogich, zwanego cmentarzem Lazaretu (Lazarett Kirchhof), cmentarz parafialny Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, Zjednoczony Cmentarz, kt\u00f3ry po\u0142\u0105czy\u0142 nekropolie ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, \u015bwi\u0119tego Jana oraz \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, cmentarz mennonit\u00f3w i po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Cmentarza Lutera\u0144skiego \u2014 wraz z ich uk\u0142adem kompozycyjnym, zachowanym starodrzewem oraz domem zarz\u0105dcy parku przy alei Zwyci\u0119stwa 8. Osobno uj\u0119to przy alei Zwyci\u0119stwa dawny cmentarz ewangelicki \u015bwi\u0119tej Tr\u00f3jcy. Ca\u0142y ten zesp\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A/2009 decyzj\u0105 z 6 marca 2025 roku, razem z parkiem Steffens\u00f3w (w wykazie: \u201epark Steffenson\u00f3w\u201d) i szaletem parkowym; relikty ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a wykaz podaje osobno, pod numerem C/571.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, kt\u00f3rej nekropolii dotyczy nazwa \u201eNowy Cmentarz\u201d. \u017baden z obiekt\u00f3w wymienionych przy Wielkiej Alei takiej nazwy nie nosi. Nazwa pada natomiast w Gda\u0144sku dwukrotnie poza tym zespo\u0142em. Po pierwsze, w wykazie rejestru zabytk\u00f3w: zesp\u00f3\u0142 cmentarza garnizonowego przy ulicy D\u0105browskiego 2 (numer A-1063, decyzja z 28 sierpnia 1984 roku) obejmuje obok cmentarza garnizonowego z pocz\u0105tku XIX wieku tak\u017ce \u201ecmentarz \u00bbnowy\u00ab (ewangelicki)\u201d z ko\u0144ca XIX wieku, drewnian\u0105 kaplic\u0119 i dom dozorcy. Po drugie, w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w: pod pozycj\u0105 4844 przy ulicy Ramu\u0142ta figuruje dawny cmentarz ewangelicki zwany \u201enowym cmentarzem \u015awi\u0119tego Jerzego\u201d, dzi\u015b park, na dzia\u0142ce 89/2 obr\u0119bu 110. Pierwszy z tych przypadk\u00f3w obja\u015bnia serwis cmentarzy komunalnych Gda\u0144ska: Cmentarz Garnizonowy powsta\u0142 formalnie w 1945 roku z po\u0142\u0105czenia trzech cmentarzy (wojskowego, Nowego Bo\u017cego Cia\u0142a i bezwyznaniowego). Nowy cmentarz ewangelickiej parafii Bo\u017cego Cia\u0142a za\u0142o\u017cono w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku po wschodniej stronie cmentarza wojskowego, od dzisiejszej ulicy D\u0105browskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Cmentarze przy Wielkiej Alei \u2014 Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz miasta Gda\u0144ska (stan 29 VIII 2026), pozycje 264, 265, 308, 1047 i 4844; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1677 Danzig, wydanie 1910; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eCmentarz Garnizonowy. Historia\u201d, cmentarze-gdanskie.pl; \u201eCmentarz Garnizonowy\u201d, cmentarze-gdanskie.pl; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eCmentarze we Wrzeszczu (z Anio\u0142kami). Przy Wielkiej Alei\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz, tzw. Nowy (ewangelicki) (Wikidata)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze przy Wielkiej Alei \u2014 Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu","url":"https://www.gdanskstrefa.com/cmentarze-przy-wielkiej-alei/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (Aleja Zwyci\u0119stwa, Anio\u0142ki)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz miasta Gda\u0144ska (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1677 Danzig, wydanie 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eCmentarz Garnizonowy. Historia\u201d, cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77103.asp"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eCmentarz Garnizonowy\u201d, cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77155.asp"}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0910","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_tawecino/tawecino__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.359470016,"lng":18.638983738,"name_de":"Danzig","name_pl":"Cmentarz, tzw. Nowy (ewangelicki)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicki cmentarz wiejski w D\u0105br\u00f3wce Wielkiej (po niemiecku Gro\u00df Damerkow), przysi\u00f3\u0142ku Roz\u0142azina w gminie \u0141\u0119czyce, w powiecie wejherowskim, le\u017cy nieca\u0142y kilometr na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, w lesie po zachodniej stronie drogi do God\u0119towa. Jest niewielki \u2014 oko\u0142o dwudziestu na dwadzie\u015bcia metr\u00f3w \u2014 ogrodzony \u017cerdziami jako cz\u0119\u015b\u0107 lasu. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza; ostatnie poch\u00f3wki datowano na oko\u0142o 1945 rok. Dzi\u015b jest zdewastowany: zosta\u0142y pojedyncze p\u0142yty, kamienne obramowania mogi\u0142 i podstawy \u017celiwnych krzy\u017cy. Z cmentarza ekshumowano co najmniej pi\u0119\u0107 poch\u00f3wk\u00f3w.\n\nWzmiankowana po raz pierwszy w 1356 roku, przez stulecia by\u0142a niewielkim maj\u0105tkiem szlacheckim, rozdrobnionym mi\u0119dzy kilka rodzin \u2014 w tym von Reck i von Woedtke, kt\u00f3rzy trzymali tu udzia\u0142y w 1756 roku, a Reckowie utrzymali sw\u00f3j udzia\u0142 do pocz\u0105tku XIX wieku. Wed\u0142ug Marka Drzewieckiego rozw\u00f3j wsi nast\u0105pi\u0142 zapewne po cz\u0119\u015bciowej parcelacji maj\u0105tku pod koniec XIX wieku.\n\nParafia w Dzi\u0119cielcu istnia\u0142a od 1664 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w latach 1842\u20131845. W 1784 roku D\u0105br\u00f3wka Wielka le\u017ca\u0142a trzy czwarte mili na wsch\u00f3d od L\u0119borka. By\u0142a podzielona na sze\u015b\u0107 folwark\u00f3w pi\u0119ciu w\u0142a\u015bcicieli; na polach le\u017ca\u0142y te\u017c folwarki Poggenspiel i Klein-Damerkow. D\u0105br\u00f3wka Wielka liczy\u0142a wtedy 18 dym\u00f3w, le\u017ca\u0142a przy lesie bukowo-d\u0119bowym i ma\u0142ym jeziorze i nale\u017ca\u0142a do parafii w Dzi\u0119cielcu.\n\n22 maja 1893 roku dobra po\u0142\u0105czono rozkazem gabinetowym z s\u0105siednim Aalbeck w jedn\u0105 miejscowo\u015b\u0107 Gro\u00df Damerkow, a 21 lutego 1902 roku naby\u0142 je Adolf von K\u00f6ller z Osiek. W spisie z 2 grudnia 1895 roku naliczono tu 149 ewangelik\u00f3w oraz 63 katolik\u00f3w; D\u0105br\u00f3wka Wielka wyst\u0119puje w nim wy\u0142\u0105cznie jako obw\u00f3d dworski (Gutsbezirk), bez osobnej gminy wiejskiej. Franz Schultz opisa\u0142 Gro\u00df Damerkow jako obw\u00f3d dworski o powierzchni 1263 hektar\u00f3w z 243 mieszka\u0144cami w okr\u0119gu urz\u0119dowym Felstow.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, do ewangelickiej parafii Zinzelitz (dzi\u015b Dzi\u0119cielec) \u2014 od 1 kwietnia 1911 roku do wydzielonej z niej parafii w God\u0119towie \u2014 i do katolickiej parafii Roslasin, czyli Roz\u0142azino, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha.\n\nZ zachowanych \u015blad\u00f3w odczytano dwa nazwiska: Herberta Schwichtenberga, urodzonego 12 marca i zmar\u0142ego 22 grudnia 1936 roku, oraz Marie Pertirt z domu Ulnin, \u017cyj\u0105cej od 21 grudnia 1879 do 7 sierpnia 1941 roku. Jest tu tak\u017ce gr\u00f3b, o kt\u00f3ry dbano, zanim ustalono, kto w nim le\u017cy. Przez d\u0142ugie lata okoliczni mieszka\u0144cy i m\u0142odzie\u017c l\u0119borskich szk\u00f3\u0142 opiekowali si\u0119 mogi\u0142\u0105 Leontyny Florek, nie wiedz\u0105c, kim by\u0142a ani jak umar\u0142a; jej histori\u0119 odtworzyli poszukiwacze i pasjonaci, i to dzi\u0119ki nim gr\u00f3b ma dzi\u015b opiek\u0119. W pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci cmentarza ocala\u0142e groby zaros\u0142y, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 jest zniszczona, cho\u0107 le\u015bnicy kilka lat temu oczy\u015bcili teren i ogrodzili go p\u0142otem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Cmentarz w D\u0105br\u00f3wce Wielkiej (Wikipedia); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (WUOZ Gda\u0144sk); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1069.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz w D\u0105br\u00f3wce Wielkiej (Wikipedia PL)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_w_D%C4%85br%C3%B3wce_Wielkiej"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz w D\u0105br\u00f3wce Wielkiej \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_w_D%C4%85br%C3%B3wce_Wielkiej"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina \u0141\u0119czyce","url":"http://web.archive.org/web/20160803130616/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-leczyce/32-dabrowka-wielka"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1069","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0927","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.555894,"lng":17.858203,"name_de":"Gro\u00df Damerkow","name_pl":"Cmentarz w D\u0105br\u00f3wce Wielkiej","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki Wielistowa le\u017cy nieca\u0142y kilometr na po\u0142udnie od wsi, w lesie \u2014 wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wskazuje cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142ki 203 w obr\u0119bie God\u0119towo. Jest niewielki, ma oko\u0142o czterech ar\u00f3w i pozostaje w zarz\u0105dzie nadle\u015bnictwa. Za\u0142o\u017cono go na zboczu: kwatery uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 tarasowo, granice taras\u00f3w wyznaczaj\u0105 kamienie, a przez \u015brodek biegnie aleja; osobno wydzielono kwater\u0119 dzieci\u0119c\u0105. Cmentarz jest zrujnowany i zabezpieczony drewnian\u0105 barierk\u0105. Zosta\u0142o na nim kilka kamiennych p\u0142yt nagrobnych \u2014 jedna tablica zachowa\u0142a czyteln\u0105 inskrypcj\u0119, druga jest po\u0142amana. Ostatnie poch\u00f3wki odby\u0142y si\u0119 po 1945 roku.\n\nW 1784 roku Wielistowo le\u017ca\u0142o mil\u0119 na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, w dolinie. Przy dw\u00f3ch folwarkach mieszka\u0142o pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 17 dym\u00f3w \u2014 a nad \u0141eb\u0105 dobre \u0142\u0105ki. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Dzi\u0119cielcu (Dzincelitz).\n\nWielistowo, po niemiecku Felstow, w starszych zapisach Velischtow (1437), Vilstow i Velstow, nosi\u0142o pierwotnie s\u0142owia\u0144sk\u0105 nazw\u0119 Wielestowo. W 1437 roku opisano je jako kaszubskie dobro o czterech rad\u0142ach, p\u0142ac\u0105ce czynsz \u017cywym inwentarzem \u2014 krowami, \u015bwiniami i kozami \u2014 i odrabiaj\u0105ce przew\u00f3d. Bardzo wcze\u015bnie osiad\u0142a tu pomorska rodzina rycerska, kt\u00f3ra wzi\u0119\u0142a nazwisko od wsi; jej najstarszy przywilej lenny si\u0119ga 1493 roku, a w 1628 roku siedzia\u0142 tu J\u00fcrgen Velstow i posiada\u0142 sze\u015b\u0107 w\u0142\u00f3k. Od 1658 roku miejsce nazwiska Felstow zajmuje w \u017ar\u00f3d\u0142ach nazwisko Jaduncke. W XVIII wieku dobra by\u0142y podzielone: cz\u0119\u015bci\u0105 A w\u0142adali Felstowowie (w 1784 roku pu\u0142kownik Philipp Jakob von Felstow), a cz\u0119\u015bci\u0105 B rodzina von Pirch. Wizytacja Rybi\u0144skiego z 1780 roku zasta\u0142a we wsi \u201eMagnifica Domina Pyrchen\u201d, 15 katolik\u00f3w i 24 ewangelik\u00f3w. Oko\u0142o 1811 roku maj\u0105tek scali\u0142 Gustav von Weiher. W latach 1828\u20131842 nale\u017ca\u0142 do von Osteroht\u00f3w, w 1845 roku kupi\u0142 go Carl H\u00f6ne, dawny burmistrz L\u0119borka, w 1865 roku \u2014 Theodor H\u00f6ne, a w 1868 \u2014 von der Marwitz. W 1887 roku Marwitz sprzeda\u0142 Wielistowo adwokatowi z Berlina \u2014 Franz Schultz wymienia pod tym rokiem Juliusa Lazarusa, a po nim fundacj\u0119 jego imienia.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze i by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnego obwodu urz\u0119dowego (Amtsbezirk Felstow), obejmuj\u0105cego maj\u0105tki Felstow, Goddentow i Gro\u00df Damerkow. W Gro\u00df Boschpol mie\u015bci\u0142 si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego dla wsi. S\u0142ownik geograficzny opisuje Wielistowo w stanie z lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku: 1078 hektar\u00f3w, w tym 503 roli ornej, 105 \u0142\u0105k i 389 lasu, oraz 287 mieszka\u0144c\u00f3w w 1887 roku \u2014 190 ewangelik\u00f3w, 93 katolik\u00f3w, jednego dysydenta i trzech \u017byd\u00f3w. Franz Schultz, pisz\u0105cy \u0107wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, podaje dla tego samego obwodu dworskiego 997 hektar\u00f3w i 284 mieszka\u0144c\u00f3w. Ewangeliccy mieszka\u0144cy dawnego maj\u0105tku rycerskiego (Rittergut) nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Dzi\u0119cielcu (Zinzelitz), gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; parafi\u0105 katolick\u0105 by\u0142o Roz\u0142azino (Roslasin). Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w obwodzie dworskim Felstow 156 ewangelik\u00f3w i 99 katolik\u00f3w.\n\nKo\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o, a S\u0142ownik geograficzny odnotowa\u0142 w Wielistowie pi\u0119kn\u0105 prywatn\u0105 kaplic\u0119, kt\u00f3ra \u201eprzesz\u0142a w posiadanie protestanta\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Cmentarz w Wielistowie (Wikipedia); Dw\u00f3r Wielistowo \u2014 Dwory i Pa\u0142ace Polski (dipp.info.pl); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 39, 355\u2013356; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern \u2014 pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat l\u0119borski, s. 190\u2013191, pozycja 80; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIII, has\u0142o \u201eWielestowo 1.\u201d; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (WUOZ Gda\u0144sk, gmina \u0141\u0119czyce, pozycja 142); dokumentacja terenowa M. Drzewieckiego; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1070.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarz w Wielistowie (Wikipedia PL)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_w_Wielistowie"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dw\u00f3r Wielistowo \u2014 Dwory i Pa\u0142ace Polski (dipp.info.pl)","url":"https://dipp.info.pl/baza-dipp/pomorskie/powiat-wejherowski/gmina-leczyce/dwor-wielistowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIII, has\u0142o \u201eWielestowo (Felstow)\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1070","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0923","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wielistowo/wielistowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.570024,"lng":17.906304,"name_de":"Felstow","name_pl":"Cmentarz w Wielistowie","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tiegenhagen (dzi\u015b Cyganek, w obr\u0119bie wsi \u017belichowo, gm. Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski) \u2014 o\u015brodek lutera\u0144sko-mennonicki. Zachowany Cmentarz Jedenastu Wsi (za\u0142. ok. 1639) na sztucznym wzniesieniu obok XIV-wiecznego ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Miko\u0142aja (dzi\u015b greckokatolickiego, przekazany grekokatolikom w 1952). W 2006 r. z uratowanych nagrobk\u00f3w urz\u0105dzono lapidarium \u2014 fili\u0119 Muzeum \u017bu\u0142awskiego (staraniem Klubu Nowodworskiego). Ok. 70 stel lutera\u0144skich i mennonickich z gmerkami \u017cu\u0142awskich zagr\u00f3d; dom modlitwy nie przetrwa\u0142.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Menonici, reformacja-pomorze.pl","url":"https://www.reformacja-pomorze.pl/2025/06/16/menonici/"},{"typ":"muzeum/inwentaryzacja","tytul":"Lapidarium \u2014 Cmentarz Jedenastu Wsi w Cyganku (Klub Nowodworski / filia Muzeum \u017bu\u0142awskiego)","url":"https://www.klubnowodworski.pl/index.php/dzialania/lapidarium-cmentarz-11-wsi"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0173","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2302,"lng":19.0837,"name_de":"Tiegenhagen","name_pl":"Cyganek \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski i gmina mennonicka (Tiegenhagen)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Parafia"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz Jedenastu Wsi w Cyganku (po niemiecku Tiegenhagen) by\u0142 wsp\u00f3ln\u0105 nekropoli\u0105 mennonit\u00f3w i luteran\u00f3w z jedenastu wsi \u017cu\u0142awskich: Tiegenhagen, Petershagen, Reimerswalde, Tiegerwalde, Platenhof, Pletzendorf, Altendorf, Petershagenerfeld, Haberhorst, Stobendorf i Neuendorf. Wed\u0142ug Klubu Nowodworskiego odpowiadaj\u0105 im dzi\u015b mi\u0119dzy innymi Cyganek (Tiegenhagen), \u017belichowo (Petershagen), Cyganka (Reimerswalde), Starocin (Pletzendorf) i Stobiec (Stobendorf), a cz\u0119\u015b\u0107 z nich wesz\u0142a w obr\u0119b Nowego Dworu Gda\u0144skiego. Samorz\u0105dy tych wsi za\u0142o\u017cy\u0142y go na sztucznie usypanym kopcu obok cmentarza przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a jego powstanie wi\u0105\u017ce si\u0119 z usamodzielnianiem si\u0119 gminy mennonickiej w Tiegenhagen. Marta Koperska-Ko\u015bmicka podaje rok za\u0142o\u017cenia cmentarza, 1639, i dodaje, \u017ce cmentarz przy katolickim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja istnia\u0142 wtedy ju\u017c od trzystu lat. Zachowane nagrobki to polne kamienie z XVII i XVIII wieku ze skromnymi inskrypcjami \u2014 rokiem \u015bmierci, inicja\u0142ami i gmerkiem, czyli znakiem gospodarstwa; s\u0105 te\u017c stele z piaskowca.\n\nS\u0105siedni ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja jest czternastowieczny; przebudowano go w szachulec w latach 1637\u20131647 i ponownie w 1894 roku. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w 25 maja 1961 roku pod numerem A-236, a w ewidencji Narodowego Instytutu Dziedzictwa figuruje pod miejscowo\u015bci\u0105 \u017belichowo. Od 2002 roku s\u0142u\u017cy grekokatolikom jako cerkiew.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eTiegenhagen, Pi\u00dfkrug\u201d \u0142\u0105cznie 549 mieszka\u0144c\u00f3w: 123 luteran\u00f3w, 170 katolik\u00f3w i 256 mennonit\u00f3w; luteranie nale\u017celi do parafii, kt\u00f3rej siedzib\u0105 by\u0142 Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski (Tiegenhoff). W 1820 roku we wsi sta\u0142 jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i jeden dom modlitwy mennonit\u00f3w.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Tiegenhagen* 79 budynk\u00f3w mieszkalnych i 771 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 236 ewangelik\u00f3w, 308 katolik\u00f3w i 227 mennonit\u00f3w. W 1869 roku katolicy nale\u017celi do miejscowej parafii.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w gminie 671 mieszka\u0144c\u00f3w: 209 ewangelik\u00f3w, 264 katolik\u00f3w i 198 innych chrze\u015bcijan. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego opisuje t\u0119 wie\u015b pod nazw\u0105 niemieck\u0105 Tiegenhagen jako wie\u015b ko\u015bcieln\u0105 nad Tug\u0105 w powiecie malborskim i powtarza liczby ze spisu z 1885 roku. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje dla gminy 682 mieszka\u0144c\u00f3w: 274 ewangelik\u00f3w, 232 katolik\u00f3w i 176 innych chrze\u015bcijan.\n\nW 2006 roku na terenie dawnego cmentarza urz\u0105dzono lapidarium sztuki sepulkralnej, oddzia\u0142 Muzeum \u017bu\u0142awskiego. Zgromadzono w nim 70\u201380 kamieni nagrobnych, w wi\u0119kszo\u015bci odzyskanych z fundament\u00f3w rozebranego budynku gospodarczego. Wed\u0142ug Marty Koperskiej-Ko\u015bmickiej kamienie odkry\u0142 pod koniec lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku fotograf i regionalista Marek Opitz, podczas prac porz\u0105dkowych na terenie dawnej plebanii; autorka liczy ich ponad 80. Najstarszy, z nazwiskiem Arent, pochodzi z 1650 roku, a kolejne, z nazwiskami ol\u0119derskimi, takimi jak Epp, Klassen, Geissler i Siemens, dokumentuj\u0105 poch\u00f3wki do 1799 roku.\n\nS\u0142ownik nazywa po polsku Tug\u0105 wie\u015b Tiege, dzi\u015b Tuj\u0119; to inna miejscowo\u015b\u0107 ni\u017c Cyganek.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski (Tiegenhof) i podaje tu 272 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Lapidarium Cmentarz 11 Wsi, Cyganek \u2014 Klub Nowodworski; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o \u201eTiegenhagen\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16\u201317, poz. 137; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat malborski, poz. 119 (strony druku 82\u201383); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 48, nr 157; pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych (PRNG), urz\u0119dowe nazwy miejscowo\u015bci, has\u0142o \u201eTuja\u201d (wie\u015b, gmina Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski); \u201eMonitor Polski\u201d 1947, nr 111, poz. 719; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycja 152; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25; M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 55, 57.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelicko-mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lapidarium Cmentarz 11 Wsi, Cyganek \u2014 Klub Nowodworski","url":"https://www.klubnowodworski.pl/index.php/dzialania/lapidarium-cmentarz-11-wsi"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycja 152","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 55, 57","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/87998.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0014","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2302029,"lng":19.0837232,"name_de":"Tiegenhagen","name_pl":"Cyganek \u2014 lapidarium nagrobk\u00f3w mennonickich (Muzeum \u017bu\u0142awskie, oddzia\u0142)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Cyganach, po niemiecku Zigahnen, w gminie Gardeja, zachowa\u0142 si\u0119 jako relikt. Cmentarz le\u017cy na p\u00f3\u0142nocnym kra\u0144cu wsi, po wschodniej stronie drogi do Krzykos.\n\nCygany le\u017c\u0105 nieco ponad dawn\u0105 mil\u0119 od Kwidzyna. Dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a opisa\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. \u201eWie\u015b Cygany z krzy\u017cackich czas\u00f3w posiada\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 sw\u00f3j parafialny\u201d \u2014 pisze. Luteranie zamienili go na fili\u0119 \u015alemna, czyli Gardei, \u201ea p\u00f3\u017aniej zupe\u0142nie zaniechali: roku 1721 sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Cyganach pusty i bliski upadku; patronatu by\u0142 prywatnego\u201d. Inwentarz zabytk\u00f3w Heisego, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Harnocha, wspomina w 1727 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny Gardei w Cyganach.\n\nFankidejski opisuje jednym tchem trzy pomeza\u0144skie wsie \u2014 obok Cygan\u00f3w Czarne Dolne i Biskupiczki: w Czarnem Dolnem ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, dawniej katolicki, \u201eposiadaj\u0105 luteranie do dzi\u015b dnia\u201d, przy patronacie rz\u0105dowym. W Biskupiczkach \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a w r\u0119ce innowierc\u00f3w wcze\u015bnie, a w siedemnastym wieku zupe\u0142nie opustosza\u0142a i zagin\u0119\u0142a.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a dawniej do diecezji pomeza\u0144skiej; p\u00f3\u017aniej luteranie nale\u017celi do parafii w Gardei (Garnsee), a katolicy \u2014 do parafii w Szynwa\u0142dzie (Gro\u00df Sch\u00f6nwalde). Cygany dzieli\u0142y si\u0119 na dwie cz\u0119\u015bci: wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 i dobra rycerskie, po\u0142o\u017cone zaraz przy wsi. S\u0142ownik geograficzny notuje we wsi w\u0142o\u015bcia\u0144skiej 335 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, a w dobrach rycerskich 180 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w. We wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a.\n\nWed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku sam obszar dworski liczy\u0142 192 mieszka\u0144c\u00f3w: 183 ewangelik\u00f3w i 9 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku gmina wiejska mia\u0142a 250 mieszka\u0144c\u00f3w, a obszar dworski 193 \u2014 w obu cz\u0119\u015bciach z przewag\u0105 ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d ludno\u015bci niemieckoj\u0119zycznej. 16 lipca 1938 roku w\u0142adze niemieckie zmieni\u0142y nazw\u0119 wsi na Dietmarsdorf.\n\nGminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 datuje nieczynny cmentarz ewangelicki na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i wymienia go w\u015br\u00f3d dw\u00f3ch nekropoli gminy, kt\u00f3re maj\u0105 tablice informacyjne. Cmentarz jest czytelny w terenie, lecz zaro\u015bni\u0119ty, zaniedbany i zachowany szcz\u0105tkowo.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gardeja (Garnsee) i podaje tu 252 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Find a Grave \u2014 Cmentarz w Cyganach; Wirtualne Muzeum Gminy Gardeja; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 110; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 82\u201383, poz. 184; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Marienwerder, poz. 109 i 158; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Dietmarsdorf w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. 11: Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel, Danzig 1898, s. 16; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Find a Grave \u2014 Cmentarz w Cyganach","url":"https://www.findagrave.com/cemetery/2695182/cmentarz-w-cyganach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Dietmarsdorf (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=50981"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 Rady Gminy Gardeja z dnia 28 pa\u017adziernika 2020 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2020, poz. 4865, s. 71, 73","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2020&book=0&position=4865"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0404","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.64783,"lng":19.00622,"name_de":"Zigahnen","name_pl":"Cygany \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Czapielsku, po niemiecku Gro\u00df Czapielken, w gminie Kolbudy, za\u0142o\u017cono na pocz\u0105tku dwudziestego wieku; po 1945 roku sta\u0142 si\u0119 nieczynny. Le\u017cy poza zabudowaniami wsi, na terenie p\u0142askim i zadrzewionym; od po\u0142udniowego zachodu przylega do cmentarza grzebalnego. Powierzchnia wynosi dwadzie\u015bcia ar\u00f3w, rzut zbli\u017cony do prostok\u0105ta, a na osi wej\u015bcia poprowadzono \u2014 niecentralnie \u2014 alej\u0119 lipow\u0105: jedena\u015bcie lip i jeden klon.\n\n\u015aredniowieczne dzieje maj\u0105tku przedstawi\u0142 historyk Theodor Hirsch. Wed\u0142ug niego Czapielsk by\u0142 dobrem rycerskim na prawie che\u0142mi\u0144skim: w wykazie takich d\u00f3br stoi na pierwszym miejscu z dat\u0105 1323. W 1324 roku dobra odkupi\u0142 od dawnych w\u0142a\u015bcicieli Hans von Sevitz. Panowie z Czapielska jako jedyni w okr\u0119gu gda\u0144skim pe\u0142nili ci\u0119\u017ck\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 konn\u0105. Przez wiele lat wiedli sp\u00f3r z s\u0105siednimi panami z \u0141apina, kt\u00f3rzy od krewnej pan\u00f3w czapielskich, wbrew woli w\u0142a\u015bcicieli g\u0142\u00f3wnego maj\u0105tku, kupili cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br czapielskich. Granice ustali\u0142a na nowo komisja powo\u0142ana przez gda\u0144skiego komtura Hermanna Gansa, sprawuj\u0105cego ten urz\u0105d w latach 1419\u20131421. W 1448 roku Stefan z Czapielska sprzeda\u0142 szpitalowi \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku za 320 grzywien nale\u017c\u0105c\u0105 do niego po\u0142ow\u0119 Jeziora \u0141api\u0144skiego wraz z przyleg\u0142ymi gruntami. Na zje\u017adzie stan\u00f3w w Kwidzynie 15 czerwca 1452 roku odnotowano, \u017ce spo\u015br\u00f3d szlachty okr\u0119gu gda\u0144skiego przy stanach trwa\u0142 ju\u017c tylko on. W pa\u017adzierniku 1459 roku gubernator odda\u0142 mu pod komend\u0119 oddzia\u0142 wojska. Hirsch nie rozr\u00f3\u017cnia Wielkiego i Ma\u0142ego Czapielska; przywilej z 1323 roku podr\u0119cznik z 1869 roku przypisuje szlacheckiemu Wielkiemu Czapielskowi.\n\nDzieje wyznaniowe wsi s\u0105 o wiele starsze ni\u017c jej cmentarz. Wed\u0142ug Johna Muhla w 1570 roku, gdy dobra Czapielsk (Schaplitz) nale\u017ca\u0142y do Wilhelma von Jatzkowa, tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 duchownego ewangelickiego; ponownie katolicki sta\u0142 si\u0119 po nabyciu d\u00f3br przez jezuit\u00f3w ze Szkot\u00f3w w 1617 roku. Wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych szesnastego wieku wracaj\u0105 do Czapielska trzykrotnie. Najpierw: wie\u015b Wilhelma B\u0105kowskiego, \u201ewszystko heretyckie\u201d, a przy tym ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Barbary, dobrze pokryty i z zewn\u0105trz niewymagaj\u0105cy napraw, przy kt\u00f3rym \u201emieszka heretyk\u201d. Potem \u2014 \u017ce kaplicy nie da\u0142o si\u0119 obejrze\u0107, bo w\u0142a\u015bciciela nie by\u0142o, \u201ea on jako heretyk ka\u017ce wszystko za\u0142atwia\u0107 po heretycku\u201d. Wreszcie, w wizytacji z 1596 roku: ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201esprofanowany przez swego patrona\u201d, z \u017cyczeniem \u2014 \u201ekrew owieczek na niego i grzechy jego, je\u015bli nie zechce wr\u00f3ci\u0107 do zdrowszego rozumu\u201d. To ostatnie zdanie jest j\u0119zykiem polemicznym wizytatora, nie opisem stanu rzeczy. Brat Wilhelma, Piotr B\u0105kowski, trzyma\u0142 s\u0105siedni\u0105 \u017bu\u0142aw\u0119 (Gro\u00df Saalau) i by\u0142 katolikiem. W indeksie geograficznym wydawcy, w trzecim zeszycie, stoi pod jednym has\u0142em: \u201eCzapielsk, Czapielken (Ciepielsk, Czepielsk, Czepielczko, Czepielskie\u2026)\u201d.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski opisuje jej dalsze dzieje: w 1617 roku nabyli j\u0105 jezuici ze Szotlandu od Krzysztofa Borzewicza. Jezuici za\u0142o\u017cyli na rozleg\u0142ym, lesistym obszarze w kr\u00f3tkim czasie dziewi\u0119\u0107 nowych wsi \u2014 w\u015br\u00f3d nich Hut\u0119 G\u00f3rn\u0105 i Doln\u0105, Marszewy, Krymki, Zalesie, Czapielsk\u0105 Wol\u0119 i Babi D\u00f3\u0142. W samym Czapielsku utrzymywali bez przerwy osobny dom misyjny dla Kaszub, w kt\u00f3rym mieszka\u0142o co najmniej dw\u00f3ch zakonnik\u00f3w i brat laik; jeden z nich pe\u0142ni\u0142 obowi\u0105zki misjonarza, drugi by\u0142 prokuratorem. Obok dworu postawili kaplic\u0119; gdy sp\u0142on\u0119\u0142a w 1687 roku, wystawili now\u0105, z ceg\u0142y, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja \u2014 tak samo jak stary wiejski ko\u015bci\u00f3\u0142ek filialny. Po kasacie zakonu w 1772 roku rezydowa\u0142 tu jeszcze jako kapelan by\u0142y jezuita J\u00f3zef Brzeski.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eCzapielken, Gr.\u201d \u0142\u0105cznie z przysi\u00f3\u0142kami 246 mieszka\u0144c\u00f3w: 79 luteran\u00f3w i 167 katolik\u00f3w; parafia lutera\u0144ska by\u0142a w Przyja\u017ani, katolicka w Dolnym Pr\u0119gowie. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 szlachecki *Gro\u00df Czapielken* \u2014 razem z *Althof*, *Helenenhof*, *Louisenhof* i *Neuhof* \u2014 jako maj\u0105tek rycerski nadany przywilejem z 1323 roku, z 31 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 290, w tym 124 ewangelik\u00f3w i 166 katolik\u00f3w. Sta\u0142a tu wzniesiona przez jezuit\u00f3w kaplica \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, z kt\u00f3rej okresowo korzystali katolicy z parafii w Pr\u0119gowie Dolnym; podr\u0119cznik wymienia\u0142 te\u017c szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, gorzelni\u0119, m\u0142yn zbo\u017cowy z tartakiem, cegielni\u0119 i ku\u017anic\u0119 \u017celaza. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani; katolicy \u2014 do parafii w Pr\u0119gowie Dolnym; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Ewangelicy mieli tu w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119, a nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani. S\u0142ownik geograficzny notuje w Wielkim Czapielsku 166 katolik\u00f3w i 124 ewangelik\u00f3w; katolicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a filialnego w Pr\u0119gowie. W wykazie Agathona Harnocha z 1890 roku wymieniony jest cmentarz ewangelicki w Wielkim Czapielsku (Gr. Czapielken) w\u015br\u00f3d siedmiu nekropolii parafii Rheinfeld (Przyja\u017a\u0144).\n\nZachowa\u0142a si\u0119 te\u017c dokumentacja archiwalna: akta Senatu Wolnego Miasta Gda\u0144ska z lat 1920\u20131939, dotycz\u0105ce \u201eEvangelische Friedhof Gr. Czapielken\u201d, przechowywane w Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Gda\u0144sku. To akta samego cmentarza ewangelickiego.\n\nW 1986 roku granice pozostawa\u0142y czytelne, uk\u0142ad kwater ju\u017c nie; zachowa\u0142y si\u0119 tylko trzy nagrobki i mogi\u0142y, w tym jeden gr\u00f3b z ozdobnym ogrodzeniem. Stan okre\u015blono jako z\u0142y, na terenie prowadzono wycink\u0119 drzew, a konserwator wnioskowa\u0142 o przeniesienie zachowanych nagrobk\u00f3w na s\u0105siedni cmentarz grzebalny. Obiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w, do rejestru nie jest wpisany.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Kwot\u0119, za kt\u00f3r\u0105 jezuici kupili wie\u015b w 1617 roku, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 nieco rozbie\u017cnie: 31 500 z\u0142otych u Fankidejskiego, 31 000 z\u0142otych polskich w S\u0142owniku geograficznym. S\u0142ownik geograficzny podaje wezwanie \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a John Muhl, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na wizytacje z lat 1583 i 1596, pisze o filialnym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja w Czapielsku (Schaplitz). W samym tek\u015bcie wizytacji Rozra\u017cewskiego drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Czapielsku nosi jednak wezwanie \u015bwi\u0119tej Barbary. Datowanie karty ewidencyjnej na pocz\u0105tek XX wieku nie zgadza si\u0119 z wykazem Harnocha, kt\u00f3ry wymienia cmentarz ju\u017c w 1890 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 145; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu (zeszyty 1\u20133, wraz z indeksem geograficznym wydawcy); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 186; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 422; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o Czapielsk; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Danzig 1938, s. 143\u2013144; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 114, nr 55; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 102, pozycja 61; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 6 (1882), s. 54, 59\u201360, 66, 104, 113.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Czapelsko","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 186","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 145","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 102, pozycja 61","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0133","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2644,"lng":18.4081,"name_de":"Gross Czapielken","name_pl":"Czapielsk \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czapielski M\u0142yn, po niemiecku Czapelm\u00fchle, by\u0142 m\u0142ynem w gminie wiejskiej Czaple, po niemiecku Alt Czapel, w powiecie kartuskim. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku nie wyodr\u0119bnia go jako osobnej jednostki, lecz wymienia w wykazie osad wchodz\u0105cych w sk\u0142ad gminy: cztery budynki mieszkalne i 24 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Theodora Hirscha wie\u015b Czaple wyst\u0119puje w 1284 roku w\u015br\u00f3d osad ziemi pirsze\u0144skiej. M\u015bciw\u00f3j II nada\u0142 t\u0119 ziemi\u0119 pirsze\u0144sk\u0105 swojej krewnej Gertrudzie. W 1365 roku wie\u015b Czaple wydano Clausowi Steinwegkowi jako dobra rycerskie na prawie che\u0142mi\u0144skim. Ziemia by\u0142a tam s\u0142aba, a poddani pochodzili wy\u0142\u0105cznie z miejscowej, pomorskiej ludno\u015bci. Johann von Russoczin, fundator klasztoru kartuz\u00f3w, dokupi\u0142 wie\u015b i przekaza\u0142 j\u0105 nowej fundacji. Dodano do niej tak\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 jeziora Go\u0142ubie\u0144skiego. W czasach Hirscha jezioro nazywano Alt-Czapler See. W 1402 roku wie\u015b oddano so\u0142tysowi Bartkemu. W zapiskach Hirscha m\u0142yn nie wyst\u0119puje.\n\nNa pocz\u0105tku siedemnastego wieku sprowadzono w okolice Szymbarku dwadzie\u015bcia dwie rodziny lutera\u0144skie. W pa\u017adzierniku 1605 roku rodzinom tym nadano przywilej w Grabowie. W Szymbarku oko\u0142o 1610 roku stan\u0105\u0142 pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142. W Szymbarku ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy, poprzednik murowanego, uko\u0144czono 24 czerwca 1785 roku. W okresie mi\u0119dzywojennym parafia w Szymbarku liczy\u0142a 2208 wiernych. W 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Szymbarku przej\u0119li katolicy.\n\nW ca\u0142ej gminie Czaple spis z 1885 roku zasta\u0142 147 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich 122 ewangelik\u00f3w i 25 katolik\u00f3w. W 1885 roku katolicy nale\u017celi do parafii w St\u0119\u017cycy, a ewangelicy do parafii w Szymbarku. Tak samo notuje to spis z 1 grudnia 1910 roku. Parafia ewangelicka w Szymbarku nale\u017ca\u0142a do superintendentury kartuskiej Ko\u015bcio\u0142a unijnego.\n\nW samym Czapielskim M\u0142ynie nie by\u0142o ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy. Cmentarz le\u017cy na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 34/2; w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w powiatu kartuskiego figuruje pod pozycj\u0105 2.\n\nCzapielsk Wielki, po niemiecku Gro\u00df Czapielken, to osobna wie\u015b w powiecie gda\u0144skim; dotycz\u0105 jej liczby 166 katolik\u00f3w, 124 ewangelik\u00f3w i 31 dom\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Dzisiejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Szymbarku rejestr zabytk\u00f3w datuje na lata 1882\u20131884, a Harnoch w 1890 roku nazywa obecnym ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany, po\u015bwi\u0119cony 19 grudnia 1834 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus, strony 46\u201347, pozycja 1, wraz z wykazem osad i skorowidzem miejscowo\u015bci (\u201eCzapelm\u00fchle 10. 1\u201d, z gwiazdk\u0105 oznaczaj\u0105c\u0105 osad\u0119 b\u0119d\u0105c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 gminy albo obwodu dworskiego); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, pozycja 14; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424, has\u0142o Sch\u00f6nberg; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat kartuski, gmina St\u0119\u017cyca, pozycja 2; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 6 (1882), s. 23, 60, 88\u201389, 99 przyp. 1, 100 przyp. 2.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki w St\u0119\u017cycy \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_poewangelicki_w_St%C4%99%C5%BCycy"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0339","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.255479,"lng":18.0481,"name_de":"Czapelm\u00fchle","name_pl":"Czapielski M\u0142yn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Czarnej D\u0105br\u00f3wce za\u0142o\u017cono w XIX wieku; najstarszy odczytany nagrobek upami\u0119tnia zmar\u0142ego w 1913 roku Rudolfa Stenzla. Cmentarz zajmuje niewielk\u0105 dzia\u0142k\u0119 o powierzchni oko\u0142o 0,06 hektara, mniej wi\u0119cej 250 metr\u00f3w od zabudowa\u0144; prowadzi do niego droga le\u015bna odbijaj\u0105ca oko\u0142o 200 metr\u00f3w na zach\u00f3d od szosy z Jasienia. W dokumentacji z 2017 roku odnotowano na nim rozrzucone bloki kamienne i fundamenty krzy\u017cy; teren, przetrzebiony wycink\u0105 oko\u0142o 2008 roku, zn\u00f3w zarasta lasem i bluszczem.\n\nW 1784 roku Czarna D\u0105br\u00f3wka liczy\u0142a 15 dym\u00f3w; mieszka\u0144cy \u0142owili w \u0141upawie pstr\u0105gi i ryby nazwane w druku \u201eMur\u00e4nen\u201d. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w No\u017cynie (Gro\u00df-Nossin) w synodzie s\u0142upskim.\n\nCzarna D\u0105br\u00f3wka, po niemiecku Schwarz Damerkow, by\u0142a wsi\u0105 szlacheck\u0105 lokowan\u0105 w 1346 roku; przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W 1457 roku nale\u017ca\u0142a, razem z Kleschinz i Sochow, do Martina von Puttkamera; p\u00f3\u017aniej trzymali j\u0105 Zitzewitzowie, a w XVI i XVII wieku von Lettowowie, von Wobeserowie i von Stojentinowie. W zbiorze dokument\u00f3w ziemi bytowskiej zachowa\u0142o si\u0119 kr\u00f3lewskie potwierdzenie z 30 kwietnia 1670 roku dla trzydziestu \u0142an\u00f3w \u201ew polu Czarna D\u0105browa w dystrykcie bytowskim\u201d, nadanych niegdy\u015b przez wielkiego mistrza krzy\u017cackiego na dziedzicznym prawie magdeburskim i trzymanych potem przez D\u0105browskich alias M\u0105drzewskich; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono rozstrzygni\u0119cia, czy zapis dotyczy tej wsi.\n\nWykaz miejscowo\u015bci parafii Gro\u00df-Nossin u Ernsta M\u00fcllera wymienia Schwarz-Damerkow. Sama parafia do 1817 roku nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego, nast\u0119pnie do synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego (Alt Kolziglow), w 1871 roku za\u015b przesz\u0142a do bytowskiego. W No\u017cynie kolatorem by\u0142 ka\u017cdorazowy w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br no\u017cy\u0144skich. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w No\u017cynie sp\u0142on\u0105\u0142 w 1638 roku, w czasie zapust\u00f3w, wraz ze wszystkimi budynkami parafialnymi; odbudowa si\u0119 przeci\u0105ga\u0142a: w 1644 roku wzniesiono drewnian\u0105 konstrukcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ra jeszcze przez kilka lat sta\u0142a bez dachu. W\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 Czarna D\u0105br\u00f3wka otrzyma\u0142a w 1936 roku; budowa kosztowa\u0142a 26 000 marek, a pa\u0144stwo pruskie przyzna\u0142o na ni\u0105 7000 marek zapomogi. Gmina ko\u015bcielna pozosta\u0142a w parafii No\u017cyno i w bytowskim okr\u0119gu ko\u015bcielnym.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch pozycjach: w gminie wiejskiej naliczono 314 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119cioro \u017byd\u00f3w, w obwodzie dworskim 134 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w samej wsi, a nielicznych katolik\u00f3w przypisano do parafii w L\u0119borku. W 1925 roku mieszka\u0142y tu 22 osoby wyznania katolickiego, czyli 3,4 procent ludno\u015bci; w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 686 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWojska radzieckie zaj\u0119\u0142y wie\u015b 9 marca 1945 roku, a dawnych mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono w latach 1945\u20131947. 6 stycznia 1947 roku miejscow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, a nagrobki na cmentarzu w wi\u0119kszo\u015bci usuni\u0119to i zwalono.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Punkt wskazany przez Marka Drzewieckiego le\u017cy jednak w lesie po wschodniej stronie tej drogi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Czarna D\u0105br\u00f3wka (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 FotoExploracje; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 6\u20138/2023; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201373; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Reinhold Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, Urkundenbuch, K\u00f6nigsberg 1858; Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern. Zeugnisse seiner deutschen Vergangenheit\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Schwarz Damerkow, s. 895\u2013898; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998, has\u0142o Ko\u0142czyg\u0142owy, s. 99; M. Giedz, \u201eCzarna D\u0105br\u00f3wka. W\u0142asno\u015b\u0107 rodu Puttkamer\u00f3w\u201d, \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d (solidarnosc.gda.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 957\u2013958.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Czarna D\u0105br\u00f3wka (woj. pomorskie) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/czarna-dabrowka-woj-pomorskie"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 6-8/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201373","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201373; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 15 (strona 168) i 173 (strona 176); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895; R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. II; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013; R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. I"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 15 (s. 168) i 173 (s. 176)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201373; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 15 (strona 168) i 173 (strona 176); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895; R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. II; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013; R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. I"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, K\u00f6nigsberg 1858, t. II oraz t. I","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201373; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 15 (strona 168) i 173 (strona 176); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895; R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. II; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013; R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. I"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201373; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 15 (strona 168) i 173 (strona 176); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895; R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. II; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013; R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. I"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 957\u2013958","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0831","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.348353,"lng":17.567828,"name_de":"Schwarz Damerkow","name_pl":"Czarna D\u0105br\u00f3wka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Czarnej D\u0105br\u00f3wce, po niemiecku Schwarz Damerkow, zbudowano jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 w 1936 roku. Po wojnie, 6 stycznia 1947 roku, przej\u0105\u0142 go i po\u015bwi\u0119ci\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest siedzib\u0105 parafii pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki.\n\nCzarna D\u0105br\u00f3wka to dawna wie\u015b szlachecka. W 1346 roku lokowali j\u0105 Krzy\u017cacy; w 1457 roku nale\u017ca\u0142a do Martina von Puttkamera, a w XVI i XVII wieku by\u0142a lennem rod\u00f3w von Lettow, von Wobeser i von Stojentin, a potem zn\u00f3w przesz\u0142a w r\u0119ce Puttkamer\u00f3w. Do 1945 roku le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim i by\u0142a gospodarczym o\u015brodkiem jego po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci, ze stacj\u0105 na linii kolejowej z Bytowa do L\u0119borka.\n\nW 1784 roku Czarna D\u0105br\u00f3wka liczy\u0142a 15 dym\u00f3w; mieszka\u0144cy \u0142owili w \u0141upawie pstr\u0105gi i ryby nazwane w druku \u201eMur\u00e4nen\u201d. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w No\u017cynie (Gro\u00df-Nossin) w synodzie s\u0142upskim.\n\nW wykazie Ernsta M\u00fcllera (1912) parafia w No\u017cynie do 1817 roku by\u0142a w synodzie s\u0142upskim, potem w ko\u0142czyg\u0142owskim, a w 1871 roku, przy podziale synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego, przy\u0142\u0105czono j\u0105 do bytowskiego. W No\u017cynie prawo obsadzania duchownego mia\u0142 w\u0142a\u015bciciel tamtejszych d\u00f3br.\n\nSpis z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 314 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w, bez katolik\u00f3w, a w obwodzie dworskim 134 ewangelik\u00f3w i szesnastu katolik\u00f3w, przypisanych do parafii w L\u0119borku. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce w 1925 roku we wsi mieszka\u0142o 22 katolik\u00f3w, czyli 3,4% mieszka\u0144c\u00f3w, a ludno\u015b\u0107 by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicka.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Czarnej D\u0105br\u00f3wce kosztowa\u0142 26 000 marek, z czego 7000 pokry\u0142 jednorazowy zasi\u0142ek pruskiego ministerstwa do spraw wyzna\u0144. Konsystorz w Szczecinie, prosz\u0105c 19 lipca 1935 roku o to wsparcie, uzasadnia\u0142 budow\u0119 brakiem jakiejkolwiek sali ko\u015bcielnej we wsi, ale tak\u017ce wzgl\u0119dami narodowymi na pograniczu. W 1936 roku utworzono tu gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105, kt\u00f3ra pozosta\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 parafii w No\u017cynie i okr\u0119gu ko\u015bcielnego bytowskiego. Do dzi\u015b zachowa\u0142a si\u0119 ksi\u0119ga pami\u0105tkowa \u015bwi\u0105tyni z has\u0142em \u201eWznosimy prac\u0105 i ofiar\u0105\u201d i 83 podpisami parafian. Jednym z inicjator\u00f3w przedsi\u0119wzi\u0119cia by\u0142 nauczyciel Max Pieper, starszy ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3remu ksi\u0119g\u0119 dedykowa\u0142 ewangelicki proboszcz z No\u017cyna, ksi\u0105dz Winfried Behling, duszpasterz tej parafii w latach 1933\u20131945.\n\nPagel podaje te\u017c, \u017ce 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska radzieckie. Mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono w latach 1945\u20131947. P\u00f3\u017aniej odnaleziono 430 z nich w RFN i 154 w NRD. Straty wynios\u0142y 28 poleg\u0142ych, 25 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 98 zaginionych.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce po po\u015bwi\u0119ceniu ko\u015bci\u00f3\u0142 w\u0142\u0105czono do u\u017cytku jako fili\u0119 parafii Kozin, a parafi\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki erygowa\u0142 biskup koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeski 25 stycznia 1978 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 73; wykaz gmin prowincji Pomorze wed\u0142ug spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, powiat s\u0142upski, strona 168 pozycja 15 i strona 176 pozycja 173; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 6\u20138/2023; \u201eCzarna D\u0105br\u00f3wka. W\u0142asno\u015b\u0107 rodu Puttkamer\u00f3w\u201d, Solidarno\u015b\u0107 Gda\u0144sk; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142a Schwarz Damerkow (s. 895\u2013898) i Gro\u00df Nossin (s. 533\u2013538); dziennik urz\u0119dowy konsystorza prowincji Pomorze (\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d), rocznik 1871, obwieszczenie z 14 lutego 1871 roku o podziale synodu Alt-Colziglow; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 957\u2013958.*","built_year":1936,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Czarna D\u0105br\u00f3wka. W\u0142asno\u015b\u0107 rodu Puttkamer\u00f3w \u2014 Solidarno\u015b\u0107 Gda\u0144sk","url":"https://solidarnosc.gda.pl/po-godzinach-z-solidarnoscia/cudze-chwalicie-swego-nie-znacie/czarna-dabrowka-wlasnosc-rodu-puttkamerow/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 6-8/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 957\u2013958","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 73","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0253","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.352983,"lng":17.564321,"name_de":"Schwarz Damerkow","name_pl":"Czarna D\u0105br\u00f3wka \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schwarz Damerkow)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarna Huta, po kaszubsku Cz\u00f4rn\u00f4 H\u00ebta, po niemiecku Schwarzh\u00fctte, to le\u015bna kolonia hutnicza na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. Niemiecka nazwa jest \u2014 jak zauwa\u017cy\u0142 John Muhl \u2014 wiernym t\u0142umaczeniem polskiej Czarnej Huty; tej samej polskiej nazwy u\u017cywano i dla s\u0105siedniej Scharsh\u00fctte, dzisiejszego Gromadzina. Muhl zalicza obie do wsi hutniczych, powsta\u0142ych w XVII i XVIII wieku z chat wypalaczy w\u0119gla, wapna i pota\u017cu oraz smolarzy, i zaznacza, \u017ce wszystkie one le\u017ca\u0142y w dawnych pruskich powiatach kartuskim i ko\u015bcierskim, a do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej wesz\u0142y wraz z utworzeniem Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Czarn\u0105 Hut\u0119 spisy z 1885 i 1910 roku oraz S\u0142ownik geograficzny zgodnie umieszczaj\u0105 w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent). W latach 1920\u20131939 kolonia le\u017ca\u0142a w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a po 1945 roku w Polsce.\n\nWie\u015b liczy\u0142a 289 hektar\u00f3w. Pruska lustracja z 1772 roku zasta\u0142a tu dw\u00f3ch w\u0142o\u015bcian i dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w wyznania ewangelickiego, a Muhl podaje nazwiska gospodarzy. Schwarzh\u00fctte by\u0142a w\u00f3wczas ma\u0142ym folwarkiem starostwa skarszewskiego, mierzy\u0142a cztery \u0142any che\u0142mi\u0144skie i pozostawa\u0142a w r\u0119kach dw\u00f3ch dzier\u017cawc\u00f3w \u2014 Johanna i Jakoba Marzinke \u2014 kt\u00f3rzy uprawiali po dwa \u0142any i p\u0142acili razem 183 floreny czynszu gruntowego oraz 14 talar\u00f3w kontrybucji. Obaj 7 marca 1785 roku poskar\u017cyli si\u0119 kr\u00f3lowi na wysoko\u015b\u0107 kontrybucji, niezno\u015bne pos\u0142ugi zamkowe, egzekucje wojskowe i przewozy drewna do Starogardu na budow\u0119 koszar. Rok p\u00f3\u017aniej, 15 wrze\u015bnia 1786 roku, Johann Marzinke wygra\u0142 licytacj\u0119 i wzi\u0105\u0142 ca\u0142\u0105 Schwarzh\u00fctte \u2014 986 m\u00f3rg pruskich \u2014 w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105 za 182 talary rocznie. W 1791 roku wymierzono i okopcowano granice Schwarzh\u00fctte od strony Ochsenkopfu, Tiefentalu i lasu pa\u0144stwowego. Pe\u0142n\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 gospodarze uzyskali na mocy ustawy o zniesieniu ci\u0119\u017car\u00f3w z 1850 roku; wcze\u015bniej, w 1835 roku, wykupiono im prawo wypasu i poboru drewna w lesie pa\u0144stwowym, a w 1843 roku odpad\u0142y drobne szarwarki.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Schwarzh\u00fctte* 14 budynk\u00f3w mieszkalnych i 103 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 82 ewangelik\u00f3w i 21 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu cztery gospodarstwa ch\u0142opskie i osiem zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przywidzu.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku i S\u0142ownik geograficzny podaj\u0105 zgodnie 108 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 92 ewangelik\u00f3w i szesnastu katolik\u00f3w. Spis przypisuje wie\u015b do parafii ewangelickiej w Przywidzu (Mariensee) i katolickiej w Mierzeszynie. W Przywidzu ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wznoszono od 1830 roku kosztem gda\u0144skiego kupca Steffensa, w\u0142a\u015bciciela tamtejszych d\u00f3br; po\u015bwi\u0119cono go w 1832 roku. P\u00f3\u017aniejsza \u015bwi\u0105tynia z lat 1909\u20131910 jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em katolickim. Katolicy z Czarnej Huty podlegali parafii w Mierzeszynie. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 116 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 94 ewangelik\u00f3w i 22 katolik\u00f3w, wszyscy podali j\u0119zyk niemiecki \u2014 a rubryka parafii katolickiej wskazywa\u0142a Przywidz.\n\nCmentarz zachowa\u0142 si\u0119 przy ulicy B\u0142\u0119kitnej, na dzia\u0142ce 52 w obr\u0119bie Cz\u0119stocin, i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza: ewidencja gminna i wojew\u00f3dzka notuj\u0105 sam fakt istnienia, bez datowania i powierzchni, a Agathon Harnoch podaje dla parafii przywidzkiej \u0142\u0105czn\u0105 liczb\u0119 dwudziestu czterech cmentarzy ewangelickich, bez ich nazw.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. S\u0142ownik geograficzny umieszcza w 1819 roku uw\u0142aszczenie, a wed\u0142ug Muhla 16 wrze\u015bnia tego roku, po \u015bmierci Johanna, dzier\u017caw\u0119 odnowiono na tych samych warunkach jego synom Danielowi, Michelowi i Gottliebowi.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 97 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 98; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Berent, s. 42, poz. 93); J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Danzig 1938, s. 192\u2013193 (has\u0142a Scharsh\u00fctte i Schwarzh\u00fctte) oraz s. 8; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 421\u2013422 (parafia Mariensee); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 28, pozycja 251; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 28, pozycja 251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, hrsg. vom Evangelischen Konsistorium f\u00fcr die Freie Stadt Danzig, [Danzig] 1927, s. 16\u201317, parafia nr 4 Mariensee (Kirchenkreis Danziger H\u00f6he)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0237","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.195082,"lng":18.255834,"name_de":"Schwarzh\u00fctte","name_pl":"Czarna Huta \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki gminy miejskiej w Czarnem, po niemiecku Hammerstein, s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako cmentarz komunalny. Le\u017cy u zbiegu ulic Cz\u0142uchowskiej i Kolejowej. Ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w mie\u015bcie siedem nekropolii: obok tego cmentarza osobno cmentarz historyczny-garnizonowy, cmentarz wojenny je\u0144c\u00f3w rosyjskich z lat 1914\u20131918 w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-1672, cmentarz historyczny na dzia\u0142ce 6/6, cmentarz historyczny Stalagu II B Hammerstein, cmentarz parafialny przy ulicach Kolejowej i Cmentarnej oraz cmentarz historyczny \u017cydowski przy ulicy Z\u0142otej.\n\nCzarne do lat 1919\u20131920 nale\u017ca\u0142o do Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131938 do prowincji Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do Pomorza.\n\nPod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym miasto d\u0142ugo nie by\u0142o samodzielne. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce przy nadaniu miastu przywilej\u00f3w wielki mistrz Konrad von Jungingen z\u0142\u0105czy\u0142 dwa ko\u015bcio\u0142y i zastrzeg\u0142, i\u017c parafialnym ma by\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Falkenwalde, a czarnie\u0144ski jego fili\u0105; miasto p\u0142aci\u0142o na tamten ko\u015bci\u00f3\u0142 co roku na Trzech Kr\u00f3li trzy z\u0142ote i cztery funty wosku. Harnoch datuje przywilej lokacyjny Czarnego na 1395 rok. Zale\u017cno\u015b\u0107 odwr\u00f3cono w 1617 roku, gdy arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 Falkenwalde do Czarnego. Wed\u0142ug Fankidejskiego parafia czarnie\u0144ska utraci\u0142a pi\u0119\u0107 ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich \u2014 w Domis\u0142awiu, Falkenwalde, \u0141ozie, Gockowach i Raciniewie.\n\nGmina ewangelicka istnia\u0142a w mie\u015bcie wkr\u00f3tce po wyst\u0105pieniu Lutra i mia\u0142a far\u0119 \u015bwi\u0119tej Marii. W 1610 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ten ewangelikom odebrano, a pozwolenie na nabo\u017ce\u0144stwa w ratuszu wyjednali w 1612 roku. W 1645 roku znowu ich zakazano i przywr\u00f3cono rok p\u00f3\u017aniej, gdy wsp\u00f3lnota zobowi\u0105za\u0142a si\u0119 zap\u0142aci\u0107 tysi\u0105c gulden\u00f3w. Gdy 23 pa\u017adziernika 1653 roku ratusz sp\u0142on\u0105\u0142, nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano przez dwadzie\u015bcia cztery lata w drewnianej budzie, a\u017c w 1676 roku po\u015bwi\u0119cono ko\u015bci\u00f3\u0142 urz\u0105dzony w odbudowanym ratuszu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten sp\u0142on\u0105\u0142 26 maja 1755 roku; nowy dom Bo\u017cy postawiono na tym samym miejscu i sta\u0142 do 1816 roku. Obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 30 maja 1819 roku: murowan\u0105, na planie prostok\u0105ta, pod patronatem magistratu, z dwoma dzwonami w wie\u017cyczce. O\u0142tarz i ambon\u0119 przeniesiono do niej ze starego ko\u015bcio\u0142a; mia\u0142a te\u017c unosz\u0105cego si\u0119 anio\u0142a chrzcielnego i dwunastog\u0142osowe organy. Poza ko\u015bcio\u0142em ewangelickim miasto mia\u0142o ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i synagog\u0119. Tutejsza parafia ewangelicka liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha oko\u0142o 4390 dusz i nale\u017ca\u0142a w\u00f3wczas do diecezji chojnickiej; w wykazie ksi\u0105g metrykalnych Maxa B\u00e4ra z 1908 roku figuruje w diecezji cz\u0142uchowskiej. Ksi\u0119gi chrzt\u00f3w prowadzono w niej od 1756 roku, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1755.\n\nW 1880 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 Czarne, po niemiecku *Hammerstein*, jako miasto w powiecie cz\u0142uchowskim nad rzek\u0105 Czarn\u0105, kt\u00f3r\u0105 Niemcy nazywali *Zahne*. Le\u017ca\u0142o \u0107wier\u0107 mili od prowincji pomorskiej, trzy mile od Cz\u0142uchowa i cztery i p\u00f3\u0142 mili od Chojnic. Miasto mia\u0142o 16 276,56 morg\u00f3w ziemi, 687 dom\u00f3w w og\u00f3le i 221 mieszka\u0144, a w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w spisanych w 1868 roku, poza katolikami i ewangelikami, reszt\u0119 stanowili \u017bydzi. Do miasta nale\u017ca\u0142 jako jego w\u0142asno\u015b\u0107 obszerny b\u00f3r z osobnym le\u015bnictwem miejskim *Hardelbruch*. Przez Czarne przechodzi\u0142a nowa kolej \u017celazna z Chojnic do W\u0119gorzyna, kt\u00f3ra mia\u0142a tu sw\u00f3j dworzec, a bite drogi prowadzi\u0142y na zach\u00f3d do Nowego Szczecina i Bia\u0142oboru, na po\u0142udnie do Frydlandu, na p\u00f3\u0142noc do Konarzyn i na wsch\u00f3d do Cz\u0142uchowa.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego w 1868 roku miasto liczy\u0142o 2517 mieszka\u0144c\u00f3w, wy\u0142\u0105cznie niemieckich \u2014 2054 ewangelik\u00f3w i 228 katolik\u00f3w. S\u0142ownik podaje osobno wie\u015b rycersk\u0105 Czarne: 63 domy, 268 ewangelik\u00f3w i 85 katolik\u00f3w. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje w mie\u015bcie 2957 mieszka\u0144c\u00f3w: 2476 ewangelik\u00f3w, 272 katolik\u00f3w, 195 \u017byd\u00f3w i czternastu innych chrze\u015bcijan, a w osobnym wierszu obw\u00f3d dworski \u201eHammerstein, adlig\u201d: 449 os\u00f3b, w tym 397 ewangelik\u00f3w i 52 katolik\u00f3w. W 1925 roku na 4122 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 3594 ewangelik\u00f3w, 411 katolik\u00f3w i 61 \u017byd\u00f3w.\n\n26 lutego 1945 roku miasto zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; zniszczeniu uleg\u0142o oko\u0142o czterdziestu procent zabudowy, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te\u201d, a drzewostan uznaje za przerzedzony mniej wi\u0119cej o po\u0142ow\u0119. Cmentarz le\u017ca\u0142 po po\u0142udniowej stronie szosy wjazdowej z Cz\u0142uchowa, na r\u00f3wnym terenie w\u015br\u00f3d zabudowa\u0144, i by\u0142 wtedy przebudowywany: wznoszono kaplic\u0119, utwardzano drogi i porz\u0105dkowano kwatery. Najstarszym zachowanym \u015bladem dawnych poch\u00f3wk\u00f3w by\u0142a ocala\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 p\u0142yty nagrobnej z 1857 roku, a ziele\u0144 tworzy\u0142y aleje starych drzew, lu\u017ane grupy i murawa.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku datuje zb\u00f3r czarnie\u0144ski na 1816 rok; obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 30 maja 1819 roku, a poprzednia budowla sta\u0142a do 1816 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 3766 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 5019 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, s. 158 poz. 2 (miasto) i s. 162 poz. 107 (\u201eHammerstein, adlig\u201d); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 334\u2013336; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 498\u2013499; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, diecezja Schlochau; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Czarne; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; karta cmentarza w Czarnem, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eCzarne\u201d; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Czarne, niem. Hammerstein, m. w Prusach Zachodnich, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142o Czarne","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 158 poz. 2 (miasto) i s. 162 poz. 107 (\u201eHammerstein, adlig\")","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0469","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.681182,"lng":16.944924,"name_de":"Hammerstein","name_pl":"Czarne \u2014 cmentarz ewangelicki gminy miejskiej, dzi\u015b komunalny","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarne Dolne, po niemiecku Nieder Zehren, le\u017cy w gminie Gardeja. Cmentarze s\u0105 tu dwa. Jeden otacza ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod wezwaniem Matki Bo\u017cej R\u00f3\u017ca\u0144cowej i \u015bwi\u0119tego Antoniego \u2014 i razem z nim zosta\u0142 wpisany do rejestru zabytk\u00f3w 29 marca 1993 roku pod numerem A-1379. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje pod pozycj\u0105 60; le\u017cy na dzia\u0142ce 110 przy ulicy 1000-lecia, mi\u0119dzy numerami 2 i 8, a ewidencja odnotowuje na nim zachowany starodrzew. Drugi, le\u015bny, le\u017cy na zach\u00f3d od cmentarza parafialnego, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi ku Czarnemu Ma\u0142emu, na dzia\u0142ce 462, a w ewidencji figuruje pod pozycj\u0105 58. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z po\u0142owy XIX wieku, w lesie na zach\u00f3d od obecnego cmentarza parafialnego, powsta\u0142y po zape\u0142nieniu cmentarza przyko\u015bcielnego. Cmentarz le\u015bny jest nieczytelny w terenie i zaro\u015bni\u0119ty, a nagrobki usuni\u0119to w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku.\n\nWzg\u00f3rze, na kt\u00f3rym stoi ko\u015bci\u00f3\u0142 w Czarnem Dolnem, po niemiecku Niederzehren, wraz z otaczaj\u0105cym go cmentarzem, styka si\u0119 bezpo\u015brednio z jeziorem i z kilku stron opada stromo; Heise uwa\u017ca\u0142 za prawdopodobne, \u017ce istnia\u0142a tu niegdy\u015b ufortyfikowana osada pruska. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Czarnem Dolnem jest budowl\u0105 \u015bredniowieczn\u0105, cho\u0107 o samym wzniesieniu nie zachowa\u0142a si\u0119 \u017cadna wiadomo\u015b\u0107. Inwentaryzatorzy z 1898 roku datowali go na oko\u0142o 1320 rok wy\u0142\u0105cznie na podstawie form architektonicznych \u2014 u\u017cycia g\u0142az\u00f3w narzutowych obok ceg\u0142y i jednolitego podzia\u0142u elewacji blendami. Wn\u0119trze ma 9,80 metra szeroko\u015bci i 20,55 metra d\u0142ugo\u015bci, nawa i prezbiterium mieszcz\u0105 si\u0119 pod jednym dachem, a w\u0142a\u015bciwej wie\u017cy nigdy nie by\u0142o \u2014 jej miejsce zajmowa\u0142a niewielka dzwonnica wsparta na dw\u00f3ch przyporach szczytu zachodniego. W rejestrze zabytk\u00f3w podano koniec XIV wieku oraz rok 1719.\n\nCzarne Dolne by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej w diecezji kwidzy\u0144skiej. Agathon Harnoch wymienia pastor\u00f3w ewangelickich w Czarnem Dolnem od 1598 roku. Rhesa nie da\u0142 tej parafii osobnego has\u0142a, ale jej duchowni pojawiaj\u0105 si\u0119 u niego przy s\u0105siednich ko\u015bcio\u0142ach. Caspar Sahmland z Kr\u00f3lewca by\u0142 pastorem w Czarnem Dolnem od 1645 roku, a w 1650 roku przeszed\u0142 do Nebrowa Wielkiego; Adam Heidemann z Dzia\u0142dowa s\u0142u\u017cy\u0142 tu przed 1673 rokiem, zanim obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w Dzierzgoniu.\n\nPrace przy o\u0142tarzu i ambonie odnotowano pod rokiem 1735. Z wyposa\u017cenia inwentarz wymienia star\u0105 granitow\u0105 kropielnic\u0119 bez ozd\u00f3b i mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 o \u015brednicy 33 centymetr\u00f3w, z przedstawieniem Jozuego i Kaleba nios\u0105cych winne grono. Dzwony by\u0142y dwa, oba ma\u0142e; wi\u0119kszy odla\u0142 w Gda\u0144sku Ernst Friedrich Koch, a przy wie\u0144cu biegnie na nim napis \u201eSit nomen domini benedictum\u201d. Roku 1768 nie da\u0142o si\u0119 odczyta\u0107 z samej inskrypcji \u2014 poda\u0142 go miejscowy pastor. W 1892 roku stan budynku oceniono jako z\u0142y, zw\u0142aszcza od strony zachodniej.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1801 roku, konfirmacji od 1810 roku i wykaz komunikant\u00f3w od 1889 roku, a w s\u0105dzie obwodowym w Kwidzynie \u2014 duplikaty ksi\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1806\u20131874. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1801\u2014 K 1889\u2014 Konf 1810\u2014. Dupl. A.-G. Marienwerder: Tf Tr St 1806\u201474.\u201d. W latach 1808\u20131847 parafi\u0119 \u0142\u0105czono z Gardej\u0105. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Czarnem Dolnem, po niemiecku Niederzehren, pochodzi\u0142 z czas\u00f3w zakonnych i by\u0142 patronatu kr\u00f3lewskiego. Gdy wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 gminy po\u0142\u0105czono z parafi\u0105 w Gardei, sprzedano cztery w\u0142\u00f3ki proboszczowskie wraz z lasem za 2000 talar\u00f3w i za czynsz wieczysty, p\u00f3\u017aniej wykupiony. Tutejsi katolicy nale\u017celi do ko\u015bcio\u0142a w Gro\u00df Sch\u00f6nwalde.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Niederzehren* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 143 domy mieszkalne i 1068 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1019 ewangelik\u00f3w, 28 katolik\u00f3w i 21 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Gro\u00df Sch\u00f6nwalde*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 976 mieszka\u0144c\u00f3w: 909 ewangelik\u00f3w, 52 katolik\u00f3w i pi\u0119tnastu \u017byd\u00f3w. Agathon Harnoch naliczy\u0142 w parafii 1508 dusz, a w roku sprawozdawczym sze\u015b\u0107dziesi\u0105t chrzt\u00f3w, dziesi\u0119\u0107 \u015blub\u00f3w i 650 komunikuj\u0105cych. W spisie z 1 grudnia 1910 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 976, a 925 z nich poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty, w tym 874 ewangelik\u00f3w, 49 katolik\u00f3w, jeden inny chrze\u015bcijanin i jeden \u017byd. Polski jako j\u0119zyk ojczysty wskaza\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0105t os\u00f3b. Spis z 1910 roku podaje wyznania osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej, nie dla ca\u0142ej wsi.\n\nKilku tutejszych pastor\u00f3w XIX i XX wieku znamy z prasy. W styczniu 1852 roku wakuj\u0105c\u0105 posad\u0119 przy ko\u015bciele ewangelickim w Czarnem Dolnem otrzyma\u0142 dotychczasowy kandydat na urz\u0105d duchowny i rektor w Biskupcu (Bischofswerder), George Jacob Ferdinand Reichenbach. We wrze\u015bniu 1880 roku prasa poda\u0142a, \u017ce pastor Rother z Czarnego Dolnego b\u0119dzie jednym z zaledwie pi\u0119ciu duchownych rejencji kwidzy\u0144skiej, kt\u00f3rzy od 1 pa\u017adziernika ponownie przejm\u0105 miejscowy nadz\u00f3r nad szko\u0142ami, sprawowany dot\u0105d przez \u015bwieckich inspektor\u00f3w. W maju 1901 roku tutejszym pastorem mianowano dotychczasowego tutejszego duchownego pomocniczego Sch\u00f6nfelda, a emerytowany ju\u017c pastor Rother otrzyma\u0142 Order Czerwonego Or\u0142a czwartej klasy. Gdy 6 czerwca tego roku przyby\u0142a tu generalna wizytacja ko\u015bcielna, prowadzona wtedy z Kwidzyna, tylko w Czarnem Dolnem trzeba by\u0142o odwo\u0142a\u0107 popo\u0142udniowy egzamin dzieci szkolnych w ko\u015bciele, bo we wsi panowa\u0142a odra. W styczniu 1916 roku tutejszego pastora wybrano do zarz\u0105du miejscowej sp\u00f3\u0142dzielczej kasy oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkowej w miejsce gospodarza Franza Behnkego, kt\u00f3ry przebywa\u0142 w wojsku.\n\nErich Wernicke w ksi\u0105\u017cce o powiecie kwidzy\u0144skim (1979) wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 w Czarnem Dolnem w\u015br\u00f3d pi\u0119ciu ko\u015bcio\u0142\u00f3w dawnego urz\u0119du kwidzy\u0144skiego, kt\u00f3re by\u0142y pod patronatem panuj\u0105cego; pozosta\u0142e to Kwidzyn, Gardeja, Rakowiec i Nebrowo. Do tutejszej parafii zalicza Rosainen, Oberzehren, Paulsdorf i Prenzlau. Wspomina te\u017c tutejszego pastora Michaela Brodoviusa, kt\u00f3rego c\u00f3rka Anna Maria wysz\u0142a za Johanna von Paczkowskiego, od 1725 roku w\u0142a\u015bciciela Klecewa.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Inwentaryzatorzy z 1898 roku datowali ko\u015bci\u00f3\u0142 na oko\u0142o 1320 rok, a rejestr zabytk\u00f3w podaje koniec XIV wieku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 874 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1702 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 11: \u201eDer Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 94; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 11, nr 163; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), strona 42, pozycja 76; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, poz. 58 i 60; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898, s. 94\u201397; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 223 i 238; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 108\u2013109; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 77\u201378, 131; \u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d (Berlin), 31 stycznia 1852 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 22 wrze\u015bnia 1880 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 5 maja 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 12 maja 1901 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 7 lutego 1916 roku, s. 19 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 60","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 11: \u201eDer Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 94","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2020, poz. 4865, s. 73, tab. 4, lp. 4 i 5","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 77\u201378, 131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d (Berlin), 31 stycznia 1852 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZH2QUSRPJ5B23IZU5TSMNMKUKHB67RHB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 22 wrze\u015bnia 1880 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5RVDNWBLIRKJWDGAMC53J4GLUJS6HJPE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 5 maja 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/N7K3E3XOH2KUNVXHZQAAJLS6FXYXJ4BK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 12 maja 1901 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SBGWVIMTPOJEIIENXD35JS56FVRVH5J3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LSFMHDRAHDFSQIP2CRO3DHFMGSSELRBH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 7 lutego 1916 roku, s. 19 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/54WXNUXAFCMG7K75GL6OJVY2HAQIIFXY"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1076","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.61823,"lng":19.07111,"name_de":"Niederzehren","name_pl":"Czarne Dolne \u2014 cmentarze ewangelickie","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarne Dolne, po niemiecku Nieder Zehren, by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej w diecezji kwidzy\u0144skiej \u2014 parafii niewielkiej, ale samodzielnej: dwa dzwony, 1508 dusz, a w roku sprawozdawczym sze\u015b\u0107dziesi\u0105t chrzt\u00f3w, dziesi\u0119\u0107 \u015blub\u00f3w i 650 komunikuj\u0105cych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki dla tutejszych katolik\u00f3w sta\u0142 w Gro\u00df Sch\u00f6nwalde.\n\nWie\u015b by\u0142a du\u017ca i zdecydowanie ewangelicka. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 976 mieszka\u0144c\u00f3w: 909 ewangelik\u00f3w, 52 katolik\u00f3w i pi\u0119tna\u015bcioro \u017byd\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o 874 ewangelik\u00f3w i 49 katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Cmentarze s\u0105 w Czarnem Dolnem dwa i ten opis dotyczy le\u015bnego, po\u0142o\u017conego na zach\u00f3d od cmentarza parafialnego, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi ku Czarnemu Ma\u0142emu; drugi otacza ko\u015bci\u00f3\u0142 i opisany jest osobno. \ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia ani stanu zachowania nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III (rejencja kwidzy\u0144ska), Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, poz. 58.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 58","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1075","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.61987,"lng":19.04096,"name_de":"Niederzehren","name_pl":"Czarne Dolne \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ewangelicki cmentarz garnizonowy w Czarnem (po niemiecku Hammerstein). Wyci\u0105g z ewidencji zabytk\u00f3w prowadzi w Czarnem siedem nekropolii: obok cmentarza historycznego-garnizonowego tak\u017ce cmentarz komunalny u zbiegu ulic Cz\u0142uchowskiej i Kolejowej, cmentarz wojenny je\u0144c\u00f3w rosyjskich z lat 1914\u20131918 wpisany do rejestru pod numerem A-1672, cmentarz historyczny na dzia\u0142ce 6/6, cmentarz historyczny Stalagu II B Hammerstein na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 9/8, cmentarz parafialny przy ulicach Kolejowej i Cmentarnej oraz cmentarz historyczny \u017cydowski przy ulicy Z\u0142otej. Dzisiejszego stanu cmentarza garnizonowego nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Cmentarz komunalny u zbiegu ulic Cz\u0142uchowskiej i Kolejowej to inny obiekt \u2014 dawny cmentarz gminy miejskiej.\n\nCzarne, po niemiecku Hammerstein, le\u017ca\u0142o na pograniczu Pomorza i Prus Zachodnich. Nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie wprowadzono tu oko\u0142o 1550 roku, gdy Reformacj\u0119 szerzyli starostowie cz\u0142uchowscy Stanis\u0142aw i Jan Latalscy; far\u0119 Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny innowiercy u\u017cywali \u2014 jak pisze S\u0142ownik geograficzny \u2014 \u201ed\u0142u\u017cej ni\u017c 50 lat, a\u017c do r. 1610\u201d.\n\nW 1610 roku \u2014 tak Harnoch i S\u0142ownik geograficzny, podczas gdy zestawienie Waschinskiego podaje rok 1596 \u2014 luteranie stracili far\u0119. W 1612 roku, i to z trudem, uzyskali pozwolenie na nabo\u017ce\u0144stwa w ratuszu stoj\u0105cym w\u00f3wczas na rynku. W 1645 roku, po intrygach katolickiego proboszcza Arnolda Eymanna, nabo\u017ce\u0144stw zakazano; przywr\u00f3cono je rok p\u00f3\u017aniej, gdy ewangelicy zobowi\u0105zali si\u0119 zap\u0142aci\u0107 tysi\u0105c gulden\u00f3w. 23 pa\u017adziernika 1653 roku ratusz sp\u0142on\u0105\u0142 i przez dwadzie\u015bcia cztery lata zbierano si\u0119 w budzie z desek. W 1676 roku po\u015bwi\u0119cono \u015bwi\u0105tyni\u0119 urz\u0105dzon\u0105 w nowo zbudowanym ratuszu \u2014 kazanie na po\u015bwi\u0119ceniu wyg\u0142osi\u0142 20 listopada pastor Hartmann. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego by\u0142 to \u201eosobny ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d, postawiony przez luteran\u00f3w w 1676 roku i podnoszony z upadku w 1716 i 1755 roku. Agathon Harnoch zna tylko po\u017car z 26 maja 1755 roku, po kt\u00f3rym na tym samym miejscu w ratuszu wzniesiono nowy dom Bo\u017cy, stoj\u0105cy do 1816 roku. Ostatni\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 30 maja 1819 roku. Patronat nad ni\u0105 sprawowa\u0142 magistrat; Harnoch opisuje j\u0105 jako prostok\u0105t z kamienia, z dwoma dzwonami w wie\u017cyczce dachowej, snycerskim o\u0142tarzem i ambon\u0105 przeniesionymi ze starego ko\u015bcio\u0142a, zawieszonym nad chrzcielnic\u0105 anio\u0142em i organami z 1819 roku o dwunastu g\u0142osach.\n\nParafia \u2014 w wykazach prowadzona jako \u201eHammerstein und Wehnershof\u201d \u2014 liczy\u0142a u schy\u0142ku XIX wieku 4390 dusz, a jej statystyka roczna to 200 chrzt\u00f3w, 95 konfirmacji, 33 \u015bluby, 2151 komunikant\u00f3w i 137 pogrzeb\u00f3w. U Harnocha (1890) parafia nale\u017ca\u0142a do diecezji chojnickiej; w wykazie ksi\u0105g metrykalnych Maxa B\u00e4ra z 1908 roku figuruje w nowo wydzielonej diecezji cz\u0142uchowskiej, obejmuj\u0105cej trzyna\u015bcie parafii od Barkowa i Bia\u0142ego Boru po Debrzno i S\u0105polno. Najstarsze zachowane ksi\u0119gi ewangelickie Czarnego si\u0119gaj\u0105 1755 roku: \u015bluby i zgony od tego roku, chrzty od 1756, konfirmacje od 1854, rejestry komunikant\u00f3w od 1884.\n\nW 1868 roku miasto liczy\u0142o 2517 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 wy\u0142\u0105cznie niemieckich \u2014 w tym 2054 ewangelik\u00f3w i 228 katolik\u00f3w, reszt\u0119 stanowili \u017bydzi; osobno wie\u015b rycerska Czarne mia\u0142a 63 domy, 268 ewangelik\u00f3w i 85 katolik\u00f3w.\n\nW 1880 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 Czarne (*Hammerstein*) jako miasto w powiecie cz\u0142uchowskim, po\u0142o\u017cone nad rzek\u0105 Czarn\u0105, kt\u00f3r\u0105 Niemcy nazywali *Zahne*, \u0107wier\u0107 mili od prowincji pomorskiej, 3 mile od Cz\u0142uchowa i 4 i p\u00f3\u0142 mili od Chojnic. Przez miasto przechodzi\u0142a nowa kolej \u017celazna chojnicko-w\u0119gorzy\u0144ska, kt\u00f3ra mia\u0142a tu sw\u00f3j dworzec, a bite drogi prowadzi\u0142y st\u0105d do Nowego Szczecina, Bia\u0142oboru, Frydlandu, przez Rzecz\u0119c\u0119 do Konarzyn i do Cz\u0142uchowa. Obszar ziemi wynosi\u0142 16 276,56 morgi; S\u0142ownik liczy\u0142 tu w og\u00f3le 687 dom\u00f3w i 221 mieszka\u0144. Do miasta nale\u017ca\u0142 jako w\u0142asno\u015b\u0107 obszerny b\u00f3r z osobnym miejskim le\u015bnictwem *Hardelbruch*.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku odnotowa\u0142 w samym mie\u015bcie 2957 mieszka\u0144c\u00f3w: 2476 ewangelik\u00f3w, 272 katolik\u00f3w, 195 \u017byd\u00f3w i czternastu innych chrze\u015bcijan. W osobnym wierszu, jako obw\u00f3d dworski \u201eHammerstein, adlig\u201d, wykaz podaje 449 os\u00f3b, w tym 397 ewangelik\u00f3w i 52 katolik\u00f3w, w pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu domach.\n\nKresu \u015bwi\u0105tyni w 1945 roku ani jej rozbi\u00f3rki nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Liczby ewangelik\u00f3w, kt\u00f3rzy opu\u015bcili miasto i okolic\u0119 pod koniec drugiej wojny \u015bwiatowej, nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach statystycznych.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Inwentarz zabytk\u00f3w prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku wpisa\u0142 ten zb\u00f3r na list\u0119 dwudziestu jeden ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu jako budowl\u0119 szachulcow\u0105 z 1816 roku; Harnoch opisuje go jako kamienny, po\u015bwi\u0119cony w 1819 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 3766 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 5019 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158 pozycja 2 oraz s. 162 pozycja 107); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Czarne; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 498\u2013499; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 210; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; westpreussen.de, \u201eZur Gliederung der evangelischen Kirche in Westpreu\u00dfen\u201d \u2014 sk\u0142ad diecezji cz\u0142uchowskiej; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9/2023; wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, miasto Czarne; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eCzarne\u201d; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 9/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Czarne, niem. Hammerstein, m. w Prusach Zachodnich, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142o Czarne","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 158 poz. 2 (miasto) i s. 162 poz. 107 (\u201eHammerstein, adlig\")","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0468","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67198,"lng":16.916762,"name_de":"Hammerstein","name_pl":"Czarne \u2014 ewangelicki cmentarz garnizonowy","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarne Ma\u0142e w gminie Gardeja to dawny maj\u0105tek w s\u0105siedztwie Czarnego. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu w po\u0142owie XIX wieku, na skraju wsi; dzi\u015b jego miejsce zaros\u0142o lasem i zosta\u0142 z niego tylko relikt. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z po\u0142owy XIX wieku, le\u017c\u0105cy w lesie oko\u0142o 150 m na p\u00f3\u0142noc od jeziora Kuchnia, blisko drogi na Gardej\u0119. W tym programie zapisano, \u017ce cmentarz jest s\u0142abo czytelny w terenie, mocno zaro\u015bni\u0119ty, zaniedbany i zachowany szcz\u0105tkowo. Przy Czarnem Ma\u0142em notowana jest niemiecka nazwa \u201eKlein Nieder Zehren\u201d, z\u0142o\u017cona z dw\u00f3ch cz\u0142on\u00f3w odr\u00f3\u017cniaj\u0105cych: *Klein* i *Nieder*.\n\nW inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu kwidzy\u0144skiego zapisano dla Czarnego Dolnego dawne formy Czerne, Czschern i Tschern, a najwcze\u015bniejsz\u0105 wzmiank\u0119 \u2014 jako punkt graniczny \u2014 pod rokiem 1285. S\u0105siednie Czarne Dolne, po niemiecku Nieder Zehren, by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski notuje kr\u00f3tko: \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 tutejszy parafialny dawniej katolicki posiadaj\u0105 luteranie do dzi\u015b dnia. Patronat jest rz\u0105dowy\u201d. Agathon Harnoch opisuje t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w 1890 roku jako budowl\u0119 z czas\u00f3w krzy\u017cackich, patronatu kr\u00f3lewskiego, kamienn\u0105, z kamienn\u0105 wie\u017c\u0105 zwie\u0144czon\u0105 drewnian\u0105 nadbudow\u0105. W ko\u015bciele w Czarnem Dolnem by\u0142y dwa dzwony, a o\u0142tarz i ambon\u0119 odnowiono w 1735 roku. Duchownych ewangelickich wymienia si\u0119 w Czarnem Dolnem od 1598 roku. W latach 1808\u20131847 parafia by\u0142a po\u0142\u0105czona z Gardej\u0105. U schy\u0142ku XIX wieku liczy\u0142a 1508 dusz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Czarnem Dolnem, dzi\u015b pod wezwaniem Matki Boskiej R\u00f3\u017ca\u0144cowej, wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1379, decyzj\u0105 z 29 marca 1993 roku. W rejestrze ko\u015bci\u00f3\u0142 datowano na koniec XIV wieku i 1719 rok.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje w Czarnem Dolnem 976 mieszka\u0144c\u00f3w: 909 ewangelik\u00f3w, 52 katolik\u00f3w i 15 \u017byd\u00f3w. Katolicy z Czarnego Dolnego nale\u017celi wtedy do parafii w Szynwa\u0142dzie, po niemiecku Gro\u00df Sch\u00f6nwalde. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 tam zn\u00f3w 976 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 925 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku \u2014 w\u015br\u00f3d nich 874 ewangelik\u00f3w i 49 katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Kwidzynopedia, has\u0142o Czarne G\u00f3rne (z Czarnym Ma\u0142ym), kopia archiwalna z 26 maja 2024 roku; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 110; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1898, s. 94; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 78, pozycja 84; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycja 76; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kwidzynopedia \u2014 Czarne G\u00f3rne (z Czarnym Ma\u0142ym) [kopia archiwalna 2024-05-26]","url":"https://web.archive.org/web/20240526174347/http://kwidzynopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 Rady Gminy Gardeja z dnia 28 pa\u017adziernika 2020 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2020, poz. 4865, s. 73","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2020&book=0&position=4865"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0405","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.64007,"lng":19.05203,"name_de":"Klein Nieder Zehren","name_pl":"Czarne Ma\u0142e \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Czarnem stoi czynna dzi\u015b fara rzymskokatolicka pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny \u2014 nie jest to jednak budynek lutera\u0144skiego zboru. \u015awi\u0105tynia jest szachulcowa: \u015bciany wype\u0142niono nieotynkowan\u0105 ceg\u0142\u0105, dach pokryto gontem. Karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje j\u0105 na 1756 rok i przytacza daty trzech kolejnych budowli \u2014 1673, 1710 i 1756 \u2014 wyryte na chor\u0105giewce wie\u017cy; inwentarz zabytk\u00f3w prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku podaje rok 1755. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 20 lutego 1959 roku pod numerem A-94.\n\nCzarne, po niemiecku Hammerstein, wyros\u0142o na pograniczu ziemi cz\u0142uchowskiej, przy krzy\u017cackim zamku, a polsk\u0105 nazw\u0119 wzi\u0119\u0142o od rzeki Czarnej. Przywilej miejski otrzyma\u0142o w 1395 roku. Mimo nadania prawa che\u0142mi\u0144skiego i stu w\u0142\u00f3k ziemi miasto nie otrzyma\u0142o w przywileju lokacyjnym samodzielnej parafii, lecz zosta\u0142o w\u0142\u0105czone do parafii w Falkenwalde (Sokole), do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142o ju\u017c wcze\u015bniej. Czarne (Hammerstein) otrzyma\u0142o przywilej w 1395 roku i zosta\u0142o w\u0142\u0105czone do parafii w Falkenwalde (Sokole), kt\u00f3re przywilej lokacyjny dosta\u0142o w 1363 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Falkenwaldzie by\u0142 zreszt\u0105 starszy od miejskiego \u2014 przywilej wielkiego mistrza Konrada von Jungingen \u0142\u0105czy\u0142 obie \u015bwi\u0105tynie i czyni\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Czarnem tylko fili\u0105 tamtego. Nazw\u0119 niemieck\u0105 t\u0142umaczy\u0142 Harnoch inaczej: miasto mia\u0142o pierwotnie nazywa\u0107 si\u0119 Hammerstern, bo w czasie wojen husyckich mistrzowie z tutejszych ku\u017ani mogli obrabia\u0107 rud\u0119 tylko przy \u015bwietle gwiazd i ksi\u0119\u017cyca \u2014 st\u0105d w herbie miasta m\u0142ot, ksi\u0119\u017cyc i gwiazdy; p\u00f3\u017aniejsza forma Hammerstein mia\u0142a si\u0119 wzi\u0105\u0107 od dobrego bruku.\n\nReformacj\u0119 szerzyli tu w XVI wieku sami starostowie cz\u0142uchowscy, Stanis\u0142aw i Jan Latalscy, ale ruch by\u0142 starszy: zdaniem Harnocha duch odnowy poruszy\u0142 si\u0119 w Czarnem jeszcze przed Lutrem, w\u015br\u00f3d zwolennik\u00f3w Jana Husa. Skutek okaza\u0142 si\u0119 trwa\u0142y \u2014 przez nast\u0119pne pokolenia miasto pozostawa\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci lutera\u0144skie. Wed\u0142ug wykazu duchownych ordynowanych przez prepozyt\u00f3w s\u0142upskich, zachowanego w r\u0119kopisie od 1574 roku, z kt\u00f3rego wyci\u0105g og\u0142osi\u0142 w 1905 roku Hermann Freytag, 15 kwietnia 1576 roku ordynowano dla ko\u015bcio\u0142a w Hammerstein Kaspara Funckego z *Crangen* ko\u0142o S\u0142awna. Fara Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny przesz\u0142a w r\u0119ce ewangelik\u00f3w w 1550 roku i wr\u00f3ci\u0142a do katolik\u00f3w w 1596; tak podaje karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa, a potwierdza j\u0105 zestawienie szk\u00f3\u0142 pomorskich Waschinskiego, w kt\u00f3rym Czarne ma przy XVI wieku dopisek, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 w posiadaniu protestant\u00f3w do 1596 roku. S\u0142ownik geograficzny i Harnoch datuj\u0105 jednak ostateczne wydalenie luteran\u00f3w z fary na 1610 rok. Od 1617 roku by\u0142a ona ko\u015bcio\u0142em parafialnym i siedzib\u0105 dekanatu. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom I, 1880) w 1630 roku mieszkaj\u0105cy na zamku starosta Stanis\u0142aw Sapieha bardzo sprzyja\u0142 innowiercom, czyli protestantom.\n\nTak\u017ce wok\u00f3\u0142 miasta ubywa\u0142o \u015bwi\u0105ty\u0144 katolickich: parafia czarnie\u0144ska utraci\u0142a po Reformacji pi\u0119\u0107 ko\u015bcio\u0142\u00f3w, mi\u0119dzy innymi w Domys\u0142awiu, Falkenwaldzie i \u0141ozie, a wizytacja oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku zasta\u0142a w tych wsiach zbory lutera\u0144skie. Szko\u0142a ewangelicka trwa\u0142a przy tym bez przerwy. W zestawieniu Waschinskiego pod rokiem 1617 stoi, \u017ce postanowiono odebra\u0107 j\u0105 protestantom, a pod 1645: \u201ekatolickiego nauczyciela zabili protestanci\u201d.\n\nDzieje zboru to cztery budowy i trzy po\u017cary. Wyp\u0119dzeni z fary luteranie dopiero w 1612 roku, i to z trudem, uzyskali pozwolenie na nabo\u017ce\u0144stwa w ratuszu stoj\u0105cym w\u00f3wczas na rynku. W 1645 roku nabo\u017ce\u0144stwa zakazano po zabiegach katolickiego proboszcza Arnolda Eymanna; rok p\u00f3\u017aniej zgodzono si\u0119 je przywr\u00f3ci\u0107, gdy ewangelicy zobowi\u0105zali si\u0119 zap\u0142aci\u0107 tysi\u0105c gulden\u00f3w. Ratusz sp\u0142on\u0105\u0142 23 pa\u017adziernika 1653 roku i przez dwadzie\u015bcia cztery lata zbierano si\u0119 w budzie z desek, a\u017c w 1676 roku po\u015bwi\u0119cono ko\u015bci\u00f3\u0142 urz\u0105dzony w nowo zbudowanym ratuszu; kazanie na po\u015bwi\u0119cenie wyg\u0142osi\u0142 pastor Hartmann 20 listopada.\n\nBurmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisa\u0142 oko\u0142o 1760 roku w r\u0119kopisie dzieje ko\u015bcielne Czarnego. W 1626 roku Kozacy napadli miasteczko i wyp\u0119dzili ograbionego pastora Petera Richtera, i przez sze\u015b\u0107 lat nie by\u0142o nabo\u017ce\u0144stw. W 1643 roku proboszcz Arnold Eymann wszcz\u0105\u0142 proces przed s\u0105dem asesorskim. W czasie procesu jego nauczyciel Jacob Beiner zosta\u0142 zabity w b\u00f3jce, a proboszcz chcia\u0142 to, jak pisze Goedtke, wykorzysta\u0107, by odebra\u0107 gminie ko\u015bci\u00f3\u0142, szko\u0142\u0119 i ca\u0142\u0105 wolno\u015b\u0107 wyznania. Dekret komisji z 1645 roku stanowi\u0142, \u017ce w Czarnem ma by\u0107 i w przysz\u0142o\u015bci pozosta\u0107 pastor wyznania augsburskiego oraz nauczyciel. Gmina mia\u0142a zbudowa\u0107 now\u0105 plebani\u0119, wyko\u0144czy\u0107 far\u0119 i szko\u0142\u0119, przela\u0107 stare dzwony i zap\u0142aci\u0107 200 gulden\u00f3w na sprz\u0119t ko\u015bcielny oraz 800 gulden\u00f3w tytu\u0142em wszystkich roszcze\u0144 i koszt\u00f3w. Rada musia\u0142a przeprosi\u0107 proboszcza w ko\u015bciele w obecno\u015bci komisji i odby\u0107 na\u0142o\u017con\u0105 pokut\u0119, a miasto na wieczne czasy p\u0142aci\u0107 co roku na \u015bwi\u0119tego Marcina proboszczowi 60 gulden\u00f3w i 12 korc\u00f3w \u017cyta, a nauczycielowi 20 gulden\u00f3w. Katolik\u00f3w zwolniono z tych op\u0142at.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego budynek podnoszono z upadku w 1716 i 1755 roku; Harnoch zna tylko po\u017car z 26 maja 1755 roku, po kt\u00f3rym na tym samym miejscu w ratuszu postawiono nowy dom Bo\u017cy \u2014 ten sta\u0142 do 1816 roku. Ostatni\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 budowano w latach 1816\u20131819, a po\u015bwi\u0119cono 30 maja 1819 roku. Patronat nad ni\u0105 sprawowa\u0142 magistrat. Harnoch opisuje j\u0105 jako prostok\u0105tn\u0105 budowl\u0119 z kamienia; dwa dzwony wisia\u0142y w wie\u017cyczce dachowej, o\u0142tarz i ambon\u0119 \u2014 snycerskie \u2014 przeniesiono ze starej \u015bwi\u0105tyni, nad chrzcielnic\u0105 zawieszono anio\u0142a, a organy zbudowane w 1819 roku liczy\u0142y 12 g\u0142os\u00f3w. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku wpisa\u0142 ten zb\u00f3r na list\u0119 dwudziestu jeden ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu jako budowl\u0119 szachulcow\u0105 z 1816 roku.\n\nGoedtke wylicza po\u017cary: 23 pa\u017adziernika 1653 roku, 1665, 7 marca 1693, 24 lipca 1719 i 27 maja 1755. W 1719 roku Ulrich Troles uratowa\u0142 z dobytku tylko podr\u0119czn\u0105 Bibli\u0119, a nowo zbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 w 1721 roku. Po po\u017carze z 1755 roku Johann Michael Buges objecha\u0142 miasta pruskie, zbieraj\u0105c ja\u0142mu\u017cn\u0119 na odbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a.\n\nW\u015br\u00f3d pierwszych duchownych ewangelickich Czarnego Harnoch wymienia Hentzkoviusa, wys\u0142anego w 1645 roku na colloquium charitativum do Torunia. Ci\u0105g tutejszych duchownych do 1728 roku podaje spis duchownych mniejszych miast Prus Kr\u00f3lewskich, kt\u00f3ry u\u0142o\u017cy\u0142 burmistrz Chojnic Isaac Gottfried Goedtke, a w 1753 roku wyda\u0142 w Gda\u0144sku Andreas Schott, a w 1834 roku powt\u00f3rzy\u0142 go i uzupe\u0142ni\u0142 Ludwig Rhesa. U obu figuruje on z imieniem jako Samuel Hentzkovius \u2014 Rhesa dopisuje form\u0119 Kentzow i, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na histori\u0119 Ko\u015bcio\u0142a pruskiego Hartknocha, potwierdza jego podpis w\u015br\u00f3d duchownych wys\u0142anych w 1645 roku do Torunia. Po nim by\u0142 Martin D\u00fcsing, znany Rhesie tylko z kazania \u201ePyrologus Hammersteinensis\u201d, wydanego drukiem w Gda\u0144sku w 1667 roku. Immanuel Hartmann obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1673 roku i w 1688 zosta\u0142 z niego zwolniony. Nast\u0119pnie pastorami byli Johann Treder z Pomorza (1688\u20131695), Jacob B\u00fcge ze Szczecinka (1695\u20131702), David Weise ze S\u0142awna (1702\u20131709) i Ulrich Troles ze Szczecinka (1709\u20131728). Jego nast\u0119pca Johann Michael Buges prze\u017cy\u0142 po\u017car z 26 maja 1755 roku, w kt\u00f3rym \u2014 jak pisze Rhesa \u2014 sp\u0142on\u0119\u0142o ca\u0142e miasto razem z ko\u015bcio\u0142em, plebaniami i ksi\u0119gami ko\u015bcielnymi; zmar\u0142 w 1764 roku. Ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne miasta zaczynaj\u0105 si\u0119 wraz z odbudow\u0105 po po\u017carze: chrzty w 1756 roku, \u015bluby i zgony w 1755, konfirmacje w 1854, spisy komunikant\u00f3w w 1884. Do tych samych ksi\u0105g gminy cywilnej wpisywano czynno\u015bci duszpasterskie komendy wartowniczej poligonu wojskowego w Czarnem, a tutejszy duchowny nale\u017ca\u0142 do ksi\u0119\u017cy cywilnych, kt\u00f3rym powierzono opiek\u0119 nad wojskiem XVII korpusu armijnego.\n\nW 1880 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 Czarne jako miasto w powiecie cz\u0142uchowskim, le\u017c\u0105ce nad rzek\u0105, kt\u00f3r\u0105 Niemcy nazwali *Zahne*, \u0107wier\u0107 mili od prowincji pomorskiej, 3 mile od Cz\u0142uchowa i 4 i p\u00f3\u0142 mili od Chojnic. Przez miasto przechodzi\u0142a nowa kolej \u017celazna z Chojnic do W\u0119gorzyna, kt\u00f3ra mia\u0142a tu sw\u00f3j dworzec, a bite drogi rozchodzi\u0142y si\u0119 st\u0105d do Nowego Szczecina, Bia\u0142oboru, Frydlandu, przez Rzecz\u0119c\u0119 (Stegers) do Konarzyn oraz do Cz\u0142uchowa. Obszar miasta wynosi\u0142 16 276,56 morg\u00f3w; S\u0142ownik naliczy\u0142 tu 687 dom\u00f3w i 221 mieszka\u0144. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a wed\u0142ug has\u0142a wy\u0142\u0105cznie niemiecka, a obok ewangelik\u00f3w i katolik\u00f3w mieszkali tu tak\u017ce \u017bydzi. Do miasta nale\u017ca\u0142 jako jego w\u0142asno\u015b\u0107 obszerny b\u00f3r z osobnym le\u015bnictwem miejskim *Hardelbruch*.\n\nPrzewaga lutera\u0144ska widoczna jest w ka\u017cdym rachunku. Oko\u0142o 1868 roku miasto liczy\u0142o 2517 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2054 ewangelik\u00f3w i 228 katolik\u00f3w; spis z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 tu 2957 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 2476 ewangelik\u00f3w, 272 katolik\u00f3w, 195 \u017byd\u00f3w i czternastu innych chrze\u015bcijan. Osobno, jako obszar dworski, policzono wie\u015b rycersk\u0105 Czarne z 449 mieszka\u0144cami, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o 397 ewangelik\u00f3w i 52 katolik\u00f3w.\n\nParafia obejmowa\u0142a miasto wraz z Wehnershofem i pod koniec XIX wieku liczy\u0142a 4390 dusz, z 200 chrztami i 33 \u015blubami rocznie; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano latem dwa razy, a w Wehnershofie raz na kwarta\u0142. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny sta\u0142 pod patronatem d\u00f3br Hammerstein (Herrschaft Hammerstein). Mieszka\u0144cy tej wsi nale\u017celi pierwotnie do parafii w Sch\u00f6nau, ale w 1818 roku kilku gospodarzy, mimo protestu tamtejszego proboszcza, zbudowa\u0142o w\u0142asny ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany, kryty pap\u0105, z wie\u017cyczk\u0105 i dwoma dzwonami.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 3922 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Czarnego, a pastorem by\u0142 od 1895 roku Carl Steffen.\n\nStarszy \u015blad lutera\u0144skiej przesz\u0142o\u015bci wisia\u0142 w 1887 roku w tutejszym ko\u015bciele katolickim: dzwon z 1598 roku z inskrypcj\u0105 w j\u0119zyku dolnoniemieckim, zaczynaj\u0105c\u0105 si\u0119 od s\u0142\u00f3w \u201eWitwe Kattrna Kunterspin Matsec van Wolde nagelaten anno LXXXXVIII\u201d. Obok niego wymieniono trzy m\u0142odsze dzwony \u2014 Johanna Gottfrieda Anthoniego z 1715 roku, Davida Biecka z 1729 z wezwaniem \u201eSancta Maria ora pro nobis\u201d i Johanna Martina Meyera ze Szczecinka z 1771 roku. Spis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, tu\u017c przed wojenn\u0105 rekwizycj\u0105, wymienia dzwon z br\u0105zu z 1755 roku, odlany po wielkim po\u017carze przy budowie dawnego ko\u015bcio\u0142a, dzwon z 1816 roku od J. M. Meyera i A. W. Schuhmachera z Neustettin, po\u015bwi\u0119cony 30 maja 1819 roku, oraz dzwon staliwny z 1924 roku z napisem \u201eGespendet zu Vaterlands Wehr 1917, erneuert zu Gottes Ehr 1924\u201d; najwi\u0119kszy dzwon, wa\u017c\u0105cy 261 kilogram\u00f3w, oddano 22 lipca 1917 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Dok\u0142adnego po\u0142o\u017cenia zboru ewangelickiego ani jego los\u00f3w po 1945 roku nie ustalono; nie ma go tak\u017ce w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w Czarnego, licz\u0105cej sze\u015b\u0107dziesi\u0105t kilka pozycji. Rhesa datuje kazanie Immanuela Hartmanna na po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a w nowym ratuszu na 29 listopada 1676 roku (w opisie wy\u017cej: 20 listopada).\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Inne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwa przywr\u00f3cono rok po zakazie, gdy ewangelicy zobowi\u0105zali si\u0119 zap\u0142aci\u0107 1000 gulden\u00f3w. Goedtke za Lengnichem (s. 242) pisze o 3000 gulden\u00f3w do zap\u0142acenia w ci\u0105gu roku, a w wyci\u0105gu z dekretu (s. 243) wymienia 200 i 800 gulden\u00f3w, razem 1000, oraz nieokre\u015blon\u0105 sum\u0119 za zabitego nauczyciela. Karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa i zestawienie Waschinskiego m\u00f3wi\u0105, \u017ce fara wr\u00f3ci\u0142a do katolik\u00f3w w 1596 roku. Goedtke (s. 241\u2013242) dowodzi, wbrew Hartknochowi, \u017ce gmina zachowa\u0142a j\u0105 do 1610 roku, i opiera si\u0119 na drukach tutejszych pastor\u00f3w Martina Dusinga i Immanuela Hartmanna; rok 1610 podaj\u0105 te\u017c S\u0142ownik geograficzny i Harnoch. Inne \u017ar\u00f3d\u0142a wymieniaj\u0105 Martina D\u00fcsinga po Hentzkoviusie; Goedtke (s. 244) stawia najpierw Dusinga, od 1632 roku, a po nim Samuela Hentzoviusa. Kazanie Hartmanna na po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a inne \u017ar\u00f3d\u0142a datuj\u0105 na 20 listopada 1676 roku, Rhesa na 29 listopada, a dopiski do r\u0119kopisu na 29 wrze\u015bnia (s. 242\u2013245). Hartmanna inne \u017ar\u00f3d\u0142a zwalniaj\u0105 z urz\u0119du w 1688 roku; Goedtke (s. 245) pisze o usuni\u0119ciu w 1682 roku, co wie z dokumentu powo\u0142ania nast\u0119pcy. Po\u017car z 1755 roku Harnoch i Rhesa datuj\u0105 na 26 maja, Goedtke na 27 maja (s. 241).\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): David Weise (1702), Ulrich Troles (1709), Johann Michael Buges (1728), Boguslav Joachim Nassius (1765), Johann Ludwig Hanisch (1814), Georg Wilhelm Heinrich L\u00f6ck (1816), Bernhard Hermann Anton Roloff (1852), Carl Friedrich Georg Kaulbach (1865), Carl Emil Albert Otto (1890), Friedrich Reinhold Kurt Guthmann (1920), Helmut Adam (1929). Bez podanego roku: Martin D\u00fcsing, Gerhard Neitzel.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 3766 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 5019 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1904 roku, Georg Kr\u00fcger, urodzony w 1876 roku.\n\nPrasa dodaje kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w o tutejszych pastorach. W pa\u017adzierniku 1852 roku og\u0142oszono, \u017ce dotychczasowy kandydat na urz\u0105d duchowny i rektor szko\u0142y w Czarnem Bernhard Hermann Anton Roloff zosta\u0142 powo\u0142any przez patronat i zatwierdzony przez konsystorz na pastora ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Czarnem i Wehnershofie (w gazecie: Wehnersdorff), w diecezji chojnickiej. Latem 1898 roku parafi\u0119 Czarne\u2013Wehnershof w diecezji cz\u0142uchowskiej obsadzono pastorem pomocniczym i rektorem Kuhrem. Wiosn\u0105 1904 roku na pastora obu ko\u015bcio\u0142\u00f3w powo\u0142ano Georga Wilhelma Kr\u00fcgera, dot\u0105d pastora pomocniczego w Pieni\u0119\u017cnicy (Penkuhl).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eCzarne\u201d; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 388, 389; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158 poz. 2 i s. 162 poz. 107); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 498\u2013499; ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 334\u2013337; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 430; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 i 397; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycje 210 i 598; westpreussen.de, \u201eZur Gliederung der evangelischen Kirche in Westpreu\u00dfen\u201d; zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa), karta ko\u015bcio\u0142a parafialnego pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny w Czarnem; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Czarne; F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 135\u2013136; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 84; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eCzarne\u201d; H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 75; I. G. Goedtke, \u201eEvangelisches Predigt-Amt in denen kleineren St\u00e4dten des Polnischen Preussens\u201d, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 17; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 21; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 241\u2013246; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 5, 266; t. 2, s. 409, 685; t. 3, s. 711, 916; t. 4, s. 1100, 1249, 1257; t. 5, s. 1313, 1505; t. 7, s. 1858, 1945; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 16 pa\u017adziernika 1852 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 30 lipca 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 marca 1904 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1816,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 4), Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"rejestr NID","tytul":"Zabytek.pl (NID) \u2014 Czarne, ko\u015bci\u00f3\u0142 par. pw. Wniebowzi\u0119cia NMP","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/czarne-kosciol-par-pw-wniebowziecia-najswietszej-marii-panny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Czarne, niem. Hammerstein, m. w Prusach Zachodnich, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142o Czarne","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781 i tabela nr 21; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, K\u00f6nitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Gda\u0144sk 1887","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 388, 389","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eCzarne\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 241\u2013246","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 5, 266; t. 2, s. 409, 685; t. 3, s. 711, 916; t. 4, s. 1100, 1249, 1257; t. 5, s. 1313, 1505; t. 7, s. 1858, 1945","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 16 pa\u017adziernika 1852 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WHOJCEJT6GKGD2DIERACSRDJPHNN4LUP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 30 lipca 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Q7GFDOAQFWVQNBIWMPIAD63JGQW72NUV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 marca 1904 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4WJOAKK7IYSXB7BRMZLUSJ7ACIJQHARV"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 16","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 5, s. 46 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4680/Amtliche_Mittheilungen_1886_005.pdf"}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowzi\u0119cia NMP, Czarne (Hammerstein)","id":"KOS-0200","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.679923,"lng":16.918706,"name_de":"Hammerstein","name_pl":"Czarne \u2014 zb\u00f3r ewangelicki z 1816 roku (po\u0142o\u017cenie nieustalone)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarnocin le\u017cy na prawym brzegu Wierzycy, p\u00f3\u0142 mili od Skarszew, na Kociewiu. W 1198 roku ksi\u0105\u017c\u0119 pomorski Grzymis\u0142aw darowa\u0142 Czarnocin wraz z ca\u0142\u0105 okolic\u0105 Skarszew i Starogardu joannitom; po nich wie\u015b przej\u0119li Krzy\u017cacy, za czas\u00f3w polskich nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br staro\u015bci\u0144skich, a w 1590 roku trzyma\u0142 j\u0105 Jerzy Barzy\u0144ski, starosta starogardzki. Rz\u0105d pruski wyda\u0142 j\u0105 w\u0142o\u015bcianom w wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119 w 1828 roku. Pod koniec XIX wieku by\u0142o tu 27 posiad\u0142o\u015bci i dziesi\u0119ciu cha\u0142upnik\u00f3w, 1061 m\u00f3rg roli i 50 dom\u00f3w mieszkalnych; parafia i poczta znajdowa\u0142y si\u0119 w Skarszewach, szko\u0142a w pobliskich Czarnoci\u0144skich Piecach. S\u0142ownik geograficzny notuje we wsi 355 katolik\u00f3w i 144 ewangelik\u00f3w. Przed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; jej niemiecka nazwa brzmia\u0142a Czarnotschin.\n\nW 1772 roku kr\u00f3lewski folwark w Czarnocinie by\u0142 w sze\u015bcioletniej dzier\u017cawie za 333 talary 30 groszy, a ludno\u015b\u0107 by\u0142a mieszanego wyznania. Czarnoczin-Ofen trzyma\u0142 od 1771 roku w dzier\u017cawie wieczystej na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat von Pr\u0105dzy\u0144ski; tam wszyscy mieszka\u0144cy byli katolikami.\n\nW ca\u0142ym powiecie ko\u015bcierskim spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 20 875 ewangelik\u00f3w i 34 708 katolik\u00f3w na 55 976 mieszka\u0144c\u00f3w. Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, naliczy\u0142 w Czarnocinie 433 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 82 ewangelik\u00f3w i 351 katolik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 364 osoby, niemieck\u0105 69. Ani ko\u015bcio\u0142a, ani domu modlitwy tutaj nie by\u0142o.\n\nZosta\u0142y dwa cmentarze, oba za\u0142o\u017cone przypuszczalnie w po\u0142owie XIX wieku. Opisany tutaj \u2014 przydro\u017cny, pozycja 75 wojew\u00f3dzkiej ewidencji \u2014 le\u017cy 400 metr\u00f3w od wsi przy drodze ze Skarszew do Kleszczewa; jest ma\u0142y \u2014 0,06 hektara, na planie prostok\u0105ta \u2014 a jego granice zatar\u0142y si\u0119 zupe\u0142nie; na jego fragmencie urz\u0105dzono przystanek autobusowy. Drugi, le\u015bny, le\u017cy na po\u0142udniowo-wschodnim brzegu Wierzycy. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka opu\u015bci\u0142a wie\u015b i oba cmentarze uleg\u0142y dewastacji.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz miasta i gminy Skarszewy, pozycje 75 i 76; Cmentarze \u2014 Parafia Skarszewy; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o \u201eCzarnocin\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), zestawienie powiat\u00f3w rejencji; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat ko\u015bcierski, s. 30, poz. 5; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 155\u2013157; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 60.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia Skarszewy","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 155\u2013157","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 60","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0281","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03419,"lng":18.41905,"name_de":"Czarnotschin","name_pl":"Czarnocin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi cmentarz ewangelicki Czarnocina le\u017cy na terenie le\u015bnym, na po\u0142udniowo-wschodnim brzegu Wierzycy, oko\u0142o 2,8 kilometra od wsi w kierunku p\u00f3\u0142nocno-wschodnim. Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024\u20132027 wymienia go jako cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,13 ha. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 76 arkusza gminy Skarszewy. Stan jest bardzo z\u0142y \u2014 pozosta\u0142o kilka mogi\u0142 obramowanych polnymi kamieniami.\n\nPierwszy, o powierzchni 0,06 hektara, le\u017cy po po\u0142udniowo-wschodniej stronie drogi ze Skarszew do Kleszczewa, przy drodze do Czarnocina. Pierwszy cmentarz le\u017cy oko\u0142o 400 metr\u00f3w od wsi w kierunku p\u00f3\u0142nocno-zachodnim. Jego granice zatar\u0142y si\u0119 zupe\u0142nie, a na cz\u0119\u015bci terenu urz\u0105dzono przystanek autobusowy. To pozycja 75 tej samej ewidencji.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje 355 katolik\u00f3w i 144 ewangelik\u00f3w. W spisie z 30 wrze\u015bnia 1921 roku naliczono 433 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 82 ewangelik\u00f3w i 351 katolik\u00f3w. Wierni nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Skarszewach (Sch\u00f6neck). Ani ko\u015bcio\u0142a, ani domu modlitwy we wsi nie by\u0142o. Agathon Harnoch wymienia Czarnocin i Czarnoci\u0144skie Piece w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii skarszewskiej. W tej parafii Harnoch naliczy\u0142 6403 dusze i osiem cmentarzy ewangelickich, nie wskazuj\u0105c, w kt\u00f3rych wsiach le\u017ca\u0142y.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego ju\u017c w 1198 roku Czarnocin wraz z ca\u0142\u0105 okolic\u0105 Skarszew i Starogardu zosta\u0142 darowany joannitom. W tym samym ha\u015ble zapisano, \u017ce w 1828 roku rz\u0105d pruski wyda\u0142 wie\u015b w\u0142o\u015bcianom w wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119. Wed\u0142ug tego samego has\u0142a by\u0142o tu pod koniec XIX wieku 27 posiad\u0142o\u015bci i dziesi\u0119ciu cha\u0142upnik\u00f3w, 1061 m\u00f3rg roli i pi\u0119\u0107dziesi\u0105t dom\u00f3w mieszkalnych. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka opu\u015bci\u0142a Czarnocin i oba cmentarze uleg\u0142y dewastacji.\n\nW 1772 roku kr\u00f3lewski folwark w Czarnocinie by\u0142 w sze\u015bcioletniej dzier\u017cawie za 333 talary 30 groszy, a ludno\u015b\u0107 by\u0142a mieszanego wyznania. Czarnoczin-Ofen trzyma\u0142 od 1771 roku w dzier\u017cawie wieczystej na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat von Pr\u0105dzy\u0144ski; tam wszyscy mieszka\u0144cy byli katolikami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Skarszewy, pozycje 75 i 76; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eCzarnocin\u201d; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku), powiat ko\u015bcierski, s. 30, poz. 5; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458 (parafia Sch\u00f6neck); Program Opieki nad Zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr VII/52/2024 z 29 pa\u017adziernika 2024 roku); H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 155\u2013157; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 60.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Skarszewy (stan 29 VIII 2026), pozycja 75 i 76","url":""},{"typ":"s\u0142ownik geograficzny","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o \u201eCzarnocin\u201d","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 155\u2013157","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 60","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1162","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.038284,"lng":18.430681,"name_de":"Czarnotschin","name_pl":"Czarnocin \u2014 cmentarz ewangelicki nad Wierzyc\u0105","powiat":"starogardzki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po ewangelikach z Czarnoszyc, po niemiecku Bergelau, zosta\u0142 we wsi cmentarz z nagrobkami i krzy\u017cami. Aleksander Klemp (1994, s. 208) notuje: \u201eOk. 1653 r. zb\u00f3r ewangelicki. Pastor nieznany\u201d, a na s. 127 wymienia Czarnoszyce w\u015br\u00f3d osad szlacheckich, w kt\u00f3rych w pierwszej po\u0142owie XVII wieku znajdowa\u0142y si\u0119 zbory lutera\u0144skie. Inwentarz zabytk\u00f3w sztuki powiat\u00f3w chojnickiego i cz\u0142uchowskiego z 1887 roku, kt\u00f3ry wylicza dwadzie\u015bcia jeden ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu cz\u0142uchowskiego, Czarnoszyc w\u015br\u00f3d nich nie wymienia. Ksi\u0105dz Panske zalicza natomiast tutejsze dobra \u2014 pod polsk\u0105 nazw\u0105 Czarnice \u2014 do maj\u0105tk\u00f3w ziemskich, na kt\u00f3rych zbory luterskie powsta\u0142y, jak pisze, \u201ena \u015bwie\u017cym korzeniu\u201d.\n\nCzarnoszyce przed 1772 rokiem nosi\u0142y nazw\u0119 Czarnice, wywodzon\u0105 od szlacheckiej rodziny Czarnickich. Oko\u0142o 1700 roku wie\u015b liczy\u0142a mniej wi\u0119cej pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w w pi\u0119ciu ubogich rodzinach szlacheckich; dzia\u0142a\u0142 tu m\u0142yn, kt\u00f3ry trzyma\u0142 Johan Remus. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Czarnoszyce by\u0142y wsi\u0105 drobnej szlachty, podzielon\u0105 na sze\u015b\u0107 dzia\u0142\u00f3w; ich w\u0142a\u015bcicielami w XVIII wieku byli Janta-Lipi\u0144scy, Czarniccy i od 1770 roku Maciej Janta-Po\u0142czy\u0144ski, Labanka-Czarniccy, Grabowscy, Boguszowie i Orlikowscy. By\u0142a to kaszubska wie\u015b dawnego starostwa cz\u0142uchowskiego, po pierwszym rozbiorze w\u0142\u0105czona do pruskiego powiatu cz\u0142uchowskiego w Prusach Zachodnich; w latach 1920\u20131938 nale\u017ca\u0142a do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile, a od 1938 roku do prowincji Pomorze, nadal w rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen).\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w Bergelau 19 dom\u00f3w mieszkalnych i 223 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 103 ewangelik\u00f3w i 120 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Chojnicach; katolicy \u2014 do parafii w Przechlewie (Prechlau). S\u0142ownik geograficzny opisuje Czarnice jako wie\u015b z dobrami rycerskimi po\u0142o\u017con\u0105 nad jeziorem, przy bitym trakcie chojnicko-ko\u015bcierskim, z 3531 morgami obszaru, i powtarza dla niej liczby dom\u00f3w i mieszka\u0144c\u00f3w z 1868 roku. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje Czarnoszyce w dziale obwod\u00f3w dworskich i wykazuje w nich 258 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 190 katolik\u00f3w i 68 ewangelik\u00f3w. W 1885 roku sta\u0142o tu dwadzie\u015bcia budynk\u00f3w mieszkalnych, a gospodarstw domowych by\u0142o czterdzie\u015bci siedem. Wed\u0142ug statystyki Agathona Harnocha z 1890 roku parafia ewangelicka w Chojnicach (Konitz) liczy\u0142a 8790 dusz. Okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Polnicy.\n\nW dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym Czarnoszyce le\u017ca\u0142y tu\u017c przy granicy polsko-niemieckiej. Dzia\u0142a\u0142 tu niemiecki urz\u0105d celny z mieszkaniami dla celnik\u00f3w, czynny do 1 wrze\u015bnia 1939 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 15 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, has\u0142o Bergelau (obw\u00f3d dworski), Kreis Schlochau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o Czarnice (niem. Bergelau); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Konitz, s. 499; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen. Kreise Konitz, Schlochau\u201d, 1887, s. 387\u2013388; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 22; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1244 (s. 104\u2013105); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 126\u2013127; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 127, 208.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1244 (s. 104\u2013105)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0491","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.74525,"lng":17.44638,"name_de":"Bergelau","name_pl":"Czarnoszyce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czarn\u00f3wko, po niemiecku Scharnhorst, to niedu\u017ca osada przy drodze \u0142\u0105cz\u0105cej L\u0119bork z Redkowicami i G\u0142\u00f3wczycami, na p\u00f3\u0142nocnej kraw\u0119dzi pradoliny \u0141eby, oko\u0142o 3 kilometr\u00f3w od L\u0119borka; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszali\u0144skiej. W badaniach archeologicznych odkryto cmentarzysko kultury pomorskiej z I\u2013IV wieku przed nasz\u0105 er\u0105, a wydobyte przedmioty trafi\u0142y do Muzeum Archeologicznego w Gda\u0144sku. Wie\u015b przylega od wschodu do Czarnych G\u00f3r i nosi nazw\u0119 s\u0142owia\u0144sk\u0105, od \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owu \u201eczarny\u201d. Niemiecka nazwa Scharnhorst pojawi\u0142a si\u0119 w XIX wieku, po wojnach napoleo\u0144skich, gdy dzier\u017cawca Sydow wykupi\u0142 gospodarstwa ch\u0142opskie oraz zagrody cha\u0142upnicze i utworzy\u0142 z nich folwark; mapa topograficzna z 1876 roku pokazuje Vorwerk Scharnhorst. Folwark nie przynosi\u0142 zysk\u00f3w i wykupiono go na cele kolonizacji wewn\u0119trznej \u2014 w okresie mi\u0119dzywojennym jego ziemie naby\u0142o Pomorskie Towarzystwo Rolnicze, a w 1932 roku rozparcelowano je mi\u0119dzy 30 gospodarzy.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w osadzie. Najbli\u017cszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki sta\u0142 w Nowej Wsi L\u0119borskiej \u2014 filii parafii w Garczegorzu; jako fili\u0119 wymieniaj\u0105 j\u0105 zgodnie Ernst M\u00fcller i Franz Schultz. Zwi\u0105zek osady z tamtejszym ko\u015bcio\u0142em wida\u0107 na zachowanej mapie Czarn\u00f3wka, na kt\u00f3rej zaznaczono teren nale\u017c\u0105cy do ko\u015bcio\u0142a w Nowej Wsi L\u0119borskiej.\n\nW spisach folwark nie figurowa\u0142 jako osobna gmina ani obw\u00f3d dworski. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry dzieli powiat na 172 pozycje (miasta 1\u20132, gminy wiejskie 3\u201365, obwody dworskie 66\u2013172), wymienia Scharnhorst w przypisie o osadach nale\u017c\u0105cych do gmin. Folwark liczono razem z Now\u0105 Wsi\u0105 L\u0119borsk\u0105: przy pozycji 34, czyli gminie wiejskiej Neuendorf (Nowa Wie\u015b L\u0119borska), obok Fichtkathen i Neuendorfer M\u00fchle, zapisano \u201eScharnhorst 4 u. 69\u201d \u2014 cztery budynki mieszkalne i 69 mieszka\u0144c\u00f3w. Ten sam uk\u0142ad powtarza spis z 1 grudnia 1905 roku: \u201eScharnhorst 4 u. 68\u201d przy tej samej gminie, kt\u00f3ra liczy\u0142a wtedy 1100 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1078 ewangelik\u00f3w; nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Garczegorzu, a urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142a u siebie.\n\nCmentarz le\u017cy g\u0142\u0119boko w lesie za wsi\u0105, na skrzy\u017cowaniu rzadko ucz\u0119szczanych dr\u00f3g le\u015bnych. Granic nie ma \u017cadnych, wymiary to oko\u0142o dwudziestu na dwadzie\u015bcia metr\u00f3w; las jest wzgl\u0119dnie m\u0142ody i nie zachowa\u0142o si\u0119 w nim \u017cadne stare drzewo. Wida\u0107 \u015blady dawnego rabunku grob\u00f3w albo innych wykop\u00f3w; zarys\u00f3w mogi\u0142 nie ma. Zosta\u0142y: jedna podstawa krzy\u017ca \u017celiwnego, dwie betonowe podstawy pod epitafia, po\u0142amana tablica epitafijna oraz przewr\u00f3cony kamie\u0144 polny o wymiarach oko\u0142o 50 na 80 centymetr\u00f3w z rytym napisem \u201eRuhe statte der Familien Stade - K\u00f6nig\u201d. Stoi tam te\u017c kamienny pomnik z u\u0142amkiem epitafium w\u0142a\u015bciciela ziemskiego, zmar\u0142ego 9 sierpnia 1925 roku. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w obiekt figuruje na fragmencie dzia\u0142ki 322L (322h) jako cmentarz zabytkowy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, karta \u201eCzarn\u00f3wko \u2014 Scharnhost\u201d (dawna witryna, kopia archiwalna z 3 sierpnia 2016 roku); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Garzigar; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":"http://web.archive.org/web/20160803190138/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/132-czarnowko"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, karta \u201eCzarn\u00f3wko \u2013 Scharnhost\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 29","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja A.5 i B.16 (Nowa Wie\u015b jako ko\u015bci\u00f3\u0142 w parafii Garczegorze)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ewidencja WEZ/WUOZ, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (Czarn\u00f3wko, fragm. dz. 322L (322h), zabytkowy cmentarz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku \u2014 Kreis Lauenburg i. Pomm., gmina wiejska Neuendorf, s. 86, poz. 34; wykaz \u201eWohnpl\u00e4tze als Teile der Gemeindeeinheiten\u201d s. 87, poz. 34: \u201eScharnhorst 4 u. 68\u201d \u2014 odczyt ze skanu 23.09.2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Garzigar, s. 249","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0879","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_czarnowko/czarnowko__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.563468,"lng":17.682224,"name_de":"Scharnhorst","name_pl":"Czarn\u00f3wko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Czerniki, po niemiecku Czernikau, by\u0142y dawnym maj\u0105tkiem dworskim w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent). Czerniki le\u017ca\u0142y w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie. S\u0142ownik geograficzny nazywa miejscowo\u015b\u0107 bardzo star\u0105: w 1258 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor II zapisa\u0142 j\u0105 cystersom, kt\u00f3rych osadzi\u0142 w Pog\u00f3dkach, a kt\u00f3rzy przenie\u015bli si\u0119 p\u00f3\u017aniej do Pelplina. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do klucza pog\u00f3dkowskiego. Mieszka\u0144cy stosunkowo d\u0142ugo rz\u0105dzili si\u0119 prawem polskim, bo prawo che\u0142mi\u0144skie wprowadzi\u0142 w 1432 roku opat pelpli\u0144ski Piotr Honigfeld. W 1772 roku folwarki Kobylla i Czernikau prowadzi\u0142 sam klasztor pelpli\u0144ski. Po kasacie klasztoru Czerniki wydano w 1781 roku w wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119.\n\nW XIX wieku przy dworze osiedlili si\u0119 niemieccy, w wi\u0119kszo\u015bci ewangeliccy koloni\u015bci. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje we wsi 94 mieszka\u0144c\u00f3w: 72 luteran\u00f3w i 22 katolik\u00f3w. Wie\u015b liczono wtedy razem z osad\u0105 Ma\u0142e Czerniki. W 1820 roku i w 1885 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowych Polaszkach (Neu-Paleschken). W kolumnie parafii ewangelickiej wykazu gmin z 1885 roku nazwa Pog\u00f3dek nie pada ani razu.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje 131 ewangelik\u00f3w i 15 katolik\u00f3w przy 12 domach mieszkalnych i 2447 morgach area\u0142u. Pruski wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku podaje dla obszaru dworskiego 143 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 84 ewangelik\u00f3w i 59 katolik\u00f3w. Katolicy z Czernik nale\u017celi do parafii rzymskokatolickiej w Pog\u00f3dkach (Pogutken). W Zamku Kiszewskim (Schloss Kischau) mie\u015bci\u0142 si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego.\n\nW 1890 roku ewangelicka gmina w Pog\u00f3dkach, w diecezji starogardzkiej, zacz\u0119\u0142a prowadzi\u0107 w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w, komunikant\u00f3w i konfirmacji. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 tu 140 mieszka\u0144c\u00f3w: 103 osoby z niemieckim j\u0119zykiem ojczystym. W 1910 roku wszyscy niemieckoj\u0119zyczni mieszka\u0144cy byli ewangelikami. Po polsku m\u00f3wi\u0142o 37 os\u00f3b. Spis wymienia Czerniki w parafii ewangelickiej w Pog\u00f3dkach.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego miejscowo\u015b\u0107 nie mia\u0142a; pozosta\u0142 cmentarz ewangelicki. Le\u017cy oko\u0142o sze\u015bciuset metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od wsi, na po\u0142udniowym skraju lasu, po zachodniej stronie drogi gruntowej do Garczyna, na niewielkim wzniesieniu. Zajmuje 0,36 hektara. Dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia cmentarza nie podaj\u0105 ani ewidencja cmentarzy, ani wykaz gmin z 1885 roku, ani spis parafii ewangelickich z 1910 roku, ani wykaz ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra z 1908 roku. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka odesz\u0142a, a nekropolia uleg\u0142a zaniedbaniu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Pog\u00f3dki (Pogutken) i podaje tu 103 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 122; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent, s. 44, poz. 123; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eCzerniki W.\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908 (gmina ewangelicka Pogutken, ksi\u0119gi od 1890); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 84, nr 48; wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy (gmina Stara Kiszewa); ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 161; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Czerniki (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Czerniki_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 161","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stara Kiszewa na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr XVI/117/2025 Rady Gminy Stara Kiszewa z dnia 29 pa\u017adziernika 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 3926, s. 41","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=3926"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0307","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.013338,"lng":18.226997,"name_de":"Czernikau","name_pl":"Czerniki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki Czerska le\u017cy przy ulicach Chojnickiej i Kwiatowej, obok posesji Chojnicka 28, i zajmuje oko\u0142o 0,90 hektara. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w, przyj\u0119ta zarz\u0105dzeniem burmistrza Czerska z 21 marca 2022 roku, notuje go pod pozycj\u0105 30 jako jedno za\u0142o\u017cenie, mimo dw\u00f3ch podanych ulic; w arkuszu wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, stan na 29 sierpnia 2026 roku) ten sam cmentarz stoi pod pozycj\u0105 24, a cmentarz w Mokrem pod pozycj\u0105 217. W ca\u0142ej gminie ewidencja wymienia jeszcze tylko jeden dawny cmentarz ewangelicki \u2014 w Mokrem, o powierzchni 0,94 hektara, dzi\u015b rzymskokatolicki.\n\nCzersk istnia\u0142 za ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich i urz\u0105dzony by\u0142 wtedy na prawie polskim; w 1382 roku komtur tucholski Henryk von Bullendorf nada\u0142 wsi prawo che\u0142mi\u0144skie na 51 w\u0142\u00f3kach, a w czasach Rzeczypospolitej by\u0142y to dobra staro\u015bci\u0144skie. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, zasta\u0142a w Czersku ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany dobrze kryty, z dobrze ogrodzonym cmentarzem, konsekrowany pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny; wie\u015b by\u0142a kr\u00f3lewska. Wizytator zapisa\u0142 przy tym dwa niepokoje. Pierwszy: dwie wsie szlacheckie, Lutonie i Zap\u0119dowo, od\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 za Brd\u0119 \u2014 rzek\u0119 oddzielaj\u0105c\u0105 diecezj\u0119 w\u0142oc\u0142awsk\u0105 od gnie\u017anie\u0144skiej \u2014 do ko\u015bcio\u0142a w Raci\u0105\u017cu i tam przyjmowa\u0142y sakramenty. Drugi dotyczy\u0142 samego proboszcza: Jakub Lewiniusz, prezentowany przez pana Zali\u0144skiego 30 marca 1579 roku, okaza\u0142 pergaminowe dokumenty bez piecz\u0119ci, \u201emniej wiarygodne\u201d; wezwano go do przedstawienia list\u00f3w \u015bwi\u0119ce\u0144, \u201ebudz\u0105 one bowiem w\u0105tpliwo\u015b\u0107\u201d. O nim samym wizytator zanotowa\u0142, \u017ce \u201epowiadaj\u0105, i\u017c by\u0142 niegdy\u015b heretykiem, lecz odwo\u0142a\u0142 to przed obecnym arcybiskupem\u201d, po czym \u017cy\u0142 z kobiet\u0105, z kt\u00f3r\u0105 mia\u0142 bli\u017ani\u0119ta, pe\u0142ni\u0142 wszystkie obowi\u0105zki kap\u0142a\u0144skie, zosta\u0142 uwi\u0119ziony z rozkazu arcybiskupa, uciek\u0142 i mieszka w Czersku.\n\nP\u00f3\u017aniejsze wizytacje katolickie pokazuj\u0105 tu wsp\u00f3lnot\u0119 nieliczn\u0105 i bez w\u0142asnego zboru. W 1728 roku archidiakon Narzymski naliczy\u0142 we wsiach parafii czerskiej o\u015bmiuset katolik\u00f3w, dwudziestu luteran\u00f3w i siedmiu \u017byd\u00f3w. W po\u0142owie osiemnastego wieku przy oko\u0142o 1500 katolikach odnotowano w parafii oko\u0142o 50 luteran\u00f3w, \u201eale swojego zboru nie posiadali\u201d, a w wizytacji generalnej z lat 1765\u20131766 \u2014 24 osoby. Wizytacja z lat 1780\u20131781 naliczy\u0142a w Czersku z przyleg\u0142o\u015bciami 377 katolik\u00f3w i 29 \u201eakatolik\u00f3w\u201d. Akta Urz\u0119du Domenalno-Rentowego w Czersku z lat 1786\u20131874, przechowywane w Archiwum Pa\u0144stwowym w Bydgoszczy (zesp\u00f3\u0142 nr 28), obejmuj\u0105 sprawy ko\u015bcio\u0142a \u2014 dotycz\u0105ce granic parafii i niemieckich kolonist\u00f3w \u2014 oraz ewangelickiej szko\u0142y w Czersku.\n\nW\u0142asnej organizacji ko\u015bcielnej czerscy ewangelicy d\u0142ugo nie mieli. Jak zapisa\u0142 Harnoch, przed 1829 rokiem tutejsze miejscowo\u015bci nie nale\u017ca\u0142y do \u017cadnej parafii ewangelickiej: dzieci chrzczono w ko\u015bcio\u0142ach katolickich, po cz\u0119\u015bci tam te\u017c zawierano ma\u0142\u017ce\u0144stwa, a do Wieczerzy Pa\u0144skiej przyst\u0119powano w Chojnicach, Tucholi i Nowych Polaszkach (Neu Paleschken). 28 pa\u017adziernika 1827 roku Fryderyk Wilhelm III zezwoli\u0142 na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Mokrem i przyzna\u0142 na ni\u0105 roczne uposa\u017cenie ze skarbu; od 1829 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w izbie plebanii, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w pa\u017adzierniku 1831 roku. Pierwszym pastorem tej parafii by\u0142 Immanuel Kle\u00dfl, ustanowiony w 1829 roku. Spis z 1885 roku kieruje do Mokrego trzydzie\u015bci osiem miejscowo\u015bci powiatu chojnickiego. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a do Czerska, Wojtala i Kr\u00f3lewskiej \u0141\u0105ki duchowny doje\u017cd\u017ca\u0142 z nabo\u017ce\u0144stwem wyjazdowym; Czersk by\u0142 te\u017c jedn\u0105 z miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii, licz\u0105cej w 1890 roku 2132 dusze i maj\u0105cej trzy cmentarze ewangelickie. W\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne \u2014 chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w, komunikant\u00f3w i konfirmowanych \u2014 Czersk prowadzi\u0142 od 1900 roku, podczas gdy katolickie si\u0119gaj\u0105 1733 roku.\n\nEwangelicy byli w Czersku mniejszo\u015bci\u0105. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 2767 mieszka\u0144c\u00f3w: 2001 katolik\u00f3w, 537 ewangelik\u00f3w i 229 \u017byd\u00f3w. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 6700 mieszka\u0144c\u00f3w; wyznanie ewangelickie poda\u0142y 374 osoby, narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 6263, a niemieck\u0105 429. W spisie z 1921 roku narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o o pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 os\u00f3b wi\u0119cej, ni\u017c zadeklarowa\u0142o wyznanie ewangelickie.\n\nDzi\u015b teren dawnego cmentarza jest parkiem miejskim; Kay Piotrowski, mieszkaniec Czerska, nazywa go parkiem kaszubskim. Na jego zdj\u0119ciach z sierpnia 2026 roku wida\u0107 trawnik ze starymi drzewami i m\u0142odymi nasadzeniami, a przy alejce le\u017c\u0105c\u0105 p\u0142yt\u0119 z napisem po polsku i po niemiecku: \u201eTeren po by\u0142ym cmentarzu ewangelickim\u201d i \u201eGebiet des ehemaligen evangelischen Friedhofes\u201d, z dat\u0105 \u201eCzersk 2008\u201d. Nagrobk\u00f3w na zdj\u0119ciach nie ma.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1447 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1585 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Czersk, poz. 30 (Czersk) i 214 (Mokre), zarz\u0105dzenie nr 878/22 Burmistrza Czerska z 21 marca 2022 roku; \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 Rady Miejskiej w Czersku z 20 grudnia 2022 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; zabytek.pl; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, diecezja Konitz, has\u0142o Mockrau, s. 502; M. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, poz. 115 i 493 (Czersk, powiat Konitz); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, Warszawa 1880, has\u0142o Czersk (powiat chojnicki); wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, oko\u0142o 1583 roku, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, s. 237\u2013239; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 366; M. Dereszy\u0144ska-Romaniuk, \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a do dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Bydgoszczy\u201d, s. 429\u2013439, s. 434; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119gi G56, s. 395, i G61, s. 121\u2013122; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G70 (1780\u20131781); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o Paleschken, i t. VIII, has\u0142o Polaszki; relacja i fotografie Kaya Piotrowskiego, sierpie\u0144 2026 roku; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 57.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.czersk.pl","url":"http://bip.czersk.pl/2379.html?file=21576"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694157"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Konitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 odczyt w\u0142asny z OCR","url":""},{"typ":"wykaz administracyjny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 z 20 XII 2022","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 (wykaz archiwali\u00f3w)","tytul":"M. Dereszy\u0144ska-Romaniuk, \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a do dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Bydgoszczy\u201d, s. 429\u2013439","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 57","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1034","image_url":"/static/atlas/foto/cm_czersk/czersk_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7957,"lng":17.96,"name_de":"Czersk","name_pl":"Czersk \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Czersku sta\u0142 przy ulicy Dworcowej 23. Dzi\u015b go nie ma; miejsce przypomina miejska tablica z cyklu \u201eCzerskie Archiwalia\u201d.\n\nW\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 czerscy ewangelicy otrzymali w 1900 roku \u2014 wcze\u015bniej nale\u017celi do parafii w Mokrem \u2014 i od tego roku prowadzili w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne. \u015awi\u0105tyni\u0119 w stylu neogotyckim, z pot\u0119\u017cn\u0105 wie\u017c\u0105 od frontu, zbudowano wed\u0142ug tablicy w 1907 roku; podpis dawnej fotografii, kt\u00f3r\u0105 tablica reprodukuje, podaje dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia: 3 pa\u017adziernika 1907 roku. Piotr Birecki datuje budow\u0119 na lata 1904\u20131907 i odnotowuje organy z 1907 roku. Wn\u0119trze by\u0142o wed\u0142ug tablicy bardzo skromne.\n\nTablica wymienia te\u017c inne \u015blady tej wsp\u00f3lnoty: szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, dzia\u0142aj\u0105c\u0105 w Czersku od 1845 roku, i osobny cmentarz protestancki, za\u0142o\u017cony w 1898 roku przy ulicy Chojnickiej.\n\nW 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 opuszczono i zamkni\u0119to. Po wojnie nie mia\u0142 gospodarza; siedzib\u0119 pastora zamieniono na przedszkole, a sam ko\u015bci\u00f3\u0142 w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych ca\u0142kowicie rozebrano. Cz\u0119\u015b\u0107 cegie\u0142 pos\u0142u\u017cy\u0142a do budowy sali gimnastycznej czerskiego liceum, dzwon przeniesiono do ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Czersku, a niekt\u00f3re cz\u0119\u015bci organ\u00f3w trafi\u0142y do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Odrach. Wed\u0142ug Kaya Piotrowskiego, mieszka\u0144ca Czerska, na miejscu ko\u015bcio\u0142a przez kilkana\u015bcie lat dzia\u0142a\u0142 sklep, a dzi\u015b jest tam salon meblowy; w dawnym domu parafialnym nadal mie\u015bci si\u0119 przedszkole, a budynek szko\u0142y ewangelickiej z 1897 roku jest cz\u0119\u015bci\u0105 szko\u0142y podstawowej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1447 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1585 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1900 roku, Carl Zielke, urodzony w 1869 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Carl Otto Zielke (1900), Johannes Gerber (1920), Gerhard Striebeck (1941).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: tablica miejska \u201eCzerskie Archiwalia. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Czersku\u201d przy ulicy Dworcowej (tekst odczytany z fotografii Kaya Piotrowskiego z sierpnia 2026 roku); P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; relacja i fotografie Kaya Piotrowskiego, sierpie\u0144 2026 roku; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 57; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 573; t. 6, s. 1784; t. 7, s. 2044.*","built_year":1907,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"tablica informacyjna","tytul":"Tablica miejska \u201eCzerskie Archiwalia. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Czersku\u201d (fotografia K. Piotrowskiego, 2026)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"relacja","tytul":"Relacja i fotografie Kaya Piotrowskiego, sierpie\u0144 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 57","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 573; t. 6, s. 1784; t. 7, s. 2044","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0571","image_url":"/static/atlas/foto/kos_czersk/kosciol_czersk_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7986,"lng":17.97082,"name_de":"Czersk","name_pl":"Czersk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Czerwie\u0144cu (po niemiecku Schierwens) za\u0142o\u017cono oko\u0142o kilometra na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144; prowadzi do\u0144 polna droga, a od p\u00f3\u0142nocy, po\u0142udnia i wschodu granice wyznaczaj\u0105 drogi le\u015bne. Zachowane u\u0142amki nagrobk\u00f3w i ukszta\u0142towanie terenu od po\u0142udnia pokazuj\u0105, \u017ce nekropoli\u0119 z czasem powi\u0119kszono, a granice tej wcze\u015bniejszej wzmocniono wa\u0142em z cios\u00f3w kamiennych \u2014 do dzi\u015b przetrwa\u0142 on fragmentarycznie na ca\u0142ym obwodzie. \u015alad\u00f3w mogi\u0142 nie ma ju\u017c \u017cadnych; w naro\u017cniku le\u017cy porzucony fragment murowanej tablicy z urwan\u0105 inskrypcj\u0105 \u201eRuhen in\u201d. Poza tym zosta\u0142y porozrzucane, obros\u0142e mchem g\u0142azy.\n\nCzerwieniec, w wariancie Schierwenz, po kaszubsku Cz\u00e9rw\u00e9nc, by\u0142 dawnym lennem rodu von Stojentin: w 1518 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw X nada\u0142 Peterowi Stojentinowi odziedziczone po ojcu dobra, w\u015br\u00f3d nich cz\u0119\u015b\u0107 Czerwie\u0144ca.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Czerwieniec mia\u0142 nauczyciela i 24 ogniska (domostwa), nale\u017ca\u0142 do parafii w Stowi\u0119cinie (Stojentin), a jego w\u0142a\u015bcicielowi przys\u0142ugiwa\u0142o prawo wsp\u00f3\u0142patronatu nad tamtejszym ko\u015bcio\u0142em. Br\u00fcggemann zapisa\u0142 wiele form nazwy tej wsi: Zierwenz, Zierwienz, Czierwienz, Zirsewenske, Czerwenz, Czerwenske, a w listach lennych Zirkoske. Oko\u0142o 1800 roku mieszka\u0142o tu ju\u017c niewielu Kaszub\u00f3w.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W 1939 roku liczy\u0142a 260 mieszka\u0144c\u00f3w w 62 gospodarstwach domowych.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: na pocz\u0105tku XX wieku podlega\u0142a jeszcze parafii w Stowi\u0119cinie (Stojentin), a potem, w tym samym okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, parafii w Sk\u00f3rowie. Nauczycielem by\u0142 Ernst Bansemer.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walki Armia Czerwona. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce w maju 1945 roku zacz\u0119to wysiedla\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w. Straty wynios\u0142y 7 poleg\u0142ych, 17 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 42 zaginionych; w RFN odnaleziono potem 130 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w, w NRD 46. Dzi\u015b teren nale\u017cy do rzymskokatolickiej parafii \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa w Sk\u00f3rowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Czerwieniec \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl, gmina Pot\u0119gowo); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 144; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 858\u2013861; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1022.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1022","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0843","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_czerwieniec/czerwieniec__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.523444,"lng":17.54225,"name_de":"Schierwens","name_pl":"Czerwieniec \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gdy nowe prawo grobowe zamkn\u0119\u0142o przed parafi\u0105 cz\u0142uchowsk\u0105 cmentarz przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny, trzeba by\u0142o szuka\u0107 miejsca poza zabudow\u0105. Wyb\u00f3r pad\u0142 na sad pocztyliona Kohla, po\u0142o\u017cony na trzecim przedzamczu cz\u0142uchowskiej warowni. Kosztowa\u0142 420 talar\u00f3w, a kupno dosz\u0142o do skutku wiosn\u0105 1842 roku. Wyr\u00f3wnaniem terenu i zasypaniem cz\u0119\u015bci fosy zaj\u0105\u0142 si\u0119 drogomistrz Redman. Zgod\u0119 na chowanie zmar\u0142ych parafia otrzyma\u0142a pod koniec 1842 roku. Cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 do lutego 1945 roku parafii, kt\u00f3ra w okresie mi\u0119dzywojennym liczy\u0142a oko\u0142o 6500 wiernych.\n\nPo pierwszej wojnie \u015bwiatowej powiat cz\u0142uchowski liczy\u0142 35 000 ewangelik\u00f3w, blisko 61 procent mieszka\u0144c\u00f3w. W latach trzydziestych w powiecie cz\u0142uchowskim dzia\u0142a\u0142o 14 parafii i tyle\u017c filia\u0142\u00f3w.\n\nZdj\u0119cie z 1942 roku pokazuje uporz\u0105dkowane kwatery na wzg\u00f3rzu zamkowym. Po zako\u0144czeniu wojny ewangelicyzm cz\u0142uchowski zszed\u0142 do podziemia \u2014 nabo\u017ce\u0144stwa lutera\u0144skie zalegalizowano w 1952 roku, kiedy w\u0142adze wojew\u00f3dzkie w Koszalinie zezwoli\u0142y na odprawianie ich w wiejskim ko\u015bciele w Gockowie oraz w ko\u015bciele zamkowym w Cz\u0142uchowie. Cmentarz tymczasem ulega\u0142 stopniowej dewastacji, a w 1973 roku zosta\u0142 zniwelowany. Z terenu wykarczowano wtedy krzewy i usuni\u0119to resztki p\u0142yt i symboli nagrobnych. Na cz\u0119\u015bci terenu urz\u0105dzono ogr\u00f3dek jordanowski \u2014 miejsce rekreacji i zabaw dla dzieci.\n\nW czerwcu 1998 roku, z inicjatywy burmistrza Aleksandra Sugiera, postawiono tu kamie\u0144 z wmontowan\u0105 tablic\u0105 informuj\u0105c\u0105, \u017ce by\u0142o to miejsce poch\u00f3wku ewangelik\u00f3w.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Schlochau ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1731 roku, a zgon\u00f3w od 1732 roku dla Klausfelde; chrzt\u00f3w i zgon\u00f3w od 1815 roku, a \u015blub\u00f3w od 1816 roku dla samego Cz\u0142uchowa; chrzt\u00f3w od 1747 roku, a \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1790 roku dla Stolzenfelde. Wykaz komunikant\u00f3w prowadzono od 1838 roku, konfirmacje w latach 1883\u20131886 i znowu od 1897 roku; duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1845\u20131874 le\u017ca\u0142y w s\u0105dzie obwodowym w Cz\u0142uchowie. Jego zapis brzmi: \u201eF\u00fcr Klausfelde Tf Tr 1731 \u2014 St 1732 \u2014; f\u00fcr Schlochau Tf St 1815 \u2014 Tr 1816 \u2014; f\u00fcr Stolzenfelde Tf 1747 \u2014 Tr St 1790 \u2014. K 1838 \u2014 Konf 1883 \u2014 86; 1897 \u2014. Dupl. A.-G. Schlochau: Tf Tr St 1845 \u2014 74\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1817 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4988 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9 (250)/2023, s. 12\u201316; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 14, nr 216; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 9 (250)/2023, s. 14\u201316 (rozdzia\u0142 \u201eCmentarze ewangelickie Cz\u0142uchowa\u201d)","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1169","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6658,"lng":17.362506,"name_de":"Schlochau","name_pl":"Cz\u0142uch\u00f3w \u2014 cmentarz na przedzamczu warowni (ewangelicki)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Starszy z dw\u00f3ch lutera\u0144skich cmentarzy Cz\u0142uchowa le\u017ca\u0142 na terenie dzisiejszego placu Bohater\u00f3w. Dawniej miejsce to znajdowa\u0142o si\u0119 poza miastem i sta\u0142 na nim \u2014 od 1378 roku \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny; wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni chowano zmar\u0142ych. Ewangelicy u\u017cytkowali j\u0105 od wprowadzenia w Cz\u0142uchowie Reformacji, a wi\u0119c mniej wi\u0119cej od 1550 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1570 roku i nie zosta\u0142 odbudowany, lecz sam cmentarz przetrwa\u0142 po\u017car i s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom do 1844 roku.\n\nZamkni\u0119cia cmentarza dokonano wskutek zmiany prawa. Nowe przepisy zakazywa\u0142y poch\u00f3wk\u00f3w na terenach przyko\u015bcielnych i nakazywa\u0142y zak\u0142ada\u0107 cmentarze w okre\u015blonym oddaleniu od zabudowy mieszkalnej. W 1819 roku parafia ewangelicka w Cz\u0142uchowie zosta\u0142a zobowi\u0105zana do znalezienia sobie innego miejsca; nowy cmentarz \u2014 na trzecim przedzamczu warowni \u2014 otwarto pod koniec 1842 roku, a poch\u00f3wki przy \u015bwi\u0119tej Katarzynie prowadzono jeszcze dwa lata.\n\nTeren sta\u0142 si\u0119 placem miejskim i nie nosi dzi\u015b \u017cadnego znaku dawnej funkcji. W 1998 roku tablic\u0119 otrzyma\u0142 drugi z cz\u0142uchowskich cmentarzy; tego miejsca nie upami\u0119tniono.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Schlochau ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1731 roku, a zgon\u00f3w od 1732 roku dla Klausfelde; chrzt\u00f3w i zgon\u00f3w od 1815 roku, a \u015blub\u00f3w od 1816 roku dla samego Cz\u0142uchowa; chrzt\u00f3w od 1747 roku, a \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1790 roku dla Stolzenfelde. Wykaz komunikant\u00f3w prowadzono od 1838 roku, konfirmacje w latach 1883\u20131886 i znowu od 1897 roku; duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1845\u20131874 le\u017ca\u0142y w s\u0105dzie obwodowym w Cz\u0142uchowie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1817 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4988 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9 (250)/2023, s. 14\u201316; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 14, nr 216; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1844,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 9 (250)/2023, s. 14\u201316 (rozdzia\u0142 \u201eCmentarze ewangelickie Cz\u0142uchowa\u201d)","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d [Ziemia Cz\u0142uchowska], Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9 (250)/2023, s. 15 (rozdzia\u0142 \u201eCmentarze ewangelickie Cz\u0142uchowa\u201d), generator_dziedzictwo/zrodla_kopia/Informator_Slupsk/ip_9_2023.pdf, s. 15","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1168","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.66336,"lng":17.35732,"name_de":"Schlochau","name_pl":"Cz\u0142uch\u00f3w \u2014 cmentarz przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny, dzi\u015b plac Bohater\u00f3w (ewangelicki)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cz\u0142uch\u00f3w, po niemiecku Schlochau, by\u0142 miastem powiatowym na pograniczu Prus Zachodnich i Pomorza. Do lat 1919\u20131920 nale\u017ca\u0142 do prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzy\u0144skiej, w latach 1920\u20131938 do prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144sko-Zachodniopruska z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze. Tak\u017ce po tej zmianie pozosta\u0142 w rejencji z siedzib\u0105 w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen): powiat cz\u0142uchowski zaliczy\u0142a do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, kt\u00f3ra w tej cz\u0119\u015bci wesz\u0142a w \u017cycie 1 pa\u017adziernika 1938 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wbudowano tu w ruin\u0119 zamku krzy\u017cackiego; z zamkowego za\u0142o\u017cenia przetrwa\u0142y mury i wie\u017ca, w kt\u00f3rych mie\u015bci si\u0119 dzi\u015b Muzeum Regionalne.\n\nReformacja przysz\u0142a do miasta wcze\u015bnie, za starost\u00f3w Latalskich. Wolno\u015b\u0107 nabo\u017ce\u0144stw wed\u0142ug konfesji augsburskiej zapewni\u0142 tu Zygmunt August, panuj\u0105cy w latach 1548\u20131572, a wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1887 roku starosta Jan Latalski odda\u0142 ewangelikom oko\u0142o 1550 roku kaplic\u0119 zamkow\u0105, p\u00f3\u017aniej za\u015b tak\u017ce far\u0119. Pierwszym pewnym \u015bwiadectwem zmiany jest lustracja z 1564 roku, kt\u00f3ra zapisa\u0142a, \u017ce \u201epleban ma \u017con\u0119\u201d.\n\nW tym samym roku przyby\u0142 ze Szczecina Pawe\u0142 Elhard, ordynowany w Wittenberdze 30 lipca 1564 roku i sprowadzony z inicjatywy ksi\u0119\u017cniczki pomorskiej Georgii, \u017cony starosty Stanis\u0142awa Latalskiego (\u015blub w Wo\u0142ogoszczy 24 wrze\u015bnia 1563 roku). Ksi\u0105dz P. Panske uwa\u017ca go za pierwszego duchownego lutera\u0144skiego Cz\u0142uchowa znanego z nazwiska. Hermann Freytag, kt\u00f3ry w 1905 roku opisa\u0142 reformacj\u0119 w starostwie cz\u0142uchowskim, dodaje szczeg\u00f3\u0142y jego drogi: Elhard przyby\u0142 do Wittenbergi w 1557 roku, mieszka\u0142 w domu Jana Bugenhagena, a po jego \u015bmierci u wdowy, i 8 sierpnia 1560 roku uzyska\u0142 stopie\u0144 magistra. Starosta szuka\u0142 duchownego przez Henninga vom Walde, ochmistrza ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich, a ten \u2014 jak przypuszcza Freytag \u2014 przez wittenberskiego profesora Georga Cracoviusa; wyb\u00f3r pad\u0142 na ucznia Cracoviusa i jego te\u015bcia Bugenhagena. Dawniejszy wykaz duchownych Prus Zachodnich (Rhesa, strony 23 i 24) i Harnoch wymieniaj\u0105 duchownego zapisanego jako \u201ePaul Elard\u201d. Rhesa podaje przy nim urodzenie w Starym Szczecinie w 1538 roku, przyj\u0119cie przez starost\u0119 cz\u0142uchowskiego hrabiego Latalskiego na nadwornego duchownego przy kaplicy zamkowej i plebana ko\u015bcio\u0142a miejskiego, brata jako nast\u0119pc\u0119 w urz\u0119dzie oraz powo\u0142anie do Goleniowa (Gollnow) w 1568 roku, gdzie zmar\u0142 w 1610 roku. Rhesa umieszcza pocz\u0105tek jego urz\u0119du przed 1560 rokiem, a wed\u0142ug Harnocha starosta powo\u0142a\u0142 go oko\u0142o 1560 roku; Panske, kt\u00f3ry przeszuka\u0142 akta miejskie i ko\u015bcielne, osobnego pastora nazwiskiem Elard nie zna.\n\nBrat Paw\u0142a, Jan, ordynowany w S\u0142upsku 3 marca 1566 roku, zosta\u0142 w 1570 roku proboszczem fary i zarazem duchownym zamkowym, a starosta przy\u0142\u0105czy\u0142 do jego parafii ko\u015bcio\u0142y wiejskie; w 1590 roku wizytator nazywa go zwierzchnikiem duchownych dw\u00f3ch dekanat\u00f3w, cz\u0142uchowskiego i s\u0119pole\u0144skiego. Akt powo\u0142ania dawa\u0142 Elhardowi prawo przyjmowania duchownych pomocniczych wed\u0142ug w\u0142asnego uznania i obiecywa\u0142, \u017ce jego synowie, je\u015bli oka\u017c\u0105 si\u0119 zdatni do urz\u0119du, otrzymaj\u0105 po nim t\u0119 sam\u0105 posad\u0119. W 1579 roku kr\u00f3l Stefan Batory przedstawi\u0142 go tak\u017ce na katolickie probostwo w Chojnicach \u2014 Freytag nie widzi powodu, by chojnickiego proboszcza o tym nazwisku uwa\u017ca\u0107 za inn\u0105 osob\u0119. Jan Elhard zmar\u0142 kr\u00f3tko przed starost\u0105 Latalskim, kt\u00f3ry zmar\u0142 w 1598 roku; nast\u0119pca starosty by\u0142 gorliwym katolikiem, a probostwa Chojnic, Cz\u0142uchowa i Debrzna otrzyma\u0142 wtedy jeden duchowny, proboszcz tucholski Nowodworski.\n\nObok kaza\u0144 niemieckich g\u0142oszono tu tak\u017ce polskie \u2014 Panske wymienia Joannesa Schnittkego i Sebastianusa Czenensisa, kt\u00f3ry wed\u0142ug niego by\u0142, \u201ezdaje si\u0119\u201d, ostatnim polskim predykantem za Latalskiego. Wed\u0142ug Panskego w mie\u015bcie i po wsiach ma\u0142o kto umia\u0142 wtedy po polsku albo przynajmniej lepiej po polsku ni\u017c po niemiecku, a tylko przy dworze trzyma\u0142a si\u0119 jeszcze przez jaki\u015b czas, obok niemieckiej, tak\u017ce polska mowa. Kronika jezuicka przypisuje staro\u015bcie Latalskiemu osadzenie w po\u0142owie XVI wieku nauczycieli lutera\u0144skich w trzech miastach starostwa \u2014 w Chojnicach, Cz\u0142uchowie i Debrznie \u2014 i m\u00f3wi o wzniesionych szko\u0142ach oraz o bibliotece \u201eufundowanej na ksi\u0119gach heretyckich\u201d. Panske uwa\u017ca t\u0119 wiadomo\u015b\u0107 za prawdopodobn\u0105, ale niepotwierdzon\u0105 innym \u017ar\u00f3d\u0142em.\n\nCo do tego, kiedy ewangelicy stracili far\u0119, \u017ar\u00f3d\u0142a si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105. Panske, kt\u00f3ry w 1925 roku opracowa\u0142 dzieje reformacji w tym mie\u015bcie, pisze, \u017ce far\u0119 oddano katolikom w 1599 roku \u2014 mandat z 15 kwietnia og\u0142oszono w Cz\u0142uchowie 5 lipca \u2014 a rok 1609 to koniec pos\u0142ugi tolerowanego jeszcze predykanta Joachima Pfefferkorna z Pasewalku, urz\u0119duj\u0105cego tu od 9 maja 1600 roku. Zgadza si\u0119 z tym spis duchownych mniejszych miast Prus Kr\u00f3lewskich, kt\u00f3ry u\u0142o\u017cy\u0142 burmistrz Chojnic Isaac Gottfried Goedtke, a w 1753 roku wyda\u0142 w Gda\u0144sku Andreas Schott: rozdzia\u0142 o Cz\u0142uchowie nosi w nim tytu\u0142 \u201eEhemaliges, aber l\u00e4ngst eingegangenes Evangelisches Predigt-Amt\u201d \u2014 dawny i od dawna wygas\u0142y urz\u0105d duchownego ewangelickiego \u2014 i wymienia siedmiu duchownych, od magistra Paula Elardusa po Joachima Pfefferkorna, kt\u00f3ry przyszed\u0142 w 1600 roku i odszed\u0142 w 1609.\n\nJak \u017cy\u0142a gmina po utracie fary, pokazuje dekret starosty Weihera z 30 czerwca 1617 roku: luteranie chodzili do duchownych w okolicy, postyll\u0119 czytali w domu rajcy M. Joedego, prosili o w\u0142asny cmentarz i szko\u0142\u0119. Cmentarz dostali \u2014 ale bez prawa do duchownych lutera\u0144skich; szko\u0142y zakazano. Jak trwa\u0142a by\u0142a przewaga luteran\u00f3w, wida\u0107 jeszcze pod koniec stulecia. Wizytacja archidiakona Jezierskiego z 1695 roku zanotowa\u0142a, \u017ce w Cz\u0142uchowie mieszka tylko jedenastu mieszczan katolik\u00f3w, a pozostali s\u0105 luteranami.\n\nN. G. Benwitz z Chojnic, kt\u00f3ry oko\u0142o 1837 roku u\u0142o\u017cy\u0142 dzieje Chojnic z r\u0119kopis\u00f3w burmistrza Isaaka Gottfrieda Goedtkego, luteranina, notuje w przypisie, \u017ce m\u0142odzie\u017c ewangelick\u0105 w Cz\u0142uchowie wolno by\u0142o uczy\u0107 miejskiemu pisarzowi, wed\u0142ug dopisku w druku od 1609 roku. Oficja\u0142 Plater zni\u00f3s\u0142 to nauczanie i przeszkodzi\u0142 w jego przywr\u00f3ceniu, gdy przy rewizji ko\u015bcielnej w 1728 roku pojawi\u0142a si\u0119 taka nadzieja. Oficja\u0142 Chyli\u0144ski (1742\u20131758) sprzyja\u0142 w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci protestantom w Cz\u0142uchowie.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha ewangelicy z Cz\u0142uchowa po 1609 roku ucz\u0119szczali do ko\u015bcio\u0142a w Jaromierzu (Klausfelde); gdy w 1826 roku odnowiono gmin\u0119, 1 lipca tego roku powo\u0142ano na duchownego Gustava Wildego, kt\u00f3ry zosta\u0142 zarazem pastorem w Bi\u0144czu. Wcze\u015bniejsze lata opisa\u0142 w 1724 roku anonimowy autor \u201eNachricht von dem Evangelischen Gottes-Dienst und Predigt-Ambt in der Stadt Schlochau\u201d, og\u0142oszonej w toru\u0144skim czasopi\u015bmie \u201eDas Gelahrte Preussen\u201d; Hermann Freytag przypisuje j\u0105 Isaacowi Gottfriedowi Goedtkemu. Potwierdza ona, \u017ce ewangelicy z Cz\u0142uchowa nale\u017celi do ko\u015bcio\u0142a w Jaromierzu, i dodaje epizod z wojny szwedzkiej za Jana Kazimierza: nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano wtedy na samym zamku, w domu jednego z adiutant\u00f3w, a w 1656 roku szwedzka za\u0142oga wezwa\u0142a tu duchownego z Bi\u0144cza, rodem z Chojnic Johannesa Schmida, kt\u00f3ry odt\u0105d tytu\u0142owa\u0142 si\u0119 duchownym Bi\u0144cza, Jaromierza i Cz\u0142uchowa. Po przywr\u00f3ceniu pokoju miasto \u2014 jak pisze autor z 1724 roku \u2014 a\u017c do jego czas\u00f3w nie mia\u0142o ani ko\u015bcio\u0142a, ani szko\u0142y, ani duchownego, ani nauczyciela, a wi\u0119c \u017cadnych publicznych nabo\u017ce\u0144stw ewangelickich. Ta sama publikacja przynosi w ca\u0142o\u015bci \u0142aci\u0144skie dokumenty Jana Elharda, przechowywane wtedy w oryginale w archiwum miejskim Chojnic: \u015bwiadectwo ordynacji, wystawione w S\u0142upsku 3 marca 1566 roku i podpisane przez Jakuba Hogensee, prepozyta s\u0142upskiego, oraz Paulusa Runckeela, a tak\u017ce akt powo\u0142ania i zatwierdzenia na urz\u0105d do\u017cywotnio, wystawiony przez starost\u0119 Stanis\u0142awa Latalskiego w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Marcina 1570 roku. Data aktu potwierdza rok 1570 podawany przez Panskego.\n\nParafi\u0119 ewangelick\u0105 odnowiono dopiero w 1825 roku, ponad dwie\u015bcie lat po utracie fary; pierwszy pastor przyby\u0142 do miasta w 1826 roku, w\u0142a\u015bnie wtedy, gdy zaczyna\u0142a si\u0119 budowa ko\u015bcio\u0142a. Z tutejszym ko\u015bcio\u0142em zwi\u0105zany jest pastor Otto Gustav Wilde. Parafia by\u0142a \u0142\u0105czona z Bi\u0144czem (*B\u00e4renwalde*). \u015awi\u0105tyni\u0119 wznoszono w latach 1826\u20131828 na terenie zamku krzy\u017cackiego. Neogotycki projekt wyszed\u0142 spod r\u0119ki Salzmanna i zosta\u0142 poprawiony przez Karla Friedricha Schinkla, a budowl\u0119 wpuszczono w ruin\u0119 domu g\u0142\u00f3wnego, przy wysokiej wie\u017cy stra\u017cniczej i na dawnych murach fundamentowych. Dotychczasowy budynek gminy, stoj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c na terenie zamku, sp\u0142on\u0105\u0142. O\u015bmioboczny sto\u0142p pos\u0142u\u017cy\u0142 za dzwonnic\u0119; pi\u0119tro w jego wn\u0119trzu dobudowano dopiero przy zak\u0142adaniu dzwon\u00f3w.\n\nWed\u0142ug pomiar\u00f3w inwentarza z 1887 roku wie\u017ca zamkowa ma 12,6 metra \u015brednicy, 38,9 metra wysoko\u015bci do posadzki chodnika obronnego, 42,2 metra do platformy i 44,9 metra do g\u00f3rnej kraw\u0119dzi blank\u00f3w. Obecne schody i drzwi u st\u00f3p wie\u017cy zamkowej urz\u0105dzono dopiero w 1807 roku; wcze\u015bniej poni\u017cej dawnego wej\u015bcia wie\u017ca nie by\u0142a dost\u0119pna. Wej\u015bcie do ko\u015bcio\u0142a znajduje si\u0119 tam, gdzie dawniej prowadzi\u0142o wej\u015bcie do zamku \u2014 po p\u00f3\u0142nocnej stronie, obok wie\u017cy; obecny portal nie jest jednak pierwotny, lecz wykonano go przy budowie ko\u015bcio\u0142a z wykorzystaniem starych materia\u0142\u00f3w. Przy budowie ko\u015bcio\u0142a natrafiono jeszcze na kamienne schody, ale nie badano ich dalej. Harnoch pisze, \u017ce po po\u017carach miasta w latach 1792 i 1793 rz\u0105d pozwoli\u0142 bezp\u0142atnie u\u017cy\u0107 do odbudowy materia\u0142u ze starego zamku, kt\u00f3ry rozebrano a\u017c do wie\u017cy; nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1827 roku, z kamienia polnego i ceg\u0142y, oparto o ocala\u0142\u0105 wie\u017c\u0119, odnowion\u0105 przez kr\u00f3la w 1834 roku. W 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 trzy dzwony z 1840 roku i nowe organy.\n\nCmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w 1842 roku na przedzamczu. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 4764 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1897 roku Wilhelm B\u00f6ttcher. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu w 1902 roku organy za 7000 marek. Diecezji cz\u0142uchowskiej Harnoch w 1890 roku jeszcze nie zna \u2014 tutejsza parafia le\u017ca\u0142a wtedy w diecezji chojnickiej; diecezj\u0119 cz\u0142uchowsk\u0105 wydzielono najp\u00f3\u017aniej do 1908 roku, kiedy notuje j\u0105 wykaz B\u00e4ra. W tej diecezji, licz\u0105cej trzyna\u015bcie parafii, Cz\u0142uch\u00f3w sta\u0142 obok Barkowa, Bia\u0142ego Boru, Czarnego, Drzonowa, Kocza\u0142y, L\u0119dyczka, Olszanowa, Pietrzykowa z Borowym M\u0142ynem, Przechlewa, Rzeczenicy, Debrzna i S\u0105polna. W 1913 roku rentier Theodor Masslow, dawny mistrz ko\u0142odziejski, zapisa\u0142 tutejszej parafii 1500 marek na utrzymanie grob\u00f3w i 1000 marek na wystr\u00f3j ko\u015bcio\u0142a i o\u0142tarza.\n\nPrzez wi\u0119kszo\u015b\u0107 swoich dziej\u00f3w miasto mia\u0142o przewag\u0119 ludno\u015bci ewangelickiej. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom I, 1880) Cz\u0142uch\u00f3w liczy\u0142 w czasie wydania tomu 2816 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1312 ewangelik\u00f3w i 1013 katolik\u00f3w. \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d opisuje powiat jako obszar 331 wsi i oko\u0142o 46 500 mieszka\u0144c\u00f3w na ornej ziemi, z pi\u0119cioma miastami: Cz\u0142uchowem, Debrznem, Bia\u0142ym Borem, Czarnem i L\u0119dyczkiem; katolicki dekanat cz\u0142uchowski liczy\u0142 dziesi\u0119\u0107 parafii i dwadzie\u015bcia dwie filie o 28 000 dusz, a protestanci z ko\u015bcio\u0142ami nale\u017celi do superintendentury w Chojnicach. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Cz\u0142uchowie 3281 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 1588 ewangelik\u00f3w i 1201 katolik\u00f3w, jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego i 491 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. W 1890 roku parafia liczy\u0142a 5357 dusz, a katolik\u00f3w w jej obr\u0119bie by\u0142o 5282. W 1910 roku miasto liczy\u0142o 3616 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych 3538 poda\u0142o jako j\u0119zyk ojczysty niemiecki, a 41 polski; w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 1814 ewangelik\u00f3w, 1496 katolik\u00f3w, sze\u015bciu innych chrze\u015bcijan i 222 \u017byd\u00f3w. Benedykt Reszka pisze, \u017ce na pocz\u0105tku dwudziestego wieku protestanci stanowili w ca\u0142ym powiecie cz\u0142uchowskim oko\u0142o 80 procent ludno\u015bci. Wed\u0142ug Jana Wilda w 1910 roku by\u0142o w powiecie 34 200 ewangelik\u00f3w, czyli 51 procent mieszka\u0144c\u00f3w, a wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1887 roku powiat cz\u0142uchowski liczy\u0142 37 019 ewangelik\u00f3w na 66 972 mieszka\u0144c\u00f3w i dwadzie\u015bcia jeden ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich \u2014 osiem parafialnych i trzyna\u015bcie filialnych. W 1937 roku naliczono oko\u0142o 3430 protestant\u00f3w wobec 2671 katolik\u00f3w.\n\nW lutym 1884 roku \u201eAmtliche Mitteilungen\u201d (nr 1, s. 8) odnotowa\u0142y zapis na rzecz tutejszego ko\u015bcio\u0142a: zmar\u0142a latem 1883 roku pani Tilsner z Cz\u0142uchowa zapisa\u0142a mu 300 marek na nakrycie o\u0142tarza.\n\nSpis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, tu\u017c przed wojenn\u0105 rekwizycj\u0105, podaje, \u017ce w 1917 roku oddano st\u0105d na cele wojenne dwa dzwony z br\u0105zu pochodz\u0105ce z rozebranego ko\u015bcio\u0142a w Klausfelde, a ostatni z trzech dzwon\u00f3w z 1840 roku przekazano do tamtejszego domu modlitwy. W 1924 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 cztery dzwony staliwne z odlewni Schilling i Lattermann w Apoldzie, po\u015bwi\u0119cone na \u015bwi\u0119to Reformacji 2 listopada 1924 roku: najwi\u0119kszy, wa\u017c\u0105cy 1105 kilogram\u00f3w, upami\u0119tnia\u0142 205 parafian poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, trzeci \u2014 za\u0142o\u017cenie gminy ko\u015bcielnej w 1826 roku, a czwarty ufundowa\u0142 pastor W. Boettcher. Na cmentarzu ewangelickim wisia\u0142y dwa dzwony staliwne z 1902 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 gminie do 1945 roku. W lutym 1945 roku miasto zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, zniszczeniu uleg\u0142o oko\u0142o 60 procent zabudowy, a ludno\u015b\u0107 niemiecka zosta\u0142a wysiedlona. Zamek odnowiono w latach 2008\u20132015, a od 2 maja 2013 roku gospodarzem zespo\u0142u zamkowego jest Muzeum Regionalne.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Do Goleniowa Pawe\u0142 Elhard odszed\u0142 wed\u0142ug Freytaga w 1569 roku, nie w 1568. Freytag przytacza wizytacj\u0119 archidiakona kamie\u0144skiego Floriana Maliszewskiego za kronikarzem jezuickim inaczej: z dziewi\u0119ciu dekanat\u00f3w archidiakonatu, licz\u0105cego oko\u0142o stu ko\u015bcio\u0142\u00f3w, pos\u0142uszni archidiakonowi byli tylko duchowni dekanat\u00f3w nakielskiego i tucholskiego, pozostali za\u015b od wielu lat zwracali si\u0119 do \u201eministra cz\u0142uchowskiego\u201d jako swego zwierzchnika. Kronikarz rozumia\u0142 przez to starost\u0119 Stanis\u0142awa Latalskiego; Freytag dowodzi, \u017ce *minister* oznacza\u0142 w \u00f3wczesnej \u0142acinie duchownego, zw\u0142aszcza ewangelickiego, a wi\u0119c Jana Elharda, kt\u00f3ry by\u0142 faktycznie kim\u015b w rodzaju superintendenta okolicznych parafii. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku podaje jako rok utraty fary 1609. Wed\u0142ug tego samego inwentarza po \u015bmierci Stanis\u0142awa Latalskiego w 1603 roku ewangelikom odebrano w 1609 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i kaplic\u0119, a nabo\u017ce\u0144stw zakazano. Miejscowa tradycja umieszcza\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 na fundamentach dawnej kaplicy zamkowej, konsekrowanej w 1365 roku; autor inwentarza zabytk\u00f3w s\u0105dzi\u0142 jednak, \u017ce kaplica sta\u0142a raczej w po\u0142udniowym skrzydle zamku. Wed\u0142ug Rhesy o duchownych Bi\u0144cza od 1600 do oko\u0142o 1660 roku nie ma \u017cadnych wiadomo\u015bci, a autor z 1724 roku pisze, \u017ce w 1656 roku szwedzka za\u0142oga wezwa\u0142a do Cz\u0142uchowa duchownego z Bi\u0144cza. Rhesa pisze, \u017ce Jan Elhard zosta\u0142 zatwierdzony jako w\u0142a\u015bciwy proboszcz w 1568 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku datuje \u015bmier\u0107 starosty Stanis\u0142awa Latalskiego na 1603 rok, a relacja o Elhardach \u2014 na 1598 rok. Harnoch datuje odnowienie gminy na 1826 rok (w opisie wy\u017cej: 1825).\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Starostwo cz\u0142uchowskie obj\u0105\u0142 wed\u0142ug niego po \u015bmierci Latalskiego w 1593 roku Bart\u0142omiej Tylicki (s. 158); relacja o Elhardach datuje \u015bmier\u0107 starosty na 1598 rok, a inwentarz zabytk\u00f3w na 1603. Jana Elarda, przedstawionego na probostwo chojnickie w 1579 roku, Goedtke liczy do proboszcz\u00f3w katolickich (s. 158), a Benwitz dodaje za pewn\u0105 notatk\u0105, \u017ce mia\u0142 pod koniec wyzna\u0107 wiar\u0119 augsbursk\u0105 (s. 263); Freytag uto\u017csamia go z lutera\u0144skim proboszczem Cz\u0142uchowa. Dom rajcy M. Joedego, w kt\u00f3rym czytano postyll\u0119, dekret z 1617 roku umieszcza w Cz\u0142uchowie; Benwitz za Goedtkem pisze o domu rajcy Michaela J\u00f6dego w Chojnicach (s. 260). Opis wy\u017cej podaje zakaz szko\u0142y w dekrecie z 1617 roku, a przypis Benwitza nauczanie przez pisarza od 1609 roku; \u017ar\u00f3d\u0142a nie m\u00f3wi\u0105, jak jedno ma si\u0119 do drugiego (s. 301). Wiadomo\u015b\u0107 o duchownym z Bi\u0144cza ma drugi zapis: zapiski z ksi\u0105g ko\u015bcielnych Tarn\u00f3wki, og\u0142oszone przez Benwitza, podaj\u0105, \u017ce Johann Schmidt, rodem z Chojnic, by\u0142 od 1654 roku pastorem w Bi\u0144czu (s. 299). Przypis Benwitza przy tej wiadomo\u015bci odsy\u0142a do ko\u015bcielnej historii Chojnic pi\u00f3ra Goedtkego, kt\u00f3remu Freytag przypisuje te\u017c not\u0119 z 1724 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1817 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4988 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Elard (1566), Joachim Pfefferkorn (1600), Otto Gustav Wilde (1826), Franz Karl Ewald Peter Schmidt (1868\u20131881), Carl Ludwig Ernst Grase (1881), Wilhelm Daniel Boettcher (1897\u20131928), Martin Hannasky (1928\u20131945).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eCz\u0142uch\u00f3w\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 504\u2013505; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 393, 394, 396; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 5); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 119 i streszczenie niemieckie; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9 (250)/2023, s. 12; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 288; P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 3\u20139, 16\u201320, 25\u201327, 33\u201338; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 387\u2013396 (inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich 1885\u201387); L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 23\u201324; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 7; Muzeum Regionalne w Cz\u0142uchowie, \u201eHistoria zamku\u201d (muzeumczluchow.pl); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), s. 52, poz. 5; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 144, 163\u2013164; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 222; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 86; H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 73\u201374, 79\u201382; I. G. Goedtke, \u201eEvangelisches Predigt-Amt in denen kleineren St\u00e4dten des Polnischen Preussens\u201d, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 19; \u201eNachricht von dem Evangelischen Gottes-Dienst und Predigt-Ambt in der Stadt Schlochau\u201d, \u201eDas Gelahrte Preussen\u201d t. IV, Thorn 1724, s. 63\u201375; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 176; t. 2, s. 436, 635; t. 3, s. 713; t. 5, s. 1353; t. 6, s. 1600; t. 7, s. 1983; \u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 1, s. 8 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 158, 259\u2013260, 263, 279, 299, 301.*","built_year":1826,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 4), Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cz\u0142uch\u00f3w, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki na zamku \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / muzeumczluchow.pl \u2014 Cz\u0142uch\u00f3w, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki na zamku"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia zamku \u2013 Muzeum Regionalne w Cz\u0142uchowie","url":"https://www.muzeumczluchow.pl/pl/o-muzeum/historia-zamku"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 9/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Cz\u0142uchowo (powiat / dekanat cz\u0142uchowski)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 8\u20139, 20","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, K\u00f6nitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Gda\u0144sk 1887","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 23\u201324 (Conitzer Superintendentur, has\u0142o \u201eSchlochau und B\u00e4renwalde\u201d)","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 7","url":"https://polona.pl/item-view/7bdbfeab-e89d-4cbf-aa5a-ad789b941496"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 393, 394, 396","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 505","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eCz\u0142uch\u00f3w\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 176; t. 2, s. 436, 635; t. 3, s. 713; t. 5, s. 1353; t. 6, s. 1600; t. 7, s. 1983","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 158, 259\u2013260, 263, 279, 299, 301","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 1, s. 8 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4646/Amtliche_Mitteilungen_1884_1.pdf"}]},"gps_precision":"Wikipedia Zamek w Cz\u0142uchowie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ew. 1826-28 na fundamentach kaplicy zamkowej","id":"KOS-0188","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.66389,"lng":17.36278,"name_de":"Schlochau","name_pl":"Cz\u0142uch\u00f3w \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. Muzeum Regionalne, zamek)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Cz\u0142uchach za\u0142o\u017cono w XIX wieku na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi, na planie prostok\u0105ta; obsadzono go \u015bwierkami, a wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne wraz z drog\u0105 wyznaczono od zachodu. Po tej drodze pozosta\u0142 tylko \u015blad \u2014 dzi\u015b wchodzi si\u0119 bezpo\u015brednio z traktu prowadz\u0105cego do Smo\u0142dzina. Nie zachowa\u0142 si\u0119 \u017caden nagrobek, ale samo boczne wej\u015bcie podsuwa autorce monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego przypuszczenie, \u017ce nekropolia by\u0142a jednokwaterowa. \u015awierkowy drzewostan wzd\u0142u\u017c granic w znacznym stopniu wyci\u0119to. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci, cmentarz opuszczono i zdewastowano.\n\nCz\u0142uchy, do 1945 roku Schlochow, wzmiankowane jako Slochow w 1383 roku, le\u017c\u0105 w gminie Smo\u0142dzino, a przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142y do powiatu s\u0142upskiego na Pomorzu. Wie\u015b by\u0142a w czasach pruskich kr\u00f3lewska i podlega\u0142a najpierw urz\u0119dowi s\u0142upskiemu, potem smo\u0142dzi\u0144skiemu; Karl-Heinz Pagel zapisuje, \u017ce mieszka\u0144cy nie lubili, gdy nazywano j\u0105 wschodnim przedmie\u015bciem Smo\u0142dzina. W 1784 roku Cz\u0142uchy, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du smo\u0142dzi\u0144skiego, le\u017ca\u0142y trzy i \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, oko\u0142o tysi\u0105ca krok\u00f3w od Smo\u0142dzina, przy wielkich wydmach. Mieszka\u0142o tu pi\u0119ciu gospodarzy z so\u0142tysem \u2014 razem pi\u0119\u0107 dym\u00f3w. Wie\u015b le\u017ca\u0142a nisko i niemal co roku by\u0142a zalewana; nale\u017ca\u0142a do parafii w Gardnie Wielkiej.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Pierwotnie nale\u017ca\u0142a do parafii Gardna Wielka (Gro\u00df Garde), a p\u00f3\u017aniej przesz\u0142a do parafii w Smo\u0142dzinie (Schmolsin), gdzie dzieci ze wsi chodzi\u0142y do szko\u0142y. W 1939 roku Schlochow liczy\u0142o 67 mieszka\u0144c\u00f3w; wszyscy byli ewangelikami.\n\nWie\u015b zaj\u0119to bez walki 8 marca 1945 roku; rozkazu ewakuacji mieszka\u0144cy nie otrzymali. Pagel podaje, \u017ce 10 marca 1945 roku zakwaterowa\u0142 si\u0119 we wsi radziecki komendant. Pod koniec marca 1945 roku mieszka\u0144cy musieli czasowo opu\u015bci\u0107 wie\u015b, le\u017c\u0105c\u0105 w nadmorskiej strefie zamkni\u0119tej, a w czerwcu 1945 roku wszyscy wr\u00f3cili. Jesieni\u0105 1947 roku wysiedlono wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w. Straty: 5 poleg\u0142ych i 2 zaginionych; p\u00f3\u017aniej odnaleziono 10 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 39 w NRD.\n\nGminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 opisuje go jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z drugiej po\u0142owy XIX wieku, bez nagrobk\u00f3w, z przerzedzonym drzewostanem. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej.\n\nTomasz Urbaniak w 2017 roku wymienia\u0142 Cz\u0142uchy w\u015br\u00f3d miejsc, po kt\u00f3rych dawnych cmentarzach praktycznie nic nie zosta\u0142o poza ro\u015blinno\u015bci\u0105. Przypomina te\u017c, \u017ce Cz\u0142uchy by\u0142y najmniejsz\u0105 gmin\u0105 przedwojennego powiatu s\u0142upskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Smo\u0142dzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Cz\u0142uchy, s. 202; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Schlochow; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 939.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Smo\u0142dzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/smoldzino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 939","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/75/2024 Rady Gminy Smo\u0142dzino z dnia 19 grudnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 75, s. 88","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=75"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0707","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.662998,"lng":17.198915,"name_de":"Schlochow","name_pl":"Cz\u0142uchy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cztery W\u0142\u00f3ki to przysi\u00f3\u0142ek wsi Bielice w gminie Biskupiec, w powiecie nowomiejskim. Tutejszy cmentarz ewangelicki ma w dokumentach dwa r\u00f3\u017cne umiejscowienia i \u017cadnego z nich nie da si\u0119 na razie odrzuci\u0107.\n\nW wykazie ewidencji konserwatorskiej dla miasta i gminy Skarszewy, pod pozycj\u0105 siedemdziesi\u0105t\u0105 \u00f3sm\u0105, stoi: powiat starogardzki, gmina Skarszewy, \u201eCztery W\u0142\u00f3ki (dawna osada)\u201d, cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,04 hektara, po\u0142o\u017cony na wzniesieniu po po\u0142udniowej stronie drogi gruntowej z Zamkowej G\u00f3ry do Wolnego Dworu, oko\u0142o dw\u00f3ch kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od tego ostatniego. Ten sam wykaz opisuje pod pozycj\u0105 pi\u0119\u0107set sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 sz\u00f3st\u0105 cmentarz ewangelicki w Zamkowej G\u00f3rze, przy tej samej drodze, na Kociewiu. T\u0119 sam\u0105 nazw\u0119 nosi natomiast przysi\u00f3\u0142ek pod Biskupcem Pomorskim, po niemiecku Bischofswerder \u2014 oko\u0142o dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu kilometr\u00f3w w linii prostej od Skarszew. Nazwy \u201eCztery W\u0142\u00f3ki\u201d nie zna urz\u0119dowy rejestr miejscowo\u015bci, figuruje ona natomiast w pa\u0144stwowym rejestrze nazw geograficznych. W wykazie ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich z 1890 roku w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii Bischofswerder figuruje \u201eVierhuben\u201d w powiecie lubawskim, co dos\u0142ownie znaczy \u201eCztery W\u0142\u00f3ki\u201d. W tym samym spisie stoj\u0105 obok siebie \u201eAlt und Neu Bielitz\u201d, czyli Bielice Stare i Nowe. Sprzeczno\u015b\u0107 mi\u0119dzy obiema lokalizacjami pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Datowanie cmentarza i jego stan obecny pozostaj\u0105 niepotwierdzone przy obu wariantach lokalizacji.\n\nW okolicy Biskupca \u2014 na Ziemi Lubawskiej i w Pomezanii \u2014 mieszka\u0142a ludno\u015b\u0107 niemiecka i ewangelicka. Reformacja zadomowi\u0142a si\u0119 w Bischofswerder w latach 1527\u20131540, a ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki by\u0142 czynny do 1945 roku. Agathon Harnoch notuje tam parafi\u0119 \u201eBischofswerder und Gr. Peterwitz\u201d, licz\u0105c\u0105 6112 dusz. Miasto wraz z ko\u015bcio\u0142em za\u0142o\u017cy\u0142 w 1325 roku biskup pomeza\u0144ski Rudolf, rezyduj\u0105cy w Prabutach, a w 1331 roku nada\u0142 miastu przywilej lokacyjny. W 1726 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 razem z ca\u0142ym miastem. Obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, murowan\u0105 i patronatu kr\u00f3lewskiego, wzniesiono w 1729 roku: to prostok\u0105tna nawa z w\u0105skim prezbiterium i wie\u017ca pod dachem siod\u0142owym. Mia\u0142a dwa dzwony z 1726 i 1727 roku oraz organy o czternastu g\u0142osach, przebudowane w 1861 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gr. Peterwitz, wymieniony jako \u015bwi\u0105tynia \u015bwi\u0119tej Katarzyny w przywileju biskupa Miko\u0142aja z 1360 roku, by\u0142 od 1544 roku fili\u0105 Bischofswerder.\n\nW pobliskim Wielkim Le\u017anie dwa wieki po Reformacji toczy\u0142 si\u0119 sp\u00f3r o ko\u015bci\u00f3\u0142; wie\u015b nosi\u0142a niemieck\u0105 nazw\u0119 Gr. Leistenau. Dowodz\u0105c przed kr\u00f3lem, \u017ce \u015bwi\u0105tynia jest ewangelicka, w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi na porz\u0105dek ko\u015bcielny Bischofswerder z 1577 roku, na mocy kt\u00f3rego lutera\u0144ski pastor z Le\u017ana wprowadzi\u0142 na urz\u0105d pastora w Bischofswerder, Macieja Lubie\u0144skiego, a w czasie wakatu sam tam us\u0142ugiwa\u0142 S\u0142owem. Odnotowuje to statystyka Harnocha z 1890 roku.\n\nBielice by\u0142y wsi\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci katolick\u0105. S\u0142ownik geograficzny notuje w Bielicach Nowych, dobrach rycerskich powiatu lubawskiego z poczt\u0105 w Biskupcu, 41 budynk\u00f3w, 18 dom\u00f3w i 220 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 182 katolik\u00f3w i 38 ewangelik\u00f3w; parafia katolicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Lipinkach, ewangelicka w Biskupcu. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujmuje Bielice jako obw\u00f3d dworski w powiecie lubawskim: 210 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 45 ewangelik\u00f3w i 165 katolik\u00f3w; ewangelik\u00f3w wpisano do parafii w Biskupcu (Bischofswerder), katolik\u00f3w do Lipinek. Bielice Stare, po niemiecku Alt Bielitz, zwane te\u017c Piaskami, by\u0142y folwarkiem w tym samym powiecie. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Vierhuben* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu pi\u0119\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych i 69 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 16 ewangelik\u00f3w i 53 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Bischofswerder*; katolicy \u2014 do parafii *Lippinken*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Neu-Bielitz*. Podr\u0119cznik wymienia ten maj\u0105tek w cz\u0119\u015bci o powiecie lubawskim (Kreis L\u00f6bau).\n\nSamo miasto mia\u0142o inny sk\u0142ad wyznaniowy. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Bischofswerder 2030 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1427 ewangelik\u00f3w, 377 katolik\u00f3w, 43 innych chrze\u015bcijan i 183 \u017byd\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 tam 2311 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 1740 poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty; w tej grupie naliczono 1381 ewangelik\u00f3w, 281 katolik\u00f3w, 16 innych chrze\u015bcijan i 62 \u017byd\u00f3w.\n\nBiskupiec le\u017ca\u0142 w powiecie suskim, a ten \u2014 obj\u0119ty plebiscytem kwidzy\u0144skim z 1920 roku \u2014 pozosta\u0142 przy Niemczech; za Polsk\u0105 pad\u0142o w mie\u015bcie oko\u0142o 15 procent g\u0142os\u00f3w. Bielice z przysi\u00f3\u0142kiem Cztery W\u0142\u00f3ki nale\u017ca\u0142y natomiast do powiatu lubawskiego, kt\u00f3ry w 1920 roku przypad\u0142 Polsce i wszed\u0142 do wojew\u00f3dztwa pomorskiego; tak te\u017c wykazuje go pierwszy polski spis powszechny z 1921 roku.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Bischofswerder ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1722 roku, konfirmacji od 1842 i wykaz komunikant\u00f3w od 1883 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1722\u2014 K 1883\u2014 Konf 1842\u2014. Dupl. A.-G. Deutsch Eylau: Tf Tr 1800\u201408; 1817\u201422; 1823; 1834\u201474 St 1800\u201408; 1817\u201422; 1823; 1834 \u201446; 1848\u201474\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W wykazie ewidencji konserwatorskiej gminy Skarszewy cmentarz ewangelicki w Czterech W\u0142\u00f3kach umieszczono na Kociewiu, przy drodze z Zamkowej G\u00f3ry do Wolnego Dworu, a podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku i wykaz ko\u015bcio\u0142\u00f3w z 1890 roku wymieniaj\u0105 Vierhuben w parafii Bischofswerder w powiecie lubawskim.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Bischofswerder i podaje tu 8 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), wykaz dla miasta i gminy Skarszewy, pozycje 78 i 566; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142a Bischofswerder und Gr. Peterwitz, s. 522, oraz Gr. Leistenau, s. 480; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen\u201d, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Rosenberg, s. 82, pozycja 1; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen\u201d, spis z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Rosenberg; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, has\u0142a Bielice Nowe, Bielice Stare i Biskupiec; \u201eSkorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, Warszawa 1926, powiat Lubawa; Cztery W\u0142\u00f3ki w pa\u0144stwowym rejestrze nazw geograficznych; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis L\u00f6bau, s. 94\u201395, pozycja 97; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 96\u201397; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 73.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cztery W\u0142\u00f3ki \u2014 PRNG Geoportal","url":"https://pzgik.geoportal.gov.pl/prng/ObiektFizjograficzny/PL.PZGiK.204.PRNG.00000000-0000-0000-0000-000000177913-308232"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Gr. Leistenau","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 73","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0282","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.4801952,"lng":19.3554568,"name_de":"Vierhuben","name_pl":"Cztery W\u0142\u00f3ki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"nowomiejski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Czymanowie nie by\u0142o w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy; zachowa\u0142 si\u0119 dziewi\u0119tnastowieczny cmentarz ewangelicki. Le\u017cy w lesie, na p\u00f3\u0142nocno-zachodnim stoku wzg\u00f3rza przy szosie do Gniewina, na dzia\u0142ce 172/2, i zajmuje niespe\u0142na siedem i p\u00f3\u0142 ara.\n\nCzymanowo nosi\u0142o dawniej nazw\u0119 Czimmanau, w najstarszej formie Cemyn. Pod dat\u0105 8 lipca 1401 roku protoko\u0142y s\u0105du ziemskiego l\u0119borsko-puckiego wymieniaj\u0105 Przipkego z Cemyn, r\u0119cz\u0105cego obok kilku innych pan\u00f3w tej okolicy. W latach siedemdziesi\u0105tych XIX wieku nazw\u0119 zmieniono na Rauschendorf; powodu zmiany w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono.\n\nAtlas historyczny Prus Kr\u00f3lewskich notuje Czymanowo \u2014 pod nazw\u0105 Szymanowo \u2014 w drugiej po\u0142owie XVI wieku jako osad\u0119 m\u0142y\u0144sk\u0105 w powiecie puckim, w parafii \u017carnowieckiej. Oko\u0142o 1624 roku maj\u0105tek tworzy\u0142 wraz z Opalinem i Strzebielinkiem w\u0142asno\u015b\u0107 pomorskiej rodziny Bychow, potem d\u0142ugo nale\u017ca\u0142 do Kolkowskich (po\u015bwiadczonych w 1702 i 1730 roku). Po Kolkowskich maj\u0105tek rozpad\u0142 si\u0119 na trzy cz\u0119\u015bci szlacheckie \u2014 Dombrowskich, \u017belewskich i Rexin\u00f3w. Przy ho\u0142dzie w 1772 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Michael Dombrowski; p\u00f3\u017aniej g\u0142\u00f3wny folwark przeszed\u0142 do von Zanthier\u00f3w, bo Fryderyka von Zanthier by\u0142a z domu Dombrowska. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych maj\u0105tek sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z czterech dzia\u0142\u00f3w \u2014 Paraskich, Przebendowskiego, Kolkow\u00f3w i Rexin\u00f3w \u2014 kt\u00f3re Michael Ernst von Kowalik-Dombrowski skupi\u0142 w latach 1773\u20131796; od 1819 roku ca\u0142o\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do jego syna Stanis\u0142awa Dombrowskiego. Scalenie maj\u0105tku w jednym r\u0119ku dokona\u0142o si\u0119 po 1836 roku: do 1852 roku dzier\u017cy\u0142 go Josef von Zelewski, potem Max von Zelewski, a za czas\u00f3w Schultza siedzia\u0142 na Czymanowie von Zelewski-Hakenbek. Tutejszy dw\u00f3r, wzniesiony w trzeciej \u0107wierci XIX wieku, nale\u017ca\u0142 do kaszubskiej rodziny \u017belewskich.\n\nAdministracyjnie wie\u015b le\u017ca\u0142a do 1920 roku po zachodniopruskiej stronie granicy prowincji: w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen), w rejencji gda\u0144skiej, jako obw\u00f3d dworski okr\u0119gu urz\u0119dowego Kolkowo. Spis z 1 grudnia 1885 roku przypisuje obw\u00f3d dworski Rauschendorf parafii ewangelickiej w Gniewinie, a wykaz parafii ewangelickich ze spisu z 1 grudnia 1910 roku wymienia go pod pozycj\u0105 87 i notuje przy nim t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 \u201ew prowincji Pomorze\u201d. W s\u0105dzie obwodowym w Wejherowie sk\u0142adano osobno duplikaty gniewi\u0144skich ksi\u0105g metrykalnych dla miejscowo\u015bci zachodniopruskich. Po 1920 roku Czymanowo by\u0142o wsi\u0105 graniczn\u0105, kt\u00f3ra pozosta\u0142a w Niemczech; granica z Polsk\u0105 bieg\u0142a na Pia\u015bnicy. Wed\u0142ug Schultza w Czymanowie, podobnie jak w Kolkowie i Opalinie, liczba mieszka\u0144c\u00f3w ewangelickich zawsze przewa\u017ca\u0142a, cho\u0107 wsie te od 1730 roku wpisywano do ksi\u0105g katolickiej parafii w \u017barnowcu.\n\nStatystyka z 1869 roku daje dla d\u00f3br rycerskich Czymanowo 33 w\u0142\u00f3ki i 26 m\u00f3rg powierzchni przy 89 mieszka\u0144cach, z kt\u00f3rych 65 by\u0142o ewangelikami. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w obwodzie dworskim 93 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 45 ewangelik\u00f3w i 48 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1890 roku obw\u00f3d dworski liczy\u0142 101 mieszka\u0144c\u00f3w, a wszystkich 48 ewangelik\u00f3w Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, uzna\u0142 za Niemc\u00f3w. Schultz naliczy\u0142 tu 99 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 tu 102 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 z tego 86 wyznania ewangelickiego, a po niemiecku m\u00f3wi\u0142o w\u00f3wczas 97 os\u00f3b.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eCmentarz zupe\u0142nie zdewastowany\u201d. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy pi\u0119\u0107 obramowa\u0144 grob\u00f3w, a w sumie naliczono siedem mogi\u0142 ziemnych i umocnionych, przy czym \u017cadnej nie da\u0142o si\u0119 opatrzy\u0107 dat\u0105. Po ogrodzeniu pozosta\u0142y fragmenty drewnianych s\u0142upk\u00f3w i p\u0142otu oraz \u015blady obwa\u0142owania ziemnego, a z zieleni najlepiej trzyma\u0142 si\u0119 szpaler buk\u00f3w wzd\u0142u\u017c p\u00f3\u0142nocno-zachodniej granicy. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono informacji o dzisiejszym stanie cmentarza: ewidencja zabytk\u00f3w opisuje po\u0142o\u017cenie i powierzchni\u0119, a stanu nagrobk\u00f3w nie podaje.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Rok zmiany nazwy na Rauschendorf podawany bywa r\u00f3\u017cnie: w cz\u0119\u015bci opracowa\u0144 1873, a Franz Schultz zapisa\u0142, \u017ce w aktach powiatowych nazwa ta pojawia si\u0119 urz\u0119dowo po raz pierwszy w 1875 roku. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych maj\u0105tek by\u0142 w jednych r\u0119kach w latach 1773\u20131796, w zestawieniu w\u0142a\u015bcicieli jego scalenie nast\u0119puje po 1836 roku. Wed\u0142ug Schultza liczba mieszka\u0144c\u00f3w ewangelickich w Czymanowie zawsze przewa\u017ca\u0142a, a spis z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 w obwodzie dworskim 45 ewangelik\u00f3w i 48 katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 429; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), powiat wejherowski, s. 62\u201363, poz. 89; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Gniewino; karta cmentarza w Czymanowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1410 (s. 141); \u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 146; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 58.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Gniewino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 429","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1410 (s. 141)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0107","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.727796,"lng":18.065835,"name_de":"Rauschendorf (do 1873 Czimmanau / Czimenau)","name_pl":"Czymanowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mniejszy z dw\u00f3ch cmentarzy w Czystej, do 1945 roku Wittbeck, le\u017cy na skraju wsi, u st\u00f3p wzniesienia, po jego po\u0142udniowej stronie. To niewielki prostok\u0105t, mierz\u0105cy mniej wi\u0119cej 12,5 na 14,5 metra, obwiedziony g\u0142azami do metra wysoko\u015bci. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje niewielkie za\u0142o\u017cenie na rzucie kwadratu, wygrodzone kamiennym murem z wej\u015bciem od zachodu, z lu\u017ano rozrzuconymi fragmentami nagrobk\u00f3w i przetrzebionym d\u0119bowym starodrzewem wzd\u0142u\u017c granic. Pozosta\u0142y obramowanie z g\u0142az\u00f3w, granitowe coko\u0142y pod krzy\u017ce oraz fragmenty \u017celiwnych krzy\u017cy i tablic. Wi\u0119kszy cmentarz gminny, tak\u017ce ewangelicki, powsta\u0142 w XIX wieku i zajmowa\u0142 oko\u0142o 1200 metr\u00f3w kwadratowych; zlikwidowano go w 1973 roku.\n\nKatalog cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Karla-Heinza Pagla, podaje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cy\u0142 Wilhelm von Bandemer, w\u0142a\u015bciciel wsi w latach 1804\u20131815, i \u017ce spocz\u0119li na nim cz\u0142onkowie rod\u00f3w von Bandemer i von Arnim, p\u00f3\u017aniejszych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. Ten sam katalog zaznacza, \u017ce zachowane elementy \u015bwiadcz\u0105 o co najmniej sze\u015bciu poch\u00f3wkach, w tym cz\u0142onk\u00f3w spokrewnionych rodzin Wald i M\u00fcller, a \u015blad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w Bandemer\u00f3w brak. Najstarszy krzy\u017c upami\u0119tnia Ernestine Wald z domu M\u00fcller, zmar\u0142\u0105 w 1872 roku. Monografia pisze, \u017ce inskrypcje si\u0119 nie zachowa\u0142y i trudno okre\u015bli\u0107, kto cmentarz za\u0142o\u017cy\u0142 i kto na nim spocz\u0105\u0142; charakter rodowy pozostaje u niej przypuszczeniem. Przypomina te\u017c, \u017ce maj\u0105tek zmienia\u0142 w\u0142a\u015bcicieli: w 1838 roku Czyst\u0105 kupi\u0142 radca prawny Friedrich August Ludwig von Messerschmitt (u Pagla: Messerschmidt von Arnim), w 1889 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 podporucznik Horn, a od 1909 roku rotmistrz Georg Steifensand.\n\nTomasz Urbaniak nazywa mniejszy cmentarz w Czystej cmentarzem dla w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku na tak zwanym Pa\u0144skim Wzg\u00f3rzu i podaje Czyst\u0105 jako przyk\u0142ad wsi, w kt\u00f3rej dzia\u0142a\u0142y dwa cmentarze: rodowy dla w\u0142a\u015bcicieli i wiejski dla mieszka\u0144c\u00f3w. Na terenie cmentarza rodowego ro\u015bnie stary buk z wyrytym krzy\u017cem.\n\nCzysta le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, do 1945 roku. W latach trzydziestych XX wieku wie\u015b wchodzi\u0142a w sk\u0142ad okr\u0119gu urz\u0119dowego G\u0105bino (Amtsbezirk Gambin). W 1784 roku Czysta, podzielona na dwie cz\u0119\u015bci, liczy\u0142a 12 dym\u00f3w i nale\u017ca\u0142a do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df-Garde) w synodzie s\u0142upskim. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Gardnie Wielkiej (Kirchspiel Gro\u00df Garde) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. W 1925 roku w Czystej mieszka\u0142 jeden katolik.\n\nFranz Tetzner, opisuj\u0105c mow\u0119 tych stron, zaliczy\u0142 mow\u0119 Czystej do dialekt\u00f3w zachodnich \u2014 razem z Gardn\u0105 Wielk\u0105 i Ma\u0142\u0105, Wittstockiem i Retowem \u2014 i wyliczy\u0142 cechy, po kt\u00f3rych je rozpoznawa\u0142: pras\u0142owia\u0144skie samog\u0142oski u, y, i wymawiane w sylabie akcentowanej jako \u00e4, dawn\u0105 nos\u00f3wk\u0119 przechodz\u0105c\u0105 w dwug\u0142osk\u0119 ou oraz dwug\u0142oski przed sp\u00f3\u0142g\u0142oskami nosowymi \u015bci\u0105gni\u0119te do jednej samog\u0142oski. W\u015br\u00f3d wsi tej grupy Czysta, Wittstock i Retowo mia\u0142y wsp\u00f3ln\u0105 cech\u0119: samog\u0142oski \u00f6 i \u00fc wymawiano tam jak otwarte o i u.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Wittbeck nale\u017ca\u0142 do Horna i liczy\u0142 364 hektary, a w 1905 roku, kiedy nale\u017ca\u0142 do Friedricha Weissa, 188. W 1911 roku pozosta\u0142o\u015b\u0107 dawnego maj\u0105tku, oko\u0142o 133 hektar\u00f3w, by\u0142a do\u0142\u0105czona do s\u0105siedniego Kuhnhofu rotmistrza Georga Steifensanda, a ksi\u0119gi z 1928 roku nie wymieniaj\u0105 Czystej jako osobnego maj\u0105tku.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walki Armia Czerwona 9 marca 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Czysta \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Czysta; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Wittbeck; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 267\u2013268; T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016\u20131017; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 192\u2013193; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 180; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 186.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Czysta \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/czysta/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016\u20131017","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 192\u2013193","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 180","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 186","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/75/2024 Rady Gminy Smo\u0142dzino z dnia 19 grudnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 75, s. 88","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=75"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0709","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.62285,"lng":17.14247,"name_de":"Wittbeck","name_pl":"Czysta \u2014 mniejszy cmentarz ewangelicki na skraju wsi, przypuszczalnie rodowy","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wi\u0119kszy z dw\u00f3ch cmentarzy Czystej, dziewi\u0119tnastowieczny cmentarz wiejski, le\u017cy na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, po wschodniej stronie niewielkiego wzg\u00f3rza. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje go jako wyd\u0142u\u017cony prostok\u0105t, od strony drogi gruntowej obsadzony \u017cywotnikami i dodatkowo wydzielony niewysokim murem z cios\u00f3w kamiennych. Wed\u0142ug monografii zachowa\u0142o si\u0119 na nim kilka nagrobk\u00f3w, w tym dwa krzy\u017ce \u017celiwne \u2014 jeden z dat\u0105 poch\u00f3wku 1878, drugi bez daty, upami\u0119tniaj\u0105cy ma\u0142\u017ce\u0144stwo o nazwisku Noffke. Portal cmentarzy powiatu s\u0142upskiego podaje, \u017ce cmentarz zlikwidowano urz\u0119dowo 28 sierpnia 1973 roku i usuni\u0119to wtedy 254 groby, i wylicza w terenie g\u0142azy graniczne, granitowe podstawy pod krzy\u017ce i sze\u015b\u0107 a\u017curowych krzy\u017cy \u017celiwnych. Drugi cmentarz le\u017cy po po\u0142udniowej stronie tego samego wzniesienia.\n\nW 1784 roku Czysta, podzielona na dwie cz\u0119\u015bci, liczy\u0142a 12 dym\u00f3w; parafia w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df-Garde) nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego.\n\nCzysta, po niemiecku Wittbeck, by\u0142a wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim (Landkreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, na po\u0142udnie od jeziora Gardno, w regionie s\u0142owi\u0144skim. Od 1493 do 1815 roku nale\u017ca\u0142a do rodu von Bandemer. W 1838 roku maj\u0105tek kupi\u0142 radca sprawiedliwo\u015bci Friedrich August Ludwig Messerschmidt von Arnim, a ostatnimi w\u0142a\u015bcicielami byli podporucznik Horn i od 1909 roku rotmistrz Georg Steifensand ze Swochowa; po 1924 roku dobra rozparcelowano.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii Gro\u00df Garde (Gardna Wielka) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano po raz pierwszy w 1282 roku. Parafianie byli pierwotnie w wi\u0119kszo\u015bci Kaszubami; niemczyzna przyjmowa\u0142a si\u0119 tu stopniowo za pastor\u00f3w Kummer\u00f3w, ojca i syna (1766\u20131836), a kaszubskiej nauki przedkonfirmacyjnej zaprzestano w 1827 roku. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano w gminie wiejskiej 41 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w, a w obwodzie dworskim \u2014 92 ewangelik\u00f3w. W 1939 roku Wittbeck liczy\u0142 271 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWojska radzieckie wesz\u0142y do wsi 9 marca 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 p\u00f3\u017aniej wysiedlono. Straty wojenne ludno\u015bci cywilnej wynios\u0142y dziewi\u0119cioro zabitych i trzydzie\u015bcioro zaginionych; jedenastu mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142o w wojsku.\n\nGminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 opisuje cmentarz w Czystej jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z po\u0142owy XIX wieku, o czytelnych granicach i s\u0142abo czytelnym uk\u0142adzie kwater, z zachowanymi fragmentami nagrobk\u00f3w i pojedynczymi wywr\u00f3conymi krzy\u017cami oraz przerzedzonym drzewostanem. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce Armia Czerwona wkroczy\u0142a do Wittbeck 9 marca 1945 roku. Nast\u0119pnie wie\u015b przej\u0119li Polacy, a mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. Kartoteka Heimatortskartei Pommern odnalaz\u0142a p\u00f3\u017aniej 140 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 64 w NRD.\n\nTomasz Urbaniak pisze, \u017ce cmentarz w Czystej istnia\u0142 z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 w po\u0142owie XIX wieku, i wymienia Czyst\u0105 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych stare cmentarze uporz\u0105dkowali mieszka\u0144cy przy du\u017cym wsparciu Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego \u201eGryf\u201d ze S\u0142upska; nie precyzuje, kt\u00f3rego z dw\u00f3ch cmentarzy wsi to dotyczy. Cmentarz uj\u0119to tak\u017ce w ulotce gminy Smo\u0142dzino z 2022 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 174, poz. 147 i s. 184, poz. 325; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 203; \u201eCzysta \u2014 Wittbeck\u201d, cmentarze.slupsk.pl; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 518\u2013519, 524\u2013525 (Gro\u00df Garde) i 1021\u20131022 (Wittbeck); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 (rozpowszechniana przez Renat\u0119 Knitter i Beat\u0119 Jura\u0142owicz); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016\u20131017.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1973,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Czysta \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/czysta/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"druk ulotny","tytul":"Ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 \u2014 fotografie posta B. Jura\u0142owicz i R. Knitter w grupie \u201eHistoria Ziemi Smo\u0142dzi\u0144skiej\u201d (14 X 2022), przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 16 X 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016\u20131017","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0708","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/cm-0708_sam_4542.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.62329,"lng":17.14555,"name_de":"Wittbeck","name_pl":"Czysta \u2014 wiejski cmentarz ewangelicki na wsch\u00f3d od wsi","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0105bie, po niemiecku Dampen, le\u017cy w gminie Byt\u00f3w, w dawnym powiecie bytowskim. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105 \u2014 gminna ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza go na dzia\u0142ce numer 363/1 i nazywa historycznym cmentarzem wiejskim, bez okre\u015blenia wyznania i bez datowania.\n\nW 1438 roku rejestr czynszowy zakonu wymienia D\u0105bie, w zapisie \u201eDampmen\u201d, w\u015br\u00f3d swoich wsi czynszowych. By\u0142a wsi\u0105 urz\u0119dow\u0105 \u2014 najpierw krzy\u017cack\u0105, potem ksi\u0105\u017c\u0119c\u0105 i kr\u00f3lewsk\u0105. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku podaje, \u017ce w \u017ar\u00f3d\u0142ach siedemnastowiecznych wymieniane s\u0105 w D\u0105biu kolejne pokolenia rodziny Krofey\u00f3w. W inwentarzu wydawcy uznali za uzasadnione przypuszczenie Friedricha Lorentza, \u017ce bytowski duchowny Szymon Krofey \u2014 autor kancjona\u0142u kaszubskiego wydanego w 1586 roku w Gda\u0144sku, pierwszej drukowanej ksi\u0105\u017cki z kaszubszczyzn\u0105 \u2014 pochodzi\u0142 z D\u0105bia albo z jego najbli\u017cszej okolicy. Maciej Kwa\u015bkiewicz podaje, \u017ce Szymon Krofey urodzi\u0142 si\u0119 oko\u0142o 1550 roku w D\u0105biu jako syn so\u0142tysa. W Bibliotece Uniwersyteckiej w Greifswaldzie jest dzi\u015b egzemplarz jego \u201eDuchownych pie\u015bni\u201d z 1586 roku. Wed\u0142ug Zygmunta Szultki ojcem Szymona by\u0142 wolny so\u0142tys D\u0105bia Jerzy (J\u00fcrgen), zajmuj\u0105cy si\u0119 hodowl\u0105 byd\u0142a; dzi\u0119ki zarz\u0105dcy domeny bytowskiej Bart\u0142omiejowi Suawemu, wcze\u015bniej pierwszemu ewangelickiemu biskupowi kamie\u0144skiemu, Szymon \u2014 po miejskiej szk\u00f3\u0142ce i przypuszczalnie szkole \u0142aci\u0144skiej w S\u0142upsku \u2014 zosta\u0142 w 1567 roku wpisany do matryku\u0142y uniwersytetu w Wittenberdze, a 7 czerwca 1574 roku tak\u017ce do matryku\u0142y uniwersytetu w Kr\u00f3lewcu.\n\nPrzywilej so\u0142ecki dla D\u0105bia potwierdzi\u0142 28 kwietnia 1603 roku w Dar\u0142owie ksi\u0105\u017c\u0119 Kazimierz, nadaj\u0105c Lorenzowi Krofeyowi dwie w\u0142\u00f3ki wolne i jedn\u0105 czynszow\u0105 bez szarwarku, dwie morgi \u0142\u0105ki i trzeci ogr\u00f3d w kolejno\u015bci. W tym przywileju so\u0142tys otrzyma\u0142 trzeci fenig z s\u0105du i wolne rybo\u0142\u00f3wstwo w jeziorze ma\u0142ym sprz\u0119tem. Opis ziemi bytowskiej sporz\u0105dzony po obj\u0119ciu jej przez Brandenburgi\u0119 w 1658 roku notuje, \u017ce wolny so\u0142tys zmar\u0142 wraz z \u017con\u0105 na d\u017cum\u0119. W tym opisie zapisano, \u017ce siedmiu pozosta\u0142ych ch\u0142op\u00f3w mia\u0142o razem sze\u015b\u0107 koni, cztery wo\u0142y, osiem kr\u00f3w i trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 ja\u0142\u00f3wek. Ten sam opis wylicza D\u0105bie w\u015br\u00f3d o\u015bmiu wsi urz\u0119dowych okr\u0119gu parafialnego bytowskiego.\n\nZygmunt Szultka, kt\u00f3ry dotar\u0142 do akt w archiwach w Greifswaldzie i w Berlinie, przedstawia losy so\u0142ectwa w XVII wieku inaczej: 1 listopada 1656 roku spali\u0142y je wojska polskie i rodzina okresowo je opu\u015bci\u0142a, a w kwietniu 1658 roku ani so\u0142tys, krewny pastora Szymona, ani \u017caden z jego syn\u00f3w nie mieszka\u0142 w D\u0105biu; pod nieobecno\u015b\u0107 rodziny dzier\u017cawca domeny wydzier\u017cawi\u0142 grunty so\u0142eckie Maxowi Gastowi. So\u0142tys Jan Krofey wr\u00f3ci\u0142 z rodzin\u0105 prawdopodobnie w 1662 roku i sprawowa\u0142 urz\u0105d do \u015bmierci, najpewniej do 1684 roku. Potem so\u0142ectwo przez czterna\u015bcie lat sprawowali jego syn, przypuszczalnie Dawid, i c\u00f3rka El\u017cbieta, urodzona w 1638 roku, a\u017c kupi\u0142 je jej drugi m\u0105\u017c, ch\u0142op Micha\u0142 M\u00fcller. Brat El\u017cbiety Piotr, urodzony w 1640 roku, kt\u00f3ry oko\u0142o 1673 roku wyjecha\u0142 do Lubeki i zosta\u0142 tam bursztynnikiem, wr\u00f3ci\u0142 na pocz\u0105tku 1698 roku, by obj\u0105\u0107 ojcowizn\u0119, i w latach 1698\u20131706 skar\u017cy\u0142 si\u0119 na siostr\u0119 i szwagra przed Tajn\u0105 Rad\u0105 w Berlinie; sp\u00f3r zako\u0144czy\u0142 si\u0119 sukcesem siostry, a Piotr zmar\u0142 zapewne przed 1711 rokiem.\n\nPrzywilej so\u0142ecki potwierdzi\u0142a 20 stycznia 1773 roku szczeci\u0144ska Kamera Wojny i Domen, wystawiaj\u0105c w imieniu kr\u00f3la Fryderyka nowy list lenny dla Johanna Ludwiga M\u00fcllera \u2014 na wolne so\u0142ectwo \u201ew naszej bytowskiej wsi urz\u0119dowej Dampen\u201d. W 1780 roku wie\u015b liczy\u0142a dwadzie\u015bcia trzy w\u0142\u00f3ki i osiemna\u015bcie palenisk; mieszkali w niej wolny so\u0142tys, siedmiu gospodarzy, m\u0142ynarz i ewangelicki nauczyciel. W 1784 roku D\u0105bie le\u017ca\u0142o \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Bytowa, nad dwoma ma\u0142ymi jeziorami, przy trakcie do S\u0142upska. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, siedmiu gospodarzy i lutera\u0144ski nauczyciel; by\u0142a te\u017c chata so\u0142ecka \u2014 razem 18 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Bytowie. W XIX wieku D\u0105bie p\u0142aci\u0142o, wraz z innymi starymi wsiami urz\u0119du bytowskiego, danin\u0119 zwan\u0105 pieni\u0105dzem biskupim, wp\u0142ywaj\u0105c\u0105 po sekularyzacji biskupstwa kamie\u0144skiego do kasy pa\u0144stwowej. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku wykazano w D\u0105biu 187 ewangelik\u00f3w i trzydziestu katolik\u00f3w, a jedni i drudzy nale\u017celi do parafii w Bytowie. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Gostkowie.\n\nStan cmentarza w D\u0105biu opisali w 2000 roku Maciej Kwa\u015bkiewicz i Tomasz Siemi\u0144ski: z bramy zosta\u0142y dwa betonowe s\u0142upy, niegdy\u015b zwie\u0144czone kulami, a wtedy przewr\u00f3cone; \u015bcie\u017cka dzieli teren na cz\u0119\u015b\u0107 zachodni\u0105, bez \u015blad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w, i wschodni\u0105, z wieloma mogi\u0142ami. Odnale\u017ali tam trzy kamienne p\u0142yty z czytelnymi napisami, dziesi\u0119\u0107 podstaw krzy\u017cy \u017celiwnych, siedem fundament\u00f3w i obramowa\u0144 grob\u00f3w w kszta\u0142cie skrzyni oraz trzy kolumny imituj\u0105ce pie\u0144 d\u0119bu. Jedna z p\u0142yt, poka\u017anych rozmiar\u00f3w, sta\u0142a na swoim miejscu. Autorzy nie przypisali opisanych cmentarzy wyznaniom. D\u0105bie nad Nerem w Wielkopolsce to inna miejscowo\u015b\u0107: tamtejszego cmentarza dotycz\u0105 wiadomo\u015bci o opiece Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Warszawie, o odtworzeniu od 2004 roku kilkudziesi\u0119ciu nagrobk\u00f3w i o grobach \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w 1914 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 189\u2013190; M. Kwa\u015bkiewicz, T. Siemi\u0144ski, \u201eDawne nekropolie powiatu bytowskiego\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 2 (2000), s. 98\u2013117, tu s. 109\u2013110; M. Kwa\u015bkiewicz, \u201eProtestanckie \u015blady w kulturowej przestrzeni Bytowa\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 20 (2019), s. 9\u201330; V. Kostka, \u201eKancjona\u0142 Szymona Krofeya i inne polskie kancjona\u0142y ewangelickie z drukarni gda\u0144skich\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 7 (2005), s. 75\u201386; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1055; Z. Szultka, \u201eUzupe\u0142nienia do biogramu pastora Szymona Krofeja i jego familiant\u00f3w na wolnym so\u0142ectwie w D\u0105biu\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d 7, 2005, s. 138\u2013141.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 D\u0105bie, Lapidaria (Wikidot)","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-dabie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eDabie\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Kwa\u015bkiewicz, \u201eProtestanckie \u015blady w kulturowej przestrzeni Bytowa\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 20 (2019), s. 9\u201330","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"V. Kostka, \u201eKancjona\u0142 Szymona Krofeya i inne polskie kancjona\u0142y ewangelickie z drukarni gda\u0144skich\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 7 (2005), s. 75\u201386","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1055","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Z. Szultka, \u201eUzupe\u0142nienia do biogramu pastora Szymona Krofeja i jego familiant\u00f3w na wolnym so\u0142ectwie w D\u0105biu\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d 7, 2005, s. 138\u2013141","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-cassubiana/2005-tom-7/acta_cassubiana-r2005-t7-s138-144.pdf"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022, uchwa\u0142a nr IV/25/2019 Rady Miejskiej w Bytowie z dnia 23 stycznia 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 747, s. 58, 76","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=747"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0446","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.201386,"lng":17.481005,"name_de":"Dampen","name_pl":"D\u0105bie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0105browa, po niemiecku Damerau, le\u017ca\u0142a na \u017bu\u0142awach, w \u00f3wczesnym powiecie malborskim. We wsi istnia\u0142 cmentarz ewangelicki. Po cmentarzu zosta\u0142a reliktowa ziele\u0144; obiekt uj\u0119to w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 158/8.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Damerau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 21 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 357, w tym 116 ewangelik\u00f3w i 241 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 235 mieszka\u0144c\u00f3w: 97 luteran\u00f3w i 138 katolik\u00f3w. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 341 mieszka\u0144c\u00f3w: 210 katolik\u00f3w i 131 ewangelik\u00f3w. W 1905 roku na 314 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 202 katolik\u00f3w, 106 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu innych chrze\u015bcijan.\n\nEwangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Gro\u00df Lichtenau, czyli w Lichnowach. W kronice Agathona Harnocha zapisano, \u017ce parafia ewangelicka uformowa\u0142a si\u0119 tam w 1602 roku; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano najpierw w domu prywatnym, p\u00f3\u017aniej w ko\u015bciele wzniesionym prawdopodobnie w czasie jednej z wojen szwedzkich, kt\u00f3ry trzeba by\u0142o rozebra\u0107 w 1695 roku. Nast\u0119pny, postawiony mimo gwa\u0142townego sprzeciwu duchowie\u0144stwa katolickiego, sta\u0142 do 1842 roku. W 1844 roku po\u015bwi\u0119cono ostatni ko\u015bci\u00f3\u0142, szachulcowy, pod patronatem gospodarzy, rozebrany po 1945 roku; organy o dw\u00f3ch manua\u0142ach i dziewi\u0119tnastu g\u0142osach zbudowa\u0142 Scherweit. Harnoch podaje dla parafii oko\u0142o 700 dusz, siedem miejscowo\u015bci i cztery cmentarze. D\u0105brow\u0119 wymienia on w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d czterech cmentarzy parafii w Lichnowach, licz\u0105cej wtedy 811 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Bernhard Schmid zapisa\u0142 w 1919 roku, \u017ce w D\u0105browie nigdy nie by\u0142o kaplicy; serwisy lichnowy.pl i zulawy.infopl.info wymieniaj\u0105 we wsi dawn\u0105 kaplic\u0119.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gr. Lichtenau i podaje tu 151 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 35; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 30, nr 25; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Marienburg, s. 10, poz. 21; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 grudnia 1905 roku, Berlin 1908, s. 78\u201379, poz. 22; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 431; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 32; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 143, pozycja 25; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"lichnowy.pl","url":"https://www.lichnowy.pl/asp/turystyka,457,,1"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-lichnowy/dabrowa"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 35","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 143, pozycja 25","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0968","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.114995,"lng":18.870062,"name_de":"Damerau","name_pl":"D\u0105browa \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w D\u0105browie Cz\u0142uchowskiej nie by\u0142o. Obiektem jest dawny cmentarz rodowy w\u0142a\u015bcicieli miejscowego maj\u0105tku, dzi\u015b poewangelicki, zwi\u0105zany z zachowanym zespo\u0142em dworsko-parkowym. Jego datowania i dzisiejszego stanu nie ustalono: ani rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, ani dost\u0119pny wyci\u0105g gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, kt\u00f3ry gminy Przechlewo nie obejmuje, nic o nim nie m\u00f3wi\u0105.\n\nWie\u015b, po niemiecku Damerau, a w dokumentach krzy\u017cackich Dachsdamerow, istnia\u0142a \u2014 jak zapisano w S\u0142owniku geograficznym \u2014 od najdawniejszych czas\u00f3w, na prawie pomorsko-polskim; przywo\u0142ywana bywa te\u017c pierwsza wzmianka pod rokiem 1343, niepotwierdzona w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach. W 1373 roku wielki mistrz krzy\u017cacki z rodu von Kniprode zaprowadzi\u0142 we wsi prawo che\u0142mi\u0144skie. Dwie trzecie wsi wraz z m\u0142ynem trzyma\u0142 wtedy Jakub z D\u0105browy, zobowi\u0105zany do s\u0142u\u017cby wojennej w pe\u0142nej zbroi, a od ka\u017cdej w\u0142\u00f3ki oddawano na \u015bwi\u0119tego Marcina korzec owsa, funt wosku i che\u0142mi\u0144skiego feniga. W drugiej po\u0142owie XVI wieku by\u0142a to prywatna wie\u015b szlachecka. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych D\u0105browa nale\u017ca\u0142a do Jakuba W\u0105glikowskiego, od 1740 roku do Albrechta Pr\u0105dzy\u0144skiego, potem do jego syna Jana i wnuka Wojciecha.\n\nTutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w S\u0105polnie (Sampohl), a jej dzieje opisa\u0142 Harnoch. Wsp\u00f3lnot\u0119 obs\u0142ugiwano najpierw z Cz\u0142uchowa. Od 1842 roku zabiega\u0142a o w\u0142asny system ko\u015bcielny i parafialny, a od 1848 odprawia\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa w tymczasowym ko\u015bciele w S\u0105polnie, zamienionym p\u00f3\u017aniej na mieszkanie nauczyciela. Kupi\u0142a te\u017c dzwon za oko\u0142o 400 talar\u00f3w, a mniejszy do\u0142o\u017cy\u0142 do niego major Seyler z Klash\u00fctte Neufrau; oba po\u015bwi\u0119cono w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1855 roku. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, prostok\u0105t bez przedsionka i wie\u017cy, z dwoma dzwonami w dzwonnicy, obrazem o\u0142tarzowym \u201ePok\u0142on pasterzy\u201d i dwunastog\u0142osowymi organami, po\u015bwi\u0119cono w dwudziest\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1859 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku odnotowa\u0142 go kr\u00f3tko jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 murowan\u0105 z tego roku. W\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne parafia zacz\u0119\u0142a prowadzi\u0107 w 1847 roku, a ksi\u0119g\u0119 komunikant\u00f3w w 1884. Patronat nad ko\u015bcio\u0142em sprawowali wsp\u00f3lnie w\u0142a\u015bciciele S\u0105polna, Gemel, Neuhof, Sichtz, Biehlau, Wielkich i Ma\u0142ych Konarzyn oraz D\u0105browy. Parafia liczy\u0142a 3245 dusz i mia\u0142a sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wie\u015b i maj\u0105tek figuruj\u0105 jako dwie odr\u0119bne jednostki; obu przypisano parafi\u0119 ewangelick\u0105 w S\u0105polnie, a katolick\u0105 w Przechlewie. W gminie wiejskiej, na stronie 158 pod pozycj\u0105 15, naliczono 348 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 157 m\u0119\u017cczyzn i 191 kobiet \u2014 w tym 59 ewangelik\u00f3w, 282 katolik\u00f3w i siedmioro \u017byd\u00f3w, w 40 domach i 69 gospodarstwach domowych. W obwodzie dworskim, na stronie 162 pod pozycj\u0105 89, by\u0142o ich 185 \u2014 81 m\u0119\u017cczyzn i 104 kobiety \u2014 w tym 87 ewangelik\u00f3w i 98 katolik\u00f3w, w dw\u00f3ch miejscach zamieszkania, 16 domach i 27 gospodarstwach. Wie\u015b mia\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 katolick\u0105, a ewangelicy stanowili mniejszo\u015b\u0107 silniejsz\u0105 po stronie maj\u0105tku ni\u017c po stronie gminy.\n\nB\u00e4r w wykazie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich notuje przy ewangelickim Przechlewie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1829 roku, zgon\u00f3w od 1831, konfirmacji od 1889 i wykaz komunikant\u00f3w od 1892 roku. Najstarsze z tych ksi\u0105g si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w, gdy tutejsi ewangelicy nie mieli jeszcze w\u0142asnej parafii: wed\u0142ug Benedykta Reszki ich nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano od pocz\u0105tku XIX wieku w izbie lekcyjnej przechlewskiej szko\u0142y, a odr\u0119bn\u0105 parafi\u0119 utworzyli w 1893 roku; pierwszym jej zarz\u0105dc\u0105 by\u0142 od 1889 roku pastor Paul Hartwig. W\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej, Przechlewo dosta\u0142o w 1911 roku.\n\nMaj\u0105tek D\u0105browa, licz\u0105cy 785 hektar\u00f3w, z krochmalni\u0105, nale\u017ca\u0142 do rodziny Scheunemann\u00f3w: w 1891 roku do spadkobierc\u00f3w Scheunemanna, w 1903 roku do wdowy Scheunemann, a od 1909 do co najmniej 1922 roku do Hansa Scheunemanna. Przed 1945 rokiem D\u0105browa le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim (Kreis Schlochau), a przynale\u017cno\u015b\u0107 tego powiatu zmienia\u0142a si\u0119 kilkakrotnie: do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku by\u0142y to Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, nast\u0119pnie Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105 \u2014 pocz\u0105tek tego okresu zapisywany bywa jako rok 1920 albo 1922 \u2014 a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze. Tak\u017ce po 1938 roku powiat pozosta\u0142 w rejencji z siedzib\u0105 w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen): zaliczy\u0142a go do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, kt\u00f3ra w tej cz\u0119\u015bci wesz\u0142a w \u017cycie 1 pa\u017adziernika 1938 roku.\n\nPo 1945 roku wie\u015b pozosta\u0142a w Polsce, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W obiegu s\u0105 dwie daty przej\u015bcia D\u0105browy do parafii w Przechlewie (Prechlau): 1889 i 1893; spis z 1885 roku daje jeszcze dla obu jednostek S\u0105polno. Harnoch w opisie stanu z oko\u0142o 1890 roku podaje Przechlewo bez w\u0142asnej parafii ewangelickiej \u2014 figuruje ono wy\u0142\u0105cznie jako miejscowo\u015b\u0107 szkolna parafii s\u0105pole\u0144skiej i jako punkt nabo\u017ce\u0144stw zamiejscowych, obok W\u00f6lzig, Neutrug i Wielkich Konarzyn, a jedyny tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 jest katolicki. W 1912 roku ewangelicy z maj\u0105tku nale\u017celi do parafii w S\u0105polnie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii S\u0105polno (Sampohl) i podaje tu 75 ewangelik\u00f3w i 32 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); So\u0142ectwo D\u0105browa Cz\u0142uchowska \u2014 Gmina Przechlewo; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 503\u2013504; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycje 213 i 215; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 25\u201326; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 158\u2013159 poz. 15 i s. 162\u2013163 poz. 89; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1265 (s. 110); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 198; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 140\u2013141; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 250; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 168\u2013169; \u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 34; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"So\u0142ectwo D\u0105browa Cz\u0142uchowska | Gmina Przechlewo","url":"https://przechlewo.pl/strona/solectwo-dabrowa-czluchowska"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1265 (s. 110)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 198","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 140\u2013141","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 250","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 168\u2013169","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 34","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0645","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.81216,"lng":17.29389,"name_de":"Damerau","name_pl":"D\u0105browa Cz\u0142uchowska \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0105br\u00f3wka, po niemiecku Damerkow, le\u017ca\u0142a w powiecie bytowskim, w prowincji Pomorze, w rejencji koszali\u0144skiej, sze\u015b\u0107 kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od Bytowa.\n\nWie\u015b lokowano na prawie niemieckim oko\u0142o 1355 roku, a w czerwcu 1387 roku wzmiankowano j\u0105 z czynszem 30 grzywien na zamek bytowski. By\u0142 tu te\u017c jeden z trzech dwor\u00f3w zakonnych ziemi bytowskiej, obok Tuchomia i Wusseken, do kt\u00f3rych ch\u0142opi okr\u0119gu odwozili siano skoszone na \u0142\u0105kach pflegera. Dnia 15 sierpnia 1446 roku przywilej so\u0142ecki otrzyma\u0142 Miko\u0142aj Kaszuba, w zapisie niemieckim Niclas Cassube. Dokument wystawi\u0142 hrabia Hans von Gleichen, brat zakonu i pfleger bytowski. Nada\u0142 Kaszubie wie\u015b na pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu w\u0142\u00f3kach, z czego so\u0142tysowi i jego dziedzicom cztery w\u0142\u00f3ki wolne oraz dwie i p\u00f3\u0142 morgi \u0142\u0105ki na polu strusowskim, prawo che\u0142mi\u0144skie i trzeci fenig z s\u0105du \u2014 poza sprawami drogi publicznej i zab\u00f3jstwa. Z ogrod\u00f3w, kt\u00f3re so\u0142tys tam za\u0142o\u017cy, dwa mia\u0142y przypa\u015b\u0107 zakonowi, a trzeci jemu. S\u0142u\u017cy\u0107 mia\u0142 na jednym koniu wartym cztery marki pruskiej monety, a wolno mu by\u0142o trzyma\u0107 jednego psa. Osobne zdanie przywileju brzmi: \u201eproboszcz ma mie\u0107 tam dwie w\u0142\u00f3ki uposa\u017cenia\u201d. Cramer, kt\u00f3ry og\u0142osi\u0142 tekst dokumentu, odnotowa\u0142, \u017ce orygina\u0142 zagin\u0105\u0142, a w aktach hipotecznych zachowa\u0142 si\u0119 dawny, uwierzytelniony odpis sporz\u0105dzony z orygina\u0142u.\n\nW D\u0105br\u00f3wce sta\u0142 bowiem ko\u015bci\u00f3\u0142 wiejski pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha; Cramer wymienia go w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144 ziemi bytowskiej z czas\u00f3w krzy\u017cackich. Ziemia bytowska by\u0142a po Reformacji w przewadze lutera\u0144ska \u2014 to region ewangelickich Kaszub\u00f3w. W 1637 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 odebrano ewangelikom. W wykazie gospodarzy z oko\u0142o 1637 roku jedna zagroda \u2014 pleba\u0144ska \u2014 by\u0142a wolna od czynszu. Opis ziemi bytowskiej z 1658 roku wylicza D\u0105br\u00f3wk\u0119 w\u015br\u00f3d wsi urz\u0119dowych nale\u017c\u0105cych do parafii bytowskiej.\n\nWizytacja z 3 grudnia 1686 roku otwiera opis D\u0105br\u00f3wki s\u0142owami \u201ewie\u015b pe\u0142na luteran\u201d i liczy w niej dwie dusze katolickie; ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 filia Niezabyszewa \u2014 by\u0142 w dobrym stanie, ze stropem i ambon\u0105 malowanymi, ceglan\u0105 posadzk\u0105, dwoma du\u017cymi dzwonami i \u0142awkami \u201ebardzo porz\u0105dnymi, dobrymi i ozdobnymi\u201d. Nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano co trzeci\u0105 niedziel\u0119; plebania ju\u017c dawno sp\u0142on\u0119\u0142a. Wizytacja z 1702 roku notuje, \u017ce \u201enie ma tu katolik\u00f3w pr\u00f3cz jednej staruszki\u201d. Tomasz Rembalski, kt\u00f3ry w 2004 roku opracowa\u0142 dzieje tutejszej parafii na podstawie wizytacji z Archiwum Diecezjalnego w Pelplinie, pokaza\u0142, \u017ce odebrany luteranom ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Wojciecha s\u0142u\u017cy\u0142 im dalej. W 1766 i 1780 roku wizytatorzy zapisali, \u017ce mszy si\u0119 w nim nie odprawia, natomiast co czwart\u0105 niedziel\u0119 odbywaj\u0105 si\u0119 w nim nabo\u017ce\u0144stwa dla luteran\u00f3w; cmentarz przy ko\u015bciele w 1780 roku \u201eu\u017cytkowali wy\u0142\u0105cznie protestanci\u201d. Autor przytacza sygnatury wizytacji: G 24, G 26, G 40, G 63b i G 69. W 1779 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 bytowskiej fary katolickiej. W 1780 roku wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami, a we wsi uczy\u0142 ewangelicki nauczyciel.\n\nD\u0105br\u00f3wka le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142 mili na zach\u00f3d od Bytowa, nad jeziorem, w okolicy g\u00f3rzystej. Obok folwarku mieszkali so\u0142tys wolny, dziesi\u0119ciu gospodarzy, trzech zagrodnik\u00f3w i kowal, a jeden ch\u0142op i jeden zagrodnik podlegali katolickiemu proboszczowi w Bytowie. Cho\u0107 we wsi sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, Br\u00fcggemann zapisa\u0142: \u201eDie Einwohner sind s\u00e4mtlich Lutheraner\u201d \u2014 mieszka\u0144cy s\u0105 bez wyj\u0105tku luteranami. Folwark mia\u0142 925 m\u00f3rg i prawo po\u0142owu ryb w tutejszym jeziorze. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku D\u0105br\u00f3wka Bytowska, po niemiecku Damerkow, liczy\u0142a 22 ogniska (domostwa) i mia\u0142a lutera\u0144skiego nauczyciela, a stoj\u0105cy we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki obs\u0142ugiwa\u0142 jako proboszcz katolicki prepozyt z Bytowa wraz ze swoim wikariuszem.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142, odnowiony przed 1780 rokiem, zamkni\u0119to w 1811 roku z powodu z\u0142ego stanu i nigdy go nie odbudowano; wie\u017c\u0119 rozebrano w 1845 roku, naw\u0119 w 1849. Katolicka parafia \u015bwi\u0119tego Wojciecha wygas\u0142a w 1847 roku, a wie\u015b, w kt\u00f3rej mieszkali prawie sami ewangelicy, zosta\u0142a bez \u015bwi\u0105tyni zar\u00f3wno ewangelickiej, jak i katolickiej. Z ko\u015bcio\u0142a ocala\u0142 dzwon z 1603 roku z napisem \u201eDIVITES FACIT BENEDICTIO DOMINI\u201d \u2014 \u201eb\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo Pa\u0144skie ubogaca\u201d. By\u0142 to trzeci dzwon we wsi, niezale\u017cny od dw\u00f3ch dzwon\u00f3w wiejskich: wisia\u0142 w osobnej dzwonnicy na starym cmentarzu a\u017c do drugiej wojny \u015bwiatowej.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Bytowie, a wed\u0142ug inwentarza z 1938 roku \u2014 do parafii w Niezabyszewie, po niemiecku Damsdorf; katolicy do Niezabyszewa, gdzie metryki prowadzono od 1836 roku. Urz\u0105d stanu cywilnego dla wsi mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Chotkowie. Odr\u0119bn\u0105 koloni\u0119 ewangelick\u0105 za\u0142o\u017cono tu w 1843 roku \u2014 z niej wywodzi\u0142y si\u0119 rodziny Hoffman\u00f3w, Welfl\u00f3w i Fuchs\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w gminie wiejskiej D\u0105br\u00f3wka 350 ewangelik\u00f3w, 13 katolik\u00f3w i jednego innego chrze\u015bcijanina, a w obwodzie dworskim 156 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w, w nawiasie katolicy: 1810 \u2014 216, 1855 \u2014 502 (21), 1885 \u2014 512 (12), 1905 \u2014 489 (34), 1925 \u2014 471 (83), 1933 \u2014 419 (83), 1936 \u2014 435 (81).\n\nFolwark wzniesiono w latach 1560\u20131566, a w\u015br\u00f3d w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku byli Hellmuth von Memerty, gospodaruj\u0105cy tu od 1819 roku, Karl Wagner w latach 1884\u20131892 i ostatni przed 1945 rokiem Kurt Behrendt. Po 1945 roku maj\u0105tek przej\u0119\u0142o pa\u0144stwowe gospodarstwo rolne \u2014 kombinat w Bytowie \u2014 a pa\u0142ac rozebrano w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku.\n\nW inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku zapisano, \u017ce dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 na wschodnim kra\u0144cu starej wsi, na p\u00f3\u0142nocnym wzniesieniu, po\u015brodku cmentarza, a zabudowa rozros\u0142a si\u0119 p\u00f3\u017aniej ku zachodowi. Na zach\u00f3d od cmentarza sta\u0142a drewniana dzwonnica z dwoma dzwonami wiejskimi. Pierwszy, br\u0105zowy, mia\u0142 siedemdziesi\u0105t centymetr\u00f3w \u015brednicy, koron\u0119 zdobion\u0105 g\u0142\u00f3wkami i napis wypuk\u0142\u0105 kapita\u0142\u0105 \u201eGEFERTIGT VON A. W. SCHUMACHER IN NEU-STETTIN\u201d, a na p\u0142aszczu \u201eRESTITUTAE SUMUS 1827\u201d. Drugi by\u0142 stalowy, mia\u0142 metr i dwana\u015bcie centymetr\u00f3w \u015brednicy i zosta\u0142 odlany w 1923 roku przez firm\u0119 Ulrich i Weule z Apoldy. Na cmentarzu inwentarz odnotowa\u0142 dwie uszkodzone drewniane deski nagrobne z 1860 i 1873 roku oraz dwa \u201ekrzy\u017ce kaszubskie\u201d. Dzi\u015b stoi tu obelisk upami\u0119tniaj\u0105cy 56 \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. W 2017 roku gmina uporz\u0105dkowa\u0142a cmentarz: teren oczyszczono, a krzy\u017c ustawiono zgodnie z tradycj\u0105 ewangelick\u0105. Granic cmentarza nie sprawdzono dot\u0105d w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1054; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 187\u2013189 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 842\u2013843; E. Bahr, \u201eDas Amt B\u00fctow und seine Ortschaften um das Jahr 1637\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d NF 53/1967, s. 48\u201361; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); T. Rembalski, \u201eParafia \u015bw. Wojciecha w D\u0105br\u00f3wce Bytowskiej od (XIV) XV do XIX wieku\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 6 (2004), s. 111\u2013126; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 196\u2013199, pozycje 5 i 49; R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 2, K\u00f6nigsberg 1858, s. 202, dokument nr 10; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"E. Bahr, \u201eDas Amt B\u00fctow und seine Ortschaften um das Jahr 1637\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d NF 53/1967, s. 48\u201361","url":""},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"T. Rembalski, \u201eParafia \u015bw. Wojciecha w D\u0105br\u00f3wce Bytowskiej od (XIV) XV do XIX wieku\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 6 (2004), s. 111\u2013126","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1054","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 2, K\u00f6nigsberg 1858, s. 202, dokument nr 10","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0443","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1653,"lng":17.4035,"name_de":"Damerkow","name_pl":"D\u0105br\u00f3wka Bytowska \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w D\u0105br\u00f3wce, o powierzchni 18 ar\u00f3w, za\u0142o\u017cono na planie kwadratu przy drodze g\u0142\u00f3wnej, na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od ulicowego uk\u0142adu wsi. Z pierwotnego zagospodarowania zosta\u0142y \u015bwierkowe nasadzenia biegn\u0105ce wzd\u0142u\u017c trzech bok\u00f3w; zachowa\u0142y si\u0119 nagrobki z lat 1872\u20131926. Po wojnie cmentarz przej\u0119li katoliccy osadnicy \u2014 st\u0105d w ewidencji okre\u015blenie \u201edawny ewangelicki i katolicki\u201d. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego notuje tu kilka mogi\u0142 z lat czterdziestych i pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, a przedwojenne i powojenne nagrobki stoj\u0105 obok siebie w kilku rz\u0119dach.\n\nD\u0105br\u00f3wka, po niemiecku Damerkow, le\u017cy w gminie Damnica, w granicach dawnego powiatu s\u0142upskiego; wie\u015b wzmiankowano w 1529 roku. D\u0105br\u00f3wka nale\u017ca\u0142a do obszaru s\u0105siedniego Wiszna (po niemiecku Vieschen); w 1895 roku figurowa\u0142a jako maj\u0105tek Damerkow w obr\u0119bie tamtejszej gminy wiejskiej. Oko\u0142o 1784 roku gospodarowa\u0142o tu siedmiu ch\u0142op\u00f3w.\n\nLudno\u015b\u0107 przed 1945 rokiem by\u0142a ewangelicka; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. W okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Damnie (po niemiecku Dammen). Liczba mieszka\u0144c\u00f3w ros\u0142a od 33 os\u00f3b w 1818 roku do 195 w 1939.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a do 1947 roku wysiedlono ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105. Dzi\u015b D\u0105br\u00f3wka nale\u017cy do katolickiej parafii w Damnie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 29; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 426\u2013427; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1011\u20131012.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl)","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim / K. Mazurkiewicz-Palacz"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim / K. Mazurkiewicz-Palacz"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp, s. 168 poz. 15 i poz. 173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1011\u20131012","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0517","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.511978,"lng":17.386652,"name_de":"Damerkow","name_pl":"D\u0105br\u00f3wka (gmina Damnica) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w D\u0105br\u00f3wce le\u017cy na zadrzewionym wzg\u00f3rzu, otoczony prostok\u0105tnym wa\u0142em kamiennym, w kt\u00f3rym zachowa\u0142o si\u0119 dawne wej\u015bcie. Powierzchnia cmentarza wynosi 0,07 hektara; prowadzi\u0142a do niego osobno wyznaczona droga, dzi\u015b zaro\u015bni\u0119ta i niewidoczna. Przetrwa\u0142o oko\u0142o dziesi\u0119ciu pozosta\u0142o\u015bci po grobach, w tym jeden d\u0142ugi grobowiec familijny, oraz cztery mniejsze mogi\u0142y dzieci\u0119ce. Z epitafi\u00f3w zosta\u0142 jeden fragment p\u0142yty z napisem, a z \u017celiwa \u2014 dwa niepe\u0142ne ogrodzenia. Cmentarz datuje si\u0119 na XVIII wiek i jest uj\u0119ty w oficjalnym wykazie cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna; do rejestru zabytk\u00f3w nie zosta\u0142 wpisany.\n\nD\u0105br\u00f3wka (po niemiecku Putzh\u00fctte, w 1848 roku zapisywana jako Dombrowka) to niewielka wie\u015b na Pojezierzu Kaszubskim, nad jeziorem Wieprznickim, w wojew\u00f3dztwie pomorskim. W podziale wsp\u00f3\u0142czesnym wie\u015b jest cz\u0119\u015bci\u0105 so\u0142ectwa Puc w gminie Ko\u015bcierzyna, w powiecie ko\u015bcierskim. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wyznania pierwszych osadnik\u00f3w. Sprawozdanie pruskiej komisji katastrowej z 1772 roku, przytoczone w *S\u0142owniku geograficznym*, wymienia D\u0105br\u00f3wk\u0119 wraz z Dobrogoszczem jako dwie nowe osady d\u00f3br Puc \u2014 D\u0105br\u00f3wk\u0119 o sze\u015bciu gburach, p\u0142ac\u0105cych po dziesi\u0119\u0107 talar\u00f3w czynszu. Pod nazw\u0105 Pucka Huta (po niemiecku Putzh\u00fctte) *S\u0142ownik* opisuje j\u0105 jako wie\u015b szlacheck\u0105 powiatu ko\u015bcierskiego, o o\u015bmiu gburskich posiad\u0142o\u015bciach i obszarze 535,25 morgi, oddalon\u0105 o p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Ko\u015bcierzyny. W 1869 roku sta\u0142o tu wed\u0142ug *S\u0142ownika* dziewi\u0119\u0107 dom\u00f3w, a wszystkich 56 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o ewangelikami. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Beek.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wylicza Putzh\u00fctte w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci nale\u017c\u0105cych do innej parafii ni\u017c ich gmina i wskazuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Szymbarku (Sch\u00f6nberg) w powiecie kartuskim. Putzh\u00fctte by\u0142o wtedy przysi\u00f3\u0142kiem gminy Dobrogoszcz i liczy\u0142o 72 mieszka\u0144c\u00f3w. Wed\u0142ug *S\u0142ownika* katolicy z Puckiej Huty nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie, cho\u0107 has\u0142o Rekownicy wymienia Puck\u0105 Hut\u0119 w\u015br\u00f3d wsi tamtejszej parafii katolickiej.\n\nCmentarze w innych D\u0105br\u00f3wkach \u2014 starogardzkiej, Malborskiej w gminie Stary Targ, Wielkiej (Gross Damerkow) z indeksu cmentarzy ziemi l\u0119borskiej i dawniej zwanej Damerkow w gminie Damnica \u2014 to osobne obiekty.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 64 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom IX, has\u0142a \u201ePucka Huta\u201d, \u201ePuc\u201d i \u201eRekownica\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, przypis do gminy nr 15; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 23\u201324, pozycja 215; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 23\u201324, pozycja 215","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0141","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/ob_dabrowka/PICT7382.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15694,"lng":18.07889,"name_de":"Putzh\u00fctte (forma z 1848: Dombrowka)","name_pl":"D\u0105br\u00f3wka (gmina Ko\u015bcierzyna) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W D\u0105br\u00f3wce ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 przywo\u0142ana uchwa\u0142\u0105 rady gminy numer LXIV/779/2024 \u2014 wymienia osobno dwa cmentarze. Przyko\u015bcielny, katolicki, ma 0,21 hektara i le\u017cy przy \u015bwi\u0105tyni. Poewangelicki, o powierzchni 0,15 hektara, le\u017cy poza wsi\u0105: oko\u0142o trzystu metr\u00f3w od jej \u015brodka w kierunku p\u00f3\u0142nocnym, przy polnej drodze. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020\u20132023 opisuje cmentarz poewangelicki jako \u201eczytelny w terenie\u201d, z dobrze widocznymi nagrobkami, po\u0142o\u017cony poza wsi\u0105, w polach, oko\u0142o 300 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od niej, przy polnej drodze.\n\nD\u0105br\u00f3wka, po niemiecku Dombrowken, nale\u017ca\u0142a przed 1920 rokiem do powiatu starogardzkiego. W D\u0105br\u00f3wce sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii katolickiej w Bobowie, wzniesiony wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w oko\u0142o po\u0142owy XIV wieku i wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego. Zestawienie szkolne Waschinskiego notuje przy D\u0105br\u00f3wce, \u017ce w XVI wieku tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 przez czterdzie\u015bci lat nale\u017ca\u0142 do protestant\u00f3w. W 1702 roku wizytator naliczy\u0142 w D\u0105br\u00f3wce, filii Bobowa, 104 katolik\u00f3w i 31 luteran\u00f3w; w 1728 roku \u2014 86 os\u00f3b przyst\u0119puj\u0105cych do sakrament\u00f3w \u201enie licz\u0105c luteran\u00f3w\u201d. W 1766 roku wizytator naliczy\u0142 tu 36 luteran\u00f3w razem z dzie\u0107mi. Katalog ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich Maxa B\u00e4ra odnotowuje przy Bobowie, \u017ce w latach 1670\u20131772 ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w ko\u015bcio\u0142a macierzystego oraz filialnego w D\u0105br\u00f3wce prowadzono osobno. Zachowane duplikaty dla D\u0105br\u00f3wki obejmuj\u0105 chrzty z lat 1823\u20131824 i 1835\u20131865 oraz \u015bluby i zgony z lat 1825\u20131834, 1838\u20131839 i 1846\u20131865.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 260 mieszka\u0144c\u00f3w: 42 luteran\u00f3w i 218 katolik\u00f3w, parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 w Starogardzie (Stargard) i jeden katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Dombrowken* jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z 42 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 18 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 78 budynk\u00f3w mieszkalnych i 654 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 164 ewangelik\u00f3w i 490 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do miejscowej parafii. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 796 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 393 m\u0119\u017cczyzn i 403 kobiety \u2014 w dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dw\u00f3ch budynkach mieszkalnych i stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu gospodarstwach domowych. Ewangelik\u00f3w by\u0142o w\u015br\u00f3d nich 243, katolik\u00f3w 553; parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Starogardzie, katolicka w Bobowie.\n\nSpis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 801 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 125 niemieckoj\u0119zycznych \u2014 117 ewangelik\u00f3w i 8 katolik\u00f3w. W tym spisie 676 os\u00f3b m\u00f3wi\u0142o po polsku. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, naliczy\u0142 759 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 89 wyznania ewangelickiego i 670 rzymskokatolickiego. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 87 os\u00f3b, polsk\u0105 672.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Starogard Gda\u0144ski (Preu\u00dfisch Stargard) i podaje tu 117 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 56, nr 49; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Preu\u00dfisch Stargard, s. 32, poz. 8; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912, powiat Preu\u00dfisch Stargard, poz. 11; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat starogardzki, s. 44, poz. 11; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 337, 365, 385 i 416; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Pr. Stargard\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885, s. 175\u2013176; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz gminy Starogard Gda\u0144ski, poz. 10 i 11; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 64\u201365; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 204, pozycja 59; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w \u2014 gm. Starogard Gda\u0144ski","url":"https://bip.ugstarogard.pl/wiadomosci/9600/wiadomosc/338313/gminna_ewidencja_zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 204, pozycja 59","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0326","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.91216,"lng":18.52721,"name_de":"Dombrowken","name_pl":"D\u0105br\u00f3wka (gmina Starogard Gda\u0144ski) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0105br\u00f3wka Wielka, po niemiecku Gro\u00df Damerkow, le\u017cy w gminie \u0141\u0119czyce, w powiecie wejherowskim. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do Kreis Lauenburg i. Pom. w prowincji Pomorze, w rejencji koszali\u0144skiej; do 1929 roku by\u0142a obszarem dworskim, potem gmin\u0105 wiejsk\u0105.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nigdy nie mia\u0142a. Ewangelicy \u2014 a tych by\u0142o tu najwi\u0119cej, bo spis z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 ich 149 przy 63 katolikach \u2014 je\u017adzili do Zinzelitz, dzisiejszego Dzi\u0119cielca, gdzie parafia istnia\u0142a od 1664 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w latach 1842\u20131845. Katolicy nale\u017celi do Roslasin, czyli Roz\u0142azina, do parafii pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono zapewne jeszcze przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, a ostatnie poch\u00f3wki odby\u0142y si\u0119 tu oko\u0142o 1945 roku. Dzi\u015b jest to zdewastowana, ogrodzona \u017cerdziami enklawa w lesie, oko\u0142o kilometra na p\u00f3\u0142noc od wsi: zosta\u0142y kamienne obramowania grob\u00f3w i podstawy \u017celiwnych krzy\u017cy. Czytelne s\u0105 jeszcze trzy nazwiska \u2014 Marie Pertirt (1879\u20131941), Herbert Schwichtenberg (1936) i jeden gr\u00f3b zadbany, Leontyny Florek. \ud83d\udfe1 Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne rekordu wskazuj\u0105 wie\u015b, nie sam cmentarz; jego po\u0142o\u017cenie czeka na potwierdzenie w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Cmentarze Gmina \u0141\u0119czyce","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""}]},"gps_precision":"geocode wsi (Nominatim) 2026-06-22 \u2014 pozycja wsi, cmentarz do potw. terenowego","id":"CM-0183","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.54694,"lng":17.8625,"name_de":"Gro\u00df Damerkow","name_pl":"D\u0105br\u00f3wka Wielka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarze w D\u0105br\u00f3wnie by\u0142y dwa; na \u017cadnym nie przetrwa\u0142y inskrypcje. Pierwszy le\u017cy na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi, przy drodze gruntowej w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych; rozplanowano go na planie zbli\u017conym do kwadratu, tu\u017c przy kraw\u0119dzi drogi. Z dawnego zagospodarowania zosta\u0142 starodrzew d\u0119bowy i lipowy na granicy po\u0142udniowej i zachodniej.\n\nDrugi cmentarz za\u0142o\u017cono na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144. Dawniej dochodzi\u0142o si\u0119 do niego drog\u0105 poln\u0105 od po\u0142udniowego wschodu, dzi\u015b od p\u00f3\u0142nocy, bo doko\u0142a s\u0105 uprawy rolne. Ma plan prostok\u0105ta; z pomnik\u00f3w zachowa\u0142 si\u0119 kamienny krzy\u017c z zatart\u0105 inskrypcj\u0105. Granic\u0119 po\u0142udniow\u0105 znacz\u0105 nieliczne \u015bwierki, a p\u00f3\u0142nocn\u0105 zwarte nasadzenia d\u0119bowe, kt\u00f3rych monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego nie odnotowuje przy \u017cadnej innej nekropolii tego powiatu.\n\nD\u0105br\u00f3wno, do 1945 roku Sch\u00f6neichen, w starszych zapisach Damerow i Dumbrowe, by\u0142o wsi\u0105 ewangelick\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w okr\u0119gu urz\u0119dowym Gr\u0105bkowo, w rejencji koszali\u0144skiej. Za\u0142o\u017cono je w 1784 roku jako osad\u0119 kolonizacyjn\u0105 na gruntach wydzielonych z Gr\u0105bkowa.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w \u0141upawie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w \u0141upawie jest dzi\u015b rzymskokatolicki, pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje D\u0105br\u00f3wno jako obw\u00f3d dworski o 162 mieszka\u0144cach \u2014 161 ewangelikach i jednym katoliku \u2014 z urz\u0119dem stanu cywilnego i okr\u0119giem urz\u0119dowym w Gr\u0105bkowie. W 1925 roku mieszka\u0142 tu jeden katolik, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 410 os\u00f3b w 78 gospodarstwach.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119to bez walki, od lipca tego roku gospodarstwa przejmowali polscy osadnicy, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; wtedy te\u017c nadano miejscowo\u015bci dzisiejsz\u0105 nazw\u0119. D\u0105br\u00f3wno nale\u017cy dzi\u015b do parafii katolickiej w \u0141upawie, w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 146; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Sch\u00f6neichen.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o D\u0105br\u00f3wno (s. 145\u2013146 druku)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o D\u0105br\u00f3wno (s. 145\u2013146 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 183 (strona 176, odczyt nazwy \u201eDombrowe\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona lewa: 162 mieszka\u0144c\u00f3w)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 183 (s. 176, odczyt nazwy \u201eDombrowe\u201d) (strona lewa: 162 mieszka\u0144c\u00f3w)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o D\u0105br\u00f3wno (s. 145\u2013146 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 183 (strona 176, odczyt nazwy \u201eDombrowe\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona lewa: 162 mieszka\u0144c\u00f3w)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Sch\u00f6neichen","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0842","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.427059,"lng":17.482705,"name_de":"Sch\u00f6neichen","name_pl":"D\u0105br\u00f3wno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dalwin le\u017cy w gminie Tczew i figuruje w tamtejszej ewidencji zabytk\u00f3w. Wie\u015b ma za sob\u0105 d\u0142ugie dzieje ewangelickiego osadnictwa, ale osobnej nekropolii ewangelickiej nie znaj\u0105 tu ani wykazy konserwatorskie, ani rejestr zabytk\u00f3w. Rejestr prowadzi w Dalwinie \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja\u201d z 1819 roku pod numerem A-1740 z 18 lutego 2003 roku, a zaraz pod nim \u201ecmentarz ko\u015bcielny\u201d z tym samym numerem oraz kaplic\u0119 grobow\u0105 rodzin du Bois i Plehn z pierwszej po\u0142owy XIX wieku. Tak samo opisuje to wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w: \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja wraz z otaczaj\u0105cym go terenem dawnego cmentarza\u201d i osobno kaplica grobowa rodziny Plehn. Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Tczew okre\u015bla cmentarz przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja jako ewangelicki, za\u0142o\u017cony na pocz\u0105tku dwudziestego wieku, i notuje, \u017ce zosta\u0142 zamkni\u0119ty i zlikwidowany w latach czterdziestych i pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych dwudziestego wieku, a po nagrobkach nie pozosta\u0142o \u015bladu. Mowa w obu wypadkach o terenie przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja.\n\nWie\u015b jest stara. W 1332 roku wielki mistrz krzy\u017cacki Luder z Brunszwiku nada\u0142 j\u0105 na prawie magdeburskim Hertwikowi i jego synowi Wernikowi; ko\u015bci\u00f3\u0142 ju\u017c wtedy sta\u0142, a przeznaczono dla niego cztery w\u0142\u00f3ki proboszczowskie. Ten sam wymiar \u2014 cztery w\u0142\u00f3ki \u2014 notuje jeszcze wizytacja z 1583 roku.\n\nPocz\u0105tek ewangelickiej obecno\u015bci wida\u0107 w szesnastym wieku, a decydowa\u0142a o niej nie wie\u015b, lecz dzier\u017cawa. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego, przeprowadzona latem 1583 roku przez Sebastiana Liwierzkiego z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, wymienia Dalwin jednym zdaniem, ale osadza go w wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci: to dobra kr\u00f3lewskie nale\u017c\u0105ce \u2014 podobnie jak s\u0105siednie Tr\u0105bki Wielkie \u2014 do klucza sobowidzkiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 murowany i dobrze pokryty, cmentarz ogrodzony, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 tu co trzeci\u0105 niedziel\u0119 innowierczy duchowny mieszkaj\u0105cy w Tr\u0105bkach. W dekretach powizytacyjnych z tego samego roku zapisano przy Dalwinie kr\u00f3tko: \u201ewszystko heretyckie; z dzier\u017cawc\u0105 B\u0105kowskim trzeba dzia\u0142a\u0107, w razie potrzeby przy pomocy mandatu kr\u00f3lewskiego\u201d. Rok p\u00f3\u017aniej, w wizytacji trzech dekanat\u00f3w przeprowadzonej w 1584 roku przez tego samego Liwierzkiego, przy Tr\u0105bkach Wielkich stoi ju\u017c nazwisko dzier\u017cawcy Ba\u017cy\u0144skiego, a przy Dalwinie tylko zdanie, \u017ce wie\u015b tak\u017ce nale\u017cy do Sobowidza \u201ei jego dzier\u017cawca r\u00f3wnie\u017c jest heretykiem\u201d.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski podaje imi\u0119 i urz\u0105d tego cz\u0142owieka: Jerzy Ba\u017cy\u0144ski, wojewoda malborski i starosta skarszewski, wielki zwolennik luteranizmu i \u2014 jak pisze autor \u2014 \u201epan pod\u00f3wczas prawie wszechw\u0142adny na ca\u0142\u0105 okolic\u0119\u201d. Ba\u017cy\u0144ski trzyma\u0142 w\u0142asnych duchownych w Tr\u0105bkach, w Dalwinie i w Skarszewach; duchowny z Dalwina doje\u017cd\u017ca\u0142 nawet co trzeci\u0105 niedziel\u0119 z kazaniem do biskupiego Mi\u0142ob\u0105dza. Wizytacja opisuje te wsie jednym ci\u0105giem jako dobra jednego klucza. W ha\u015ble S\u0142ownika geograficznego ten sam autor podaje kolejno\u015b\u0107 dzier\u017cawc\u00f3w: w 1570 roku wie\u015b trzyma\u0142 Wilhelm B\u0105kowski, \u201eherezyi luterskiej sprzyjaj\u0105cy\u201d, a po nim, w 1590 roku, wspomniany starosta skarszewski.\n\nFankidejski podaje te\u017c dat\u0119 ko\u0144ca: \u201eDopiero kiedy umar\u0142 ten starosta r. 1596, odetchn\u0119li tutejsi katolicy\u201d; wtedy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Dalwinie po\u015bwi\u0119cono na nowo i oddano katolikom. To ten sam rok, w kt\u00f3rym biskup Rozra\u017cewski przeprowadzi\u0142 akcj\u0119 odzyskiwania ko\u015bcio\u0142\u00f3w archidiakonatu pomorskiego, spisan\u0105 w katalogu z lipca i sierpnia 1596 roku. Do\u0142\u0105czony do niego wykaz \u015bwi\u0105ty\u0144, kt\u00f3re dopiero trzeba odzyska\u0107, wymienia \u201eDalwin, u pana Ba\u017cy\u0144skiego\u201d obok Starogardu, Kiszewy, Wielkich Tr\u0105bek, Pinczyna, Lubina, Czapielska i Demblina \u2014 latem tego roku wie\u015b by\u0142a wi\u0119c nadal w r\u0119kach dzier\u017cawcy.\n\nWizytacja biskupa Miko\u0142aja Albrechta Gniewosza z 1649 roku odnotowa\u0142a ju\u017c tylko, \u017ce Dalwin jest wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do starostwa skarszewskiego i ma ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany. W latach 1686\u20131687 archidiakon pomorski Andrzej Albinowski zapisa\u0142 przy Dalwinie, filii Mi\u0142ob\u0105dza, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w to luteranie.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 26 mieszka\u0144c\u00f3w: 4 luteran\u00f3w i 22 katolik\u00f3w; parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 by\u0142 Sobowidz (Sobowitz). Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Dalwin* jako maj\u0105tek szlachecki z 11 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 181, w tym 104 ewangelik\u00f3w i 77 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sobowidzu; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom I, lata osiemdziesi\u0105te dziewi\u0119tnastego wieku) notuje w Dalwinie 104 ewangelik\u00f3w i 77 katolik\u00f3w. Liczby te pochodz\u0105 z has\u0142a opisuj\u0105cego wie\u015b w \u00f3wczesnym powiecie starogardzkim, do kt\u00f3rego Dalwin nale\u017ca\u0142 przed utworzeniem powiatu tczewskiego. Wie\u015b mia\u0142a wtedy wraz z folwarkiem Lichtenstein 2385 morg\u00f3w, jedena\u015bcie dom\u00f3w mieszkalnych, szko\u0142\u0119 i ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, a nale\u017ca\u0142a do parafii katolickiej w Mi\u0142ob\u0105dzu.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku obj\u0105\u0142 Dalwin jako obw\u00f3d dworski w powiecie tczewskim: 189 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 125 ewangelik\u00f3w i 64 katolik\u00f3w; parafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142 Sobowidz, katolick\u0105 \u2014 Mi\u0142ob\u0105dz. Ewangelicy stanowili tu zatem wyra\u017an\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107.\n\nW 1891 i 1903 roku Dalwin z Lichtensteinem (oko\u0142o 590 hektar\u00f3w) nale\u017ca\u0142 do Richarda du Bois, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 tu wysy\u0142k\u0119 mleka do Gda\u0144ska i wydobycie torfu. Mi\u0119dzy 1903 a 1909 rokiem maj\u0105tek kupi\u0142a Kr\u00f3lewska Komisja Kolonizacyjna, a w 1909 i 1912 roku by\u0142 on \u201ew trakcie podzia\u0142u\u201d; w 1909 roku liczy\u0142 609,17 hektara, a administratorem by\u0142 Dyck. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w Prus Zachodnich z 1912 roku maj\u0105tek Dalwin nale\u017ca\u0142 do Kr\u00f3lewskiej Komisji Osadniczej w Poznaniu (K\u00f6nigliche Ansiedlungskommission), a zarz\u0105dza\u0142 nim von Procik; maj\u0105tek przypisano do parafii ewangelickiej w Sobowidzu, po niemiecku Sobbowitz.\n\nPierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 we wsi 388 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 248 os\u00f3b wyznania ewangelickiego i 140 rzymskokatolickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 158 os\u00f3b, a niemieck\u0105 230. W 1928 roku ksi\u0119ga adresowa nie zna w Dalwinie \u017cadnego wi\u0119kszego maj\u0105tku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Nazwisko starosty skarszewskiego z 1590 roku S\u0142ownik oddaje w postaci \u201eSarzy\u0144ski\u201d, a katalog ko\u015bcio\u0142\u00f3w do odzyskania z 1596 roku \u2014 \u201eBa\u017cy\u0144ski\u201d. Dat\u0119 budowy dzisiejszego ko\u015bcio\u0142a S\u0142ownik podaje jako rok 1829, rejestr zabytk\u00f3w \u2014 1819.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Turze (Gro\u00df Turse) i podaje tu 309 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 27; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat tczewski, s. 55, poz. 4; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o \u201eDalwin\u201d (oprac. ks. J. Fankidejski); \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu (wizytacja Sebastiana Liwierzkiego z 1583 roku, s. 63, i dekrety powizytacyjne, s. 118; wizytacja trzech dekanat\u00f3w z 1584 roku, s. 233; \u201eCathalogus ecclesiarum recuperatarum in archidiaconatu Pomeraniae anno 1596 mense Iulio et Augusto\u201d; wizytacja biskupa Miko\u0142aja Albrechta Gniewosza z 1649 roku, s. 402); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Dirschau, pozycja 37; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 310; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 54, nr 42\u201343; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Tczew; ewidencja zabytk\u00f3w gminy Tczew; Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Tczew (zmiana, 2010\u20132019), rozdz. 6.3.1, s. 149; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 202, pozycja 51; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 68; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 16\u201317; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1145; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Tczew \u2014 Dalwin [kopia archiwalna 2002-02-13]","url":"https://web.archive.org/web/20020213142205/http://www.gmina-tczew.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 27","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 202, pozycja 51","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 16\u201317","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 26\u201327","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1145","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0354","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.11303,"lng":18.64144,"name_de":"Dalwin","name_pl":"Dalwin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz komunalny w Damnicy \u2014 do 1945 roku Hebrondamnitz \u2014 le\u017cy na naturalnym wzniesieniu w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy drodze powiatowej w kierunku Zag\u00f3rzycy, niedaleko wiaduktu kolejowego; jego granice wyznacza okr\u0105\u017caj\u0105ca go dr\u00f3\u017cka. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego stwierdza wprost, \u017ce dawny cmentarz parafialny wsi jest tu wci\u0105\u017c u\u017cytkowany jako komunalny. Rozr\u00f3\u017cnia na nim dwa uk\u0142ady przestrzenne, dziewi\u0119tnasto- i dwudziestowieczny, a na ka\u017cdym z nich liczne pomniki nagrobne. Zachowa\u0142y si\u0119 stare krzy\u017ce \u017celiwne \u2014 na tyle cenne i w tak dobrym stanie, \u017ce monografia uznaje ten cmentarz za zas\u0142uguj\u0105cy na szczeg\u00f3ln\u0105 ochron\u0119.\n\nWykaz zabytk\u00f3w gminy Damnica okre\u015bla go jako cmentarz z pierwszej po\u0142owy XIX wieku i podaje, \u017ce w 2018 roku zosta\u0142 wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego; w samym rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 30 czerwca 2026 roku) cmentarza w Damnicy jednak nie ma \u2014 tego wpisu nie uda\u0142o si\u0119 odnale\u017a\u0107. Portal cmentarzy powiatu s\u0142upskiego datuje cz\u0119\u015b\u0107 grzebaln\u0105 og\u00f3lnie na XIX wiek, jej powierzchni\u0119 okre\u015bla na oko\u0142o 2900 metr\u00f3w kwadratowych i odnotowuje wej\u015bcia w naro\u017cnikach p\u00f3\u0142nocno-wschodnim i po\u0142udniowo-wschodnim oraz kwater\u0119 dzieci\u0119c\u0105 w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-zachodniej. Najstarszym zachowanym elementem jest \u017celiwna tablica inskrypcyjna upami\u0119tniaj\u0105ca Heinricha B\u00f6hnke, zmar\u0142ego 18 marca 1888 roku; przetrwa\u0142y tu mi\u0119dzy innymi 42 krzy\u017ce \u017celiwne i 23 granitowe podstawy po takich krzy\u017cach.\n\nWie\u015b i maj\u0105tek (Dorf und Rittergut) le\u017ca\u0142y w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej (K\u00f6slin), w prowincji Pomorze. Nazwa Hebron-Damnitz upami\u0119tnia szkocki r\u00f3d Hepburn\u00f3w: po straceniu kr\u00f3lowej Marii Stuart jeden z jej stronnik\u00f3w uszed\u0142 na Pomorze, a jego potomek obj\u0105\u0142 tutejszy maj\u0105tek w czasie wojny trzydziestoletniej i zmar\u0142 na d\u017cum\u0119. Klasyfikacja \u0142anowa z 1717 roku wymienia jako w\u0142a\u015bciciela Alexandra Ernsta von Hebron; od tego rodu wie\u015b nazwano najpierw Hepburn-Damnitz, a potem Hebrondamnitz. W 1835 roku maj\u0105tek kupi\u0142 za dwana\u015bcie tysi\u0119cy talar\u00f3w podpu\u0142kownik Heinrich Karl Philip von Damnitz, po nim nale\u017ca\u0142 on do Richarda von Blanckensee i do rodziny von Gamp.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej mierze ewangelicka \u2014 lutera\u0144ska, Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej; w 1925 roku katolicyzm deklarowa\u0142o tu czterna\u015bcie os\u00f3b. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej (Kirchspiel) Dammen \u2014 dzisiejsze Damno \u2014 a przez ni\u0105 do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto (Kirchenkreis Stolp-Altstadt); nieliczni katolicy podlegali parafii w S\u0142upsku. Spis z 1895 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 135 ewangelik\u00f3w, a w obwodzie dworskim 273 ewangelik\u00f3w, 7 katolik\u00f3w i 2 innych chrze\u015bcijan. Na prze\u0142omie 1906 i 1907 roku na po\u0142udniowo-zachodnim skraju parku dworskiego wzniesiono neogotyck\u0105 kaplic\u0119 ewangelick\u0105, obs\u0142ugiwan\u0105 z Damna; dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 717 mieszka\u0144c\u00f3w i 181 gospodarstw domowych. 8 marca 1945 roku wie\u015b zosta\u0142a zaj\u0119ta przez Armi\u0119 Czerwon\u0105, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich notuje pod has\u0142em Damnica dwie r\u00f3\u017cne wsie powiatu s\u0142upskiego: Damnic\u0119 niemieck\u0105, czyli Hebron-Damnitz, z 352 mieszka\u0144cami, oraz Damnic\u0119 kaszubsk\u0105, po niemiecku Rathsdamnitz \u2014 wie\u015b ko\u015bcieln\u0105 z 624 mieszka\u0144cami. Ta druga to dzisiejsza D\u0119bnica Kaszubska, odr\u0119bna miejscowo\u015b\u0107 z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105; podawanych przy niej danych nie nale\u017cy odnosi\u0107 do Damnicy.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Damnica, po niemiecku Damnitz (Hebron-Damnitz), siedziba \u00f3wczesnego landrata powiatu s\u0142upskiego, mia\u0142a nauczyciela (Schulmeister) i nale\u017ca\u0142a do parafii w Damnie (Dammen) w synodzie s\u0142upskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 958; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 563\u2013567; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 27; \u201eDamnica \u2014 Hebrondamnitz\u201d, cmentarze.slupsk.pl; wykaz zabytk\u00f3w gminy Damnica; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 10/2023.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Damnica \u2013 Hebrondamnitz \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/damnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 958","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0513","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.498837,"lng":17.26677,"name_de":"Hebron-Damnitz (dawniej Damnitz)","name_pl":"Damnica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Najs\u0142abiej rozpoznane z miejsc poch\u00f3wku w Damnicy \u2014 do 1945 roku Hebrondamnitz \u2014 le\u017cy po lewej stronie drogi wyjazdowej ze wsi w kierunku Zag\u00f3rzycy, za wiaduktem. Portal cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, kt\u00f3ry jako jedyny je wylicza, prowadzi je pod nazw\u0105 cmentarza numer 1 i wskazuje punkt o wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych 54.498052 i 17.267943. Daty za\u0142o\u017cenia ani powierzchni nie ustalono. Granice terenu s\u0105 nieczytelne, uk\u0142ad grob\u00f3w si\u0119 nie zachowa\u0142, a na miejscu nie ma dzi\u015b \u017cadnych \u015blad\u00f3w \u015bwiadcz\u0105cych o jego dawnym przeznaczeniu.\n\nRozpoznanie jest zatem niepewne. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego z 2013 roku wymienia w Damnicy dwa cmentarze \u2014 parafialny, do dzi\u015b u\u017cytkowany jako komunalny, oraz rodowy w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku przy starym m\u0142ynie \u2014 i tego trzeciego miejsca nie zna. \ud83d\udfe1\n\nMieszka\u0144cy Damnicy byli w przewa\u017caj\u0105cej mierze ewangelikami; w 1925 roku katolicyzm deklarowa\u0142o tu czterna\u015bcie os\u00f3b. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Damnie (Dammen), a przez ni\u0105 do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto. Spis z 1895 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 135 ewangelik\u00f3w, a w obwodzie dworskim 273 ewangelik\u00f3w, 7 katolik\u00f3w i 2 innych chrze\u015bcijan. Na prze\u0142omie 1906 i 1907 roku na po\u0142udniowo-zachodnim skraju parku dworskiego wzniesiono neogotyck\u0105 kaplic\u0119 ewangelick\u0105, obs\u0142ugiwan\u0105 z Damna; dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 717 mieszka\u0144c\u00f3w. 8 marca 1945 roku zosta\u0142a zaj\u0119ta przez Armi\u0119 Czerwon\u0105, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, kt\u00f3rego pierwsze tomy powstawa\u0142y w latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku, notuje pod has\u0142em Damnica dwie r\u00f3\u017cne wsie powiatu s\u0142upskiego: Damnic\u0119 niemieck\u0105, czyli Hebron-Damnitz, z 352 mieszka\u0144cami, oraz Damnic\u0119 kaszubsk\u0105, po niemiecku Rathsdamnitz \u2014 wie\u015b ko\u015bcieln\u0105 z 624 mieszka\u0144cami. Ta druga to dzisiejsza D\u0119bnica Kaszubska, odr\u0119bna miejscowo\u015b\u0107 z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105; podawanych przy niej danych nie nale\u017cy odnosi\u0107 do Damnicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom I, has\u0142o \u201eDamnica\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 563\u2013567; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 27; \u201eDamnica \u2014 Hebrondamnitz\u201d, cmentarze.slupsk.pl; wykaz zabytk\u00f3w gminy Damnica; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Damnica \u2013 Hebrondamnitz \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/damnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eDamnica\u201d","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1007","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.498052,"lng":17.267943,"name_de":"Hebrondamnitz","name_pl":"Damnica \u2014 cmentarz ewangelicki (przy drodze do Zag\u00f3rzycy)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki na zachodnim skraju Damnicy \u2014 do 1945 roku Hebrondamnitz \u2014 le\u017cy po prawej stronie drogi wyjazdowej w kierunku Zag\u00f3rzycy, przed wiaduktem, na naturalnym wzniesieniu. Za\u0142o\u017cono go w XIX wieku; wykaz zabytk\u00f3w gminy Damnica datuje go na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 tego stulecia. Zajmuje oko\u0142o 2900 metr\u00f3w kwadratowych, a granice zabytkowego terenu wyznacza okr\u0105\u017caj\u0105ca go dr\u00f3\u017cka. Dawny cmentarz parafialny s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako komunalny.\n\nW 1784 roku Damnica liczy\u0142a 24 dymy i mia\u0142a nauczyciela; mieszka\u0142 tu landrat. Nazwa Hebron-Damnitz upami\u0119tnia\u0142a r\u00f3d von Hebron (Hepburn), przyby\u0142y na Pomorze z Wielkiej Brytanii na pocz\u0105tku XVII wieku, i odr\u00f3\u017cnia\u0142a wie\u015b od miejskiej D\u0119bnicy (Raths-Damnitz). Klasyfikacja \u0142anowa z 1717 roku wymienia jako w\u0142a\u015bciciela Alexandra Ernsta von Hebron. W 1835 roku maj\u0105tek kupi\u0142 za dwana\u015bcie tysi\u0119cy talar\u00f3w podpu\u0142kownik Heinrich Karl Philip von Damnitz; jako ostatnich w\u0142a\u015bcicieli ksi\u0119gi adresowe maj\u0105tk\u00f3w wymieniaj\u0105 w 1884 roku Richarda von Blankensee, a od 1910 roku rodzin\u0119 von Gamp. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Damnie (Dammen).\n\nZa\u0142o\u017cenie biegnie po linii wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d i tak te\u017c grzebano zmar\u0142ych. Wej\u015bcia znajdowa\u0142y si\u0119 w naro\u017cnikach p\u00f3\u0142nocno-wschodnim i po\u0142udniowo-wschodnim, a w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-zachodniej urz\u0105dzono kwater\u0119 dzieci\u0119c\u0105. Najstarszym zachowanym elementem jest \u017celiwna tablica inskrypcyjna upami\u0119tniaj\u0105ca Heinricha B\u00f6hnkego, zmar\u0142ego 18 marca 1888 roku.\n\nDo dzi\u015b przetrwa\u0142y 42 \u017celiwne krzy\u017ce i 23 granitowe podstawy po takich krzy\u017cach, 2 krzy\u017ce drewniane i 2 wykonane z metalowych rur, 5 krzy\u017cy kamiennych, 2 nagrobki z betonowym krzy\u017cem i 2 nagrobki kamienne, granitowy obelisk, 5 \u017celiwnych tablic inskrypcyjnych, 3 \u017celiwne a\u017curowe ogrodzenia grob\u00f3w, 12 granitowych i betonowych obrys\u00f3w mogi\u0142 oraz 13 obrys\u00f3w w kszta\u0142cie trumny, 4 nagrobki w kszta\u0142cie pnia drzewa bez tablic, a tak\u017ce 42 fragmenty nagrobk\u00f3w. Wykaz gminny zwraca uwag\u0119 na bogactwo form \u017celiwnych krzy\u017cy, na kwatery rodzinne z dekoracjami, ogrodzeniami i tablicami oraz na krzy\u017ce drewniane i stele; du\u017c\u0105 liczb\u0119 zachowanych dziewi\u0119tnastowiecznych nagrobk\u00f3w uznaje za rzadko\u015b\u0107. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego rozr\u00f3\u017cnia tu dwa uk\u0142ady przestrzenne, dziewi\u0119tnasto- i dwudziestowieczny, a stan zachowania krzy\u017cy i pomnik\u00f3w uznaje za pow\u00f3d do obj\u0119cia cmentarza szczeg\u00f3ln\u0105 ochron\u0105.\n\nW 1925 roku katolicyzm deklarowa\u0142o w Damnicy czterna\u015bcie os\u00f3b, a wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Damnie (Dammen). W okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto le\u017ca\u0142a parafia w Damnie. Spis z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 135 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w obwodzie dworskim 273 ewangelik\u00f3w, 7 katolik\u00f3w i 2 innych chrze\u015bcijan. W latach 1906 i 1907 w parku dworskim wzniesiono neogotyck\u0105 kaplic\u0119, obs\u0142ugiwan\u0105 z Damna; dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1703 z 30 grudnia 1999 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 prywatn\u0105 przy parafii w Dammen, 5 kilometr\u00f3w od Dammen, a dla ca\u0142ej parafii podaje 4674 dusze. Pastorem by\u0142 Magnus Erdmann. 17 maja 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 717 mieszka\u0144c\u00f3w. Gospodarstw domowych by\u0142o wtedy 181. 8 marca 1945 roku zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nW kaplicy dworskiej od 1 kwietnia 1943 roku odprawia\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa pastor Annemarie Winter. W marcu 1945 roku pozosta\u0142a z wiernymi po wkroczeniu wojsk sowieckich; wkr\u00f3tce potem zosta\u0142a aresztowana i zes\u0142ana na Syberi\u0119, gdzie zmar\u0142a. Wed\u0142ug Jana Wilda kaplic\u0119 w Damnicy katolicy przej\u0119li i po\u015bwi\u0119cili 12 listopada 1945 roku jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 4 (257)/2024, s. 12\u201313).\n\nW marcu i kwietniu 1896 roku Damnic\u0119 odwiedzi\u0142 Franz Tetzner, kt\u00f3ry w\u0119drowa\u0142 po pomorskich Kaszubach w celach etnograficznych i j\u0119zykowych. Szuka\u0142 tu mi\u0119dzy innymi dawnych stroj\u00f3w i nie znalaz\u0142 \u017cadnego; wsz\u0119dzie, gdzie pyta\u0142, odpowiadano mu tak samo: \u201epodarte i wyrzucone\u201d. W relacji Tetznera to, co zosta\u0142o, wykupi\u0142 przed laty pan von Zitzewitz; by\u0142o tego bardzo niewiele.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich notuje pod has\u0142em Damnica dwie r\u00f3\u017cne wsie powiatu s\u0142upskiego. W ha\u015ble tym figuruj\u0105 Damnica niemiecka, czyli Hebron-Damnitz, z 352 mieszka\u0144cami, oraz Damnica kaszubska, po niemiecku Rathsdamnitz \u2014 wie\u015b ko\u015bcielna z 624 mieszka\u0144cami. Ta druga to dzisiejsza D\u0119bnica Kaszubska, odr\u0119bna miejscowo\u015b\u0107 z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce kilka miesi\u0119cy po 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119li Polacy; straty to 31 poleg\u0142ych, 19 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 75 zaginionych, a p\u00f3\u017aniej odnaleziono 340 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 174 w NRD. Uczyli Paul Grasse (1920\u20131931), Hubert Schardin, Willy Sch\u00fclke, Henny Specht i M. Tinschert. Pomnik nagrobny barona von Gampa d\u0142uta Fritza Klimscha wywieziono do S\u0142upska.\n\nW 2004 roku Roman de Malachinski opisa\u0142 star\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza jako mieszan\u0105 \u2014 z niemieckimi grobami sprzed 1945 roku i polskimi z lat p\u00f3\u017aniejszych \u2014 i w wi\u0119kszo\u015bci zaniedban\u0105: wiele krzy\u017cy, ogrodze\u0144 i nagrobk\u00f3w by\u0142o przechylonych, przewr\u00f3conych lub rozbitych, a drewniane krzy\u017ce zbutwia\u0142y. Z czytelnych nagrobk\u00f3w spisa\u0142 77 os\u00f3b, zmar\u0142ych w latach 1887\u20131977. Zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na krzy\u017ce i ogrodzenia odlane w S\u0142upsku, z trudnymi ju\u017c do odczytania gotyckimi napisami, i wymieni\u0142 ich wykonawc\u00f3w: zak\u0142ady Alberta Wilkego, Adolfa Peglowa, Siegfrieda Hirschberga i Wilhelma Pahla.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wykaz gminny podaje wpis cmentarza w 2018 roku do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, a w rejestrze w stanie na 30 czerwca 2026 roku cmentarza nie ma. Ludwig Wilhelm Br\u00fcggemann pisze o rodzie von Hebron, czyli Hepburn\u00f3w, kt\u00f3ry na pocz\u0105tku XVII wieku przyby\u0142 na Pomorze Tylne z Wielkiej Brytanii, a Karl-Heinz Pagel \u2014 o szkockim szlachcicu Hepburnie, stronniku Marii Stuart, kt\u00f3ry po jej straceniu w 1587 roku uszed\u0142 do Stargardu, i o jego synu, cesarskim pu\u0142kowniku, kt\u00f3ry w czasie wojny trzydziestoletniej naby\u0142 maj\u0105tek w Damnicy i zmar\u0142 tu na d\u017cum\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 4 (257)/2024, s. 12\u201313; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom I, has\u0142o \u201eDamnica\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, gmina wiejska poz. 47 i obw\u00f3d dworski poz. 218; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 563\u2013567; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 27; \u201eDamnica \u2014 Hebrondamnitz\u201d, cmentarze.slupsk.pl; wykaz zabytk\u00f3w gminy Damnica; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 958\u2013959; R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 170.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Damnica \u2013 Hebrondamnitz \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/damnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eDamnica\u201d","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2023","url":""},{"typ":"monografia powiatowa","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Hebrondamnitz, s. 565","url":""},{"typ":"relacja etnograficzna","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 958\u2013959","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004); egzemplarz od Stolper Heimatkreise e.V. (R. Steingr\u00e4ber, 28.10.2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 170","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 4 (257)/2024, s. 12\u201313","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1008","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.498837,"lng":17.26677,"name_de":"Hebrondamnitz","name_pl":"Damnica \u2014 cmentarz ewangelicki (zachodni skraj, 42 krzy\u017ce)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz parafialny w Damnicy (po niemiecku Hebrondamnitz) jest dzi\u015b w\u0142\u0105czony w obr\u0119b cmentarza komunalnego; zachowa\u0142y si\u0119 na nim kaplica i tablica poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Rozr\u00f3\u017cni\u0107 mo\u017cna dwa uk\u0142ady przestrzenne, dziewi\u0119tnasto- i dwudziestowieczny, a na ka\u017cdym z nich liczne pomniki nagrobne. Przetrwa\u0142y te\u017c stare krzy\u017ce \u017celiwne \u2014 na tyle liczne i w tak dobrym stanie, \u017ce opracowanie powiatowe uznaje ten cmentarz za zas\u0142uguj\u0105cy na szczeg\u00f3ln\u0105 ochron\u0119.\n\nDrugi cmentarz, rodziny von Damnitz, le\u017cy niedaleko starego m\u0142yna i jest zaniedbany. Zosta\u0142y z niego fragmenty kamiennych i ceglanych element\u00f3w oraz \u2014 najlepiej zachowane \u2014 ceglane s\u0142upki bramy g\u0142\u00f3wnej, a obok nich pozosta\u0142o\u015bci g\u0142\u00f3wnego grobowca. Sta\u0142a na nim rze\u017aba berli\u0144skiego artysty Fritza Klimscha (w monografii b\u0142\u0119dnie \u201eKlimacha\u201d), przedstawiaj\u0105ca kl\u0119cz\u0105cego m\u0119\u017cczyzn\u0119 naturalnej wielko\u015bci na wysokim cokole z wapienia muszlowego. Pagel opisuje j\u0105 jako pomnik na grobie barona von Gamp \u2014 w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku od oko\u0142o 1910 roku \u2014 i przytacza s\u0142owa s\u0142upskiego artysty Hansa Hardowa z 1921 roku o \u017ca\u0142obie po Niemczech, kt\u00f3re za\u0142ama\u0142y si\u0119 w 1918 roku. Datowanie to wyklucza wi\u0105zanie pomnika z Heinrichem Karolem Philipem von Damnitz, nabywc\u0105 maj\u0105tku z 1835 roku, jak czyni monografia cmentarna. Rze\u017ab\u0119 przewieziono do S\u0142upska, poddano konserwacji i ustawiono na Skwerze Pierwszych S\u0142upszczan.\n\nDamnica nie mia\u0142a samodzielnego ko\u015bcio\u0142a parafialnego. Ewangelicy modlili si\u0119 w neogotyckiej kaplicy dworskiej, wzniesionej w parku w latach 1906\u20131907 i podleg\u0142ej parafii w Damnie (Dammen) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Od 1 kwietnia 1943 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142a tu pastor Annemarie Winter \u2014 pierwsza duchowna w regionie. W marcu 1945 roku pozosta\u0142a z wiernymi po wkroczeniu wojsk sowieckich; wkr\u00f3tce potem aresztowano j\u0105 i zes\u0142ano na Syberi\u0119, gdzie zmar\u0142a.\n\nW marcu i kwietniu 1896 roku Damnic\u0119 odwiedzi\u0142 Franz Tetzner, kt\u00f3ry w\u0119drowa\u0142 po pomorskich Kaszubach w celach etnograficznych i j\u0119zykowych. Szuka\u0142 tu mi\u0119dzy innymi dawnych stroj\u00f3w \u2014 i nie znalaz\u0142 \u017cadnego. Wsz\u0119dzie, gdzie pyta\u0142, odpowiadano mu tak samo: \u201epodarte i wyrzucone\u201d. Co jeszcze zosta\u0142o, wykupi\u0142 przed laty pan von Zitzewitz, a i tego by\u0142o ju\u017c bardzo niewiele.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje dla Damnicy niemieckiej 352 mieszka\u0144c\u00f3w. Wymieniona obok niej Damnica kaszubska, czyli Rathsdamnitz \u2014 wie\u015b ko\u015bcielna z 624 mieszka\u0144cami \u2014 to dzisiejsza D\u0119bnica Kaszubska, odr\u0119bna miejscowo\u015b\u0107 z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105, kt\u00f3r\u0105 wykaz duchownych pomorskich prowadzi pod has\u0142em \u201eRaths-Damnitz\u201d.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Damnica, po niemiecku Damnitz (Hebron-Damnitz), siedziba \u00f3wczesnego landrata powiatu s\u0142upskiego, mia\u0142a nauczyciela (Schulmeister) i nale\u017ca\u0142a do parafii w Damnie (Dammen) w synodzie s\u0142upskim.\n\nW 2004 roku Roman de Malachinski opisa\u0142 star\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza jako mieszan\u0105 \u2014 z niemieckimi grobami sprzed 1945 roku i polskimi z lat p\u00f3\u017aniejszych \u2014 i w wi\u0119kszo\u015bci zaniedban\u0105: wiele krzy\u017cy, ogrodze\u0144 i nagrobk\u00f3w by\u0142o przechylonych, przewr\u00f3conych lub rozbitych, a drewniane krzy\u017ce zbutwia\u0142y. Z czytelnych nagrobk\u00f3w spisa\u0142 77 os\u00f3b, zmar\u0142ych w latach 1887\u20131977. Zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na krzy\u017ce i ogrodzenia odlane w S\u0142upsku, z trudnymi ju\u017c do odczytania gotyckimi napisami, i wymieni\u0142 ich wykonawc\u00f3w: zak\u0142ady Alberta Wilkego, Adolfa Peglowa, Siegfrieda Hirschberga i Wilhelma Pahla.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 958; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Hebrondamnitz; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 4/2024; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 27; R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004); kopia z 2005 roku w Internet Archive (stolp.de); trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich.*","built_year":1906,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Damnica \u2013 Hebrondamnitz, cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/damnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Damnica \u2013 Hebrondamnitz \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/damnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Hebrondamnitz, s. 565","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 958","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0217","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.498994,"lng":17.266516,"name_de":"Hebrondamnitz","name_pl":"Damnica \u2014 cmentarz parafialny (Hebrondamnitz, ob. komunalny)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz rodowy w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku w Damnicy \u2014 do 1945 roku Hebron-Damnitz \u2014 za\u0142o\u017cono nieopodal starego m\u0142yna, oko\u0142o stu metr\u00f3w od drogi z Damnicy do Damna, w naturalnej kotlinie; zajmuje oko\u0142o 1500 metr\u00f3w kwadratowych. Dzi\u015b jest zaniedbany i niemal nieczytelny: na ca\u0142ym terenie wida\u0107 fragmenty kamiennych i ceglanych element\u00f3w, a najlepiej zachowa\u0142y si\u0119 ceglane s\u0142upki bramy g\u0142\u00f3wnej. Przetrwa\u0142a te\u017c \u017celiwna tablica z imionami pi\u0119ciorga zmar\u0142ych z rodziny von Damnitz. Po zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 8 marca 1945 roku i wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej cmentarz uleg\u0142 dewastacji.\n\nNazwa Hebron-Damnitz upami\u0119tnia\u0142a r\u00f3d von Hebron (Hepburn), przyby\u0142y na Pomorze z Wielkiej Brytanii na pocz\u0105tku XVII wieku, i odr\u00f3\u017cnia\u0142a wie\u015b od miejskiej D\u0119bnicy (Raths-Damnitz). W 1784 roku Damnica liczy\u0142a 24 dymy i mia\u0142a nauczyciela; mieszka\u0142 tu landrat. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Damnie (Dammen).\n\nWie\u015b i maj\u0105tek le\u017ca\u0142y w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej. Heinrich Karl Philip von Damnitz kupi\u0142 maj\u0105tek w 1835 roku; p\u00f3\u017aniej nale\u017ca\u0142 on do Richarda von Blanckensee i do rodziny von Gamp. W 1879 roku maj\u0105tek Hebron-Damnitz, licz\u0105cy 1545 hektar\u00f3w, z m\u0142ynem wodnym i tartakiem, nale\u017ca\u0142 do von Blankensee. Po jego \u015bmierci maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 w 1892 roku do spadkobierc\u00f3w, a w 1905 roku by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 Karla Gampa, p\u00f3\u017aniejszego barona von Gamp-Massaunen, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 go przez administratora Maxa Jacobiego. W 1928 roku 1422 hektary Hebron-Damnitz by\u0142y fideikomisem w r\u0119kach wdowy, Klary baronowej von Gamp-Massaunen.\n\nSpis z 1895 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 135 ewangelik\u00f3w, a w obwodzie dworskim 273 ewangelik\u00f3w, 7 katolik\u00f3w i 2 innych chrze\u015bcijan. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Damnie, w superintendenturze S\u0142upsk-Stare Miasto, nieliczni katolicy \u2014 do parafii w S\u0142upsku. W latach 1906\u20131907 przy po\u0142udniowo-zachodnim skraju parku dworskiego wzniesiono kaplic\u0119 ewangelick\u0105, obs\u0142ugiwan\u0105 z Damna. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 prywatn\u0105 przy parafii w Dammen, 5 kilometr\u00f3w od Dammen, a dla ca\u0142ej parafii podaje 4674 dusze. Pastorem by\u0142 Magnus Erdmann. S\u0142ownik geograficzny podaje 352 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 717 os\u00f3b.\n\nMonografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego nazywa to miejsce cmentarzem rodu von Damnitz i wskazuje tu grobowiec Heinricha Karla Philipa von Damnitz, w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku. Portal cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wymienia ponadto poch\u00f3wki barona Karla von Gamp, zmar\u0142ego w 1918 roku, i Klary von Gamp, zmar\u0142ej w 1938 \u2014 i wed\u0142ug niego to oni spocz\u0119li w g\u0142\u00f3wnym grobowcu, na wprost bramy. Grobowiec zniszczono, a stoj\u0105c\u0105 na nim rze\u017ab\u0119 berli\u0144skiego artysty Fritza Klimscha \u2014 przedstawiaj\u0105c\u0105 kl\u0119cz\u0105cego m\u0119\u017cczyzn\u0119 \u2014 przewieziono do S\u0142upska, poddano konserwacji i ustawiono na Skwerze Pierwszych S\u0142upszczan. Monografia powiatu Pagela okre\u015bla rze\u017ab\u0119 jako pomnik na grobie barona von Gamp, a s\u0142upski artysta Hans Hardow opisa\u0142 j\u0105 w 1921 roku jako posta\u0107 pogr\u0105\u017con\u0105 w b\u00f3lu po kl\u0119sce; wed\u0142ug Pagela przypomina ona o Niemczech, kt\u00f3re za\u0142ama\u0142y si\u0119 w 1918 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wi\u0105\u017ce grobowiec z Heinrichem Karlem Philipem von Damnitz, kt\u00f3ry naby\u0142 maj\u0105tek w 1835 roku, a portal cmentarzy powiatu s\u0142upskiego i monografia Pagela \u2014 z baronem von Gamp. W gminnej ewidencji i na portalu cmentarzy powiatu s\u0142upskiego Damnica ma trzy cmentarze, w monografii z 2013 roku \u2014 dwa, parafialny i rodowy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 27; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 563\u2013566; \u201eDamnica \u2014 Hebrondamnitz\u201d, cmentarze.slupsk.pl; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 958\u2013959; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 182\u2013183; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 158\u2013159; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 170; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 184; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 168; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 329; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 170.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Damnica \u2013 Hebrondamnitz \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/damnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eDamnica\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Hebrondamnitz, s. 565","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 958\u2013959","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 182\u2013183","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 158\u2013159","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 170","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 184","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 168","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 329","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 170","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0514","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50414,"lng":17.28588,"name_de":"Gutsfriedhof Hebron-Damnitz","name_pl":"Damnica \u2014 cmentarz rodowy von Damnitz","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Damnie by\u0142y dwa cmentarze ewangelickie: przyko\u015bcielny na wzg\u00f3rzu w centrum wsi i parafialny na p\u00f3\u0142noc od niej. Ten drugi pe\u0142ni dzi\u015b funkcj\u0119 cmentarza komunalnego. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i notuje powi\u0119kszenie po 1945 roku. Cmentarz zajmuje znaczny obszar i cz\u0119\u015bciowo zachowa\u0142 dawny uk\u0142ad z podzia\u0142em na kwatery. W tym miejscu wsp\u00f3\u0142czesne zagospodarowanie s\u0105siaduje z pierwotnym starodrzewem.\n\nDamno, do 1945 roku Dammen, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Damnie, po niemiecku Dammen, nale\u017ca\u0142 do synodu s\u0142upskiego. W 1784 roku Damno liczy\u0142o 29 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian, a do d\u00f3br nale\u017ca\u0142a owczarnia Gloddow. Do ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Bobrowniki, Grapice, G\u0142uszyno, Damnica, Bi\u0119cino, \u015awiecichowo, Lipno, Drze\u017cewo i Wiatrowo.\n\nSpis duchownych Pomorza M\u00fcllera prowadzi list\u0119 tutejszych pastor\u00f3w od Micha\u0142a Zelacka, ordynowanego w 1563 roku przez Edelinga w Ko\u0142obrzegu i sprawuj\u0105cego urz\u0105d w 1612. Jeden z jego nast\u0119pc\u00f3w, Michael Birr, powo\u0142any w 1689 roku, urodzi\u0142 si\u0119 w Damnie w 1660 jako syn krawca, poddanego tutejszych d\u00f3br, a studiowa\u0142 dzi\u0119ki wsparciu miejscowych dziedzic\u00f3w. Michael Benjamin Rahtz, pastor od 1751 roku, zmar\u0142 9 maja 1796 jako senior synodu. Patronat nale\u017ca\u0142 do w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br Damno i \u0141ebie\u0144 (Labehn): M\u00fcller notuje, \u017ce w 1818 roku pastora powo\u0142ali tu wsp\u00f3lnie von Mitzlaff na Damnie i von K\u00f6steritz na \u0141ebieniu, a Karl-Heinz Pagel wymienia jako patron\u00f3w \u2014 z jednym g\u0142osem ka\u017cdy \u2014 w\u0142a\u015bcicieli Damna z rodu von Livonius, kt\u00f3ry mia\u0142 maj\u0105tek w XX wieku, i \u0141ebienia z rodu von Kleist. Wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 parafii w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto w Ko\u015bciele unii staropruskiej. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4674 dusze i kaplic\u0119 prywatn\u0105 w Hebron-Damnitz (Damnica), oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Magnus Erdmann. W 1940 roku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 4900 wiernych z czternastu wsi.\n\nW latach 1878\u20131879 wzniesiono obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, neogotycki, z czerwonej ceg\u0142y; s\u0105 w nim o\u0142tarz z 1708 roku, epitafium z 1705, szesnastowieczna chrzcielnica i kielich z 1622. Tetzner podaje, \u017ce trzeci ze starych dzwon\u00f3w nosi\u0142 napis \u201eint iar na der bort christi 1546\u201d.\n\nDo ko\u0144ca XVIII wieku g\u0142oszono w Damnie kazania po kaszubsku. Wobeser wylicza\u0142 t\u0119 wie\u015b oko\u0142o 1778 roku w\u015br\u00f3d parafii powiatu s\u0142upskiego, w kt\u00f3rych obok niemieckiego m\u00f3wiono \u201emow\u0105 b\u0119d\u0105c\u0105 z\u0142\u0105 polszczyzn\u0105\u201d, a Tetzner k\u0142adzie koniec tych kaza\u0144 oko\u0142o 1795 roku. Za czas\u00f3w Tetznera, u schy\u0142ku XIX wieku, pami\u0119\u0107 o Kaszubach w Damnie wygas\u0142a.\n\nS\u0142ownik geograficzny notuje 389 mieszka\u0144c\u00f3w, a spis z 2 grudnia 1895 roku ujmuje wie\u015b w dw\u00f3ch pozycjach.\n\nWie\u015b zaj\u0119to bez walki w nocy z 8 na 9 marca 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono z niej w 1946 roku. W Damnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Szymona i Judy Tadeusza.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 957; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 492\u2013493; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 28; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 957\u2013958; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 170.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Damnie \u2014 Gmina Damnica","url":"https://damnica.pl/atrakcje/623/strona/1/kosciol-w-damnie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Damno","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 957","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 957\u2013958","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 170","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 492","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0515","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.535455,"lng":17.321032,"name_de":"Dammen","name_pl":"Damno \u2014 cmentarz ewangelicki na p\u00f3\u0142noc od wsi, dzi\u015b komunalny","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Damnie, po niemiecku Dammen, dzia\u0142a\u0142y dwa cmentarze ewangelickie. Ten jest cmentarzem przyko\u015bcielnym: le\u017cy na wzg\u00f3rzu w centrum wsi, gdzie \u2014 wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 ju\u017c w XV wieku, i otacza go kamienny mur. Wzg\u00f3rze zajmuje dzi\u015b p\u00f3\u017aniejsza, dziewi\u0119tnastowieczna \u015bwi\u0105tynia. Drugi cmentarz, parafialny, za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od Damna; monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Po 1945 roku zosta\u0142 powi\u0119kszony, a do dzi\u015b zachowa\u0142 cz\u0119\u015bciowo pierwotny uk\u0142ad kwater i pierwotny starodrzew.\n\nSpis duchownych Pomorza M\u00fcllera otwiera list\u0119 tutejszych pastor\u00f3w Micha\u0142em Zelackiem, ordynowanym w 1563 roku i sprawuj\u0105cym urz\u0105d w 1612. Pagel pisze, \u017ce istnienie ko\u015bcio\u0142a w Damnie po\u015bwiadcza matryku\u0142a z 1590 roku, a stary ko\u015bci\u00f3\u0142 zast\u0105piono nowym w 1879 roku. Wobeser wylicza\u0142 Damno oko\u0142o 1778 roku w\u015br\u00f3d parafii powiatu s\u0142upskiego, gdzie obok niemieckich g\u0142oszono kazania \u201emow\u0105 b\u0119d\u0105c\u0105 z\u0142\u0105 polszczyzn\u0105\u201d. Tetzner, kt\u00f3ry nazywa j\u0105 kaszubsk\u0105, k\u0142adzie koniec tych kaza\u0144 w Damnie oko\u0142o 1795 roku. W 1784 roku Damno liczy\u0142o 29 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian, a do d\u00f3br nale\u017ca\u0142a owczarnia Gloddow. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli Damna i \u0141ebienia (Labehn); nale\u017ca\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi Bobrowniki, Grapice, G\u0142uszyno, Damnica, Bi\u0119cino, \u015awiecichowo, Lipno, Drze\u017cewo i Wiatrowo. W parafii Damno niekt\u00f3rzy mieszka\u0144cy m\u00f3wili wtedy po kaszubsku.\n\nDo dziewi\u0119tnastowiecznego ko\u015bcio\u0142a przesz\u0142y przedmioty starsze od niego \u2014 Tetzner odnotowa\u0142, \u017ce trzeci ze starych dzwon\u00f3w nosi\u0142 napis \u201eint iar na der bort christi 1546\u201d. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Damno w dw\u00f3ch pozycjach: gmina wiejska liczy\u0142a 152 ewangelik\u00f3w i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w, a obw\u00f3d dworski \u2014 299 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w, razem 451 ewangelik\u00f3w. Parafia liczy\u0142a w 1924 roku 4674 wiernych. T\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 podaje spis parafii pomorskich z 1932 roku, kt\u00f3ry wymienia te\u017c kaplic\u0119 prywatn\u0105 w Hebron-Damnitz (Damnica), oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Magnus Erdmann. W 1940 roku parafia obejmowa\u0142a czterna\u015bcie miejscowo\u015bci i 4900 cz\u0142onk\u00f3w. Parafia w Damnie nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto i opiekowa\u0142a si\u0119 tak\u017ce kaplic\u0105 w Damnicy.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li wprawdzie rzymscy katolicy, ale miejscowi ewangelicy przez kolejne lata wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowali \u015bwi\u0105tyni\u0119: w 1950 roku odby\u0142a si\u0119 pierwsza powojenna konfirmacja, w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1951 roku konfirmowano stu dwudziestu m\u0142odych, a w 1954 roku zb\u00f3r liczy\u0142 wed\u0142ug Jana Wilda tysi\u0105c sze\u015b\u0107set os\u00f3b. Plac\u00f3wka w Damnie zanik\u0142a do 1967 roku. Pagel odnotowuje, \u017ce w 1957 roku mia\u0142o jeszcze mieszka\u0107 w Damnie dziesi\u0119\u0107 rodzin niemieckich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Damnica \u2014 Hebrondamnitz \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 4/2024; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 492; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 28; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Dammen, s. 431; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 957\u2013958; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 170.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Damnica \u2013 Hebrondamnitz \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/damnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 4/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Damno","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 957\u2013958","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 170","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 492","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0516","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.529903,"lng":17.319273,"name_de":"Dammen","name_pl":"Damno \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Damnie stoi na wzg\u00f3rzu w \u015brodku wsi. Dzisiejsz\u0105 neogotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w 1879 roku na miejscu starszej, kt\u00f3rej istnienie po\u015bwiadcza matryku\u0142a z 1590 roku. Wyposa\u017cenie starego ko\u015bcio\u0142a przy rozbi\u00f3rce usuni\u0119to \u2014 inwentarz zabytk\u00f3w z 1894 roku zasta\u0142 je w \u0141ebieniu (Labehn), gdzie z pietyzmem przechowywa\u0142a je pani von Gutzmerow. By\u0142y w\u015br\u00f3d niego: barokowy o\u0142tarz z rze\u017abion\u0105 Ostatni\u0105 Wieczerz\u0105 w predelli, prosty kielich z sze\u015bciolistn\u0105 stop\u0105 z 1622 roku, mosi\u0119\u017cna misa chrzcielna norymberska ze Zwiastowaniem oraz dwa p\u00f3\u017anogotyckie skrzyniowe lichtarze o\u0142tarzowe, ka\u017cdy na dwana\u015bcie \u015bwiec. O\u0142tarz Pagel datuje na 1708 rok, B\u00f6ttger daty nie podaje. W rejestrze zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 figuruje pod numerem A-1692 (decyzja z 11 czerwca 1999 roku) jako parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Tadeusza Judy, datowany na 1879 rok. Wzg\u00f3rze ko\u015bcielne obwiedziono kamiennym murem \u2014 to dawny cmentarz przyko\u015bcielny; drugi, parafialny, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie XIX wieku na p\u00f3\u0142noc od wsi i powi\u0119kszony po 1945 roku, s\u0142u\u017cy do dzi\u015b.\n\nDamno, po niemiecku Dammen, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze \u2014 na ziemi od XVI wieku lutera\u0144skiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu ju\u017c w XV wieku, a po\u015bwiadczony jest w 1590 roku. Wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 du\u017cej parafii ewangelickiej w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej.\n\nDwa skrzyniowe lichtarze o\u0142tarzowe ze starego ko\u015bcio\u0142a wykonano oko\u0142o 1500 roku. W\u015br\u00f3d wyposa\u017cenia starego ko\u015bcio\u0142a w Damnie by\u0142a te\u017c tablica rodowa Ewalda von Puttkamera i Weroniki von Below, wykonana z blachy z nalutowanymi ozdobami, pochodz\u0105ca z oko\u0142o 1700 roku. Z trzech dzwon\u00f3w jeden by\u0142 nowy, drugi odlano w 1718 roku i ozdobiono napisem oraz girlandami kwiatowymi, a trzeci, \u015bredniowieczny, nosi\u0142 napis gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105.\n\nZnany jest d\u0142ugi szereg tutejszych duchownych. Pierwszy, Michael Zelack, ordynowany w 1563 roku, w 1590 roku by\u0142 wed\u0142ug matryku\u0142y ju\u017c 23 lata na urz\u0119dzie (uzupe\u0142nienie M\u00fcllera, s. 583) i pozostawa\u0142 tu jeszcze w 1612 roku; za jego urz\u0119dowania ksi\u0105\u017c\u0119cy wizytatorzy szczeci\u0144scy przeprowadzili generaln\u0105 wizytacj\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Johanna Bunkiusa powo\u0142a\u0142 w 1660 roku, gdy mia\u0142 21 lat, Peter von Weyher; po 29 latach Bunkius odszed\u0142 st\u0105d na urz\u0105d duchownego przy ko\u015bcio\u0142ach \u015bwi\u0119tej Anny i \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku. Po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 Michael Birr, zwany te\u017c Birrowius (uzupe\u0142nienie M\u00fcllera, s. 583), syn krawca, poddanego z d\u00f3br damne\u0144skich, urodzony tu w 1660 roku, kt\u00f3ry podj\u0105\u0142 studia dzi\u0119ki wsparciu dziedzic\u00f3w i wr\u00f3ci\u0142 do rodzinnej wsi jako jej pastor; wed\u0142ug tego samego uzupe\u0142nienia by\u0142 nim jeszcze w 1716 roku.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Damno, po niemiecku Dammen, mia\u0142o pastora i ko\u015bcielnego (K\u00fcster) oraz 29 ognisk (domostw); tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (macierzysty) nale\u017ca\u0142 do synodu s\u0142upskiego i pozostawa\u0142 pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br Damno i \u0141ebie\u0144 (Labehn), a przypisane do niego by\u0142y mi\u0119dzy innymi Bobrowniki (Bewersdorf), Losow, Wiszno (Vieschen), Damnica (Hebron-Damnitz), Lipno (Liepen), Drze\u017cewo (Dresow) i Wiatrow. Do d\u00f3br nale\u017ca\u0142a wtedy owczarnia Gloddow, a do parafii tak\u017ce Grapice, G\u0142uszyno, Bi\u0119cino i \u015awiecichowo. Wed\u0142ug Br\u00fcggemanna ma\u0142\u017conka zmar\u0142ego kapitana Ottona Bogus\u0142awa von Schwerina, Anna Sophia von Schwerin, sprzedaj\u0105c 5 pa\u017adziernika 1752 roku dobra Wiszno (Vieschen) Franzowi Christianowi von Schmudde, zastrzeg\u0142a sobie i swoim potomkom na wieczne czasy wisze\u0144sk\u0105 krypt\u0119 grobow\u0105 (Gew\u00f6lbe) w ko\u015bciele w Damnie.\n\nW tutejszym ko\u015bciele d\u0142ugo m\u00f3wiono po kaszubsku. W dawnej prepozyturze s\u0142upskiej parafia nale\u017ca\u0142a do tak zwanego okr\u0119gu wendyjskiego (*Circulus vandalicus*), w kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiernych m\u00f3wi\u0142a po kaszubsku. Duchowni g\u0142osili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabo\u017ce\u0144stwo zaraz po drugim, a do nauki u\u017cywano polskiej Biblii i polskich podr\u0119cznik\u00f3w, bo Kaszubi rozumieli polszczyzn\u0119. Nazwy okr\u0119g\u00f3w znikn\u0119\u0142y z urz\u0119dowego obiegu przy reformie synod\u00f3w w 1817 roku. W 1778 roku Damno wymieniano w\u015br\u00f3d parafii powiatu s\u0142upskiego, w kt\u00f3rych kazania g\u0142oszono w mowie b\u0119d\u0105cej \u201ez\u0142\u0105 polszczyzn\u0105\u201d; wie\u015b le\u017ca\u0142a wtedy na zachodnim skraju kaszubskiego obszaru j\u0119zykowego, obok Budowa, Dobieszewa, \u0141upawy, Wrze\u015bcia i Row\u00f3w. Raport pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczony przez superintendenta Walthera Bartholdy\u2019ego, podaje, \u017ce kazania co niedziel\u0119 po niemiecku i po kaszubsku odbywa\u0142y si\u0119 wtedy ju\u017c tylko w Cecenowie i w G\u0142\u00f3wczycach, a w Rowach, Gardnie, Smo\u0142dzinie i Stowi\u0119cinie \u017cy\u0142o jeszcze po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych wy\u0142\u0105cznie po kaszubsku. Czterdzie\u015bci, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej duchownych znaj\u0105cych polski wymagano jeszcze we Wrze\u015bciu, Damnie, Sk\u00f3rowie, \u0141upawie, Mikorowie, No\u017cynie, Dobieszewie i Budowie.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Damnie, po niemiecku Dammen, pastorami byli tak\u017ce: Michael Vizichius (po\u015bwiadczony w 1636 roku), Immanuel Gr\u00fcnenberg (1725\u20131750, koniec urz\u0119dowania M\u00fcller opatruje znakiem zapytania), Michael Benjamin Rahtz (1751\u20131796, zmar\u0142y jako senior synodu), Georg Bogislav Gottel (1797\u20131817), Joachim Christoph Schumann (1818\u20131850), Karl Friedrich Jonathan Horn (1851\u20131892), Wilhelm Max Carol Hildebrandt (1893\u20131904) i Wilhelm Karl Richard Schultz (od 1905 roku). W 1818 roku pastora Joachima Christopha Schumanna powo\u0142ali do Damna patroni \u2014 von Mitzlaff, dziedzic Damna, i von K\u00f6steritz, dziedzic \u0141ebienia (Labehn).\n\nPrasa dopowiada losy dw\u00f3ch ostatnich pastor\u00f3w z tego spisu. Pastor Hildebrandt z Damna zmar\u0142 9 pa\u017adziernika 1904 roku; w listopadzie berli\u0144ska \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d og\u0142osi\u0142a, \u017ce probostwo pod patronatem prywatnym, daj\u0105ce 3000 marek, zwolni\u0142o si\u0119 wskutek \u015bmierci i zostanie obsadzone 1 czerwca. Og\u0142oszenia urz\u0119dowe podaj\u0105 jego imi\u0119 jako Karl: w lutym 1903 roku pastor Karl Hildebrandt z Damna figuruje w zarz\u0105dzie kasy oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkowej, a w kwietniu 1905 roku s\u0105d w S\u0142upsku odnotowa\u0142, \u017ce wskutek \u015bmierci ust\u0105pi\u0142 z zarz\u0105du wiejskiej kasy oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkowej w Damnie, a jego miejsce zaj\u0105\u0142 naczelnik okr\u0119gu urz\u0119dowego (Amtsvorsteher) Karl R\u00fcmker. Nast\u0119pca Hildebrandta og\u0142osi\u0142 w sierpniu 1908 roku zar\u0119czyny z Hildegard\u0105 Wallenius, najstarsz\u0105 c\u00f3rk\u0105 w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku rycerskiego i kapitana Rudolfa Walleniusa z Grapic; podpisa\u0142 si\u0119 przy tym \u201eW. Schultz, Pastor\u201d. W lipcu 1915 roku, w zawiadomieniu o \u015bmierci te\u015bciowej, Elisabeth Wallenius z domu Gerlach, wyst\u0119puje ju\u017c jako \u201eWilli Schultz, Pastor in Oesdorf-Pyrmont\u201d.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4674 dusze i kaplic\u0119 prywatn\u0105 w Hebron-Damnitz, oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciel Dammen i pu\u0142kownik von Kleist z Labehn. W 1940 roku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 4900 wiernych i obejmowa\u0142a Damno oraz mniej wi\u0119cej 14 okolicznych miejscowo\u015bci; spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku przypisuje do niej Benzin, Bewersdorf, Dresow, Grapitz, Gro\u00df Gluschen, Hebron-Damnitz, Labehn, Liepen, Lojow, Schwetzkow, Stresow, Viatrow i Vieschen. Samo Damno zapisano w tym spisie w dw\u00f3ch pozycjach: gmina wiejska liczy\u0142a 152 ewangelik\u00f3w i 5 \u017byd\u00f3w, obszar dworski \u2014 299 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich notuje tu 389 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW nocy z 8 na 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119to bez walki; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w 1946 roku, a na jej miejsce przybyli Polacy. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce w nocy na 9 marca 1945 roku Damno zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a pastora Magnusa Erdmanna (1928\u20131945) wywieziono. Pastorem by\u0142 wcze\u015bniej Martin Richter (1915\u20131928), uczyli Johannes Rubach i Ernst Zombronner. Ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119 obj\u0105\u0142 polski ksi\u0105dz katolicki. J\u00f3zef Szyma\u0144ski przytacza list ksi\u0119dza Jana Ziei z 6 wrze\u015bnia 1945 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rego przy ko\u015bciele poewangelickim \u201ew D\u0119bnie (Dammen)\u201d osiad\u0142 ksi\u0105dz W\u0142adys\u0142aw Sypniewski z diecezji pi\u0144skiej, oblat. Mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono latem 1946 roku, mi\u0119dzy innymi 1 wrze\u015bnia. Straty: 19 poleg\u0142ych, 15 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 98 zaginionych; w RFN odnaleziono 198 mieszka\u0144c\u00f3w, w NRD 130. Wed\u0142ug Jana Wilda pierwsza powojenna konfirmacja odby\u0142a si\u0119 w Damnie w 1950 roku, a w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1951 roku konfirmowano tu 120 m\u0142odych ludzi ze zbor\u00f3w w Sk\u00f3rowie, Stowi\u0119cinie, Cecenowie, G\u0142\u00f3wczycach, Damnie, \u0141upawie, Dobieszewie, Zag\u00f3rzycach i \u017belkowie. W 1954 roku niemiecki zb\u00f3r ewangelicki w Damnie liczy\u0142 1600 wiernych i wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowa\u0142 dotychczasowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z parafi\u0105 rzymskokatolick\u0105; sprawozdania z 1957 i 1960 roku wskazuj\u0105, \u017ce nadal z niego korzysta\u0142. W 1963 roku zb\u00f3r liczy\u0142 ju\u017c tylko 20 os\u00f3b, a w wykazie zbor\u00f3w niepolskich z 1967 roku plac\u00f3wki w Damnie nie ma (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 4 (257)/2024, s. 13\u201314). \u015awi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest to zachowany i u\u017cytkowany ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Szymona i Judy Tadeusza w dekanacie G\u0142\u00f3wczyce diecezji pelpli\u0144skiej. Parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Szymona i Judy Tadeusza w Damnie, wydzielon\u0105 z parafii w Zag\u00f3rzycach, erygowa\u0142 dekret z 28 sierpnia 1973 roku; tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 jej ko\u015bcio\u0142em parafialnym.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrzt\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1640 roku, \u015blub\u00f3w \u2014 w 1641, a zgon\u00f3w \u2014 w 1654; w ca\u0142o\u015bci brakowa\u0142o w nich zapis\u00f3w \u015blub\u00f3w z lat 1706\u20131729 oraz zgon\u00f3w z lat 1673\u20131696.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 957, 1012; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 492\u2013493; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 6; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 492\u2013493 (has\u0142o Dammen, synod Stolp-Altstadt) i 583 (Nachtr\u00e4ge und Berichtigungen); F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, s. 25\u201326; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, strona 168, pozycja 16 oraz strona 176, pozycja 174; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 28; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom I i tom II; Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Damnie \u2014 Gmina Damnica; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o Dammen; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 957\u2013958; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, R. 1, 1973, nr 11\u201312, s. 39\u201340; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 170; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 16 lutego 1903 roku, s. 35 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 20 listopada 1904 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 26 kwietnia 1905 roku, s. 26 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 15 sierpnia 1908 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 14 lipca 1915 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 4 (257)/2024, s. 13\u201314; J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 403; A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3.*","built_year":1879,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Damnie \u2014 Gmina Damnica","url":"https://damnica.pl/atrakcje/623/strona/1/kosciol-w-damnie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom I, has\u0142o Damno","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ludwig B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungs-Bezirks K\u00f6slin\u201d, t. II: Kreis Stolp, Stettin 1894, s. 6 (has\u0142o Dammen)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 6","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 6","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1012, 957","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 957\u2013958","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, R. 1, 1973, nr 11\u201312, s. 39\u201340","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 170","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 16 lutego 1903 roku, s. 35 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PTFVPWTIA35TW27ZK7GI75LMLA5SANUJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 20 listopada 1904 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XTH4GTEYDWAIOYFELESGBZGRD7JI3U2P"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 26 kwietnia 1905 roku, s. 26 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/W7OKVVRDDUO2FUBQLYVN6344BMSKG5W4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 15 sierpnia 1908 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DHPCOVQ745FXMTZ5EZM6FGSDRCUVDTSV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 14 lipca 1915 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FU6F7WX34NQYVNN4NE4TDPWMTRVOYYQ5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 492\u2013493","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 4 (257)/2024, s. 13\u201314","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 403","url":"https://doi.org/10.31743/abmk.2019.112.20"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0213","image_url":"/static/atlas/foto/bielamowicz_commons/kos-0213_02.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.529903,"lng":17.319273,"name_de":"Dammen","name_pl":"Damno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Dammen)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Dargolezie (po niemiecku Darger\u00f6se) za\u0142o\u017cono na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi w kierunku Podola Wielkiego. Jest nietypowy, bo tr\u00f3jk\u0105tny. Po\u0142udniow\u0105 granic\u0119 ma dzi\u015b nieczyteln\u0105, bo teren zr\u00f3s\u0142 si\u0119 z lasem; pozosta\u0142e wyznacza droga le\u015bna, a od przeciwnej strony wyra\u017any spadek terenu. Jeden z naro\u017cnik\u00f3w od strony le\u015bnej dr\u00f3\u017cki znaczy poka\u017any g\u0142az narzutowy \u2014 w ten spos\u00f3b cz\u0119sto akcentowano wej\u015bcie, cho\u0107 r\u00f3wnie dobrze mo\u017ce to by\u0107 tylko zaznaczenie naro\u017cnika. Zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne nagrobki dziewi\u0119tnastowieczne i kilka mogi\u0142 z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, wszystkie w bardzo z\u0142ym stanie. Gminny program opieki nad zabytkami gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 opisuje go jako cmentarz poniemiecki, ewangelicki, po\u0142o\u017cony na po\u0142udnie od wsi.\n\nDarger\u00f6se, dzi\u015b Dargoleza, by\u0142a wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Do 1487 roku siedzia\u0142 na niej Tetzlaw Damerow; potem by\u0142a lennem Podewils\u00f3w, od 1535 roku von Zastrow\u00f3w, p\u00f3\u017aniej von Massow\u00f3w, w 1777 roku przypad\u0142a von Weiherom, a w 1796 roku przesz\u0142a jako wiano na rodzin\u0119 von Zitzewitz, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142a do 1945 roku. Maj\u0105tek, razem z s\u0105siednim Prebendow, obejmowa\u0142 1093 hektary.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Darger\u00f6se nie mia\u0142a. Ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Stowi\u0119cinie (Stojentin), odleg\u0142ego o sze\u015b\u0107 kilometr\u00f3w, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. W ko\u015bciele w Stowi\u0119cinie by\u0142y \u201e\u0142awki dargoleskie\u201d i \u201ech\u00f3r dargoleski\u201d, a \u017cycie ko\u015bcielne o\u017cywi\u0142o si\u0119 za pastora L\u00fcderwaldta. W spisie nielicznych katolik\u00f3w przypisywano do parafii w L\u0119borku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 49 ewangelik\u00f3w i ani jeden katolik, w obwodzie dworskim \u2014 189 ewangelik\u00f3w i jeden katolik. Uczyli Oskar Dassow (zmar\u0142 w 1935 roku) i Erich Korth, a w Prebendow nauczyciel Stief. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 372 mieszka\u0144c\u00f3w w 89 gospodarstwach domowych.\n\nNakazu ewakuacji z 8 marca 1945 roku mieszka\u0144cy ju\u017c nie wykonali. Nazajutrz, 9 marca, wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a niemieck\u0105 ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 p\u00f3\u017aniej wysiedlono. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 1 czerwca 1945 roku Polacy zaj\u0119li wie\u015b i przej\u0119li zarz\u0105d. P\u00f3\u017aniej odnaleziono 142 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 127 w NRD. Straty: 22 poleg\u0142ych, 2 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 30 zaginionych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 74; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 168, poz. 17 i s. 176, poz. 175; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 432\u2013435; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVII/137/25 z 28 sierpnia 2025 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 73","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 73; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 168 poz. 17 i s. 176 poz. 175"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 168, poz. 17 i s. 176, poz. 175","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 73; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 168 poz. 17 i s. 176 poz. 175"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr XVII/137/25 Rady Gminy G\u0142\u00f3wczyce z dnia 28 sierpnia 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 3218, s. 56","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=3218"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0783","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.597818,"lng":17.501713,"name_de":"Darger\u00f6se","name_pl":"Dargoleza \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dargowo, po niemiecku Dargau, le\u017cy dzi\u015b w gminie Pas\u0142\u0119k, oko\u0142o 14 kilometr\u00f3w na po\u0142udnie od miasta. Wie\u015b za\u0142o\u017cono w XV wieku; w XVIII stuleciu by\u0142a maj\u0105tkiem szlacheckim, a w XIX nale\u017ca\u0142a do porucznika Bancelsa. Przed 1945 rokiem by\u0142 to maj\u0105tek ziemski \u2014 jeden z zespo\u0142\u00f3w dworsko-parkowych ziemi pas\u0142\u0119ckiej \u2014 w powiecie Preu\u00dfisch Holland, w prowincji Prusy Wschodnie. W XIX wieku Dargowo nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Zielonce Pas\u0142\u0119ckiej, obejmuj\u0105cej tak\u017ce maj\u0105tki w Drulitach, K\u0105tach, Rydz\u00f3wce i Piniewie oraz mniejsze folwarki, mi\u0119dzy innymi w Talpitach.\n\nW 1820 roku mieszka\u0142y tu 94 osoby, w 1885 \u2014 123, w 1905 \u2014 129, a w 1910 \u2014 124.\n\nCmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku, na p\u00f3\u0142noc od wsi, przy drodze z Dargowa do Talpit; zajmuje oko\u0142o 25 ar\u00f3w. Ziele\u0144 wysoka \u2014 buki i jesiony \u2014 tworzy tu dominant\u0119 krajobrazow\u0105. Stan zachowania jest z\u0142y.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Zielonka Pas\u0142\u0119cka (Gr\u00fcnhagen), licz\u0105cej 2598 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k\u201d, za\u0142\u0105czniki nr 1 i 3 do uchwa\u0142y nr XIV/91/09 Rady Miejskiej w Pas\u0142\u0119ku z 22 grudnia 2009 roku; encyklopedia Warmii i Mazur (encyklopedia.warmia.mazury.pl), has\u0142o \u201eDargowo\u201d; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"dokument gminny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k\u201d, za\u0142\u0105czniki nr 1 i 3 do uchwa\u0142y nr XIV/91/09 Rady Miejskiej w Pas\u0142\u0119ku z 22 grudnia 2009 roku","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia Warmii i Mazur (encyklopedia.warmia.mazury.pl)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1042","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.96588,"lng":19.66906,"name_de":"Dargau","name_pl":"Dargowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Darnowie (do 1945 roku B\u00f6rnen) le\u017ca\u0142 przy szosie do Broczyny, w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych i \u0142\u0105k. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje go jako za\u0142o\u017cenie na planie prostok\u0105ta, z budynkiem kaplicy usytuowanym centralnie przy p\u00f3\u0142nocnej granicy, od strony drogi. Dzi\u015b nie ma po nim \u015bladu: teren zalesiono, kaplica i pomniki nagrobne znikn\u0119\u0142y, starodrzew usuni\u0119to. W latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku, przy pracach ewidencyjnych prowadzonych na zlecenie s\u0142upskiego Biura Bada\u0144 i Dokumentacji Zabytk\u00f3w, natrafiono tu na kamienny krzy\u017c z fragmentami inskrypcji u\u0142o\u017conej z przestrzennych \u017celiwnych liter. Monografia nazywa to rzadko\u015bci\u0105: wi\u0119kszo\u015b\u0107 takich napis\u00f3w wtedy nie istnia\u0142a.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a w dawnym powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, i wchodzi\u0142a w sk\u0142ad lenna rodu Zitzewitz. W 1818 roku mieszka\u0142o tu 48 os\u00f3b, w latach 1910\u20131925 od oko\u0142o 190 do 204. Mieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami i nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Dretyniu, po niemiecku Treten; nieliczni katolicy \u2014 do parafii w Miastku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 tu 245 ewangelik\u00f3w. W Dretyniu mie\u015bci\u0142y si\u0119 tak\u017ce urz\u0105d stanu cywilnego i siedziba okr\u0119gu administracyjnego, kt\u00f3remu wie\u015b podlega\u0142a. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Darnowo nie mia\u0142o.\n\nNa pocz\u0105tku marca 1945 roku miejscowo\u015b\u0107 zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b przesz\u0142a do Polski.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Darnowo, po niemiecku B\u00f6rnen \u2014 wie\u015b ch\u0142opska nale\u017c\u0105ca do maj\u0105tku Broczyna \u2014 by\u0142o przypisane do ko\u015bcio\u0142a w Broczynie (Brotzen), filii Dretynia, w synodzie s\u0142awie\u0144skim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 786; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina K\u0119pice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 102 (has\u0142o Darnowo); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina K\u0119pice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kepice/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 786","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025, uchwa\u0142a nr XXX/325/2021 Rady Miejskiej w K\u0119picach z dnia 23 grudnia 2021 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2022, poz. 201, s. 40, 47","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2022&book=0&position=201"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0566","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.147424,"lng":16.931555,"name_de":"B\u00f6rnen","name_pl":"Darnowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Dar\u017cewie (po niemiecku Darsow) le\u017cy oko\u0142o kilometra od wsi, w lesie, na ko\u0144cu drogi dojazdowej tak zaro\u015bni\u0119tej m\u0142odymi drzewami, \u017ce wiosn\u0105 2013 roku trzeba by\u0142o j\u0105 wycina\u0107. Aleja starych drzew wytycza \u015brodkow\u0105 lini\u0119 nekropolii o wymiarach mniej wi\u0119cej 12 na 25 metr\u00f3w; wyra\u017anych granic ani muru nie ma. Pod drzewami stoj\u0105 drewniane krzy\u017ce \u2014 dwa ca\u0142e i cztery zachowane szcz\u0105tkowo \u2014 a przy nich kilka podstaw krzy\u017cy, cztery nagrobki w kszta\u0142cie pnia drzewa i pojedyncze obudowy grob\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich jedna dzieci\u0119ca. Nie ma tu \u017cadnych element\u00f3w metalowych ani tablic z nazwiskami; imiona zmar\u0142ych nosz\u0105 tylko dwa betonowe krzy\u017ce, upami\u0119tniaj\u0105ce Karla Dezelskiego (1859\u20131937) oraz Bert\u0119 Seilg z domu Schm\u00e4ckel (1884\u20131937). \u015alady odwiedzin s\u0105, cho\u0107 zniczy ani kwiat\u00f3w nie znaleziono. Obiekt figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w jako zabytkowy cmentarz na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 46.\n\nDar\u017cewo le\u017cy oko\u0142o trzynastu kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od L\u0119borka, dzi\u015b w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Nazwa pojawia si\u0119 po raz pierwszy w 1310 roku, w dokumencie nadania praw miejskich S\u0142upskowi przez margrabi\u00f3w brandenburskich Waldemara i Jana \u2014 wymieniony jest tam Johannes von Darsow, kt\u00f3remu przyznano prawa s\u0105downicze w S\u0142upsku; trzy lata p\u00f3\u017aniej by\u0142 burmistrzem miasta. Dar\u017cewo by\u0142o lennem rodu Stojentin: w 1453 roku pisano \u201eJereslaw Stoyentin to Darzowe\u201d, w 1523 \u201eTeslaw Stoientin tho Darsow\u201d.\n\nW 1734 roku przesz\u0142o do rodziny von Grumbkow, a potem prawem dziedziczenia na Frederike von Podewils z domu Grumbkow; oko\u0142o 1784 roku by\u0142 tu folwark i dwadzie\u015bcia dym\u00f3w, a pobliskie folwarki Schidliz i Heide tak\u017ce nale\u017ca\u0142y do Stojentin\u00f3w. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Dar\u017cewo, po niemiecku Darsow, lenno rodu von Grumbkow, nale\u017ca\u0142o do parafii w Sk\u00f3rowie (Schurow) w synodzie s\u0142upskim. W 1784 roku w Dar\u017cewie by\u0142 nauczyciel, a z d\u00f3br p\u0142acono 58 talar\u00f3w daniny przeznaczonej na pensje wiejskich nauczycieli. W XIX wieku maj\u0105tek wr\u00f3ci\u0142 do rodu Stojentin \u2014 ostatnimi jego w\u0142a\u015bcicielami byli Robert i jego syn Emil, na kt\u00f3rym ta linia si\u0119 sko\u0144czy\u0142a \u2014 po czym przeszed\u0142 w r\u0119ce Leo R. von Bonina, rezyduj\u0105cego w Dar\u017cewie do 1945 roku. W 1935 roku wybrukowano g\u0142\u00f3wn\u0105 ulic\u0119 i doprowadzono wodoci\u0105g z centraln\u0105 pomp\u0105.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Sk\u00f3rowie (Schurow), a wykaz Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku wylicza sk\u0142ad parafii: Vangerske, Klein Gluschen, Zechlin, Pottangow, Gro\u00df Runow, Karlsh\u00f6he, Darsow wraz z Laaske i Schidlitz, Langeb\u00f6se oraz Bonkow, z ko\u015bcio\u0142em pomocniczym w Langeb\u00f6se. W Sk\u00f3rowie mie\u015bci\u0142 si\u0119 te\u017c urz\u0105d stanu cywilnego, a s\u0105d obwodowy \u2014 w L\u0119borku; do parafii l\u0119borskiej spis z 1895 roku przypisuje nielicznych tutejszych katolik\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Dar\u017cewo w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 217 ewangelik\u00f3w, bez \u017cadnego katolika (strona 168, pozycja 19), obszar dworski \u2014 264 ewangelik\u00f3w i szesnastu katolik\u00f3w (strona 176, pozycja 177); obie cz\u0119\u015bci nale\u017ca\u0142y do parafii w Sk\u00f3rowie.\n\nArmia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b 9 marca 1945 roku; potem wie\u015b przesz\u0142a pod administracj\u0119 polsk\u0105. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; wed\u0142ug monografii powiatu s\u0142upskiego Karla-Heinza Pagela ostatnie dar\u017cewskie rodziny \u2014 Richarda Czadzecka oraz Gerharda Bewersdorfa z te\u015bciow\u0105 Helene Pahnke z domu Reiske \u2014 Polacy wysiedlili w 1958 roku, a w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku Leo Robert von Bonin z dwoma synami i c\u00f3rk\u0105 pozosta\u0142 w powiecie s\u0142upskim po roku 1957, po czym wyjecha\u0142 do Republiki Federalnej Niemiec. Monografia Pagela podaje te\u017c straty wojenne i wysiedle\u0144cze wsi: dwudziestu pi\u0119ciu poleg\u0142ych, trzydziestu zmar\u0142ych cywil\u00f3w i trzydziestu czterech zaginionych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 959; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Dar\u017cewo \u2014 Darsow; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Schurow, s. 513; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Darsow; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 959\u2013960.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat l\u0119borski","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_l%C4%99borski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Dar\u017cewo \u2014 Darsow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Schurow, s. 513","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp: s. 168 poz. 19 i s. 176 poz. 177","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Darsow (ogon has\u0142a zachowany na pierwszej stronie has\u0142a Dresow)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 959","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 959\u2013960","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska z dnia 9 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1108, s. 52","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1108"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Dar\u017cewo \u2014 Darsow, gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska (zapis w archiwum internetowym z 3 sierpnia 2016 roku)","url":"http://web.archive.org/web/20160803190911/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/27-darzewo"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0859","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_darzewo/darzewo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.497417,"lng":17.588278,"name_de":"Darsow","name_pl":"Dar\u017cewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Niewielki ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Dar\u017cynie (po niemiecku Darsin) wzniesiono w 1915 roku w formach gotyckich \u2014 bez wie\u017cy, z niewyodr\u0119bnionym prezbiterium, ostro\u0142ukowymi otworami okiennymi i wej\u015bciowymi, dwuspadowym dachem krytym blach\u0105 oraz drewnianym sklepionym sufitem. Katolicy przej\u0119li go 19 marca 1947 roku, nadaj\u0105c mu wezwanie \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa. Pozostaje ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej w \u0141upawie (diecezja pelpli\u0144ska, dekanat \u0142upawski) i figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Pot\u0119gowo.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Dar\u017cyno, po niemiecku Darsin, nie mia\u0142o ko\u015bcio\u0142a; wie\u015b z folwarkiem Friederikenfelde liczy\u0142a 21 ognisk (domostw). W tym samym opisie zapisano, \u017ce w Dar\u017cynie by\u0142 nauczyciel, a folwark Pot\u0119gowo (Pottangow) nale\u017ca\u0142 do innej parafii \u2014 w Sk\u00f3rowie (Schurow).\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w \u0141upawie (Kirchspiel Lupow, Kirchenkreis Stolp-Altstadt). W Dar\u017cynie dzia\u0142a\u0142a tak\u017ce gmina starolutera\u0144ska, kt\u00f3ra w latach 1847\u20131875 prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne, wsp\u00f3lne z \u017bochowem i Gr\u0105bkowem. W pierwszej po\u0142owie XX wieku Dar\u017cyno i pobliskie \u017bochowo by\u0142y terenem dzia\u0142alno\u015bci misyjnej separatyst\u00f3w. Podporz\u0105dkowan\u0105 starolutera\u0144skiemu zborowi w L\u0119borku stacj\u0119 duszpastersk\u0105 (Predigtstation) w \u017bochowie zalegalizowano w 1940 roku. Jan Wild przypuszcza, \u017ce do 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 separatystom ze zboru starolutera\u0144skiego albo tak zwanym belowianom.\n\nSpis z 2 grudnia 1895 roku podaje Dar\u017cyno w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 202 ewangelik\u00f3w, 3 katolik\u00f3w i 6 innych chrze\u015bcijan, obw\u00f3d dworski \u2014 216 ewangelik\u00f3w i jednego katolika.\n\nCmentarz le\u017cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l, na zakr\u0119cie drogi w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi. Nie zaznaczono go na mapie z 1912 roku. Z dawnego urz\u0105dzenia zosta\u0142y cz\u0119\u015bciowe nasadzenia \u015bwierkowe wok\u00f3\u0142 prostok\u0105tnego obwodu, wyra\u017ane wej\u015bcie od zachodu i szcz\u0105tki kamieni nagrobnych. W tym miejscu zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c \u017celiwny krzy\u017c z poch\u00f3wku z 1934 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 959; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 145; J. Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 10/2024; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 959.*","built_year":1915,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 959","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 959","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0299","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.469217,"lng":17.454703,"name_de":"Darsin","name_pl":"Dar\u017cyno \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. J\u00f3zefa)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Rekord wycofany z atlasu 4 IX 2026: powsta\u0142 dla dawnego Domu Opieki Gminy Ewangelickiej w Sopocie, a jego tre\u015b\u0107 opisywa\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela, uj\u0119ty osobno.","built_year":1904,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Dawny Dom Opieki Gminy Ewangelickiej w Sopocie (Wikidata)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dom Opieki Gminy Ewangelickiej w Sopocie \u2014 sopot.luteranie.pl","url":"https://sopot.luteranie.pl/2017/01/dom-opieki-gminy-ewangelickiejw-sopocie/"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0297","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.436454,"lng":18.566508,"name_de":"Erl\u00f6serkirche (Zoppot)","name_pl":"Dawny Dom Opieki Gminy Ewangelickiej w Sopocie","powiat":"Sopot M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary w Gda\u0144sku (niem. Barbarakirche / St. Barbara) na D\u0142ugich Ogrodach (Zamczysko, \u015ar\u00f3dmie\u015bcie). Pocz\u0105tkiem by\u0142 w 1387 przytu\u0142ek dla zaka\u017anie chorych z kaplic\u0105 \u015bw. Barbary; w 1456 podniesiono j\u0105 do rangi ko\u015bcio\u0142a parafialnego. Hal\u0119 rozbudowano w latach 1485\u20131489, wie\u017c\u0119 zako\u0144czono w 1619\u20131620, naw\u0119 po\u0142udniow\u0105 dobudowano w 1726\u20131728. Od 1557 do 1945 by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia protestancka (lutera\u0144ska, ewangelicko-augsburska) z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105; od 1941, podczas remontu ko\u015bcio\u0142a \u015bw. El\u017cbiety, pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 zast\u0119pczego ko\u015bcio\u0142a garnizonowego. W 1945 spalona i zniszczona w ok. 60% \u2014 run\u0119\u0142y \u015bciany szczytowe, g\u00f3rne kondygnacje wie\u017cy, dachy oraz cz\u0119\u015b\u0107 sklepie\u0144. Odbudow\u0119 rozpocz\u0119to w 1956; w 1959 obiekt przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, a naw\u0119 po\u0142udniow\u0105 rozebrano (decyzja z 1966). Rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 \u015bw. Barbary erygowano w 1968. Dzi\u015b jest to czynny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Wymiary: d\u0142. 36 m, szer. 18 m, wys. wn\u0119trza ok. 10 m, wie\u017ca ok. 40 m.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"d. dom parafialny gminy ewangelickiej \u015bw. Barbary w Gda\u0144sku (Wikidata)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._BARBARY"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0296","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.349883365,"lng":18.663489726,"name_de":"Barbarakirche (St. Barbara)","name_pl":"d. dom parafialny gminy ewangelickiej \u015bw. Barbary w Gda\u0144sku","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki dawnej wsi Sch\u00f6nwalde, dzi\u015b D\u0119biny, le\u017cy na wzniesieniu na p\u00f3\u0142noc od wsi, przy drodze do Row\u00f3w (Rowe), na skraju lasu. By\u0142a to prostok\u0105tna nekropolia o powierzchni oko\u0142o 3200 metr\u00f3w kwadratowych, wyd\u0142u\u017cona z p\u00f3\u0142nocnego zachodu na po\u0142udniowy wsch\u00f3d. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego zwraca uwag\u0119, \u017ce pierwotny uk\u0142ad przestrzenny zachowa\u0142 si\u0119 \u2014 zmieni\u0142o si\u0119 tylko otoczenie od po\u0142udnia, gdzie wyr\u00f3s\u0142 las. Wzd\u0142u\u017c granic g\u0119sto nasadzono \u015bwierki, z wyj\u0105tkiem granicy p\u00f3\u0142nocnej, kt\u00f3r\u0105 wyznaczaj\u0105 buki; serwis o cmentarzach ewangelickich powiatu s\u0142upskiego notuje wyra\u017an\u0105 granic\u0119 p\u00f3\u0142nocno-zachodni\u0105 ze \u015bwierk\u00f3w i lip, a sam cmentarz okre\u015bla jako ca\u0142kowicie zniwelowany.\n\nWie\u015b wzmiankowano w 1493 roku jako w\u0142asno\u015b\u0107 rodu von Bandemer. Le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej.\n\nW 1784 roku D\u0119bina liczy\u0142a 17 dym\u00f3w i mia\u0142a nauczyciela; do d\u00f3br nale\u017ca\u0142y chaty le\u015bne Cudry-Rook i Poromb oraz 12 chat rybackich w Rowach. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Rowach w synodzie s\u0142upskim.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 127 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, a w 1925 roku katolik\u00f3w by\u0142o dw\u00f3ch. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 274 mieszka\u0144c\u00f3w w 68 gospodarstwach domowych.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a D\u0119bina nie mia\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do parafii w Rowach, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. Ostatnim nauczycielem by\u0142 Bruno Jannke.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 9 marca 1945 roku Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b bez walki, wkraczaj\u0105c z dw\u00f3ch stron. Nast\u0119pnie wie\u015b zaj\u0119li Polacy, a mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. W RFN odnaleziono p\u00f3\u017aniej 109 z nich, a w NRD 100. Straty wynios\u0142y 12 poleg\u0142ych i 36 zaginionych.\n\nPo nagrobkach zosta\u0142y w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku jedynie a\u017curowy krzy\u017c \u017celiwny z grobu dzieci\u0119cego, pozbawiony tabliczki inskrypcyjnej, a obok niego fragmenty tablicy z bia\u0142ego granitu i cz\u0119\u015b\u0107 figury anio\u0142a. Brak innych element\u00f3w utrudnia odczytanie dawnego rozplanowania cmentarza. W 2013 roku zosta\u0142y betonowa podstawa pod \u017celiwny krzy\u017c, ceglany obrys podw\u00f3jnego grobu i drobne metalowe elementy ogrodzenia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); D\u0119bina \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, cmentarze.slupsk.pl; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 883\u2013886; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 221, has\u0142o D\u0119bina; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1001.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"D\u0119bina \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/debina/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1001","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0745","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.641638,"lng":17.019556,"name_de":"Sch\u00f6nwalde","name_pl":"D\u0119bina \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0119bnica, po niemiecku Damnitz, le\u017cy na po\u0142udnie od Cz\u0142uchowa. Osad\u0119 przeniesiono w XIV wieku na prawo che\u0142mi\u0144skie \u2014 S\u0142ownik geograficzny podaje rok 1352 i komtura cz\u0142uchowskiego Ludwika Hake. S\u0142ownik dodaje, \u017ce wie\u015b istnia\u0142a od dawna, pocz\u0105tkowo na prawie polsko-pomorskim, a w 1352 roku liczy\u0142a sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dwie w\u0142\u00f3ki, z kt\u00f3rych so\u0142tys mia\u0142 sze\u015b\u0107 wolnych. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego, a przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 dwukrotnie: Prusy Zachodnie do lat 1919\u20131920, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie do 1938 roku, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze.\n\nWiejski ko\u015bci\u00f3\u0142 w D\u0119bnicy przeszed\u0142 przez czasy Reformacji jako jeden z sze\u015bciu, kt\u00f3re starosta cz\u0142uchowski Stanis\u0142aw Latalski przy\u0142\u0105czy\u0142 w listopadzie 1570 roku do probostwa miejskiego w Cz\u0142uchowie, oddanego wtedy lutera\u0144skiemu duchownemu Janowi Elhardowi. Z sze\u015bciu Panske wymienia z nazwy pi\u0119\u0107: Steinborn, Mosy\u0144, D\u0119bnic\u0119, Lichtenhagen i Brze\u017ano. Po mandacie kr\u00f3lewskim z 15 kwietnia 1599 roku instalacj\u0119 Elharda na probostwie i przy z\u0142\u0105czonych z nim ko\u015bcio\u0142ach wiejskich uznano za nieprawn\u0105, ale samo po\u0142\u0105czenie parafii przetrwa\u0142o przej\u0119cie ko\u015bcio\u0142\u00f3w przez katolik\u00f3w \u2014 w latach 1616\u20131617 D\u0119bnica i Lichtenhagen nadal pozostawa\u0142y przy probostwie cz\u0142uchowskim.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Damnitz* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 61 dom\u00f3w mieszkalnych i 560 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 270 ewangelik\u00f3w, 282 katolik\u00f3w i osiem os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny podaje 6209 m\u00f3rg obszaru, 147 budynk\u00f3w oraz te same liczby dom\u00f3w mieszkalnych, katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje w D\u0119bnicy 635 mieszka\u0144c\u00f3w: 320 katolik\u00f3w i 315 ewangelik\u00f3w. Harnoch wymienia D\u0119bnic\u0119 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych cz\u0142uchowskiej parafii ewangelickiej.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego \u2014 murowany, neogotycki, z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105; wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego 5 czerwca 2008 roku pod numerem 1831 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny p.w. \u015aw. Krzy\u017ca wraz z dzia\u0142k\u0105\u201d. W XIX wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 w D\u0119bnicy by\u0142 katolicki: Harnoch wymienia D\u0119bnic\u0119 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich na obszarze cz\u0142uchowskiej parafii ewangelickiej, obok samego Cz\u0142uchowa i Lichtenhagen. Datowanie drewnianej wie\u017cy na 1796 rok i murowanego ko\u015bcio\u0142a na 1894 rok podaje gminny program opieki nad zabytkami.\n\nCmentarz ewangelicki figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w: obok cmentarza parafialnego wykaz notuje w D\u0119bnicy dwa osobne cmentarze ewangelickie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 333 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Schlochau, s. 158, poz. 16; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o D\u0105bnica (Damnitz); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Schlochau; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 18, 26 i 35\u201336; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (wyci\u0105g cmentarzy, poz. 44\u201346); rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, poz. 1831; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 128\u2013129; gminny program opieki nad zabytkami gminy Cz\u0142uch\u00f3w (Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego, poz. 1735); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"D\u0119bnica \u2014 Urz\u0105d Gminy Cz\u0142uch\u00f3w","url":"https://ugczluchow.pl/debnica.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Damnitz (D\u0119bnica)","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"gminny program opieki nad zabytkami gminy Cz\u0142uch\u00f3w (Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego, poz. 1735)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0492","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.63682,"lng":17.36069,"name_de":"Damnitz","name_pl":"D\u0119bnica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u0119bnica Kaszubska, do 1945 roku Rathsdamnitz, mia\u0142a dwa cmentarze: przyko\u015bcielny, wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a w centrum wsi, i ten \u2014 parafialny. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje go jako za\u0142o\u017cenie czterokwaterowe z kaplic\u0105 cmentarn\u0105, urz\u0105dzone w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, przy drodze g\u0142\u00f3wnej. Cmentarz s\u0142u\u017cy do dzi\u015b mieszka\u0144com D\u0119bnicy i okolic. Jeszcze niedawno mo\u017cna by\u0142o na nim rozpozna\u0107 miejsca zagospodarowane nagrobkami sprzed 1945 roku. U wej\u015bcia zachowa\u0142a si\u0119 ceglana kaplica o prostej bryle i oszcz\u0119dnym detalu architektonicznym; na zdj\u0119ciu z 1995 roku wida\u0107 za ni\u0105 jakby drug\u0105 bram\u0119, z polskim napisem \u201eSpoczywaj w pokoju\u201d.\n\nW 1784 roku D\u0119bnica nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br miasta S\u0142upska i le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142torej mili na po\u0142udnie-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od niego, mi\u0119dzy wzg\u00f3rzami i lasami, przy trakcie do Bytowa. Przy dw\u00f3ch folwarkach mieszkali pastor, zakrystian i kolon pastora, pi\u0119ciu gospodarzy, trzech zagrodnik\u00f3w i dw\u00f3ch cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w; by\u0142a papiernia nap\u0119dzana wod\u0105 Skotawy (Schottow), m\u0142yn wodny i karczma \u2014 wszystkie na czynszu dziedzicznym \u2014 a tak\u017ce tartak, ku\u017ania i torfowisko; razem 26 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; jego fili\u0105 by\u0142 dom modlitwy w Podwilczynie, a nale\u017ca\u0142 do niego tak\u017ce miejski las Loitz. Br\u00fcggemann dodaje, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 wsi kupili w 1485 roku razem z magistratem tak\u017ce \u201edie Vorsteher des Hauses des heil. Geistes daselbst\u201d \u2014 prze\u0142o\u017ceni s\u0142upskiego Domu \u015awi\u0119tego Ducha.\n\nWie\u015b by\u0142a od 1517 roku w ca\u0142o\u015bci w\u0142asno\u015bci\u0105 rady miejskiej S\u0142upska. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono tu w 1584 roku; by\u0142 siedzib\u0105 parafii ewangelickiej pod patronatem s\u0142upskiego magistratu. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4050 dusz i fili\u0119 w Podewilshausen (Podwilczyn), oddalon\u0105 o 10 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Siegfried Harnisch. W 1940 roku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 3900 wiernych.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce konrektor Albrecht zosta\u0142 wysiedlony 5 lipca 1947 roku; do czasu swojego wyjazdu pochowa\u0142 ponad 60 os\u00f3b. Po 1945 roku parafia ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107, a cmentarz przej\u0119\u0142a parafia rzymskokatolicka \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 45, has\u0142o D\u0119bnica Kaszubska; E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 470; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern. Zeugnisse seiner deutschen Vergangenheit\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Rathsdamnitz, s. 800\u2013808; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174\u2013175.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o D\u0119bnica Kaszubska","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174\u2013175","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1136","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3817308,"lng":17.1573597,"name_de":"Rathsdamnitz (evangelischer Friedhof)","name_pl":"D\u0119bnica Kaszubska \u2014 cmentarz parafialny (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W D\u0119bnicy Kaszubskiej, do 1945 roku Rathsdamnitz, by\u0142y dwa cmentarze i monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje je osobno. Starszy, przyko\u015bcielny, le\u017ca\u0142 wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, w centrum wsi. Drugi urz\u0105dzono w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej, przy drodze g\u0142\u00f3wnej, jako za\u0142o\u017cenie czterokwaterowe z ceglan\u0105 kaplic\u0105 cmentarn\u0105; to on pozosta\u0142 czynny i do dzi\u015b s\u0142u\u017cy mieszka\u0144com D\u0119bnicy i okolic.\n\nD\u0119bnica le\u017cy oko\u0142o dziesi\u0119ciu kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142upska, w dawnym powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. By\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 rady miejskiej S\u0142upska, kt\u00f3ra cz\u0119\u015b\u0107 wsi kupi\u0142a w 1485 roku, a od 1517 posiada\u0142a ca\u0142\u0105 \u2014 st\u0105d niemiecki cz\u0142on \u201eRaths-\u201d w jej nazwie. W tej postaci nazwa pojawia si\u0119 w aktach po raz pierwszy 14 kwietnia 1683 roku.\n\nW wykazie duchownych Pomorza Ernsta M\u00fcllera zapisano, \u017ce w pierwszych czasach po Reformacji tutejsz\u0105 parafi\u0119 przy\u0142\u0105czono do diakonatu ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w S\u0142upsku, a p\u00f3\u017aniej do Dobieszewa (Gro\u00df D\u00fcbsow). Ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowa\u0142a w 1584 roku rada miejska S\u0142upska i osadzi\u0142a w nim pastora, bez zgody ksi\u0119cia i konsystorza; sp\u00f3r ci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 do 1684 roku, kiedy nowy stan rzeczy uznano. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 29 wrze\u015bnia 1584 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a. \u015awi\u0105tynia i jej wie\u017ca, postawiona na fundamencie z kamienia polnego, by\u0142y ceglane i pozbawione ozd\u00f3b \u2014 jedynie gzyms g\u0142\u00f3wny u\u0142o\u017cono z kilku wysuwanych warstw ceg\u0142y. Od wschodu dostawiono do ko\u015bcio\u0142a przybud\u00f3wk\u0119 ryglow\u0105, wed\u0142ug B\u00f6ttgera zapewne podczas odnowienia w latach 1781\u20131786; chor\u0105giewka na wie\u017cy mia\u0142a nosi\u0107 dat\u0119 1604. P\u00f3\u017anym latem 1899 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 powi\u0119kszono i przebudowano na ko\u015bci\u00f3\u0142 krzy\u017cowy, wstawiaj\u0105c wtedy nowe organy \u2014 \u201eznakomite dzie\u0142o\u201d V\u00f6lknera z Duninowa.\n\nW 1784 roku D\u0119bnica nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br miasta S\u0142upska i le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142torej mili na po\u0142udnie-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od niego, mi\u0119dzy wzg\u00f3rzami i lasami, przy trakcie do Bytowa. Przy dw\u00f3ch folwarkach mieszkali pastor, zakrystian i kolon pastora, pi\u0119ciu gospodarzy, trzech zagrodnik\u00f3w i dw\u00f3ch cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w; by\u0142a papiernia nap\u0119dzana wod\u0105 Skotawy (Schottow), m\u0142yn wodny i karczma \u2014 wszystkie na czynszu dziedzicznym \u2014 a tak\u017ce tartak, ku\u017ania i torfowisko; razem 26 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; jego fili\u0105 by\u0142 dom modlitwy w Podwilczynie, a nale\u017ca\u0142 do niego tak\u017ce miejski las Loitz. Br\u00fcggemann dodaje, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 wsi kupili w 1485 roku razem z magistratem \u201edie Vorsteher des Hauses des heil. Geistes daselbst\u201d \u2014 prze\u0142o\u017ceni s\u0142upskiego Domu \u015awi\u0119tego Ducha.\n\nM\u00fcller notuje parafi\u0119 jako macierz, do kt\u00f3rej pr\u00f3cz D\u0119bnicy nale\u017ca\u0142y Loitz, Neufeld, Criwan i Scharsow, a jako fili\u0119 \u2014 Podewilshausen, z przy\u0142\u0105czonym do niej od 1869 roku Mellinem. Patronat nad parafi\u0105 sprawowa\u0142 magistrat S\u0142upska do 1945 roku.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4050 dusz i fili\u0119 w Podewilshausen, oddalon\u0105 o 10 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Siegfried Harnisch. Obsad\u0119 parafii w latach trzydziestych podaje urz\u0119dowy organ konsystorza: pastor Harnisch zmar\u0142 26 stycznia 1934 roku w wieku pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu sze\u015bciu lat, a jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 pastor Joachim Brenske, przeniesiony z Baarenhof w okr\u0119gu Danziger Nehrung i powo\u0142any z dniem 1 czerwca 1935 roku. Posada nale\u017ca\u0142a do patronatu prywatnego i wchodzi\u0142a w sk\u0142ad okr\u0119gu ko\u015bcielnego Stolp-Stadt. Z D\u0119bnicy pochodzi\u0142 kandydat teologii Heinz Gatz, kt\u00f3ry zda\u0142 pierwszy egzamin teologiczny 12 marca 1940 roku. W 1940 roku parafia w D\u0119bnicy liczy\u0142a oko\u0142o 3900 parafian. Po 1945 roku parafia ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 dzi\u015b to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1935; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, s. 470; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o D\u0119bnica Kaszubska; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Rathsdamnitz; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 6\u20137; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2023, s. 16; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174\u2013175.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Rathsdamnitz, s. 808","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ludwig B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungs-Bezirks K\u00f6slin\u201d, t. II: Kreis Stolp, Stettin 1894, s. 6\u20137","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1935, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174\u2013175","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0548","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.378989,"lng":17.158907,"name_de":"Rathsdamnitz (Kirchhof)","name_pl":"D\u0119bnica Kaszubska \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w D\u0119bnicy Kaszubskiej, po niemiecku Rathsdamnitz, jest dzi\u015b rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w dekanacie \u0141upawa diecezji pelpli\u0144skiej. Rejestr zabytk\u00f3w notuje go pod numerem A-184 (decyzja z 8 czerwca 1960 roku) jako budowl\u0119 murowano-szachulcow\u0105 z XVIII i XIX wieku.\n\nD\u0119bnica le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, na prawym brzegu S\u0142upi. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowa\u0142a rada S\u0142upska \u201ew swojej miejskiej wsi\u201d, a po\u015bwi\u0119ci\u0142 go prepozyt David Croll 29 wrze\u015bnia 1584 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a. W latach 1781\u20131786 dobudowano do niego szachulcowe skrzyd\u0142o wschodnie, a w 1899 roku rozbudowano \u015bwi\u0105tyni\u0119 na rzut krzy\u017ca i wstawiono organy V\u00f6lknera. Wed\u0142ug Ingeborg Albrecht, kt\u00f3ra w \u201eOstpommersche Heimat\u201d (1938) opisa\u0142a dzieje szko\u0142y w D\u0119bnicy na podstawie kroniki szkolnej, ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 organy od 1839 roku; koszt pierwszego instrumentu pokryto podobno z dobrowolnych sk\u0142adek, a gra\u0142 na nim pierwszy nauczyciel, b\u0119d\u0105cy zarazem zakrystianem. Drugie organy, wstawione przy rozbudowie ko\u015bcio\u0142a p\u00f3\u017anym latem 1899 roku, zbudowa\u0142 wed\u0142ug tego tekstu organmistrz V\u00f6lkner z Duninowa ko\u0142o Ustki.\n\nW 1784 roku D\u0119bnica nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br miasta S\u0142upska i le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142torej mili na po\u0142udnie-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od niego, mi\u0119dzy wzg\u00f3rzami i lasami, przy trakcie do Bytowa. Przy dw\u00f3ch folwarkach mieszkali pastor, zakrystian i kolon pastora, pi\u0119ciu gospodarzy, trzech zagrodnik\u00f3w i dw\u00f3ch cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w; by\u0142a papiernia nap\u0119dzana wod\u0105 Skotawy (Schottow), m\u0142yn wodny i karczma \u2014 wszystkie na czynszu dziedzicznym \u2014 a tak\u017ce tartak, ku\u017ania i torfowisko; razem 26 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; jego fili\u0105 by\u0142 dom modlitwy w Podwilczynie, a nale\u017ca\u0142 do niego tak\u017ce miejski las Loitz. Br\u00fcggemann dodaje, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 wsi kupili w 1485 roku razem z magistratem tak\u017ce \u201edie Vorsteher des Hauses des heil. Geistes daselbst\u201d \u2014 prze\u0142o\u017ceni s\u0142upskiego Domu \u015awi\u0119tego Ducha.\n\nParafia by\u0142a przez wieki zwi\u0105zana ze S\u0142upskiem. Po Reformacji przy\u0142\u0105czono j\u0105 do diakonatu ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w S\u0142upsku, p\u00f3\u017aniej oddano pod opiek\u0119 parafii w Dobieszewie (Gro\u00df D\u00fcbsow). Prawo obsadzania probostwa nale\u017ca\u0142o do s\u0142upskiego magistratu: w 1763 roku powo\u0142a\u0142 on tu na pastora rektora szko\u0142y miejskiej Samuela Christopha K\u00f6niga. Do parafii nale\u017ca\u0142y \u2014 pr\u00f3cz samej D\u0119bnicy \u2014 Loitz, Neufeld, Criwan i Scharsow, a jako filia Podewilshausen, do kt\u00f3rego od 1869 roku doliczano Mellin. Zmienia\u0142a te\u017c przynale\u017cno\u015b\u0107 synodaln\u0105: pierwotnie nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego, w 1817 roku przesz\u0142a do synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego (Alt Kolziglow), a w 1871 roku \u2014 do synodu S\u0142upsk-Miasto.\n\nT\u0119 ostatni\u0105 zmian\u0119 przyni\u00f3s\u0142 akt z 14 lutego 1871 roku: konsystorz rozwi\u0105za\u0142 synod ko\u0142czyg\u0142owski i rozdzieli\u0142 jego jedena\u015bcie parafii mi\u0119dzy cztery synody. Cety\u0144, Ko\u0142czyg\u0142owy, Budowo i No\u017cyno przesz\u0142y do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i D\u0119bnica Kaszubska do synodu miejskiego S\u0142upska; Mikorowo, Dobieszewo i \u0141upawa do synodu staromiejskiego S\u0142upska; Wa\u0142dowo do Miastka. Ten podzia\u0142 przetrwa\u0142 do 1945 roku.\n\nInwentarz z 1894 roku opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 w D\u0119bnicy Kaszubskiej jako prost\u0105 budowl\u0119 z wie\u017c\u0105, wzniesion\u0105 z ceg\u0142y na fundamencie z kamieni polnych, bez ozd\u00f3b poza gzymsem z kilku warstw wysuni\u0119tej ceg\u0142y. W ko\u015bciele przechowywano dwie rze\u017abione w drewnie figury, w tym Mari\u0119 z Dzieci\u0105tkiem; autor inwentarza (s. 7) uwa\u017ca\u0142 je za prawdopodobnie gotyckie. Najstarszy dzwon ko\u015bcio\u0142a nosi\u0142 napis \u201eDa pacem, Domine, in diebus nostris\u201d i mia\u0142 niezwykle przysadzisty kszta\u0142t. Dwa pozosta\u0142e dzwony przela\u0142 szczeci\u0144ski ludwisarz J. H. Scheel \u2014 jeden, bogato zdobiony Ukrzy\u017cowaniem i dwoma anio\u0142ami, w 1747 roku, drugi w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XVIII wieku.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku pierwszymi pastorami w D\u0119bnicy Kaszubskiej, po niemiecku Rathsdamnitz, byli Liborius K\u00f6rner i Joachim Gol\u00e4us; p\u00f3\u017aniej urz\u0119dowali mi\u0119dzy innymi: Christoph Kroll (1694\u20131715; wed\u0142ug sprawozdania rewizyjnego superintendenta, kt\u00f3re przytacza M\u00fcller, nosi\u0142 imiona Johann Andreas), Friedrich K\u00fchn (zmar\u0142y w 1727 roku), Johann Friedrich Wegener z Ko\u0142obrzegu (1728\u20131762), Samuel Christoph K\u00f6nig (1763\u20131789), Carl Wilhelm Sauer (1790\u20131828), Ludwig Schweitzer (1829\u20131866), Ludwig Wilhelm Harnisch (1866\u20131888) i Hermann Wilhelm Martin Schramm (od 1889 roku). Wpis do rejestru sp\u00f3\u0142dzielni, dokonany przez s\u0105d obwodowy w S\u0142upsku 31 stycznia 1916 roku, pokazuje, \u017ce Siegfried Harnisch by\u0142 ju\u017c wtedy pastorem w D\u0119bnicy: na przewodnicz\u0105cego zarz\u0105du Kasy Oszcz\u0119dno\u015bciowo-Po\u017cyczkowej w D\u0119bnicy wybrano go w miejsce pastora Schramma, kt\u00f3rego rejestr nazywa Wilhelmem. Pastor Ludwig Schweitzer, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 parafi\u0119 w D\u0119bnicy od 1829 do 1866 roku, zmar\u0142 4 grudnia 1866 roku w S\u0142upsku i zosta\u0142 pochowany w D\u0119bnicy. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4050 dusz i fili\u0119 w Podewilshausen, oddalon\u0105 o 10 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Siegfried Harnisch. Patronat sprawowa\u0142 magistrat S\u0142upska. Obsad\u0119 parafii w latach trzydziestych podaje urz\u0119dowy organ konsystorza: pastor Harnisch zmar\u0142 26 stycznia 1934 roku w wieku pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu sze\u015bciu lat, a jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 Joachim Brenske, dot\u0105d pastor w Baarenhof w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Mierzei Gda\u0144skiej (Danziger Nehrung), powo\u0142any z dniem 1 czerwca 1935 roku. Z D\u0119bnicy pochodzi\u0142 te\u017c kandydat teologii Heinz Gatz, kt\u00f3ry zda\u0142 pierwszy egzamin teologiczny 12 marca 1940 roku.\n\nParafia ros\u0142a razem ze wsi\u0105. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w D\u0119bnicy 1467 ewangelik\u00f3w, dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w; w 1940 roku parafia liczy\u0142a 3900 wiernych. Sama wie\u015b mia\u0142a 1028 mieszka\u0144c\u00f3w w 1864 roku i 2842 w 1939 roku.\n\nPo 1945 roku ewangelick\u0105 ludno\u015b\u0107 wysiedlono \u2014 1628 os\u00f3b na obszar p\u00f3\u017aniejszej Republiki Federalnej Niemiec i 312 do radzieckiej strefy okupacyjnej (p\u00f3\u017aniejszej Niemieckiej Republiki Demokratycznej) \u2014 a parafi\u0119 zlikwidowano; ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Z dw\u00f3ch tutejszych cmentarzy jeden otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u015brodku wsi, drugi za\u015b, w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci przy g\u0142\u00f3wnej drodze, rozplanowano na cztery kwatery; przy wej\u015bciu stoi ceglana kaplica cmentarna o prostej bryle i oszcz\u0119dnym detalu, a sam cmentarz s\u0142u\u017cy mieszka\u0144com do dzi\u015b.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Rathsdamnitz mit Podewilshausen), zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1670 roku; w ca\u0142o\u015bci brakowa\u0142o w nich zapis\u00f3w \u015blub\u00f3w od 1752 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Dr Paetow w wyk\u0142adzie og\u0142oszonym w \u201eOstpommersche Heimat\u201d w 1932 roku pisze, \u017ce zwi\u0105zek synodalny ko\u0142czyg\u0142owski utworzono w 1810 roku, a rozwi\u0105zano w 1870 roku (w opisie wy\u017cej: od 1817 roku, rozwi\u0105zany aktem z 14 lutego 1871 roku).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 470\u2013471; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 6, 7; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1935; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 470\u2013471 (has\u0142o Raths-Damnitz, synod Stolp Stadt); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, strona 172, pozycja 99; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 45; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom I i tom II; ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela \u2014 Zabytek.pl; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Rathsdamnitz, s. 800 i 808; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998, has\u0142o Ko\u0142czyg\u0142owy, s. 99; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174\u2013175; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 2 lutego 1916 roku, s. 15 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; I. Albrecht, \u201eVon der Schule zu Rathsdamnitz\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 1; dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319.*","built_year":1584,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki parafialny pw. \u015bw. Jana Chrzciciela \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/g-255443"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1935, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 6, 7","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 6, 7","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 470","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174\u2013175","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 2 lutego 1916 roku, s. 15 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GBERMUGZSGZJNQUWKFM72QZCNHZY26LQ"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"I. Albrecht, \u201eVon der Schule zu Rathsdamnitz\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 1","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319","url":""}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0214","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.378989,"lng":17.158907,"name_de":"Rathsdamnitz","name_pl":"D\u0119bnica Kaszubska \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Rathsdamnitz)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy ulicy Sportowej 3 w Debrznie by\u0142 dawniej ewangelicki i katolicki; dzi\u015b jest czynnym cmentarzem komunalnym.\n\nDebrzno, do 1945 roku Preu\u00dfisch Friedland, otrzyma\u0142o prawa miejskie w 1354 roku, a gmina lutera\u0144ska powsta\u0142a tu wkr\u00f3tce po 1550 roku, najp\u00f3\u017aniej w 1555, i przej\u0119\u0142a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 miejski. Harnoch pisze \u201eBald nach 1550\u201d, Panske podaje rok 1555 za Freytagiem, a S\u0142ownik geograficzny \u2014 \u201epo 1550\u201d. S\u0142ownik podaje te\u017c tutejszych pastor\u00f3w: Ambro\u017cego Rosenowa w 1557 roku i Jana Lasseniusa, zwanego \u0141asi\u0144skim, oko\u0142o 1600. Z Rosenowem wi\u0105\u017ce si\u0119 wzmianka o poch\u00f3wku tutejszych ewangelik\u00f3w: wed\u0142ug Hermanna Freytaga w 1557 roku duchowny ten wpisa\u0142 si\u0119 do cechu krawc\u00f3w, by zapewni\u0107 sobie i rodzinie prawo do poch\u00f3wku przez cech. W 1599 roku, z rozkazu Zygmunta III, luteranie musieli wynie\u015b\u0107 si\u0119 z ko\u015bcio\u0142a parafialnego i przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwa na g\u00f3r\u0119 ratusza. Wed\u0142ug Alexandra Barkowskiego, superintendenta i autora monografii miasta z 1904 roku, kr\u00f3lewski rozkaz z 15 kwietnia 1599 roku kaza\u0142 odda\u0107 katolikom nie tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i dobra ko\u015bcielne, ale te\u017c cmentarz przyko\u015bcielny. Gmina za\u0142o\u017cy\u0142a wtedy w\u0142asny cmentarz za ulic\u0105 Garncarsk\u0105 (T\u00f6pfergasse), ogrodzony p\u0142otem z desek; gdy si\u0119 przepe\u0142ni\u0142 i trzeba go by\u0142o zamkn\u0105\u0107, magistrat wyznaczy\u0142 nowy, na tak zwanym Windm\u00fchlenbergu. Cmentarz na Windm\u00fchlenbergu, powi\u0119kszany o dokupione s\u0105siednie ogrody, by\u0142 w u\u017cyciu w 1904 roku. Na rycinie miasta z 1869 roku Barkowski wskazuje przed nisk\u0105 wie\u017c\u0105 \u00f3wczesnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego \u201estary cmentarz ewangelicki\u201d, poro\u015bni\u0119ty wysokimi drzewami. Kt\u00f3ry z tych cmentarzy jest dzisiejszym cmentarzem przy ulicy Sportowej, monografia nie m\u00f3wi. W czasie zarazy, od 11 sierpnia 1709 do 28 marca 1710 roku, zmar\u0142o w mie\u015bcie 285 ewangelik\u00f3w i 93 katolik\u00f3w, a pastor zapisa\u0142, \u017ce \u017cadnego ewangelika nie pochowano bez trumny. W\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 zalegalizowano za Augusta II, w 1723 roku, gdy uproszony kr\u00f3l pozwoli\u0142 korzysta\u0107 z ko\u015bcio\u0142a urz\u0105dzonego w przebudowanym ratuszu.\n\nW 1816 roku na 1449 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 990 ewangelik\u00f3w, 363 katolik\u00f3w i 96 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. Parafia katolicka liczy\u0142a w 1867 roku 1736 dusz. Miasto mia\u0142o protestanck\u0105 o\u015bwiat\u0119: seminarium nauczycielskie, w kt\u00f3rym oko\u0142o 1868 roku uczy\u0142o si\u0119 75 uczni\u00f3w, wy\u017csz\u0105 szko\u0142\u0119 dla dziewcz\u0105t i progimnazjum. Tom IX S\u0142ownika geograficznego, wyliczaj\u0105c szkolnictwo prowincji Prusy Zachodnie, wymienia seminarium we Frydl\u0105dzie \u2014 czyli w Preu\u00dfisch Friedland \u2014 jako jedno z trzech ewangelickich seminari\u00f3w nauczycielskich w ca\u0142ej prowincji, obok Lubawy i Malborka. Wykaz gmin z 1885 roku naliczy\u0142 w\u015br\u00f3d 3472 os\u00f3b 2539 ewangelik\u00f3w, 666 katolik\u00f3w, 262 \u017byd\u00f3w i pi\u0119ciu innych chrze\u015bcijan (powiat cz\u0142uchowski, strona 158, pozycja 4). W 1890 roku na 3598 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 2635 ewangelik\u00f3w, a w 1925 roku na 3830 \u2014 2796. Barkowski opisuje te\u017c tutejsze pogrzeby: odbywa\u0142y si\u0119 przy d\u017awi\u0119ku dzwon\u00f3w, a przed domem \u017ca\u0142oby, w drodze i nad grobem \u015bpiewa\u0142y dzieci szkolne; zmar\u0142ych ewangelik\u00f3w chowano zwykle o pierwszej po po\u0142udniu, katolik\u00f3w przed po\u0142udniem w dni powszednie, a dzieci w niedziele i \u015bwi\u0119ta po nieszporach.\n\nZb\u00f3r urz\u0105dzony w ratuszu by\u0142 budowl\u0105 szachulcow\u0105 i dotrwa\u0142 do lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku, kiedy rozebrano go, poniewa\u017c grozi\u0142 zawaleniem. Barkowski datuje rozbi\u00f3rk\u0119 na 1886 rok. Nowy, murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki budowano od wiosny 1886 roku i oddano do u\u017cytku 6 pa\u017adziernika 1887 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku opisuje wielki dzwon, przelany w 1830 roku, z niemieck\u0105 inskrypcj\u0105 o po\u017carze, kt\u00f3ry 11 wrze\u015bnia 1697 roku strawi\u0142 ca\u0142e miasto wraz z ko\u015bcio\u0142ami; dzwon sprawiono po tym po\u017carze \u201ez dobrowolnych datk\u00f3w cz\u0142onk\u00f3w gminy\u201d. Wed\u0142ug Barkowskiego by\u0142 to dzwon ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, odlany w 1700 roku w Gda\u0144sku z inskrypcj\u0105 \u0142aci\u0144sk\u0105; niemieck\u0105 otrzyma\u0142 przy przelaniu w 1830 roku.\n\nAdministracyjnie Debrzno nale\u017ca\u0142o do powiatu cz\u0142uchowskiego: do lat 1919\u20131920 w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze, w rejencji z siedzib\u0105 w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen).\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Preu\u00dfisch Friedland ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1665 roku (za lata 1665\u20131697 jako niepe\u0142ne uzupe\u0142nienie ksi\u0119gi spalonej w 1697 roku, dalej od 1697), zgon\u00f3w od 1699, \u015blub\u00f3w od 1760, konfirmacji od 1847 i wykaz komunikant\u00f3w od 1884 roku. B\u00e4r notuje te\u017c zapiski historyczne z lat 1760\u20131774. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1665 \u2014 97, l\u00fcckenhafte Erg\u00e4nzung des 1697 verbrannten Kirchenbuches, 1697 \u2014 Tr 1760 \u2014 St 1699 \u2014 K 1884 \u2014 Konf 1847 \u2014. Historische Aufzeichnungen: aus der Zeit von 1760 \u2014 74\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2832 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 6290 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 4); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388\u2013390; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 14, nr 214; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 72\u201373; A. Barkowski, \u201ePr. Friedland von 1354 bis 1904. Zur Feier des 550j\u00e4hr. Bestehens der Stadt Pr. Friedland sowie des 350j\u00e4hr. Bestehens der evangelischen Kirchengemeinde\u201d, Pr. Friedland 1904, s. 24\u201325, 31\u201334, 37, 50; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie i katolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wirtualny Sztetl \u2014 Debrzno","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Debrzno / Wirtualny Sztetl; Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki \u2013 Turystyka Debrzno"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki \u2013 Turystyka Debrzno","url":"https://turystyka.debrzno.pl/__trashed-9/","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Debrzno / Wirtualny Sztetl; Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki \u2013 Turystyka Debrzno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Frydl\u0105d Pruski, niem. Preuss. Friedland, miasto, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 158 poz. 4","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, K\u00f6nitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Gda\u0144sk 1887","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0534","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.535477,"lng":17.229279,"name_de":"Preu\u00dfisch Friedland","name_pl":"Debrzno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Debrzno, po niemiecku Preu\u00dfisch Friedland, to miasto nad Dobrzynk\u0105, przy dawnej granicy powiatu z\u0142otowskiego; wie\u015b Debrzno, od kt\u00f3rej miasto wzi\u0119\u0142o po 1945 roku dzisiejsz\u0105 nazw\u0119, le\u017ca\u0142a po drugiej stronie rzeczki, ju\u017c w powiecie z\u0142otowskim. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1346 roku, gdy komtur cz\u0142uchowski Jan von Barkenfelde nada\u0142 cztery w\u0142\u00f3ki w polu \u201eFredeland\u201d na prawie magdeburskim; przywilej lokacyjny miasta wystawi\u0142 wielki mistrz Winrych von Kniprode w 1354 roku, na 150 w\u0142\u00f3k che\u0142mi\u0144skich. Po Grunwaldzie Jagie\u0142\u0142o odda\u0142 Frydl\u0105d ksi\u0119ciu s\u0142upskiemu Bogus\u0142awowi, w 1454 roku miasto wraz z Czarnem podda\u0142o si\u0119 Kazimierzowi Jagiello\u0144czykowi, a w 1461 zosta\u0142o zdobyte po o\u015bmiodniowym obl\u0119\u017ceniu. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o kolejno do Prus Zachodnich z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, od 1920 roku do Marchii Granicznej Pozna\u0144sko-Zachodniopruskiej z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze, nadal w rejencji z siedzib\u0105 w Pile.\n\nHermann Freytag, opieraj\u0105c si\u0119 na monografii miasta Barkowskiego z 1904 roku, cofa pocz\u0105tek luteranizmu w Debrznie do katolickiego proboszcza Georga Zabla, kt\u00f3ry sprawowa\u0142 urz\u0105d w latach 1531\u20131555 i \u2014 jak si\u0119 wydaje \u2014 sam zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w ko\u0144cu ku Reformacji. Jego nast\u0119pca Johann Fosbeck podpisywa\u0142 si\u0119 w 1556 roku jako \u201ePastor zu Fredelandt\u201d, a ju\u017c w 1557 roku nowy duchowny ewangelicki Ambrosius Rosenow wpisa\u0142 si\u0119 do cechu krawc\u00f3w, by zapewni\u0107 sobie i rodzinie prawo do poch\u00f3wku przez cech. Harnoch datuje powstanie gminy ewangelickiej na czas wkr\u00f3tce po 1550 roku (\u201eBald nach 1550\u201d), S\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 wkr\u00f3tce po 1550 roku oddano luteranom, a Panske, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Freytaga, pisze, \u017ce rok 1555 \u201ezdaje si\u0119\u201d by\u0107 we Frydl\u0105dzie \u201epocz\u0105tkiem nowatorstwa religijnego\u201d. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano najpierw w przej\u0119tym ko\u015bciele parafialnym, kt\u00f3ry \u2014 jak podaje \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d \u2014 odda\u0142 ewangelikom po 1550 roku starosta cz\u0142uchowski Stanis\u0142aw Latalski, hrabia na \u0141abiszynie, zabiegaj\u0105cy o rozszerzenie luteranizmu w ca\u0142ym starostwie; kr\u00f3l Zygmunt August wyda\u0142 wtedy mieszczanom \u2014 za po\u015brednictwem starosty \u2014 list wolno\u015bciowy. W\u015br\u00f3d pierwszych pastor\u00f3w S\u0142ownik wymienia Ambro\u017cego Rosenowa (1557) i Jana Lasseniusa, czyli \u0141asi\u0144skiego (oko\u0142o 1600 roku), szlachcica wykszta\u0142conego w Wittenberdze. Freytag przypuszcza te\u017c, \u017ce starosta Latalski odda\u0142 tutejsze probostwo lutera\u0144skiemu proboszczowi Cz\u0142uchowa Janowi Elhardowi: w 1599 roku, po jego \u015bmierci, zwolni\u0142o si\u0119 ono r\u00f3wnocze\u015bnie z chojnickim i cz\u0142uchowskim, i wszystkie trzy obj\u0105\u0142 wtedy katolicki proboszcz tucholski Nowodworski.\n\nW 1599 roku, z rozkazu Zygmunta III, ewangelicy musieli opu\u015bci\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 i przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwa na g\u00f3r\u0119 ratusza. Debrzno nale\u017ca\u0142o do dziesi\u0119ciu miast, kt\u00f3re Barkowski wylicza jako te, gdzie ewangelicy wyp\u0119dzeni z ko\u015bcio\u0142\u00f3w przez kontrreformacj\u0119 modlili si\u0119 w ratuszach; obok Debrzna wymienia Czarne, Bia\u0142y B\u00f3r, Byt\u00f3w, L\u0119bork, Skarszewy, Gniew, Sztum, Nowy Staw i Dzierzgo\u0144. Wcze\u015bniejsze ksi\u0119gi ko\u015bcielne sp\u0142on\u0119\u0142y w 1697 roku, dlatego Barkowski uznaje wykaz pastor\u00f3w za pe\u0142ny dopiero od 1667 roku, od Nicolausa Froboesego. Nieprzerwany ci\u0105g duchownych ewangelickich jest znany od 1658 roku. Z czas\u00f3w wcze\u015bniejszych wydany w 1753 roku w Gda\u0144sku spis duchownych mniejszych miast Prus Kr\u00f3lewskich, u\u0142o\u017cony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego, zna tylko nazwiska i dziesi\u0119ciolecia, z luk\u0105 w \u015brodku; ca\u0142y ten spis, a\u017c do Christiana Friedricha Schultza, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1749 roku, podajemy ni\u017cej w rozwijanym wykazie.\n\nBurmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisa\u0142 oko\u0142o 1760 roku w r\u0119kopisie dzieje ko\u015bcielne Debrzna. Przytacza lustracj\u0119 starostwa cz\u0142uchowskiego z 1550 roku: w Debrznie by\u0142 jeden ko\u015bci\u00f3\u0142, proboszcz dostawa\u0142 od ka\u017cdej osoby rocznie grosz wielkanocny po dwana\u015bcie fenig\u00f3w i sam uprawia\u0142 sze\u015b\u0107 w\u0142\u00f3k. Goedtke wnioskuje, \u017ce far\u0105 \u015bwi\u0119tej Marii kierowa\u0142 wtedy jeszcze ksi\u0105dz katolicki. Listem z 15 kwietnia 1599 roku kr\u00f3l Zygmunt III zawiadomi\u0142 miasto, \u017ce obsadzi\u0142 d\u0142ugo wakuj\u0105c\u0105 parafi\u0119, a miasto ma odda\u0107 far\u0119 ze wszystkimi prawami, dobrami i dochodami. Inne miasta procesowa\u0142y si\u0119 latami, a Debrzno, jak si\u0119 zdaje, ust\u0105pi\u0142o od razu; Goedtke nie wie dlaczego.\n\nKiedy 11 wrze\u015bnia 1697 roku po\u017car strawi\u0142 ca\u0142e miasto wraz z ko\u015bcio\u0142ami, zostawiaj\u0105c trzy domy, sp\u0142on\u0105\u0142 i ratusz. Ewangelicy odprawiali odt\u0105d nabo\u017ce\u0144stwa w stodole rektora Labitza, a magistrat mimo sprzeciwu katolik\u00f3w bardzo szybko zabra\u0142 si\u0119 do odbudowy ratusza, przeznaczonego zn\u00f3w na ko\u015bci\u00f3\u0142; nowy dzwon sprawiono ju\u017c w 1699 roku. Przez kilka lat gmina obchodzi\u0142a 11 wrze\u015bnia jako dzie\u0144 pokutny. D\u0142ugo nie mieli odpowiedniego domu modlitwy, bo w\u0142adza ko\u015bcielna nie pozwala\u0142a budowa\u0107 nowego ko\u015bcio\u0142a. Dopiero w 1706 roku uzyskali zgod\u0119, by urz\u0105dzi\u0107 sobie miejsce na ratuszu tak jak przedtem \u2014 i wtedy z ratusza zrobili ca\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142, zbudowali wie\u017c\u0119 i zawiesili dzwony, zostawiaj\u0105c na potrzeby ratusza niewielkie pomieszczenie pod wie\u017c\u0105. W\u0142adza biskupia wytoczy\u0142a proces i kilkakrotnie zapada\u0142 dekret nakazuj\u0105cy rozbi\u00f3rk\u0119. Barkowski przytacza pro\u015bb\u0119 miasta z 6 sierpnia 1723 roku: od 1716 roku katolicki archidiakon von Plater pozywa\u0142 magistrat przed trybuna\u0142 w Kamieniu za odbudow\u0119 spalonego ratusza, w kt\u00f3rym \u2014 jak pisa\u0142o miasto \u2014 wydzielono osobne pomieszczenie na nabo\u017ce\u0144stwa, odprawiane tam od 1599 roku. W 1722 i 1723 roku zje\u017cd\u017ca\u0142y komisje szlachty i duchowie\u0144stwa, ale gwa\u0142tu nie uczyniono, a w tym samym 1723 roku uproszony kr\u00f3l August pozwoli\u0142 z tego ko\u015bcio\u0142a korzysta\u0107. W latach 1730\u20131768, gdy niszczono ko\u015bcio\u0142y w ca\u0142ej okolicy a\u017c po Nak\u0142o, \u015bwi\u0105tynia w Debrznie, le\u017c\u0105ca tu\u017c przy granicy Wielkopolski, przyjmowa\u0142a rozproszonych protestant\u00f3w.\n\nPo po\u017carze z 1697 roku w\u0142adze miasta zawar\u0142y 24 kwietnia 1706 roku z prepozytem Michaelem Gottschalckiem ugod\u0119 o odbudowie: ratusz mia\u0142 stan\u0105\u0107 z wie\u017c\u0105 i dzwonami. Oficja\u0142 kamie\u0144ski Joseph Erasmus von Platern pozwa\u0142 gmin\u0119 w 1716 roku i uzyska\u0142 trzy dekrety nakazuj\u0105ce rozebra\u0107 ca\u0142y budynek, a wykona\u0107 je mia\u0142 zbrojnie wojewoda pomorski. Trzykrotnie podejmowali egzekucj\u0119 szlachcice i ksi\u0119\u017ca, lecz bez u\u017cycia si\u0142y. Miasto uzyska\u0142o od Augusta II reskrypt z 23 marca 1720 roku, przenosz\u0105cy spraw\u0119 do s\u0105du asesorskiego, zakaz egzekucji dla wojewody Jana Dzia\u0142y\u0144skiego z 21 sierpnia 1723 roku i list ochronny pozwalaj\u0105cy na wyznanie augsburskie i wyko\u0144czenie domu modlitwy. Uspokojenie kosztowa\u0142o gmin\u0119 wiele pieni\u0119dzy i du\u017ce d\u0142ugi.\n\nPrzerobiony z ratusza zb\u00f3r by\u0142 budowl\u0105 szachulcow\u0105. Harnoch notuje w nim zachowan\u0105 jeszcze w jednym z k\u0105t\u00f3w ko\u015bcio\u0142a dawn\u0105 izb\u0119 rady miejskiej; o\u0142tarz, organy i ambona, kunsztowne prace snycerskie, by\u0142y wed\u0142ug niego darem gda\u0144skiego kupca Petera Tropkego. Barkowski zapisuje to nazwisko jako Troyck: urodzony w Debrznie kupiec gda\u0144ski przys\u0142a\u0142 krawcowi Markusowi H\u00fcskemu 1600 z\u0142otych gulden\u00f3w na ozdobienie ko\u015bcio\u0142a, a H\u00fcske zbudowa\u0142 za nie organy i kaza\u0142 wymalowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142; o\u0142tarz podarowa\u0142 wed\u0142ug Barkowskiego Daniel Nitz. Opowie\u015b\u0107 o ubogim ch\u0142opcu, kt\u00f3ry wyszed\u0142 z miasta i dorobi\u0142 si\u0119 maj\u0105tku, Barkowski podaje jako podanie ludowe. Budynek mia\u0142 tylko 500 miejsc, z kt\u00f3rych dobr\u0105 jedn\u0105 trzeci\u0105 posiada\u0142y cechy i wynajmowa\u0142y je na w\u0142asny rachunek; do ko\u0144ca mie\u015bci\u0142a si\u0119 w nim izba rady z aktami miejskimi, a pod ni\u0105 remiza sikawek, i dlatego katolicy jeszcze d\u0142ugo nazywali ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u201eratuszem\u201d.\n\nDzwony zboru znamy z inwentarza zabytk\u00f3w z 1887 roku i od Barkowskiego. Najmniejszy odla\u0142 w 1699 roku w Gda\u0144sku Absalon Wittwerck, z sentencj\u0105 \u201eSit nomen domini benedictum\u201d. Drugi wykona\u0142 Johann Martin ze Szczecinka (Neustettin) i podarowano go ko\u015bcio\u0142owi w 1701 roku; przelano go w 1773 roku. Du\u017cy dzwon odlano w 1700 roku w Gda\u0144sku z inskrypcj\u0105 \u0142aci\u0144sk\u0105, wymieniaj\u0105c\u0105 burmistrz\u00f3w Balthasara Thesego i Georga Rosenowa. P\u0119k\u0142 w 1817 roku, a przy przelaniu w 1830 roku przez Ludwiga Copinusa z Kr\u00f3lewca, gdy pastorem by\u0142 C. F. Wilde, otrzyma\u0142 niemieck\u0105 inskrypcj\u0119: \u201eEhre sei Gott in der H\u00f6he. 1697 den 11. September brannte ganz Friedland bis auf drei H\u00e4user ab, worauf diese Glocke f\u00fcr milde Gaben der Gemeindeglieder angeschafft wurde\u201d. Pastora Wildego berli\u0144ska prasa wymienia w Debrznie ju\u017c w styczniu 1819 roku, jako po\u015brednika przy przekazaniu sk\u0142adki. Inwentarz nie m\u00f3wi, do kt\u00f3rego ko\u015bcio\u0142a dzwon nale\u017ca\u0142, bo dane o dzwonach, kielichu z 1630 roku i srebrnej puszce na hostie z 1644 roku poda\u0142 mu tutejszy proboszcz bez okre\u015blenia wyznania; Barkowski opisuje go w\u015br\u00f3d dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego.\n\nDwaj tutejsi duchowni pochodzili \u2014 jak zapisa\u0142 Rhesa \u2014 z Polski: Andreas Hanisch by\u0142 \u201eaus Wronke in Polen geb\u00fcrtig\u201d, czyli urodzony we Wronkach, a Christian Friedrich Schulz \u2014 \u201eaus dem St\u00e4dtchen Flatau in Polen\u201d, czyli z miasteczka Flatau. Hanisch w 1748 roku za\u0142o\u017cy\u0142 razem z \u017con\u0105 Dorothe\u0105 Bonin, na pami\u0105tk\u0119 pokoju westfalskiego, kas\u0119 szkoln\u0105 i ubogich, z kt\u00f3rej op\u0142acano nauk\u0119 i pomoce szkolne dzieci najubo\u017cszych mieszczan; w 1749 roku przeszed\u0142 do Chojnic. Poprzednika Hanischa, Matthiasa Eliesera Wenda, syna duchownego z Bytowa, powo\u0142ano tu w 1717 roku z Torunia.\n\nOd 1817 roku parafia nale\u017ca\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-unijnego. Miasto by\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickie. \u201eS\u0142ownik geograficzny\u201d podaje 304 domy mieszkalne, 2040 ewangelik\u00f3w, 565 katolik\u00f3w, 232 osoby wyznania moj\u017ceszowego oraz 26 os\u00f3b zapisanych skr\u00f3tem \u201ebab.\u201d przy 1736 duszach parafii katolickiej w 1867 roku i obszarze miejskim licz\u0105cym 14 209 m\u00f3rg. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 3472 mieszka\u0144c\u00f3w: 2539 ewangelik\u00f3w, 666 katolik\u00f3w, 5 innych chrze\u015bcijan i 262 osoby wyznania moj\u017ceszowego. O tutejszych ewangelikach ten sam S\u0142ownik pisze, \u017ce mieli silny zb\u00f3r luterski i szkolnictwo, jakim ma\u0142o kt\u00f3re miasteczko mog\u0142o si\u0119 pochwali\u0107: seminarium nauczycielskie protestanckie, kt\u00f3re w 1868 roku liczy\u0142o dyrektora, czterech nauczycieli i 75 uczni\u00f3w, wy\u017csz\u0105 szko\u0142\u0119 protestanck\u0105 dla dziewcz\u0105t i progimnazjum powsta\u0142e z dawniejszej miejskiej szko\u0142y realnej. Tom IX \u201eS\u0142ownika\u201d, wyliczaj\u0105c szko\u0142y \u015brednie i seminaria ca\u0142ej prowincji Prusy Zachodnie, wskazuje seminarium we Frydl\u0105dzie jako jedno z zaledwie trzech ewangelickich seminari\u00f3w nauczycielskich w prowincji, obok Lubawy i Malborka \u2014 miasteczko licz\u0105ce oko\u0142o trzech i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca mieszka\u0144c\u00f3w kszta\u0142ci\u0142o nauczycieli dla szk\u00f3\u0142 ca\u0142ego regionu. Parafia liczy\u0142a 7360 dusz, a w mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142y progimnazjum i seminarium nauczycielskie. U Harnocha (1890) le\u017ca\u0142a w diecezji chojnickiej; diecezj\u0119 cz\u0142uchowsk\u0105 utworzono wed\u0142ug Barkowskiego w 1894 roku i w wykazie B\u00e4ra z 1908 roku parafia figuruje ju\u017c w niej, w\u015br\u00f3d jej trzynastu parafii, obok mi\u0119dzy innymi Czarnego, Cz\u0142uchowa, Przechlewa i S\u0105polna. Pod koniec grudnia 1892 roku prasa donios\u0142a, \u017ce rektor i pastor pomocniczy w Debrznie Schwartz zosta\u0142 mianowany od 1 stycznia 1893 roku pastorem wojskowego zak\u0142adu wychowawczego dla ch\u0142opc\u00f3w w Annaburgu. Data utworzenia diecezji podawana przez Barkowskiego nie zgadza si\u0119 z pras\u0105: ju\u017c w maju 1893 roku donoszono z Cz\u0142uchowa, \u017ce \u201etutejszy synod okr\u0119gowy\u201d wybra\u0142 Barkowskiego, okre\u015blanego jako zarz\u0105dca superintendentury (Superintendentur-Verweser), na pierwszego ze swoich delegat\u00f3w do synodu prowincjalnego. Nominacj\u0119 Barkowskiego, dot\u0105d zarz\u0105dcy superintendentury, na superintendenta diecezji cz\u0142uchowskiej og\u0142osi\u0142 \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d w czerwcu 1894 roku. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 6629 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Debrzna, a duszpasterzami byli superintendent Karl Barkowski (od 1882 roku) i Walter Andreae (od 1894 roku). \u015alad ruchliwo\u015bci gminy wida\u0107 i w drobiazgach: kiedy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci powiatu budowano ko\u015bci\u00f3\u0142 w Borowym M\u0142ynie, w zestawieniu wp\u0142at z 3 listopada 1890 roku figuruje w\u015br\u00f3d ofiarodawc\u00f3w debrze\u0144ski oddzia\u0142 Towarzystwa Gustawa Adolfa z kwot\u0105 16,45 marki.\n\nStary zb\u00f3r dotrwa\u0142 do lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku, kiedy rozebrano go z powodu gro\u017c\u0105cego zawalenia; Barkowski datuje rozbi\u00f3rk\u0119 na 1886 rok. Superintendent Annecke z Chojnic pisa\u0142 w recesie wizytacyjnym o \u201estarym, ciemnym domu Bo\u017cym\u201d, a gmina zdecydowa\u0142a si\u0119 na budow\u0119 dopiero wtedy, gdy po ekspertyzie zarz\u0105dzonej przez rejencj\u0119 zamkni\u0119to empory. Nowy, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki na rynku budowano od wiosny 1886 roku i oddano do u\u017cytku 6 pa\u017adziernika 1887 roku. Przetarg na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a rada parafialna og\u0142osi\u0142a jesieni\u0105 1885 roku, a w marcu 1886 roku ewangelicka rada ko\u015bcielna rozpisa\u0142a przetarg na organy, zegar wie\u017cowy i piorunochron. Wed\u0142ug Barkowskiego stan\u0105\u0142 na miejscu starego, a jego wie\u017ca mia\u0142a oko\u0142o 60 metr\u00f3w wysoko\u015bci. Nowych dzwon\u00f3w przy budowie nie sprawiono; dopiero gdy jeden ze starych p\u0119k\u0142, ludwisarnia Ulricha w Apoldzie odla\u0142a w 1900 roku trzy nowe, w tonach Es, g i b. \u015awi\u0105tynia uleg\u0142a zniszczeniu w 1945 roku podczas ofensywy Armii Czerwonej, a ocala\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wie\u017cy rozebrano w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych.\n\nBudow\u0119 opisa\u0142 w 1889 roku na \u0142amach berli\u0144skiego \u201eCentralblatt der Bauverwaltung\u201d kr\u00f3lewski rz\u0105dowy mistrz budowlany von Manikowsky, kt\u00f3remu gminna rada ko\u015bcielna powierzy\u0142a jej wykonanie. Szkic d\u0142ugo wyczekiwanego ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry z braku \u015brodk\u00f3w mia\u0142 by\u0107 jak najskromniejszy, sporz\u0105dzi\u0142 w 1882 roku tajny nadradca budowlany Adler. Pod budow\u0119 przeznaczono rynek, ods\u0142oni\u0119ty po rozbi\u00f3rce ratusza, dzwonnicy, wagi miejskiej i odwachu; grunt by\u0142 pe\u0142en resztek dawnych mur\u00f3w, zw\u0142aszcza cz\u0119\u015bciowo g\u0142\u0119boko podpiwniczonego ratusza i starej dzwonnicy, a pod nimi le\u017ca\u0142 tylko lekki piasek, tote\u017c fundamenty z kamieni polnych trzeba by\u0142o za\u0142o\u017cy\u0107 g\u0142\u0119boko i szeroko. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 35 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci i 20,5 metra szeroko\u015bci. W nawie urz\u0105dzono 728 miejsc siedz\u0105cych, na emporach 534, razem 1262, a do tego 674 miejsca stoj\u0105ce. Ca\u0142o\u015b\u0107, \u0142\u0105cznie z zakupem gruntu i wyposa\u017ceniem wn\u0119trza, kosztowa\u0142a oko\u0142o 182 000 marek. Kwadratow\u0105 wie\u017c\u0119 z g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciem postawiono po\u015brodku \u015bciany zachodniej; nad jedn\u0105 z klatek schodowych, z do\u0142\u0105czeniem miejsca w drugiej kondygnacji wie\u017cy nad organami, urz\u0105dzono sal\u0119 dla oko\u0142o stu konfirmant\u00f3w. Mury zewn\u0119trzne wzniesiono z czerwonej ceg\u0142y lic\u00f3wki z cegielni malborskiej, o\u017cywionej ceg\u0142\u0105 glazurowan\u0105 zielon\u0105 i br\u0105zow\u0105; kolumny g\u0142\u00f3wnego wej\u015bcia, o\u0142tarz, ambon\u0119 i chrzcielnic\u0119 wykonano z piaskowca z Horn w Lesie Teutoburskim, a schody ze \u015bl\u0105skiego granitu. W wie\u017cy zawieszono na \u017celaznej konstrukcji dawne dzwony z lat 1697 i 1701. Wielkie okno w prezbiterium otrzyma\u0142o przedstawienie zmartwychwsta\u0142ego Chrystusa, wykonane w Kr\u00f3lewskim Instytucie Malarstwa na Szkle w Charlottenburgu, organy o 24 g\u0142osach kupiono za 7500 marek we Frankfurcie nad Odr\u0105, a zegar wie\u017cowy za 2000 marek w Bockenem. Ogrzewania nie za\u0142o\u017cono; przygotowano tylko przewody dymowe na przysz\u0142o\u015b\u0107.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Harnocha ratusz, do kt\u00f3rego ewangelicy przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwa w 1599 roku, sp\u0142on\u0105\u0142 11 wrze\u015bnia tego samego roku razem z miastem i ko\u015bcio\u0142em parafialnym; odbudowano go z wie\u017c\u0105 i dzwonami i ponownie urz\u0105dzono w nim nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie \u2014 pozosta\u0142e \u017ar\u00f3d\u0142a \u0142\u0105cz\u0105 ten po\u017car z 11 wrze\u015bnia 1697 roku. Dat\u0119 przebudowy ratusza na ko\u015bci\u00f3\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: zgoda z 1706 roku, a u Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy wzniesiony w 1703 roku pod patronatem magistratu; Alexander Barkowski, superintendent i pastor Debrzna, kt\u00f3ry w 1904 roku wyda\u0142 monografi\u0119 miasta na 350-lecie gminy, \u017cadnej z tych dat nie podaje. Dzwony tego ko\u015bcio\u0142a Harnoch datuje na lata 1697, 1701 i 1699, Barkowski na 1699, 1700 i 1701, a von Manikowsky, opisuj\u0105c now\u0105 wie\u017c\u0119, na 1697 i 1701. Almanach z 1897 roku nazywa superintendenta Karlem, a sam podpisa\u0142 monografi\u0119 imieniem Alexander. Wed\u0142ug von Manikowsky\u2019ego budow\u0119 nowego ko\u015bcio\u0142a zacz\u0119to 26 maja 1886 roku, a po\u015bwi\u0119cono go 23 listopada 1887 roku; opis wy\u017cej podaje oddanie ko\u015bcio\u0142a do u\u017cytku 6 pa\u017adziernika 1887 roku. Wie\u017ca mia\u0142a wed\u0142ug niego 56,5 metra wysoko\u015bci, wed\u0142ug Barkowskiego oko\u0142o 60 metr\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Wielki po\u017car inne \u017ar\u00f3d\u0142a datuj\u0105 na 11 wrze\u015bnia 1697 roku. Goedtke sam pisze na s. 234 o po\u017carze z 1697 roku, ale w zdaniu, kt\u00f3re go opisuje (s. 234\u2013235), stoi 11 wrze\u015bnia 1699 roku. Dopiski do r\u0119kopisu notuj\u0105 11 wrze\u015bnia 1697 roku wed\u0142ug ksi\u0119gi rady w Chojnicach i 12 grudnia 1697 roku wed\u0142ug pami\u0119tnika samego Goedtkego z 1750 roku, a inny dopisek przypisuje ksi\u0119dze chojnickiej 11 grudnia 1697 roku. Barkowski pisze, \u017ce archidiakon von Plater pozywa\u0142 miasto przed trybuna\u0142 w Kamieniu; Goedtke (s. 234) podaje Trybuna\u0142 w Piotrkowie. Po\u017car z 1599 roku Harnoch datuje na 11 wrze\u015bnia, dopisek do r\u0119kopisu na s. 233\u2013234 na 2 wrze\u015bnia, a drugi, wed\u0142ug miejscowej kroniki domowej, na 2 grudnia (s. 235). S\u0142ownik geograficzny pisze, \u017ce Johann Lassenius by\u0142 wykszta\u0142cony w Wittenberdze; Goedtke (s. 236) podaje te studia tylko jako przypuszczenie. Freytag nazywa Jana Elharda lutera\u0144skim proboszczem Cz\u0142uchowa i \u0142\u0105czy z jego \u015bmierci\u0105 zwolnienie probostw w 1599 roku. Dopisek do artyku\u0142u o Cz\u0142uchowie z 1724 roku, kt\u00f3rego autor powo\u0142uje si\u0119 na listy od Goedtkego, podaje, \u017ce na probostwo chojnickie przedstawiono w 1579 roku innego duchownego ni\u017c cz\u0142uchowski Jan Elhard, \u201eein anderer gleiches Nahmens\u201d, czyli jego imiennika (s. 6).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2832 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 6290 dusz. W czerwcu 1933 roku superintendent Will z Debrzna znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d pe\u0142nomocnik\u00f3w, kt\u00f3rych komisarz ko\u015bcielny J\u00e4ger mianowa\u0142 dla prowincji ko\u015bcielnych Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego staropruskiej unii; jemu przypad\u0142a prowincja ko\u015bcielna Marchii Granicznej Pozna\u0144sko-Zachodniopruskiej.\n\nW ksi\u0119dze zgon\u00f3w parafii (AP Koszalin, sygn. 26/831/0/-/1) przy pogrzebach z 1912 roku w rubryce \u201eBemerkungen\u201d wpisano nazwiska Andreae i Barkowski (skan 30), przy pogrzebach z 1921 i 1927 roku \u2014 Will (skany 150 i 210), a z 1924 roku \u2014 Andreae (skan 180). Wed\u0142ug ksi\u0119gi chrzt\u00f3w parafii (AP Koszalin, sygn. 26/831/0/-/2) w grudniu 1935 roku chrzci\u0142 superintendent Will (skan 6), a pastor Schaper \u2014 w czerwcu 1937 roku, na prze\u0142omie 1943 i 1944 roku i jeszcze w lipcu 1944 roku (skany 30, 110, 116 i 117). Od 5 stycznia 1944 roku w rubryce \u201eName des Geistlichen, der es getauft\u201d pojawia si\u0119 wikariuszka (Vikarin) Lenz (skan 110); spo\u015br\u00f3d 100 chrzt\u00f3w zapisanych za 1944 rok wpisano j\u0105 przy 89 (skany 110\u2013123). Pastor Paul chrzci\u0142 w kwietniu i maju oraz 30 grudnia 1944 roku (skany 115 i 123) i poprowadzi\u0142 pogrzeb 25 stycznia 1945 roku (sygn. 26/831/0/-/1, skan 334). Czterech chrzt\u00f3w z 1945 roku \u2014 14, 28 i 29 stycznia oraz 11 lutego \u2014 udzieli\u0142a wikariuszka Lenz; chrzest z 11 lutego 1945 roku jest ostatnim wpisem ksi\u0119gi chrzt\u00f3w (skan 123). Ostatni pogrzeb zapisany w ksi\u0119dze zgon\u00f3w odby\u0142 si\u0119 tego samego dnia, 11 lutego 1945 roku, i tak\u017ce prowadzi\u0142a go wikariuszka Lenz (skan 336).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 496\u2013497; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 390; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 4); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, s. 416\u2013417, has\u0142o Frydl\u0105d Pruski, oraz t. IX \u2014 wykaz szkolnictwa prowincji Prusy Zachodnie (stan oko\u0142o 1888 roku); Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 99 i 119; P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 8\u20139, 16, 26\u201327; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388\u2013390 (inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich 1885\u201387); \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 83; H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 72\u201373, 80\u201382; A. Barkowski, \u201ePr. Friedland von 1354 bis 1904. Zur Feier des 550j\u00e4hr. Bestehens der Stadt Pr. Friedland sowie des 350j\u00e4hr. Bestehens der evangelischen Kirchengemeinde\u201d, Pr. Friedland 1904, s. 25, 27, 32\u201335, 46\u201348, 50; I. G. Goedtke, \u201eEvangelisches Predigt-Amt in denen kleineren St\u00e4dten des Polnischen Preussens\u201d, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 16; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 20; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 6, 233\u2013236; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 2 stycznia 1819 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 31 grudnia 1892 roku, s. 5 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 maja 1893 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 18 czerwca 1894 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 28 pa\u017adziernika 1885 roku, s. 13 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eLeipziger Tageblatt und Anzeiger\u201d, 11 marca 1886 roku, s. 19 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eHannoverscher Kurier\u201d, 26 czerwca 1933 roku, s. 1 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal); v. Manikowsky, \u201eNeubau der evangelischen Kirche in Pr. Friedland\u201d, \u201eCentralblatt der Bauverwaltung\u201d 9, Berlin 1889, nr 25 (22 czerwca), s. 222\u2013224; Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie, zesp. 26/831/0 \u201eAkta parafii ewangelickiej w Debrznie\u201d, sygn. 26/831/0/-/1 (ksi\u0119ga zgon\u00f3w), skany 30, 150, 180, 210, 334 i 336, oraz sygn. 26/831/0/-/2 (ksi\u0119ga chrzt\u00f3w 1935\u20131945), skany 6, 30 i 110\u2013123 (szukajwarchiwach.gov.pl).*","built_year":1887,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 4), Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki \u2013 Turystyka Debrzno","url":"https://turystyka.debrzno.pl/__trashed-9/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Frydl\u0105d Pruski, niem. Preuss. Friedland, miasto, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 8\u20139","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, K\u00f6nitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Gda\u0144sk 1887","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 390","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 496\u2013497","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 233\u2013236","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 2 stycznia 1819 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7DK5ECLYSWYJKYYFTGS2YJQKDTWE4JQV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 31 grudnia 1892 roku, s. 5 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XWZYK4UM6Q24ZIUCUPWTYDKGW4YB7B2Y"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 maja 1893 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SSK57H7ZXVXSHWENV6SP32U5WQGEF7JZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 18 czerwca 1894 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PQLGIOMQHYIQBQDLRU4TVHZJHAIZ6EGK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 28 pa\u017adziernika 1885 roku, s. 13 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/BGREN7JLPAMLJAWFX547TSQEJ3U3LVHE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLeipziger Tageblatt und Anzeiger\u201d, 11 marca 1886 roku, s. 19 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VACKYES3RHWDZPOWJQH2KY3WCPOKLB43"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHannoverscher Kurier\u201d, 26 czerwca 1933 roku, s. 1 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/K3DSZI5SOHPX3PVKC3IAH7HHZETN2K57"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"v. Manikowsky, \u201eNeubau der evangelischen Kirche in Pr. Friedland\u201d, \u201eCentralblatt der Bauverwaltung\u201d 9, Berlin 1889, nr 25 (22 czerwca), s. 222\u2013224","url":"https://archive.org/details/centralblattderb9188unse/page/222/mode/1up"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 20","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie, zesp. 26/831/0 \u201eAkta parafii ewangelickiej w Debrznie\u201d, sygn. 26/831/0/-/1 (ksi\u0119ga zgon\u00f3w) i 26/831/0/-/2 (ksi\u0119ga chrzt\u00f3w 1935\u20131945), skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 16","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"OSM Rynek Debrzno + zabytek.pl \u2014 d. ewang. ko\u015bci\u00f3\u0142 unijny 1887","id":"KOS-0196","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.53541,"lng":17.23512,"name_de":"Preu\u00dfisch Friedland","name_pl":"Debrzno \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Debrznie (Preu\u00dfisch Friedland), oddany w 1887 r., zniszczony podczas ofensywy Armii Czerwonej w 1945; ocala\u0142\u0105 wie\u017c\u0119 rozebrano w latach 60. UWAGA: lokalizacja w atlasie myli Debrzno z Pieni\u0119\u017cnem.","built_year":1887,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=622"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Jesuskirche_(Lidzbark)"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Debrzno \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (fotopolska.eu)","url":"https://fotopolska.eu/Kosciol_Debrzno"}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"KOS-0154","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.53861,"lng":17.2338685,"name_de":"Preu\u00dfisch Friedland","name_pl":"Debrzno (Preu\u00dfisch Friedland) \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Demlinie za\u0142o\u017cono na wzniesieniu przy skraju lasu, oko\u0142o stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 wsi. By\u0142a to nekropolia filialna wsp\u00f3lnoty lutera\u0144skiej i unijnej: w dziewi\u0119tnastym i dwudziestym wieku ewangelicy nie mieli w Demlinie ani ko\u015bcio\u0142a, ani domu modlitwy, tylko ten cmentarz. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b, a cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cytkowany. Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024\u20132027 wymienia go jako cmentarz ewangelicki po\u0142o\u017cony na wzniesieniu, na skraju lasu przy drodze polnej, oko\u0142o 150 m na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 wsi. Karta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y, bardzo zniszczony, cz\u0119\u015b\u0107 zachodnia i po\u0142udniowa splantowana, brak \u015blad\u00f3w po grobach\u201d. Zachowa\u0142y si\u0119 wtedy g\u0142\u00f3wnie obramowania grob\u00f3w i tumby, a kamienne obwa\u0142owanie by\u0142o miejscami zniszczone; teren zarasta\u0142a trawa, krzewy bzu i dzikiej r\u00f3\u017cy. Najstarszym zachowanym nagrobkiem by\u0142a \u017celiwna tablica Caroline Rauhe z domu Zanfer, \u017cyj\u0105cej w latach 1844\u20131894.\n\nDemlin \u2014 po kaszubsku Deml\u00ebn\u00f2, a w Drugiej Rzeczypospolitej D\u0119blin \u2014 to kociewska wie\u015b w gminie Skarszewy, dzi\u015b w powiecie starogardzkim. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, w obwodzie urz\u0119dowym Sch\u00f6neck Westpr.-Land, i by\u0142a gmin\u0105 wiejsk\u0105.\n\nWed\u0142ug przywileju z 1326 roku komtur Adolf von Schwalenberg odnowi\u0142 so\u0142tysowi Miko\u0142ajowi so\u0142ectwo na prawie che\u0142mi\u0144skim. Demlin mia\u0142 50 w\u0142\u00f3k (pierwotnie 40), z kt\u00f3rych co dziesi\u0105ta by\u0142a wolna. Demlin mia\u0142 przed Reformacj\u0105 w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 i drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty, uposa\u017cony czterema w\u0142\u00f3kami; wizytator biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego zasta\u0142 go w 1583 roku w stanie niewymagaj\u0105cym naprawy, ale od kilku lat bez ksi\u0119dza. Ze Skarszew przychodzi\u0142 wtedy co trzeci\u0105 niedziel\u0119 luterski predykant z kazaniem, a witrycy, jak zanotowano, przyj\u015b\u0107 nie chcieli. Obc\u0105 wiar\u0119 \u2014 tak nazywa to \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie \u2014 narzuci\u0142 wsi Jerzy Ba\u017cy\u0144ski, wojewoda malborski i starosta skarszewski, kt\u00f3ry trzyma\u0142 swoich predykant\u00f3w tak\u017ce w Tr\u0105bkach i w Dalwinie. Po jego \u015bmierci w 1596 roku biskup Rozra\u017cewski przyjecha\u0142 do Demlina osobi\u015bcie, \u017ceby po\u015bwi\u0119ci\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142. W 1686 roku \u015bwi\u0105tynia le\u017ca\u0142a w gruzach; sta\u0142 tylko kamie\u0144 do wody \u015bwi\u0119conej i wie\u017ca z dwoma dzwonami. W 1772 roku mieszka\u0144cy byli przewa\u017cnie katolikami; by\u0142 tu wolny so\u0142tys, zarazem lemann (od 1669 roku), osiemnastu ch\u0142op\u00f3w i dwudziestu jeden komornik\u00f3w na 41 w\u0142\u00f3kach. W tym samym roku arendarzem by\u0142 von Zawadzki. Ca\u0142a wie\u015b skar\u017cy\u0142a si\u0119 wtedy na wysoki czynsz: starosta Mostowski podni\u00f3s\u0142 go wcze\u015bniej z 16 floren\u00f3w 10 groszy do 21 talar\u00f3w 60 groszy od w\u0142\u00f3ki, przez co mieszka\u0144cy oko\u0142o 1762 roku, dziesi\u0119\u0107 lat przed spisem, uciekali na Pomorze.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 224 mieszka\u0144c\u00f3w: 179 luteran\u00f3w i 45 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 w Skarszewach (Sch\u00f6neck). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Demlin* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 59 budynk\u00f3w mieszkalnych i 615 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 530 ewangelik\u00f3w i 85 katolik\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Ewangelicy podlegali parafii w Skarszewach; tak zapisano te\u017c w spisie z 1 grudnia 1910 roku. Jej ksi\u0119gi metrykalne si\u0119gaj\u0105 1636 roku: chrzty i zgony od 1636, \u015bluby od 1637, konfirmacje od 1747, wykaz komunikant\u00f3w od 1885, a duplikaty z lat 1818\u20131832 i 1835\u20131874 \u2014 w s\u0105dzie obwodowym w Ko\u015bcierzynie. Osobne rejestry gminy wiejskiej mia\u0142y by\u0107 prowadzone w latach 1773\u20131900; spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich B\u00e4ra z 1908 roku wymienia parafie, nie wsie, i w\u0142asnej pozycji dla Demlina nie ma. W spisie z 1 grudnia 1885 roku Demlin liczy\u0142 625 mieszka\u0144c\u00f3w: 556 ewangelik\u00f3w i 69 katolik\u00f3w; obie parafie mia\u0142y siedzib\u0119 w Skarszewach. Katolicy r\u00f3wnie\u017c nale\u017celi do parafii skarszewskiej; Harnoch wymienia Demlin zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii ewangelickiej w Skarszewach, jak i w\u015br\u00f3d tamtejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w i szk\u00f3\u0142 katolickich. W 1905 roku mieszka\u0142y tu 594 osoby, w 2022 \u2014 589. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 578 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 513 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku; w tej grupie tablica wykazuje 395 ewangelik\u00f3w i 118 katolik\u00f3w, a po polsku m\u00f3wi\u0142o dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b. Rubryki wyznaniowe rozbijaj\u0105 ka\u017cd\u0105 grup\u0119 j\u0119zykow\u0105 osobno i nie podaj\u0105 wyznania ca\u0142ej wsi; samych niemieckoj\u0119zycznych ewangelik\u00f3w naliczono 395 przy 578 mieszka\u0144cach.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sch\u00f6neck i podaje tu 395 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 14; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885), Kreis Berent, s. 38 poz. 14; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 225\u2013226 i dodatek XXIII (protok\u00f3\u0142 wizytacji biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego: \u201eVilla Demblino, bona regalia ad Skarszewy. Ecclesia lignea, tituli B. Margarethae, nulla indiget reparatione; caret sacerdote ab aliquot annis, nunc autem haereticus e Skarszewy tertia dominica adventare ad concionandum solet\u201d); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 (parafia Sch\u00f6neck); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 84, nr 53; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, nr 191 (Sch\u00f6neck); Program Opieki nad Zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr VII/52/2024 z 29 pa\u017adziernika 2024 roku); karta cmentarza w Demlinie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 6\u20137, pozycja 50; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 151\u2013152; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 6\u20137, pozycja 50","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 151\u2013152","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0283","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.089922,"lng":18.512049,"name_de":"Demlin","name_pl":"Demlin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w D\u0142ugim Polu le\u017cy przy drodze z Giemlic do Cedr\u00f3w Wielkich, na dzia\u0142ce 164, i zajmuje pi\u0119\u0107 ar\u00f3w. Za\u0142o\u017cono go w po\u0142owie XIX wieku; po 1945 roku zosta\u0142 wy\u0142\u0105czony z u\u017cytku i uleg\u0142 dewastacji. Prowadzi go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w jako cmentarz dawniej ewangelicki.\n\nD\u0142ugie Pole (po niemiecku Langfelde) le\u017cy na \u017bu\u0142awach Steblewskich (Danziger Werder) \u2014 pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1396 roku. W szesnastym wieku wie\u015b mia\u0142a w\u0142asn\u0105 kaplic\u0119, a o jej przynale\u017cno\u015b\u0107 spiera\u0142y si\u0119 dwa ko\u015bcio\u0142y \u017cu\u0142awskie. Notatka z 1582 roku o kilku ko\u015bcio\u0142ach podaje, \u017ce farze w Mi\u0142ob\u0105dzu podlega\u0142y trzy parafie, a w dw\u00f3ch z nich pos\u0142ugiwali duchowni lutera\u0144scy, nazywani wikariuszami; katolicki pozosta\u0142 trzeci ko\u015bci\u00f3\u0142, w Giemlicach. W przypisie wydawcy jako te dwie parafie wskazano ko\u015bcio\u0142y w Dalwinie i w Langenfeld. Wizytacja dekanatu Ma\u0142ej \u017bu\u0142awy z 1593 roku podaje, \u017ce pewien biskup od\u0142\u0105czy\u0142 Giemlice od Steblewa i przypisa\u0142 Giemlicom kaplic\u0119 wraz ze wsi\u0105 Langfeldt, ale gda\u0144szczanie zwr\u00f3cili j\u0105 Steblewu. Steblewu wie\u015b oddawa\u0142a dziesi\u0119ciny; przy tamtejszym ko\u015bciele sta\u0142 wtedy predykant.\n\nWed\u0142ug Harnocha w D\u0142ugim Polu sta\u0142a dawna kaplica, kt\u00f3r\u0105 w 1672 roku naprawiono tak, \u017ce duchowny ze Steblewa m\u00f3g\u0142 odprawia\u0107 w niej popo\u0142udniowe nabo\u017ce\u0144stwa; 17 stycznia 1818 roku burza uczyni\u0142a j\u0105 niezdatn\u0105 do u\u017cytku i kaplic\u0119 sprzedano.\n\nHermann Freytag (1912) przytacza zapis Ephraima Pr\u00e4toriusa z r\u0119kopisu \u201eEvangelisches Danzig\u201d: we wschodniej \u015bcianie kaplicy, od zewn\u0105trz, wmurowana by\u0142a po\u0142owa ludzkiej czaszki, kt\u00f3rej wieku i znaczenia nie znano. Wed\u0142ug podania ludowego, zapisanego przez superintendenta Pohla w r\u0119kopi\u015bmiennej kronice D\u0142ugiego Pola, by\u0142a to czaszka ostatniego olbrzyma, kt\u00f3ry za\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce przebije \u015bcian\u0119 kaplicy; rozp\u0119dzi\u0142 si\u0119 od starej grobli, lecz mur wytrzyma\u0142, a olbrzym pad\u0142 roztrzaskany. Wed\u0142ug Freytaga w 1672 roku, po skardze mieszka\u0144c\u00f3w, \u017ce musz\u0105 \u0142o\u017cy\u0107 na nauczyciela w Steblewie, burmistrz Adrian von der Linde przyj\u0105\u0142 dla D\u0142ugiego Pola osobnego nauczyciela; pastor Berend zapisa\u0142 w najstarszej ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwo popo\u0142udniowe odprawiano w kaplicy raz na kwarta\u0142. Wbrew temu, co pisa\u0142 Pr\u00e4torius, kaplica mia\u0142a pod koniec XVIII i w XIX wieku dw\u00f3ch prowizor\u00f3w, rozliczaj\u0105cych si\u0119 przed magistratem, a na pocz\u0105tku XIX wieku niewielki kapita\u0142. Wed\u0142ug Freytaga (s. 168) ci\u0119\u017cka burza szala\u0142a 16 i 17 stycznia 1818 roku i wsz\u0119dzie wyrz\u0105dzi\u0142a wielkie szkody, a kaplica ucierpia\u0142a tak, \u017ce nie nadawa\u0142a si\u0119 ju\u017c do naprawy. Pozwolono j\u0105 rozebra\u0107 w zamian za obietnic\u0119 odbudowy w lepszych czasach; 2 pa\u017adziernika 1818 roku kupi\u0142 j\u0105 na rozbi\u00f3rk\u0119 za 153 talary so\u0142tys i prowizor kaplicy Hasse, kt\u00f3ry naby\u0142 te\u017c ambon\u0119 i \u0142awy. O\u0142tarz ustawiono w kruchcie wie\u017cowej ko\u015bcio\u0142a w Steblewie, lecz w 1828 roku by\u0142 tak zniszczony, \u017ce patron kaza\u0142 go por\u0105ba\u0107 na opa\u0142 dla ubogich D\u0142ugiego Pola. Pozytyw kaplicy sprzedano w 1821 roku za 18 talar\u00f3w wolnej szkole na Nowych Ogrodach (Neugarten), a cynow\u0105 mis\u0119 i dzban chrzcielny przechowywano na plebanii.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 186 mieszka\u0144c\u00f3w: 115 katolik\u00f3w i 71 luteran\u00f3w; parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 by\u0142o Steblewo (St\u00fcblau). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Langfelde* 12 budynk\u00f3w mieszkalnych i 221 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 52 ewangelik\u00f3w i 169 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Steblewie; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 221 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 115 katolik\u00f3w i 106 ewangelik\u00f3w; parafi\u0105 ewangelick\u0105 pozostawa\u0142o Steblewo (Stiblau), katolick\u0105 \u2014 Giemlice (Gemlitz). Spisy z 1820 roku, z 1869 roku i z 1885 roku notuj\u0105 we wsi wy\u0142\u0105cznie katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w, bez mennonit\u00f3w.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu Danziger Niederung, a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia cmentarz w D\u0142ugim Polu w\u015br\u00f3d trzech cmentarzy parafii w Steblewie, licz\u0105cej wtedy 306 ewangelik\u00f3w. Ze starszej zabudowy pozosta\u0142y we wsi murowany dom z 1921 roku i kapliczka z 1945 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Steblewo (St\u00fcblau) i podaje tu 72 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 402\u2013403; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 202\u2013203, nr 86; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 506 i 517\u2013518; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Cedry Wielkie (pozycja 45); ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 28; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 47, pozycja 162; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; Hermann Freytag, \u201eGeschichte des Kirchspiels St\u00fcblau im Danziger Werder\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 54, 1912, s. 105\u2013188.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 402\u2013403","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 47, pozycja 162","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eGeschichte des Kirchspiels St\u00fcblau im Danziger Werder\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 54, 1912, s. 105\u2013188","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft54.18046400"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Cedry Wielkie na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLVIII/381/2023 Rady Gminy Cedry Wielkie z dnia 20 grudnia 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2024, poz. 57, s. 40, 59, 75","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2024&book=0&position=57"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0054","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.22663,"lng":18.86837,"name_de":"Langfelde","name_pl":"D\u0142ugie Pole \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarzy by\u0142o w Dobieszewie trzy, a dwa z nich s\u0105siaduj\u0105 ze sob\u0105 bezpo\u015brednio. Na planie miejscowo\u015bci z lat 1889\u20131891 zaznaczono tylko jedno kwadratowe za\u0142o\u017cenie \u2014 dzisiejsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniow\u0105. Tablic inskrypcyjnych zachowa\u0142o si\u0119 niewiele. Oba pe\u0142ni\u0105 dzi\u015b funkcj\u0119 cmentarza parafialnego; teren urz\u0105dzono na nowo, a z pierwotnego zagospodarowania zosta\u0142y graniczne nasadzenia \u015bwierkowe. W 1995 roku, przy porz\u0105dkowaniu terenu, pozosta\u0142o\u015bci dawnych \u017celiwnych krzy\u017cy i starych kamiennych nagrobk\u00f3w zebrano i z\u0142o\u017cono w jednym z naro\u017cnik\u00f3w cmentarza.\n\nTrzecim, najstarszym, by\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny. Z niego zosta\u0142 tylko starodrzew; kamienie nagrobne usuni\u0119to, a przy budowie parkingu cmentarz zosta\u0142 cz\u0119\u015bciowo naruszony.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b \u2014 dawniej ewangelicki, obecnie katolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa. Ma konstrukcj\u0119 szkieletow\u0105 z ceglanym wype\u0142nieniem i pochodzi z odbudowy po po\u017carze z 1715 roku. Miejscowego proboszcza wzmiankowano tu w 1385 roku. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano ko\u015bci\u00f3\u0142 8 czerwca 1960 roku pod numerem A-185.\n\nW 1784 roku Dobieszewo liczy\u0142o 22 dymy; mieszkali tu pastor i zakrystian. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, pod wsp\u00f3lnym patronatem w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br Dobieszewo, Sorkow, Podel i Domaradz; nale\u017ca\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi Dobra, \u0141abiszewo, Starnice, Borz\u0119cino i obie wsie Crien.\n\nDobieszewo, po niemiecku Gro\u00df D\u00fcbsow, by\u0142o wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim na Pomorzu. Wcze\u015bniej filia parafii w Gardnie Wielkiej, Dobieszewo sta\u0142o si\u0119 o\u015brodkiem samodzielnej parafii ewangelickiej. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 tej parafii i podaje 3200 dusz, kaplic\u0119 w Dumr\u00f6se (Domaradz), oddalon\u0105 o 9 kilometr\u00f3w, oraz miejsce kaza\u0144 w Krien, oddalone o 7 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Hugo Scheel. W 1940 roku parafia obejmowa\u0142a osiem miejscowo\u015bci i liczy\u0142a oko\u0142o 3200 parafian; nale\u017ca\u0142a wtedy do okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Pagel podaje dla odbudowy ko\u015bcio\u0142a 1815 rok, a data na chor\u0105giewce wskazuje 1779.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Dobieszewo; Dobieszewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Gro\u00df D\u00fcbsow; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 960; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Dobieszewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/1367-2/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 960","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0549","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.369677,"lng":17.293562,"name_de":"Gro\u00df D\u00fcbsow","name_pl":"Dobieszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Dobieszewie \u2014 po niemiecku Gro\u00df D\u00fcbsow \u2014 jest dzi\u015b rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Biskupa M\u0119czennika, figuruj\u0105c\u0105 w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-185 od 1960 roku.\n\nWie\u015b wzmiankowano w 1294 roku jako Dobessowo, a ko\u015bci\u00f3\u0142 notowano tu od 1385 roku. Poprzednia \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a 24 czerwca 1715 roku: w wykazie duchownych pomorskich przy Michaelu Gutzeviusie, pastorze w latach 1683\u20131732, odnotowano, \u017ce za jego urz\u0119dowania ogie\u0144 strawi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz ze wszystkimi budynkami parafialnymi. Pagel notuje kolejny ci\u0119\u017cki po\u017car w 1747 roku.\n\nCi\u0105g duchownych otwiera Liborius K\u00f6rner, ordynowany w 1573 roku przez biskupa pomeza\u0144skiego Georga Venetusa i wprowadzony na urz\u0105d przez s\u0142upskiego prepozyta Davida Crolla; podczas wizytacji generalnej w 1590 roku jeszcze \u017cy\u0142. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Dobieszewie, po niemiecku Gro\u00df D\u00fcbsow, po Liboriusie K\u00f6rnerze pastorami byli: Johann Sartorius, kt\u00f3ry urz\u0119dowa\u0142 czterdzie\u015bci lat, jego syn Johann Sartorius m\u0142odszy (1645\u20131681), Michael Gutzevius (1683\u20131732), Johann Daniel Litzkow (powo\u0142any w 1733 roku), Johann Martin Barnwasser (1740\u20131776), Michael Gottfried Kumme (1777\u20131813), Joachim L\u00fcttke (1815\u20131851), Franz Dennert (1853\u20131883), Richard Schweitzer (1883\u20131884), Georg Trapp (1885\u20131905) i Paul Ohm (od 1906 roku). W sierpniu 1919 roku patron ko\u015bcio\u0142a W. von Zitzewitz z Borz\u0119cina og\u0142osi\u0142 w \u201eReichsbote\u201d, \u017ce parafia zwolni si\u0119 15 pa\u017adziernika wskutek zmiany plac\u00f3wki dotychczasowego pastora; mia\u0142a dwa ko\u015bcio\u0142y i oko\u0142o 3000 dusz, pensj\u0119 zasadnicz\u0105 pierwszej klasy, znakomity dom i du\u017cy ogr\u00f3d, a prowadzenie gospodarstwa rolnego by\u0142o mo\u017cliwe. Ostatnim pastorem by\u0142 Gotthold Lutschewitz, urz\u0119duj\u0105cy w latach 1933\u20131945.\n\nW 1784 roku Dobieszewo liczy\u0142o 22 dymy; mieszkali tu pastor i zakrystian. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, pod wsp\u00f3lnym patronatem w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br Dobieszewo, Sorkow, Podel i Domaradz; nale\u017ca\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi Dobra, \u0141abiszewo, Starnice, Borz\u0119cino i obie wsie Crien.\n\nDobieszewo le\u017ca\u0142o na zachodnim skraju kaszubszczyzny. Linia jej zasi\u0119gu w 1778 roku \u0142\u0105czy\u0142a zachodni\u0105 granic\u0119 powiatu bytowskiego z Dobieszewem, Budowem, \u0141upaw\u0105, Damnem, Freist i Rowami \u2014 dalej na zach\u00f3d kaza\u0144 w tym j\u0119zyku nie g\u0142oszono. W raporcie pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczonym przez superintendenta Walthera Bartholdy\u2019ego, zapisano, \u017ce kazania co niedziel\u0119 po niemiecku i po kaszubsku odbywa\u0142y si\u0119 wtedy tylko w Cecenowie i w G\u0142\u00f3wczycach, a w Rowach, Gardnie, Smo\u0142dzinie i Stowi\u0119cinie \u017cy\u0142o jeszcze po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych wy\u0142\u0105cznie po kaszubsku. Czterdzie\u015bci, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej duchownych znaj\u0105cych polski wymagano jeszcze we Wrze\u015bciu, Damnie, Sk\u00f3rowie, \u0141upawie, Mikorowie, No\u017cynie, Dobieszewie i Budowie.\n\nDo 1945 roku parafia nale\u017ca\u0142a do superintendentury S\u0142upsk \u2014 Stare Miasto w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. 14 lutego 1871 roku konsystorz rozwi\u0105za\u0142 synod ko\u0142czyg\u0142owski (Alt Kolziglow) i rozdzieli\u0142 jego jedena\u015bcie parafii mi\u0119dzy cztery synody. Cety\u0144, Ko\u0142czyg\u0142owy, Budowo i No\u017cyno przesz\u0142y do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i D\u0119bnica Kaszubska do synodu miejskiego S\u0142upska; Mikorowo, Dobieszewo i \u0141upawa do synodu staromiejskiego S\u0142upska; Wa\u0142dowo do Miastka. Ten podzia\u0142 przetrwa\u0142 do ko\u0144ca, czyli przez nast\u0119pne siedemdziesi\u0105t lat. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka: w 1925 roku w\u015br\u00f3d 356 mieszka\u0144c\u00f3w naliczono jednego katolika. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3200 dusz, kaplic\u0119 w Dumr\u00f6se (Domaradz), oddalon\u0105 o 9 kilometr\u00f3w, i miejsce kaza\u0144 w Krien, oddalone o 7 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Hugo Scheel. Patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku von Zitzewitz z Bornzin, rotmistrz von Zitzewitz z Dumr\u00f6se i w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku von Bonin z Lupow; patronat Klein Podel i Daber by\u0142 niewyja\u015bniony. W 1940 roku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 3200 wiernych, mia\u0142a kaplic\u0119 w D\u0105br\u00f3wce, a w Krzyni miejsce, do kt\u00f3rego duchowny doje\u017cd\u017ca\u0142 z nabo\u017ce\u0144stwem; ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1646 roku. Zestawienie ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszone w 1938 roku przez A. von Livoniusa, podaje ten rok dla chrzt\u00f3w, a dla \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w \u2014 1684 rok. Cmentarze by\u0142y tu trzy: najstarszy otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, nowy za\u0142o\u017cono w XIX wieku na po\u0142udniowym skraju wsi, a obok niego powsta\u0142 p\u00f3\u017aniej jeszcze jeden, bezpo\u015brednio z nim s\u0105siaduj\u0105cy.\n\nWie\u015b otrzyma\u0142a 7 marca 1945 roku nakaz ucieczki w stron\u0119 L\u0119borka, a 9 marca kolumn\u0119 uciekinier\u00f3w dogonili pod Pob\u0142ociem \u017co\u0142nierze radzieccy. Po wojnie ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy. Wed\u0142ug Jana Wilda w Dobieszewie dzia\u0142a\u0142 po wojnie niemiecki zb\u00f3r ewangelicki: jego m\u0142odzie\u017c konfirmowano w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1951 roku w Damnie (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 4 (257)/2024, s. 13); w okresie, gdy ewangelicy w S\u0142upsku odzyskiwali ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy Niedzia\u0142kowskiego (decyzj\u0119 o jego przekazaniu podj\u0119to 16 marca 1954 roku), zb\u00f3r liczy\u0142 550 cz\u0142onk\u00f3w (nr 2 (232)/2022, s. 14), a przez wiele lat po wojnie u\u017cytkowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Domaradzu (nr 10 (251)/2023, s. 14).\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Dobieszewie to budowla szachulcowa z wielobocznym zamkni\u0119ciem prezbiterium i p\u0142askim drewnianym stropem; wie\u017ca jest w dolnej cz\u0119\u015bci murowana, w g\u00f3rnej z drewnianego szkieletu, kryta gontem. O\u0142tarz z ambon\u0105, w kt\u00f3rym ambona dominuje nad ca\u0142o\u015bci\u0105, powsta\u0142 wed\u0142ug inwentarza z 1894 roku w drugiej po\u0142owie XVII wieku. Nad wschodnim wej\u015bciem ustawiono \u015bredniowieczn\u0105, prymitywnie rze\u017abion\u0105 i malowan\u0105 figur\u0119 \u015bwi\u0119tego z lask\u0105 i ksi\u0119g\u0105. W ko\u015bciele znajdowa\u0142o si\u0119 rze\u017abione w ciemno bejcowanym drewnie god\u0142o rodziny von Zitzewitz, a herby Zitzewitz\u00f3w i Gottberg\u00f3w umieszczono w wielu miejscach \u015bwi\u0105tyni. Dwa cynowe lichtarze o\u0142tarzowe z XVII wieku ufundowali Peter Zitzewitz i Veronica Jatzkowen, umieszczaj\u0105c na nich swoje herby.\n\nDo ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142 te\u017c ma\u0142y srebrny, z\u0142ocony kielich z ozdobnym w\u0119z\u0142em, wykonany oko\u0142o XVIII wieku. Najstarszy z dzwon\u00f3w, z wizerunkiem Ukrzy\u017cowanego i Marii, nosi\u0142 dat\u0119 1749, a drugi odla\u0142 w 1776 roku J. M. Meyer w Szczecinku (Neustettin).\n\nW 1961 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 filialny. Parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa w Dobieszewie erygowa\u0142 dekret z 24 czerwca 1981 roku, z dotychczasowej wikarii nale\u017c\u0105cej do parafii \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w D\u0119bnicy Kaszubskiej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Datowanie obecnej budowli r\u00f3\u017cni si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach: wed\u0142ug jednych powsta\u0142a oko\u0142o 1779 roku (t\u0119 dat\u0119 nosi chor\u0105giewka), wed\u0142ug Pagla \u2014 w 1815 roku. Pagel nazywa t\u0119 budowl\u0119 \u201eeinfacher Fachwerkbau aus dem Jahre 1815\u201d; B\u00f6ttger, opisuj\u0105c ten sam ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1894 roku, roku budowy nie podaje. Dr Paetow w wyk\u0142adzie og\u0142oszonym w \u201eOstpommersche Heimat\u201d w 1932 roku pisze, \u017ce zwi\u0105zek synodalny ko\u0142czyg\u0142owski utworzono w 1810 roku, a rozwi\u0105zano w 1870 roku (w opisie wy\u017cej: rozwi\u0105zany aktem z 14 lutego 1871 roku).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 231, 493\u2013495; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 7, 8, 9; Diecezja pelpli\u0144ska / polska-org.pl \u2014 Dobieszewo; Dobieszewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Gro\u00df D\u00fcbsow; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 47; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998, s. 99; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 960; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1961, nr 8, poz. 47, s. 2; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1981, nr 7, s. 221\u2013222; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 31 sierpnia 1919 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 2 (232)/2022, s. 14; nr 10 (251)/2023, s. 14; nr 4 (257)/2024, s. 13; A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319.*","built_year":1779,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Dobieszewo \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Diecezja pelpli\u0144ska / polska-org.pl \u2014 Dobieszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Portal internetowy Diecezji Pelpli\u0144skiej (diecezja-pelplin.pl), strony parafii \u2014 Dobieszewo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Diecezja pelpli\u0144ska / polska-org.pl \u2014 Dobieszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"polska-org.pl, has\u0142o \u201eDobieszewo\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Diecezja pelpli\u0144ska / polska-org.pl \u2014 Dobieszewo"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Dobieszewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/1367-2/"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 7, 8, 9","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 7, 8, 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 493","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 960","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1961, nr 8, poz. 47, s. 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1981, nr 7, s. 221\u2013222","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 31 sierpnia 1919 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Z5JXGK7GXWSH5IV2UB55JHHKDFPROD4N"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 2 (232)/2022, s. 14","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 10 (251)/2023, s. 14","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 4 (257)/2024, s. 13","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0222","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.369677,"lng":17.293562,"name_de":"Gro\u00df D\u00fcbsow","name_pl":"Dobieszewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Stanis\u0142awa B.M.)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dobojewo, po niemiecku Friedrichshof, le\u017cy w gminie Cz\u0142uch\u00f3w, w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim. W 1920 roku p\u00f3\u0142nocno-wschodnia cz\u0119\u015b\u0107 powiatu cz\u0142uchowskiego przypad\u0142a Polsce \u2014 na przyk\u0142ad Konarzyny, kt\u00f3re spis z 1885 roku liczy jeszcze w powiecie cz\u0142uchowskim, polski spis z 1921 roku notuje w powiecie chojnickim. Reszta powiatu, z Cz\u0142uchowem i Dobojewem, pozosta\u0142a w Niemczech i od 1922 roku nale\u017ca\u0142a do prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie.\n\nNie by\u0142a to wie\u015b, lecz maj\u0105tek. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Friedrichshof* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu siedem dom\u00f3w mieszkalnych i 105 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 80 ewangelik\u00f3w i 25 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku dzieci przypisano do okr\u0119gu szkolnego *Stolzenfelde*.\n\nWiersz wykazu gmin, sporz\u0105dzonego po spisie z 1 grudnia 1885 roku, stoi w dziale obwod\u00f3w dworskich i podaje 435 hektar\u00f3w \u2014 w tym 298 hektar\u00f3w roli, 54 hektary \u0142\u0105k i 60 hektar\u00f3w lasu. Notuje te\u017c jedno miejsce zamieszkane, siedem dom\u00f3w i szesna\u015bcie gospodarstw domowych, a w nich 112 os\u00f3b: pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu m\u0119\u017cczyzn i sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dwie kobiety. Ewangelik\u00f3w by\u0142o 102, katolik\u00f3w dziesi\u0119ciu (strona 162, pozycja 99).\n\nObie parafie, ewangelicka i katolicka, mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Cz\u0142uchowie, a Harnoch wymienia Dobojewo w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tamtejszej parafii ewangelickiej, licz\u0105cej 5357 dusz; katolik\u00f3w by\u0142o w tym samym zasi\u0119gu 5282. Oko\u0142o 1550 roku starosta cz\u0142uchowski Jan Latalski odda\u0142 ewangelikom kaplic\u0119 zamkow\u0105, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 farny. W 1609 roku, po \u015bmierci drugiego ewangelickiego starosty, Stanis\u0142awa Latalskiego (1603), odebrano im jedno i drugie, a nabo\u017ce\u0144stwa zakazano. Parafi\u0119 przywr\u00f3cono w latach dwudziestych XIX wieku \u2014 Heise podaje rok 1825, Harnoch 1826 \u2014 a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wbudowano w latach 1826\u20131828 w ruin\u0119 zamku g\u0142\u00f3wnego, przy wysokiej wie\u017cy, wykorzystuj\u0105c dawne fundamenty.\n\nW Dobojewie jest cmentarz ewangelicki. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje jednym wierszem jako ewangelicki, bez numeru rejestru, bez datowania i bez wskazania dzia\u0142ki. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki zniszczone, drzewostan w 70 %\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 na pocz\u0105tku siedliska, w\u015br\u00f3d lasu, i nie mia\u0142 wtedy ani muru, ani bramy, a najstarszym zachowanym nagrobkiem by\u0142 cippus z 1939 roku. Poza siedmioma dawnymi mogi\u0142ami naliczono pi\u0119\u0107 poch\u00f3wk\u00f3w z czas\u00f3w po 1945 roku, a granic\u0119 znaczy\u0142 szpaler \u015bwierkowy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 98 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, s. 162\u2013163, poz. 99 i 104; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat chojnicki, s. 11, poz. 35; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, zeszyt IV, Danzig 1887; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Cz\u0142uch\u00f3w (pozycja 48); Gmina Cz\u0142uch\u00f3w \u2014 Wykaz Miejscowo\u015bci; karta cmentarza w Dobojewie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 130\u2013131; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Cz\u0142uch\u00f3w (wiejska) \u2014 Wykaz Miejscowo\u015bci","url":"https://wykaz.rky.pl/g2203032.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0493","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.701295,"lng":17.261417,"name_de":"Friedrichshof","name_pl":"Dobojewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Dobrej, po niemiecku Daber, zachowa\u0142 si\u0119 nieczynny cmentarz ewangelicki, oko\u0142o 600 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi. Za\u0142o\u017cono go w\u015br\u00f3d p\u00f3l, dzi\u015b otacza go las i teren jest dost\u0119pny cz\u0119\u015bciowo, ale uk\u0142ad rz\u0119d\u00f3w nagrobk\u00f3w pozosta\u0142 czytelny, a najstarsze poch\u00f3wki le\u017c\u0105 w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej. Cmentarz ma plan trapezu i powierzchni\u0119 oko\u0142o 3100 metr\u00f3w kwadratowych; w 1928 roku poszerzono go od po\u0142udnia, a dat\u0119 wyryto na kamieniu wkomponowanym w ogrodzenie graniczne.\n\nW 1784 roku Dobra liczy\u0142a 15 dym\u00f3w i mia\u0142a nauczyciela; gospodarczo nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br Klein-Podel, a ko\u015bcielnie do synodu s\u0142upskiego. Zachowa\u0142y si\u0119 kamienny mur, 63 granitowe podstawy krzy\u017cy \u017celiwnych, 9 nagrobk\u00f3w granitowych, liczne obrysy mogi\u0142 oraz fragmenty kamiennych pomnik\u00f3w i \u017celiwnych krzy\u017cy. Najstarszy poch\u00f3wek datowany jest rozbie\u017cnie: dokumentacja terenowa wskazuje nagrobek z 1855 roku, monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 fragment \u017celiwnego krzy\u017ca z lipca 1872 roku. W jednym z naro\u017cnik\u00f3w stoi rz\u0105d kilku kamieni nagrobnych z wyrytymi znakami krzy\u017ca; wszystkie pochodz\u0105 z powojennych lat czterdziestych XX wieku.\n\nDobra, wzmiankowana od 1485 roku, by\u0142a wsi\u0105 ewangelick\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Dobieszewie (Gro\u00df D\u00fcbsow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. W spisie z 1819 roku i w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku przynale\u017cno\u015b\u0107 t\u0119 po\u015bwiadczono. Lista dobieszewskich duchownych si\u0119ga 1573 roku, gdy urz\u0105d obj\u0105\u0142 Liborius K\u00f6rner, ordynowany przez biskupa pomeza\u0144skiego; za jednego z jego nast\u0119pc\u00f3w, Michaela Gutzeviusa, 24 czerwca 1715 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sp\u0142on\u0105\u0142 wraz ze wszystkimi budynkami pleba\u0144skimi.\n\nW spisie z 1895 roku Dobr\u0105 uj\u0119to w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 241 ewangelik\u00f3w i 24 osoby innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich, obw\u00f3d dworski \u2014 60 ewangelik\u00f3w; katolik\u00f3w nie zapisano w \u017cadnym z nich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-D\u00fcbsow, s. 493\u2013494; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 48; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Daber; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 957.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Dobra (s. 48 druku)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Dobra (s. 48 druku); M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-D\u00fcbsow, s. 493; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 14 (strona 168) i 172 (strona 176)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-D\u00fcbsow, s. 493","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Dobra (s. 48 druku); M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-D\u00fcbsow, s. 493; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 14 (strona 168) i 172 (strona 176)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 14 (s. 168) i 172 (s. 176)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Dobra (s. 48 druku); M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-D\u00fcbsow, s. 493; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 14 (strona 168) i 172 (strona 176)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 957","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Daber","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0837","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.375934,"lng":17.372058,"name_de":"Daber","name_pl":"Dobra \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dobrogoszcz, po niemiecku Dobrogosch, po kaszubsku Dorog\u00f2szcz, to kaszubska wie\u015b nad jeziorem o tej samej nazwie, do 1920 roku w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Dobrogoszcz by\u0142 pustkowiem d\u00f3br Puc: Karol Lewald-Jezierski obj\u0105\u0142 je w 1768 roku w spadku po ojcu, a od 1806 roku nale\u017ca\u0142y do jego syna Mateusza. W relacji pruskiej komisji katastrowej z 1772 roku Dobrogoszcz figuruje jako jedna z dw\u00f3ch nowych osad nale\u017c\u0105cych do d\u00f3br rycerskich Puc, z czterema gburami. W 1905 roku wie\u015b liczy\u0142a 201 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 2014 roku \u2014 206 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Dobrogosch* jako szlacheck\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z siedmioma gospodarstwami ch\u0142opskimi, siedmioma zagrodami cha\u0142upniczymi i 14 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 108, w tym 107 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. W tym czasie dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Beck.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 110 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 109 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. *S\u0142ownik geograficzny* (tom II) notuje tu siedem posiad\u0142o\u015bci w\u0142o\u015bcia\u0144skich, siedmiu ogrodnik\u00f3w, 693 morgi ziemi ornej, parafi\u0119 i poczt\u0119 w Ko\u015bcierzynie oraz szko\u0142\u0119 w Kaliskach. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 199 mieszka\u0144c\u00f3w: 173 osoby poda\u0142y niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty i wszystkie by\u0142y wyznania ewangelickiego, a pozosta\u0142e 26 m\u00f3wi\u0142o po kaszubsku i wszystkie nale\u017ca\u0142y do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. W pierwszym spisie Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, naliczono 113 ewangelik\u00f3w na 168 mieszka\u0144c\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 127 os\u00f3b, a niemieck\u0105 41.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie, w kt\u00f3rej wykazie Agathon Harnoch wymienia Dobrogoszcz i w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych, i w\u015br\u00f3d sze\u015bciu miejsc z cmentarzem ewangelickim. Katolicy nale\u017celi historycznie do ko\u015bcierskiej parafii \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, wzmiankowanej w 1710 roku. W tej wsi zachowa\u0142a si\u0119 dziewi\u0119tnastowieczna szko\u0142a, dzi\u015b dom mieszkalny.\n\nPo ewangelikach zosta\u0142 cmentarz z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, uj\u0119ty w wykazie zabytk\u00f3w gminy Ko\u015bcierzyna. W \u015brodku wsi, mi\u0119dzy zabudowaniami, przy g\u0142\u00f3wnej szosie, le\u017cy ten cmentarz. Zajmuje 0,12 hektara i ma kszta\u0142t trapezu prostok\u0105tnego, otacza go wa\u0142 kamienny, a wej\u015bcie odnowiono i wstawiono w nie drewnian\u0105 furtk\u0119. Zachowa\u0142o si\u0119 trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 grob\u00f3w, w tym siedem dzieci\u0119cych. Rozmieszczenie grob\u00f3w w jednej po\u0142owie jest symetryczne i uporz\u0105dkowane, w drugiej porz\u0105dku brak. Nagrobki s\u0105 betonowe, w kszta\u0142cie prostok\u0105ta bez p\u0142yty wierzchniej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Ko\u015bcierzyna (Berent) i podaje tu 109 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Berent, s. 39, poz. 15); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 15; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890 (parafia Berent); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o \u201eDobrogoszcz\u201d, oraz t. IX, has\u0142o \u201ePuc\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 139 (s. 6\u20137), nr 1171 (s. 71); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 7, pozycja 52; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Dobrogoszcz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 139 (s. 6\u20137), nr 1171 (s. 71)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 7, pozycja 52","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0142","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.148242,"lng":18.045826,"name_de":"Dobrogosch","name_pl":"Dobrogoszcz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142, dzi\u015b rzymskokatolicki filialny pw. Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski (parafia Wilcz\u0119ta, dekanat Pas\u0142\u0119k I, diecezja elbl\u0105ska), z cmentarzem przyko\u015bcielnym. Wie\u015b Dobry (po niemiecku D\u00f6bern, wcze\u015bniej Dobrin, po 1465 roku Debern) wzmiankowana w 1354 roku, przed 1945 roku w powiecie pas\u0142\u0119ckim (Kreis Preu\u00dfisch Holland), rejencja kr\u00f3lewiecka, prowincja Prusy Wschodnie. \u015awi\u0105tynia sta\u0142a tu ju\u017c w XIV w. \u2014 krajowa ewidencja zabytk\u00f3w datuje obiekt na 4. \u0107wier\u0107 XIV w., rejestr NID na XIV\u2013XVI\u2013XVIII w.; obecna budowla powsta\u0142a na pocz\u0105tku XV w., a jej zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 muru jest z kamienia polnego i ceg\u0142y. W 1505 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowano ku wschodowi jako budowl\u0119 czysto ceglan\u0105, w latach 1717\u20131718 dostawiono masywn\u0105 wie\u017c\u0119 (wcze\u015bniejsza by\u0142a zapewne drewniana). Wn\u0119trze nakrywa p\u0142aski strop drewniany; w 1544 roku wstawiono empor\u0119 dworsk\u0105, snycerka ludowego o\u0142tarza barokowego pochodzi z 1687 roku, ambona z XVII w., a przy\u015bcienny nagrobek Eliasza von Kanitza, pu\u0142kownika i starosty Ba\u0142gi zmar\u0142ego w 1674 roku, wykona\u0142 w 1704 roku Johann Poertzel z Kr\u00f3lewca. Organy zbudowa\u0142 w 1737 roku Adam Gottlob Casparini. W latach dwudziestych XVI w. przyj\u0119to tu nauk\u0119 Reformacji i od tego czasu a\u017c do 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105: siedzib\u0105 parafii (Kirchspiel D\u00f6bern), kolejno w archiprezbiteracie Preu\u00dfisch Holland (1720/1725), prowincji ko\u015bcielnej Oberland (1789), inspekcji Preu\u00dfisch Holland (1854) i wreszcie w Kirchenkreis Preu\u00dfisch Holland prowincji wschodniopruskiej Ko\u015bcio\u0142a Ewangelickiego Unii Staropruskiej. Patronat sprawowali burgrabiowie i hrabiowie zu Dohna-Schlodien. W 1925 roku parafia liczy\u0142a 2216 wiernych z 16 miejscowo\u015bci; pos\u0142ugiwa\u0142o w niej dwudziestu znanych z imienia pastor\u00f3w, od Georga Hoffmanna (1554) po Alfreda B\u00f6ttchera (1931\u20131945). Katolicy z D\u00f6bern nie mieli w\u0142asnej parafii \u2014 reskryptem przypisano ich jako go\u015bci do ko\u015bcio\u0142a w Wusen (Osetniku) w powiecie braniewskim (Kreis Braunsberg). Wysiedlenie ludno\u015bci niemieckiej po 1945 roku zako\u0144czy\u0142o istnienie zboru; ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym decyzj\u0105 z 27 lutego 1968 roku (nr wed\u0142ug rejestru WUOZ w Olsztynie, ta sama decyzja pod dawnym numerem 646/69 w wykazie NID). We wsi zachowa\u0142y si\u0119 ponadto dwa cmentarze ewangelickie \u2014 z 1. po\u0142owy XIX i z 1. po\u0142owy XX w.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 od 1465 roku by\u0142 pod patronatem prywatnym, a w czasach katolickich nale\u017ca\u0142 do archiprezbiteratu orneckiego; z lat 1491 i 1497 pochodz\u0105 skargi komtura pas\u0142\u0119ckiego na tutejszego proboszcza. Opisuje go jako wielokrotnie przebudowany, z resztkami gotyckiego w\u0105tku w korpusie i wie\u017c\u0105 w w\u0105tku krzy\u017cowym z 1717 roku. W nastawie o\u0142tarzowej z 1687 roku obraz Ukrzy\u017cowania z Janem i dwiema Mariami ujmuj\u0105 po dwie skr\u0119cone kolumny korynckie oplecione winoro\u015bl\u0105, z figurami Mateusza i Jana w niszach; wy\u017cej s\u0105 obrazy Zmartwychwstania i Wniebowst\u0105pienia, a ca\u0142o\u015b\u0107 wie\u0144czy Chrystus Zbawiciel z kul\u0105 ziemsk\u0105. Wed\u0142ug przytoczonego przez Boettichera r\u0119kopisu Quandta ambon\u0119, bia\u0142\u0105 i z\u0142ocon\u0105, kaza\u0142 zbudowa\u0107 i pomalowa\u0107 w\u0142asnym kosztem w 1600 roku Rudolf von Reppichau, dziedzic \u2014 jak odczyta\u0142 Boetticher, z zastrze\u017ceniem \u2014 na Kwitajnach. Organy by\u0142y dzie\u0142em Johanna Kaula z Heiligenberg, kt\u00f3ry wed\u0142ug napisu zbudowa\u0142 je w 1600 roku z synem i czeladnikiem Balthasarem Mietzkowskim; empory zrobiono w 1660 roku. \u0141aw\u0119 maj\u0105tku Spanden zdobi\u0105 malowane farbami wodnymi sceny Pok\u0142onu pasterzy i Trzech Kr\u00f3li, Ukrzy\u017cowania i Wniebowst\u0105pienia oraz herby rod\u00f3w von Kunheim, von Lehndorf i Truchse\u00df von Wetzhausen z 1600 roku. Obok ambony wisia\u0142 portret modl\u0105cego si\u0119 hrabiego Ernsta von Kanitza, poleg\u0142ego w wojnach wyzwole\u0144czych, a w \u0142awie maj\u0105tku Podangen sta\u0142a piaskowcowa figura Eliasa von Kanitza z \u0142aci\u0144skim napisem podaj\u0105cym dat\u0119 jego urodzenia, 1 listopada 1622 roku, i \u015bmierci, 16 kwietnia 1674 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Boetticher, za r\u0119kopisem Quandta, podaje dla ambony rok 1600; ewidencja datuje j\u0105 og\u00f3lnie na XVII wiek.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 19\u201320.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","denomination":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.wuoz.olsztyn.pl","url":"http://www.bip.wuoz.olsztyn.pl/phocadownload/rejestr/HTML/WUOZ%20Olsztyn%20-%20Rejestr%20zabytkow%20nieruchomych.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Dobry"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 19\u201320","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0504","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.11931,"lng":19.94006,"name_de":"D\u00f6bern","name_pl":"Dobry \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (D\u00f6bern)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz w Dobrz\u0119cinie, do 1945 roku Dubberzin, jest dzi\u015b zielon\u0105 wysp\u0105 w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego umieszcza go w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, kilometr za zabudowaniami: za\u0142o\u017cono go na rzucie ko\u0142a, z doj\u015bciem od wschodu alej\u0105 obsadzon\u0105 \u015bwierkami, a na samym terenie posadzono drzewa li\u015bciaste z domieszk\u0105 iglastych; tego osiowego za\u0142o\u017cenia nie wida\u0107.\n\nChowano tu mieszka\u0144c\u00f3w Dobrz\u0119cina, a w\u015br\u00f3d nich tak\u017ce w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku z rodu von Krockow. Monografia odczytuje nagrobek Hansa Karla Ernsta von Krockow z dat\u0105 7 listopada 1841 roku oraz nagrobek jego \u017cony, Christiane Florentine von Krockow, zmar\u0142ej 19 maja 1850 roku; ewidencja t\u0119 sam\u0105 par\u0119 nazywa Carlem hrabi\u0105 von Krockow (1769\u20131841), panem na Dobrz\u0119cinie, S\u0142onowicach, Wrz\u0105cej i Zbyszewie, oraz Christine Florentine hrabin\u0105 von Krockow (1783\u20131850).\n\nDobrz\u0119cino by\u0142o maj\u0105tkiem szlacheckim w powiecie s\u0142awie\u0144skim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Nale\u017ca\u0142o do rodu von Krockow od 1770 roku, a po \u015bmierci ostatniej pani na maj\u0105tku przej\u0119li je w 1851 roku baronowie von Wolzogen i posiadali do 1945 roku. Spis z 2 grudnia 1895 roku wykazuje Dobrz\u0119cino jako obw\u00f3d dworski z 211 ewangelikami; katolik\u00f3w nie zapisano. Dobrz\u0119cino by\u0142o zarazem siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego, kt\u00f3remu podlega\u0142a mi\u0119dzy innymi Wrz\u0105ca.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Dobrz\u0119cinie nie by\u0142o. Wie\u015b stanowi\u0142a fili\u0119 ewangelickiej parafii w S\u0142onowicach, po niemiecku Schl\u00f6nwitz. W parafii wsp\u00f3\u0142patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tku.\n\nPo 1945 roku Niemc\u00f3w wysiedlono. W latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku rozebrano wschodnie skrzyd\u0142o dworu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Ewidencja konserwatorska opisuje to samo miejsce inaczej \u2014 jako wyniesiony, owalny plac w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, o powierzchni oko\u0142o 16 ar\u00f3w, za\u0142o\u017cony w 1841 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Dobrz\u0119cino, s. 116; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat s\u0142awie\u0144ski.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0577","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.397652,"lng":16.881982,"name_de":"Dubberzin","name_pl":"Dobrz\u0119cino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po ewangelickiej wsp\u00f3lnocie Dobrzewina zosta\u0142 cmentarz. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, w kt\u00f3rej figuruje, podaje przy nim typ obiektu, bez datowania i bez po\u0142o\u017cenia.\n\nDobrzewino w gminie Szemud, w powiecie wejherowskim, w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich wyst\u0119puje jako Wertheim; przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142o do \u00f3wczesnego powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej.\n\nNajstarszy zapis o wsi w aktach ko\u015bcielnych pochodzi z wizytacji archidiakonatu pomorskiego, przeprowadzonej za biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego. W wykazie wsi nale\u017c\u0105cych do parafii w Kielnie Dobrzewino figuruje jako trzy dwory szlacheckie, p\u0142ac\u0105ce ko\u015bcio\u0142owi po grzywnie (\u201eDobrzewino, curiae 3 nobilium, solvunt per unam marcam\u201d). O s\u0105siednich \u0141\u0119\u017cycach ta sama wizytacja notuje, \u017ce dawniej nale\u017ca\u0142y do Kielna, lecz \u201ez powodu herezji\u201d odwr\u00f3ci\u0142y si\u0119 ku Redzie.\n\nP\u00f3\u017aniej tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Karczemkach (Friedenau). Tak\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 odnotowuje przy Wertheim spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku: obszar dworski o 27 domach mieszkalnych i 42 gospodarstwach domowych liczy\u0142 wtedy 263 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 140 m\u0119\u017cczyzn i 123 kobiety \u2014 w tym 34 ewangelik\u00f3w i 229 katolik\u00f3w. Urz\u0105d stanu cywilnego, obw\u00f3d urz\u0119dowy i parafi\u0119 katolick\u0105 mia\u0142 w Kielnie. W spisie z 1 grudnia 1890 roku obw\u00f3d dworski wraz z D\u0119bow\u0105 Karczm\u0105 i Karczemkami liczy\u0142 293 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 30 ewangelik\u00f3w. Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, uzna\u0142 25 z nich za Niemc\u00f3w, a pi\u0119ciu za Kaszub\u00f3w. T\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskazuje spis z 1 grudnia 1910 roku.\n\nPierwszy spis powszechny Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 w Dobrzewinie 477 mieszka\u0144c\u00f3w: 244 m\u0119\u017cczyzn i 233 kobiety, 444 katolik\u00f3w i 33 ewangelik\u00f3w. Narodowo\u015b\u0107 podano osobno: polsk\u0105 zadeklarowa\u0142o 448 os\u00f3b, niemieck\u0105 \u2014 29.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eCmentarz zdewastowany, zachowa\u0142y si\u0119 resztki podmur\u00f3wki pod kaplic\u0105\u201d. Cmentarz o powierzchni czterdziestu czterech ar\u00f3w le\u017ca\u0142 po zachodniej stronie drogi z Karczemek do Bieszkowic, na skraju wsi, otoczony betonowym murem i podzielony pod\u0142u\u017cn\u0105 alej\u0105 lipow\u0105 na dwie kwatery. Przy stu szesnastu policzonych wtedy mogi\u0142ach, kt\u00f3rych uk\u0142ad by\u0142 w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci nieczytelny, zachowa\u0142y si\u0119 cztery nagrobki wolnostoj\u0105ce i trzy p\u0142yty. Najstarszym z nich by\u0142 \u017celiwny krzy\u017c Hansa Hevelkego z 1857 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, s. 409; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Neustadt, strony druku 62\u201363, pozycja 98 wykazu obwod\u00f3w dworskich; spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, kolumna parafii ewangelickiej; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wynik\u00f3w pierwszego powszechnego spisu ludno\u015bci z dnia 30 wrze\u015bnia 1921 roku, tom XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, Warszawa 1926; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Szemud; karta cmentarza w Dobrzewinie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 59.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Szemud","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, kolumna parafii ewangelickiej","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wynik\u00f3w pierwszego powszechnego spisu ludno\u015bci z dnia 30 wrze\u015bnia 1921 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1125","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.44635,"lng":18.387909,"name_de":"Wertheim","name_pl":"Dobrzewino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Domaradz (niem. Dumr\u00f6se, wzmiankowany 1400 jako Dommerese) do 1945 nale\u017ca\u0142 do Landkreis Stolp (rej. K\u00f6slin, Prowincja Pomorze). Wie\u015b by\u0142a, jak ca\u0142e zachodniopomorskie otoczenie, w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka (lutera\u0144ska). Maj\u0105tek pozostawa\u0142 w r\u0119kach rodziny von Zitzewitz od 1440 do 1945 (ponad 500 lat). W latach 1907\u20131909 w\u0142a\u015bciciel Peter-Hermann von Zitzewitz ufundowa\u0142 ewangelick\u0105 kaplic\u0119/ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 obiekt istnia\u0142 wi\u0119c realnie, nie by\u0142 to sam cmentarz. Wsp\u00f3lnota podlega\u0142a parafii (Kirchspiel) Gro\u00df D\u00fcbsow w Kirchenkreis Stolp-Altstadt (Ko\u015bci\u00f3\u0142 Unii Staropruskiej); parafia liczy\u0142a 3200 wiernych (1940). Gutsbezirk Dumr\u00f6se: 324 mieszk. (1925), 321 (1939). Cmentarz przyko\u015bcielny przy ko\u015bciele z 1907 r. zachowa\u0142 si\u0119, cho\u0107 pierwotne rozplanowanie jest s\u0142abo czytelne; obok \u015blad grobowca rodowego von Zitzewitz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest dzi\u015b rzymskokatolicki (pw. \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki, filia parafii Zag\u00f3rzyca). W marcu 1945 wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 autochtoniczn\u0105 wysiedlono.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Domaradz \u2013 cmentarze, katalog cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0519","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.443937,"lng":17.267252,"name_de":"Dumr\u00f6se","name_pl":"Domaradz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Domaradz (niem. Dumr\u00f6se), Landkreis Stolp, rej. Koszalin, Prowincja Pomorze. Od 1440 do 1945 maj\u0105tek rodu von Zitzewitz. W centrum wsi znajdowa\u0142 si\u0119 grobowiec rodowy von Zitzewitz\u00f3w; obok, staraniem ostatniego dziedzica Petera-Hermanna von Zitzewitz, w latach 1907\u20131909 wzniesiono ewangelick\u0105 kaplic\u0119. Kaplic\u0119 obj\u0119\u0142a opiek\u0105 parafia ewangelicka (Kirchspiel) w Gro\u00df D\u00fcbsow, nale\u017c\u0105ca do Kirchenkreis Stolp-Altstadt Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Unijnego. Wn\u0119trze zdobi\u0142y herby rod\u00f3w von Zitzewitz i von Gottberg. W 1939 wie\u015b liczy\u0142a 321 mieszka\u0144c\u00f3w (przewaga ewangelicka). Po 8 III 1945 wysiedlenie ludno\u015bci niemieckiej. W latach 80. XX w. Hermine von Arnim z d. von Zitzewitz sfinansowa\u0142a odbudow\u0119 spalonej kaplicy rodowej i ustawienie krzy\u017ca ku pami\u0119ci rodzic\u00f3w; po samym grobowcu nie ma dzi\u015b \u015bladu.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Domaradz \u2013 cmentarze, katalog cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0520","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.443937,"lng":17.267252,"name_de":"Dumr\u00f6se","name_pl":"Domaradz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Domaradzu znajduj\u0105 si\u0119 cztery cmentarze. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego nazywa Domaradz \u201ejedn\u0105 z niewielu miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rej zlokalizowane s\u0105 cztery cmentarze\u201d. Pierwszy, za\u0142o\u017cony w nieznacznej odleg\u0142o\u015bci od ko\u015bcio\u0142a wzniesionego w 1907 roku, zachowa\u0142 si\u0119 najlepiej. W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku by\u0142y na nim mogi\u0142y z drewnianymi krzy\u017cami \u2014 dokumentacja z 1995 roku datuje te krzy\u017ce na lata pi\u0119\u0107dziesi\u0105te. Dzi\u015b pierwotne rozplanowanie jest s\u0142abo czytelne, cho\u0107 teren pozostaje wygrodzony i utrzymywany w porz\u0105dku. Dokumentacja terenowa z 2014 roku notuje kilka mogi\u0142 ziemnych z drewnianymi krzy\u017cami, w wi\u0119kszo\u015bci z nazwiskami niemieckimi, oraz osobny, ogrodzony cmentarz dawnych w\u0142a\u015bcicieli.\n\nDwa nast\u0119pne cmentarze s\u0105siaduj\u0105 ze sob\u0105 we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi: \u201estary\u201d, o kszta\u0142cie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, z zachowanymi kamiennymi fundamentami ogrodzenia, kamiennymi ramami nagrobk\u00f3w i postumentami pod krzy\u017ce, oraz \u201enowy\u201d, urz\u0105dzony na pocz\u0105tku XX wieku, dzi\u015b czytelny dzi\u0119ki \u015bwierkowym nasadzeniom wzd\u0142u\u017c granic. Czwarty jest rodowy: le\u017cy na po\u0142udnie od dawnego za\u0142o\u017cenia folwarcznego, na skraju urz\u0105dzonego lasu zwanego Schwarzwald, nieopodal jednej ze szk\u00f3\u0142. Hermann von Zitzewitz w 1834 roku wybudowa\u0142 pa\u0142ac, kt\u00f3ry nie istnieje.\n\nDomaradz \u2014 po niemiecku Dumr\u00f6se, w zapisie z 1400 roku Dommerese \u2014 le\u017cy w gminie Damnica; do 1945 roku nale\u017ca\u0142 do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Maj\u0105tek pozostawa\u0142 w r\u0119kach rodziny von Zitzewitz od 1440 do 1945 roku. W 1784 roku Domaradz liczy\u0142 22 dymy i mia\u0142 nauczyciela; nale\u017ca\u0142 do parafii w Dobieszewie (Gro\u00df-D\u00fcbsow) w synodzie s\u0142upskim, a jego w\u0142a\u015bciciele wsp\u00f3\u0142sprawowali patronat nad tamtejszym ko\u015bcio\u0142em. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 211 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i siedmioro innych chrze\u015bcijan. W obwodzie dworskim by\u0142o 324 mieszka\u0144c\u00f3w w 1925 roku i 321 w 1939. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Dobieszewie, po niemiecku Gro\u00df D\u00fcbsow, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w Gro\u00df D\u00fcbsow, 9 kilometr\u00f3w od Gro\u00df D\u00fcbsow, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3200 dusz. Pastorem by\u0142 Hugo Scheel. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 3200 wiernych.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Dumroese, licz\u0105cy 993 hektary, z gorzelni\u0105 i m\u0142ynem parowym, nale\u017ca\u0142 do von Zitzewitza. W 1905 roku w\u0142a\u015bcicielem 1013 hektar\u00f3w by\u0142 rotmistrz w stanie spoczynku Paul von Zitzewitz, a w 1911 roku Peter Hermann von Zitzewitz, kt\u00f3ry gospodarowa\u0142 tu w 1928 roku.\n\nW latach 1907\u20131909 ostatni dziedzic, Peter-Hermann von Zitzewitz, ufundowa\u0142 ewangelick\u0105 kaplic\u0119 obok rodowego grobowca stoj\u0105cego po\u015brodku wsi; jej wn\u0119trze zdobi\u0142y herby rod\u00f3w von Zitzewitz i von Gottberg. Dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki, figuruj\u0105cy w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-1981 z 19 listopada 2020 roku wraz z dzia\u0142k\u0105 numer 4/1. Ta sama pozycja rejestru obejmuje cmentarz przy ko\u015bciele oraz teren wzniesienia \u201ePszeniczna G\u00f3rka\u201d z alej\u0105 d\u0119bow\u0105, okre\u015blony jako domniemany cmentarz rodowy. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono potwierdzenia, czy ko\u015bci\u00f3\u0142 jest dzi\u015b fili\u0105 parafii w Zag\u00f3rzycy.\n\nPo grobowcu rodowym von Zitzewitz\u00f3w nie ma dzi\u015b \u015bladu. W latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku Hermine von Arnim z domu von Zitzewitz sfinansowa\u0142a odbudow\u0119 spalonej kaplicy rodowej i ustawienie krzy\u017ca ku pami\u0119ci rodzic\u00f3w.\n\nPo zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 8 marca 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce w Dumr\u00f6se za\u0142o\u017cono nowy cmentarz po\u015br\u00f3d p\u00f3l, z szerokim widokiem na okolic\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: domaradz.pl, \u201eHistoria ko\u015bcio\u0142\u00f3w\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Domaradz; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Dumr\u00f6se, s. 453\u2013454; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 180\u2013181; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 168; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 180; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 166; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Domaradz (woj. pomorskie) \u2013 cmentarz przyko\u015bcielny, FotoExploracje / katalog cmentarzy s\u0142upskich","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/domaradz-woj-pomorskie---cmentarz-przykoscielny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 180\u2013181","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 168","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 180","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 166","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0518","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.443937,"lng":17.267252,"name_de":"Dumr\u00f6se","name_pl":"Domaradz \u2014 cmentarz ewangelicki w pobli\u017cu ko\u015bcio\u0142a","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawna kaplica ewangelicka w Domaradzu jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki, fili\u0105 parafii w Zag\u00f3rzycy. W rejestrze zabytk\u00f3w obiekt figuruje od 19 listopada 2020 roku pod numerem A-1981 jako kaplica ewangelicka, obecnie ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, z dat\u0105 1907. W rejestrze tym samym numerem obj\u0119to cmentarz przy ko\u015bciele oraz wzniesienie \u201ePszeniczna G\u00f3rka\u201d z alej\u0105 d\u0119bow\u0105, uznawane za prawdopodobny cmentarz rodowy.\n\nDomaradz, do 1945 roku Dumr\u00f6se, ma s\u0142owia\u0144sk\u0105 nazw\u0119, utworzon\u0105 od imienia Domarad i po\u015bwiadczon\u0105 w 1400 roku w postaci \u201eDommerese\u201d. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, a tutejsze dobra rycerskie nale\u017ca\u0142y do rodziny von Zitzewitz do 1945 roku. W 1879 roku maj\u0105tek Dumroese, licz\u0105cy 993 hektary, z gorzelni\u0105 i m\u0142ynem parowym, nale\u017ca\u0142 do von Zitzewitza. Od 1911 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Peter Hermann von Zitzewitz, kt\u00f3ry gospodarowa\u0142 tu w 1928 roku. W 1927 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1014 hektar\u00f3w, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Borz\u0119cinie.\n\nW 1784 roku Domaradz liczy\u0142 22 dymy i mia\u0142 nauczyciela; nale\u017ca\u0142 do parafii w Dobieszewie (Gro\u00df-D\u00fcbsow) w synodzie s\u0142upskim, a jego w\u0142a\u015bciciele wsp\u00f3\u0142sprawowali patronat nad tamtejszym ko\u015bcio\u0142em. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku miejscowo\u015b\u0107 prowadzona jest wy\u0142\u0105cznie w dziale obwod\u00f3w dworskich; spis notuje tu 211 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i 7 innych chrze\u015bcijan. Ludno\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do parafii w Dobieszewie (Gro\u00df D\u00fcbsow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej; przed wojn\u0105 wie\u015b liczy\u0142a 324 mieszka\u0144c\u00f3w w 1925 roku i 321 w 1939 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w Gro\u00df D\u00fcbsow, 9 kilometr\u00f3w od Gro\u00df D\u00fcbsow, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3200 dusz. Pastorem by\u0142 Hugo Scheel. Jeden g\u0142os w patronacie parafii mia\u0142 wtedy rotmistrz von Zitzewitz z Dumr\u00f6se.\n\nWed\u0142ug monografii powiatu autorstwa Pagela kaplic\u0119 wzni\u00f3s\u0142 w latach 1907\u20131909 w\u0142a\u015bciciel tutejszych d\u00f3br rycerskich von Zitzewitz. Ju\u017c w maju 1907 roku prasa donosi\u0142a, \u017ce von Zitzewitz buduje w Domaradzu ko\u015bci\u00f3\u0142 w\u0142asnym kosztem, aby oszcz\u0119dzi\u0107 mieszka\u0144com dalekiej drogi do ko\u015bcio\u0142a. Wed\u0142ug Pagela fundator podporz\u0105dkowa\u0142 kaplic\u0119 pastorowi z Dobieszewa. Pagel nie podaje imienia fundatora kaplicy w Domaradzu. Ostatnimi dziedzicami w linii prostej byli Paul, zmar\u0142y w 1908 roku, i Peter-Hermann von Zitzewitz.\n\nCmentarze by\u0142y tu cztery. Pierwszy za\u0142o\u017cono tu\u017c obok ko\u015bcio\u0142a; w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142y na nim mogi\u0142y z drewnianymi krzy\u017cami. W cz\u0119\u015bci wschodniej wsi s\u0105siaduj\u0105 ze sob\u0105 dwa dalsze \u2014 \u201estary\u201d, na planie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, z zachowanymi kamiennymi fundamentami ogrodzenia, ramami nagrobk\u00f3w i postumentami pod krzy\u017ce, oraz \u201enowy\u201d z pocz\u0105tku XX wieku, kt\u00f3ry zdradzaj\u0105 dzi\u015b \u015bwierki posadzone wzd\u0142u\u017c granic. Na nowym cmentarzu pochowano ostatnich w\u0142a\u015bcicieli: Petera-Hermanna von Zitzewitza, zastrzelonego przez \u017co\u0142nierzy radzieckich w marcu 1945 roku, i jego \u017con\u0119 Elsbeth, zmar\u0142\u0105 4 listopada 1945 roku. Czwarty, rodowy, le\u017cy na po\u0142udnie od dawnego folwarku, na skraju urz\u0105dzonego lasu zwanego Schwarzwald; pa\u0142ac, kt\u00f3ry w 1834 roku zbudowa\u0142 Hermann von Zitzewitz, nie istnieje.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Straty wynios\u0142y 12 poleg\u0142ych, 22 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 9 zaginionych; odnaleziono 201 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 60 w NRD. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Wed\u0142ug Jana Wilda ko\u015bci\u00f3\u0142 przez wiele lat po wojnie u\u017cytkowa\u0142 zb\u00f3r ewangelicki z Dobieszewa; w 1967 roku wypo\u017cyczono go katolikom, a w 1972 roku przeszed\u0142 na ich w\u0142asno\u015b\u0107 (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 10 (251)/2023, s. 14). W 1957 roku parafia ewangelicka w \u0141upawie, po\u0142\u0105czona ze zborem w Dobieszewie, mia\u0142a filia\u0142 z ko\u015bcio\u0142em w Domaradzu (nr 10 (263)/2024, s. 12). Nauczycielem by\u0142 August Graf. Od 1951/52 roku przez kilka lat dzia\u0142a\u0142a niemiecka szko\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, strona 178, pozycja 187; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 30; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 451\u2013453; Domaradz (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 180\u2013181; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 180; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 166; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171; \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 9 maja 1907 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 10 (251)/2023, s. 14; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 10 (263)/2024, s. 12.*","built_year":1907,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Domaradz (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Domaradz_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 180\u2013181","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 180","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 166","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 9 maja 1907 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JM75F5U6RWR2V6KGAFEXHE3FDBZ2RVS5"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 10 (251)/2023, s. 14","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 10 (263)/2024, s. 12","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0216","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4433014,"lng":17.2676844,"name_de":"Dumr\u00f6se","name_pl":"Domaradz \u2014 dawna kaplica ewangelicka (ob. ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W rejestrze zabytk\u00f3w rodowy cmentarz w Domaradzu figuruje jako \u201eteren wzniesienia \u00bbPszeniczna G\u00f3rka\u00ab (cmentarz rodowy ?) z alej\u0105 d\u0119bow\u0105\u201d, pod numerem A-1981 z 19 listopada 2020 roku, razem z dawn\u0105 kaplic\u0105 ewangelick\u0105 z 1907 roku \u2014 dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki \u2014 i z cmentarzem przyko\u015bcielnym. Po grobowcu rodzinnym nie zosta\u0142o nic; w miejscu centralnym stoi drewniany krzy\u017c. Miejsce wybrano na po\u0142udnie od \u00f3wczesnego za\u0142o\u017cenia folwarcznego, na skraju urz\u0105dzonego lasu zwanego Schwarzwald, nieopodal jednej z wiejskich szk\u00f3\u0142.\n\nDomaradz mia\u0142 cztery cmentarze. Przyko\u015bcielny za\u0142o\u017cono nieopodal tej kaplicy; jeszcze w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142y na nim mogi\u0142y z drewnianymi krzy\u017cami; dzi\u015b pozostaje wygrodzony i utrzymany w porz\u0105dku. We wschodniej cz\u0119\u015bci wsi s\u0105siaduj\u0105 ze sob\u0105 dwa dalsze: \u201estary\u201d, o kszta\u0142cie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, z zachowanymi kamiennymi fundamentami ogrodzenia, kamiennymi ramami nagrobk\u00f3w i postumentami pod krzy\u017ce, oraz \u201enowy\u201d, z pocz\u0105tku XX wieku, widoczny ju\u017c tylko dzi\u0119ki \u015bwierkowym nasadzeniom wok\u00f3\u0142 granic. Czwarty to opisywany tu cmentarz rodowy.\n\nDomaradz przez ponad 500 lat pozostawa\u0142 w r\u0119kach rodziny von Zitzewitz. W 1784 roku wie\u015b liczy\u0142a 22 dymy i mia\u0142a nauczyciela; nale\u017ca\u0142a do parafii w Dobieszewie (Gro\u00df-D\u00fcbsow) w synodzie s\u0142upskim, a jej w\u0142a\u015bciciele wsp\u00f3\u0142sprawowali patronat nad tamtejszym ko\u015bcio\u0142em. W 1834 roku Hermann von Zitzewitz wzni\u00f3s\u0142 tu pa\u0142ac, po kt\u00f3rym dzi\u015b nie ma \u015bladu, a wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego to on najprawdopodobniej by\u0142 pomys\u0142odawc\u0105 cmentarza rodowego.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Domaradz wyst\u0119puje wy\u0142\u0105cznie jako obw\u00f3d dworski, bez gminy wiejskiej. Naliczono w nim 211 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w, oraz 7 innych chrze\u015bcijan; parafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142o Gro\u00df D\u00fcbsow, czyli Dobieszewo.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Dumroese, licz\u0105cy 993 hektary, z gorzelni\u0105 i m\u0142ynem parowym, nale\u017ca\u0142 do von Zitzewitza. W 1905 roku w\u0142a\u015bcicielem 1013 hektar\u00f3w by\u0142 rotmistrz w stanie spoczynku Paul von Zitzewitz, a w 1911 roku Peter Hermann von Zitzewitz, kt\u00f3ry gospodarowa\u0142 tu jeszcze w 1928 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w Gro\u00df D\u00fcbsow, 9 kilometr\u00f3w od Gro\u00df D\u00fcbsow, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3200 dusz. Pastorem by\u0142 Hugo Scheel.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013, s. 30; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat s\u0142upski; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 180\u2013181; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 168; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 180; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 166; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.slupsk.pl","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"fotoexploracje.manifo.com","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/domaradz-woj-pomorskie---cmentarz-przykoscielny"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Domaradz_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 180\u2013181","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 168","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 180","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 166","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1009","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.44075,"lng":17.26855,"name_de":"Dumr\u00f6se \u2014 Familienfriedhof von Zitzewitz","name_pl":"Domaradz \u2014 rodowy cmentarz ewangelicki von Zitzewitz\u00f3w","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Dominku le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi ku Komninowi. Zajmuje oko\u0142o 1397 metr\u00f3w kwadratowych, a na mapach zaznaczono go w latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje go jako prostok\u0105t wyznaczony na ca\u0142ym obwodzie niewysokim murkiem z cios\u00f3w kamiennych, z wej\u015bciem g\u0142\u00f3wnym od wschodu. \u015alad\u00f3w dawnych poch\u00f3wk\u00f3w zosta\u0142o niewiele; jednym z nielicznych jest drewniany krzy\u017c w naro\u017cniku po\u0142udniowo-zachodnim \u2014 bez tabliczki inskrypcyjnej, tak \u017ce nie wiadomo, czy wyznacza konkretny gr\u00f3b, czy jest krzy\u017cem symbolicznym. Portal cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wylicza ponadto 27 granitowych podstaw pod krzy\u017ce \u017celiwne, cztery betonowe krzy\u017ce i czterna\u015bcie fragment\u00f3w rozbitych nagrobk\u00f3w; odczytane inskrypcje dotycz\u0105 zmar\u0142ych w latach 1901\u20131942.\n\nDominek \u2014 po niemiecku Dominke, w starszych zapisach Domineke z 1563 roku i Dammineke z 1628 \u2014 by\u0142 maj\u0105tkiem rycerskim (Gutsbezirk) w powiecie s\u0142upskim (Landkreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Maj\u0105tek by\u0142 dawnym lennem rodu von Bandemer, w 1847 roku przeszed\u0142 na von Below\u00f3w, a potem nale\u017ca\u0142 kolejno do Pauliego, do Schumachera i do rodziny von Hanstein. Na pocz\u0105tku XX wieku razem z Wusseken, dzi\u015b Osiekami S\u0142upskimi, po\u0142\u0105czono go z G\u0105binem w jedn\u0105 gmin\u0119.\n\nW 1784 roku Dominek liczy\u0142 12 dym\u00f3w; do wsi nale\u017ca\u0142a ku\u017ania zwana \u201eder gr\u00fcne Hof\u201d, le\u017c\u0105ca \u0107wier\u0107 mili od niej. Wed\u0142ug Br\u00fcggemanna Dominek nale\u017ca\u0142 wtedy do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df Garde) w synodzie s\u0142upskim. Ksi\u0119gi parafii w Gardnie si\u0119ga\u0142y 1700 roku. Parafia ta by\u0142a pierwotnie kaszubska: kaszubskiej nauki przedkonfirmacyjnej zaprzestano w niej w 1827 roku.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku naliczono tu 147 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Dominek nie mia\u0142: nale\u017ca\u0142 do lutera\u0144skiej parafii Gro\u00df Garde, czyli Gardny Wielkiej, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej, a od 1912 roku w jej obr\u0119bie do gminy ko\u015bcielnej w G\u0105binie, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1914 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 938; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 176, poz. 184; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 222; \u201eDominek \u2014 Dominke\u201d, cmentarze.slupsk.pl; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 471\u2013473 (Gambin) oraz 518\u2013519 i 525 (Gro\u00df Garde); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 960.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 960","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0747","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.58872,"lng":17.10732,"name_de":"Dominke","name_pl":"Dominek \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Domis\u0142aw, po niemiecku Domslaff, le\u017cy w gminie Czarne w powiecie cz\u0142uchowskim. Dawniejsze \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 nazw\u0119 wsi w brzmieniu \u201eDomys\u0142aw\u201d \u2014 tak zapisuj\u0105 j\u0105 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski i \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d. Do 1772 roku by\u0142a to wie\u015b kr\u00f3lewska starostwa cz\u0142uchowskiego Rzeczypospolitej; po pierwszym rozbiorze znalaz\u0142a si\u0119 w powiecie cz\u0142uchowskim i nale\u017ca\u0142a kolejno do trzech prowincji \u2014 do Prus Zachodnich do lat 1919\u20131920, w latach 1920\u20131938 do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze.\n\nDo dzi\u015b stoj\u0105 we wsi dwa dwory: secesyjny z oko\u0142o 1910 roku i neobarokowy z oko\u0142o 1920.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski opisa\u0142 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 filialn\u0105 przy\u0142\u0105czon\u0105 do Czarnego, patronatu rz\u0105dowego, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Katarzyny. W o\u0142tarzu drewnianego ko\u015bcio\u0142a by\u0142 obraz Chrystusa na Krzy\u017cu, nad nim Matka Boska Bolesna, a przy \u015bcianie sta\u0142a chrzcielnica. Proboszcz mia\u0142 w Domis\u0142awiu cztery w\u0142\u00f3ki z budynkami, \u0142\u0105kami i ogrodami i bra\u0142 za nie w 1695 roku 44 z\u0142ote rocznej dzier\u017cawy, dwie g\u0119si i cztery kury; gburzy dawali dziesi\u0119cin\u0119 po dwa korce \u017cyta, komornicy po dwie kury, zamo\u017cniejsi gospodarze na kol\u0119d\u0119 kie\u0142bas\u0119 i bochenek pi\u0119knego chleba, a na Wielkanoc ka\u017cda rodzina po dziesi\u0119\u0107 jaj. Nabo\u017ce\u0144stwo odprawia\u0142 dziekan przyje\u017cd\u017caj\u0105cy z Czarnego, zwykle co trzeci\u0105 niedziel\u0119. W 1653 roku wie\u015b trzyma\u0142 w do\u017cywociu Andrzej Galimski, kt\u00f3ry ko\u015bci\u00f3\u0142 z gruntu naprawi\u0142; w 1695 roku mieszka\u0142 tu Henryk Wejher, a w 1766 \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a. Zniesiono j\u0105 kr\u00f3tko po przej\u015bciu tych ziem pod panowanie pruskie, a w\u0142\u00f3ki pleba\u0144skie oddano w wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119 w 1787 roku. Fankidejski zalicza ko\u015bci\u00f3\u0142 w Domis\u0142awiu do pi\u0119ciu \u015bwi\u0105ty\u0144 katolickich utraconych przez parafi\u0119 czarnie\u0144sk\u0105.\n\nMicha\u0142 Biskup i Andrzej Tomczak wymieniaj\u0105 Domis\u0142aw w\u015br\u00f3d parafii dekanatu chojnickiego w drugiej po\u0142owie XVI wieku i zaliczaj\u0105 go do tych, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142y w\u00f3wczas do protestant\u00f3w. Wykaz duchownych ordynowanych przez prepozyt\u00f3w s\u0142upskich, zachowany w r\u0119kopisie od 1574 roku, z kt\u00f3rego wyci\u0105g og\u0142osi\u0142 w 1905 roku Hermann Freytag, podaje, \u017ce 11 marca 1591 roku ordynowano Joachima Fabriciusa ze S\u0142upska na pastora ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Hansfelde i Domslaff, czyli w Nadziejewie i Domis\u0142awiu.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wymienia Domis\u0142aw w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 80 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 79 ewangelik\u00f3w i jednego katolika (strona 158, pozycja 21). W obwodzie dworskim mieszka\u0142y 174 osoby, w tym 164 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w (strona 162, pozycja 92). Obie jednostki przypisano do parafii ewangelickiej w L\u0119dyczku, po niemiecku Landeck, i katolickiej w Czarnem. S\u0142ownik geograficzny, opisuj\u0105cy wie\u015b nieco wcze\u015bniej, notuje 250 ewangelik\u00f3w przy 37 budynkach i siedemnastu domach mieszkalnych; dobra liczy\u0142y 1148 m\u00f3rg, sama wie\u015b 3907.\n\nParafi\u0119 ewangelick\u0105 w L\u0119dyczku utworzono 18 stycznia 1827 roku z po\u0142\u0105czenia czterech gmin: L\u0119dyczka, Sierpowa (Breitenfelde), Krzemieniewa (Krummensee) i Wusters. Harnoch podawa\u0142 dla niej oko\u0142o 6000 dusz i wymienia\u0142 Domis\u0142aw w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych.\n\nKarta cmentarza z czerwca 1990 roku okre\u015bla go s\u0142owami: \u201eMiejsce pocmentarne\u201d. Og\u00f3lny stan zachowania oceniono wtedy jako z\u0142y, uk\u0142ad nagrobk\u00f3w i mogi\u0142 by\u0142 nieczytelny, a ca\u0142y teren, ca\u0142kowicie zaro\u015bni\u0119ty bzem czarnym i ja\u015bminowcem, pozostawa\u0142 trudny do penetracji. Cmentarz le\u017ca\u0142 za pa\u0142acem, mi\u0119dzy zabudowaniami gospodarczymi, nad potokiem p\u0142yn\u0105cym przez wie\u015b; otacza\u0142 go cok\u00f3\u0142 z kamiennych otoczak\u00f3w, a na ca\u0142ym terenie widoczne by\u0142y relikty nagrobk\u00f3w w kszta\u0142cie rustykowanych stel i pni drzew oraz dwie lipy, dwa jesiony i trzy \u015bwierki.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Domslaw* 17 dom\u00f3w mieszkalnych i 250 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w L\u0119dyczku; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. S\u0142ownik geograficzny wymienia Domis\u0142aw w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu czarnie\u0144skiego w 1617 roku; u Fankidejskiego rok 1617 dotyczy s\u0105siedniego Falkenwalde, kt\u00f3re arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 wtedy do Czarnego.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sierpowo (Breitenfelde) i podaje tu 90 ewangelik\u00f3w i 249 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 334\u2013335; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 501\u2013502; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 73; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; karta cmentarza w Domis\u0142awiu, oprac. E. Lukas, R. Awzan, 1990 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 75; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 128\u2013129; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Czarne (gmina) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarne_(gmina)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Domys\u0142aw, niem. Domslaw, wie\u015b rycerska i w\u0142o\u015b\u0107, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0470","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.642378,"lng":17.035531,"name_de":"Domslaff","name_pl":"Domis\u0142aw \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dor\u0119gowice, po niemiecku D\u00f6ringsdorf, to wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska w powiecie chojnickim, po\u0142o\u017cona przy bitym trakcie z Chojnic do Nak\u0142a. S\u0142ownik geograficzny liczy we wsi 2258 m\u00f3rg obszaru, 79 budynk\u00f3w i 37 dom\u00f3w mieszkalnych. Parafia katolicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Chojnicach, poczta w Zamartem, a szko\u0142a by\u0142a na miejscu. S\u0142ownik uwa\u017ca Dor\u0119gowice za stare gniazdo rodziny Dorengowskich. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski dodaje, \u017ce sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 patronatu prywatnego, filia chojnicka, obalony przez Krzy\u017cak\u00f3w w 1519 roku i odbudowany z drewna na tyle porz\u0105dnie, \u017ce jezuici, wszed\u0142szy w posiadanie wsi po Dorengowskich, przewie\u017ali go w 1640 roku do Chojnic, do swojego klasztoru. Fankidejski podaje, \u017ce na miejscu przewiezionego do Chojnic ko\u015bcio\u0142a jezuici postawili p\u00f3\u017aniej mniejszy ko\u015bci\u00f3\u0142ek.\n\nFankidejski zapisuje, \u017ce Jan Dorengowski, proboszcz chojnicki i oficja\u0142 kamie\u0144ski, wraz z bratem, s\u0119dzi\u0105 tczewskim, \u201enajwi\u0119cej si\u0119 przyczynili do wyratowania fary chojnickiej z r\u0119ki luterskiej\u201d. Fankidejski podaje te\u017c, \u017ce r\u00f3d Dorengowskich by\u0142 g\u0142\u00f3wnym fundatorem chojnickich jezuit\u00f3w, kt\u00f3rym odda\u0142 Dor\u0119gowice, Moszczenic\u0119, Angowice i osiemna\u015bcie w\u0142\u00f3k w Nied\u017awiedziu. Benedykt Reszka wymienia Dor\u0119gowice w\u015br\u00f3d wsi w rejonie Chojnic, w kt\u00f3rych szlachta przesz\u0142a na luteranizm \u2014 obok Angowic, Gockowa, Kie\u0142pina, Moszczenicy, Nowej Cerkwi, Ogorzelin, Paw\u0142owa i Zamartego. Luteranie gospodarzyli w chojnickiej farze od 1555 do 1616 roku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *D\u00f6ringsdorf* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 37 dom\u00f3w mieszkalnych i 268 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 21 ewangelik\u00f3w i 238 katolik\u00f3w. W podr\u0119czniku zapisano te\u017c dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Chojnicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 tu 238 katolik\u00f3w i 21 ewangelik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku, w rubryce Kreis Konitz na stronie 152 pod pozycj\u0105 osiemnast\u0105, wykaza\u0142 384 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 27 ewangelik\u00f3w i 357 katolik\u00f3w. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, naliczy\u0142 w czterdziestu dziewi\u0119ciu domach 275 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 252 katolik\u00f3w i dwudziestu trzech wyznania ewangelickiego. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 237 os\u00f3b, a polsk\u0105 trzydzie\u015bci osiem.\n\nCmentarz ewangelicki w Dor\u0119gowicach figuruje w ewidencji konserwatorskiej powiatu chojnickiego i gminy Chojnice pod pozycj\u0105 57. Spis z 1885 roku przypisuje tutejszych ewangelik\u00f3w do parafii w Chojnicach, a wykaz miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii u Agathona Harnocha wymienia D\u00f6ringsdorf. Karta cmentarza z 12 grudnia 1985 roku ocenia stan cmentarza jako \u201ez\u0142y, ro\u015blinno\u015b\u0107 o charakterze samosiej\u00f3w p\u0142yty nagrobne zachowane w formie szcz\u0105tkowej\u201d. Cmentarz, za\u0142o\u017cony oko\u0142o po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku i zajmuj\u0105cy trzy ary, le\u017ca\u0142 po\u015br\u00f3d p\u00f3l nieco w bok od drogi z Chojnic do S\u0119p\u00f3lna i by\u0142 widoczny jako k\u0119pa drzew. W karcie zapisano, \u017ce czytelne by\u0142y jedynie granice cmentarza, otoczone oko\u0142o trzydziestoletnim m\u0142odnikiem sosnowym, a rozpozna\u0107 da\u0142o si\u0119 dwie mogi\u0142y i sze\u015b\u0107 p\u0142yt nagrobnych. Starodrzewu nie by\u0142o, najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 1872.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 38 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 11, poz. 18; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o Dor\u0119gowice; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 152\u2013153, poz. 18; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Konitz, s. 500; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 324 i s. 330; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 21; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), poz. 57; karta cmentarza w Dor\u0119gowicach, oprac. W. Lipowicz, 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 32\u201333; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"So\u0142ectwo Dor\u0119gowice \u2014 BIP Gmina Chojnice","url":"https://bip.gminachojnice.com.pl/solectwo-doregowice.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Dor\u0119gowice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0087","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.629469,"lng":17.495772,"name_de":"D\u00f6ringsdorf","name_pl":"Dor\u0119gowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Dr\u0105\u017ckowie, w gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka, figuruje w wykazie wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w osadzie nie by\u0142o.\n\nDr\u0105\u017ckowo, po niemiecku Neuhof, po kaszubsku Nowi Dw\u00f3r, to drobna kaszubska osada przy dawnej drodze pocztowej z Mikorowa do \u0141upawy. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego (Landkreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej, cho\u0107 dzi\u015b le\u017cy w bytowskim. Jej dzieje wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z dobrami w Karwnie (Karwen): wed\u0142ug monografii Pagela folwark Neuhof nale\u017ca\u0142 do tej cz\u0119\u015bci d\u00f3br, kt\u00f3ra wraz z zagrod\u0105 Schmiedehof, karczm\u0105 Heidekrug i ku\u017ani\u0105 przypad\u0142a Hansowi von Wobeserowi. W opisie Karwna z oko\u0142o 1784 roku Br\u00fcggemann wymienia folwark Neuhof w\u015br\u00f3d przynale\u017cno\u015bci jednej z cz\u0119\u015bci tych d\u00f3br, kt\u00f3r\u0105 podpu\u0142kownik Hans von Wobeser sprzeda\u0142 na mocy ugody z 21 grudnia 1730 roku porucznikowi Lorenzowi Felixowi von Massowowi. Po 1945 roku osada otrzyma\u0142a dzisiejsz\u0105 nazw\u0119.\n\nLudno\u015b\u0107 Karwna i jego osad by\u0142a ewangelicka \u2014 w 1925 roku mieszka\u0142o w Karwnie trzech katolik\u00f3w. Nale\u017ca\u0142a do parafii w Mikorowie (Mickrow), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej; parafia liczy\u0142a w 1940 roku 2499 wiernych.\n\nKarta cmentarza z 30 maja 2008 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eTeren zdewastowany z pozosta\u0142o\u015bciami ogrodzenia z cios\u00f3w kamiennych od strony drogi\u201d. Cmentarz o powierzchni oko\u0142o 33 ar\u00f3w le\u017ca\u0142 pomi\u0119dzy Wargowem a Dr\u0105\u017ckowem, w odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o 700 metr\u00f3w od Wargowa, po zachodniej stronie drogi. W 2008 roku jego granice by\u0142y zatarte. Zachowa\u0142o si\u0119 12 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w, najstarszy z 1938 roku \u2014 kamienny krzy\u017c Karla Wiedenhafta. W starodrzewie, z\u0142o\u017conym z d\u0119b\u00f3w, buk\u00f3w, lipy i modrzewia, cz\u0119\u015b\u0107 drzew wyci\u0119to.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 594\u2013596 (has\u0142o Karwen) i 734\u2013735 (has\u0142o Mickrow); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 949; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017), s. 41, wykaz wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, gmina Czarna D\u0105br\u00f3wka, pozycja 11; karta cmentarza w Dr\u0105\u017ckowie, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 949","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0810","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.413667,"lng":17.548821,"name_de":"Neuhof (kaszb. Nowi Dw\u00f3r)","name_pl":"Dr\u0105\u017ckowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Dretyniu otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i by\u0142 ewangelicki; chowano na nim mniej wi\u0119cej do 1924 roku, po czym otwarto drug\u0105 nekropoli\u0119 na skraju wsi, czynn\u0105 do 1937 roku. W Dretyniu dawnego ko\u015bcio\u0142a dzi\u015b nie ma: spalono go w marcu 1945 roku, gdy wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a przepad\u0142o wtedy tak\u017ce ukryte archiwum parafialne. Ruiny rozebrano po latach i na ich miejscu stan\u0105\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, katolicki; po dawnej \u015bwi\u0105tyni nie pozosta\u0142 dzi\u015b \u015blad. Obecnie dzia\u0142a w Dretyniu rzymskokatolicka parafia pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej.\n\nDrety\u0144, po niemiecku Treten, by\u0142 do 1945 roku wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Patronat nad ko\u015bcio\u0142em sprawowa\u0142o pa\u0144stwo. Tu mia\u0142a siedzib\u0119 ewangelicka parafia \u2014 Kirchspiel Treten \u2014 do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Dretynek (Tretenwalde), Tursko (Turzig), Okunino (Wocknin), W\u0119gorzynko (Vangerin), Broczyna (Brotzen) i Darnowo (B\u00f6rnen); w 1907 roku wchodzi\u0142a w sk\u0142ad synodu miasteckiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze. W lutym 1882 roku pastor Quandt z Dretynia og\u0142osi\u0142 w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d, \u017ce od 1 kwietnia przyjmie do swojego domu na pensj\u0119 jedn\u0105 lub dwie dziewczynki z wykszta\u0142conych rodzin, w wieku od 7 do 11 lat; uczy\u0107 je mia\u0142 wszystkich przedmiot\u00f3w sam, razem z do\u015bwiadczon\u0105 wychowawczyni\u0105, a op\u0142ata wraz z lekcjami muzyki wynosi\u0142a 500 marek. W czerwcu 1910 roku rada parafialna og\u0142osi\u0142a w tej samej gazecie, \u017ce parafia w Dretyniu zostanie nowo obsadzona od 1 pa\u017adziernika; jej dotychczasowym pastorem by\u0142 superintendent Quandt. Og\u0142oszenie wymienia\u0142o patronat kr\u00f3lewski, \u0142adny dom mieszkalny, \u201ewspania\u0142y ogr\u00f3d\u201d i uposa\u017cenie zasadnicze 2400 marek. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla tej parafii 2767 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Broczynie, oddalon\u0105 o 7 kilometr\u00f3w; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 p\u00f3\u017anogotyck\u0105 budowl\u0105 ceglan\u0105 z oko\u0142o 1500 roku, wzniesion\u0105 na okaza\u0142ym wzg\u00f3rzu. U schy\u0142ku XVIII wieku \u015bwi\u0105tyni\u0119 gruntownie przebudowano: wybito du\u017ce prostok\u0105tne okna i wstawiono empory. Wie\u017cy nie mia\u0142; dzwony wisia\u0142y w drewnianej dzwonnicy obok, a jeden z nich odla\u0142 w 1802 roku Johann Martin Meyer w Szczecinku. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1934 roku nazywa go \u201edalekim odga\u0142\u0119zieniem\u201d gotyku ceglanego i przypuszcza, \u017ce wn\u0119trze od pocz\u0105tku dzieli\u0142y na trzy nawy drewniane podpory.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (macierzysty) w Dretyniu, po niemiecku Treten, mia\u0142 filie w Trzcinnie (Rohr) i Broczynie (Brotzen), a bezpo\u015brednio przypisane by\u0142y do niego Brandenheide, Billerbeck (Friederichshuld), Wocknin oraz folwark i karczma P\u00f6ppelhof.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Drety\u0144 w dw\u00f3ch rubrykach, bo wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w gminie wiejskiej (strony 162\u2013163, pozycja 42) naliczono 536 os\u00f3b \u2014 526 ewangelik\u00f3w, dwoje katolik\u00f3w i o\u015bmioro \u017byd\u00f3w. W obwodzie dworskim spis naliczy\u0142 657 ewangelik\u00f3w i sze\u015bcioro katolik\u00f3w. Ten sam spis pokazuje zasi\u0119g parafii: Drety\u0144 jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 wpisano przy samej wsi oraz przy B\u00f6rnen, przy dw\u00f3ch jednostkach o nazwie Brotzen (pierwsz\u0105 zapisano te\u017c jako Bauerp\u00f6ppeln), przy Turzig, Vangerin, Wocknin, Brandheide, Friedrichshuld i P\u00f6ppelhof \u2014 na stronach od 160 do 168. Dretynek (Tretenwalde) nie by\u0142 w nim osobn\u0105 jednostk\u0105 spisow\u0105.\n\nStrona Urz\u0119du Miejskiego w Miastku podaje, \u017ce na przyko\u015bcielnym cmentarzu w Dretyniu \u201eznajduje si\u0119 wiele starych, pochodz\u0105cych jeszcze sprzed wojny nagrobk\u00f3w\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 809; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Dziennik Ba\u0142tycki \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarze ewangelickie w Dretyniu [kopia archiwalna 2000-12-04]; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934; \u201eHistoria i zabytki\u201d \u2014 strona Urz\u0119du Miejskiego w Miastku (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 144; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 lutego 1882 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 czerwca 1910 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1924,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dziennik Ba\u0142tycki \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarze ewangelickie w Dretyniu [kopia archiwalna 2000-12-04]","url":"https://web.archive.org/web/20001204200600/http://www.dziennikbaltycki.pl:80/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 809","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 144","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 lutego 1882 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZYL5ZPKEEMCLSDKXTDGAZ4TH6KJRUN7V"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 czerwca 1910 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Y2KEKDQOZSJCUUIZPZY7EWJNTAIKDMRG"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0609","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.10427,"lng":16.98311,"name_de":"Treten (Dorf und Rittergut) \u2014 kirchhof przy ev. Pfarrkirche","name_pl":"Drety\u0144 \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"To drugi drety\u0144ski cmentarz ewangelicki \u2014 nie przyko\u015bcielny, lecz za\u0142o\u017cony na po\u0142udniowo-wschodnim skraju wsi, oko\u0142o o\u015bmiuset czterdziestu metr\u00f3w od miejsca, gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142. Chowano na nim w 1937 roku. Zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b, z \u017celiwnymi krzy\u017cami z ko\u0144ca XIX i pocz\u0105tku XX wieku. Grobowiec rodziny Villbrandt z poch\u00f3wkiem z 1868 roku stoi nie tutaj, lecz na dawnym cmentarzu przyko\u015bcielnym.\n\nDrety\u0144 (po niemiecku Treten) nale\u017ca\u0142 przed 1945 rokiem do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano w 1478 roku, a od dawna by\u0142a siedzib\u0105 parafii ewangelickiej (Kirchspiel Treten), kt\u00f3rej ksi\u0119gi prowadzono od 1686 roku. Sta\u0142 tu ceglany p\u00f3\u017anogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z oko\u0142o 1500 roku; inwentarz zabytk\u00f3w z 1934 roku nazywa go \u201edalekim odga\u0142\u0119zieniem\u201d gotyku ceglanego. Jeden z dzwon\u00f3w odla\u0142 w 1802 roku Johann Martin Meyer w Szczecinku.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku w Dretyniu, po niemiecku Treten, mieszkali pastor i ko\u015bcielny, wie\u015b liczy\u0142a 49 ognisk (domostw), a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (macierzysty) w synodzie s\u0142awie\u0144skim mia\u0142 dwie filie: w Trzcinnie (Rohr) i w Broczynie (Brotzen).\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Drety\u0144, po niemiecku Treten, by\u0142 hrabia von K\u00f6nigsdorff. Maj\u0105tek hrabi\u00f3w von K\u00f6nigsdorff, w 1879 roku licz\u0105cy 4218 hektar\u00f3w, z dwiema gorzelniami parowymi, m\u0142ynem i cegielni\u0105, przeszed\u0142 p\u00f3\u017aniej na w\u0142asno\u015b\u0107 pa\u0144stwa pruskiego: w 1905 i 1911 roku nale\u017ca\u0142 do fiskusa i by\u0142 wydzier\u017cawiony, a obok dzia\u0142a\u0142o kr\u00f3lewskie nadle\u015bnictwo. W 1928 roku Drety\u0144 by\u0142 domen\u0105 pa\u0144stwow\u0105 licz\u0105c\u0105 462 hektary, dzier\u017cawion\u0105 przez Willego Dillgesa, a lasy, 5481 hektar\u00f3w, nale\u017ca\u0142y do nadle\u015bnictwa pa\u0144stwowego.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Drety\u0144 w dw\u00f3ch osobnych rubrykach, bo wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 wtedy na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w gminie (strona 162, pozycja 42) mieszka\u0142o 526 ewangelik\u00f3w oraz kilku katolik\u00f3w i \u017byd\u00f3w, w obwodzie dworskim (strona 166, pozycja 116) \u2014 657 ewangelik\u00f3w i sze\u015bcioro katolik\u00f3w. W 1907 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu miasteckiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze. W 1925 roku Drety\u0144 liczy\u0142 1012 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 2767 dusz oraz gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Broczynie, oddalon\u0105 o 7 kilometr\u00f3w; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono w marcu 1945 roku, gdy 4 i 5 marca wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Ruiny rozebrano w 1981 roku, a w 1985 stan\u0105\u0142 na tym miejscu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, katolicki, przy ocala\u0142ej dawnej dzwonnicy. Opiek\u0119 ewangelick\u0105 sprawuje dzi\u015b nad tymi stronami parafia ewangelicko-augsburska \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w S\u0142upsku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 809; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 131; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Dziennik Ba\u0142tycki \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarze ewangelickie w Dretyniu [kopia archiwalna 2000-12-04]; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 162\u2013163, poz. 42 i s. 166\u2013167, poz. 116; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934, s. 122\u2013124; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 152\u2013153; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 162\u2013163; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 287; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 144.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1937,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dziennik Ba\u0142tycki \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarze ewangelickie w Dretyniu [kopia archiwalna 2000-12-04]","url":"https://web.archive.org/web/20001204200600/http://www.dziennikbaltycki.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Rummelsburg","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 809","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 130\u2013131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 152\u2013153","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 162\u2013163","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 287","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 144","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0608","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09807,"lng":16.99051,"name_de":"Treten","name_pl":"Drety\u0144 \u2014 drugi cmentarz ewangelicki (na po\u0142udniowo-wschodnim skraju wsi)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drewnica le\u017cy nad Szkarpaw\u0105, przy przeprawie, kt\u00f3r\u0105 dawniej zapewnia\u0142 most pontonowy, a dzi\u015b \u2014 most zwodzony. Tutejsza parafia ewangelicka nosi\u0142a nazw\u0119 Sch\u00f6nbaum, nale\u017ca\u0142a do diecezji Danziger Nehrung i by\u0142a jedn\u0105 ze starszych na \u017bu\u0142awach Wielkich: wed\u0142ug Agathona Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 musia\u0142 tu sta\u0107 ju\u017c w 1562 roku. By\u0142a to budowla orientowana, o konstrukcji ryglowej, z wielobocznym prezbiterium i wie\u017c\u0105 od zachodu zwie\u0144czon\u0105 smuk\u0142ym he\u0142mem; do \u015bciany p\u00f3\u0142nocnej przylega\u0142a kruchta. Bernhard Schmid w 1919 roku zalicza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Drewnicy, obok ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Przebrnie i *Kobbelgrube*, do okaza\u0142ej grupy \u015bwi\u0105ty\u0144 z terenu gda\u0144skiego, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142 te\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 w Tujsku z 1686 roku. Grup\u0119 t\u0119 wyr\u00f3\u017cnia\u0142 brak niemal wszystkich przyp\u00f3r na zewn\u0105trz, a wewn\u0105trz jednolicie ukszta\u0142towane empory i \u0142awki, dostosowane do potrzeb nabo\u017ce\u0144stwa protestanckiego.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego, podaje, \u017ce dawniej sta\u0142 w Drewnicy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Zb\u00f3r dzia\u0142a\u0142 tu d\u0142ugo przed czasami pruskimi: wykaz duchownych Ludwiga Rhesy, przytaczany w opracowaniu Bogumi\u0142a Szadego o geografii struktur wyznaniowych, prowadzi list\u0119 drewnickich pastor\u00f3w od 1562 roku. Pierwszym z nich by\u0142 Georgius Hetter \u2014 tak zapisuj\u0105 go i Rhesa, i Harnoch. Sprowadzono go w tym samym roku z \u017bu\u0142awek, a w 1570 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Oruni, gdzie zmar\u0142 w 1575. Po nim przyszed\u0142 Christian Dehnke, a w 1584 roku Franciscus Gericcius, urodzony w 1545 roku w Chojnicach. Abraham Hartwich liczy dzieje tej parafii inaczej: pierwszym pastorem ewangelickim nazywa Salomona Colerusa, kt\u00f3ry przyby\u0142 w 1605 roku i zmar\u0142 tu w 1626.\n\nW 1601 roku parafia nie mia\u0142a domu szkolnego i nauczyciel z Przemys\u0142awia uczy\u0142 dzieci u jednego z ogrodnik\u00f3w; wynagrodzenie nauczyciela wynosi\u0142o zaledwie si\u00f3dm\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pensji duchownego. \u015awi\u0105tyni\u0119 zniszczono w 1627 roku, podczas pierwszej wojny szwedzkiej, a now\u0105 wzniesiono dopiero w 1644 roku. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) drugim duchownym ewangelickim w Drewnicy by\u0142 Izaak Kluge, kt\u00f3ry przyby\u0142 w 1627 roku, w 1638 roku przeszed\u0142 do Sobieszewa i zmar\u0142 tam w 1652 roku. Wed\u0142ug Hartwicha od 1638 roku, w czasie pierwszej wojny szwedzkiej, obowi\u0105zki duszpasterskie w Drewnicy pe\u0142ni\u0142 z polecenia rady gda\u0144skiej Jerzy Hayneccius, zarazem duchowny w \u017bu\u0142awkach (F\u00fcrstenwerder), poniewa\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 bardzo zrujnowany; Hayneccius zosta\u0142 w ko\u0144cu miejscowym pastorem i zmar\u0142 w Drewnicy w 1669 roku. Wed\u0142ug Hartwicha po Jerzym Haynecciusie przyszed\u0142 do Drewnicy w 1670 roku Krystian Sinnichius, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1681 roku; p\u00f3\u017aniej pastorem by\u0142 Albert Pomian Pesarovius, w 1687 roku powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Ducha w Gda\u0144sku. Wed\u0142ug Hartwicha po Pesaroviusie pastorem w Drewnicy by\u0142 Efraim Torschier, w 1692 roku powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku; w tym samym roku przyszed\u0142 z Helu Melchior Zuf\u00e4lliger, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1709 roku, a jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 Micha\u0142 Schilberg. Wed\u0142ug Hartwicha do parafii w Drewnicy nale\u017ca\u0142y wsie Drewnica (Sch\u00f6nbaum), Sch\u00f6nbaumer albo Letzkauer Weide, Prenzlaff i Freyhuben.\n\nEphraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1644 roku zbudowano od fundament\u00f3w przed ostatni\u0105 wojn\u0105 szwedzk\u0105, gdy zwierzchni zarz\u0105d Mierzei sprawowa\u0142 burmistrz Johann Roggen; rok budowy wypisano na wie\u017cy. Po\u015bwi\u0119cono go w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1644 roku, a dwa kazania, kt\u00f3re pastor Jerzy Hayneccius wyg\u0142osi\u0142 na t\u0119 uroczysto\u015b\u0107, wydano drukiem w Gda\u0144sku w 1645 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 111 st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci i 36 st\u00f3p szeroko\u015bci, w wie\u017cy wisia\u0142y dwa du\u017ce dzwony, a pastor otrzymywa\u0142 200 floren\u00f3w z kasy miasta Gda\u0144ska. Salomon Colerus zmar\u0142 wed\u0142ug Praetoriusa w grudniu 1626 roku w wieku 64 lat i 18 grudnia zosta\u0142 pochowany w Drewnicy; kazanie pogrzebowe wyg\u0142osi\u0142 Andrzej Hettisch, pastor w Kobbelgrube. Hayneccius, kt\u00f3ry prawie pi\u0119\u0107 lat s\u0142u\u017cy\u0142 w \u017bu\u0142awkach i nie m\u00f3g\u0142 utrzyma\u0107 \u017cony i dzieci z tamtejszej skromnej pensji, prosi\u0142 w 1641 roku rad\u0119 Gda\u0144ska o posad\u0119 w Sobieszewie; rada nada\u0142a mu 26 kwietnia tego roku parafi\u0119 w Drewnicy. Zmar\u0142 w 69. roku \u017cycia, po ponad trzydziestu latach pos\u0142ugi, i spocz\u0105\u0142 w izbie spowiedzi tutejszego ko\u015bcio\u0142a. Nast\u0119pc\u0119 Haynecciusa, Christiana Sinnicha, pochowano w Gda\u0144sku, w ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy.\n\nKsi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Drewnicy za\u0142o\u017cono w czerwcu 1650 roku, na Zielone \u015awi\u0105tki, z polecenia przewodnicz\u0105cego burmistrza Gda\u0144ska i administratora Mierzei i Szkarpawy, Adriana von der Linde; sporz\u0105dzi\u0142 j\u0105 pastor Georg Hayneccius. Jej karta tytu\u0142owa ma t\u0119 sam\u0105 formu\u0142\u0119 i ten sam chronogram co karta ksi\u0119gi w Tujsku. Inwentarz sprz\u0119t\u00f3w ko\u015bcielnych, spisany w 1650 roku w obecno\u015bci burmistrza Adriana von der Linde, pokazuje ko\u015bci\u00f3\u0142 sze\u015b\u0107 lat po odbudowie. Wed\u0142ug inwentarza o\u0142tarza jeszcze nie by\u0142o: w jego miejscu sta\u0142 st\u00f3\u0142, nakryty czerwonym suknem. Dwa stare lichtarze burmistrz kaza\u0142 sprzeda\u0107 i sprawi\u0142 w ich miejsce dwa inne na o\u0142tarz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 te\u017c czarne sukno ofiarowane przez wdow\u0119 z Gda\u0144ska, kielich z poz\u0142acan\u0105 miedzian\u0105 stop\u0105 i srebrn\u0105 czasz\u0105 oraz poz\u0142acan\u0105 miedzian\u0105 paten\u0119.\n\nPo kapitulacji sza\u0144ca przy G\u0142owie Gda\u0144skiej w grudniu 1659 roku pochowano w tym ko\u015bciele wielu poleg\u0142ych oficer\u00f3w szwedzkich. Wed\u0142ug Hartwicha uk\u0142ad kapitulacyjny sza\u0144ca przy G\u0142owie Gda\u0144skiej z 18 grudnia 1659 roku przewidywa\u0142, \u017ce zw\u0142oki z\u0142o\u017cone w katolickim ko\u015bciele w \u017bu\u0142awkach, po niemiecku F\u00fcrstenwerder, zostan\u0105 przeniesione i pochowane w ko\u015bciele w Sch\u00f6nbaum; 21 grudnia Szwedzi wynie\u015bli z twierdzy dziesi\u0119\u0107 trumien z cia\u0142ami znakomitszych zmar\u0142ych i z\u0142o\u017cyli je w tym ko\u015bciele. Praetorius dodaje, \u017ce w ko\u015bciele wisia\u0142y chor\u0105gwie, zawieszone na pami\u0105tk\u0119 pochowanych tu w\u00f3wczas oficer\u00f3w szwedzkich, a w zakrystii z\u0142o\u017cono cia\u0142o pi\u0119tnastoletniego syna szwedzkiego genera\u0142a majora Danquarta Lilienstreema, kt\u00f3rego 19 pa\u017adziernika gda\u0144szczanie zabili w twierdzy kul\u0105 armatni\u0105 wystrzelon\u0105 od strony \u017bu\u0142aw.\n\nDo ksi\u0119gi z 1650 roku do\u0142\u0105czono kronik\u0119 ko\u015bcieln\u0105. Jej najstarsze zachowane strony spisa\u0142 nast\u0119pca Hayneccius\u2019a, Christian Sinnich z Gda\u0144ska. Wed\u0142ug niego Hayneccius zmar\u0142 7 listopada 1670 roku, po trzydziestu latach pos\u0142ugi w Drewnicy i Przemys\u0142awiu; Hartwich podaje rok 1669. Sinnicha powo\u0142ano 2 marca 1671 roku, egzaminowano 11, a ordynowano 12 marca. 22 marca wprowadzi\u0142 go na urz\u0105d Christian Omuth, w\u00f3wczas diakon, p\u00f3\u017aniej pastor ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku. Pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo Sinnich odprawi\u0142 w Wielkanoc, 29 marca 1671 roku. Zapisa\u0142 te\u017c imiona czterech prze\u0142o\u017conych ko\u015bcio\u0142a \u2014 gospodarzy z Drewnicy i Przemys\u0142awia \u2014 i nauczyciela, rodem ze Stralsundu. Przepisa\u0142 wreszcie mandat burmistrza zarz\u0105dzaj\u0105cego Mierzej\u0105 i Szkarpaw\u0105: poniewa\u017c parafianie schodzili si\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwa coraz p\u00f3\u017aniej, kazano je zaczyna\u0107 w niedziele i \u015bwi\u0119ta od Wielkanocy do \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a najp\u00f3\u017aniej o dziewi\u0105tej, a zim\u0105 o dziesi\u0105tej.\n\nKolejne zapiski Sinnicha dotycz\u0105 plebanii i wody. Jeszcze w 1671 roku zacz\u0119to naprawia\u0107 plebani\u0119: obie izby pomalowano, wy\u0142o\u017cono posadzk\u0105 z p\u0142ytek i wyposa\u017cono w nowy piec kaflowy, kamienny kominek i nowe okna. W czerwcu 1672 roku otoczono podw\u00f3rze plebanii sztachetami, a w pa\u017adzierniku dobudowano pastorowi pracowni\u0119. W nocy z 12 na 13 marca 1673 roku z\u0142odziej okrad\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119 \u2014 w ko\u015bciele wywa\u017cy\u0142 okno i zabra\u0142 nakrycie z o\u0142tarza \u2014 a sprawcy, jak zapisa\u0142 pastor, do dzi\u015b nie wykryto. Przy czerwonym suknie na st\u00f3\u0142 dopisano p\u00f3\u017aniej na marginesie, \u017ce w 1673 roku z\u0142odzieje ukradli je noc\u0105, wchodz\u0105c przez okno \u2014 jest to ta sama kradzie\u017c, kt\u00f3r\u0105 opisa\u0142 w kronice Sinnich. Dwa dni p\u00f3\u017aniej, 15 marca wieczorem, przy wietrze z po\u0142udniowego zachodu nadesz\u0142a tak wielka woda, \u017ce niemal wsz\u0119dzie przelewa\u0142a si\u0119 przez wa\u0142y. Naprzeciw ko\u015bcio\u0142a powsta\u0142 wielki przelew, a za Vogtshof przerwa\u0142o wa\u0142 na d\u0142ugo\u015bci 24 pr\u0119t\u00f3w; woda stan\u0119\u0142a tak\u017ce w domu pastora i w jego izbie. Wa\u0142\u00f3w na Mierzei przerwa\u0142o wtedy w sumie jedena\u015bcie, ale wszystkie naprawiono jeszcze tego samego lata.\n\nNast\u0119pn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kroniki prowadzi\u0142 Albert Pomian Pesarovius. Zapisa\u0142, \u017ce Sinnich zmar\u0142 w Drewnicy wieczorem przed pierwsz\u0105 niedziel\u0105 Adwentu 1681 roku. On sam zosta\u0142 wybrany jednog\u0142o\u015bnie przez wszystkie trzy stany parafii, ordynowa\u0142 go w Gda\u0144sku Aegidius Strauch, a urz\u0105d obj\u0105\u0142 w Nowy Rok 1682. Wdowa po Sinnichu ofiarowa\u0142a ko\u015bcio\u0142owi najwi\u0119kszy srebrny poz\u0142acany kielich. W 1683 roku zbudowano w ko\u015bciele organy. Wykona\u0142 je gda\u0144ski mistrz o imieniu Daniel \u2014 nazwisko jest w r\u0119kopisie niewyra\u017ane \u2014 a pieni\u0105dze z\u0142o\u017cy\u0142o kilku dobroczy\u0144c\u00f3w.\n\nLatem 1688 roku gruntownie naprawiono plebani\u0119: dosta\u0142a nowe podwaliny, nowe okna, drzwi i piec, a jesieni\u0105 kupiono na o\u0142tarz now\u0105 Bibli\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w dw\u00f3ch tomach i agend\u0119. 3 maja 1689 roku, w \u015bwi\u0119to dzi\u0119kczynne, po raz pierwszy postawiono na o\u0142tarzu srebrny dzban za 212 floren\u00f3w i 17 groszy. Kronika wylicza ponad dwudziestu ofiarodawc\u00f3w \u2014 gospodarzy, karczmarzy, m\u0142ynarzy, a tak\u017ce burmistrza Constantina Ferbera. W niedziel\u0119 3 wrze\u015bnia 1690 roku z\u0142odziej da\u0142 si\u0119 zamkn\u0105\u0107 w ko\u015bciele, wy\u0142ama\u0142 skrzyni\u0119 w zakrystii, zabra\u0142 najlepsz\u0105 kom\u017c\u0119 i pieni\u0105dze z puszki, po czym wydosta\u0142 si\u0119 przez otw\u00f3r nad drzwiami ko\u015bcio\u0142a.\n\nPo odej\u015bciu Ephraima Torschiera do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku, na \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a 1692 roku, kronik\u0119 przej\u0105\u0142 Melchior Zuf\u00e4lliger, przedtem przez trzyna\u015bcie lat pastor na Helu. Wybrano go zgodnie 20 grudnia 1692 roku, a powo\u0142anie otrzyma\u0142 3 stycznia 1693 roku. Zapisa\u0142, \u017ce 12 stycznia 1693 roku niezwykle silna burza zrzuci\u0142a z wie\u017cy chor\u0105giewk\u0119, a 20 lipca 1694 roku zrobiono now\u0105 bram\u0119 i p\u0142ot cmentarza przyko\u015bcielnego. Latem 1697 roku zn\u00f3w podparto plebani\u0119 czterema nowymi belkami. W Nowy Rok 1700 jeden z prze\u0142o\u017conych ko\u015bcio\u0142a ofiarowa\u0142 poz\u0142acany kielich z paten\u0105 wart 140 floren\u00f3w.\n\nKronika notuje te\u017c wojn\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105: 4 wrze\u015bnia 1701 roku na Mierzej\u0119 wkroczy\u0142y wojska saskie i odesz\u0142y 10 wrze\u015bnia, a 24 pa\u017adziernika 1702 roku wr\u00f3ci\u0142y, sta\u0142y tu ponad p\u00f3\u0142 roku i \u2014 jak zapisa\u0142 pastor \u2014 \u201ewyssa\u0142y biednych ludzi do ostatka\u201d. 9 lipca 1703 roku, za zgod\u0105 burmistrza Constantina Ferbera, postawiono przedsionek, w kronice \u201eVorlaube\u201d \u2014 nie wynika z niej jednoznacznie, przy kt\u00f3rym budynku. Burmistrz da\u0142 na budow\u0119 15 talar\u00f3w, ka\u017cdy gospodarz po 3 floreny, ogrodnicy po florenie, a cha\u0142upnicy po 15 groszy.\n\nZuf\u00e4lliger zmar\u0142 23 wrze\u015bnia 1709 roku, po siedemnastu latach pos\u0142ugi w Drewnicy. Jego nast\u0119pca, Michael Schilberg z Gda\u0144ska, zapisa\u0142, \u017ce 7 pa\u017adziernika wybra\u0142y go jednomy\u015blnie wszystkie trzy stany parafii. Na urz\u0105d wprowadzi\u0142 go burmistrz Engelke, \u00f3wczesny administrator Mierzei, wraz z pastorem z Sobieszewa i instygatorem; by\u0142o to w dwudziest\u0105 trzeci\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. 18 listopada 1709 roku powo\u0142ano na organist\u0119 i zarazem nauczyciela \u201ebieg\u0142ego w sztuce\u201d Philippa Jacoba K\u2026 z Gda\u0144ska. W tym samym listopadzie wojska saskie zn\u00f3w wesz\u0142y na Mierzej\u0119, roz\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na le\u017cach zimowych i ob\u0142o\u017cy\u0142y kraj ci\u0119\u017ckimi daninami; odesz\u0142y dopiero w czerwcu 1710 roku.\n\nSchilberg opisa\u0142 te\u017c przemarsz wojsk rosyjskich. W niedziel\u0119 22 listopada 1711 roku pod wiecz\u00f3r na Mierzej\u0119 wesz\u0142y \u201ewojska moskiewskie\u201d. Pierwsz\u0105 noc sta\u0142y w Drewnicy i zaj\u0119\u0142y wszystko; nie oszcz\u0119dzono te\u017c podw\u00f3rza pastora, na kt\u00f3rym zakwaterowa\u0142 si\u0119 kapitan z dwunastoma lud\u017ami i wieloma ko\u0144mi. Nazajutrz oddzia\u0142 ruszy\u0142 dalej i rozszed\u0142 si\u0119 po innych wsiach, gdzie przez ca\u0142\u0105 zim\u0119 \u017cy\u0142 na wielki koszt kraju. Mierzej\u0119 opu\u015bci\u0142 ostatecznie 4 czerwca 1712 roku. Ju\u017c w 1713 roku przysz\u0142a nast\u0119pna kl\u0119ska: wielka woda zatopi\u0142a zbo\u017ce i siano poza wa\u0142ami.\n\nKronika z lat dwudziestych XVIII wieku pokazuje, jak wygl\u0105da\u0142 wtedy ten szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142. 31 pa\u017adziernika 1717 roku obchodzono tu, jak w ca\u0142ym kraju, dwusetn\u0105 rocznic\u0119 Reformacji. W czerwcu i lipcu 1718 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 naprawiano. W maju 1723 roku cztery belki dzwonnicy podparto z zewn\u0105trz grubymi balami, a jedn\u0105 belk\u0119 wstawiono w \u015brodek dzwonnicy. W 1724 roku, na Zielone \u015awi\u0105tki, zrobiono \u0142awki pod organami, a w 1725 roku jeden z gospodarzy op\u0142aci\u0142 napraw\u0119 organ\u00f3w: organmistrz z Gda\u0144ska przez dziewi\u0119\u0107 dni naprawia\u0142 trzyna\u015bcie g\u0142os\u00f3w. W maju 1727 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zn\u00f3w naprawiono: pi\u0119tna\u015bcie s\u0142up\u00f3w i pi\u0119tna\u015bcie zastrza\u0142\u00f3w oszalowano deskami i pomalowano na szaro farb\u0105 olejn\u0105, ceg\u0142y pomalowano na czerwono, a spoiny na bia\u0142o. Gmina z\u0142o\u017cy\u0142a na to 195 floren\u00f3w.\n\nSchilberg zmar\u0142 14 maja 1737 roku, po dwudziestu o\u015bmiu latach pos\u0142ugi. Jego nast\u0119pca, magister Michael Trosien z Gda\u0144ska, otworzy\u0142 swoj\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kroniki \u0142aci\u0144sk\u0105 formu\u0142\u0105 \u201eQuod felix, faustum fortunatumque jubeat Deus\u201d (\u201eOby B\u00f3g sprawi\u0142, by to by\u0142o szcz\u0119\u015bliwe, pomy\u015blne i b\u0142ogie\u201d). Zapisa\u0142, \u017ce 7 czerwca 1737 roku wybra\u0142y go jednog\u0142o\u015bnie wszystkie trzy stany parafii. Na urz\u0105d wprowadzili go w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej urz\u0119dnik okr\u0119gowy Schnaase i Richter, pastor ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku. 12 sierpnia tego roku podniesiono trzeci s\u0142up konstrukcji wie\u017cy ko\u015bcielnej i pod\u0142o\u017cono pod niego now\u0105 belk\u0119. Wydatki \u2014 sto floren\u00f3w \u2014 pokryli dwaj gospodarze, prze\u0142o\u017cony ko\u015bcio\u0142a z Drewnicy i drugi z s\u0105siedniej wsi. Trosiena, a po nim Christiana Friedricha Charitiusa, wymienia te\u017c spis tutejszych duchownych w drukowanym \u201eDanziger Lehrer Ged\u00e4chtni\u00df\u201d Ephraima Praetoriusa, w wydaniu z 1760 roku.\n\nCz\u0119\u015b\u0107 kroniki prowadzon\u0105 przez Trosiena zamyka zapis z 10 kwietnia 1747 roku, gdy Trosien odchodzi\u0142 z Drewnicy \u2014 wed\u0142ug Praetoriusa do Ko\u017alin (G\u00fcttland). Przekaza\u0142 wtedy prze\u0142o\u017conym ko\u015bcio\u0142a naczynia liturgiczne, kt\u00f3re dot\u0105d przechowywano na plebanii. By\u0142y to: du\u017cy srebrny dzban, du\u017cy srebrny kielich, srebrna puszka na op\u0142atki i srebrna patena, a tak\u017ce drugi, mniejszy srebrny kielich z paten\u0105, ca\u0142kiem ma\u0142y srebrny kielich do komunii chorych, cynowy kielich z cynowym talerzem i du\u017ca cynowa flasza. Na koniec dopisano, \u017ce duchownemu z Drewnicy i Przemys\u0142awia nale\u017ca\u0142o bezp\u0142atnie dostarcza\u0107 drewno albo faszyn\u0119 znad Wis\u0142y z Freie Huben, a wsie musia\u0142y mu ogradza\u0107 i odwadnia\u0107 ziemi\u0119 pleba\u0144sk\u0105.\n\nOd maja 1747 roku kronik\u0119 prowadzi\u0142 nast\u0119pca Trosiena, Christian Friedrich Charitius z Gda\u0144ska. Wcze\u015bniej przez dwa lata by\u0142 katechet\u0105 w gda\u0144skim domu ubogich (Spendhaus), a przez trzy lata, od 1744 do 1747 roku, pastorem w Przebrnie i Neukrug. Urz\u0105d w Drewnicy obj\u0105\u0142 w \u015bwi\u0119to Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1747 roku. Odnotowa\u0142 te\u017c zmian\u0119 organisty: dotychczasowy organista i nauczyciel Gottfried Ritsch odszed\u0142 w grudniu tego roku do Kobbelgrube, a jego miejsce zaj\u0105\u0142 Johann Daniel Oehlmann, kt\u00f3ry ju\u017c wcze\u015bniej zast\u0119powa\u0142 go przy organach. Oehlmann rozpocz\u0105\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 jako organista i nauczyciel w czwart\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1747 roku.\n\nDrugi tom zapisek kronikarskich, z lat 1771\u20131793, otwiera nag\u0142\u00f3wek \u201eModerante Salvatore Anno 1771\u201d (\u201ePod rz\u0105dami Zbawiciela, roku 1771\u201d). Charitius zmar\u0142 24 lipca 1771 roku, po dwudziestu czterech latach pos\u0142ugi w Drewnicy. W r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d Praetorius nazywa go jednak Martinem Friedrichem i podaje jako dzie\u0144 \u015bmierci 6 maja 1771 roku. Jego nast\u0119pc\u0105 wybrano jednog\u0142o\u015bnie, 26 sierpnia, Johanna Christiana G\u00fclicha \u2014 jego nazwisko zas\u0142ania w tym miejscu plama atramentu, ale nast\u0119pca zapisa\u0142 je wyra\u017anie. Przez dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 lat by\u0142 kandydatem gda\u0144skiego ministerium, a przez dwadzie\u015bcia cztery i p\u00f3\u0142 roku kantorem w szkole przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku. Na urz\u0105d w Drewnicy wprowadzono go na \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a, w dziewi\u0119tnast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1771 roku. Zapisa\u0142 te\u017c imiona prze\u0142o\u017conych ko\u015bcio\u0142a z Drewnicy, Przemys\u0142awia i Freie Huben, organisty Emanuela Christiana Schweitzera oraz nauczycieli w Drewnicy i Freie Huben.\n\nG\u00fclich zmar\u0142 6 maja 1777 roku, po d\u0142ugiej chorobie i niespe\u0142na sze\u015bciu latach pos\u0142ugi. Jego nast\u0119pca, Johann George F\u2026, swoj\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kroniki zacz\u0105\u0142 modlitw\u0105 \u201eDeus Triunus benedicat mihi laboribusque meis sacris propter Jesum Christum, servatorem meum unicum et auxilium\u201d (\u201eNiech B\u00f3g w Tr\u00f3jcy Jedyny b\u0142ogos\u0142awi mnie i moim \u015bwi\u0119tym trudom przez Jezusa Chrystusa, mego jedynego Zbawiciela i pomoc\u201d). By\u0142 kandydatem od 1760 roku, od 1772 katechet\u0105 przy gda\u0144skim domu poprawczym (Zuchthaus), a od 1775 roku pastorem w Przebrnie i Neukrug. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa nazywa\u0142 si\u0119 Johann George Pick, by\u0142 synem rze\u017anika i urodzi\u0142 si\u0119 w 1730 roku. W Drewnicy wybrano go jednog\u0142o\u015bnie, a pierwsze kazanie wyg\u0142osi\u0142 tu 6 lipca 1777 roku. Odnotowa\u0142 wyposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a: 30 wrze\u015bnia 1778 roku czeladnik pewnego malarza zacz\u0105\u0142 odnawia\u0107 ambon\u0119, organy i o\u0142tarz. Za prac\u0119 za\u017c\u0105da\u0142 500 floren\u00f3w, a przez cztery tygodnie \u017cywili go na zmian\u0119 prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a.\n\nZapiski z pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych XVIII wieku dotycz\u0105 zn\u00f3w wyposa\u017cenia i wody. 24 wrze\u015bnia 1780 roku rymarz z Gda\u0144ska ofiarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi aksamitny woreczek na kolekt\u0119 ze srebrnym dzwonkiem; po raz pierwszy u\u017cyto go tego samego dnia. W grudniu tego roku przestawiono \u0142awki: przy jednej ze \u015bcian, gdzie dot\u0105d siedzia\u0142y kobiety, urz\u0105dzono miejsca dla m\u0119\u017cczyzn.\n\nNajobszerniejszy zapis dotyczy stycznia 1783 roku. W pi\u0105tek 17 stycznia wieczorem, po kilku tygodniach odwil\u017cy i deszczu, ruszy\u0142a kra. W niedziel\u0119 19 stycznia woda zacz\u0119\u0142a gwa\u0142townie przybiera\u0107 i wielu ludzi musia\u0142o ratowa\u0107 si\u0119 ucieczk\u0105. Kra spi\u0119trzy\u0142a si\u0119 przed wa\u0142ami i woda przela\u0142a si\u0119 przez ni\u017csze wa\u0142y, a po po\u0142udniu przerwa\u0142a wa\u0142 w dw\u00f3ch miejscach. Kilka wsi znalaz\u0142o si\u0119 pod wod\u0105. Pastor por\u00f3wna\u0142 to z powodzi\u0105 sprzed o\u015bmiu lat, z 23\u201325 lutego 1775 roku.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 301 mieszka\u0144c\u00f3w w 38 domach: 279 luteran\u00f3w, 11 katolik\u00f3w i 11 mennonit\u00f3w, a przy wsi jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i superintendentur\u0119 Steegen. Nazw\u0119 parafii lutera\u0144skiej druk podaje przy tej wsi omy\u0142kowo w postaci \u201eSch\u00f6nberg\u201d \u2014 przy s\u0105siednim Printzlaw, nale\u017c\u0105cym do tej samej parafii, stoi \u201eSch\u00f6nbaum\u201d. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Sch\u00f6nbaum* 39 budynk\u00f3w mieszkalnych i 341 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 324 ewangelik\u00f3w, dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w i siedmiu mennonit\u00f3w. Wymienia\u0142 tu osiem gospodarstw ch\u0142opskich i 26 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w \u017bu\u0142awkach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom X, 1889) szko\u0142a ewangelicka w Drewnicy, po niemiecku Sch\u00f6nbaum, liczy\u0142a 81 dzieci.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 414 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 203 m\u0119\u017cczyzn i 211 kobiet \u2014 \u017cyj\u0105cych w 48 domach i prowadz\u0105cych 81 gospodarstw domowych; 389 z nich by\u0142o ewangelikami, 19 katolikami, troje nale\u017ca\u0142o do innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich, a troje do wyznania moj\u017ceszowego. Katolicy chodzili do \u017bu\u0142awek (F\u00fcrstenwerder), ewangelicy mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 na miejscu, a parafia si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b: statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku podaje dla niej oko\u0142o 2000 dusz, a rocznie 65 chrzt\u00f3w, 17 \u015blub\u00f3w, 1272 komunikant\u00f3w i 49 pogrzeb\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2032 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1890 roku Adolf Funck. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu organy w 1902 roku. Jesieni\u0105 1907 roku urz\u0119dowy \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142 post\u0119powania o wykup danin i \u015bwiadcze\u0144, kt\u00f3re z kilku grunt\u00f3w w Sch\u00f6nbaum i innych miejscowo\u015bciach, a osobno z grunt\u00f3w we Freienhuben, w Printzlaff i w Sch\u00f6nbaumerweide nale\u017ca\u0142y si\u0119 pastorowi i organi\u015bcie w Sch\u00f6nbaum. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Drewnicy liczy\u0142a wtedy 1623 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1913 roku Otto Janz.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eSch\u00f6nbaum\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 duplikaty ksi\u0105g z lat 1809\u20131874 (odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom, cz\u0119sto jedyne, co przetrwa\u0142o). Figuruj\u0105 one w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w z lat 1650\u20131653 i od 1672 roku, zgon\u00f3w od 1777 roku, wykaz komunikant\u00f3w z lat 1793\u20131807 i od 1899 roku oraz konfirmacje z lat 1890\u20131893 i od 1897 roku, a tak\u017ce zapiski z lat 1671\u20131747. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr 1650\u201453; 1672\u2014 St 1777\u2014 K 1793\u20141807; 1899\u2014 Konf 1890\u201493; 1897\u2014. Aufzeichnungen aus der Zeit von 1671\u20141747. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809\u201411. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1796\u20141806. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1814\u201474.\u201d.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono prawdopodobnie w 1941 roku i ca\u0142kowicie rozebrano oko\u0142o po\u0142owy dwudziestego wieku. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego 5 grudnia 1957 roku gda\u0144ski pastor Edward Dietz wyst\u0105pi\u0142 o przydzia\u0142 \u015bwi\u0105tyni w Drewnicy, kt\u00f3r\u0105 zamierza\u0142 wyremontowa\u0107, lecz w\u0142adze przekaza\u0142y j\u0105 Ko\u015bcio\u0142owi polskokatolickiemu wraz ze zgod\u0105 na rozbi\u00f3rk\u0119 i na u\u017cycie uzyskanego materia\u0142u przy budowie jednego z ko\u015bcio\u0142\u00f3w tej wsp\u00f3lnoty. Obok \u015bwi\u0105tyni by\u0142 cmentarz, dzi\u015b park, oraz pastor\u00f3wka, obecnie dom so\u0142tysa. Miejsca po ko\u015bciele nie da si\u0119 na razie wskaza\u0107 jednoznacznie: jedno \u015bwiadectwo umieszcza go w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci Drewnicy, przy przeprawie, a drugie wi\u0105\u017ce z nim relikt fundamentu ods\u0142oni\u0119ty i poddany konserwacji na terenie cmentarza w Przemys\u0142awiu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Rhesy i Harnocha pierwszym pastorem by\u0142 od 1562 roku Georgius Hetter, wed\u0142ug Hartwicha \u2014 Salomon Colerus, od 1605 roku. Wed\u0142ug Sinnicha Jerzy Hayneccius zmar\u0142 w 1670 roku, wed\u0142ug Hartwicha \u2014 w 1669. Dat\u0119 zniszczenia ko\u015bcio\u0142a, prawdopodobnie 1941 rok, trudno pogodzi\u0107 z relacj\u0105 Roberta Ziemia\u0144skiego (2000, s. 195): w grudniu 1957 roku pastor Edward Dietz zamierza\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wyremontowa\u0107, a w\u0142adze przekaza\u0142y j\u0105 Ko\u015bcio\u0142owi polskokatolickiemu wraz ze zgod\u0105 na rozbi\u00f3rk\u0119. Wed\u0142ug marginalnej notatki w r\u0119kopisie Ephraima Praetoriusa akta Mierzei wspominaj\u0105 pod 7 grudnia 1585 roku tutejszego duchownego Joachima Praetoriusa (Joachimus Pretorius), kt\u00f3rego nie zna podany wy\u017cej spis pastor\u00f3w \u2014 wed\u0142ug niego od 1584 roku s\u0142u\u017cy\u0142 tu Franciscus Gericcius. Christiana Sinnicha powo\u0142ano wed\u0142ug jego w\u0142asnego zapisu w kronice 2 marca 1671 roku, wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa \u2014 w 1670 roku. Zmar\u0142 on wed\u0142ug kroniki prowadzonej przez Pesaroviusa wieczorem przed pierwsz\u0105 niedziel\u0105 Adwentu 1681 roku, wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa \u2014 w sobot\u0119 przed drug\u0105 niedziel\u0105 Adwentu. Michael Schilberg zmar\u0142 wed\u0142ug kroniki 14 maja 1737 roku, wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa \u2014 15 maja.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 393 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1813 dusz. Stanowisko pastora by\u0142o wtedy nieobsadzone od 1912 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Christian Dehnke (1570), Zacharias Witstock (1597), Salomo Colerus (1603), Johann Sommer (1631\u20131632), Georg Hayneccius (1640), Albertus Pomian Pesarovius (1681\u20131687), Ephraim Torschier (1687), Melchior Zuf\u00e4lliger (1692), Johann Gottlieb Gerke (1790), Gustav Friedrich Eduard R\u00f6sner (1853), Adolf Richard Funck (1890), Johannes Wilhelm Ludwig Boettcher (1906), Otto Eduard Wilhelm Janz (1913), Karl Mauritz (1940\u20131945).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 16, 188, 193, 203, 209, 431; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eSchoenbaum\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 4, nr 46; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Niederung, s. 20\u201321, poz. 56; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 398; \u201eW gminie Stegna uporz\u0105dkowano dawny cmentarz ewangelicki\u201d, zawszepomorze.pl; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 505\u2013506, 524; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 214\u2013215, nr 165; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 94; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 138; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 188; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 222; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 24; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 33; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, \u201eSch\u00f6nbaumsches Kirchenbuch\u201d (1650) i \u201eKirchen Chronike\u201d, s. 363\u2013365, skany 2\u20135, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, \u201eKirchen Chronike\u201d parafii Drewnica, zapiski z lat 1671\u20131673, skan 6, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, \u201eKirchen Chronike\u201d parafii Drewnica, s. 368\u2013369, skan 7, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, \u201eKirchen Chronike\u201d parafii Drewnica, zapiski z lat 1692\u20131705, skan 8, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, \u201eKirchen Chronike\u201d parafii Drewnica, zapiski z lat 1709\u20131710, skan 9, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, \u201eKirchen Chronike\u201d parafii Drewnica, zapiski z lat 1711\u20131713, skan 10, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, \u201eKirchen Chronike\u201d parafii Drewnica, zapiski z lat 1717\u20131727, skan 11, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, \u201eKirchen Chronike\u201d parafii Drewnica, s. 380, skan 13, dost\u0119p przez portal Archion; E. Praetorius, \u201eDanziger Lehrer Ged\u00e4chtni\u00df\u201d, Danzig und Leipzig 1760 (wykaz pastor\u00f3w Drewnicy i Przemys\u0142awia oraz wykaz kandydat\u00f3w, s. 90); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, \u201eKirchen Chronike\u201d parafii Drewnica, zapis z 10 kwietnia 1747 roku, skan 14, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, \u201eSch\u00f6nbaumische Kirchen-Geschichte vom Majo des 1747ten Jahres\u201d, s. 384, skan 15, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5767, zapiski kronikarskie parafii Drewnica (\u201eModerante Salvatore Anno 1771\u201d), s. 23, skan 2, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5767, zapiski kronikarskie parafii Drewnica (\u201eDeus Triunus benedicat mihi\u2026\u201d), lata 1777\u20131778, skan 3, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5767, zapiski kronikarskie parafii Drewnica, lata 1780\u20131783, s. 24\u201325, skan 4, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5766, \u201eInventarium. Was Anno 1650 in dieser Kirchen f\u00fcr Ger\u00e4tschaft gefunden worden\u201d, skany 4\u20135 (Archion, \u201eSonstige Verzeichnisse 1650\u20131672\u201d), dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 59, pozycja 284; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. XLVIII; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 176, 311; t. 2, s. 362, 540, 576; t. 3, s. 739, 869; t. 4, s. 1156; t. 5, s. 1344, 1494; t. 6, s. 1722; t. 7, s. 1845, 1999, 2060; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 11 listopada 1907 roku, s. 13 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 194\u2013195, 197; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 79r\u201380r, 86v.*","built_year":1644,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"W gminie Stegna uporz\u0105dkowano dawny cmentarz ewangelicki \u2014 zawszepomorze.pl","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 94","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eSchoenbaum\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 16, 188, 193, 203, 209, 431","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 59, pozycja 284","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 176, 311; t. 2, s. 362, 540, 576; t. 3, s. 739, 869; t. 4, s. 1156; t. 5, s. 1344, 1494; t. 6, s. 1722; t. 7, s. 1845, 1999, 2060","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 11 listopada 1907 roku, s. 13 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HMPG4SZRPJB2AGGOJJVCZMTPTQGJOEV3"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 194\u2013195, 197","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 79r\u201380r, 86v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0065","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_charbrowo/kosciol_charbrowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2866741,"lng":18.9593739,"name_de":"Sch\u00f6nbaum","name_pl":"Drewnica / Przemys\u0142aw \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki parafii Sch\u00f6nbaum (nieistniej\u0105cy)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Drozdowo, po niemiecku Posenberg, to wie\u015b oko\u0142o pi\u0119ciu kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Debrzna, w powiecie cz\u0142uchowskim. Przed 1945 rokiem powiat ten zmienia\u0142 prowincj\u0119 dwa razy: do lat 1919\u20131920 by\u0142y to Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, w latach 1920\u20131938 Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze, z rejencj\u0105 pilsk\u0105 (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen). W 1925 roku mieszka\u0142o w powiecie 34 829 ewangelik\u00f3w wobec 21 601 katolik\u00f3w. Dzi\u015b Drozdowo liczy 76 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Posenberg* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu trzy domy mieszkalne i 46 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Battrow*. Podr\u0119cznik wymienia *Posenberg* w cz\u0119\u015bci o powiecie z\u0142otowskim (Kreis Flatow) i notuje, \u017ce maj\u0105tek tworzy\u0142 okr\u0119g gminny razem z *B\u00f6k*.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku podaje dla powiatu 66 972 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 37 019 ewangelik\u00f3w i 28 253 katolik\u00f3w. W wykazie gmin, sporz\u0105dzonym po spisie z 1 grudnia 1885 roku, Posenberg nie ma w\u0142asnego wiersza \u2014 ani w\u015br\u00f3d gmin wiejskich powiatu, ani w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich.\n\nTutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gronowie, dzi\u015b Starym Gronowie: Harnoch wymienia Posenberg w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii, kt\u00f3ra liczy\u0142a 5750 dusz i mia\u0142a dwadzie\u015bcia jeden cmentarzy ewangelickich. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, wed\u0142ug Harnocha najstarszy w okolicy i ufundowany przed 1657 rokiem, przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelik\u00f3w i jako jedyny w tamtych stronach unikn\u0105\u0142 rozbi\u00f3rki, kt\u00f3rej na pocz\u0105tku XVIII wieku, na mocy traktat\u00f3w warszawskich, poddano okoliczne zbory i domy modlitwy. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono przynale\u017cno\u015bci parafialnej katolik\u00f3w z Posenbergu.\n\nW 1370 roku Gronowo otrzyma\u0142o przywilej na prawie niemieckim, w kt\u00f3rym plebanowi wyznaczono cztery w\u0142\u00f3ki. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gronowie, murowany, wzniesiono w 1802 roku.\n\nCmentarz ewangelicki figuruje w ewidencji konserwatorskiej Pomorza.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan przerzedzony\u201d. W karcie zapisano, \u017ce cmentarz le\u017ca\u0142 w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, poza zabudowaniami, w\u015br\u00f3d pastwisk i p\u00f3l, nie mia\u0142 ogrodzenia ani bramy, a z dawnych grob\u00f3w pozosta\u0142a wtedy jedna mogi\u0142a ziemna. W tej samej karcie granice dawnego za\u0142o\u017cenia opisano jako czytelne, a ze starodrzewu wymieniono cztery d\u0119by, cztery \u015bwierki i dwie brzozy w dobrym stanie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, zeszyt IV, Danzig 1887; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Debrzno (gmina) \u2014 Wikipedia / ewidencja so\u0142ectw; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; karta cmentarza w Drozdowie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 10\u201311.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Debrzno (gmina) \u2014 Wikipedia / ewidencja so\u0142ectw","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Debrzno_(gmina)"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0535","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.525932,"lng":17.327784,"name_de":"Posenberg","name_pl":"Drozdowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wiejski cmentarz ewangelicki w Drzewinie zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b i figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 19, obok budynku dawnej szko\u0142y pod adresem Drzewina 4.\n\nDrzewina to dawna kolonia le\u015bna na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. Po niemiecku nazywa\u0142a si\u0119 Danziger Hauung; nazwa pochodzi od s\u0142owa Holzhauung, czyli wyr\u0105b. Jak pisze John Muhl, w 1753 roku rada miasta osadzi\u0142a ch\u0142op\u00f3w na wyniszczonych po\u0142aciach podmiejskich las\u00f3w; w miejscu mielerzy oraz piec\u00f3w powsta\u0142y wtedy wsie i osady wydzielone \u2014 Lehmberg, Seeberg, Hauung, Fuchsberg i inne.\n\nGdy w 1783 roku zmierzono reszt\u0119 miejskiego lasu Prausterkruger Wald, licz\u0105c\u0105 2200 morg\u00f3w pruskich, na wykarczowanych cz\u0119\u015bciach sta\u0142y Braunsdorf, Hauung, Ellerbruch, Lehmberg, Dominken i Prausterkrug. Konwencja elbl\u0105ska z 1807 roku zmusi\u0142a Gda\u0144sk do odst\u0105pienia Prusom rozproszonych posiad\u0142o\u015bci na Wy\u017cynie wraz z tym lasem i nowymi osadami; uk\u0142ad o wymianie terytori\u00f3w z 31 lipca 1834 roku przypiecz\u0119towa\u0142 ten stan, a las przy\u0142\u0105czono do kr\u00f3lewskiego nadle\u015bnictwa Sobowidz.\n\nAdministracyjnie osada nale\u017ca\u0142a do powiatu gda\u0144skiego wy\u017cynnego (Kreis Danziger H\u00f6he), w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920\u20131939 obszar ten wchodzi\u0142 w sk\u0142ad Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a p\u00f3\u017aniej \u2014 okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. W s\u0142owniku Meyersa figuruje jako Abbau, czyli osada wydzielona, przypisana do wsi Braunsdorf, dzi\u015b B\u0142otni.\n\nW tabeli gmin spisu z 1910 roku Drzewina nie ma osobnego wiersza; jako osad\u0119 wydzielon\u0105 liczono j\u0105 razem z B\u0142otni\u0105. Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 podaje spis z 1 grudnia 1910 roku, w przypisie o przysi\u00f3\u0142kach nale\u017c\u0105cych do innej parafii ni\u017c ich gmina macierzysta: w powiecie Danziger H\u00f6he, pod gmin\u0105 numer 5 \u2014 Braunsdorf, czyli B\u0142otni\u0105 \u2014 zapisano \u201eDanziger Hauung (evg. Ksp. Sch\u00f6neck im Kr. Berent) 25\u201d, a obok, z t\u0105 sam\u0105 parafi\u0105, Dominken, Lehmberg i Rothflie\u00df. W \u015bwietle tego zapisu Drzewina liczy\u0142a w 1910 roku dwudziestu pi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Skarszewach (Sch\u00f6neck) w powiecie ko\u015bcierskim, cho\u0107 jej wie\u015b macierzysta, B\u0142otnia, by\u0142a przypisana do parafii ewangelickiej w Mierzeszynie (Meisterswalde). W Mierzeszynie mie\u015bci\u0142y si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego i siedziba okr\u0119gu urz\u0119dowego. Katolik\u00f3w z B\u0142otni ten sam spis kieruje do parafii w Skarszewach.\n\nKarta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku opisuje jego stan s\u0142owami: \u201eCmentarz zdewastowany\u201d. W karcie zapisano, \u017ce cmentarz le\u017ca\u0142 na wschodnim stoku wzg\u00f3rza w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, oko\u0142o dwustu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w od zabudowy, a najstarszy czytelny nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 1926 roku. W tej samej karcie odnotowano dwa nagrobki wolnostoj\u0105ce, jedn\u0105 p\u0142yt\u0119 i dwadzie\u015bcia dwie mogi\u0142y. Karta notuje fragmenty obwa\u0142owania kamiennego z dawnego ogrodzenia oraz osiem lip ze starodrzewu, w tym dwa okazy o \u015brednicy pnia stu centymetr\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; karta cmentarza w Drzewinie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Tr\u0105bki Wielkie \u2014 Wykaz zabytk\u00f3w (PDF)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig (spis z 1 grudnia 1910 r.)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft II: Regierungsbezirk Danzig (spis z 1 grudnia 1910 r.)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0362","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.146146,"lng":18.387376,"name_de":"Danziger Hauung","name_pl":"Drzewina \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drze\u017cewo, przed 1945 rokiem Dresow, to niewielka wie\u015b dworska na zachodnim brzegu \u0141upawy w dawnym powiecie s\u0142upskim. W okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Damnie; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a w Drze\u017cewie. Pierwszym znanym pastorem w Damnie by\u0142 Michael Zelack, ordynowany w 1563 roku, kt\u00f3ry jeszcze w 1612 roku sprawowa\u0142 ten urz\u0105d. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Drze\u017cewo nale\u017ca\u0142o wtedy do parafii w Damnie (Dammen) w synodzie s\u0142upskim. W 1784 roku Drze\u017cewo liczy\u0142o dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w.\n\nMaj\u0105tek od 1768 roku do wojny nale\u017ca\u0142 do rodu von Massow, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 go z pobliskiego B\u0119dziechowa. Nazwisko Cranzisch zapisano w spisie gospodarstw z 1717 roku, a w latach trzydziestych XX wieku Kranzuschowie mieli we wsi gospodarstwa. Jeden z nich by\u0142 so\u0142tysem (Gemeindevorsteher) w 1931 roku, a inny, Bernhard, sta\u0142 na czele gminy w 1937 roku jako B\u00fcrgermeister. W 1879 roku maj\u0105tek Dresow, licz\u0105cy 484 hektary, nale\u017ca\u0142 do von Massowa, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w B\u0119dziechowie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku nie wykaza\u0142 tu ani jednego katolika: w gminie wiejskiej naliczono 81 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 109. Ksi\u0119gi adresowe wymieniaj\u0105 z imienia kolejnych w\u0142a\u015bcicieli z rodu von Massow: w 1905 roku Louisa von Massowa z B\u0119dziechowa, a w latach 1911\u20131928 Ewalda von Massowa, porucznika rezerwy, p\u00f3\u017aniej rotmistrza w stanie spoczynku. Maj\u0105tek liczy\u0142 w tym czasie 508 hektar\u00f3w. Dnia 17 maja 1939 roku mieszka\u0142o tu 155 os\u00f3b w trzydziestu siedmiu gospodarstwach domowych.\n\nWie\u015b mia\u0142a dwa cmentarze. Jeden le\u017cy na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, przy drodze do Lipna, i opisano go osobno. Drugi, opisany tutaj, znajduje si\u0119 w lesie na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, niedaleko \u0141upawy; monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego umieszcza go og\u00f3lniej \u2014 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, a karta cmentarza \u2014 na wsch\u00f3d od niej, w lesie. Prowadzi do niego le\u015bny dukt, kt\u00f3rym sz\u0142o si\u0119 tu w XIX wieku. Cmentarz jest ma\u0142y, ma oko\u0142o jednej dziesi\u0105tej hektara. Ewidencja konserwatorska datuje jego za\u0142o\u017cenie na koniec XIX wieku; znak cmentarza jest na arkuszu Dammen niemieckiej mapy topograficznej, kt\u00f3rego odbitka pochodzi wed\u0142ug monografii z 1889 lub 1890 roku.\n\nZ dawnego uk\u0142adu zosta\u0142o niewiele. Od po\u0142udnia i wschodu granice si\u0119 zatar\u0142y, z pozosta\u0142ych stron wyznaczaj\u0105 je kamienno-ziemne wa\u0142y, a przy wej\u015bciu le\u017c\u0105 dwa g\u0142azy narzutowe. Teren zniwelowano. Przy jednej z granic zebrano w jedno miejsce oko\u0142o dwudziestu pi\u0119ciu kamiennych coko\u0142\u00f3w po \u017celiwnych krzy\u017cach i u\u0142amki tablic. Mi\u0119dzy czterema wysokimi klonami stoi spl\u0105drowany grobowiec rodzinny. Jest te\u017c kamienny postument w kszta\u0142cie pnia d\u0119bu, bez tablicy.\n\nNajstarszym odczytanym nagrobkiem jest a\u017curowy \u017celiwny krzy\u017c z porcelanowymi tabliczkami: na jednej imi\u0119 Friedy Plauschenat, urodzonej w maju 1897 roku i zmar\u0142ej w lutym 1902 roku, na drugiej kr\u00f3tki wierszyk o ma\u0142ym dziecku, kt\u00f3re po niewielu latach \u017cycia \u201espoczywa \u0142agodnie w Bo\u017cym \u0142onie\u201d. Nazwisko znane jest wy\u0142\u0105cznie z odczytu karty ewidencyjnej. Rosn\u0105 tu klony, tuje, \u015bwierki, buk i sosna, a ziemi\u0119 porasta konwalia.\n\nNad ranem 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a piechota Armii Czerwonej nadci\u0105gaj\u0105ca od Damna i Starej D\u0105browy; rozkazu ewakuacji Drze\u017cewo nie dosta\u0142o, a we wsi sta\u0142o wtedy dwadzie\u015bcia kilka woz\u00f3w uciekinier\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie z Prus Wschodnich i Zachodnich. P\u00f3\u017anym latem niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. Cmentarz jest nieczynny i nie ma opiekuna. W 2007 roku konserwator oceni\u0142 stan nagrobk\u00f3w jako bardzo z\u0142y i zaleci\u0142 u\u0142o\u017cenie zebranych kamieni oraz konserwacj\u0119 ocala\u0142ego krzy\u017ca \u017celiwnego. Cmentarz uj\u0119to w ewidencji zabytk\u00f3w, nie w rejestrze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 957; karta cmentarza w ewidencji konserwatorskiej (oprac. Marcin Palacz, 2007), Narodowy Instytut Dziedzictwa; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 75; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Dresow, s. 441\u2013443; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, t. II, Stettin 1912, has\u0142o Dammen, s. 492; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, gmina wiejska poz. 21 i obw\u00f3d dworski poz. 185; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 960; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 180\u2013181; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 168\u2013169; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 180\u2013181; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 326.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Karta cmentarza w ewidencji konserwatorskiej, Drze\u017cewo, oprac. Marcin Palacz, 2007 (NID 694809)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694809"},{"typ":"monografia","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, t. II, Stettin 1912","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 957","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 960","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 180\u2013181","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 168\u2013169","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 180\u2013181","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 326","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1143","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.575654,"lng":17.286068,"name_de":"Dresow","name_pl":"Drze\u017cewo \u2014 cmentarz le\u015bny na p\u00f3\u0142nocnym wschodzie (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki przy drodze do Lipna za\u0142o\u017cono na po\u0142udnie od zabudowa\u0144 Drze\u017cewa. Pierwotnie wygrodzono go murkiem z cios\u00f3w kamiennych i granicznymi nasadzeniami drzew. Murek i starodrzew zachowa\u0142y si\u0119 szcz\u0105tkowo, ale wida\u0107 tu rz\u0119dy kamiennych nagrobk\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich cok\u00f3\u0142 imituj\u0105cy pie\u0144 drzewa i wiele kamiennych ram mogi\u0142. Ca\u0142o\u015b\u0107 pokrywa typowe cmentarne poszycie z konwalii, bluszczu i barwinka pospolitego, a wok\u00f3\u0142 wyros\u0142y samosiejki. Drugi cmentarz wsi ma wed\u0142ug monografii zatarte granice po\u0142udniowe i wschodnie, a pozosta\u0142e wyznaczaj\u0105 kamienno-ziemne wa\u0142y; teren zniwelowano, przy jednej z granic zebrano kamienne coko\u0142y \u017celiwnych krzy\u017cy i fragmenty tablic, a mi\u0119dzy czterema wysokimi klonami stoi spl\u0105drowany grobowiec. Gminny program opieki nad zabytkami wymienia w Drze\u017cewie dwa cmentarze ewangelickie, datowane na lata siedemdziesi\u0105te i na koniec XIX wieku. Oba dawne cmentarze pozostaj\u0105 nieu\u017cytkowane; obj\u0119to je gminn\u0105 ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w, nie rejestrem.\n\nDrze\u017cewo, przed 1945 rokiem Dresow, le\u017ca\u0142o nad \u0141upaw\u0105 w powiecie s\u0142upskim, oko\u0142o 20 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W 1784 roku Drze\u017cewo liczy\u0142o dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Drze\u017cewo nale\u017ca\u0142o do parafii w Damnie (Dammen) w synodzie s\u0142upskim. Maj\u0105tek od 1768 do 1945 roku nale\u017ca\u0142 do rodziny von Massow \u2014 w 1938 roku obejmowa\u0142 485 hektar\u00f3w.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej 81 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 109; katolika nie zapisano w \u017cadnym z dw\u00f3ch wierszy. W okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto le\u017ca\u0142a parafia w Damnie; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce jednoklasowa szko\u0142a mia\u0142a w 1932 roku jednego nauczyciela; chodzi\u0142y do niej tak\u017ce dzieci z Lipna (Liepen). Jako nauczycieli wymieniono: Winkel, Herbert Fischer, Hans Minx i Walter Wahrendorf. W 1939 roku mieszka\u0142o tu 155 os\u00f3b.\n\nO \u015bwicie 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, nadci\u0105gaj\u0105c mi\u0119dzy innymi od strony Damna. W tym samym roku p\u00f3\u017anym latem gospodarstwa przej\u0119li polscy osadnicy, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Gminny program opieki nad zabytkami umieszcza drugi cmentarz na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, w lesie, a monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 75 (has\u0142o Drze\u017cewo); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 441\u2013443; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 960; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVII/137/25 Rady Gminy G\u0142\u00f3wczyce z 28 sierpnia 2025 roku, Dz. Urz. Woj. Pom. z 2025 roku, poz. 3218), s. 55\u201356, 107, 113.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 74\u201375","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 74\u201375; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 21 i s. 176 poz. 185"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170, poz. 21 i s. 176, poz. 185","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 74\u201375; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 21 i s. 176 poz. 185"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 957","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 960","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0784","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.569194,"lng":17.279013,"name_de":"Dresow","name_pl":"Drze\u017cewo \u2014 cmentarz przy drodze do Lipna (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dubiel (po niemiecku Gro\u00df Dubiel) w gminie Kwidzyn ma cmentarz ewangelicki w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, po po\u0142udniowej stronie drogi z Brachlewa do Licza, na dzia\u0142ce numer 118. Ewidencja konserwatorska datuje go na lata trzydzieste XX wieku. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 podaje, \u017ce zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne historyczne nagrobki (najstarszy z 1943), starodrzew w alei i na granicy oraz fragmenty bramy. Wed\u0142ug programu uk\u0142ad kompozycyjny podkre\u015bla lipowa aleja g\u0142\u00f3wna. W 1978 roku cmentarz zamkni\u0119to, a nagrobki s\u0105 wed\u0142ug programu zniszczone.\n\nWykaz duchownych Ludwiga Rhesy z 1834 roku otwiera przy katedrze w Kwidzynie Simon Klein, okre\u015blony jako \u201eucze\u0144 Lutra\u201d, kt\u00f3ry w czasie Reformacji pierwszy g\u0142osi\u0142 tu \u2014 jak zapisano \u2014 czyste S\u0142owo Bo\u017ce wed\u0142ug Pisma \u015awi\u0119tego. Po nim urz\u0105d mia\u0142 sprawowa\u0107 oko\u0142o 1537 roku Hans von Sadatz. Diakon\u00f3w niemieckich wymienia si\u0119 od 1586 roku, a od 1560 roku katedra mia\u0142a te\u017c osobnego diakona dla wiernych m\u00f3wi\u0105cych po polsku \u2014 urz\u0105d ten trwa\u0142 nieprzerwanie do czas\u00f3w Rhesy. Wed\u0142ug Ericha Wernickego w chwili przy\u0142\u0105czenia tych ziem do monarchii pruskiej w 1772 roku ewangelicy z miejscowo\u015bci p\u00f3\u017aniejszego urz\u0119du szkolnego Wei\u00dfhof nale\u017celi, jak od dawna, do ko\u015bcio\u0142a w Kwidzynie \u2014 z jedynym wyj\u0105tkiem Zandersweide, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142o do bli\u017cszego ko\u015bcio\u0142a w Gniewie \u2014 a katolicy do parafii w Tychnowach.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Dubiel nale\u017ca\u0142 do El\u017cbiety Trzebuchowskiej z Kretkowskich i jej spadkobierc\u00f3w, od 1753 roku do Zygmunta Kretkowskiego, od 1763 roku do Juliusza Dziewanowskiego, a potem do jego syn\u00f3w Jana, Ignacego i Dominika. W wykazie wasali z 1774 roku figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 46-letniej Ludwiki Dziewanowskiej, wdowy po kasztelanie che\u0142mi\u0144skim, mieszkaj\u0105cej w Wei\u00dfhof. Wed\u0142ug Wernickego kr\u00f3l pruski kupi\u0142 od spadkobierc\u00f3w kasztelana Juliusza Dziewanowskiego dobra Wei\u00dfhof \u2014 mi\u0119dzy innymi Dubiel, Podzamcze i Tychnowy \u2014 za 105 000 talar\u00f3w; umow\u0119 zawarto 15 lipca 1777 roku, a kr\u00f3l zatwierdzi\u0142 j\u0105 2 listopada tego roku. Sprzedaj\u0105cy zobowi\u0105zali si\u0119 przy tym zbudowa\u0107 w\u0142asnym kosztem wie\u017c\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Tychnowach z materia\u0142u dw\u00f3ch wie\u017c dworu w Wei\u00dfhof, kt\u00f3re zastrzegli sobie do rozebrania. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Dubiel jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 50 dom\u00f3w mieszkalnych i 379 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 18 ewangelik\u00f3w, 353 katolik\u00f3w i osiem os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie; katolicy \u2014 do parafii w Tiefenau; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego Dubiel. Liczby obejmuj\u0105 razem Wielki i Ma\u0142y Dubiel, kt\u00f3ry podr\u0119cznik prowadzi jako cz\u0119\u015b\u0107 tej samej wsi.\n\nS\u0142ownik geograficzny ujmuje Dubiel jako dwie wsie w\u0142o\u015bcia\u0144skie \u2014 Wielki i Ma\u0142y \u2014 le\u017c\u0105ce oko\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142noc od Kwidzyna, z parafi\u0105 w Tychnowach, poczt\u0105 w Kwidzynie i szko\u0142\u0105 na miejscu. Razem obejmowa\u0142y 1801 morg\u00f3w, 77 budynk\u00f3w i 50 dom\u00f3w mieszkalnych, a mieszka\u0142o w nich 353 katolik\u00f3w i 18 ewangelik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Dubielu 344 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 30 ewangelik\u00f3w i 314 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie, katolicy do Tiefenau. Parafia kwidzy\u0144ska, do kt\u00f3rej wie\u015b nale\u017ca\u0142a, prowadzi\u0142a w Dubielu szko\u0142\u0119 \u2014 Agathon Harnoch wymienia Wielki i Ma\u0142y Dubiel w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych. Wed\u0142ug Harnocha liczy\u0142a ona oko\u0142o 17 000 dusz, w tym dwudziestu staroluteran\u00f3w i sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu irwingian.\n\nSpis z 1 grudnia 1910 roku wykazuje w\u015br\u00f3d m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku 21 ewangelik\u00f3w i osiemnastu katolik\u00f3w. Tamten spis dzieli\u0142 wed\u0142ug wyznania ka\u017cd\u0105 grup\u0119 j\u0119zykow\u0105 osobno, a m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku by\u0142o w Dubielu trzydzie\u015bci dziewi\u0119\u0107; 233 osoby m\u00f3wi\u0142y po polsku, wszystkie zapisane jako katolicy, a pi\u0119\u0107 poda\u0142o niemiecki i drugi j\u0119zyk. W 1910 roku ewangelicy z Dubiela nale\u017celi do dw\u00f3ch parafii: kwidzy\u0144skiej i w Rehhofie w powiecie sztumskim, katolicy nadal do Tiefenau. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Brakau.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 21 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, pozycja 51; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Marienwerder, s. 74, pozycja 13; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycja 13; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 515\u2013516; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 230\u2013237; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 14 (s. 1\u20132), nr 1076 (s. 45); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o Dubiel; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 100\u2013101; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; E. Wernicke, \u201eTiefenau. Eine heimatliche Studie\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 21\u201322, 61.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 51","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 14 (s. 1\u20132), nr 1076 (s. 45)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o Dubiel","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 85","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"E. Wernicke, \u201eTiefenau. Eine heimatliche Studie\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 21\u201322, 61","url":"https://archive.org/details/pbc.gda.pl.1926_91036"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1079","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.79548,"lng":19.01625,"name_de":"Dubiel","name_pl":"Dubiel \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Duninowie, po niemiecku D\u00fcnnow, le\u017cy w centrum wsi i otacza dawn\u0105 ewangelick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119. Ma charakterystyczny, zbli\u017cony do owalu kszta\u0142t, wyd\u0142u\u017cony ku wschodowi, i widnieje na dziewi\u0119tnastowiecznych mapach; zajmuje oko\u0142o 3300 metr\u00f3w kwadratowych. Granice wyznaczaj\u0105 kamienny mur i dwadzie\u015bcia dwa stare d\u0119by, a nekropoli\u0119 ujmuje ozdobne metalowe ogrodzenie z XIX wieku. Na teren prowadz\u0105 dwie bramy, od wschodu i od p\u00f3\u0142nocnego zachodu.\n\nW po\u0142udniowo-wschodnim naro\u017cniku, na wysokim kamiennym cokole, stoi krzy\u017c z niemieck\u0105 inskrypcj\u0105 ku czci mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Jan Wild oddaje j\u0105 po polsku: \u201eDla nas. Naszym braciom, kt\u00f3rzy tutaj doro\u015bli i polegli w Wojnie \u015awiatowej 1914-1918, [b\u0119d\u0105c] dla nas wiernymi a\u017c do \u015bmierci. J 15,13\u201d. Cok\u00f3\u0142 pomnika otoczony jest kamieniami polnymi. Przy p\u00f3\u0142nocnej \u015bcianie ko\u015bcio\u0142a zachowa\u0142y si\u0119 dwie p\u0142yty nagrobne rodziny von Frankenstein, zwi\u0105zanej z tutejszymi dobrami: Ottona Johanna Friedricha Frankensteina (1820\u20131878), kt\u00f3ry kupi\u0142 je w 1843 roku, a po ich sprzeda\u017cy w 1857 roku pozosta\u0142 tu jako dzier\u017cawca, oraz jego \u017cony Ulriki z domu Boenke (1818\u20131885).\n\nJej dzieje w XIX wieku wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z ruchem przebudzeniowym i z wyst\u0105pieniem staroluteran\u00f3w, kt\u00f3rych Pagel nazywa separatystami. Nie posy\u0142ali oni dzieci do szko\u0142y publicznej, bo chcieli je uchroni\u0107 od obcowania z \u201edzie\u0107mi \u015bwiata\u201d, a gdy \u017cadne zarz\u0105dzenia nie pomog\u0142y, rz\u0105d kr\u00f3lewski pozwoli\u0142 im za\u0142o\u017cy\u0107 w Duninowie w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 prywatn\u0105 \u2014 istnia\u0142a od 1843 roku do 1 maja 1867. Oko\u0142o 1820 roku w Duninowie i Pie\u0144kowie powsta\u0142 ruch \u201ebelowian\u201d, nazwany od braci von Below, kt\u00f3rzy wyst\u0119powali przeciw oficjalnym pastorom. W 1834 roku do ruchu separatystycznego przyznawa\u0142y si\u0119 w Duninowie oficjalnie dwadzie\u015bcia dwie rodziny, a pod koniec lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku ruch si\u0119 rozpad\u0142. W 1835 roku ksi\u0105dz Friedrich Lasius zjednoczy\u0142 pod znakiem staroluteranizmu ruch braci von Below, stolarza Karla Wolffa i kowala Michaela Volla. W 1850 roku zwolennicy Heinricha von Belowa i Karla Wolffa od\u0142\u0105czyli si\u0119 od w\u0142adz ko\u015bcielnych we Wroc\u0142awiu i ustalili w\u0142asny porz\u0105dek dla wsp\u00f3lnoty licz\u0105cej wtedy oko\u0142o tysi\u0105ca czterystu do tysi\u0105ca pi\u0119ciuset wyznawc\u00f3w, wyst\u0119puj\u0105cej pod nazw\u0105 Ewangelicko-Lutera\u0144ska Separowana Gmina Ko\u015bcielna. Jej faktycznym przyw\u00f3dc\u0105 by\u0142 do \u015bmierci w 1855 roku Heinrich von Below; po nim kierownictwo przej\u0105\u0142 Karl Wolff. 31 grudnia 1871 roku zapisano na terenie parafii duninowskiej 3047 ewangelik\u00f3w, 25 luteran\u00f3w separatyst\u00f3w, siedmiu \u017byd\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w, a pod koniec 1927 roku \u2014 3200 ewangelik\u00f3w i 24 staroluteran\u00f3w.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku w gminie wiejskiej zapisano 310 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w, a we wsi by\u0142a siedziba parafii. W 1907 roku nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego (\u201eSynode Stolp\u201d) w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze. Dat\u0119 obj\u0119cia urz\u0119du przez ostatniego niemieckiego proboszcza podaje urz\u0119dowy organ konsystorza: Schreiber zosta\u0142 pastorem w Duninowie z dniem 1 stycznia 1938 roku. Jego poprzednikiem by\u0142 Simon, powo\u0142any tu z dniem 1 stycznia 1930 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3200 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Saleske (Zaleskie), oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 wtedy Eberhard Simon. Schreiber spisa\u0142 kronik\u0119 tutejszej parafii. Po wojnie cmentarz i ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W przypadku ksi\u0119dza J\u00f3zefa Czerkiesa, pierwszego powojennego proboszcza parafii w Duninowie, napis na nagrobku podaje lata \u017cycia 1927\u20131982, a monografia dawnych cmentarzy \u2014 \u017ce pochowano go przy po\u0142udniowej \u015bcianie \u015bwi\u0105tyni w 1987 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1938; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 223; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl), has\u0142o Duninowo; J. Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (252)/2023, s. 9\u201316 (inskrypcja pomnika s. 10, separaty\u015bci s. 13); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o \u201e24. D\u00fcnnow\u201d, s. 448; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Duninowo [kopia archiwalna 2022-06-30]","url":"https://web.archive.org/web/20220630063049/https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/92-duninowo"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o \u201e24. D\u00fcnnow\u201d, s. 448","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1938, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Powiatu S\u0142upskiego na lata 2017\u20132020, uchwa\u0142a nr XXV/227/2016 Rady Powiatu S\u0142upskiego z dnia 20 grudnia 2016 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2017, poz. 403, s. 24","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2017&book=0&position=403"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0748","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.53918,"lng":16.82025,"name_de":"D\u00fcnnow","name_pl":"Duninowo \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz wiejski w Duninowie za\u0142o\u017cono na rzucie kwadratu w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, poza \u00f3wczesnymi zabudowaniami zagrodowymi. Do dzi\u015b pe\u0142ni swoj\u0105 funkcj\u0119; od 1946 roku jest cmentarzem katolickim. Z czasem poszerzono go ku zachodowi; obecnie zajmuje oko\u0142o 9100 metr\u00f3w kwadratowych. W Duninowie by\u0142y dwa cmentarze, oba widoczne na mapach dziewi\u0119tnastowiecznych: starszy przyko\u015bcielny i ten wiejski. W 1994 roku sta\u0142 tu, obok nowszych mogi\u0142, kamie\u0144 po\u015bwi\u0119cony dw\u00f3m mieszka\u0144com Duninowa, Maxowi i Martinowi Schubringom, poleg\u0142ym w 1917 roku na pierwszej wojnie \u015bwiatowej, a tak\u017ce monumentalny krzy\u017c kamienny, kt\u00f3rego inskrypcja nie przetrwa\u0142a. Dawne mapy pokazuj\u0105 na cmentarzu kaplic\u0119 \u2014 \u201e\u017ar\u00f3d\u0142a kartograficzne wskazuj\u0105, \u017ce wzniesiono na nim r\u00f3wnie\u017c niewielk\u0105 kaplic\u0119, ale do dzisiaj nic z niej nie pozosta\u0142o\u201d, notuje monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego.\n\nDuninowo, przed 1945 rokiem D\u00fcnnow, wzmiankowane jest w 1355 roku i przez stulecia wi\u0105za\u0142o si\u0119 z rodami von Below i von Frankenstein oraz z ksi\u0105\u017c\u0119tami von Cro\u00ff. Nazwa wsi pojawia si\u0119 wcze\u015bniej: w umowie sprzeda\u017cy spisanej w S\u0142upsku w 1337 roku, na mocy kt\u00f3rej mieszczanie s\u0142upscy nabyli od \u015awi\u0119c\u00f3w tereny wzd\u0142u\u017c S\u0142upi, opis granicy prowadzi \u201ea\u017c do \u015bcie\u017cki, kt\u00f3ra prowadzi z portu Ustka do wsi Duninowo i przy kt\u00f3rej stoi buk, na kt\u00f3rym po obu stronach naci\u0119to siekier\u0105 znaki\u201d \u2014 po \u0142acinie \u201esemitam currentem de portu stolpesmunde uersus uillam D\u00fcnnouu\u201d. Sama wie\u015b nie wchodzi\u0142a w sk\u0142ad sprzedawanego obszaru; wyst\u0119puje w dokumencie jako punkt orientacyjny. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 310 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Duninowo by\u0142o siedzib\u0105 parafii; w 1907 roku nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze. Ernst M\u00fcller opisuje Duninowo jako parafi\u0119 macierzyst\u0105 z fili\u0105 w Zaleskiem (Saleske); nale\u017ca\u0142y do niej tak\u017ce L\u0119dowo (Lindow) i Mod\u0142a (Muddel), a prawo powo\u0142ywania duchownego przys\u0142ugiwa\u0142o w\u0142a\u015bcicielom tych d\u00f3br.\n\nW Duninowie dzia\u0142a\u0142a wytw\u00f3rnia organ\u00f3w, za\u0142o\u017cona w 1859 roku przez Christiana Friedricha V\u00f6lknera; produkcj\u0119 organ\u00f3w zako\u0144czy\u0142 tu po\u017car w 1906 roku.\n\nDat\u0119 obj\u0119cia urz\u0119du przez ostatniego niemieckiego proboszcza podaje urz\u0119dowy organ konsystorza: Schreiber zosta\u0142 pastorem w Duninowie z dniem 1 stycznia 1938 roku. Jego poprzednikiem by\u0142 Simon, powo\u0142any tu z dniem 1 stycznia 1930 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3200 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Saleske, oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 wtedy Eberhard Simon. To Schreiber spisa\u0142 kronik\u0119 tutejszej parafii.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1938; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 471\u2013472; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 223; Duninowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Duninowo [kopia archiwalna 2022-06-30]","url":"https://web.archive.org/web/20220630063049/https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/92-duninowo"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"W. Goli\u0144ski, \u201eStarodawne Duninowo\u201d, Ustka 2021 (tekst umowy z 1337 roku w trzech wersjach j\u0119zykowych)","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1938, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 471\u2013472","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0749","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.53696,"lng":16.81811,"name_de":"D\u00fcnnow","name_pl":"Duninowo \u2014 cmentarz wiejski (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Duninowie, po niemiecku D\u00fcnnow, stoi na niewielkim wzniesieniu w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi. Najstarsza wzmianka o \u015bwi\u0105tyni pochodzi z 1374 roku, a istnienie parafii po\u015bwiadcza dokument z 1493 roku. Wed\u0142ug zestawienia wezwa\u0144 Hellmutha Heydena z 1958 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 21 czerwca 1374 roku ku czci Maryi, Jana Aposto\u0142a i Ewangelisty oraz Ma\u0142gorzaty. W latach 1875\u20131877 rozbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142, dostawiaj\u0105c od po\u0142udnia aneks, a od p\u00f3\u0142nocy zakrysti\u0119. Rozbudowany i odnowiony ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono ponownie 18 sierpnia 1878 roku, w dziewi\u0105t\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, w obecno\u015bci generalnego superintendenta prowincji, dr. Jaspisa. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142, uznany za zabytek najwy\u017cszej klasy, przeszed\u0142 w r\u0119ce rzymskokatolickie i pe\u0142ni dzi\u015b funkcj\u0119 \u015bwi\u0105tyni parafialnej.\n\nReformacja zacz\u0119\u0142a tu obowi\u0105zywa\u0107 po postanowieniach sejmu trzebiatowskiego z grudnia 1534 roku. Joachima Jaschiusa zapami\u0119tano jako tego, kt\u00f3ry przeszed\u0142 do nauki Lutra. Jego nast\u0119pca Ambrosius Jasche, zwany te\u017c Jeske, zosta\u0142 ordynowany w 1548 roku przez Jakoba Hogensee, a w stan spoczynku przeszed\u0142 dopiero w 1581 roku (poprawka M\u00fcllera, s. 583); w sprawozdaniu wizytacyjnym z 11 lipca 1590 roku odnotowano go jako starca w 83. roku \u017cycia. Pomocnikiem ojca zosta\u0142 w 1581 roku jego syn David.\n\nRodzina von Below by\u0142a patronem tutejszego ko\u015bcio\u0142a. Przed Belowami patronat nad ko\u015bcio\u0142em sprawowa\u0142 r\u00f3d von Krummel, z kt\u00f3rym Belowowie byli spowinowaceni i po kt\u00f3rym przej\u0119li dobra na pocz\u0105tku XVII wieku \u2014 pami\u0105tk\u0105 po nim jest p\u0142yta Crummeliusa. W 1790 roku Karl Wilhelm von Below jako pan na Duninowie, Muddel i Lindow (tak w nag\u0142\u00f3wku has\u0142a u M\u00fcllera; w tym wpisie druk ma form\u0119 Liedow) oraz Franz Jakob von Below jako pan na Machmin powo\u0142ali wsp\u00f3lnie Johanna Georga Friedricha Wittscheibego, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1791 roku i prowadzi\u0142 j\u0105 do 1820 roku. W XIX wieku Duninowo sta\u0142o si\u0119 jednym z g\u0142\u00f3wnych o\u015brodk\u00f3w lutera\u0144skiego separatyzmu, skupionego wok\u00f3\u0142 braci von Below \u2014 ruchu przebudzeniowego, kt\u00f3ry ostatecznie utworzy\u0142 odr\u0119bn\u0105 Ewangelicko-Lutera\u0144sk\u0105 Separowan\u0105 Gmin\u0119 Ko\u015bcieln\u0105. Bracia von Below uwa\u017cali za wierz\u0105cych tylko dw\u00f3ch duchownych okolicy; Bartholdy wymienia pastor\u00f3w Schalla i Neumanna \u201ein D\u00fcnnow und Wintershagen\u201d (s. 446). W spisie M\u00fcllera Neumann figuruje w Zimowiskach w latach 1795\u20131820 (zmar\u0142 19 marca 1820 roku).\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Duninowie pastorami byli tak\u017ce: Joachim Bilang (1634\u20131656), Matthias Dreisow (1657\u20131676), Georg Dumresius (1677\u20131694), Johann Granzin z Meklemburgii (1695\u20131724), Friedrich Sagebaum (1724\u20131747), Martin Dreisow (1748\u20131751), Heinrich Leopold Bath (1837\u20131864), Karl Ernst Preu\u00df (1864\u20131885), Karl Wilhelm Braun (1885\u20131907) i Felix Bartholdy (od 1908 roku). Poniewa\u017c pastor Heinrich Leopold Bath cz\u0119sto chorowa\u0142, w latach 1855\u20131859 pomagali mu w Duninowie kolejno duchowni pomocniczy: Karl Gustav Rudolf Bartholdy, Karl Johannes Klo\u00df i Wilhelm Julius M\u00fcller.\n\n27 lipca 1878 roku zmar\u0142 w Duninowie nagle, na atak serca, w wieku 72 lat, Gustav Knak, znany pastor berli\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a Betlejemskiego; przyjecha\u0142 tu w odwiedziny do najstarszej c\u00f3rki. Pastor i powiatowy inspektor szkolny Karl Braun otrzyma\u0142 w maju 1905 roku Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy, a w grudniu 1907 roku przeszed\u0142 na pastora do Werben. W styczniu 1908 roku og\u0142oszono, \u017ce posada w Duninowie, w synodzie S\u0142upsk-Miasto, zwolniona wskutek przeniesienia pastora, z patronatem prywatnym i dwoma ko\u015bcio\u0142ami, daje 4903 marki.\n\nParafia obejmowa\u0142a, pr\u00f3cz samego Duninowa, wsie Lindow i Muddel, a ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny sta\u0142 w Saleske, czyli w Zaleskiem; prawo powo\u0142ywania duchownego mieli w\u0142a\u015bciciele tych d\u00f3br. W 1907 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze.\n\nW Duninowie dzia\u0142a\u0142a te\u017c wytw\u00f3rnia organ\u00f3w ko\u015bcielnych. Wed\u0142ug og\u0142oszenia z lipca 1905 roku zak\u0142ad P. B. Voelknera, za\u0142o\u017cony w 1859 roku i nap\u0119dzany par\u0105, zbudowa\u0142 mi\u0119dzy innymi organy dla Wratislaf-Ged\u00e4chtniskirche, dar cesarza i cesarzowej, oraz organy ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Dar es Salaam, stolicy Niemieckiej Afryki Wschodniej. W styczniu 1906 roku wytw\u00f3rnia Paula V\u00f6lknera sp\u0142on\u0119\u0142a razem z niemal gotowymi organami; podejrzewano podpalenie.\n\nB\u00f6ttger zwraca uwag\u0119 na zaskakuj\u0105co obszerne, sklepione prezbiterium ko\u015bcio\u0142a w Duninowie, g\u0142\u0119bokie na oko\u0142o 5,8 metra, a czas budowy ko\u015bcio\u0142a okre\u015bla najp\u00f3\u017aniej na XV wiek. Z wyposa\u017cenia ocala\u0142a \u015bredniowieczna, uszkodzona skrzynia o\u0142tarzowa lub epitafium z rze\u017abionymi figurami Marii i Jana \u2014 sam krzy\u017c z Chrystusem zagin\u0105\u0142. Do ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142a mosi\u0119\u017cna misa chrzcielna z reliefem Zwiastowania \u2014 wyr\u00f3b norymberski z XVII wieku. P\u0142yta pami\u0105tkowa przechowywana w kruchcie wie\u017cy upami\u0119tnia\u0142a Georga Krummela i jego \u017con\u0119 Margaret\u0119 Below; opr\u00f3cz ich herb\u00f3w widnia\u0142y na niej herby rodzin von Glasenapp i von Tesken. Dwa z dzwon\u00f3w pochodzi\u0142y ze \u015bredniowiecza; jeden mia\u0142 napis majusku\u0142owy, drugi gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105 wezwanie \u201eO rex gloriae, Christe, veni cum pace\u201d. Z czas\u00f3w ewangelickich zachowa\u0142o si\u0119 cenne wyposa\u017cenie: dzwon, p\u0142yta nagrobna Jerzego Crummeliusa z 1615 roku, barokowa ambona z XVII wieku, o\u0142tarze, chrzcielnica, \u0142awy, empory i witra\u017ce z drugiej po\u0142owy XIX wieku. Wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni le\u017cy dawny cmentarz przyko\u015bcielny o charakterystycznym owalnym kszta\u0142cie, z dwiema p\u0142ytami nagrobnymi rodziny Frankenstein\u00f3w i kamieniem ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej; w 1987 roku spocz\u0105\u0142 na nim pierwszy proboszcz katolickiej parafii, ksi\u0105dz J\u00f3zef Czerkies.\n\nOstatnim niemieckim proboszczem Duninowa by\u0142 Hans Schreiber, kt\u00f3ry spisa\u0142 kronik\u0119 parafii. Dat\u0119 obj\u0119cia przez niego urz\u0119du podaje urz\u0119dowy organ konsystorza: Schreiber zosta\u0142 pastorem w Duninowie z dniem 1 stycznia 1938 roku. Jego poprzednikiem by\u0142 Simon, powo\u0142any tu z dniem 1 stycznia 1930 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3200 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Saleske, oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Patronat nad D\u00fcnnow sprawowa\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 von Cro\u00ff z D\u00fclmen w Westfalii, z pe\u0142nomocnikiem Scheunemannem, w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku w D\u00fcnnow; patronat nad Saleske nale\u017ca\u0142 do w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku von Belowa z Saleske.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje: 8 marca 1945 roku Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b, pocisk trafi\u0142 w ko\u015bci\u00f3\u0142. Pod koniec marca mieszka\u0144c\u00f3w usuni\u0119to ze wsi w radzieckiej strefie zamkni\u0119tej, wysiedlono ich 8 czerwca i 9 listopada 1946 roku. Pastorzy: Ernst Poether (1923\u20131928), Eberhard Simon (1930\u20131937) i Hans Schreiber, kt\u00f3ry pozosta\u0142 do 1946 roku; nauczyciel Walter Lietz. Straty: 36 poleg\u0142ych, 33 zmar\u0142ych, 115 zaginionych; w RFN odnaleziono 275 os\u00f3b, w NRD 194.\n\nStrona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 15 sierpnia 1945 roku, a konsekrowa\u0142 j\u0105 30 sierpnia 2008 roku biskup Edward Dajczak; parafi\u0119 erygowano 8 grudnia 1958 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi dzi\u015b wezwanie Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej i pozostaje ko\u015bcio\u0142em parafialnym.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako D\u00fcnnow mit Saleske), zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1643 roku; w ca\u0142o\u015bci brakowa\u0142o w nich zapis\u00f3w \u015blub\u00f3w z lat 1734\u20131748.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Bartholdy wi\u0105\u017ce Schalla z Duninowem oko\u0142o 1818 roku. Jedyny Schall w spisie M\u00fcllera, Johann Friedrich, by\u0142 pastorem Duninowa w latach 1753\u20131790 i zmar\u0142 13 czerwca 1797 roku. Wed\u0142ug spisu M\u00fcllera w Duninowie w latach 1818\u20131820 urz\u0119dowa\u0142 Johann Georg Friedrich Wittscheibe (1791\u20131820), a od 1820 roku Karl Ludwig Todt (ordynowany 13 stycznia, wprowadzony 26 marca).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 471\u2013473, 485, 583; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 9, 10; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1938; Parafia Duninowo; Pomorski Wehiku\u0142 Czasu; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2023; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 444\u2013445, has\u0142o D\u00fcnnow; H. Heyden, \u201eKirchen Pommerns und ihre Weihetitel\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 45 (1958), s. 52; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174; \u201eSolinger Kreis-Intelligenzblatt\u201d (Solingen), 2 sierpnia 1878 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 wrze\u015bnia 1878 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 11 maja 1905 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 25 lipca 1905 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 19 stycznia 1906 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 15 grudnia 1907 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 5 stycznia 1908 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Parafia Duninowo","url":"http://duninowo.koszalin.opoka.org.pl/hisoria.htm","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Parafia Duninowo / Pomorski Wehiku\u0142 Czasu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Pomorski Wehiku\u0142 Czasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Parafia Duninowo / Pomorski Wehiku\u0142 Czasu"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1938, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 10, 9","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 10, 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 471","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Heyden, \u201eKirchen Pommerns und ihre Weihetitel\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 45 (1958), s. 52","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_NF_45/54/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eSolinger Kreis-Intelligenzblatt\u201d (Solingen), 2 sierpnia 1878 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/R6YUEYOSD3WIYLE2BM5T7JYWQAF6MNAY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 wrze\u015bnia 1878 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HK2C473BJPSS3KC5CUWZAB7EZRDHUZN4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 11 maja 1905 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NV354F3YJK6HZLSH6YRXIY5O5KWNKUHX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 25 lipca 1905 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PN6F2UA7LK2LL4YJ7KKOCXDL7QSTNP6D"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 19 stycznia 1906 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/X65GUMQZLR3QBAMSGTSZYRRCV25SG6QQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 15 grudnia 1907 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LCUT2X3I5GXP43ELCR6SE2P3AKUUEK3C"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 5 stycznia 1908 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RD6FIOADFXRM4JIU5YWASDYKGJOEA26N"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""}]},"gps_precision":"de.wikipedia+OSM_2026-06-16","id":"KOS-0266","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/kos-0266_sam_4886duninowo.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5398,"lng":16.8197,"name_de":"D\u00fcnnow","name_pl":"Duninowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (D\u00fcnnow)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dworek \u2014 do 1945 roku Baarenhof \u2014 le\u017cy w gminie Stegna. Wie\u015b-maj\u0105tek za\u0142o\u017cy\u0142 w 1590 roku Simon Bahr, dzier\u017cawca s\u0105siedniej Nied\u017awiedzicy, i od niego pochodzi nazwa: Bahren-hof, \u201edw\u00f3r Bahra\u201d. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nZanim stan\u0105\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142, modlono si\u0119 w spichlerzu. Bernhard Schmid zapisa\u0142, \u017ce ju\u017c w 1578 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w sali urz\u0105dzonej w spichlerzu dworskim \u2014 st\u0105d nazwa Hofkirche, \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 dworski\u201d. Pod sal\u0105 by\u0142y piwnice na piwo i wino, nad ni\u0105 zsypy zbo\u017ca dzier\u017cawcy. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku parafi\u0119 w Dworku nazywano z pocz\u0105tku od s\u0105siedniej Nied\u017awiedzicy (B\u00e4rwalde); spichlerz na ko\u015bci\u00f3\u0142 urz\u0105dzi\u0142 w XVI wieku jeden z w\u0142a\u015bcicieli dworku \u2014 Reinhold Krosau albo Simon \u2014 a pierwszym duchownym by\u0142 tu od 1578 roku Lucas Ebenberg z Saksonii.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) w 1594 roku Joachim Pollio zosta\u0142 pastorem w Dworku, po niemiecku Bahrenhof, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142y Nied\u017awiedzica (B\u00e4rwalde) i Nowa Ko\u015bcielnica (Neum\u00fcnsterberg); po nim od 1610 roku s\u0142u\u017cy\u0142 Jan Augustinus, kt\u00f3ry w 1615 roku mia\u0142 odej\u015b\u0107 do Kra\u015bniewa (Sch\u00f6nau), nast\u0119pnie Jan Clausewitz, od 1628 do 1649 roku Dawid M\u00fcller, a 2 lipca 1649 roku ordynowano w Gda\u0144sku Krzysztofa Siegfrieda. Ci\u0119\u017ckie chwile przysz\u0142y po przerwaniu wa\u0142u pod Ostaszewem w 1674 roku: parafianie rozproszyli si\u0119, pastor Jan Holzm\u00fcller nie mia\u0142 z czego \u017cy\u0107 i odszed\u0142 do Gda\u0144ska, a parafia do 1681 roku pozostawa\u0142a spustoszona i bez duchownego. Wed\u0142ug Hartwicha po latach spustoszenia w 1681 roku powo\u0142ano do Dworka Daniela Rosenberga z Zinten, ordynowanego w Zalewie, zmar\u0142ego tu w 1694 roku; 2 maja 1694 roku przyszed\u0142 z Pr\u0119gowa \u017bu\u0142awskiego Micha\u0142 Reimann z Welawy, kt\u00f3ry zmar\u0142 6 marca 1712 roku \u2014 jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 sam Hartwich. Kielich ufundowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi w 1711 roku Peter Renner. W 1712 roku pu\u0142kownik Andrzej Jaski, w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br, sam wybra\u0142 na pastora Abrahama Hartwicha z Lipinki \u2014 autora dziej\u00f3w trzech \u017bu\u0142aw; z tego dzie\u0142a pochodzi wiele wiadomo\u015bci o tutejszych parafiach. Abraham Hartwich, pastor w Dworku w latach 1712\u20131720, urodzi\u0142 si\u0119 w 1663 roku w K\u00f6nigsbergu w Prusach i zmar\u0142 w 1720 roku w Dworku, po niemiecku Baarenhof.\n\nMieszkali tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicy, z mennonick\u0105 mniejszo\u015bci\u0105. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Dworku 93 mieszka\u0144c\u00f3w w o\u015bmiu domach: 55 luteran\u00f3w, 22 katolik\u00f3w i 16 mennonit\u00f3w \u2014 tych ostatnich z rodzin Bestvader, Nickel i Peters. Wie\u015b mia\u0142a wtedy ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski i w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 w superintendenturze nowostawskiej (Neuteich), a katolicy nale\u017celi do filialnego ko\u015bcio\u0142a w Nied\u017awiedzicy (B\u00e4rwalde). Sze\u015b\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1885 roku, mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o ju\u017c 280: 179 ewangelik\u00f3w, 53 osoby innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich i 48 katolik\u00f3w; przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna nie zmieni\u0142a si\u0119.\n\nSzkieletowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w 1831 roku, wed\u0142ug projektu z 1829 roku. Schmid wymienia go w\u015br\u00f3d najlepszych ewangelickich ko\u015bcio\u0142\u00f3w szachulcowych, jakie powsta\u0142y w XIX wieku, i pisze, \u017ce ich projekty zdradzaj\u0105 wp\u0142yw architekt\u00f3w miejskich, a projekt dla Dworka \u201ezosta\u0142 przez Schinkla zrewidowany\u201d. Piotr Birecki pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zaprojektowa\u0142 w 1829 roku Schinkel; realizacj\u0119 datuje na 1831 rok, a dzwonnic\u0119 na 1900. Wed\u0142ug Schmida dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 dworski sta\u0142, jak pokazuj\u0105 mapy Schr\u00f6ttera i Koppina, na p\u00f3\u0142noc od dzia\u0142ki pleba\u0144skiej; nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1831 roku na zach\u00f3d od plebanii, a jego rysunki projektowe z 1829 roku znajdowa\u0142y si\u0119 w Muzeum Schinkla w Berlinie. Budynek mierzy\u0142 12,0 na 19,0 metra, mia\u0142 \u015bciany szachulcowe wype\u0142nione ceg\u0142\u0105 i empory biegn\u0105ce dooko\u0142a, wsparte na ci\u0119\u017ckich drewnianych s\u0142upach. Do wyposa\u017cenia nale\u017ca\u0142 dzban na wino z herbem K\u00f6hn von Jaski, wykonany w Gda\u0144sku przez Johanna J\u00f6dego, czynnego w latach 1707\u20131743. Harnoch datuje obecny szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na 1831 rok i podaje, \u017ce sta\u0142 pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli che\u0142mi\u0144skich, nie mia\u0142 wie\u017cy ani dzwon\u00f3w, o\u0142tarz i ambona tworzy\u0142y jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, a organy z 1853 roku mia\u0142y dwa manua\u0142y, peda\u0142 i 17 g\u0142os\u00f3w. Pastor Heinel ze \u015awierk\u00f3w pisa\u0142 w 1832 roku, \u017ce poza Lubieszewem zbudowano w ostatnich latach na \u017bu\u0142awach nowe ko\u015bcio\u0142y ewangelickie w Dworku i w Nowym Dworze Gda\u0144skim i \u017ce oba zawdzi\u0119czaj\u0105 powstanie g\u0142\u00f3wnie wsparciu kr\u00f3la.\n\nOko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej, licz\u0105cej 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w. Do parafii nale\u017ca\u0142y filialne \u017bu\u0142awki, Nied\u017awiedzica (B\u00e4rwalde) i Nowa Ko\u015bcielnica (Neum\u00fcnsterberg). Go\u015bcinnie, bez formalnego w\u0142\u0105czenia, korzysta\u0142y z niej tak\u017ce Stawid\u0142a (Neuteicherwalde), Zadw\u00f3rze (Vierzehnhuben), Voigtei i Vorwerk. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom V, 1884) parafia ewangelicka w Dworku, po niemiecku Baarenhof, liczy\u0142a w 1868 roku 1722 dusze. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Baarenhof* dziewi\u0119\u0107 budynk\u00f3w mieszkalnych i 69 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 35 ewangelik\u00f3w, czterech katolik\u00f3w i 30 mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w \u017bu\u0142awkach; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w B\u00e4rwalde.\n\nStatystyka Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia j\u0105 ju\u017c jako wsp\u00f3ln\u0105 parafi\u0119 \u201eBarenhof und F\u00fcrstenwerder\u201d: ko\u015bci\u00f3\u0142 ryglowy, organy o 17 g\u0142osach, 1375 dusz, a w roku sprawozdawczym 63 chrzty, 18 \u015blub\u00f3w, 1436 komunikant\u00f3w i 37 pogrzeb\u00f3w. Cmentarze parafialne by\u0142y dwa \u2014 w Dworku i w \u017bu\u0142awkach.\n\nW lipcu 1886 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 11, s. 84), \u017ce probostwo Dworek i \u017bu\u0142awki (Barenhof und F\u00fcrstenwerder), pod patronatem prywatnym, zwolni si\u0119 1 pa\u017adziernika 1886 roku, gdy pastor Fabricius przejdzie w stan spoczynku. Dworek dawa\u0142 oko\u0142o 2167 marek opr\u00f3cz mieszkania, z czego do ko\u0144ca wrze\u015bnia 1894 roku trzeba by\u0142o odprowadza\u0107 581 marek rocznie do funduszu emerytalnego, a \u017bu\u0142awki oko\u0142o 989 marek, z czego 268 marek rocznie; Dworek liczy\u0142 oko\u0142o 1264 dusz i mia\u0142 cztery szko\u0142y z pi\u0119cioma nauczycielami, \u017bu\u0142awki oko\u0142o 395 dusz, jedn\u0105 szko\u0142\u0119 i jednego nauczyciela. Proboszcza obsadzali gospodarze uprawnieni do patronatu.\n\nDzwony ko\u015bcio\u0142a odlano w 1900 roku; wisia\u0142y w niskiej dzwonnicy. Plebani\u0119 z 1800 roku, zbudowan\u0105 w konstrukcji sumikowo-\u0142\u0105tkowej, rozebrano w 1908 roku. Na nowej plebanii umieszczono tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105 po\u015bwi\u0119con\u0105 Abrahamowi Hartwichowi, autorowi opisu trzech \u017bu\u0142aw.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eBaarenhof\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1721\u20131920. Figuruj\u0105 one w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nJacob Niesz, kr\u00f3lewski so\u0142tys i gospodarz w Neum\u00fcnsterberg, by\u0142 cz\u0142onkiem zarz\u0105du (Kirchenvorsteher) gminy ewangelickiej w Dworku \u2014 tak g\u0142osi napis na jego steli nagrobnej. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano. Na cz\u0119\u015bci dawnego cmentarza ewangelickiego stan\u0105\u0142 zajazd, a z ca\u0142ego za\u0142o\u017cenia ocala\u0142y tylko fragmenty zieleni obwiedni. Krajobraz wsi niemal zatar\u0142a przecinaj\u0105ca j\u0105 droga krajowa numer 7, czyli trasa E77.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Schmid i Harnoch datuj\u0105 nabo\u017ce\u0144stwa w spichlerzu na 1578 rok, a za\u0142o\u017cenie wsi przez Bahra przypada na 1590 rok.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 160 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1074 dusze.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Augustinus (1610), Johann Clausewitz (1615), Christoph Siegfried (1649), Daniel Rosenberg (1681), Abraham Hartwich (1712), Samuel Gottlieb Oloff (1737), Ernst Wilhelm Wahl (1818), Simon Lebrecht Brambach (1823), Johann Christian Eduard Fabricius (1848), Paul Richard Stellmacher (1887\u20131898), Albert Richard Kr\u00fcger (1888), Bernhard Louis Konstantin Meyer (1899\u20131906), Carl Ludwig Jeroschewitz (1906), Horst Hundertmark (1935).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 254; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 427\u2013428; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. XLVIII\u2013XLIX, 14, 15, 16, 31; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 10\u201311, poz. 13; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I, Danzig 1919; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Danzig 1940; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 88; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 28, nr 11; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 254\u2013256, 496\u2013497; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 141, pozycja 11; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 49, 211, 299; t. 2, s. 464; t. 3, s. 723, 850, 873, 1002; t. 4, s. 1177; t. 5, s. 1301, 1510; t. 6, s. 1699, 1760; t. 7, s. 1905; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 11, s. 84 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Heinel, \u201eEinige Nachrichten \u00fcber das gro\u00dfe Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 8, K\u00f6nigsberg 1832, s. 209\u2013229, 317\u2013330 (Internet Archive).*","built_year":1831,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Katalog Zabytk\u00f3w Osadnictwa Holenderskiego \u2014 Baarenhof","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=315"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Dworek (Baarenhof), gm. Stegna \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-stegna/dworek"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Dworek, Gmina Stegna \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Dworek,_Gmina_Stegna"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 14, 15, 16, 31, XLVIII\u2013XLIX","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 427\u2013428","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 254","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 141, pozycja 11","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 49, 211, 299; t. 2, s. 464; t. 3, s. 723, 850, 873, 1002; t. 4, s. 1177; t. 5, s. 1301, 1510; t. 6, s. 1699, 1760; t. 7, s. 1905","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Heinel, \u201eEinige Nachrichten \u00fcber das gro\u00dfe Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 8, K\u00f6nigsberg 1832, s. 209\u2013229, 317\u2013330 (Internet Archive)","url":"https://archive.org/details/bub_gb_ZQQBAAAAcAAJ"},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 88","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 11, s. 84 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4685/Amtliche_Mittheilungen_1886_011.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 14, s. 103 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4690/Amtliche_Mittheilungen_1886_014.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 15, s. 114 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4691/Amtliche_Mittheilungen_1886_015_.pdf"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0318","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24977,"lng":18.97937,"name_de":"Baarenhof","name_pl":"Dworek \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dziechlino, po niemiecku Dzechlin, p\u00f3\u017aniej Ober Lischnitz, le\u017cy w dzisiejszej gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska, w dawnym powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg in Pommern). Cmentarz ewangelicki znajduje si\u0119 na obrze\u017cach wsi, na niewielkim wzg\u00f3rzu w rzadkim lasku d\u0119bowo-bukowym, i nie przykuwa uwagi; bez wskazania dok\u0142adnego miejsca trudno go odnale\u017a\u0107, trudno te\u017c wy\u015bledzi\u0107 na mapach. Granic nie ma \u017cadnych, \u015blad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w bardzo niewiele. Zachowa\u0142y si\u0119 trzy podstawy \u017celiwnych krzy\u017cy i pojedyncze obrobione kamienie, a na jednym z nich fragmenty \u017celiwnego krzy\u017ca dzieci\u0119cego. Na szczycie wzg\u00f3rza le\u017cy czworok\u0105t z ma\u0142ych kamieni polnych, a po\u015brodku niego jeden du\u017cy, nieobrobiony kamie\u0144 z ledwie czytelnym napisem po\u015bwi\u0119conym C. W. A. Wildowi, urodzonemu 7 lipca 1833 i zmar\u0142emu 4 sierpnia 1834 roku; niedawno kto\u015b ustawi\u0142 tam wsp\u00f3\u0142czesny krzy\u017c z lastryko. Dwa krzy\u017ce odnaleziono w dobrym stanie. Pierwszy, \u017celiwny, upami\u0119tnia dzieci robotnika Friedricha Golcharta \u2014 Paula (1881\u20131886), Emila (1883\u20131886) i Id\u0119 (1885\u20131886) \u2014 a z ty\u0142u nosi s\u0142owa: \u201ePozw\u00f3lcie dzieciom przychodzi\u0107 do mnie, do nich bowiem nale\u017cy Kr\u00f3lestwo Bo\u017ce\u201d (Mt 19,14). Drugi nale\u017cy do Karoline Kamradt z domu Pardeite, urodzonej 14 stycznia 1864 i zmar\u0142ej 4 grudnia 1935 roku. Na arkuszu mapy topograficznej z 1930 roku cmentarz oznaczono skr\u00f3tem \u201eKhf.\u201d. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje na dzia\u0142ce numer 167 jako zabytkowy.\n\nWie\u015b nada\u0142 na prawie polskim, jako Sechlin, komtur gda\u0144ski Piotrowi, Wojciechowi i Jakubowi oraz ich potomkom. W li\u015bcie lennym z 1575 roku jako w\u0142a\u015bciciele figuruj\u0105 Baltazar, Filip i Tomasz Borscy, w XVII wieku niejaki Tarmen, a podczas ho\u0142du lennego w 1658 roku wie\u015b reprezentowali Borscy, Piotrosz i Janowicz. W wykazie wsi parafii w \u0141ebuni (Labuhn) sprzed 1637 roku Dzechlin i Lischnitz wyst\u0119puj\u0105 jako dwie r\u00f3\u017cne wsie. W 1778 roku przyznano tu 10 292 talary kr\u00f3lewskich pieni\u0119dzy \u0142askawych na mleczarni\u0119 dla 160 kr\u00f3w i zagospodarowanie 1080 m\u00f3rg wielkiego b\u0142ota l\u0119borskiego. W 1784 roku Dziechlino le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142 mili na po\u0142udniowy zach\u00f3d od L\u0119borka, na wzniesieniu. Obok folwarku mieszka\u0142o czterech zagrodnik\u00f3w i by\u0142a karczma \u2014 razem dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141ebuni (Labuhn). W 1756 roku poszczeg\u00f3lne cz\u0119\u015bci nale\u017ca\u0142y do Cho\u015bnickich, Domarus\u00f3w, Grubych i Wejher\u00f3w; ci ostatni sprzedali wie\u015b w 1840 roku hrabiemu Aleksandrowi Przebendowskiemu, w 1871 roku przesz\u0142a w r\u0119ce Wojciecha Polla, a ostatnim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Ernest von Dewitz.\n\nPod koniec XIX wieku Dziechlino nie by\u0142o osobn\u0105 gmin\u0105, lecz osad\u0105 obwodu dworskiego Lischnitz. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wymienia Dzechlin z o\u015bmioma domami i 75 mieszka\u0144cami w\u015br\u00f3d dziewi\u0119ciu osad tego obwodu, obok Betlejem, Jerozolimy, huty szk\u0142a i przystanku kolejowego, a spis z 1 grudnia 1905 roku \u2014 z siedmioma domami i 79 mieszka\u0144cami w\u015br\u00f3d dziesi\u0119ciu osad. Urz\u0119dow\u0105 form\u0105 nazwy by\u0142 przez ca\u0142y wiek XIX i w 1912 roku Dzechlin \u2014 tak pisz\u0105 Reinhold Cramer (1858: \u201eErnst Ludwig von Weiher auf Lischnitz und Dzechlin\u201d), S\u0142ownik geograficzny w tomie II (\u201eDzechlin, Dziechlino, wie\u015b, powiat l\u0119borski\u201d, z odsy\u0142aczem \u201eDziechlino, ob. Dzechlin\u201d) i Meyers Orts- und Verkehrslexikon z 1912 roku. Nowa nazwa, Ober Lischnitz, wi\u0105\u017ce wie\u015b z maj\u0105tkiem, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142a. Widnieje na arkuszu mapy topograficznej 1572 Cewice (Zewitz) z 1930 roku. Na arkuszu 1472 L\u0119bork (Lauenburg) z 1937 roku miejsce podpisano \u201eOber Lischnitz, Gut\u201d, bez nazwy Dzechlin, a wydanie tego arkusza opracowane wed\u0142ug stanu ze stycznia 1938 roku notuje Ober Lischnitz jako osad\u0119 dworsk\u0105. Oko\u0142o trzech kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d le\u017cy osobna wie\u015b Lischnitz, czyli Le\u015bnice, z przystankiem kolejowym, hut\u0105 szk\u0142a i wzg\u00f3rzem R\u00e4uber-Berg. Form\u0119 \u201eniem. Ober Lischnitz (d. Dzechlin)\u201d podaj\u0105 te\u017c Alicja \u015awietlicka i El\u017cbieta Wis\u0142awska oraz Marek Drzewiecki. Dok\u0142adnego roku zmiany nazwy nie ustalono; nast\u0105pi\u0142a mi\u0119dzy 1912 a 1930 rokiem.\n\nTutejsi ewangelicy nie mieli w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a parafialnego. Od 1901 roku Dziechlino nale\u017ca\u0142o do nowej parafii w Kr\u0119pkowicach, samodzielnej od 15 marca tego roku, z ko\u015bcio\u0142em po\u015bwi\u0119conym 18 wrze\u015bnia 1906 roku; parafia mia\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy w Le\u015bnicach i kaplic\u0119 w Ma\u0142oszycach (dopisek M\u00fcllera, s. 577). Marek Drzewiecki wspomina za materia\u0142ami historycznymi kaplic\u0119 wybudowan\u0105 w 1910 roku, po kt\u00f3rej nie zachowa\u0142y si\u0119 \u017cadne \u015blady \u2014 nie ma jej na mapach.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Drzewiecki wspomina kaplic\u0119 z 1910 roku w Dziechlinie, a Franz Schultz i urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze umieszczaj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy \u201eLischnitz\u201d z 1910 roku w Le\u015bnicach, gdzie rodzina von Dewitz po 1909 roku wystawi\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142ek i szko\u0142\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Reinhold Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow, 1858; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142a \u201eDzechlin\u201d i \u201eDziechlino\u201d; Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912; Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zesz. 66; Alicja \u015awietlicka, El\u017cbieta Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1572 Cewice (Zewitz), wydanie 1930; Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 1472 L\u0119bork (Lauenburg), wyd. 1937; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1472 L\u0119bork (Lauenburg), opracowany wed\u0142ug stanu ze stycznia 1938 roku; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1901; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1069.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":"http://web.archive.org/web/20160803175601/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/8-dziechlino"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, karta \u201eDziechlino \u2013 Ober-Lischnitz\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 44","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912) (ko\u015bcio\u0142y pomocnicze: Lischnitz 1910) i (parafia Krampkewitz z Lischnitz i Mallsch\u00fctz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ewidencja WEZ/WUOZ, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (Dziechlino, dz. 167, zabytkowy cmentarz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 1472 L\u0119bork (Lauenburg), wyd. 1937","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Reinhold Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow, 1858","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142a \u201eDzechlin\u201d i \u201eDziechlino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zesz. 66","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Alicja \u015awietlicka, El\u017cbieta Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku \u2014 Kreis Lauenburg i. Pomm., obw\u00f3d dworski Lischnitz, s. 88, poz. 112; wykaz \u201eWohnpl\u00e4tze als Teile der Gemeindeeinheiten\u201d s. 89, poz. 112: \u201eDzechlin 7 u. 79\u201d \u2014 odczyt ze skanu 23.09.2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1572 Cewice (Zewitz), wydanie 1930","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1472 L\u0119bork (Lauenburg), opracowany wed\u0142ug stanu ze stycznia 1938 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1069","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Krampkewitz, s. 245","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska z dnia 9 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1108, s. 52","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1108"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u201eDziechlino \u2014 Ober-Lischnitz\u201d (kopia w archiwum internetowym z 3 sierpnia 2016 roku)","url":"http://web.archive.org/web/20160803175601/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/8-dziechlino"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0878","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_dziechlino/dziechlino__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.497028,"lng":17.6985,"name_de":"Dzechlin (mi\u0119dzy 1912 a 1930 zmieniona na Ober Lischnitz)","name_pl":"Dziechlino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz le\u017cy w \u015brodku wsi, na niewielkim wzniesieniu, przy poewangelickim, dzi\u015b katolickim ko\u015bciele. Za\u0142o\u017cono go najprawdopodobniej w po\u0142owie XIX wieku. Pierwotnie otacza\u0142 go murek z polnych kamieni. Cmentarz mia\u0142 powierzchni\u0119 oko\u0142o 1,3 hektara i obs\u0142ugiwa\u0142 wiele okolicznych wsi \u2014 mi\u0119dzy innymi Roz\u0142azino, Roz\u0142aski B\u00f3r, Nawcz, Redystowo i Karczemki. Dzieli\u0142 si\u0119 na trzy cz\u0119\u015bci; najstarsza i najznamienitsza le\u017ca\u0142a mi\u0119dzy ko\u015bcio\u0142em a kaplic\u0105. Teren opada ze wzg\u00f3rza; wzd\u0142u\u017c g\u0142\u00f3wnej alei zbudowano tarasy.\n\nDzi\u0119cielec, po niemiecku Zinzelitz, by\u0142 siedzib\u0105 parafii ewangelickiej, a jej pocz\u0105tek wi\u0105\u017ce si\u0119 z utrat\u0105 ko\u015bcio\u0142a przez s\u0105siedni\u0105 parafi\u0119 w Roz\u0142azinie. W 1616 roku tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 liczono jako fili\u0119 \u0141ebuni, a opis krajowy z 1658 roku nazywa go kaplic\u0105 i ko\u015bcio\u0142em filialnym Roz\u0142azina. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Roz\u0142azinie, jako fiskalny, zwr\u00f3cono katolikom, a tamtejszy duchowny ewangelicki wycofa\u0142 si\u0119 i osiad\u0142 na sta\u0142e w Dzi\u0119cielcu. Ernst M\u00fcller datuje to przeniesienie na 1641 rok: Jakub Grulike jest u niego pastorem \u201ew Roz\u0142azinie\u201d do 1641 roku, a od tego roku pierwszym pastorem \u201ew Dzi\u0119cielcu\u201d. W uzupe\u0142nieniach do tomu M\u00fcller dopisuje do pastor\u00f3w w Roz\u0142azinie jeszcze Georga Flosa, urz\u0119duj\u0105cego tam w 1614 roku, i Georga Boehmikego, urz\u0119duj\u0105cego tam w 1661 roku. Marek Drzewiecki podaje, \u017ce kaplic\u0119 przebudowano na ko\u015bci\u00f3\u0142, za\u0142o\u017cono ksi\u0119gi metrykalne i zatrudniono sta\u0142ego pastora wraz z utworzeniem parafii ewangelickiej w 1664 roku. W 1693 roku pastor Jakob Demetrius Haase, przybysz z W\u0119gier, zawar\u0142 z dworem w Bo\u017cympolu Wielkim ugod\u0119 i odt\u0105d tamtejsz\u0105 kaplic\u0119 obs\u0142ugiwano z Dzi\u0119cielca, cho\u0107 pozosta\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 prywatn\u0105 dworu. W 1764 roku jedn\u0105 i drug\u0105 miejscowo\u015b\u0107 obs\u0142ugiwa\u0142 Michael Magunna, pastor w latach 1757\u20131803.\n\nW 1784 roku Dzi\u0119cielec le\u017ca\u0142 p\u00f3\u0142torej mili na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od L\u0119borka, przy tak zwanej ma\u0142ej drodze do Gda\u0144ska. By\u0142o tu pi\u0119\u0107 folwark\u00f3w, pastor i zakrystian, kilka dom\u00f3w cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, dwie karczmy i szynk \u2014 razem 16 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w inspekcji charbrowskiej, z fili\u0105 w Bo\u017cepolu Wielkim; nale\u017ca\u0142o do niego kilkana\u015bcie wsi szlacheckich, mi\u0119dzy innymi Chmieleniec, God\u0119towo, Wielistowo i D\u0105br\u00f3wka Wielka, kr\u00f3lewskie Roz\u0142azino i Lubowidz, folwarki miasta L\u0119borka oraz cztery wsie z Prus Zachodnich: Cantrzin, Dargelow, Bork i Schopp. Liturgi\u0119 sprawowano po polsku do 1825 roku.\n\nW 1876 roku Gustav-Adolf-Verein wy\u0142o\u017cy\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 \u015brodk\u00f3w na duchownego pomocniczego dla Bo\u017cegopola Wielkiego w rozleg\u0142ej parafii dzi\u0119cieleckiej i na plan osobnych parafii dla tej okolicy. W listopadzie 1887 roku zacz\u0105\u0142 dzia\u0142a\u0107 wikariat w God\u0119towie. Drugie probostwo erygowano 2 lutego 1900 roku (\ud83d\udfe1 M\u00fcller podaje dokument erekcyjny z 31 marca 1900 roku), po trzynastu latach pos\u0142ugi wikarych parafialnych, a obj\u0105\u0142 je dotychczasowy wikary god\u0119towski Kannenberg; 1 kwietnia 1911 roku stanowisko to przesz\u0142o do God\u0119towa, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 samodzieln\u0105 parafi\u0105.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej Dzi\u0119cielec 166 ewangelik\u00f3w i 19 katolik\u00f3w, a w tutejszym obwodzie dworskim osobno 78 ewangelik\u00f3w i 51 katolik\u00f3w. W tym spisie obie jednostki mia\u0142y parafi\u0119 ewangelick\u0105 na miejscu, katolick\u0105 \u2014 w Roz\u0142azinie. Do dzi\u0119cieleckiej parafii nale\u017ca\u0142y te\u017c wsie po drugiej stronie granicy prowincji, w powiecie wejherowskim \u2014 zapisane w p\u00f3\u017aniejszym urz\u0119dowym wykazie jako Kantrschin, Klutschau i Linde, a przy ka\u017cdej z nich widnieje adnotacja \u201eZinzelitz, prowincja Pomorze\u201d.\n\nPo decyzji prezydenta rejencji koszali\u0144skiej z 30 wrze\u015bnia 1905 roku o pisowni nazwy wsi gmina ko\u015bcielna przyj\u0119\u0142a w 1906 roku form\u0119 Zinzelitz zamiast dotychczasowej Dzincelitz. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 1700 dusz. Pastorem by\u0142 Fritz Mrotzek. Wie\u015b przemianowano 29 grudnia 1937 roku na Spechtshagen, a zarz\u0105dzeniem konsystorza z 20 stycznia 1940 roku t\u0119 sam\u0105 nazw\u0119 przyj\u0119\u0142a gmina ko\u015bcielna.\n\nOstatnie poch\u00f3wki odbywa\u0142y si\u0119 po 1945 roku, a najm\u0142odszy zachowany gr\u00f3b nosi dat\u0119 1957. Dzi\u015b cmentarz jest silnie zrujnowany i cz\u0119\u015bciowo poro\u015bni\u0119ty lasem; przetrwa\u0142y s\u0105siaduj\u0105ca kaplica cmentarna z witra\u017cami i resztki muru. Ocala\u0142e p\u0142yty i krzy\u017ce zebrano i osadzono od strony ko\u015bcio\u0142a w murze oddzielaj\u0105cym oba tereny, tworz\u0105c lapidarium sztuki funeralnej z oko\u0142o stu lat istnienia nekropolii. Mo\u017cna w nim odczyta\u0107 mi\u0119dzy innymi nazwiska Wilhelma Fichmanna z Nawcza (1836\u20131916), Johanna Kloppholza (1833\u20131908) i Johanna Liescha z Roz\u0142azina (1810\u20131887), szewca i rolnika. Najstarszy gr\u00f3b zachowany na samym cmentarzu nosi dat\u0119 1882; starsze daty widniej\u0105 na p\u0142ytach przeniesionych do lapidarium, a najwcze\u015bniejsza z nich nale\u017cy do Constantine Poltrock z domu Vosf (1784\u20131876). Najstarsz\u0105 zachowan\u0105 p\u0142yt\u0119 nagrobn\u0105 u\u0142o\u017cono na kompletnej tumbie, tak\u017ce przeniesionej do lapidarium.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Marek Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 241\u2013245, 577; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), s. 186\u2013191; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1069\u20131070; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 114.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina \u0141\u0119czyce","url":"http://web.archive.org/web/20160803190308/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-leczyce/101-dziecielec"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Neustadt, gminy wiejskie poz. 21 (Kantrschin), 23 (Klutschau) i 30 (Linde) \u2014 kolumna \u201eevangelisches Kirchspiel\u201d: Zinzelitz, Prv. Pommern","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1069\u20131070","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 114","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0184","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_dziecielec/dziecielec__01_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.497989,"lng":17.908987,"name_de":"Zinzelitz","name_pl":"Dzi\u0119cielec \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dzi\u0119cielec \u2014 po niemiecku Zinzelitz, w latach 1937\u20131945 Spechtshagen \u2014 le\u017cy dzi\u015b w gminie \u0141\u0119czyce; do 1945 roku nale\u017ca\u0142 do powiatu l\u0119borskiego w prowincji Pomorze.\n\nNajstarszy znany dokument wsi pochodzi z 1400 roku. Wed\u0142ug Marka Drzewieckiego pierwsza kaplica istnia\u0142a tu ju\u017c w XV wieku, a Stefan Damalewicz umie\u015bci\u0142 tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w swoim spisie w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych, patronatu prywatnego. Heinrich Koops przypuszcza\u0142 w 1967 roku, \u017ce kaplica sta\u0142a tu ju\u017c przed Reformacj\u0105, cho\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych na to brakuje. Tak\u017ce M\u00fcller zaznacza, \u017ce nie wiadomo, czy kaplic\u0119 zbudowano przed Reformacj\u0105, czy po niej; Franz Schultz uwa\u017ca\u0142 samodzieln\u0105 parafi\u0119 przedreformacyjn\u0105 za bardzo w\u0105tpliw\u0105 i sk\u0142ania\u0142 si\u0119 raczej ku kaplicy polnej, urz\u0105dzonej przez w\u0142a\u015bcicieli wsi. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski odnotowuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142, parafialny i patronatu prywatnego, wcze\u015bnie przeszed\u0142 w posiadanie innowierc\u00f3w.\n\nW drugiej po\u0142owie XVI wieku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li protestanci; by\u0142a kolejno fili\u0105 \u0141ebuni w 1616 roku i Roz\u0142azina oko\u0142o 1617 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 patronatu prywatnego. Tam, gdzie nale\u017ca\u0142 on do osoby prywatnej, nie do kr\u00f3la czy biskupa, wyznanie ko\u015bcio\u0142a sz\u0142o za wyznaniem w\u0142a\u015bciciela \u2014 i w\u0142a\u015bnie dlatego, jak pisze Fankidejski, ko\u015bcio\u0142a w Dzi\u0119cielcu nie da\u0142o si\u0119 ju\u017c katolikom odzyska\u0107. Po 1637 roku biskup kujawski bezskutecznie domaga\u0142 si\u0119 jego zwrotu, a p\u00f3\u017aniej proboszcz z Roz\u0142azina wytoczy\u0142 proces przeciw urz\u0105dzonej tu parafii lutera\u0144skiej; jak si\u0119 ten proces sko\u0144czy\u0142, \u017ar\u00f3d\u0142o nie podaje.\n\nParafia d\u0142ugo by\u0142a zwi\u0105zana z s\u0105siednim Roz\u0142azinem. Jakub Grulike by\u0142 pastorem w Roz\u0142azinie do 1641 roku; gdy katolicy odzyskali tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Dzi\u0119cielca i od 1641 roku prowadzi\u0142 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 najpierw jako fili\u0119 \u0141ebuni; w 1658 roku wzmiankowano tu ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny Roz\u0142azina. Samodzieln\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 utworzono w 1664 roku: kaplic\u0119 przebudowano na ko\u015bci\u00f3\u0142, za\u0142o\u017cono ksi\u0119gi metrykalne i zatrudniono sta\u0142ego pastora. W 1693 roku pastor Jakob Demetrius Haase zawar\u0142 ugod\u0119 z Bartholdem von Lantosch z Bo\u017cepola Wielkiego, na mocy kt\u00f3rej przej\u0105\u0142 odprawianie tam nabo\u017ce\u0144stw co trzeci\u0105 niedziel\u0119 i w ostatni dzie\u0144 \u015bwi\u0105t; wed\u0142ug opisu Pomorza z 1784 roku ugoda ta po\u0142\u0105czy\u0142a z parafi\u0105 w Dzi\u0119cielcu tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, zbudowany przez Lantoscha i maj\u0105cy dot\u0105d w\u0142asnego duchownego, kt\u00f3ry od tej pory by\u0142 fili\u0105 Dzi\u0119cielca. W wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711, Dzi\u0119cielec figuruje ju\u017c jako parafia.\n\nW spisie z 1719 roku parafie w Roz\u0142azinie i Dzi\u0119cielcu policzono razem: sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dwa chrzty, siedem os\u00f3b za\u015blubionych i pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu zmar\u0142ych. Neuendorff zapisa\u0142 w 1850 roku dwie ordynacje: 4 wrze\u015bnia 1715 roku Johanna Paula H\u00fcbnera, pastora w Dzi\u0119cielcu, oraz 9 grudnia 1735 roku Michaela Adama Carpova \u2014 obaj figuruj\u0105 u M\u00fcllera na li\u015bcie tutejszych duchownych. Liturgi\u0119 sprawowano po polsku do 1825 roku. Aleksander Klemp (1994, s. 137, 165), kt\u00f3ry nazywa t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 Dzi\u0119cielinem, podaje, \u017ce ze zboru korzystali luteranie z K\u0119trzyna w powiecie mirachowskim \u2014 ewangelicy-autochtoni, nad kt\u00f3rymi opiek\u0119 duszpastersk\u0105 sprawowali polskoj\u0119zyczni pastorzy z Dzi\u0119cielina w okr\u0119gu l\u0119borskim.\n\nW 1784 roku Dzi\u0119cielec le\u017ca\u0142 p\u00f3\u0142torej mili na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od L\u0119borka, przy tak zwanej ma\u0142ej drodze do Gda\u0144ska. By\u0142o tu pi\u0119\u0107 folwark\u00f3w, pastor i zakrystian, kilka dom\u00f3w cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, dwie karczmy i szynk \u2014 razem 16 dym\u00f3w. Do ko\u015bcio\u0142a, z fili\u0105 w Bo\u017cepolu Wielkim, nale\u017ca\u0142o kilkana\u015bcie wsi szlacheckich, mi\u0119dzy innymi Chmieleniec, God\u0119towo, Wielistowo i D\u0105br\u00f3wka Wielka, kr\u00f3lewskie Roz\u0142azino i Lubowidz oraz folwarki miasta L\u0119borka. Siedziba parafii le\u017ca\u0142a w prowincji Pomorze, ale nale\u017ca\u0142y do niej tak\u017ce wsie z s\u0105siedniego powiatu wejherowskiego, ju\u017c w Prusach Zachodnich: opis Pomorza z 1784 roku wymienia w\u015br\u00f3d nich Cantzin, Dargelow, Bork i Schopp z okr\u0119gu Mirchow (Amt Mirchow), a spis z 1 grudnia 1910 roku wymienia przy tej parafii gminy powiatu wejherowskiego Kantrschin, Klutschau i Linde.\n\nObecny ko\u015bci\u00f3\u0142 z g\u0142az\u00f3w narzutowych zbudowa\u0142 zb\u00f3r ewangelicki w latach 1842\u20131845, za pastor\u00f3w Georga Ernsta Wilhelma Blaurocka i Johanna Bernharda Ebla; pierwszy z nich s\u0142u\u017cy\u0142 tu od 1830 do 1844 roku, drugi od 1844 do 1859. Na wie\u017cy zachowa\u0142 si\u0119 dzwon z 1722 roku, odlany w Gda\u0144sku przez Wittwercka. Drewniana, malowana chrzcielnica z XVIII wieku ma w polach drobne sceny biblijne i herb fundatora \u2014 srebrnego go\u0142\u0119bia na z\u0142otej strzale w b\u0142\u0119kitnym polu. Dwa okaza\u0142e br\u0105zowe lichtarze o\u0142tarzowe z XVI wieku maj\u0105 58 centymetr\u00f3w wysoko\u015bci. Mosi\u0119\u017cna misa chrzcielna o \u015brednicy 41 centymetr\u00f3w ma w dnie trybowane Zwiastowanie.\n\nWed\u0142ug lustracji z 1881 roku wie\u015b liczy\u0142a 268 mieszka\u0144c\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) odnotowuje w Dzi\u0119cielcu szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 i poczt\u0119 oraz podaje, \u017ce spo\u015br\u00f3d 268 mieszka\u0144c\u00f3w wsi katolik\u00f3w by\u0142o tylko 18.\n\nOd 1887 roku pomaga\u0142 w parafii drugi duchowny. Wed\u0142ug Schultza w listopadzie 1887 roku powsta\u0142 wikariat w God\u0119towie, kt\u00f3ry w 1900 roku sta\u0142 si\u0119 drugim probostwem parafii; z dniem 1 kwietnia 1911 roku drugie probostwo zniesiono, a God\u0119towo wydzielono z parafii jako samodzieln\u0105 parafi\u0119. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Dzi\u0119cielcu, po niemiecku Zinzelitz, pastorami byli mi\u0119dzy innymi: Georg Wilhelm Zahstrau (1744\u20131756), Michael Magunna (1757\u20131803), Ernst L\u00e4chelin (1803\u20131809), Johann Heinrich Kolbe (1810\u20131812), Georg Friedrich Fleischer (1813\u20131824), Ludwig Goepler (1826\u20131829), Karl Paul M\u00f6hr (1859\u20131864), Heinrich Bechtold (1864\u20131867), Friedrich Otto Brinkmann (1867\u20131873), Albrecht Giese (1873\u20131874), Moritz Ebeling (1874\u20131884), Wilhelm Palis (1884\u20131887), Paul Stellmacher (1888\u20131897), Aribert Moehr (1898\u20131904) i Willy Marzahn (od 1904 roku). Drugimi duchownymi parafii w Dzi\u0119cielcu, pos\u0142uguj\u0105cymi od 1887 roku w God\u0119towie, byli wed\u0142ug M\u00fcllera: Otto B\u00fcttner (1887\u20131888), Johannes Domann (1888), Hermann Pieper (1889\u20131893), Paul Gaedke (1894\u20131897) i Johannes Kannenberg (1897\u20131911, od 1900 roku na drugim probostwie).\n\nW 1927 roku pastorem w Dzi\u0119cielcu by\u0142 Erdmann. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1700 dusz. Parafia by\u0142a wolna od patronatu, a pastorem by\u0142 od 1 grudnia 1930 roku Fritz Mrotzek. Po drugiej wojnie \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy. Po odnowieniu po\u015bwi\u0119ci\u0142 go 8 maja 1949 roku ksi\u0105dz proboszcz W\u0142adys\u0142aw \u017bywi\u0144ski z Roz\u0142azina; dzi\u015b jest czynnym ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii roz\u0142azi\u0144skiej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Pod rokiem 1664, w kt\u00f3rym \u2014 jak podano wy\u017cej \u2014 utworzono samodzieln\u0105 parafi\u0119, M\u00fcller notuje ugod\u0119, wed\u0142ug kt\u00f3rej kaplic\u0119 obs\u0142ugiwa\u0142 cztery razy w roku duchowny z \u0141ebuni. \ud83d\udfe1 Drzewiecki i Damalewicz umieszczaj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Dzi\u0119cielcu przed Reformacj\u0105, a Koops, M\u00fcller i Schultz uwa\u017caj\u0105 to za niepewne.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eDzi\u0119cielec\u201d; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 241\u2013244; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 305; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912; Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; Uwe Kerntopf, dzieje parafii ewangelickiej Zinzelitz (za Heinrichem Koopsem, 1967, i Neuendorffem, 1850); Marek Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1069\u20131070; pruski spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 346; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1069\u20131070; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 114; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 137, 165.*","built_year":1842,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"genealogia","tytul":"Uwe Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com \u2014 orte/zinzelitz.htm","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/orte/zinzelitz.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 305","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 241","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eDzi\u0119cielec\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1069\u20131070","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 114","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 137, 165","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0017","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_dziecielec/dziecielec__01_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.497989,"lng":17.908987,"name_de":"Zinzelitz","name_pl":"Dzi\u0119cielec \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (parafia Zinzelitz)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Dziemianach (po niemiecku Dzimianen, po kaszubsku Dzemi\u00f3n\u00eb) znany jest przede wszystkim ze \u015bwiadectw pisanych. Najstarsze pochodzi z 1890 roku: statystyka Agathona Harnocha wymienia wtedy z nazwy dwa cmentarze parafii lipuskiej \u2014 w Lipuszu i w Dziemianach. Roku za\u0142o\u017cenia nie ustalono: Harnoch podaje nazw\u0119, nie dat\u0119. Baza polskich cmentarzy notuje nekropoli\u0119 jako obiekt nieistniej\u0105cy. Ewidencja konserwatorska wykazuje w Dziemianach cmentarz katolicki na dzia\u0142ce numer 22 i nic ponadto. O ewangelickim ko\u015bciele ani kaplicy we wsi \u017cadne z przejrzanych \u017ar\u00f3de\u0142 nie wspomina.\n\nDziemiany le\u017ca\u0142y przed 1920 rokiem w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) w Prusach Zachodnich; w latach 1939\u20131945 okupant zniemczy\u0142 nazw\u0119 na Sophienwalde. Wie\u015b by\u0142a rdzennie kaszubska i katolicka \u2014 dzi\u015b jest tu parafia rzymskokatolicka \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego z ko\u015bcio\u0142em z lat 1922\u20131923, wpisanym do rejestru zabytk\u00f3w. Kr\u00f3lewski folwark Dzimiany wydano w 1774 roku Albrechtowi Meyerowi, kt\u00f3ry z\u0142o\u017cy\u0142 najwy\u017csz\u0105 ofert\u0119, w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105 za 109 talar\u00f3w 45 groszy rocznego kanonu. Ludno\u015b\u0107 ewangelicka stanowi\u0142a mniejszo\u015b\u0107: niemieccy koloni\u015bci lutera\u0144scy, zwi\u0105zani mi\u0119dzy innymi z hut\u0105 szk\u0142a czynn\u0105 na pocz\u0105tku XIX wieku.\n\nKolejne spisy podaj\u0105 liczb\u0119 ewangelik\u00f3w we wsi. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 41 mieszka\u0144c\u00f3w: 11 luteran\u00f3w i 30 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 w Ko\u015bcierzynie.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Dzimianen* 25 budynk\u00f3w mieszkalnych i 271 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 61 ewangelik\u00f3w i 210 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu osiem gospodarstw ch\u0142opskich i dziewi\u0119\u0107 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sommin; katolicy \u2014 do parafii w Lipuszu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c szko\u0142\u0119 katolick\u0105 i karczm\u0119.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 351 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 60 ewangelik\u00f3w i 291 katolik\u00f3w. W 1905 roku miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a 439 mieszka\u0144c\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o ich 544, z czego 84 osoby poda\u0142y niemiecki jako mow\u0119 ojczyst\u0105, a w tej grupie tablica wylicza 77 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w; po kaszubsku m\u00f3wi\u0142o 227 os\u00f3b, po polsku 220, a trzyna\u015bcie os\u00f3b \u2014 po niemiecku i w innym j\u0119zyku; wszystkie by\u0142y katolikami. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, przy niemal tej samej liczbie mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 534 \u2014 odnotowa\u0142 dw\u00f3ch ewangelik\u00f3w i 531 katolik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o wtedy 531 os\u00f3b, niemieck\u0105 trzy. W ci\u0105gu jedenastu lat mi\u0119dzy spisami z 1910 i 1921 roku liczba ewangelik\u00f3w spad\u0142a z 77 do dw\u00f3ch. W statystyce diecezji che\u0142mi\u0144skiej z 1928 roku podano, \u017ce w obr\u0119bie parafii katolickiej w Dziemianach mieszka\u0142 wtedy jeden ewangelik na 2545 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nHarnoch pisze, \u017ce ewangelicy z Lipusza i okolicy nale\u017celi dawniej do Ko\u015bcierzyny (Berent), a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a doczekali si\u0119 wtedy, gdy zarz\u0105d ko\u015bcierskiego Towarzystwa Gustawa Adolfa wzi\u0105\u0142 si\u0119 na pocz\u0105tku 1864 roku do dzie\u0142a: kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 8 maja 1864 roku, \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 8 pa\u017adziernika tego samego roku, a wie\u017c\u0119 16 maja 1884 roku. W zestawieniu metryk B\u00e4ra lipuskie ksi\u0119gi ewangelickie zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1863 roku, a ko\u015bcierskie si\u0119gaj\u0105 1781 roku. Spis z 1 grudnia 1910 roku wskazuje dla Dziemian parafi\u0119 w Lipuszu, a starsze wskazania prowadz\u0105 do Ko\u015bcierzyny. Parafia lipuska by\u0142a male\u0144ka: oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a 450 dusz, przy dwudziestu sze\u015bciu chrztach, jednym \u015blubie i trzynastu pogrzebach rocznie, a szko\u0142y ewangelickie mia\u0142a w dw\u00f3ch miejscach \u2014 w Lipuszu i w Dziemianach.\n\nWzmianki ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego o kaplicy w Dziemianach dotycz\u0105 innej wsi tej samej nazwy: Dziemian w diecezji che\u0142mi\u0144skiej, pod Che\u0142m\u017c\u0105. Biskup Leszczy\u0144ski zapisa\u0142 t\u0119 wie\u015b w 1657 roku nowo za\u0142o\u017conemu seminarium duchownemu w Che\u0142mnie, a biskup Ma\u0142achowski odda\u0142 w 1676 roku w zarz\u0105d sprowadzonym tam ksi\u0119\u017com misjonarzom. To oni urz\u0105dzili sobie kaplic\u0119 ze starego domu, a p\u00f3\u017aniej wznie\u015bli now\u0105 w pobli\u017cu zabudowa\u0144 gospodarczych; po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 w 1695 roku sufragan che\u0142mi\u0144ski Tomasz Skotnicki. Stara kaplica sp\u0142on\u0119\u0142a wraz z pobliskimi zabudowaniami w 1741 roku. Spis z 1921 roku wykaza\u0142 tamt\u0105 wie\u015b w powiecie toru\u0144skim: 287 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 248 ewangelik\u00f3w i 38 katolik\u00f3w. Obraz wyznaniowy jest tam odwrotny ni\u017c w Dziemianach na Kaszubach.\n\nKarta cmentarza z 15 wrze\u015bnia 1985 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eCmentarz zachowany w z\u0142ym stanie\u201d. Le\u017ca\u0142 we wsi przy g\u0142\u00f3wnej drodze z Wiela do Ko\u015bcierzyny, po\u015br\u00f3d zabudowy mieszkalnej, i zachowa\u0142y si\u0119 wtedy na nim cztery mogi\u0142y ziemne, jeden nagrobek wolno stoj\u0105cy oraz trzy metalowe ogrodzenia grob\u00f3w, a najstarsz\u0105 czyteln\u0105 dat\u0105 by\u0142 rok 1900 na fragmencie zniszczonego nagrobka. Granic\u0119 porasta\u0142y trzy lipy i sze\u015b\u0107 \u015bwierk\u00f3w w dobrym stanie, od p\u00f3\u0142nocy i po\u0142udnia teren by\u0142 nieogrodzony.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W \u017ar\u00f3d\u0142ach jako parafi\u0119 ewangelik\u00f3w z Dziemian podaje si\u0119 w 1820 roku Ko\u015bcierzyn\u0119, w 1869 roku Sommin, a w 1910 roku Lipusz, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1864 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lipusz (Lippusch) i podaje tu 77 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456\u2013457; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, Berlin 1887 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Berent; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 84, nr 60; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 54; \u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); spis cmentarzy, polskie-cmentarze.pl; karta cmentarza w Dziemianach, oprac. E. Thrun, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 7, pozycja 56; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 88; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Spis cmentarzy \u2014 Dziemiany, polskie-cmentarze.pl","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-koscierski/Gmina-Dziemiany/Dziemiany"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 54","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/259/edition/1372"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 7, pozycja 56","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 88","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0093","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.006735,"lng":17.769276,"name_de":"Dzimianen","name_pl":"Dziemiany \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy ulicy S\u0142owackiego w Dzierzgoniu, po niemiecku Christburg, le\u017c\u0105 dwa s\u0105siaduj\u0105ce cmentarze ewangelickie, uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycjami 35 i 36 arkusza z 29 sierpnia 2026 roku (druga po\u0142owa i koniec XIX wieku). Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144 odnotowuje je zbiorczo jako dwa cmentarze ewangelickie przy ulicy S\u0142owackiego. Ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa prowadzi w tym rejonie dwa cmentarze ewangelickie: jeden przy ulicy S\u0142owackiego, datowany na 1900 rok, i drugi, s\u0105siedni, dawny, przy ulicy Pogodnej, datowany na koniec XVIII wieku. Osobno, przy ulicy Wojska Polskiego, ewidencja prowadzi cmentarz lutera\u0144ski wpisany do rejestru zabytk\u00f3w; opisano go pod w\u0142asnym has\u0142em.\n\nPierwszym duchownym ewangelickim znanym z nazwiska by\u0142 w Dzierzgoniu Michael Roggenbauch, powo\u0142any w 1576 roku. Ludwig Rhesa zaznacza, \u017ce przed nim zapewne pracowa\u0142 tu inny, nieznany z nazwiska duchowny, i wylicza do 1834 roku dwudziestu siedmiu tutejszych duchownych.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, murowany i z wie\u017c\u0105, wzniesiono w 1792 roku; by\u0142 pod patronatem gminy, mia\u0142 dwa dzwony i organy o 16 g\u0142osach. Parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 w mie\u015bcie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Dzierzgoniu 3234 mieszka\u0144c\u00f3w: ewangelik\u00f3w by\u0142o 2064, katolik\u00f3w 941, \u017byd\u00f3w 224, a pi\u0119cioro mieszka\u0144c\u00f3w nale\u017ca\u0142o do innych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich. Agathon Harnoch naliczy\u0142 w parafii ewangelickiej 4240 dusz, a jako miejscowo\u015bci szkolne wymieni\u0142 samo miasto, Neuhof, B\u0105gart i Litewki, do kt\u00f3rych szk\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142o ponad dwadzie\u015bcia okolicznych wsi, mi\u0119dzy innymi Ankamaty i Mini\u0119ta. Harnoch notuje przy parafii rocznie 161 chrzt\u00f3w, 36 \u015blub\u00f3w, 1751 komunikant\u00f3w i 126 pogrzeb\u00f3w. Ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne miasta zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1669 roku.\n\nKronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna (1961), pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 przedwojennymi nazwami ulic, wymienia kilka ewangelickich cmentarzy miasta. Stary cmentarz ewangelicki le\u017ca\u0142 na rogu Saalfelder Stra\u00dfe; cmentarz przy tej ulicy przyj\u0105\u0142 ostatnie poch\u00f3wki z domu starc\u00f3w, a w 1958 roku by\u0142 pastwiskiem dla kr\u00f3w i k\u00f3z. Przy drodze do Stanowa (Stanauer Stra\u00dfe) le\u017ca\u0142y, rozdzielone dwiema posesjami, ewangelicki \u201eBergfriedhof\u201d i \u201enowy\u201d cmentarz ewangelicki, kt\u00f3ry za\u0142o\u017cy\u0142 d\u0142ugoletni pastor Felix Hassenstein; na cmentarzu ewangelickim przy tej drodze kronika lokuje te\u017c pradziejowe cmentarzysko. Felix Hassenstein w dziejach parafii z 1892 roku podaje, \u017ce \u201eBergkirchhof\u201d przy ko\u0144cu Stanauer Stra\u00dfe kupiono cz\u0119\u015bciowo w 1831 roku za 50 talar\u00f3w, a cz\u0119\u015bciowo w 1849 roku za 100 talar\u00f3w. Stoj\u0105cy na nim dom przedpogrzebowy zbudowano w 1864 roku za 590 talar\u00f3w. Urn\u0119 Hassensteina z\u0142o\u017cono w 1934 roku na cmentarzu ewangelickim przy szosie do Prakwic (Pr\u00f6kelwitzer Chaussee), w pobli\u017cu grobu burmistrza Lossego. W 1945 roku, w pierwszych miesi\u0105cach po zaj\u0119ciu miasta przez wojska radzieckie, groby na cmentarzu ewangelickim rozkopywano i bezczeszczono, dop\u00f3ki katolicki dziekan Poschmann nie zaprotestowa\u0142 u komendantury, a w 1958 roku zaniedbany nowy cmentarz przy drodze do Stanowa mia\u0142 zosta\u0107 powi\u0119kszony o przyleg\u0142e pola ko\u015bcielne, po\u015bwi\u0119cony na nowo i przej\u0119ty przez parafi\u0119 katolick\u0105. Felix Hassenstein podaje, \u017ce pod nowy cmentarz przy Stanauer Kiesweg kupiono w 1887 roku za 5000 marek grunt o powierzchni 2 ha 12 a 53 m\u00b2. Jego przedni\u0105 po\u0142ow\u0119 urz\u0105dzono jako cmentarz i po\u015bwi\u0119cono 9 sierpnia 1889 roku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono uto\u017csamienia przedwojennych ulic z dzisiejszymi; kronika nie m\u00f3wi, kt\u00f3ry z dzisiejszych cmentarzy odpowiada kt\u00f3remu z tych opis\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2111 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4097 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 1; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Christburg, s. 507\u2013508; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 154; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 222\u2013224; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961, s. 29, 164\u2013165, 203, 211, 257\u2013258; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg\u201d, Christburg 1892.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/dzierzgon/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 507","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"kronika miasta","tytul":"O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg\u201d, Christburg 1892","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0995","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.920969,"lng":19.339147,"name_de":"Christburg","name_pl":"Dzierzgo\u0144 \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz lutera\u0144ski przy ulicy Wojska Polskiego w Dzierzgoniu, po niemiecku Christburg, figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-1248 z 17 sierpnia 1988 roku, z datowaniem na koniec XVIII wieku. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia ten cmentarz pod pozycj\u0105 50 arkusza gminy Dzierzgo\u0144. Karta cmentarza z maja 1985 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201enagrobki w wi\u0119kszo\u015bci usuni\u0119te, pozosta\u0142e uszkodzone\u201d. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy trzyna\u015bcie nagrobk\u00f3w wolnostoj\u0105cych, z kt\u00f3rych najstarszy pochodzi\u0142 z 1789 roku, a teren o powierzchni 0,21 hektara, le\u017c\u0105cy na wschodnim skraju miasta przy gazowni miejskiej, by\u0142 ogrodzony i porz\u0105dkowany. Ze starodrzewu ros\u0142o tam osiem lip o pniach grubo\u015bci od sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu do dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w, trzy jesiony, \u015bwierk i wierzba.\n\nW ewidencjach zabytk\u00f3w Dzierzgonia figuruj\u0105 cztery zapisy cmentarzy ewangelickich. Dwa le\u017c\u0105 przy ulicy S\u0142owackiego i ewidencja wojew\u00f3dzka notuje je pod pozycjami 35 i 36; trzeci, dawny, przy ulicy Pogodnej, zna ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa, datuj\u0105c go \u2014 tak samo jak ten przy Wojska Polskiego \u2014 na koniec XVIII wieku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono rozstrzygni\u0119cia, czy zapisy przy ulicach Pogodnej i Wojska Polskiego dotycz\u0105 tego samego cmentarza. Osobno, przy szosie do Tyw\u0119z, le\u017cy cmentarz \u017cydowski z oko\u0142o 1800 roku, chroniony pod numerem A-1246.\n\nWsp\u00f3lnota ewangelicko-lutera\u0144ska powsta\u0142a w mie\u015bcie, jak zapisa\u0142 Ludwig Rhesa, wkr\u00f3tce po Reformacji. Pierwszym duchownym znanym z nazwiska by\u0142 Michael Roggenbauch, powo\u0142any w 1576 roku. Rhesa zaznacza przy tym, \u017ce zapewne pracowa\u0142 tu przed nim inny duchowny, kt\u00f3rego nazwisko pozostaje nieznane. Od 1597 roku obok proboszcza urz\u0119dowa\u0142 diakon \u2014 pierwszym by\u0142 Theophilus Klein, kt\u00f3ry w 1611 roku przeszed\u0142 na probostwo w Lichnowach. Do 1834 roku Rhesa wylicza dwudziestu siedmiu tutejszych duchownych. Pod miastem, we wsi Jordanki (po niemiecku Jordanken), sta\u0142 niegdy\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 reformowany; polski szlachcic Waldowski kaza\u0142 go rozebra\u0107, a z pozyskanego materia\u0142u wznie\u015b\u0107 na przedmie\u015bciu klasztor franciszkan\u00f3w. Ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne miasta zaczynaj\u0105 si\u0119 chrztami od 1669 roku, \u015blubami od 1671 i zgonami od 1733; konfirmacje zapisywano od 1791, a wykaz komunikant\u00f3w prowadzono od 1817 roku.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Dzierzgoniu 3234 mieszka\u0144c\u00f3w: 2064 ewangelik\u00f3w, 941 katolik\u00f3w, 224 \u017byd\u00f3w i pi\u0119\u0107 os\u00f3b nale\u017c\u0105cych do innych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich. Agathon Harnoch naliczy\u0142 w parafii ewangelickiej 4240 dusz, a rocznie 161 chrzt\u00f3w, 36 \u015blub\u00f3w i 1751 komunikant\u00f3w; ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 dwa dzwony i organy o szesnastu g\u0142osach.\n\nKronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna (1961), pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 przedwojennymi nazwami ulic, wymienia kilka ewangelickich cmentarzy miasta. Stary cmentarz ewangelicki le\u017ca\u0142 na rogu Saalfelder Stra\u00dfe; cmentarz przy tej ulicy przyj\u0105\u0142 ostatnie poch\u00f3wki z domu starc\u00f3w, a w 1958 roku by\u0142 pastwiskiem dla kr\u00f3w i k\u00f3z. Przy drodze do Stanowa (Stanauer Stra\u00dfe) le\u017ca\u0142y, rozdzielone dwiema posesjami, ewangelicki \u201eBergfriedhof\u201d i \u201enowy\u201d cmentarz ewangelicki, kt\u00f3ry za\u0142o\u017cy\u0142 d\u0142ugoletni pastor Felix Hassenstein; na cmentarzu ewangelickim przy tej drodze kronika lokuje te\u017c pradziejowe cmentarzysko. Urn\u0119 Hassensteina z\u0142o\u017cono w 1934 roku na cmentarzu ewangelickim przy szosie do Prakwic (Pr\u00f6kelwitzer Chaussee), w pobli\u017cu grobu burmistrza Lossego. Felix Hassenstein w dziejach parafii z 1892 roku pisze, \u017ce stary cmentarz przy drodze do Prakwic by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcieln\u0105, a czasu jego nabycia nie znano. Sta\u0142 na nim nagrobek pastora M\u00f6llera i pomnik pastora Nitzego, wzniesiony ze sk\u0142adek parafian. W 1945 roku, w pierwszych miesi\u0105cach po zaj\u0119ciu miasta przez wojska radzieckie, groby na cmentarzu ewangelickim rozkopywano i bezczeszczono, dop\u00f3ki katolicki dziekan Poschmann nie zaprotestowa\u0142 u komendantury. W 1958 roku zaniedbany nowy cmentarz przy drodze do Stanowa mia\u0142 zosta\u0107 powi\u0119kszony o przyleg\u0142e pola ko\u015bcielne, po\u015bwi\u0119cony na nowo i przej\u0119ty przez parafi\u0119 katolick\u0105. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono uto\u017csamienia przedwojennych ulic z dzisiejszymi; kronika nie m\u00f3wi, kt\u00f3ry z dzisiejszych cmentarzy odpowiada kt\u00f3remu z tych opis\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2111 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4097 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku, has\u0142o Dzierzgo\u0144; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Dzierzgo\u0144 (stan 29 sierpnia 2026 roku), pozycje 35, 36, 50 i 65; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat sztumski, s. 68\u201369, pozycja 1; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 507; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 222\u2013224; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 154; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. III, has\u0142o Jordanki; O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961, s. 29, 164\u2013165, 203, 211, 257\u2013258; karta cmentarza w Dzierzgoniu, oprac. J. Gzowski, 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg\u201d, Christburg 1892.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Dzierzgo\u0144 (stan 29 VIII 2026), pozycja 131 i 132","url":""},{"typ":"kronika miasta","tytul":"O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg\u201d, Christburg 1892","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 222\u2013224","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1145","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.922216,"lng":19.351617,"name_de":"Christburg","name_pl":"Dzierzgo\u0144 \u2014 cmentarz lutera\u0144ski przy ulicy Wojska Polskiego","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Murowany zb\u00f3r ewangelicki w Dzierzgoniu (po niemiecku Christburg) stan\u0105\u0142 w 1792 roku u zbiegu dzisiejszych ulic Elbl\u0105skiej i 3 Maja. By\u0142a to czwarta z kolei siedziba tutejszej gminy lutera\u0144skiej, kt\u00f3ra po 1598 roku straci\u0142a gotyck\u0105 far\u0119 Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej: nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono na ratusz, po jego po\u017carze postawiono ko\u015bci\u00f3\u0142 razem z nowym ratuszem, a gdy i ten sp\u0142on\u0105\u0142 w 1730 roku, gmina wznios\u0142a ze sk\u0142adek drewniany dom modlitwy. Rozebrano go w 1789 roku jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem.\n\nBurmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisa\u0142 oko\u0142o 1760 roku w r\u0119kopisie tak\u017ce dzieje tej gminy. W budynku wzniesionym po po\u017carze z 1638 roku razem z ratuszem nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 na g\u00f3rnej kondygnacji. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego, kt\u00f3ry opiera si\u0119 na monografii ksi\u0119dza Alojzego Szorca, ewangelicy modlili si\u0119 w ratuszu w latach 1604\u20131626, w czasie pierwszej wojny szwedzkiej przeszli do ko\u015bcio\u0142a parafialnego, potem zn\u00f3w wr\u00f3cili do ratusza, a gdy ten sp\u0142on\u0105\u0142 \u2014 do prywatnych pomieszcze\u0144 gospodarza o nazwisku Gio\u0142d. Wizytacja z 1647 roku, kt\u00f3r\u0105 przytacza ksi\u0105dz Jan Wi\u015bniewski, zapisa\u0142a natomiast, \u017ce duchowny ewangelicki odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa i udziela\u0142 sakrament\u00f3w w ratuszu a\u017c do po\u017caru, a potem w domu publicznym zwanym \u201eGio\u0142da\u201d; przed wojn\u0105 utrzymywa\u0142 te\u017c nauczyciela, kantora, czyli drugiego nauczyciela, i organist\u0119. Ju\u017c w 1636 roku nowemu proboszczowi polecono wyp\u0119dzi\u0107 z plebanii heretyckiego dzwonnika, a Birecki odnotowuje, \u017ce z ograbionego przez Szwed\u00f3w w 1626 roku Dzierzgonia wywo\u017cono nawet rozebrane nagrobki. W 1647 roku proboszcz Martin Makowski pozwa\u0142 pastora Johanna Wincklera przed s\u0105d wojewodzi\u0144ski w Malborku, zarzucaj\u0105c mu udzielanie sakrament\u00f3w, chrzty i \u015bluby parafian oraz odbieranie dochod\u00f3w; ko\u0144ca tej sprawy Goedtke nie zna. W 1673 roku proboszcz Albrecht Casimir Karwowski pozwa\u0142 rad\u0119 przed wojewod\u0119 malborskiego Stentzla Dzialinskiego, starost\u0119 dzierzgo\u0144skiego. Wyrok z 26 sierpnia stanowi\u0142, \u017ce dzwonu przy nabo\u017ce\u0144stwie ewangelickim nie wolno u\u017cywa\u0107 bez okazania praw do niego, a szpital z mieszkaniami i gruntami trzeba odda\u0107 proboszczowi w ci\u0105gu trzech dni. Wed\u0142ug ksi\u0119dza Jana Wi\u015bniewskiego biskup 1 listopada 1700 roku przypomnia\u0142, \u017ce innowiercy nie mog\u0105 rozpoczyna\u0107 nabo\u017ce\u0144stw przed \u00f3sm\u0105 rano, i zabroni\u0142 katolikom utrzymywa\u0107 duchownych lutera\u0144skich i ich kantor\u00f3w; w 1749 roku biskup wizytator ubolewa\u0142, \u017ce miasto, wydzier\u017cawiaj\u0105c grunty katolikom, \u017c\u0105da od nich udzia\u0142u w utrzymaniu pastora i nauczyciela lutera\u0144skiego, i odst\u0105pi\u0142 od kary dopiero wtedy, gdy magistrat przyrzek\u0142 zaniecha\u0107 tej praktyki.\n\nPierwszym duchownym ewangelickim znanym z nazwiska by\u0142 tu w 1576 roku Michael Roggenbauch; Rhesa wylicza do 1834 roku dwudziestu siedmiu dzierzgo\u0144skich duchownych. Na pocz\u0105tku XVIII wieku wydany w 1753 roku w Gda\u0144sku spis duchownych mniejszych miast Prus Kr\u00f3lewskich, u\u0142o\u017cony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego, notuje pastora Guttkego, kt\u00f3rego imienia nie podaje, zmar\u0142ego w 1730 roku, i jego nast\u0119pc\u0119 Johanna Ernsta Z\u00fcllicha, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1732 roku. W p\u00f3\u017aniejszym r\u0119kopisie Goedtke pisze inaczej (s. 181\u2013182): Guttke nie by\u0142 nast\u0119pc\u0105 Matthiasa Eichla w mie\u015bcie Dzierzgoniu, by\u0142 pastorem we wsi ko\u015bcielnej Stary Dzierzgo\u0144 (Alt-Christburg) w Prusach brandenburskich i tam zmar\u0142, a po Eichlu obj\u0105\u0142 urz\u0105d 1 lutego 1733 roku Johann Ernst Zillich. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 211\u2013212) Zillich zmar\u0142 w Dzierzgoniu 2 kwietnia 1763 roku, a 15 sierpnia 1763 roku pastorem zosta\u0142 tu Franciszek (lub Jan Fryderyk) Meyer, wcze\u015bniej duchowny lutera\u0144ski w Krokowej, kt\u00f3ry zmar\u0142 w Dzierzgoniu 21 sierpnia 1767 roku.\n\nKsi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku (Heimatbuch, spisana przez dawnych mieszka\u0144c\u00f3w) opisuje, ile kosztowa\u0142a zgoda na budow\u0119 domu modlitwy po po\u017carze z 1730 roku. Wed\u0142ug Wojciecha Zawadzkiego w archiwum parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny zachowa\u0142 si\u0119 dokument z 1730 roku, w kt\u00f3rym biskup che\u0142mi\u0144ski Feliks Kretkowski zakaza\u0142 odbudowywa\u0107 spalony ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski, zanim nie zostanie ca\u0142kowicie odbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Biskup che\u0142mi\u0144ski Tomasz Franciszek Czapski zezwoli\u0142 na ni\u0105 15 listopada 1731 roku dopiero wtedy, gdy rada przyj\u0119\u0142a upokarzaj\u0105ce warunki: burmistrz, rajcy i \u0142awnicy mieli odt\u0105d przysi\u0119ga\u0107 w ko\u015bciele katolickim, po\u0142ow\u0119 rady i \u0142awy mieli stanowi\u0107 katolicy, a ewangelicy musieli utrzymywa\u0107 far\u0119 i katolickiego proboszcza. W li\u015bcie z 15 lutego 1732 roku rada pisa\u0142a do Gda\u0144ska, \u017ce musi zap\u0142aci\u0107 farze 2150 talar\u00f3w, a biskupowi 300, i nie mo\u017ce kontynuowa\u0107 budowy; na pokrycie koszt\u00f3w zbierano datki w Prusach Zachodnich do 1735 roku, a potem w ca\u0142ych Niemczech a\u017c do 1745 roku \u2014 kwestarze doszli przez Stralsund, Hamburg i Hildesheim do \u015al\u0105ska i Wielkopolski, a stamt\u0105d przez Saksoni\u0119 i Turyngi\u0119 do Augsburga i Ulm. Dawali mi\u0119dzy innymi uniwersytet w Wittenberdze, senat Hamburga i liczne cechy, a tak\u017ce wielkopolscy szlachcice i jeden ksi\u0105dz katolicki. Heimatbuch podaje dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia tego domu modlitwy \u2014 13 wrze\u015bnia 1733 roku; wed\u0142ug przytoczonego w kronice Piepkorna wykazu pastor\u00f3w Isaaca G\u00f6dtkego pastor Johann Ernst Zillich po\u015bwi\u0119ci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w 15. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1733 roku. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) opisuje poprzednika zboru: po po\u017carze w 1730 roku pozwolono luteranom postawi\u0107 dom modlitwy przy murze miejskim \u2014 budynek, kt\u00f3ry S\u0142ownik nazywa dwupi\u0119trowym, z sal\u0105 modlitwy na g\u00f3rze oraz mieszkaniem pastora i szko\u0142\u0105 na dole; nie wolno im by\u0142o u\u017cywa\u0107 organ\u00f3w, wie\u017cy ani dzwon\u00f3w, a przy pogrzebach korzystali za op\u0142at\u0105 z dzwon\u00f3w fary. Ka\u017cdy kolejny duchowny by\u0142 zarazem rektorem tej szko\u0142y. W 1789 roku stary zb\u00f3r si\u0119 zawali\u0142, a nowy postawiono g\u0142\u00f3wnie ze sk\u0142adek.\n\nWielki po\u017car miasta Goedtke datuje na 28 kwietnia 1730 roku. Pastor Matthias Eichel straci\u0142 w nim ca\u0142y maj\u0105tek. Budynek odbudowywano stopniowo, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano przy u\u017cyciu dzwonu. Johann Ernst Zillich, szwagier Goedtkego, obejmuj\u0105c urz\u0105d 1 lutego 1733 roku, zasta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 niewyko\u0144czony i bez dachu; budow\u0119 przyspieszono tak, \u017ce jeszcze w tym samym roku m\u00f3g\u0142 go po\u015bwi\u0119ci\u0107. W Dzierzgoniu opowiadano, \u017ce pastor Adam Heidemann mia\u0142 w noc Bo\u017cego Narodzenia 1682 roku potajemnie udzieli\u0107 \u015blubu dwojgu znacznym cudzoziemcom, za co spotka\u0142y go przykro\u015bci, a w 1683 roku musia\u0142 odej\u015b\u0107.\n\nNowy zb\u00f3r zbudowano wed\u0142ug planu ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Nakle, na polecenie kamery kwidzy\u0144skiej; kosztorys sporz\u0105dzi\u0142 budowniczy krajowy Kn\u00fcppel, a patronat nad ko\u015bcio\u0142em mia\u0142a sama gmina. Mia\u0142 wie\u017c\u0119, rzut 31,55 na 15,95 metra, trzy nawy na drewnianych podporach i organy o szesnastu g\u0142osach, a wn\u0119trze wyko\u0144czono dopiero w latach 1817\u20131818. Felix Hassenstein w dziejach parafii z 1892 roku podaje, \u017ce organy zbudowa\u0142 w 1818 roku organmistrz Arendt z Gda\u0144ska za 950 talar\u00f3w i \u017ce mia\u0142y osiemna\u015bcie g\u0142os\u00f3w brzmi\u0105cych. Dzwony by\u0142y dwa: starszy z 1633 roku, odlany przez Dornmanna, i m\u0142odszy z 1794 roku, dzie\u0142o Lindemana, zawieszony za pastora Johanna Ephraima Kelcha. Hassenstein podaje te\u017c, \u017ce wie\u017ca mia\u0142a 35,44 metra wysoko\u015bci od bruku do g\u00f3rnej kraw\u0119dzi chor\u0105giewki, a jej kopulasty dach pokryto w 1864 roku na nowo blach\u0105 cynkow\u0105. Krucht\u0119 od frontu dobudowano w 1886 roku za 2099 marek. Drewniany o\u0142tarz po\u0142\u0105czony z ambon\u0105 przeniesiono do zboru ze starszego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Wed\u0142ug Hassensteina w 1830 roku pastor Haack prosi\u0142 o pieni\u0105dze na nowy o\u0142tarz i przeniesienie ambony. Minister odm\u00f3wi\u0142, opieraj\u0105c si\u0119 na opinii Wy\u017cszej Deputacji Budowlanej z 1832 roku, kt\u00f3r\u0105 podpisa\u0142 tak\u017ce budowniczy Schinkel. Ksi\u0105dz Alojzy Szorc w monografii \u201eDzierzgo\u0144 od pocz\u0105tku do dni naszych\u201d podaje, \u017ce ten starszy ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 w 1737 roku i po pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dw\u00f3ch latach sam si\u0119 zawali\u0142. Kronika Dzierzgonia, spisana przez dawnego mieszka\u0144ca Ottona Piepkorna i wydana w 1961 roku, podaje, \u017ce zb\u00f3r sta\u0142 u st\u00f3p G\u00f3ry \u015awi\u0119tej Anny, budowano go dwa lata, kr\u00f3l do\u0142o\u017cy\u0142 do budowy 4000 talar\u00f3w, a po\u015bwi\u0119cono go w niedziel\u0119 Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1792 roku; dzwon z 1794 roku, odlany przez Lindemanna w Gda\u0144sku, nosi\u0142 nazwiska pastora Kelcha i rajcy Schillinga. W tym samym archiwum s\u0105, jak podaje Wojciech Zawadzki, akta procesu, kt\u00f3ry w latach 1868\u20131888 toczy\u0142y ewangelicka i katolicka rada parafialna o granice G\u00f3ry \u015awi\u0119tej Anny. Felix Hassenstein pisze, \u017ce 4000 talar\u00f3w z 1791 roku by\u0142y po\u017cyczk\u0105, kt\u00f3r\u0105 rozkaz gabinetowy z 8 kwietnia 1817 roku darowa\u0142 gminie pod warunkiem, \u017ce na w\u0142asny koszt doko\u0144czy wn\u0119trze ko\u015bcio\u0142a. Hassenstein podaje te\u017c, \u017ce kosztorys Kn\u00fcppla zamkn\u0105\u0142 si\u0119 kwot\u0105 10 602 talar\u00f3w i \u017ce rejencja w Kwidzynie zatwierdzi\u0142a go 9 listopada 1790 roku. Kasa ko\u015bcielna mia\u0142a do dyspozycji oko\u0142o 1100 talar\u00f3w, reszt\u0119 trzeba by\u0142o zebra\u0107. Prawnie ci\u0119\u017cary budowy spoczywa\u0142y tylko na pe\u0142noprawnych mieszczanach i budnikach samego miasta, ale ch\u0119tnie dok\u0142adali si\u0119 tak\u017ce inni mieszczanie, a wsie trzymaj\u0105ce si\u0119 tego ko\u015bcio\u0142a, cho\u0107 nie \u0142\u0105czy\u0142 ich z nim \u017caden stosunek prawny, dobrowolnie wsp\u00f3\u0142d\u017awiga\u0142y ci\u0119\u017cary budowy: dostarcza\u0142y i zwozi\u0142y materia\u0142 budowlany \u2014 szczeg\u00f3lnie dziedziczny pan s\u0105dowy d\u00f3br Lautensee i Teschendorf, hrabia Karl Anton Ferdinand von der Goltz. Po\u017cyczk\u0119 z 1791 roku gmina otrzyma\u0142a z Generalnej Kasy Domen i po\u0142\u0105czonej z ni\u0105 kasy nast\u0119pcy tronu, na 4 procent, a zabezpieczy\u0107 j\u0105 mia\u0142 wpis na domach mieszczan i budnik\u00f3w uprawnionych do patronatu. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich odm\u00f3wi\u0142a zgody na wpis, ale zobowi\u0105za\u0142y ich do tego wyroki z 1793 i 1794 roku. Kronika Piepkorna opisuje te\u017c wn\u0119trze zboru z 1792 roku: wy\u017csz\u0105 naw\u0119 \u015brodkow\u0105 nakrywa\u0142o sklepienie kolebkowe, na dachu sta\u0142a drewniana sygnaturka z baniastym he\u0142mem, srebrny kielich, patena i \u0142y\u017ceczka z filigranowym uchwytem nosi\u0142y cech\u0119 miejsk\u0105 Elbl\u0105ga i znak z or\u0142em, a mosi\u0119\u017cna misa chrzcielna o p\u00f3\u017anogotyckim kszta\u0142cie przedstawia\u0142a Zwiastowanie. W\u015br\u00f3d sprz\u0119t\u00f3w inwentarz zabytk\u00f3w z 1909 roku odnotowa\u0142 niemiecko-polsk\u0105 ksi\u0119g\u0119 perykop z 1750 roku \u2014 \u015blad, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 tutejszej gminy s\u0142ucha\u0142a jeszcze wtedy Ewangelii po polsku.\n\nW tym zborze modli\u0142a si\u0119 ewangelicka wi\u0119kszo\u015b\u0107 miasta: 1 grudnia 1885 roku Dzierzgo\u0144 liczy\u0142 3234 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2064 ewangelik\u00f3w, a ca\u0142a parafia \u2014 4240 dusz. Pastor Felix Hassenstein przyszed\u0142 do Dzierzgonia w 1886 roku: jak sam podaje w dziejach parafii, od 15 kwietnia zarz\u0105dza\u0142 parafi\u0105, 10 listopada wybrano go na pastora, a 3 kwietnia 1887 roku wprowadzono na urz\u0105d. Odnowi\u0142 dach i wn\u0119trze ko\u015bcio\u0142a, za\u0142o\u017cy\u0142 ch\u00f3r i nabo\u017ce\u0144stwa dla dzieci, utworzy\u0142 drug\u0105 posad\u0119 duchownego i za\u0142o\u017cy\u0142 nowy cmentarz przy drodze do Stanowa; dzieje gminy wyda\u0142 \u2014 wed\u0142ug wykazu literatury w ksi\u0119dze pami\u0105tkowej powiatu \u2014 w 1892 roku, a w 1931 roku miasto nada\u0142o mu honorowe obywatelstwo. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 4300 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a duszpasterzami byli Felix Hassenstein (od 1887 roku) i Bruno Schirlitz (od 1892 roku). Parafia mia\u0142a dwie posady duchownych; gdy w 1913 roku drugi pastor Bruno Schirlitz przeszed\u0142 do Lichtfelde, konsystorz podawa\u0142, \u017ce gmina liczy oko\u0142o 4100 dusz.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eChristburg\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne. Max B\u00e4r notuje ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1669 roku, \u015blub\u00f3w od 1671 i zgon\u00f3w od 1733 \u2014 wszystkie z przerw\u0105 w latach 1764\u20131767 \u2014 a tak\u017ce komunikant\u00f3w od 1817 i konfirmowanych od 1791. Figuruj\u0105 te\u017c w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich, prowadzonym do 1931 roku, jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nZb\u00f3r sp\u0142on\u0105\u0142 w 1947 roku. Kronika Piepkorna podaje, \u017ce oficjalnie ogie\u0144 zapr\u00f3szy\u0142y bawi\u0105ce si\u0119 dzieci, a w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w m\u00f3wiono, \u017ce podpalaczom chodzi\u0142o o dzwony albo o to, by ko\u015bcio\u0142a nie przej\u0119\u0142a parafia katolicka. Dzwon z 1794 roku przetrwa\u0142 na hamburskim cmentarzu dzwon\u00f3w i w Niedziel\u0119 Umar\u0142ych 1951 roku zabrzmia\u0142 w nowym ko\u015bciele we wsi Veenhusen we Fryzji Wschodniej, kt\u00f3rej gminie go u\u017cyczono. W kwietniu 1954 roku w Dzierzgoniu aresztowano pastora Schreyera, kt\u00f3ry odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa dla pozosta\u0142ych tu ewangelik\u00f3w, za to, \u017ce m\u00f3wi\u0142 w czasie nabo\u017ce\u0144stwa po niemiecku i pozwala\u0142 \u015bpiewa\u0107 niemieckie pie\u015bni; jeszcze w 1953 roku konfirmowano tu oko\u0142o dziesi\u0119ciorga m\u0142odych ewangelik\u00f3w. Pastor Hermann Raabe, kt\u00f3ry wed\u0142ug wykazu duchownych sprawowa\u0142 urz\u0105d do 1945 roku, opiekowa\u0142 si\u0119 rozproszon\u0105 po wyp\u0119dzeniu gmin\u0105 jeszcze przez lata, a\u017c do \u015bmierci w Bordesholm. Po po\u017carze zboru ewangelicy z Dzierzgonia, w\u015br\u00f3d nich tak\u017ce przybyli tu Polacy, chodzili na nabo\u017ce\u0144stwa do Altstadt, czyli do Starego Miasta, kt\u00f3rego ko\u015bci\u00f3\u0142 ma w atlasie osobny wpis, a ich pastor mieszka\u0142 w Starym Dzierzgoniu; w 1956 roku ruiny zboru rozebrano do fundament\u00f3w. Pozosta\u0142 po zborze fragment kamiennej podmur\u00f3wki; zachowa\u0142 si\u0119 natomiast budynek dawnej plebanii ewangelickiej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Po\u017car ratusza Agathon Harnoch datuje na 1638 rok, a przekaz oparty na monografii ksi\u0119dza Alojzego Szorca m\u00f3wi o po\u017carze domu gildii w 1635 roku i odbudowie razem z ko\u015bcio\u0142em ewangelickim w 1647. Budow\u0119 starszego ko\u015bcio\u0142a Harnoch datuje na 1733 rok, cz\u0119\u015b\u0107 opisowa kroniki Piepkorna na 13 wrze\u015bnia 1737 roku (by\u0142 to pi\u0105tek), a ksi\u0105dz Szorc na 1737 rok. Po\u017car zboru Piepkorn datuje na maj 1949 roku, atlas za innymi \u017ar\u00f3d\u0142ami podaje rok 1947. Stary dom modlitwy wed\u0142ug cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 rozebrano w 1789 roku jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem, wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego i ksi\u0119dza Szorca sam si\u0119 zawali\u0142. Kronika Piepkorna pisze o drewnianej sygnaturce na dachu zboru, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu i inne \u017ar\u00f3d\u0142a \u2014 o ko\u015bciele z wie\u017c\u0105. Kronika Piepkorna (s. 158) podaje, \u017ce kr\u00f3l do\u0142o\u017cy\u0142 do budowy zboru 4000 talar\u00f3w; wed\u0142ug Felixa Hassensteina (1892, s. 23\u201324) by\u0142a to po\u017cyczka, kt\u00f3r\u0105 gminie p\u00f3\u017aniej darowano. Pastora Hermanna Raabego kronika Piepkorna zapisuje w innym miejscu jako Rabe i umieszcza tam jego \u015bmier\u0107 niemal r\u00f3wnocze\u015bnie ze \u015bmierci\u0105 dziekana Poschmanna, zmar\u0142ego w 1947 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego gminie nie wolno by\u0142o po po\u017carze z 1730 roku u\u017cywa\u0107 dzwon\u00f3w, Goedtke (s. 178) pisze za\u015b o nabo\u017ce\u0144stwach przy u\u017cyciu dzwonu. Ksi\u0119ga pastor\u00f3w notuje Christopha Eichla (1710) i Johanna Weidnera (1694). U Goedtkego (s. 181) jest to Matthias Eichel, przyby\u0142y 11 lutego 1711 roku, i Jacob Weidner, powo\u0142any 24 pa\u017adziernika 1694 roku. Ksi\u0119ga ma jednak tak\u017ce osobne has\u0142o Matthiasa Eichla, kt\u00f3ry przyby\u0142 do Dzierzgonia 5 lutego 1711 roku, i uznaje obu Eichl\u00f3w za prawdopodobnie jedn\u0105 osob\u0119; przy Weidnerze za\u015b notuje, \u017ce Quandt nazywa go Jacobem.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2111 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4097 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Michael Roggenbauch (1576), Theophil Klein (1597), Benedikt Matthias (1597), Martin Hubnerus (1604), Michael Meltzer (1619\u20131627), Johann Winkler (1647\u20131650), Johann Malina (1650), Christoph Metner (1655\u20131658), Jakob Gehr (1661), Johann Wismarus (1665), Johann Meyer (1683), Johann Weidner (1694), Michael Laurentius (1705), Christoph Eichel (1710), Johann Gottfried Moeller (1768), Johann Ephraim Kelch (1790), Friedrich Wilhelm Ferdinand Leistico (1815), Franz Theodor Leyde (1835\u20131846), Gustav David Nitze (1847), Felix Viktor Wilhelm Hassenstein (1887\u20131934), Bruno Leopold Walter (1915), Martin Friczewski (1926), Fritz Leo Moritz (1935), Hermann Raabe (1942). Bez podanego roku: Bruno Schirlitz.\n\nFelix Hassenstein zamie\u015bci\u0142 w dziejach parafii z 1892 roku wykaz tutejszych duchownych, doprowadzony do niego samego. Andreas Willenius przyby\u0142 do Prus jako szwedzki kapelan polowy w czasie pierwszej wojny Szwed\u00f3w z Polakami; nie wiadomo, kiedy powo\u0142ano go do Dzierzgonia. St\u0105d przeszed\u0142 do Malborka, gdzie kr\u00f3l Gustaw Adolf zamierza\u0142 utworzy\u0107 konsystorz dla ca\u0142ego wojew\u00f3dztwa malborskiego, z reformowanym burmistrzem Georgiem Hesenem jako prezesem i Willeniusem jako superintendentem. Wojna przeszkodzi\u0142a wykonaniu tego planu, a Willenius zmar\u0142 w Malborku w 1641 roku. Od czas\u00f3w Martina Rexa, pastora w latach 1669\u20131673, zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi ko\u015bcielne. Johann Ernst Horn, pastor w latach 1811\u20131815, odby\u0142 w latach 1813\u20131815 jako kapelan polowy kampanie we Francji. Franz Leyde, pastor w latach 1835\u20131846, za\u0142o\u017cy\u0142 w Dzierzgoniu kas\u0119 pogrzebow\u0105 (Sterbekassenverein). Gustav David Nitze, wprowadzony 7 marca 1847 roku, sprawowa\u0142 urz\u0105d d\u0142u\u017cej ni\u017c wszyscy jego poprzednicy; 1 marca 1872 roku uroczy\u015bcie obchodzono dwudziestopi\u0119ciolecie jego pracy, a zmar\u0142 w urz\u0119dzie 21 kwietnia 1879 roku. Jego nast\u0119pca, Johannes Karl Andreas Sachsze, urodzi\u0142 si\u0119 15 czerwca 1841 roku w Gda\u0144sku jako syn pastora z \u0141\u0119gowa (L\u00f6blau); od 1874 roku by\u0142 pastorem w Lipuszu, a do Dzierzgonia wprowadzono go 11 stycznia 1880 roku. Urz\u0119dowa\u0142 tu do 1885 roku.\n\nHassenstein opisuje te\u017c, jak wybierano tu duchownych. Dop\u00f3ki gmina miejska i miejska gmina ewangelicka w zasadzie si\u0119 pokrywa\u0142y, duchownego powo\u0142ywali zapewne \u201eburmistrz i rada, s\u0105d i trzeci stan\u201d. P\u00f3\u017aniej post\u0119powano bez \u017cadnej regu\u0142y: Horna wybrali sami pe\u0142noprawni mieszczanie i budnicy (Gro\u00dfb\u00fcrger und B\u00fcdner), Leistico zosta\u0142 ustanowiony przez magistrat na wniosek mieszczan, bez osobnego wyboru, a przy wyborze Haacka i Leydego dopuszczono deputowanych wsi. Samego Hassensteina i jego poprzednika wybrano wed\u0142ug statutu lokalnego z 23 lutego 1858 roku: po\u0142\u0105czone cia\u0142a gminy przedstawi\u0142y ka\u017cdego z nich wraz z dwoma innymi kandydatami, a wybierali uprawnieni do g\u0142osowania cz\u0142onkowie gminy. Wed\u0142ug Hassensteina parafia obejmowa\u0142a wtedy oko\u0142o 10 754 hektar\u00f3w i liczy\u0142a 3969 dusz \u2014 2016 w mie\u015bcie i 1953 na wsi. Opr\u00f3cz katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w naliczono w 1890 roku 11 \u201einnych chrze\u015bcijan\u201d: zapewne kilku reformowanych, nale\u017c\u0105cych do Ko\u015bcio\u0142a krajowego, a poza tym mennonit\u00f3w i baptyst\u00f3w. Bapty\u015bci prowadzili tu trzydzie\u015bci, czterdzie\u015bci lat wcze\u015bniej o\u017cywion\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 i pozyskali kilku konwertyt\u00f3w. W kronice miasta z 1920 roku Hassenstein dodaje, \u017ce w 1890 roku, z inicjatywy cz\u0142onk\u00f3w z miasta, po\u0142\u0105czone cia\u0142a gminy ewangelickiej uzna\u0142y za konieczne wprowadzenie nabo\u017ce\u0144stw poza miastem i ustanowienie drugiego duchownego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eKiszpork\u201d; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 507\u2013508; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, t. 3: Kreis Stuhm, Danzig 1909; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 1; A. Szorc, \u201eDzierzgo\u0144 od pocz\u0105tku do dni naszych\u201d (za: forum marienburg.pl, w\u0105tek \u201eDzierzgo\u0144 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebania ewangelicka\u201d, 2009); L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 222\u2013224; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 154; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 10; O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961, s. 146, 158, 164\u2013165, 207\u2013208, 211, 214, 250, 253; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 72; \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 145\u2013147; I. G. Goedtke, \u201eEvangelisches Predigt-Amt in denen kleineren St\u00e4dten des Polnischen Preussens\u201d, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 9; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 430\u2013431, 523, 562; t. 7, s. 1942; t. 3, s. 730, 844, 922, 946; t. 4, s. 1056, 1070, 1081, 1130, 1152, 1168, 1173, 1180, 1205, 1217, 1283; t. 5, s. 1416, 1499; t. 6, s. 1588; t. 7, s. 1910, 1942, 1995, 1998; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 177\u2013178, 181\u2013182; Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde zu Christburg\u201d, Christburg 1892, s. 23\u201324, 37, 39, 42\u201345, 49\u201351; P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 13; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 62\u201363; W. Zawadzki, \u201eArchiwum parafii \u015bw. Katarzyny w Dzierzgoniu\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XIII, 2012, s. 31, 41; Felix Hassenstein, \u201eChronik der Stadt Christburg\u201d, Christburg 1920, s. 24; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 211\u2013212.*","built_year":1792,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 507\u2013509","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens, t. 3: Kreis Stuhm, Danzig 1909","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Forum marienburg.pl \u2014 \u201eDzierzgo\u0144 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebania ewangelicka\u201d (2009), z powo\u0142aniem na A. Szorca, \u201eDzierzgo\u0144 od pocz\u0105tku do dni naszych\u201d","url":"http://www.marienburg.pl/printview.php?t=6383"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 10","url":"https://polona.pl/item-view/fa942926-ba69-402a-abab-dc3c53de32a7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eKiszpork\u201d","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"kronika miasta","tytul":"O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 430, 523, 562; t. 3, s. 730, 844, 922, 946; t. 4, s. 1056, 1070, 1081, 1130, 1152, 1168, 1173, 1180, 1205, 1217, 1283; t. 5, s. 1416, 1499; t. 6, s. 1588; t. 7, s. 1910, 1942, 1995, 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 177\u2013178, 181\u2013182","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg\u201d, Christburg 1892","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 13","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 62\u201363","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Zawadzki, \u201eArchiwum parafii \u015bw. Katarzyny w Dzierzgoniu\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XIII, 2012, s. 31, 41","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2169963.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Felix Hassenstein, \u201eChronik der Stadt Christburg\u201d, Christburg 1920, s. 24","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.35262.24268525"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 211\u2013212","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0544","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.92452,"lng":19.34737,"name_de":"Christburg","name_pl":"Dzierzgo\u0144 \u2014 dawny zb\u00f3r ewangelicki (1792, nieistniej\u0105cy)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Dzierzgo\u0144 (po niemiecku Christburg) wzi\u0105\u0142 nazw\u0119 od zamku krzy\u017cackiego. Star\u0105 warowni\u0119, postawion\u0105 na miejscu poga\u0144skiego grodu zdobytego w 1234 roku, zakon porzuci\u0142 pod naporem napad\u00f3w pruskich i w 1248 roku wzni\u00f3s\u0142 o mil\u0119 dalej now\u0105; przy niej w 1267 roku za\u0142o\u017cono miasto nad rzek\u0105 Dzierzgoni\u0105. W uk\u0142adzie, jaki Prusowie zawarli w 1249 roku z legatem papieskim Jakubem, Pomezanie zobowi\u0105zali si\u0119 zbudowa\u0107 w Nowym Dzierzgoniu ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nTutejsi ewangelicy je\u017adzili z pocz\u0105tku do Starego Dzierzgonia, w lutera\u0144skich Prusach Ksi\u0105\u017c\u0119cych po drugiej stronie granicy, by przyst\u0105pi\u0107 do Komunii. Po sekularyzacji Prus w 1525 roku Achacy Cema (von Zehmen), wojewoda malborski, dosta\u0142 dziedzicznie od Zygmunta Starego starostwo dzierzgo\u0144skie i to on wyjedna\u0142 ewangelikom obj\u0119cie gotyckiej fary Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej, a potem list \u0142aski u Zygmunta Augusta. Felix Hassenstein podaje, \u017ce dobra i ko\u015bcio\u0142y katolickie zaj\u0105\u0142 w 1567 roku starosta Krzysztof Cema (Christoph von Zehmen) i \u017ce od tego czasu gmina ewangelicka u\u017cywa\u0142a fary \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Wed\u0142ug Bernharda Schmida pierwszy duchowny ewangelicki, nazwiskiem Tetzmann, kaza\u0142 w 1567 roku zniszczy\u0107 o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny. Ocala\u0142y z niego dwie czternastowieczne figury: Marii, wysoko\u015bci 1,16 metra, i \u015bwi\u0119tego m\u0119\u017ca, wysoko\u015bci 1,215 metra, trzymaj\u0105cego w prawej r\u0119ce model ko\u015bcio\u0142a. Przetrwa\u0142y w zborze ewangelickim, do kt\u00f3rego je zabrano; tam znalaz\u0142 je przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 inwentaryzator zabytk\u00f3w.\n\nGmina ewangelicka utraci\u0142a far\u0119 w 1595 roku. Na sejmie krakowskim w 1595 roku far\u0119 przyznano z powrotem katolikom, a 26 maja 1598 roku potwierdzi\u0142 to osobi\u015bcie w Malborku Zygmunt III.\n\nBurmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisa\u0142 oko\u0142o 1760 roku w r\u0119kopisie dzieje ko\u015bcielne Dzierzgonia. Proces o far\u0119 wytoczy\u0142 miastu przed s\u0105dem kr\u00f3lewskim proboszcz Thomas Lange. Domaga\u0142 si\u0119 ko\u015bcio\u0142a ze sprz\u0119tem, a tak\u017ce dochod\u00f3w, grunt\u00f3w i szko\u0142y, i w czasie sejmu krakowskiego w 1595 roku przyznano mu to wszystko. Miasto odda\u0142o far\u0119 dopiero 27 lipca 1598 roku: klucze, ca\u0142y sprz\u0119t ko\u015bcielny i pisemny spis dochod\u00f3w przekazano w obecno\u015bci pos\u0142a ziemskiego i dw\u00f3ch szlachcic\u00f3w, z wyra\u017anym zastrze\u017ceniem prawa do odzyskania ko\u015bcio\u0142a. Proboszcz zg\u0142osi\u0142 potem dalsze roszczenia i zn\u00f3w pozwa\u0142 miasto przed s\u0105d asesorski. Inwentarz archiwum parafii katolickiej, og\u0142oszony przez Wojciecha Zawadzkiego, notuje z 1600 roku dokument, w kt\u00f3rym komisarze kr\u00f3lewscy Jan Plemi\u0119cki i Jakub Bali\u0144ski rozpatruj\u0105 na zamku w Dzierzgoniu zarzuty \u00f3wczesnego proboszcza \u2014 inwentarz nazywa go Jakubem Eichholzem \u2014 przeciw radzie i spo\u0142eczno\u015bci miasta o rozproszenie parament\u00f3w ko\u015bcielnych i funduszy. Miasto odwo\u0142a\u0142o si\u0119 w 1600 roku do dworu, a jeszcze w 1604 roku odby\u0142a si\u0119 nowa komisja, po czym sprawa ucich\u0142a.\n\nSpis duchownych u\u0142o\u017cony przez Goedtkego podaje, \u017ce w 1597 roku urz\u0105d obj\u0119li pastor Benedictus Matthias i diakon Theophilus Klein. W tym samym spisie zapisano, \u017ce pod miastem, we wsi Jordanki (po niemiecku Jordanken), sta\u0142 niegdy\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 reformowany, a polski szlachcic Waldowski kaza\u0142 go rozebra\u0107 i z uzyskanego materia\u0142u wznie\u015b\u0107 klasztor franciszkan\u00f3w na przedmie\u015bciu.\n\nEwangelicy przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwo do ratusza; kiedy ten sp\u0142on\u0105\u0142 w 1638 roku, gmina kupi\u0142a pogorzelisko po sali tanecznej i postawi\u0142a na nim ko\u015bci\u00f3\u0142 razem z ratuszem. Pastor Johann Winkler, urz\u0119duj\u0105cy w latach 1647\u20131650, prosi\u0142 gda\u0144skich ewangelik\u00f3w o pomoc po po\u017carze, kt\u00f3ry strawi\u0142 wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miasta i ca\u0142y jego dobytek \u2014 list nie ma daty i nie wskazuje, o kt\u00f3ry po\u017car chodzi. 19 pa\u017adziernika 1663 roku pastor Jacob Gehr skar\u017cy\u0142 si\u0119 gda\u0144skiemu Ministerium, \u017ce burmistrz David Rei\u00dfner wstrzymuje mu pensj\u0119 i go prze\u015bladuje. W 1730 roku sp\u0142on\u0119\u0142y i te budynki. Felix Hassenstein w kronice miasta z 1920 roku dodaje, \u017ce w tym po\u017carze sp\u0142on\u0119\u0142a tak\u017ce katolicka fara. Ze sk\u0142adek wzniesiono w 1733 roku dom modlitwy w szachulcu, z mieszkaniem duchownego i szko\u0142\u0105 na dole; rozebrano go w 1789 roku jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem. Wed\u0142ug Felixa Hassensteina zgod\u0119 na budow\u0119 da\u0142 w 1731 roku biskup che\u0142mi\u0144ski Tomasz Franciszek Czapski. Postawi\u0142 warunek, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 nie b\u0119dzie mia\u0142 wie\u017cy, by nie wygl\u0105da\u0142 jak fara. W 1792 roku stan\u0105\u0142 murowany zb\u00f3r z wie\u017c\u0105, pod patronatem samej gminy, z dwoma dzwonami i organami o szesnastu g\u0142osach \u2014 budowla odr\u0119bna od fary, opisana osobno.\n\nW wielkim po\u017carze miasta w 1638 roku sp\u0142on\u0119\u0142y fara, plebania i inne domy ko\u015bcielne. Przepad\u0142y wtedy tak\u017ce ksi\u0119gi miejskie i ko\u015bcielne, i tym Goedtke t\u0142umaczy brak wiadomo\u015bci o dawniejszych sprawach ko\u015bcielnych Dzierzgonia. O odbudow\u0119 fary i plebanii proboszcz Martin Makowski zawar\u0142 z miastem ugod\u0119, zatwierdzon\u0105 przez s\u0105d grodzki i biskupa che\u0142mi\u0144skiego, pod kar\u0105 5000 gulden\u00f3w. Poniewa\u017c nie wykonano jej w ca\u0142o\u015bci, 20 pa\u017adziernika 1644 roku pozwa\u0142 miasto, a sprawa trafi\u0142a do Trybuna\u0142u Koronnego. Jej wyniku Goedtke nie zna. Felix Hassenstein podaje, \u017ce miasto zako\u0144czy\u0142o sp\u00f3r ugod\u0105 z 22 stycznia 1647 roku: obieca\u0142o p\u0142aci\u0107 proboszczowi katolickiemu 400 floren\u00f3w rocznie, je\u015bli nie b\u0119dzie si\u0119 narusza\u0107 jego prawa do wyznawania religii protestanckiej. Ten sam inwentarz notuje umow\u0119, kt\u00f3r\u0105 proboszcz Makowski zawar\u0142 27 czerwca 1651 roku z mieszka\u0144cami obu przedmie\u015b\u0107 przyzamkowych, luteranami i katolikami, w sprawie \u015bwiadcze\u0144 na rzecz parafii katolickiej; w 1665 roku znowelizowa\u0142 j\u0105 jego nast\u0119pca, proboszcz Wawrzyniec Che\u0142stowski.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eChristburg\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne. Max B\u00e4r notuje chrzty od 1669 roku, \u015bluby od 1671, zgony od 1733, wszystkie z przerw\u0105 w latach 1764\u20131767, wykaz komunikant\u00f3w od 1817 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1791 roku. Duplikaty s\u0105du w Malborku obejmuj\u0105 lata 1815\u20131874. Ksi\u0119gi figuruj\u0105 te\u017c w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich, prowadzonym do 1931 roku, jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nW czasie wydania tomu II S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (1881) Dzierzgo\u0144 liczy\u0142 1974 ewangelik\u00f3w i 977 katolik\u00f3w. Kiedy 1 grudnia 1885 roku spisywano ludno\u015b\u0107, w Dzierzgoniu \u017cy\u0142y 3234 osoby \u2014 1524 m\u0119\u017cczyzn i 1710 kobiet \u2014 w 293 domach i 789 gospodarstwach domowych. Ewangelicy, kt\u00f3rych by\u0142o 2064, przewa\u017cali ponad dwukrotnie nad 941 katolikami; 224 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wyznania moj\u017ceszowego, pi\u0119\u0107 os\u00f3b nale\u017ca\u0142o do innych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich. Ewangelicy modlili si\u0119 wtedy w zborze z 1792 roku. Ca\u0142a parafia ewangelicka liczy\u0142a 4240 dusz, nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a Agathon Harnoch notuje w niej rocznie 161 chrzt\u00f3w, 80 konfirmacji, 36 \u015blub\u00f3w, 1751 komunikant\u00f3w i 126 pogrzeb\u00f3w; wed\u0142ug niego duchownych ewangelickich wymieniano tu od 1575 roku. Szko\u0142y parafialne prowadzono w Dzierzgoniu, Neuhofie, Baumgarcie i Litewkach (po niemiecku Litefken). Felix Hassenstein pisze, \u017ce grunt pod kaplic\u0119 w Baumgarcie dostano w darze, lecz plany budowy przedstawiono dopiero w 1914 roku, a do 1920 roku kaplicy nie zbudowano. Przy dw\u00f3ch ko\u015bcio\u0142ach katolickich le\u017c\u0105cych w obr\u0119bie tej parafii \u2014 w Dzierzgoniu i we wsi zapisanej przez Harnocha jako Baumgart \u2014 mieszka\u0142o wtedy oko\u0142o 3900 katolik\u00f3w.\n\nW lipcu 1886 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 11, s. 84), \u017ce pastor Sachsze w Dzierzgoniu zosta\u0142 decyzj\u0105 w\u0142adzy dyscyplinarnej z\u0142o\u017cony z urz\u0119du i uznany za pozbawionego praw stanu duchownego. W tym samym numerze og\u0142oszono, \u017ce probostwo, pod patronatem prywatnym, jest wolne: dawa\u0142o oko\u0142o 4072 marek dochodu opr\u00f3cz mieszkania, parafia liczy\u0142a oko\u0142o 4460 dusz i mia\u0142a cztery szko\u0142y z dziewi\u0119cioma nauczycielami, a proboszcza mia\u0142a wybra\u0107 gmina spo\u015br\u00f3d trzech kandydat\u00f3w zaproponowanych przez rad\u0119 parafialn\u0105, zgodnie ze statutem z 1857 roku.\n\nGotycka fara pozosta\u0142a katolicka i po 1945 roku, gdy miasto wr\u00f3ci\u0142o do Polski; nosi dzi\u015b wezwanie Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej i \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi j\u0105 kr\u00f3cej, jako czternastowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Katarzyny, wpisany 18 grudnia 1956 roku pod numerem A-66.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) pierwszy pastor lutera\u0144ski w Dzierzgoniu, Tetzman, przys\u0142any by\u0142 w 1546 roku, za starosty Achacego Cemy, ale w tym czasie tutejsi luteranie chodzili jeszcze na nabo\u017ce\u0144stwa do swojego ko\u015bcio\u0142a w Starym Dzierzgoniu. Wykaz duchownych pruskich notuje, \u017ce w Dzierzgoniu wsp\u00f3lnota ewangelicko-lutera\u0144ska powsta\u0142a wkr\u00f3tce po Reformacji, a pierwszym pastorem, kt\u00f3rego zna z nazwiska, by\u0142 Michael Roggenbauch, powo\u0142any w 1576 roku i zmar\u0142y tu w 1597; autor dodaje, \u017ce przed nim prawdopodobnie by\u0142 jeszcze duchowny, kt\u00f3rego imienia nie zapisano. Pastor Johann Winkler urz\u0119dowa\u0142 wed\u0142ug jednego zapisu w latach 1647\u20131650; wydany w 1753 roku w Gda\u0144sku spis duchownych mniejszych miast Prus Kr\u00f3lewskich, u\u0142o\u017cony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego, podaje, \u017ce Winkler obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1645 roku, po odej\u015bciu Georga Creuseliusa, i zmar\u0142 w 1650.\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Inne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105, \u017ce gmina utraci\u0142a far\u0119 w 1595 roku, a 26 maja 1598 roku Zygmunt III potwierdzi\u0142 to osobi\u015bcie w Malborku. U Goedtkego (s. 175\u2013176) w 1595 roku zapad\u0142 wyrok, 26 maja 1598 roku kr\u00f3l przyby\u0142 do Malborka, 15 czerwca tego roku odebrano far\u0119 miastu, a 27 lipca oddano j\u0105 proboszczowi. Inne \u017ar\u00f3d\u0142a pisz\u0105 te\u017c, \u017ce po po\u017carze z 1638 roku gmina kupi\u0142a pogorzelisko po sali tanecznej. Goedtke (s. 178) o kupnie nie wspomina i pisze o zabudowaniu pogorzeliska po domu strzeleckim, z kt\u00f3rego strzelano do tarczy i w kt\u00f3rym urz\u0105dzano wesela i publiczne uczty.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2111 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4097 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Michael Roggenbauch (1576), Theophil Klein (1597), Benedikt Matthias (1597), Martin Hubnerus (1604), Michael Meltzer (1619\u20131627), Johann Winkler (1647\u20131650), Johann Malina (1650), Christoph Metner (1655\u20131658), Jakob Gehr (1661), Johann Wismarus (1665), Johann Meyer (1683), Johann Weidner (1694), Michael Laurentius (1705), Christoph Eichel (1710), Johann Gottfried Moeller (1768), Johann Ephraim Kelch (1790), Friedrich Wilhelm Ferdinand Leistico (1815), Franz Theodor Leyde (1835\u20131846), Gustav David Nitze (1847), Felix Viktor Wilhelm Hassenstein (1887\u20131934), Bruno Leopold Walter (1915), Martin Friczewski (1926), Fritz Leo Moritz (1935), Hermann Raabe (1942). Bez podanego roku: Bruno Schirlitz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eKiszpork\u201d; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 507\u2013508; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, t. 3: Kreis Stuhm, Danzig 1909; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 1; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; Historia Dzierzgonia oraz Ko\u015bci\u00f3\u0142 Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej w Dzierzgoniu \u2014 Wikipedia; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 222\u2013224; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 154; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. III, has\u0142o Jordanki, i t. V, has\u0142o Litewki; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 491; I. G. Goedtke, \u201eEvangelisches Predigt-Amt in denen kleineren St\u00e4dten des Polnischen Preussens\u201d, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 8; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 430, 523, 562; t. 3, s. 730, 844, 922, 946; t. 4, s. 1056, 1070, 1081, 1130, 1152, 1168, 1173, 1180, 1205, 1217, 1283; t. 5, s. 1416, 1499; t. 6, s. 1588; t. 7, s. 1910, 1942, 1995, 1998; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 175\u2013176, 178; Felix Hassenstein, \u201eChronik der Stadt Christburg\u201d, Christburg 1920; Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg\u201d, Christburg 1892; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 11, s. 84 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); W. Zawadzki, \u201eArchiwum parafii \u015bw. Katarzyny w Dzierzgoniu\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XIII, 2012, s. 29.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia Dzierzgonia / Ko\u015bci\u00f3\u0142 Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Tr%C3%B3jcy_Przenaj%C5%9Bwi%C4%99tszej_w_Dzierzgoniu"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Historia Dzierzgonia \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Dzierzgonia"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Historia okolic Elbl\u0105ga: Stary Dzierzgo\u0144 i Dzierzgo\u0144 \u2014 portEl.pl","url":"https://www.portel.pl/dawny-elblag/historia-okolic-elblaga-stary-dzierzgon-i-dzierzgon-odcinek-16/91978"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Historia, stan i potrzeby konserwatorskie wyposa\u017cenia ko\u015bcio\u0142a pw. Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej w Dzierzgoniu \u2014 AUNC Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo (2016)","url":"https://apcz.umk.pl/AUNC_ZiK/article/view/AUNC_ZiK.2016.006"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 222","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eKiszpork\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 430, 523, 562; t. 3, s. 730, 844, 922, 946; t. 4, s. 1056, 1070, 1081, 1130, 1152, 1168, 1173, 1180, 1205, 1217, 1283; t. 5, s. 1416, 1499; t. 6, s. 1588; t. 7, s. 1910, 1942, 1995, 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 175\u2013176, 178","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Felix Hassenstein, \u201eChronik der Stadt Christburg\u201d, Christburg 1920","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg\u201d, Christburg 1892","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Zawadzki, \u201eArchiwum parafii \u015bw. Katarzyny w Dzierzgoniu\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XIII, 2012, s. 29","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2169963.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 11, s. 84 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4685/Amtliche_Mittheilungen_1886_011.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 18","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 1, s. 7 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4646/Amtliche_Mitteilungen_1884_1.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0047","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9239051,"lng":19.3479491,"name_de":"Christburg","name_pl":"Dzierzgo\u0144 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej i \u015bw. Katarzyny (Christburg)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"D\u017awierzno, w dawniejszej polszczy\u017anie Darzno, a po niemiecku Darsen, le\u017ca\u0142o tu\u017c przy granicy Rzeczypospolitej z Pomorzem. Dzi\u015b jest osad\u0105 licz\u0105c\u0105 kilku mieszka\u0144c\u00f3w; w jej \u015brodku stoi przydro\u017cny krzy\u017c katolicki, a po dawnych \u015bwi\u0105tyniach nie pozosta\u0142 \u017caden widoczny \u015blad. Daty i okoliczno\u015bci rozebrania albo zniszczenia ko\u015bcio\u0142a nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach; nie wiadomo te\u017c, w kt\u00f3rym miejscu osady sta\u0142.\n\nBenedykt Reszka pisze, \u017ce tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny przeszed\u0142 we w\u0142adanie ewangelik\u00f3w na pocz\u0105tku XVII wieku. Panske wymienia Darzno w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych zbory lutera\u0144skie powstawa\u0142y na dobrach okolicznej szlachty za starost\u00f3w Latalskich; dat ich powstania nie podaje. W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 do nowo utworzonego dekanatu w Czarnem, licz\u0105cego w\u00f3wczas dziewi\u0119tna\u015bcie \u015bwi\u0105ty\u0144, ale \u2014 inaczej ni\u017c pozosta\u0142e drobne ko\u015bcio\u0142y \u2014 nie odda\u0142 go pod opiek\u0119 s\u0105siedniego proboszcza. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wnosi\u0142 st\u0105d, \u017ce by\u0142 wtedy mocno w r\u0119kach innowierc\u00f3w. W wizytacji oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku zapisano, \u017ce zb\u00f3r lutera\u0144ski istnia\u0142 wtenczas w Darznie bezprawnie.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych D\u017awierzno nale\u017ca\u0142o do Kasimira Wilhelma i Karla Bernharda von M\u00fcnchow\u00f3w, od 1755 roku do Georga Ludwiga von Wranke-Deminskiego, potem do jego c\u00f3rki Sabine Elisabeth, zam\u0119\u017cnej za Karlem Gustavem Wi\u0119ckowskim, a nast\u0119pnie do dzieci siostry Georga Ludwiga, Anny Eleonory Malczyckiej. W wykazie wasali z 1774 roku w D\u017awierznie mieszka\u0142 52-letni Wi\u0119ckowski, podpu\u0142kownik polski.\n\nW 1767 roku staraniem pastora Reinholda Rungego ze \u015awieszyna oddano miejscowym ewangelikom nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, a wie\u015b sta\u0142a si\u0119 o\u015brodkiem rozleg\u0142ej parafii obejmuj\u0105cej Bielsko, P\u0142ocicz, Kocza\u0142\u0119 i Pietrzykowo \u2014 parafii kierowanej zza granicy Rzeczypospolitej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pietrzykowie by\u0142 fili\u0105 tej parafii od 1617 roku. Luteranie z Kocza\u0142y trzymali si\u0119 Darzna od czas\u00f3w Reformacji; we w\u0142asnej wsi nie przekraczali pi\u0105tej cz\u0119\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w. Duchownych mia\u0142o D\u017awierzno wsp\u00f3lnych ze \u015awieszynem, a z czasem i z Pietrzykowem; Runge sta\u0142 na czele tej wsp\u00f3lnoty w latach 1755\u20131772. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 209) zb\u00f3r w D\u017awierznie obs\u0142ugiwali duchowni ewangeliccy z Grabowa, a po upadku tamtejszego zboru \u2014 pastorzy ze \u015awieszyna i Pietrzykowa. Chrystian Wilhelm Zoebe obj\u0105\u0142 w 1709 roku zb\u00f3r w \u015awieszynie wraz z filiami w Pietrzykowie i D\u017awierznie i zmar\u0142 8 lutego 1752 roku (s. 214). Upadek zboru w Grabowie autor datuje jednak na 1721 rok (s. 209). Ten sam autor podaje, \u017ce Reinhard Runge zosta\u0142 24 listopada 1752 roku ordynowany do \u015awieszyna, Pietrzykowa i D\u017awierzna i zmar\u0142 w grudniu 1778 roku w \u015awieszynie.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Darsen* 15 dom\u00f3w mieszkalnych i 152 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 139 ewangelik\u00f3w i 13 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Fl\u00f6tenstein*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW 1868 roku pastor Elias Liebenow, obj\u0105wszy probostwo w \u015awieszynie, doprowadzi\u0142 do przy\u0142\u0105czenia ko\u015bcio\u0142a pietrzykowskiego do swojej parafii. W 1885 roku powsta\u0142a samodzielna parafia Pietrzykowo\u2013Borowy M\u0142yn. Spis z tego samego roku zasta\u0142 w gminie wiejskiej D\u017awierzno siedemdziesi\u0119ciu pi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w w dziewi\u0119ciu domach \u2014 wszystkich bez wyj\u0105tku ewangelik\u00f3w; w osobno liczonym obwodzie dworskim tej samej nazwy mieszka\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t siedem os\u00f3b, w tym sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu sze\u015bciu ewangelik\u00f3w i jeden katolik. Obie jednostki przypisano do parafii ewangelickiej w \u015awieszynie, le\u017c\u0105cej w prowincji Pomorze; katolik\u00f3w liczono do Kocza\u0142y.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku wymienia w Darsen, na li\u015bcie dwudziestu jeden ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu cz\u0142uchowskiego, \u015bwi\u0105tyni\u0119 drewnian\u0105 z 1869 roku \u2014 nast\u0119pczyni\u0119 ko\u015bcio\u0142a z 1767 roku. Gdy na pocz\u0105tku XX wieku ewangelicy z Kocza\u0142y utworzyli w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 i w 1909 roku po\u015bwi\u0119cili nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, \u015bwi\u0105tynia w Darznie zosta\u0142a jej ko\u015bcio\u0142em filialnym. W 1925 roku parafia wraz z t\u0105 fili\u0105 liczy\u0142a oko\u0142o tysi\u0105ca pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu ewangelik\u00f3w. W 1944 roku ewangelicy stanowili dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t dwa procent mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nSpis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, tu\u017c przed wojenn\u0105 rekwizycj\u0105, wymienia dwa dzwony \u017celiwne odlane w 1824 roku w Kr\u00f3lewskiej Odlewni w Berlinie, dar kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eDarsen\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1751\u20131800. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nD\u017awierzno w gminie Che\u0142m\u017ca w powiecie toru\u0144skim i Darzyn (po niemiecku Darschin) w powiecie s\u0142upskim to inne miejscowo\u015bci o podobnie zapisywanych nazwach.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Christian Wilhelm Z\u00f6be (do 1752), Johann Christian Wilhelm Wittke (1787), Carl Friedrich Wilhelm L\u00fcdicke (1828), Hermann August Johannes Schm\u00f6kel (1899).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kocza\u0142a (Fl\u00f6tenstein) i podaje tu 67 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eDarzno, niem. Darsen\u201d oraz has\u0142o Czarne (sk\u0142ad dekanatu czarnie\u0144skiego z 1617 roku); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, rozdzia\u0142 o ko\u015bcio\u0142ach dekanatu czarnie\u0144skiego; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u2026 1885, powiat cz\u0142uchowski, s. 158 i 159, pozycja 17, oraz s. 162 i 163, pozycja 90; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 24\u201325 i 124\u2013126; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 22; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 23, i A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych\u2026\u201d, s. 209; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 121; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 357 (s. 15), nr 1266 (s. 110); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 128\u2013129; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 4, s. 1111; t. 6, s. 1605; t. 7, s. 2003, 2057; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 209, 214.*","built_year":1869,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"s\u0142ownik geograficzny","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eDarzno, niem. Darsen\u201d","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u2026 1885, powiat cz\u0142uchowski, s. 158, poz. 17","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, s. 124\u2013126","tytul_przed_B4_2026_10_11":"J. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, s. 124\u2013126","url":""},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks)","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 357 (s. 15), nr 1266 (s. 110)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 4, s. 1111; t. 6, s. 1605; t. 7, s. 2003, 2057","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 23","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 209, 214","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0546","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9518,"lng":17.03207,"name_de":"Darsen","name_pl":"D\u017awierzno (Darzno) \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (niezachowany)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Egiertowo, po niemiecku Eggertsh\u00fctte, by\u0142o wsi\u0105 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 w powiecie kartuskim, a dzi\u015b nale\u017cy do gminy Somonino. Wchodzi\u0142o w sk\u0142ad d\u00f3br starostwa skarszewskiego. W 1772 roku wie\u015b liczy\u0142a 4 w\u0142\u00f3ki roli i jedn\u0105 w\u0142\u00f3k\u0119 zaro\u015bli i p\u0142aci\u0142a 12\u00bd talara czynszu; torf dostarczano do Stolzenbergu. John Muhl, opisuj\u0105c pobliski Neuendorf, zanotowa\u0142, \u017ce wsie te trzyma\u0142a na prawie emfiteutycznym rodzina von Lewinski, a po \u015bmierci wdowy von Lewinski pa\u0144stwo pruskie w\u0142\u0105czy\u0142o je \u2014 Egiertowo razem z s\u0105siedni\u0105 Kamel\u0105 \u2014 do urz\u0119du domenalnego w Skarszewach.\n\nPo wojnie ko\u0144cz\u0105cej si\u0119 w 1466 roku okolica le\u017ca\u0142a pusta i zaros\u0142a lasem; na prze\u0142omie XVI i XVII wieku sprowadzono z Pomorza rodziny lutera\u0144skie. W pa\u017adzierniku 1605 roku przywilej nadany w Grabowie obj\u0105\u0142 dwadzie\u015bcia dwie takie rodziny, a starosta ko\u015bcierski osadzi\u0142 Pomorzanami tak\u017ce Szymbark. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1610 roku; 24 czerwca 1785 roku uko\u0144czono nowy, szachulcowy, a 19 grudnia 1834 roku po\u015bwi\u0119cono murowany. Parafia szymbarska liczy\u0142a u schy\u0142ku XIX wieku oko\u0142o 4725 dusz i mia\u0142a osiemna\u015bcie cmentarzy.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku kr\u00f3lewska wie\u015b ch\u0142opska *Eggertsh\u00fctte* z 14 gospodarstwami ch\u0142opskimi liczy\u0142a 184 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 168 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w. Sta\u0142o w niej 25 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku; katolicy \u2014 do parafii w Gor\u0119czynie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Kamehlen. S\u0142ownik geograficzny, opisuj\u0105cy stan sprzed spisu z 1885 roku, naliczy\u0142 tu szesnastu katolik\u00f3w i 168 ewangelik\u00f3w w 25 domach, przy czternastu w\u0142o\u015bcianach i sze\u015bciu ogrodnikach na 1740 morgach. Wie\u015b le\u017ca\u0142a na wysoko\u015bci 770 st\u00f3p nad poziomem morza. S\u0142ownik geograficzny umieszcza szko\u0142\u0119 w Kameli, a poczt\u0119 w Szymbarku.\n\nDo parafii w Szymbarku nale\u017ca\u0142o Egiertowo: wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku podaje dla wsi 210 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 189 ewangelik\u00f3w i 21 katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Szymbarku i katolickiej w Gor\u0119czynie. W 1895 roku powsta\u0142 o\u015brodek ewangelicki w Hopowie \u2014 okr\u0119g wikariacki, od 1 pa\u017adziernika 1902 roku samodzielna parafia \u2014 i to on przej\u0105\u0142 wie\u015b. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 w Egiertowie 251 mieszka\u0144c\u00f3w na 445,2 hektara, w 36 domach mieszkalnych i 42 gospodarstwach domowych. Spis z 1910 roku rozpisuje wyznania osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej. Niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142y wtedy 223 osoby i wszystkie by\u0142y wyznania ewangelickiego; pozosta\u0142ych dwudziestu o\u015bmiu mieszka\u0144c\u00f3w m\u00f3wi\u0142o po kaszubsku i wszyscy byli katolikami. Urz\u0105d stanu cywilnego i siedziba obwodu urz\u0119dowego mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Szymbarku. W 1929 roku w\u0142adze polskie zwolni\u0142y ze szko\u0142y w Egiertowie, licz\u0105cej wtedy 23 dzieci ewangelickich i 9 katolickich, nauczyciela Br\u00fcschkego, ucz\u0105cego te\u017c religii ewangelickiej w okolicznych wsiach; zast\u0105pi\u0142 go polski nauczyciel wyznania ewangelickiego Piofczyk, kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 i lekcje religii.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej we wsi; by\u0142 tu cmentarz. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza: nie podaje jej ani ewidencja, ani wykazy spisowe, ani Harnoch, kt\u00f3ry przy parafii szymbarskiej liczy cmentarze, lecz ich nie wymienia. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej jako dawny ewangelicki, na dzia\u0142ce numer 115; zachowa\u0142 si\u0119 \u2014 cho\u0107 jest zaro\u015bni\u0119ty \u2014 i pozostaje pod opiek\u0105 miejscow\u0105.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Hopowo (Hoppendorf) i podaje tu 223 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Karthaus, s. 48, poz. 16); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o \u201eEgiertowo\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424\u2013425; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, t. 21); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); U. Kerntopf za H. Neumeyerem, dzieje parafii ewangelickiej Hoppendorf; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 95; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 103, pozycja 86; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 152; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eEgiertowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 103, pozycja 86","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 152","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 95","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0313","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.235852,"lng":18.20196,"name_de":"Eggertsh\u00fctte","name_pl":"Egiertowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarza \u015bwi\u0119tej Anny w Elbl\u0105gu, po niemiecku Sankt-Annenfriedhof, nie ma. W latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku zniwelowano go razem z s\u0105siednim cmentarzem parafii Mariackiej, a w 1960 roku otwarto na tym miejscu Park Romualda Traugutta. W po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci parku le\u017ca\u0142 dawny cmentarz \u015bwi\u0119tej Anny.\n\nCmentarz le\u017ca\u0142 na wzg\u00f3rzu i za\u0142o\u017cy\u0142o go bractwo pogrzebowe \u015bwi\u0119tej Anny. *S\u0142ownik geograficzny* przekazuje, \u017ce pocz\u0105tkiem by\u0142a ma\u0142a kaplica na tak zwanym pruskim cmentarzu, potem w r\u0119kach bractwa ubogich, kt\u00f3rzy si\u0119 tu chowali. Gdy w 1601 roku, przy rozbudowie obwarowa\u0144, zburzono ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba, prze\u0142o\u017ceni bractwa zlecili w 1610 roku mistrzowi Wilhelmowi Pohlenowi budow\u0119 niewielkiego ko\u015bcio\u0142a po\u015br\u00f3d grob\u00f3w; uko\u0144czono go w 1621 roku. Hermann Kownatzki wymienia w\u015br\u00f3d akt parafii \u015bwi\u0119tej Anny taryf\u0119 op\u0142at za miejsca grobowe z oko\u0142o 1620 roku (\u201eGrabst\u00e4ttengeld-Tarif\u201d). Na organy sprawione w 1763 roku parafia zbiera\u0142a pieni\u0105dze mi\u0119dzy innymi z op\u0142aty od ka\u017cdego pogrzebu na przyko\u015bcielnym cmentarzu. W 1899 roku stary ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano, a na jego miejscu stan\u0105\u0142 w latach 1900\u20131901 neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wed\u0142ug projektu Johannesa Otzena. W 1945 roku, przy zdobywaniu miasta, ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 powa\u017cnie uszkodzony, a w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych go rozebrano.\n\nCmentarz otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 i sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z kilku cz\u0119\u015bci: wewn\u0105trz wyniesionego, czworobocznego sza\u0144ca wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni, w trapezowatej kwaterze w naro\u017cniku p\u00f3\u0142nocno-zachodnim i po stronie wschodniej, si\u0119gaj\u0105cej grobli \u015awi\u0119tego Jerzego i Kumieli. W tej wschodniej cz\u0119\u015bci, w g\u00f3rze, by\u0142 cmentarz wojenny, ni\u017cej cywilny, z wydzielon\u0105 prostok\u0105tn\u0105 kwater\u0105 mennonick\u0105. Do lat dwudziestych XIX wieku nie uchodzi\u0142 za miejsce reprezentacyjne \u2014 chowano tu przede wszystkim mniej zamo\u017cnych mieszka\u0144c\u00f3w przedmie\u015b\u0107. W pa\u017adzierniku 1860 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d wspomnia\u0142a, przy okazji innej sprawy, o nowo zbudowanym, jeszcze cz\u0119\u015bciowo niedoko\u0144czonym grobowcu murowanym (Grabgew\u00f6lbe) pewnego zamo\u017cnego cz\u0142owieka na tym cmentarzu, nazwanym w wiadomo\u015bci \u201eBerg\u2019scher Kirchhof\u201d.\n\nZ ca\u0142ego zespo\u0142u przetrwa\u0142a kaplica cmentarna przy ulicy Traugutta 15, zbudowana w 1902 roku i wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 205/91. Po wojnie ewangelicy korzystali z niej kr\u00f3tko, potem przej\u0119li j\u0105 katolicy; od 1992 roku by\u0142a cerkwi\u0105 greckokatolick\u0105 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, a 18 czerwca 2022 roku wr\u00f3ci\u0142a do parafii ewangelicko-augsburskiej w Elbl\u0105gu jako kaplica \u015bwi\u0119tej Anny.\n\nMiejsce dawnego ko\u015bcio\u0142a wyznacza dzi\u015b Krzy\u017c Papieski z napisem \u201eW tym miejscu by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki p.w. \u015aw. Anny\u201d. W parku zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne nagrobki. Wygl\u0105d dawnych grob\u00f3w utrwali\u0142y zdj\u0119cia sprzed niwelacji cmentarza, w\u015br\u00f3d nich grobowca opisanego w katalogu Foto Marburg jako \u201eGrabmal des Jaques du Bois\u201d i datowanego na 1808 rok. Rodzina du Bois mia\u0142a na tym cmentarzu gr\u00f3b rodzinny (Erbbegr\u00e4bnis): w czerwcu 1881 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d zapowiada\u0142a pogrzeb porucznika Maxa du Bois w sobot\u0119 11 czerwca o trzeciej po po\u0142udniu, z dworca, na cmentarzu \u015bwi\u0119tej Anny \u2014 w og\u0142oszeniu \u201eSt. Annen- (Bergschen) Kirchhof\u201d \u2014 w rodzinnym grobie du Bois.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W rejestrze zabytk\u00f3w kaplic\u0119 datowano na 1902 rok, a elbl\u0105ski historyk Bartosz Skop podaje lata 1909\u20131910. Bartosz Skop podaje, \u017ce cerkwi\u0105 greckokatolick\u0105 kaplica by\u0142a od 1985 roku (w opisie wy\u017cej: od 1992).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Annen w Elbl\u0105gu 14\u00a0337 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pl.wikipedia, has\u0142a \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Anny w Elbl\u0105gu\u201d, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Anny w Ebl\u0105gu (1619\u20131900)\u201d, \u201ePark Romualda Traugutta w Elbl\u0105gu\u201d i \u201eKaplica \u015bw. Anny w Elbl\u0105gu\u201d (oparte na: M. J\u00f3zefczyk, \u201eElbl\u0105g 1772\u20131850. Ko\u015bcio\u0142y chrze\u015bcija\u0144skie na prze\u0142omie dw\u00f3ch epok\u201d, 2000, s. 212\u2013214; W. Zawadzki, J. Domino, \u201eHistoria Elbl\u0105ga\u201d, t. III, cz. 2, Gda\u0144sk 2001, s. 208\u2013209, 265; \u201eHistoria Elbl\u0105ga\u201d, t. III, cz. 1, Gda\u0144sk 2000, s. 257); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eElbl\u0105g\u201d; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego (NID, stan na 30 czerwca 2026 roku), Elbl\u0105g, nr 205/91; \u201eKaplica powr\u00f3ci\u0142a do ewangelik\u00f3w\u201d, info.elblag.pl, 18 czerwca 2022 roku; napis na Krzy\u017cu Papieskim w Parku Traugutta (OpenStreetMap); Bildindex der Kunst und Architektur / Bildarchiv Foto Marburg, obiekty 20503611 i 20503612; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 10 czerwca 1881 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Hermann Kownatzki, \u201eBerichte aus dem Stadtarchiv Elbing. 2: Die Elbinger Pfarrarchive\u201d, \u201eElbinger Jahrbuch\u201d 8, 1929, s. 216\u2013224; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 4 pa\u017adziernika 1860 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Anny w Elbl\u0105gu \u2014 pl.wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Anny_w_Elbl%C4%85gu"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Anny w Ebl\u0105gu (1619\u20131900) \u2014 pl.wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Anny_w_Ebl%C4%85gu_(1619%E2%80%931900)"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Park Romualda Traugutta w Elbl\u0105gu \u2014 pl.wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Park_Romualda_Traugutta_w_Elbl%C4%85gu"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Kaplica \u015bw. Anny w Elbl\u0105gu \u2014 pl.wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Kaplica_%C5%9Bw._Anny_w_Elbl%C4%85gu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eElbl\u0105g\u201d","url":""},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego (NID, stan na 30 VI 2026), Elbl\u0105g: kaplica ewangelicka cmentarna, ul. Traugutta 15, 1902, nr 205/91","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"\u201eKaplica powr\u00f3ci\u0142a do ewangelik\u00f3w, za nami uroczysto\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cenia\u201d, info.elblag.pl, 18 VI 2022","url":"https://www.info.elblag.pl/37,70250,Kaplica-powrocila-do-ewangelikow-za-nami-uroczystosc-poswieceniaCzekalismy-na-ten-dzien.html"},{"typ":"fotografia archiwalna","tytul":"Bildindex / Foto Marburg: \u201eGrabmal des Jaques du Bois\u201d, Sankt-Annenfriedhof, Elbing (obj20503611)","url":"https://www.bildindex.de/document/obj20503611"},{"typ":"fotografia archiwalna","tytul":"Bildindex / Foto Marburg: \u201eGrabstein\u201d, Sankt-Annenfriedhof, Elbing (obj20503612)","url":"https://www.bildindex.de/document/obj20503612"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 10 czerwca 1881 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QL3HBZ2QCCEVSHFRDX7E657TWBTYZ7KP"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Kownatzki, \u201eBerichte aus dem Stadtarchiv Elbing. 2: Die Elbinger Pfarrarchive\u201d, \u201eElbinger Jahrbuch\u201d 8, 1929, s. 216\u2013224","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.H_8.123238566"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 4 pa\u017adziernika 1860 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DEDKFN6VVEXPGPUVYG2XUHXDNNO4MYFX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, Elbing, \u201ea. Die St. Annenkirche\u201d, s. 406","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1180","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15985,"lng":19.4118,"name_de":"Sankt-Annenfriedhof (Elbing)","name_pl":"Elbl\u0105g \u2014 dawny cmentarz \u015bw. Anny (ob. Park Traugutta)","powiat":"Elbl\u0105g M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaplica \u015bwi\u0119tej Anny stoi w elbl\u0105skim Parku Traugutta, przy ulicy Traugutta 15. Zbudowano j\u0105 w 1902 roku jako kaplic\u0119 cmentarn\u0105 ewangelickiej parafii \u015bwi\u0119tej Anny, na jej cmentarzu, kt\u00f3ry otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. Z ca\u0142ego tego zespo\u0142u przetrwa\u0142a tylko ona: ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny, powa\u017cnie uszkodzony w 1945 roku, rozebrano w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, a cmentarz zniwelowano i urz\u0105dzono na jego miejscu park. Kaplica jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego pod numerem 205/91, decyzj\u0105 z 9 grudnia 1991 roku. W latach trzydziestych XX wieku parafia \u015bwi\u0119tej Anny sta\u0142a si\u0119 wed\u0142ug Bartosza Skopa polem walki dw\u00f3ch stronnictw: drugi proboszcz Georg Lindner gor\u0105co popiera\u0142 narodowosocjalistyczny ruch Niemieckich Chrze\u015bcijan (Deutsche Christen), a pierwszy proboszcz Richard Vierzig reprezentowa\u0142 przeciwny nazistom Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wyznaj\u0105cy. Zdominowana przez Niemieckich Chrze\u015bcijan rada gminy wyst\u0105pi\u0142a 10 czerwca 1938 roku przeciw swojemu proboszczowi i odrzuci\u0142a zmian\u0119 granic parafii, kt\u00f3rej chcia\u0142a s\u0105siednia parafia Trzech Kr\u00f3li, by utworzy\u0107 o\u015brodek duszpasterski na Przedmie\u015bciu Dw\u00f3r Szpitalny, a kt\u00f3r\u0105 Vierzig z zastrze\u017ceniami popar\u0142.\n\nWed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego proboszcz parafii \u015bwi\u0119tej Anny, pastor August Oswald Westren-Doll, pozosta\u0142 w 1945 roku w mie\u015bcie i po zniszczeniu ko\u015bcio\u0142a urz\u0105dzi\u0142 dwie kaplice: w plebanii i w kaplicy cmentarnej \u2014 autor nie podaje, o kt\u00f3r\u0105 kaplic\u0119 chodzi. Wed\u0142ug Andrzeja Bohdana Krupy do ewangelickiej parafii \u015bwi\u0119tej Anny nale\u017ca\u0142a przed wojn\u0105 tak\u017ce kaplica na cmentarzu przy dzisiejszej ulicy Agrykola. W ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 odprawia\u0142 w nich nabo\u017ce\u0144stwa i przygotowywa\u0142 m\u0142odzie\u017c do konfirmacji, kt\u00f3rej udzieli\u0142 20 maja 1945 roku. W po\u0142owie czerwca 1946 roku otrzyma\u0142 nakaz opuszczenia Elbl\u0105ga i wyjecha\u0142 przez Gda\u0144sk do Niemiec; mieszka\u0142o wtedy w mie\u015bcie 176 ewangelik\u00f3w polskich i 2500 niemieckich.\n\nSpis os\u00f3b pochowanych przez pastora Westren-Dolla (w spisie: Westr\u00e9n-Doll), przechowywany w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie (EZA, sygn. O 5997 B, Archion 19064, skany 10\u201311, 17\u201318 i 90), liczy 1036 numer\u00f3w i zaczyna si\u0119 od pogrzebu z 28 stycznia 1945 roku. Zapiski prowadzono w zwyk\u0142ych zeszytach, bo ksi\u0119ga zmar\u0142ych parafii \u015bwi\u0119tej Anny sp\u0142on\u0119\u0142a w czasie ostrza\u0142u. Ostatni pogrzeb w Elbl\u0105gu, pod numerem 1035, odby\u0142 si\u0119 12 lipca 1946 roku na cmentarzu Mariackim; numer 1036 to pogrzeb z 29 lipca 1946 roku w Szczecinie-Gol\u0119cinie (Stettin-Frauendorf). Spis wymienia kilka poch\u00f3wk\u00f3w zbiorowych: 23 lutego 1945 roku pochowano siedem os\u00f3b w ogrodzie domu parafialnego \u015bwi\u0119tej Anny i pi\u0119\u0107 w ogrodzie Hartkopfa (w spisie: \u201eim Hartkopfschen Garten\u201d), 6 marca osiem os\u00f3b w jednym grobie na starym cmentarzu \u015bwi\u0119tej Anny, 7 marca 79 os\u00f3b w czterech grobach na cmentarzu Mariackim, a 27 marca 23 osoby w ogrodzie przy Sonnenstra\u00dfe 31. W nocie ko\u0144cowej, datowanej w Mengershausen 7 marca 1951 roku, Westr\u00e9n-Doll zapisa\u0142, \u017ce 14 lipca 1946 roku wysiedlono go z Elbl\u0105ga wraz z ludno\u015bci\u0105 niemieck\u0105 oraz \u017ce rodzice 175 dzieci ochrzczonych w tym czasie otrzymali \u015bwiadectwa chrztu, a 150 konfirmowanych dzieci \u2014 \u015bwiadectwa konfirmacji.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej ewangelicy korzystali z kaplicy kr\u00f3tko, potem przej\u0105\u0142 j\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. W 1992 roku odda\u0142 j\u0105 wiernym Ko\u015bcio\u0142a greckokatolickiego i by\u0142a cerkwi\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela; grekokatolicy odprawiali w niej nabo\u017ce\u0144stwa do 2021 roku. Wtedy kaplic\u0119 zwr\u00f3cono ewangelikom.\n\n18 czerwca 2022 roku biskup Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego Jerzy Samiec razem z biskupem diecezji pomorsko-wielkopolskiej Marcinem Hintzem po\u015bwi\u0119cili j\u0105 na nowo \u2014 z dawnym wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny \u2014 wraz z o\u0142tarzem i ambon\u0105. Nabo\u017ce\u0144stwo mia\u0142o charakter ekumeniczny: byli na nim mi\u0119dzy innymi biskup elbl\u0105ski Jacek Jezierski i proboszcz parafii greckokatolickiej, poprzedni gospodarz kaplicy. Dzi\u015b jest to miejsce modlitwy parafii ewangelicko-augsburskiej w Elbl\u0105gu, kontynuatorki dawnej parafii \u015bwi\u0119tej Anny.\n\nWed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego w 1950 roku gda\u0144ski pastor Dietz zacz\u0105\u0142 stara\u0107 si\u0119 o utworzenie w Elbl\u0105gu ewangelickiej plac\u00f3wki duszpasterskiej. Urz\u0105dzono j\u0105 w poewangelickim budynku przy dzisiejszej ulicy Kosynier\u00f3w Gdy\u0144skich, kt\u00f3ry przed ko\u0144cem wojny s\u0142u\u017cy\u0142 miejscowej parafii ewangelickiej jako budynek mieszkalny; najwcze\u015bniejsza wiadomo\u015b\u0107 o ewangelickiej kaplicy i kancelarii w tym domu pochodzi z marca 1951 roku. Na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych w\u0142adze uzna\u0142y t\u0119 kaplic\u0119 za wsp\u00f3ln\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego i Zjednoczonego Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicznego (s. 195). Wykaz do\u0142\u0105czony do uchwa\u0142y nr 303 Rady Ministr\u00f3w z 31 grudnia 1973 roku wymienia w Elbl\u0105gu kaplic\u0119 przy ulicy Kosynier\u00f3w Gdy\u0144skich 25, kt\u00f3r\u0105 t\u0105 uchwa\u0142\u0105 przekazano nieodp\u0142atnie na w\u0142asno\u015b\u0107 os\u00f3b prawnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w lub zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych; wykaz nie wskazuje odbiorcy (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 25). Pod tym adresem mie\u015bci si\u0119 dzi\u015b siedziba Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Elbl\u0105gu; od stycznia do marca nabo\u017ce\u0144stwa odprawia si\u0119 w starej kaplicy w domu parafialnym, a w pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci roku w kaplicy \u015bwi\u0119tej Anny.\n\nW grudniu 1884 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 14, s. 93\u201394), \u017ce w parafii \u015bwi\u0119tej Anny, pod patronatem prywatnym, od 1 stycznia 1885 roku b\u0119d\u0105 wolne oba stanowiska pastor\u00f3w. Pierwsze zwalnia\u0142o si\u0119, gdy dr Wolsborn przechodzi\u0142 w stan spoczynku; dawa\u0142o oko\u0142o 2847 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 3132 marek z mieszkaniem, z czego emerytowi trzeba by\u0142o p\u0142aci\u0107 1050 marek rocznie. Drugie dawa\u0142o oko\u0142o 2887 marek bez mieszkania i oko\u0142o 3176 marek z mieszkaniem. Parafia liczy\u0142a oko\u0142o 6000 dusz i mia\u0142a pi\u0119\u0107 szk\u00f3\u0142 z 13 nauczycielami, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 magistrat Elbl\u0105ga.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Bartosz Skop datuje budow\u0119 kaplicy na lata 1909\u20131910, a rejestr zabytk\u00f3w i Wikipedia \u2014 na 1902 rok. Bartosz Skop podaje, \u017ce kaplic\u0119 przekazano grekokatolikom 30 wrze\u015bnia 1985 roku, decyzj\u0105 biskupa warmi\u0144skiego; w innych \u017ar\u00f3d\u0142ach \u2014 w 1992 roku. Nie wiadomo te\u017c na pewno, kt\u00f3ry dom przy ulicy Kosynier\u00f3w Gdy\u0144skich nale\u017ca\u0142 przed wojn\u0105 do parafii. Robert Ziemia\u0144ski nie podaje numeru budynku, w kt\u00f3rym w 1951 roku dzia\u0142a\u0142a kaplica; pisze tylko, \u017ce przed ko\u0144cem wojny by\u0142 to budynek mieszkalny parafii ewangelickiej. Ksi\u0119ga adresowa Elbl\u0105ga z 1912 roku podaje przy tej ulicy, nazywanej wtedy Gr\u00fcnstra\u00dfe, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny jako w\u0142a\u015bciciela dom\u00f3w pod numerami 25 i 26a, a pod numerem 26 dom pastor\u00f3w tej parafii (Predigerhaus St. Annen); nie wiadomo, czy \u00f3wczesna numeracja odpowiada dzisiejszej. Wed\u0142ug Karola Wyszy\u0144skiego (portel.pl) plebania ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny mie\u015bci\u0142a si\u0119 do 1945 roku w niedawno rozebranym budynku obok dzisiejszej siedziby parafii. Inne s\u0105 losy kaplicy cmentarnej przy ulicy Agrykola. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego proboszcz parafii \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, ksi\u0105dz Ludwik Bia\u0142ek, nied\u0142ugo po staraniach z 1947 roku wnioskowa\u0142 o przyznanie katolikom ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny oraz kaplicy cmentarnej przy ulicy Agrykola, ale \u017caden z tych obiekt\u00f3w nie zosta\u0142 formalnie przekazany Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu. Andrzej Bohdan Krupa podaje, \u017ce kaplic\u0119 przy ulicy Agrykola protokolarnie przej\u0105\u0142 6 lutego 1958 roku ksi\u0105dz Pilecki z parafii \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, w 1968 roku przekazano j\u0105 marianom, a parafi\u0119 przy ulicy Agrykola erygowano w 1977 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Annen w Elbl\u0105gu 14\u00a0337 ewangelik\u00f3w.\n\nWed\u0142ug E. G. Kerstana w XVIII wieku przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny by\u0142o dw\u00f3ch duchownych. Kerstan podaje te\u017c, \u017ce na kr\u00f3tko przed \u015bmierci\u0105 magister Balthasar Voidius, senior przy ko\u015bciele Mariackim, podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi \u015bwi\u0119tej Anny egzemplarz elbl\u0105skiej agendy z 1612 roku z w\u0142asnor\u0119czn\u0105 dedykacj\u0105 datowan\u0105 1 lipca 1654 roku; w 1737 roku ten egzemplarz kupi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141\u0119czu (Lenzen). Hermann Kownatzki opisa\u0142 w 1929 roku archiwum parafii \u015bwi\u0119tej Anny. Nale\u017ca\u0142a do niego ksi\u0119ga za\u0142o\u017cona w 1628 roku: zawiera\u0142a porz\u0105dek ko\u015bcielny z 1628 roku oraz nowszy odpis umowy i rachunku budowy z 1610 roku, a w latach 1790\u20131840 prowadzono w niej kronik\u0119 ko\u015bcieln\u0105. Dwa spisy \u0142awek ko\u015bcielnych dotycz\u0105 1642 roku i lat oko\u0142o 1750\u20131850. Do Archiwum Miejskiego trafi\u0142y ksi\u0119gi chrzt\u00f3w z lat 1625\u20131838, \u015blub\u00f3w z lat 1712\u20131821 i zgon\u00f3w z lat 1712\u20131834. Mennonit\u00f3w zapisywano w nich osobno: w ksi\u0119dze chrzt\u00f3w w latach 1811\u20131838, w ksi\u0119dze zgon\u00f3w w latach 1779\u20131800 i 1811\u20131873.\n\nA. N. Tolckemit opisa\u0142 w 1753 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny, jaki sta\u0142 w jego czasach, i jego duchownych. Wed\u0142ug niego ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 na wschodnim przedmie\u015bciu, za bram\u0105 M\u00fchlenthor, na dawnym umocnionym sza\u0144cu, kt\u00f3rego przedpiersia wci\u0105\u017c by\u0142o wida\u0107 wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni; z wysoko po\u0142o\u017conego cmentarza roztacza\u0142 si\u0119 widok na Wysoczyzn\u0119 Elbl\u0105sk\u0105, jezioro Dru\u017cno i niziny, tote\u017c ch\u0119tnie spacerowano tam w cieniu lip. Wcze\u015bniej sta\u0142a w tym miejscu tylko ma\u0142a kaplica zwana Jerozolim\u0105. Budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a rozpocz\u0119to w 1610 roku, po cz\u0119\u015bci z materia\u0142\u00f3w dawnego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba, a uko\u0144czono i po\u015bwi\u0119cono go dopiero w 1621 roku; ju\u017c 10 lutego 1610 roku wyg\u0142oszono jednak na cmentarzu kazanie przy pierwszym pogrzebie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 po cz\u0119\u015bci szachulcowy, ale \u2014 jak pisze Tolckemit \u2014 bardzo zgrabnie zbudowany, przestronny i jasny. Mia\u0142 starannie rze\u017abiony i malowany o\u0142tarz, dobr\u0105 ambon\u0119, chrzcielnic\u0119, organy i kilka godnych uwagi epitafi\u00f3w, a po prawej stronie, przy chrzcielnicy, znajdowa\u0142 si\u0119 portret pastora Daniela Laurentza. O\u015bmioboczn\u0105 wie\u017c\u0119 zbudowa\u0142 w maju i czerwcu 1653 roku cie\u015bla Dionizy Pommer. Dw\u00f3ch duchownych lutera\u0144skich ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 wed\u0142ug Tolckemita stale od 1702 roku: jeden mieszka\u0142 w obr\u0119bie wa\u0142\u00f3w i mur\u00f3w przy jednej cz\u0119\u015bci gminy, drugi poza nimi przy drugiej. Dla gminy Tolckemit podaje 94 chrzty w 1739 roku i 112 w 1752 roku, 24 i 28 \u015blub\u00f3w oraz 70 i 58 pogrzeb\u00f3w.\n\nTolckemit pisze, \u017ce nie ma zgody co do tego, kogo w 1621 roku wybrano pierwszym duchownym tego ko\u015bcio\u0142a; profesor Woit znalaz\u0142 w r\u0119kopisie zapis wymieniaj\u0105cy Miko\u0142aja Henninga jako pastora ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny w Elbl\u0105gu. Potem s\u0142u\u017cyli tu: Krzysztof Altus (1626\u20131642) z Kulmbach we Frankonii, wcze\u015bniej nauczyciel gimnazjum elbl\u0105skiego, zmar\u0142y 6 pa\u017adziernika 1642 roku; Miko\u0142aj Bachmann (1643\u20131652), Franko\u0144czyk, wcze\u015bniej rektor szko\u0142y w Ostr\u00f3dzie i pastor w Marz\u0119cinie (Jungfer) i Neukirch, zmar\u0142y 10 marca 1652 roku; Melchior Brochmann (1653\u20131671) z Wroc\u0142awia, wcze\u015bniej pastor w Marz\u0119cinie, zmar\u0142y 1 sierpnia 1671 roku; Krystian Kuhlmann (1671\u20131712); Daniel Laurentz (1703\u20131706), elbl\u0105\u017canin, wcze\u015bniej pastor w Marz\u0119cinie i Kmiecinie (F\u00fcrstenau), zmar\u0142y 26 maja 1706 roku; Micha\u0142 Somm (1706\u20131734), elbl\u0105\u017canin, zmar\u0142y w listopadzie 1734 roku; Henryk Sieffert (1723\u20131737), elbl\u0105\u017canin, wcze\u015bniej pastor w Myszewie (Gro\u00df Mausdorf), zmar\u0142y 30 kwietnia 1737 roku; Jan Hollandt (od 1735 roku) z W\u0119gorzewa (Angerburg), wcze\u015bniej pastor w Lenzen i w K\u0119pkach (Zeyer); Samuel Kienast (od 1742 roku), elbl\u0105\u017canin, wcze\u015bniej pastor w Rychlikach (Reichenbach), kt\u00f3ry wed\u0142ug Tolckemita nadal sprawowa\u0142 ten urz\u0105d. Tolckemit opisuje te\u017c sp\u00f3r z 1709 roku: Jan Pfeiffer, pastor w Jeziorze (Thiensdorf), w kazaniu wielkanocnym w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny ostro wyst\u0105pi\u0142 przeciw tak zwanym pietystom, a Somm broni\u0142 si\u0119 w kazaniu porannym w niedziel\u0119 Misericordias Domini; po wymianie pism Somm z\u0142o\u017cy\u0142 radzie miejskiej pisemne wyja\u015bnienie, po kt\u00f3rym \u2014 jak pisze Tolckemit \u2014 mo\u017cna by\u0142o by\u0107 z niego zadowolonym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku), Elbl\u0105g: kaplica ewangelicka cmentarna, ul. Traugutta 15, 1902, nr 205/91 z 9.12.1991; pl.wikipedia, has\u0142o \u201eKaplica \u015bw. Anny w Elbl\u0105gu\u201d; N. Jatczy\u0144ska, \u201eKaplica powr\u00f3ci\u0142a do ewangelik\u00f3w, za nami uroczysto\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cenia\u201d, info.elblag.pl, 18 czerwca 2022 roku; pl.wikipedia, has\u0142a \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Anny w Elbl\u0105gu\u201d i \u201ePark Romualda Traugutta w Elbl\u0105gu\u201d; B. Skop w rozmowie z redakcj\u0105 info.elblag.pl, \u201eJakie historie kryj\u0105 elbl\u0105skie zabytki? Poznaj kaplic\u0119 \u015bw. Anny\u201d (odc. 6), 2022; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27; B. Skop, \u201ePr\u00f3by budowy nowego ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a we wschodnich dzielnicach Elbl\u0105ga w pierwszej po\u0142owie XX wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 113; E. G. Kerstan, \u201eZur Frage der Elbinger Kirchenordnung\u201d, \u201eElbinger Jahrbuch\u201d 5/6, 1927, s. 1\u201316; Hermann Kownatzki, \u201eBerichte aus dem Stadtarchiv Elbing. 2: Die Elbinger Pfarrarchive\u201d, \u201eElbinger Jahrbuch\u201d 8, 1929, s. 216\u2013224; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 190, 195; A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 7, 156\u2013169 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); K. Wyszy\u0144ski, \u201eHistoria elbl\u0105skich ulic: Kosynier\u00f3w Gdy\u0144skich i Zielona\u201d (odcinek 78), portel.pl; strona Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Elbl\u0105gu (elblag.luteranie.pl), stan na 8 listopada 2026 roku; \u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Elbing\u201d, Elbing 1912, s. 250; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 14, s. 93\u201394 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); uchwa\u0142a nr 303 Rady Ministr\u00f3w z 31 grudnia 1973 roku (M.P. 1973 nr 57, poz. 325), wykaz, poz. 25; A. B. Krupa, \u201eMo\u017cliwo\u015bci rozwoju katolickiej infrastruktury ko\u015bcielnej w Elbl\u0105gu w latach 1945\u20131974 w \u015bwietle dokumentacji administracji wyznaniowej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXIV, 2023, s. 67\u201368; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA O 5997 B, spis os\u00f3b pochowanych przez pastora Westr\u00e9na-Dolla w latach 1945\u20131946, skany 10\u201311, 17\u201318 i 90, dost\u0119p przez portal Archion (19064).*","built_year":1902,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego (NID, stan na 30 VI 2026), Elbl\u0105g: kaplica ewangelicka cmentarna, ob. cerkiew gr.-kat., pw. \u015bw. Anny, ul. Traugutta 15, 1902, nr 205/91 z 9.12.1991","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Kaplica \u015bw. Anny w Elbl\u0105gu \u2014 pl.wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Kaplica_%C5%9Bw._Anny_w_Elbl%C4%85gu"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"N. Jatczy\u0144ska, \u201eKaplica powr\u00f3ci\u0142a do ewangelik\u00f3w, za nami uroczysto\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cenia\u201d, info.elblag.pl, 18 VI 2022","url":"https://www.info.elblag.pl/37,70250,Kaplica-powrocila-do-ewangelikow-za-nami-uroczystosc-poswieceniaCzekalismy-na-ten-dzien.html"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Anny w Elbl\u0105gu \u2014 pl.wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Anny_w_Elbl%C4%85gu"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Park Romualda Traugutta w Elbl\u0105gu \u2014 pl.wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Park_Romualda_Traugutta_w_Elbl%C4%85gu"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"\u201eJakie historie kryj\u0105 elbl\u0105skie zabytki? Poznaj kaplic\u0119 \u015bw. Anny\u201d (odc. 6), info.elblag.pl, 2022 (wypowiedzi B. Skopa)","url":"https://www.info.elblag.pl/2,71029,Jakie-historie-kryja-elblaskie-zabytki-Poznaj-kaplice-sw-Anny-odc-6.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"B. Skop, \u201ePr\u00f3by budowy nowego ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a we wschodnich dzielnicach Elbl\u0105ga w pierwszej po\u0142owie XX wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 113","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158827.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. G. Kerstan, \u201eZur Frage der Elbinger Kirchenordnung\u201d, \u201eElbinger Jahrbuch\u201d 5/6, 1927, s. 1\u201316","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.H_5-6.115380597"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Kownatzki, \u201eBerichte aus dem Stadtarchiv Elbing. 2: Die Elbinger Pfarrarchive\u201d, \u201eElbinger Jahrbuch\u201d 8, 1929, s. 216\u2013224","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.H_8.123238566"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 190, 195","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 7, 156\u2013169 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/7312/edition/7090/content"},{"typ":"dokument urz\u0119dowy","tytul":"Uchwa\u0142a nr 303 Rady Ministr\u00f3w z dnia 31 grudnia 1973 r. w sprawie przekazania osobom prawnym Ko\u015bcio\u0142a Rzymskokatolickiego oraz innych ko\u015bcio\u0142\u00f3w i zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych w\u0142asno\u015bci niekt\u00f3rych nieruchomo\u015bci po\u0142o\u017conych na Ziemiach Zachodnich i P\u00f3\u0142nocnych, M.P. 1973 nr 57, poz. 325, \u00a7 1\u20132 i wykaz, s. 651, poz. 25","url":"https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19730570325"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"K. Wyszy\u0144ski, \u201eHistoria elbl\u0105skich ulic: Kosynier\u00f3w Gdy\u0144skich i Zielona\u201d (odcinek 78), portel.pl","url":"https://www.portel.pl/dawny-elblag/historia-elblaskich-ulic-kosynierow-gdynskich-i-zielona-odcinek-78/85896"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Elbing\u201d, Elbing 1912, s. 250 (Gr\u00fcnstra\u00dfe 25, 26, 26a)","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Parafia Ewangelicko-Augsburska w Elbl\u0105gu, strona internetowa (nabo\u017ce\u0144stwa, kontakt; stan na 8.11.2026)","url":"https://elblag.luteranie.pl/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. B. Krupa, \u201eMo\u017cliwo\u015bci rozwoju katolickiej infrastruktury ko\u015bcielnej w Elbl\u0105gu w latach 1945\u20131974 w \u015bwietle dokumentacji administracji wyznaniowej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXIV, 2023, s. 67\u201368","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/22882229.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 14, s. 93\u201394 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4660/Amtliche_Mittheilungen_1884_14.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA O 5997 B, spis os\u00f3b pochowanych przez pastora Westr\u00e9na-Dolla w latach 1945\u20131946, skany 10\u201311, 17\u201318 i 90, dost\u0119p przez portal Archion (19064)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 14","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 8, s. 70 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4667/Amtliche_Mittheilungen_1885_008.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0561","image_url":"/static/atlas/foto/pocztowki_2026/kos-0561_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15956,"lng":19.41011,"name_de":"Friedhofskapelle St. Annen (Elbing)","name_pl":"Elbl\u0105g \u2014 kaplica cmentarna \u015bw. Anny (ul. Traugutta 15)","powiat":"Elbl\u0105g M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 dominikan\u00f3w pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny \u2014 Marienkirche \u2014 nale\u017cy do najstarszych budowli Elbl\u0105ga. Konwent za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1239 roku na mocy przywileju mistrza krajowego zakonu krzy\u017cackiego Hermana Balka, a budow\u0119 murowanego prezbiterium podj\u0119to wkr\u00f3tce po 1246 roku. Naw\u0119 po\u0142udniow\u0105 wzniesiono w po\u0142owie czternastego wieku; po po\u017carze z 1504 roku przekszta\u0142cono j\u0105 w dwunawow\u0105 hal\u0119 i taki kszta\u0142t \u015bwi\u0105tynia zachowa\u0142a do dzi\u015b. Obecnie mie\u015bci si\u0119 w niej Centrum Sztuki Galeria EL.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) fundacj\u0119 dominikan\u00f3w w Elbl\u0105gu potwierdzi\u0142 w 1242 roku legat papieski Wilhelm; na o\u0142tarzu piwowar\u00f3w w ko\u015bciele Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny odczytano dat\u0119 1300, za czas\u00f3w polskich tutejsi dominikanie nale\u017celi do prowincji polskiej, a w 1513 roku dokument obok przeora podpisa\u0142o dwudziestu ojc\u00f3w.\n\nJu\u017c w 1523 roku rada miejska Elbl\u0105ga zakaza\u0142a dominikanom g\u0142oszenia kaza\u0144 i dotychczasowego nocnego dzwonienia. Do pierwszych reformator\u00f3w Elbl\u0105ga nale\u017ca\u0142 wed\u0142ug Harnocha Mathias Bienwald ze \u015al\u0105ska, karmelita z Gda\u0144ska, kt\u00f3rego elbl\u0105\u017canie wezwali w 1525 roku; w 1526 roku zakazano mu g\u0142oszenia kaza\u0144, a zmar\u0142 w 1573 roku jako proboszcz w Hohenstein. Valentina Sarceriusa powo\u0142ano w 1555 roku na pierwszego pastora ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a Mariackiego; z woli biskupa musia\u0142 opu\u015bci\u0107 miasto, ale wezwano go ponownie, gdy Elbl\u0105g otrzyma\u0142 w 1558 roku przywilej religijny.\n\nW 1542 roku dwaj ostatni dominikanie przekazali ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor radzie miejskiej, ta za\u015b odda\u0142a je gminie ewangelickiej. Agathon Harnoch zapisa\u0142 to dok\u0142adniej: 3 kwietnia 1542 roku Bartholom\u00e4us Heidenreich i Valentinus Schubert oddali radzie klasztor dominika\u0144ski wraz z ko\u015bcio\u0142em Mariackim, po czym urz\u0105dzono w nim nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie, kt\u00f3re \u2014 jak pisze \u2014 odt\u0105d odprawiano tam nieprzerwanie: \u201eseitdem der evangelische Gottesdienst ununterbrochen in der Kirche gehalten\u201d. Od 1542 do 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 protestanck\u0105 \u2014 czterysta lat jednej wsp\u00f3lnoty w murach postawionych przez inn\u0105. Harnoch dodaje przy tym zastrze\u017cenie: ko\u015bci\u00f3\u0142 urz\u0105dzono do nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickiego w 1542 roku, ale Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 pod dwiema postaciami rozdzielono w nim po raz pierwszy dopiero w niedziel\u0119 Oculi 1558 roku, po tym jak miasto otrzyma\u0142o od kr\u00f3la Zygmunta Augusta przywilej religijny. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723, s. 211) po jego nadaniu rada zatwierdzi\u0142a na pastora Sebastiana Neugebaura (Neogeorgiusa), przyjmowanego dot\u0105d tylko na kwarta\u0142, i doda\u0142a mu w tym ko\u015bciele drugiego pastora, Walentego Sarceriusa. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego (2021) w czasie wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych w Elbl\u0105gu obrabowano klasztor dominika\u0144ski i wyszydzano duchowie\u0144stwo, w tym biskupa warmi\u0144skiego Maurycego Ferbera.\n\nKolejne szczeg\u00f3\u0142y podaje A. N. Tolckemit w \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d (1753). Wed\u0142ug niego ko\u015bci\u00f3\u0142 zacz\u0119to budowa\u0107 wkr\u00f3tce po za\u0142o\u017ceniu miasta, w miejscu, gdzie krzy\u017cacy (\u201eCreuzherren\u201d) mieli owczarni\u0119; poniewa\u017c robotnicy pracowali przy nim tylko po sko\u0144czonej pracy, \u201ebey Feyerabend um Gottes Willen\u201d, uko\u0144czono go dopiero oko\u0142o po\u0142owy XV wieku. Po\u017car z 1504 roku Tolckemit datuje na noc w dniu \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty, o pierwszej godzinie; ko\u015bci\u00f3\u0142 wkr\u00f3tce odbudowano i ju\u017c w 1517 roku uko\u0144czono przed o\u0142tarzem g\u0142\u00f3wnym \u0142awy, w kt\u00f3rych za czas\u00f3w Tolckemita zwykle stawali przyst\u0119puj\u0105cy do komunii. Przy przekazaniu klasztoru w 1542 roku dwaj ostatni zakonnicy prosili o utrzymanie do ko\u0144ca \u017cycia, a budynki klasztorne urz\u0105dzono na szko\u0142\u0119 oraz mieszkania duchownych, kantora, precentora i innych s\u0142ug ko\u015bcielnych i szkolnych. Zanim w 1558 roku rozdano tu Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 pod dwiema postaciami, ewangelicy przyjmowali j\u0105 potajemnie w domach albo w ko\u015bciele w Przezmarku (Preuschmark), mil\u0119 od miasta. Walentego Sarceriusa powo\u0142ano wed\u0142ug Tolckemita w czerwcu 1555 roku, a ju\u017c 15 stycznia nast\u0119pnego roku, na nalegania biskupa Hozjusza i z mandatu kr\u00f3lewskiego, musiano go wyprowadzi\u0107 z Elbl\u0105ga.\n\nSebastian Neogeorgius (w\u0142a\u015bciwie Neubauer), urodzony w 1530 roku w \u015awidnicy, przyby\u0142 do Elbl\u0105ga w 1556 roku; 4 lutego 1557 roku rada ustanowi\u0142a go na rok duchownym ko\u015bcio\u0142a Mariackiego z rocznym uposa\u017ceniem 120 talar\u00f3w, a w marcu 1558 roku przed\u0142u\u017cy\u0142a umow\u0119 na trzy lata i podnios\u0142a pensj\u0119 do 126 talar\u00f3w oraz cotygodniowego korca zbo\u017ca z m\u0142yna. Przywilej swobodnego wyznawania religii w ko\u015bciele dominika\u0144skim, czyli Mariackim, miasto otrzyma\u0142o 22 grudnia 1558 roku, pod nieobecno\u015b\u0107 biskupa Stanis\u0142awa Hozjusza. Jan Bochmann zosta\u0142 pierwszym duchownym ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w 1572 roku jako nast\u0119pca Sebastiana Neogeorgiusa; w 1603 roku ze wzgl\u0119du na staro\u015b\u0107 zwolniono go z kaza\u0144 czwartkowych, a w 1605 roku przeszed\u0142 na emerytur\u0119 po 33 latach s\u0142u\u017cby. Od 1573 roku \u2014 wed\u0142ug innych \u017ar\u00f3de\u0142 od 1577 \u2014 proboszczem by\u0142 tu Jan Bochmann, kt\u00f3rego Abraham Hartwich nazywa kryptokalwinist\u0105; wed\u0142ug Hartwicha od niego zacz\u0105\u0142 si\u0119 sp\u00f3r mi\u0119dzy luteranami prawowiernymi a filipistami. Bochmann naucza\u0142, \u017ce Cia\u0142a i Krwi Pa\u0144skiej nie przyjmuje si\u0119 w Wieczerzy ustami, a \u015bwiece i kom\u017ce przy jej sprawowaniu uwa\u017ca\u0142 za zb\u0119dne. Wed\u0142ug Ottona Heuera z Bochmannem byli wewn\u0119trznie zwi\u0105zani Paul Kluge od ko\u015bcio\u0142a Mariackiego i Matth\u00e4us Lossius od ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a, kt\u00f3rzy w swoich ko\u015bcio\u0142ach wprowadzili obok pie\u015bni ko\u015bcielnych \u015bpiew psalm\u00f3w w poetyckim przek\u0142adzie Lobwassera. Dla uspokojenia spor\u00f3w rada wyda\u0142a 16 marca 1615 roku przepis zakazuj\u0105cy duchownym imiennego pi\u0119tnowania reformowanych z ambony, ale to ich nie zako\u0144czy\u0142o: po wymianie pism z 1655 roku przestano \u015bpiewa\u0107 w ko\u015bcio\u0142ach Elbl\u0105ga pie\u015bni Lobwassera, kt\u00f3re wprowadzali duchowni sprzyjaj\u0105cy reformowanym. Wed\u0142ug kroniki Fuchsa, przytoczonej przez Ottona Heuera (1939, s. 95), ju\u017c w 1654 roku Daniel Siebert od ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a zni\u00f3s\u0142 tam praktykowany od wielu dziesi\u0119cioleci \u015bpiew psalm\u00f3w i przeci\u0105gn\u0105\u0142 na swoj\u0105 stron\u0119 tak\u017ce Davida Holstiusa i Johanna Philippiego od ko\u015bcio\u0142a Mariackiego.\n\nTolckemit (1753) opisuje te\u017c spory w gminie. Neogeorgius w 1571 roku gorliwie wyst\u0119powa\u0142 przeciw anabaptystom (\u201eWidert\u00e4ufer\u201d), kt\u00f3rych tolerowano w maj\u0105tkach ziemskich na terytorium miasta, i sk\u0142oni\u0142 w\u0142adze, by pomy\u015bla\u0142y o ich usuni\u0119ciu. Jan Bochmann jako diakon w Gda\u0144sku sprzeciwia\u0142 si\u0119 egzorcyzmowi przy chrzcie i wed\u0142ug Tolckemita rad by\u0142, \u017ce przy wakansie w ko\u015bciele Mariackim w Elbl\u0105gu zg\u0142oszono tak\u017ce jego kandydatur\u0119, bo chcia\u0142 unikn\u0105\u0107 spor\u00f3w w gda\u0144skim ministerium. Paul Kluge nazywa\u0142 siebie diakonem ko\u015bcio\u0142a farnego \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja; Tolckemit wnosi st\u0105d, cho\u0107 tylko \u201ebey nahe\u201d, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki mia\u0142y wtedy osobnych duchownych. W po\u0142owie XVII wieku toczy\u0142 si\u0119 w Elbl\u0105gu sp\u00f3r synkretystyczny. Christoph Feyerabend, przyjaciel kr\u00f3lewieckiego teologa Dreiera, dopuszcza\u0142 do komunii reformowanych razem z luteranami, a Calovius przeprowadzi\u0142 przeciw niemu w Wittenberdze dysput\u0119 \u201eDe Syncretismo Non-Neminis\u201d. Magister David Kluge, kt\u00f3ry przyby\u0142 do Elbl\u0105ga jako superintendent z rozkazu kr\u00f3la szwedzkiego, przed\u0142o\u017cy\u0142 wszystkim duchownym lutera\u0144skim do podpisu formu\u0142\u0119 wyznania, a od Feyerabenda za\u017c\u0105da\u0142, by pod gro\u017ab\u0105 zawieszenia wyrzek\u0142 si\u0119 synkretyzmu w publicznym kazaniu; Feyerabend wyda\u0142 wtedy drukiem kazanie \u201eIdea Pseudo-Prophetarum\u201d z przedmow\u0105 Dreiera, a Kluge og\u0142osi\u0142 przeciw niemu kazanie \u201eChristognosia\u201d. Wed\u0142ug Tolckemita sp\u00f3r nie usta\u0142, cho\u0107 Kluge po pokoju oliwskim musia\u0142 opu\u015bci\u0107 Elbl\u0105g. O Andreasie Hinniusie Tolckemit pisze, \u017ce w tych sporach by\u0142, jak si\u0119 zdaje, nieco zbyt neutralny i z obawy przed lud\u017ami albo z uprzejmo\u015bci za bardzo ust\u0119powa\u0142 seniorowi Feyerabendowi; Christopha Henkego obarczano win\u0105 za to, \u017ce zbyt ch\u0119tnie dopuszcza\u0142 reformowanych do o\u0142tarza luteran\u00f3w. W sporze z tak zwanymi pietystami najwa\u017cniejszy po stronie tak zwanych ortodoks\u00f3w by\u0142 wed\u0142ug Tolckemita zapewne Krzysztof Porsch; sam nie pisa\u0142 przeciw nim, lecz korzysta\u0142 z pomocy magistra Jana Nagela, kt\u00f3ry pisa\u0142 mi\u0119dzy innymi przeciw pastorowi ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny Sommowi i rektorowi Koitschowi. Nicolaus Tolckemit natomiast jako senior wzywa\u0142 obie strony do zgody.\n\nE. G. Kerstan uzupe\u0142nia te dzieje o kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Pierwszy przywilej religijny z 22 grudnia 1558 roku dawa\u0142 wed\u0142ug niego miastu tylko prawo powo\u0142ywania ewangelickich duchownych i nauczycieli, nie prawo pe\u0142nego urz\u0105dzenia gminy; swobod\u0119 wyznania we wszystkich ko\u015bcio\u0142ach w mie\u015bcie i poza nim przyzna\u0142 Elbl\u0105gowi dopiero kr\u00f3l Stefan Batory 26 listopada 1576 roku, na sejmie w Toruniu. Kr\u00f3lewski mandat z 26 kwietnia 1568 roku nakazywa\u0142 wydalenie Neogeorgiusa, a 16 czerwca 1568 roku, na naleganie kardyna\u0142a Hozjusza, kr\u00f3l Zygmunt August wyda\u0142 drugi, pod gro\u017ab\u0105 wysokiej kary; rada nie wykona\u0142a i tego, a Neogeorgius pozosta\u0142 duchownym ko\u015bcio\u0142a Mariackiego a\u017c do \u015bmierci 16 marca 1572 roku. Jan Bochmann urodzi\u0142 si\u0119 24 czerwca 1540 roku w Jenie jako syn tamtejszego burmistrza; w ponownym akcie powo\u0142ania z 21 pa\u017adziernika 1575 roku rada przyj\u0119\u0142a go \u201eferner zum obersten Prediger und Seelsorger\u201d (nadal jako pierwszego duchownego i duszpasterza), z wolnym mieszkaniem, 400 markami rocznie i deputatem w zbo\u017cu, s\u0142odzie i drewnie; zmar\u0142 17 maja 1607 roku. Johann Sarcerius, brat Valentina, przyby\u0142 do Elbl\u0105ga w 1557 roku i zosta\u0142 przydzielony Neogeorgiusowi do pomocy. Gdy w 1562 roku proboszczem ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja mianowano Nikolausa Kossa, kt\u00f3ry pozosta\u0142 na dworze polskim i musia\u0142 wyznaczy\u0107 zast\u0119pc\u0119, zosta\u0142 nim w\u0142a\u015bnie ewangelicki duchowny Johann Sarcerius. P\u00f3\u017aniej, na \u017c\u0105danie mieszczan, rada pozwoli\u0142a mu g\u0142osi\u0107 kazania w ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha, ale ju\u017c w 1564 roku przyj\u0105\u0142 on powo\u0142anie do Malborka.\n\nWyznawcom konfesji augsburskiej w Elbl\u0105gu przywilej wyda\u0142 tak\u017ce kr\u00f3l Zygmunt III, w Krakowie 11 stycznia 1588 roku. Przypomina\u0142 w nim, \u017ce przy koronacji, a wcze\u015bniej w klasztorze oliwskim, z\u0142o\u017cy\u0142 przysi\u0119g\u0119 w sprawie zachowania religii, i na pro\u015bb\u0119 pos\u0142\u00f3w miasta ponownie przyrzeka\u0142, \u017ce religia wyznania augsburskiego b\u0119dzie mog\u0142a by\u0107 g\u0142oszona spokojnie, swobodnie i bezpiecznie w mie\u015bcie i na jego terytorium, w ko\u015bcio\u0142ach, klasztorach i szpitalach, kt\u00f3re dot\u0105d do miasta nale\u017ca\u0142y, a w ko\u015bcio\u0142ach nie zmieni si\u0119 zwyczajowych ceremonii; gimnazjum mia\u0142o pozosta\u0107 w dotychczasowym miejscu, pod zarz\u0105dem burmistrz\u00f3w i rajc\u00f3w. Niemiecki przek\u0142ad tego dokumentu og\u0142oszono w 1747 roku w \u201ePreu\u00dfische Sammlung\u201d; wydawca zaznaczy\u0142, \u017ce \u0142aci\u0144skiego orygina\u0142u nie mia\u0142 w r\u0119ku.\n\nHermann Freytag w opracowaniu o studentach uniwersytetu w Wittenberdze (1903) podaje, \u017ce w 1574 roku diakonem ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Elbl\u0105gu zosta\u0142 \u0141ukasz Edenberger, zwany te\u017c Edenburgiem, syn augsburczyka o tym samym imieniu. Freytag uznaje go za tego samego studenta, kt\u00f3rego metryka uniwersytetu wittenberskiego zapisa\u0142a 14 pa\u017adziernika 1558 roku jako Lucasa Oldenbergera z Wittenbergi. Edenberger by\u0142 wcze\u015bniej rektorem w Bartoszycach i w szkole staromiejskiej w Kr\u00f3lewcu, a w 1570 roku zosta\u0142 pastorem w Nowem; w 1578 roku przeszed\u0142 na pastora do Nied\u017awiedzicy na \u017bu\u0142awach Malborskich i zmar\u0142, jak pisze Freytag, przypuszczalnie w 1594 roku.\n\nW latach 1626\u20131636 ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki nazywano jeszcze zwykle \u201eM\u00fcnchenkirch\u201d, czyli ko\u015bcio\u0142em mniszym \u2014 od dawnego klasztoru dominikan\u00f3w. W XVIII wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki by\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelickiego Elbl\u0105ga i pracowa\u0142o przy nim trzech duchownych; pierwszego z nich nazywano niekiedy seniorem, cho\u0107 tytu\u0142 ten nie dawa\u0142 mu \u017cadnej w\u0142adzy \u2014 ca\u0142e zwierzchnictwo nad Ko\u015bcio\u0142em sprawowa\u0142a rada miejska. Wed\u0142ug Herberta Gerigka ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki sta\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 dopiero w 1617 roku \u2014 wcze\u015bniej by\u0142 ni\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 farny, w kt\u00f3rym w latach 1573\u20131593 g\u0142oszono kazania ewangelickie; od 1617 roku na nabo\u017ce\u0144stwa do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego przychodzi\u0142a rada miejska, kt\u00f3ra mia\u0142a w nim w\u0142asne \u0142awy. Helene Deppner pisze, \u017ce rada, mimo wielokrotnego potwierdzania przywilej\u00f3w religijnych, nie chcia\u0142a narusza\u0107 prawa patronatu kr\u00f3la polskiego nad ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i obchodzi\u0142a je po cichu w ten spos\u00f3b, \u017ce duchowni ko\u015bcio\u0142a Mariackiego odprawiali zarazem nabo\u017ce\u0144stwa u \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja; w 1592 roku Zygmunt III mianowa\u0142 jednak proboszczem w Elbl\u0105gu warmi\u0144skiego kanonika Stenzla Makowietzkiego. W po\u017carze w 1504 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 doszcz\u0119tnie; sp\u0142on\u0119\u0142y wtedy wszystkie ksi\u0119gi ko\u015bcielne, dlatego o jego wcze\u015bniejszych dziejach brak wiadomo\u015bci. Stare organy rozebrano i z ofiar wiernych zbudowano nowe \u2014 prace rozpocz\u0119to w 1641 roku i uko\u0144czono w 1643 roku, jak g\u0142osi\u0142a tabliczka pod instrumentem: \u201ePia auditorum liberalitas me fieri fecit\u201d. Latem 1682 roku organy odnowiono i rozbudowano o nowe g\u0142osy, a 8 listopada uroczy\u015bcie na nich zagrano; napraw\u0119 wykona\u0142 organmistrz Andreas Nitrowski.\n\nW latach 1711\u20131712 organy naprawi\u0142 organmistrz Andreas Hildebrandt z Gda\u0144ska; pieni\u0105dze zebrano z kolekty, a 14 wrze\u015bnia 1712 roku stwierdzono, \u017ce \u201eprzy organach nie ma ju\u017c nic do poprawienia\u201d; naprawa kosztowa\u0142a 1000 z\u0142otych. Wed\u0142ug Krzysztofa Urbaniaka organy z 1643 roku zbudowa\u0142 Johann Werner, a zleceniodawcy kolejnych konserwacji powierzali je do\u015bwiadczonym organmistrzom gda\u0144skim \u2014 po Hildebrandcie w 1779 roku Friedrichowi Rudolphowi Dalitzowi, a w 1816 roku Christianowi Ephraimowi Arendtowi. Z opisu Gottfrieda D\u00f6ringa wynika, \u017ce instrument mia\u0142 jeszcze w 1846 roku kr\u00f3tk\u0105 oktaw\u0119 wielk\u0105, co wskazuje, \u017ce kolejni budowniczowie zachowali dawne wiatrownice; D\u00f6ring chwali\u0142 jego szlachetn\u0105, siln\u0105 i punktualn\u0105 intonacj\u0119 oraz r\u00f3wnomierne rozchodzenie si\u0119 d\u017awi\u0119ku we wn\u0119trzu ko\u015bcio\u0142a. Archiwalne fotografie w Instytucie Herdera w Marburgu pokazuj\u0105, \u017ce organy do ko\u0144ca swojego istnienia zachowa\u0142y siedemnastowieczne piszcza\u0142ki frontowe z polichromowanymi labiami w kszta\u0142cie tak zwanych o\u015blich grzbiet\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 cenn\u0105 bibliotek\u0119 muzyczn\u0105, gromadzon\u0105 od po\u0142owy XVI wieku i zachowan\u0105 w bardzo dobrym stanie; najstarszy spis jej muzykali\u00f3w pochodzi z marca 1686 roku, kiedy przekazano je kantorowi Johannowi Friedrichowi Steinr\u00f6ckowi \u2014 wymienia 37 pozycji, kt\u00f3re przetrwa\u0142y do czas\u00f3w autora. W latach czterdziestych XVIII wieku w ko\u015bciele Mariackim co dwa tygodnie wykonywano, opr\u00f3cz gry organ\u00f3w, kantat\u0119 dobran\u0105 do niedzielnej Ewangelii; kantorem by\u0142 wtedy Christian Lau, a organist\u0105 \u2014 od 1740 roku \u2014 Daniel Ohlert, wcze\u015bniej organista ko\u015bcio\u0142a Nowego Miasta.\n\nW grudniu 1820 roku o\u0142tarz browarnik\u00f3w s\u0142odu, stoj\u0105cy pierwotnie w ko\u015bciele Mariackim, przeniesiono na \u017cyczenie wysokiego urz\u0119dnika pa\u0144stwowego do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. Cotygodniowe nabo\u017ce\u0144stwa modlitewne ko\u015bcio\u0142a Mariackiego przeniesiono w 1825 roku do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Ducha. Wed\u0142ug zegarmistrza Wilhelma Linka mechanizm zegara ko\u015bcielnego dzia\u0142a\u0142 przypuszczalnie a\u017c do wielkiego remontu ko\u015bcio\u0142a w 1887 roku; tarcza tego zegara z dat\u0105 1717 trafi\u0142a wraz ze wskaz\u00f3wk\u0105 do Muzeum Miejskiego. W 1858 roku znaleziono w ko\u015bciele cztery dawne trumny z dobrze zachowanymi, bogato odzianymi zw\u0142okami z czas\u00f3w wojny trzydziestoletniej; G. D\u00f6ring i R. Philippi przypuszczali \u2014 zastrzegaj\u0105c, \u017ce swoje wnioski zbudowali na wielu domys\u0142ach i niewielu faktach \u2014 \u017ce byli to cz\u0142onkowie rodziny morawskiego emigranta W\u0142adys\u0142awa Welena z \u017berot\u00edna.\n\nZnalezisko opisali D\u00f6ring i Philippi w 1861 roku w \u201eNeue Preu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d. Na strychu nad sklepieniem, po p\u00f3\u0142nocnej stronie nad zakrysti\u0105, sta\u0142a do 1858 roku zagroda z desek o wymiarach 9 na 7 na 4 stopy, a w niej kilka otwartych, cz\u0119\u015bciowo rozbitych i pustych sze\u015bciobocznych trumien; jeszcze w latach dwudziestych XIX wieku widziano w dw\u00f3ch z nich odziane w jedwab szcz\u0105tki, wed\u0142ug podania szwedzkiej pary narzeczonych, kt\u00f3ra w czasie zarazy zmar\u0142a w Elbl\u0105gu jednego dnia. Wed\u0142ug autor\u00f3w zmar\u0142ych pochowano jednak najpierw w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a gdy na mocy artyku\u0142u uk\u0142adu w Sztumskiej Wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 ten mia\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do katolik\u00f3w, rada postanowi\u0142a 10 grudnia 1635 roku, by witrycy wyznaczyli dla nich miejsce w \u201eM\u00fcnchkirche\u201d, czyli w ko\u015bciele Mariackim, i by zw\u0142oki przeniesiono tam wieczorem. Gdy w styczniu 1858 roku nakazano rozebra\u0107 zagrod\u0119, pod pustymi skrzyniami i wiekami znaleziono cztery zamkni\u0119te trumny: w sze\u015bciobocznych skrzyniach z mocnego drewna d\u0119bowego sta\u0142y wewn\u0119trzne trumny \u015bwierkowe, a zw\u0142oki wygl\u0105da\u0142y jak zabalsamowane, cho\u0107 by\u0142y tylko wyschni\u0119te. W trzech wi\u0119kszych trumnach le\u017ca\u0142y kobiety w strojach z aksamitu i adamaszku, z pier\u015bcieniami, dwie tak\u017ce z per\u0142ami; przy pierwszej le\u017ca\u0142y szcz\u0105tki korony grobowej, a przy trzeciej ma\u0142y ewangelicki modlitewnik wydrukowany w Lipsku w 1621 roku, z odr\u0119cznymi wpisami. W czwartej, mniejszej, spoczywa\u0142o dziecko w wieku 8\u201310 lat, kt\u00f3re wed\u0142ug orzeczenia lekarza by\u0142o ch\u0142opcem. Ksi\u0119gi ko\u015bcielne nie zawieraj\u0105 o tym poch\u00f3wku \u017cadnej wzmianki; diariusze elbl\u0105skiego rajcy Hoppego notuj\u0105 tylko, \u017ce w 1629 roku przyby\u0142 do Elbl\u0105ga z Moraw baron von Zierotin, kt\u00f3rego syn ju\u017c tu przebywa\u0142, aby szuka\u0107 \u201eOccasion\u201d u Szwed\u00f3w, a poeta Zamehl wymienia rodziny Kochtitz i Zerotin jako wygnanych protestant\u00f3w z Moraw, mieszkaj\u0105cych wtedy w Elbl\u0105gu. Zawiadomiony o znalezisku hrabia von Zierotin zamierza\u0142 przewie\u017a\u0107 zw\u0142oki do rodowej krypty w Ullersdorf, ale w marcu 1859 roku o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce sprzeciwia si\u0119 temu konkordat z Rzymem, kt\u00f3ry zabrania chowa\u0107 protestant\u00f3w w krypcie po\u015bwi\u0119conej przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, i \u017ce zmarli pochodzili z innej linii rodu ni\u017c on. Zw\u0142ok ostatecznie nie pochowano: przez wzgl\u0105d na ich warto\u015b\u0107 dla badaczy przeniesiono je do sklepionego pomieszczenia obok zakrystii, w kt\u00f3rym dawniej przechowywano kosztowno\u015bci ko\u015bcio\u0142a, czyli do \u201eTresor\u201d ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, gdzie mo\u017cna je by\u0142o ogl\u0105da\u0107; klejnoty i modlitewnik przechowywano osobno. Przypisanie najokazalszych zw\u0142ok Leonorze Maximiliane von Zierotin, a ubranych na fioletowo Susannie Elisabeth von Schwanberg albo von Zierotin autorzy sami nazywaj\u0105 jedynie przypuszczeniem (\u201eeine ledigliche Vermuthung\u201d).\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 uroczy\u015bcie obchodzi\u0142 rocznice swojego powstania. W 1847 roku elbl\u0105ska ksi\u0119garnia Neumann-Hartmann og\u0142asza\u0142a prac\u0119 G. D\u00f6ringa \u201eVersuch einer Geschichte und Beschreibung der evangelischen Hauptkirche zu St. Marien in Elbing\u201d, wydan\u0105 jako ksi\u0119ga pami\u0105tkowa sze\u015b\u0107setlecia ko\u015bcio\u0142a, razem z kazaniem jubileuszowym pierwszego pastora ko\u015bcio\u0142a Mariackiego i kr\u00f3lewskiego superintendenta D. F. Rittersdorfa, mow\u0105 kr\u00f3lewskiego generalnego superintendenta doktora E. Sartoriusa, wstawkami do liturgii jubileuszowej F. W. Eggerta i litografi\u0105 ko\u015bcio\u0142a wed\u0142ug rysunku C. M\u00fcllera. W niedziel\u0119 26 kwietnia 1896 roku obchodzono nabo\u017ce\u0144stwem w od\u015bwi\u0119tnie przystrojonym ko\u015bciele 650-lecie jego istnienia. Berli\u0144ska \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d przypomnia\u0142a wtedy, \u017ce plac pod ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano dominikanom na za\u0142o\u017cenie klasztoru wkr\u00f3tce po za\u0142o\u017ceniu Elbl\u0105ga przez mistrza krajowego Hermana Balka w 1237 roku, a wielki mistrz Henryk von Hohenlohe, zatwierdzaj\u0105c to nadanie 24 kwietnia 1246 roku, zezwoli\u0142 te\u017c na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a; ko\u015bci\u00f3\u0142 nie m\u00f3g\u0142 jednak mie\u0107 wie\u017cy i dlatego, jak pisa\u0142a gazeta, wci\u0105\u017c robi\u0142 osobliwe wra\u017cenie.\n\nPrac\u0119 D\u00f6ringa om\u00f3wi\u0142 w 1847 roku niepodpisany recenzent \u201eNeue Preu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d. Wed\u0142ug niego wielki mistrz zezwoli\u0142 dominikanom zbudowa\u0107 z ceg\u0142y ch\u00f3r i ko\u015bci\u00f3\u0142, a zakaz budowy wie\u017cy recenzent t\u0142umaczy tym, \u017ce w razie wojny mog\u0142aby ona pos\u0142u\u017cy\u0107 za stra\u017cnic\u0119 ze szkod\u0105 dla zakonu. W 1427 roku wystawiono w ko\u015bciele przepask\u0119, kt\u00f3r\u0105 Zbawiciel mia\u0142 nosi\u0107 na krzy\u017cu, dop\u00f3ki kanonicy nie wykryli oszustwa; w 1468 roku komtur ba\u0142gijski kaza\u0142 schwyta\u0107 i utopi\u0107 trzech dominikan\u00f3w, prawdopodobnie, jak pisze recenzent, jako rzekomych szpieg\u00f3w. R\u00f3\u017cne cechy, zw\u0142aszcza gildia flisak\u00f3w wi\u015blanych, stawia\u0142y w ko\u015bciele swoje o\u0142tarze, a gdy po po\u017carze w 1504 roku budowl\u0119 gruntownie odnowiono, otrzyma\u0142a ona tak\u017ce wie\u017c\u0119, kt\u00f3r\u0105 recenzent nazywa \u201eMettenthurm\u201d. W dokumencie z 1514 roku zapisano wed\u0142ug recenzenta jeszcze imiona 22 zakonnik\u00f3w, a w 1542 roku przeor napisa\u0142 do rady, \u017ce z konwentu pozosta\u0142 ju\u017c tylko jeden zakonnik, kt\u00f3ry tak\u017ce chce odej\u015b\u0107, i prosi\u0142, by rada przej\u0119\u0142a kosztowno\u015bci bezradnego klasztoru i zabezpieczy\u0142a je przed przemoc\u0105. Recenzent wspomina te\u017c kr\u00f3lewskie pismo z 1660 roku, w kt\u00f3rym pewnego duchownego pochwalono jako prawowiernego kap\u0142ana wyznania augsburskiego. D\u00f6ring datowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 na koniec XIII wieku, a ch\u00f3r na pocz\u0105tek XVI; recenzent odpowiada, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 wygl\u0105da na to zbyt nowo, a ch\u00f3r zbyt staro, i wysokie proporcje, d\u0142ugie okna oraz regularnie murowane przypory odnosi do XV wieku. W nast\u0119pnym tomie, po lekturze artyku\u0142u radcy miejskiego F. Neumanna w \u201eElbinger Anzeiger\u201d z 25 kwietnia 1846 roku i listu od niego, recenzent przyzna\u0142, \u017ce w wielu sprawach zosta\u0142 lepiej pouczony. Wed\u0142ug Neumanna dokument wielkiego mistrza z 1246 roku nie zachowa\u0142 si\u0119, istnieje jednak jego pergaminowa kopia z ko\u0144ca XIV albo pocz\u0105tku XV wieku, i to zgodnie z ni\u0105 jubileusz obchodzono w 1846 roku 24 kwietnia; w 1796 roku obchodzono go 14 kwietnia. Na XIII wiek wskazywa\u0142o wed\u0142ug Neumanna to, \u017ce ju\u017c najstarsza ksi\u0119ga zastaw\u00f3w, rozpocz\u0119ta w 1330 roku, okre\u015bla s\u0105siednie domy mieszcza\u0144skie jako po\u0142o\u017cone \u201ecirca fratres\u201d i \u201eretro chorum fratrum predicatorum\u201d, \u017ce arcybiskupi list odpustowy z 1405 roku wymienia o\u0142tarze i obrazy ko\u015bcio\u0142a, \u017ce wiele pi\u0119tnastowiecznych testament\u00f3w nie wspomina o \u017cadnej wi\u0119kszej budowie przy ko\u015bciele Mariackim i \u017ce niespokojne czasy tego stulecia nie sprzyja\u0142y wielkim przedsi\u0119wzi\u0119ciom budowlanym. Rok 1468 recenzent poda\u0142 za Fuchsem jako mo\u017cliwy rok budowy obecnego ko\u015bcio\u0142a, bo z tego roku mia\u0142 pochodzi\u0107 dar na budow\u0119; artyku\u0142 Neumanna wyja\u015bnia\u0142, \u017ce dar Barthela Sehrmanna (w recenzji, wskutek liter\u00f3wki, Fuhrmann) polega\u0142 wed\u0142ug dokumentu nie na 20 markach na wapno, lecz na samym wapnie, z\u0142o\u017cono go nie w 1468, lecz w 1472 roku, i to nie na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a, lecz wyra\u017anie na popraw\u0119 klasztoru. Recenzent, opieraj\u0105c si\u0119 na stylu budowli, nadal jednak nie uwa\u017ca\u0142 obecnego ko\u015bcio\u0142a za ten wzniesiony w 1246 roku; w przypisie wyja\u015bni\u0142, \u017ce mia\u0142 na my\u015bli nie uko\u0144czenie budowy, lecz przebudow\u0119.\n\nWed\u0142ug Harnocha wie\u017ca ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, osadzona na dachu, si\u0119ga\u0142a 250 st\u00f3p; pioruny uderza\u0142y w ni\u0105 w latach 1514, 1580, 1589, 1591 i 1615, nie czyni\u0105c szkody. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 dwa dzwony. Nawa g\u0142\u00f3wna i boczna mierzy\u0142y razem 95 st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci i 59 st\u00f3p szeroko\u015bci, a do sklepienia 68 st\u00f3p; kunsztowne sklepienie gwia\u017adziste wspiera\u0142y trzy o\u015bmioboczne filary. Do 1818 roku przy kru\u017cganku sta\u0142 dawny refektarz mnich\u00f3w, zwany Sprachkammer, bo za rz\u0105d\u00f3w polskich rada zbiera\u0142a si\u0119 w nim na posiedzenia, gdy w czasie nabo\u017ce\u0144stwa zachodzi\u0142y wa\u017cne sprawy; nad nim mie\u015bci\u0142a si\u0119 biblioteka klasztorna, kt\u00f3rej resztki przechowywano w zakrystii. W 1870 roku drewniany portal g\u0142\u00f3wny zast\u0105piono murowanym.\n\nTolckemit (1753) nazywa ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki g\u0142\u00f3wnym ko\u015bcio\u0142em ewangelickim miasta, kt\u00f3ry od uzyskania przez Elbl\u0105g kr\u00f3lewskich przywilej\u00f3w religijnych by\u0142 zawsze spokojnie w posiadaniu wyznawc\u00f3w konfesji augsburskiej i mia\u0142 trzech pastor\u00f3w. Wed\u0142ug jego zestawienia w 1739 roku by\u0142o w tej gminie 76 chrzt\u00f3w, 33 \u015bluby i 65 pogrzeb\u00f3w, a w 1752 roku \u2014 105 chrzt\u00f3w, 20 \u015blub\u00f3w i 51 pogrzeb\u00f3w. Wn\u0119trze zdobi\u0142y za jego czas\u00f3w epitafia, mi\u0119dzy innymi hrabi\u00f3w D\u00e4nhof, oraz wielkie metalowe \u017cyrandole, a na o\u0142tarzu g\u0142\u00f3wnym sta\u0142y dwa bardzo du\u017ce srebrne lichtarze. W Sprachkammer znajdowa\u0142y si\u0119 trzy wielkie tablice z malowanymi herbami najznakomitszych, najstarszych i najszlachetniejszych rodzin Elbl\u0105ga. Na prawo od o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego by\u0142 kamie\u0144 \u0142upkowy z W\u0142och z wyobra\u017ceniem ruin dawnego miasta, podarowany w 1690 roku przez Karola Teodora Zamehla. Przed o\u0142tarzem znajdowa\u0142 si\u0119 portret Jana Bochmanna wraz z jego epitafium, a po prawej stronie o\u0142tarza \u2014 naturalnej wielko\u015bci portret Nicolausa Tolckemita. Wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a le\u017ca\u0142y dwa pi\u0119kne cmentarze.\n\nRecenzent pracy D\u00f6ringa (1847) opisuje budowl\u0119 mi\u0119dzy innymi na podstawie do\u0142\u0105czonej do niej litografii. Ni\u017cszy ch\u00f3r przylega nieregularnie do budynku z wie\u017c\u0105, kt\u00f3r\u0105 recenzent nazywa \u201eMettenthurm\u201d; od zachodu nie wznosi si\u0119 \u017cadna wie\u017ca i nie prowadzi stamt\u0105d do ko\u015bcio\u0142a \u017cadna brama. Filary stoj\u0105ce w jednym rz\u0119dzie oddzielaj\u0105 naw\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 od jedynej nawy bocznej, a na murze zamykaj\u0105cym naw\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 z drugiej strony umieszczono organy i ambon\u0119. Za\u0142o\u017cenie by\u0142o, jak si\u0119 recenzentowi zdaje, pierwotnie obliczone na krucht\u0119, ko\u015bci\u00f3\u0142 tr\u00f3jnawowy i ch\u00f3r szeroko\u015bci nawy \u015brodkowej; ciasnota placu i brak \u015brodk\u00f3w sprawi\u0142y jego zdaniem przypuszczalnie, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 pozbawiono nawy p\u00f3\u0142nocnej, a w jej miejsce urz\u0105dzono skrzyd\u0142o kru\u017cganka. Tak zwany kru\u017cganek, w\u0119\u017cszy od nawy po\u0142udniowej, by\u0142 wtedy hal\u0105 biegn\u0105c\u0105 wzd\u0142u\u017c p\u00f3\u0142nocnej \u015bciany, a jego przed\u0142u\u017ceniem jest zakrystia obok ch\u00f3ru. Co ko\u015bcio\u0142owi odj\u0119to na szeroko\u015bci, starano si\u0119 wed\u0142ug recenzenta nadrobi\u0107 wysoko\u015bci\u0105. Wyrazem gotyku s\u0105 dla niego kunsztowne kamienne sklepienie i wielkie okno wschodnie ch\u00f3ru; prost\u0105 \u015bcian\u0119 wschodni\u0105 ch\u00f3ru t\u0142umaczy ch\u0119ci\u0105 wykorzystania dawnych fundament\u00f3w, a szczyt i dach ch\u00f3ru, wed\u0142ug Fuchsa dawniej wy\u017csze, otrzyma\u0142y, jak przypuszcza, obecny kszta\u0142t po po\u017carze w 1504 roku.\n\nO\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, wzniesiony wed\u0142ug Harnocha jeszcze przed 1454 rokiem, mia\u0142 w polu \u015brodkowym rze\u017abion\u0105 Naj\u015bwi\u0119tsz\u0105 Pann\u0119 z Dzieci\u0105tkiem, po prawej \u015bwi\u0119t\u0105 Magdalen\u0119, po lewej \u015bwi\u0119t\u0105 Barbar\u0119; na wewn\u0119trznej stronie lewych drzwi namalowano kl\u0119cz\u0105cego rycerza zakonu krzy\u017cackiego, co \u015bwiadczy, \u017ce o\u0142tarz powsta\u0142 jeszcze za rz\u0105d\u00f3w zakonu. W 1835 roku przy renowacji ko\u015bcio\u0142a mniejsze o\u0142tarze bractw przeniesiono na inne miejsca, w 1857 roku o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny gruntownie naprawiono, a w 1855 roku ustawiono o\u0142tarz flisak\u00f3w wi\u015blanych, po\u015bwi\u0119cony Trzem Kr\u00f3lom. Ambon\u0119 wykona\u0142 w 1588 roku rze\u017abiarz Clemens Grunau, p\u00f3\u017aniejszy rajca elbl\u0105ski. Ma\u0142e organy z 1572 roku zast\u0105piono w 1643 roku nowymi, kt\u00f3re po przebudowie przez Terleckiego nale\u017ca\u0142y do najlepszych w prowincji: mia\u0142y cztery manua\u0142y, dwa peda\u0142y i 51 rejestr\u00f3w, w tym 41 g\u0142os\u00f3w brzmi\u0105cych i 2349 piszcza\u0142ek. Wed\u0142ug katalogu reklamowego firmy Terleckiego, kt\u00f3ry podaje dla tego instrumentu trzy manua\u0142y i peda\u0142 oraz 41 g\u0142os\u00f3w brzmi\u0105cych, przy przebudowie i rozbudowie w 1865 roku organy trzeba by\u0142o rozbudowa\u0107 do ty\u0142u, przez mur, a w 1904 roku otrzyma\u0142y elektryczny nap\u0119d miech\u00f3w. Jeden z rejestr\u00f3w, \u201eVox humana Czerlinskiana\u201d, nazwano od jego fundatora, Czerlinskiego. Chrzcielnica z 1618 roku to o\u015bmiobok wsparty na czterech kolumnach korynckich, \u0142aw\u0119 rady zbudowano w 1596 roku, a stalle w 1517. Hugo Abs ustali\u0142, \u017ce o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, kt\u00f3rego obrazy powtarzaj\u0105 ryciny Albrechta D\u00fcrera, powsta\u0142 nie wcze\u015bniej ni\u017c w 1513 roku; widniej\u0105ca na nim data 1431 odnosi si\u0119 jego zdaniem przypuszczalnie do wcze\u015bniejszego o\u0142tarza, kt\u00f3ry nowy mia\u0142 zast\u0105pi\u0107. W ko\u015bciele Mariackim by\u0142 tak\u017ce o\u0142tarz szewc\u00f3w, datowany napisem na 1520 rok, oraz o\u0142tarz flisak\u00f3w wi\u015blanych.\n\nEdward Carstenn opisa\u0142 w 1909 roku szaf\u0119 o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego. Jej \u015brodkowa figura Marii otwiera si\u0119 jak o\u0142tarz skrzyd\u0142owy: wewn\u0105trz siedzi rze\u017abiony i bogato z\u0142ocony B\u00f3g Ojciec, trzymaj\u0105cy Ukrzy\u017cowanego, a na skrzyd\u0142ach, malowanych olejno, pod plastycznie wyrze\u017abionymi r\u0119kami Marii wida\u0107 adoruj\u0105cych dostojnik\u00f3w \u015bwieckich i duchownych, w\u015br\u00f3d nich papie\u017ca z kardyna\u0142ami oraz wielkiego mistrza z innym cz\u0142onkiem zakonu krzy\u017cackiego. Po uczesaniu, prostocie i kroju szat, a przede wszystkim po spiczastych butach Carstenn datowa\u0142 t\u0119 figur\u0119 na po\u0142ow\u0119 XV wieku, figury Marii Magdaleny i Barbary na oko\u0142o 1500 rok lub nieco p\u00f3\u017aniej, a proste zamkni\u0119cie szafy na czas raczej nie p\u00f3\u017aniejszy ni\u017c pierwsze dziesi\u0119ciolecie XVI wieku. O\u0142tarz Trzech Kr\u00f3li w ko\u015bciele Mariackim zachowywa\u0142 wed\u0142ug niego jeszcze uk\u0142ad o\u0142tarzy sprzed 1475 roku, cho\u0107 m\u00f3g\u0142 powsta\u0107 nieco p\u00f3\u017aniej.\n\nRecenzent pracy D\u00f6ringa (1847) nazywa o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny godnym uwagi dzie\u0142em snycerskim z czas\u00f3w zakonnych. D\u00f6ring podkre\u015bla\u0142 wed\u0142ug niego, \u017ce nie ma na nim postaci w stroju polskim, co mia\u0142o \u015bwiadczy\u0107 o wczesnym powstaniu o\u0142tarza, a o figurach wewn\u0119trznych pisa\u0142, \u017ce s\u0105 \u201evon einem wunderbar frischen Ansehn\u201d. Poza nim sta\u0142y wtedy w ko\u015bciele jeszcze cztery o\u0142tarze boczne. Za najpi\u0119kniejsze dzie\u0142o sztuki w ko\u015bciele recenzent uwa\u017ca mierz\u0105c\u0105 3 stopy Koronacj\u0119 Marii, kt\u00f3r\u0105 w 1845 roku uzupe\u0142ni\u0142 w Berlinie rze\u017abiarz Holbein; wed\u0142ug ustale\u0144 F. von Quasta pochodzi ona z ko\u0144ca XV wieku i wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 tym, \u017ce brak na niej zwyk\u0142ej polichromii. Spo\u015br\u00f3d malowide\u0142 wymienia okno z nazwiskami, herbami i dat\u0105 1582 oraz epitafium z 1631 roku z przedstawieniem przypisywanym Rubensowi. Napis \u201eHVS 1567 DWWE\u201d na zachodniej stronie ko\u015bcio\u0142a radca miejski F. Neumann odczyta\u0142 jako \u201eHerr Vnd Sch\u00f6pfer Dein Wort W\u00e4hret Ewig\u201d; w sprostowaniach z 1847 roku ten zagadkowy napis w szczycie \u0142\u0105czy si\u0119 z odnowieniem 4 kwietnia 1567 roku specjalnego przywileju kr\u00f3la Zygmunta Augusta, kt\u00f3ry zapewnia\u0142 miastu niezak\u0142\u00f3cone sprawowanie nabo\u017ce\u0144stw wed\u0142ug wyznania augsburskiego, a za prawdopodobne (\u201ewohl anzunehmen\u201d) uznaje si\u0119 tam, \u017ce wraz z odzyskan\u0105 swobod\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 odnowiono te\u017c zewn\u0119trzn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 budowli i upami\u0119tniono to napisem.\n\nNajstarszym zabytkiem ko\u015bcio\u0142a by\u0142a wed\u0142ug Harnocha p\u0142yta nagrobna przed o\u0142tarzem, pod kt\u00f3r\u0105 spoczywali dwaj bracia Wesseling \u2014 zmarli w 1395 i 1405 roku. W kruchcie wisia\u0142y epitafia burmistrza Beckera, zmar\u0142ego w 1680 roku, rodziny Eiering z 1647 roku i burmistrza Fabiana Horna. Przy ko\u015bciele mie\u015bci\u0142a si\u0119 biblioteka muzyczna, wed\u0142ug Harnocha najwi\u0119ksza w Prusach, a tak\u017ce ma\u0142a biblioteka z r\u0119kopisami do dziej\u00f3w Elbl\u0105ga, dzie\u0142ami Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, rzadkimi wydaniami Biblii i komentarzami. Wed\u0142ug Joanny Szkolnickiej zbi\u00f3r muzykali\u00f3w ko\u015bcielnej biblioteki liczy\u0142 520 dzie\u0142 z XVI\u2013XIX wieku. Recenzent pracy D\u00f6ringa pisa\u0142 w 1847 roku, \u017ce biblioteka muzykali\u00f3w by\u0142a o 120 dzie\u0142 bogatsza od biblioteki w Welawie i \u017ce von Winterfeld odkry\u0142 w niej niejeden nieznany utw\u00f3r; samego D\u00f6ringa przedstawia jako dyrektora muzycznego i wydawc\u0119 ksi\u0119gi chora\u0142\u00f3w (Kr\u00f3lewiec 1834). Spo\u015br\u00f3d duchownych ko\u015bcio\u0142a Mariackiego Harnoch wyr\u00f3\u017cnia Balthasara Boita (1630\u20131654), autora agendy u\u017cywanej jeszcze w jego czasach przy nabo\u017ce\u0144stwach popo\u0142udniowych i tygodniowych w ko\u015bcio\u0142ach Elbl\u0105ga, oraz Daniela Rittersdorfa (1723\u20131770), po kt\u00f3rym zachowa\u0142 si\u0119 model \u015bwi\u0105tyni Salomona. Wed\u0142ug Wojciecha Zawadzkiego przy ko\u015bciele s\u0142u\u017cyli tak\u017ce Emanuel Link (1733\u20131784), wcze\u015bniej duchowny w \u0141\u0119czu, zatrudniony tu od 8 stycznia 1774 roku, oraz Friedrich Wilhelm Eggert (1793\u20131861), duchowny ko\u015bcio\u0142a od 1832 roku, a od 1850 roku superintendent elbl\u0105ski, formalnie zatwierdzony 7 lipca 1852 roku. Roderich Nesselmann, ustanowiony duchownym ko\u015bcio\u0142\u00f3w Panny Marii i \u015awi\u0119tego Ducha w 1855 roku, kt\u00f3ry urz\u0105d obj\u0105\u0142 13 stycznia 1856 roku, przej\u0105\u0142 w 1864 roku pos\u0142ug\u0119 duszpastersk\u0105 w elbl\u0105skim wi\u0119zieniu; umow\u0119 z w\u0142adzami wi\u0119ziennymi podpisa\u0142 8 marca 1864 roku. W lipcu 1897 roku \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, opisuj\u0105c dzieje szko\u0142y prowincjonalnej w Saalfeld, nazwa\u0142a jej najs\u0142ynniejszym \u00f3wczesnym rektorem Balthasara Voidiusa, kt\u00f3ry zosta\u0142 p\u00f3\u017aniej pastorem ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Elbl\u0105gu i seniorem ministerium; z przestawienia liter jego nazwiska powstawa\u0142o s\u0142owo \u201eOvidius\u201d, dlatego tego poet\u0119, koronowanego przez cesarza w 1616 roku, nazywano pruskim Owidiuszem.\n\nTolckemit (1753) opisuje \u017cycie 46 duchownych ko\u015bcio\u0142a Mariackiego do swoich czas\u00f3w. Hieronim Hellwing, wcze\u015bniej duchowny w Pas\u0142\u0119ku, od 1578 roku przy ko\u015bciele Mariackim, 19 maja 1592 roku publicznie, z ambony, zrezygnowa\u0142 z urz\u0119du i przeszed\u0142 jako duchowny lutera\u0144ski do Malborka, kt\u00f3ry musia\u0142 opu\u015bci\u0107 w 1605 roku na mocy dekretu kr\u00f3lewskiego; zmar\u0142 w Elbl\u0105gu w 1609 roku. Urban G\u00f6llnitz, kt\u00f3rego Tolckemit nazywa kryptokalwinist\u0105, by\u0142 w latach 1580\u20131592 duchownym w Kmiecinie (F\u00fcrstenau), w 1592 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego i zmar\u0142 w 1603 roku. Wac\u0142aw Tierholdt, powo\u0142any ze wsi Jelonki (Hirschfeld) ko\u0142o Pas\u0142\u0119ka, s\u0142u\u017cy\u0142 tu wiele lat; zmar\u0142, jak Tolckemit wnosi z kazania pogrzebowego Schiliusa, 7 listopada 1620 roku. Jan Schilius, elbl\u0105\u017canin, nauczyciel gimnazjum, od 1611 roku duchowny w Rychlikach (Reichenbach), potem w Kmiecinie i przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a, od 1615 roku przy ko\u015bciele Mariackim, gdzie by\u0142 seniorem, zmar\u0142 11 listopada 1632 roku. Krzysztof Reimann, duchowny w Locken i Liebstadt, w 1629 roku zosta\u0142 wybrany przez rad\u0119 na miejsce zmar\u0142ego Jacoba Hillemsa, polskiego i niemieckiego duchownego w Elbl\u0105gu, 11 stycznia nast\u0119pnego roku przeniesiony do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego i zmar\u0142 11 maja 1643 roku. Jan Willius, elbl\u0105\u017canin, studiowa\u0142 w Bremie i wed\u0142ug Tolckemita \u201escheinet fast Reformirt gewesen zu seyn\u201d; od 1641 roku by\u0142 duchownym w Przezmarku (Preuschmark), dwa lata p\u00f3\u017aniej przy ko\u015bciele Mariackim, zmar\u0142 26 lutego 1647 roku. Jan Fuhr, elbl\u0105\u017canin, duchowny w Schadewalde, od 1666 roku w Neukirch, od 1671 roku przy ko\u015bciele Mariackim, zosta\u0142 w 1684 roku usuni\u0119ty przez rad\u0119 z urz\u0119du z powodu przewinienia przeciw sz\u00f3stemu przykazaniu i 28 lipca odszed\u0142 do Pas\u0142\u0119ka. Cyriak Martini z Rewla w Inflantach, duchowny dworski i polowy przy pu\u0142ku przybocznym szwedzkiego kanclerza Eryka Oxenstierny, od 1657 roku duchowny przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a, od 10 sierpnia 1676 roku przy ko\u015bciele Mariackim, zmar\u0142 9 stycznia 1682 roku; Tolckemit wymienia w\u015br\u00f3d jego zas\u0142ug pie\u015b\u0144 pogrzebow\u0105 \u201eBrich hindurch betr\u00fcbte Seele\u201d z elbl\u0105skiego \u015bpiewnika. Maciej Mann od 1671 roku by\u0142 duchownym w Myszewie (Gro\u00df Mausdorf), od 1678 roku w K\u0119pkach (Zeyer), od 1682 roku przy ko\u015bciele Mariackim, od 1693 roku seniorem, zmar\u0142 9 kwietnia 1695 roku. Henryk Thomas, od 1680 roku duchowny w Pomorskiej Wsi (Pomehrendorf), od 1684 roku przy ko\u015bciele Mariackim, zmar\u0142 jako senior w pa\u017adzierniku 1695 roku. Nicolaus Tolckemit, elbl\u0105\u017canin, po \u015bmierci Hinniusa zosta\u0142 duchownym w Przezmarku, ale nadal powierzano mu kazania wtorkowe w ko\u015bciele Mariackim; w 1693 roku zosta\u0142 duchownym ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a, po kwartale przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, gdzie po dw\u00f3ch latach zosta\u0142 seniorem, i zmar\u0142 w 1713 roku.\n\nZ kolejnych duchownych Tolckemit opisuje mi\u0119dzy innymi Krzysztofa Porscha, kt\u00f3ry od 1682 roku by\u0142 duchownym w K\u0119pkach, od 1688 roku przy ko\u015bciele Trzech Kr\u00f3li, od 13 listopada 1695 roku przy ko\u015bciele Mariackim i zmar\u0142 17 stycznia 1713 roku; u\u0142o\u017cy\u0142 katechizm dla tej gminy (\u201eEin ausf\u00fchrlicher Catechismus zum Gebrauch der Gemeine zu S. Marien\u201d, Elbl\u0105g 1700). Samuel Brackenhausen by\u0142 od 1684 roku duchownym w Pomorskiej Wsi, od 1693 roku w Przezmarku, od 17 czerwca 1696 roku przy ko\u015bciele Mariackim i zmar\u0142 26 pa\u017adziernika 1707 roku. Jerzy Thomas, brat Henryka, by\u0142 od 1693 roku duchownym w Lenzen i D\u00f6rbeck, dwa lata p\u00f3\u017aniej w Myszewie, od 14 maja 1696 roku w Przezmarku, od 17 maja 1708 roku przy ko\u015bciele Mariackim i zmar\u0142 w 1709 roku. Krzysztof Zeidler, od 1685 roku duchowny w Rychlikach, od 1693 roku w Neukirch, od 1696 roku przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a, od 1709 roku przy ko\u015bciele Mariackim, straci\u0142 ca\u0142y dobytek przy grabie\u017cy, gdy w 1710 roku Rosjanie zdobyli miasto szturmem, i zmar\u0142 5 sierpnia 1710 roku. Krystian K\u00fcntzler, od 1688 roku duchowny w Marz\u0119cinie (Jungfer), od 3 pa\u017adziernika 1693 roku w Kmiecinie, od 1695 roku przy ko\u015bciele Trzech Kr\u00f3li, w 1711 roku wbrew swoim pro\u015bbom przeniesiony do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, zmar\u0142 jako senior 30 lipca 1714 roku. Samuel Bachmann, od 1702 roku duchowny w Jeziorze (Thiensdorf), od 1713 roku przy ko\u015bciele Mariackim, od 1715 roku senior, zmar\u0142 we wrze\u015bniu 1722 roku. Magister Jan Nagel, od 1703 roku profesor nadzwyczajny gimnazjum, od 1705 roku polski i niemiecki duchowny przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha, od 1713 roku przy ko\u015bciele Mariackim, zmar\u0142 6 stycznia 1732 roku. Marcin Raschke by\u0142 od 1708 roku duchownym w Rychlikach, od 1711 roku w Myszewie, rok p\u00f3\u017aniej przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny, po kolejnym roku przy ko\u015bciele Trzech Kr\u00f3li, a w nast\u0119pnym roku przy ko\u015bciele Mariackim; zmar\u0142 11 lutego 1733 roku. Jan Wildfang by\u0142 od 1725 roku duchownym w Lenzen i D\u00f6rbeck, po oko\u0142o czterech latach w Neukirch, od 1732 roku przy ko\u015bciele Mariackim i zmar\u0142 18 stycznia 1742 roku. Jana Lincka, gdy w 1709 roku w Elbl\u0105gu panowa\u0142a zaraza, rada wybra\u0142a na duchownego dla chorych; ordynowany 13 wrze\u015bnia 1709 roku w Saalfeld, przez trzy czwarte roku pos\u0142ugiwa\u0142 przy oko\u0142o 400 chorych, od 7 czerwca 1710 roku by\u0142 duchownym w Marz\u0119cinie, po pi\u0119ciu latach w K\u0119pkach, po dziesi\u0119ciu latach przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a, od 1733 roku przy ko\u015bciele Mariackim i zmar\u0142 w 1739 roku. Krzysztof Zeidler m\u0142odszy, syn duchownego o tym samym imieniu z Rychlik, by\u0142 od 1717 roku duchownym w Rychlikach, od 1719 roku w Przezmarku, od 1737 roku przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny, a w 1739 roku powo\u0142ano go do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego. Efraim Liebmann, elbl\u0105\u017canin wychowany w sieroci\u0144cu, od 1718 roku duchowny przy ko\u015bciele Trzech Kr\u00f3li, od 1742 roku przy ko\u015bciele Mariackim, w 1745 roku po udarze uznany za emeryta, zmar\u0142 10 lipca 1747 roku. Na jego miejsce wybrano Tomasza Achenwalla m\u0142odszego, elbl\u0105\u017canina, od 1728 roku duchownego w Marz\u0119cinie, od 1737 roku przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a, od 1745 roku przy ko\u015bciele Mariackim, kt\u00f3ry za czas\u00f3w Tolckemita jeszcze \u017cy\u0142.\n\nParafia nie by\u0142a najwi\u0119ksz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 ewangelick\u0105 miasta, cho\u0107 bywa tak nazywana. Harnoch przypisuje jej wy\u0142\u0105cznie Stare Miasto i przedmie\u015bcie Grubenhagen \u2014 6568 dusz, w tym 1051 katolik\u00f3w, 27 dysydent\u00f3w i 375 \u017byd\u00f3w \u2014 podczas gdy parafia ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a liczy\u0142a 7600 dusz, parafia szpitalnego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego \u2014 6354, a kolejna parafia miejska \u2014 5320. Pracowa\u0142o przy niej dw\u00f3ch, p\u00f3\u017aniej trzech duchownych. W tej samej diecezji Harnoch opisuje osobno ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny, ko\u015bci\u00f3\u0142 Nowego Miasta i ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Ducha.\n\nMiejsce tego ko\u015bcio\u0142a w strukturze ewangelickiego Elbl\u0105ga pokazuje stan sprzed pierwszej wojny \u015bwiatowej: w rejencji gda\u0144skiej dzia\u0142a\u0142o wtedy dziewi\u0119\u0107 diecezji ze stu czternastoma parafiami, a sam\u0105 diecezj\u0119 Elbl\u0105g Miasto i Elbl\u0105g Wie\u015b tworzy\u0142o czterna\u015bcie parafii i dwie filie. W mie\u015bcie by\u0142y to parafie \u015bwi\u0119tej Anny, Bo\u017cego Cia\u0142a, Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny i Trzech Kr\u00f3li, poza nim mi\u0119dzy innymi Tolkmicko, \u0141\u0119cze i Pr\u00f3chnik. Obszar diecezji elbl\u0105skiej zamieszkiwa\u0142o wed\u0142ug szacunk\u00f3w od czterdziestu do pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy ewangelik\u00f3w. Po utworzeniu Ko\u015bcio\u0142a unijnego w 1817 roku ci, kt\u00f3rzy nie pozostali w unii \u2014 wyznawcy niezmienionej Konfesji Augsburskiej i kalwini\u015bci \u2014 stracili wsparcie pa\u0144stwa zar\u00f3wno na utrzymanie parafii, jak i na budow\u0119 w\u0142asnych \u015bwi\u0105ty\u0144.\n\nPod koniec 1884 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 13, s. 89), \u017ce przy ko\u015bciele Mariackim, pod patronatem prywatnym, zwolni\u0142o si\u0119 stanowisko trzeciego pastora, bo dotychczasowy trzeci pastor przeszed\u0142 na drugie. Doch\u00f3d, \u0142\u0105cznie z 300 markami odszkodowania za mieszkanie, wynosi\u0142 oko\u0142o 3615 marek; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 6560 dusz, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 magistrat Elbl\u0105ga.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 6818 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Elbl\u0105ga, a duszpasterzami byli Hugo Lackner (od 1884 roku), August Bury (od 1889 roku) i Arthur Weber (od 1896 roku). Hugo Lackner przechodzi\u0142 z 1 lipca 1897 roku w stan spoczynku. W 1912 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki, nazywany ewangelickim ko\u015bcio\u0142em g\u0142\u00f3wnym, by\u0142 pod patronatem magistratu; pierwszym pastorem by\u0142 superintendent Bury, drugim \u2014 Weber, trzecim \u2014 Bergan. Parafia mia\u0142a w 1912 roku w\u0142asny cmentarz \u2014 cmentarz Mariacki przy Neust\u00e4dtischer M\u00fchlendamm; jego inspektorem by\u0142 wtedy Lange. Po reorganizacji archiwum miejskiego, rozpocz\u0119tej w 1927 roku, archiwum parafii Mariackiej przekazano w depozyt do Archiwum Miejskiego w Elbl\u0105gu. W archiwum parafii Mariackiej \u2014 g\u0142\u00f3wnej parafii Starego Miasta \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 sprawozdanie rachunkowe z lat 1559\u20131691 oraz rachunki roczne z lat 1678/79\u20131798/99, z 1816 roku i dopiero znowu od 1862 roku. Do parafii Mariackiej nale\u017ca\u0142a tak\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 drugiej Trifty Ellerwaldu. W latach 1925\u20131926, jak poda\u0142 Bruno Ehrlich w sprawozdaniu z 12 listopada 1926 roku, naprawiono dach ko\u015bcio\u0142a i rozpocz\u0119to przygotowania do gruntownego remontu; budowl\u0119 obejrza\u0142a komisja ministerialna, a malarze konserwatorzy Fahlberg i Wronka zabezpieczyli przed kornikiem cz\u0119\u015b\u0107 dzie\u0142 sztuki, mi\u0119dzy innymi o\u0142tarz \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca i rze\u017aby w kru\u017cganku. Zniszczone cz\u0119\u015bci fryzu o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego uzupe\u0142ni\u0142 ju\u017c wtedy mi\u0119dzy innymi rze\u017abiarz R\u00f6mer.\n\nWed\u0142ug Joanny Szkolnickiej przy ko\u015bciele powsta\u0142 w 1871 roku pierwszy w Elbl\u0105gu ch\u00f3r ko\u015bcielny, kt\u00f3remu jako jedynemu nadano miano Elbl\u0105skiego Ch\u00f3ru Ko\u015bcielnego; za\u0142o\u017cy\u0142 go kantor Theodor Odenwald, pe\u0142ni\u0105cy t\u0119 funkcj\u0119 od 1869 roku. Ch\u00f3rem kierowali kolejni kantorzy ko\u015bcio\u0142a, a od 1913 do 1945 roku Gerhardt Wagner, kt\u00f3ry przyby\u0142 z Tartu. Bartosz Skop odnotowuje, \u017ce gdy 1 kwietnia 1926 roku zniesiono patronat miasta nad gminami Trzech Kr\u00f3li, Bo\u017cego Cia\u0142a i \u015bwi\u0119tej Anny, prawo patronatu zachowa\u0142a jedynie staromiejska gmina Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny.\n\nW styczniu 1912 roku \u201eBreslauer Zeitung\u201d donios\u0142a o po\u017carze w ko\u015bciele: w niedziel\u0119 rano zauwa\u017cono, \u017ce zaj\u0119\u0142y si\u0119 ogniem cz\u0119\u015b\u0107 konstrukcji dachu nad zakrysti\u0105, belki i pod\u0142oga; stra\u017c ugasi\u0142a po\u017car po trzech godzinach, a jego przyczyn\u0105 by\u0142a wed\u0142ug gazety prawdopodobnie nieostro\u017cno\u015b\u0107. We wrze\u015bniu 1927 roku \u201eBerliner Tageblatt\u201d poda\u0142, \u017ce we wniosku zg\u0142oszonym przez demokrat\u00f3w (\u201edemokratischer Urantrag\u201d) wezwano pruskie ministerstwo stanu, by na utrzymanie ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Elbl\u0105gu, \u201ejednego z najwa\u017cniejszych zabytk\u00f3w sztuki Wschodu\u201d, przeznaczy\u0142o \u015brodki, a w razie potrzeby udzieli\u0142o na ten cel d\u0142ugoterminowej po\u017cyczki na umiarkowany procent. Na pocz\u0105tku 1929 roku \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d wymieni\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki w Elbl\u0105gu w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 w tym roku restaurowane, obok mi\u0119dzy innymi katedr w M\u00fcnster i Breslau.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej, pod nazw\u0105 \u201eElbing, St. Marien\u201d, ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1604 roku, \u015blub\u00f3w od 1614, zgon\u00f3w od 1734, wykaz komunikant\u00f3w od 1777 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1852 roku, a w s\u0105dzie elbl\u0105skim duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1799\u20131874. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1604\u2013 Tr 1614\u2013 St 1734\u2013 K 1777\u2013 Konf 1852\u2013. Dupl. A.-G. Elbing: Tf Tr St 1799\u20131874\u201d. Wed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych przekazanych do Archiwum Miejskiego, kt\u00f3re Hermann Kownatzki og\u0142osi\u0142 w 1929 roku, najstarsza seria ksi\u0105g komunikant\u00f3w parafii Mariackiej obejmowa\u0142a lata 1739\u20131896 (s. 217); Kownatzki zaznacza\u0142 przy tym, \u017ce spis B\u00e4ra zawiera dla Elbl\u0105ga niejedn\u0105 nie\u015bcis\u0142o\u015b\u0107 (s. 216).\n\nHermann Kownatzki, opisuj\u0105c w 1929 roku archiwum parafii Mariackiej, przytacza protok\u00f3\u0142 z 27 pa\u017adziernika 1849 roku: otwarto wtedy w zakrystii drewnian\u0105 skrzynk\u0119 z dawnymi rachunkami, umowami i pokwitowaniami, si\u0119gaj\u0105cymi po\u0142owy XVI wieku, kt\u00f3re uznano za \u201eunbedeutende Papiere\u201d (papiery bez znaczenia); w 1927 roku nie da\u0142o si\u0119 ju\u017c niczego z nich odnale\u017a\u0107. Akta osobowe parafii zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1821 roku od teczki o likwidacji trzeciej posady duchownego. Jeszcze przed z\u0142o\u017ceniem archiwum parafialnego w Archiwum Miejskim trafi\u0142 tam mi\u0119dzy innymi dziennik Samuela Kienasta, seniora elbl\u0105skiego ministerium i pierwszego pruskiego inspektora, z lat 1772\u20131778, \u0142\u0105cz\u0105cy zapiski s\u0142u\u017cbowe i prywatne, a o pr\u00f3bach ordynowania duchownych w samym Elbl\u0105gu w 1751 i 1753 roku \u015bwiadczy zachowany drukowany formularz ordynacji.\n\nPodczas obl\u0119\u017cenia miasta w lutym 1945 roku budowla zosta\u0142a powa\u017cnie uszkodzona pociskami i wypalona, a straty pog\u0142\u0119bi\u0142 brak opieki w pierwszych latach powojennych. Decyzja o odbudowie zapad\u0142a w 1959 roku, lecz z braku \u015brodk\u00f3w prace podj\u0119to dopiero na pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych. Od 24 lipca 1961 roku, z inicjatywy Gerarda Kwiatkowskiego, dzia\u0142a tu galeria sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej \u2014 Galeria EL, od 1965 roku organizatorka Biennale Form Przestrzennych. Konstrukcj\u0119 dachu wymieniono w latach 1975\u20131982, a na czas adaptacji i remontu dzia\u0142alno\u015b\u0107 galerii zawieszono na pocz\u0105tku 1976 roku. Wed\u0142ug Andrzeja Bohdana Krupy, kt\u00f3ry omawia sprawozdanie z wizytacji Wydzia\u0142u do Spraw Wyzna\u0144 w Elbl\u0105gu z 1985 roku, dyrektor Brzozowski odnotowa\u0142 jako sukces \u201eobron\u0119 przed rewindykacj\u0105\u201d obiektu Galerii EL, mieszcz\u0105cej si\u0119 w ko\u015bciele podominika\u0144skim. Na wniosek pierwszego sekretarza Komitetu Wojew\u00f3dzkiego PZPR w Elbl\u0105gu, Jerzego Prusieckiego, zesp\u00f3\u0142 do spraw kleru postanowi\u0142 5 sierpnia 1981 roku przeciwstawi\u0107 si\u0119 \u017c\u0105daniu rewindykacji \u201ez ca\u0142\u0105 stanowczo\u015bci\u0105\u201d. W 2011 roku we wn\u0119trzu zbudowano dwupoziomow\u0105 szklan\u0105 empor\u0119 wystawiennicz\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 w 1504 roku sp\u0142on\u0105\u0107 doszcz\u0119tnie, ale wed\u0142ug Edwarda Carstenna (1909, s. 251) ch\u00f3r, w kt\u00f3rym sta\u0142 o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, ocala\u0142 wtedy z po\u017caru; Carstenn przypuszcza\u0142 jedynie, \u017ce o\u0142tarz m\u00f3g\u0142 bardzo ucierpie\u0107 od wody u\u017cytej do gaszenia i dlatego trzeba go by\u0142o odnowi\u0107. Ostatniego przeora, kt\u00f3ry w 1542 roku przekaza\u0142 radzie klasztor i ko\u015bci\u00f3\u0142, Helene Deppner (1933, s. 166) nazywa Bartholom\u00e4usem Heydenreichem; u Harnocha brzmi to nazwisko Heidenreich. Wed\u0142ug E. G. Kerstana (1927, s. 7) Valentin Sarcerius dzia\u0142a\u0142 w Elbl\u0105gu jako predykant lutera\u0144ski w latach 1554\u20131556 i w 1556 roku musia\u0142 opu\u015bci\u0107 miasto na skutek mandatu kr\u00f3lewskiego; Harnoch podaje natomiast rok 1555 i jako przyczyn\u0119 wyjazdu wskazuje wol\u0119 biskupa. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723, s. 211) w 1558 roku rada doda\u0142a Neogeorgiusowi jako drugiego pastora Sarceriusa \u2014 Hartwich nie powtarza przy tym imienia, ale wcze\u015bniej pisze o Valentinie; r\u00f3wnie\u017c Harnoch (s. 412) podaje, \u017ce w 1558 roku wezwano z powrotem Valentina. Wed\u0142ug Kerstana (1927, s. 7) Neogeorgiusowi przydzielono natomiast do pomocy ju\u017c w 1557 roku Johanna Sarceriusa, brata Valentina. Harnoch \u0142\u0105czy pierwsz\u0105 Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 pod dwiema postaciami w niedziel\u0119 Oculi 1558 roku z przywilejem Zygmunta Augusta, a przywilej ten miasto otrzyma\u0142o wed\u0142ug innego zapisu dopiero 22 grudnia 1558 roku. Jan Bochmann obj\u0105\u0142 urz\u0105d przy ko\u015bciele Mariackim w 1572 roku, w 1573 albo w 1577 roku \u2014 teksty podaj\u0105 tu r\u00f3\u017cne daty. Wed\u0142ug Ottona Heuera (1939, s. 87) Bochmanna powo\u0142ano do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w 1578 roku, wed\u0142ug A. N. Tolckemita (1753, s. 32) jego kandydatur\u0119 zg\u0142oszono w 1571 roku, gdy w tym ko\u015bciele zwolni\u0142 si\u0119 urz\u0105d duchownego. O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny Harnoch datuje na czas przed 1454 rokiem, a Hugo Abs na czas nie wcze\u015bniejszy ni\u017c 1513 rok. Zakaz dzwonienia i g\u0142oszenia kaza\u0144 dla zakonnik\u00f3w, datowany wy\u017cej na 1523 rok, recenzja pracy D\u00f6ringa (1847, s. 407) odnosi do 1527 roku. Tak\u017ce wed\u0142ug tej recenzji (s. 409) przeciw temu, by ch\u00f3r sp\u0142on\u0105\u0142 w 1504 roku doszcz\u0119tnie, \u015bwiadczy zachowanie dawnego o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego. Wed\u0142ug A. N. Tolckemita (1753, s. 22) ambon\u0119 i \u0142aw\u0119 rady wykonano w 1596 roku pod kierunkiem rajcy Clemensa Grunaua; wed\u0142ug Harnocha (s. 411) ambon\u0119 wykona\u0142 w 1588 roku rze\u017abiarz Clemens Grunau. Organy z 1572 roku wed\u0142ug Tolckemita (s. 22) w 1643 roku znacznie powi\u0119kszono i naprawiono, wed\u0142ug Harnocha (s. 411) zast\u0105piono je wtedy nowymi. Wysoko\u015b\u0107 wie\u017cy Tolckemit (s. 23) podaje na 230 st\u00f3p, Harnoch (s. 409) na 250. \u0141ukasza Edenburga wed\u0142ug Tolckemita (s. 34) powo\u0142ano w 1570 roku \u201enach Neuhau\u00df, nicht aber Neuburg in Pomerellen\u201d, wed\u0142ug Freytaga zosta\u0142 wtedy pastorem w Nowem.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tym ko\u015bciele mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Marcus Sylvius (1576), Sebastian von Sanden (1605), Martin Brathesius (1613), Johann Mylius (1625), Martin Klinger (1627), David Holst (1633), Johann Philippi (1647), Christoph Feyerabend (1655), Christoph Henke (1657), Andreas Hinnius (1657), Daniel Rittersdorf (1723), Peter Schumacher (1770), Daniel Ludwig Weber (1776), Carl Andreas Silber (1788), Daniel Samuel Rogge (1805), Daniel Ferdinand Rittersdorf (1830), Carl Wilhelm Hermann Kr\u00fcger (1855), Roderich Nesselmann (1855), Carl Wilhelm Lenz (1861\u20131881), Johann Adolph Hugo Lackner (1882\u20131884), Franz Eduard Friedrich Kahnert (1886), August Ludwig Viktor Bury (1889), Hermann Richard Arthur Weber (1895), Willy Schack (1926), Walter Otto Martin Walsdorff (1926), Georg Heinrich Erich Engelbrecht (1929), Max August Schliepack (1935), Walter Wiesenberg (1935).\n\nPrasa uzupe\u0142nia ten wykaz. W sierpniu 1852 roku kr\u00f3l mianowa\u0142 pastora Eggerta od ko\u015bcio\u0142a Mariackiego superintendentem elbl\u0105skiej diecezji miejskiej i wiejskiej. Latem 1862 roku \u201eNational-Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a nominacj\u0119 pastora Carla Wilhelma Hermanna Kr\u00fcgera z Elbl\u0105ga na superintendenta diecezji elbl\u0105skiej; ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaje przy nim dat\u0119 23 czerwca 1861 roku. Rok 1881 przy Carlu Wilhelmie Lenzu nie zamyka jego s\u0142u\u017cby. Jesieni\u0105 1884 roku \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce drugi pastor ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny i szpitalnego ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Ducha, doktor Carl Lenz, zosta\u0142 pierwszym pastorem tego ko\u015bcio\u0142a; w styczniu 1886 roku \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a nominacj\u0119 doktora Lenza, dot\u0105d zarz\u0105dcy superintendentury i pierwszego pastora ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, na superintendenta diecezji elbl\u0105skiej, a 1 pa\u017adziernika 1893 roku przeszed\u0142 on na emerytur\u0119. We wrze\u015bniu 1889 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d donios\u0142a z Elbl\u0105ga, \u017ce w minion\u0105 niedziel\u0119 superintendent doktor Lenz wprowadzi\u0142 w ko\u015bciele Mariackim dotychczasowego rektora z Lyck, Bury\u2019ego, na urz\u0105d trzeciego pastora tego ko\u015bcio\u0142a, a uroczysto\u015bci by\u0142 obecny magistrat w pe\u0142nym sk\u0142adzie. W listopadzie 1894 roku \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a, \u017ce druga posada pastorska przy ko\u015bciele Mariackim zwolni\u0142a si\u0119 wskutek awansu; dawa\u0142a 3423 marki, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 magistrat. Trzecim pastorem ko\u015bcio\u0142a Mariackiego zosta\u0142 latem 1898 roku pastor pomocniczy Bergau, a w lipcu tego roku prasa donios\u0142a o wprowadzeniu w urz\u0105d pastor\u00f3w Bury\u2019ego, Webera i Bergaua. Jesieni\u0105 1899 roku og\u0142oszono, \u017ce przy ko\u015bciele Mariackim jest do obsadzenia posada kantora, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 do 15 grudnia magistrat. W pa\u017adzierniku 1904 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce elbl\u0105ski Ch\u00f3r Filharmoniczny, kt\u00f3ry na grudzie\u0144 przygotowywa\u0142 Msz\u0119 c-moll Mozarta, prosi\u0142 o udost\u0119pnienie ko\u015bcio\u0142a Mariackiego na jej wykonanie, ale wycofa\u0142 wniosek, bo nie m\u00f3g\u0142 oczekiwa\u0107 jednomy\u015blnej zgody rady ko\u015bcielnej. Latem 1917 roku drugi pastor Weber zosta\u0142 pierwszym, a trzeci pastor, wymieniony tym razem jako Bergan, drugim pastorem ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny i \u015awi\u0119tego Ducha.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Marien w Elbl\u0105gu 7728 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eElbl\u0105g\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 404\u2013414 (diecezja Elbl\u0105g; has\u0142o ko\u015bcio\u0142a Mariackiego s. 408\u2013414); \u201eElbinger Jahrbuch\u201d, Elbing 1919\u20131937, s. 1, 5, 6, 13, 47, 48, 59, 79, 89, 91, 107, 155, 166, 217, 218, 242, 46\u201347, 77\u201378, 77\u201380; \u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Elbing\u201d, Elbing 1912, s. 407; karta obiektu \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, obecnie galeria sztuki EL\u201d w serwisie Zabytek.pl; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o \u201eElbl\u0105g\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing; P. Birecki, \u201eO trzech XIX-wiecznych ko\u015bcio\u0142ach ewangelickich Elbl\u0105ga\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXV (2024); A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 211\u2013213, 217\u2013218; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 7; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 38; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 28; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 215, 273; t. 2, s. 444, 483; t. 3, s. 767, 801, 830, 903, 951, 1003; t. 4, s. 1033, 1076, 1240, 1261; t. 5, s. 1356, 1487, 1498; t. 6, s. 1553, 1561, 1594, 1660, 1703, 1799; t. 7, s. 1909, 1926, 1927, 1979; \u201eNeuwieder Intelligenz- und Kreis-Blatt\u201d, 7 czerwca 1847 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 14 sierpnia 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 24 lipca 1862 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 30 listopada 1884 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 20 stycznia 1886 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 24 maja 1893 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 29 kwietnia 1896 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 23 lipca 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 24 czerwca 1898 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d, 13 lipca 1898 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eLeipziger Tageblatt und Anzeiger\u201d, 24 listopada 1899 roku, s. 9 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBreslauer Zeitung\u201d, 24 stycznia 1912 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 12 sierpnia 1917 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d, 4 wrze\u015bnia 1927 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 30 stycznia 1929 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); K. Urbaniak, \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elbl\u0105gu i jego okolicach w latach 1711\u20131725\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 220\u2013222; W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 51; J. Szkolnicka, \u201eElbl\u0105skie ch\u00f3ry ko\u015bcielne i konfesyjne, towarzystwa \u015bpiewacze w latach 1871\u20131945\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 16, 2015, s. 148, 152, 156; W. Zawadzki, \u201eDuszpasterstwo ewangelickie w wi\u0119zieniu elbl\u0105skim w drugiej po\u0142owie XIX wieku\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d 83, 2018, z. 2, s. 88\u201389, 95\u201396; B. Skop, \u201ePr\u00f3by budowy nowego ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a we wschodnich dzielnicach Elbl\u0105ga w pierwszej po\u0142owie XX wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 112; Otto Heuer, \u201eVon den Anf\u00e4ngen der Reformierten Gemeinde in Elbing\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 47, 1939, s. 86\u2013101; E. G. Kerstan, \u201eZur Frage der Elbinger Kirchenordnung\u201d, \u201eElbinger Jahrbuch\u201d 5/6, 1927, s. 1\u201316; Helene Deppner, \u201eDas kirchenpolitische Verh\u00e4ltnis Elbings zum Bischof von Ermland in der Zeit der polnischen Fremdherrschaft\u201d, \u201eElbinger Jahrbuch\u201d 11, 1933, s. 121\u2013236; Edward Carstenn, \u201e\u00dcber den Schrein des Hochaltars der Elbinger Marienkirche\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 46, 1909, s. 246\u2013252; Hermann Kownatzki, \u201eBerichte aus dem Stadtarchiv Elbing. 2: Die Elbinger Pfarrarchive\u201d, \u201eElbinger Jahrbuch\u201d 8, 1929, s. 216\u2013224; Bruno Ehrlich, \u201eDie Denkmalpflege in Elbing im Jahre 1925/26\u201d, \u201eElbinger Jahrbuch\u201d 7, 1928, s. 155; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 5 wrze\u015bnia 1889 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 14 listopada 1894 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 22 pa\u017adziernika 1904 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 106; [recenzja, bez podpisu] \u201eVersuch einer Geschichte und Beschreibung der ev. Hauptkirche zu St. Marien in Elbing von G. D\u00f6ring\u201d, \u201eNeue Preu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d III, K\u00f6nigsberg 1847, s. 405\u2013409 (Bayerische Staatsbibliothek, M\u00fcnchener DigitalisierungsZentrum); \u201eHauptkirche zu St. Marien in Elbing\u201d (Nachtr\u00e4ge und Berichtigungen), \u201eNeue Preu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d IV, K\u00f6nigsberg 1847, s. 174\u2013176 (Bayerische Staatsbibliothek, M\u00fcnchener DigitalisierungsZentrum); G. D\u00f6ring, R. Philippi, \u201eDie alterth\u00fcmlichen Leichen im Tresor der Marienkirche zu Elbing und die Freundschaft des \u00bbKleinods\u00ab\u201d, \u201eNeue Preu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d, 3. Folge, VII, K\u00f6nigsberg 1861, s. 252\u2013278 (Bayerische Staatsbibliothek, M\u00fcnchener DigitalisierungsZentrum); \u201ePrivilegium der Augspurgischen Confessions-Verwandten in Elbing, vom Jahre 1588\u201d, \u201ePreu\u00dfische Sammlung allerley bisher ungedruckten Urkunden, Nachrichten und Abhandlungen\u201d I, Danzig 1747, s. 92\u201394 (Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa); A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 7, 21\u201323, 27\u201328, 32\u201343, 51\u201353, 55\u201359, 61\u201362, 64\u201368, 70\u201392, 100\u2013101, 104\u2013107, 441 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 13, s. 89 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 39; A. B. Krupa, \u201eSytuacja wyznaniowa w wojew\u00f3dztwie elbl\u0105skim w latach 1978\u20131984 w \u015bwietle sprawozdania z wizytacji Wydzia\u0142u do Spraw Wyzna\u0144 w Elbl\u0105gu w 1985 roku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXV, 2024, s. 67.*","built_year":1246,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. NMP, ob. galeria sztuki EL \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/elblag-kosciol-dominikanski-pw-najswietszej-marii-panny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 412\u2013414","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o \u201eElbl\u0105g\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Atlas Ewangelickiego Pomorza \u2014 w\u0142asny zbi\u00f3r danych obiekt\u00f3w (analiza konwencji pola nazwa_de na 1225 rekordach)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eO trzech XIX-wiecznych ko\u015bcio\u0142ach ewangelickich Elbl\u0105ga\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXV (2024)","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eElbinger Jahrbuch\u201d, Elbing 1919\u20131937, s. 1, 107, 13, 155, 166, 217, 218, 242, 46\u201347, 47, 48, 5, 59, 6, 77\u201378, 77\u201380, 79, 89, 91","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Elbing\u201d, Elbing 1912, s. 407","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 409, 409\u2013410, 409\u2013411, 410\u2013411, 411, 411\u2013412, 412, 413","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eElbl\u0105g\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 28","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 215, 273; t. 2, s. 444, 483; t. 3, s. 767, 801, 830, 903, 951, 1003; t. 4, s. 1033, 1076, 1240, 1261; t. 5, s. 1356, 1487, 1498; t. 6, s. 1553, 1561, 1594, 1660, 1703, 1799; t. 7, s. 1909, 1926, 1927, 1979","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeuwieder Intelligenz- und Kreis-Blatt\u201d, 7 czerwca 1847 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WTNBFDVVSOKOOBMGNHH7B67EIKPENXOF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 14 sierpnia 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TVGUERHTQLEKW6QNNEZR5KWYVYDR6EKV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 24 lipca 1862 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EDZHVM4XY65JXIRTTGZ7QFQSKAONFXHN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 30 listopada 1884 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3DLLXAGWB3WDV7RZCO5VFUBM45JMDWEA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 20 stycznia 1886 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CNM4GB762VK4FMGNYXW3BD2R2YZVF6GR"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 24 maja 1893 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PCWCWGZ3ZLS4J5DI23XGWGFGVOGMR7AF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 29 kwietnia 1896 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3IFZZHWMZXZ6JB7OFPOP3BEWAJ7PBUVO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 23 lipca 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LQWG4NWQWVP4RGF3AGPHV6N7XGPLXEY7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 24 czerwca 1898 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UXIXNP7NE4HYNI3DSSLPYMG3EFPLUSCI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d, 13 lipca 1898 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6I7F7H7S4NY3QVTYWJTN4NU74LUCLJMQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLeipziger Tageblatt und Anzeiger\u201d, 24 listopada 1899 roku, s. 9 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EB4YTGKSUEU3YZMNZQ6OKHULXDQCNYNO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBreslauer Zeitung\u201d, 24 stycznia 1912 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MCWD3R6Y4J2TYRAD42TXDRLWDAUZQYLR"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 12 sierpnia 1917 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HYFM6CV5MRKYZ4CJN7PMLED2RB6IGL7D"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d, 4 wrze\u015bnia 1927 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/U2BRKWZR2JVMVL27MDHRFP7ZS7UBQ4LA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 30 stycznia 1929 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/34LYXRIKIHUI23DNCSD4YG2R6TGMPV4J"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Urbaniak, \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elbl\u0105gu i jego okolicach w latach 1711\u20131725\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 220\u2013222","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148286.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 51","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Szkolnicka, \u201eElbl\u0105skie ch\u00f3ry ko\u015bcielne i konfesyjne, towarzystwa \u015bpiewacze w latach 1871\u20131945\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 16, 2015, s. 148, 152, 156","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2151015.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Zawadzki, \u201eDuszpasterstwo ewangelickie w wi\u0119zieniu elbl\u0105skim w drugiej po\u0142owie XIX wieku\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d 83, 2018, z. 2, s. 88\u201389, 95\u201396","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/23c42182cc5f5196202f1553a23d61a3_ZH_2018_83-2_03_Zawadzki_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"B. Skop, \u201ePr\u00f3by budowy nowego ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a we wschodnich dzielnicach Elbl\u0105ga w pierwszej po\u0142owie XX wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 112","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158827.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Otto Heuer, \u201eVon den Anf\u00e4ngen der Reformierten Gemeinde in Elbing\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 47, 1939, s. 86\u2013101","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/31394/edition/39952"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. G. Kerstan, \u201eZur Frage der Elbinger Kirchenordnung\u201d, \u201eElbinger Jahrbuch\u201d 5/6, 1927, s. 1\u201316","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.H_5-6.115380597"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Helene Deppner, \u201eDas kirchenpolitische Verh\u00e4ltnis Elbings zum Bischof von Ermland in der Zeit der polnischen Fremdherrschaft\u201d, \u201eElbinger Jahrbuch\u201d 11, 1933, s. 121\u2013236","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.H_11.146922927"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Edward Carstenn, \u201e\u00dcber den Schrein des Hochaltars der Elbinger Marienkirche\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 46, 1909, s. 246\u2013252","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.10142_300.423365146"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Kownatzki, \u201eBerichte aus dem Stadtarchiv Elbing. 2: Die Elbinger Pfarrarchive\u201d, \u201eElbinger Jahrbuch\u201d 8, 1929, s. 216\u2013224","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.H_8.123238566"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 5 wrze\u015bnia 1889 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XG4PTOH4PSWQ3X5K5VOWTDOGB2S3PHAI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 14 listopada 1894 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/P4UR6KK7CAX7EFPEOZX2JNANQVU7HBQU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 22 pa\u017adziernika 1904 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ACL2QZLCHFHDQTS3TAPKW5PYX6HAAOAE"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 106","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/26779/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"[recenzja, bez podpisu] \u201eVersuch einer Geschichte und Beschreibung der ev. Hauptkirche zu St. Marien in Elbing von G. D\u00f6ring\u201d, \u201eNeue Preu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d III, K\u00f6nigsberg 1847, s. 405\u2013409 (Bayerische Staatsbibliothek, M\u00fcnchener DigitalisierungsZentrum)","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10013935?page=419"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eHauptkirche zu St. Marien in Elbing\u201d (Nachtr\u00e4ge und Berichtigungen), \u201eNeue Preu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d IV, K\u00f6nigsberg 1847, s. 174\u2013176 (Bayerische Staatsbibliothek, M\u00fcnchener DigitalisierungsZentrum)","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10013936?page=188"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"G. D\u00f6ring, R. Philippi, \u201eDie alterth\u00fcmlichen Leichen im Tresor der Marienkirche zu Elbing und die Freundschaft des \u00bbKleinods\u00ab\u201d, \u201eNeue Preu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d, 3. Folge, VII, K\u00f6nigsberg 1861, s. 252\u2013278 (Bayerische Staatsbibliothek, M\u00fcnchener DigitalisierungsZentrum)","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10013963?page=268"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201ePrivilegium der Augspurgischen Confessions-Verwandten in Elbing, vom Jahre 1588\u201d, \u201ePreu\u00dfische Sammlung allerley bisher ungedruckten Urkunden, Nachrichten und Abhandlungen\u201d I, Danzig 1747, s. 92\u201394 (Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://kpbc.umk.pl/Content/40139/DjVu/prus.djvu"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 7, 21\u201323, 27\u201328, 32\u201343, 51\u201353, 55\u201359, 61\u201362, 64\u201368, 70\u201392, 100\u2013101, 104\u2013107, 441 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/7312/edition/7090/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 39","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. B. Krupa, \u201eSytuacja wyznaniowa w wojew\u00f3dztwie elbl\u0105skim w latach 1978\u20131984 w \u015bwietle sprawozdania z wizytacji Wydzia\u0142u do Spraw Wyzna\u0144 w Elbl\u0105gu w 1985 roku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXV, 2024, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 13, s. 89 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4658/Amtliche_Mitteilungen_1884_13.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0040","image_url":"/static/atlas/foto/bao_2026/48045.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1558708,"lng":19.4044583,"name_de":"Elbing, Marienkirche","name_pl":"Elbl\u0105g \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 NMP (Marienkirche, ob. Galeria EL)","powiat":"Elbl\u0105g M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w E\u0142ganowie le\u017cy przy ulicy Kasztanowej, na dzia\u0142ce 12 w obr\u0119bie E\u0142ganowo. Po 1945 roku zosta\u0142 opuszczony i pozostaje nieczynny. Figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, a tak\u017ce w wykazie zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie. E\u0142ganowo, po niemiecku Lamenstein, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, dzi\u015b w gminie Tr\u0105bki Wielkie w powiecie gda\u0144skim. Od 1887 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau); w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142o w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, w powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym (Landkreis Danziger H\u00f6he). W latach 1939\u20131945 E\u0142ganowo le\u017ca\u0142o w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nWizytacja dekanatu gda\u0144skiego, przeprowadzona w sierpniu i wrze\u015bniu 1584 roku przez oficja\u0142a gda\u0144skiego Miko\u0142aja Myloniusa z polecenia biskupa w\u0142oc\u0142awskiego i pomorskiego, wylicza w\u015br\u00f3d wsi podleg\u0142ych kr\u00f3lewskiej parafii w Pr\u0119gowie Lawenstein, kt\u00f3re wydawcy wizytacji uto\u017csamiaj\u0105 z E\u0142ganowem. Probostwo wakowa\u0142o wtedy, a nabo\u017ce\u0144stwo odprawia\u0142 co trzeci\u0105 niedziel\u0119 dominikanin. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych E\u0142ganowo (Lamenstein) nale\u017ca\u0142o do d\u00f3br Go\u0142\u0119biewa Wielkiego: po hrabim Doenhoffie od 1735 roku do Piotra Jana Czapskiego i jego \u017cony Konstancji z Gni\u0144skich, potem do ich syn\u00f3w Tomasza i Paw\u0142a Tadeusza, nast\u0119pnie do ich bratanicy Konstancji, najpierw ksi\u0119\u017cnej Radziwi\u0142\u0142owej, potem hrabiny Ma\u0142achowskiej. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 62-letniego Tomasza Czapskiego, mieszkaj\u0105cego w Warszawie. Wed\u0142ug ksi\u0105g hipotecznych od 1787 roku E\u0142ganowo nale\u017ca\u0142o do hrabiego Piotra Bonifacego Goetzendorf-Grabowskiego, od 1802 roku do jego brata Stefana, a od 1818 roku do spadkobierc\u00f3w genera\u0142a porucznika von Hundta.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 140 mieszka\u0144c\u00f3w: 124 katolik\u00f3w i 16 luteran\u00f3w; luteran\u00f3w przypisuje do parafii w Sobowidzu (Sobbowitz), katolik\u00f3w za\u015b do parafii w Tr\u0105bkach Wielkich (Gro\u00df Trampken). W 1848 roku E\u0142ganowo liczy\u0142o 74 domy i 614 mieszka\u0144c\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Lahmenstein* jako maj\u0105tek szlachecki. Notowa\u0142 tu 83 budynki mieszkalne i 863 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 190 ewangelik\u00f3w, 670 katolik\u00f3w i trzech \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sobowidzu; katolicy \u2014 do parafii w Tr\u0105bkach Wielkich; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 765 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 613 katolik\u00f3w i 144 ewangelik\u00f3w, przypisanych do tych samych dw\u00f3ch parafii, a nadto o\u015bmiu innych chrze\u015bcijan.\n\nW 1903 roku miejscowy maj\u0105tek wykupi\u0142a pruska Komisja Kolonizacyjna i osadzi\u0142a na nim niemieckich, w znacznej cz\u0119\u015bci ewangelickich kolonist\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d o\u015bmiu cmentarzy parafii w Sobowidzu, licz\u0105cej wtedy 2655 ewangelik\u00f3w. Karta cmentarza z wrze\u015bnia 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Zachowany fragment p\u0142yty z bia\u0142ego marmuru i jedno ogrodzenie\u201d. Z dawnego za\u0142o\u017cenia na rzucie prostok\u0105ta pozostawa\u0142y wtedy \u015blady oko\u0142o czterdziestu mogi\u0142 ziemnych, a ca\u0142y teren, oddalony o 1,2 kilometra na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi, zarasta\u0142 samosiew lipowo-topolowy. Wed\u0142ug karty starodrzewu nie by\u0142o, jedynie na obrze\u017cu ros\u0142y lipy wielopniowe. Najstarszy czytelny napis nagrobny pochodzi\u0142 z roku 1927, a kute ogrodzenie ozdobne z pocz\u0105tku dwudziestego wieku zachowa\u0142o si\u0119 w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci cmentarza.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sobbowitz i podaje tu 116 ewangelik\u00f3w i 104 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 204\u2013205, nr 88; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 215\u2013216; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Tr\u0105bki Wielkie (pozycja 23); wykaz zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 20; karta cmentarza w E\u0142ganowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 778 (s. 30), nr 1423 (s. 144\u2013145); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 47, pozycja 159; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Tr\u0105bki Wielkie \u2014 E\u0142ganowo / Wykaz zabytk\u00f3w","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/t/elganowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 778 (s. 30), nr 1423 (s. 144\u2013145)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 47, pozycja 159","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0363","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.160404,"lng":18.483033,"name_de":"Lamenstein","name_pl":"E\u0142ganowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Fiszewo (po niemiecku Fischau) le\u017cy na Ma\u0142ych \u017bu\u0142awach Malborskich, w powiecie elbl\u0105skim, w gminie Gronowo Elbl\u0105skie; przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142o do powiatu malborskiego. W Fiszewie cmentarz jest ewangelicko-mennonicki i podzielony na dwie cz\u0119\u015bci. Ewangelicka zosta\u0142a zniszczona niemal doszcz\u0119tnie; mennonicka zachowa\u0142a stele piaskowcowe. Stoj\u0105 tam tak\u017ce cippusy, podstawy pod krzy\u017ce i tumby, a przy cmentarzu \u2014 dzwonnica. W tej samej wsi stoi ruina gotyckiego ko\u015bcio\u0142a katolickiego, spalonego w 1948 roku, z osobnym cmentarzem przyko\u015bcielnym.\n\nGmina ewangelicka zawi\u0105za\u0142a si\u0119 w Fiszewie w drugiej po\u0142owie XVI wieku i zbiera\u0142a si\u0119 w domu modlitwy; urz\u0105d duchownego ustanowiono na pocz\u0105tku XVII stulecia. Pierwszym pastorem by\u0142 wed\u0142ug wykazu duchownych pruskich Bartholom\u00e4us Kuhnhold, duchowny tutejszej gminy od 1606 roku, a mo\u017ce od 1612, sprawuj\u0105cy urz\u0105d do \u015bmierci w 1652 roku. Wykaz dodaje, \u017ce Kuhnhold \u201emia\u0142 pozostawa\u0107 w urz\u0119dzie czterdzie\u015bci pi\u0119\u0107 lat\u201d. W 1643 roku wsp\u00f3lnota zbudowa\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 z pomoc\u0105 miasta Elbl\u0105ga, a w 1706 roku postawi\u0142a nowy. By\u0142 szachulcowy, oszalowany deskami od wewn\u0105trz i z zewn\u0105trz, bez wie\u017cy i bez dzwon\u00f3w; mia\u0142 sklepiony i malowany strop, snycersk\u0105 ambon\u0119, organy o dwunastu g\u0142osach i o\u0142tarz wzniesiony w 1797 roku przez gospodarza Samuela Silmanna.\n\nW 1682 roku sp\u0142on\u0119\u0142a tutejsza plebania. Stelterowie \u2014 dziad, ojciec i syn \u2014 sprawowali tu urz\u0105d duchownego nieprzerwanie przez sto lat, od 1731 roku. Jan Wi\u015bniewski przytacza katolickie wizytacje, kt\u00f3re pokazuj\u0105 tutejsze wsp\u00f3\u0142\u017cycie wyzna\u0144: w 1700 roku witrykami katolickiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego wybrano ewangelik\u00f3w, a 19 maja 1749 roku zapisano, \u017ce na cmentarzu parafialnym grzebie si\u0119 nie tylko katolik\u00f3w, ale tak\u017ce luteran i mennonit\u00f3w, i \u017ce wszystkich siedmiu prowizor\u00f3w tego ko\u015bcio\u0142a stanowi\u0105 luteranie. W 1820 roku urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej naliczy\u0142 387 mieszka\u0144c\u00f3w: 209 luteran\u00f3w, 171 katolik\u00f3w i siedmiu mennonit\u00f3w, a we wsi odnotowa\u0142 oba ko\u015bcio\u0142y. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 Fiszewo jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 34 budynki mieszkalne i 476 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 278 ewangelik\u00f3w, 189 katolik\u00f3w i o\u015bmiu mennonit\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nTen ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1706 roku, pod patronatem gminy, sp\u0142on\u0105\u0142 31 stycznia 1884 roku. \u015awi\u0105tyni\u0119 odbudowano: nowy ko\u015bci\u00f3\u0142ek, z organami Terleckiego i darowanym przez cesarza Wilhelma obrazem o\u0142tarzowym przedstawiaj\u0105cym Chrystusa nauczaj\u0105cego, po\u015bwi\u0119cono 11 sierpnia 1886 roku. Inwentaryzacja \u017cu\u0142awska Zirkwitza, id\u0105ca za Schmidem, przypisuje projekt inspektorowi wa\u0142owemu Bauerowi i datuje budow\u0119 na lata 1885\u20131886. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 487 mieszka\u0144c\u00f3w: 289 ewangelik\u00f3w, 192 katolik\u00f3w i sze\u015bciu innych chrze\u015bcijan. S\u0142ownik geograficzny, opisuj\u0105cy wie\u015b w powiecie malborskim, notuje tu 278 ewangelik\u00f3w, 189 katolik\u00f3w i o\u015bmiu mennonit\u00f3w w 34 domach mieszkalnych. S\u0142ownik wymienia we wsi dwa ko\u015bcio\u0142y parafialne \u2014 katolicki i protestancki \u2014 oraz dwie szko\u0142y. Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku liczy w parafii, nale\u017c\u0105cej do diecezji malborskiej (Marienburg), 1200 dusz, notuje jeden cmentarz w Fiszewie i 140 mennonit\u00f3w.\n\nWiosn\u0105 1888 roku wie\u015b dotkn\u0119\u0142a wielka woda. Berli\u0144ska \u201eNational-Zeitung\u201d donios\u0142a 6 kwietnia tego roku, \u017ce w Fiszewie woda zabra\u0142a trzy osoby: star\u0105 kobiet\u0119, chorego umys\u0142owo i ch\u0142opca. Pochowano je w Notzendorf, poniewa\u017c tutejszy cmentarz by\u0142 zalany.\n\nZirkwitz w inwentaryzacji \u017cu\u0142awskiej pisze, \u017ce budowniczowie krzy\u017caccy stawiali wie\u017ce murowane, ale grunt Wielkich \u017bu\u0142aw nie utrzymywa\u0142 ich bez osobnych fundament\u00f3w; w Fiszewie wskazywa\u0142 wielkie p\u0119kni\u0119cia w murze wie\u017cy i w wysokich \u015bcianach ko\u015bcio\u0142a z czas\u00f3w zakonnych. P\u00f3\u017aniejsze pokolenia budowa\u0142y przy ko\u015bcio\u0142ach wysokie drewniane dzwonnice zwie\u0144czone o\u015bmioboczn\u0105 latarni\u0105 dzwonn\u0105; w Fiszewie latarnia by\u0142a czworoboczna. Wed\u0142ug inwentarza Schmida z 1919 roku ze starego, spalonego ko\u015bcio\u0142a ocala\u0142 drewniany anio\u0142 chrzcielny z inskrypcj\u0105 \u201eSamuel Kerber kaza\u0142 tego anio\u0142a ku czci Boga ozdobi\u0107 \u2014 Anno 1753\u201d; przemalowano go w 1895 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 218 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1295 dusz.\n\nW lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, kt\u00f3ra bada\u0142a wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich, zaliczy\u0142a cmentarz w Fiszewie do dobrze zachowanych: przetrwa\u0142o tu stosunkowo du\u017co obramowa\u0144 grob\u00f3w i kilka stel. Kilka lat wcze\u015bniej uczniowie gimnazjum w Gronowie Elbl\u0105skim razem z mieszka\u0144cami uporz\u0105dkowali cmentarz, a teren ogrodzono; dla Fiszewa i okolicznych wsi jest to miejsce pami\u0119ci. Paprot datuje cmentarz na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\nMieszka\u0144cy opowiadali Urszuli Machowskiej, \u017ce po wojnie cmentarz nie by\u0142 ogrodzony, groby sta\u0142y otwarte, a ko\u015bci i czaszki le\u017ca\u0142y porozrzucane. Groby otwierali pijacy i m\u0142odzie\u017c z brygad S\u0142u\u017cby Polsce, pracuj\u0105ca w tutejszych PGR-ach; na cmentarzu mennonickim sta\u0142y okaza\u0142e nagrobki. P\u00f3\u017aniej gmina ogrodzi\u0142a cmentarz ewangelicko-mennonicki, ale obiecanych remont\u00f3w cmentarza i dzwonnicy nie przeprowadzono.\n\n\ud83d\udfe1 Obie badaczki opisuj\u0105 cmentarz z tego samego miesi\u0105ca inaczej: Paprot zalicza go do dobrze zachowanych, Machowska pisze, \u017ce mimo ogrodzenia i tablic informacyjnych by\u0142 \u201ekompletnie zdewastowany\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienburg, s. 10, poz. 26; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 428\u2013429; Zirkwitz, inwentaryzacja \u017cu\u0142awska (za Schmidem); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o Fiszewo; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 30, nr 32; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 184; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 144, pozycja 30; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 47; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku); U. Machowska, \u201eFiszewa ju\u017c nie ma \u2014 wsp\u00f3\u0142czesny obraz wsi \u017cu\u0142awskiej\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 47\u201355 (wywiady z lipca 2010 roku); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 6 kwietnia 1888 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 79.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelicko-mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Fiszewo (Fischau) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-elblaski/gmina-gronowo-elblaskie/fiszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 428","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 184","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 144, pozycja 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 47","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"U. Machowska, \u201eFiszewa ju\u017c nie ma \u2014 wsp\u00f3\u0142czesny obraz wsi \u017cu\u0142awskiej\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 47\u201355 (wywiady z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 6 kwietnia 1888 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WIEEPNPXDLYHQCSYIKQAUXMBFZ6KJLB6"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 79","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0004","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.068899,"lng":19.24241,"name_de":"Fischau","name_pl":"Fiszewo \u2014 cmentarz ewangelicko-mennonicki (Fischau)","powiat":"elbl\u0105ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Fiszewie (Fischau) sta\u0142y dwa ko\u015bcio\u0142y. Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana z XIV wieku dzi\u0119ki patronatowi kr\u00f3l\u00f3w polskich w Prusach Kr\u00f3lewskich pozosta\u0142 rzymskokatolicki. Sp\u0142on\u0105\u0142 1 kwietnia 1948 roku; od 2019 roku diecezja elbl\u0105ska odbudowuje go z ruiny na cele kultury, a prace maj\u0105 si\u0119 zako\u0144czy\u0107 oko\u0142o 2026 roku. Osobny ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki rozebrano kr\u00f3tko po tym po\u017carze, oko\u0142o 1948 roku. Zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz ewangelicko-mennonicki z nagrobkami i metalow\u0105 dzwonnic\u0105 z XVIII i XIX wieku.\n\nWsp\u00f3lnota ewangelicka zawi\u0105za\u0142a si\u0119 tu w drugiej po\u0142owie XVI wieku i zbiera\u0142a si\u0119 w domu modlitwy; urz\u0105d duchownego ustanowiono na pocz\u0105tku XVII stulecia, a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1706 roku. Pierwszym pastorem by\u0142 Bartholom\u00e4us Kuhnhold, tutejszy duchowny od 1606, a mo\u017ce dopiero od 1612 roku, kt\u00f3ry sprawowa\u0142 urz\u0105d a\u017c do \u015bmierci w 1652 \u2014 wykaz duchownych pruskich dodaje, \u017ce \u201emia\u0142 pozostawa\u0107 w urz\u0119dzie czterdzie\u015bci pi\u0119\u0107 lat\u201d. Wed\u0142ug Hartwicha w 1609 roku proboszcz katolicki z Fiszewa, Albert Bedli\u0144ski, oskar\u017cy\u0142 miejscowego pastora lutera\u0144skiego o wkraczanie w jego urz\u0105d; wojewoda nakaza\u0142, by pastor w ci\u0105gu o\u015bmiu dni opu\u015bci\u0142 ca\u0142\u0105 parafi\u0119 fiszewsk\u0105 pod kar\u0105 do\u017cywotniego wi\u0119zienia w wie\u017cy, a gminie zakaza\u0142 przyjmowania innego duchownego pod kar\u0105 500 floren\u00f3w w\u0119gierskich. Jak podaje Abraham Hartwich (1723), 12 wrze\u015bnia 1617 roku kr\u00f3l Zygmunt III na pro\u015bb\u0119 proboszcza fiszewskiego poleci\u0142 ekonomowi malborskiemu usun\u0105\u0107 tutejszego pastora lutera\u0144skiego. W\u0142asny wykaz duchownych, \u201ekt\u00f3rzy w ko\u015bciele ewangelicko-lutera\u0144skim w Fiszewie na Ma\u0142ych \u017bu\u0142awach Malborskich s\u0142u\u017cyli Bogu \u015bwi\u0119tym urz\u0119dem\u201d, opowiada si\u0119 w sprawie pocz\u0105tku za rokiem 1612. Wed\u0142ug niego Bartholom\u00e4us Kuhnholt zosta\u0142 powo\u0142any do Fiszewa w 1612 roku i zmar\u0142 tu w 1652 roku. Jego \u017cona Katarzyna, rodem z Tapiawy, zmar\u0142a w wieku sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu lat i zosta\u0142a pochowana 13 kwietnia 1645 roku. Kronikarz powo\u0142a\u0142 si\u0119 przy tym na r\u0119kopisy gda\u0144skiego pastora Richtera i doda\u0142, \u017ce imi\u0119 pastora Kuhnholta wypisano na stopie wi\u0119kszego z fiszewskich kielich\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Piotra Bireckiego w czasie okupacji szwedzkiej za Gustawa II Adolfa, po ucieczce katolickiego proboszcza Paw\u0142a Janowicza, fiszewski katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny przej\u0105\u0142 lutera\u0144ski duchowny Bart\u0142omiej Canhaltus, kt\u00f3ry potem pracowa\u0142 w ko\u015bciele wzniesionym dla niego przez elbl\u0105\u017can; katolicy nazywali takie \u015bwi\u0105tynie synagogami. Canhaltus to zapewne Bartholom\u00e4us Kuhnhold, kt\u00f3ry by\u0142 tu pastorem do 1652 roku. Jan Wi\u015bniewski odnotowuje, \u017ce w siedemnastym wieku zdarza\u0142o si\u0119, i\u017c ewangelicy byli w Fiszewie prowizorami, czyli zarz\u0105dcami maj\u0105tku ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Katolicka wizytacja z 1647 roku zasta\u0142a wed\u0142ug tego samego autora na terenie parafii fiszewskiej dwa lutera\u0144skie domy modlitwy i trzy szko\u0142y innowiercze. W Krzy\u017canowie mieszka\u0142 duchowny lutera\u0144ski, kt\u00f3ry udziela\u0142 sakrament\u00f3w ju\u017c publicznie, a wcze\u015bniej prywatnie, i kt\u00f3remu pomaga\u0142 prowadz\u0105cy szko\u0142\u0119 nauczyciel; szko\u0142a lutera\u0144ska dzia\u0142a\u0142a te\u017c w Gronowie. Zmar\u0142ych luteranie chowali na cmentarzach przy zrujnowanych kaplicach katolickich w Z\u0105browie i Gronowie. W czasie potopu szwedzkiego, jak podaje Birecki, witryk katolickiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego Szymon Ludwig zastawi\u0142 w Elbl\u0105gu pacyfika\u0142, dwa kielichy i du\u017c\u0105 monstrancj\u0119. W artykule z 2021 roku Piotr Birecki wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 w Fiszewie w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144 katolickich, kt\u00f3re Szwedzi oddawali ewangelikom, i dodaje, \u017ce protestanci takich ko\u015bcio\u0142\u00f3w albo nie przejmowali, albo opuszczali je zaraz po odej\u015bciu wojsk szwedzkich.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) nast\u0119pc\u0105 Kuhnholda w Fiszewie, po niemiecku Fischau, by\u0142 Jan Willenius, ordynowany do Fiszewa w Gda\u0144sku w kwietniu 1653 roku, zmar\u0142y 26 marca 1655 roku i pochowany w Malborku; w 1656 roku przyszed\u0142 ze Stalewa Christian Heider z Oderbergu, zmar\u0142y 4 lutego 1677 roku, a po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 jego syn tego samego imienia, zmar\u0142y w 1693 roku. W 1682 roku sp\u0142on\u0119\u0142a tutejsza plebania. W 1688 roku gmina musia\u0142a s\u0142ono zap\u0142aci\u0107 za samo pozwolenie na napraw\u0119 swojego domu modlitwy, a rok p\u00f3\u017aniej oficja\u0142 biskupi zagrozi\u0142, \u017ce je\u015bli gmina w ci\u0105gu dw\u00f3ch tygodni nie zerwie dachu, zerw\u0105 go jego ludzie. Wed\u0142ug Hartwicha pastor z Fiszewa zosta\u0142 pod koniec XVII wieku wezwany przed konsystorz biskupi i ob\u0142o\u017cony kl\u0105tw\u0105 za niestawiennictwo, a oficja\u0142 Krafft grozi\u0142 mu publicznie losem jeszcze gorszym ni\u017c pobitych pastor\u00f3w; deklaracj\u0105 z 20 lutego 1695 roku kr\u00f3l Jan III wyj\u0105\u0142 go spod jurysdykcji duchownej i wzi\u0105\u0142 pod swoj\u0105 opiek\u0119. Wed\u0142ug Hartwicha 14 kwietnia 1693 roku przyszed\u0142 do Fiszewa Maciej Nis z Ostr\u00f3dy, wcze\u015bniej pastor w \u0141ozie (Losendorf), zmar\u0142y 26 lutego 1698 roku; 18 marca 1698 roku przeniesiono tu z Maryn\u00f3w Samuela Schr\u00f6dera, kt\u00f3ry w 1702 roku odszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a lazaretu w Gda\u0144sku, a 3 maja 1702 roku przyszed\u0142 z Prus Brandenburskich Andrzej Hartwich; po nim pastorem by\u0142 Joachim Gottschalck z Elbl\u0105ga, zmar\u0142y w 1715 roku, a nast\u0119pnie Abraham Pusch ze Stalewa.\n\n10 stycznia 1706 roku, w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 po Objawieniu Pa\u0144skim, pastor Andrzej Hartwich wyg\u0142osi\u0142 kazanie, po czym w zakrystii dozna\u0142 udaru; wyniesiono go z ko\u015bcio\u0142a. Zmar\u0142 tego samego dnia, a 15 stycznia pochowano go w ko\u015bciele lutera\u0144skim. W\u0142asny wykaz duchownych opisuje te\u017c pierwszy poch\u00f3wek w nowym ko\u015bciele. Nast\u0119pc\u0105 Andrzeja Hartwicha, kt\u00f3ry dozna\u0142 udaru w zakrystii w styczniu 1706 roku, zosta\u0142 Joachim Gottschalk z Elbl\u0105ga. Powo\u0142ano go 18 marca 1706 roku, a urz\u0105d obj\u0105\u0142 w niedziel\u0119 Oculi. Zmar\u0142 w 1715 roku i 19 marca zosta\u0142 pochowany przed o\u0142tarzem \u2014 jako pierwszy w ko\u015bciele, kt\u00f3ry wykaz nazywa \u201enowo zbudowanym w 1707 roku\u201d; Harnoch datuje go na 1706. Kazanie pogrzebowe wyg\u0142osi\u0142 pastor z Kaczynosu (Katznase), a mow\u0119 przed o\u0142tarzem \u2014 Abraham Pusch, pastor ze Stalewa, kt\u00f3ry po nim obj\u0105\u0142 Fiszewo.\n\nWykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Brauera (1725). Najd\u0142u\u017cej s\u0142u\u017cy\u0142 tu w XVIII wieku Johann Matth\u00e4us Steller z Ko\u0142obrzegu, wcze\u015bniej nauczyciel w Barendt na Wielkich \u017bu\u0142awach. Powo\u0142any 12 lipca 1731 roku, wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne w dziesi\u0105t\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. W 1770 roku poprosi\u0142 gmin\u0119 o pomocnika i dosta\u0142 go w osobie w\u0142asnego syna, Petera Stellera. 7 czerwca 1772 roku, w pierwszy dzie\u0144 Zielonych \u015awi\u0105t po nieszporach, wychodz\u0105c z ko\u015bcio\u0142a i wsiadaj\u0105c do powozu, upad\u0142 tak nieszcz\u0119\u015bliwie, \u017ce okula\u0142 i do ko\u0144ca \u017cycia nie wstawa\u0142 ju\u017c z \u0142\u00f3\u017cka. Zmar\u0142 21 czerwca 1775 roku, w wieku osiemdziesi\u0119ciu jeden lat. Syn obj\u0105\u0142 po nim urz\u0105d. Wed\u0142ug katolickiego opisu diecezji z 1785 roku, przytoczonego przez Jana Wi\u015bniewskiego, w parafii fiszewskiej mieszka\u0142o wtedy 700 protestant\u00f3w \u2014 340 m\u0119\u017cczyzn i 360 kobiet, czyli oko\u0142o dw\u00f3ch trzecich mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 kt\u00f3rzy mieli w\u0142asnego pastora.\n\nW 1831 roku tutejszy pastor Stelter og\u0142osi\u0142 w \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d zestawienie zgon\u00f3w, urodze\u0144, konfirmacji, \u015blub\u00f3w i komunikant\u00f3w parafii za sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat, od 1771 do 1830 roku. Pisze w nim, \u017ce jego ojciec sprawowa\u0142 tu urz\u0105d prawie pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat i prowadzi\u0142 ksi\u0119gi ko\u015bcielne z wielk\u0105 staranno\u015bci\u0105 i dok\u0142adno\u015bci\u0105; rok 1771 nazywa pierwszym pe\u0142nym rokiem urz\u0119dowania ojca, kt\u00f3ry zmar\u0142 w 1819 roku, a siebie jego nast\u0119pc\u0105 od jedenastu lat. Pierwsza tabela obejmuje lata urz\u0119dowania pastora wymienionego w nag\u0142\u00f3wku jako \u201ePet. Stelter\u201d, druga, od 1820 roku, pastora wymienionego jako \u201eDan. Stelter\u201d; parafia nale\u017ca\u0142a wed\u0142ug nag\u0142\u00f3wka tabeli do malborskiego urz\u0119du landrata i do superintendentury malborsko-nowostawskiej. Zestawienie obejmuje tylko ewangelik\u00f3w; dla mieszkaj\u0105cych w parafii mennonit\u00f3w, kt\u00f3rzy od 1800 roku mieli z mocy prawa zg\u0142asza\u0107 swoje sprawy metrykalne pastorowi ewangelickiemu, prowadzono osobn\u0105 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105. Rejestr\u00f3w komunikant\u00f3w z lat 1771 i 1772 nie ma i wed\u0142ug autora zapewne ich nie prowadzono. Doros\u0142ych ewangelik\u00f3w by\u0142o w parafii oko\u0142o 550 i liczba ta niewiele si\u0119 zmienia\u0142a. Komunikant\u00f3w by\u0142o najwi\u0119cej w 1779 roku, 980, a najmniej w 1811 roku, 337, bo przemarsze wrogich wojsk cz\u0119sto zak\u0142\u00f3ca\u0142y nabo\u017ce\u0144stwa; w 1819 roku ich liczba spad\u0142a z powodu choroby pastora i wakansu, a potem mala\u0142a dalej, po cz\u0119\u015bci z ub\u00f3stwa wi\u0119kszo\u015bci wiernych po prze\u017cytych wojnach i powodziach, po cz\u0119\u015bci dlatego, \u017ce w ostatnich czterech latach \u015bmier\u0107 szczeg\u00f3lnie przetrzebi\u0142a gmin\u0119. W 1808 roku z powodu wojny nikt nie chodzi\u0142 na nauk\u0119 konfirmacyjn\u0105 i konfirmacji nie by\u0142o. Najwi\u0119cej zgon\u00f3w, 115, przypad\u0142o na 1807 rok; jako lata wojenne, w kt\u00f3rych panowa\u0142y choroby zaka\u017ane i zarazy, autor wymienia 1807, 1808, 1809, 1812 i 1813. W ci\u0105gu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu lat umiera\u0142o \u015brednio 31 os\u00f3b rocznie, rodzi\u0142o si\u0119 48, w tym od czterech do pi\u0119ciu dzieci nie\u015blubnych, konfirmowano 16\u201317 os\u00f3b, zawierano 11 \u015blub\u00f3w, a do komunii przyst\u0119powa\u0142o 710 os\u00f3b. Tabela podaje te\u017c, ile razy w roku odprawiano nabo\u017ce\u0144stwo z komuni\u0105: w latach 1773\u20131802 od 23 do 26 razy, w 1811 i w 1819 roku po 11 razy, w latach 1820\u20131830 od 14 do 24 razy.\n\nOko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej, licz\u0105cej 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w, i obejmowa\u0142a Gronowo (Grunau), Kikojty (Kikoit), K\u0142awki (Klackendorf), Ole\u015bno (Pr. K\u00f6nigsdorf), Szlagnowo (Schlablau) i Z\u0105browo (Sommerau). Go\u015bcinnie, bez formalnego w\u0142\u0105czenia, korzysta\u0142y z niej tak\u017ce Fiszewskie Pole (Fischauerfeld), Czerwonka (Rothebude) i Sch\u00f6nwiese. W maju 1859 roku rejencja gda\u0144ska w porozumieniu z konsystorzem odst\u0105pi\u0142a od formalnego w\u0142\u0105czenia ewangelik\u00f3w z Czerwonki do parafii w Fiszewie, by nie wywo\u0142a\u0107 w\u015br\u00f3d nich niezadowolenia. Dokumentem rejencji gda\u0144skiej z 21 wrze\u015bnia i konsystorza w Kr\u00f3lewcu z 5 pa\u017adziernika 1865 roku w\u0142\u0105czono formalnie do parafii w Fiszewie Czerwonk\u0119, Sperau i osad\u0119 Fischauerfelde (Fiszewskie Pole).\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Fischau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 34 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 476, w tym 278 ewangelik\u00f3w, 189 katolik\u00f3w i o\u015bmiu mennonit\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II), kt\u00f3ry umieszcza Fiszewo jeszcze w powiecie malborskim, notuje tu 278 ewangelik\u00f3w. Ten sam tom wymienia obok 278 ewangelik\u00f3w tak\u017ce 189 katolik\u00f3w i 8 mennonit\u00f3w oraz 34 domy mieszkalne, a we wsi dwa ko\u015bcio\u0142y parafialne \u2014 katolicki i protestancki \u2014 i dwie szko\u0142y.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z 1706 roku by\u0142 szachulcowy, obity deskami od wewn\u0105trz i z zewn\u0105trz, bez wie\u017cy i dzwon\u00f3w, z malowanym sklepionym stropem, o\u0142tarzem wzniesionym w 1797 roku przez gospodarza Samuela Silmanna, snycersk\u0105 ambon\u0105 i organami o dwunastu g\u0142osach; sp\u0142on\u0105\u0142 31 stycznia 1884 roku, a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142ek \u2014 z organami Terleckiego i obrazem o\u0142tarzowym Chrystusa nauczaj\u0105cego, darem cesarza Wilhelma \u2014 po\u015bwi\u0119cono 11 sierpnia 1886 roku. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma Augusta Terletzkiego zbudowa\u0142a tu organy w 1886 roku. C. F. Brandt (1925) wymienia w tutejszym ko\u015bciele ewangelickim okucie sakiewki na ofiary (Klingbeutel), dzie\u0142o Michaela Schultza, kt\u00f3rego nazywa wybitnym z\u0142otnikiem. Parafia liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 1200 dusz, a obok nich 140 mennonit\u00f3w, i mia\u0142a jeden cmentarz, w Fiszewie; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a w roku sprawozdawczym zanotowano 53 chrzty, 30 konfirmacji, 12 \u015blub\u00f3w, 700 komunikant\u00f3w i 40 pogrzeb\u00f3w.\n\nW lipcu 1886 roku \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 10, s. 74) odnotowa\u0142y, \u017ce z \u0142aski cesarza i kr\u00f3la ko\u015bci\u00f3\u0142 w Fiszewie otrzyma\u0142 cenny obraz o\u0142tarzowy \u2014 kopi\u0119 w druku barwnym wed\u0142ug obrazu Chrystusa Cimy da Conegliano.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1328 ewangelik\u00f3w; patronami byli ewangeliccy i mennoniccy w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w i gospodarstw, a pastorem by\u0142 od 1883 roku Paul Schultze. Wiosn\u0105 1888 roku, po zalaniu okolicy, zapasy dla poszkodowanych gromadzono w zachodnim skrzydle zamku w Malborku i codziennie dowo\u017cono je do Jonasdorf, a stamt\u0105d pontonami do czterech sk\u0142ad\u00f3w. Pierwszy z nich, w Fiszewie, prowadzi\u0142 tutejszy pastor Paul Schultze; obs\u0142ugiwa\u0142 on Stare Pole, Fiszewo, Fiszewskie Pole, Ole\u015bno, Rozgart, Sparrer i Szaleniec.\n\nDalszy ci\u0105g wykazu pastor\u00f3w w ksi\u0119dze parafii podaje, \u017ce Paul Adolf Schultze urodzi\u0142 si\u0119 w Hohenselchow w powiecie Randow; patronat wybra\u0142 go na pastora w Fiszewie, gdy w lutym 1883 roku jego poprzednik Mootz przyj\u0105\u0142 parafi\u0119 w Neuheide. O wakuj\u0105c\u0105 parafi\u0119 ubiega\u0142o si\u0119 oko\u0142o 20 kandydat\u00f3w. Schultzego wprowadzi\u0142 w urz\u0105d 28 pa\u017adziernika 1883 roku superintendent K\u00e4hler z Nowego Stawu (Neuteich), w obecno\u015bci poprzednika; plebani\u0119 przed wprowadzeniem si\u0119 nowego pastora pi\u0119knie odnowiono; niekt\u00f3rzy s\u0105siedzi serdecznie powitali nowego pastora, gdy si\u0119 wprowadza\u0142. W 1899 roku magistrat gda\u0144ski powo\u0142a\u0142 Schultzego do Trutn\u00f3w (Trutenau); Fiszewo opu\u015bci\u0142 pod koniec wrze\u015bnia 1899 roku, a przez osiem i p\u00f3\u0142 miesi\u0105ca wakansu parafi\u0105 zarz\u0105dza\u0142 s\u0105siedni duchowny, pastor Schultze ze Starego Pola (Altfelde). Spo\u015br\u00f3d 34 kandydat\u00f3w, z kt\u00f3rych siedmiu, a p\u00f3\u017aniej jeszcze dw\u00f3ch zaproszono na kazania pr\u00f3bne, wybrano 2 kwietnia, 16 g\u0142osami z 24, Emila Kuhna. W dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Jana wprowadzono go w urz\u0105d w Fiszewie i wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne na s\u0142owa z Drugiego Listu do Koryntian (4,5); bardzo zniszczon\u0105 plebani\u0119 nieco wtedy naprawiono. 2 lutego 1904 roku kobiety z wy\u017cszych sfer po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w stowarzyszenie, by opiekowa\u0107 si\u0119 chorymi w gminie. W czerwcu 1907 roku w parafii, jak w ca\u0142ej diecezji, odby\u0142a si\u0119 generalna wizytacja ko\u015bcielna pod przewodnictwem generalnego superintendenta Doeblina; katechizowano dzieci szkolne i konfirmant\u00f3w, a po po\u0142udniu w Gronowie (Grunau) przemawia\u0142o jeszcze dw\u00f3ch innych pastor\u00f3w. 22 pa\u017adziernika 1907 roku gmina reformowana w Elbl\u0105gu wybra\u0142a Kuhna na swojego pastora, a on wyb\u00f3r przyj\u0105\u0142.\n\nW archiwum superintendentury, kt\u00f3re przele\u017ca\u0142o na strychu malborskiej plebanii do jesieni 1998 roku i trafi\u0142o potem do Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, zachowa\u0142y si\u0119 akta parafii z lat 1862\u20131911 i jej ksi\u0119ga inwentarzowa z 1892 roku. W ksi\u0119dze tej znajduje si\u0119 sporz\u0105dzony przez proboszcza wst\u0119p o dziejach parafii, z odr\u0119cznymi szkicami rozmieszczenia budynk\u00f3w ko\u015bcielnych i grunt\u00f3w oraz z wykazem tutejszych duchownych ewangelickich od 1612 roku.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eFischau\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1653\u20131907. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Fischau ksi\u0119gi chrzt\u00f3w z lat 1653\u20131655 i 1663\u20131682 oraz od 1771 roku, \u015blub\u00f3w z lat 1653\u20131655 i 1663\u20131680 oraz od 1771, a zgon\u00f3w z lat 1663\u20131680 i od 1771. Ksi\u0119gi konfirmacji zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1767 roku, a wykaz komunikant\u00f3w obejmuje lata 1773\u20131811 i biegnie ponownie od 1863 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1653\u201455; 1663\u201482; 1771\u2014 Tr 1653\u201455; 1663\u201480; 1771\u2014 St 1663\u201480; 1771\u2014 K 1773\u20141811; 1863\u2014 Konf 1767\u2014. Dupl. A.-G. Marienburg: Tf Tr St 1806\u201474.\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug jednego zapisu Bartholom\u00e4us Kuhnhold obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1606 roku, wed\u0142ug parafialnego wykazu duchownych w 1612 roku, a wykaz duchownych pruskich przypisuje mu czterdzie\u015bci pi\u0119\u0107 lat urz\u0119dowania do \u015bmierci w 1652 roku. Nazwisko Johanna Matth\u00e4usa i Petera zapisano wy\u017cej jako Steller, a Ksi\u0119ga pastor\u00f3w i artyku\u0142 z 1831 roku podaj\u0105 je jako Stelter.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 218 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1295 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1911 roku, Ernst Wandrey, urodzony w 1877 roku. W czerwcu 1911 roku og\u0142oszono, \u017ce parafia w Fiszewie w diecezji malborskiej zwolni\u0142a si\u0119 przez przeniesienie pastora; patronat by\u0142 prywatny, a uposa\u017cenie wynosi\u0142o 3600 marek.\n\nKronika parafii otwiera zapiski z 1914 roku nag\u0142\u00f3wkiem \u201eKr\u00f3tka kronika wielkiej wojny 1914\u201d. 1 sierpnia 1914 roku o sz\u00f3stej wieczorem przywieziono ze Starego Pola rozkaz mobilizacji; wkr\u00f3tce zabi\u0142y dzwony, a do p\u00f3\u017anej nocy na ulicach rozbrzmiewa\u0142y pie\u015bni patriotyczne. Wielu musia\u0142o wyruszy\u0107 ju\u017c w niedziel\u0119, pierwszy dzie\u0144 mobilizacji; tekstem kazania tej niedzieli by\u0142 fragment Dziej\u00f3w Apostolskich (16,16\u201332). W og\u00f3lnym wojennym dniu pokuty i modlitwy, 5 sierpnia, rozwa\u017cano s\u0142owa z Pierwszej Ksi\u0119gi Kr\u00f3lewskiej (8,57\u201358); rozkaz odprawienia nabo\u017ce\u0144stw dotar\u0142 dopiero wieczorem 4 sierpnia, mimo to ludzie licznie przyszli do ko\u015bcio\u0142a. Wed\u0142ug kroniki udzia\u0142 w nabo\u017ce\u0144stwach w czasie wojny wyra\u017anie wzr\u00f3s\u0142, cho\u0107 \u201emennonici tak\u017ce w tym g\u0142\u0119boko powa\u017cnym czasie przychodz\u0105 tylko rzadko\u201d. W ka\u017cd\u0105 \u015brod\u0119 wieczorem odprawiano wojenn\u0105 godzin\u0119 modlitwy, przy zno\u015bnej pogodzie dobrze ucz\u0119szczan\u0105. Od 23 sierpnia przez oko\u0142o 8\u201310 dni szosa berli\u0144ska by\u0142a g\u0119sto zape\u0142niona uchod\u017acami z Prus Wschodnich; pan Conrad, mieszkaj\u0105cy przy skrzy\u017cowaniu z szos\u0105 berli\u0144sk\u0105, przyjmowa\u0142 nieraz na noc do 300 uchod\u017ac\u00f3w. Kronikarz zapisa\u0142, \u017ce bitwa pod Tannenbergiem pozwoli\u0142a tutejszej okolicy odetchn\u0105\u0107. Od 2 do 5 wrze\u015bnia nadje\u017cd\u017ca\u0142y z Belgii na pomoc wojskom wschodniopruskim dwa korpusy armijne. Stowarzyszenie kobiet (\u201eFrauenhilfe\u201d) przeznaczy\u0142o na wy\u017cywienie \u017co\u0142nierzy ponad 400 marek; wcze\u015bniej da\u0142o 100 marek na Czerwony Krzy\u017c, a do pa\u017adziernika kupi\u0142o za 105 marek we\u0142ny.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Willenius (1653), Christian II. Heider (1677), Andreas Hartwich (1702), Joachim Gottschalk (1706), Peter Stelter (1775), Gottlieb Rudolf Mootz (1862), Paul Adolf Schultze (1883), Ernst Emil Leonhard Kuhn (1899), Gottlieb Bruno Georg Doehring (1908), Ernst Johann Wandrey (1911), Gerhard Lawin (1918), Erich May (1925), Alfred Schoewe (1928). Gerhard Lawin, pastor w Fiszewie od 1918 roku, zdoby\u0142 wed\u0142ug wst\u0119pnych wynik\u00f3w wybor\u00f3w do pruskiego Landtagu z 20 lutego 1921 roku mandat z listy Niemieckiej Partii Ludowej (Deutsche Volkspartei) w okr\u0119gu wyborczym nr 1 (Prusy Wschodnie). Wyniki te urz\u0119dowy \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142 na podstawie telefonicznych i telegraficznych meldunk\u00f3w powiatowych komisarzy wyborczych i wymieni\u0142 Lawina jako \u201ePfarrer, Fischau, Post Altfelde\u201d.\n\nMieszka\u0144cy, z kt\u00f3rymi w lipcu 2010 roku rozmawia\u0142a etnolo\u017cka Urszula Machowska, opowiadali, \u017ce po po\u017carze ko\u015bcio\u0142a katolickiego w 1948 roku to, co z niego uratowano, przeniesiono do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego i ksi\u0105dz zacz\u0105\u0142 tam odprawia\u0107 msze bez zgody \u00f3wczesnych w\u0142adz; wed\u0142ug jednej z relacji odprawiono tylko jedn\u0105. W\u0142adze tego zabroni\u0142y, wyposa\u017cenie wywieziono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano. Jeden z rozm\u00f3wc\u00f3w pami\u0119ta\u0142, \u017ce ceg\u0142\u0119 kupowa\u0142 cz\u0142owiek, kt\u00f3ry p\u0142aci\u0142 za sztuk\u0119 z\u0142ot\u00f3wk\u0119, a miejscowi j\u0105 oczyszczali i uk\u0142adali. W 2010 roku po ko\u015bciele ewangelickim zosta\u0142 tylko fragment muru.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 76, 79, 100, 264; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eFiszewo\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 428, 428\u2013429; Fiszewo (Fischau) \u2014 \u017bu\u0142awy infopl.info; medievalheritage.eu \u2014 Fiszewo, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana [kopia archiwalna 2023-03-27]; whitemad.pl \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Fiszewie powstaje z ruin; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o Fiszewo; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64, 72; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 184; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 9, nr 138; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 95, 264\u2013265; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 164; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 221; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 41; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6598, \u201eVerzeichnis der Herrn Prediger, welche in der evangelisch-lutherischen Kirche zu Fischau \u2026 gedienet haben\u201d, s. 3, skan 5, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6598, wykaz pastor\u00f3w Fiszewa, nr VII\u2013VIII, s. 4, skan 6, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6598, wykaz pastor\u00f3w Fiszewa, nr XI\u2013XII, s. 5, skan 6, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 144, pozycja 30; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 385, 625; t. 3, s. 723, 747, 1019; t. 4, s. 1058, 1157, 1215; t. 6, s. 1616, 1652, 1761; t. 7, s. 1915, 1991; U. Machowska, \u201eFiszewa ju\u017c nie ma \u2014 wsp\u00f3\u0142czesny obraz wsi \u017cu\u0142awskiej\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 47\u201355 (wywiady z lipca 2010 roku); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 12 kwietnia 1888 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 18 czerwca 1911 roku, s. 26 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 lutego 1921 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 14, 16; J. Wi\u015bniewski, \u201eKatolicy i protestanci na terenie by\u0142ej diecezji pomeza\u0144skiej (1243\u20131992)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2, 2000, s. 15; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 64, 66; C. F. Brandt, \u201eGeschichte einer westpreu\u00dfischen Familie. Das hansische Ratsgeschlecht Brandt vom Werder\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, z. 64, 1925, s. 20; Stelter, \u201eStatistische Notizen aus dem Kirchspiele Fischau\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 5, K\u00f6nigsberg 1831, s. 547\u2013553 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. EZA 980/6598, wykaz pastor\u00f3w Fiszewa, nr XV\u2013XVI, s. 7\u20139, skany 7\u20138 (Archion 22184); Kronika parafii ewangelickiej w Fiszewie (Fischau), \u201eKurze Chronik des gro\u00dfen Krieges 1914\u201d (\u201eSonstige Verzeichnisse 1914\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6600 (Archion 22220); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 10, s. 74 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36; Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 23, 73\u201375 (Czerwonka, 1859 i 1865; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa).*","built_year":1886,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Fiszewo (Fischau) \u2014 \u017bu\u0142awy infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-elblaski/gmina-gronowo-elblaskie/fiszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"medievalheritage.eu \u2014 Fiszewo, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana [kopia archiwalna 2023-03-27]","url":"https://web.archive.org/web/20230327032448/https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/fiszewo-kosciol/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"whitemad.pl \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Fiszewie powstaje z ruin","url":"https://www.whitemad.pl/kosciol-w-fiszewie-powstaje-z-ruin-po-70-latach/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"portel.pl \u2014 Historia okolic Elbl\u0105ga: Fiszewo","url":"https://www.portel.pl/dawny-elblag/historia-okolic-elblaga-fiszewo-odc-6/90442"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 184","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 428, 428\u2013429","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eFiszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 100, 264, 76, 79","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 144, pozycja 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 385, 625; t. 3, s. 723, 747, 1019; t. 4, s. 1058, 1157, 1215; t. 6, s. 1616, 1652, 1761; t. 7, s. 1915, 1991","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"U. Machowska, \u201eFiszewa ju\u017c nie ma \u2014 wsp\u00f3\u0142czesny obraz wsi \u017cu\u0142awskiej\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 47\u201355 (wywiady z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 12 kwietnia 1888 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/N76777CY2ZRZSJSLW6JQVOZ7HWJ3UYMS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 18 czerwca 1911 roku, s. 26 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6OHYFMSZG2ZMMSY7YL5FL32LXR6LFP2K"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 lutego 1921 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PSBFDTIWESSJVGMGPKHMAEVAZCKDYRYM"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 14, 16","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eKatolicy i protestanci na terenie by\u0142ej diecezji pomeza\u0144skiej (1243\u20131992)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2, 2000, s. 15","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s9-19.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 64, 66","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"C. F. Brandt, \u201eGeschichte einer westpreu\u00dfischen Familie. Das hansische Ratsgeschlecht Brandt vom Werder\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, z. 64, 1925, s. 20","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/39084/edition/37545"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Stelter, \u201eStatistische Notizen aus dem Kirchspiele Fischau\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 5, K\u00f6nigsberg 1831, s. 547\u2013553 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/35398/edition/33534"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. EZA 980/6598, wykaz pastor\u00f3w Fiszewa, nr XV\u2013XVI, s. 7\u20139, skany 7\u20138 (Archion 22184)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Kronika parafii ewangelickiej w Fiszewie (Fischau), \u201eKurze Chronik des gro\u00dfen Krieges 1914\u201d (\u201eSonstige Verzeichnisse 1914\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6600 (Archion 22220)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 23, 73\u201375 (Czerwonka, 1859 i 1865; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/64638"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 10, s. 74 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4684/Amtliche_Mittheilungen_1886_010.pdf"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-16","id":"KOS-0289","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0697,"lng":19.2422,"name_de":"Fischau","name_pl":"Fiszewo \u2014 dawny zb\u00f3r protestancki i cmentarz ewang.-mennonicki (Fischau)","powiat":"elbl\u0105ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Folwark, po niemiecku Vorwerk, le\u017cy na wy\u017cynie Powi\u015bla, w dawnym powiecie mor\u0105skim w rejencji kr\u00f3lewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie.\n\nGminna ewidencja zabytk\u00f3w lokuje go oko\u0142o dwustu metr\u00f3w na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie szosy na Przezmark; zajmuje trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 ar\u00f3w i pochodzi z drugiej po\u0142owy XIX wieku. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz porzucono; dzi\u015b jest nieu\u017cytkiem. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stary Dzierzgo\u0144 na lata 2012\u20132015 wymienia go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono we wsi ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy. W pobliskim Starym Dzierzgoniu, po niemiecku Alt Christburg, od 1591 roku dzia\u0142a\u0142a parafia lutera\u0144ska. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi z XIV wieku, a jego istnienie po\u015bwiadcza ju\u017c dokument lokacyjny wsi, wystawiony w 1312 roku przez komtura dzierzgo\u0144skiego G\u00fcntera von Arnstein. W Starym Dzierzgoniu patronat nad ko\u015bcio\u0142em nale\u017ca\u0142 do kr\u00f3la. Adolf Boetticher opisa\u0142 go jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105, kt\u00f3ra przed Reformacj\u0105 nale\u017ca\u0142a do archiprezbiteratu dzierzgo\u0144skiego. W tym samym opisie Boetticher podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ceglany, z wie\u017c\u0105 o kilku rozcz\u0142onkowanych kondygnacjach i ze wschodnim szczytem schodkowym o pi\u0119ciu blendach ostro\u0142ukowych. Agathon Harnoch odnotowuje, \u017ce ewangeliccy mieszka\u0144cy Dzierzgonia, le\u017c\u0105cego w Prusach Kr\u00f3lewskich, je\u017adzili do Starego Dzierzgonia, w Ksi\u0119stwie Pruskim, aby przyst\u0105pi\u0107 do Wieczerzy Pa\u0144skiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1945 roku i sta\u0142 potem w ruinie. Odbudowany w 1957 roku i po\u015bwi\u0119cony 8 grudnia 1958 roku, jest dzi\u015b rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 pod wezwaniem Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go pod numerem A-483 decyzj\u0105 z 1 sierpnia 1968 roku.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono potwierdzenia, \u017ce Folwark nale\u017ca\u0142 do parafii w Starym Dzierzgoniu: wsi z powiatu mor\u0105skiego nie ma w roczniku zachodniopruskim, a wyci\u0105g z Boettichera nie wymienia jej w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafialnych i filialnych Oberlandu.\n\nWe wsi zachowa\u0142 si\u0119 secesyjny budynek dawnej stacji kolejowej. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano tu spichlerz numer 9 z prze\u0142omu XIX i XX wieku, pod numerem A/2011 decyzj\u0105 z 26 kwietnia 2023 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lubochowo i Przezmark (Liebwalde-Preu\u00dfisch Mark), licz\u0105cej 2954 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Stary Dzierzgo\u0144, pozycja 35; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen. Das Oberland\u201d, has\u0142o Christburg, Alt-; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Christburg, s. 507; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa dla ko\u015bcio\u0142a w Starym Dzierzgoniu; G\u00f3rki/Stary Dzierzgo\u0144 \u2014 opis cmentarzy ewangelickich, kamienie-wilhelma.net.pl; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stary Dzierzgo\u0144 na lata 2012\u20132015 (uchwa\u0142a nr VII/68/12 z 29 grudnia 2012 roku); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"G\u00f3rki/Stary Dzierzgo\u0144 \u2014 opis cmentarzy ewangelickich, kamienie-wilhelma.net.pl","url":"http://kamienie-wilhelma.net.pl/stary-dzierzgon"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0432","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.86251,"lng":19.467789,"name_de":"Vorwerk","name_pl":"Folwark \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Fr\u0105ca, po niemiecku Fronza, to wie\u015b po\u0142o\u017cona na Kociewiu. W XIX wieku maj\u0105tek ziemski Rittergut Fronza by\u0142 w r\u0119kach rodziny Conrad\u00f3w. Hermann Conrad, \u017cyj\u0105cy w latach 1814\u20131885, pisa\u0142 si\u0119 \u201eHerr auf Fronza und Lalkau\u201d. Na pocz\u0105tku XX wieku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodze\u0144stwa Conrad\u00f3w, a w 1903 i 1909 roku ich generalnym pe\u0142nomocnikiem by\u0142 Adalbert Conrad, landrat i tajny radca rz\u0105dowy w Grudzi\u0105dzu. W 1912 roku ksi\u0119ga adresowa podaje jako w\u0142a\u015bciciela Fr\u0105cy Adalberta von Conrada, landrata w stanie spoczynku, a jako administratora Johanna Janzena.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* notuje Fr\u0105c\u0119 w dokumentach z pocz\u0105tku czternastego wieku: w 1307 roku Piotr \u015awi\u0119ca, kasztelan nowski, wyda\u0142 t\u0119 wie\u015b w lenno Henrykowi von Lomnitz. W 1580 roku mieszka\u0142 tu w\u0142a\u015bciciel zwany Fr\u0105ckim. W 1682 roku zmar\u0142 dotychczasowy posiadacz Maciej Kos, pochowany u bernardyn\u00f3w w pobliskim Nowem. W 1700 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Aleksandra Czapskiego, podkomorzego malborskiego, w 1711 zapewne do jego syna Adama, a w 1789 do Maksymiliana Sk\u00f3rzewskiego. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Fr\u0105ca nale\u017ca\u0142a do J\u00f3zefa Czapskiego, od 1729 roku do Franciszka Czapskiego i jego \u017cony Katarzyny z Iwanickich, potem do ich c\u00f3rki Ludwiki, zam\u0119\u017cnej Sk\u00f3rzewskiej, od 1799 roku do jej syna J\u00f3zefa Drogos\u0142aw-Sk\u00f3rzewskiego, od 1809 roku do jego pi\u0119ciu syn\u00f3w, od 1818 roku do jednego z nich, J\u00f3zefa Micha\u0142a Ignacego, a od 1824 roku do Andrzeja Goetzendorf-Grabowskiego.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 powiatow\u0105 podaj\u0105 dwa \u017ar\u00f3d\u0142a: wykaz gmin z 1885 roku (Kreis Marienwerder, strona osiemdziesi\u0105ta, pozycja sto trzydziesta si\u00f3dma, \u201eFronza \u2020\u2020\u201d) i *S\u0142ownik geograficzny*, kt\u00f3ry stawia wie\u015b w powiecie kwidzy\u0144skim. Marienwerder le\u017ca\u0142 w rejencji kwidzy\u0144skiej. Przed 1920 rokiem obszar nale\u017ca\u0142 do Prus Zachodnich, do rejencji kwidzy\u0144skiej; w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142 w Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, w pasie zwanym korytarzem, w latach 1939\u20131945 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, a po 1945 roku w Polsce. Katolicka parafia mie\u015bci\u0142a si\u0119 w s\u0105siednich Lalkowach (Lalkau) \u2014 tak podaje has\u0142o s\u0142ownikowe; wie\u015b mia\u0142a w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119, a poczt\u0119 w Czerwi\u0144sku. W rachunkowym spisie dekanatu nowskiego z 1584 roku \u201eFr\u0105cz\u201d figuruje z o\u015bmioma zagrodnikami w\u015br\u00f3d osad daj\u0105cych dziesi\u0119cin\u0119 ko\u015bcio\u0142owi w Lalkowach.\n\nW 1885 roku w\u015br\u00f3d 223 spisanych mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 202 katolik\u00f3w i 19 ewangelik\u00f3w, przypisanych do parafii ewangelickiej w Nowem (Neuenburg). Spis notuje przy tym 2 innych chrze\u015bcijan, nie nazywaj\u0105c ich wyznania. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla Fr\u0105cy 242 katolik\u00f3w i 43 ewangelik\u00f3w. Fr\u0105c\u0119 S\u0142ownik opisuje jako wie\u015b rycersk\u0105 o obszarze 5497 m\u00f3rg, z 34 budynkami i 16 domami mieszkalnymi, po\u0142o\u017con\u0105 przy szosie z Czerwi\u0144ska do Sk\u00f3rcza, mil\u0119 od stacji kolejowej. W 1926 roku 300 hektar\u00f3w maj\u0105tku Fr\u0105ca wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. Wykup przeprowadzono: w 1931 roku z\u0142o\u017cono do dyspozycji S\u0105du Grodzkiego w Nowem 60 466,96 z\u0142otego wynagrodzenia za przymusowo wykupion\u0105 nieruchomo\u015b\u0107 Fr\u0105ca.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku stwierdza kr\u00f3tko: \u201eCmentarz zdewastowany\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy poza wsi\u0105, na terenie zalesionym, oko\u0142o pi\u0119ciuset metr\u00f3w na zach\u00f3d od zabudowa\u0144 sp\u00f3\u0142dzielni rolniczej, przy polnej drodze, a z dawnego za\u0142o\u017cenia pozosta\u0142a jedna zachowana p\u0142yta, poro\u015bni\u0119ta traw\u0105. By\u0142a to p\u0142yta Ernsta Augusta Trajkerra von Nordenflyckla, zmar\u0142ego 12 pa\u017adziernika 1832 roku; dobrze zachowa\u0142y si\u0119 buk i d\u0105b o pniach grubo\u015bci pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w gminy Sm\u0119towo Graniczne wymienia we Fr\u0105cy park podworski i kapliczk\u0119, cmentarza nie notuje; alej\u0119 dawnego cmentarza poewangelickiego prowadzi pod Sm\u0119towem Granicznym.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Schmentau i podaje tu 16 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902 (has\u0142o \u201eFr\u0105ca\u201d); \u201eRationarium\u201d wizytacji archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1584 roku, wydane w serii Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; karta cmentarza we Fr\u0105cy, oprac. Anna Haase i Andrzej Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1158 (s. 66); Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 254; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1931, nr 18; Westpreu\u00dfisches G\u00fcter-Adressbuch, 1903, s. 126\u2013127; Handbuch des Grundbesitzes, 1909, s. 224; Niekammer's G\u00fcter-Adressbuch Westpreu\u00dfen, Leipzig 1912, s. 146\u2013147; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/wp-content/uploads/2020/10/wyciag-z-wojewodzkiej-ewidencji-zabytkow.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1158 (s. 66)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 254","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1931, nr 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0297","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71071,"lng":18.633731,"name_de":"Fronza","name_pl":"Fr\u0105ca \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nieczynny cmentarz ewangelicki we Franku \u2014 po niemiecku *Frankenfelde* \u2014 le\u017cy w gminie Kaliska w powiecie starogardzkim. Znajduje si\u0119 za ostatnimi zabudowaniami wsi, po po\u0142udniowej stronie szosy ze Zblewa do Czerska i dalej do Chojnic, na lekkim wyniesieniu ponad poziom drogi: zadrzewiony, widoczny z szosy na tle p\u00f3l. Zajmuje 0,25 hektara, ma rzut prostok\u0105tny z wej\u015bciem na osi, a teren obiega kamienne obwa\u0142owanie; \u015blady kwater i \u015bcie\u017cek si\u0119 nie zachowa\u0142y.\n\nW czasach przed powstaniem parafii borzechowskiej ewangelicy z tych stron nale\u017celi do parafii w Nowych Polaszkach (Paleschken) i do Starogardu. Powsta\u0142a, jak zapisa\u0142 Agathon Harnoch, z pro\u015bby skierowanej wprost do Fryderyka Wilhelma III: nowo ukonstytuowana gmina dosta\u0142a siedem tysi\u0119cy talar\u00f3w, plac na kr\u00f3lewskim folwarku domenalnym pod ko\u015bci\u00f3\u0142, plebani\u0119 i dom szkolno-organistowski, cztery \u0142any z cz\u0119\u015bci\u0105 \u0142\u0105k nad Czarn\u0105 Wod\u0105 oraz sta\u0142y roczny doch\u00f3d trzystu talar\u00f3w. W jego wykazie Frank mia\u0142 w tej parafii w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119, a ca\u0142a parafia liczy\u0142a 3141 dusz.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 pod patronatem kr\u00f3lewskim, wzniesiony na wzg\u00f3rzu na ko\u0144cu wsi, po\u015bwi\u0119cono 7 lipca 1833 roku. Nad wej\u015bciem mi\u0119dzy dwiema wie\u017cami dzwonnymi, po\u0142\u0105czonymi galeri\u0105, wykuto napis \u201eDer Gottesverehrung geweihet MDCCCXXXIII\u201d. W ko\u015bciele na o\u0142tarzu zawis\u0142 obraz Meyerheima z Wieczerz\u0105 Pa\u0144sk\u0105, a ambon\u0119 ozdobiono wizerunkiem Lutra.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Frankenfelde* osiem budynk\u00f3w mieszkalnych i 107 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 52 ewangelik\u00f3w i 55 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W\u015br\u00f3d zabudowa\u0144 podr\u0119cznik wymienia\u0142 browar.\n\nFrank by\u0142 kr\u00f3lewskimi dobrami przy dawnym trakcie berli\u0144sko-kr\u00f3lewieckim, o mil\u0119 od stacji kolei chojnicko-tczewskiej. *S\u0142ownik geograficzny* wylicza tu, na obszarze 548 m\u00f3rg, poczt\u0119, szko\u0142\u0119 i dochodowy browar.\n\nW pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono 119 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 64 ewangelik\u00f3w i 55 katolik\u00f3w, w dziewi\u0119ciu budynkach mieszkalnych i osiemnastu gospodarstwach domowych. W tym samym spisie katolik\u00f3w przypisano do parafii w Zblewie (Hoch St\u00fcblau), a ewangelik\u00f3w do parafii w Bordzichowie, dzisiejszym Borzechowie.\n\nW styczniu 1931 roku \u201eHamburger Fremdenblatt\u201d zamie\u015bci\u0142 depesz\u0119 ze Starogardu o zniszczeniach na cmentarzu ewangelickim we Frankenfelde. Rozbito wszystkie tablice pami\u0105tkowe, po\u0142amano filary muru, skradziono bramy i kraty grobowe, a ze wszystkich drzew zdarto kor\u0119, tak \u017ce \u2014 jak pisano \u2014 drzewa uschn\u0105; kilka grob\u00f3w zbezczeszczono. Gazeta, kt\u00f3ra zamie\u015bci\u0142a t\u0119 wiadomo\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d skarg na Polsk\u0119, przypisa\u0142a czyn Polakom i doda\u0142a, \u017ce poszukiwania sprawc\u00f3w by\u0142y \u201ejak zwykle\u201d bezowocne.\n\nW 1984 roku odnotowano tu dwa nagrobki wolno stoj\u0105ce oraz dwadzie\u015bcia dwie mogi\u0142y ziemne i umocnione, wszystkie bez czytelnych dat, a ze starodrzewu \u2014 lip\u0119, jawory, \u015bwierki, klony i sosn\u0119. Stan zachowania okre\u015blono jako z\u0142y: nagrobki zdewastowane, napisy i uk\u0142ad kompozycyjny zieleni nieczytelne. Obiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w, gdzie datowany jest na koniec XIX wieku; do rejestru zabytk\u00f3w nie jest wpisany.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Iwitzno w parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje \u0142\u0105cznie 42 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Preu\u00dfisch Stargard, s. 34, poz. 77; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o Frankenfelde; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Bordzichow, s. 456\u2013457; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz gminy Kaliska, poz. 15; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 204, pozycja 65; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42; \u201eHamburger Fremdenblatt\u201d (wydanie wieczorne), 17 stycznia 1931 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 204, pozycja 65","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHamburger Fremdenblatt\u201d (wydanie wieczorne), 17 stycznia 1931 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TQCKTSUGIXO3HJ2BFEH56WCSOFUQYH4Y"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami gminy Kaliska na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXI/193/2020 Rady Gminy Kaliska z dnia 23 kwietnia 2020 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2020, poz. 2466, s. 20, 34","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2020&book=0&position=2466"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0124","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8984,"lng":18.23793,"name_de":"Frankenfelde","name_pl":"Frank \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w G\u0105binie, datowany w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, le\u017cy przy drodze g\u0142\u00f3wnej w stron\u0119 Komnina, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od dawnej zwartej zabudowy wsi. Ma nieregularny kszta\u0142t zbli\u017cony do tr\u00f3jk\u0105ta, z wej\u015bciem od po\u0142udnia, i jest obwiedziony niskim wa\u0142em z cios\u00f3w kamiennych. Cmentarz ma zatarte kwatery; z dawnych nagrobk\u00f3w zosta\u0142y u\u0142amki, a w\u015br\u00f3d nich niewielka figurka modl\u0105cego si\u0119 anio\u0142ka. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego stwierdza, \u017ce jedyne w pe\u0142ni zachowane mogi\u0142y to poch\u00f3wki po 1945 roku.\n\nG\u0105bino \u2014 do 1945 roku Gambin \u2014 by\u0142o wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim (Rittergut) rodu von Bandemer, trzymanym w lennie od 1403 do 1945 roku. Le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku G\u0105bino mia\u0142o nauczyciela (Schulmeister) i le\u017ca\u0142o w synodzie s\u0142upskim. W 1784 roku G\u0105bino liczy\u0142o 18 dym\u00f3w.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku wykazano w obwodzie dworskim 165 ewangelik\u00f3w i 5 katolik\u00f3w, a w gminie wiejskiej 187 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df Garde); tam kazania po kaszubsku, czyli po s\u0142owi\u0144sku, g\u0142oszono do oko\u0142o 1845 roku. Dnia 1 maja 1912 roku G\u0105bino sta\u0142o si\u0119 w obr\u0119bie tej parafii samodzieln\u0105 gmin\u0105 ko\u015bcieln\u0105, a w latach 1913\u20131914 stan\u0105\u0142 we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w Gro\u00df Garde, oddalon\u0105 od Gro\u00df Garde o 7 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3600 dusz. Pastorem by\u0142 Wilhelm Kypke. Po 1945 roku przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa. Katolicy podlegali przed wojn\u0105 parafii w S\u0142upsku.\n\nPo po\u0142udniu 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a maj\u0105tek przeszed\u0142 w r\u0119ce pa\u0144stwowego gospodarstwa rolnego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; krajowa ewidencja zabytk\u00f3w, zabytek.pl, obiekt 694339; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 471\u2013474; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 224; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 963; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"zabytek.pl (NID), \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, G\u0105bino, 2. po\u0142. XIX w., id 694339","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694339"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 963","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0750","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.603725,"lng":17.110759,"name_de":"Gambin","name_pl":"G\u0105bino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 w G\u0105binie, po niemiecku Gambin, zbudowano w latach 1913\u20131914 jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105; po\u015bwi\u0119cono go 31 pa\u017adziernika 1914 roku, w dniu \u015awi\u0119ta Reformacji. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia go pod numerem A-1649 z 12 grudnia 1997 roku \u2014 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa z lat 1913\u20131914.\n\nG\u0105bino od 1403 do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do rodu von Bandemer. W 1784 roku wie\u015b liczy\u0142a 18 dym\u00f3w i mia\u0142a nauczyciela; mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df-Garde) w synodzie s\u0142upskim. Parafia ta, nad jeziorem Gardno, nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto. W obr\u0119bie tej parafii G\u0105bino sta\u0142o si\u0119 1 maja 1912 roku samodzieln\u0105 gmin\u0105 ko\u015bcieln\u0105; nale\u017ca\u0142y do niej Dominek (Dominke) i Osieki (Wusseken), a w 1913 roku przy\u0142\u0105czono do niej tak\u017ce Bukow\u0105 (Wendisch Buckow). Duchownym pozostawa\u0142 pastor z Gardny Wielkiej \u2014 w latach budowy Albert August Hermann M\u00fcller, urz\u0119duj\u0105cy tam od 1911 do 1921 roku.\n\nJako fundator\u00f3w ko\u015bcio\u0142a strona diecezji pelpli\u0144skiej wymienia Wernera von Bandemera, zmar\u0142ego w 1929 roku, i jego \u017con\u0119 Ern\u0119, zmar\u0142\u0105 w 1928 roku; oboje spoczywaj\u0105 obok \u015bwi\u0105tyni. Nazwisko rodowe fundatorki strona podaje w brzmieniu \u201evon Klaeist\u201d.\n\nSpis z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w obwodzie dworskim G\u0105bino 165 ewangelik\u00f3w i 5 katolik\u00f3w, a w gminie wiejskiej 187 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w. W 1925 roku mieszka\u0142 w G\u0105binie jeden katolik. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w Gro\u00df Garde (Gardna Wielka), oddalon\u0105 od Gro\u00df Garde o 7 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3600 dusz. Pastorem by\u0142 Wilhelm Kypke. W szkole uczyli Radamm, Ziessow, Johann Buchert i Walter Wendt.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona po po\u0142udniu 8 marca 1945 roku. Po przybyciu Polak\u00f3w mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. Straty wynios\u0142y 22 poleg\u0142ych, 18 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 57 zaginionych. W p\u00f3\u017aniejszych latach odnaleziono 249 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 144 w NRD. Wed\u0142ug strony diecezji w 1946 roku poewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 pierwszy powojenny proboszcz, ksi\u0105dz Jan Nowak, i przystosowa\u0142 go do liturgii katolickiej. Witold Bobryk przytacza sprawozdanie Wydzia\u0142u do Spraw Wyzna\u0144 w Koszalinie z 10 stycznia 1973 roku: we wrze\u015bniu 1971 roku ksi\u0105dz Stefan Dziubina usi\u0142owa\u0142 utworzy\u0107 plac\u00f3wk\u0119 greckokatolick\u0105 w G\u0105binie, w parafii Gardna Wielka, jednak miejscowy proboszcz nie udzieli\u0142 zezwolenia na odprawianie nabo\u017ce\u0144stwa w obrz\u0105dku greckokatolickim. Dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii Nawiedzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Gardnie Wielkiej. Dawny cmentarz ewangelicki le\u017cy przy drodze w stron\u0119 Komnina.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142a Gambin (s. 471\u2013474), Gro\u00df Garde i Wendisch Buckow; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego\u201d, S\u0142upsk 1998, has\u0142o G\u0105bino; \u201eParafia pw. Nawiedzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Gardnie Wielkiej\u201d \u2014 strona diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 963; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171; W. Bobryk, \u201eCerkiew greckokatolicka na Pomorzu Zachodnim \u0107wier\u0107 wieku po akcji \u00bbWis\u0142a\u00ab w \u015bwietle sprawozda\u0144 Wydzia\u0142\u00f3w do Spraw Wyzna\u0144\u201d, \u201eTextus et Studia\u201d 2019, nr 3/4 (19/20), s. 55, 58.*","built_year":1913,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989","url":""},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego\u201d, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eParafia pw. Nawiedzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Gardnie Wielkiej\u201d \u2014 strona diecezji pelpli\u0144skiej","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-nawiedzenia-najswietszej-maryi-panny-w-gardnie-wielkiej"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 963","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Bobryk, \u201eCerkiew greckokatolicka na Pomorzu Zachodnim \u0107wier\u0107 wieku po akcji \u00bbWis\u0142a\u00ab w \u015bwietle sprawozda\u0144 Wydzia\u0142\u00f3w do Spraw Wyzna\u0144\u201d, \u201eTextus et Studia\u201d 2019, nr 3/4 (19/20), s. 55, 58","url":"https://doi.org/10.15633/tes.05303"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0568","image_url":"/static/atlas/foto/bielamowicz_commons/kos-0568_01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.600161,"lng":17.099297,"name_de":"Gambin","name_pl":"G\u0105bino \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gambin)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 Gaci, po niemiecku Gatz, na skraju lasu, w pobli\u017cu ambony my\u015bliwskiej, jest drugim z dw\u00f3ch dawnych cmentarzy wiejskich tej wsi. Na mapie z lat 1889\u20131891 go nie ma, a najstarszy datowany nagrobek pochodzi z 1899 roku. Wystawa \u201eZapomniane cmentarze gminy S\u0142upsk\u201d przypuszcza, \u017ce powsta\u0142 pod koniec XIX wieku, cho\u0107 monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego zastrzega, \u017ce trudno jednoznacznie ustali\u0107, kt\u00f3ry z dw\u00f3ch cmentarzy jest starszy. Monografia opisuje go jako dobrze zachowany: czytelne jest pierwotne rozplanowanie z uk\u0142adem grob\u00f3w, przetrwa\u0142y liczne pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w i graniczne nasadzenia \u2014 \u015bwierki od wschodu, d\u0119by od p\u00f3\u0142nocy. Wystawa przedstawia go jako jeszcze bardziej zniszczony od pierwszego: nie zachowa\u0142y si\u0119 na nim nawet elementy \u017celiwnych nagrobk\u00f3w.\n\nPierwszy cmentarz, na po\u0142udnie od wsi, w\u015br\u00f3d p\u00f3l, mia\u0142 wydzielone miejsce na poch\u00f3wek rodowy: w naro\u017cniku po\u0142udniowo-zachodnim usypano wzniesienie i postawiono na nim murowan\u0105 kaplic\u0119 grobow\u0105, do kt\u00f3rej wiod\u0142a d\u0119bowa alejka; wed\u0142ug monografii nale\u017ca\u0142a ona najprawdopodobniej do rodziny von Zitzewitz. Kaplica, przez miejscowych nazywana \u201etrupiarni\u0105\u201d, jest dzi\u015b ruin\u0105 bez dachu.\n\nGa\u0107 od 1463 roku nale\u017ca\u0142a do rodu von Below, a w 1871 roku kupi\u0142 j\u0105 Wilhelm von Zitzewitz z Sycewic.\n\nW 1784 roku Ga\u0107 liczy\u0142a 27 dym\u00f3w; by\u0142a tu szko\u0142a. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Z\u0119bowie (Symbow) w synodzie dar\u0142owskim, a chata M\u00fcckenkathen \u2014 do parafii w Peest. Br\u00fcggemann zaznacza, \u017ce Ga\u0107 \u201egeh\u00f6rte ehemals zu dem Schlaweschen Kreise, ist aber neuerlich zu dem Stolpschen geleget worden\u201d \u2014 nale\u017ca\u0142a dawniej do powiatu s\u0142awie\u0144skiego, a niedawno przy\u0142\u0105czono j\u0105 do s\u0142upskiego. Ga\u0107 le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze.\n\nDo 1814 roku parafia z\u0119bowska nale\u017ca\u0142a do synodu dar\u0142owskiego i zarz\u0105dzenie rejencji koszali\u0144skiej z 2 listopada tego roku przenios\u0142o j\u0105 do synodu s\u0142upskiego miejskiego (Stolp Stadt). Jej starsze akta sp\u0142on\u0119\u0142y.\n\nGa\u0107 by\u0142a wsi\u0105 w ca\u0142o\u015bci ewangelick\u0105: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 j\u0105 dwoma wierszami \u2014 w gminie wiejskiej naliczy\u0142 113 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 289, w \u017cadnym ani jednego katolika. By\u0142a te\u017c siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142y tak\u017ce Sycewice \u2014 osobno gmina wiejska ze 177 ewangelikami, osobno obw\u00f3d dworski z 254 \u2014 a ich mieszka\u0144cy r\u00f3wnie\u017c byli parafianami Z\u0119bowa. Parafia ta mia\u0142a rozdzielone prawa: kolatorem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Z\u0119bowa, ale prawo patronatu przys\u0142ugiwa\u0142o w 1912 roku, jak notuje M\u00fcller, posiadaczom Red\u0119cina i Sycewic.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Ga\u0107, s. 174\u2013175; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wystawa \u201eZapomniane cmentarze gminy S\u0142upsk\u201d, Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swo\u0142owie; katalog dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, cmentarze.slupsk.pl; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Symbow, s. 479\u2013480; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Gatz; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961\u2013962.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"muzeum.swolowo.pl","url":"http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961\u2013962","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Symbow, s. 479\u2013480","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1024","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4665,"lng":16.859,"name_de":"Gatz","name_pl":"Ga\u0107 \u2014 cmentarz ewangelicki na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, na skraju lasu","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Gaci by\u0142y dwa cmentarze wiejskie. Ten na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, po\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych, za\u0142o\u017cono na planie prostok\u0105ta i wydzielono w nim osobne miejsce na poch\u00f3wek rodowy: w naro\u017cniku po\u0142udniowo-zachodnim usypano sztuczne wzniesienie, a na nim posadowiono murowan\u0105 kaplic\u0119 grobow\u0105, przypisywan\u0105 przez autork\u0119 monografii dawnych cmentarzy rodzinie von Zitzewitz. Prowadzi\u0142a do niej d\u0119bowa aleja. Na mapach przedwojennych cmentarz oznaczono skr\u00f3tem Erb.-Bgr., czyli Erbbegr\u00e4bnis \u2014 grobowiec dziedziczny. Dzi\u015b kaplica, nazywana przez miejscowych \u201etrupiarni\u0105\u201d, jest ruin\u0105 bez dachu, z otwart\u0105 krypt\u0105, i z roku na rok ulega dalszej degradacji.\n\nDrugi cmentarz za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, na skraju lasu. Na p\u00f3\u0142nocno-wschodnim cmentarzu najstarszy datowany nagrobek pochodzi z 1899 roku.\n\nW 1784 roku Ga\u0107 liczy\u0142a 27 dym\u00f3w; by\u0142a tu szko\u0142a. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Z\u0119bowie (Symbow) w synodzie dar\u0142owskim, a chata M\u00fcckenkathen \u2014 do parafii w Peest. Br\u00fcggemann zaznacza, \u017ce Ga\u0107 \u201egeh\u00f6rte ehemals zu dem Schlaweschen Kreise, ist aber neuerlich zu dem Stolpschen geleget worden\u201d \u2014 nale\u017ca\u0142a dawniej do powiatu s\u0142awie\u0144skiego, a niedawno przy\u0142\u0105czono j\u0105 do s\u0142upskiego. Parafia w Z\u0119bowie podlega\u0142a dawniej synodowi w Dar\u0142owie, a zarz\u0105dzeniem kr\u00f3lewskiej rejencji w Koszalinie z 2 listopada 1814 roku przy\u0142\u0105czono j\u0105 do synodu S\u0142upsk-Miasto. Parafia obejmowa\u0142a Symbow, Reblin, Birkow, Ga\u0107, Reddentin i Zitzewitz. Kolatorem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Symbow, a w 1912 roku prawo patronatu przys\u0142ugiwa\u0142o w\u0142a\u015bcicielom Reddentin i Zitzewitz.\n\nMaj\u0105tek rycerski w Gaci nale\u017ca\u0142 do rodziny von Zitzewitz. W 1879 roku liczy\u0142 615 hektar\u00f3w, a jego w\u0142a\u015bciciel mieszka\u0142 w Cecenowie (Zezenow). Na prze\u0142omie wiek\u00f3w w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Wilhelm von Zitzewitz, szambelan kr\u00f3lewski z Cecenowa, a maj\u0105tek dzier\u017cawi\u0142 doktor praw Heinrich von Zitzewitz z Sycewic. W 1911 roku Ga\u0107 wraz z cz\u0119\u015bci\u0105 Nitzlina zaliczano do fideikomisu Sycewice; Heinrich von Zitzewitz by\u0142 tu nadal dzier\u017cawc\u0105, a pracowa\u0142 te\u017c Karl Kowitzke. W 1928 roku w\u0142a\u015bcicielem 734 hektar\u00f3w by\u0142 hrabia Heinrich von Zitzewitz z Sycewic, a maj\u0105tkiem zarz\u0105dza\u0142 Karl Kowitzke.\n\nGa\u0107, po niemiecku Gatz, le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 j\u0105 w dw\u00f3ch wierszach: w gminie wiejskiej naliczy\u0142 113 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 289, w obu bez katolik\u00f3w.\n\nGa\u0107 sta\u0142a si\u0119 polem walki po po\u0142udniu 7 marca 1945 roku i najp\u00f3\u017aniej tej nocy zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nMonografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego z 2013 roku ocenia stan samego cmentarza jako dobry: wida\u0107 fragmenty alei \u015bwierkowej i d\u0119bowej, graniczne nasadzenia \u015bwierkowe od zachodu, granitowe s\u0142upki bramne jednego z wej\u015b\u0107 oraz nieregularny uk\u0142ad nagrobk\u00f3w z fragmentami pomnik\u00f3w i zachowanymi inskrypcjami. Wed\u0142ug wystawy z 2020 roku cmentarz jest bardzo zaro\u015bni\u0119ty, a nagrobki w wi\u0119kszo\u015bci zniszczone lub rozkradzione.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Ga\u0107, s. 174\u2013175; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d (1912), has\u0142o Symbow; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat s\u0142upski; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o Gatz; wystawa \u201eZapomniane cmentarze gminy S\u0142upsk\u201d, Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swo\u0142owie; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961\u2013962; P. Ellerholz, ksi\u0119ga maj\u0105tk\u00f3w ziemskich Pomorza, 1879, s. 182\u2013183; Niekammer, ksi\u0119ga adresowa maj\u0105tk\u00f3w Pomorza, 1905, s. 168\u2013169, oraz 1911, s. 182\u2013183; Parey, ksi\u0119ga adresowa maj\u0105tk\u00f3w Pomorza, 1928, s. 327 (pe\u0142ne tytu\u0142y uzupe\u0142ni\u0107 wed\u0142ug egzemplarzy; w dowodach podano tylko skr\u00f3ty).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"muzeum.swolowo.pl","url":"http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961\u2013962","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d (1912), has\u0142o Symbow","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1023","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.456,"lng":16.8515,"name_de":"Gatz","name_pl":"Ga\u0107 \u2014 cmentarz ewangelicki na po\u0142udnie od wsi, z kaplic\u0105 grobow\u0105","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W lesie ko\u0142o Gaci, wsi na po\u0142udniowym brzegu jeziora \u0141ebsko, przy trasie rowerowej Velo 10, le\u017cy dawny cmentarz ewangelicki. Jego po\u0142o\u017cenie ustali\u0142y w terenie Claudia Fredrich i Ilona Rzeppa, kt\u00f3re odwiedzi\u0142y go w 2026 roku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach, z kt\u00f3rych korzysta atlas, cmentarz nie wyst\u0119puje: nie ma go w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, a Marek Drzewiecki w \u201eCmentarzach Ziemi L\u0119borskiej\u201d wspomina sam\u0105 wie\u015b tylko mimochodem. Opisa\u0142a go dopiero Claudia Fredrich z Bund der Lebaer e.V., kt\u00f3ra od lat zabiega o jego piel\u0119gnacj\u0119.\n\nGa\u0107, po niemiecku Speck, po s\u0142owi\u0144sku Gac, wzi\u0119\u0142a nazw\u0119 od gaci \u2014 wi\u0105zek chrustu, kt\u00f3rymi umacniano groble i tamy. W 1784 roku Ga\u0107 le\u017ca\u0142a trzy mile na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, nad \u0141eb\u0105, w bagnistej dolinie. Obok folwarku mieszka\u0142o pi\u0119ciu cha\u0142upnik\u00f3w, by\u0142a szko\u0142a, a nad jeziorem \u0141ebsko sta\u0142o pi\u0119\u0107 chat rybackich zwanych Babidol i Dambien \u2014 razem 12 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Charbrowie. W 1802 roku wie\u015b razem z \u0141ebie\u0144cem (Labenz) za\u017c\u0105da\u0142a niemieckiego nauczyciela zamiast polskiego.\n\nPrzed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu l\u0119borskiego. Tutejsi ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Charbrowie. Dokumentem erekcyjnym z pa\u017adziernika 1912 roku wy\u0142\u0105czono ich z tej parafii \u2014 z wyj\u0105tkiem mieszka\u0144c\u00f3w folwark\u00f3w Brill i Friedrichshof \u2014 i razem z ewangelikami Izbicy utworzono now\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Izbicy, po\u0142\u0105czon\u0105 pod jednym urz\u0119dem pastorskim z parafi\u0105 w G\u0142\u00f3wczycach; zmiana wesz\u0142a w \u017cycie 1 listopada 1912 roku.\n\nCmentarz le\u017cy oko\u0142o 1,3 kilometra na wsch\u00f3d od Gaci, na wzg\u00f3rzu blisko jeziora \u0141ebsko. Wed\u0142ug opisu Claudii Fredrich za\u0142o\u017cono go w 1853 roku na planie prostok\u0105ta o wymiarach 35 na 50 metr\u00f3w i otoczono wa\u0142em z kamieni i ziemi, kt\u00f3ry dobrze si\u0119 zachowa\u0142. Wchodzi si\u0119 od po\u0142udnia; przez \u015brodek biegnie aleja, a groby le\u017c\u0105 po obu jej stronach. Chowano tu zmar\u0142ych z Gaci, a tak\u017ce z Babido\u0142u i z folwarku Friedrichshof. Dawna mieszkanka wsi, Ruth z domu Gnadt, wspomina\u0142a go jako cmentarz z najlepszym widokiem na jezioro \u0141ebsko i wydmy; dzi\u015b widok otwiera si\u0119 tylko p\u00f3\u017an\u0105 jesieni\u0105 i wczesn\u0105 wiosn\u0105, gdy drzewa stoj\u0105 bez li\u015bci. Nie prowadzi tu ju\u017c \u017cadna droga, tylko ledwie widoczna le\u015bna \u015bcie\u017cka. Cmentarz le\u017cy na terenie S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego, kt\u00f3ry sprawuje nad nim piecz\u0119; pomaga emerytowany le\u015bniczy z Gaci, a Claudia Fredrich zleca z Niemiec prace piel\u0119gnacyjne w porozumieniu z parkiem. Ogrodzenia z liny okr\u0119towej, kt\u00f3re park obieca\u0142 w 2017 roku, wci\u0105\u017c nie ma, a innego ogrodzenia park nie dopuszcza.\n\nSzczeg\u00f3ln\u0105 warto\u015b\u0107 maj\u0105 pozosta\u0142o\u015bci dw\u00f3ch tak zwanych krzy\u017cy kaszubskich. Wykuwali je przed wojn\u0105 miejscowi kaszubscy kowale: \u017celazny krzy\u017c ma kszta\u0142t greckiej litery omega, nad kt\u00f3r\u0105 umieszczono symbol s\u0142o\u0144ca z ma\u0142ym krzy\u017cem r\u00f3wnoramiennym w \u015brodku. Krzy\u017ce tego rodzaju sta\u0142y niegdy\u015b na wielu cmentarzach regionu, dzi\u015b nale\u017c\u0105 do rzadko\u015bci.\n\nCmentarz by\u0142 znany Claudii Fredrich ju\u017c wcze\u015bniej. W jej zestawieniu cmentarzy dawnej parafii \u0142ebskiej figuruje jako cmentarz wsi Ga\u0107, le\u017c\u0105cy na wzniesieniu mi\u0119dzy Gaci\u0105 a \u017barnowsk\u0105, przy drodze zwanej po niemiecku Specksche Weg, pod opiek\u0105 S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego. Od 2014 roku by\u0142 porz\u0105dkowany, a ogrodzenie planowano na 2018 rok; zdj\u0119cia wykona\u0142a w czerwcu 2016 roku.\n\nDzieje porz\u0105dkowania cmentarza przybli\u017caj\u0105 materia\u0142y, kt\u00f3re Claudia Fredrich przekaza\u0142a 8 pa\u017adziernika 2026 roku. W 2005 roku Manfred Hensel odkopa\u0142 spod gruzu \u017celiwny krzy\u017c Karoline Piotraschke. Zdj\u0119cia z 2007 roku (W. Weso\u0142owski) i z 2010 roku (H. Piotraschke) pokazuj\u0105 cmentarz zaro\u015bni\u0119ty, z pochylonymi i przewr\u00f3conymi krzy\u017cami. Odnow\u0119 zapocz\u0105tkowali dwaj mieszka\u0144cy s\u0105siedniej Izbicy: potomek dawnych mieszka\u0144c\u00f3w tej wsi i syn dawnego le\u015bniczego z Gaci. W maju 2015 roku pierwszy z nich poprosi\u0142 dyrekcj\u0119 S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego o zgod\u0119 na prace; park j\u0105 wyda\u0142, zaoferowa\u0142 pomoc i odt\u0105d uzgadnia\u0142 oraz nadzorowa\u0142 wszystkie dzia\u0142ania. Do zimy 2015 roku usuni\u0119to z cmentarza drobne drzewa i krzewy, uporz\u0105dkowano zachowane groby i ustawiono przy wej\u015bciu dwuj\u0119zyczn\u0105 tablic\u0119. Krzy\u017ce nagrobne postawiono, odnowiono na nich napisy i zabezpieczono je przed korozj\u0105; pierwsze odnowione krzy\u017ce sfotografowa\u0142 we wrze\u015bniu 2015 roku drugi z nich.\n\nDrewnianego krzy\u017ca, kt\u00f3ry mia\u0142 stan\u0105\u0107 wiosn\u0105 2016 roku, nie postawiono. Renowacj\u0119 krzy\u017cy op\u0142aci\u0142a Claudia Fredrich; inicjator odnowy wykonywa\u0142 prace sam, a reszt\u0119 zleca\u0142 firmom. Zmar\u0142 w kwietniu 2021 roku. Kolejne prace, przy kt\u00f3rych pomagali stra\u017cnik parku i syn le\u015bniczego z Gaci, Claudia Fredrich datuje na 2019 rok (we wcze\u015bniejszym jej zestawieniu jako pocz\u0105tek porz\u0105dkowania figuruje rok 2014).\n\nStan sprzed renowacji utrwali\u0142 inicjator odnowy na zdj\u0119ciach z 21 kwietnia 2015 roku. Groby le\u017ca\u0142y wtedy pod grub\u0105 warstw\u0105 bukowych li\u015bci, a spod niej wystawa\u0142y tylko coko\u0142y i kamienne obramowania mogi\u0142. Kilka \u017celiwnych krzy\u017cy le\u017ca\u0142o na ziemi, jeden przygni\u00f3t\u0142 zwalony pie\u0144. Sta\u0142 kamienny krzy\u017c Hermanna Gronkego, a na p\u0142ycie Auguste Nowack kto\u015b zostawi\u0142 znicz. Wok\u00f3\u0142 grobu z \u017celiwn\u0105 tablic\u0105 w ogrodzeniu wida\u0107 \u015bwie\u017co \u015bci\u0119te pnie drzew.\n\nPi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, 4 listopada 2020 roku, zasta\u0142 cmentarz odmieniony: \u017celiwne krzy\u017ce zn\u00f3w sta\u0142y, osadzone na kamiennych coko\u0142ach, pomalowane na czarno, z wyz\u0142oconymi napisami. W\u015br\u00f3d nich by\u0142 krzy\u017c Berty Nowack, kt\u00f3ry w 2015 roku le\u017ca\u0142 w li\u015bciach. Prace trwa\u0142y jeszcze w 2021 roku. Na zdj\u0119ciach z 4 czerwca 2021 roku, kt\u00f3re Claudia Fredrich przes\u0142a\u0142a wtedy do Bund der Lebaer, krzy\u017c Carla Gnadta stoi ju\u017c odnowiony, czarny, ze z\u0142oconymi literami, a krzy\u017c Georga Schmankego osadzano w nowym betonowym cokole, jeszcze w drewnianym szalunku. W tej samej przesy\u0142ce jest zdj\u0119cie le\u017c\u0105cego krzy\u017ca z napisem \u201eRuhe sanft\u201d (\u201eSpoczywaj w pokoju\u201d) i \u015bwie\u017c\u0105 spoin\u0105; Claudia Fredrich opisa\u0142a je jako tyln\u0105 stron\u0119 krzy\u017ca Gnadta.\n\nNa zdj\u0119ciach z 2015 i 2020 roku, por\u00f3wnanych ze starszymi uj\u0119ciami z tej samej przesy\u0142ki, daj\u0105 si\u0119 odczyta\u0107 kolejne nazwiska. Najstarszy odczytany napis nale\u017cy do Carla Gnadta \u2014 \u201eder Eigenth\u00fcmer Carl Gnadt aus Speck\u201d, czyli gospodarza z Gaci \u2014 urodzonego 4 czerwca 1844 roku, zmar\u0142ego 31 maja 1884 roku. Kamienny krzy\u017c upami\u0119tnia innego gospodarza, Hermanna Gronkego (ur. 11 grudnia 1849, zm. 21 marca 1895). \u017beliwny krzy\u017c nosi imi\u0119 Berty Nowack, urodzonej 18 lutego 1891 roku, zmar\u0142ej 18 listopada 1915 roku. \u017beliwna tablica w ogrodzeniu upami\u0119tnia Willy'ego, syna dzier\u017cawcy Franza Knittera, zmar\u0142ego jako niemowl\u0119 17 lipca 1907 roku (dzie\u0144 urodzenia, na pocz\u0105tku lipca 1907 roku, jest nieczytelny), z wersetem \u201eDer Herr hat dich gegeben\u2026\u201d (\u201ePan ci\u0119 da\u0142\u2026\u201d), nawi\u0105zuj\u0105cym do Ksi\u0119gi Hioba (1,21). Na niewielkim kamieniu wyryto bez dat: \u201eHier ruhet in Gott Anna R\u00f6ske. Ruhe sanft!\u201d. Krzy\u017c z porcelanowym owalem nale\u017cy do G\u00fcntera Gnadta, urodzonego 31 lipca, zmar\u0142ego 14 grudnia 1925 roku. Na innym \u017celiwnym krzy\u017cu widnieje nazwisko Georga Schmankego (jego daty s\u0105 na zdj\u0119ciu z 2020 roku nieczytelne). Najp\u00f3\u017aniejszy jest drewniany nagrobek nauczyciela, \u201eder Lehrer Wilhelm Erdmann\u201d (nazwisko odczyta\u0142a na miejscu Ilona Rzeppa w pa\u017adzierniku 2026 roku; na starszych zdj\u0119ciach \u015brodek nazwiska by\u0142 nieczytelny), urodzonego 13 stycznia 1862 roku, zmar\u0142ego 7 marca 1946 roku, ju\u017c po wojnie; to zarazem ostatni znany poch\u00f3wek na tym cmentarzu; pod datami umieszczono odsy\u0142acz do Listu do Filipian (1,21): \u201eAlbowiem dla mnie \u017cyciem jest Chrystus, a \u015bmier\u0107 zyskiem\u201d. Na jednym z krzy\u017cy, kt\u00f3rego w\u0142a\u015bciciela nie da si\u0119 ustali\u0107 ze zdj\u0119cia, wyryto czterowiersz \u201eDu hast in Deinen Tagen / Mit ihm das Kreuz getragen, / Er wird Dich nun mit Kronen / Der Ueberwinder lohnen\u201d (\u201eZa dni swoich nios\u0142e\u015b z Nim krzy\u017c, teraz On wynagrodzi ci\u0119 koron\u0105 zwyci\u0119zc\u00f3w\u201d).\n\nClaudia Fredrich przes\u0142a\u0142a tak\u017ce zbi\u00f3r zatytu\u0142owany \u201eFriedhof Speck\u201d: 38 zdj\u0119\u0107 z lat 2007\u20132023 i dwie notatki. Pierwsza wylicza napisy nagrobne ods\u0142oni\u0119te jesieni\u0105 2015 roku i uzupe\u0142nia je danymi metrykalnymi. Hermann Gronke urodzi\u0142 si\u0119 w Babidole; od 1881 roku by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem gospodarstwa nr 25 w Gaci, a jego \u015bmier\u0107 zg\u0142osi\u0142a \u017cona Wilhelmine z domu Piotraschke. Carl Gnadt, w metrykach Carl Johann Ludwig, by\u0142 od 1875 roku w\u0142a\u015bcicielem zagrody kossackiej nr 7; jego \u017con\u0105 by\u0142a Caroline z domu Bock z Czarnowskiej. Notatka rozpisuje te\u017c ca\u0142\u0105 rodzin\u0119 Gnadt\u00f3w z Gaci, od Friedricha Gnadta (1815\u20131893) po dzieci, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 zmar\u0142a po wojnie w Saksonii i w Saksonii-Anhalt. Karoline Piotraschke urodzi\u0142a si\u0119 w Izbicy, ochrzczono j\u0105 1 marca 1863 roku w G\u0142\u00f3wczycach i tam te\u017c 1 grudnia 1888 roku po\u015blubi\u0142a Hermanna Augusta Piotraschkego.\n\nOsobny wpis dotyczy Kurta Steingr\u00e4bera, syna rolnika z Gohrke ko\u0142o Wicka, urodzonego 21 kwietnia 1919 roku. Jako \u017co\u0142nierz w stopniu Gefreiter (starszy szeregowy) zgin\u0105\u0142 w wypadku 28 listopada 1939 roku w Godesbergu pod Bonn; spis mieszka\u0144c\u00f3w wsi podaje dzie\u0144 29 listopada i Bonn. Wed\u0142ug Niemieckiego Zwi\u0105zku Opieki nad Grobami Wojennymi (Volksbund) jego gr\u00f3b wci\u0105\u017c znajduje si\u0119 w Gaci. Kamie\u0144 z napisem \u201eRuhest\u00e4tte \u2026 Kurt Steingr\u00e4ber\u201d i datami 21.4.1919 oraz 28.11.1939 wida\u0107 na zdj\u0119ciach z 2010 i 2015 roku (przydzia\u0142 wojskowy wyryty pod nazwiskiem jest w cieniu nieczytelny).\n\nNa zdj\u0119ciach opisanych rokiem 2019 teren jest wykoszony, z ods\u0142oni\u0119tymi obramowaniami i coko\u0142ami, a na zdj\u0119ciach z dnia Wszystkich \u015awi\u0119tych 2023 roku pal\u0105 si\u0119 znicze, a gr\u00f3b w \u017celiwnym ogrodzeniu jest oczyszczony. Na cmentarzu spoczywaj\u0105 te\u017c przodkowie Claudii Fredrich: jej pradziadkowie Johann i Johanna Bock (zm. 1883 i 1917), Albert Bock (zm. 1920), ojciec jej przybranej babki Marthy, oraz Hermann (zm. 1905), brat jednego z jej dziadk\u00f3w. Zdj\u0119cia z 24 czerwca 2026 roku, przekazane przez Ilon\u0119 Rzepp\u0119, pokazuj\u0105, \u017ce na cmentarzu zachowa\u0142o si\u0119 kilka \u017celiwnych krzy\u017cy z niemieckimi napisami, p\u0142yta nagrobna i \u017celiwne ogrodzenie grobu. Najp\u00f3\u017aniejsza data odczytana na tych zdj\u0119ciach to 1932 rok: krzy\u017c wycu\u017cniczki \u2014 \u201edie Altsitzerin\u201d \u2014 Karoline Piotraschke z domu Tarraschke, urodzonej 23 lutego 1863 roku, zmar\u0142ej 15 sierpnia 1932 roku. P\u0142yta upami\u0119tnia Auguste Nowack z domu Schoth, urodzon\u0105 14 kwietnia 1879 roku, zmar\u0142\u0105 16 marca 1919 roku; nazwisko rodowe jest w pe\u0142ni czytelne na starszych zdj\u0119ciach, z 2010 i 2015 roku. Pod datami wyryto dwuwiersz \u201eRastlos t\u00e4tig stets hienieden, / Schlummre nun in Gottes Frieden\u201d (\u201eZawsze niestrudzenie czynna tu na ziemi, \u015bpij teraz w Bo\u017cym pokoju\u201d). Na cmentarzu stoi dwuj\u0119zyczna tablica: \u201eZum Gedenken an unsere Toten aus dem Dorf Speck \u2014 Ku pami\u0119ci naszych zmar\u0142ych z miejscowo\u015bci Ga\u0107\u201d. Wed\u0142ug notatki Claudii Fredrich tablic\u0119 wykonali dwaj mieszka\u0144cy s\u0105siedniej Izbicy, kt\u00f3rzy od 2015 roku odnawiali cmentarz.\n\nKolejne napisy utrwali\u0142a na zdj\u0119ciach Ilona Rzeppa podczas wizyty 8 pa\u017adziernika 2026 roku. Na \u017celiwnym krzy\u017cu zachowa\u0142a si\u0119 porcelanowa tabliczka \u201eHier ruhet in Gott Wilhelm Bock\u201d z datami 4 listopada 1916 i 7 maja 1922 roku, czyli gr\u00f3b pi\u0119cioletniego ch\u0142opca. Na trzech innych \u017celiwnych krzy\u017cach przetrwa\u0142y porcelanowe tabliczki z wierszami, bez nazwisk zmar\u0142ych. Pierwszy brzmi: \u201eDer Schnitter Tod mit einem Streich / nahm uns zwei teure Kinder gleich, / die noch so fr\u00f6hlich j\u00fcngst gelacht. / Wir beugen uns vor Gottes Macht\u201d (\u201e\u015amier\u0107 jak \u017cniwiarz jednym ci\u0119ciem zabra\u0142a nam dwoje drogich dzieci naraz, kt\u00f3re jeszcze niedawno tak rado\u015bnie si\u0119 \u015bmia\u0142y. Chylimy czo\u0142a przed moc\u0105 Boga\u201d). Drugi: \u201eDer Kinder Gottes ewiges Heil / ward uns aus Gnaden fr\u00fch zu teil\u201d (\u201eWieczne zbawienie dzieci Bo\u017cych sta\u0142o si\u0119 z \u0142aski wcze\u015bnie naszym udzia\u0142em\u201d). Z trzeciej tabliczki, p\u0119kni\u0119tej, zosta\u0142y s\u0142owa \u201e\u2026tter, tr\u00f6stet euch, / Ich bin jetzt im Himmelreich\u201d (\u201e\u2026pocieszcie si\u0119, jestem teraz w kr\u00f3lestwie niebieskim\u201d); pocz\u0105tek wiersza si\u0119 nie zachowa\u0142.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Krzy\u017c ze \u015bwie\u017c\u0105 spoin\u0105 z przesy\u0142ki z 4 czerwca 2021 roku, kt\u00f3ry Claudia Fredrich uwa\u017ca za tyln\u0105 stron\u0119 krzy\u017ca Carla Gnadta, kszta\u0142tem i gwiazdkami na ramionach odpowiada raczej krzy\u017cowi Georga Schmankego ni\u017c prostemu krzy\u017cowi Gnadta.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: O. Knoop, \u201eDie Abnahme der kassubischen Bev\u00f6lkerung im Kirchspiel Charbrow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 33 (1883), s. 369; zdj\u0119cia nagrobk\u00f3w i tablicy z 24 czerwca 2026 roku, przekazane przez Ilon\u0119 Rzepp\u0119 3 pa\u017adziernika 2026 roku; lokalizacja \u2014 Claudia Fredrich i Ilona Rzeppa (wizyta terenowa 2026, korespondencja z autorem atlasu, 2 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza pomorskiego, 1912, nr 123 (dokument erekcyjny gminy ko\u015bcielnej Izbica, Szczecin 19 pa\u017adziernika i Koszalin 25 pa\u017adziernika 1912 roku); A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998, has\u0142o \u201eGa\u0107\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku; zdj\u0119cia cmentarza z 21 kwietnia 2015 roku i 4 listopada 2020 roku, autor: inicjator odnowy cmentarza z Izbicy, przes\u0142ane Bund der Lebaer e.V. 12 kwietnia 2019 roku i Claudii Fredrich 4 listopada 2020 roku, przekaza\u0142a Claudia Fredrich 8 pa\u017adziernika 2026 roku; zdj\u0119cia z 4 czerwca 2021 roku, autor nieustalony, przes\u0142ane przez Claudi\u0119 Fredrich do Bund der Lebaer e.V. w czerwcu i sierpniu 2021 roku, przekazane 8 pa\u017adziernika 2026 roku; Claudia Fredrich, zbi\u00f3r \u201eFriedhof Speck\u201d: 38 zdj\u0119\u0107 z lat 2007\u20132023 (m.in. W. Weso\u0142owski 2007, H. Piotraschke 2010 oraz zdj\u0119cia z 2015 roku) oraz notatki \u201eFriedhof Speck\u201d i \u201eFriedhof Speck Grabsteinbeschriftungen\u201d z danymi metrykalnymi wed\u0142ug \u201eSeelenliste\u201d wsi Speck, kartoteki HOK i wyszukiwarki grob\u00f3w Volksbund Deutsche Kriegsgr\u00e4berf\u00fcrsorge, przekazane 8 pa\u017adziernika 2026 roku; Claudia Fredrich, list z 8 pa\u017adziernika 2026 roku (z przytoczon\u0105 informacj\u0105 S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego z 2015 roku o odnowie cmentarza) i tekst \u201eDie verborgene Nekropole im Wald\u201d (relacja z wizyty w czerwcu 2026 roku), przekazane 8 pa\u017adziernika 2026 roku; odczyty nagrobk\u00f3w (Wilhelm Erdmann, Wilhelm Bock, tabliczki z wierszami) i fotografie z wizyty Ilony Rzeppy 8 pa\u017adziernika 2026 roku, przekazane autorowi atlasu tego samego dnia; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1082.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"pomiar terenowy","tytul":"C. Fredrich, I. Rzeppa \u2014 lokalizacja ustalona w terenie (korespondencja z autorem atlasu, 2.10.2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza pomorskiego, 1912, nr 123 \u2014 dokument erekcyjny gminy ko\u015bcielnej Giesebitz","url":""},{"typ":"s\u0142ownik","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Zdj\u0119cia cmentarza w Gaci z 24 czerwca 2026 roku, przekazane przez Ilon\u0119 Rzepp\u0119 (3 pa\u017adziernika 2026)","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Zdj\u0119cia cmentarza w Gaci z 21 kwietnia 2015 i 4 listopada 2020 roku, autor: inicjator odnowy cmentarza z Izbicy (zm. 2021), przekaza\u0142a Claudia Fredrich (8 pa\u017adziernika 2026)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"C. Fredrich, zbi\u00f3r \u201eFriedhof Speck\u201d \u2014 zdj\u0119cia z lat 2007\u20132023 i notatki \u201eFriedhof Speck Grabsteinbeschriftungen\u201d (dane metrykalne, Volksbund), przekazane 8 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"relacja","tytul":"C. Fredrich, list z 8 pa\u017adziernika 2026 i tekst \u201eDie verborgene Nekropole im Wald\u201d (wizyta w czerwcu 2026)","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Fotografie i odczyty nagrobk\u00f3w z wizyty Ilony Rzeppy w Gaci, 8 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"zdj\u0119cia nagrobk\u00f3w i tablicy z 24 czerwca 2026 roku, przekazane przez Ilon\u0119 Rzepp\u0119 3 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"lokalizacja \u2014 Claudia Fredrich i Ilona Rzeppa (wizyta terenowa 2026, korespondencja z autorem atlasu, 2 pa\u017adziernika 2026 roku)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"zdj\u0119cia cmentarza z 21 kwietnia 2015 roku i 4 listopada 2020 roku, autor: inicjator odnowy cmentarza z Izbicy, przes\u0142ane Bund der Lebaer e.V. 12 kwietnia 2019 roku i Claudii Fredrich 4 listopada 2020 roku, przekaza\u0142a Claudia Fredrich 8 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"zdj\u0119cia z 4 czerwca 2021 roku, autor nieustalony, przes\u0142ane przez Claudi\u0119 Fredrich do Bund der Lebaer e.V. w czerwcu i sierpniu 2021 roku, przekazane 8 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, zbi\u00f3r \u201eFriedhof Speck\u201d: 38 zdj\u0119\u0107 z lat 2007\u20132023 (m.in. W. Weso\u0142owski 2007, H. Piotraschke 2010 oraz zdj\u0119cia z 2015 roku) oraz notatki \u201eFriedhof Speck\u201d i \u201eFriedhof Speck Grabsteinbeschriftungen\u201d z danymi metrykalnymi wed\u0142ug \u201eSeelenliste\u201d wsi Speck, kartoteki HOK i wyszukiwarki grob\u00f3w Volksbund Deutsche Kriegsgr\u00e4berf\u00fcrsorge, przekazane 8 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, list z 8 pa\u017adziernika 2026 roku (z przytoczon\u0105 informacj\u0105 S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego z 2015 roku o odnowie cmentarza) i tekst \u201eDie verborgene Nekropole im Wald\u201d (relacja z wizyty w czerwcu 2026 roku), przekazane 8 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"odczyty nagrobk\u00f3w (Wilhelm Erdmann, Wilhelm Bock, tabliczki z wierszami) i fotografie z wizyty Ilony Rzeppy 8 pa\u017adziernika 2026 roku, przekazane autorowi atlasu tego samego dnia","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1082","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"O. Knoop, \u201eDie Abnahme der kassubischen Bev\u00f6lkerung im Kirchspiel Charbrow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 33 (1883), s. 369","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_AF_33/386/"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1177","image_url":"/static/atlas/foto/rzeppa_gac_2026/gac_01_tablica.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.69744,"lng":17.47662,"name_de":"Speck","name_pl":"Ga\u0107 nad jeziorem \u0141ebsko \u2014 cmentarz ewangelicki w lesie","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Ga\u0142\u0119zinowie za\u0142o\u017cono w 1888 roku. Opracowania wi\u0105\u017c\u0105 t\u0119 dat\u0119 z epidemi\u0105 duru brzusznego. Cmentarz le\u017cy na po\u0142udniowo-wschodnim skraju wsi, po zachodniej stronie nasypu kolei ze S\u0142upska do Ustki, obok dzisiejszej \u015bwietlicy i remizy. Teren obsadzono \u015bwierkami, a groby u\u0142o\u017cono na linii wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d. Najstarszym zachowanym obiektem jest \u017celiwny krzy\u017c Ferdinanda Pagla, zmar\u0142ego w marcu 1907 roku.\n\nGa\u0142\u0119zinowo, po niemiecku \u00dcberlauf, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 383 ewangelik\u00f3w; katolik\u00f3w nie zapisano. Parafi\u0119 ewangelick\u0105, urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy wie\u015b mia\u0142a w Charnowie, po niemiecku Arnshagen. Parafia charnowska obejmowa\u0142a obok Ga\u0142\u0119zinowa Strzelinko i Hohenstein, a jej fili\u0105 by\u0142o Strzelino.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; katalog dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, cmentarze.slupsk.pl; wystawa \u201eZapomniane cmentarze gminy S\u0142upsk\u201d, Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swo\u0142owie; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Arnshagen, s. 467\u2013468; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 974\u2013976.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/galezinowow/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"muzeum.swolowo.pl","url":"http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Arnshagen, s. 467\u2013468","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1025","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.52056,"lng":16.94194,"name_de":"\u00dcberlauf","name_pl":"Ga\u0142\u0119zinowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Poewangelicki cmentarz w Ga\u0142\u0119zowie (po niemiecku Gallensow, po kaszubsku Ga\u0142\u00e3zow\u00f2) le\u017cy niedaleko jeziora, w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi. Pierwotnie zajmowa\u0142 do\u015b\u0107 du\u017cy obszar zbli\u017cony kszta\u0142tem do prostok\u0105ta; dzi\u015b jego granice s\u0105 trudne do okre\u015blenia, bo teren ca\u0142kowicie zniwelowano, a na nim i wok\u00f3\u0142 niego wyr\u00f3s\u0142 m\u0142ody las. Cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 jeszcze w 1924 roku za punkt orientacyjny w terenie: obwieszczenie urz\u0119du ziemskiego (Kulturamt) w S\u0142upsku o tworzeniu gospodarstw rentowych z cz\u0119\u015bci maj\u0105tk\u00f3w Nippoglense i Ga\u0142\u0119z\u00f3w wymienia\u0142o w\u015br\u00f3d wydzielanych grunt\u00f3w dziesi\u0119ciomorgowe pole \u201eam Kirchhof Gallensow\u201d \u2014 przy cmentarzu w Ga\u0142\u0119zowie. Mi\u0119dzy regularnymi nasadzeniami le\u015bnymi da si\u0119 jednak odnale\u017a\u0107 pojedyncze miejsca poch\u00f3wku i odczyta\u0107 z nich orientacj\u0119 grob\u00f3w na osi wschodnio-zachodniej. Zachowa\u0142o si\u0119 sporo fragment\u00f3w pomnik\u00f3w nagrobnych, w\u015br\u00f3d nich kamienny krzy\u017c z dat\u0105 1940. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego odczytuje jego inskrypcj\u0119 jako dat\u0119 \u015bmierci w\u0142a\u015bciciela ziemskiego Alfreda Herrmanna \u2014 31 czerwca 1940 roku; takiego dnia nie ma w kalendarzu.\n\nDo 1945 roku Ga\u0142\u0119z\u00f3w by\u0142 wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Ga\u0142\u0119z\u00f3w licz\u0105cy 11 ognisk (domostw), nale\u017ca\u0142 do parafii w Budowie (Budow) w synodzie s\u0142upskim. Do wsi nale\u017ca\u0142a wtedy chata le\u015bnika zwana Glambock. Maj\u0105tek pozostawa\u0142 od 1432 roku w r\u0119kach rodu von Zitzewitz, a od 1882 roku von Puttkamer\u00f3w. Jesco von Puttkamera Pagel uwa\u017ca za ostatniego w\u0142a\u015bciciela. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 379 mieszka\u0144c\u00f3w w 89 gospodarstwach.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w gminie wiejskiej 251 ewangelik\u00f3w, 2 katolik\u00f3w i 7 innych chrze\u015bcijan, a w obwodzie dworskim kolejnych 130 ewangelik\u00f3w. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: ewangelicy nale\u017celi do parafii w Budowie, katolicy do parafii w L\u0119borku. Pagel podaje, \u017ce wszyscy mieszka\u0144cy wsi byli ewangelikami. Nauczycielami byli Kurt Rietz do 1929 roku, nast\u0119pnie Max Woska, a od stycznia 1940 roku Konrad Gersonde.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 7 marca 1945 roku wie\u015b opuszczono. W pa\u017adzierniku 1945 roku og\u0142oszono, \u017ce ca\u0142y maj\u0105tek wsi wraz z \u017cywym i martwym inwentarzem jest w\u0142asno\u015bci\u0105 polsk\u0105. Wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono, ostatnich jesieni\u0105 1947 roku; p\u00f3\u017aniej odnaleziono 177 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 102 w NRD. Straty: 17 poleg\u0142ych, 11 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 52 zaginionych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Ga\u0142\u0119z\u00f3w; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Gallensow; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 963; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 11 marca 1924 roku, s. 8 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 963","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 963","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 11 marca 1924 roku, s. 8 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FBGULRFAJMKYB66DPHZYI6XMD5454Q5Z"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0550","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.284341,"lng":17.39202,"name_de":"Gallensow","name_pl":"Ga\u0142\u0119z\u00f3w \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Garczegorzu (po niemiecku Garzigar, gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska) zajmuje mniej wi\u0119cej 40 na 40 metr\u00f3w i le\u017cy na wzniesieniu naprzeciwko ko\u015bcio\u0142a. Wzg\u00f3rze wzmocniono kamiennym murem, kt\u00f3ry zachowa\u0142 si\u0119 w dobrym stanie; przy jego remoncie wykorzystano elementy nagrobne ze splantowanego cmentarza, a pojedyncze fragmenty nagrobk\u00f3w tkwi\u0105 p\u0142ytko pod ziemi\u0105. Przetrwa\u0142 dobrze utrzymany grobowiec (kaplica) obsadzony wielowiekowymi lipami oraz podstawa po pomniku ofiar pierwszej wojny \u015bwiatowej, na kt\u00f3rej ustawiono figur\u0119 Chrystusa Kr\u00f3la.\n\nPierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1348 roku, gdy komtur gda\u0144ski Heinrich von Rechtir nada\u0142 jej prawo che\u0142mi\u0144skie. W okolicy znaleziono \u015blady osadnictwa przedhistorycznego. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego po Reformacji, poniewa\u017c prawie wszyscy niemieccy mieszka\u0144cy przeszli na protestantyzm, tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 przy\u0142\u0105czono jako filialny do katolickiej parafii w L\u0119borku. Wizytacja z 13 grudnia 1686 roku zapisa\u0142a: \u201edusz katolickich nie ma tam \u017cadnych, poza dzier\u017cawc\u0105 gruntu pleba\u0144skiego z \u017con\u0105 i czeladzi\u0105\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny mia\u0142 wtedy jeden bardzo stary o\u0142tarz bez portatylu, pust\u0105 chrzcielnic\u0119 i trzy du\u017ce dzwony, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w nim oko\u0142o sze\u015bciu razy w roku; dekret powizytacyjny nakazywa\u0142 odprawia\u0107 przynajmniej raz w miesi\u0105cu.\n\nOpis Pomorza z 1784 roku notuje w Garczegorzu wsp\u00f3lnot\u0119 ewangelick\u0105 i katolick\u0105. Ewangelicy \u2014 a by\u0142a to wi\u0119kszo\u015b\u0107 wsi \u2014 odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa najpierw w domu so\u0142tysa, a w 1737 roku postawiono dla nich dom modlitwy; nale\u017ca\u0142 on do inspekcji l\u0119borskiej, a jego fili\u0105 by\u0142a Nowa Wie\u015b. Do tutejszej wsp\u00f3lnoty wcielono kr\u00f3lewskie wsie Bia\u0142ogard\u0119, Kr\u0119p\u0119, \u0141ebie\u0144 i Wilkowo, folwark Obliwice, wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Rekowa i nale\u017c\u0105cy do miasta L\u0119borka Kamieniec. W Garczegorzu katolicki proboszcz l\u0119borski zbudowa\u0142, na miejscu dawnej \u015bwi\u0105tyni, nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny. Nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano w nim raz do roku, w dzie\u0144 patronki, a je\u015bli ten nie wypada\u0142 w niedziel\u0119, to w najbli\u017csz\u0105 niedziel\u0119 po nim. S\u0142ownik notuje w Garczegorzu 5 katolik\u00f3w.\n\nW 1893 roku z parafii garczegorskiej wy\u0142\u0105czono Bia\u0142ogard\u0119, \u0141ebie\u0144 i Kr\u0119p\u0119, kt\u00f3re wesz\u0142y do nowo erygowanej parafii Bia\u0142ogarda-\u0141ebie\u0144. Nowo wybudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki po\u015bwi\u0119cono w 1897 roku. W latach dwudziestych XX wieku patronat kr\u00f3lewski nad tutejszym ko\u015bcio\u0142em zast\u0105piono patronatem pa\u0144stwowym \u2014 tak samo jak w Borzytuchomiu, Rowach i przy s\u0142upskim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana. Garczegorze mia\u0142o te\u017c cmentarz choleryczny, oddalony o ponad kilometr od wsi w kierunku L\u0119borka \u2014 nie zachowa\u0142 si\u0119 po nim \u017caden \u015blad. W latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku na skraju wsi po\u015bwi\u0119cono nowy cmentarz katolicki, czynny do dzi\u015b.\n\nZ dawnego wyposa\u017cenia zachowa\u0142 si\u0119 p\u00f3\u017anogotycki srebrny kielich z miejscowego warsztatu; jego gruszkowaty nodus to p\u00f3\u017aniejszy, siedemnastowieczny dodatek, wstawiony \u2014 jak pisze Hugo Lemcke, wydawca inwentarza zabytk\u00f3w z 1911 roku \u2014 tak nieporz\u0105dnie, \u017ce szpeci sk\u0105din\u0105d bardzo pi\u0119kny obiekt. Na nale\u017c\u0105cej do kielicha patenie wybito pismem siedemnastowiecznym zdanie: \u201eZ tym kielichem ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki nie ma nic wsp\u00f3lnego\u201d. Lemcke obja\u015bni\u0142 je kr\u00f3tko jako pami\u0105tk\u0119 kontrreformacji prowadzonej po przej\u0119ciu tej ziemi przez Polsk\u0119 w 1637 roku. Do wyposa\u017cenia nale\u017ca\u0142a te\u017c cynowa konewka chrzcielna z 1741 roku z gda\u0144sk\u0105 cech\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug opisu Pomorza nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki zbudowano w 1780 roku, wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego \u2014 kt\u00f3ry podaje nazwisko fundatora, ksi\u0119dza Ignacego Lniskiego \u2014 w 1777. W 1840 roku ko\u015bci\u00f3\u0142ek przesta\u0142 istnie\u0107 \u2014 wed\u0142ug S\u0142ownika po\u0142o\u017cy\u0142 mu kres silny wicher, wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1911 roku rozebrano go; gmin\u0119 katolick\u0105 rozwi\u0105zano wtedy i do\u0142\u0105czono do ko\u015bcio\u0142a w L\u0119borku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o \u201eGarcig\u00f3rz\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 851\u2013852 i 862; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1049\u20131050; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 214\u2013215.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Garczegorze - Garzigar","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eGarcig\u00f3rz\u201d","url":""},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0628","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_garczegorze_chol/garczegorze_chol1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.596388,"lng":17.726011,"name_de":"Garzigar","name_pl":"Garczegorze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Garczegorze, po niemiecku Garzigar, to du\u017ca osada dwana\u015bcie kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, w dawnym powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg in Pommern). Stary cmentarz ewangelicki, o wymiarach oko\u0142o 40\u00d740 metr\u00f3w, le\u017cy na wzniesieniu naprzeciwko ko\u015bcio\u0142a. Wzg\u00f3rze wzmocniono kamiennym murem, zachowanym w dobrym stanie; przy jego remoncie wykorzystano elementy nagrobne z cmentarza, kt\u00f3ry wcze\u015bniej ca\u0142kowicie splantowano, a pojedyncze ich fragmenty tkwi\u0105 dzi\u015b p\u0142ytko pod darni\u0105. Przetrwa\u0142y brama w murze i doskonale zachowany grobowiec obsadzony wielowiekowymi lipami; sta\u0142 tu r\u00f3wnie\u017c pomnik ofiar pierwszej wojny \u015bwiatowej, na kt\u00f3rego podstawie ustawiono p\u00f3\u017aniej figur\u0119 Chrystusa Kr\u00f3la. Poniewa\u017c z poch\u00f3wk\u00f3w nie zachowa\u0142o si\u0119 nic, daty powstania cmentarza nie da si\u0119 ustali\u0107; najprawdopodobniej za\u0142o\u017cono go na miejscu prehistorycznego grodziska. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w obiekt figuruje na dzia\u0142ce numer 34 jako kaplica grobowa wraz z dzia\u0142k\u0105 i cmentarzem, w rejestrze zabytk\u00f3w \u2014 pod numerem A-1324.\n\nPrzywilej z 1348 roku, kt\u00f3rym komtur gda\u0144ski Heinrich von Rechtir nada\u0142 wsi prawo che\u0142mi\u0144skie na sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu w\u0142\u00f3kach, znany jest ze zbioru dokument\u00f3w Reinholda Cramera. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny by\u0142 parafialny, patronatu rz\u0105dowego, a nale\u017ca\u0142y do niego Garczegorze, Wilkowo, Obliwice i cz\u0119\u015b\u0107 Rekowa. Franz Schultz uwa\u017ca, \u017ce parafia istnia\u0142a tu najwyra\u017aniej na d\u0142ugo przed przybyciem zakonu krzy\u017cackiego, a przywilej zakonny tylko j\u0105 potwierdzi\u0142. W okolicy znaleziono \u015blady osadnictwa przedhistorycznego.\n\nReformacja wesz\u0142a na t\u0119 ziemi\u0119 \u0142agodnie, za ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich. Pierwszym znanym pastorem ewangelickim w Garczegorzu by\u0142 Daniel Klock, ordynowany w 1562 roku; wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego wymieni\u0142a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144 zaj\u0119tych przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d. Po powrocie ziemi l\u0119borskiej do Korony kontrreformacja odzyska\u0142a dla katolik\u00f3w fizycznie tylko dwa ko\u015bcio\u0142y ca\u0142ego powiatu: Garczegorze oko\u0142o 1641 roku i Bia\u0142ogard\u0119 w 1644. Pami\u0119\u0107 tamtego rozej\u015bcia si\u0119 dr\u00f3g przechowuje napis \u201eMit diesem Kelch hat Katholisch Kirch nichts zu schaffen\u201d \u2014 wed\u0142ug Franza Schultza na siedemnastowiecznym kielichu komunijnym, wed\u0142ug inwentarza Hugona Lemckego wyryty pismem z XVII wieku na patenie nale\u017c\u0105cej do p\u00f3\u017anogotyckiego kielicha.\n\nWizytacja katolicka z 13 grudnia 1686 roku zapisa\u0142a w Garczegorzu: \u201edusz katolickich nie ma tam \u017cadnych, poza dzier\u017cawc\u0105 gruntu pleba\u0144skiego z \u017con\u0105 i czeladzi\u0105\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny mia\u0142 wtedy jeden bardzo stary o\u0142tarz bez portatylu, pust\u0105 chrzcielnic\u0119 i trzy du\u017ce dzwony, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w nim oko\u0142o sze\u015bciu razy w roku; dekret powizytacyjny nakazywa\u0142 odprawia\u0107 je przynajmniej raz w miesi\u0105cu.\n\nEwangelicy przez mniej wi\u0119cej sto lat, od oko\u0142o 1640 do 1737 roku, nie mieli w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni. Wed\u0142ug Franza Schultza zbierali si\u0119 w szkole, wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku \u2014 w domu so\u0142tysa; w 1737 roku postawiono dla nich dom modlitwy. Schultz podaje, \u017ce pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono 11 lipca 1740 roku, za pastora Rhensiusa, staraniem amtsrata Hakenbecka i pana von Natzmera. Budynek okaza\u0142 si\u0119 ma\u0142o wytrzyma\u0142y i \u2014 jak pisze Schultz \u2014 \u201eendlich im Jahre 1817 wurde durch k\u00f6nigliche Gnadengelder ein neues lutherisches Gotteshaus errichtet\u201d, czyli w 1817 roku z kr\u00f3lewskich zapom\u00f3g wystawiono nowy dom Bo\u017cy. Obecny neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 Marek Drzewiecki opisuje jako budowany w latach 1817\u20131897. Schultz, pisz\u0105cy w 1912 roku, tej daty nie zna i poprzestaje na budowli z 1817 roku, ale po\u015bwi\u0119cenie nowego ko\u015bcio\u0142a w 1897 roku odnotowuj\u0105 \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d i Hugo Lemcke w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1911 roku.\n\nWed\u0142ug ks. Jakuba Fankidejskiego (1880) i S\u0142ownika geograficznego po Reformacji, poniewa\u017c niemieccy parafianie prawie wszyscy przeszli na protestantyzm, ko\u015bci\u00f3\u0142 w Garczegorzu przy\u0142\u0105czono jako fili\u0119 do L\u0119borka.\n\nTymczasem ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki podupada\u0142. Oko\u0142o 1770 roku by\u0142 tak zniszczony, \u017ce luteranie zamierzali zaj\u0105\u0107 jego miejsce i wystawi\u0107 w\u0142asny zb\u00f3r, prosz\u0105c o to kr\u00f3la pruskiego. Uprzedzi\u0142 ich Ignacy Lniski, kanonik w\u0142oc\u0142awski i proboszcz l\u0119borski, kt\u00f3ry w\u0142asnym nak\u0142adem szybko postawi\u0142 na miejscu dawnej \u015bwi\u0105tyni nowy ko\u015bci\u00f3\u0142ek pod tym samym wezwaniem \u2014 wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego w 1777 roku, wed\u0142ug Br\u00fcggemanna w 1780, wed\u0142ug Schultza w 1770. Nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano w nim raz do roku, w dzie\u0144 patronki, a je\u015bli ten nie wypada\u0142 w niedziel\u0119 \u2014 w najbli\u017csz\u0105 niedziel\u0119 po nim.\n\nW 1784 roku Garczegorze le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka. Mieszkali tu pastor lutera\u0144ski, zakrystian, so\u0142tys wolny, 11 gospodarzy (dw\u00f3ch z nich wolnych), zagrodnik i dw\u00f3ch cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w; sta\u0142a te\u017c plebania katolickiego proboszcza l\u0119borskiego \u2014 razem 19 dym\u00f3w. W nowym ko\u015bciele katolickim nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano raz w roku, w dzie\u0144 Marii Magdaleny, a gdy nie wypada\u0142 w niedziel\u0119 \u2014 w nast\u0119pn\u0105 niedziel\u0119; prowadzi\u0142 je jeden z wikariuszy proboszcza l\u0119borskiego.\n\nProboszcz z L\u0119borka bywa\u0142 tu tylko czasem, a luteranie ch\u0119tnie przychodzili na jego kazania: w 1802 roku o\u015bwiadczyli wizytatorowi biskupiemu, \u017ce s\u0142uchaliby ich jak najcz\u0119\u015bciej, byleby proboszcz przyje\u017cd\u017ca\u0142. W 1840 roku, wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego, silny wicher po\u0142o\u017cy\u0142 budowli kres; inwentarz zabytk\u00f3w z 1911 roku m\u00f3wi o rozbi\u00f3rce. Nie odbudowano jej, a gmin\u0119 katolick\u0105 rozwi\u0105zano i przy\u0142\u0105czono do ko\u015bcio\u0142a w L\u0119borku; wed\u0142ug Schultza za wygas\u0142\u0105 uznano j\u0105 ju\u017c trzy lata przed katastrof\u0105.\n\nDla ewangelik\u00f3w Garczegorze by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii, kt\u00f3ra trwa\u0142a tu nieprzerwanie do 1945 roku. Br\u00fcggemann zapisa\u0142, \u017ce tutejszy dom modlitwy nale\u017ca\u0142 do inspekcji l\u0119borskiej, jego fili\u0105 by\u0142a Nowa Wie\u015b, a do wsp\u00f3lnoty wcielono kr\u00f3lewskie wsie Bia\u0142ogard\u0119, Kr\u0119p\u0119, \u0141ebie\u0144 i Wilkowo, folwark Obliwice, wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Rekowa oraz nale\u017c\u0105cy do miasta L\u0119borka Kamieniec. Ernst M\u00fcller umieszcza has\u0142o Garzigar w synodzie l\u0119borskim, z Danielem Klockiem na czele wykazu pastor\u00f3w i z fili\u0105 w Nowej Wsi L\u0119borskiej; Franz Schultz wymienia Garzigar w\u015br\u00f3d osiemnastu parafii powiatu, z dwoma ko\u015bcio\u0142ami \u2014 w Garczegorzu i w Nowej Wsi (Neuendorf). W 1893 roku wy\u0142\u0105czono z parafii Bia\u0142ogard\u0119, \u0141ebie\u0144 i Kr\u0119p\u0119, kt\u00f3re wesz\u0142y do nowo erygowanej parafii Bia\u0142ogarda-\u0141ebie\u0144, a w latach dwudziestych XX wieku patronat kr\u00f3lewski nad tutejszym ko\u015bcio\u0142em zast\u0105piono pa\u0144stwowym \u2014 tak samo jak w Borzytuchomiu, Rowach i przy s\u0142upskim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana. Konsystorz odnotowa\u0142, kiedy odszed\u0142 tutejszy duchowny: pastor Benkendorff zmar\u0142 13 grudnia 1927 roku w wieku sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu dw\u00f3ch lat. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3550 dusz i fili\u0119 w Neuendorf, oddalon\u0105 o 4 kilometry. Pastorem by\u0142 superintendent Hermann Elgeti.\n\nEwangelicy stanowili zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 we wsi 497 ewangelik\u00f3w i zaledwie 3 katolik\u00f3w, a S\u0142ownik geograficzny podaje przy Garcig\u00f3rzu tylko liczb\u0119 katolik\u00f3w \u2014 5. S\u0142ownik zapisa\u0142 te\u017c, \u017ce w 1856 roku \u017cyli tu jeszcze starcy m\u00f3wi\u0105cy po kaszubsku; p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej to samo zapisa\u0142 Franz Tetzner, wymieniaj\u0105c Garczegorze w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych kaszubszczyzn\u0119 rozumia\u0142o ju\u017c tylko najstarsze pokolenie.\n\nZ dawnego wyposa\u017cenia zachowa\u0142 si\u0119 p\u00f3\u017anogotycki srebrny kielich z miejscowego warsztatu; jego gruszkowaty nodus to p\u00f3\u017aniejszy, siedemnastowieczny dodatek, wstawiony \u2014 jak pisze Lemcke \u2014 tak nieporz\u0105dnie, \u017ce szpeci sk\u0105din\u0105d bardzo pi\u0119kny obiekt. Napis na patenie Lemcke obja\u015bni\u0142 jako pami\u0105tk\u0119 kontrreformacji po przej\u0119ciu tej ziemi przez Polsk\u0119 w 1637 roku. Do wyposa\u017cenia nale\u017ca\u0142a te\u017c cynowa konewka chrzcielna z 1741 roku z gda\u0144sk\u0105 cech\u0105.\n\nGarczegorze mia\u0142o te\u017c osobny cmentarz choleryczny, ponad kilometr od wsi w kierunku L\u0119borka \u2014 wed\u0142ug po\u0142o\u017cenia wskazanego przez Marka Drzewieckiego oko\u0142o 1,3 kilometra na po\u0142udniowy zach\u00f3d. Nie zachowa\u0142 si\u0119 po nim najmniejszy \u015blad i zapomniano o nim tak dalece, \u017ce na jego skraju wybudowano zak\u0142ad stolarski. W latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku na obrze\u017cu wsi, oko\u0142o 250 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od starego cmentarza, po\u015bwi\u0119cono nowy cmentarz katolicki, czynny do dzi\u015b.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w trzech szczeg\u00f3\u0142ach. Dla odleg\u0142o\u015bci Garczegorza od L\u0119borka opis z 1784 roku podaje p\u00f3\u0142 mili, a na pocz\u0105tku tekstu podano dwana\u015bcie kilometr\u00f3w. Wed\u0142ug Schultza ko\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 najwyra\u017aniej na d\u0142ugo przed przybyciem zakonu krzy\u017cackiego, a Cramer wymienia go w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w wiejskich zbudowanych za czas\u00f3w zakonu. Schultz wi\u0105\u017ce budow\u0119 pierwszego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w 1740 roku z pastorem Rhensiusem, ordynowanym w 1735 roku. Ernst M\u00fcller datuje urz\u0119dowanie Georga Gottfrieda Rhensa na lata 1735\u20131737 (rok ko\u0144cowy ze znakiem zapytania) i w dopiskach podaje, \u017ce Rhens musia\u0142 z\u0142o\u017cy\u0107 urz\u0105d w Garczegorzu; od 23 lutego 1738 roku pastorem by\u0142 tam Johann Adolf Titz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1928; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Reinhold Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. I, K\u00f6nigsberg 1858, s. 132, oraz t. II: Urkundenbuch, s. 210; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy, pozycja Garczegorze, dzia\u0142ka 34, kaplica grobowa wraz z dzia\u0142k\u0105 i cmentarzem, rejestr A-1324; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1049\u20131050; \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 851\u2013852 i 862; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 214\u2013215; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 361\u2013362; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049\u20131050; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111; ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 224\u2013225.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":"http://web.archive.org/web/20160803190337/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/139-garczegorze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eGarcig\u00f3rz\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny, t. II, has\u0142o \u201eGarcig\u00f3rz\u201d \u2014 pe\u0142ny tekst w S\u0142ownik geograficzny\u2026/i 10803","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja A.5 (Garczegorze) oraz t\u0142o historyczne","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje biskupa Rozra\u017cewskiego \u2014 Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski \u2026 factae, \u201eFontes\u201d TNT","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, Die Slowinzen \u2014 F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, strona 186, pozycja 12 (Garzigar, 497/3)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ewidencja WEZ/WUOZ, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (Garczegorze, dz. 34, kaplica grobowa wraz z dzia\u0142k\u0105 i cmentarzem, rejestr A-1324)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, karta \u201eGarczegorze \u2013 Garzigar\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy, pozycja Garczegorze, dzia\u0142ka 34, kaplica grobowa wraz z dzia\u0142k\u0105 i cmentarzem, rejestr A-1324","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu z 15 czerwca 2026 roku (powiaty l\u0119borski i bytowski) (odczyt OpenStreetMap/Nominatim)","tytul_przed_2026_10_11":"DOSSIER: weryfikacja atlasu \u2014 PARTIA 7 (pow. l\u0119borski i bytowski), 15 czerwca 2026, wiersz CM-0877 (odczyt OpenStreetMap/Nominatim)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Garczegorze - Garzigar","url":"http://web.archive.org/web/20160803190337/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/139-garczegorze"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1928, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049\u20131050","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 224\u2013225","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858, s. 132; t. II: Urkundenbuch, s. 210 (Handfeste von Garzigar, 1348)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Garzigar, s. 249","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska z dnia 9 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1108, s. 52","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1108"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u201eGarczegorze \u2014 Garzigar\u201d (kopia w archiwum internetowym z 3 sierpnia 2016 roku)","url":"http://web.archive.org/web/20160803190337/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/139-garczegorze"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0877","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_garczegorze/garczegorze__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.596388,"lng":17.726011,"name_de":"Garzigar","name_pl":"Garczegorze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Garczegorze \u2014 po niemiecku Garzigar \u2014 le\u017cy w dawnym powiecie l\u0119borskim, na prawym brzegu \u0141eby. Dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u015bwi\u0119cony w 1897 roku jako \u015bwi\u0105tynia ewangelicka, to budowla neogotycka, murowana z ceg\u0142y: korpus na rzucie prostok\u0105ta, okna ostro\u0142ukowe, w fasadzie rozeta, od strony po\u0142udniowo-zachodniej zakrystia z wie\u017c\u0105 zwie\u0144czon\u0105 schodkowym szczytem i iglic\u0105, wn\u0119trze dwunawowe, na ponad 400 os\u00f3b. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny erygowano dekretem z 28 sierpnia 1974 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest czynny i wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1720, decyzj\u0105 SOZ/D-I-5340/9/2000 z 13 grudnia 2000 roku.\n\nTa strona rzeki nale\u017ca\u0142a ko\u015bcielnie do biskupstwa w\u0142oc\u0142awskiego, do pomorskiego archidiakonatu i dekanatu l\u0119borskiego, i to przes\u0105dzi\u0142o o dziejach tutejszej \u015bwi\u0105tyni. Parafia z ko\u015bcio\u0142em pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny istnia\u0142a tu wed\u0142ug Franza Schultza d\u0142ugo przed przybyciem zakonu krzy\u017cackiego, a ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 patronat kr\u00f3lewski; do parafii nale\u017ca\u0142y cztery wsie: Garczegorze, Wilkowo, Obliwice i \u2014 przynajmniej w cz\u0119\u015bci \u2014 Rekowo. W drugiej po\u0142owie XVI wieku do parafii w Garczegorzu zaliczano Garczegorze, Wilkowo, K\u0119b\u0142owo, cz\u0119\u015b\u0107 Rekowa i Obliwice. Proboszcz gospodarowa\u0142 czterema w\u0142\u00f3kami, pi\u0105t\u0105 zapisano miejscowemu nauczycielowi.\n\nReformacja wesz\u0142a na t\u0119 ziemi\u0119 \u0142agodnie. Pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 tu w 1562 roku Daniel Klock, ordynowany przez Jakuba Hogensee; parafianie niemieccy przeszli prawie wszyscy na protestantyzm, wobec czego ko\u015bci\u00f3\u0142 przy\u0142\u0105czono jako filialny do parafii w L\u0119borku. W 1583 roku wizytacji w dekanacie l\u0119borskim w og\u00f3le nie przeprowadzono \u2014 zapisano przy nim zdanie kr\u00f3tkie i mocne: \u201equi non est visitatus ob periculum salutis\u201d, nie zosta\u0142 zwizytowany z powodu niebezpiecze\u0144stwa dla \u017cycia. Wymieniono osiem tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w: L\u0119bork, Garczegorze, Brze\u017ano, Janowice, Bia\u0142ogard\u0119, \u0141eb\u0119, Osieki i Zawo\u0142yniec, czyli Salino \u2014 i przy wszystkich zapisano t\u0119 sam\u0105 uwag\u0119: *omnes ab haereticis occupatae* \u2014 wszystkie zaj\u0119te przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d, jak nazywa\u0142o tutejszych ewangelik\u00f3w to katolickie \u017ar\u00f3d\u0142o.\n\nPo powrocie ziemi l\u0119borskiej do Korony biskup w\u0142oc\u0142awski odebra\u0142 ko\u015bcio\u0142y patronatu kr\u00f3lewskiego, lecz w ca\u0142ym powiecie fizycznie wr\u00f3ci\u0142y do katolik\u00f3w tylko dwa: garczegorski oko\u0142o 1641 roku i bia\u0142ogardzki w 1644. Inwentarz z oko\u0142o 1642 roku notuje kom\u017c\u0119 sprawion\u0105 wsp\u00f3lnie \u201edla ko\u015bcio\u0142\u00f3w l\u0119borskiego, nowowiejskiego i garczegorskiego\u201d. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) opis ziemi l\u0119borskiej z 1658 roku notowa\u0142 w Garczegorzu, obok czterech w\u0142\u00f3k proboszcza i jednej ko\u015bcielnego, tak\u017ce cztery w\u0142\u00f3ki, kt\u00f3re otrzyma\u0142 w\u00f3wczas lutera\u0144ski duchowny wraz z opuszczonym gospodarstwem ch\u0142opskim. Wizytacja z 13 grudnia 1686 roku zapisa\u0142a: \u201edusz katolickich nie ma tam \u017cadnych, poza dzier\u017cawc\u0105 gruntu pleba\u0144skiego z \u017con\u0105 i czeladzi\u0105\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny mia\u0142 wtedy jeden bardzo stary o\u0142tarz bez portatylu, pust\u0105 chrzcielnic\u0119 i trzy du\u017ce dzwony, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w nim oko\u0142o sze\u015bciu razy w roku; dekret powizytacyjny nakazywa\u0142 odprawia\u0107 je przynajmniej raz w miesi\u0105cu.\n\nEwangelicy przez blisko sto lat nie mieli w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni. Wed\u0142ug Franza Schultza modlili si\u0119 w szkole, wed\u0142ug opisu Pomorza z 1784 roku \u2014 w domu so\u0142tysa. Tak te\u017c zapisano w wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711 (\u201ew domu so\u0142tysa\u201d). Przy tamtejszym ko\u015bciele katolickim wizytator zanotowa\u0142, \u017ce we wsi nie ma ani jednego katolickiego dziecka do nauczania. W 1737 roku postawiono dla ewangelik\u00f3w dom modlitwy; nale\u017ca\u0142 on do inspekcji l\u0119borskiej, a jego fili\u0105 by\u0142a Nowa Wie\u015b. Pierwszy zb\u00f3r stan\u0105\u0142 wed\u0142ug Schultza w 1740 roku, drugi w 1817, a trzeci \u2014 ten, kt\u00f3ry stoi do dzi\u015b \u2014 po\u015bwi\u0119cono w 1897 roku, za pastora Karla Augusta Bogdana. Wizytacja z 1766 roku wspomina d\u0142ugi garczegorskiego zboru lutera\u0144skiego, kt\u00f3re zamierza\u0142 sp\u0142aci\u0107 urz\u0119duj\u0105cy wtedy duchowny innowierczy. O dawnym rozdziale pami\u0119ta\u0142y nawet sprz\u0119ty: kielich \u2014 wed\u0142ug inwentarza Lemckego nale\u017c\u0105ca do niego patena \u2014 nosi napis \u201eMit diesem Kelch hat Katholisch Kirch nichts zu schaffen\u201d \u2014 z tym kielichem ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki nie ma nic wsp\u00f3lnego.\n\nTymczasem stary ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, d\u0142ugo nienaprawiany, wed\u0142ug ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego podupad\u0142 oko\u0142o 1770 roku \u2014 wtedy luteranie zamierzali zaj\u0105\u0107 jego miejsce i wystawi\u0107 w\u0142asny zb\u00f3r, a nawet wystosowali w tej sprawie pro\u015bb\u0119 do kr\u00f3la pruskiego. Zamiar udaremni\u0142 Ignacy Lniski, kanonik w\u0142oc\u0142awski i proboszcz l\u0119borski, kt\u00f3ry w\u0142asnym nak\u0142adem szybko wybudowa\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 wed\u0142ug Fankidejskiego w 1777 roku, wed\u0142ug opisu Pomorza w 1780. Postawiono go \u2014 jak dawny \u2014 w pruski mur, z dachem krytym gontem; we wie\u017cy zawis\u0142y trzy dzwony, posadzk\u0119 u\u0142o\u017cono z ceg\u0142y, wstawiono trzydzie\u015bci \u0142awek i cztery okna, a w o\u0142tarzu umieszczono obraz patronki, \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny. Nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano w nim raz do roku, w dzie\u0144 patronki, a je\u015bli nie wypada\u0142 w niedziel\u0119, to w najbli\u017csz\u0105 niedziel\u0119 po nim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten run\u0105\u0142 w 1840 roku.\n\nParafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu i si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b. Wed\u0142ug opisu Pomorza z 1784 roku wcielono do niej kr\u00f3lewskie wsie Bia\u0142ogard\u0119, Kr\u0119p\u0119, \u0141ebie\u0144 i Wilkowo, folwark Obliwice, wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Rekowa i nale\u017c\u0105cy do miasta L\u0119borka Kamieniec. W 1784 roku Garczegorze le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka. Mieszkali tu pastor lutera\u0144ski, zakrystian, so\u0142tys wolny, 11 gospodarzy (dw\u00f3ch z nich wolnych), zagrodnik i dw\u00f3ch cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w; sta\u0142a te\u017c plebania katolickiego proboszcza l\u0119borskiego \u2014 razem 19 dym\u00f3w. W nowym ko\u015bciele katolickim nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano raz w roku, w dzie\u0144 Marii Magdaleny, a gdy nie wypada\u0142 w niedziel\u0119 \u2014 w nast\u0119pn\u0105 niedziel\u0119; prowadzi\u0142 je jeden z wikariuszy proboszcza l\u0119borskiego.\n\nOd 1835 roku parafi\u0105 kierowa\u0142 Albert Heinrich Theodor Thym, zarazem superintendent synodu l\u0119borskiego. W 1893 roku z parafii garczegorskiej wy\u0142\u0105czono Bia\u0142ogard\u0119, \u0141ebie\u0144 i Kr\u0119p\u0119, kt\u00f3re wesz\u0142y do nowo erygowanej parafii Bia\u0142ogarda-\u0141ebie\u0144. Berli\u0144ska \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d poda\u0142a 29 sierpnia 1897 roku, \u017ce pastor Bogdan z Garczegorza przechodzi na urz\u0105d pastora w L\u0119borku, a 3 pa\u017adziernika tego roku og\u0142osi\u0142a parafi\u0119 w Garczegorzu za woln\u0105 wskutek przeniesienia duchownego: sta\u0142a pod patronatem kr\u00f3lewskim, obsadza\u0142a j\u0105 w\u0142adza ko\u015bcielna, przynosi\u0142a 3025 marek dochodu i nale\u017ca\u0142y do niej dwa ko\u015bcio\u0142y. We wrze\u015bniu 1900 roku Bogdan, ju\u017c jako superintendent w L\u0119borku, wyg\u0142osi\u0142 na walnym zgromadzeniu pomorskiego zwi\u0105zku prowincjonalnego g\u0142\u00f3wny referat o ko\u015bcielnym domu parafialnym jako pilnej potrzebie \u017cywego \u017cycia parafialnego w mie\u015bcie i na wsi; opowiada\u0142 przy tym, jak w swojej dawnej parafii w Garczegorzu doprowadzi\u0142 do powstania sali parafialnej. W latach dwudziestych XX wieku patronat kr\u00f3lewski nad tutejszym ko\u015bcio\u0142em zast\u0105piono patronatem pa\u0144stwowym.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w niej 497 ewangelik\u00f3w wobec 3 katolik\u00f3w. Do parafii nale\u017ca\u0142y wtedy mi\u0119dzy innymi Nowa Wie\u015b z 953 ewangelikami i 53 katolikami oraz Rekowo z 325 ewangelikami, dzielone z parafi\u0105 brze\u017anie\u0144sk\u0105. S\u0142ownik geograficzny wymienia w Garczegorzu 5 katolik\u00f3w. Wykaz z 1719 roku podaje dla Nowej Wsi L\u0119borskiej i Garczegorza, uj\u0119tych razem, dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 os\u00f3b ochrzczonych, pi\u0119\u0107 za\u015blubionych i dziewi\u0119\u0107 zmar\u0142ych.\n\nMowa kaszubska cich\u0142a tu powoli i prze\u017cy\u0142a jeszcze pokolenie dziadk\u00f3w. W sprawozdaniu etnograficznym Aleksandra Hilferdinga, przytoczonym przez Franza Tetznera, Garczegorze wymieniono w\u015br\u00f3d wsi le\u017c\u0105cych na po\u0142udnie od s\u0142owi\u0144skiego pasa, w kt\u00f3rych w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku mo\u017cna by\u0142o spotka\u0107 starych ludzi m\u00f3wi\u0105cych i rozumiej\u0105cych po kaszubsku; obok Garczegorza podano tam kilkana\u015bcie s\u0105siednich wsi, mi\u0119dzy innymi Janowice, Wilkowo, Brze\u017ano, Pu\u017cyce i Salino.\n\nKonsystorz odnotowa\u0142, kiedy odszed\u0142 tutejszy duchowny: pastor Benkendorff zmar\u0142 13 grudnia 1927 roku w wieku sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu dw\u00f3ch lat. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3550 dusz i fili\u0119 w Nowej Wsi, oddalon\u0105 o 4 kilometry. Patronat by\u0142 pa\u0144stwowy, a pastorem by\u0142 od 16 grudnia 1928 roku superintendent Hermann Elgeti.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce dekret eryguj\u0105cy parafi\u0119 w Garczegorzu, z 28 sierpnia 1974 roku, wyda\u0142 biskup koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeski Ignacy Je\u017c.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug jednego zapisu dom modlitwy dla ewangelik\u00f3w postawiono w 1737 roku, wed\u0142ug Schultza pierwszy zb\u00f3r stan\u0105\u0142 w 1740 roku. Wed\u0142ug Fankidejskiego nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wybudowano w 1777 roku, wed\u0142ug opisu Pomorza \u2014 w 1780 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGarcig\u00f3rz\u201d; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1928; Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 249\u2013251; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, wraz z przytoczonym tam sprawozdaniem etnograficznym Aleksandra Hilferdinga; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 345; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 59; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G63 (1766); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 851\u2013852 i 862; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1049\u20131050; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049\u20131050; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 29 sierpnia 1897 roku, s. 8, i 3 pa\u017adziernika 1897 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 20 wrze\u015bnia 1900 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1897,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia \u015bw. Marii Magdaleny w Garczegorzu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_%C5%9Bw._Marii_Magdaleny_w_Garczegorzu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1928, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGarcig\u00f3rz\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049\u20131050","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 3 pa\u017adziernika 1897 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7CD75NCUYDALU3I3GCYTEKWWQVU4O67X"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 20 wrze\u015bnia 1900 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/47Z3WLUY6TIDXDC7FTPNZXQIZJL25WNE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0015","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_garczegorze_chol/garczegorze_chol1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.596388,"lng":17.726011,"name_de":"Garzigar","name_pl":"Garczegorze \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie \u015bw. Marii Magdaleny)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarza ewangelickiego w Gardei nie ma. W centrum miejscowo\u015bci, na jego miejscu, urz\u0105dzono Park Ma\u0142ego Ksi\u0119cia. Gardeja, po niemiecku Garnsee, a w dawnym polskim pi\u015bmiennictwie \u015alemno, mia\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki od 1527 roku.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski, opisuj\u0105c Gardej\u0119 pod has\u0142em \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w \u015alemnie (Garnsee)\u201d, przypomina, \u017ce le\u017ca\u0142a w dawnej Pomezanii i \u017ce wiara chrze\u015bcija\u0144ska przyj\u0119\u0142a si\u0119 tu na dobre za biskupa Chrystiana; p\u00f3\u017aniejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ufundowano zapewne razem z miastem, w 1311 roku. W 1285 roku zamo\u017cny magnat pomeza\u0144ski darowa\u0142 dwie\u015bcie w\u0142\u00f3k roli pod budow\u0119 klasztoru cysterskiego w pobli\u017cu miasta. Stary, przedreformacyjny ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano, bo by\u0142 za ma\u0142y i grozi\u0142 zawaleniem; zosta\u0142a po nim wie\u017ca, wpisana w plan dawnej twierdzy, datowana na lata oko\u0142o 1330\u20131340.\n\nAgathon Harnoch podaje, \u017ce Reformacj\u0119 wprowadzono tu za Erharda von Quei\u00df, a duchowni ewangeliccy s\u0105 wzmiankowani od 1555 roku. W 1559 roku wyst\u0119puje pierwszy znany z nazwiska duchowny, archidiakon Bernhard Kretzel, \u201ePolak, rodem z Krakowa\u201d. Wkr\u00f3tce po Reformacji istnia\u0142a tu \u2014 jak pisze Ludwik Rhesa \u2014 ma\u0142a gmina braci czeskich, rozproszona w czasie spor\u00f3w osiandrowskich. Do 1834 roku przez parafi\u0119 przesz\u0142o dwudziestu czterech duchownych; w latach 1694\u20131718 urz\u0119dowa\u0142 tu Michael Richter, urodzony w Prabutach, zmar\u0142y na urz\u0119dzie.\n\nKamie\u0144 w\u0119gielny pod obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono 29 maja 1729 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w 1731 roku. Patronat by\u0142 kr\u00f3lewski. Harnoch notuje organy o trzynastu g\u0142osach z roku 1649, a ca\u0142ej parafii przypisuje 6100 dusz. Do tutejszej parafii nale\u017ca\u0142y jako filie okoliczne wsie, a w\u015br\u00f3d nich ko\u015bci\u00f3\u0142 w Cyganach (Zigahnen): wed\u0142ug ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego w 1721 roku sta\u0142 pusty i bliski upadku, a Agathon Harnoch notuje go jako fili\u0119 w 1727 roku; z czasem luteranie zupe\u0142nie go zaniechali. Rozdzia\u0142 wcze\u015bniej Fankidejski opisuje Trumnic\u0119 (Gro\u00df Tromnau) jako przyk\u0142ad ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3rego katolicy nie zdo\u0142ali odzyska\u0107: le\u017ca\u0142 \u201ew ksi\u0119stwie Pruskim, w dawniejszej diecezji pomeza\u0144skiej\u201d, prawo patronatu mia\u0142 rz\u0105d, a \u015bwi\u0105tynia \u2014 jak pisze \u2014 \u201edot\u0105d istnieje w r\u0119ku luterskim\u201d.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* notuje 1027 ewangelik\u00f3w i 35 katolik\u00f3w pod rokiem 1867. Wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku miasto liczy\u0142o 1153 mieszka\u0144c\u00f3w: 1039 ewangelik\u00f3w, 61 katolik\u00f3w i 53 \u017byd\u00f3w. W 1885 roku ewangelicy mieli parafi\u0119 na miejscu. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 tu 895 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119tnastu katolik\u00f3w \u2014 z tym \u017ce rubryki wyznaniowe tego spisu podaj\u0105 wyznania osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej, a liczby te dotycz\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w, dla kt\u00f3rych j\u0119zykiem ojczystym by\u0142 niemiecki; tych by\u0142o w Gardei 931 przy 987 mieszka\u0144cach og\u00f3\u0142em, a wszystkich 48 m\u00f3wi\u0105cych po polsku zapisano jako katolik\u00f3w. W wykazach Gardeja (Garnsee) figuruje w powiecie kwidzy\u0144skim.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1634 roku, \u015blub\u00f3w z lat 1657\u20131771 i od 1776, zgon\u00f3w od 1667, konfirmacji od 1810 i wykaz komunikant\u00f3w od 1853 roku. W s\u0105dzie obwodowym w Kwidzynie B\u00e4r notuje duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1798\u20131874. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1634\u2014 Tr 1657\u20141771; 1776\u2014 St 1667\u2014 K 1853\u2014 Konf 1810\u2014. Dupl. A.-G. Marienwerder: Tf Tr St 1798\u20141874.\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ufundowano zapewne razem z miastem w 1311 roku, a Harnoch datuje za\u0142o\u017cenie miasta na 1328 rok, a przywilej lokacyjny nadany przez biskupa Bertholda na 1334.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 908 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4105 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eDziennik Ba\u0142tycki\u201d \u2014 W Gardei powsta\u0142 park Ma\u0142ego Ksi\u0119cia (kopia archiwalna z 4 XII 2000); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 74\u201375, poz. 1; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Marienwerder, poz. 1; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom II, has\u0142o \u201eGarnsee\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 508; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 225\u2013226; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 109\u2013110; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898, s. 16\u201323; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dziennik Ba\u0142tycki \u2014 W Gardei powsta\u0142 park Ma\u0142ego Ksi\u0119cia [kopia archiwalna 2000-12-04]","url":"https://web.archive.org/web/20001204200600/http://www.dziennikbaltycki.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Gardeja","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 508","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 Rady Gminy Gardeja z dnia 28 pa\u017adziernika 2020 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2020, poz. 4865, s. 50, 74","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2020&book=0&position=4865"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0406","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.61101,"lng":18.94734,"name_de":"Garnsee","name_pl":"Gardeja \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Gardei stoi przy ulicy Kwidzy\u0144skiej i jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em katolickim pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa. Wed\u0142ug zestawienia Roberta Ziemia\u0144skiego, opartego mi\u0119dzy innymi na schematyzmie diecezji elbl\u0105skiej z 1996 roku, katolicy przej\u0119li i po\u015bwi\u0119cili ten ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1945 roku. Otacza go cmentarz przyko\u015bcielny, a przy nim stoi obelisk burmistrza Karla Chudoby. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego obejmuje ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz jedn\u0105 pozycj\u0105 \u2014 numer A-1588 z 2 kwietnia 1996 roku \u2014 datuj\u0105c budowl\u0119 na XIV i XVIII wiek.\n\nTe dwie daty dotycz\u0105 dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci budowli. Wie\u017ca jest gotycka, datowana na lata oko\u0142o 1330\u20131340; korpus jest m\u0142odszy. Wie\u017ca ko\u015bcio\u0142a w Gardei, po niemiecku Garnsee \u2014 najstarsza, krzy\u017cacka cz\u0119\u015b\u0107 budowli \u2014 stoi nietypowo po wschodniej stronie nawy, a w jej najni\u017cszej kondygnacji mie\u015bci si\u0119 zakrystia.\n\nDuchowny ewangelicki wyst\u0119puje tu podobno w 1555 roku, lecz bez nazwiska; pierwszym znanym z imienia by\u0142 archidiakon Bernhard Kretzel, \u201ePolak, rodem z Krakowa\u201d, urz\u0119duj\u0105cy od 1559 roku. Wkr\u00f3tce po Reformacji istnia\u0142a tu, jak pisze Ludwik Rhesa, ma\u0142a gmina braci czeskich, rozproszona w czasie spor\u00f3w osiandrowskich. Do 1834 roku przez parafi\u0119 przesz\u0142o dwudziestu czterech duchownych; w latach 1694\u20131718 urz\u0119dowa\u0142 tu Michael Richter, urodzony w Prabutach, zmar\u0142y na urz\u0119dzie. Do Gardei nale\u017ca\u0142 te\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Cyganach (Zigahnen): wed\u0142ug ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego w 1721 roku sta\u0142 pusty i bliski upadku, a Agathon Harnoch notuje go jako fili\u0119 jeszcze w 1727 roku.\n\nWed\u0142ug Rietza (1924) Johann Mahlendorff, p\u00f3\u017aniejszy pastor w Gardei, po usuni\u0119ciu z urz\u0119du w Gniewie by\u0142 duchownym w Grabinach Zameczku (Herrengrebin), zanim zosta\u0142 diakonem w Prabutach. Dane Rhesy o Mahlendorffie Rietz uwa\u017ca za wzajemnie sprzeczne i najwyra\u017aniej niepewne.\n\nDawne naczynia liturgiczne ko\u015bcio\u0142a w Gardei skradziono w 1701 roku, po czym sprawiono nowe; ko\u015bci\u00f3\u0142 okradano jeszcze dwukrotnie \u2014 w 1824 i w 1855 roku. Stary, przedreformacyjny ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano, bo by\u0142 za ma\u0142y i grozi\u0142 zawaleniem, zostawiaj\u0105c tylko wie\u017c\u0119 wpisan\u0105 w plan dawnej twierdzy; kamie\u0144 w\u0119gielny pod now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u0142o\u017cono 29 maja 1729 roku, a po\u015bwi\u0119cono j\u0105 w 1731 roku, tak \u017ce naw\u0119 wzniesiono w latach 1729\u20131731.\n\nNawa ko\u015bcio\u0142a w Gardei ma 14,7 metra szeroko\u015bci i 25,1 metra d\u0142ugo\u015bci w \u015bwietle mur\u00f3w; z trzech stron obiegaj\u0105 j\u0105 empory wsparte na kolumnach w stylu doryckim, a przykrywa j\u0105 p\u0142askie, tynkowane drewniane sklepienie kolebkowe, podzielone dwoma gurtami na trzy pola. O\u0142tarz i ambona tworz\u0105 w Gardei jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 i \u2014 inaczej ni\u017c zwykle \u2014 stoj\u0105 po\u015brodku wschodniej \u015bciany pod\u0142u\u017cnej, przed wie\u017c\u0105, w szerokiej p\u0142ytkiej niszy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gardei mia\u0142 pod koniec XIX wieku trzy g\u0142adkie dzwony; najmniejszy by\u0142 bez napisu, napis na drugim by\u0142 nieczytelny, a trzeci nosi\u0142 wypisan\u0105 gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105 pro\u015bb\u0119 \u201eo rex glorie xpc veni cum pace\u201d. Ostatnimi pracami przy ko\u015bciele w Gardei przed 1898 rokiem by\u0142y budowa obecnego zwie\u0144czenia wie\u017cy i dobudowa sali konfirmacyjnej w latach 1879\u20131880.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gardei, po niemiecku Garnsee, wzniesiono w stylu gotyckim i po\u015bwi\u0119cono w jedenast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1731 roku; by\u0142 patronatu kr\u00f3lewskiego, sta\u0142 na osi p\u00f3\u0142noc\u2013po\u0142udnie i przylega\u0142 \u015brodkiem wschodniej d\u0142u\u017cszej \u015bciany do starej, masywnej wie\u017cy o kszta\u0142cie piramidy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gardei mia\u0142 trzy dzwony i drewniany strop; o\u0142tarz i ambona tworzy\u0142y jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 po\u015brodku wschodniej d\u0142u\u017cszej \u015bciany, a za ambon\u0105, pod wie\u017c\u0105, mie\u015bci\u0142a si\u0119 sklepiona zakrystia, kt\u00f3ra \u2014 jak s\u0105dzi Harnoch \u2014 s\u0142u\u017cy\u0142a temu celowi ju\u017c dawniej. Organy po stronie po\u0142udniowej, z peda\u0142em i trzynastoma g\u0142osami, zbudowano w 1649 roku. Reformacj\u0119 wprowadzono w Gardei za biskupa Erharda von Quei\u00df; w 1890 roku parafia liczy\u0142a 6100 dusz, a rocznie notowano w niej 234 chrzty, 148 konfirmacji, 53 \u015bluby, 2449 komunikant\u00f3w i 154 pogrzeby. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 4074 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1893 roku Hermann Daniel.\n\nW miejscowo\u015bci przewa\u017cali ewangelicy. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w mie\u015bcie 1153 mieszka\u0144c\u00f3w: 1039 ewangelik\u00f3w, 61 katolik\u00f3w i 53 \u017byd\u00f3w, a ewangelicy mieli parafi\u0119 na miejscu. Wed\u0142ug *S\u0142ownika geograficznego* w 1867 roku by\u0142o tu 1027 ewangelik\u00f3w i 35 katolik\u00f3w, a wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1910 roku \u2014 895 ewangelik\u00f3w wobec dziewi\u0119tnastu katolik\u00f3w. Rubryki wyznaniowe tego spisu podaj\u0105 wyznania osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej; podane liczby dotycz\u0105 niemieckoj\u0119zycznych, a tych by\u0142o 931 przy 987 mieszka\u0144cach og\u00f3\u0142em. W wykazach figuruje kilka miejscowo\u015bci o nazwie Garnsee \u2014 ta le\u017ca\u0142a w powiecie kwidzy\u0144skim.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1634\u20131934, dost\u0119pne jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1634 roku, \u015blub\u00f3w z lat 1657\u20131771 i od 1776 roku, zgon\u00f3w od 1667 roku, konfirmacji od 1810 roku i wykaz komunikant\u00f3w od 1853 roku, a w s\u0105dzie obwodowym w Kwidzynie \u2014 duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1798\u20131874. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1634\u2014 Tr 1657\u20141771; 1776\u2014 St 1667\u2014 K 1853\u2014 Konf 1810\u2014. Dupl. A.-G. Marienwerder: Tf Tr St 1798\u20141874.\u201d.\n\nErich Wernicke w ksi\u0105\u017cce o powiecie kwidzy\u0144skim (1979) zalicza ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gardei do pi\u0119ciu ko\u015bcio\u0142\u00f3w dawnego urz\u0119du kwidzy\u0144skiego pod patronatem panuj\u0105cego. Do parafii nale\u017ca\u0142y wed\u0142ug niego: sama wie\u015b Garnsee (71 w\u0142\u00f3k), Treugenkohl (20), Gro\u00df Ottlau (82\u00bd), Klein Ottlau (19), Zigahnen (69) i Seubersdorf (75); liczb\u0119 w\u0142\u00f3k podaje, bo od niej liczono dziesi\u0119cin\u0119.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch sprawach. Pierwsza to data budowy nawy: z jednej strony lata 1729\u20131731 i po\u015bwi\u0119cenie w 1731 roku, z drugiej \u2014 rok 1735. *S\u0142ownik geograficzny*, prowadz\u0105cy miejscowo\u015b\u0107 pod nazw\u0105 Garnsee, podaje dla tej samej przebudowy inn\u0105 dat\u0119: tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ewangelicki, \u201ew czasie reformacyi katolikom wzi\u0119ty\u201d, mia\u0142 fili\u0119 w Cyganach i zosta\u0142 w 1735 roku \u201ez gruntu prawie nowo budowany, z wie\u017c\u0105 kilkaset lat starsz\u0105\u201d. Druga dotyczy Johanna Mahlendorffa. Wed\u0142ug Rietza (1924, s. 11) urz\u0119dowa\u0142 on w Gniewie do 8 lipca 1654 roku, kiedy komisja wys\u0142ana przez kr\u00f3la skaza\u0142a go na usuni\u0119cie z urz\u0119du; ksi\u0119ga pastor\u00f3w (QMS 19, t. 4, s. 1125) podaje, \u017ce musia\u0142 z\u0142o\u017cy\u0107 urz\u0105d w marcu 1654 roku, a Goedtke (s. 216) wi\u0105\u017ce utrat\u0119 urz\u0119du z wyrokiem s\u0119dziego polubownego Radziwi\u0142\u0142a z 4 sierpnia. Rietz i ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaj\u0105, \u017ce w 1660 roku Mahlendorff zosta\u0142 diakonem w Prabutach, i datuj\u0105 jego \u015bmier\u0107 na 1682 rok; wed\u0142ug Goedtkego (s. 220\u2013221) w 1660 roku trafi\u0142 do kaplicy w Grabinach Zameczku, w 1671 roku zosta\u0142 diakonem w Prabutach, jeszcze w tym samym roku pastorem w Gardei i zmar\u0142 tam, wed\u0142ug zapisu w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, 12 maja 1680 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 908 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4105 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1909 roku, Max Lemke, urodzony w 1871 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Bernhard Kretzel (1559\u20131567), Matth\u00e4us Labinski (1567\u20131577), Albert Soltanus (1592), Stephan Petrasius (1603\u20131620), Andreas Lupianus (1614\u20131621), Johannes Donatus (1622), Sebastian Bernhardi (1627), Johann Hieronymus (1634\u20131642), Christian Stob\u00e4us (1657\u20131670), Johann Schwartz (1718), Andreas Trantz (1721\u20131735), Jacob Wilhelm Ursinus (1766), Christoph Grzegorzewski (1776), Johann Michael H\u00f6pfner (1792), Carl Friedrich Schaefer (1796), Matthias Gottlob Eduard Hammer (1838), Julius Adolf Hoecker (1863), Gustav Adolf Krieger (1865), Hermann Julius Daniel (1893), Max Karl Gustav Lemke (1909), Friedrich Stachowitz (1919), Alfons August Naleszinski (1928). Bez podanego roku: Johann Simonius.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 508; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 11: \u201eDer Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 20, 23; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 10, nr 155; Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 VI 2026, powiat kwidzy\u0144ski, gmina Gardeja; Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, pozycje 83\u201386; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom II, has\u0142o \u201eGarnsee\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 74\u201375, poz. 1; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 225\u2013226; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 110; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898, s. 16\u201323; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 72\u201373; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 108; t. 2, s. 352, 391, 673; t. 3, s. 709, 797, 809, 811, 994, 997; t. 4, s. 1031, 1072, 1115, 1125, 1248; t. 5, s. 1349; t. 6, s. 1561, 1667, 1705, 1721, 1742, 1774; t. 7, s. 1847, 1874; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 77\u201378; Rietz, \u201eEin Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638\u20131640\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 63, Marienwerder 1924, s. 11; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 216, 220\u2013221.*","built_year":1729,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 83-86","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Gardeja","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 11: \u201eDer Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 20, 23","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 508","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 108; t. 2, s. 352, 391, 673; t. 3, s. 709, 797, 809, 811, 994, 997; t. 4, s. 1031, 1072, 1115, 1248; t. 5, s. 1349; t. 6, s. 1561, 1667, 1705, 1721, 1742, 1774; t. 7, s. 1847, 1874","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 77\u201378","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Rietz, \u201eEin Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638\u20131640\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 63, Marienwerder 1924, s. 11","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/39083/edition/37544"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0531","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.60946,"lng":18.94321,"name_de":"Garnsee","name_pl":"Gardeja \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"W portalu cmentarze.slupsk.pl zapisano, \u017ce cmentarz w Gardnie Ma\u0142ej, o powierzchni oko\u0142o 3750 metr\u00f3w kwadratowych, le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, przy polnej drodze. Wej\u015bcie znajduje si\u0119 od wschodu, na kr\u00f3tszym boku, a granice wyznacza\u0142 kamienny wa\u0142 wraz z nasadzeniami \u015bwierkowymi. Ten drzewostan przetrwa\u0142 ju\u017c tylko wzd\u0142u\u017c granicy po\u0142udniowej i fragmentarycznie zachodniej; w naro\u017cniku p\u00f3\u0142nocno-wschodnim posadzono natomiast \u017cywotniki. Ziele\u0144 zachowa\u0142a si\u0119 w dobrym stanie, ale po pomnikach nagrobnych nie ma \u017cadnych \u015blad\u00f3w.\n\nW 1784 roku Gardna Ma\u0142a, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du smo\u0142dzi\u0144skiego, le\u017ca\u0142a trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, przy Gardnie Wielkiej i jeziorze Gardno. Obok folwarku, licz\u0105cego 447 m\u00f3rg, mieszka\u0142o siedmiu gospodarzy z so\u0142tysem, o\u015bmiu zagrodnik\u00f3w i dw\u00f3ch cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w \u2014 razem 18 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Gardnie Wielkiej, a wszyscy gospodarze z Gardny Wielkiej musieli kosi\u0107 tutejsze \u0142\u0105ki zwane \u201elange Cavel\u201d, za co dostawali zap\u0142at\u0119 w naturze.\n\nGardna Ma\u0142a, po niemiecku Klein Garde, le\u017cy w gminie Smo\u0142dzino nad po\u0142udniowo-wschodnim brzegiem jeziora Gardno; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego (Kreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Gardna Ma\u0142a by\u0142a wsi\u0105 ryback\u0105 i ch\u0142opsk\u0105. W czasach pruskich by\u0142a jedn\u0105 z osiemnastu wsi kr\u00f3lewskich podleg\u0142ych urz\u0119dowi w Smo\u0142dzinie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o; ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii Gro\u00df Garde sta\u0142 w s\u0105siedniej Gardnie Wielkiej.\n\nOkolica by\u0142a lutera\u0144ska od czasu pomorskiej Reformacji XVI wieku i le\u017ca\u0142a w obszarze osadnictwa s\u0142owi\u0144skiego \u2014 lutera\u0144skiej spo\u0142eczno\u015bci s\u0142owia\u0144skiej znad jezior Gardno i \u0141ebsko, kt\u00f3r\u0105 p\u00f3\u017aniej zgermanizowano, a po 1945 roku wysiedlono. W parafii Gardna kaszubskiej nauki przedkonfirmacyjnej zaprzestano w 1827 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w Gardnie Ma\u0142ej 426 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce w maju 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 473 mieszka\u0144c\u00f3w i 65 gospodarstw rolnych.\n\nGminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 opisuje go jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z po\u0142owy XIX wieku. W tym samym programie zapisano, \u017ce nagrobki si\u0119 nie zachowa\u0142y, a drzewostan zachowa\u0142 si\u0119 w 30%. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej.\n\nPagel podaje te\u017c, \u017ce 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Transporty wysiedle\u0144cze odesz\u0142y 1 wrze\u015bnia 1946 i 5 czerwca 1947 roku, ostatni zestawiono jesieni\u0105 1948 roku. Heimatortskartei Pommern odnalaz\u0142a p\u00f3\u017aniej 298 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 93 w NRD. Straty: 24 poleg\u0142ych, 3 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 80 zaginionych. Nauczycielami byli Friedrich Br\u00fcnner i Z\u00fchlke.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170, poz. 56; \u201eGardna Ma\u0142a \u2014 Klein Garde\u201d, cmentarze.slupsk.pl; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 204; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 518\u2013519 (Gro\u00df Garde) i 608\u2013610 (Klein Garde); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gardna Ma\u0142a \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/1430-2/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/75/2024 Rady Gminy Smo\u0142dzino z dnia 19 grudnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 75, s. 88","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=75"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0710","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.628138,"lng":17.162655,"name_de":"Klein Garde","name_pl":"Gardna Ma\u0142a \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz parafialny Gardny Wielkiej \u2014 po niemiecku Gro\u00df Garde \u2014 le\u017cy na po\u0142udnie od centrum wsi, po prawej stronie drogi do Stojcina; zajmuje oko\u0142o 2400 metr\u00f3w kwadratowych, a gminna ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego umieszcza go w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, w niewielkim oddaleniu od drogi do Stojcina, za pastwiskami i sadami. Teren jest od wschodu i p\u00f3\u0142nocy nieco wyniesiony, a wzd\u0142u\u017c granicy wschodniej, gdzie mie\u015bci si\u0119 wej\u015bcie, przetrwa\u0142 graniczny drzewostan \u015bwierkowy. Zachowa\u0142y si\u0119 granitowe podstawy pod krzy\u017ce, fragmenty \u017celiwnych krzy\u017cy ze s\u0142upskich odlewni Adolfa Peglowa i Alberta Wilkego oraz piaskowcowe epitafium z 1902 roku. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 opisuje cmentarz jako ewangelicki, nieczynny, z usuni\u0119tymi nagrobkami i drzewostanem zachowanym w 25%. Obiekt figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 nie w rejestrze. Cmentarz ten by\u0142 jednym z trzech cmentarzy wsi: obok niego istnia\u0142y przyko\u015bcielny na wzniesieniu w centrum i dwudziestowieczny, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy do dzi\u015b. Tomasz Urbaniak nazywa ten cmentarz po\u0142udniowym, starszym z dw\u00f3ch cmentarzy wiejskich Gardny Wielkiej, i podaje Gardn\u0119 jako przyk\u0142ad wsi, w kt\u00f3rej nowy cmentarz zak\u0142adano, gdy stary by\u0142 zape\u0142niony i nie da\u0142o si\u0119 go powi\u0119kszy\u0107.\n\nW 1282 roku wzmiankowano pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gardnie Wielkiej, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa. W 1582 roku powsta\u0142a kaplica w Smo\u0142dzinie, kt\u00f3ra do 1630 roku by\u0142a fili\u0105 Gardny, a w 1899 roku usamodzielni\u0142o si\u0119 \u017belkowo. W 1784 roku Gardna Wielka, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du smo\u0142dzi\u0144skiego, le\u017ca\u0142a trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, nad rybnym jeziorem Gardno. Mieszkali tu pastor i organista oraz 36 mieszka\u0144c\u00f3w z domami dziedzicznymi, kt\u00f3rzy mieli ma\u0142o roli i \u0142\u0105k i \u017cyli w wi\u0119kszo\u015bci z rybo\u0142\u00f3wstwa; razem z s\u0105siedni\u0105 wsi\u0105 Kierske liczono 48 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142o do niego 19 miejscowo\u015bci, mi\u0119dzy innymi Gardna Ma\u0142a, Stojcino, Cz\u0142uchy, Retowo, Czysta i Bukowa. Br\u00fcggemann dodaje, \u017ce Gardn\u0119 \u201ewird in alten Urkunden ein St\u00e4dtlein genannt\u201d \u2014 w dawnych dokumentach nazywano miasteczkiem \u2014 i \u017ce odbywa\u0142y si\u0119 tu niegdy\u015b dwa targi w roku.\n\nPierwotnie wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w stanowili Kaszubi; w drugiej po\u0142owie XIX wieku niewielka grupa porozumiewa\u0142a si\u0119 po kaszubsku. Jan Wild wi\u0105\u017ce z Gardn\u0105 kaszubskie pie\u015bni i modlitwy \u015bpiewane \u201epo gardzinsku\u201d, a tutejsz\u0105 ludno\u015b\u0107 badacze \u2014 z Aleksandrem Hilferdingiem na czele \u2014 opisywali jako S\u0142owi\u0144c\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 we wsi 1232 mieszka\u0144c\u00f3w: 1203 ewangelik\u00f3w, 17 innych chrze\u015bcijan i 12 \u017byd\u00f3w, bez katolik\u00f3w.\n\nW 1925 roku w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Gardny Wielkiej zameldowano jednego katolika. W Gardnie Wielkiej pastorem zosta\u0142 z dniem 1 marca 1929 roku Kypke, jak podaje urz\u0119dowy organ konsystorza. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3600 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Gambin (G\u0105bino), oddalon\u0105 o 7 kilometr\u00f3w. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 1310 mieszka\u0144c\u00f3w. W 1940 roku parafia obejmowa\u0142a osiem miejscowo\u015bci i 3504 wiernych. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono za Odr\u0119; ostatniego pastora, Wilhelma Kypkego, aresztowano i w grudniu 1945 roku zmuszono do wyjazdu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1929; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170\u2013171, poz. 36; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 205\u2013206; \u201eGardna Wielka\u201d, cmentarze.slupsk.pl; gminna ewidencja zabytk\u00f3w (zabytek.pl); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Gro\u00df Garde; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku 12 (2023); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gardna Wielka \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/gardna-wielka/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 12/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1929, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/75/2024 Rady Gminy Smo\u0142dzino z dnia 19 grudnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 75, s. 88","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=75"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0712","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.63456,"lng":17.1652,"name_de":"Gro\u00df Garde","name_pl":"Gardna Wielka \u2014 cmentarz ewangelicki przy drodze do Stojcina","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Gardnie Wielkiej by\u0142y trzy cmentarze. Najstarszy, przyko\u015bcielny, le\u017cy na niewielkim kolistym wzniesieniu w centrum wsi; do dzi\u015b stoj\u0105 na nim postument pomnika Ferdinanda von Braunschweig, zmar\u0142ego w 1800 roku, oraz pozosta\u0142o\u015bci pomnika ku czci \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Monografia nazywa Ferdinanda von Braunschweig w\u0142a\u015bcicielem ziemskim. Pagel nie zna w Gardnie Wielkiej \u017cadnych d\u00f3br rycerskich ani rodziny von Braunschweig, a wie\u015b opisuje jako rybacko-ch\u0142opsk\u0105 z patronatem pa\u0144stwowym. Zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c dwie granitowe p\u0142yty nagrobne z prze\u0142omu XVIII i XIX wieku \u2014 starsza z 1800, m\u0142odsza z 1805 roku, obie z grob\u00f3w dzieci\u0119cych \u2014 i podstawa \u017celiwnego krzy\u017ca. Wed\u0142ug portalu cmentarzy powiatu s\u0142upskiego starsza z tych p\u0142yt upami\u0119tnia Ferdinanda von Braunschweig, sze\u015bcioletnie dziecko zmar\u0142e 30 pa\u017adziernika 1800 roku. Znamienitszych chowano w krypcie pod o\u0142tarzem; 3 grudnia 1937 roku wydobyto z niej siedemna\u015bcie starszych trumien i kilka m\u0142odszych \u2014 w\u015br\u00f3d nich, jak pisze Pagel, zapewne cz\u0142onk\u00f3w rodziny von Bandemer \u2014 i pochowano je na placu przyko\u015bcielnym. W lipcu 1972 roku pochowano tu pierwszego powojennego proboszcza, ksi\u0119dza kanonika Jana Nowaka.\n\nDrugi, dziewi\u0119tnastowieczny cmentarz wiejski, urz\u0105dzono w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, w niewielkim oddaleniu od drogi ku Stojcinowi, za pastwiskami i sadami; od wschodu i p\u00f3\u0142nocy teren jest nieco wyniesiony, a wzd\u0142u\u017c granicy wschodniej, gdzie mie\u015bci si\u0119 wej\u015bcie, przetrwa\u0142 graniczny drzewostan \u015bwierkowy. Trzeci, dwudziestowieczny, za\u0142o\u017cono nieopodal, mi\u0119dzy dawn\u0105 drog\u0105 a torami kolejowymi, i pe\u0142ni swoj\u0105 funkcj\u0119 do dzi\u015b; ma w atlasie osobny wpis.\n\nW 1282 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II potwierdzi\u0142 nadania swego ojca \u015awi\u0119tope\u0142ka dla ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa w Gardnie Wielkiej, po niemiecku Gro\u00df Garde, w powiecie s\u0142upskim. Aleksander Hilferding opisa\u0142 j\u0105 w badaniach z 1856 roku jako najstarszy o\u015brodek parafialny S\u0142owi\u0144c\u00f3w. Do 1945 roku pozostawa\u0142a wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em ewangelickim. Drug\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, znan\u0105 z ilustracji, Pagel datuje na czasy Reformacji i nie zna roku jej budowy. Przebudowano j\u0105 w 1788, ponownie w 1852, a wie\u017c\u0119 w 1860 roku.\n\nTu mia\u0142a siedzib\u0119 parafia Gro\u00df Garde, nale\u017c\u0105ca do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej; w 1940 roku liczy\u0142a ona 3504 wiernych z o\u015bmiu miejscowo\u015bci, mi\u0119dzy innymi z G\u0105bina. Gardna Wielka by\u0142a siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 we wsi 1232 mieszka\u0144c\u00f3w na 1384 hektarach: 1203 ewangelik\u00f3w, 17 innych chrze\u015bcijan i dwunastu \u017byd\u00f3w, ani jednego katolika.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy dla parafii pod wezwaniem Nawiedzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny.\n\nObsad\u0119 parafii w mi\u0119dzywojniu podaje urz\u0119dowy organ konsystorza: pastorem w Gardnie Wielkiej zosta\u0142 z dniem 1 marca 1929 roku Kypke. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3600 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Gambin (G\u0105bino), oddalon\u0105 o 7 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 nadal Wilhelm Kypke.\n\nNa rysunku inwentaryzacyjnym dawnego ko\u015bcio\u0142a w Gardnie Wielkiej, po niemiecku Gro\u00df Garde, z 1842 roku po po\u0142udniowej stronie \u015bwi\u0105tyni zaznaczono pomieszczenie opisane jako kostnica (Leichenhaus), w kt\u00f3rym mie\u015bci\u0142y si\u0119 tak\u017ce schody na empor\u0119; po stronie p\u00f3\u0142nocnej by\u0142a zakrystia sklepiona p\u0142ask\u0105 kolebk\u0105.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Gardna Wielka, po niemiecku Gro\u00df Garde, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du smo\u0142dzi\u0144skiego, liczy\u0142a razem z wsi\u0105 Kierske 48 ognisk (domostw) i by\u0142a siedzib\u0105 ko\u015bcio\u0142a parafialnego w synodzie s\u0142upskim, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Stowi\u0119cino (Stojentin), Cz\u0142uchy (Schlochow), Czysta (Wittbeck), Dominek (Dominke) i G\u0105bino (Gambin). Mieszkali tu wtedy pastor i organista oraz 36 mieszka\u0144c\u00f3w z domami dziedzicznymi, kt\u00f3rzy mieli ma\u0142o roli i \u0142\u0105k i \u017cyli w wi\u0119kszo\u015bci z rybo\u0142\u00f3wstwa. Br\u00fcggemann dodaje, \u017ce Gardn\u0119 \u201ewird in alten Urkunden ein St\u00e4dtlein genannt\u201d \u2014 w dawnych dokumentach nazywano miasteczkiem \u2014 i \u017ce odbywa\u0142y si\u0119 tu niegdy\u015b dwa targi w roku.\n\nGminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 opisuje najstarszy cmentarz jako przyko\u015bcielny, z 1800 roku, nieczynny, z zachowanym pomnikiem poleg\u0142ych w czasie I wojny \u015bwiatowej i p\u0142yt\u0105 nagrobn\u0105 Ferdynanda von Branschweig (1797\u20131800) oraz ocala\u0142ymi pojedynczymi drzewami. W rejestrze zabytk\u00f3w uj\u0119to ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z otoczeniem i cmentarzem przyko\u015bcielnym pod numerem A-1417.\n\nTomasz Urbaniak zalicza cmentarze przyko\u015bcielne w Gardnie Wielkiej i w Smo\u0142dzinie do najstarszych miejsc poch\u00f3wku w gminie, a dwie p\u0142yty nagrobne z pocz\u0105tku XIX wieku nazywa jedyn\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po tutejszym cmentarzu przyko\u015bcielnym.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Monografia nazywa Ferdinanda von Braunschweig w\u0142a\u015bcicielem ziemskim, wed\u0142ug portalu cmentarzy powiatu s\u0142upskiego by\u0142o to sze\u015bcioletnie dziecko, a Pagel nie zna w Gardnie Wielkiej rodziny von Braunschweig. Wed\u0142ug portalu cmentarzy powiatu s\u0142upskiego Ferdinand von Braunschweig zmar\u0142 w wieku sze\u015bciu lat, wed\u0142ug gminnego programu opieki nad zabytkami \u017cy\u0142 w latach 1797\u20131800. Wed\u0142ug Tomasza Urbaniaka dwie p\u0142yty nagrobne s\u0105 jedyn\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po cmentarzu przyko\u015bcielnym, a monografia i gminny program opieki nad zabytkami wymieniaj\u0105 na nim tak\u017ce pozosta\u0142o\u015bci pomnika poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 938; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 11; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1929; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Gardna Wielka; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Gro\u00df Garde; \u201eGardna Wielka\u201d, cmentarze.slupsk.pl; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gardna Wielka \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/gardna-wielka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1929, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 11","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 11","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 938","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/75/2024 Rady Gminy Smo\u0142dzino z dnia 19 grudnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 75, s. 48, 88","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=75"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0711","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.637573,"lng":17.164433,"name_de":"Gro\u00df Garde","name_pl":"Gardna Wielka \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzeci cmentarz Gardny Wielkiej, po niemiecku Gro\u00df Garde, za\u0142o\u017cono w pierwszej po\u0142owie XX wieku na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi, po prawej stronie drogi do Stojcina, mi\u0119dzy \u00f3wczesn\u0105 drog\u0105 a torami kolejowymi. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono roku za\u0142o\u017cenia cmentarza; w\u015br\u00f3d grob\u00f3w, kt\u00f3re portal cmentarzy powiatu s\u0142upskiego przypisuje temu cmentarzowi, najwcze\u015bniejsz\u0105 dat\u0119 zgonu ma Richard Judaschke \u2014 30 grudnia 1930 roku. W monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego figuruje jako cmentarz wiejski z XX wieku, w spisie nagrobk\u00f3w z 2004 roku \u2014 jako miejsce starych grob\u00f3w niemieckich; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono nazwania go wprost ewangelickim. Cmentarz s\u0142u\u017cy do dzi\u015b. Pierwotnego uk\u0142adu nie zachowa\u0142: dawniej chowano na linii wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d, dzi\u015b \u2014 p\u00f3\u0142noc\u2013po\u0142udnie. Wej\u015bcie znajdowa\u0142o si\u0119 w naro\u017cniku po\u0142udniowo-zachodnim, a wzd\u0142u\u017c granicy wschodniej stoi \u015bwierkowy starodrzew. W naro\u017cniku po\u0142udniowo-zachodnim przetrwa\u0142a kwatera z pozosta\u0142o\u015bciami nagrobk\u00f3w sprzed drugiej wojny \u015bwiatowej \u2014 \u017celiwnymi i kamiennymi krzy\u017cami oraz postumentami, datowanymi g\u0142\u00f3wnie na lata trzydzieste; w tej cz\u0119\u015bci le\u017c\u0105 te\u017c pierwsze poch\u00f3wki powojenne.\n\nW 1784 roku Gardna Wielka, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du smo\u0142dzi\u0144skiego, le\u017ca\u0142a trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, nad rybnym jeziorem Gardno. Mieszkali tu pastor i organista oraz 36 mieszka\u0144c\u00f3w z domami dziedzicznymi, kt\u00f3rzy mieli ma\u0142o roli i \u0142\u0105k i \u017cyli w wi\u0119kszo\u015bci z rybo\u0142\u00f3wstwa; razem z s\u0105siedni\u0105 wsi\u0105 Kierske liczono 48 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142o do niego 19 miejscowo\u015bci, mi\u0119dzy innymi Gardna Ma\u0142a, Stojcino, Cz\u0142uchy, Retowo, Czysta i Bukowa. Br\u00fcggemann dodaje, \u017ce Gardn\u0119 \u201ewird in alten Urkunden ein St\u00e4dtlein genannt\u201d \u2014 w dawnych dokumentach nazywano miasteczkiem \u2014 i \u017ce odbywa\u0142y si\u0119 tu niegdy\u015b dwa targi w roku. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku wie\u015b liczy\u0142a 1232 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1203 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3600 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Gambin (G\u0105bino), oddalon\u0105 o 7 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Wilhelm Kypke.\n\nWed\u0142ug portalu cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 na prac\u0119 Alicji \u0141ukaszewicz, 23 marca 1974 roku zacz\u0119to porz\u0105dkowa\u0107 niemieck\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza i zlikwidowano wtedy 570 grob\u00f3w. W 2013 roku Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne \u201eGryf\u201d ze S\u0142upska urz\u0105dzi\u0142o na tym cmentarzu lapidarium \u2014 Tomasz Urbaniak nazywa go po\u0142udniowo-wschodnim, nowszym cmentarzem wiejskim Gardny Wielkiej. Ulotka gminy z 2022 roku wspomina t\u0119 sam\u0105 rewitalizacj\u0119 z 2013 roku, uporz\u0105dkowanie cmentarza i utworzenie lapidarium.\n\nRoman de Malachinski spisa\u0142 tu w 2004 roku 24 osoby z zachowanych niemieckich nagrobk\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zmar\u0142a w latach trzydziestych, ale s\u0105 te\u017c groby z lat 1945\u20132001 \u2014 Niemc\u00f3w, kt\u00f3rzy zostali we wsi po wojnie, mi\u0119dzy innymi rybaka Karla Judaschkego (zm. 1962), Anny Kritsch (zm. 1985) oraz Karla i Margarete Jost\u00f3w (zm. 1999 i 2001). Na cmentarzu stoi nowy pomnik z dwuj\u0119zycznym napisem ku pami\u0119ci zmar\u0142ych dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Gardny Wielkiej. Jeden z \u017celiwnych krzy\u017cy nosi na odwrocie sygnatur\u0119 s\u0142upskiego zak\u0142adu W. Pahla.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W sprawie zarz\u0105dcy spis z 2004 roku podaje, \u017ce cmentarz podlega gminie, portal \u2014 \u017ce s\u0142u\u017cy mieszka\u0144com parafii, a monografia nazywa go parafialnym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Gardna Wielka; \u201eGardna Wielka\u201d, cmentarze.slupsk.pl; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004); kopia z 2005 roku w Internet Archive (stolp.de); trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich; T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 (rozpowszechniana przez Renat\u0119 Knitter i Beat\u0119 Jura\u0142owicz); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"nieustalone \u2014 cmentarz wiejski z pierwszej po\u0142owy XX wieku; \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 o grobach niemieckich","denomination":"nieustalone \u2014 cmentarz wiejski z pierwszej po\u0142owy XX wieku; \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 o grobach niemieckich","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Gardna Wielka","url":""},{"typ":"portal","tytul":"\u201eGardna Wielka\u201d, cmentarze.slupsk.pl","url":""},{"typ":"spis nagrobk\u00f3w","tytul":"R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, 2004","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"druk ulotny","tytul":"Ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 \u2014 fotografie posta B. Jura\u0142owicz i R. Knitter w grupie \u201eHistoria Ziemi Smo\u0142dzi\u0144skiej\u201d (14 X 2022), przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 16 X 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1186","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.63271,"lng":17.17328,"name_de":"Gro\u00df Garde","name_pl":"Gardna Wielka \u2014 cmentarz wiejski z XX wieku, czynny, z kwater\u0105 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gardna Wielka (po niemiecku Gro\u00df Garde) le\u017cy nad jeziorem Gardno; jej nazw\u0119 odnotowano ju\u017c w 1282 roku. Hellmuth Heyden w zestawieniu wezwa\u0144 ko\u015bcio\u0142\u00f3w pomorskich z 1958 roku podaje pod tym rokiem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa i zaznacza, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 ju\u017c wcze\u015bniej. Parafia si\u0119ga pocz\u0105tkami XIII wieku i fundacji ksi\u0119cia \u015awi\u0119tope\u0142ka. W ko\u015bciele zachowa\u0142a si\u0119 granitowa chrzcielnica z prze\u0142omu XIII i XIV wieku. Jak podaje Zygmunt Szultka, dokumentami z 31 sierpnia i 2 wrze\u015bnia 1522 roku urz\u0119dy ko\u015bcielne zwolnione przez bia\u0142obockich zakonnik\u00f3w przekazano kanonikowi kamie\u0144skiemu Wilhelmowi von Natzmerowi, kt\u00f3ry zosta\u0142 proboszczem ko\u015bcio\u0142\u00f3w Mariackiego i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja w S\u0142upsku; jako prepozyt sprawowa\u0142 on ponadto patronat nad ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa w Gardnie Wielkiej i jego fili\u0105 \u2014 kaplic\u0105 pielgrzymkow\u0105 na G\u00f3rze Rowok\u00f3\u0142. Po Reformacji wie\u015b sta\u0142a si\u0119 ewangelicka i tak\u0105 pozosta\u0142a do ko\u0144ca rz\u0105d\u00f3w niemieckich; po wojnie \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a w r\u0119ce katolickie. Wed\u0142ug Jana Wilda katolicy konsekrowali przej\u0119ty ko\u015bci\u00f3\u0142 20 wrze\u015bnia 1946 roku; luteranizm w Gardnie musia\u0142 zej\u015b\u0107 do podziemia, a organizator\u00f3w nabo\u017ce\u0144stw domowych obserwowa\u0142a milicja. P\u00f3\u0142legalnie nabo\u017ce\u0144stwa wznowiono dopiero w 1957 roku, nadal w mieszkaniach prywatnych. W 1963 roku zb\u00f3r w Gardnie liczy\u0142 40 wiernych, a pod koniec 1967 roku \u2014 18 os\u00f3b z czterech wsi (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 1 (254)/2024, s. 9\u201310).\n\nWed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 207) w czerwcu 1706 roku Adam Karpowiusz (Carpov) wyruszy\u0142 przez Gda\u0144sk na Pomorze Zachodnie, aby obj\u0105\u0107 zb\u00f3r w Gardnie Wielkiej; w nast\u0119pstwie nieporozumie\u0144 z cz\u0119\u015bci\u0105 tutejszej szlachty przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Wrze\u015bcia. W 1784 roku Br\u00fcggemann liczy do parafii dziewi\u0119tna\u015bcie wcielonych miejscowo\u015bci, mi\u0119dzy innymi Gardn\u0119 Ma\u0142\u0105, Stojentin, Schlochow i Wittstock, i zapisuje, \u017ce Gardn\u0119 Wielk\u0105 \u201ew dawnych dokumentach nazywa si\u0119 miasteczkiem\u201d i \u017ce odbywa\u0142y si\u0119 tu niegdy\u015b dwa targi w roku. W 1784 roku Gardna Wielka, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du smo\u0142dzi\u0144skiego, le\u017ca\u0142a trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, nad rybnym jeziorem Gardno. Mieszkali tu pastor i organista oraz 36 mieszka\u0144c\u00f3w z domami dziedzicznymi, kt\u00f3rzy mieli ma\u0142o roli i \u0142\u0105k i \u017cyli w wi\u0119kszo\u015bci z rybo\u0142\u00f3wstwa; razem z s\u0105siedni\u0105 wsi\u0105 Kierske liczono 48 dym\u00f3w.\n\nW dawnej prepozyturze s\u0142upskiej parafia nale\u017ca\u0142a do tak zwanego okr\u0119gu wendyjskiego (*Circulus vandalicus*), w kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiernych m\u00f3wi\u0142a po kaszubsku. Duchowni g\u0142osili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabo\u017ce\u0144stwo zaraz po drugim, a do nauki u\u017cywano polskiej Biblii i polskich podr\u0119cznik\u00f3w, bo Kaszubi rozumieli polszczyzn\u0119. Nazwy okr\u0119g\u00f3w znikn\u0119\u0142y z urz\u0119dowego obiegu przy reformie synod\u00f3w w 1817 roku. W Gardnie pos\u0142ugiwano si\u0119 polskim kancjona\u0142em Szymona Krofeya \u201eDuchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynszich naboznich m\u0119zow\u201d (\ud83d\udfe1 ostatnie s\u0142owo tytu\u0142u F. Tetzner podaje jako \u00bbmezow\u00ab, tytu\u0142 wydania fototypicznego R. Olescha z 1958 roku \u2014 jako \u00bbm\u0119zow\u00ab), a w tutejszej plebanii powsta\u0142 r\u0119kopi\u015bmienny \u201e\u015apiewnik starokaszubski\u201d. W protokole powizytacyjnym zapisano, \u017ce jeden duchowny nie podo\u0142a tak rozleg\u0142ej parafii i \u017ce trzeba tu zatrudni\u0107 pastora \u201ebieg\u0142ego w obu j\u0119zykach\u201d.\n\nParafia bywa\u0142a te\u017c miejscem sporu o j\u0119zyk. Gdy w 1765 roku zwolni\u0142o si\u0119 probostwo, urz\u0105d powierzono pastorowi Dorschowi z Tychowa \u2014 a gmina zaprotestowa\u0142a, bo nie rozumia\u0142a jego kaszubskiego kazania. Zarzucano mu przy tym rzeczy ci\u0119\u017csze: \u017ce zamyka dzieci w ko\u015bciele, przy egzaminie zderza im g\u0142owy, a starym ludziom pluje w twarz, gdy nie umiej\u0105 odpowiedzie\u0107. Parafianie chcieli zamiast niego pastora Kummera z No\u017cyna i to on obj\u0105\u0142 urz\u0105d.\n\nZ biegiem XIX wieku polszczyzn\u0119 i mow\u0119 s\u0142owi\u0144sk\u0105 systematycznie rugowano z Ko\u015bcio\u0142a i szk\u00f3\u0142. Wed\u0142ug protoko\u0142u wizytacji z 1815 roku nauczanie we wszystkich szko\u0142ach parafii prowadzono ju\u017c wy\u0142\u0105cznie po niemiecku, a w 1827 roku usta\u0142a nauka konfirmacyjna po kaszubsku. Wed\u0142ug raportu pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczonego przez superintendenta Walthera Bartholdy\u2019ego, w Rowach, Gardnie, Smo\u0142dzinie i Stowi\u0119cinie \u017cy\u0142o jeszcze po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych wy\u0142\u0105cznie po kaszubsku; kazania co niedziel\u0119 po niemiecku i po kaszubsku odbywa\u0142y si\u0119 wtedy ju\u017c tylko w Cecenowie i w G\u0142\u00f3wczycach. Czterdzie\u015bci, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej duchownych znaj\u0105cych polski wymagano jeszcze we Wrze\u015bciu, Damnie, Sk\u00f3rowie, \u0141upawie, Mikorowie, No\u017cynie, Dobieszewie i Budowie. Ostatnie kaszubskie nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w Gardnie oko\u0142o po\u0142owy stulecia; pastor A. M\u00fcller, urz\u0119duj\u0105cy od 1845 roku, zasta\u0142 ju\u017c gmin\u0119 niemieck\u0105 i tylko kilka razy udzieli\u0142 Wieczerzy Pa\u0144skiej po kaszubsku.\n\nW Gardnie zapisano wypowiedzi samych mieszka\u0144c\u00f3w. Rosyjski uczony Aleksander Hilferding, kt\u00f3ry odwiedzi\u0142 okolic\u0119 w 1856 roku, spisa\u0142 zdania us\u0142yszane od S\u0142owi\u0144c\u00f3w i poda\u0142 je w oryginale; Franz Tetzner przytoczy\u0142 je w swojej ksi\u0105\u017cce pod koniec XIX wieku. M\u0142oda kobieta z Gardny t\u0142umaczy\u0142a: \u201eU naszich starich nawuka bela wszitka niemecko, a godka slovinsko\u201d \u2014 \u201eu naszych rodzic\u00f3w nauka by\u0142a ca\u0142kiem niemiecka, a mowa s\u0142owi\u0144ska\u201d; starzy jeszcze m\u00f3wi\u0105 po s\u0142owi\u0144sku, ale dzieci si\u0119 od nich tej mowy nie nauczy\u0142y. \u201eJa mog\u0105 te\u017c po slowinsku gadac\u201d \u2014 ja jeszcze umiem m\u00f3wi\u0107 po s\u0142owi\u0144sku, ale S\u0142owa Bo\u017cego po s\u0142owi\u0144sku nie rozumiem, bo mnie w nim nie uczono. W dalszej cz\u0119\u015bci wypowiedzi: ich stara s\u0142owi\u0144ska wiara, to znaczy nabo\u017ce\u0144stwo w tej mowie, zosta\u0142a wyparta, wszyscy nauczyciele byli Niemcami, a oni wszyscy musieli uczy\u0107 si\u0119 po niemiecku.\n\nW zapisie s\u0105 te\u017c dwa inne zdania. \u201eRedosc mome, ga chto goda z nami po slowensku, mo\u017ceme s\u0119 purozumec\u201d \u2014 mamy rado\u015b\u0107, gdy kto\u015b m\u00f3wi z nami po s\u0142owi\u0144sku, bo mo\u017cemy si\u0119 porozumie\u0107. \u201eNasze panowie nie chc\u0119 gadac z nami po slowinsku, a ja nie mog\u0105 tak wszetko powiedzec pu niemecku\u201d \u2014 nasi panowie nie chc\u0105 z nami m\u00f3wi\u0107 po s\u0142owi\u0144sku, a ja nie umiem wszystkiego powiedzie\u0107 po niemiecku. Opowiadano te\u017c, jak wielka by\u0142a rado\u015b\u0107 rekrut\u00f3w z tej wsi, gdy w 1850 roku us\u0142yszeli na Dolnych \u0141u\u017cycach mow\u0119 s\u0142owia\u0144sk\u0105 i mogli porozmawia\u0107 w j\u0119zyku, kt\u00f3ry znali z domu. Mieszka\u0144cy Gardny nazywali siebie S\u0142owi\u0144cami, s\u0142ycha\u0107 tu by\u0142o nawet form\u0119 \u201eSlowenci\u201d, a ich powiedzenie \u201eKaszebi e Slovenci, to je gadno\u201d znaczy: Kaszubi czy S\u0142owi\u0144cy \u2014 to wszystko jedno. W\u015br\u00f3d tutejszych rybak\u00f3w byli jeszcze wtedy tacy, i wcale nie najstarsi, kt\u00f3rzy po niemiecku nie rozumieli w og\u00f3le. Hilferding zanotowa\u0142 przy tym, \u017ce konfirmowani przed 1827 rokiem byli jeszcze ca\u0142kowicie s\u0142owia\u0144scy, a konfirmowani p\u00f3\u017aniej \u2014 mniej lub bardziej zniemczeni, i \u017ce sam lud dobrze widzi, jak wielki wp\u0142yw ma szko\u0142a na wykorzenienie jego mowy.\n\nKilka wiadomo\u015bci o parafii i jej pastorach z prze\u0142omu XIX i XX wieku przechowa\u0142a prasa. W styczniu 1879 roku generalny superintendent dr Jaspis po\u015bwi\u0119ci\u0142 nowo za\u0142o\u017cony ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii gardne\u0144skiej w \u017belkowie (Wendisch Silkow), wzniesiony przez R. von Braunschweiga z \u017boruchowa. Korespondent \u201eReichsbotego\u201d nazwa\u0142 przy tej okazji Gardn\u0119 \u201estarym ko\u015bcio\u0142em klasztornym nad jeziorem Gardno\u201d, kt\u00f3ry w czasach Reformacji pierwszy w tutejszym powiecie \u201esprawowa\u0142 czyst\u0105 Ewangeli\u0119 i nieska\u017cone sakramenty\u201d, i doda\u0142, \u017ce parafia si\u0119ga\u0142a w\u00f3wczas w g\u0142\u0105b l\u0105du na dwie mile i dalej, a\u017c po Bandsekow, \u017boruchowo i G\u0105bino. Na po\u015bwi\u0119ceniu ko\u015bcio\u0142a w Machowinie (Gro\u00df Machmin) 20 grudnia 1882 roku by\u0142 obecny pastor Uebe z Gardny. W 1899 roku tutejszym pastorem by\u0142 G\u00f6rcke, syn zmar\u0142ego w Zarben pastora Hermanna Moritza G\u00f6rckego; na konferencji, na kt\u00f3rej m\u00f3wiono o dzia\u0142alno\u015bci ojca, \u201etak znacz\u0105cej i bogato b\u0142ogos\u0142awionej\u201d dla prowincji w czasach przebudzenia religijnego, syn uzupe\u0142ni\u0142 wyk\u0142ad obrazami z w\u0142asnego dzieci\u0144stwa. W marcu 1903 roku og\u0142oszono, \u017ce parafia w Gardnie, pod patronatem kr\u00f3lewskim, z uposa\u017ceniem 4200 marek, zwolni si\u0119 1 kwietnia wskutek przej\u015bcia proboszcza na emerytur\u0119 i zostanie obsadzona w drodze wyboru przez gmin\u0119. We wrze\u015bniu 1904 roku tutejszy pastor pomocniczy Lessing zosta\u0142 powo\u0142any na pastora w Rossow. W marcu 1911 roku pastor Moehr z Gardny obj\u0105\u0142 w Goleniowie (Gollnow) stanowisko pierwszego pastora, a we wrze\u015bniu tego roku pastorem w Gardnie mianowano pastora M\u00fcllera z Hopfenberg, innego ni\u017c urz\u0119duj\u0105cy tu od 1845 roku A. M\u00fcller.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w Gardnie 1203 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika, 17 innych chrze\u015bcijan i 12 \u017byd\u00f3w, a w 1925 roku mieszka\u0142 tu jeden katolik. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3600 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Gambin (G\u0105bino), oddalon\u0105 o 7 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Wilhelm Kypke. Patronat by\u0142 pa\u0144stwowy. W 1940 roku rozleg\u0142a parafia gardne\u0144ska, z siedzib\u0105 w Gardnie, skupia\u0142a wraz z g\u0105bi\u0144sk\u0105 3504 wiernych.\n\nEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne parafii przechowuje dzi\u015b Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej: ksi\u0119g\u0119 chrzt\u00f3w z lat 1764\u20131835 (sygnatura 19) oraz ksi\u0119g\u0119 \u015blub\u00f3w z lat 1700\u20131839 i zgon\u00f3w z lat 1700\u20131789 (sygnatura 20). Wszystkie s\u0105 zdigitalizowane, ale archiwum udost\u0119pnia je wy\u0142\u0105cznie na miejscu, w Koszalinie; w sieci ich nie ma. Wed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Gro\u00dfgarde mit Wendischsilkow), zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1700 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (decyzja A-1417 z 4 pa\u017adziernika 1993 roku) datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 na 1842 rok, a dr Paetow w wyk\u0142adzie og\u0142oszonym w \u201eOstpommersche Heimat\u201d w 1932 roku pisze, \u017ce obecna budowla powsta\u0142a w wyniku gruntownej przebudowy z 1852 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, strony 170\u2013171, pozycja 36; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 104\u2013105, 107 i 185; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 496\u2013499; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; ks. T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 119; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 12/2023; Gardna Wielka \u2014 cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 938; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Gro\u00df Garde, s. 525; H. Heyden, \u201eKirchen Pommerns und ihre Weihetitel\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 45 (1958), s. 55; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 lutego 1879 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 grudnia 1882 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 9 czerwca 1899 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 15 marca 1903 roku, s. 29 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 wrze\u015bnia 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 31 marca 1911 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 24 wrze\u015bnia 1911 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Z. Szultka, \u201eSpostrze\u017cenia nad procesem reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXIII, zeszyt 2, 2018, s. 12; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 207; A. R. Sikora, \u201ePrzek\u0142ady tekst\u00f3w biblijnych na kaszubski. Historia. Stan aktualny. Perspektywy\u201d, \u201eScripta Biblica et Orientalia\u201d 5 (2013), s. 131; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 1 (254)/2024, s. 9\u201310; A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319.*","built_year":1842,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gardna Wielka \u2014 cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl)","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/gardna-wielka/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 12/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy (wykaz ksi\u0105g)","tytul":"T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 109\u2013132","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/18379"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Heyden, \u201eKirchen Pommerns und ihre Weihetitel\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 45 (1958), s. 55","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_NF_45/57/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 lutego 1879 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/A4YLAZKLII2XVISHFN7O7Q25BBRRBJRY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 grudnia 1882 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SKMBZUC2XNU6R3OHXWPDXGAS22RWON2H"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 9 czerwca 1899 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7HNAU57GREFG7FP6NJ2OB2VZGXBRF3LZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 15 marca 1903 roku, s. 29 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PQ3R5QQMAZFMXPIYVFONGUTVVUN7DCXH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 wrze\u015bnia 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3FTFHK36S7GWCW7RFFE2OST6CO23OXK2"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 31 marca 1911 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/P36OTCSRXK3WGP2XBIRE6TSJMJLYQXXM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 24 wrze\u015bnia 1911 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2I4UL2ZZQKUCEG6IR2KE5DIZ7VZHYVIN"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Z. Szultka, \u201eSpostrze\u017cenia nad procesem reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXIII, zeszyt 2, 2018, s. 12","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/b084b983909013e8e049f5ca2b959bb7_ZH_2018_83-2_01_Szultka_N.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 207","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. R. Sikora, \u201ePrzek\u0142ady tekst\u00f3w biblijnych na kaszubski. Historia. Stan aktualny. Perspektywy\u201d, \u201eScripta Biblica et Orientalia\u201d 5 (2013), s. 131 (przypis 5: tytu\u0142 wydania fototypicznego kancjona\u0142u Krofeya, wyd. R. Olesch, K\u00f6ln\u2013Graz 1958)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 104\u2013105, 107 i 185","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 1 (254)/2024, s. 9\u201310","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0095","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/kos-0095_sam_4552.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.637573,"lng":17.164433,"name_de":"Gro\u00df Garde","name_pl":"Gardna Wielka \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (parafia s\u0142owi\u0144ska)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Gdakowie, po niemiecku Dakau, w gminie Prabuty, le\u017ca\u0142 po zachodniej stronie ko\u015bcio\u0142a i by\u0142 czynny do 1945 roku; najstarszy zachowany gr\u00f3b pochodzi z 1922 roku. Potem cmentarz zamkni\u0119to, a w 1978 roku grunt zlikwidowanej nekropolii sprzedano prywatnemu w\u0142a\u015bcicielowi. Do naszych czas\u00f3w przetrwa\u0142 jako relikt na gruncie prywatnym.\n\n\u015awi\u0105tynia, przy kt\u00f3rej le\u017ca\u0142, jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny, dawniej ewangelickim; wymienia j\u0105 wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, a urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego notuje j\u0105 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny, 1753-1755\u201d, pod numerem A-26 z 22 sierpnia 1950 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Gdakowie by\u0142 patronatu kr\u00f3lewskiego i wed\u0142ug Agathona Harnocha powsta\u0142 wkr\u00f3tce po Reformacji. Bernhard Schmid podaje jednak, \u017ce kaplica istnia\u0142a tu ju\u017c w 1414 roku, a wed\u0142ug wykazu szk\u00f3d zniszczono wtedy jej dzwony i szaty liturgiczne. Wie\u017ca z dwoma dzwonami sta\u0142a przy zachodniej, d\u0142u\u017cszej \u015bcianie, a g\u0142\u00f3wne wej\u015bcie wiod\u0142o przez ni\u0105. W ko\u015bciele naprzeciw wej\u015bcia umieszczono o\u0142tarz z ambon\u0105, a organy mia\u0142y siedem g\u0142os\u00f3w. Do 1812 roku Gdakowo pozostawa\u0142o fili\u0105 Prabut, a tamtejsi diakoni byli w latach 1579\u20131812 zarazem tutejszymi duchownymi. Po 1812 roku po\u0142\u0105czono Gdakowo z Rodowem (Rohdau), gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 patronatu szlacheckiego ufundowano w 1624 roku. Nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano w Gdakowie co trzeci\u0105 niedziel\u0119. W 1906 roku Bernhard Schmid opisywa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gdakowie jako budowl\u0119 szczeg\u00f3lnie wyr\u00f3\u017cnion\u0105 po\u0142o\u017ceniem na wzg\u00f3rzu, w\u015br\u00f3d starych drzew cmentarza przyko\u015bcielnego.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej wsp\u00f3lnej dla dw\u00f3ch miejscowo\u015bci \u2014 Agathon Harnoch wykazuje j\u0105 w 1890 roku jako \u201eGr. Rohdau und Dakau\u201d, czyli Rodowo i Gdakowo, w diecezji suskiej, i liczy w niej 2100 dusz. W ci\u0105gu roku odnotowano w parafii 103 chrzty, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t konfirmacji, dwadzie\u015bcia trzy \u015bluby i sze\u015b\u0107dziesi\u0105t sze\u015b\u0107 pogrzeb\u00f3w. Duchownych w Rodowie wymienia si\u0119 od 1644 roku; jako pierwszego Rhesa podaje Balthasara Thomasiusa, o kt\u00f3rym pisze ostro\u017cnie, \u017ce \u201emia\u0142 by\u0107 tu duchownym od 1644 roku\u201d. Do 1834 roku naliczono ich osiemnastu.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1910 roku zapisa\u0142 w Gdakowie 300 mieszka\u0144c\u00f3w. Rubryki wyznaniowe tego spisu licz\u0105 wyznania wewn\u0105trz grupy j\u0119zykowej: po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 271 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich 214 ewangelik\u00f3w, a po polsku dwadzie\u015bcia dziewi\u0119\u0107.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Dakau* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 48 dom\u00f3w mieszkalnych i 373 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 235 ewangelik\u00f3w i 138 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce katolicy nale\u017celi do parafii *Sch\u00f6nwiese*, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 214 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 608 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gdakowo \u2014 Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2024-05-26]; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 529; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa oraz Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 245\u2013246; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Rosenberg, pozycja 10; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 114\u2013115; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 128.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gdakowo \u2014 Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2024-05-26]","url":"https://web.archive.org/web/20240526174347/http://kwidzynopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890, s. 528, has\u0142o \u201eGr. Rohdau und Dakau\"","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 128","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0426","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.82071,"lng":19.15899,"name_de":"Dakau","name_pl":"Gdakowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gdakowo, po niemiecku Dakau, le\u017cy w gminie Prabuty, w powiecie kwidzy\u0144skim. W czasach niemieckich nale\u017ca\u0142o do powiatu suskiego (Kreis Rosenberg in Westpreu\u00dfen) w rejencji kwidzy\u0144skiej. Stoi tu dawna \u015bwi\u0105tynia ewangelicka, dzi\u015b czynna jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny; otacza j\u0105 cmentarz przyko\u015bcielny, w ewidencji konserwatorskiej uj\u0119ty osobno, cho\u0107 w terenie ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz s\u0105 jednym miejscem.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Gdakowie, patronatu kr\u00f3lewskiego, powsta\u0142 wed\u0142ug Agathona Harnocha wkr\u00f3tce po Reformacji. Do 1812 roku by\u0142a to filia Prabut, a od 1579 do 1812 roku diakoni prabuccy byli zarazem proboszczami w Gdakowie. P\u00f3\u017aniej Gdakowo po\u0142\u0105czono z parafi\u0105 w Rodowie, po niemiecku Gro\u00df Rohdau, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142, patronatu szlacheckiego, ufundowano w 1624 roku. Dzisiejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 gdakowsk\u0105 rejestr zabytk\u00f3w datuje na lata 1753\u20131755.\n\nWed\u0142ug Bernharda Schmida, autora inwentarza zabytk\u00f3w powiatu suskiego z 1906 roku, kaplic\u0119 w Gdakowie wymienia rachunek urz\u0119du prabuckiego z 1601 roku, ale istnia\u0142a ona ju\u017c w 1414 roku, kiedy \u2014 jak notuje wykaz szk\u00f3d \u2014 zniszczono jej dzwony i szaty liturgiczne; w 1601 roku by\u0142a murowan\u0105 fili\u0105 polskiego ko\u015bcio\u0142a w Prabutach. W 1751 roku zarz\u0105dca urz\u0119du zg\u0142asza\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 od dziesi\u0119ciu lat grozi zawaleniem, \u015bciany si\u0119 rozesz\u0142y, a dach osiad\u0142; w 1752 roku budowl\u0119 rozebrano i sprzedano za 150 floren\u00f3w. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzni\u00f3s\u0142 w latach 1753\u20131755 mieszkaj\u0105cy w Gdakowie \u201epolski architekt\u201d Gottlieb Haselbacher wed\u0142ug projektu kr\u00f3lewskiego pruskiego mistrza budowlanego Garlinga; koszt, 976 talar\u00f3w got\u00f3wk\u0105, pokry\u0142y kasy kr\u00f3lewskie. Zgrabny he\u0142m na murowanej wie\u017cy run\u0105\u0142 12 sierpnia 1790 roku; obecn\u0105 iglic\u0119 postawi\u0142 w 1796 roku kr\u00f3lewski mistrz budowlany Bach z Kwidzyna, a kolejn\u0105 napraw\u0119 z 1835 roku po\u015bwiadcza napis na chor\u0105giewce. Schmid zwraca uwag\u0119 na rzadki w tej okolicy uk\u0142ad, kt\u00f3ry porzuca ca\u0142\u0105 \u015bredniowieczn\u0105 tradycj\u0119: d\u0142u\u017csza o\u015b biegnie z p\u00f3\u0142nocy na po\u0142udnie, wie\u017ca stoi przed \u015brodkiem \u015bciany zachodniej, o\u0142tarz przy \u015bcianie wschodniej, a pozosta\u0142e trzy \u015bciany zajmuj\u0105 empory, tak \u017ce o\u0142tarz i ambona znalaz\u0142y si\u0119 mniej wi\u0119cej po\u015brodku, a samo za\u0142o\u017cenie dobrze oddaje przeznaczenie \u015bwi\u0105tyni jako miejsca g\u0142oszenia s\u0142owa. Do wyposa\u017cenia nale\u017ca\u0142y dwa \u015bredniowieczne lichtarze o\u0142tarzowe z br\u0105zu, a w zakrystii sta\u0142 prosty konfesjona\u0142 z toczonymi kolumienkami, wykonany w 1756 roku za 8 talar\u00f3w przez stolarza z Prabut. Z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w jeden odlano w 1885 roku, drugi nosi na szyi napis \u201eLavdate dominvm omnes anno MDCXLVII\u201d, a na p\u0142aszczu \u201edivino avxilio fvdit me gerhard, benningk gedani\u201d \u2014 odla\u0142 go w Gda\u0144sku Gerhard Benningk. W zakrystii przechowywano w\u00f3wczas bu\u0144czuk d\u0142ugo\u015bci 1,88 metra, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142 zapewne do batalionu Landwehry z czas\u00f3w wojen wyzwole\u0144czych; brakowa\u0142o ju\u017c ko\u0144skiego ogona i dzwonk\u00f3w.\n\nWykaz duchownych Ludwiga Rhesy otwiera Balthasar Thomasius, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 pastorem w Rodowie od 1644 roku \u2014 Rhesa podaje to jako przekaz, nie jako pewno\u015b\u0107 (\u201esoll seit dem Jahre 1644 hier Prediger gewesen sein\u201d); Harnoch zapisuje, \u017ce pastor w Rodowie \u201eseit 1644 genannt\u201d. Do 1834 roku wykaz liczy osiemnastu duchownych, razem z Thomasiusem. Wcze\u015bniej, zanim Gdakowo zwi\u0105zano z Rodowem, obs\u0142ugiwali je diakoni z Prabut. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku pastora wsp\u00f3lnej parafii Rodowa i Gdakowa wybierano na przemian: patron Rodowa dwa razy, patron Gdakowa \u2014 raz. Og\u0142oszenie wakatu z maja 1883 roku pokazuje t\u0119 zasad\u0119 w praktyce: probostwo, zwolnione po powo\u0142aniu pastora na inne stanowisko, obsadza\u0142 tym razem patron ko\u015bcio\u0142a w Rodowie, w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br rycerskich dr Weihe z Klein Rohdau; parafia liczy\u0142a wtedy 2250 dusz i mia\u0142a siedem szk\u00f3\u0142 z siedmioma nauczycielami, a probostwo dawa\u0142o 3897 marek dochodu i wolne mieszkanie. W styczniu 1884 roku \u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce na pastora ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Rodowie i Gdakowie powo\u0142ano i zatwierdzono dra Gustava K\u00e4hlera, dot\u0105d pastora w Paaris w powiecie k\u0119trzy\u0144skim.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Dakau* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 48 dom\u00f3w mieszkalnych i 373 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 235 ewangelik\u00f3w i 138 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Sch\u00f6nwiese*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) notuje w Gdakowie 235 ewangelik\u00f3w i 138 katolik\u00f3w w 48 domach mieszkalnych oraz podaje, \u017ce na miejscu by\u0142 lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i szko\u0142a, a katolicy nale\u017celi do parafii w Prabutach. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w samym Gdakowie 357 mieszka\u0144c\u00f3w: 221 ewangelik\u00f3w i 136 katolik\u00f3w; katolicy nale\u017celi do parafii w Prabutach. Wed\u0142ug opisu Agathona Harnocha z 1890 roku wie\u017ca z dwoma dzwonami stoi przy zachodniej, d\u0142u\u017cszej \u015bcianie ko\u015bcio\u0142a, przez ni\u0105 prowadzi g\u0142\u00f3wne wej\u015bcie, a naprzeciw niego s\u0105 o\u0142tarz i ambona; organy maj\u0105 siedem g\u0142os\u00f3w. Nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano w Gdakowie co trzeci\u0105 niedziel\u0119; parafia mia\u0142a dwa ko\u015bcio\u0142y. Po\u0142\u0105czona parafia \u201eGro\u00df Rohdau und Dakau\u201d liczy\u0142a oko\u0142o 2100 dusz; ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki dla tego okr\u0119gu sta\u0142 w Sch\u00f6nwiese. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gdakowie okradziono 10 maja 1890 roku, a dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rodowie; obie kradzie\u017ce nale\u017ca\u0142y do serii, kt\u00f3ra w 1890 roku dotkn\u0119\u0142a tak\u017ce ko\u015bcio\u0142y w Malborku i Elbl\u0105gu, a prokuratura wyznaczy\u0142a 300 marek nagrody za wykrycie sprawc\u00f3w. W styczniu 1907 roku berli\u0144ska prasa, wyliczaj\u0105c dawne militaria, odnotowa\u0142a jako osobliwo\u015b\u0107 dar urodzinowy dla cesarza od gminy Gdakowo ko\u0142o Prabut: przechowywany w tutejszym ko\u015bciele od wojen wyzwole\u0144czych bu\u0144czuk wojskowy (Schellenbaum) najstarszego typu, z p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cycem, s\u0142o\u0144cem i or\u0142em.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce tutejsza gmina ko\u015bcielna w okr\u0119gu parafialnym Rodowa (Gro\u00df Rohdau) liczy\u0142a wtedy 683 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor Paul Hallpaap z Gr. Rohdau, urz\u0119duj\u0105cy od 1889 roku. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 300 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 271 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o 214 ewangelik\u00f3w i 57 katolik\u00f3w; po polsku m\u00f3wi\u0142o dwadzie\u015bcia dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-26, decyzj\u0105 z 22 sierpnia 1950 roku; wykaz prowadzi go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny, z datowaniem 1753\u20131755. Wed\u0142ug sporz\u0105dzonego przez Roberta Ziemia\u0144skiego zestawienia ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich przej\u0119tych dla kultu katolickiego \u2014 opartego na schematyzmie diecezji elbl\u0105skiej z 1996 roku i dw\u00f3ch innych opracowaniach \u2014 katolicy przyj\u0119li i po\u015bwi\u0119cili ten ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1945 roku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wiadomo\u015bci, w jakich okoliczno\u015bciach \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a w r\u0119ce parafii rzymskokatolickiej, jakie nazwiska zachowa\u0142y si\u0119 na nagrobkach wok\u00f3\u0142 niej ani w jakim stanie jest dzi\u015b przyko\u015bcielna nekropolia. Po\u0142o\u017cenie podano w przybli\u017ceniu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug podr\u0119cznika z 1868 roku i Harnocha katolicy z Gdakowa nale\u017celi do parafii w Sch\u00f6nwiese, a spis z 1885 roku i S\u0142ownik geograficzny wskazuj\u0105 parafi\u0119 w Prabutach. Harnoch (1890, s. 529) pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gdakowie powsta\u0142 wkr\u00f3tce po Reformacji, a Bernhard Schmid (1906, s. 128), \u017ce kaplica istnia\u0142a tu ju\u017c w 1414 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Michael Wannovius (1579), Michael Teschendorf (1625), N. Gottlieb (oko\u0142o 1650), Michael Pruss (1666), Michael Dembovius (1719), Matthias Gutcke (1722), Friedrich Michael Litfas (1784), Theophil P\u00f6tsch (1799), Johann Michael Jackstein (1811), Friedrich August Ferdinand Woth (1833), Johannes Rudolf Eduard Hammer (1873), Christian Z\u00fcrcher (1939). Bez podanego roku: Johannes Ernst Boretius, Andreas Wilhelm Tyszka.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 214 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 608 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGdakowo\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 529; Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 245\u2013246; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 529; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Rosenberg, s. 84, pozycja 9; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Rosenberg, pozycja 10; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 81; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 114\u2013115; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 193; t. 2, s. 363, 624, 684; t. 3, s. 709, 859; t. 4, s. 1098; t. 5, s. 1375, 1405; t. 7, s. 1816, 1864, 1919, 2021, 2059; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 maja 1883 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 27 stycznia 1884 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 6 stycznia 1891 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 29 stycznia 1907 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 128; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192.*","built_year":1753,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. -","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 529","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGdakowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 193; t. 2, s. 363, 624, 684; t. 3, s. 709, 859; t. 4, s. 1098; t. 5, s. 1375, 1405; t. 7, s. 1816, 1864, 1919, 2021, 2059","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 maja 1883 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Y2QJKEZYAEIVUJVUSRYPDT3D5PB47SP6"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 27 stycznia 1884 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZTBSYDRFNRFRHP5HQX7FBIMC6MX5TDRW"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 6 stycznia 1891 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EYRIN6BCLWGEYILEVIGWX3F3E4EGHWRK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 29 stycznia 1907 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6HDQYU3T2TUWZ73MRHK5FQQ5A5EOZAWI"},{"typ":"monografia","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 128","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0536","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.82071,"lng":19.15899,"name_de":"Dakau","name_pl":"Gdakowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz parafii lutera\u0144skiej przy ko\u015bciele Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny powsta\u0142 na gruncie kupionym w 1867 roku po p\u00f3\u0142nocno-wschodniej stronie Wielkiej Alei (po niemiecku Gro\u00dfe Allee, dzi\u015b aleja Zwyci\u0119stwa), w Gda\u0144sku-Anio\u0142kach, i zosta\u0142 otwarty 23 kwietnia 1869 roku jako St. Marien-Kirchhof. Od po\u0142udniowego wschodu graniczy\u0142 z Cmentarzem Ubogich, zwanym cmentarzem Lazaretu, a od p\u00f3\u0142nocnego wschodu \u2014 z cmentarzem zespolonym \u015bwi\u0119tego Jana, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja oraz \u015bwi\u0119tego Piotra i Paw\u0142a. Cmentarz Ubogich powsta\u0142 po 1814 roku na cz\u0119\u015bci dawnego cmentarza szpitala Wszystkich Bo\u017cych Anio\u0142\u00f3w, katolickiego, a od XVI wieku ewangelickiego. Pochowano tu mi\u0119dzy innymi Richarda Dammego, zmar\u0142ego w 1916 roku, i Adolfa Otto Treichela, zmar\u0142ego w 1926 roku.\n\nParafia Mariacka liczy\u0142a oko\u0142o 1890 roku wed\u0142ug Harnocha 10 600 dusz, obs\u0142ugiwanych przez trzech duchownych; jej metryki, zestawione w 1908 roku przez B\u00e4ra, si\u0119gaj\u0105 1537 roku.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku drugi cmentarz parafii Mariackiej le\u017ca\u0142 we Wrzeszczu przy Gro\u00dfe Allee 5, obok kawiarni Weichbrodt; ogrodnikiem by\u0142 Templin. By\u0142 to numer sprzed przenumerowania dom\u00f3w przy Wielkiej Alei mi\u0119dzy 1914 a 1918 rokiem: w spisie dom\u00f3w z 1914 roku posesja parafii Mariackiej z ogrodnikiem Templinem ma numer 5, a w spisie z 1918 roku \u2014 numer 11; numer 8 nosi\u0142 wtedy dom dozorcy parku.\n\nCmentarz zamkni\u0119to 24 listopada 1946 roku, a w 1966 roku urz\u0105dzono w jego miejscu park miejski. Wcze\u015bniej, uchwa\u0142\u0105 z 27 lipca 1955 roku, Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku zatwierdzi\u0142o wniosek Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z 24 listopada 1954 roku o przeznaczeniu terenu zamkni\u0119tego \u201ecmentarza pod wezwaniem \u00bbMarii\u00ab, po\u0142o\u017conego przy alei Marsza\u0142ka Rokossowskiego Nr 11\u201d na inny cel. W og\u0142oszeniu z 17 stycznia 1956 roku wyznaczono rodzinom termin zg\u0142aszania ekshumacji do 29 lutego 1956 roku. W 2006 roku ustawiono tablic\u0119 informacyjn\u0105 z planem dawnej nekropolii. Karty ewidencyjne ujmuj\u0105 oba s\u0105siaduj\u0105ce za\u0142o\u017cenia pod wsp\u00f3ln\u0105 nazw\u0105 \u201ecmentarz ewangelicki Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny i Lazaretu\u201d i datuj\u0105 je na 1869 rok. Ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 cmentarno-parkowy po wschodniej stronie alei wpisano 6 marca 2025 roku do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A/2009. Obejmuje on obie cz\u0119\u015bci Cmentarza Ubogich, cmentarz parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, cmentarz zjednoczony trzech parafii, cmentarz mennonit\u00f3w, po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza lutera\u0144skiego, Park imienia Steffens\u00f3w, dom zarz\u0105dcy i relikty ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska zachowany dom zarz\u0105dcy przy alei Zwyci\u0119stwa 8, dzi\u015b budynek mieszkalny, figuruje jako dom zarz\u0105dcy Cmentarza Ubogich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska oraz karty ewidencyjne cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eCmentarze we Wrzeszczu (z Anio\u0142kami). Przy Wielkiej Alei\u201d, oraz cmentarze-gdanskie.pl; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1956, nr 1, poz. 10, s. 4.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0047","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.368105,"lng":18.633639,"name_de":"St. Marien-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk-Anio\u0142ki \u2014 cmentarz ewangelicki parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny (St. Marien-Kirchhof)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz Ubogich, zwany te\u017c Cmentarzem Lazaretu (Lazarett-Kirchhof), le\u017ca\u0142 po p\u00f3\u0142nocno-wschodniej stronie Wielkiej Alei \u2014 dzisiejszej alei Zwyci\u0119stwa \u2014 na Anio\u0142kach. W tym miejscu zaczyna\u0142 si\u0119 ci\u0105g nekropolii prowadz\u0105cy ku Wrzeszczowi. Za\u0142o\u017cono go po 1814 roku, na po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci dawnego cmentarza Szpitala Wszystkich Bo\u017cych Anio\u0142\u00f3w, zamkni\u0119tego po 1807 roku. Encyklopedia Gda\u0144ska dopuszcza r\u00f3wnie\u017c rok 1818. Andrzej Januszajtis podaje, \u017ce nowy cmentarz Lazaretu, zwany cmentarzem Biedak\u00f3w, ulokowano w po\u0142owie Wielkiej Alei w 1819 roku. Pocz\u0105tkowo zajmowa\u0142 od 0,7 do 1 hektara. W 1877 roku w\u0142adze Gda\u0144ska dokupi\u0142y od gminy Suchanino trzy morgi pruskie, czyli oko\u0142o 1,5 hektara gruntu mi\u0119dzy cmentarzem a Bram\u0105 Oliwsk\u0105, do wysoko\u015bci dzisiejszej ulicy \u015aniadeckich po drugiej stronie alei. Powierzchnia cmentarza wzros\u0142a wtedy do oko\u0142o 2,5 hektara, przy wymiarach 250 na 100 metr\u00f3w. Narodowy Instytut Dziedzictwa prowadzi to miejsce jako nieistniej\u0105cy cmentarz ewangelicki przy alei Zwyci\u0119stwa, z datowaniem na 1814 rok.\n\nCz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniow\u0105, bli\u017cej Bramy Oliwskiej, przeniesiono w latach 1896\u20131898 na Zasp\u0119, reszt\u0119 zamkni\u0119to w latach dwudziestych XX wieku, a teren w\u0142\u0105czono do dzisiejszego Parku imienia Steffens\u00f3w. Ksi\u0119ga adresowa z 1905 roku notuje jednak oba cmentarze Lazaretu przy Wielkiej Alei jako ju\u017c zamkni\u0119te: stary, przy Wielkiej Alei 2 przed kawiarni\u0105 Weichbrodt, kt\u00f3rego teren w\u0142\u0105czono do Parku Steffensa, i drugi, przy ma\u0142ym placu \u0107wicze\u0144, przylegaj\u0105cy do cmentarza Mariackiego; tak samo podaje wydanie z 1914 roku. Numer 2 pochodzi sprzed przenumerowania dom\u00f3w przy Wielkiej Alei mi\u0119dzy 1914 a 1918 rokiem: w spisie dom\u00f3w z 1914 roku dom dozorcy parku Steffensa, w kt\u00f3rym mieszka\u0142 dozorca Reinfandt, ma numer 2, a w spisie z 1918 roku \u2014 numer 8. Wed\u0142ug \u201eGda\u0144skich Miniatur\u201d nowy cmentarz dla ubogich za\u0142o\u017cono w 1895 roku na Zaspie, a stary zamieniono w park w latach 1896\u20131897. W tym samym numerze \u201eGda\u0144skich Miniatur\u201d zapisano, \u017ce park urz\u0105dzono za pieni\u0105dze malarza Franza Steffensa, a nazwano go imieniem jego rodziny. Zachowa\u0142y si\u0119 dwie r\u00f3wnoleg\u0142e do alei alejki wysadzane kasztanami, o d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o 250 metr\u00f3w.\n\nObie jego cz\u0119\u015bci \u2014 p\u00f3\u0142nocn\u0105 i po\u0142udniow\u0105 \u2014 obj\u0119to 6 marca 2025 roku wpisem do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A/2009, dotycz\u0105cym ca\u0142ego zespo\u0142u cmentarno-parkowego po wschodniej stronie Wielkiej Alei. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska prowadzi osobno dom zarz\u0105dcy Cmentarza Ubogich przy alei Zwyci\u0119stwa 8.\n\nKarta cmentarza z wrze\u015bnia 1984 roku opisuje jego stan s\u0142owami: \u201eNagrobki nie zachowane,teren wyr\u00f3wnany,cz\u0119\u015bciowo zabudowany/budynek kawiarni\u201d. Cmentarz nie mia\u0142 wtedy ani muru ogrodzeniowego, ani bramy, a uk\u0142ad ca\u0142o\u015bci by\u0142 s\u0142abo czytelny. Zachowa\u0142a si\u0119 znaczna cz\u0119\u015b\u0107 dawnego drzewostanu \u2014 dwie pod\u0142u\u017cne aleje i zadrzewienie wewn\u0105trz kwater \u2014 a w\u015br\u00f3d drzew naliczono siedemdziesi\u0105t dwa kasztanowce, czterna\u015bcie wi\u0105z\u00f3w i jedena\u015bcie jesion\u00f3w w dobrym stanie zdrowotnym.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug opisu wy\u017cej reszt\u0119 cmentarza zamkni\u0119to w latach dwudziestych XX wieku, ksi\u0119ga adresowa z 1905 roku notuje stary cmentarz jako ju\u017c zamkni\u0119ty i w\u0142\u0105czony do Parku Steffensa, a \u201eGda\u0144skie Miniatury\u201d umieszczaj\u0105 zamian\u0119 starego cmentarza w park w latach 1896\u20131897; Klaudiusz Grabowski (2024) pisze, \u017ce cmentarz ubogich przy Wielkiej Alei sta\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 nowo za\u0142o\u017conego parku Steffens\u00f3w w 1899 roku i by\u0142 pierwszym dziewi\u0119tnastowiecznym cmentarzem w Gda\u0144sku zamienionym na park.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eCmentarze we Wrzeszczu (z Anio\u0142kami). Przy Wielkiej Alei\u201d, oraz cmentarze-gdanskie.pl; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); karta obiektu \u201eCmentarz Ubogich, tzw. Cmentarz Lazaretu\u201d w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa (identyfikator 692701); gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej; karta cmentarza w Gda\u0144sku-Wrzeszczu, oprac. J. Labenz, Gda\u0144sk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1905, cz. IV, s. 65; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. IV, s. 65; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75; K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 157\u2013158.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1896,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"\u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej","url":"https://gdanskieminiatury.ikm.gda.pl/wp-content/uploads/2018/06/gdanskie_miniatury_gra_06_2018_2.pdf"},{"dopisane_2026_10_26":"\u017ar\u00f3d\u0142o podane przez \u0141ukasza","typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137","url":"https://www.nasz.gdansk.pl/wp-content/uploads/2014/05/Listopad-2003.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1905, cz. IV, s. 65","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3489/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. IV, s. 65","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 157\u2013158","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0046","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.36602,"lng":18.63672,"name_de":"Lazarett-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk-Anio\u0142ki \u2014 cmentarz ewangelicki Ubogich, zwany Cmentarzem Lazaretu","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz garnizonowy le\u017cy przy dzisiejszej ulicy D\u0105browskiego, dawnej Am Hagelsberg, na lekko wzniesionym terenie u st\u00f3p Grodziska, opadaj\u0105cym ku p\u00f3\u0142nocy; zajmuje 2,74 hektara. Jego istnienie po\u015bwiadczone jest od 1822 roku. By\u0142 cmentarzem wielowyznaniowym, ale od po\u0142owy XIX wieku zarz\u0105dza\u0142 nim ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowy \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety \u2014 gda\u0144ska ksi\u0119ga adresowa z 1910 roku wymienia go w\u015br\u00f3d cmentarzy ewangelickich jako \u201eSt. Elisabeth-Kirchhof (Garnison-Kirchhof) auf dem Hagelsberge\u201d, z wej\u015bciem od Gro\u00dfe Allee 37a, \u201eAufgang zum Hagelsberg\u201d. Andrzej Januszajtis podaje, \u017ce cmentarz Garnizonowy za\u0142o\u017cono w 1814 roku na przedpolu umocnie\u0144 Grodziska, gdzie wcze\u015bniej chowano poleg\u0142ych \u017co\u0142nierzy, w\u015br\u00f3d nich polskich legionist\u00f3w gen. Gie\u0142guda, kt\u00f3rzy w 1807 roku pomogli Francuzom zdoby\u0107 Gda\u0144sk. Wed\u0142ug niego przy cmentarzu Garnizonowym chowano te\u017c bezwyznaniowc\u00f3w.\n\nCmentarz rozbudowywano po wojnie francusko-pruskiej w latach siedemdziesi\u0105tych XIX wieku, w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ku p\u00f3\u0142nocnemu wschodowi i oko\u0142o 1916 roku ku po\u0142udniowi, o kwatery z pierwszej wojny \u015bwiatowej. W latach 1897\u20131905 po\u0142\u0105czono go z s\u0105siednim ewangelickim cmentarzem Bo\u017cego Cia\u0142a i wzniesiono drewnian\u0105 neogotyck\u0105 kaplic\u0119. Wydana w 1941 roku historia ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a garnizonowego podaje, \u017ce gmina wojskowa ma cmentarz na Grodzisku przy Bramie Oliwskiej od 1814 roku i \u017ce powi\u0119kszano go trzykrotnie: w 1864, 1875 i 1917 roku; hal\u0119 cmentarn\u0105 i mieszkanie zarz\u0105dcy cmentarza zbudowano w 1892 roku. W tym samym roku pochowano tu dr. Tubego, pierwszego naczelnego pastora wojskowego (Milit\u00e4roberpfarrer) w Gda\u0144sku, kt\u00f3ry zmar\u0142 w Sopocie.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku urz\u0119dnikiem cmentarza \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety (garnizonowego) na G\u00f3rze Gradowej by\u0142 Schremmer. W 1919 roku dozorc\u0105 cmentarza wojskowego by\u0142 Franz Wrobel, mieszkaj\u0105cy przy Gro\u00dfe Allee 55. Numery 37a i 55 oznaczaj\u0105 t\u0119 sam\u0105 posesj\u0119: domy przy Wielkiej Alei przenumerowano mi\u0119dzy 1914 a 1918 rokiem, a w spisach dom\u00f3w z ksi\u0105g adresowych tych lat cmentarz nale\u017c\u0105cy do skarbu wojskowego figuruje najpierw pod numerem 37a, potem pod numerem 55; s\u0105siednie cmentarze Bo\u017cego Cia\u0142a i gminy wolnoreligijnej przesz\u0142y w tym samym czasie z numer\u00f3w 37b i 38 na 53 i 54.\n\nWed\u0142ug Agnieszki Rapickiej w latach dwudziestych XX wieku cmentarz rozbudowano m.in. o kwater\u0119 prawos\u0142awn\u0105 i muzu\u0142ma\u0144sk\u0105.\n\nS\u0105 tu kwatery je\u0144c\u00f3w austriackich z 1866 roku i \u017co\u0142nierzy francuskich z lat 1870\u20131871, pomnik poleg\u0142ych Austriak\u00f3w ods\u0142oni\u0119ty 2 grudnia 1913 roku i pomnik marynarzy kr\u0105\u017cownika \u201eMagdeburg\u201d z wrze\u015bnia 1925 roku, a tak\u017ce kwatery polskich \u017co\u0142nierzy podziemia, gda\u0144skich policjant\u00f3w i groby muzu\u0142ma\u0144skie. Januszajtis wymienia tu ponadto pomnik \u017co\u0142nierzy rosyjskich zmar\u0142ych w niewoli w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej i nowy pomnik po\u015bwi\u0119cony \u017co\u0142nierzom niemieckim i ofiarom wszystkich wojen.\n\nCmentarz zamkni\u0119to 8 kwietnia 1961 roku i ponownie otwarto w 1997 roku; dzi\u015b jest czynnym cmentarzem komunalnym. Klaudiusz Grabowski (2024) podaje, \u017ce najstarsze znane mu powojenne zdj\u0119cia gda\u0144skich cmentarzy pochodz\u0105 z 1948 roku, z jego zbior\u00f3w rodzinnych, i przedstawiaj\u0105 ten cmentarz. W wykazie dokumentacji konserwatorskiej, kt\u00f3ry podaje ten autor, figuruje ewidencja cmentarza przy ulicy D\u0105browskiego z dokumentacj\u0105 naukowo-historyczn\u0105 z 1979 roku. Wed\u0142ug Grabowskiego w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku cmentarz wpisano do ewidencji zabytk\u00f3w i w zwi\u0105zku z planowanym gruntownym uporz\u0105dkowaniem terenu otrzyma\u0142 on opracowanie konserwatorskie (G. Sulikowski, projekt rewaloryzacji, Gda\u0144sk 1992); uporz\u0105dkowanie, przeprowadzone w latach osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, dokumentuj\u0105 akta Rady Ochrony Pami\u0119ci Walk i M\u0119cze\u0144stwa w Archiwum Akt Nowych w Warszawie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 220; has\u0142o \u201eCmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia (z Anio\u0142kami). Zesp\u00f3\u0142 przy Grodzisku\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 \u201eGarnizonowy\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia); \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 67 (wykaz cmentarzy, poz. 12), oraz spis mieszka\u0144c\u00f3w i instytucji, has\u0142o \u201eGarnison\u201d; A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137; A. Rapicka, \u201eGda\u0144skie cmentarze, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma\u201d, gdansk.pl (pierwodruk: \u201e30 Dni\u201d 2000, nr 3); F. Schmidt, \u201eGeschichte der Ev. Garnisonkirche (St. Elisabeth) zu Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1941, s. 23; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 76; K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159, 165, 171.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Gedanopedia \u2014 \u201eCmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia (z Anio\u0142kami). Zesp\u00f3\u0142 przy Grodzisku\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 \u201eGarnizonowy\u201d","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=CMENTARZE_NA_TERENIE_%C5%9AR\u00d3DMIE%C5%9ACIA_(Z_ANIO%C5%81KAMI)._ZESP\u00d3%C5%81_PRZY_GRODZISKU"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 67 (wykaz cmentarzy, poz. 12)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 67 (wykaz cmentarzy, poz. 12)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 220","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 220","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"dopisane_2026_10_26":"\u017ar\u00f3d\u0142o podane przez \u0141ukasza","typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137","url":"https://www.nasz.gdansk.pl/wp-content/uploads/2014/05/Listopad-2003.pdf"},{"dopisane_2026_10_26":"\u017ar\u00f3d\u0142o podane przez \u0141ukasza","typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"A. Rapicka, \u201eGda\u0144skie cmentarze, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma\u201d, gdansk.pl (pierwodruk: \u201e30 Dni\u201d 2000, nr 3)","url":"https://www.gdansk.pl/historia-gdanska/historie-gdanskie/cmentarze-ktorych-nie-ma,a,230406"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schmidt, \u201eGeschichte der Ev. Garnisonkirche (St. Elisabeth) zu Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1941, s. 23","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/23782/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 76 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159, 165, 171","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1178","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.358768,"lng":18.6381983,"name_de":"Garnison-Kirchhof (St. Elisabeth-Kirchhof)","name_pl":"Gda\u0144sk-Anio\u0142ki \u2014 cmentarz garnizonowy (St. Elisabeth-Kirchhof)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po p\u00f3\u0142nocno-wschodniej stronie Wielkiej Alei (Gro\u00dfe Allee, dzi\u015b aleja Zwyci\u0119stwa) we Wrzeszczu le\u017ca\u0142 zesp\u00f3\u0142 cmentarzy protestanckich, po niemiecku Vereinigte Kirchh\u00f6fe von St. Bartholom\u00e4i, St. Johannes, St. Petri und Pauli. By\u0142a to wsp\u00f3lna nekropolia trzech gda\u0144skich parafii: lutera\u0144skich \u015bwi\u0119tego Jana i \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja oraz ewangelicko-reformowanej (kalwi\u0144skiej) \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, kt\u00f3rej \u015bwi\u0105tynia by\u0142a g\u0142\u00f3wnym ko\u015bcio\u0142em gda\u0144skich kalwin\u00f3w w latach 1590\u20131945. Do nekropolii przylega\u0142 cmentarz mennonit\u00f3w. Wed\u0142ug prof. Edmunda Kizika miejsce to przyznano zjednoczonej gminie mennonickiej, gdy utraci\u0142a dawne miejsce poch\u00f3wk\u00f3w na Zaro\u015blaku. Za\u0142o\u017cenie z lat 1867\u20131869 zajmowa\u0142o oko\u0142o 8,75 hektara i mia\u0142o charakterystyczne centralne rondo alejek. Administracyjnie nale\u017ca\u0142o do Gda\u0144ska (Danzig, Prusy Zachodnie, po 1920 roku Wolne Miasto Gda\u0144sk).\n\nWed\u0142ug spisu ksi\u0105g ko\u015bcielnych, kt\u00f3ry B\u00e4r og\u0142osi\u0142 w 1908 roku, metryki \u015bwi\u0119tego Jana zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1602 roku, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w 1669, a \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a w 1573. W zakrystii ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja wisia\u0142y ponadto dwie tablice z roczn\u0105 liczb\u0105 komunikant\u00f3w od 1590 roku, a do parafii \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, jedynego zboru reformowanego w\u015br\u00f3d nich, wesz\u0142a w 1813 roku gda\u0144ska gmina francuska. Oko\u0142o 1890 roku Harnoch zapisa\u0142 przy parafii \u015bwi\u0119tego Jana, \u017ce cmentarz w mie\u015bcie jest przepe\u0142niony, a poza miastem parafia ma cmentarz o powierzchni 34 m\u00f3rg. Wed\u0142ug tego samego zapisu cmentarz ten nale\u017ca\u0142 r\u00f3wnie\u017c do parafii \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a oraz \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\nPoch\u00f3wk\u00f3w zaprzestano 24 listopada 1946 roku, po wojnie cmentarz zlikwidowano, a w 1966 roku jego teren zamieniono w park miejski po\u0142\u0105czony z s\u0105siednim Parkiem imienia Steffens\u00f3w, za\u0142o\u017conym w latach 1896\u20131897. Ocala\u0142e nagrobki gda\u0144skich nekropolii zgromadzono w latach 2006\u20132007 w Lapidarium przy ulicy Narutowicza. Wed\u0142ug \u201eGda\u0144skich Miniatur\u201d cmentarze po wschodniej stronie alei najbardziej ucierpia\u0142y w walkach 1945 roku i po wojnie uporz\u0105dkowano je w pierwszej kolejno\u015bci.\n\nCa\u0142o\u015b\u0107 ujmowana jest dzi\u015b jako jeden zesp\u00f3\u0142 cmentarno-parkowy na Anio\u0142kach, po wschodniej stronie Wielkiej Alei: gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska wymienia go pod pozycj\u0105 308, wyliczaj\u0105c obie cz\u0119\u015bci Cmentarza Ubogich, cmentarz parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny oraz Zjednoczony Cmentarz ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, \u015bwi\u0119tego Jana i \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Od 6 marca 2025 roku zesp\u00f3\u0142 jest ponadto wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A/2009; wykaz rejestru wymienia w nim osobno cmentarz Ubogich, zwany Cmentarzem Lazaretu (cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocn\u0105 i po\u0142udniow\u0105), cmentarz parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, zjednoczony cmentarz ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, \u015bwi\u0119tego Jana i \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, cmentarz mennonit\u00f3w, po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza lutera\u0144skiego, park Steffens\u00f3w (w wykazie: \u201epark Steffenson\u00f3w\u201d) wraz z domem zarz\u0105dcy przy alei Zwyci\u0119stwa 8 i szaletem parkowym, a tak\u017ce relikty ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a i relikty piwniczki, wpisane tego samego dnia pod numerem C/571.\n\nRozprawa Mannhardta o mennonitach pruskich z 1863 roku dat cmentarzy gda\u0144skich nie podaje, a Zirkwitz, kt\u00f3ry w latach 1928\u20131933 obszed\u0142 wsie Wy\u017cyny i Niziny Gda\u0144skiej, bada\u0142 wy\u0142\u0105cznie wie\u015b \u2014 miasto Gda\u0144sk le\u017ca\u0142o poza zakresem jego pracy. Dat\u0119 podaj\u0105 natomiast dzieje gda\u0144skiej gminy mennonickiej, kt\u00f3re Hermann Gottlieb Mannhardt wyda\u0142 w 1919 roku: poniewa\u017c stary cmentarz Zbawiciela mia\u0142 zosta\u0107 zamkni\u0119ty, zgromadzenie braci postanowi\u0142o 27 sierpnia 1882 roku chowa\u0107 odt\u0105d zmar\u0142ych razem z reformowan\u0105 gmin\u0105 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a na tak zwanych Zjednoczonych Cmentarzach przy Halbe Allee. Umowa z 16 marca 1883 roku przyjmowa\u0142a tam zmar\u0142ych mennonit\u00f3w na tych samych warunkach co cz\u0142onk\u00f3w gmin, do kt\u00f3rych cmentarz nale\u017ca\u0142, dop\u00f3ki b\u0119dzie istnia\u0142.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku trzy zjednoczone cmentarze parafii \u015bwi\u0119tego Jana, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja oraz \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a \u2014 ten ostatni zarazem cmentarz gminy mennonickiej \u2014 le\u017ca\u0142y we Wrzeszczu przy Gro\u00dfe Allee 6/7, przy ma\u0142ym placu \u0107wicze\u0144; inspektorem by\u0142 A. Wei\u00df. Cmentarz mia\u0142 w\u0142asn\u0105 kaplic\u0119: zawiadomienie o \u015bmierci porucznika w stanie spoczynku Paula Richtera, og\u0142oszone przez wdow\u0119 w Sopocie 20 kwietnia 1910 roku, zapowiada\u0142o pogrzeb na sobot\u0119 23 kwietnia w po\u0142udnie \u201evon der Kapelle der vereinigten Kirchh\u00f6fe Danzig, Halbe Allee\u201d \u2014 z kaplicy Zjednoczonych Cmentarzy przy Halbe Allee. W 1919 roku ogrodnikiem zjednoczonych cmentarzy (Vereinigte Friedh\u00f6fe, Gro\u00dfe Allee 12/13) by\u0142 Willi Paap \u2014 obs\u0142ugiwa\u0142 parafie \u015bwi\u0119tego Jana, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, gmin\u0119 reformowan\u0105 i mennonick\u0105. Numery 6/7 i 12/13 oznaczaj\u0105 t\u0119 sam\u0105 posesj\u0119: domy przy Wielkiej Alei przenumerowano mi\u0119dzy 1914 a 1918 rokiem, a w spisach dom\u00f3w z ksi\u0105g adresowych tych lat posesja trzech zjednoczonych parafii ma najpierw numer 6/7, potem 12/13.\n\nUchwa\u0142\u0105 z 27 lipca 1955 roku Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku zatwierdzi\u0142o wniosek Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z 24 listopada 1954 roku o przeznaczeniu terenu zamkni\u0119tego \u201ecmentarza pod wezwaniem \u00bbTrzech Zjednoczonych\u00ab, po\u0142o\u017conego przy alei Marsza\u0142ka Rokossowskiego Nr 12\u201d na inny cel. W og\u0142oszeniu z 17 stycznia 1956 roku wyznaczono rodzinom termin zg\u0142aszania ekshumacji do 29 lutego 1956 roku. Wed\u0142ug Klaudiusza Grabowskiego (2024) w 1954 roku na tym cmentarzu brutalnie napadni\u0119to m\u0142odego m\u0119\u017cczyzn\u0119, kt\u00f3ry w wyniku napa\u015bci zmar\u0142; akta prowadzonego przez wiele miesi\u0119cy \u015bledztwa przechowuje gda\u0144ski oddzia\u0142 Instytutu Pami\u0119ci Narodowej, a wynika z nich, \u017ce zamkni\u0119te cmentarze by\u0142y wtedy zachwaszczone, zaro\u015bni\u0119te i dawa\u0142y schronienie miejscowym chuliganom.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 215; informacja prof. Edmunda Kizika z Instytutu Historii PAN (korespondencja z autorem atlasu, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026 roku); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska, pozycja 308; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia) i cmentarze-gdanskie.pl; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890; W. Mannhardt, \u201eDie Wehrfreiheit der altpreu\u00dfischen Mennoniten\u201d, 1863; G. Zirkwitz, badania terenowe na Wy\u017cynie i Nizinie Gda\u0144skiej 1928\u20131933; \u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1956, nr 1, poz. 10, s. 4; H. G. Mannhardt, \u201eDie Danziger Mennonitengemeinde. Ihre Entstehung und ihre Geschichte von 1569\u20131919\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 186; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 23 kwietnia 1910 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 165\u2013166.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"\u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej","url":"https://gdanskieminiatury.ikm.gda.pl/wp-content/uploads/2018/06/gdanskie_miniatury_gra_06_2018_2.pdf"},{"typ":"informacja badacza","tytul":"Prof. Edmund Kizik (Instytut Historii PAN) \u2014 korespondencja z autorem atlasu, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 215","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 215","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1956, nr 1, poz. 10, s. 4","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. G. Mannhardt, \u201eDie Danziger Mennonitengemeinde. Ihre Entstehung und ihre Geschichte von 1569\u20131919\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 186","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/24282/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 23 kwietnia 1910 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QLBFS44U5ST3O4NLZI7GR4I2CCNRSF6Q"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 165\u2013166","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0045","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.36972,"lng":18.63398,"name_de":"Vereinigte Kirchh\u00f6fe","name_pl":"Gda\u0144sk-Anio\u0142ki \u2014 zjednoczony cmentarz trzech parafii ewangelickich, z cz\u0119\u015bci\u0105 mennonick\u0105","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"U st\u00f3p Biskupiej G\u00f3rki (Bischofsberg), na Zaro\u015blaku, le\u017ca\u0142 zesp\u00f3\u0142 cmentarzy ewangelickich, kt\u00f3ry na planach miasta podpisywano jako Neuer Kirchhof (Neue Kirch Hoff), a jego cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocn\u0105 \u2014 jako St. Johannis Kirchhof. Za\u0142o\u017cono go w pierwszej po\u0142owie XVII wieku, pocz\u0105tkowo jako cz\u0119\u015b\u0107 nekropolii powsta\u0142ej po zarazie 1634 roku; p\u00f3\u017aniej nale\u017ca\u0142a ona do ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela na Zaro\u015blaku. Ca\u0142e za\u0142o\u017cenie liczy\u0142o oko\u0142o 0,4 ha.\n\nW XIX wieku teren podzielono \u2014 cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowa s\u0142u\u017cy\u0142a mennonitom, p\u00f3\u0142nocna ko\u015bcio\u0142owi Zbawiciela. \ud83d\udfe1 Plany z drugiej po\u0142owy XIX wieku pokazuj\u0105 jednak uk\u0142ad inny: cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowa nale\u017cy w nich do ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela (St. Salvator Kirchhof), a p\u00f3\u0142nocna do parafii \u015bwi\u0119tego Jana (St. Johannis) \u2014 i tak zosta\u0142o do wybuchu drugiej wojny \u015bwiatowej.\n\nCmentarze zamkni\u0119to w 1946 roku, a wkr\u00f3tce potem zlikwidowano. Na ich miejscu stan\u0119\u0142y szko\u0142a i boisko szkolne; nagrobki si\u0119 nie zachowa\u0142y.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0016","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3461,"lng":18.6424,"name_de":"Neuer Kirchhof (Neue Kirch Hoff) / St. Johannis Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk - Biskupia G\u00f3rka \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicka nekropolia u st\u00f3p Biskupiej G\u00f3rki le\u017ca\u0142a w rejonie dawnych ulic Schwarzes Meer, Bischofsgasse i Salvatorgasse \u2014 dzi\u015b ulic Na Stoku i Salwator, na Zaro\u015blaku. Powsta\u0142a w pierwszej po\u0142owie XVII wieku, po zarazie, i zwi\u0105zana by\u0142a z ewangelickim, lutera\u0144skim ko\u015bcio\u0142em Zbawiciela; st\u0105d niemieckie nazwy Neuer Kirchhof i St. Salvator-Kirchhof. Na ewangelickim cmentarzu parafii Zbawiciela od prze\u0142omu XVII i XVIII wieku chowano tak\u017ce mennonit\u00f3w \u2014 najpierw w kwaterach po\u0142udniowych, zwanych Mennoniten-Kirchhof, potem w p\u00f3\u0142nocnych, zwanych St. Johannis-Kirchhof, bo poch\u00f3wki mennonici musieli zg\u0142asza\u0107 w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana. Hermann Gottlieb Mannhardt w dziejach gda\u0144skiej gminy mennonickiej z 1919 roku pisze, \u017ce gda\u0144scy mennonici w\u0142asnych cmentarzy nie mieli: chowali zmar\u0142ych na cmentarzach ewangelickich, gmina flamandzka najcz\u0119\u015bciej na cmentarzu Zbawiciela, kt\u00f3ry w 1816 roku, gdy gmina kupowa\u0142a obok, przy Czarnym Morzu, grunt pod sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142, lud nazywa\u0142 ju\u017c cmentarzem mennonickim. Duchowni mennoniccy nie mogli przemawia\u0107 na cmentarzach miejskich, dlatego nabo\u017ce\u0144stwa \u017ca\u0142obne odprawiano w domach. Organy ko\u015bcio\u0142a mennonickiego, licz\u0105ce 31 g\u0142os\u00f3w, zbudowano tak du\u017ce, by ich d\u017awi\u0119k dochodzi\u0142 do pobliskiego starego cmentarza Zbawiciela, na kt\u00f3rym spoczywali zmarli gminy.\n\nJohn Muhl zanotowa\u0142, \u017ce stary cmentarz ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela, po\u0142o\u017cony powy\u017cej Raduni, nazwano \u201eSalvatorkirchhof\u201d po raz pierwszy w 1657 roku, a wcze\u015bniej m\u00f3wiono o nim zawsze \u201enowy cmentarz \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a\u201d. Wed\u0142ug spisu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich B\u00e4ra z 1908 roku sama parafia Zbawiciela zacz\u0119\u0142a prowadzi\u0107 metryki w 1635 roku, pogrzeby wpisywa\u0142a od 1784, a konfirmacje od 1843 roku. Oko\u0142o 1890 roku Harnoch liczy\u0142 w niej 3000 dusz.\n\nPodzia\u0142 wewn\u0119trzny tego za\u0142o\u017cenia \u017ar\u00f3d\u0142a opisuj\u0105 niejednakowo. Na planach z drugiej po\u0142owy XIX wieku cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowa figuruje jako cmentarz Zbawiciela (St. Salvator-Kirchhof), a p\u00f3\u0142nocna jako cmentarz \u015bwi\u0119tego Jana (St. Johannis-Kirchhof) \u2014 i tak zosta\u0142o do 1939 roku. Wcze\u015bniejszy podzia\u0142 wskazywa\u0142 kwater\u0119 mennonick\u0105 na po\u0142udniu, a cz\u0119\u015b\u0107 Zbawiciela na p\u00f3\u0142nocy. Chodzi o ten sam teren; przyczyny r\u00f3\u017cnicy w rozgraniczeniu \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105. Nie ustalono, gdzie na dzisiejszym gruncie przebiega\u0142a granica mi\u0119dzy cz\u0119\u015bci\u0105 lutera\u0144sk\u0105 a mennonick\u0105.\n\nNa pocz\u0105tku XVIII wieku by\u0142 to drugi co do wielko\u015bci cmentarz Gda\u0144ska: cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwi\u0119tego Jana zajmowa\u0142a 0,4 hektara, a cz\u0119\u015b\u0107 Zbawiciela 1,2 hektara. Chowano tu r\u00f3wnie\u017c ubogich mieszka\u0144c\u00f3w, niezale\u017cnie od wyznania. W XIX wieku cmentarz uwa\u017cano za najpi\u0119kniejsz\u0105 gda\u0144sk\u0105 nekropoli\u0119. Najbogatszych chowano w okaza\u0142ych grobowcach \u2014 jeden z nich, znany dzi\u015b tylko ze zdj\u0119cia, mia\u0142 kszta\u0142t piramidy. Spocz\u0119li tu Jakub Kabrun, kolekcjoner, kt\u00f3rego zbiory da\u0142y pocz\u0105tek Muzeum Miejskiemu, oraz Wilhelm August Stryowski wraz z \u017con\u0105 Clar\u0105; zmar\u0142 on 3 lutego 1917 roku w Essen i zgodnie ze swoj\u0105 ostatni\u0105 wol\u0105 zosta\u0142 sprowadzony do Gda\u0144ska. Obok gda\u0144szczan grzebano tu Anglik\u00f3w, Szkot\u00f3w i Holendr\u00f3w, przybywaj\u0105cych do miasta w interesach. Poch\u00f3wek Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza bywa tu wymieniany, lecz bez potwierdzenia \u017ar\u00f3d\u0142owego.\n\nBroszura parafialna Bernharda Meyera z czasu pierwszej wojny \u015bwiatowej opisuje stary cmentarz gminy, po\u0142o\u017cony przy promenadzie od Targu Siennego ku Bramie Piotrkowskiej (Petershagener Tor), najch\u0119tniej niegdy\u015b wybierane miejsce poch\u00f3wku, i wymienia w\u015br\u00f3d pochowanych pierwszego pruskiego nadburmistrza Gda\u0144ska von Weickhmanna, kompozytora Curschmanna i pierwszego gda\u0144skiego generalnego superintendenta Taubego. W XVIII wieku podupad\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny przy Zaro\u015blaku. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku stary cmentarz parafii Zbawiciela le\u017ca\u0142 przy Petershagener Promenade 30 (grabarz Borowski), a obok niego stary cmentarz parafii \u015bwi\u0119tego Jana. Spocz\u0105\u0142 tu 30 grudnia 1880 roku, obok matki, uczony dr Wilhelm Mannhardt, syn wieloletniego pastora gminy mennonickiej Jacoba Mannhardta; 4 pa\u017adziernika 1885 roku gmina po\u015bwi\u0119ci\u0142a na cmentarzu Zbawiciela pomnik nagrobny ojca, matki i syna. Gdy w latach 1881\u20131882 okaza\u0142o si\u0119, \u017ce stary cmentarz Zbawiciela ma w daj\u0105cym si\u0119 przewidzie\u0107 czasie zosta\u0107 zamkni\u0119ty, zgromadzenie braci gminy mennonickiej postanowi\u0142o 27 sierpnia 1882 roku chowa\u0107 odt\u0105d zmar\u0142ych razem z reformowan\u0105 gmin\u0105 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a na tak zwanych Zjednoczonych Cmentarzach przy Halbe Allee; umow\u0119 zawarto 16 marca 1883 roku.\n\nW 1919 roku uznano cmentarz za przepe\u0142niony, mimo to gda\u0144skie ko\u015bcio\u0142y ewangelickie korzysta\u0142y z niego do 1945 roku. Zamkni\u0119ty w 1946 roku, wkr\u00f3tce potem zosta\u0142 zlikwidowany: na jego terenie zbudowano szko\u0142\u0119 z boiskiem. Uchwa\u0142\u0105 z 27 lipca 1955 roku Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku zatwierdzi\u0142o wniosek Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z 24 listopada 1954 roku o przeznaczeniu terenu zamkni\u0119tego \u201estarego cmentarza pod wezwaniem \u00bbSalvator\u00ab, po\u0142o\u017conego przy ulicy Na Stoku\u201d na inny cel. W og\u0142oszeniu z 17 stycznia 1956 roku wyznaczono rodzinom termin zg\u0142aszania ekshumacji do 29 lutego 1956 roku.\n\nNagrobki si\u0119 nie zachowa\u0142y; na ogrodzeniu szko\u0142y wisi tablica upami\u0119tniaj\u0105ca Wilhelma Augusta Stryowskiego, malarza, konserwatora i wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u0119 gda\u0144skiego Muzeum Miejskiego, oraz jego \u017con\u0119 Clar\u0119 Stryowsk\u0105 z domu Baedeker, doktor medycyny i reformatork\u0119 stroju kobiecego. Z dawnego za\u0142o\u017cenia przetrwa\u0142 rz\u0105d starych drzew \u2014 aleja lipowa biegn\u0105ca za ogrodzeniem Szko\u0142y Podstawowej numer 21, wzniesionej tu w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i otwartej 1 wrze\u015bnia 1964 roku. Zdj\u0119cia pomnik\u00f3w nagrobnych z cmentarza Zbawiciela u st\u00f3p Biskupiej G\u00f3rki przechowuje Instytut Herdera w Marburgu. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska figuruje pod pozycj\u0105 3559 teren dawnego cmentarza ewangelickiego Zbawiciela (St. Salvator Kirchhof) w granicach dzia\u0142ek 150 i 151 obr\u0119bu 80, z wy\u0142\u0105czeniem istniej\u0105cej zabudowy.\n\nTego cmentarza nie nale\u017cy myli\u0107 z cmentarzem Salvator Nowy na Che\u0142mie, kt\u00f3ry ta sama parafia za\u0142o\u017cy\u0142a na prze\u0142omie XIX i XX wieku. Pami\u0105tk\u0105 pozosta\u0142 szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w z lat 1818\u20131819 przy ulicy Mennonit\u00f3w 2a, wed\u0142ug Gda\u0144skiego Rocznika Ewangelickiego z 2013 roku w\u0142asno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a Zielono\u015bwi\u0105tkowego w Gda\u0144sku (rejestr zabytk\u00f3w podaje jeszcze dawnego u\u017cytkownika: \u201ezjednoczony ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki\u201d), a od ko\u0144ca 2025 roku przebudowywany na sal\u0119 koncertow\u0105 Cappelli Gedanensis \u2014 zb\u00f3r zielono\u015bwi\u0105tkowy \u201eRado\u015b\u0107\u201d przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 w marcu 2026 roku na ulic\u0119 Odlewnik\u00f3w (gdansk.pl, 30 marca 2026 roku); w wykazie rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego figuruje on pod numerem A-773, wpisany decyzj\u0105 z 15 pa\u017adziernika 1973 roku. Odr\u0119bnym, wcze\u015bniejszym obiektem jest Alter Salvator-Kirchhof z 1635 roku przy ko\u015bciele Zbawiciela, ulica Zaro\u015blak 18, podupad\u0142y w XVIII wieku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Rok za\u0142o\u017cenia pozostaje nieustalony: \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 1620 albo 1634.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Gedanopedia, has\u0142a \u201eCmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Zaro\u015blak\u201d i \u201eNowy Menonicki Cmentarz\u201d; gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska, pozycja 3559; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; B. Meyer, \u201eDie evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig\u201d, Gda\u0144sk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 7; A. Kr\u00fcger, \u201eCmentarze przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945. Studium z dziej\u00f3w kultury funeralnej\u201d, 2021, Wst\u0119p; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1956, nr 1, poz. 10, s. 4; H. G. Mannhardt, \u201eDie Danziger Mennonitengemeinde. Ihre Entstehung und ihre Geschichte von 1569\u20131919\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 115, 117, 145, 185\u2013186, 193, 206.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelicko-mennonickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"\u201eKo\u015bcio\u0142y i szpitale Biskupiej G\u00f3rki i Zaro\u015blaka\u201d, Gda\u0144skie Miniatury, Instytut Kultury Miejskiej","url":"https://gdanskieminiatury.ikm.gda.pl/wp-content/uploads/2015/04/miniatury.maj-27.04.pdf"},{"typ":"materia\u0142 od wsp\u00f3\u0142pracownika","tytul":"Materia\u0142y o cmentarzu Salvator przekazane przez Mari\u0119 Drapell\u0119, 25 wrze\u015bnia 2026 \u2014 zestaw wypis\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych z jej komentarzem krytycznym","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Meyer, \u201eDie evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig\u201d, Gda\u0144sk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 7","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Kr\u00fcger, \u201eCmentarze przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945. Studium z dziej\u00f3w kultury funeralnej\u201d, s\u0142owo/obraz terytoria, 2021, Wst\u0119p","url":"https://terytoria.com.pl/1830-cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1956, nr 1, poz. 10, s. 4","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. G. Mannhardt, \u201eDie Danziger Mennonitengemeinde. Ihre Entstehung und ihre Geschichte von 1569\u20131919\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 115, 117, 145, 185\u2013186, 193, 206","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/24282/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0017","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.345848,"lng":18.642791,"name_de":"St. Salvator-Kirchhof (Neuer Kirchhof) / Mennoniten-Kirchhof am Bischofsberg","name_pl":"Gda\u0144sk-Biskupia G\u00f3rka \u2014 cmentarz ewangelicko-mennonicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz Salvator Nowy (po niemiecku St. Salvator-Kirchhof) le\u017cy na gda\u0144skim Che\u0142mie, u zbiegu ulic Stoczniowc\u00f3w i Cmentarnej \u2014 pod adresem Cmentarna 2, naprzeciw starszego cmentarza \u017cydowskiego, datowanego w rejestrze zabytk\u00f3w na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku. Za\u0142o\u017cy\u0142a go na prze\u0142omie XIX i XX wieku ewangelicka gmina ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela, kt\u00f3rej starsze nekropolie le\u017ca\u0142y na Zaro\u015blaku i u podn\u00f3\u017ca Biskupiej G\u00f3rki; wed\u0142ug Zarz\u0105du Dr\u00f3g i Zieleni by\u0142 to jej drugi cmentarz.\n\nPrzewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku podaje, \u017ce nowy cmentarz gminy, po\u0142o\u017cony kilka minut drogi za bram\u0105, oddano do u\u017cytku w 1889 roku. W tym przewodniku wspomniano rozleg\u0142y widok z cmentarza na nizin\u0119.\n\nPocz\u0105tkowo zajmowa\u0142 niewielki teren w rozwidleniu dzisiejszych ulic Cmentarnej i Stoczniowc\u00f3w, a przed 1905 rokiem powi\u0119kszono go ku wschodowi, do ulicy Brzegi \u2014 po rozbudowie liczy\u0142 1,33 hektara. Podzielono go symetrycznym uk\u0142adem alei na regularne kwatery; g\u0142\u00f3wna aleja, obsadzona lipami, biegnie od bramy przy ulicy Cmentarnej ku po\u0142udniowi i przecinaj\u0105 j\u0105 pod k\u0105tem prostym dwie aleje poprzeczne.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku nowy cmentarz parafii Zbawiciela le\u017ca\u0142 przed Bram\u0105 Piotrkowsk\u0105 (Petershagener Tor), po lewej stronie drogi do Che\u0142mu (Stolzenberg); dozorc\u0105 cmentarza by\u0142 St\u00f6rmer.\n\nBroszura parafialna Bernharda Meyera z czasu pierwszej wojny \u015bwiatowej pisze o nowym cmentarzu gminy, po\u0142o\u017conym kilka minut drogi od bramy, \u017ce by\u0142 wtedy w u\u017cyciu od dwudziestu o\u015bmiu lat i \u017ce prowadzi\u0142a na wzg\u00f3rze aleja jod\u0142owa z szerokim widokiem na nizin\u0119. W tej samej broszurze cmentarz opisano jako prawie pe\u0142ny; w pierwszych dniach wojny nakazano wyci\u0105\u0107 jego drzewa, do czego ostatecznie nie dosz\u0142o, a gmina liczy\u0142a na powi\u0119kszenie go przez zamian\u0119 grunt\u00f3w z miastem. W przewodniku z 1919 roku powt\u00f3rzono informacje o zape\u0142nieniu cmentarza w czasie wojny, o nakazie wyci\u0119cia drzew, kt\u00f3rego nie wykonano, i o planowanej zamianie grunt\u00f3w z miastem.\n\nPo wojnie zniwelowano cz\u0119\u015b\u0107 grob\u00f3w ewangelickich i odci\u0119to fragment terenu od strony ulicy Brzegi. W 1947 roku cmentarz przekazano Zarz\u0105dowi Cmentarzy Miejskich; od tego czasu jest cmentarzem komunalnym. Od 1947 roku do lipca 2011 roku pochowano tu 3452 osoby. Po 1954 roku zlikwidowano kolejne groby i wed\u0142ug Zarz\u0105du Dr\u00f3g i Zieleni cmentarz zajmuje dzi\u015b oko\u0142o 0,70 hektara.\n\nDzi\u015b jest to czynny Cmentarz Komunalny \u201eSalvator Nowy\u201d numer 6, z poch\u00f3wkami w grobach rodzinnych i kolumbarium licz\u0105cym w 2015 roku 92 nisze. Wszystkie istniej\u0105ce nagrobki pochodz\u0105 z czas\u00f3w powojennych, a przy cmentarzu zachowa\u0142 si\u0119 drewniany budynek grabarza. W ewidencji zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa obiekt figuruje jako \u201ecmentarz ewangelicki, ob. komunalny nr 6\u201d z prze\u0142omu XIX i XX wieku. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie zosta\u0142 wpisany; wpisano do niego s\u0105siedni cmentarz \u017cydowski, pod numerem A-1067 z 3 pa\u017adziernika 1984 roku. W wykazie dokumentacji konserwatorskiej, kt\u00f3ry podaje Klaudiusz Grabowski (2024), figuruje ewidencja cmentarza komunalnego przy ulicy Stoczniowc\u00f3w z dokumentacj\u0105 naukowo-historyczn\u0105 z 1979 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 75; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; Cmentarz Salvator Nowy \u2014 serwis gdansk.pl (Zarz\u0105d Dr\u00f3g i Zieleni); Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), cmentarze na Che\u0142mie; B. Meyer, \u201eDie evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig\u201d, Gda\u0144sk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 7; K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Meyer, \u201eDie evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig\u201d, Gda\u0144sk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 7","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 75","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0018","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.339922,"lng":18.636707,"name_de":"St. Salvator-Kirchhof (Neuer Salvator-Kirchhof)","name_pl":"Gda\u0144sk-Che\u0142m \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po obu stronach Wielkiej Alei (Grosse Allee, dzi\u015b aleja Zwyci\u0119stwa), na pograniczu Wrzeszcza i Anio\u0142k\u00f3w w Gda\u0144sku, rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 najrozleglejszy w mie\u015bcie ci\u0105g cmentarzy wyznaniowych. Zesp\u00f3\u0142 tworzy\u0142o dziesi\u0119\u0107 nekropolii, kt\u00f3re wylicza Encyklopedia Gda\u0144ska. Dwie najstarsze powsta\u0142y znacznie wcze\u015bniej ni\u017c reszta: cmentarz Szpitala Wszystkich Bo\u017cych Anio\u0142\u00f3w z XIV wieku, katolicki, a od XVI wieku ewangelicki, zamkni\u0119ty po 1807 roku wraz ze zniszczeniem ko\u015bcio\u0142a i szpitala, oraz cmentarz Ubogich, za\u0142o\u017cony po 1814 roku na jego po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci i powi\u0119kszony w 1877 roku do oko\u0142o 2,5 hektara.\n\nPozosta\u0142e powsta\u0142y niemal jednocze\u015bnie, gdy miasto wyprowadza\u0142o poch\u00f3wki poza ciasne \u015ar\u00f3dmie\u015bcie. Wed\u0142ug \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku do oko\u0142o 1800 roku wolno by\u0142o zak\u0142ada\u0107 groby rodzinne we wn\u0119trzach ko\u015bcio\u0142\u00f3w, a oko\u0142o 1819 roku powsta\u0142y nowe cmentarze dla wszystkich u st\u00f3p G\u00f3ry Gradowej i Biskupiej G\u00f3rki; poniewa\u017c nie da\u0142o si\u0119 ich tam powi\u0119kszy\u0107, nast\u0119pne zak\u0142adano ju\u017c przy Wielkiej Alei. W latach 1867\u20131869 za\u0142o\u017cono cmentarze gmin ewangelickich: parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny \u2014 osobno po p\u00f3\u0142nocno-wschodniej i po po\u0142udniowo-zachodniej stronie alei \u2014 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, \u015bwi\u0119tej Katarzyny oraz cmentarz zjednoczony parafii \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, \u015bwi\u0119tego Jana i \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Obok nich le\u017ca\u0142y cmentarze katolickie: \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa i \u015bwi\u0119tej Brygidy z tych samych lat oraz cmentarz \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i Kaplicy Kr\u00f3lewskiej, urz\u0105dzony na gruncie kupionym w 1884 roku. Ci\u0105g zamkn\u0105\u0142 lutera\u0144ski cmentarz wrzeszcza\u0144ski, za\u0142o\u017cony w 1896 roku dla gminy ewangelickiej we Wrzeszczu. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku parafia \u015bwi\u0119tego Jana mia\u0142a poza miastem cmentarz o powierzchni 34 morg\u00f3w, nale\u017c\u0105cy tak\u017ce do gmin \u015bwi\u0119tego Piotra i \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, a jeden z trzech cmentarzy parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny le\u017ca\u0142 przy Wielkiej Alei i mia\u0142 kaplic\u0119.\n\nAnna Kr\u00fcger, kt\u00f3ra opar\u0142a monografi\u0119 tych cmentarzy na aktach gda\u0144skich parafii ewangelickich i konsystorza, cz\u0119\u015b\u0107 dat podaje inaczej: cmentarz \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa i \u015bwi\u0119tej Brygidy otwarto wed\u0142ug niej w 1878 roku, przy cmentarzu \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i Kaplicy Kr\u00f3lewskiej wymienia lata 1884\u20131892 oraz rok 1890, nowy cmentarz Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny datuje na lata 1899\u20131901, a cmentarz parafii Marcina Lutra na 1898 rok. Rok 1878 dla cmentarza \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa i \u015bwi\u0119tej Brygidy przyjmuje te\u017c zeszyt \u201eGda\u0144skie Miniatury\u201d z 2018 roku, kt\u00f3ry drugi cmentarz Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny umieszcza na pocz\u0105tku XX wieku, obok cmentarza \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa i \u015bwi\u0119tej Brygidy. Wed\u0142ug Kr\u00fcger cmentarze przy Wielkiej Alei by\u0142y miejscem poch\u00f3wku wi\u0119kszo\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w miasta, z parafii G\u0142\u00f3wnego Miasta, Starego Miasta, Starego Przedmie\u015bcia i jednej parafii wrzeszcza\u0144skiej.\n\nZamykano je w latach 1946\u20131956, kolejno 21 i 24 listopada 1946 oraz 8 i 23 grudnia 1956 roku; z cmentarza Ubogich cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniow\u0105 przeniesiono na Zasp\u0119 ju\u017c w latach 1896\u20131898, a reszt\u0119 zamkni\u0119to w latach dwudziestych XX wieku. Likwidacj\u0119 roz\u0142o\u017cono na dwie dekady: w 1966 roku urz\u0105dzono park w miejscu cmentarzy po p\u00f3\u0142nocno-wschodniej stronie alei, w 1968 roku usuni\u0119to nagrobki z cmentarza \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, w latach 1969\u20131970 zlikwidowano cmentarz \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i Kaplicy Kr\u00f3lewskiej, a pozosta\u0142e w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku. Serwis cmentarzy komunalnych Gda\u0144ska podaje, \u017ce w 1946 roku zamkni\u0119to w mie\u015bcie 36 cmentarzy, w 1956 roku decyzj\u0119 ponowiono wobec 13, a w latach 1969\u20131970 szereg zamkni\u0119tych cmentarzy zlikwidowano: usuni\u0119to nagrobki i elementy wystroju grob\u00f3w, zachowuj\u0105c jedynie drzewa, a po niwelacji urz\u0105dzono parki. Wed\u0142ug Klaudiusza Grabowskiego (2024) apogeum likwidacji cmentarzy przy alei przypad\u0142o na prze\u0142om lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych XX wieku; prace trwa\u0142y kilka lat i prowadzono je w du\u017cej mierze w ramach \u201eczynu spo\u0142ecznego\u201d.\n\nWed\u0142ug \u201eGda\u0144skich Miniatur\u201d cmentarze przy Wielkiej Alei zacz\u0119to zamyka\u0107 ju\u017c pod koniec lat trzydziestych XX wieku, a w 1946 roku Zarz\u0105d Miejski postanowi\u0142 zamkn\u0105\u0107 du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ma\u0142ych cmentarzy parafialnych, uznaj\u0105c, \u017ce miastu wystarczy nekropolia na Srebrzysku. Najpierw uporz\u0105dkowano bardziej zniszczone tereny po wschodniej stronie alei, a pod koniec lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych przyst\u0105piono do prac po stronie zachodniej. Nagrobki przewieziono na Srebrzysko; z marmurowych i granitowych skuto napisy i wykonano z nich nowe nagrobki, a pozosta\u0142e rozbito i u\u017cyto jako materia\u0142u budowlanego. Rodziny mog\u0142y przenie\u015b\u0107 zmar\u0142ych na czynny cmentarz; najwi\u0119cej, blisko 300 os\u00f3b, ekshumowano z katolickiego cmentarza \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. Wed\u0142ug wyk\u0142ad\u00f3w Klaudiusza Grabowskiego z 2016 roku i Anny Kr\u00fcger z 2021 roku szcz\u0105tki wi\u0119kszo\u015bci pochowanych pozosta\u0142y na miejscu. Kr\u00fcger umieszcza sam\u0105 likwidacj\u0119 u schy\u0142ku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. Klaudiusz Grabowski (2024) pisze, \u017ce gruz z pot\u0142uczonych nagrobk\u00f3w wykorzystano przy budowie murk\u00f3w wok\u00f3\u0142 park\u00f3w i plac\u00f3w zabaw. Wed\u0142ug niego ju\u017c wiosn\u0105 1939 roku og\u0142oszono zamkni\u0119cie wszystkich cmentarzy wyznaniowych w Gda\u0144sku, o czym pisa\u0142 wtedy katolicki \u201ePielgrzym\u201d, a w planach opracowanych po wcieleniu Wolnego Miasta do III Rzeszy przewidziano likwidacj\u0119 wszystkich cmentarzy przy dzisiejszej alei Zwyci\u0119stwa.\n\nTeren zajmuj\u0105 dzi\u015b parki, mi\u0119dzy innymi Park imienia Steffens\u00f3w i Park Akademicki, w kt\u00f3rym w 2006 roku urz\u0105dzono Lapidarium Nekropolii Gda\u0144skiej z p\u0142ytami nagrobnymi z rozebranych cmentarzy; w tym samym roku i w roku nast\u0119pnym ustawiono przy alei tablice informacyjne z planami poszczeg\u00f3lnych za\u0142o\u017ce\u0144. Lapidarium zbudowano na prze\u0142omie 2005 i 2006 roku na terenie dawnego cmentarza \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, wed\u0142ug projektu Joanny Tuckiej; zajmuje 0,45 hektara. Po obu bokach placu przed cenotafem ustawiono osiem zabytkowych tablic nagrobnych z likwidowanych cmentarzy, a mniejsze p\u0142yty i elementy nagrobk\u00f3w \u2014 wzd\u0142u\u017c alejki.\n\nSama Wielka Aleja, wytyczona w latach 1768\u20131770, figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-411 z 23 lutego 1967 roku. Cz\u0119\u015b\u0107 zespo\u0142u po wschodniej stronie alei \u2014 z obiema cz\u0119\u015bciami cmentarza Ubogich, cmentarzem parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, cmentarzem zjednoczonym, cmentarzem mennonit\u00f3w, po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 cmentarza lutera\u0144skiego, Parkiem imienia Steffens\u00f3w, domem zarz\u0105dcy parku i szaletem parkowym \u2014 wpisano do rejestru 6 marca 2025 roku pod numerem A/2009; tego samego dnia obj\u0119to ochron\u0105 relikty ko\u015bcio\u0142a pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a oraz relikty piwniczki, pod numerem C/571.\n\nKompleks si\u0119ga\u0142 w g\u0142\u0105b, a\u017c po ulic\u0119 Traugutta, do kt\u00f3rej dochodzi\u0142y dzia\u0142ki cmentarzy \u015bwi\u0119tej Katarzyny oraz \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa i \u015bwi\u0119tej Brygidy. Przy samej ulicy Traugutta istnia\u0142 ponadto osobny cmentarz ewangelicki, za\u0142o\u017cony oko\u0142o 1935 roku na grzbiecie wzniesienia mi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Smoluchowskiego i Sobieskiego, o powierzchni oko\u0142o 0,9 hektara, z betonowym zbiornikiem i fontann\u0105 na osi w cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej. Figuruje on na mapie z 1939 roku, nie uj\u0119to go natomiast w spisach cmentarzy nieczynnych ani zamykanych po drugiej wojnie \u015bwiatowej. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim kilkadziesi\u0105t nagrobk\u00f3w sprzed 1945 roku, najstarszy z 1935; teren jest opuszczony, zaro\u015bni\u0119ty samosiewami, a nagrobki zdewastowane.\n\nSerwis cmentarzy komunalnych Gda\u0144ska opisuje w tym miejscu g\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza krematoryjnego: gdy dawny cmentarz przy krematorium zape\u0142ni\u0142 si\u0119 grobami urnowymi, dalsze poch\u00f3wki prowadzono powy\u017cej, na G\u00f3rze Szubienicznej. Ta nowsza cz\u0119\u015b\u0107, o powierzchni 0,75 hektara, z poch\u00f3wkami z lat 1932\u20131944, przypadkiem unikn\u0119\u0142a likwidacji; na ponad stu zachowanych nagrobkach napisy maj\u0105 \u015bwiecki charakter, a nazwiska s\u0105 niemieckie i polskie. Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku uchwa\u0142\u0105 z 13 lipca 1955 roku zatwierdzi\u0142o uchwa\u0142\u0119 Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku o zamkni\u0119ciu nieczynnego cmentarza zwanego krematoryjnym, po\u0142o\u017conego we Wrzeszczu przy ulicy Traugutta 5. \u201eGda\u0144skie Miniatury\u201d podaj\u0105, \u017ce likwidacja z 1968 roku obj\u0119\u0142a tylko doln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przy krematorium, z kt\u00f3rego korzystali g\u0142\u00f3wnie ewangelicy. Wed\u0142ug Klaudiusza Grabowskiego (2024) likwidacj\u0119 cmentarza krematoryjnego poprzedzi\u0142a w 1968 roku dok\u0142adna inwentaryzacja wraz z kosztorysem rob\u00f3t porz\u0105dkowych, sporz\u0105dzona przez U. Kwiatkowsk\u0105 i przechowywana w Zarz\u0105dzie Dr\u00f3g i Zieleni w Gda\u0144sku; w\u015br\u00f3d zamkni\u0119tych cmentarzy by\u0142 on wtedy, obok cmentarza \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, najlepiej zachowany, a rozwa\u017cano nawet, czy nagrobk\u00f3w po zeszlifowaniu nie u\u017cy\u0107 do urz\u0105dzenia cmentarza na Zaspie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Czym dok\u0142adnie by\u0142a ta nekropolia, pozostaje nierozstrzygni\u0119te: Encyklopedia Gda\u0144ska przytacza przypuszczenie, \u017ce mog\u0142a to by\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 bezwyznaniowego cmentarza krematoryjnego przy ulicy Traugutta, czynnego od 1914 roku, a wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje pod tym adresem wy\u0142\u0105cznie dawny cmentarz bezwyznaniowy krematoryjny i relikty cmentarza \u017cydowskiego. \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 co do powierzchni tej cz\u0119\u015bci (0,9 i 0,75 hektara), liczby zachowanych nagrobk\u00f3w (kilkadziesi\u0105t i ponad sto) i daty najstarszych poch\u00f3wk\u00f3w (1935 i 1932). Budow\u0119 krematorium miejskiego przy ulicy Traugutta Andrzej Januszajtis datuje na 1914 rok, a Agnieszka Rapicka na lata dwudzieste XX wieku. Handbuch z 1919 roku wymienia krematorium z cmentarzem, powsta\u0142e naprzeciw cmentarzy przy Wielkiej Alei kilka lat wcze\u015bniej. Wed\u0142ug \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku groby rodzinne we wn\u0119trzach ko\u015bcio\u0142\u00f3w dopuszczano do oko\u0142o 1800 roku, a nowe cmentarze powsta\u0142y oko\u0142o 1819 roku; Klaudiusz Grabowski (2024), powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Edmunda Kizika, podaje, \u017ce zakaz poch\u00f3wk\u00f3w w ko\u015bcio\u0142ach i w bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie zabudowy mieszkalnej wprowadzono w Gda\u0144sku w 1816 roku i wraz z nim zacz\u0119to zak\u0142ada\u0107 cmentarze poza lini\u0105 fortyfikacji i zabudowy miejskiej. Likwidacj\u0119 cmentarza \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i Kaplicy Kr\u00f3lewskiej opis wy\u017cej umieszcza w latach 1969\u20131970, a Grabowski w 1971 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 376; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eCmentarze we Wrzeszczu. Przy ulicy Traugutta\u201d; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eCmentarze we Wrzeszczu (z Anio\u0142kami). Przy Wielkiej Alei\u201d; \u201eGda\u0144skie cmentarze, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma\u201d, gdansk.pl; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska; A. Kr\u00fcger, \u201eCmentarze przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945. Studium z dziej\u00f3w kultury funeralnej\u201d, 2021, Wst\u0119p; \u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej; A. Kr\u00fcger, wyk\u0142ad \u201eZ dziej\u00f3w cmentarzy przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945\u201d, 30 pa\u017adziernika 2019 roku; \u201eCmentarze komunalne. Wczoraj i dzi\u015b\u201d, cmentarze-gdanskie.pl; K. Grabowski, wyk\u0142ad \u201eLos gda\u0144skich cmentarzy po 1945 roku\u201d, 24 lutego 2016 roku; \u201eGda\u0144skie Lapidaria\u201d, cmentarze-gdanskie.pl; \u201eInne\u201d, cmentarze-gdanskie.pl; Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku 1955, nr 12 (25 sierpnia), poz. 113, s. 139 (uchwa\u0142a Prezydium WRN nr 285/XXVIII/55 z 13 lipca 1955 roku); A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 30; K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 155, 157\u2013158, 167\u2013169.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarze przy Wielkiej Alei \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cmentarze przy Wielkiej Alei \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska / gdansk.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze przy Wielkiej Alei \u2014 gdansk.pl","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cmentarze przy Wielkiej Alei \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska / gdansk.pl"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Kr\u00fcger, \u201eCmentarze przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945. Studium z dziej\u00f3w kultury funeralnej\u201d, s\u0142owo/obraz terytoria, 2021, Wst\u0119p","url":"https://terytoria.com.pl/1830-cmentarze.html"},{"typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"\u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej","url":"https://gdanskieminiatury.ikm.gda.pl/wp-content/uploads/2018/06/gdanskie_miniatury_gra_06_2018_2.pdf"},{"typ":"wyk\u0142ad (nagranie wideo)","tytul":"A. Kr\u00fcger, \u201eZ dziej\u00f3w cmentarzy przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945\u201d, wyk\u0142ad, 30 pa\u017adziernika 2019 roku (nagranie WMG)","url":"https://www.youtube.com/watch?v=CUJUToT_89c"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eCmentarze komunalne. Wczoraj i dzi\u015b\u201d, cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77161.asp"},{"typ":"wyk\u0142ad (nagranie wideo)","tytul":"K. Grabowski, \u201eLos gda\u0144skich cmentarzy po 1945 roku\u201d, wyk\u0142ad w Domu Uphagena, 24 lutego 2016 roku (nagranie WMG)","url":"https://www.youtube.com/watch?v=BRVbvZwhFZk"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eGda\u0144skie Lapidaria\u201d, cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77167.asp"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eInne\u201d (cmentarz krematoryjny; cmentarz ewangelicki w Uje\u015bcisku), cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77166.asp"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 376","url":""},{"dopisane_2026_10_26":"\u017ar\u00f3d\u0142o podane przez \u0141ukasza","typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137","url":"https://www.nasz.gdansk.pl/wp-content/uploads/2014/05/Listopad-2003.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 30","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 155, 157\u2013158, 167\u2013169","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0006","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.364712,"lng":18.6388433,"name_de":"Danzig","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 cmentarze przy Wielkiej Alei (Aleja Zwyci\u0119stwa)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W\u0142asnym miejscem poch\u00f3wku gda\u0144skiej gminy ewangelicko-reformowanej (kalwi\u0144skiej) by\u0142 cmentarz przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a na Starym Przedmie\u015bciu, jej g\u0142\u00f3wnej \u015bwi\u0105tyni. Powsta\u0142 wraz z ko\u015bcio\u0142em pod koniec XIV wieku jako cmentarz katolicki dla mieszka\u0144c\u00f3w dzielnicy, a razem ze \u015bwi\u0105tyni\u0105 przeszed\u0142 w r\u0119ce protestanckie. Jako kalwi\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a jest odnotowany od schy\u0142ku XVI wieku. Cmentarz zajmowa\u0142 prostok\u0105tne parcele po po\u0142udniowej i p\u00f3\u0142nocnej stronie ko\u015bcio\u0142a, przy wschodniej pierzei Poggenpfuhl \u2014 dzisiejszej ulicy \u017babi Kruk \u2014 od kt\u00f3rej oddziela\u0142 go mur z bramami. W 1807 roku uznano go za przepe\u0142niony, a nast\u0119pnie zamkni\u0119to; archeolog prowadz\u0105cy tu badania w 2018 roku poda\u0142, \u017ce cmentarz wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a dzia\u0142a\u0142 do lat trzydziestych XIX wieku. W sierpniu i wrze\u015bniu 2018 roku, podczas ratowniczych bada\u0144 archeologicznych przy uk\u0142adaniu kanalizacji wzd\u0142u\u017c p\u00f3\u0142nocnej \u015bciany korpusu nawowego, po\u015brodku dzisiejszego Zau\u0142ka Ormia\u0144skiego ods\u0142oni\u0119to oko\u0142o dwustu poch\u00f3wk\u00f3w w kilku warstwach. Na cmentarzu sta\u0142a te\u017c szko\u0142a parafialna \u015bwi\u0119tego Piotra. Pastor Erwin Pritzel w dziejach gminy z 1940 roku pisze, \u017ce nowy budynek szko\u0142y z 1564 roku wzniesiono na cmentarzu w miejscu p\u00f3\u017aniejszej szko\u0142y powszechnej, z wej\u015bciem od Pumpengasse, a w 1640 roku zbudowano nast\u0119pny, z kamiennym portalem z postaciami patron\u00f3w ko\u015bcio\u0142a, Piotra i Paw\u0142a. Gdy w drugiej po\u0142owie XIX wieku w miejscu starej szko\u0142y parafialnej stan\u0119\u0142a na cmentarzu szko\u0142a powszechna, portal ten umieszczono ponownie nad jej wej\u015bciem.\n\nZachowa\u0142o si\u0119 siedemnastowieczne ogrodzenie cmentarza z bramami; na jednej z nich umieszczono god\u0142o kalwi\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Ogrodzenie wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego decyzj\u0105 z 17 czerwca 1972 roku pod numerem A-215 \u2014 tym samym, pod kt\u00f3rym od 8 lutego 1961 roku chroniony jest ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy \u017babi Kruk 3.\n\nGmina kalwi\u0144ska pojawi\u0142a si\u0119 w Gda\u0144sku po przywileju wyznaniowym z 1557 roku, a pierwsi uchod\u017acy z Niderland\u00f3w osiedli na przedmie\u015bciach po 1567 roku. Oko\u0142o 1630 roku kalwini stanowili 9,1 procent mieszka\u0144c\u00f3w miasta (oko\u0142o 5700 os\u00f3b), w 1700 roku 5,8 procent (3700 os\u00f3b), a w 1800 roku 2,7 procent (oko\u0142o tysi\u0105ca). Ugoda z 1651 roku ograniczy\u0142a liczb\u0119 ich zbor\u00f3w do dw\u00f3ch: ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety dla Starego Miasta oraz ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a dla G\u0142\u00f3wnego Miasta i Starego Przedmie\u015bcia. Gmina przy \u015bwi\u0119tej El\u017cbiecie zako\u0144czy\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 w 1844 roku i odt\u0105d wszyscy gda\u0144scy reformowani skupiali si\u0119 przy \u015bwi\u0119tych Piotrze i Pawle. W 1894 roku gmin\u0119 przy \u015bwi\u0119tych Piotrze i Pawle uczyniono parafi\u0105 personaln\u0105 dla ewangelik\u00f3w reformowanych Gda\u0144ska, Sopotu i ca\u0142ego okr\u0119gu gda\u0144skiego. W 1922 roku w\u0142\u0105czono j\u0105 do zwi\u0105zku gmin ewangelickich Wolnego Miasta, a w 1945 roku ostatecznie zlikwidowano. Ostatnim jej duchownym by\u0142 pastor Erwin Pritzel, kt\u00f3ry zmar\u0142 w Gda\u0144sku tego samego roku, tu\u017c po zako\u0144czeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych.\n\nPo zamkni\u0119ciu cmentarza przyko\u015bcielnego parafia chowa\u0142a zmar\u0142ych na cmentarzu \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a przy dzisiejszej ulicy 3 Maja 10, za\u0142o\u017conym w 1819 roku, a od lat 1867\u20131869 na cmentarzu zjednoczonym przy Wielkiej Alei, wsp\u00f3lnym z parafiami \u015bwi\u0119tego Jana i \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142a \u201eCmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Stare Przedmie\u015bcie\u201d oraz \u201eKalwini w Gda\u0144sku\u201d (S. Ko\u015bcielak), a tak\u017ce \u201eCmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Zesp\u00f3\u0142 u podn\u00f3\u017ca Grodziska\u201d i \u201eCmentarze we Wrzeszczu (z Anio\u0142kami). Przy Wielkiej Alei\u201d; cmentarze-gdanskie.pl; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; R. Borowski, \u201eSzkielety ze starego cmentarza przy ko\u015bciele \u015bw. Piotra i Paw\u0142a\u201d, trojmiasto.pl, 1 sierpnia 2018 roku; E. Pritzel, \u201eGeschichte der reformierten Gemeinde zu St. Petri-Pauli in Danzig 1570\u20131940\u201d, Gda\u0144sk 1940, s. 51\u201352, 54.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-reformowane","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kalwini w Gda\u0144sku \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KALWINI_W_GDA%C5%83SKU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Pritzel, \u201eGeschichte der reformierten Gemeinde zu St. Petri-Pauli in Danzig 1570\u20131940\u201d, Gda\u0144sk 1940, s. 51\u201352, 54","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/24254/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, dodatek o gminach reformowanych, has\u0142o Danzig (St. Petri), s. 559","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0005","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3452253,"lng":18.6505609,"name_de":"Danzig","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Cmentarz reformowany (kalwi\u0144ski)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary przy D\u0142ugich Ogrodach (niem. Langgarten) wyr\u00f3s\u0142 z kaplicy szpitala dla zaka\u017anie chorych, za\u0142o\u017conego w 1387 poza murami miasta. \u015awi\u0105tyni\u0119 wzmiankowano w 1407; w 1456 podniesiono j\u0105 do rangi jednego z sze\u015bciu gda\u0144skich ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych. Zasadnicz\u0105, halow\u0105 bry\u0142\u0119 uzyska\u0142a w latach 1485\u20131489, a nawy boczne dobudowano w latach 1726\u20131728. Od czasu reformacji (ok. 1557) do 1945 by\u0142a lutera\u0144skim (ewangelicko-augsburskim) ko\u015bcio\u0142em parafialnym; od 1814 zn\u00f3w siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej dzielnicy Langgarten. W 1945 sp\u0142on\u0119\u0142a i uleg\u0142a zniszczeniu w ok. 60% \u2014 jedna z najci\u0119\u017cej dotkni\u0119tych \u015bwi\u0105ty\u0144 Gda\u0144ska. Odbudow\u0119 rozpocz\u0119to w 1956, wie\u017c\u0119 z he\u0142mem wzniesiono w latach 1970\u20131972, ca\u0142o\u015b\u0107 uko\u0144czono w 1974. Obiekt przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki (1959), a parafi\u0119 katolick\u0105 erygowano w 1968. Dzi\u015b jest czynnym ko\u015bcio\u0142em rzymskokatolickim.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary w Gda\u0144sku (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Barbary_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Gedanopedia / Wikipedia / Zabytek.pl \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0298","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.348,"lng":18.6638,"name_de":"Barbarakirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bw. Barbary (ob. rzymskokatolicki)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Ducha na G\u0142\u00f3wnym Mie\u015bcie w Gda\u0144sku, przy szpitalu \u015bw. Ducha. W r\u0119kach protestant\u00f3w od 1557 r.; po 1647 r. wolnostoj\u0105cy, wn\u0119trza odnowione 1780\u20131782. Po 1945 r. rzymskokatolicki (ko\u015bci\u00f3\u0142 rektorski, pallotyni). Czynny.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Heilig-Geist-Kirche (Danzig) (Wikipedia DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Heilig-Geist-Kirche_(Danzig)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Gedanopedia / danzig-online.pl \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Ducha","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0415","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.35301944444445,"lng":18.65501111111111,"name_de":"Heilig-Geist-Kirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bw. Ducha (Heilig-Geist)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Neoklasycystyczny ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w przy ul. Mennonit\u00f3w w Gda\u0144sku, wzniesiony 1818\u20131819 \u2014 najwi\u0119kszy zachowany obiekt pomennonicki w Europie \u015arodkowo-Wschodniej. Przetrwa\u0142 wojn\u0119; po wyje\u017adzie gminy mennonickiej zmienia\u0142 funkcje. Dzi\u015b czynny zb\u00f3r ewangelikalny (zielono\u015bwi\u0105tkowy; w rejestrze \u201eZjednoczony Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki\u201d).","built_year":1818,"currently_active":true,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w, ob. Zjednoczony Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Zb%C3%B3r_Ko%C5%9Bcio%C5%82a_Zielono%C5%9Bwi%C4%85tkowego_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Zabytek.pl / historiaposzukaj.pl / gdansk.pl \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0418","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.34686111,"lng":18.64336111,"name_de":"Mennonitenkirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w (ob. zb\u00f3r ewangelikalny)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy D\u0142ugich Ogrodach w Gda\u0144sku by\u0142y dwa cmentarze (po niemiecku St.-Barbara-Kirchhof), oba nale\u017c\u0105ce do ewangelickiej parafii \u015bwi\u0119tej Barbary. Starszy, przyko\u015bcielny, powsta\u0142 przy szpitalu z kaplic\u0105 za\u0142o\u017conym w 1387 roku, a potem trwa\u0142 przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary. Zajmowa\u0142 oko\u0142o 0,12 hektara na terenie zbli\u017conym do prostok\u0105ta, po p\u00f3\u0142nocnej stronie \u015bwi\u0105tyni; zamkni\u0119to go oko\u0142o 1800 roku. Zrazu by\u0142 katolicki, od po\u0142owy XVI wieku s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 protestancki w 1557 roku.\n\nGdy miejsca zabrak\u0142o, pod koniec XVIII wieku za\u0142o\u017cono obok drugi cmentarz ewangelicki, o powierzchni 0,48 hektara, na nieregularnej dzia\u0142ce wyd\u0142u\u017conej z p\u00f3\u0142nocy na po\u0142udnie, po wschodniej stronie ulicy \u015bwi\u0119tej Barbary, w\u015br\u00f3d dom\u00f3w mieszkalnych. Znaczenie straci\u0142 po otwarciu w 1869 roku cmentarza \u015bwi\u0119tej Barbary na Siedlcach, a urz\u0119dowo zamkni\u0119to go po 1945 roku. Po wojnie teren opuszczono; zachowa\u0142y si\u0119 resztki drzewostanu cmentarnego i czytelne dawne granice. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono liczby poch\u00f3wk\u00f3w; ewidencja konserwatorska tej liczby nie podaje.\n\nCmentarz z ko\u0144ca XVIII wieku uj\u0119to w ewidencji zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa jako \u201ecmentarz ewangelicki\u201d przy ulicy \u015bwi\u0119tej Barbary; do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie jest wpisany. Rejestr obejmuje ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy D\u0142ugie Ogrody 19, pod numerem A-1446 z 22 marca 1994 roku, oraz dwa budynki dawnej wsp\u00f3lnoty przy ulicy \u015bwi\u0119tej Barbary, tej samej co cmentarz. W rejestrze s\u0105 to szko\u0142a z 1873 roku pod numerem 1 (A-1984) i dom parafialny gminy ewangelickiej z 1898 roku pod numerem 3 (A-1985), oba wpisane 24 lutego 2021 roku.\n\nDochody kaplicy szpitalnej zapisa\u0142 burmistrz Johann Wallrobe, a w 1456 roku podniesiono j\u0105 do rangi ko\u015bcio\u0142a parafialnego. W 1806 roku urz\u0105dzono w ko\u015bciele magazyn s\u0142omy, w czasie obl\u0119\u017cenia 1807 roku lazaret wojskowy, a po wkroczeniu Francuz\u00f3w magazyn fura\u017cu \u2014 przepad\u0142y wtedy chrzcielnica i o\u0142tarz. W tym czasie nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano cz\u0119\u015bciowo w budynku szpitalnym, cz\u0119\u015bciowo na przyleg\u0142ym dziedzi\u0144cu. Do s\u0142u\u017cby Bo\u017cej \u015bwi\u0105tynia wr\u00f3ci\u0142a w 1814 roku. Wed\u0142ug przewodnika G. L\u00f6schina z 1853 roku na cmentarzu \u015bwi\u0119tej Barbary sta\u0142 zbudowany w 1634 roku budynek szko\u0142y \u015bwi\u0119tej Barbary, w kt\u00f3rym mieszka\u0142 jej starszy nauczyciel. Wed\u0142ug Harnocha oko\u0142o 1890 roku parafia liczy\u0142a osiem tysi\u0119cy dusz w mie\u015bcie i cztery tysi\u0105ce poza nim, a jej cmentarzami by\u0142y cmentarz \u015bwi\u0119tej Barbary w mie\u015bcie i cmentarz w Stogach. \u015awi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a w 1945 roku, w 1959 roku przej\u0105\u0142 j\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, a w 1968 roku erygowano przy niej parafi\u0119.\n\nStary cmentarz \u015bwi\u0119tej Barbary przy ulicy Totengasse (p\u00f3\u017aniej Sankt-Barbarakirchengasse) by\u0142 nieu\u017cywany od 1866 roku. 19 czerwca 1894 roku po\u0142\u0105czone w\u0142adze ko\u015bcielne odda\u0142y jego cz\u0119\u015b\u0107 pod budow\u0119 domu parafialnego, po\u015bwi\u0119conego 7 maja 1898 roku. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku na starym cmentarzu \u015bwi\u0119tej Barbary przy St. Barbaragasse sta\u0142 dom parafialny z sal\u0105 oraz mieszkaniami si\u00f3str parafialnych i diakona Christopha.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 68; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 369\u2013371; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; G. L\u00f6schin, \u201eDanzig und seine Umgebungen\u201d, Gda\u0144sk 1853, s. 118.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1800,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 369\u2013371","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 68","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. L\u00f6schin, \u201eDanzig und seine Umgebungen\u201d, Gda\u0144sk 1853, s. 118","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10013549"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0019","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.349336,"lng":18.663612,"name_de":"St.-Barbara-Kirchhof (Begr\u00e4bnisplatz der ev. St.-Barbara-Gemeinde, Langgarten)","name_pl":"Gda\u0144sk-D\u0142ugie Ogrody \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny ewangelickiej parafii \u015bwi\u0119tej Barbary na D\u0142ugich Ogrodach (*Danzig-Langgarten*) by\u0142 ma\u0142y i zamkni\u0119to go oko\u0142o 1800 roku. Obok za\u0142o\u017cono wtedy cmentarz ewangelicki o powierzchni oko\u0142o 0,5 hektara. Przesta\u0142 on przyjmowa\u0107 poch\u00f3wki po otwarciu w 1869 roku nowej nekropolii w rejonie dzisiejszych ulic Zakopia\u0144skiej i Bema, a urz\u0119dowo zamkni\u0119to go po 1945 roku.\n\nKaplica \u015bwi\u0119tej Barbary z przynale\u017cnym do niej szpitalem sta\u0142a na D\u0142ugich Ogrodach ju\u017c w 1387 roku; dochody zapisa\u0142 jej burmistrz Johann Wallrobe. W 1456 roku podniesiono j\u0105 do rangi ko\u015bcio\u0142a parafialnego, a po Reformacji, od 1557 roku, by\u0142a \u015bwi\u0105tyni\u0105 lutera\u0144sk\u0105 i pozosta\u0142a ni\u0105 do 1945 roku (katolicka ponownie od 1959). Parafia by\u0142a wielka: liczy\u0142a osiem tysi\u0119cy dusz w mie\u015bcie i cztery tysi\u0105ce poza nim, a przy niej prowadzono dwa cmentarze \u2014 ten przy samym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary i drugi w Stogach.\n\nParafii nie oszcz\u0119dzi\u0142y wojny. W 1806 roku w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary urz\u0105dzono magazyn s\u0142omy, w czasie obl\u0119\u017cenia 1807 roku lazaret wojskowy, a po wkroczeniu Francuz\u00f3w magazyn fura\u017cu \u2014 przepad\u0142y wtedy chrzcielnica i o\u0142tarz, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano cz\u0119\u015bciowo w budynku szpitalnym, cz\u0119\u015bciowo na przyleg\u0142ym dziedzi\u0144cu. Do s\u0142u\u017cby Bo\u017cej \u015bwi\u0105tynia wr\u00f3ci\u0142a dopiero w 1814 roku.\n\nW rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego figuruje sam ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy D\u0142ugie Ogrody 19, wpisany 22 marca 1994 roku pod numerem A-1446. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska ujmuje ponadto dawny dom parafialny gminy ewangelickiej \u015bwi\u0119tej Barbary przy ulicy \u015bwi\u0119tej Barbary 3.\n\nStary cmentarz parafii \u015bwi\u0119tej Barbary przy ulicy Totengasse (p\u00f3\u017aniej Sankt-Barbarakirchengasse) by\u0142 nieu\u017cywany od 1866 roku; 19 czerwca 1894 roku oddano jego cz\u0119\u015b\u0107 pod budow\u0119 domu parafialnego, po\u015bwi\u0119conego 7 maja 1898 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 68; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 369\u2013371; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026 roku; gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-reformowana","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 68","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 68","url":""}]},"gps_precision":"nominatim_2026-06-17","id":"KOS-0063","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.348003,"lng":18.663847,"name_de":"Evangelischer Friedhof St. Barbara (Danzig-Langgarten)","name_pl":"Gda\u0144sk-D\u0142ugie Ogrody \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dom Immanuel, siedziba parafii Metodystycznego Ko\u015bcio\u0142a Episkopalnego, powsta\u0142 w 1910 roku przy ulicy Igielnickiej 1, dawnej N\u00e4thlergasse, dzi\u0119ki zaanga\u017cowaniu pastora Henryka Holzschuhera. By\u0142a to kamienica na rogu dzisiejszych ulic Igielnickiej i Katarzynki w \u015ar\u00f3dmie\u015bciu: na parterze mie\u015bci\u0142a si\u0119 obszerna kaplica, na wy\u017cszych kondygnacjach \u2014 mieszkania s\u0142u\u017cbowe i czynszowe. Z zewn\u0105trz o przeznaczeniu budynku m\u00f3wi\u0142y tylko dwie wie\u017cyczki zwie\u0144czone krzy\u017cami.\n\nKonsekracji dokona\u0142 25 wrze\u015bnia 1910 roku biskup William Burt, \u017cyj\u0105cy w latach 1852\u20131936. Gmina dzia\u0142a\u0142a w Gda\u0144sku ju\u017c wcze\u015bniej: ksi\u0119ga adresowa z 1905 roku notuje j\u0105 z sal\u0105 kaza\u0144 przy Poggenpfuhl 11, z kazaniem w niedziele o 9.30 i o 18 oraz godzin\u0105 biblijn\u0105 w \u015brody o 20; na czele zarz\u0105du sta\u0142 wtedy duchowny J. Rasmussen. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku gmina Biskupiego Ko\u015bcio\u0142a Metodyst\u00f3w mia\u0142a sal\u0119 nabo\u017ce\u0144stw przy Poggenpfuhl 11 (w oficynie ogrodowej); duchownym by\u0142 Heinrich Holzschuher, a nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 w niedziele rano i wieczorem, ze szk\u00f3\u0142k\u0105 niedzieln\u0105 o jedenastej. Roczniki 1914 i 1918 notuj\u0105 gmin\u0119 ju\u017c w domu Immanuel przy N\u00e4thlergasse 1 (Immanuel-Gemeindehaus der Methodistenkirche); duchownym by\u0142 w 1914 roku E. Voigt, a w 1918 roku R. G\u00fcther.\n\nDom nie istnieje. W Wielkim Tygodniu 1945 roku zosta\u0142 uszkodzony tak dalece, \u017ce nie nadawa\u0142 si\u0119 ani do mieszkania, ani do nabo\u017ce\u0144stw. Wsp\u00f3lnota odbudowywa\u0142a si\u0119 po wojnie gdzie indziej \u2014 dzi\u015b parafia ewangelicko-metodystyczna ma kaplic\u0119 Emanuela przy ulicy Pniewskiego 8 we Wrzeszczu G\u00f3rnym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; danzig-online.pl, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska\u201d (wykaz 32 \u015bwi\u0105ty\u0144 i kaplic); Parafia Ewangelicko-Metodystyczna w Gda\u0144sku \u2014 historia parafii; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 64; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 65; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 62.*","built_year":1910,"currently_active":true,"denom_label":"nieokre\u015blona","denomination":"inne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Historia Parafii \u2014 Parafia Ewangelicko-Metodystyczna w Gda\u0144sku","url":"https://metodyscipomorze.wordpress.com/historia-parafii/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"danzig-online.pl, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska\u201d (wykaz 32 \u015bwi\u0105ty\u0144 i kaplic)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Parafia Ewangelicko-Metodystyczna w Gda\u0144sku \u2014 historia parafii","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 64 (gmina metodyst\u00f3w)","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. IV, s. 65 (dom Immanuel metodyst\u00f3w)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3703/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. IV, s. 62 (dom Immanuel metodyst\u00f3w)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3820/"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0088","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.354,"lng":18.6537,"name_de":"","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 dom metodyst\u00f3w Immanuel (N\u00e4thlergasse, nieistniej\u0105cy)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy Johannisgasse 18, dzisiejszej ulicy \u015awi\u0119toja\u0144skiej, mia\u0142a sw\u00f3j dom modlitwy ewangelicka wsp\u00f3lnota Braci Morawskich, po niemiecku Br\u00fcdergemeine \u2014 ta sama, kt\u00f3r\u0105 w Herrnhut odnowi\u0142 hrabia Zinzendorf. W Gda\u0144sku nie tworzy\u0142a osobnego Ko\u015bcio\u0142a: zbiera\u0142a wiernych r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144 ewangelickich w ma\u0142e kr\u0119gi modlitwy i nauki, nie odci\u0105gaj\u0105c ich od w\u0142asnych parafii, tak \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 krajowy przyjmowa\u0142 jej prac\u0119 jako pomoc.\n\nPocz\u0105tki gda\u0144skiej wsp\u00f3lnoty si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w Zinzendorfa. Jak podaje Stanis\u0142aw Salmonowicz, radykalny, ludowy pietyzm by\u0142 w\u00f3wczas w Gda\u0144sku surowo t\u0119piony: w 1735 roku osadzono w wi\u0119zieniu dziewi\u0119ciu cz\u0142onk\u00f3w pietystycznego konwentyklu, a w 1744 roku samego Zinzendorfa, kt\u00f3ry przyby\u0142 do Gda\u0144ska z wizyt\u0105, zmuszono do opuszczenia miasta. W raporcie z 4 kwietnia 1745 roku pastor Cosack z ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny donosi\u0142, \u017ce \u201epewni ludzie pod pozorem budowania si\u0119\u201d urz\u0105dzaj\u0105 tajne zebrania, na kt\u00f3re przychodz\u0105 zw\u0142aszcza kobiety, s\u0142u\u017c\u0105ce i czelad\u017a, a Pismo obja\u015bnia im szczotkarz; wsp\u00f3lnota nie od\u0142\u0105cza\u0142a si\u0119 od Ko\u015bcio\u0142a, ale rada miasta zebrania zakaza\u0142a. W po\u0142owie XIX wieku prac\u0119 podj\u0119to na nowo. Dom przy Johannisgasse 18 kupiono w 1870 roku, po przebudowie oddano do u\u017cytku w 1871 roku, a w 1913 roku gruntownie go przebudowano. W 1910 roku duchownym by\u0142 Ernst Hanke, przedstawiciel Jednoty Braterskiej w Niemczech na Prusy Zachodnie; w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 wieczorem g\u0142oszono kazanie, a we wtorki odbywa\u0142y si\u0119 godziny biblijne. Wcze\u015bniej, wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1897 roku, duchownym i przedstawicielem Jednoty by\u0142 Friedrich Pudmensky; Ernsta Hankego wymienia na tym miejscu ju\u017c rocznik 1905. W rocznikach 1914 i 1918 duchownym i przedstawicielem Jednoty by\u0142 ju\u017c Samuel Ballein.\n\nW 1919 roku prze\u0142o\u017conymi gda\u0144skiej Br\u00fcdergemeine byli mistrz piekarski Wilhelm Sohn (Fischmarkt 51) i inspektor kancelaryjny R. Schulz; stowarzyszenie misyjne urz\u0105dza\u0142o co jesie\u0144 bazar z loteri\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 124\u2013125, 221; \u201eBl\u00e4tter f\u00fcr Kirchengeschichte Pommerns\u201d, z. 2, 1929, s. 74 (raport pastora Cosacka z 4 kwietnia 1745 roku); \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 65\u201367; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 75; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 62; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 63; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 60; S. Salmonowicz, \u201ePietyzm na Pomorzu polskim oraz w Wielkopolsce w pierwszej po\u0142owie XVIII wieku\u201d, \u201eRoczniki Humanistyczne\u201d 27, z. 2, 1979, s. 98.*","built_year":1871,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 124\u2013125 (Die Br\u00fcdergemeine)","url":""},{"typ":"czasopismo","tytul":"Bl\u00e4tter f\u00fcr Kirchengeschichte Pommerns, H. 2, 1929, s. 74","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV (ko\u015bcio\u0142y i gminy wyznaniowe)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV (ko\u015bcio\u0142y i gminy wyznaniowe)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 221","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 221","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1897, cz. III, s. 75","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3485/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1905, cz. IV, s. 62","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3489/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. IV, s. 63","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3703/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. IV, s. 60","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3820/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Salmonowicz, \u201ePietyzm na Pomorzu polskim oraz w Wielkopolsce w pierwszej po\u0142owie XVIII wieku\u201d, \u201eRoczniki Humanistyczne\u201d 27, z. 2, 1979, s. 98","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/1965990.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0554","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3517925,"lng":18.6549309,"name_de":"Bethaus der Br\u00fcdergemeine, Johannisgasse 18","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 dom modlitwy Braci Morawskich (Br\u00fcdergemeine, Johannisgasse 18)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"zbor","type_label":"zbor"},{"article_de":null,"article_pl":"Dom modlitwy gda\u0144skiej gminy angielskiej mie\u015bci\u0142 si\u0119 przy dawnej Heilige-Geist-Gasse 80, dzi\u015b ulicy \u015awi\u0119tego Ducha 111/113. Zorganizowana gmina z w\u0142asnym duchownym powsta\u0142a oko\u0142o 1692 roku i by\u0142a wsp\u00f3lnot\u0105 ewangelicko-reformowan\u0105, czyli kalwi\u0144sk\u0105. W przewodnikach i na dzisiejszej tablicy miejsce to nazywane jest kaplic\u0105 anglika\u0144sk\u0105. Encyklopedia Gda\u0144ska omawia t\u0119 wsp\u00f3lnot\u0119 w ha\u015ble o gda\u0144skich kalwinach.\n\nWed\u0142ug S\u0142awomira Ko\u015bcielaka Brytyjczycy modlili si\u0119 w Gda\u0144sku wsp\u00f3lnie ju\u017c wcze\u015bniej. Oko\u0142o 1588 roku mia\u0142a tu podobno istnie\u0107 szkocka gmina reformowana, o kt\u00f3rej ko\u015bciele czy kaplicy nic nie wiadomo. W 1640 roku angielski rezydent Francis Gordon of Braco zabiega\u0142 u Rady Miejskiej o obszerniejsze miejsce nabo\u017ce\u0144stw dla poddanych kr\u00f3la Anglii i Szkocji, wskazuj\u0105c mi\u0119dzy innymi Zielon\u0105 Bram\u0119 albo s\u0105siedztwo miejskiej Strzelnicy na Nowych Ogrodach; tych miejsc nie uzyskano, ale od tego roku do 1690 roku kupcy angielscy wynajmowali cz\u0119\u015b\u0107 kamienicy przy ulicy Szerokiej 16, zwanej p\u00f3\u017aniej Domem Angielskim, i cz\u0119sto odprawiali w niej spotkania modlitewne i nabo\u017ce\u0144stwa.\n\nJej cz\u0142onkowie zbierali si\u0119 kolejno w trzech miejscach: najpierw w domu Thomasa Bourneta przy Frauengasse, czyli ulicy Mariackiej, potem w kamienicy Alexandra Becka przy Hintergasse, a od 1707 roku we w\u0142asnym budynku \u2014 dawnym domu gildii szypr\u00f3w. Ko\u015bcielak dodaje, \u017ce zbierano si\u0119 tak\u017ce w domu Bourneta na przedmie\u015bciu \u017bwirownia (Sandgrube). Umowa handlowa Gda\u0144ska z Angli\u0105 z 1706 roku, podpisana mi\u0119dzy innymi przez Johna Robinsona, angielskiego rezydenta w Szwecji, przewidywa\u0142a dla Brytyjczyk\u00f3w osobnego duchownego, zwolnionego z miejskiej akcyzy, kt\u00f3ry mia\u0142 odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa w prywatnym domu; artyku\u0142 9 umowy zapisywa\u0142 wyra\u017anie, \u017ce ma to by\u0107 \u201educhowny anglika\u0144ski\u201d. Sprzyjaj\u0105ca atmosfera po jej zawarciu i proklamowanie w maju 1707 roku unii Anglii i Szkocji sk\u0142oni\u0142y Brytyjczyk\u00f3w do ufundowania za zgod\u0105 w\u0142adz miasta osobnej kaplicy, w dokumentach \u201eThe Greatt Brittans Chapell\u201d (Kaplica Wielkiej Brytanii), nazywanej p\u00f3\u017aniej Ko\u015bcio\u0142em Angielskim. Z\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na ni\u0105 oko\u0142o trzystu kupc\u00f3w, a najwi\u0119ksze kwoty dali Szkoci Thomas Leslie i Samuel Ramsey; wpis w ksi\u0119dze gruntowej G\u0142\u00f3wnego Miasta uznawa\u0142 budynek za przeznaczony do kultu i nabo\u017ce\u0144stw kupc\u00f3w brytyjskich. Ko\u015bcielak zaznacza jednak, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 Angielski ufundowano dla anglikan\u00f3w tylko \u201enominalnie\u201d: skupia\u0142a si\u0119 wok\u00f3\u0142 niego grupa szkockich prezbiterian, a na jego oblicze wyznaniowe i \u201eswoist\u0105 kalwinizacj\u0119 Ko\u015bcio\u0142a Angielskiego\u201d wp\u0142ywa\u0142a, jak pisze, postawa pracuj\u0105cych tu duchownych, w wi\u0119kszo\u015bci pochodz\u0105cych ze Szkocji. Nie by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142, lecz dom mieszkalny z sal\u0105 nabo\u017ce\u0144stw, w kt\u00f3rym mieszka\u0142 tak\u017ce duchowny z rodzin\u0105. Wyposa\u017cenie by\u0142o wed\u0142ug Ko\u015bcielaka bardzo oszcz\u0119dne: organy, ambona i zamiast o\u0142tarza rze\u017abiony, z\u0142ocony st\u00f3\u0142; \u015bciany zdobi\u0142y herby Anglii i Szkocji oraz dwa du\u017ce malowid\u0142a \u2014 Moj\u017cesz z tablicami Dziesi\u0119ciorga Przykaza\u0144 oraz tekst Wyznania Wiary i modlitwy Ojcze nasz na tle wschodz\u0105cego s\u0142o\u0144ca. Srebra spisane w 1812 roku s\u0142u\u017cy\u0142y tylko do chrztu (konew i czarka) i do Wieczerzy Pa\u0144skiej (kielich). Krzysztof Urbaniak wymienia organy Friedricha Rudolfa Dalitza w kaplicy angielskiej jako jeden z prawdopodobnie ostatnich przyk\u0142ad\u00f3w rozwi\u0105zania z kr\u0119gu Andreasa Hildebrandta \u2014 dyszkantowego pryncypa\u0142u o\u015bmiostopowego w g\u00f3rnej kondygnacji prospektu \u2014 kt\u00f3re przetrwa\u0142o co najmniej do oko\u0142o 1770 roku; fotografia tych organ\u00f3w zachowa\u0142a si\u0119 w archiwum Instytutu Herdera w Marburgu. Kaplic\u0105 i jej maj\u0105tkiem zarz\u0105dza\u0142o od trzech do pi\u0119ciu prowizor\u00f3w, a obok nich pi\u0119ciu albo sze\u015bciu zarz\u0105dc\u00f3w brytyjskiej Kasy Ubogich; prowizorami byli mi\u0119dzy innymi dawny brytyjski rezydent Archibald Gibsone (w latach 1761\u20131779), Adam Elliot i Michael Barstow, a Kas\u0105 Ubogich zarz\u0105dzali mi\u0119dzy innymi John Atkinson, Wilhelm Theodor Houwens i Henry Simson. Kupiec i armator Peter Uphagen, gdy po\u015blubi\u0142 pann\u0119 szkockiego pochodzenia Elizabeth Forret, zacz\u0105\u0142 \u0142o\u017cy\u0107 na utrzymanie Ko\u015bcio\u0142a Angielskiego i jego duchownych. Wsp\u00f3lnota by\u0142a nieliczna: Almut Hillebrand, na kt\u00f3r\u0105 powo\u0142uje si\u0119 Ko\u015bcielak, naliczy\u0142a w 22 przebadanych latach z okresu 1749\u20131791 zaledwie 31 chrzt\u00f3w, 11 \u015blub\u00f3w i jeden pogrzeb; w\u0142asnego cmentarza Brytyjczycy nie mieli i chowali zmar\u0142ych na cmentarzach innych parafii, zw\u0142aszcza kalwi\u0144skich.\n\nJednym z pierwszych znanych duchownych, jeszcze za panowania Karola II, by\u0142 Brown, obs\u0142uguj\u0105cy naraz Gda\u0144sk, Kr\u00f3lewiec i Elbl\u0105g; od 1692 roku pos\u0142ugiwa\u0142 Thomas Bournet, a w latach 1714\u20131722 Alexander Davidson. S\u0142awomir Ko\u015bcielak wymienia jednak wcze\u015bniejszych, pojedynczych duchownych szkockich w Gda\u0144sku: w 1639 roku Williama Guilda z Aberdeen, a pod rokiem 1652 Roberta Moilera; dzia\u0142alno\u015b\u0107 Jacoba Browna, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej prowadzi\u0142 gmin\u0119 szkock\u0105 w Kr\u00f3lewcu, Ephraim Praetorius umieszcza przed 1652 rokiem, a Martha Dunsby wskazuje rok 1664. Thomas Burnet, czyli Bournet, pochodzi\u0142 wed\u0142ug Ko\u015bcielaka z Aberdeen; zmar\u0142 w 1712 roku i zosta\u0142 z honorami pochowany w krypcie kalwi\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, a mow\u0119 pogrzebow\u0105 wyg\u0142osi\u0142 tamtejszy pastor Stephan Wolters. Wed\u0142ug Ko\u015bcielaka Davidson pos\u0142ugiwa\u0142 w latach 1714\u20131723; poniewa\u017c by\u0142 jakobit\u0105 i nie chcia\u0142 modli\u0107 si\u0119 za kr\u00f3la Jerzego, wi\u0119kszo\u015b\u0107 kongregacji odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 od niego i wybra\u0142a \u201ekomuni\u0119 z kalwinistami\u201d. Po nim sprowadzono z Anglii Williama Bickertona, zwanego te\u017c Bucketonem, kt\u00f3ry wyjecha\u0142 w 1727 roku, a w latach 1727\u20131760 pos\u0142ugiwa\u0142 kalwinista Peter Hay, pierwszy \u017conaty brytyjski duchowny w Gda\u0144sku; \u015blub wzi\u0105\u0142 w kalwi\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety. Oko\u0142o 1765 roku ze wsp\u00f3lnot\u0105 zwi\u0105zany by\u0142 Richard Jameson, nauczyciel i wychowawca Johanny Schopenhauer. Wed\u0142ug Ko\u015bcielaka Jameson, Szkot i doktor teologii z Edynburga, obj\u0105\u0142 urz\u0105d w pa\u017adzierniku 1764 roku, po kr\u00f3tkiej pos\u0142udze Johna Tuckera (oko\u0142o 1762 roku) i Joshui Kenworthy\u2019ego (1763); w 1789 roku wr\u00f3ci\u0142 do ojczyzny i zmar\u0142 w Newcastle, a jego nast\u0119pc\u0105 by\u0142 od 1790 roku doktor teologii William Gardiner. Almut Hillebrand uwa\u017ca go za \u201educhownego anglika\u0144skiego\u201d, ale wydawane od 1743 roku gda\u0144skie informatory \u201eDas jetzt-lebende Danzig\u201d (\u017byj\u0105cy obecnie Gda\u0144sk) zalicza\u0142y Jamesona i jego poprzednik\u00f3w do duchownych reformowanych; ksi\u0119ga adresowa z 1797 roku nie jest w tym ju\u017c tak jednoznaczna. Gardiner wyjecha\u0142 z rodzin\u0105 w 1806 roku i nikogo na jego miejsce nie powo\u0142ano.\n\nWed\u0142ug dziej\u00f3w gminy mennonickiej Hermanna G. Mannhardta gmina angielska wynaj\u0119\u0142a swoj\u0105 kaplic\u0119 mennonitom: od 18 stycznia 1807 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142a w niej gmina fryzyjska, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 przed Bram\u0105 Nowych Ogrod\u00f3w obr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w gruzy pod koniec 1806 roku; w czasie obl\u0119\u017cenia 1807 roku modli\u0142y si\u0119 tu razem obie gminy mennonickie, a podczas obl\u0119\u017cenia 1813 roku \u2014 ju\u017c zjednoczona gmina. Kaplica by\u0142a dla nich ciasna: w kwietniu 1814 roku Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 trzeba by\u0142o odprawi\u0107 w dwie kolejne niedziele. Oko\u0142o Wielkanocy 1818 roku prze\u0142o\u017cony gminy angielskiej Atkinson wypowiedzia\u0142 mennonitom najem, bo gmina angielska, w\u0142a\u015bcicielka kaplicy, zamierza\u0142a zn\u00f3w odprawia\u0107 w niej w\u0142asne nabo\u017ce\u0144stwa; pozwolono im jednak korzysta\u0107 z niej jeszcze rok d\u0142u\u017cej, a po\u017cegnalne kazanie wyg\u0142osili tu 5 wrze\u015bnia 1819 roku, tydzie\u0144 przed po\u015bwi\u0119ceniem swojego nowego ko\u015bcio\u0142a. Wed\u0142ug S\u0142awomira Ko\u015bcielaka gmin\u0119 angielsk\u0105 oficjalnie wykre\u015blono w 1846 roku z tabel ruchu naturalnego ludno\u015bci. Ko\u015bcielak, za Marth\u0105 Dunsby, podaje inaczej ni\u017c Mannhardt: wed\u0142ug niego kaplic\u0119, kt\u00f3r\u0105 wcze\u015bniej wynajmowali mennonici, zamieniono w czasie drugiego obl\u0119\u017cenia w 1813 roku w lazaret. Duszpasterstwo dla Brytyjczyk\u00f3w, po kilku nieudanych pr\u00f3bach w latach dwudziestych XIX wieku, odnowiono wed\u0142ug niego trwale w 1845 roku i odt\u0105d by\u0142a to, jak si\u0119 wydaje, \u201etypowa anglika\u0144ska \u015bwi\u0105tynia\u201d, podleg\u0142a biskupowi Londynu. W 1914 roku obok dawnego z\u0142oconego sto\u0142u do wyposa\u017cenia nale\u017ca\u0142y krzy\u017c i lichtarze na o\u0142tarzu. Budynek stoi do dzi\u015b.\n\nWed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 angielski mie\u015bci\u0142 si\u0119 przy Heilige-Geist-Gasse 80 i by\u0142 zwi\u0105zany z Instytutem Marynarzy w Nowym Porcie. W 1910 roku duchownym by\u0142 Dunsby, a w zarz\u0105dzie zasiadali mi\u0119dzy innymi radca handlowy F. B. Stoddart i brytyjski wicekonsul. Ksi\u0119ga wymienia ten ko\u015bci\u00f3\u0142 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich, z nabo\u017ce\u0144stwem w niedziel\u0119 o jedenastej, nie podaje jednak, czy by\u0142a to dawna gmina reformowana; F. B. Stoddart zasiada\u0142 zarazem w kolegium senior\u00f3w gminy reformowanej \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Rocznik 1897 nie podaje przy ko\u015bciele angielskim duchownego, tylko prze\u0142o\u017conego F. B. Stoddarta; Dunsby figuruje jako duchowny w rocznikach 1905 i 1914, a w roczniku 1918, wydanym w czasie wojny, ko\u015bcio\u0142a angielskiego ju\u017c nie ma. Wed\u0142ug miejskiego serwisu gdansk.pl w 1926 roku z budynku przej\u015bciowo korzysta\u0142a te\u017c gda\u0144ska wsp\u00f3lnota prawos\u0142awna, kt\u00f3ra straci\u0142a swoj\u0105 kaplic\u0119 w \u201erosyjskim pa\u0142acu\u201d przy D\u0142ugich Ogrodach.\n\nW \u015awi\u0119to Niepodleg\u0142o\u015bci, 11 listopada 1938 roku, odprawiono w tym domu modlitwy \u2014 jak donosi\u0142 \u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d \u2014 pierwsze od odzyskania przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci polskie nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku. Kolonia angielska udost\u0119pni\u0142a na nie swoj\u0105 \u201estaro\u017cytn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119\u201d, wi\u0119c zrezygnowano z zamiaru odprawienia nabo\u017ce\u0144stwa w prowizorycznej kaplicy. Przybyli Polacy ewangelicy z Gda\u0144ska i okolicy, m\u0142odzie\u017c polskiej szko\u0142y powszechnej i gimnazjum, go\u015bcie z Gdyni, w tym szwedzki duchowny Daniel Cederberg, i z Tczewa; koloni\u0119 angielsk\u0105 reprezentowa\u0142a pastorowa Marta Dunsby. Kolejne polskie nabo\u017ce\u0144stwa urz\u0105dza\u0142o tu Towarzystwo Polak\u00f3w-Ewangelik\u00f3w imienia ksi\u0119dza Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza, mi\u0119dzy innymi w pierwsze \u015bwi\u0119to Bo\u017cego Narodzenia 1938 roku o pi\u0105tej po po\u0142udniu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. O samym domu z 1707 roku \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 dwojako: Encyklopedia Gda\u0144ska wskazuje dawny dom gildii szypr\u00f3w, r\u0119kopi\u015bmienne dopiski w gda\u0144skim spisie duchownych \u2014 dom naprzeciw drugiego domu tego cechu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d, Bydgoszcz, nr 52, 25 grudnia 1938; \u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d, Bydgoszcz, nr 47, 20 listopada 1938; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365; Ephraim Praetorius, egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmiennymi dopiskami, karty 136\u2013137 (Franz\u00f6sische Prediger, Englische Prediger); S. Ko\u015bcielak, \u201eKalwini w Gda\u0144sku\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska; \u201eKaplica angielska przy ul. \u015bw. Ducha 113\u201d, gdansk.pl, Wielokulturowa To\u017csamo\u015b\u0107 Miasta Gda\u0144ska; H. G. Mannhardt, \u201eDie Danziger Mennonitengemeinde. Ihre Entstehung und ihre Geschichte von 1569\u20131919\u201d, Danzig 1919, s. 140, 143, 147, 151; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 75; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 63; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 63; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 58\u201363; S. Ko\u015bcielak, \u201eBrytyjskie grupy wyznaniowe w Gda\u0144sku w XVII\u2013XVIII (XIX) wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 33\u201340; K. Urbaniak, \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elbl\u0105gu i jego okolicach w latach 1711\u20131725\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 223.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-reformowane","denomination":"ewangelicko-reformowane","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"r\u0119kopis","tytul":"Ephraim Praetorius, egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmiennymi dopiskami (karty 136\u2013137: Franz\u00f6sische Prediger, Englische Prediger) \u2014 odczyt wzrokowy kurrenty, 2 IX 2026","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"S. Ko\u015bcielak, KALWINI W GDA\u0143SKU, \u201eGedanopedia\u201d \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (dost\u0119p 2 IX 2026)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KALWINI_W_GDA%C5%83SKU"},{"typ":"portal miejski","tytul":"Kaplica angielska przy ul. \u015bw. Ducha 113 \u2014 gdansk.pl, Wielokulturowa To\u017csamo\u015b\u0107 Miasta Gda\u0144ska","url":"https://www.gdansk.pl/turystyka-w-gdansku/wielokulturowa-tozsamosc-miasta-gdanska/kaplica-angielska-przy-ul-sw-ducha-113,a,21094"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eLuteranie, katolicy, kalwini\u015bci w Gda\u0144sku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wyst\u0105pienia Marcina Lutra\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d, t. XI, 2017; S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w?\u201d, Studia Historica Gedanensia t. V (2014)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"prasa","tytul":"\u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d, Bydgoszcz, nr 47, 20 listopada 1938","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"\u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d, Bydgoszcz, nr 52, 25 grudnia 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. G. Mannhardt, \u201eDie Danziger Mennonitengemeinde. Ihre Entstehung und ihre Geschichte von 1569\u20131919\u201d, Danzig 1919, s. 140, 143, 147, 151","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1897, cz. III, s. 75 (ko\u015bci\u00f3\u0142 angielski)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3485/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1905, cz. IV, s. 63 (ko\u015bci\u00f3\u0142 angielski)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3489/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. IV, s. 63 (ko\u015bci\u00f3\u0142 angielski)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3703/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. IV, s. 58\u201363 (ko\u015bcio\u0142a angielskiego brak)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3820/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eBrytyjskie grupy wyznaniowe w Gda\u0144sku w XVII\u2013XVIII (XIX) wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 33\u201340","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147337.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Urbaniak, \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elbl\u0105gu i jego okolicach w latach 1711\u20131725\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 223","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148286.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0538","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35017,"lng":18.6561,"name_de":"Englisches Bethaus (Heilige-Geist-Gasse 80)","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 dom modlitwy gminy angielskiej (ewangelicko-reformowanej)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"zbor","type_label":"zbor"},{"article_de":null,"article_pl":"Dom modlitwy gda\u0144skiej gminy francuskiej sta\u0142 przy dawnej Hintergasse 217 (od 1853 roku pod numerem 22), dzi\u015b ulicy Za Murami na G\u0142\u00f3wnym Mie\u015bcie.\n\nGmina powsta\u0142a po 1685 roku, czyli po odwo\u0142aniu edyktu nantejskiego i wygnaniu hugenot\u00f3w z Francji, i by\u0142a \u2014 podobnie jak angielska \u2014 wsp\u00f3lnot\u0105 ewangelicko-reformowan\u0105. Nale\u017ca\u0142a do niej mi\u0119dzy innymi rodzina Chodowieckich, z kt\u00f3rej wywodzi\u0142 si\u0119 rysownik i grafik Daniel Chodowiecki.\n\nWsp\u00f3lnota zaprzesta\u0142a dzia\u0142alno\u015bci w 1814 roku, po upadku pierwszego Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a formalnie wykre\u015blono j\u0105 z rejestr\u00f3w w 1819 roku. Jej ostatnim pastorem by\u0142 Johann Robert Bocquet, urodzony w 1741 roku, zmar\u0142y w Gda\u0144sku 19 kwietnia 1823 roku. Wed\u0142ug Gotthilfa L\u00f6schina nabo\u017ce\u0144stwa gminy usta\u0142y w 1814 roku wraz z dobrowolnym ust\u0105pieniem s\u0119dziwego pastora. W 1853 roku L\u00f6schin zaliczy\u0142 dom modlitwy w Hintergasse do gda\u0144skich \u015bwi\u0105ty\u0144, w kt\u00f3rych nabo\u017ce\u0144stw ju\u017c nie odprawiano. R\u0119kopi\u015bmienne dopiski w gda\u0144skim spisie duchownych zawieraj\u0105 osobny wykaz duchownych francuskich, obok wykazu angielskiego.\n\nProwadzona po francusku ksi\u0119ga chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w gminy zaczyna si\u0119 od 1701 roku. Jej przedmowa podaje, \u017ce wcze\u015bniej przez oko\u0142o pi\u0119tna\u015bcie lat s\u0142u\u017cy\u0142 gminie pastor Louis Chambon; poniewa\u017c dla ochrzczonych przez niego dzieci, mi\u0119dzy innymi dawnego francuskiego jubilera Le Juge, nie prowadzono osobnego rejestru, wpisywano je do ksi\u0119gi chrzt\u00f3w reformowanego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, a przedmowa odsy\u0142a w tej sprawie do rejestru Gerarda Wildermana, \u00f3wczesnego pastora tego ko\u015bcio\u0142a. W tym samym tomie znajduje si\u0119 ksi\u0119ga rachunkowa gminy. Na li\u015bcie os\u00f3b, kt\u00f3re na pocz\u0105tku 1725 roku zobowi\u0105za\u0142y si\u0119 do corocznych wp\u0142at na zbi\u00f3rk\u0119 dla gminy, figuruje Samuel Chodowiecky, a w rachunku za 1744 rok dwukrotnie zapisano zap\u0142at\u0119 p\u00f3\u0142rocznego czynszu za ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ephraim Praetorius, egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmiennymi dopiskami, karty 136\u2013137 (Franz\u00f6sische Prediger, Englische Prediger); S. Ko\u015bcielak, \u201eKalwini w Gda\u0144sku\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska; Gotthilf L\u00f6schin, \u201eGeschichte Danzigs von der \u00e4ltesten bis zur neuesten Zeit\u201d, t. 2, Danzig 1828, s. 487; ten\u017ce, \u201eDanzig und seine Umgebungen\u201d, Danzig 1853, s. 62; Ksi\u0119ga chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w (od 1701 roku) z ksi\u0119g\u0105 rachunkow\u0105 francuskiej gminy ewangelicko-reformowanej w Gda\u0144sku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5298 (Archion 14777).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-reformowane","denomination":"ewangelicko-reformowane","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"r\u0119kopis","tytul":"Ephraim Praetorius, egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmiennymi dopiskami (karty 136\u2013137: Franz\u00f6sische Prediger, Englische Prediger) \u2014 odczyt wzrokowy kurrenty, 2 IX 2026","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"S. Ko\u015bcielak, KALWINI W GDA\u0143SKU, \u201eGedanopedia\u201d \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (dost\u0119p 2 IX 2026)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KALWINI_W_GDA%C5%83SKU"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eLuteranie, katolicy, kalwini\u015bci w Gda\u0144sku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wyst\u0105pienia Marcina Lutra\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d, t. XI, 2017; S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w?\u201d, Studia Historica Gedanensia t. V (2014)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. L\u00f6schin, \u201eGeschichte Danzigs von der \u00e4ltesten bis zur neuesten Zeit\u201d, Th. 2, Danzig 1828, s. 487","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10013548"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. L\u00f6schin, \u201eDanzig und seine Umgebungen\u201d, Danzig 1853, s. 62","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10013549"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w (od 1701 roku) z ksi\u0119g\u0105 rachunkow\u0105 francuskiej gminy ewangelicko-reformowanej w Gda\u0144sku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5298 (Archion 14777)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0539","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34752,"lng":18.65102,"name_de":"Franz\u00f6sisches Bethaus (Hintergasse 217)","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 dom modlitwy gminy francuskiej (hugenockiej, ewangelicko-reformowanej)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"zbor","type_label":"zbor"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz le\u017ca\u0142 na gda\u0144skim Emaus, cz\u0119\u015bci Siedlec, po p\u00f3\u0142nocnej stronie ulicy Kartuskiej (numer 170), na stromym zboczu wzd\u0142u\u017c dzisiejszej ulicy Starodworskiej \u2014 dawnego Schlapker Gang. Grzeba\u0107 zacz\u0119to tu w 1709 roku, podczas wielkiej zarazy d\u017cumy; cmentarz przeznaczono dla mieszka\u0144c\u00f3w Emaus i otoczono w\u00f3wczas drewnianym p\u0142otem, a na planach miasta wida\u0107 go od 1781 roku. Emaus wyros\u0142o przy trakcie z gospody i bud, w kt\u00f3rych wypalano popi\u00f3\u0142 do wyrobu myd\u0142a, i z czasem usamodzielni\u0142o si\u0119 jako wie\u015b. Siedlce, do kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142o, ucierpia\u0142y w wojnach napoleo\u0144skich przy obl\u0119\u017ceniach Gda\u0144ska w 1807 i 1813 roku, a 17 marca 1814 roku w\u0142\u0105czono je w granice miasta. W statystyce Agathona Harnocha z 1890 roku Emaus figuruje w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii w Wonnebergu, licz\u0105cej oko\u0142o 1200 dusz, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 rada gda\u0144ska wznios\u0142a w 1647 roku.\n\nPo 1830 roku cmentarz przeszed\u0142 w u\u017cytkowanie ewangelickie i nale\u017ca\u0142 do ewangelickiej parafii przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny; chowano na nim tak\u017ce duchownych tej parafii. W 1895 roku cmentarz przej\u0119\u0142a nowo utworzona parafia ewangelicko-augsburska przy ko\u015bciele Zbawiciela, po\u015bwi\u0119conym w 1901 roku.\n\nZa\u0142o\u017cenie rozplanowano na stromym stoku, w trzech tarasach, na planie prostok\u0105ta wyd\u0142u\u017conego z p\u00f3\u0142nocy na po\u0142udnie, z alej\u0105 biegn\u0105c\u0105 przez \u015brodek; wed\u0142ug Gedanopedii zajmowa\u0142o 1,73 hektara (bez wskazania, z kt\u00f3rego okresu pochodzi ta liczba). Na pocz\u0105tku XX wieku powi\u0119kszono je ku zachodowi i p\u00f3\u0142nocy, a w 1905 roku wzniesiono ceglan\u0105 kaplic\u0119.\n\nCmentarz liczy\u0142 oko\u0142o 51 ar\u00f3w; przy budowie ko\u015bcio\u0142a dokupiono przylegaj\u0105cy, stromy grunt na obszarze Suchanina (Zigankenberger Mark) o powierzchni 1 hektara 61 ar\u00f3w za 13 000 marek. Kaplic\u0119 przedpogrzebow\u0105 z kostnic\u0105 i zakrysti\u0105 postawi\u0142 w 1905 roku mistrz murarski Prochnow za 7000 marek; oddano j\u0105 do u\u017cytku w Niedziel\u0119 Wieczno\u015bci (Totenfest) tego roku. Przewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku nazywa cmentarz \u201eSchlapker Kirchhof\u201d i podaje, \u017ce parafia-matka przekaza\u0142a ten niewielki cmentarz nowej gminie w Siedlcach razem z funduszem na uposa\u017cenie duchownego i placem pod ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku na cmentarzu w Siedlcach, zwanym Schlapker Kirchhof, przy Karth\u00e4user Stra\u00dfe 72, sta\u0142a nowa murowana kostnica z 1905 roku; za z\u0142o\u017cenie zw\u0142ok parafianina p\u0142acono 3 marki, obcego \u2014 6 marek, a grabarzem by\u0142 Albert Scholz. Wed\u0142ug przewodnika z 1919 roku prze\u0142o\u017conym cmentarza w radzie parafialnej by\u0142 rentier Theodor Weber, a ogrodnikiem cmentarnym Hermann Woch (Karth\u00e4user Stra\u00dfe 77).\n\nPo 1945 roku cmentarz by\u0142 nieczynny. Na terenie cmentarza 8 listopada 1953 roku zgin\u0119\u0142o przy pr\u00f3bie rozbrojenia znalezionego niewybuchu troje dzieci \u2014 W\u0142adys\u0142aw i Jerzy Pipczy\u0144scy oraz Wojciech \u0141ukaszewicz; pochowano ich na cmentarzu \u015bwi\u0119tego Franciszka. Cmentarz zamkni\u0119to 8 grudnia 1956 roku, teren zniwelowano i urz\u0105dzono w tym miejscu park. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela, zniszczony w 1945 roku, rozebrano w latach 1955\u20131957.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 219; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 93\u201394; Cmentarze na Siedlcach oraz Siedlce \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia); Zlikwidowane cmentarze w Gda\u0144sku \u2014 cmentarze-gdanskie.pl; Gda\u0144ski Emaus \u2014 trojmiasto.pl/historia [kopia archiwalna 1998-12-12]; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Wonneberg; E. Muhl, \u201eDie Geschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, has\u0142o Schidlitz z Emaus; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1957, nr 4, poz. 46, s. 38.*","built_year":1709,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cmentarze na Siedlcach \u2014 Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=CMENTARZE_NA_SIEDLCACH"},{"typ":"portal","tytul":"Zlikwidowane cmentarze w Gda\u0144sku \u2014 cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"prasa","tytul":"Gda\u0144ski Emaus \u2014 trojmiasto.pl/historia [kopia archiwalna 1998-12-12]","url":"https://web.archive.org/web/19981212033614/http://www.trojmiasto.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Wonneberg, diecezja Danziger H\u00f6he","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"A. Harnoch, has\u0142o Wonneberg, diecezja Danziger H\u00f6he; Muhl, \u201eWy\u017cyna Gda\u0144ska\u201d, has\u0142o \u201eSchidlitz (Siedlce) z Emaus\u201d"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), Danzig 1938, has\u0142o \u201eSchidlitz (Siedlce) z Emaus\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"A. Harnoch, has\u0142o Wonneberg, diecezja Danziger H\u00f6he; Muhl, \u201eWy\u017cyna Gda\u0144ska\u201d, has\u0142o \u201eSchidlitz (Siedlce) z Emaus\u201d"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 93\u201394","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 219","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 219","url":""}]},"gps_precision":"r\u00f3g ul. Kartuskiej i Starodworskiej (przybli\u017cone \u2014 do u\u015bci\u015blenia)","id":"CM-0902","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3503,"lng":18.6096,"name_de":"Schlapker Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk-Emaus \u2014 cmentarz ewangelicki Zbawiciela (d. katolicki, nieistniej\u0105cy)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy lutera\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Jana Aposto\u0142a na G\u0142\u00f3wnym Mie\u015bcie (Rechtstadt) le\u017ca\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny \u2014 Kirchhof \u2014 mi\u0119dzy ulicami \u015awi\u0119toja\u0144sk\u0105 i Minogi, dawnymi Johannisgasse i Neunaugengasse. Powsta\u0142 wraz z ko\u015bcio\u0142em w XIV wieku: budow\u0119 w\u0142a\u015bciwej \u015bwi\u0105tyni rozpocz\u0119to oko\u0142o 1370 roku, 28 stycznia 1456 roku uzyska\u0142a ona rang\u0119 ko\u015bcio\u0142a parafialnego p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci G\u0142\u00f3wnego Miasta, a w 1465 roku zako\u0144czono przesklepianie wn\u0119trza.\n\nCmentarz zajmowa\u0142 oko\u0142o 0,1 hektara na d\u0142ugim, w\u0105skim pasie przy p\u00f3\u0142nocnej \u015bcianie ko\u015bcio\u0142a; od zachodu, od ulicy Minogi, zamyka\u0142 go mur z bram\u0105; druga brama znajdowa\u0142a si\u0119 przy prezbiterium, od ulicy \u015awi\u0119toja\u0144skiej. Na pocz\u0105tku XVIII wieku wzniesiono kaplic\u0119 cmentarn\u0105, przylegaj\u0105c\u0105 od zachodu do nawy p\u00f3\u0142nocnej. W 1807 roku cmentarz uznano za przepe\u0142niony. Wed\u0142ug przewodnika G. L\u00f6schina z 1853 roku na cmentarzu \u015bwi\u0119tego Jana sta\u0142 zbudowany w 1576 roku dom szko\u0142y \u015bwi\u0119tego Jana, kt\u00f3r\u0105 w 1848 roku przeniesiono do nowego budynku przy ulicy \u015awi\u0119tego Ducha. L\u00f6schin wyja\u015bnia, \u017ce szko\u0142y by\u0142y dawniej \u015bci\u015ble zwi\u0105zane z ko\u015bcio\u0142ami, a nauczyciele i uczniowie musieli codziennie \u015bpiewa\u0107 w nich jutrzni\u0119 \u2014 st\u0105d budynki szkolne na cmentarzach przyko\u015bcielnych.\n\nBy\u0142 katolicki, a od 1559 roku \u2014 odk\u0105d urz\u0105d przy ko\u015bciele obj\u0105\u0142 pierwszy pastor ewangelicki \u2014 do 1945 roku lutera\u0144ski. W sierpniu 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 polski Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, w 1960 roku przekazano go miastu, w 1991 roku rzymskokatolickiej diecezji gda\u0144skiej, a w 1995 roku u\u017cyczono Nadba\u0142tyckiemu Centrum Kultury. Do rejestru zabytk\u00f3w \u015bwi\u0105tyni\u0119 wpisano 27 lutego 1967 roku pod numerem A-442.\n\nCmentarz figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa jako cmentarz wyznaniowy przyko\u015bcielny z XIV wieku, przy ulicy Straganiarskiej. Do rejestru zabytk\u00f3w cmentarz nie jest wpisany. Nie nale\u017cy go myli\u0107 z Johannis-Kirchhof u podn\u00f3\u017ca Biskupiej G\u00f3rki ani z cmentarzem zjednoczonym ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u015bwi\u0119tego Jana, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja oraz \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a przy Wielkiej Alei.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Johannis w Gda\u0144sku 8870 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; G. L\u00f6schin, \u201eDanzig und seine Umgebungen\u201d, Gda\u0144sk 1853, s. 115\u2013116; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. L\u00f6schin, \u201eDanzig und seine Umgebungen\u201d, Gda\u0144sk 1853, s. 115\u2013116","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10013549"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0020","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.352137,"lng":18.656467,"name_de":"St. Johannis-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk-G\u0142\u00f3wne Miasto \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"U zachodniego podn\u00f3\u017ca Grodziska (G\u00f3ra Gradowa), przy dzisiejszej ulicy 3 Maja, le\u017ca\u0142 cmentarz ko\u015bcio\u0142a i szpitala Bo\u017cego Cia\u0142a (Heilig-Leichnam-Kirche), wzmiankowanych w 1380 roku. Cmentarz Bo\u017cego Cia\u0142a (Heiliger Leichnam-Kirchhof), o powierzchni oko\u0142o 1,09 hektara, za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIV wieku dla pensjonariuszy szpitala zmar\u0142ych na choroby zaka\u017ane; od ko\u0144ca XVI wieku grzebano tu tak\u017ce parafian. Wed\u0142ug Andrzeja Januszajtisa od 1538 roku cmentarz przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a przej\u0105\u0142 rol\u0119 wymienianego w 1342 roku cmentarza \u015bwi\u0119tej Gertrudy, na kt\u00f3rym chowano ofiary epidemii i biedak\u00f3w; w XVIII wieku by\u0142y tu trzy cmentarze, a ca\u0142y teren nazywano Pa\u0144stwem Zmar\u0142ych. Wed\u0142ug G. L\u00f6schina (1853) cmentarz przy ko\u015bciele za\u0142o\u017cono w 1538 roku, w czasie zarazy, gdy cmentarz \u015bwi\u0119tej Gertrudy nie mie\u015bci\u0142 ju\u017c zmar\u0142ych; si\u0119ga\u0142 on pocz\u0105tkowo a\u017c w okolice cmentarza \u015bwi\u0119tej Katarzyny, gdzie styka\u0142 si\u0119 z cmentarzem domu ospowego, a w 1704 roku przy budowie nowych umocnie\u0144 ograniczono go do p\u00f3\u017aniejszych rozmiar\u00f3w. W 1811 roku w\u0142adze gubernatora zabra\u0142y ko\u015bcio\u0142owi kolejn\u0105 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza pod fortyfikacje \u2014 odnotowa\u0142 to w 1905 roku archidiakon ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny E. Blech. W u\u017cytku ewangelickim pozostawa\u0142 do zamkni\u0119cia 8 grudnia 1956 roku. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku teren splantowano, obsiano traw\u0105 i zamieniono na park, a w 2002 roku stan\u0105\u0142 tu pomnik \u201eCmentarz Nieistniej\u0105cych Cmentarzy\u201d. Wed\u0142ug Klaudiusza Grabowskiego (2024) niewielki fragment cmentarza wida\u0107 na miedziorycie Jana Karola Schultza z 1858 roku, a znacznie wi\u0119kszy na drzeworycie wed\u0142ug Louisa Sy, og\u0142oszonym w lipskim tygodniku \u201eIllustrirte Zeitung\u201d z 15 kwietnia 1865 roku (nr 1137, s. 252); drzeworyt przedstawia coroczn\u0105 modlitw\u0119 za zmar\u0142ych na tym cmentarzu i pozwala rozpozna\u0107 niekt\u00f3re nagrobki.\n\nOd po\u0142udnia do cmentarza Bo\u017cego Cia\u0142a przylega\u0142 od ko\u0144ca XV wieku, oddzielony drewnianym p\u0142otem, cmentarz Lazaretu (Lazarett-Kirchhof); ten od 1704 roku znika\u0142 pod wa\u0142ami umocnie\u0144 Grodziska. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Lazaretu prowadzi\u0142 w\u0142asne ksi\u0119gi \u2014 B\u00e4r wymienia go pod pozycj\u0105 szesnast\u0105 jako \u201eDanzig, Kirche zum Lazarett\u201d, z zachowanymi duplikatami chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w z lat 1800\u20131801 w gda\u0144skim archiwum pa\u0144stwowym.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 od 1557 roku s\u0142u\u017cy\u0142 protestantom, a od 1592 roku by\u0142 ewangelick\u0105 (lutera\u0144sk\u0105) \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105. Max B\u00e4r w spisie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich z 1908 roku umieszcza \u201eDanzig, Heil. Leichnam\u201d pod pozycj\u0105 siedemnast\u0105 w\u015br\u00f3d parafii ewangelickich diecezji gda\u0144skiej miejskiej, wskazuj\u0105c ksi\u0119g\u0119 chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w prowadzon\u0105 od 1632 roku, ksi\u0119g\u0119 zmar\u0142ych od 1747, wykaz komunikant\u00f3w od 1862 i konfirmowanych od 1802. Wykaz gmin do spisu powszechnego z 1885 roku podaje za\u015b \u201eDanzig (Heilig Leichnam)\u201d jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 dla sze\u015bciu wsi powiatu Danziger H\u00f6he: Brentau, Heiligenbrunn, Klein Kelpin, Mattern, Rentau i Scheffm\u00fchl. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono liczby pochowanych: B\u00e4r nie podaje sum rocznych, a w karcie ewidencji konserwatorskiej rubryka liczbowa jest pusta.\n\nParafia mia\u0142a te\u017c nowy cmentarz, za\u0142o\u017cony w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku po wschodniej stronie cmentarza wojskowego, od dzisiejszej ulicy D\u0105browskiego; od 1945 roku jest on cz\u0119\u015bci\u0105 Cmentarza Garnizonowego. Stoj\u0105 tam drewniana neogotycka kaplica, kt\u00f3r\u0105 serwis cmentarzy komunalnych Gda\u0144ska datuje raz na 1896 rok, raz na pocz\u0105tek XX wieku, oraz dom grabarza. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku stary cmentarz Bo\u017cego Cia\u0142a le\u017ca\u0142 przy szpitalu (grabarz August Uhlenberg), a nowy \u2014 przed Bram\u0105 Oliwsk\u0105, obok cmentarza garnizonowego (grabarz Otto Boesler). Wed\u0142ug tej samej ksi\u0119gi adresowej na starym cmentarzu przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a sta\u0142 wi\u0119kszy krzy\u017c marmurowy na grobach dw\u00f3ch pruskich ksi\u0119\u017cniczek. Wed\u0142ug korespondencji z Gda\u0144ska z 29 maja 1844 roku, og\u0142oszonej w \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, spoczywa\u0142o tu jednak dwoje rodze\u0144stwa ksi\u0119cia Adalberta, ksi\u0105\u017c\u0119 i ksi\u0119\u017cniczka, zmar\u0142ych w listopadzie 1806 roku we wczesnym dzieci\u0144stwie w Pillau i w Gda\u0144sku; ksi\u0105\u017c\u0119 Adalbert odwiedzi\u0142 ten cmentarz w czasie pobytu w mie\u015bcie. W 1919 roku oba cmentarze Bo\u017cego Cia\u0142a, jako w\u0142asno\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a szpitalnego, podlega\u0142y zarz\u0105dowi szpitala, nie radzie parafialnej; ogrodnikiem starego cmentarza by\u0142 Robert Brose, nowego \u2014 Rudolf B\u00f6sler. Na starym cmentarzu w miesi\u0105cach letnich odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa pod go\u0142ym niebem: G. L\u00f6schin w przewodniku z 1853 roku pisze o ambonie polowej zbudowanej na nowo w 1707 roku i o zadaszonych \u0142awach, zwanych altan\u0105 letni\u0105 (Sommerlaube), zbudowanych w 1685 roku, powi\u0119kszonych w 1711 i odnowionych w 1836 roku. Pastor tej parafii Franz Lippky w opisie ko\u015bcio\u0142a z 1916 roku wywodzi\u0142 ten zwyczaj od kazania Jakuba Hegge, zwanego Finkenblockiem, kt\u00f3ry 13 lipca 1522 roku jako pierwszy przemawia\u0142 po ewangelicku pod go\u0142ym niebem na Grodzisku, a o \u00f3wczesnej ambonie letniej pisa\u0142, \u017ce nosi dat\u0119 1821; od regularnych nabo\u017ce\u0144stw na cmentarzu odst\u0105piono wtedy, bo zbyt wiele ha\u0142asu i niepokoju ni\u00f3s\u0142 rosn\u0105cy ruch kolejowy i tramwajowy.\n\nPo wojnie ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 nowego cmentarza dzia\u0142a\u0142 jako otwarty cmentarz komunalny do 1956 roku; zamkni\u0119to go 8 kwietnia 1961 roku, a ponownie otwarto w 1995 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z wiek\u00f3w XV\u2013XVII wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 16 grudnia 1956 roku, pod numerem A-65. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego notuje pod numerem A-65 zesp\u00f3\u0142 szpitalny Bo\u017cego Cia\u0142a przy ulicy 3 Maja 21, wpisany 31 pa\u017adziernika 1988 roku, i wymienia w nim osobno cmentarz szpitalny, star\u0105 plebani\u0119 z 1762 roku, now\u0105 plebani\u0119 z 1865 roku oraz trzy domy mieszkalne \u2014 z 1861, 1866 i szachulcowy z 1766 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii Heil. Leichnam w Gda\u0144sku 6752 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 2, 67; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 217; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia) i cmentarze-gdanskie.pl; \u201eCmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Zesp\u00f3\u0142 u podn\u00f3\u017ca Grodziska\u201d \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u201d, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger H\u00f6he; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eCmentarz Garnizonowy. Historia\u201d, cmentarze-gdanskie.pl; \u201eCmentarz Garnizonowy\u201d, cmentarze-gdanskie.pl; A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137; F. Lippky, \u201eDie evangelische Kirche zum Heiligen Leichnam Danzig\u201d, [Gda\u0144sk] 1916, s. 5\u20136; E. Blech, \u201eLeidensjahre von St. Katharinen in Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, 1905, s. 183; G. L\u00f6schin, \u201eDanzig und seine Umgebungen\u201d, Gda\u0144sk 1853, s. 100\u2013101; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 1 czerwca 1844 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1957, nr 4, poz. 46, s. 38; K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 170.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Zesp\u00f3\u0142 u podn\u00f3\u017ca Grodziska \u2014 Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=CMENTARZE_NA_TERENIE_%C5%9AR%C3%93DMIE%C5%9ACIA._ZESP%C3%93%C5%81_U_PODN%C3%93%C5%BBA_GRODZISKA"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eCmentarz Garnizonowy. Historia\u201d, cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77103.asp"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eCmentarz Garnizonowy\u201d, cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77155.asp"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 2, 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 2, 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 217","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 217","url":""},{"dopisane_2026_10_26":"\u017ar\u00f3d\u0142o podane przez \u0141ukasza","typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137","url":"https://www.nasz.gdansk.pl/wp-content/uploads/2014/05/Listopad-2003.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Lippky, \u201eDie evangelische Kirche zum Heiligen Leichnam Danzig\u201d, [Gda\u0144sk] 1916, s. 5\u20136","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/23784/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Blech, \u201eLeidensjahre von St. Katharinen in Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, 1905, s. 183","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/52383/edition/49813/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. L\u00f6schin, \u201eDanzig und seine Umgebungen\u201d, Gda\u0144sk 1853, s. 100\u2013101","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10013549"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 1 czerwca 1844 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RETY7U27K5N73MJYP5NCXUJXI6TV2QXX"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 170","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0023","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35776,"lng":18.643,"name_de":"Heiliger Leichnam-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk-Grodzisko \u2014 cmentarz ewangelicki ko\u015bcio\u0142a i szpitala Bo\u017cego Cia\u0142a","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Cmentarz (Neuer Kirchhof, St. Marien-Kirchhof) nale\u017ca\u0142 do parafii ko\u015bcio\u0142a Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny \u2014 gda\u0144skiej Marienkirche. Powsta\u0142 w latach 1819\u20131829, po reformie zespo\u0142u cmentarzy z oko\u0142o 1818 roku, gdy wi\u0119kszo\u015b\u0107 obszaru u podn\u00f3\u017ca Grodziska rozdzielono mi\u0119dzy parafie gda\u0144skie. Andrzej Januszajtis \u0142\u0105czy powstanie cmentarzy przy dzisiejszej ulicy 3 Maja \u2014 Mariackiego, \u015bwi\u0119tego Piotra, \u015bwi\u0119tej Katarzyny i \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja \u2014 z zakazem pogrzeb\u00f3w w ko\u015bcio\u0142ach, wprowadzonym wraz z kodeksem napoleo\u0144skim. W tym samym tek\u015bcie Januszajtis datuje te cmentarze na lata 1819\u20131821.\n\nLe\u017ca\u0142 przy ulicy 3 Maja 8, po p\u00f3\u0142nocnej stronie Ogrodu Strzeleckiego i Domu Strzeleckiego imienia Fryderyka Wilhelma, i zajmowa\u0142 0,69 hektara. Dzia\u0142ka mia\u0142a kszta\u0142t wieloboku wyd\u0142u\u017conego na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d, a teren wznosi\u0142 si\u0119 lekko ku zachodowi. Od p\u00f3\u0142nocy cmentarz graniczy\u0142 z drog\u0105 na Grodzisko, przy kt\u00f3rej w latach 1880\u20131882 wzniesiono koszary pionier\u00f3w (Pionierkaserne, nast\u0119pnie Szko\u0142a Wojenna). Cmentarz wchodzi\u0142 w sk\u0142ad zespo\u0142u cmentarzy po\u0142o\u017conych u podn\u00f3\u017ca Grodziska, po zachodniej stronie dzisiejszej ulicy 3 Maja. W s\u0105siedztwie le\u017ca\u0142y nekropolie \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja I i II, \u015bwi\u0119tej Katarzyny, \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, Bo\u017cego Cia\u0142a, Reich der Toten oraz \u017cydowska.\n\nAgathon Harnoch datuje pierwsze ewangelickie kazania w tej \u015bwi\u0105tyni na 1524 rok: g\u0142osi\u0142 je franciszkanin Aleksander, kt\u00f3ry po wielkim rozruchu musia\u0142 ust\u0105pi\u0107 w 1525 roku. Wed\u0142ug Harnocha od 1536 roku naucza\u0142 tu Pancratius Klein. Wed\u0142ug Benedykta Reszki zwolennicy Lutra odprawiali w nim nabo\u017ce\u0144stwa w 1529 roku, a w 1572 roku przej\u0119li go ostatecznie i u\u017cytkowali do 1945 roku. Oko\u0142o 1890 roku Harnoch liczy\u0142 w parafii blisko 10 600 dusz i trzech duchownych, a cmentarz zapisa\u0142 jako w\u0142asno\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a. B\u00e4r w spisie z 1908 roku wymienia \u201eDanzig, St. Marien\u201d w\u015br\u00f3d parafii ewangelickich diecezji gda\u0144skiej miejskiej, z chrztami od 1580 roku, \u015blubami od 1590 i zmar\u0142ymi z lat 1537\u20131566 oraz od 1593 \u2014 po cz\u0119\u015bci prowadzonymi jako Steinb\u00fccher, czyli ksi\u0119gi kamieni nagrobnych.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku pierwszy cmentarz parafii Mariackiej le\u017ca\u0142 przy Promenadzie 8, obok Domu Strzeleckiego imienia Fryderyka Wilhelma; grabarzem by\u0142 Nicolaus. W 1919 roku ogrodnikiem cmentarnym parafii Mariackiej by\u0142 Emil Thrun, a prze\u0142o\u017conym cmentarzy w radzie parafialnej rentier Eugen Reichmann. Thrun mieszka\u0142 jednak przy drugim cmentarzu Mariackim, na Wielkiej Alei (Gro\u00dfe Allee 11), nie przy opisywanym tutaj. Czynny by\u0142 do 1945 roku, a zamkni\u0119to go 8 grudnia 1956 roku; dzi\u015b na jego miejscu jest tymczasowy parking. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono liczby pochowanych; B\u00e4r opisuje zakresy zachowanych ksi\u0105g, bez sum rocznych, a w karcie ewidencji konserwatorskiej rubryka liczbowa jest pusta.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Marien w Gda\u0144sku 10\u00a0268 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 214; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eCmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Zesp\u00f3\u0142 u podn\u00f3\u017ca Grodziska\u201d, oraz cmentarze-gdanskie.pl; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn\u2013Rumia 2008; A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 214","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 214","url":""},{"dopisane_2026_10_26":"\u017ar\u00f3d\u0142o podane przez \u0141ukasza","typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137","url":"https://www.nasz.gdansk.pl/wp-content/uploads/2014/05/Listopad-2003.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0024","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.354723,"lng":18.640334,"name_de":"St. Marien-Kirchhof (Neuer Kirchhof)","name_pl":"Gda\u0144sk-Grodzisko \u2014 cmentarz ewangelicki parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny (Neuer Kirchhof)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicki (lutera\u0144ski) cmentarz parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny \u2014 po niemiecku St. Katharinen-Kirchhof \u2014 za\u0142o\u017cono u podn\u00f3\u017ca Grodziska w 1818 roku, a poch\u00f3wk\u00f3w dokonywano od 1819. Archidiakon ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny E. Blech pisa\u0142 jednak w 1905 roku, \u017ce ju\u017c w 1805 roku prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a zajmowali si\u0119 zak\u0142adaniem nowego cmentarza pod Grodziskiem. Zajmowa\u0142 oko\u0142o 0,5 hektara na nieregularnej dzia\u0142ce pod adresem 3 Maja 11; jej wschodnia granica przylega\u0142a bezpo\u015brednio do Promenady, dzisiejszej ulicy 3 Maja. Wchodzi\u0142 w sk\u0142ad zespo\u0142u cmentarzy wyznaniowych po zachodniej stronie tej ulicy, gdzie w XIX wieku dzia\u0142a\u0142o obok siebie osiem odr\u0119bnych nekropolii. W tym zespole le\u017ca\u0142y cmentarze Bo\u017cego Cia\u0142a, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja I i II, \u015bwi\u0119tej Katarzyny, Reich der Toten, \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny oraz \u017cydowski. Andrzej Januszajtis \u0142\u0105czy powstanie cmentarzy przy dzisiejszej ulicy 3 Maja \u2014 Mariackiego, \u015bwi\u0119tego Piotra, \u015bwi\u0119tej Katarzyny i \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja \u2014 z zakazem pogrzeb\u00f3w w ko\u015bcio\u0142ach, wprowadzonym wraz z kodeksem napoleo\u0144skim, i datuje je na lata 1819\u20131821.\n\nCzynny by\u0142 do 1945 roku. Zamkni\u0119to go 24 listopada 1946 roku i zlikwidowano podczas budowy dworca autobusowego; dzi\u015b teren pe\u0142ni funkcj\u0119 komunikacyjn\u0105 i nie zachowa\u0142 czytelnych \u015blad\u00f3w cmentarza. W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie figuruje.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej, kt\u00f3rego parafia cmentarz za\u0142o\u017cy\u0142a, by\u0142 najstarsz\u0105 far\u0105 gda\u0144skiego Starego Miasta, parafialn\u0105 dla miasta lokacyjnego od 1227 roku. W wykazach urz\u0119dowych parafia widnieje jako ewangelicka: B\u00e4r w spisie ksi\u0105g metrykalnych z 1908 roku umieszcza \u201eDanzig, St. Katharinen\u201d pod pozycj\u0105 czternast\u0105 w\u015br\u00f3d parafii ewangelickich diecezji gda\u0144skiej miejskiej, z chrztami i \u015blubami od 1573 roku oraz ksi\u0119g\u0105 zmar\u0142ych od 1737, a wykaz gmin do spisu z 1885 roku podaje j\u0105 jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 dla Zigankenberg w powiecie Danziger H\u00f6he.\n\nB\u00e4r wymienia te\u017c dokument tej parafii \u2014 Steinbuch z lat 1644\u20131815, zawieraj\u0105cy wy\u0142\u0105cznie nazwiska pochowanych pod p\u0142ytami nagrobnymi w samym ko\u015bciele.\n\nParafia \u015bwi\u0119tej Katarzyny mia\u0142a drugi cmentarz \u2014 przy alei Zwyci\u0119stwa we Wrzeszczu, zlikwidowany w 1956 roku. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku stary cmentarz parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny, opisywany tutaj, le\u017ca\u0142 przy Promenadzie 11, a jej drugi, nowy cmentarz \u2014 we Wrzeszczu, przy Gro\u00dfe Allee 15 (wed\u0142ug \u00f3wczesnej numeracji).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Catharinen w Gda\u0144sku 10\u00a0731 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u201d, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137; E. Blech, \u201eLeidensjahre von St. Katharinen in Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, 1905, s. 180; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"dopisane_2026_10_26":"\u017ar\u00f3d\u0142o podane przez \u0141ukasza","typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137","url":"https://www.nasz.gdansk.pl/wp-content/uploads/2014/05/Listopad-2003.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Blech, \u201eLeidensjahre von St. Katharinen in Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, 1905, s. 180","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/52383/edition/49813/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0025","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.355717,"lng":18.642553,"name_de":"St. Katharinen-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk-Grodzisko \u2014 cmentarz ewangelicki parafii \u015bw. Katarzyny (St. Katharinen-Kirchhof)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz Lazaretu (Lazarett-Kirchhof) przylega\u0142 od po\u0142udnia do cmentarza szpitala i ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a u zachodniego podn\u00f3\u017ca Grodziska, przy dzisiejszej ulicy 3 Maja, i by\u0142 od niego oddzielony drewnianym p\u0142otem. Nale\u017ca\u0142 do Szpitala Miejskiego, zwanego Lazaretem przy Bramie Oliwskiej, i istnia\u0142 od ko\u0144ca XV wieku. Nie by\u0142a to nekropolia parafialna, lecz szpitalna i miejska: s\u0105siaduj\u0105ce z ni\u0105 kwatery u podn\u00f3\u017ca Grodziska s\u0142u\u017cy\u0142y zmar\u0142ym na choroby zaka\u017ane oraz ubogim, kt\u00f3rych nie wi\u0105za\u0142a przynale\u017cno\u015b\u0107 do \u017cadnego z gda\u0144skich ko\u015bcio\u0142\u00f3w ani szpitali.\n\nOd pocz\u0105tku XVII wieku dzia\u0142a\u0142 tu\u017c obok \u2014 sporadycznie, a od 1631 roku stale \u2014 Bauer-Kaul, czyli Ch\u0142opski D\u00f3\u0142, komunalne miejsce poch\u00f3wku ubogich. W 1658 roku, przy pierwszej reorganizacji tego terenu, powo\u0142ano cmentarz Ubogich (Armenkirchhof), kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 poch\u00f3wk\u00f3w Lazaretu i wszystkie z Ch\u0142opskiego Do\u0142u. W czasie d\u017cumy w 1709 roku na jego cz\u0119\u015bci urz\u0105dzono cmentarz przy Grodzisku (Kirchhof am Hagelsberg); na pocz\u0105tku XIX wieku chowano tam g\u0142\u00f3wnie samob\u00f3jc\u00f3w i skaza\u0144c\u00f3w, st\u0105d \u00f3wczesna nazwa Kirchhof der armen S\u00fcnder, czyli cmentarz Ubogich Grzesznik\u00f3w. Cmentarz Ubogich pozostawa\u0142 wprawdzie odr\u0119bny organizacyjnie od cmentarza Lazaretu, ale obszar\u00f3w grzebalnych nie rozgraniczono \u015bci\u015ble. W 1819 roku zapisano go jako Armen- oder Pockenhaus-Kirchhof \u2014 cmentarz Ubogich i Domu dla Chorych na Osp\u0119. Od lat czterdziestych XVII wieku do 1809 roku tereny grzebalne na po\u0142udnie i zach\u00f3d od zabudowa\u0144 szpitala i ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a, a\u017c po podn\u00f3\u017ce Grodziska, tworzy\u0142y najrozleglejsz\u0105 nekropoli\u0119 Gda\u0144ska.\n\nOd 1704 roku miejsce cmentarza Lazaretu zajmowa\u0142 nale\u017c\u0105cy do umocnie\u0144 Grodziska wa\u0142 z drog\u0105 i fos\u0105, zwany Steinbocksbrill \u2014 Okularami Steinbocka. W nazwie upami\u0119tniono szwedzkiego genera\u0142a Magnusa Stenbocka, generalnego komisarza wojennego w Polsce, przebywaj\u0105cego w Gda\u0144sku w 1703 roku. Dzi\u015b biegnie t\u0119dy p\u00f3\u0142nocny wjazd na Grodzisko, a w miejscu fosy stoi wzniesiony w po\u0142owie XIX wieku budynek zbrojowni (Zeughaus), obecnie mieszkalny. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Lazaretu prowadzi\u0142 w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne: w spisie ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich, opracowanym przez B\u00e4ra w 1908 roku, figuruje jako \u201eDanzig, Kirche zum Lazarett\u201d, z zachowanymi duplikatami chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w z lat 1800\u20131801.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eCmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Zesp\u00f3\u0142 u podn\u00f3\u017ca Grodziska\u201d, oraz cmentarze-gdanskie.pl; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"inne","denomination":"inne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Zesp\u00f3\u0142 u podn\u00f3\u017ca Grodziska \u2014 Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=CMENTARZE_NA_TERENIE_%C5%9AR%C3%93DMIE%C5%9ACIA._ZESP%C3%93%C5%81_U_PODN%C3%93%C5%BBA_GRODZISKA"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0956","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.356865,"lng":18.642255,"name_de":"Hagelsberg","name_pl":"Gda\u0144sk-Grodzisko \u2014 cmentarz Lazaretu (Dom Ospy)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi cmentarz ewangelickiej (lutera\u0144skiej) parafii \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja ze Starego Miasta \u2014 po niemiecku St. Bartholom\u00e4i-Kirchhof II \u2014 le\u017ca\u0142 przy dzisiejszej ulicy 3 Maja 15, tu\u017c obok starszego cmentarza tej samej parafii pod numerem 13. Oba nale\u017ca\u0142y do ci\u0105gu wyznaniowych nekropolii u podn\u00f3\u017ca Grodziska, mi\u0119dzy Nowymi Ogrodami a dawn\u0105 Bram\u0105 Oliwsk\u0105, po zachodniej stronie ulicy. M\u0142odszy z nich za\u0142o\u017cono w pierwszej po\u0142owie XIX wieku, gdy starszy cmentarz \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja si\u0119 zape\u0142ni\u0142. Druki z epoki znaj\u0105 przy Promenadzie tylko jeden cmentarz tej parafii: ksi\u0119ga adresowa z 1897 roku wymienia \u201estary\u201d cmentarz \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja przy Promenadzie u st\u00f3p Grodziska, a \u201enowy\u201d w zespole trzech zjednoczonych cmentarzy przy Wielkiej Alei; tak samo broszura parafialna z 1916 roku m\u00f3wi o dw\u00f3ch cmentarzach \u2014 przy Promenadzie, zamkni\u0119tym z wyj\u0105tkiem jednego grobu rodzinnego, i drugim, po\u0142\u0105czonym z cmentarzami \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a oraz \u015bwi\u0119tego Jana, mi\u0119dzy ma\u0142ym placem \u0107wicze\u0144 przy Alei a lini\u0105 kolejow\u0105 do Sopotu.\n\nZajmowa\u0142 oko\u0142o 0,4 hektara na dzia\u0142ce w kszta\u0142cie nieregularnego, mocno wyd\u0142u\u017conego na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d wieloboku. Teren wznosi\u0142 si\u0119 lekko ku zachodowi, a granica wschodnia przylega\u0142a bezpo\u015brednio do Promenady (Promenade), czyli obecnej ulicy 3 Maja.\n\nChowano tu do 1945 roku. Cmentarz zamkni\u0119to 21 listopada 1946 roku i zlikwidowano przy budowie dworca autobusowego PKS, kt\u00f3rego zabudowa zaj\u0119\u0142a teren dawnych nekropolii. Obiekt figuruje w ewidencji konserwatorskiej, ale do rejestru zabytk\u00f3w nie zosta\u0142 wpisany.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Bartholom\u00e4i w Gda\u0144sku 4994 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eCmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Zesp\u00f3\u0142 u podn\u00f3\u017ca Grodziska\u201d, oraz cmentarze-gdanskie.pl; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1897, cz. III, s. 76; \u201eDie evangelische Kirche zu St. Bartholom\u00e4i in Danzig\u201d, [Gda\u0144sk 1916], s. 5\u20136; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1897, cz. III, s. 76","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3485/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelische Kirche zu St. Bartholom\u00e4i in Danzig\u201d, [Gda\u0144sk 1916], s. 5\u20136","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/23781/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0022","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.356665,"lng":18.642251,"name_de":"St. Bartholom\u00e4i-Kirchhof II (Zweiter Kirchhof der St.-Bartholom\u00e4i-Gemeinde)","name_pl":"Gda\u0144sk-Grodzisko \u2014 drugi cmentarz ewangelicki parafii \u015bw. Bart\u0142omieja (Kirchhof II)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki (lutera\u0144ski) parafii \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja le\u017ca\u0142 u podn\u00f3\u017ca Grodziska (Hagelsberg), mi\u0119dzy Nowymi Ogrodami a dawn\u0105 Bram\u0105 Oliwsk\u0105, po zachodniej stronie ulicy 3 Maja. Za\u0142o\u017cony w 1819 roku, zajmowa\u0142 oko\u0142o 0,2 hektara i nosi\u0142 nazw\u0119 \u201eKirchhof I\u201d; by\u0142 jednym z dw\u00f3ch cmentarzy tej parafii w tym miejscu. Andrzej Januszajtis \u0142\u0105czy powstanie cmentarzy przy dzisiejszej ulicy 3 Maja \u2014 Mariackiego, \u015bwi\u0119tego Piotra, \u015bwi\u0119tej Katarzyny i \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja \u2014 z zakazem pogrzeb\u00f3w w ko\u015bcio\u0142ach, wprowadzonym wraz z kodeksem napoleo\u0144skim, i datuje je na lata 1819\u20131821.\n\nMacierzysta \u015bwi\u0105tynia, gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja przy dzisiejszej ulicy \u015awi\u0119tego Bart\u0142omieja, pozostawa\u0142a ewangelicka do 1945 roku, a pierwsze kazania ewangelickie zabrzmia\u0142y w niej w latach 1523/1524. Lutera\u0144ski zryw w Gda\u0144sku z lat 1525\u20131526 zosta\u0142 st\u0142umiony, a miasto wr\u00f3ci\u0142o wtedy do obrz\u0105dku katolickiego; trwale ewangelickie sta\u0142y si\u0119 ko\u015bcio\u0142y gda\u0144skie po 1557 roku.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku stary cmentarz parafii \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja le\u017ca\u0142 przy Promenadzie Strzeleckiej (Sch\u00fctzenhaus-Promenade), u st\u00f3p G\u00f3ry Gradowej. W tej samej ksi\u0119dze nowy cmentarz parafii figuruje jako cz\u0119\u015b\u0107 trzech zjednoczonych cmentarzy przy Wielkiej Alei. W 1919 roku stary cmentarz parafii \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja przy Promenadzie by\u0142 zamkni\u0119ty, z wyj\u0105tkiem jednego grobu rodzinnego, w kt\u00f3rym mo\u017cna by\u0142o chowa\u0107.\n\nCmentarz by\u0142 czynny do 1945 roku, a formalnie zlikwidowano go 21 listopada 1946 roku. Teren splantowano przy budowie dworca autobusowego PKS, kt\u00f3rego budynek stoi dzi\u015b na dawnej nekropolii; nagrobki i uk\u0142ad kwater si\u0119 nie zachowa\u0142y.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 po 1945 roku u\u017cytkowali jezuici, a od 1990 roku parafia greckokatolicka. W 2001 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 konkatedr\u0105 eparchii wroc\u0142awsko-gda\u0144skiej.\n\nZesp\u00f3\u0142 cmentarzy u podn\u00f3\u017ca Grodziska nie figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w, a jedynie w ewidencji konserwatorskiej. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja przy ulicy \u015awi\u0119tego Bart\u0142omieja 1 wpisano do rejestru pod numerem A-427 decyzjami z 24 lutego 1967 i 28 lipca 2005 roku, wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym oraz murowanym ogrodzeniem z drugiej po\u0142owy XVII wieku i z 1816 roku. W tym wpisie chodzi o cmentarz przy samym ko\u015bciele, nie o ten u podn\u00f3\u017ca Grodziska. Osobnym obiektem pozostaje r\u00f3wnie\u017c zjednoczony cmentarz ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, \u015bwi\u0119tego Jana oraz \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a przy Wielkiej Alei, obj\u0119ty w 2025 roku ochron\u0105 rejestrow\u0105 jako cz\u0119\u015b\u0107 zespo\u0142u cmentarno-parkowego po wschodniej stronie alei Zwyci\u0119stwa.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Bartholom\u00e4i w Gda\u0144sku 4994 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 57; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 57","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 57","url":""},{"dopisane_2026_10_26":"\u017ar\u00f3d\u0142o podane przez \u0141ukasza","typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137","url":"https://www.nasz.gdansk.pl/wp-content/uploads/2014/05/Listopad-2003.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0021","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.356665,"lng":18.642251,"name_de":"St. Bartholom\u00e4i-Kirchhof I","name_pl":"Gda\u0144sk-Grodzisko \u2014 pierwszy cmentarz ewangelicki parafii \u015bw. Bart\u0142omieja (Kirchhof I)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy dzisiejszej ulicy Nowe Ogrody w gda\u0144skim \u015ar\u00f3dmie\u015bciu \u2014 dawnym Neugarten \u2014 dzia\u0142a\u0142 Zachodniopruski Dom Macierzysty i Szpital Diakonis. Pierwsze siostry przyjecha\u0142y z Ludwigslust w Meklemburgii, przenosz\u0105c do Gda\u0144ska wz\u00f3r wypracowany w nadre\u0144skim Kaiserswerth: diakonisa nie sk\u0142ada\u0142a \u015blub\u00f3w zakonnych, lecz podejmowa\u0142a pos\u0142ug\u0119 na czas, w kt\u00f3rym trwa\u0142a w powo\u0142aniu.\n\nSzpital dzieci\u0119cy, z kt\u00f3rego wyr\u00f3s\u0142 dom diakonis, za\u0142o\u017cono 10 lipca 1857 roku w domu przy ulicy Schwarzes Meer 10 z inicjatywy superintendenta Adolfa Blecha od ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela i stowarzyszenia kobiet dla opieki nad ubogimi i chorymi. Wed\u0142ug artyku\u0142u prze\u0142o\u017conego domu w \u201eHandbuchu\u201d z 1919 roku wcze\u015bniej, 1 maja 1857 roku, og\u0142oszono pierwsz\u0105 odezw\u0119 w tej sprawie, kt\u00f3ra przynios\u0142a obfite datki; przegl\u0105d dziej\u00f3w gda\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a w tym samym tomie podaje 1 maja jako dzie\u0144 otwarcia szpitala na dziesi\u0119\u0107 \u0142\u00f3\u017cek i pisze o siostrze przyby\u0142ej z Kaiserswerth. W zak\u0142adzie protektorat obj\u0119\u0142a kr\u00f3lowa El\u017cbieta, a kierownictwo \u2014 siostra z domu diakonis w Ludwigslust. Od 1859 roku zak\u0142adem kierowa\u0142y dwie diakonisy z K\u00f6nigsberg i przyjmowano te\u017c chore kobiety; 8 listopada 1860 roku przeniesiono go do domu Neugarten 23 (p\u00f3\u017aniejszy gmach Landeshaus), po\u015bwi\u0119conego 13 listopada, w urodziny protektorki. 6 kwietnia 1861 roku zak\u0142ad otrzyma\u0142 prawa korporacyjne, a w maju 1862 roku zarz\u0105d postanowi\u0142 kszta\u0142ci\u0107 w\u0142asne diakonisy; pierwsz\u0105 prze\u0142o\u017con\u0105 (Oberin) zosta\u0142a diakonisa Friederike Roggenbrod z K\u00f6nigsberg, przygotowana u Theodora Fliednera w Kaiserswerth. W maju 1863 roku, z braku w\u0142asnej kaplicy, pawilon ogrodowy (Gartensaal) przekszta\u0142cono w sal\u0119 modlitwy (Betsaal).\n\nGmach domu macierzystego i szpitala na 100 \u0142\u00f3\u017cek przy Neugarten 3/5, w stylu gotyckim, zaprojektowa\u0142 wed\u0142ug Handbucha kr\u00f3lewski radca budowlany rejencji Ehrhardt. 17 marca 1875 roku gmach po\u015bwi\u0119cono. Wed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku gmach wznoszono w latach 1871\u20131875, a w 1899 roku powi\u0119kszono teren zak\u0142adu o grunt dawnego lokalu \u201eFreundschaftlicher Garten\u201d, na kt\u00f3rym otwarto p\u00f3\u017aniej Stift Augusty Wiktorii. Zak\u0142ad rozbudowywano: w latach 1886\u20131887 dokupiono Neugarten 6 i zbudowano szpital klasowy, w 1890 roku dom dla dzieci i kobiet, a oko\u0142o 1900 roku, za 190 000 marek gruntu i 354 000 marek budowy, Stift Augusty Wiktorii \u2014 dom starc\u00f3w i nieuleczalnie chorych na 60 miejsc, po\u015bwi\u0119cony we wrze\u015bniu 1901 roku w obecno\u015bci cesarzowej. W 1900 roku s\u0142u\u017cy\u0142y tu 73 diakonisy.\n\nPrasa odnotowywa\u0142a zmiany duchownych domu diakonis. W kwietniu 1882 roku berli\u0144ska \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce pastor Wie\u00dfner z gda\u0144skiego domu diakonis zosta\u0142 powo\u0142any na nast\u0119pc\u0119 pastora Schr\u00f6tera, pierwszego duchownego zak\u0142adu karnego Moabit, odchodz\u0105cego z pruskiej s\u0142u\u017cby pa\u0144stwowej, i obejmie urz\u0105d 1 maja. W czerwcu 1893 roku \u201eBreslauer Zeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce pastor Richter z ko\u015bcio\u0142a zak\u0142adu diakonis Bethanien zosta\u0142 powo\u0142any na duchownego domu diakonis w Gda\u0144sku i wkr\u00f3tce obejmie to stanowisko. W maju 1903 roku \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce pastora Stengla, dot\u0105d duchownego domu diakonis w Gda\u0144sku, powo\u0142anego na pierwszego pastora ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a w Stettin, kr\u00f3l mianowa\u0142 superintendentem diecezji Stettin Stadt.\n\nW maju 1907 roku po\u015bwi\u0119cono dom wypoczynkowy si\u00f3str w Sopocie przy B\u00e4deckerweg, z 20 pokojami dla do 40 diakonis. W 1910 roku na murowanym baraku w ogrodzie szpitala nadbudowano dwa pi\u0119tra z 18 pokojami dla diakonis niezdolnych ju\u017c do pracy, kt\u00f3re dom macierzysty utrzymywa\u0142 do ko\u0144ca \u017cycia. Wed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku pastorem domu diakonis by\u0142 Lic. B. von H\u00fclsen. W 1919 roku dom macierzysty liczy\u0142 426 si\u00f3str i prowadzi\u0142 196 plac\u00f3wek zewn\u0119trznych w Prusach Zachodnich i na Pomorzu, a\u017c po Stralsund, w tym 32 szpitale i 90 stacji opieki parafialnej. W tej liczbie mie\u015bci\u0142a si\u0119 stacja piel\u0119gniarska prowadzona w Berlinie. Ju\u017c w wojnie 1870\u20131871 cztery diakonisy domu s\u0142u\u017cy\u0142y jako piel\u0119gniarki w polu we Francji, a w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej wiele z nich pracowa\u0142o w lazaretach wojennych; trzy siostry pad\u0142y ofiar\u0105 wojny. Na pierwszym po sze\u015bcioletniej przerwie walnym zgromadzeniu Towarzystwa Gustawa Adolfa w Wernigerode, pod koniec wrze\u015bnia 1920 roku, zarz\u0105d centralny przyzna\u0142 na z\u0142agodzenie trudno\u015bci ewangelik\u00f3w w diasporze znaczne kwoty, w tym 50 000 marek dla domu diakonis w Gda\u0144sku \u2014 poda\u0142 berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d. W tym samym roku pierwszym duchownym i prze\u0142o\u017conym domu diakonis by\u0142 licencjat Bruno von H\u00fclsen, a drugim duchownym Karl Partecke. W tym czasie dom diakonis stanowi\u0142 osobny okr\u0119g ko\u015bcielny. Gruntown\u0105 przebudow\u0119 ca\u0142o\u015bci przeprowadzono w latach 1930\u20131933 wed\u0142ug projektu Adolpha Bielfeldta.\n\nPo 1945 roku diakonisy, jako Niemki, wysiedlono. Szpital przej\u0119\u0142y najpierw siostry tabitanki, a 1 grudnia 1946 roku miasto; od 1956 roku dzia\u0142a\u0142 tu Wojew\u00f3dzki Szpital imienia Miko\u0142aja Kopernika. W gmachu dzia\u0142a dzi\u015b szpital Copernicus.\n\nW rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego kaplica szpitala diakonisek przy ulicy Nowe Ogrody 1\u20136 figuruje z dat\u0105 1892; wpisano j\u0105 29 kwietnia 2013 roku pod numerem A-1881. To kaplica przedpogrzebowa, wzniesiona w 1892 roku po\u015brodku ogrodu z fundacji prze\u0142o\u017conej Leopoldine von Behr. Z wyposa\u017cenia szpitalnych kaplic przetrwa\u0142 du\u017cy drewniany \u017cyrandol. Wed\u0142ug opisu ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela w Sopocie na stronie tamtejszej parafii trafi\u0142 on tam po wojnie \u201ez kaplicy dzieci\u0119cego szpitala si\u00f3str diakonis\u201d i wisi do dzi\u015b; z kt\u00f3rej kaplicy pochodzi, \u017ar\u00f3d\u0142a nie m\u00f3wi\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 129, 130, 131, 132, 221; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365; Jahres-Bericht \u00fcber das Diakonissen-Mutterhaus und Krankenhaus zu Danzig 1930 (KPBC); westpreussen.de \u2014 ewangelicka struktura ko\u015bcielna Prus Zachodnich; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142a o diakonisach i szpitalu diakonis ewangelickich; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; M. T. W. von Grabowski, \u201ePowstanie i dzia\u0142alno\u015b\u0107 ewangelickiego Macierzystego Domu i Szpitala Diakonis w Gda\u0144sku w latach 1857\u20131945\u201d, \u201eArchiwum Historii i Filozofii Medycyny\u201d 82 (2019), s. 11\u201313, 16\u201317; K. Jachimowicz, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Erl\u00f6serkirche) w Sopocie\u201d, sopot.luteranie.pl, 2017; \u201e\u00bbDiakonisy i ich szpital w Gda\u0144sku\u00ab \u2014 wyk\u0142ad w Domu Uphagena\u201d, reformacja-pomorze.pl, 6 marca 2026; \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 7 kwietnia 1882 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBreslauer Zeitung\u201d, 10 czerwca 1893 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 maja 1903 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 pa\u017adziernika 1920 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1892,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Jahres-Bericht \u00fcber das Diakonissen-Mutterhaus und Krankenhaus zu Danzig 1930 \u2014 KPBC","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/217222/edition/215838?language=de"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 129, 130, 131, 132, 221","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 129, 130, 131, 132, 221","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. VI \u201eSehensw\u00fcrdigkeiten\u201d, s. 4","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 30\u201331","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. T. W. von Grabowski, \u201ePowstanie i dzia\u0142alno\u015b\u0107 ewangelickiego Macierzystego Domu i Szpitala Diakonis w Gda\u0144sku w latach 1857\u20131945\u201d, \u201eArchiwum Historii i Filozofii Medycyny\u201d 82 (2019), s. 9\u201326 (tu s. 11\u201313, 16\u201317)","url":"https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-0405349b-4fe8-44db-b82c-7ba065ac2715"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"A. Szarszewski, J. M. Michalak, M. Gli\u0144ski, \u201eSzpital diakonis ewangelickich\u201d, [w:] Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), podpisy zdj\u0119\u0107 z 1908 i 2018 roku","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=SZPITAL_DIAKONIS_EWANGELICKICH"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"\u201eSzpital Wojew\u00f3dzki\u201d, [w:] Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=SZPITAL_WOJEW%C3%93DZKI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Archidiecezja Gda\u0144ska, \u201eKapelani szpitalni \u2014 numery telefon\u00f3w\u201d (stan na 1 listopada 2026 roku)","url":"https://www.diecezja.gda.pl/szukam-pomocy-25156/kapelani-szpitalni-numery-telefonow-32064"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"K. Jachimowicz, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Erl\u00f6serkirche) w Sopocie\u201d, strona Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Gda\u0144sk-Sopot-Gdynia, 2017","url":"https://sopot.luteranie.pl/2017/04/kosciol-zbawiciela-erloserkirchew-sopocie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u201e\u00bbDiakonisy i ich szpital w Gda\u0144sku\u00ab \u2014 wyk\u0142ad w Domu Uphagena\u201d, reformacja-pomorze.pl, 6 marca 2026","url":"https://www.reformacja-pomorze.pl/2026/03/06/diakonisyi-ich-szpital-w-gdansku-wykladw-domu-uphagena/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 7 kwietnia 1882 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VUY27VDB4LATU6QMDPZTFIZRST7OXOPI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBreslauer Zeitung\u201d, 10 czerwca 1893 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DMD6GN5UGUFS43O4IRCTNZVCVOMIZ45U"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 maja 1903 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ESDNKYAVTDTH2JM7PWK2VP7G565WJACX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 pa\u017adziernika 1920 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HXG2LHBAUCX7LK7MX7CHHW7SVPK35IQP"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0140","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.350844,"lng":18.6391,"name_de":"Danzig, Diakonissenhauskirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 kaplica Domu Diakonis","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy dzisiejszej ulicy D\u0105browskiego 11 w Gda\u0144sku sta\u0142a przed 1945 rokiem kaplica ewangelicka, kt\u00f3r\u0105 Encyklopedia Gda\u0144ska nazywa imieniem Jakoba Heggego (Jakob-Hegge-Kirche). Jakob Hegge, zwany Finkenblockiem, nale\u017ca\u0142 do pierwszych ewangelickich duchownych Gda\u0144ska: wed\u0142ug przekazu, kt\u00f3ry przytacza przewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku, 13 lipca 1522 roku mia\u0142 jako pierwszy wyg\u0142osi\u0107 kazanie ewangelickie pod go\u0142ym niebem na G\u00f3rze Gradowej (Hagelsberg), a w 1525 roku zosta\u0142 pierwszym ewangelickim pastorem ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Kronika opisuje j\u0105 jako skromn\u0105: budynek g\u0142\u00f3wny z kaplic\u0105, salk\u0105 i cz\u0119\u015bci\u0105 mieszkaln\u0105, o \u015bcianach zewn\u0119trznych z muru pruskiego, a obok wolnostoj\u0105ca dzwonnica.\n\nWed\u0142ug zapisu kroniki, przytoczonego w 2013 roku w serwisie trojmiasto.pl, by\u0142a to przed wojn\u0105 filialna kaplica ewangelicko-unijnego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny, z kt\u00f3rej korzysta\u0142 Ewangelicki Zwi\u0105zek Robotnik\u00f3w. Zwi\u0105zek ten (Evangelischer Arbeiterverein) za\u0142o\u017cy\u0142 4 czerwca 1898 roku pastor dywizyjny Neud\u00f6rffer; przewodnik z 1919 roku opisuje go jako stowarzyszenie ewangelickich robotnik\u00f3w ze wszystkich gda\u0144skich parafii i dodaje, \u017ce nie jest to stowarzyszenie parafialne o swoi\u015bcie ko\u015bcielnym charakterze. Liczy\u0142 wtedy 700 cz\u0142onk\u00f3w i nie mia\u0142 w\u0142asnego domu \u2014 ju\u017c w lipcu 1907 roku wezwa\u0142 ewangelik\u00f3w Gda\u0144ska do budowy domu stowarzysze\u0144 z gospod\u0105, lecz \u2014 jak pisze przewodnik \u2014 ewangelicka ludno\u015b\u0107 miasta \u201e\u017ca\u0142o\u015bnie zawiod\u0142a\u201d.\n\nPo wojnie kaplic\u0119, z dachem i stropem du\u017cej sali uszkodzonymi przez bomb\u0119 lotnicz\u0105, zaj\u0119li polscy bapty\u015bci; obie przedwojenne kaplice gda\u0144skich baptyst\u00f3w zosta\u0142y zniszczone. Pierwsze zebranie cz\u0142onkowskie odby\u0142o si\u0119 3 lutego 1946 roku \u2014 to pocz\u0105tek dzisiejszego Pierwszego Zboru Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w w Gda\u0144sku. Uchwa\u0142\u0105 nr 303 Rady Ministr\u00f3w z 31 grudnia 1973 roku kaplic\u0119 przekazano nieodp\u0142atnie na w\u0142asno\u015b\u0107 osoby prawnej jednego z ko\u015bcio\u0142\u00f3w lub zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 32). Star\u0105, zrujnowan\u0105 kaplic\u0119 zast\u0105pi\u0142 nowy budynek, wzniesiony wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144skiej w latach 1980\u20131985. Z dawnej kaplicy zosta\u0142 dzwon: wed\u0142ug artyku\u0142u z 2013 roku spoczywa na drewnianym pode\u015bcie w nowym ko\u015bciele.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch sprawach. Roku budowy kaplicy nie podaj\u0105 zgodnie: Encyklopedia m\u00f3wi o kaplicy wybudowanej w 1934 roku, kronika powojennego zboru baptyst\u00f3w \u2014 o budynkach i wie\u017cy z 1927 roku. Tego przyporz\u0105dkowania kaplicy do parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny nie potwierdzono: almanach parafii Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku przy parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny \u017cadnej kaplicy filialnej nie notuje, a odpis z ksi\u0119gi adresowej z 1939 roku, znany tylko z forum internetowego, podaje \u201eJacob-Hegge-Kapelle Schidlitz, Am Hagelsberg 11\u201d \u2014 \u0142\u0105czy wi\u0119c kaplic\u0119 z Siedlcami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eBapty\u015bci\u201d; \u201eKronika Zboru (1946\u20131996)\u201d, maszynopis udost\u0119pniony na stronie Pierwszego Zboru Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w w Gda\u0144sku; J. Gilewicz, \u201eZobacz gda\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 baptyst\u00f3w\u201d, trojmiasto.pl, 20 stycznia 2013 roku; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927; odpis z ksi\u0119gi adresowej Gda\u0144ska z 1939 roku w serwisie forum.danzig.de; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 52, 78, 141, 143.*","built_year":1927,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eBapty\u015bci\u201d","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=BAPTY%C5%9ACI"},{"typ":"kronika","tytul":"\u201eKronika Zboru (1946\u20131996)\u201d, maszynopis udost\u0119pniony na stronie Pierwszego Zboru Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w w Gda\u0144sku","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"J. Gilewicz, \u201eZobacz gda\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 baptyst\u00f3w\u201d, trojmiasto.pl, 20 stycznia 2013 roku","url":"https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Zobacz-gdanski-kosciol-baptystow-n65609.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 52, 78, 141, 143","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0567","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35403,"lng":18.63403,"name_de":"Jakob-Hegge-Kirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 kaplica ewangelicka przy ulicy D\u0105browskiego 11 (Jakob-Hegge-Kirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Za Bram\u0105 Oliwsk\u0105, przy dzisiejszej ulicy Dyrekcyjnej, sta\u0142 od ko\u0144ca XV wieku miejski szpital zwany Lazaretem albo szpitalem \u015bwi\u0119tego \u0141azarza. Od 1543 roku s\u0142u\u017cy\u0142 w nim duchowny lutera\u0144ski, a na pi\u0119trze g\u0142\u00f3wnego budynku urz\u0105dzono wtedy sal\u0119 na kaplic\u0119, z ambon\u0105 wychodz\u0105c\u0105 na zewn\u0105trz. Wed\u0142ug kazania wyg\u0142oszonego na po\u015bwi\u0119cenie nowego ko\u015bcio\u0142a w 1746 roku kazania w tej sali g\u0142osi\u0142 pocz\u0105tkowo duchowny mieszkaj\u0105cy w tylnym szpitalu przy \u015awi\u0119tym Duchu, z kt\u00f3rym Lazaret by\u0142 zwi\u0105zany; pierwszego sta\u0142ego duchownego, Paula Hirscha, ustanowi\u0142a rada miasta w 1620 roku. Wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144ska w\u0142asnego duchownego szpital mia\u0142 od 1624 roku; spis duchownych gda\u0144skich Efraima Praetoriusa w wydaniu z 1760 roku zaczyna list\u0119 wcze\u015bniej. Wymienia on pod nag\u0142\u00f3wkiem \u201eZum Lazareth\u201d 17 tutejszych duchownych, od Paulusa Hirschiusa w 1620 roku do Jakuba Tischlera w 1748 roku, i zaznacza, \u017ce wszystkie wymienione przed nim ko\u015bcio\u0142y nale\u017ca\u0142y do ministerium niezmienionej Konfesji Augsburskiej. Jeden z nich, Maciej Gumi\u0144ski, zosta\u0142 w 1698 roku z\u0142o\u017cony z urz\u0119du za nieporz\u0105dne \u017cycie i przeszed\u0142 na katolicyzm. Wed\u0142ug Adama Szarszewskiego w latach 1698\u20131702 duchownym Lazaretu by\u0142 sam Efraim Praetorius (1657\u20131723), wed\u0142ug autora najbardziej zaciek\u0142y przeciwnik pietyzmu, a duchowny Lazaretu Bartholom\u00e4us Hank zasiada\u0142 w 1735 roku w powo\u0142anej przez rad\u0119 miejsk\u0105 komisji, kt\u00f3ra mia\u0142a bada\u0107 przypadki sprzyjania pietyzmowi. W 1695 roku mistrz murarski Barthel Ranisch opisa\u0142 Lazaret, zwany te\u017c Domem Ospy, jako du\u017cy budynek szkieletowy z mieszkaniami na dole i wielk\u0105 sal\u0105 ko\u015bcieln\u0105 na g\u00f3rze, d\u0142ug\u0105 na 112 i szerok\u0105 na 32 stopy; przy szczycie sta\u0142a szkieletowa wie\u017ca z dobrym zegarem bij\u0105cym.\n\nL\u00f6schin (1815) podaje, \u017ce co do czasu zbudowania Lazaretu w tym miejscu zdania by\u0142y podzielone; wed\u0142ug jednego z nich szpital sta\u0142 wcze\u015bniej jako szpital \u015bwi\u0119tego Rocha na M\u0142odym Mie\u015bcie i po jego zburzeniu przeniesiono go tutaj. Nazwa Domu Ospy (Pockenhaus) wzi\u0119\u0142a si\u0119 wed\u0142ug L\u00f6schina st\u0105d, \u017ce zak\u0142ad musia\u0142 by\u0107 pierwotnie przeznaczony przede wszystkim dla chorych na osp\u0119; przytacza on dokument z po\u0142owy XV wieku, wed\u0142ug kt\u00f3rego ka\u017cdego chorego na osp\u0119, m\u0119\u017cczyzn\u0119 i kobiet\u0119, m\u0142odego i starego, Polaka, Litwina, Rusina, Prusa i Niemca, miano przyjmowa\u0107 wy\u0142\u0105cznie przez wzgl\u0105d na Boga, bez wzgl\u0119du na pieni\u0105dze, i nikogo w potrzebie nie odrzuca\u0107. W 1520 roku, w czasie wojny z wielkim mistrzem Albrechtem, gda\u0144szczanie sami spalili ca\u0142y zak\u0142ad, kt\u00f3ry odbudowano dopiero w 1527 roku. W sali urz\u0105dzonej w 1543 roku na \u015brodkowym pi\u0119trze du\u017cego budynku jeden z duchownych miejskich, zwykle diakon ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, g\u0142osi\u0142 wed\u0142ug L\u00f6schina kazania co dwa lub trzy tygodnie we wtorek. P\u00f3\u017aniej kazania g\u0142oszono tam w po\u0142udnie w ka\u017cdy wtorek, a w miesi\u0105cach letnich tak\u017ce w niedziele, te jednak tylko co trzy tygodnie. A\u017c do oko\u0142o 1720 roku na zmian\u0119 przy Lazarecie, przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a i przy ko\u015bciele Wszystkich Anio\u0142\u00f3w odprawiano w niedziel\u0119 w po\u0142udnie kazanie polowe, zapowiadane tydzie\u0144 wcze\u015bniej ze wszystkich lutera\u0144skich ambon miasta; potem g\u0142oszono je w tych trzech ko\u015bcio\u0142ach ju\u017c tylko w wielkie \u015bwi\u0119ta, a\u017c zupe\u0142nie usta\u0142y. Paula Hirscha przyj\u0119to wed\u0142ug L\u00f6schina w 1634 roku do kolegium duchownych (Ministerium). Dzi\u0119ki zapisom i darowiznom szpital przyjmowa\u0142 coraz wi\u0119cej chorych i ubogich; w 1662 roku powi\u0119kszono sal\u0119, kt\u00f3ra jednak wkr\u00f3tce zn\u00f3w nie mie\u015bci\u0142a wiernych.\n\nAdam Szarszewski przytacza kilka wiadomo\u015bci o tej dawnej sali ko\u015bcielnej i jej wyposa\u017ceniu. W 1649 roku sekretarz rady miejskiej Arnold von Holten odprawi\u0142 jezuit\u0119 Karla Kreitza, kt\u00f3ry chcia\u0142 obj\u0105\u0107 Lazaret pos\u0142ug\u0105 duszpastersk\u0105, t\u0142umacz\u0105c, \u017ce katoliccy pensjonariusze s\u0105 ju\u017c pod opiek\u0105 miejscowych franciszkan\u00f3w i dominikan\u00f3w. W 1659 roku kapelusznik Tillmann G\u00f6rtzen ufundowa\u0142 do zakrystii bogato rze\u017abiony d\u0119bowy konfesjona\u0142, a w 1682 roku prowizorzy Lazaretu ufundowali w ko\u015bciele chrzcielnic\u0119 bez zgody rady. Ambon\u0119 polow\u0105 przed ko\u015bcio\u0142em wymieniono w 1700 roku na now\u0105.\n\nOd 1711 roku kaplica prowadzi\u0142a w\u0142asn\u0105 ksi\u0119g\u0119, \u201eKirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro\u201d, do kt\u00f3rej miano wpisywa\u0107 wszystko, co si\u0119 przy niej wydarzy\u0142o godnego pami\u0119ci. Jej pierwsze paragrafy podkre\u015blaj\u0105, \u017ce od za\u0142o\u017cenia nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu wed\u0142ug wyznania ewangelicko-lutera\u0144skiego, a reformowani, kt\u00f3rych rada mianowa\u0142a czasem prowizorami szpitala, mieli dba\u0107 tylko o szpital i utrzymanie ko\u015bcio\u0142a, nie wprowadzaj\u0105c niczego nowego; porz\u0105dek nabo\u017ce\u0144stw opiera\u0142 si\u0119 od 1708 roku na agendzie wydanej wtedy dla wszystkich lutera\u0144skich ko\u015bcio\u0142\u00f3w miasta. O Gumi\u0144skim ksi\u0119ga dodaje, \u017ce na katolicyzm przeszed\u0142 z rozpaczy, a z urz\u0119du z\u0142o\u017cono go tak\u017ce za podejrzane kontakty z zakonnikami z Oliwy. Spis duchownych w tej ksi\u0119dze podaje, \u017ce Paulus Hirschius przyby\u0142 tu w 1620 roku, by\u0142 zarazem duchownym szpitala tylnego, zmar\u0142 15 lipca 1639 roku, a w zakrystii ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana wisia\u0142y podarowane przez niego portrety Lutra i Melanchtona. Po nim przybyli w 1639 roku Elias Herlicius, zmar\u0142y w 1642 roku, i w 1642 roku Jacobus D\u00f6belius, zmar\u0142y w 1645 roku; nast\u0119pnie s\u0142u\u017cy\u0142 tu Johannes Lassenius, zmar\u0142y 26 kwietnia, wed\u0142ug drugiej podanej daty 4 maja 1654 roku, pochowany w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, ojciec du\u0144skiego duchownego dworskiego Johannesa Lasseniusa. W 1654 roku przyby\u0142 Gregorius Bunckius, zmar\u0142y w 1655 roku, w 1655 roku Christianus Storchovius, zmar\u0142y 20 marca 1657 roku, a w 1657 roku Erdmannus Zernebach, kt\u00f3ry zmar\u0142 w 1670 roku po trzynastu latach s\u0142u\u017cby. Ksi\u0119ga przytacza te\u017c uchwa\u0142\u0119 rady z 25 czerwca, wed\u0142ug kt\u00f3rej duchowni ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba i Lazaretu musieli ca\u0142kowicie zrezygnowa\u0107 z chrzt\u00f3w, zapowiedzi i \u015blub\u00f3w. Encyklopedia Gda\u0144ska w ha\u015ble o ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jakuba datuje zakaz zapowiedzi, \u015blub\u00f3w i chrzt\u00f3w dla tamtejszego duchownego na 25 czerwca 1709 roku. Panna Catharina Concordia Bodeck, wnuczka burmistrza Valentina von Bodecka, zapisa\u0142a duchownemu Lazaretu 1000 gulden\u00f3w, bo by\u0142a dobr\u0105 przyjaci\u00f3\u0142k\u0105 Bartholom\u00e4usa Hanka; pieni\u0105dze z\u0142o\u017cono w kamlarii na 4 procent, co dawa\u0142o 40 gulden\u00f3w rocznie. Hank przyby\u0142 tu 9 sierpnia 1709 roku, w najci\u0119\u017cszym czasie zarazy, na kt\u00f3r\u0105 zmar\u0142 jego poprzednik Carolus Czirlinski; ordynowano go 13 sierpnia, wprowadzono 15 sierpnia, zaraz\u0119 przetrwa\u0142 w zdrowiu i zmar\u0142 5 pa\u017adziernika 1737 roku.\n\nW 1715 roku rozstrzygni\u0119to sp\u00f3r tutejszego duchownego z pastorami pobliskiego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja o to, kto ma g\u0142osi\u0107 zapowiedzi oraz udziela\u0107 \u015blub\u00f3w i chrzt\u00f3w. Chorych przybywa\u0142o i w 1745 roku postawiono w obr\u0119bie szpitala osobn\u0105 kaplic\u0119; po\u015bwi\u0119cono j\u0105 23 pa\u017adziernika 1746 roku. Oba kazania tego dnia wyg\u0142osi\u0142 tutejszy duchowny Nathanael Heinrich M\u00f6ller, a wydano je drukiem z przedmow\u0105 diakona ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy Hermanna Bordewischa. Star\u0105 sal\u0119 opuszczono w dniu po\u015bwi\u0119cenia, po 203 latach u\u017cywania jej jako ko\u015bcio\u0142a. W szpitalu by\u0142o wtedy oko\u0142o 25 izb, w kt\u00f3rych przebywa\u0142o zwykle blisko 450 os\u00f3b, a co kwarta\u0142 odprawiano tu komuni\u0119 dla ubogich z ca\u0142ego miasta \u2014 w ci\u0105gu roku przyjmowa\u0142o w niej Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105, bez \u017cadnych op\u0142at, ponad tysi\u0105c os\u00f3b. Od 1807 roku kaplica sta\u0142a nieu\u017cywana; w 1827 roku przerobiono j\u0105 na pi\u0119\u0107 sal dla chorych z osiemdziesi\u0119cioma \u0142\u00f3\u017ckami. W 1911 roku stare zabudowania szpitala rozebrano, a grunt sprzedano kolei. W tym miejscu stoi dzi\u015b gmach dyrekcji kolei. Kaplica prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi: Max B\u00e4r notuje w 1908 roku pod nazw\u0105 \u201eDanzig, Kirche zum Lazarett\u201d duplikaty ksi\u0105g chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w z lat 1800\u20131801, przechowywane w Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku.\n\nKsi\u0119ga uzupe\u0142nia te\u017c list\u0119 duchownych po 1737 roku. Peter Tanck (1737\u20131739) odszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary. Nathanael Heinrich M\u00f6ller, wybrany 23 pa\u017adziernika 1739 roku, zmar\u0142 2 kwietnia 1748 roku i spocz\u0105\u0142 przy Lazarecie. Jakub Tischler, wybrany 22 kwietnia 1748 roku, zmar\u0142 10 grudnia 1764 roku po szesnastu latach i siedmiu miesi\u0105cach s\u0142u\u017cby; w czasie wakatu Lazaretem i jego chorymi opiekowa\u0142 si\u0119 pastor Bo\u017cego Cia\u0142a Christian Fo\u00df. Po nim s\u0142u\u017cyli Johann Carl Bauer (1765\u20131770), kt\u00f3ry odszed\u0142 jako diakon do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny, oraz duchowny powo\u0142any 7 grudnia 1770 roku, kt\u00f3ry z powodu s\u0142abego zdrowia ju\u017c w sierpniu 1772 roku przeszed\u0142 na emerytur\u0119 z pensj\u0105 800 gulden\u00f3w rocznie. 17 sierpnia 1772 roku wszystkie ordynki miejskie jednog\u0142o\u015bnie powo\u0142a\u0142y gda\u0144szczanina Johanna Daniela Steffena, dot\u0105d katechet\u0119 w Domu Poprawy; od 1774 roku by\u0142 on zarazem duchownym wi\u0119ziennym, wybranym przez s\u0105d G\u0142\u00f3wnego Miasta. W 1791 roku Johann Heinrich Bollhagen zapisa\u0142 duchownym Bo\u017cego Cia\u0142a, ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela i Lazaretu 30 000 gulden\u00f3w; duchowny Lazaretu otrzymywa\u0142 z tego 300 gulden\u00f3w odsetek rocznie. Steffen zmar\u0142 17 lutego 1799 roku w wieku 64 lat, po upadku z 10 pa\u017adziernika 1798 roku; poniewa\u017c \u017cy\u0142 w ub\u00f3stwie, pogrzeb urz\u0105dzili prze\u0142o\u017ceni Lazaretu: dwunastu kandydat\u00f3w ministerium wnios\u0142o go do ko\u015bcio\u0142a, a gmina \u015bpiewa\u0142a przy organach. Jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 3 czerwca 1799 roku Johann Gottfried Steffen z Pomorza, kt\u00f3ry zaznaczy\u0142, \u017ce z poprzednikiem nie by\u0142 spokrewniony; dot\u0105d by\u0142 kapelanem garnizonowym pu\u0142ku von Langena i w lipcu 1799 roku wyg\u0142osi\u0142 przed tym pu\u0142kiem kazanie po\u017cegnalne w reformowanym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety. Ostatni raz kaza\u0142 w kaplicy Lazaretu w 22. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1807 roku; potem za mniejsz\u0105 pensj\u0119 ju\u017c tylko udziela\u0142 w Lazarecie komunii i chrzci\u0142, a od maja 1808 roku przesta\u0142 prowadzi\u0107 ksi\u0119gi. P\u00f3\u017aniej pos\u0142ug\u0119 w Lazarecie pe\u0142ni\u0142, za 300 gulden\u00f3w gda\u0144skich rocznie i bezp\u0142atne lekarstwa dla siebie i chorej \u017cony, pastor ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja Johann Christian Fromm, po nim drugi duchowny Bo\u017cego Cia\u0142a George Theodor Dietrich, zmar\u0142y w marcu 1813 roku, od 10 marca 1813 roku diakon Wemmer, a po \u015bmierci Wemmera duchowny Bo\u017cego Cia\u0142a Jacob August Herrmann Hepner.\n\nWed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku w kaplicy przy szpitalu miejskim pod Bram\u0105 Oliwsk\u0105 pos\u0142ugiwa\u0142 archidiakon Blech od \u015bwi\u0119tej Katarzyny. W ksi\u0119gach z 1897 i 1905 roku duchownym kaplicy by\u0142 superintendent Boie, pastor ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a, a w ksi\u0119gach z 1914 i 1918 roku kaplicy ju\u017c nie wymieniono.\n\nOrgany ko\u015bcio\u0142a Lazaretu, zniszczonego przez Francuz\u00f3w, kupi\u0142 radca handlowy Hoene i kosztownym nak\u0142adem wstawi\u0142 do nowego ko\u015bcio\u0142a w Oruni, po\u015bwi\u0119conego w 1823 roku; s\u0142u\u017cy\u0142y tam do 1911 roku. Przy Domu Ospy, czyli dawnym Lazarecie przy Bramie Oliwskiej, by\u0142a jedna z trzech gda\u0144skich \u201eambon polowych\u201d, z kt\u00f3rych przy dobrej pogodzie odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa pod go\u0142ym niebem.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 543) Paul Hirsch zosta\u0142 powo\u0142any do tego ko\u015bcio\u0142a w 1621 roku, wed\u0142ug kazania z 1746 roku, spisu Praetoriusa i ksi\u0119gi kaplicy \u2014 w 1620 roku, a wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144ska szpital mia\u0142 w\u0142asnego duchownego od 1624 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 25, 104; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365; A. Szarszewski, M. Gli\u0144ski, B. \u015aliwi\u0144ski, \u201eSzpital Miejski (Lazaret przy Bramie Oliwskiej)\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia); tych\u017ce, has\u0142o o ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jakuba (Stare Miasto), tam\u017ce; E. Praetorius, \u201eDanziger Lehrer Ged\u00e4chtni\u00df\u201d, Danzig und Leipzig 1760, rozdz. XIII \u201eZum Lazareth\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; \u201eDyrekcja Kolei w Gda\u0144sku\u201d, Wikipedia (po\u0142o\u017cenie gmachu); \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 75; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 63; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 61\u201363; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 58\u201361; A. Szarszewski, \u201eSzpitale gda\u0144skie XVI\u2013XVIII w. a duchowo\u015b\u0107 protestancka\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d 11, 2020, s. 175, 178\u2013179, 181\u2013182; \u201eKirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa kaplicy Lazaretu w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425); Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku z lat 1796\u20131847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720); M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 2, Danzig 1815, St\u00fcck 34, s. 539\u2013544 (Polona).*","built_year":1745,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"A. Szarszewski, M. Gli\u0144ski, B. \u015aliwi\u0144ski, \u201eSzpital Miejski (Lazaret przy Bramie Oliwskiej)\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=SZPITAL_MIEJSKI_(Lazaret_przy_Bramie_Oliwskiej)"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"E. Praetorius, \u201eDanziger Lehrer Ged\u00e4chtni\u00df\u201d, Danzig und Leipzig 1760, rozdz. XIII \u201eZum Lazareth\u201d","tytul_przed_B4_2026_10_11":"E. Praetorius, \u201eDanziger Lehrer Ged\u00e4chtni\u00df\u201d, Gda\u0144sk 1760, rozdz. XIII \u201eZum Lazareth\u201d","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"\u201eDyrekcja Kolei w Gda\u0144sku\u201d, Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Dyrekcja_Kolei_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 104, 25","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 104, 25","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"N. H. M\u00f6ller, \u201eDie Herrlichkeit des Hauses in welchem GOttes Ehre wohnet \u2026 bey Einweihung der neuen Kirche des Danziger Lazareths \u2026 den 23 October MDCCXLVI \u2026 in zweyen Predigten vorgestellet \u2026 Nebst einer Vorrede von Herrn M. Hermann Bordewisch\u201d, Danzig 1746, s. 13\u201314","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/Content/64183/PDF/Pol.8.II.644a.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Ranisch, \u201eBeschreibung Aller Kirchen-Geb\u00e4ude der Stadt Dantzig\u201d, Danzig 1695, Anhang, s. 75","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/11822/edition/7688/content"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 73\u201375 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3485"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 60\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3489"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1914, cz. IV, s. 61\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1918, cz. IV, s. 58\u201361 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Szarszewski, \u201eSzpitale gda\u0144skie XVI\u2013XVIII w. a duchowo\u015b\u0107 protestancka\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d 11, 2020, s. 175, 178\u2013179, 181\u2013182","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/63512397.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eKirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa kaplicy Lazaretu w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku z lat 1796\u20131847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 2, Danzig 1815, St\u00fcck 34, s. 539\u2013544 (Polona)","url":"https://polona.pl/item-view/27821867-4235-4295-abf0-d66e88653771"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0551","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.359444,"lng":18.646111,"name_de":"Lazarettkirche (Kirche zum Lazarett; Lazarett am Olivaer Tor)","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 kaplica Lazaretu przy Bramie Oliwskiej (nieistniej\u0105ca)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 (szpital) \u015bw. Ducha w Gda\u0144sku przeszed\u0142 w r\u0119ce protestant\u00f3w w 1557 r.; od 1844 r. siedziba gminy starolutera\u0144skiej (Old Lutheran), miejsce nabo\u017ce\u0144stw ewangelickich. Wyznanie ewangelickie potwierdzone.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"KO\u015aCI\u00d3\u0141 \u015aW. DUCHA (Encyklopedia Gda\u0144ska / Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._DUCHA"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0108","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.353019,"lng":18.655011,"name_de":"Danzig, Heilig-Geist-Kirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Kaplica \u015bw. Ducha przy ko\u015bciele \u015bw. Tr\u00f3jcy (nabo\u017ce\u0144stwa polskich luteran)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaplica \u015bwi\u0119tej Gertrudy, wzmiankowana wraz ze szpitalem przed 1342 rokiem, sta\u0142a pierwotnie poza murami Gda\u0144ska, naprzeciw Bramy D\u0142ugoulicznej, na prawym, wschodnim brzegu kana\u0142u Raduni. Podlega\u0142a najpierw ko\u015bcio\u0142owi \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a od 11 czerwca 1363 roku by\u0142a fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. W tym statusie filii mia\u0142a przywilej ograniczony do jednej cichej mszy dziennie, bez \u015bpiewu, kaza\u0144 i procesji.\n\nW 1520 roku, w przeddzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Marcina, mieszczanie w obliczu zagro\u017cenia krzy\u017cackiego spalili zapobiegawczo zabudowania przed miastem, a w\u015br\u00f3d nich szpital \u015bwi\u0119tej Gertrudy; wed\u0142ug Reinholda Curickego (1687) ocala\u0142 tylko murowany ko\u015bci\u00f3\u0142. Kaplic\u0119 przeniesiono w 1563 roku wraz ze szpitalem na Zaro\u015blak. W 1576 roku zniszczono j\u0105 podczas przygotowa\u0144 do wojny ze Stefanem Batorym. W latach 1581\u20131582 urz\u0105dzono j\u0105 w centralnej cz\u0119\u015bci odbudowanego szpitala. Mistrz murarski Barthel Ranisch opisa\u0142 w 1695 roku szpital \u015bwi\u0119tej Gertrudy jako du\u017cy budynek szkieletowy, w kt\u00f3rym ko\u015bci\u00f3\u0142 zajmowa\u0142 \u015brodkow\u0105 kondygnacj\u0119, a na dole i na g\u00f3rze mieszkali pensjonariusze; ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 84 stopy d\u0142ugo\u015bci i 40 szeroko\u015bci, a nad szczytem wznosi\u0142a si\u0119 ma\u0142a wie\u017cyczka. Po Reformacji s\u0142u\u017cy\u0142a luteranom: w latach 1632\u20131635 udzielano w niej chrzt\u00f3w i chowano zmar\u0142ych, a obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor Elias Hirschfeld \u2014 ten sam, kt\u00f3ry zabiega\u0142 o budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela. W 1695 roku przeniesiono z niej o\u0142tarz i ambon\u0119 do nowej \u015bwi\u0105tyni, a kaplic\u0119 zamkni\u0119to i rozebrano ze wzgl\u0119du na z\u0142y stan. Uchwa\u0142\u0119 o budowie nowego, szkieletowego ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela \u201ew miejsce starego ko\u015bcio\u0142a w szpitalu \u015bwi\u0119tej Gertrudy\u201d rada miasta podj\u0119\u0142a 4 lipca 1695 roku.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zburzono z rozkazu magistratu w 1563 roku, szpital umieszczono niedaleko bramy zwanej Petershagen, gdzie p\u00f3\u017aniej stan\u0105\u0142 tak\u017ce nowy lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Salwatora. Petershagen to dawna nazwa Zaro\u015blaka, a ten sam rok i przeniesienie ko\u015bcio\u0142a wraz ze szpitalem dalej, do Petershagen, notuje w 1760 roku spis duchownych gda\u0144skich Efraima Praetoriusa. Fankidejski podaje, \u017ce cmentarz przy kaplicy zamkni\u0119to w 1538 roku, a poch\u00f3wki przeniesiono do Bo\u017cego Cia\u0142a.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) na cmentarzu przy kaplicy \u015bwi\u0119tej Gertrudy chowa\u0142o si\u0119 najwi\u0119cej gda\u0144szczan; w 1380 roku, podczas zarazy morowej, wystawiano tam dniem i noc\u0105 Naj\u015bwi\u0119tszy Sakrament.\n\nWed\u0142ug pastora Meyera kaplica \u015bwi\u0119tej Gertrudy sta\u0142a w XIV wieku na wolnym placu przed p\u00f3\u017aniejsz\u0105 Bram\u0105 D\u0142ugouliczn\u0105, mniej wi\u0119cej na przed\u0142u\u017ceniu ulicy D\u0142ugiej, w rejonie Targu W\u0119glowego, Drzewnego i Siennego; otacza\u0142 j\u0105 cmentarz dla obcych zmar\u0142ych w Gda\u0144sku. Przy kaplicy dzia\u0142a\u0142o bractwo \u015bwi\u0119tej Gertrudy, zwane te\u017c bractwem Grobu \u015awi\u0119tego, kt\u00f3re opiekowa\u0142o si\u0119 chorymi obcymi i zbudowa\u0142o dla nich szpital. Jakub Hegge, zwany Finkenblockiem, zacz\u0105\u0142 w 1522 roku g\u0142osi\u0107 kazania najpierw na G\u00f3rze Gradowej, a potem z ambony zbudowanej dla niego pod wielk\u0105 lip\u0105 (L. Redner w 1875 roku pisa\u0142 o wielkim d\u0119bie) na cmentarzu \u015bwi\u0119tej Gertrudy. Wed\u0142ug Hermanna Freytaga (1898, s. 17) Hegge wyg\u0142osi\u0142 pierwsze publiczne kazanie na G\u00f3rze Gradowej w niedziel\u0119 \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty, 13 lipca 1523 roku, a na cmentarzu \u015bwi\u0119tej Gertrudy postawiono mu kazalnic\u0119 pod d\u0119bem. Wed\u0142ug Hermanna Freytaga w sierpniu \u2014 z toku jego opowie\u015bci wynika, \u017ce 1524 roku \u2014 zebrali si\u0119 tu, u duchownego Petera Zenkera, niezadowoleni pod wodz\u0105 rajcy Corda von S\u00fcchten i kowala Petera K\u00f6niga; wybrali licencjata praw Johanna Wendlanda na swojego przyw\u00f3dc\u0119 i rzecznika, pi\u0119ciu duchownych do g\u0142oszenia S\u0142owa Bo\u017cego i dwunastu \u201eRentmeister\u201d, kt\u00f3rzy mieli pilnowa\u0107 dochod\u00f3w miasta i \u017c\u0105da\u0107 z nich rozliczenia. W czasie odrodzenia Reformacji przy kaplicy \u015bwi\u0119tej Gertrudy pracowali duchowni ewangeliccy. Ordynacja dla ubogich z 1551 roku nakazywa\u0142a, by wszyscy \u017cebracy m\u00f3wi\u0105cy po niemiecku stawiali si\u0119 w ka\u017cdy poniedzia\u0142ek rano u \u015bwi\u0119tej Gertrudy, aby s\u0142ucha\u0107 tam S\u0142owa Bo\u017cego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 71, 72; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d; S. Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego\u201d, OiRwP 63 (2019), s. 63\u201390; Th. Hirsch, \u201eKirchengeschichte von Danzig seit Einf\u00fchrung der Reformation\u201d, t. II, Danzig 1847; Encyklopedia Gda\u0144ska \u2014 kaplica \u015bwi\u0119tej Gertrudy; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 178\u2013179; E. Praetorius, \u201eDanziger Lehrer Ged\u00e4chtni\u00df\u201d, Danzig und Leipzig 1760, rozdz. XI \u201eZu St. Gertrud in Petershagen\u201d; Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 38, 1898, s. 17, 27.*","built_year":1581,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"artyku\u0142 naukowy OA","tytul":"Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego, OiRwP 63 (2019), s. 63\u201390","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/view/OiRwP.2019.02"},{"typ":"monografia historyczna","tytul":"Hirsch, Theodor: Kirchengeschichte von Danzig seit Einf\u00fchrung der Reformation (Bd.2), Danzig 1847","url":"https://doi.org/10.11588/diglit.41427"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia) \u2014 Kaplica \u015bw. Gertrudy","url":"https://www.gedanopedia.pl/index.php?title=KAPLICA_%C5%9AW._GERTRUDY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 198","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eLuteranie, katolicy, kalwini\u015bci w Gda\u0144sku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wyst\u0105pienia Marcina Lutra\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d, t. XI, 2017; S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w?\u201d, Studia Historica Gedanensia t. V (2014)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 71, 72","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 71, 72","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Ranisch, \u201eBeschreibung Aller Kirchen-Geb\u00e4ude der Stadt Dantzig\u201d, Danzig 1695, Anhang, s. 75","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/11822/edition/7688/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"H. Freytag, \u201eZwei Danziger Armenordnungen des sechzehnten Jahrhunderts\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 39 (1899), s. 99\u2013130","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/Content/49804/PDF/Heft39.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Curicke, \u201eDer Stadt Dantzig historische Beschreibung\u201d, Amsterdam und Danzig 1687, ks. III, s. 197","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10805961"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. Redner, \u201eSkizzen aus der Kirchengeschichte Danzigs\u201d, Danzig 1875, s. 7","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 38, 1898, s. 27","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft38.12515870"}]},"gps_precision":"Nominatim/Gdansk","id":"KOS-0178","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34205,"lng":18.64307,"name_de":"Gertrudenkapelle","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 kaplica \u015bw. Gertrudy (Gertrudenkapelle, nieistniej\u0105ca)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Jako rok za\u0142o\u017cenia cmentarza ewangelickiego w Kie\u0142pinie G\u00f3rnym (po niemiecku Hoch Kelpin) podawany bywa 1926, rok budowy ko\u015bcio\u0142a we wsi wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144skiej; pruska mapa topograficzna z 1910 roku pokazuje jednak w tym miejscu znak cmentarza. Zajmuje oko\u0142o 0,22 hektara; adres przy ulicy Gopla\u0144skiej 20 nale\u017cy do parafii, kt\u00f3ra nim zarz\u0105dza. Po 1945 roku pozosta\u0142 opuszczony i zamkni\u0119ty. Zarz\u0105d Dr\u00f3g i Zieleni w Gda\u0144sku podawa\u0142 w 2009 roku, \u017ce w 1971 roku przekazano go na potrzeby katolickiej parafii b\u0142ogos\u0142awionej Doroty z M\u0105tow\u00f3w, a nast\u0119pnie parafii \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, i \u017ce zachowa\u0142o si\u0119 na nim kilka starych nagrobk\u00f3w. Wed\u0142ug Magdaleny Nowickiej zmar\u0142ych zacz\u0119to tu chowa\u0107 w latach 1972\u20131973, a wcze\u015bniej grzebano ich na cmentarzu w \u0141ostowicach; Kamil Sobolewski podaje, \u017ce pierwszy od zako\u0144czenia wojny pogrzeb odby\u0142 si\u0119 tu 4 maja 1973 roku. Dzi\u015b jest to czynny cmentarz rzymskokatolicki.\n\nWykaz gmin do spisu z 1885 roku wymienia Hoch Kelpin wy\u0142\u0105cznie jako obw\u00f3d dworski powiatu Danziger H\u00f6he. W obwodzie tym spis notuje 161 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 16 ewangelik\u00f3w i 145 katolik\u00f3w; w\u015br\u00f3d gmin wiejskich powiatu nazwa nie wyst\u0119puje. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w L\u00f6blau \u2014 jej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w B\u00e4r datuje od 1689 roku, a ksi\u0119g\u0119 zmar\u0142ych od 1690 \u2014 katolicy za\u015b do Matarni.\n\nW 1901 roku Max Hartmann sprzeda\u0142 wie\u015b Kr\u00f3lewsko-Pruskiej Komisji Osiedle\u0144czej, kt\u00f3ra rozparcelowa\u0142a grunty i osadzi\u0142a na nich nowych gospodarzy, w wi\u0119kszo\u015bci niemieckich uchod\u017ac\u00f3w z Rosji, zwanych R\u00fcckwanderer. W spisie z 1 grudnia 1910 roku Hoch Kelpin figuruje jako gmina wiejska powiatu Danziger H\u00f6he: liczy\u0142 545,5 hektara i 246 mieszka\u0144c\u00f3w, a jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 spis podaje Richthof. W tej liczbie 235 os\u00f3b poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 220 ewangelik\u00f3w, 14 katolik\u00f3w i jedna osoba innego wyznania.\n\nDo 1920 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w pruskim powiecie Danziger H\u00f6he, a w latach 1920\u20131939 \u2014 w powiecie o tej samej nazwie w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska; od 1939 roku nale\u017ca\u0142a do III Rzeszy, a powiat nosi\u0142 nazw\u0119 Danzig-Land; do Gda\u0144ska w\u0142\u0105czono j\u0105 1 stycznia 1973 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki we wsi, od 1958 roku katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, ma w atlasie osobny wpis.\n\n\ud83d\udfe1 Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten zbudowano wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144skiej w 1926 roku, wed\u0142ug Magdaleny Nowickiej i Kamila Sobolewskiego w 1925 roku. Encyklopedia Gda\u0144ska podaje jako budowniczego Ewangelicki Ko\u015bci\u00f3\u0142 Unii Staropruskiej, Sobolewski \u2014 staroluteran\u00f3w; niemiecka strona o parafii w Przyja\u017ani, oparta na pracy W. Heidna, podaje, \u017ce staroluteranie z Niest\u0119powa osiedlili si\u0119 przewa\u017cnie w Kie\u0142pinie G\u00f3rnym i zbudowali tam sobie ma\u0142\u0105 kaplic\u0119. Wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144skiej parafia b\u0142ogos\u0142awionej Doroty z M\u0105tow\u00f3w, kt\u00f3rej wed\u0142ug Zarz\u0105du Dr\u00f3g i Zieleni przekazano cmentarz w 1971 roku, powsta\u0142a w 1979 roku; w 1971 roku, wed\u0142ug Piotra Szczud\u0142owskiego, ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kie\u0142pinie G\u00f3rnym sta\u0142 si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcieln\u0105. Kamil Sobolewski pisze, \u017ce na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych usuni\u0119to z cmentarza stare przedwojenne nagrobki; wed\u0142ug Zarz\u0105du Dr\u00f3g i Zieleni z 2009 roku zachowa\u0142o si\u0119 kilka starych nagrobk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 8\u20139, poz. 15; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Provinz Westpreu\u00dfen, Berlin 1887 (spis z 1 XII 1885), s. 24, poz. 63; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eKie\u0142pino G\u00f3rne\u201d i has\u0142o o ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w Kie\u0142pinie G\u00f3rnym; P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d, t. 84 (1995), s. 298\u2013299; K. Sobolewski, \u201eHistoria Kokoszek: Kie\u0142pino G\u00f3rne\u201d (historiakokoszek.pl); M. Nowicka, \u201eDzieje gda\u0144skiego Jasienia\u201d, za stron\u0105 kokoszki.org; U. Kerntopf, strona o parafii ewangelickiej w Przyja\u017ani (pom-wpru.kerntopf.com); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); cmentarze-gdanskie.pl; Zarz\u0105d Dr\u00f3g i Zieleni w Gda\u0144sku, \u201eParafialne\u201d, punkt 5: \u201eCmentarz Parafialny w Kie\u0142pinie\u201d (wpis z 4 grudnia 2009 roku; kopia w archiwum internetowym z 5 stycznia 2012 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Chrzciciela\u201d (Kie\u0142pino G\u00f3rne, ul. Gopla\u0144ska 20)","url":"https://www.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._JANA_CHRZCICIELA"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"K. Sobolewski, \u201eHistoria Kokoszek: Kie\u0142pino G\u00f3rne\u201d (historiakokoszek.pl)","url":"http://www.historiakokoszek.pl/p/kiepino-gorne.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"M. Nowicka, \u201eDzieje gda\u0144skiego Jasienia\u201d, obszerny wyci\u0105g na stronie rady dzielnicy Kokoszki (kokoszki.org), sekcja \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142ek w Kie\u0142pinie\u201d","url":"http://www.kokoszki.org/historia/kiepino-gorne"},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"U. Kerntopf, serwis \u201ePommern/Westpreu\u00dfen\u201d (pom-wpru.kerntopf.com), strona evkirche/rheinfeld.htm \u2014 dzieje parafii w Sulminie (Richthof) za W. Heidnem (1965) i kronik\u0105 parafii w Sulminie","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/rheinfeld.htm"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d, t. 84 (1995), s. 298\u2013299","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Zarz\u0105d Dr\u00f3g i Zieleni w Gda\u0144sku, \u201eParafialne\u201d, punkt 5: \u201eCmentarz Parafialny w Kie\u0142pinie\u201d (wpis z 4 grudnia 2009 roku; kopia w archiwum internetowym z 5 stycznia 2012 roku)","url":"https://web.archive.org/web/20120105082451/http://www.zdiz.gda.pl/cmentarze/chapter_77050.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0026","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3396213,"lng":18.5074575,"name_de":"Hoch Kelpin","name_pl":"Gda\u0144sk-Kie\u0142pino G\u00f3rne \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przy dzisiejszej ulicy Gopla\u0144skiej 20 w Kie\u0142pinie G\u00f3rnym (po niemiecku Hoch Kelpin), wsi w\u0142\u0105czonej w 1973 roku do Gda\u0144ska, zbudowano w po\u0142owie lat dwudziestych XX wieku, gdy wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; w 1958 roku po\u015bwi\u0119cono go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. Na p\u00f3\u0142noc od niego stoi dzi\u015b nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, konsekrowany w 2005 roku; stary wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144skiej pe\u0142ni funkcj\u0119 \u015bwi\u0105tyni pomocniczej. Nie figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w; gminna ewidencja zabytk\u00f3w Gda\u0144ska wymienia pod tym adresem tylko dom i budynek gospodarczy.\n\nW 1860 roku Kie\u0142pino G\u00f3rne wraz z przysi\u00f3\u0142kami Jakubowo i Kolberg liczy\u0142o 15 dom\u00f3w i 196 mieszka\u0144c\u00f3w: 115 katolik\u00f3w i 81 ewangelik\u00f3w. Spis z 1885 roku zna Hoch Kelpin jako obw\u00f3d dworski powiatu Danziger H\u00f6he ze 161 mieszka\u0144cami, w tym 16 ewangelikami i 145 katolikami; ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Lublewie (L\u00f6blau), katolicy do Matarni.\n\nW 1901 roku w\u0142a\u015bciciel wsi Max Hartmann sprzeda\u0142 j\u0105 Kr\u00f3lewsko-Pruskiej Komisji Osiedle\u0144czej, kt\u00f3ra rozparcelowa\u0142a grunty. Kie\u0142pino G\u00f3rne i s\u0105siednie Sm\u0119gorzyno otrzyma\u0142y razem 23 gospodarstwa osadnicze, a osadnikami byli g\u0142\u00f3wnie Niemcy, kt\u00f3rzy od pokole\u0144 \u017cyli w Rosji i stamt\u0105d wr\u00f3cili, zwani R\u00fcckwanderer. Wed\u0142ug kroniki parafii w Sulminie, kt\u00f3r\u0105 przytacza niemiecka strona o parafii w Przyja\u017ani (Rheinfeld), oparta na pracy Willy\u2019ego Heidna, konsystorz wyznaczy\u0142 dla nowych osad w kwietniu 1905 roku wikariusza Schieferdeckera; odprawia\u0142 on nabo\u017ce\u0144stwa w szko\u0142ach w Niest\u0119powie i Sulminie oraz w pomieszczeniu w Kie\u0142pinie G\u00f3rnym, kt\u00f3re udost\u0119pni\u0142 pa\u0144stwowy zarz\u0105d maj\u0105tku. W latach 1905\u20131906 zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sulminie, w 1907 roku powsta\u0142a tam samodzielna parafia, a w 1908 roku przekazano jej cmentarze w Sulminie, Niest\u0119powie i Kie\u0142pinie G\u00f3rnym. W spisie z 1910 roku i w almanachu z 1913 roku Sulmin wyst\u0119puje pod nazw\u0105 Richthof. Spis z 1910 roku podaje dla gminy Hoch Kelpin 246 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 220 ewangelik\u00f3w m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku, i parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Richthof. Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy w parafii Richthof 757 dusz, z tego 220 w Hoch Kelpin.\n\nCz\u0119\u015b\u0107 osadnik\u00f3w odesz\u0142a od pruskiego Ko\u015bcio\u0142a krajowego. Willy Heidn w opisie Niest\u0119powa i kronika parafii w Sulminie, przytoczona na tej stronie, podaj\u0105, \u017ce za namow\u0105 starolutera\u0144skiego pastora Wichmanna z Gda\u0144ska pi\u0119tna\u015bcie rodzin reemigrant\u00f3w z Rosji wyst\u0105pi\u0142o z Ko\u015bcio\u0142a krajowego i za\u0142o\u017cy\u0142o gmin\u0119 starolutera\u0144sk\u0105; jej kaplica stan\u0119\u0142a w Niest\u0119powie, przy drodze do Kie\u0142pina G\u00f3rnego. Od 1920 roku Sulmin i Niest\u0119powo le\u017ca\u0142y w Polsce, a Kie\u0142pino G\u00f3rne w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku; granica bieg\u0142a na zach\u00f3d od wsi. Wed\u0142ug tej samej strony wielu ewangelik\u00f3w wyjecha\u0142o z ziem przyznanych Polsce i parafia w Sulminie zmala\u0142a do 1938 roku z 570 do 70 dusz.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 co do roku budowy ko\u015bcio\u0142a w Kie\u0142pinie G\u00f3rnym i co do tego, kto go zbudowa\u0142. Encyklopedia Gda\u0144ska podaje, \u017ce wybudowa\u0142 go w 1926 roku Ewangelicki Ko\u015bci\u00f3\u0142 Unii Staropruskiej dla mieszka\u0144c\u00f3w Kie\u0142pina G\u00f3rnego i Otomina, przybysz\u00f3w z Pomorza w\u0142\u0105czonego do Polski, a obs\u0142ugiwa\u0142 go pastor gda\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana. Kamil Sobolewski, autor strony o dziejach Kokoszek, pisze, \u017ce w 1924 roku katolicy odkupili nieu\u017cywany ko\u015bci\u00f3\u0142 starolutera\u0144ski w Niest\u0119powie, a za uzyskane pieni\u0105dze staroluteranie wybudowali ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kie\u0142pinie G\u00f3rnym; pod zdj\u0119ciem na jego stronie stoi rok 1925, a Magdalena Nowicka w ksi\u0105\u017cce o dziejach gda\u0144skiego Jasienia tak\u017ce pisze o ko\u015bciele z 1925 roku. Niemiecka strona o parafii w Przyja\u017ani podaje, \u017ce kaplic\u0119 w Niest\u0119powie kupi\u0142a w 1933 roku nowo za\u0142o\u017cona parafia katolicka, a wszyscy cz\u0142onkowie gminy starolutera\u0144skiej opu\u015bcili ju\u017c wcze\u015bniej Niest\u0119powo, osiedlili si\u0119 przewa\u017cnie w Kie\u0142pinie G\u00f3rnym i zbudowali tam sobie znowu ma\u0142\u0105 kaplic\u0119.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 niewielki. Magdalena Nowicka podaje wymiary 7,50 na 13,30 metra i wysoko\u015b\u0107 5,80 metra, mury i jedn\u0105 wie\u017c\u0119 kryt\u0105 blach\u0105; Encyklopedia Gda\u0144ska opisuje go jako jednonawowy, z drewnianym p\u0142askim stropem i niewielk\u0105 wie\u017cyczk\u0105 w dachu. Wed\u0142ug Sobolewskiego w domu naprzeciw ko\u015bcio\u0142a zamieszka\u0142 organista Reinkz, a w latach trzydziestych pastorem by\u0142 tu doktor filozofii Martin Slotty. Materia\u0142y do s\u0142ownika pastor\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich podaj\u0105, \u017ce od 22 kwietnia 1928 roku by\u0142 on pastorem i superintendentem wolnego Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-lutera\u0144skiego w Gda\u0144sku; o Kie\u0142pinie G\u00f3rnym nie wspominaj\u0105. Sobolewski pisze, \u017ce w kwietniu 1945 roku Slotty trafi\u0142 do obozu \u201eNarwik\u201d w Dolnym Wrzeszczu i tam zmar\u0142.\n\nW 1945 roku \u017co\u0142nierze sowieccy cz\u0119\u015bciowo zniszczyli ko\u015bci\u00f3\u0142, a wiele jego drewnianych element\u00f3w zu\u017cyli na opa\u0142. Do mniej wi\u0119cej po\u0142owy 1948 roku sta\u0142 opuszczony. 7 sierpnia 1948 roku katolicy z Kie\u0142pina G\u00f3rnego powo\u0142ali spo\u0142eczny komitet odbudowy ko\u015bcio\u0142a, nad kt\u00f3rym opiek\u0119 obj\u0119li ksi\u0119\u017ca parafii \u015bwi\u0119tego Franciszka z Asy\u017cu w Gda\u0144sku-Siedlcach (Emaus). Proboszcz tej parafii, ksi\u0105dz Zygmunt Badowski, prosi\u0142 29 wrze\u015bnia 1948 roku kuri\u0119 biskupi\u0105 o zgod\u0119 na przej\u0119cie i remont, a 19 pa\u017adziernika, w imieniu katolik\u00f3w z czterech gromad gminy \u0141ostowice, prosi\u0142 urz\u0105d wojew\u00f3dzki o przekazanie ko\u015bcio\u0142a; 7 listopada o to samo wyst\u0105pi\u0142a do starostwa w Pruszczu Gda\u0144skim Gminna Rada Narodowa w \u0141ostowicach. W\u0142adze wojew\u00f3dzkie i powiatowe nie zareagowa\u0142y. Przez nast\u0119pne lata \u015bwi\u0105tynia, bez okien i drzwi, niszcza\u0142a, a przez uszkodzony dach la\u0142a si\u0119 do \u015brodka woda. Nowicka i Sobolewski pisz\u0105, \u017ce trzymano w niej siano, a nawet wyrabiano materia\u0142y budowlane, wed\u0142ug Nowickiej pustaki.\n\nW po\u0142owie 1957 roku wierni zg\u0142osili kurii gotowo\u015b\u0107 wyremontowania ko\u015bcio\u0142a w\u0142asnym kosztem, a 9 pa\u017adziernika 1957 roku proboszcz z Emaus, ksi\u0105dz Jan Cymanowski, zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w tej sprawie do Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku. 2 lipca 1958 roku Prezydium zgodzi\u0142o si\u0119 odda\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 w zarz\u0105d i u\u017cytkowanie diecezji; protok\u00f3\u0142 zdawczo-odbiorczy podpisano 21 lipca 1958 roku. Mieszka\u0144cy w\u0142asnymi si\u0142ami naprawili dach, strop i wie\u017c\u0119, wstawili drzwi i okna. 22 sierpnia 1958 roku biskup Edmund Nowicki erygowa\u0142 w Kie\u0142pinie G\u00f3rnym ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy parafii \u015bwi\u0119tego Franciszka z Asy\u017cu, a pod koniec sierpnia ksi\u0105dz Cymanowski po\u015bwi\u0119ci\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. Wed\u0142ug Szczud\u0142owskiego w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcieln\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 w czerwcu 1971 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Magdalena Nowicka i Kamil Sobolewski podaj\u0105 2 lipca 1958 roku jako dzie\u0144, w kt\u00f3rym pa\u0144stwo odda\u0142o ko\u015bci\u00f3\u0142 w zarz\u0105d i u\u017cytkowanie Ko\u015bcio\u0142owi rzymskokatolickiemu, a 31 sierpnia 1958 roku jako dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia. Encyklopedia Gda\u0144ska pisze, \u017ce ju\u017c w 1958 roku utworzono przy ko\u015bciele samodzielny wikariat parafii w Emaus; wed\u0142ug Nowickiej samodzielny wikariat przy ko\u015bciele w Kie\u0142pinie powsta\u0142 w 1963 roku.\n\nW 1961 roku duszpasterstwo w Kie\u0142pinie G\u00f3rnym obj\u0105\u0142 wikariusz, ksi\u0105dz Jan Dziuban, kt\u00f3ry zamieszka\u0142 we wsi. W 1963 roku administracj\u0119 wikariatu przeniesiono z Emaus do Kie\u0142pina G\u00f3rnego. Wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144skiej w 1970 roku, po zbudowaniu prowizorycznej kaplicy w Jasieniu, wikariat przeniesiono tam, a w 1979 roku powsta\u0142a parafia przy ko\u015bciele b\u0142ogos\u0142awionej Doroty z M\u0105tow\u00f3w, do kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kie\u0142pinie nale\u017ca\u0142 jako filialny. 24 czerwca 1994 roku ustanowiono w Kie\u0142pinie G\u00f3rnym osobn\u0105 parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. W latach 2000\u20132005 na p\u00f3\u0142noc od dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego zbudowano wed\u0142ug projektu Marii \u017burek i Macieja Abramskiego nowy, znacznie wi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry 23 pa\u017adziernika 2005 roku konsekrowa\u0142 arcybiskup Tadeusz Goc\u0142owski. Stary ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi bezpo\u015brednio przy ulicy Gopla\u0144skiej; wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144skiej w jego o\u0142tarzu jest tryptyk stylizowany na gotycki, z obrazem chrztu Chrystusa w Jordanie. Cmentarz ewangelicki Kie\u0142pina G\u00f3rnego, le\u017c\u0105cy oko\u0142o p\u00f3\u0142 kilometra na zach\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a, przy ulicy Otomi\u0144skiej, ma w atlasie osobny wpis.\n\n\ud83d\udfe1 Wpis o cmentarzu podaje, \u017ce w 1971 roku cmentarz przekazano parafii b\u0142ogos\u0142awionej Doroty z M\u0105tow\u00f3w. Wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144skiej parafia ta powsta\u0142a w 1979 roku; w 1971 roku, wed\u0142ug Szczud\u0142owskiego, ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kie\u0142pinie G\u00f3rnym sta\u0142 si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcieln\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d, t. 84 (1995), s. 298\u2013299; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o o ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w Kie\u0142pinie G\u00f3rnym i has\u0142o \u201eKie\u0142pino G\u00f3rne\u201d; K. Sobolewski, \u201eHistoria Kokoszek: Kie\u0142pino G\u00f3rne\u201d (historiakokoszek.pl); M. Nowicka, \u201eDzieje gda\u0144skiego Jasienia\u201d, za stron\u0105 kokoszki.org; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 365\u2013366; U. Kerntopf, strona o parafii ewangelickiej w Przyja\u017ani (pom-wpru.kerntopf.com), za W. Heidnem i kronik\u0105 parafii w Sulminie; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 6, s. 1719; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Provinz Westpreu\u00dfen, Berlin 1887 (spis z 1 XII 1885), s. 24, poz. 63; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis z 1 XII 1910), s. 8\u20139, poz. 15; almanach Prus Zachodnich 1913 (Sonderschrift 59), s. 20; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Gda\u0144ska na lata 2020\u20132023, aneks 4, s. 332; OpenStreetMap.*","built_year":1925,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d, t. 84 (1995), s. 298\u2013299","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Chrzciciela\u201d (Kie\u0142pino G\u00f3rne, ul. Gopla\u0144ska 20)","url":"https://www.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._JANA_CHRZCICIELA"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eKie\u0142pino G\u00f3rne\u201d","url":"https://www.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KIE%C5%81PINO_G%C3%93RNE"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"K. Sobolewski, \u201eHistoria Kokoszek: Kie\u0142pino G\u00f3rne\u201d (historiakokoszek.pl)","url":"http://www.historiakokoszek.pl/p/kiepino-gorne.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"M. Nowicka, \u201eDzieje gda\u0144skiego Jasienia\u201d, obszerny wyci\u0105g na stronie rady dzielnicy Kokoszki (kokoszki.org), sekcja \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142ek w Kie\u0142pinie\u201d","url":"http://www.kokoszki.org/historia/kiepino-gorne"},{"typ":"opracowanie","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 365\u2013366","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"U. Kerntopf, serwis \u201ePommern/Westpreu\u00dfen\u201d (pom-wpru.kerntopf.com), strona evkirche/rheinfeld.htm \u2014 dzieje parafii w Sulminie (Richthof) za W. Heidnem (1965) i kronik\u0105 parafii w Sulminie","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/rheinfeld.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 6, s. 1719 (Slotty, Martin)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Provinz Westpreu\u00dfen, Berlin 1887 (spis z 1 XII 1885), s. 24, poz. 63","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis z 1 XII 1910), s. 8\u20139, poz. 15","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20","url":""},{"typ":"dokument urz\u0119dowy","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Gda\u0144ska na lata 2020\u20132023, aneks 4: gminna ewidencja zabytk\u00f3w (uchwa\u0142a nr XXXVI/911/21 z 27 maja 2021 roku), Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2021, poz. 2337, s. 332, poz. 1646\u20131647","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"OpenStreetMap, obrys budynku way 111474095 (stary ko\u015bci\u00f3\u0142) i way 303496677 (nowy ko\u015bci\u00f3\u0142), stan z 8 listopada 2026 roku","url":"https://www.openstreetmap.org/way/111474095"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0574","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.33765,"lng":18.51436,"name_de":"Hoch Kelpin","name_pl":"Gda\u0144sk-Kie\u0142pino G\u00f3rne \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Kompleks cmentarzy ci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 we Wrzeszczu i na s\u0105siednich Anio\u0142kach od Wielkiej Alei, dzisiejszej alei Zwyci\u0119stwa, w g\u0142\u0105b \u2014 a\u017c po ulic\u0119 Traugutta, do kt\u00f3rej si\u0119ga\u0142y dzia\u0142ki cmentarzy \u015bwi\u0119tej Katarzyny oraz \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa i \u015bwi\u0119tej Brygidy. Nekropolii ewangelickich by\u0142o w nim siedem: cmentarz Szpitala Wszystkich Bo\u017cych Anio\u0142\u00f3w, katolicki od XIV wieku, a od XVI ewangelicki, dwa cmentarze parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny po obu stronach alei, cmentarz \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, cmentarz \u015bwi\u0119tej Katarzyny, cmentarz zjednoczony parafii \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, \u015bwi\u0119tego Jana oraz \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, a tak\u017ce lutera\u0144ski cmentarz wrzeszcza\u0144ski z 1896 roku. Obok nich le\u017ca\u0142y cmentarz mennonit\u00f3w i dwa katolickie. Anna Kr\u00fcger datuje cz\u0119\u015b\u0107 tych za\u0142o\u017ce\u0144 inaczej: cmentarz \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa i \u015bwi\u0119tej Brygidy na 1878 rok, nowy cmentarz Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny na lata 1899\u20131901, a cmentarz parafii Marcina Lutra na 1898 rok; rok 1878 podaje te\u017c zeszyt \u201eGda\u0144skie Miniatury\u201d z 2018 roku.\n\nZamykano je mi\u0119dzy 1946 a 1956 rokiem \u2014 kolejno 21 i 24 listopada 1946 oraz 8 i 23 grudnia 1956 \u2014 a zlikwidowano na prze\u0142omie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych XX wieku: park w miejscu cmentarzy po p\u00f3\u0142nocno-wschodniej stronie alei urz\u0105dzono w 1966 roku, nagrobki z cmentarza \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy usuni\u0119to w 1968, cmentarz \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i Kaplicy Kr\u00f3lewskiej zniesiono w latach 1969\u20131970, pozosta\u0142e w latach siedemdziesi\u0105tych. Upami\u0119tnione s\u0105 dzi\u015b tablicami informacyjnymi z planami dawnych za\u0142o\u017ce\u0144, ustawionymi w 2006 i 2007 roku, oraz Lapidarium Nekropolii Gda\u0144skiej w Parku Akademickim. Wed\u0142ug \u201eGda\u0144skich Miniatur\u201d cmentarze te zacz\u0119to zamyka\u0107 pod koniec lat trzydziestych XX wieku, a w 1946 roku Zarz\u0105d Miejski postanowi\u0142 zamkn\u0105\u0107 du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ma\u0142ych cmentarzy parafialnych. Nagrobki przewieziono na Srebrzysko: z marmurowych i granitowych skuto napisy i wykonano z nich nowe nagrobki, pozosta\u0142e rozbito i u\u017cyto jako materia\u0142 budowlany. Lapidarium, zbudowane na prze\u0142omie 2005 i 2006 roku na terenie dawnego cmentarza \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, zajmuje 0,45 hektara.\n\nPrzy samej ulicy Traugutta istnia\u0142 ponadto osobny cmentarz ewangelicki, za\u0142o\u017cony oko\u0142o 1935 roku na grzbiecie wzniesienia mi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Smoluchowskiego i Sobieskiego, na powierzchni oko\u0142o 0,9 hektara, z betonowym zbiornikiem i fontann\u0105 na osi w cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej. Figuruje na mapie z 1939 roku, nie uj\u0119to go natomiast w spisach cmentarzy nieczynnych ani zamykanych po drugiej wojnie \u015bwiatowej. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim kilkadziesi\u0105t nagrobk\u00f3w sprzed 1945 roku, najstarszy z 1935; teren jest opuszczony, zaro\u015bni\u0119ty samosiewami, a nagrobki zdewastowane. Encyklopedia Gda\u0144ska przytacza przypuszczenie, \u017ce mog\u0142a to by\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 bezwyznaniowego cmentarza krematoryjnego przy ulicy Traugutta, czynnego od 1914 roku. Serwis cmentarzy komunalnych Gda\u0144ska opisuje tu g\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza krematoryjnego, urz\u0105dzon\u0105 na G\u00f3rze Szubienicznej, gdy cmentarz przy krematorium zape\u0142ni\u0142 si\u0119 grobami urnowymi: 0,75 hektara z poch\u00f3wkami z lat 1932\u20131944, z ponad stu nagrobkami o \u015bwieckich napisach, kt\u00f3ra przypadkiem unikn\u0119\u0142a likwidacji. Wed\u0142ug \u201eGda\u0144skich Miniatur\u201d likwidacja z 1968 roku obj\u0119\u0142a tylko doln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przy krematorium. \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 co do powierzchni (0,9 i 0,75 hektara) i daty najstarszych poch\u00f3wk\u00f3w (1935 i 1932).\n\nWed\u0142ug Handbucha z 1919 roku do oko\u0142o 1800 roku wolno by\u0142o zak\u0142ada\u0107 groby rodzinne we wn\u0119trzach ko\u015bcio\u0142\u00f3w; oko\u0142o 1819 roku powsta\u0142y nowe cmentarze dla wszystkich u st\u00f3p G\u00f3ry Gradowej i Biskupiej G\u00f3rki, a poniewa\u017c nie da\u0142o si\u0119 ich tam powi\u0119kszy\u0107, od 1867 roku zak\u0142adano cmentarze po obu stronach Wielkiej Alei, naprzeciw kt\u00f3rych kilka lat przed 1919 rokiem powsta\u0142o krematorium z cmentarzem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 30; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142a \u201eCmentarze we Wrzeszczu (z Anio\u0142kami). Przy Wielkiej Alei\u201d oraz \u201eCmentarze we Wrzeszczu. Przy ulicy Traugutta\u201d; \u201eGda\u0144skie cmentarze, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma\u201d, gdansk.pl; kwerenda w\u0142asna, weryfikacja 18 czerwca 2026 roku; A. Kr\u00fcger, \u201eCmentarze przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945. Studium z dziej\u00f3w kultury funeralnej\u201d, 2021, Wst\u0119p; \u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej; \u201eGda\u0144skie Lapidaria\u201d, cmentarze-gdanskie.pl; \u201eInne\u201d, cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze przy Wielkiej Alei \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska / gdansk.pl","url":"https://www.gdansk.pl/historia-gdanska/historie-gdanskie/cmentarze-ktorych-nie-ma,a,230406"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Kr\u00fcger, \u201eCmentarze przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945. Studium z dziej\u00f3w kultury funeralnej\u201d, s\u0142owo/obraz terytoria, 2021, Wst\u0119p","url":"https://terytoria.com.pl/1830-cmentarze.html"},{"typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"\u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej","url":"https://gdanskieminiatury.ikm.gda.pl/wp-content/uploads/2018/06/gdanskie_miniatury_gra_06_2018_2.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eGda\u0144skie Lapidaria\u201d, cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77167.asp"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eInne\u201d (cmentarz krematoryjny; cmentarz ewangelicki w Uje\u015bcisku), cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77166.asp"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 30","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 30","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0013","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3713388,"lng":18.6239762,"name_de":"Danzig","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 kompleks cmentarzy przy al. Zwyci\u0119stwa i ul. Traugutta","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wed\u0142ug Ryszarda Rz\u0105da (\u201eRocznik Gda\u0144ski\u201d 2019) wsp\u00f3lnot\u0119 baptyst\u00f3w w Gda\u0144sku utworzy\u0142 w 1875 roku zb\u00f3r tczewski; te same lata nosi w tytule ksi\u0119ga jubileuszowa gminy z 1925 roku (\u201e1875\u20131925\u201d). Wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144skiej nowo wybudowan\u0105 kaplic\u0119 z baptysterium przy Schie\u00dfstange 17/18 otwarto w 1881 roku. Kronika powojennego Pierwszego Zboru Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w w Gda\u0144sku (\u201eKronika Zboru (1946\u20131996)\u201d) podaje, \u017ce parcel\u0119 zb\u00f3r kupi\u0142 18 sierpnia 1880 roku za 45 000 marek. Wed\u0142ug kroniki ocala\u0142y fragment \u015bciany prezbiterium w\u0142\u0105czono do muru okalaj\u0105cego dziedziniec wi\u0119zienia.\n\nPa\u0144stwowo uznana gmina baptyst\u00f3w mia\u0142a w 1910 roku sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142 przy Schie\u00dfstange 17, dzisiejszej ulicy Kurkowej, w g\u0142\u0119bi ogrodu. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w niedziele rano i po po\u0142udniu, a w \u015brody wieczorem. Duchownym by\u0142 Gottlob Maier, a gmin\u0119 reprezentowa\u0142 mistrz piekarski G. Scheffler. Wcze\u015bniejsze ksi\u0119gi adresowe podaj\u0105 innych duchownych: w 1897 roku Roitha, przy adresie gminy Schie\u00dfstange 13/14, a w 1905 roku \u2014 przy ko\u015bciele \u201eSchie\u00dfstange 17 im Garten\u201d \u2014 W. Haupta i Artura Meyera; Scheffler by\u0142 przedstawicielem gminy ju\u017c wtedy. W rocznikach 1914 i 1918 duchownym by\u0142 nadal Gottlob Maier, a obok jego gminy ksi\u0119gi notuj\u0105 drug\u0105 gmin\u0119 baptyst\u00f3w (Zweite Baptistengemeinde) z duchownym J. Meisterem, zbieraj\u0105c\u0105 si\u0119 w auli szko\u0142y dla dziewcz\u0105t Hoppego (Hoppesche M\u00e4dchen-Mittelschule) przy Altst\u00e4dtischer Graben 9.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Kronika zboru podaje, \u017ce du\u017c\u0105 kaplic\u0119 ca\u0142kowicie zniszczono w czasie wojny, Encyklopedia Gda\u0144ska wymienia jej zniszczenie w\u015br\u00f3d skutk\u00f3w dzia\u0142a\u0144 wojennych i powojennej migracji, a uczestnicy forum danzig.de odczytali w 2013 roku z planu miasta z lat 1945\u20131947, \u017ce budynek wtedy sta\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 65\u201367; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eBapty\u015bci\u201d; \u201eKronika Zboru (1946\u20131996)\u201d, maszynopis udost\u0119pniony na stronie Pierwszego Zboru Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w w Gda\u0144sku, wst\u0119p; forum danzig.de, w\u0105tek \u201eBaptistenkirche in Danzig vor 1945\u201d, 2013; R. Rz\u0105d, \u201eZb\u00f3r baptyst\u00f3w w Tczewie (1859\u20131945)\u201d, \u201eRocznik Gda\u0144ski\u201d LXXIX (2019), s. 113\u2013145; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 76; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 64; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 64; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 62.*","built_year":1881,"currently_active":null,"denom_label":"baptystyczne","denomination":"baptystyczne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV (ko\u015bcio\u0142y i gminy wyznaniowe)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV (ko\u015bcio\u0142y i gminy wyznaniowe)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1897, cz. III, s. 76","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3485/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1905, cz. IV, s. 64","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3489/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. IV, s. 64","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3703/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. IV, s. 62","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3820/"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0555","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3531047,"lng":18.6384389,"name_de":"Kirche der Baptisten-Gemeinde, Schie\u00dfstange 17","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 baptyst\u00f3w (Schie\u00dfstange 17)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"zbor","type_label":"zbor"},{"article_de":null,"article_pl":"Parafia ewangelicka \u015bwi\u0119tego Cia\u0142a Pa\u0144skiego (po niemiecku Heiliger Leichnam; jej dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi dzi\u015b nazw\u0119 ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a) by\u0142a jedn\u0105 z parafii miejskich w gda\u0144skiej superintendenturze staromiejskiej. Jej ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi u podn\u00f3\u017ca Grodziska (dawnej G\u00f3ry Gradowej), przy dzisiejszej ulicy 3 Maja, poza dawnymi murami, na gruntach \u015bredniowiecznego szpitala i kaplicy \u015bwi\u0119tego Cia\u0142a Pa\u0144skiego, wzmiankowanych ju\u017c w 1380 i 1395 roku; przytu\u0142ek przyjmowa\u0142 mi\u0119dzy innymi tr\u0119dowatych. Wzmiank\u0119 o leprozorium przy tym ko\u015bciele datuje si\u0119 na oko\u0142o 1350 rok; data ta pozostaje niepotwierdzona. Pastor Lippky przypuszcza, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 w czasie za\u0142o\u017cenia M\u0142odego Miasta w 1380 roku, a wi\u0119c pod koniec XIV wieku, bo przy podziale miasta na okr\u0119gi parafialne w 1456 roku nazwano go ko\u015bcio\u0142em filialnym ko\u015bcio\u0142a Mariackiego. W drugiej po\u0142owie XV wieku kaplic\u0119 rozbudowano do rozmiar\u00f3w ko\u015bcio\u0142a, ale nie by\u0142 on jeszcze parafialny: gdy w 1456 roku dzielono Gda\u0144sk na sze\u015b\u0107 okr\u0119g\u00f3w parafialnych, domy i ogrody przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a przypad\u0142y nowej parafii \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha w czasie wojny 1520 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 straci\u0142 zabudowania szpitalne, kt\u00f3re z powodu obl\u0119\u017cenia kaza\u0142a spali\u0107 rada miasta; wielok\u0105tne prezbiterium zdaje si\u0119 pochodzi\u0107 jeszcze z XIV wieku. Wed\u0142ug jednego przekazu w czasie obl\u0119\u017cenia 1520 roku gda\u0144szczanie sami spalili ko\u015bci\u00f3\u0142 ze szpitalem, a odbudowano go w 1523 roku; wed\u0142ug innego zniszczono wtedy tylko szpital, a ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano do mur\u00f3w g\u0142\u00f3wnych dopiero przy obl\u0119\u017ceniu przez Stefana Batorego w 1577 roku i przywr\u00f3cono w 1580 roku \u2014 ju\u017c bez dawnego sklepienia. W latach 1637\u20131638 komunikuj\u0105cy zu\u017cyli 62 stofy wina i 4150 op\u0142atk\u00f3w; wed\u0142ug artyku\u0142u pastora F. Lippkyego w \u201eHandbuchu\u201d z 1919 roku parafia liczy\u0142a blisko 7000 dusz, a w ostatnich latach przyst\u0119powa\u0142o w niej do komunii oko\u0142o 1200 os\u00f3b; w jego broszurze z 1916 roku przy tej samej liczbie dusz stoi tylko oko\u0142o 850.\n\nL\u00f6schin (1815) uwa\u017ca\u0142 za wi\u0119cej ni\u017c prawdopodobne, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 ju\u017c w dawnym M\u0142odym Mie\u015bcie, na jego najdalszym kra\u0144cu. Przytacza kronik\u0119 z 1440 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rej wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a sta\u0142o wiele dom\u00f3w, a prowadzi\u0142a do niego szeroka ulica. Spalone w 1520 roku zabudowania szpitalne odbudowano wed\u0142ug niego w innym miejscu; kiedy, nigdzie nie zapisano. Do 1592 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a by\u0142 wed\u0142ug L\u00f6schina fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a tamtejsi diakoni g\u0142osili tu kazania na zmian\u0119, ale nie w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119.\n\nZ tym miejscem wi\u0105\u017ce si\u0119 pocz\u0105tek Reformacji w Gda\u0144sku. Pierwsze lutera\u0144skie kazanie Jakub Hegge wyg\u0142osi\u0142 13 lipca 1522 roku, w niedziel\u0119 Ma\u0142gorzaty \u2014 i nie w ko\u015bciele, lecz pod go\u0142ym niebem, na pobliskim Hagelsbergu, czyli G\u00f3rze Gradowej. Rok rozstrzyga kalendarz: Hermann Freytag zapisa\u0142 \u201ew niedziel\u0119 Ma\u0142gorzaty, to jest 13 lipca 1523 roku\u201d, ale w kalendarzu julia\u0144skim, kt\u00f3rym Gda\u0144sk pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 do 1582 roku, 13 lipca 1523 wypada\u0142 w poniedzia\u0142ek \u2014 niedziel\u0105 by\u0142 rok wcze\u015bniej. Sk\u0105d u Freytaga rok 1523, pozostaje nieustalone; Eduard Schnaase, pisz\u0105cy trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej, podaje rok 1522 bez wahania.\n\nTen sam Schnaase dodaje rzecz dla tego ko\u015bcio\u0142a najwa\u017cniejsz\u0105: s\u0142uchaczami na G\u00f3rze Gradowej byli \u201em\u0142odzi ludzie i rzemie\u015blnicy\u201d, a gdy samo wzg\u00f3rze przesta\u0142o t\u0142umowi wystarcza\u0107, sprowadzono Heggego bli\u017cej miasta, na cmentarz \u015bwi\u0119tej Gertrudy przed Bram\u0105 Wy\u017cynn\u0105, gdzie pod d\u0119bem postawiono mu ambon\u0119. Jeszcze jesieni\u0105 tego samego 1522 roku przeni\u00f3s\u0142 swoje kazania tutaj, do ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a; w ko\u015bciele Mariackim przem\u00f3wi\u0142 po raz pierwszy 27 wrze\u015bnia 1523 roku. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815) Hegge (w druku: Jakob Finkenblock) zosta\u0142 powo\u0142any do tego ko\u015bcio\u0142a w 1522 roku bardziej z gwa\u0142townej gorliwo\u015bci religijnej mieszczan ni\u017c z woli rady; w 1523 roku wyjecha\u0142 do Wittenbergi, by uczy\u0107 si\u0119 u Lutra, ale ju\u017c w nast\u0119pnym roku musia\u0142 na \u017c\u0105danie gda\u0144szczan wr\u00f3ci\u0107 do ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a i jeszcze w tym samym roku przeniesiono go do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Jego droga sko\u0144czy\u0142a si\u0119 poza Gda\u0144skiem: po st\u0142umieniu ruchu w 1526 roku uszed\u0142 na Pomorze, do Stralsundu, sk\u0105d rozsy\u0142a\u0142 listy do swoich zwolennik\u00f3w. P\u00f3\u017aniej przebywa\u0142 w Holsztynie jako stronnik Melchiora Hoffmanna i uczestniczy\u0142 w rozmowie religijnej we Flensburgu, kt\u00f3r\u0105 z Hoffmannem prowadzi\u0142 Bugenhagen z polecenia kr\u00f3la Chrystiana. Wygnany z kraju za trwanie przy nauce Hoffmanna, uda\u0142 si\u0119 do Hamburga, do przebywaj\u0105cego tam w\u00f3wczas Bugenhagena; wyzna\u0142 sw\u00f3j b\u0142\u0105d, zosta\u0142 rozgrzeszony i przyj\u0119ty z powrotem. O dalszym jego \u017cyciu nic nie wiadomo.\n\nOd 1557 roku \u015bwi\u0105tynia by\u0142a protestancka. W 1577 roku, w obawie przed wojskami Stefana Batorego, gda\u0144szczanie rozebrali j\u0105 prawie w ca\u0142o\u015bci; odbudowa mia\u0142a si\u0119 zako\u0144czy\u0107 w 1596 roku, a ju\u017c w 1592 roku, gdy dobudowano zachodni\u0105 wie\u017c\u0119, ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 far\u0105 ewangelick\u0105. Wed\u0142ug Harnocha obraz o\u0142tarzowy Andreasa Stecha by\u0142 darem staromiejskiego mieszczanina Johanna Rebecke \u2014 napis pod obrazem, przytoczony w 1910 roku przez B. Makowskiego, wymienia jako fundator\u00f3w ma\u0142\u017conk\u00f3w Johanna Rebeschke i Adelgund\u0119 Konnatin i podaje rok 1696; w latach 1577\u20131592 kazania wyg\u0142aszali tu diakoni ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a od 1592 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 w\u0142asnych sta\u0142ych pastor\u00f3w. Do kolegium duchownych Gda\u0144ska (Ministerium) pastorzy ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a pierwotnie nie nale\u017celi; przyj\u0119to ich, razem z duchownymi ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela, w 1642 roku, na ich pro\u015bb\u0119 i za zgod\u0105 rady. W latach 1691\u20131813 przy ko\u015bciele pracowa\u0142o dw\u00f3ch duchownych. Wed\u0142ug Adama Szarszewskiego jednym z nich by\u0142 w latach 1730\u20131756 Natanael Becks (1688\u20131761), nale\u017c\u0105cy do g\u0142\u00f3wnych przeciwnik\u00f3w diakona ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana, Jana Paw\u0142a \u015awietlickiego, gorliwego krzewiciela pietyzmu; do ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a przechodzili te\u017c duchowni gda\u0144skiego Domu Poprawy, mi\u0119dzy innymi Gabriel Osterstock (1690\u20131742), Christian Fo\u00df (1708\u20131772) i Johann Daniel Schultz (1735\u20131808).\n\nProwadzona od 1710 roku ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w parafii otwiera si\u0119 spisem duchownych, kt\u00f3rzy j\u0105 kolejno prowadzili. Wymienia on mi\u0119dzy innymi Benjamina Neumanna, Gottfrieda Neandra, Johanna Carla Weidmanna, magistra Johanna Gottlieba Dragheima, Petera Wilhelma Biehla i Carla Gabriela Braemera, przy George\u2019u Theodorze Dittrichu, kt\u00f3rego ksi\u0119ga kaplicy Lazaretu nazywa Dietrichem, notuje rok \u015bmierci 1813, a przy Johannie Gottfriedzie Steffenie 1834. Biehl zapisa\u0142 w swoim \u017cyciorysie, kt\u00f3ry umie\u015bci\u0142 w za\u0142o\u017conej w 1787 roku ksi\u0119dze pami\u0105tkowej ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba, \u017ce w 1774 roku powo\u0142ano go na drugiego duchownego Bo\u017cego Cia\u0142a, a 27 wrze\u015bnia 1775 roku na duchownego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba. Steffen, wcze\u015bniej kapelan garnizonowy pu\u0142ku von Langena i od 1799 roku duchowny Lazaretu, zosta\u0142 wed\u0142ug ksi\u0119gi kaplicy Lazaretu wybrany na miejsce zmar\u0142ego pierwszego duchownego Bo\u017cego Cia\u0142a Christopha Gottlieba Kriegera, a w Lazarecie kaza\u0142 po raz ostatni w 22. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1807 roku. Jacob August Herrmann Hepner prowadzi\u0142 ksi\u0119g\u0119 do 24. niedzieli po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1839 roku. Od 8 grudnia 1839 do 11 wrze\u015bnia 1842 roku duchownym by\u0142 tu Carl Louis Heinrich Weine\u00df, a potem stanowisko pozosta\u0142o nieobsadzone do 2 kwietnia 1843 roku. Karl August Tornwald by\u0142 tu duchownym od 2 kwietnia 1843 do 5 kwietnia 1870 roku; potem do 23 kwietnia 1871 roku stanowiskiem tymczasowo zarz\u0105dza\u0142 kapelan dywizji Schmidt, a od tego dnia pastorem by\u0142 Carl Boie. Ksi\u0119ga kaplicy Lazaretu wymienia magistra Ernsta Gottlieba L\u00fcschnera od Bo\u017cego Cia\u0142a w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w gda\u0144skiego ministerium, kt\u00f3rzy zmarli w czasie zarazy 1709 roku. Zapisuje te\u017c, \u017ce w 1764 roku, gdy kaplica Lazaretu nie mia\u0142a duchownego, opiekowa\u0142 si\u0119 Lazaretem i jego chorymi pastor Bo\u017cego Cia\u0142a Christian Fo\u00df, oraz \u017ce zmar\u0142y 17 maja 1791 roku Johann Heinrich Bollhagen zapisa\u0142 duchownym Bo\u017cego Cia\u0142a, ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela i Lazaretu legat w wysoko\u015bci 30 000 gulden\u00f3w; jego zarz\u0105dcami byli najm\u0142odszy duchowny Bo\u017cego Cia\u0142a i najstarszy duchowny ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela.\n\nDzisiejszy kszta\u0142t nada\u0142y mu p\u00f3\u017aniejsze prace: w latach 1688\u20131689 Barthel Ranisch wzni\u00f3s\u0142 barokow\u0105 naw\u0119 od p\u00f3\u0142nocy, a w 1707 roku powsta\u0142a na \u015bcianie po\u0142udniowej jedyna w Gda\u0144sku ambona zewn\u0119trzna, upami\u0119tniaj\u0105ca w\u0142a\u015bnie kazania Heggego. Sam Ranisch zapisa\u0142 w 1695 roku, \u017ce stary ko\u015bci\u00f3\u0142, d\u0142ugi na 94 i szeroki na 40 st\u00f3p, powi\u0119kszono w 1688 roku z polecenia wiceprezydenta Christiana Schr\u00f6dera o dobud\u00f3wk\u0119 od strony szpitala, d\u0142ug\u0105 na 45 i szerok\u0105 na 33 stopy; przebito przy tym star\u0105 \u015bcian\u0119, a ambon\u0119 ustawiono w naro\u017cniku, tak by duchownego dobrze s\u0142yszano w starej i nowej cz\u0119\u015bci ko\u015bcio\u0142a. Dobudowa \u201enowego ko\u015bcio\u0142a\u201d od p\u00f3\u0142nocy, wymuszona przy\u0142\u0105czeniem wiejskich gmin (p\u00f3\u017aniej od\u0142\u0105czonych do Wrzeszcza, Siedlec i Nowego Portu), kosztowa\u0142a 16 006 talar\u00f3w i 17 srebrnych groszy i powsta\u0142a za urz\u0119dowania duchownego Ephraima Kerstena, kt\u00f3rego portret wisi w ko\u015bciele. Przewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku podaje, \u017ce obie wie\u017ce ko\u015bcio\u0142a, wysokie na oko\u0142o 28 metr\u00f3w, odnowiono w 1694 roku, a w 1699 roku w dobudowanej cz\u0119\u015bci wstawiono dwie empory, z kt\u00f3rych dolna nosi herb Gda\u0144ska. O\u0142tarz zdobi obraz gda\u0144skiego malarza Andreasa Stecha z 1696 roku, prospekt organowy pochodzi z 1709 roku, a portrety Lutra i Melanchtona podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi w 1754 roku Gabriel Lorenz Brauer. Obraz przedstawia Mari\u0119 Magdalen\u0119 kl\u0119cz\u0105c\u0105 pod Ukrzy\u017cowanym, otoczonym z\u0142ot\u0105 glori\u0105, a w tle wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 wie\u017ce Gda\u0144ska; w predelli umieszczono Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105, w zwie\u0144czeniu Zmartwychwstanie. Historyk sztuki B. Makowski zauwa\u017cy\u0142 w 1910 roku, \u017ce obraz nie jest sygnowany, a autorstwo Stecha przekaza\u0142 L\u00f6schin; sam uzna\u0142 go na podstawie stylu za ostatnie dzie\u0142o tego malarza. Strop starego ko\u015bcio\u0142a zdobi\u0142y dwa obrazy biblijne malowane w 1709 roku na p\u0142\u00f3tnie kosztem 1425 gulden\u00f3w; obraz przed o\u0142tarzem g\u0142\u00f3wnym zniszczy\u0142 niemal doszcz\u0119tnie piorun, kt\u00f3ry 12 czerwca 1916 roku, w drugi dzie\u0144 Zielonych \u015awi\u0105t, uderzy\u0142 w wie\u017c\u0119 i ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 nie wywo\u0142a\u0142 jednak po\u017caru; potem wie\u017ce zaopatrzono w piorunochrony. Wed\u0142ug \u201eBerliner Abendpost\u201d piorun uderzy\u0142 w porze po\u0142udniowej, gdy gmina starokatolicka mia\u0142a w\u0142a\u015bnie odprawia\u0107 w ko\u015bciele nabo\u017ce\u0144stwo Wieczerzy Pa\u0144skiej; z\u0142ama\u0142 krzy\u017c nad chor\u0105giewk\u0105 na szczycie wie\u017cy, rozdar\u0142 jej miedziane pokrycie, zniszczy\u0142 tarcz\u0119 zegara, mechanizm zegarowy i o\u015bwietlenie elektryczne, wyrwa\u0142 z zawias\u00f3w ci\u0119\u017ckie drzwi do pomieszczenia zegarowego, a w prezbiterium wypchn\u0105\u0142 dwa barwne okna i str\u0105ci\u0142 z barokowego o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego naturalnej wielko\u015bci figur\u0119 aposto\u0142a oraz inne ozdoby. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego (2021) dobudowana w latach 1688\u20131689 nawa boczna nada\u0142a ko\u015bcio\u0142owi jedyny w Prusach plan zbli\u017cony do litery \u201eL\u201d.\n\nAdam Szarszewski, opieraj\u0105c si\u0119 na pracach Willego Drosta, wymienia w ko\u015bciele kilka przedstawie\u0144 Moj\u017cesza: malowid\u0142o na stropie z 1709 roku, wizerunek na \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej obok postaci Chrystusa z 1648 roku i obraz Znalezienie Moj\u017cesza przez c\u00f3rk\u0119 faraona z oko\u0142o 1700 roku; by\u0142y tu tak\u017ce obraz Ofiarowanie Izaaka z ko\u0144ca XVI wieku i obraz Noli me tangere z pocz\u0105tku XVIII wieku. Portret Jakuba Heggego, zwanego Finckenblock, pochodzi\u0142 z XVIII wieku, a portrety Lutra i Filipa Melanchtona autor przypisuje Lucasowi Cranachowi M\u0142odszemu i datuje na 1534 rok. Meissner, autor XVIII-wiecznego r\u0119kopi\u015bmiennego opisu gda\u0144skich ko\u015bcio\u0142\u00f3w, odnotowa\u0142 tu dzwon z wizerunkiem Maryi z Dzieci\u0105tkiem z 1671 roku i drugi z 1691 roku i przypuszcza\u0142, \u017ce oba pochodz\u0105 z czas\u00f3w katolickich; wed\u0142ug niego ambony polowe przy ko\u015bcio\u0142ach szpitalnych, w tym tutejsza ambona zewn\u0119trzna z 1707 roku, nie by\u0142y jedynie ozdobnym nawi\u0105zaniem do tradycji Heggego, lecz od Wielkanocy do dnia \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a wyg\u0142aszano z nich regularne kazania pod zielonymi drzewami. Katarzyna Cie\u015blak zalicza ambon\u0119 ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a do gda\u0144skich kazalnic zdobionych przedstawieniami ewangelist\u00f3w i odnotowuje jej konserwacj\u0119 w 1980 roku.\n\nZ dawnego wyposa\u017cenia zachowa\u0142 si\u0119 \u015blad po instrumentach. Nowe organy zbudowano tu w 1670 roku; przebudowa\u0142 je Rudolf Friedrich Dalitz. Perucki podaje o tej pracy dwie wersje: raz opisuje j\u0105 jako przebudow\u0119 z lat 1765\u20131767, raz jako ca\u0142kiem nowy instrument o trzydziestu trzech g\u0142osach z lat 1763\u20131766 (Janca datuje go na 1767 rok). Prospekt istnieje do dzi\u015b. By\u0142o to ostatnie wsp\u00f3lne dzie\u0142o warsztat\u00f3w Hildebrandta i Dalitza w typie prospektu gda\u0144skiego. Od po\u0142owy XVIII wieku organist\u0105 by\u0142 tutaj Johann Ephraim Eggert, znany zarazem jako carillonista ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny.\n\nWed\u0142ug L\u00f6schina (1815) w 1707 roku wykonano dla ko\u015bcio\u0142a zegar bij\u0105cy, a w 1711 roku zbudowano nowe kruchty przed drzwiami ko\u015bcio\u0142a. Prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a dbali te\u017c o ma\u0142y dom zwany Jerozolim\u0105, stoj\u0105cy przy drodze do Wrzeszcza (Langfuhr), kt\u00f3ry rozebrano kilka lat przed ukazaniem si\u0119 tekstu L\u00f6schina. L\u00f6schin wnosi z tego, \u017ce domek by\u0142 dawniej kaplic\u0105 tego ko\u015bcio\u0142a i dopiero po odej\u015bciu Krzy\u017cak\u00f3w zmieni\u0142 przeznaczenie; pisze, \u017ce kaplica ta pojawia si\u0119 w dawnych aktach zakonu, a w 1695 roku w miejscu niemal zrujnowanego budynku, wzniesionego na wz\u00f3r kaplicy, postawiono \u00f3w domek.\n\nNa pami\u0105tk\u0119 kaza\u0144 Heggego pod go\u0142ym niebem przy dobrej pogodzie odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa na cmentarzu pod lipami, z osobnej ambony letniej; ambona u\u017cywana w 1919 roku nosi dat\u0119 1821, a jej baldachim wie\u0144czy pelikan karmi\u0105cy m\u0142ode w\u0142asn\u0105 krwi\u0105. 13 lipca 1822 roku, za pastora Johanna Gottfrieda Steffena, przy ambonie letniej uroczy\u015bcie obchodzono 300-lecie kazania Heggego; w uroczysto\u015bci z koncertem mia\u0142o uczestniczy\u0107 ponad 3000 s\u0142uchaczy. W ostatnich latach przed 1919 rokiem zarzucono te nabo\u017ce\u0144stwa z powodu ha\u0142asu kolei i tramwaju.\n\nPastor Blech podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a rozbudowano w 1835 roku i pozosta\u0142 on ko\u015bcio\u0142em parafialnym z bardzo powi\u0119kszonym okr\u0119giem. Wed\u0142ug Harnocha oko\u0142o 1890 roku wiejska cz\u0119\u015b\u0107 parafii liczy\u0142a oko\u0142o 1400 dusz; szko\u0142y dzia\u0142a\u0142y poza Gda\u0144skiem mi\u0119dzy innymi w Brentau, Heiligenbrunn, Piekendorf, Schnellm\u00fchle, Kelpin i Kokoschken. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1105 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1871 roku superintendent Karl Boie. W maju 1880 roku prasa poda\u0142a, \u017ce kr\u00f3l mianowa\u0142 go superintendentem diecezji Mierzei Gda\u0144skiej (Danziger Nehrung). Wed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku duchownym by\u0142 Karl Boie, dawny superintendent. Tak samo podaje go ksi\u0119ga z 1905 roku, a w ksi\u0119dze z 1897 roku figuruje jeszcze jako superintendent, bez dopisku o stanie spoczynku; w ksi\u0119dze z 1914 roku pastorem jest ju\u017c Skorka, a w ksi\u0119dze z 1918 roku Franz Lippky. W maju 1918 roku prasa poda\u0142a, \u017ce drugim pastorem ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a mianowano pastora Schmidta z Przebrna (Pr\u00f6bbernau). Do utworzonego w 1897 roku Zwi\u0105zku Parafii Ewangelickich Gda\u0144ska (Parochialverband) parafia Bo\u017cego Cia\u0142a przyst\u0105pi\u0142a w 1900 roku jako jedenasta. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku na cmentarzu przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a sta\u0142 wi\u0119kszy krzy\u017c marmurowy na grobach dw\u00f3ch pruskich ksi\u0119\u017cniczek.\n\nOd 1522 roku do 1919 roku przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a pracowa\u0142o 42 pastor\u00f3w, licz\u0105c diakon\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny, kt\u00f3rzy s\u0142u\u017cyli tu w latach 1577\u20131592; portret Jakuba Heggego wisia\u0142 w ko\u015bciele obok wizerunk\u00f3w reformator\u00f3w, naprzeciw ambony. W przeciwie\u0144stwie do innych dawnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w szpitalnych ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a pozosta\u0142 ko\u015bcio\u0142em szpitalnym: on i oba nale\u017c\u0105ce do niego cmentarze podlega\u0142y w sprawach zarz\u0105du i budowy nie radzie parafialnej, lecz zarz\u0105dowi szpitala, kt\u00f3ry wprowadzi\u0142 ogrzewanie i o\u015bwietlenie elektryczne. Jak zauwa\u017ca Adam Szarszewski, statut szpitala Bo\u017cego Cia\u0142a z 1830 roku nie wymienia\u0142 ju\u017c nakazu wsp\u00f3lnej modlitwy, a przyjmowa\u0107 do szpitala pozwala\u0142 tylko osoby wiary chrze\u015bcija\u0144skiej. W 1919 roku w szk\u00f3\u0142ce niedzielnej by\u0142o przeci\u0119tnie 250 dzieci w 24 grupach; parafia wydawa\u0142a w\u0142asny miesi\u0119cznik \u201eGr\u00fc\u00df Gott\u201d, a ch\u00f3rem ko\u015bcielnym kierowa\u0142a pani doktor Jaskowski. W 1919 roku pastorem by\u0142 Franz Lippky, mieszkaj\u0105cy przy Promenadzie 19a; ogrodnikiem starego cmentarza by\u0142 Robert Brose, a nowego \u2014 Rudolf B\u00f6sler (obaj Promenade 25). Monografi\u0119 \u015bwi\u0105tyni opracowa\u0142 Franz Lippky w 1916 roku.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia Bo\u017cego Cia\u0142a w Gda\u0144sku liczy\u0142a wtedy 8450 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1916 roku Franz Lippky.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom ponad 350 lat. W 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ocala\u0142 jako jeden z nielicznych w Gda\u0144sku, cho\u0107 jego wyposa\u017cenie rozkradziono; przetrwa\u0142y jednak ambona i prospekt organowy. Po\u015bwi\u0119cono go 8 czerwca 1947 roku dla Polskiego Narodowego Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, a przekazanie sfinalizowano w 1974 roku; do dzi\u015b nale\u017cy do Ko\u015bcio\u0142a Polskokatolickiego. Piotr Szczud\u0142owski (1995, s. 300) zalicza ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a do dw\u00f3ch gda\u0144skich \u015bwi\u0105ty\u0144 poewangelickich, o kt\u00f3re Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki stara\u0142 si\u0119 bezskutecznie: w\u0142adze administracyjne przekaza\u0142y go duchownym polskokatolickim. W urz\u0119dowym og\u0142oszeniu z 1971 roku w\u0142a\u015bcicielem ko\u015bcio\u0142a jest ju\u017c Rada Parafialna Ko\u015bcio\u0142a Narodowego. Ewangelicy lutera\u0144scy z Gda\u0144ska gromadz\u0105 si\u0119 obecnie w Sopocie, w ko\u015bciele Zbawiciela.\n\nUrz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia zesp\u00f3\u0142 szpitalny Bo\u017cego Cia\u0142a przy ulicy 3 Maja 21 pod numerem A-65. Zesp\u00f3\u0142 wpisano do rejestru 31 pa\u017adziernika 1988 roku, a sam ko\u015bci\u00f3\u0142, datowany na wieki XV\u2013XVII, ju\u017c 16 grudnia 1956 roku. Do zespo\u0142u nale\u017c\u0105 te\u017c stara plebania z 1762 roku, nowa plebania z 1865 roku, domy mieszkalne z 1861 i 1866 roku, dom szachulcowy z 1766 roku oraz teren cmentarza szpitalnego.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug jednego przekazu ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrany w 1577 roku przywr\u00f3cono w 1580 roku, a wed\u0142ug innego odbudowa trwa\u0142a do 1596 roku. Prospekt organowy przewodnik z 1919 roku datuje na 1709 rok, a Perucki wi\u0105\u017ce prace Dalitza przy organach z latami 1763\u20131767. Almanach z 1897 roku podaje dla parafii 1105 ewangelik\u00f3w, cho\u0107 oko\u0142o 1890 roku sama wiejska cz\u0119\u015b\u0107 parafii liczy\u0142a oko\u0142o 1400 dusz, a oko\u0142o 1919 roku ca\u0142a parafia blisko 7000 dusz. Kronika ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela podaje jako dzie\u0144 \u015bmierci Johanna Heinricha Bollhagena 27 maja 1791 roku i odnotowuje, \u017ce jego testament otwarto 30 maja. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 527) w 1694 roku zbudowano now\u0105 wie\u017c\u0119, wed\u0142ug \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku w 1694 roku odnowiono obie wie\u017ce ko\u015bcio\u0142a. Portrety Lutra i Filipa Melanchtona Adam Szarszewski, przytoczony wy\u017cej, przypisuje Lucasowi Cranachowi M\u0142odszemu i datuje na 1534 rok, a Piotr Birecki (2021) wymienia w ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a kopie obraz\u00f3w cranachowskich.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tym ko\u015bciele mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Nicolaus Meuselius (1612), Joachim Steigius (1614), Ephraim Kerstens (1683), Daniel Schmidt (1691), Theophilus Jungius (1693), Michael Ulmitz (1696), Gottlieb Salomon Kickebusch (1759), Christoph Gottlieb Krieger (1771), Carl Benjamin Lengnich (1772), August Hepner (1835), Carl August Oloff Tornwald (1843), Johann Karl Ferdinand Skorka (1913), Heinz Weidemann (1939).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii Heil. Leichnam w Gda\u0144sku 6752 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 30, 76, 77, 78, 79, 81, 217; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 2; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 374; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 76\u201378; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 63\u201364; H. Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Danzig 1898; P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. 4 (zbi\u00f3r dokument\u00f3w) \u2014 podzia\u0142 Gda\u0144ska na sze\u015b\u0107 parafii z 28 stycznia 1456 roku; F. Lippky, \u201eDie evangelische Kirche zum Heiligen Leichnam Danzig\u201d, 1916; \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a (przy obecnej ulicy 3 Maja)\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska; \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a w Gda\u0144sku\u201d, Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sopocie; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026), sekcja powiat miejski Gda\u0144sk; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 10; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 27; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1971, nr 17, poz. 122, s. 142; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 74; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 61; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 62; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 59; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 171\u2013172; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 777, 894, 928, 931, 996; t. 4, s. 1073, 1175; t. 6, s. 1599, 1709, 1749; t. 7, s. 1845, 1868, 1941; \u201eNational-Zeitung\u201d, 9 maja 1880 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Abendpost\u201d (Berlin), 15 czerwca 1916 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 maja 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Szarszewski, \u201eSzpitale gda\u0144skie XVI\u2013XVIII w. a duchowo\u015b\u0107 protestancka\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d 11, 2020, s. 169, 177, 179, 181\u2013184; K. Cie\u015blak, \u201eAmbona z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku. Przyczynek do tw\u00f3rczo\u015bci Izaaka van den Blocka\u201d, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo\u201d XXV (zeszyt 280), 1994, s. 35; \u201eTrauungs Buch der Kirchen zum Heiligen Leichnam seit A. 1710\u201d, ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w ze spisem duchownych, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5315 (Archion 14909); \u201eKirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa kaplicy Lazaretu w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425); \u201eGedenk-Buch f\u00fcr die Kirche zu St. Jacob\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1787 roku przez duchownego Petera Wilhelma Biehla (wpisy do 1802 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5339 (Archion 15065); Kronika ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela w Gda\u0144sku (spisy z lat 1777\u20131804), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5463/11 (Archion 15758); M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 2, Danzig 1815, St\u00fcck 33, s. 524\u2013528 (Polona); P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 300; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36, 41.*","built_year":1580,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=51"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a (przy ob. ul. 3 Maja) \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_BO%C5%BBEGO_CIA%C5%81A_%28przy_ob._ul._3_Maja%29"},{"typ":"strona_parafii","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a w Gda\u0144sku \u2014 Parafia EA Sopot/luteranie.pl","url":"https://sopot.luteranie.pl/2017/03/kosciol-bozego-cialaw-gdansku/"},{"typ":"monografia","tytul":"Franz Lippky, Die evangelische Kirche zum Heiligen Leichnam Danzig (1916) \u2014 Pomorska Biblioteka Cyfrowa","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/28953/edition/23784/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku\u2026\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. VI, 2012, s. 105\u2013131","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 76\u201378","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 374","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 217, 30, 76, 77, 78, 79, 81","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 217, 30, 76, 77, 78, 79, 81","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 2","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1971, nr 17, poz. 122, s. 142","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"B. Makowski, \u201eDer Danziger Maler Andreas Stech\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 52 (1910), s. 139\u2013198","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/Content/49817/PDF/Heft52.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Ranisch, \u201eBeschreibung Aller Kirchen-Geb\u00e4ude der Stadt Dantzig\u201d, Danzig 1695, Anhang, s. 74\u201375","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/11822/edition/7688/content"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 73\u201375 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3485"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 60\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3489"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1914, cz. IV, s. 61\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1918, cz. IV, s. 58\u201360 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 171\u2013172 (Parochialverband)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 777, 894, 928, 931, 996; t. 4, s. 1073, 1175; t. 6, s. 1599, 1709, 1749; t. 7, s. 1845, 1868, 1941","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d, 9 maja 1880 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VI43HIONB37TWU4T2YZ7SD4VCWJTDGMB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Abendpost\u201d (Berlin), 15 czerwca 1916 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7R7BOQN2S3FCT6ESVSLHTRBGCRPZ6PNF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 maja 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/W4NP7EDQFWTZHDQ6Q5DFGCC4JTHVGL6F"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Szarszewski, \u201eSzpitale gda\u0144skie XVI\u2013XVIII w. a duchowo\u015b\u0107 protestancka\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d 11, 2020, s. 169, 177, 179, 181\u2013184","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/63512397.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Cie\u015blak, \u201eAmbona z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku. Przyczynek do tw\u00f3rczo\u015bci Izaaka van den Blocka\u201d, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo\u201d XXV (zeszyt 280), 1994, s. 35","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-universitatis-nicolai-copernici-nauki-humanistyczno-spoeczne-zabytkoznawstwo-i-konserwatorstwo/1994-tom-25-280/acta_universitatis_nicolai_copernici_nauki_humanistyczno_spoleczne_zabytkoznawstwo_i_konserwatorstwo-r1994-t25_280-s35-58.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eTrauungs Buch der Kirchen zum Heiligen Leichnam seit A. 1710\u201d, ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w ze spisem duchownych, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5315 (Archion 14909)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eKirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa kaplicy Lazaretu w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eGedenk-Buch f\u00fcr die Kirche zu St. Jacob\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1787 roku przez duchownego Petera Wilhelma Biehla (wpisy do 1802 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5339 (Archion 15065)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 2, Danzig 1815, St\u00fcck 33, s. 524\u2013528 (Polona)","url":"https://polona.pl/item-view/85b2cbd9-fa55-43cb-854e-50b3c65a2a11"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36, 41","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 14","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0136","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.358143,"lng":18.642974,"name_de":"Danzig, Hl. Leichnam","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a (dawny ewangelicki, ob. polskokatolicki)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a (niem. Kirche zum Heiligen Leichnam, Fronleichnamskirche) na Starym Przedmie\u015bciu, u st\u00f3p G\u00f3ry Gradowej (ob. ul. 3 Maja). Powsta\u0142 jako gotycka kaplica przyszpitalna leprozorium (szpital wzmiankowany ok. 1350 [?]; kaplica 1380/1385/1395 \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a rozbie\u017cne), w 2. po\u0142. XV w. rozbudowana do rangi \u015bwi\u0105tyni. W 1522 Jakob Hegge wyg\u0142osi\u0142 tu pierwsze lutera\u0144skie kazanie w Gda\u0144sku. Od 1557 ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki (lutera\u0144ski), od 1592 samodzielna fara ewangelicka; w 1577 rozebrany profilaktycznie przed wojskami Stefana Batorego, nast\u0119pnie odbudowany. Wie\u017ca zachodnia 1592, dobud\u00f3wka p\u00f3\u0142nocna Barthela Ranischa 1688\u20131689, unikatowa ambona zewn\u0119trzna 1707 z figurami aposto\u0142\u00f3w. W 1945 nieznacznie uszkodzony, wyposa\u017cenie rozgrabione. 8 VI 1947 po\u015bwi\u0119cony dla Ko\u015bcio\u0142a Polskokatolickiego (formalne przekazanie z plebani\u0105 1974 [?]) \u2014 funkcjonuje tak do dzi\u015b.","built_year":1689,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"artyku\u0142 naukowy OA","tytul":"Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego, OiRwP 63 (2019), s. 63\u201390","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/view/OiRwP.2019.02"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a, Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_BO%C5%BBEGO_CIA%C5%81A_%28przy_ob._ul._3_Maja%29"}]},"gps_precision":"Nominatim/Grodzisko","id":"KOS-0176","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3498,"lng":18.642,"name_de":"Fronleichnamskirche / Corporis Christi","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a (Grodzisko)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Od szpitala Wszystkich Bo\u017cych Anio\u0142\u00f3w wzi\u0119\u0142a nazw\u0119 ca\u0142a gda\u0144ska dzielnica \u2014 Anio\u0142ki. Kompleks sta\u0142 przy drodze ze Starego Miasta do Wrzeszcza, w dzisiejszym rejonie ulicy Sk\u0142odowskiej-Curie i alei Zwyci\u0119stwa. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie istnieje: zniszczono go ostatecznie podczas obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska w 1807 roku, a przyko\u015bcielny cmentarz zlikwidowano oko\u0142o 1814 roku; fundacja mieszkaniowa przetrwa\u0142a do 1945 roku. Fundamenty \u015bwi\u0105tyni ods\u0142oni\u0119to podczas bada\u0144 archeologicznych w 2021 roku; w tym miejscu stoi dzi\u015b czo\u0142g-pomnik T-34.\n\nFundacja powsta\u0142a w po\u0142owie XIV wieku, oko\u0142o 1335 albo 1349 roku. Pocz\u0105tkowo by\u0142a to kaplica polna, p\u00f3\u017aniej rozbudowana do funkcji szpitala; szpital wzmiankowany jest od 1440 roku. W po\u0142owie XV wieku po\u0142\u0105czono j\u0105 ze szpitalem \u015bwi\u0119tego Jerzego. Zabudow\u0119 niszczono wielokrotnie: w 1520 roku, w 1576 roku (odbudowa w 1580 roku) i w 1734 roku (odbudowa w 1739 roku). R\u0119kopis Ephraima Praetoriusa \u201eEvangelisches Danzig\u201d podaje, \u017ce w listopadzie 1520 roku, na pocz\u0105tku wojny z ostatnim wielkim mistrzem Albrechtem, ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z innymi \u015bwi\u0105tyniami i szpitalami le\u017c\u0105cymi przed wa\u0142ami rozebra\u0142o i spali\u0142o samo miasto, a po wojnie go odbudowano; we wrze\u015bniu 1576 roku, gdy kr\u00f3l Stefan Batory wyst\u0105pi\u0142 zbrojnie przeciw miastu, ko\u015bci\u00f3\u0142 razem ze szpitalem rozebra\u0142o i doszcz\u0119tnie spali\u0142o gda\u0144skie wojsko. Odbudow\u0119 rozpocz\u0119to w 1580 roku, w takiej wielko\u015bci, w jakiej ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 za czas\u00f3w autora, lecz w 1614 roku by\u0142 on znowu ca\u0142kiem zrujnowany. W styczniu 1615 roku prze\u0142o\u017cony Adrian Stiepel kaza\u0142 go odnowi\u0107; remont kosztowa\u0142 1852 grzywny, zebrane przez Stiepla g\u0142\u00f3wnie u dobrych ludzi. Stiepel wyjedna\u0142 te\u017c u Rady w\u0142asnego duchownego dla tego ko\u015bcio\u0142a i w\u0142asnym kosztem zbudowa\u0142 dom dla pastora, z zastrze\u017ceniem, \u017ce mo\u017ce w nim mieszka\u0107 tylko tutejszy duchowny. Zmar\u0142 w 1640 roku w wieku 62 lat i 9 lipca zosta\u0142 pochowany w kaplicy \u015bwi\u0119tego Salwatora w ko\u015bciele Mariackim. Po Reformacji zak\u0142ad by\u0142 lutera\u0144ski, a ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 jego ubogim i mieszka\u0144com wsi Suchanino. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa do tego ko\u015bcio\u0142a nale\u017celi ewangelicy z okolicznych miejscowo\u015bci, mi\u0119dzy innymi z Suchanina, J\u00e4schkenthal, Wrzeszcza (Langfuhr), Pietzkendorf, Strie\u00df i Nowych Szkot\u00f3w, z ku\u017anic oraz m\u0142yn\u00f3w prochowych, zbo\u017cowych i papierniczych w Oliwie i wok\u00f3\u0142 niej, a tak\u017ce z Conradshammer, Silberhammer i Brentau. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi\u0142 tak\u017ce wezwanie \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a. Praetorius pisze, \u017ce ufundowali go pod tym wezwaniem Krzy\u017cacy, a Dionizy Runau w opisie wojny trzynastoletniej nazywa go kaplic\u0105 Wszystkich Bo\u017cych Anio\u0142\u00f3w. Mistrz murarski Barthel Ranisch opisa\u0142 go w 1695 roku jako budowl\u0119 d\u0142ug\u0105 na 65 i szerok\u0105 na 32 stopy, z kryt\u0105 o\u0142owiem wie\u017cyczk\u0105 na dzwony po\u015brodku dachu, a ordynacja dla ubogich z 1551 roku przeznacza\u0142a ten szpital \u2014 podobnie jak szpitale \u015awi\u0119tego Ducha i \u015bwi\u0119tej Gertrudy \u2014 dla ludzi starych, lecz zdrowych. Adam Szarszewski przywo\u0142uje za Meissnerem przyk\u0142ad trwania dawnego wyposa\u017cenia: przedreformacyjny o\u0142tarz maryjny tego ko\u015bcio\u0142a starannie odnowiono jeszcze w 1615 roku, a rozebrano jako prze\u017cytek dopiero w 1667 roku, cho\u0107 jego resztki widziano jeszcze na pocz\u0105tku XVIII wieku. Praetorius podaje, \u017ce o\u0142tarz, kt\u00f3ry go zast\u0105pi\u0142, nosi\u0142 dat\u0119 1667, a dawny \u2014 bardzo stara malowana tablica z mocno z\u0142oconymi rze\u017abami \u2014 mo\u017cna by\u0142o jeszcze ogl\u0105da\u0107 w jednej z izb. Chrzcielnica nosi\u0142a dat\u0119 1669, a pozytyw na ch\u00f3rze naprzeciw ambony sprawili w 1646 roku prze\u0142o\u017ceni Daniel Brandes, Hans von Amstern, Ernst Kr\u00fcger i Daniel Zinck, jak g\u0142osi\u0142 umieszczony na nim napis z\u0142otymi literami. W ko\u015bciele wisia\u0142y dwa mosi\u0119\u017cne \u017cyrandole, z kt\u00f3rych jeden nosi\u0142 dat\u0119 1653. Wie\u017cyczk\u0119 na dzwony, dawniej kryt\u0105 o\u0142owiem, gruntownie naprawiono w 1697 roku i pokryto miedzi\u0105; zamiast dawnej chor\u0105giewki z dat\u0105 1615 stan\u0119\u0142a na niej figura anio\u0142a Micha\u0142a walcz\u0105cego ze smokiem. Z trzech dzwon\u00f3w dwa nowe odla\u0142 w 1700 roku gda\u0144szczanin Absolon Witwerck, a trzeci, najmniejszy, by\u0142 bardzo stary i mia\u0142 nieczytelny napis. W 1701 roku staraniem Hansa Richnaua wstawiono nowy konfesjona\u0142 do zakrystii, w kt\u00f3rej \u2014 jak zauwa\u017ca autor \u2014 mog\u0142a si\u0119 odbywa\u0107 spowied\u017a indywidualna. Wed\u0142ug dopisku w r\u0119kopisie Praetoriusa w 1753 roku zbudowano now\u0105 plebani\u0119, przeniesion\u0105 bli\u017cej drogi biegn\u0105cej za ko\u015bcio\u0142em, z ogrodem i stajniami. Statut szpitala z 1863 roku zastrzega\u0142, \u017ce przyjmowa\u0107 mo\u017cna do niego tylko osoby wiary chrze\u015bcija\u0144skiej.\n\nWed\u0142ug L\u00f6schina (1815) spalone w 1520 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital odbudowano w 1525 roku. Przy ponownym spaleniu w 1576 roku mury ko\u015bcio\u0142a wed\u0142ug niego przetrwa\u0142y, a odbudowany w 1580 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 raczej kaplic\u0105, nie mia\u0142 w\u0142asnego duchownego, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 tu tylko od czasu do czasu diakon jednego z ko\u015bcio\u0142\u00f3w Starego Miasta. Oko\u0142o 1614 roku Adrian Stiepel (w druku: Stieppel) kaza\u0142 wed\u0142ug L\u00f6schina wzmocni\u0107 mury przyporami i zabezpieczy\u0107 fundamenty, znacznie powi\u0119kszy\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142, zbudowa\u0107 now\u0105 wie\u017c\u0119 i zakrysti\u0119, sprawi\u0107 empory, \u0142awy i dzwony, od\u015bwie\u017cy\u0107 obraz o\u0142tarzowy i przenie\u015b\u0107 tu chrzcielnic\u0119 z ko\u015bcio\u0142a Mariackiego. Szpital, jak pisze L\u00f6schin, stopniowo zmienia\u0142 si\u0119 z fundacji dobroczynnej w zak\u0142ad do\u017cywotnich rent. W czasie obl\u0119\u017cenia w 1734 roku, przy nadej\u015bciu Kozak\u00f3w, podpalono cegielni\u0119 stoj\u0105c\u0105 przy ko\u015bciele i szpital, a ko\u015bci\u00f3\u0142 z\u0142upiono i zamieniono na stajni\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142 podpalili sami obl\u0119\u017ceni 1 kwietnia 1807 roku, gdy Francuzi zaj\u0119li Zigankenberg i dotarli za po\u0142ow\u0119 Wielkiej Alei; w 1815 roku sta\u0142 jako ruina. Wed\u0142ug Klaudiusza Grabowskiego (2024) zniszczony ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z przylegaj\u0105cym do niego cmentarzem przedstawia akwarela Johanna Adama Breysiga z oko\u0142o 1809 roku, a cmentarz uwieczni\u0142 wcze\u015bniej Matthaeus Deisch w cyklu \u201e50 widok\u00f3w Gda\u0144ska\u201d z lat 1761\u20131765.\n\nSpis duchownych gda\u0144skich Efraima Praetoriusa prowadzi dla tego ko\u015bcio\u0142a \u2014 wymienianego jako \u201eZu All Gottes Engeln\u201d w dziale \u201eAuf der H\u00f6he\u201d \u2014 nieprzerwan\u0105 list\u0119 od po\u0142owy XVI wieku. Otwiera j\u0105 Stefan Bilovius w 1549 roku; po nim s\u0142u\u017cyli Henryk Petrejus Hartmann (1615\u20131620), Piotr Richter (od 1623 lub wcze\u015bniej wed\u0142ug wydania z 1760 roku, od 1624 lub wcze\u015bniej wed\u0142ug wydania z 1713 roku, do 1648), Szymon Janichius (1648\u20131664) i Adam Hartsch (1664\u20131685). Przy Piotrze Richterze wydanie spisu z 1760 roku zaznacza, \u017ce nale\u017ca\u0142 on jeszcze do miejskiego ministerium; po zbudowaniu zewn\u0119trznych umocnie\u0144 twierdzy duchowny ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tych Anio\u0142\u00f3w pozosta\u0142 poza nim, a uchwa\u0142\u0105 rady miasta otrzyma\u0142 pierwsze miejsce w\u015br\u00f3d duchownych ko\u015bcio\u0142\u00f3w okr\u0119gu Wy\u017cyn. R\u0119kopis Praetoriusa powo\u0142uje si\u0119 tu na uchwa\u0142y Rady z 14 kwietnia i 8 maja 1681 roku, 8 czerwca 1682 roku i 7 wrze\u015bnia 1703 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rych przy zast\u0119pstwach w czasie wakans\u00f3w w mie\u015bcie w dni powszednie duchowny tego ko\u015bcio\u0142a mia\u0142 zawsze pierwsze\u0144stwo. W dalszej cz\u0119\u015bci listy stoj\u0105: Micha\u0142 Ewald (1686\u20131710), Adam Tschirtner (1710\u20131711) i Jan Dawid Henrichsdorff (1712\u20131715, zmar\u0142y w 1729 roku).\n\nR\u0119kopis Praetoriusa dodaje do tej listy wiele szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Autor podaje za bardzo starym r\u0119kopisem, \u017ce duchowny imieniem Stefan \u2014 w kt\u00f3rym rozpoznaje Stefana Biloviusa z Oschatz \u2014 ju\u017c w 1549 roku udziela\u0142 tu Komunii pod dwiema postaciami, czemu w mie\u015bcie sprzeciwiali si\u0119 katolicy; odwiedza\u0142 chorych, a za jego spraw\u0105 zaniechano w tym roku \u015bpiewania wigilii za zmar\u0142ych. Potem kr\u00f3tko s\u0142u\u017cy\u0142 przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku, a nast\u0119pnie w Toruniu. Henryk Petrejus Hartmann, pierwszy duchowny po odnowieniu ko\u015bcio\u0142a w 1615 roku, wyda\u0142 w 1616 roku \u0142aci\u0144ski poemat o \u017cyciu Chrystusa, podpisany jako s\u0142uga s\u0142owa Bo\u017cego \u201ead omnes Dei angelos\u201d, czyli przy Wszystkich Bo\u017cych Anio\u0142ach; zmar\u0142 w 1620 roku i 2 pa\u017adziernika zosta\u0142 pochowany przy tym ko\u015bciele. Wed\u0142ug dopisku powo\u0142uj\u0105cego si\u0119 na dokument z archiwum Rada zatwierdzi\u0142a Piotra Richtera na duchownego tego ko\u015bcio\u0142a ju\u017c 21 listopada 1620 roku. W 1647 roku za nieprawid\u0142owo udzielony \u015blub zawieszono go na trzy miesi\u0105ce w urz\u0119dzie, po czym go przywr\u00f3cono; zmar\u0142 w 1648 roku w wieku 66 lat i 15 stycznia zosta\u0142 pochowany przy tym ko\u015bciele. Szymon Janichius przyszed\u0142 w 1648 roku z Koszwa\u0142, ju\u017c w 1659 roku by\u0142 seniorem wszystkich duchownych gda\u0144skich, zmar\u0142 2 lutego 1664 roku w wieku 67 lat i spocz\u0105\u0142 w ko\u015bciele pod ambon\u0105. Adam Hartsch zmar\u0142 21 sierpnia 1685 roku i zosta\u0142 pochowany w ko\u015bciele Mariackim; przez nast\u0119pny rok urz\u0105d sprawowa\u0142 Johannes Gaunersdorff z Fraustadt, dawniej, od 1676 roku, pastor w Reinfeld, w\u00f3wczas bez urz\u0119du. Micha\u0142 Ewald przyszed\u0142 w 1686 roku z Kiezmarku, a Adam Tschirtner, przez 29 lat pastor w Ko\u017alinach, sam poprosi\u0142 w 1710 roku o przeniesienie tutaj, by w czasie wojennych niepokoj\u00f3w by\u0107 bli\u017cej miasta; zmar\u0142 25 grudnia 1711 roku. Jan Dawid Henrichsdorff odszed\u0142 w 1715 roku do ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela.\n\nDalszy ci\u0105g listy dopisano r\u0119cznie w zachowanym egzemplarzu. Jan Salomon Richter, duchowny od 1715 roku, doprowadzi\u0142 do budowy nowej \u015bwi\u0105tyni: kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 1 kwietnia 1724 roku, a w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu tego roku Richter po\u015bwi\u0119ci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142. Tak zapisano w r\u0119kopi\u015bmiennych dopiskach do spisu Praetoriusa, w egzemplarzach z 1713 i 1760 roku. W 1734 roku, podczas obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska, musia\u0142 ucieka\u0107 i straci\u0142 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mienia, a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono doszcz\u0119tnie. Odbudowywa\u0142 go potem stopniowo, do stanu lepszego ni\u017c poprzedni; zmar\u0142 w 1749 roku, jak podaje drukowane wydanie spisu z 1760 roku. Po nim wymienieni s\u0105 Daniel Herman Richter (1750\u20131761), Chrystian Fryderyk Goetz od 1761 roku, Jan Garber (1761\u20131768) i Jan Chrystian Teschke od 1768 roku.\n\nDopisek na marginesie r\u0119kopisu Praetoriusa opisuje zmiany z 1724 roku jako znaczn\u0105 rozbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a: wn\u0119trze otrzyma\u0142o ch\u00f3ry z \u0142awami, wie\u017cyczk\u0119 przesuni\u0119to i umieszczono na niej zegar bij\u0105cy z tarczami, a ca\u0142o\u015b\u0107 uko\u0144czono dopiero w 1725 roku, ju\u017c po po\u015bwi\u0119ceniu ko\u015bcio\u0142a. Druk z 1739 roku wszyty do r\u0119kopisu Praetoriusa \u2014 oda na dzi\u0119kczynne nabo\u017ce\u0144stwo w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 po Epifanii 1739 roku, kt\u00f3rej autorem by\u0142 wed\u0142ug dopisku r\u0119cznego tutejszy pastor Jan Salomon Richter \u2014 upami\u0119tnia pe\u0142ne odnowienie chrzcielnicy i organ\u00f3w po wojennym zniszczeniu ca\u0142ego ko\u015bcio\u0142a w 1734 roku. Chrzcielnic\u0119 ufundowa\u0142a w 1725 roku Konstancja z domu Colet, wdowa po rajcy Starego Miasta Ern\u015bcie Ludwiku G\u00fctzlaffie, a nast\u0119pnie po burmistrzu Gottfriedzie Bentzmannie, z zapisu zmar\u0142ego syna Johanna Ludwiga G\u00fctzlaffa; po zniszczeniu wojennym przywr\u00f3ci\u0142a j\u0105 w minionym roku do pe\u0142nego stanu. Organy o 21 g\u0142osach, 978 piszcza\u0142kach i trzech miechach zbudowa\u0142a w 1725 roku Konkordia z domu Sanfftleben, wdowa po kupcu Martinie Schillerze, wraz z bratem m\u0119\u017ca, kupcem Christianem Schillerem; po zniszczeniu rozbudowano je o 558 piszcza\u0142ek, tak \u017ce mia\u0142y 22 g\u0142osy, 1536 piszcza\u0142ek i cztery miechy. Oba te dzie\u0142a po\u015bwi\u0119cono po raz pierwszy w si\u00f3dm\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1727 roku, a muzyk\u0105 podczas nabo\u017ce\u0144stwa w 1739 roku kierowa\u0142 gda\u0144ski kapelmistrz Johann Balthasar Christian Freislich. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Jan Salomon Richter by\u0142 bratem Miko\u0142aja Richtera, pastora w Tujsku, urodzi\u0142 si\u0119 14 czerwca 1678 roku i zmar\u0142 22 grudnia 1749 roku: znaleziono go martwego w \u0142\u00f3\u017cku dzie\u0144 po tym, jak jeszcze wyg\u0142osi\u0142 kazanie. Jego syn Daniel Herman Richter przeszed\u0142 w 1761 roku na diakona do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja. R\u0119kopis podaje nast\u0119pstwo po nim jednym ci\u0105giem: Fryderyk Krzysztof Goetz (w drukowanym spisie: Chrystian Fryderyk), powo\u0142any w 1761 roku, jeszcze tego roku, 30 pa\u017adziernika, przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary; w 1761 roku przyszed\u0142 Jan Garber (w r\u0119kopisie: Gerber), kt\u00f3ry w 1768 roku odszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba, a po nim w 1768 roku Jan Chrystian Teschke.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tych Anio\u0142\u00f3w sta\u0142 na terenie M\u0142odego Miasta, mia\u0142 szpital miejski i cmentarz, a po zburzeniu tej dzielnicy w 1455 roku jako jedyny si\u0119 utrzyma\u0142.\n\nL\u00f6schin (1815) pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowa\u0142 wielki mistrz Dytryk von Altenburg w 1340 roku, a wed\u0142ug innej wiadomo\u015bci kronikarskiej w 1349 roku, r\u00f3wnocze\u015bnie z ko\u015bcio\u0142em w Lublewie (w druku: L\u00f6blau). Do 1391 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 na otwartym polu, a potem wok\u00f3\u0142 niego za\u0142o\u017cono M\u0142ode Miasto; by\u0142 podobno najwi\u0119kszym i najokazalszym z czterech ko\u015bcio\u0142\u00f3w tej dzielnicy, a Krzy\u017cacy mieli si\u0119 w nim cz\u0119sto spotyka\u0107 z oddan\u0105 im rad\u0105 M\u0142odego Miasta. Szpital ufundowa\u0142 nieco p\u00f3\u017aniej wielki mistrz Konrad von Jungingen, wed\u0142ug L\u00f6schina prawdopodobnie dla chorych i wys\u0142u\u017conych \u017co\u0142nierzy zakonu. Ocalenie ko\u015bcio\u0142a przy burzeniu M\u0142odego Miasta, na kt\u00f3re kr\u00f3l polski da\u0142 zgod\u0119, L\u00f6schin wi\u0105\u017ce raczej z dawn\u0105 r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 wiadomo\u015bci\u0105 o \u015blubie kr\u00f3la Kazimierza z\u0142o\u017conym Micha\u0142owi Archanio\u0142owi; za ma\u0142o prawdopodobne uwa\u017ca, by oszcz\u0119dzono go dlatego, \u017ce sta\u0142 tam przed powstaniem M\u0142odego Miasta. W 1461 roku Krzy\u017cacy z\u0142upili ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital, bo gda\u0144szczanie ukryli w zabudowaniach szpitalnych du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojego byd\u0142a.\n\nPastor Blech wspomina, \u017ce przy dobrej pogodzie odprawiano w Gda\u0144sku nabo\u017ce\u0144stwa pod go\u0142ym niebem z trzech \u201eambon polowych\u201d \u2014 przy Bo\u017cym Ciele, przy ko\u015bciele Wszystkich Anio\u0142\u00f3w na prawo od Wielkiej Alei, kt\u00f3ry przepad\u0142 przy zniszczeniach 1807 roku, i przy Domu Ospy (dawnym Lazarecie przy Bramie Oliwskiej). Wed\u0142ug Adama Szarszewskiego ambon\u0119 polow\u0105 przed ko\u015bcio\u0142em Wszystkich Anio\u0142\u00f3w remontowano w 1703 i 1713 roku; za Meissnerem autor podaje, \u017ce z takich ambon wyg\u0142aszano regularne kazania \u201epod zielonymi drzewami\u201d od Wielkanocy do \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa opisuje te\u017c s\u0105siedni szaniec, kt\u00f3ry mia\u0142 w\u0142asnego duchownego. Niedaleko ko\u015bcio\u0142a Wszystkich Anio\u0142\u00f3w, w stron\u0119 Wis\u0142y, 7 czerwca 1638 roku zbudowano wielkim kosztem, z inicjatywy pu\u0142kownika, mocny szaniec, nazwany Kalkschanze od szop wapiennych, kt\u00f3re si\u0119 w nim znajdowa\u0142y. Poniewa\u017c okaza\u0142 si\u0119 zupe\u0142nie bezu\u017cyteczny, p\u00f3\u017aniej go zburzono na mocy uchwa\u0142y wszystkich ordynk\u00f3w, a w jego miejsce za\u0142o\u017cono inne sza\u0144ce po obu stronach Wis\u0142y. W 1646 roku na zwyczajnego pastora w sza\u0144cu przyj\u0119to Christianusa Suderoviusa z Meklemburgii, kt\u00f3ry przedtem przez 30 lat by\u0142 pastorem w Meklemburgii; urz\u0119dowa\u0142 tu cztery lata, zmar\u0142 w 1650 roku w wieku 67 lat i 7 listopada zosta\u0142 pochowany u \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a Michael Albinus, duchowny tego ko\u015bcio\u0142a, wyda\u0142 drukiem niemiecki wiersz na jego \u015bmier\u0107. W tym samym 1646 roku komendant sza\u0144ca podarowa\u0142 do niego z\u0142ocony kielich, kt\u00f3ry w czasach Praetoriusa znajdowa\u0142 si\u0119 w ko\u015bciele w Wis\u0142ouj\u015bciu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Nast\u0119pstwo po roku 1761 zapisano w spisie dwukrotnie i nie w pe\u0142ni zgodnie: r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 imiona Goetza i pisownia nazwiska Garbera. R\u0119kopis Ephraima Praetoriusa umieszcza po\u0142\u0105czenie szpitala i kaplicy \u015bwi\u0119tego Jerzego z tutejszym szpitalem w XVI wieku, a inne \u017ar\u00f3d\u0142a datuj\u0105 je na po\u0142ow\u0119 XV wieku. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 559) ko\u015bci\u00f3\u0142 po zniszczeniach z 1734 roku odbudowano od podstaw w 1749 roku, wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144ska w 1739 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 25; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d; S. Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego\u201d, Odrodzenie i Reformacja w Polsce 63 (2019), s. 63\u201390; Szpital Wszystkich Bo\u017cych Anio\u0142\u00f3w \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia); Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, Dantzig 1713 \u2014 egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105, s. 44 i karta po niej; E. Praetorius, \u201eDanziger Lehrer Ged\u00e4chtni\u00df\u201d, Danzig und Leipzig 1760, egzemplarz Bayerische Staatsbibliothek (bsb10360883), s. 62 i dopisek r\u0119kopi\u015bmienny, skan 141; A. Szarszewski, \u201eSzpitale gda\u0144skie XVI\u2013XVIII w. a duchowo\u015b\u0107 protestancka\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d XI, 2020, s. 169, 180\u2013182; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 90v\u201392v, 94r, 97r\u201397v, 100r\u2013100v; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 101v; M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 2, Danzig 1815, St\u00fcck 35, s. 555\u2013560 (Polona); K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 170.*","built_year":1724,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"artyku\u0142 naukowy OA","tytul":"Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego, OiRwP 63 (2019), s. 63\u201390","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/view/OiRwP.2019.02"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Szpital Wszystkich Bo\u017cych Anio\u0142\u00f3w, Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/?title=SZPITAL_WSZYSTKICH_BO%C5%BBYCH_ANIO%C5%81%C3%93W"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eLuteranie, katolicy, kalwini\u015bci w Gda\u0144sku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wyst\u0105pienia Marcina Lutra\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d, t. XI, 2017; S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w?\u201d, Studia Historica Gedanensia t. V (2014)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 25","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 25","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Ranisch, \u201eBeschreibung Aller Kirchen-Geb\u00e4ude der Stadt Dantzig\u201d, Danzig 1695, Anhang, s. 74\u201375","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/11822/edition/7688/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Praetorius, \u201eDanziger Lehrer Ged\u00e4chtni\u00df\u201d, Danzig und Leipzig 1760, \u201eAuf der H\u00f6he\u201d, rozdz. I, s. 62","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10360883"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Curicke, \u201eDer Stadt Dantzig historische Beschreibung\u201d, Amsterdam und Danzig 1687, ks. IV, s. 339","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10805961"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"H. Freytag, \u201eZwei Danziger Armenordnungen des sechzehnten Jahrhunderts\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 39 (1899), s. 99\u2013130","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/Content/49804/PDF/Heft39.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Szarszewski, \u201eSzpitale gda\u0144skie XVI\u2013XVIII w. a duchowo\u015b\u0107 protestancka\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d XI, 2020, s. 169, 180\u2013182","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/63512397.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 90v\u201392v, 94r, 97r\u201397v, 100r\u2013100v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 101v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 2, Danzig 1815, St\u00fcck 35, s. 555\u2013560 (Polona)","url":"https://polona.pl/item-view/0ab17174-3fdd-4603-a56b-d0773954ace9"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 170","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"Nominatim/Gdansk","id":"KOS-0177","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3667,"lng":18.63508,"name_de":"Kirche zu den Heiligen Engeln","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital \u015awi\u0119tych Anio\u0142\u00f3w","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy ulicy Menonit\u00f3w 2a w Gda\u0144sku stoi dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonicki (po niemiecku Mennonitenkirche). Handbuch z 1919 roku podaje, \u017ce wzniesiono go w latach 1817\u20131819; wed\u0142ug opracowania Magdaleny Star\u0119gi z 2013 roku dzia\u0142k\u0119 kupiono w maju 1816 roku, umow\u0119 z budowniczymi podpisano w czerwcu 1818 roku, a prace trwa\u0142y oko\u0142o czternastu miesi\u0119cy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 konsekrowano 12 wrze\u015bnia 1819 roku dla gminy zjednoczonej w 1808 roku z dw\u00f3ch wsp\u00f3lnot: flamandzkiej, obecnej w Gda\u0144sku od oko\u0142o 1569 roku, i fryzyjskiej, obecnej od oko\u0142o 1600 roku. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 po tym, jak wcze\u015bniejszy zb\u00f3r fryzyjski przed Bram\u0105 Nowych Ogrod\u00f3w zniszczono podczas obl\u0119\u017cenia 1806/07. Wed\u0142ug dziej\u00f3w gminy spisanych przez Hermanna G. Mannhardta obie wsp\u00f3lnoty po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w 1808 roku, bo o odbudowie fryzyjskiego ko\u015bci\u00f3\u0142ka nie mog\u0142o by\u0107 mowy: gmina fryzyjska przyst\u0105pi\u0142a do flamandzkiej ze 166 ochrzczonymi cz\u0142onkami, a 22 maja obchodzono w ko\u015bciele flamandzkim na Stadtgebiet uroczysto\u015b\u0107 zjednoczenia. W czasie obl\u0119\u017cenia 1813 roku i ten ko\u015bci\u00f3\u0142 obr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w gruzy, wi\u0119c gmina a\u017c do wrze\u015bnia 1819 roku odprawia\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa w wynaj\u0119tej kaplicy angielskiej przy Heilige-Geist-Gasse.\n\nBudowla jest szachulcowa, klasycystyczna, prosta, bez o\u0142tarza, o wymiarach oko\u0142o 24,5 \u00d7 13 metr\u00f3w; obok sta\u0142y przytu\u0142ek z 1817 roku, cmentarz i szpital gminny. Pierwotnie nie by\u0142a otynkowana \u2014 tynk po\u0142o\u017cono w latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku. Prostota bez nadmiaru dekoracji jest w\u0142a\u015bciwa budownictwu mennonickiemu. Zachowany zesp\u00f3\u0142 uchodzi za najwi\u0119kszy mennonicki w Europie \u015arodkowo-Wschodniej; twierdzenie to nie ma oparcia w \u017ar\u00f3dle urz\u0119dowym.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) w 1869 roku mieszka\u0142o w Gda\u0144sku z przedmie\u015bciami 305 mennonit\u00f3w, obok 64 376 ewangelik\u00f3w i 22 147 katolik\u00f3w; w 1875 roku miejski powiat gda\u0144ski liczy\u0142 oko\u0142o 300 mennonit\u00f3w. Wed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku duchownym gminy by\u0142 H. G. Mannhardt, a w jej zarz\u0105dzie zasiadali radni miejscy Wilhelm Penner i Adolf Claassen oraz kupcy Eduard Lepp i Johann Foth. Wed\u0142ug Handbucha z 1919 roku gmina mennonicka istnia\u0142a w Gda\u0144sku od 1560 roku; pierwotnie by\u0142y to dwie gminy \u2014 wi\u0119ksza z ko\u015bcio\u0142em na Stadtgebiet i mniejsza z domem modlitwy przed Bram\u0105 Nowych Ogrod\u00f3w \u2014 po\u0142\u0105czone w 1808 roku. Rainer Kobe przypomina, \u017ce na pocz\u0105tku XVII wieku zbory mennonickie dzia\u0142a\u0142y na przedmie\u015bciach, tu\u017c za murami miasta, a mennonici mogli w Gda\u0144sku mieszka\u0107 i pracowa\u0107, ale nie mogli nabywa\u0107 praw miejskich. Do tej spo\u0142eczno\u015bci nale\u017celi malarz Izaak van den Blocke, urodzony oko\u0142o 1575 roku i zmar\u0142y po 1625 roku, autor malowide\u0142 na stropie Sali Czerwonej Ratusza G\u0142\u00f3wnego Miasta, kt\u00f3re zlecono mu w 1606 roku, oraz jego ojciec Wilhelm, emigrant z flamandzkiego Mechelen. W 1919 roku gmina mennonicka liczy\u0142a 1200 dusz i mia\u0142a szpital gminny, czyli dom starc\u00f3w, z sal\u0105, archiwum i bibliotek\u0105; zarz\u0105dza\u0142o ni\u0105 czterech prze\u0142o\u017conych (diakon\u00f3w) wybieranych na 12 lat i sze\u015bciu przedstawicieli gminy. Chrzest 20\u201330 m\u0142odych w wieku 15\u201317 lat odbywa\u0142 si\u0119 w Niedziel\u0119 Palmow\u0105, a Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 gmina obchodzi\u0142a w Wielki Pi\u0105tek i w Dzie\u0144 Pokuty i Modlitwy \u2014 rocznie oko\u0142o 700 uczestnik\u00f3w. W 1919 roku duchownym gminy mennonickiej by\u0142 H. Gottlieb Mannhardt, mieszkaj\u0105cy przy ko\u015bciele (An der Mennonitenkirche 2), a ko\u015bcielnym Franz Dyck. Mannhardta jako duchownego gminy wymieniaj\u0105 ksi\u0119gi adresowe z lat 1897, 1905, 1914 i 1918; adres ko\u015bcio\u0142a, w rocznikach 1905 i 1914 podawany jako Radaunengasse 2, w roczniku 1918 brzmi ju\u017c \u201eAn der Mennonitenkirche 2\u201d. W 1940 roku gmina liczy\u0142a oko\u0142o 1020 cz\u0142onk\u00f3w ochrzczonych. Ostatnim duchownym gminy by\u0142 od 1927 roku Erich G\u00f6ttner, kt\u00f3ry zosta\u0142 w niej ochrzczony; w lipcu 1944 roku powo\u0142ano go do wojska i \u2014 wed\u0142ug przekazu przytoczonego w leksykonie mennonickim \u2014 zmar\u0142 w 1945 roku w niewoli sowieckiej.\n\nW 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 cz\u0119\u015bciowo uszkodzony, a potem niszcza\u0142 dalej: zim\u0105 1946 roku drewniane wyposa\u017cenie rozebrano na opa\u0142. Przekazy o skali zniszcze\u0144 wojennych s\u0105 sprzeczne: niekt\u00f3re m\u00f3wi\u0105 o cz\u0119\u015bciowym spaleniu budynku, wed\u0142ug Magdaleny Star\u0119gi \u015blad\u00f3w po\u017caru nie stwierdzono, a g\u0142\u00f3wna bry\u0142a i dach ocala\u0142y. Mennonit\u00f3w wraz z ludno\u015bci\u0105 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1945\u20131946. W pierwszych latach powojennych w okolicy dzia\u0142a\u0142 program pomocy p\u00f3\u0142nocnoameryka\u0144skiej organizacji mennonickiej Mennonite Central Committee; przybyli z nim mennonici z Ameryki odwiedzili uszkodzony ko\u015bci\u00f3\u0142, znale\u017ali w nim liczne ksi\u0119gi gminy i zabrali je ze sob\u0105. Najstarsza z nich, flamandzka, obejmuje chrzty z lat 1667\u20131800 oraz wykaz duchownych i starszych z lat 1598\u20131807; do 2009 roku ksi\u0119gi przechowywano w Bethel College w North Newton w stanie Kansas, potem przekazano je do Mennonitische Forschungsstelle w Weierhof w Niemczech.\n\nKomu i kiedy przekazano opuszczony ko\u015bci\u00f3\u0142, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 niejednakowo. Wed\u0142ug Magdaleny Star\u0119gi w 1947 roku ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 otrzyma\u0142y Zjednoczone Ko\u015bcio\u0142y Chrystusowe i wtedy zacz\u0119to odbudow\u0119; pierwszy pastor ich gda\u0144skiego zboru Pawe\u0142 Baje\u0144ski wspomina\u0142, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 z plebani\u0105 uzyskano w 1947 roku, a do odbudowy przyst\u0105piono w 1948 roku. W czerwcu 1949 roku w niedoko\u0144czonej jeszcze kaplicy odby\u0142o si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwo zamykaj\u0105ce og\u00f3lnokrajowy zlot m\u0142odzie\u017cy tego Ko\u015bcio\u0142a. W 1950 roku w\u0142adze zawiesi\u0142y jego dzia\u0142alno\u015b\u0107; prace przerwano, a opuszczony budynek zn\u00f3w rozkradano. Wojciech Gajewski pisze natomiast w Encyklopedii Gda\u0144skiej, \u017ce zgod\u0119 w\u0142adz na remont dawnej kaplicy uzyskano dla gda\u0144skiego zboru zielono\u015bwi\u0105tkowego, staraniem Paw\u0142a Baje\u0144skiego i pastora tego zboru Sergiusza Waszkiewicza, a prace zacz\u0119to w 1948 roku; tak\u017ce portal trojmiasto.pl poda\u0142 w 2026 roku, \u017ce zgod\u0119 na remont i przej\u0119cie ko\u015bcio\u0142a zb\u00f3r zielono\u015bwi\u0105tkowy otrzyma\u0142 w 1948 roku. Ponown\u0105 odbudow\u0119 podj\u0119to w 1957 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 29 czerwca 1958 roku. Zielono\u015bwi\u0105tkowcy u\u017cytkowali go \u2014 jak pisze Star\u0119ga \u2014 od lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, jako zrzeszeni w Zjednoczonym Ko\u015bciele Ewangelicznym.\n\nWykaz rejestru zabytk\u00f3w podaje u\u017cytkownika budynku z chwili wpisu do rejestru, nie dzisiejszego. Obiekt figuruje w nim jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w, obecnie zjednoczony ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ulica Mennonit\u00f3w 2\u201d, datowany na 1818 rok i wpisany pod numerem A-773 decyzj\u0105 z 15 pa\u017adziernika 1973 roku. Zjednoczony Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangeliczny to zwi\u0105zek, do kt\u00f3rego w 1953 roku w\u0142\u0105czono mi\u0119dzy innymi zielono\u015bwi\u0105tkowc\u00f3w. Co sta\u0142o si\u0119 z budynkiem p\u00f3\u017aniej, wykaz nie m\u00f3wi. Magdalena Star\u0119ga i Wojciech Gajewski podaj\u0105 zgodnie, \u017ce zwi\u0105zek rozwi\u0105za\u0142 si\u0119 w 1987 roku, a dom modlitwy \u2014 jak pisze Star\u0119ga \u2014 przeszed\u0142 formalnie na w\u0142asno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a Zielono\u015bwi\u0105tkowego w Gda\u0144sku. Wed\u0142ug \u201eMennonitisches Lexikon\u201d zb\u00f3r zielono\u015bwi\u0105tkowy by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem budynku od 1972 roku. Wed\u0142ug serwisu miasta Gda\u0144ska w grudniu 2024 roku by\u0142 on siedzib\u0105 zboru \u201eRado\u015b\u0107\u201d Ko\u015bcio\u0142a Zielono\u015bwi\u0105tkowego i zarazem sal\u0105 koncertow\u0105 Cappelli Gedanensis, a 29 marca 2026 roku zb\u00f3r otworzy\u0142 now\u0105 siedzib\u0119 przy ulicy Odlewnik\u00f3w, na terenie dawnej Stoczni Cesarskiej.\n\nOd ko\u0144ca 2025 roku obiekt jest adaptowany na sal\u0119 koncertow\u0105 Cappelli Gedanensis, kt\u00f3ra koncertuje tu od 2013 roku, a w 2020 roku \u2014 jak poda\u0142 portal trojmiasto.pl 26 czerwca 2026 roku \u2014 otrzyma\u0142a budynek w u\u017cyczenie na 50 lat, a prace maj\u0105 przywr\u00f3ci\u0107 budowli form\u0119 historyczn\u0105. W lipcu 2026 roku dach by\u0142 pokryty czerwon\u0105 dach\u00f3wk\u0105, zachodni\u0105 krucht\u0119 zrekonstruowano na dziewi\u0119tnastowiecznych fundamentach, trzy z czterech \u015bcian no\u015bnych wzmocniono, a na stropach k\u0142adziono maty trzcinowe. Wszystkie belki drewniane wzmocniono i zabezpieczono. W zakresie prac s\u0105 jeszcze odbudowa kruchty p\u00f3\u0142nocnej w formie historycznej oraz rekonstrukcja empor i ambony. Koszt przedsi\u0119wzi\u0119cia to 18 685 803,78 z\u0142otego, z czego 12 912 953,80 pochodzi z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Nadz\u00f3r prowadzi Gda\u0144ska Infrastruktura Spo\u0142eczna, wykonawc\u0105 jest gda\u0144ska firma Budkon, a gospodarzem sali zostanie Cappella Gedanensis. Zako\u0144czenie zaplanowano na koniec 2027 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug Handbucha z 1919 roku gmina mennonicka istnia\u0142a w Gda\u0144sku od 1560 roku; w innym uj\u0119ciu wsp\u00f3lnota flamandzka by\u0142a obecna w Gda\u0144sku od oko\u0142o 1569 roku, a fryzyjska od oko\u0142o 1600 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 127, 128, 221; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365; \u201eCo si\u0119 dzieje w dawnym ko\u015bciele Menonit\u00f3w\u201d, gdansk.pl; \u201ePrzerobi\u0105 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku. Wiemy, jaki jest plan\u201d, propertydesign.pl; danzig-online.pl, rozdzia\u0142 o ko\u015bciele mennonit\u00f3w; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142a \u201eMenonici\u201d i \u201eZielono\u015bwi\u0105tkowcy\u201d (W. Gajewski); S. Kobus, \u201eA jednak w Tr\u00f3jmie\u015bcie\u201d, \u201eS\u0142owo i \u017bycie\u201d 1989, nr 4; M. Star\u0119ga, \u201eDzieje i architektura pomennonickiego ko\u015bcio\u0142a w Gda\u0144sku\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VII (2013), s. 55\u201381; I Zb\u00f3r Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia; H. G. Mannhardt, \u201eDie Danziger Mennonitengemeinde. Ihre Entstehung und ihre Geschichte von 1569\u20131919\u201d, Danzig 1919, s. 141, 143, 151; J. D. Thiesen, \u201eDanzig\u201d, \u201eMennonitisches Lexikon\u201d, t. V (wydanie sieciowe); \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 75; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 62; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 63; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 60; R. Kobe, \u201eIsaac van den Blocke, malarz i menonita w Gda\u0144sku na pocz\u0105tku XVII w. Czy jest co\u015b menonickiego w jego obrazach \u00bbPrzed potopem\u00ab oraz \u00bbW\u0105ska i przestronna droga\u00ab?\u201d, \u201ePorta Aurea\u201d 15, 2016, s. 41\u201342.*","built_year":1817,"currently_active":true,"denom_label":"nieokre\u015blona","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"I Zb\u00f3r KChB w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/I_Zb%C3%B3r_Ko%C5%9Bcio%C5%82a_Chrze%C5%9Bcijan_Baptyst%C3%B3w_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eCo si\u0119 dzieje w dawnym ko\u015bciele Menonit\u00f3w\u201d, gdansk.pl","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201ePrzerobi\u0105 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku. Wiemy, jaki jest plan\u201d, propertydesign.pl","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"danzig-online.pl, rozdzia\u0142 o ko\u015bciele mennonit\u00f3w","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"I Zb\u00f3r Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/I_Zb%C3%B3r_Ko%C5%9Bcio%C5%82a_Chrze%C5%9Bcijan_Baptyst%C3%B3w_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 127, 128, 221","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 127, 128, 221","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. G. Mannhardt, \u201eDie Danziger Mennonitengemeinde. Ihre Entstehung und ihre Geschichte von 1569\u20131919\u201d, Danzig 1919, s. 141, 143, 151","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"J. D. Thiesen, \u201eDanzig\u201d, \u201eMennonitisches Lexikon\u201d, t. V (wydanie sieciowe), dost\u0119p 31 pa\u017adziernika 2026","url":"https://www.mennlex.de/doku.php?id=loc:danzig"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1897, cz. III, s. 75 (gmina mennonicka)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3485/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1905, cz. IV, s. 62 (ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonicki)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3489/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. IV, s. 63 (ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonicki)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3703/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. IV, s. 60 (ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonicki)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3820/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Kobe, \u201eIsaac van den Blocke, malarz i menonita w Gda\u0144sku na pocz\u0105tku XVII w. Czy jest co\u015b menonickiego w jego obrazach \u00bbPrzed potopem\u00ab oraz \u00bbW\u0105ska i przestronna droga\u00ab?\u201d, \u201ePorta Aurea\u201d 15, 2016, s. 41\u201342","url":"https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/portaaurea/article/download/3379/6055"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0087","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34709,"lng":18.643179,"name_de":"Mennonitenkirche Danzig","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w (od ko\u0144ca 2025 roku przebudowywany na sal\u0119 koncertow\u0105)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, dzi\u015b rzymskokatolicka bazylika konkatedralna, jest najwi\u0119ksz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 Gda\u0144ska i przez trzy stulecia by\u0142 g\u0142\u00f3wnym ko\u015bcio\u0142em ewangelickim miasta. Zesp\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a Mariackiego \u2014 \u015bwi\u0105tynia przy ulicy Podkramarskiej, plebania i brama na cmentarz ko\u015bcielny \u2014 figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-124; sam ko\u015bci\u00f3\u0142 od 11 listopada 1959 roku.\n\nNa tym miejscu sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ju\u017c oko\u0142o 1270 roku. Przekaz wi\u0105\u017ce go z ksi\u0119ciem \u015awi\u0119tope\u0142kiem, kt\u00f3ry mia\u0142 go wznie\u015b\u0107 w 1243 roku ku czci Marii Panny i na pami\u0105tk\u0119 swojej matki Marii; po\u015bwi\u0119ci\u0107 go mia\u0142 legat papieski Wilhelm z Modeny. Erich Keyser pisze w ksi\u0105\u017cce o Gda\u0144sku z 1925 roku (s. 107), \u017ce o najstarszym kszta\u0142cie ko\u015bcio\u0142a, za\u0142o\u017conego oko\u0142o 1240 roku, trudno powiedzie\u0107 co\u015b pewnego, a budow\u0119 du\u017cej \u015bwi\u0105tyni, kt\u00f3rej wymiary cz\u0119\u015bciowo zachowa\u0142y si\u0119 w dzisiejszej bryle, rozpocz\u0119to dopiero w ostatniej \u0107wierci XIII wieku. Wed\u0142ug napisu z tablicy nad wej\u015bciem do zakrystii, kt\u00f3ry przytacza Theodor Hirsch (1843, s. 441), oraz wed\u0142ug \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d z 1943 roku kamie\u0144 w\u0119gielny nowej \u015bwi\u0105tyni po\u0142o\u017cono w marcu 1343 roku; wielkim mistrzem by\u0142 wtedy Ludolf K\u00f6nig. Wed\u0142ug Ericha Keysera (1942, s. 199\u2013200) gda\u0144scy kronikarze XVI wieku podaj\u0105 22 albo 28 marca, a sama tablica, sporz\u0105dzona zapewne w latach 1537\u20131556 na wz\u00f3r dawniejszej inskrypcji budowlanej, m\u00f3wi tylko o \u201enajbli\u017cszym pi\u0105tku\u201d (*proxima feria sexta*), bez dnia miesi\u0105ca. Prace ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 do 1502 roku; przebudowa na ko\u015bci\u00f3\u0142 halowy przypad\u0142a na XV stulecie. Powsta\u0142 ceglany kolos: d\u0142ugi na oko\u0142o 105,5 metra, szeroki na 66, ze sklepieniami si\u0119gaj\u0105cymi 29 metr\u00f3w i wie\u017c\u0105 wysok\u0105 na oko\u0142o 77,6 metra (wed\u0142ug innych pomiar\u00f3w 78\u201382). Wn\u0119trze mog\u0142o pomie\u015bci\u0107 nawet 25 000 wiernych. Bo\u017cena Noworyta-Kukli\u0144ska, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Artura Brausewettera, podaje liczb\u0119 dok\u0142adn\u0105: 24 706 wiernych.\n\nDo po\u0142owy XV wieku G\u0142\u00f3wne Miasto by\u0142o jedn\u0105 parafi\u0105, a Mariacki jego far\u0105; po 1454 roku nowe w\u0142adze miasta podzieli\u0142y j\u0105 na cztery parafie: Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny i \u015bwi\u0119tego Jana na samym G\u0142\u00f3wnym Mie\u015bcie oraz \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a i \u015bwi\u0119tej Barbary na jego przedmie\u015bciach. Gdy z G\u0142\u00f3wnym Miastem po\u0142\u0105czono Stare Miasto i inne okoliczne osady, parafii by\u0142o ju\u017c sze\u015b\u0107 \u2014 dosz\u0142y parafie \u015bwi\u0119tej Katarzyny i \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja \u2014 a kr\u00f3l polski i biskup w\u0142oc\u0142awski zatwierdzili ten podzia\u0142 w latach 1455 i 1456, jak pisze Th. Hirsch. Fundatorami o\u0142tarzy, kaplic, rze\u017ab i obraz\u00f3w byli gda\u0144scy kupcy i rzemie\u015blnicy, a poniewa\u017c by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia G\u0142\u00f3wnego Miasta, kazania wyg\u0142aszano tu po niemiecku. Nawet po podziale parafia mariacka liczy\u0142a jeszcze pod koniec XIX wieku oko\u0142o 10 600 dusz, a urz\u0105d pierwszego pastora (*Erster Pfarrer*) by\u0142 najbardziej presti\u017cow\u0105 posad\u0105 duchown\u0105 w mie\u015bcie.\n\nZ pierwszej wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a zachowa\u0142y si\u0119 wed\u0142ug Harnocha dwa dzwony: Osanna z 1373 roku i Apostolica z 1383 roku; w wielkiej wie\u017cy wisia\u0142o sze\u015b\u0107 dzwon\u00f3w, z kt\u00f3rych najwi\u0119kszy, Gratia Dei, zwany Ave Maria, odlano w 1453 roku i zawieszono w 1454 roku \u2014 wa\u017cy\u0142 121,5 cetnara. Sklepienie ca\u0142ego ko\u015bcio\u0142a wykona\u0142 w latach 1498\u20131502 miejski mistrz murarski Heinrich Hetzel, a 28 lipca 1502 roku o czwartej po po\u0142udniu, po niemal 160 latach budowy, ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 gotowy. Mia\u0142 37 wielkich okien, z kt\u00f3rych sze\u015b\u0107 oszklono w latach 1844\u20131846 kosztem kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma IV. W kwietniu 1844 roku w Berlinie, w zbudowanym w tym celu drewnianym pawilonie w Monbijou, pokazywano publiczno\u015bci za op\u0142at\u0105 5 srebrnych groszy, przeznaczon\u0105 na budow\u0119 katedry w Kolonii, wielki witra\u017c \u201ePok\u0142on Trzech Kr\u00f3li\u201d wed\u0142ug Rafaela, przeznaczony dla ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Gda\u0144sku. W 1878 roku \u201eNational-Zeitung\u201d pisa\u0142a, \u017ce z Instytutu Kr\u00f3lewskiego Malarstwa na Szkle (Institut der k\u00f6niglichen Glasmalerei) wysz\u0142o dot\u0105d oko\u0142o 500 okien ko\u015bcielnych, w\u015br\u00f3d nich okna ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Gda\u0144sku, wed\u0142ug gazety wysokie na 65 st\u00f3p i szerokie na 25. W maju 1899 roku \u201eDeutsche Zeitung\u201d przytoczy\u0142a z dokument\u00f3w tego instytutu uwag\u0119, kt\u00f3r\u0105 cesarz, funduj\u0105c okno dla ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, dopisa\u0142 na przed\u0142o\u017conym mu projekcie: \u201eHe\u0142m i labry nie s\u0105 gotyckie. Przed\u0142o\u017cy\u0107 nowy arkusz\u201d; poprawiony projekt otrzyma\u0142 potem cesarsk\u0105 aprobat\u0119. W czerwcu 1902 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d odnotowa\u0142a, \u017ce obok wielkiego okna ufundowanego przez kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma IV jest w ko\u015bciele co najmniej sze\u015b\u0107 nowych witra\u017cy, a ka\u017cdy z nich ufundowa\u0142a jedna z gda\u0144skich rodzin. W kaplicy \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy cechu szewc\u00f3w spoczywa poeta Martin Opitz von Boberfeld, kt\u00f3ry przed wojn\u0105 trzydziestoletni\u0105 schroni\u0142 si\u0119 na ziemie polskie, w 1636 roku osiad\u0142 na sta\u0142e w Gda\u0144sku i zmar\u0142 tu na d\u017cum\u0119 w 1639 roku. Rok 1636 podaj\u0105 W. Bickerich (1913, s. 129) i Richard Alewyn (1926, s. 171\u2013173, 179); wed\u0142ug Alewyna Opitz sp\u0119dzi\u0142 czas od p\u00f3\u017anego lata 1635 do ko\u0144ca sierpnia 1636 roku w Toruniu, a wiosn\u0105 1634 roku tak\u017ce przebywa\u0142 tam przez kilka miesi\u0119cy. Wed\u0142ug W. Bickericha Opitz, kt\u00f3ry zalicza\u0142 si\u0119 do reformowanych, zamieszka\u0142 w Gda\u0144sku u Nigrinusa, a gdy zachorowa\u0142 na d\u017cum\u0119, przyj\u0105\u0142 Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 z r\u0105k reformowanego duchownego Alberta Niclassiusa; ten te\u017c go pochowa\u0142 i wyg\u0142osi\u0142 w ko\u015bciele Mariackim kazanie pogrzebowe na tekst z Pierwszego Listu do Koryntian 2,2. Pierwotny o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, uko\u0144czony w 1476 roku, rozebrano w 1516 roku i przeniesiono do ko\u015bcio\u0142a w Woc\u0142awach, gdzie sp\u0142on\u0105\u0142 w 1729 roku; nowy o\u0142tarz wykona\u0142 w 1517 roku mistrz Michael Schwarz z Augsburga, a w 1870 roku, z zapisu kupca C. G. Klosego, przywr\u00f3ci\u0142 mu dawny wygl\u0105d berli\u0144ski rze\u017abiarz J. Wendler. Latem 1870 roku \u201eDeutsche Bauzeitung\u201d pisa\u0142a, \u017ce o odnowionym o\u0142tarzu, kt\u00f3rego cz\u0119\u015bci wystawiano wcze\u015bniej w Berlinie, m\u00f3wi si\u0119 wiele \u2014 zar\u00f3wno dobrze, jak i \u017ale. Wielki krucyfiks ustawi\u0142 1 maja 1517 roku rajca Lucas Ketting, a chrzcielnic\u0119 z mosi\u0119\u017cnych p\u0142yt, odlan\u0105 w Niderlandach za 10 465 gulden\u00f3w, budowano w latach 1554\u20131557. Piotr Birecki wymienia zachowan\u0105 cz\u0119\u015bciowo do dzi\u015b chrzcielnic\u0119 mistrza Corneliusa z ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, zdobion\u0105 scenami chrztu Chrystusa w Jordanie i przej\u015bcia \u017byd\u00f3w przez Morze Czerwone, jako jedn\u0105 z najwcze\u015bniejszych chrzcielnic z ikonografi\u0105 ukazuj\u0105c\u0105 znaczenie chrztu. Ten sam autor zwraca uwag\u0119 na emblematy malowane na filarach ko\u015bcio\u0142a, nawi\u0105zuj\u0105ce do \u201eEmblemata Sacra\u201d Daniela Cramera. Piotr Birecki (2021) datuje zesp\u00f3\u0142 emblemat\u00f3w namalowanych na filarach na 1639 rok.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) przed Reformacj\u0105 przy ko\u015bciele Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny s\u0142u\u017cb\u0119 pe\u0142ni\u0142o 128 duchownych, a o\u0142tarzy by\u0142o 48; \u015bwi\u0105tyni\u0119 otacza\u0142o 46 kaplic, a dawniej by\u0142o ich jeszcze wi\u0119cej. Ten sam s\u0142ownik podaje, \u017ce w 1524 roku luteranie odprawili w ko\u015bciele Mariackim swoje pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo, w 1526 roku biskup Drzewicki po\u015bwi\u0119ci\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na nowo, ale luteranie odebrali j\u0105 ponownie w 1572 roku; patronat nad tym ko\u015bcio\u0142em \u2014 jedynym takim w Gda\u0144sku \u2014 mieli kr\u00f3lowie polscy, kt\u00f3rzy grzywnami i banicj\u0105 starali si\u0119 bezskutecznie zachowa\u0107 go dla katolik\u00f3w. Wed\u0142ug tego s\u0142ownika nad kaplic\u0105 Wszystkich \u015awi\u0119tych w ko\u015bciele Mariackim mie\u015bci\u0142a si\u0119 biblioteka za\u0142o\u017cona w 1460 roku. Beata Gryzio nazywa ksi\u0119gozbi\u00f3r mariacki najzasobniejsz\u0105 z gda\u0144skich bibliotek ko\u015bcielnych; w\u015br\u00f3d jego pi\u0119tnastowiecznych druk\u00f3w na sto tytu\u0142\u00f3w przypada dwadzie\u015bcia z dziedziny obojga praw, czyli prawa \u015bwieckiego i ko\u015bcielnego. Ten sam s\u0142ownik odnotowuje, \u017ce w 1586 roku kr\u00f3l Zygmunt III przyj\u0105\u0142 ho\u0142d gda\u0144szczan w Oliwie, poniewa\u017c luteranie nie chcieli wyda\u0107 mu ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny.\n\nWed\u0142ug r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa, kt\u00f3ry odsy\u0142a do kroniki Curickego, w 1413 roku proboszcz ko\u015bcio\u0142a Mariackiego G\u00fcnther Tiedemann publicznie g\u0142osi\u0142 nauk\u0119 Jana Husa i zyska\u0142 niema\u0142y pos\u0142uch; dominikanie gwa\u0142townie mu si\u0119 sprzeciwiali, a on sam wkr\u00f3tce potem zmar\u0142.\n\nPrzej\u015bcie na luteranizm nie by\u0142o jednym aktem, lecz procesem trwaj\u0105cym kilkadziesi\u0105t lat. Pierwsze lutera\u0144skie kazanie wyg\u0142osi\u0142 Jakub Hegge 13 lipca 1522 roku, w niedziel\u0119 Ma\u0142gorzaty, na stokach G\u00f3ry Gradowej; jesieni\u0105 tego samego roku zaproszono go z kazaniami do samego miasta. Z mariackiej ambony przem\u00f3wi\u0142 \u2014 jak ustala Hermann Freytag, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na pismo rady do biskupa z 28 wrze\u015bnia \u2014 27 wrze\u015bnia 1523 roku, a Ewangelia rozbrzmiewa\u0142a tu ju\u017c w 1524 roku. Proboszczem by\u0142 wtedy, od 1524 roku, warmi\u0144ski kanonik Jan Dantyszek, cz\u0142owiek na tyle mo\u017cny, \u017ce o obowi\u0105zku rezydencji nie \u015bmia\u0142a mu przypomina\u0107 ani rada, ani gmina \u2014 i to jego nieobecno\u015b\u0107 otwiera\u0142a drog\u0119 staraniom o ewangelickiego duchownego przy tym ko\u015bciele. S\u0142awomir Ko\u015bcielak przypomina, \u017ce ju\u017c przed wyst\u0105pieniem Lutra probostwo mariackie przesz\u0142o od Joannesa Scultetiego na Maurycego Ferbera, brata wp\u0142ywowego burmistrza Eberharda Ferbera. Ferber, zarazem kanonik warmi\u0144ski, lubecki, trewirski, dorpacki i rewalski, m\u00f3g\u0142 bywa\u0107 w Gda\u0144sku mi\u0119dzy 1517 a 1520 rokiem, najcz\u0119\u015bciej przebywa\u0142 za\u015b, jak przypuszcza Ko\u015bcielak, we Fromborku; miasto opu\u015bci\u0142 definitywnie z pocz\u0105tkiem 1520 roku, gdy wybuch\u0142a wojna polsko-krzy\u017cacka. Za jego czas\u00f3w przebudowano plebani\u0119: prace zacz\u0119to 31 maja 1517 roku i z grubsza uko\u0144czono w nast\u0119pnym roku; proboszcz zbiera\u0142 na nie datki w\u015br\u00f3d parafian, a pod wp\u0142ywem jego brata rada pozwoli\u0142a kupi\u0107 z funduszy miejskich drewno, wapno i ceg\u0142\u0119, tak \u017ce z pieni\u0119dzy parafialnych op\u0142acano tylko robocizn\u0119. Wsparcie z kasy miejskiej sta\u0142o si\u0119 przedmiotem spor\u00f3w, trwaj\u0105cych co najmniej do 1524 roku. Miko\u0142aj Schwichtenberg, kt\u00f3ry pod presj\u0105 interdyktu ust\u0105pi\u0142 po 1 czerwca 1516 roku ze swoich stanowisk, zachowa\u0142 do \u015bmierci w 1518 roku tylko funkcj\u0119 bibliotekarza i wikarego w ko\u015bciele Mariackim.\n\nPierwszym duchownym ewangelickim przy Mariackim by\u0142 franciszkanin Aleksander Schweinichen, doktor teologii: immatrykulowany w Wittenberdze w 1503 roku, od 1521 roku zn\u00f3w w Prusach, wybrany kustoszem pruskiej kustodii zakonu, od 1523 roku osiad\u0142y w Gda\u0144sku, gdzie g\u0142osi\u0142 kazania w ko\u015bciele franciszkan\u00f3w, s\u0142uchane g\u0142\u00f3wnie przez ludzi wykszta\u0142conych. W 1524 roku rada powo\u0142a\u0142a go do Mariackiego, powierzaj\u0105c mu zarazem nadz\u00f3r nad ca\u0142ym duchowie\u0144stwem miasta. Pod jego przewodnictwem duchowni i zarz\u0105dcy gda\u0144skich parafii uzgodnili w styczniu 1524 roku cztery regu\u0142y: Ewangeli\u0119 g\u0142osi\u0107 czysto i bez domieszek, ale o miejscach spornych z ambony si\u0119 nie spiera\u0107; nie l\u017cy\u0107 wsp\u00f3\u0142brata w urz\u0119dzie; niczego w obrz\u0119dach i zwyczajach nie zmienia\u0107, dop\u00f3ki nie rozstrzygnie tego ca\u0142e chrze\u015bcija\u0144stwo; i nie m\u00f3wi\u0107 d\u0142u\u017cej ni\u017c godzin\u0119, \u017ceby nie popa\u015b\u0107 w zapalczywo\u015b\u0107. Ugod\u0119 zatwierdzi\u0142 oficja\u0142 biskupi. Julia Mo\u017cd\u017ce\u0144, opieraj\u0105c si\u0119 na kronikach Szymona Grunaua i Bernta Stegmanna, opisuje wydarzenia z lutego 1524 roku: z rozkazu przebywaj\u0105cego w Gda\u0144sku biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Drzewickiego osadzono w podziemiu ko\u015bcio\u0142a Mariackiego kapelana z ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba albo \u015bwi\u0119tego Jana, kt\u00f3rego autorka nazywa Paulem Grunwaldem, aby nazajutrz t\u0142umaczy\u0142 si\u0119 przed biskupem; z pomoc\u0105 stronnik\u00f3w zbieg\u0142 on jednak do Polski. T\u0142um \u2014 wed\u0142ug Grunaua oko\u0142o trzystu os\u00f3b \u2014 obrzuci\u0142 biskupa, id\u0105cego po wieczornej mszy z ko\u015bcio\u0142a na plebani\u0119, kamieniami, deskami i no\u017cami, a wed\u0142ug Stegmanna noc\u0105 powieszono na drzwiach plebanii martwe psy i koty. Wed\u0142ug Stegmanna Schweinichen nie zdj\u0105\u0142 habitu i nie podporz\u0105dkowa\u0142 si\u0119 zakazowi g\u0142oszenia kaza\u0144 przez zakonnik\u00f3w, wydanemu 8 stycznia 1525 roku; 22 stycznia 1525 roku w drodze na ambon\u0119 napad\u0142 go najemny robotnik Bernt von Eyten, kt\u00f3rego osadzono potem w lochu. P. Schmidt dodaje, \u017ce zakaz og\u0142oszono 15 stycznia ze wszystkich ambon, a zaj\u015bcie z Berndtem von Eidten (tak u Schmidta) sta\u0142o si\u0119 powodem rozruch\u00f3w, kt\u00f3re wybuch\u0142y jeszcze tego samego dnia. Podczas wielkiego tumultu 1525 roku Schweinichen musia\u0142 opu\u015bci\u0107 miasto, a na pro\u015bb\u0119 rady z 6 lutego tego roku Luter przys\u0142a\u0142 w maju Micha\u0142a Meurera z saskiego Hainichen, zwanego st\u0105d H\u00e4hnleinem (po \u0142acinie Galliculus); przezwisko \u201eOberhahn\u201d nadali mu p\u00f3\u017aniej gda\u0144scy przeciwnicy. Pierwsze kazanie wyg\u0142osi\u0142 w ko\u015bciele Mariackim w Zielone \u015awi\u0105tki, 4 czerwca 1525 roku. Julia Mo\u017cd\u017ce\u0144 dodaje, \u017ce Meurer (zmar\u0142 w 1537 roku) by\u0142 zbieg\u0142ym cystersem z klasztoru w Altzelle i magistrem teologii, przyby\u0142 z listem polecaj\u0105cym Lutra, a towarzyszy\u0142 mu Arnold Warwick; odpis listu Lutra zachowa\u0142 si\u0119 w kronice rajcy Georga Melmanna w Bibliotece Gda\u0144skiej Polskiej Akademii Nauk. Tego samego dnia przemawia\u0142 te\u017c w nowym szpitalu, urz\u0105dzonym w dawnym klasztorze dominikan\u00f3w. Dzia\u0142a\u0142 w Gda\u0144sku zaledwie rok: w 1526 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Albrecht ocali\u0142 go przed \u015bci\u0119ciem, zapraszaj\u0105c do Kr\u00f3lewca. W maju 1526 roku, gdy w Gda\u0144sku przebywali kr\u00f3l Zygmunt Stary i ksi\u0105\u017c\u0119 Albrecht, katolick\u0105 msz\u0119 w ko\u015bciele Mariackim odprawi\u0142 Aleksander Schweinichen, a ksi\u0105\u017c\u0119 \u2014 wed\u0142ug Grunaua \u2014 s\u0142ucha\u0142 wraz z kr\u00f3lem jego kaza\u0144.\n\nKilka scen z ko\u015bcio\u0142a Mariackiego z lat 1523\u20131525 przynosi \u201eGeschichte der Reformation in Danzig\u201d Siewerta, og\u0142oszona w 1841 i 1842 roku w \u201ePreu\u00dfisches Provinzial-Kirchenblatt\u201d. Wed\u0142ug niego Jakub Hegge, gdy biskup Maciej Drzewicki, kt\u00f3ry przyby\u0142 do Gda\u0144ska pod koniec sierpnia 1523 roku, zn\u00f3w opu\u015bci\u0142 miasto, wr\u00f3ci\u0142 do dawnych kaza\u0144 i da\u0142 \u015blub rektorowi szko\u0142y parafialnej przy Mariackim, magistrowi Bernhardowi, z mniszk\u0105 dominika\u0144sk\u0105. Siewert przytacza te\u017c opowie\u015b\u0107, \u017ce gdy w ko\u015bciele zebra\u0142o si\u0119 wiele ludzi, krawiec L\u00fctke Fuchs wezwa\u0142 Heggego: \u201eHerr, steigt auf den Predigtstuhl und predigt uns das reine Wort Gottes\u201d (Panie, wejd\u017acie na ambon\u0119 i g\u0142o\u015bcie nam czyste S\u0142owo Bo\u017ce), obiecuj\u0105c mu ochron\u0119; Hegge mia\u0142 wtedy powiedzie\u0107 mi\u0119dzy innymi, \u017ce szarzy mnisi nosz\u0105 sznury na biodrach, a lepiej by nosili je na szyi. Po zaj\u015bciu z franciszkaninem doktorem Aleksandrem i Berendem von Eyten w 1525 roku stronnicy lutera\u0144scy zgromadzili si\u0119 licznie na nieszpornym kazaniu w Mariackim, kt\u00f3re g\u0142osi\u0142 niezbyt lubiany duchowny Jakub Schwarz; rada, przeczuwaj\u0105c niepokoje, potajemnie poleci\u0142a rze\u017anikom przyj\u015b\u0107 na nabo\u017ce\u0144stwo w pancerzach pod niedzielnym strojem. Po kazaniu bosman Hans Schulz, zauwa\u017cywszy pancerz u jednego z rze\u017anik\u00f3w, stan\u0105\u0142 z dobytym mieczem przed o\u0142tarzem \u015bwi\u0119tej Anny i zawo\u0142a\u0142: \u201eWer das Evangelium Gottes lieb hat, der folge mir nach!\u201d (Kto mi\u0142uje Ewangeli\u0119 Bo\u017c\u0105, niech idzie za mn\u0105!), po czym w towarzystwie niezliczonego t\u0142umu ruszy\u0142 ku ulicom Damm i Breitgasse, gdzie rozbito ob\u00f3z. W grudniu 1525 roku, chc\u0105c przeb\u0142aga\u0107 kr\u00f3la, kazano przywr\u00f3ci\u0107 msz\u0119 i katolickie obrz\u0119dy w ko\u015bcio\u0142ach oddanych ju\u017c luteranom; og\u0142oszenie przybite w niedziel\u0119 10 grudnia do ko\u015bcio\u0142a wzbudzi\u0142o w\u015br\u00f3d mieszczan podejrzenia co do obrz\u0119d\u00f3w, jakie miano odprawia\u0107 w ko\u015bciele parafialnym Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, i rada pr\u00f3bowa\u0142a uspokoi\u0107 wzburzenie publikacj\u0105 z 12 grudnia.\n\nPotem przysz\u0142y represje. Dekret kr\u00f3lewski z 7 lipca 1526 roku kaza\u0142 gda\u0144szczanom odda\u0107 w ci\u0105gu sze\u015bciu dni wszystkie lutera\u0144skie ksi\u0105\u017cki, obrazy i pie\u015bni pod groz\u0105 banicji i konfiskaty maj\u0105tku. Gdy kr\u00f3l i biskup opu\u015bcili ju\u017c miasto, 25 lipca biskup pomocniczy Aleksander odprawi\u0142 w Mariackim uroczyst\u0105 sum\u0119 i po\u015bwi\u0119ci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 na nowo, jako oczyszczony z herezji, ku czci Boga wszechmog\u0105cego, Marii Panny, \u015bwi\u0119tych Hieronima i Macieja oraz \u015bwi\u0119tych wd\u00f3w El\u017cbiety i Jadwigi. Odwiedzaj\u0105cym \u015bwi\u0105tyni\u0119 tego dnia i w ka\u017cd\u0105 jego rocznic\u0119 przyrzek\u0142 czterdzie\u015bci dni odpustu, a modl\u0105cym si\u0119 w niej dawnym obyczajem Ko\u015bcio\u0142a w inne dni \u2014 dwadzie\u015bcia. Ewangelickie kazanie w tym ko\u015bciele st\u0142umiono. Dalsze losy Heggego \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: wed\u0142ug jednego wr\u00f3ci\u0142 po 1526 roku formalnie do katolicyzmu, wed\u0142ug Freytaga wyjecha\u0142 \u2014 najpierw do Stralsundu, potem do Holsztynu. St\u0142umienie rozruch\u00f3w umo\u017cliwi\u0142o natomiast Schweinichenowi powr\u00f3t, a rada powo\u0142a\u0142a go ponownie na mariack\u0105 ambon\u0119, ale wydarzenia 1525 roku odwiod\u0142y go od luteranizmu i pozosta\u0142 przy formach Ko\u015bcio\u0142a rzymskiego. Jak podaje P. Schmidt, by m\u00f3g\u0142 pe\u0142ni\u0107 urz\u0105d zast\u0119pczego duchownego przy Mariackim, rada listem z 3 sierpnia 1526 roku wyjedna\u0142a u prowincja\u0142a zakonu w Dre\u017anie zwolnienie go z urz\u0119du wizytatora klasztor\u00f3w. Zmar\u0142 we wrze\u015bniu 1529 roku podczas zarazy zwanej angielskimi potami, kt\u00f3ra w cztery dni zabra\u0142a w Gda\u0144sku trzy tysi\u0105ce ludzi.\n\nNast\u0119pc\u0119 znalaz\u0142a rada w dominikaninie Pankracym Klemmem, kt\u00f3ry od pocz\u0105tku 1526 roku pracowa\u0142 przy \u015bwi\u0119tym Janie, nie mieszaj\u0105c si\u0119 jeszcze do d\u0105\u017ce\u0144 reformacyjnych. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa, w kt\u00f3rym nosi on nazwisko Pancratius Klein, w 1534 roku by\u0142 zakonnikiem gda\u0144skiego klasztoru dominikan\u00f3w i w\u0142a\u015bnie wtedy zacz\u0105\u0142 w ko\u015bciele klasztornym g\u0142osi\u0107 nauk\u0119 ewangelick\u0105, a w 1536 roku powo\u0142ano go do ko\u015bcio\u0142a parafialnego; o wcze\u015bniejszym zast\u0119pstwie przy Mariackim r\u0119kopis nie wspomina. Przy Mariackim by\u0142 z pocz\u0105tku tylko zast\u0119pc\u0105 nieobecnego proboszcza; dopiero w 1536 roku uchwa\u0142\u0105 wszystkich trzech ordynk\u00f3w utworzono obok nietkni\u0119tego probostwa katolickiego nowy urz\u0105d pastorski, kt\u00f3rego posiadacz m\u00f3g\u0142 w oznaczonych porach g\u0142osi\u0107 kazania i spowiada\u0107, nie mia\u0142 za\u015b prawa sprawowa\u0107 sakrament\u00f3w. Urz\u0105d ten obj\u0105\u0142 Klemme: w niedziel\u0119 Oculi 1536 roku, nie czekaj\u0105c na potwierdzenie kr\u00f3la i biskupa, wszed\u0142 na ambon\u0119 z kazaniem o wersecie z Ksi\u0119gi Izajasza 58,8. Zaraz posypa\u0142y si\u0119 z dworu gniewne listy, a biskup i prowincja\u0142 dominikan\u00f3w pozwali go przed sw\u00f3j s\u0105d; wtedy w\u0142a\u015bnie, 28 pa\u017adziernika 1537 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tych Szymona i Judy, zdj\u0105\u0142 zakonny habit i stan\u0105\u0142 przed zborem w stroju \u015bwieckim. Biskup Miko\u0142aj Dzierzgowski aresztowa\u0142 go 19 maja 1544 roku, ale mieszczanie go odbili. Zmar\u0142 19 grudnia 1546 roku i spocz\u0105\u0142 pod ambon\u0105; sw\u00f3j ksi\u0119gozbi\u00f3r zapisa\u0142 bibliotece ko\u015bcio\u0142a. Od 1541 roku rektorem szko\u0142y przy ko\u015bciele Mariackim by\u0142 humanista Andrzej Aurifaber, ucze\u0144 Melanchtona, przez niego skierowany do Gda\u0144ska.\n\nSiewert, kt\u00f3ry w 1842 roku poprawi\u0142 sw\u00f3j wyk\u0142ad wed\u0142ug pracy profesora Hirscha \u201eDer Prediger Pancratius\u201d (Gda\u0144sk 1842), podaje, \u017ce Pankracy nazywa\u0142 si\u0119 nie Klein, lecz Klemme, pochodzi\u0142 z Jeleniej G\u00f3ry na \u015al\u0105sku i mniej wi\u0119cej od 1527 roku g\u0142osi\u0142 kazania przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana. W 1529 roku rada przenios\u0142a go jako zarz\u0105dc\u0119 parafii (Pfarramtsverweser) do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego; w 1532 roku biskup za\u017c\u0105da\u0142 jego natychmiastowego wydalenia, a w nast\u0119pnym roku zagro\u017cono miastu pozwaniem na sejm, je\u015bli \u201eluterski heretyk Pancratius\u201d nie zostanie usuni\u0119ty, rada jednak go obroni\u0142a. Aby unikn\u0105\u0107 tych napa\u015bci, rada w 1536 roku ufundowa\u0142a przy Mariackim w\u0142asnym kosztem, obok dawnego probostwa i bez szkody dla niego, nowy urz\u0105d pastorski, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 Klemme. Zaj\u015bcie z 1544 roku Hirsch przedstawia inaczej ni\u017c wcze\u015bniejsi dziejopisarze: biskupi przybyli wtedy do Gda\u0144ska w innych sprawach, a Klemme za kazanie o tym, \u201ejak nale\u017cy si\u0119 modli\u0107, a nie jak w papiestwie\u201d, zosta\u0142 wezwany przed oficja\u0142a generalnego biskupa, mieszkaj\u0105cego przy D\u0142ugim Targu; o czwartej rano poszed\u0142 tam pod eskort\u0105 kilku mieszczan, a gdy wie\u015b\u0107 wype\u0142ni\u0142a lud\u017ami ca\u0142y Targ, o sz\u00f3stej wezwano go do biskupa; mia\u0142 si\u0119 tam t\u0142umaczy\u0107 i sam tego chcia\u0142, lecz do tego nie dosz\u0142o, bo duchowni, obawiaj\u0105c si\u0119 tumultu mieszczan, na krzyk t\u0142umu go uwolnili. T\u0142um z rado\u015bci\u0105 odprowadzi\u0142 go do domu, a Polacy, kt\u00f3rzy to widzieli, mieli si\u0119 \u015bmia\u0107: \u201eNu haben sie ihren luther'schen Gott, nu sein sie zufrieden\u201d (teraz maj\u0105 swojego luterskiego Boga, teraz s\u0105 zadowoleni). Dzie\u0144 jego \u015bmierci Hirsch ustala wed\u0142ug Siewerta \u201edo\u015b\u0107 dok\u0142adnie\u201d na 21 wrze\u015bnia 1546 roku.\n\nPierwszy niezale\u017cny ewangelicki urz\u0105d g\u0142oszenia S\u0142owa (*Predigeramt*) przy Mariackim uzyskano 4 czerwca 1544 roku. Jakub Dalmann mia\u0142 w 1552 roku udziela\u0107 Komunii pod dwiema postaciami, czego wkr\u00f3tce zakazano. Gda\u0144sk jako pierwsze miasto w Prusach otrzyma\u0142 od Zygmunta Augusta w lipcu 1557 roku przywilej religijny, w kt\u00f3rym zezwolono \u2014 na razie tylko do najbli\u017cszego sejmu \u2014 na udzielanie Wieczerzy Pa\u0144skiej pod dwiema postaciami wedle zasad Wyznania Augsburskiego, w Mariackim jednak nie przy o\u0142tarzu g\u0142\u00f3wnym, wci\u0105\u017c zastrze\u017conym dla proboszcza katolickiego, lecz tylko przy bocznym. Zezwolenia nikt p\u00f3\u017aniej nie odnawia\u0142 ani nie cofa\u0142, a wieczyste uznanie da\u0142 gda\u0144skiemu Ko\u015bcio\u0142owi ewangelickiemu przywilej Stefana Batorego z 16 grudnia 1577 roku. Ewangelickich duchownych popo\u0142udniowych wymienia si\u0119 od 1561 roku. W\u015br\u00f3d ewangelickich duchownych tego ko\u015bcio\u0142a wymienia si\u0119 te\u017c Ruprechta (1549), Halbbrodta (1556 \u2014 sze\u015b\u0107 kaza\u0144) i Samuela Hebla (1596\u20131598); w 1565 roku burmistrz Klefelt zabiega\u0142 o przej\u0119cie g\u0142\u00f3wnego o\u0142tarza dla kultu ewangelickiego. Od lat czterdziestych XVI wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 faktycznie lutera\u0144ski w ramach simultaneum, a definitywnie przej\u0119li go luteranie w 1572 roku, podczas bezkr\u00f3lewia \u2014 i pozosta\u0142 w ich r\u0119kach do 1945 roku. W marcu 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 powa\u017cnie zniszczony; wed\u0142ug Bo\u017ceny Noworyty-Kukli\u0144skiej wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego wyposa\u017cenia ocala\u0142a dzi\u0119ki zapobiegliwo\u015bci konserwator\u00f3w by\u0142ego Wolnego Miasta Gda\u0144ska i \u00f3wczesnego zarz\u0105du ko\u015bcio\u0142a, a zdewastowany budynek przekazano Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu 29 stycznia 1946 roku. Wed\u0142ug Piotra Szczud\u0142owskiego (1995, s. 270\u2013271) o przekazanie \u015bwi\u0105tyni diecezji prosi\u0142 Zarz\u0105d Miejski w Gda\u0144sku 29 listopada 1945 roku administrator apostolski diecezji che\u0142mi\u0144skiej i gda\u0144skiej, ksi\u0105dz A. Wronka, a 29 stycznia 1946 roku Miejska Rada Narodowa przekaza\u0142a \u015bwi\u0105tyni\u0119 Ko\u015bcio\u0142owi na \u201ewieczyst\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107\u201d; w\u0142adze centralne uwa\u017ca\u0142y jednak za w\u0142a\u015bciciela pa\u0144stwo, a Ko\u015bci\u00f3\u0142 tylko za u\u017cytkownika \u2014 do 29 czerwca 1971 roku, kiedy w\u0142a\u015bcicielem ko\u015bcio\u0142a Mariackiego sta\u0142a si\u0119 parafia Ducha \u015awi\u0119tego. W 1945 roku sp\u0142on\u0119\u0142y wszystkie dachy wraz z drewnianymi konstrukcjami, wn\u0119trze zosta\u0142o w 90 procentach wypalone, a prawie 60 procent sklepie\u0144 run\u0119\u0142o na posadzk\u0119. 17 listopada 1955 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 wikariusz kapitulny diecezji gda\u0144skiej, ksi\u0105dz Jan Cymanowski, a ca\u0142\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 udost\u0119pniono wiernym w pa\u017adzierniku 1957 roku. Daniel Gucewicz w tek\u015bcie opublikowanym na stronie Instytutu Pami\u0119ci Narodowej podaje, \u017ce w 1946 roku w\u0142adze miejskie oficjalnie przekaza\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki diecezji gda\u0144skiej i \u017ce by\u0142 on sukcesywnie odbudowywany od 1947 roku.\n\nWizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, wymienia t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w Gda\u0144ska zaj\u0119tych przez protestant\u00f3w. Wizytator wyliczy\u0142 trzyna\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic i zamkn\u0105\u0142 list\u0119 jednym zdaniem: \u201ewszystkie sprofanowane i zaj\u0119te przez osiad\u0142ych heretyk\u00f3w\u201d. W r\u0119kach katolickich pozosta\u0142y wed\u0142ug tego zapisu tylko trzy: Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny na Piaskach, klasztor dominikan\u00f3w i klasztor mniszek. Jest to zapis zbiorczy dla ca\u0142ego miasta, nie osobny opis tej \u015bwi\u0105tyni.\n\nArtyku\u0142 z 1837 roku pokazuje te\u017c, \u017ce proboszcz katolicki zachowa\u0142 przy tym ko\u015bciele dochody i \u015bwiadczenia tak\u017ce po przej\u0119ciu \u015bwi\u0105tyni przez luteran\u00f3w. W 1666 roku skar\u017cy\u0142 si\u0119 przed rad\u0105 na witryk\u00f3w ko\u015bcio\u0142a Mariackiego: \u017ce nie remontuj\u0105 budynk\u00f3w przy jego mieszkaniu s\u0142u\u017cbowym, kt\u00f3re mia\u0142 wynajmowa\u0107, i dlatego stoj\u0105 puste; \u017ce op\u0142aty pogrzebowe pobiera si\u0119 wci\u0105\u017c wed\u0142ug prastarej taksy, mimo zmiany warto\u015bci pieni\u0105dza; \u017ce z ofiary zbieranej dla niego (\u201ePaschalis collecta\u201d) musi by\u0107 wiele sprzeniewierzane, skoro kolekta wypada tak sk\u0105po; i \u017ce zaniedbuje si\u0119 utrzymanie jego mieszkania. Witrycy odpowiedzieli, \u017ce remonty wynajmowanych lokali ma pokrywa\u0107 z czynszu, jak dot\u0105d zawsze bywa\u0142o; \u017ce dostaje, co mu si\u0119 nale\u017cy, i ma wi\u0119ksze dochody ni\u017c kt\u00f3rykolwiek inny duchowny; \u017ce mieszka\u0144cy okr\u0119gu s\u0105 przewa\u017cnie ewangelikami i niech\u0119tnie daj\u0105 katolickiemu ksi\u0119dzu, a zbieraj\u0105cym towarzyszy s\u0142uga urz\u0119du prezyduj\u0105cego, wi\u0119c sprzeniewierzenie jest niemo\u017cliwe; czwarty zarzut nazwali zupe\u0142nie bezpodstawnym, bo przed kilku laty wydano na jego mieszkanie 3000 floren\u00f3w, a niedawno zbudowano mu stajni\u0119 i dwoje schod\u00f3w do piwnicy. Proboszcz wyjedna\u0142 mandat kr\u00f3lewski, kt\u00f3ry nakazywa\u0142 witrykom spe\u0142ni\u0107 jego \u017c\u0105dania; ci jednak trwali przy odmowie, a rada zadowoli\u0142a go darem 30 talar\u00f3w z kasy kamlarii na napraw\u0119 zrujnowanych dom\u00f3w nale\u017c\u0105cych do plebanii, z wyra\u017anym zastrze\u017ceniem, \u017ce nie ma to stanowi\u0107 precedensu. W 1718 roku rada zarz\u0105dzi\u0142a wobec witryk\u00f3w, \u017ce skoro stare domy pleba\u0144skie przy Kr\u00e4mergasse trzeba by\u0142o zbudowa\u0107 ca\u0142kiem od nowa, a proboszcz prosi o zwrot koszt\u00f3w, wypada wyp\u0142aci\u0107 mu z kasy ko\u015bcielnej 3000 floren\u00f3w, by \u2014 jak zapisano \u2014 sk\u0142oni\u0107 go do wi\u0119kszej przychylno\u015bci dla miasta, zw\u0142aszcza w sprawach tocz\u0105cych si\u0119 z biskupem kujawskim. Po bombardowaniu w 1734 roku proboszcz zn\u00f3w za\u017c\u0105da\u0142 zwrotu koszt\u00f3w odbudowy tych budynk\u00f3w; rada odpowiedzia\u0142a, \u017ce to, co nale\u017ca\u0142o zbudowa\u0107 \u201eintra aream\u201d, mia\u0142 tylko zg\u0142osi\u0107, nie wykonywa\u0107 sam, a to, co zbudowano \u201eextra aream\u201d, ko\u015bcio\u0142a Mariackiego nie dotyczy. Dla zachowania dobrych stosunk\u00f3w przyznano mu jednak 1200 floren\u00f3w, a gdy by\u0142 niezadowolony, 1600 floren\u00f3w.\n\nHermann Freytag podaje nazwiska duchownych ko\u015bcio\u0142a Mariackiego z drugiej po\u0142owy XVI wieku. W 1557 roku pastorem zosta\u0142 tu Franciszek Burchardi; jego nastawienie najlepiej pokazuje wed\u0142ug Freytaga \u017cyczenie, kt\u00f3re dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej wypowiedzia\u0142 przy ordynacji zi\u0119cia, Micha\u0142a Coletusa: \u201eDeus te impleat odio Antichristi et Calvinistarum\u201d (niech B\u00f3g nape\u0142ni ci\u0119 nienawi\u015bci\u0105 do Antychrysta i kalwinist\u00f3w). W latach 1569\u20131572 diakonem by\u0142 Johannes Bochmann z Jeny, potem proboszcz ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Elbl\u0105gu. W 1572 roku przedstawiciele mieszcza\u0144stwa doprowadzili do tego, \u017ce rada przyj\u0119\u0142a, przynajmniej na pewien czas, jako duchownego przy Mariackim przebywaj\u0105cego akurat w Gda\u0144sku doktora Davida Voita, dawnego profesora i duchownego dworskiego w Kr\u00f3lewcu, przyjaciela Weidnera; 9 listopada 1572 roku odwa\u017cono si\u0119 udzieli\u0107 przy o\u0142tarzu g\u0142\u00f3wnym Wieczerzy Pa\u0144skiej pod dwiema postaciami, kt\u00f3r\u0105 sprawowali ewangeliccy duchowni Weidner i Gudovius. W 1576 roku diakonem zosta\u0142 Micha\u0142 Coletus z Lw\u00f3wka na \u015al\u0105sku; jego ordynacja by\u0142a pierwsz\u0105, jaka odby\u0142a si\u0119 w Gda\u0144sku. Od 1578 roku by\u0142 duchownym przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, od 1585 roku ponownie przy Mariackim, a od 1596 roku pierwszym pastorem (pastor primarius) i seniorem ministerium; zmar\u0142 14 wrze\u015bnia 1616 roku, a jego portret znajdowa\u0142 si\u0119 w zakrystii. Paul Theodor Schmidt odnotowuje, \u017ce w 1643 roku przeniesiono tu z ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy pastora Botsacka, kt\u00f3ry w grudniu 1650 roku by\u0142 seniorem gda\u0144skiego ministerium duchownych.\n\nSiewert (1842) uzupe\u0142nia dzieje tego ko\u015bcio\u0142a w po\u0142owie XVI wieku. Gdy kr\u00f3l Zygmunt August opu\u015bci\u0142 Gda\u0144sk 1 wrze\u015bnia 1552 roku, biskup pomorski wezwa\u0142 przed siebie lutera\u0144skich duchownych i zostawi\u0142 ich w urz\u0119dach, z wyj\u0105tkiem Jakuba von Dalen, czyli Dalmanna, duchownego Mariackiego, kt\u00f3remu ca\u0142kiem zakaza\u0142 g\u0142oszenia kaza\u0144; w ko\u015bcio\u0142ach nie wolno by\u0142o odt\u0105d \u015bpiewa\u0107 pie\u015bni niemieckich ani zmienia\u0107 liturgii. W 1554 roku przyby\u0142 z Wroc\u0142awia, z \u017con\u0105 i dzieckiem, Johann Halbrodt, kt\u00f3remu robiono nadziej\u0119 na zgod\u0119 na Komuni\u0119 pod dwiema postaciami, i zosta\u0142 g\u0142\u00f3wnym duchownym (Oberprediger) Mariackiego. Biskup kujawski Jan Drojewski wezwa\u0142, jak pisze Siewert, gda\u0144skich duchownych na Biskupi\u0105 G\u00f3rk\u0119, a gdy odm\u00f3wili, przes\u0142ucha\u0142 ich w ratuszu; Halbrodt jako pierwszy duchowny miasta odpowiedzia\u0142 w imieniu wszystkich, \u017ce wyk\u0142adaj\u0105 S\u0142owo Bo\u017ce wed\u0142ug pism prorok\u00f3w i aposto\u0142\u00f3w, bez l\u017cenia i bez wymieniania papie\u017ca i biskup\u00f3w. Biskup kaza\u0142 mu milcze\u0107, duchownych pu\u015bci\u0142, a z rad\u0105 zawar\u0142 tylko ugod\u0119 o op\u0142atach, kt\u00f3re oficja\u0142 mia\u0142 pobiera\u0107 z ko\u015bcio\u0142a parafialnego. Wkr\u00f3tce jednak za\u017c\u0105da\u0142 od rady, by w ci\u0105gu pi\u0119tnastu dni z\u0142o\u017cy\u0142a Halbrodta z urz\u0119du i wydali\u0142a z miasta, gro\u017c\u0105c jej kl\u0105tw\u0105; rada odpowiedzia\u0142a, \u017ce to duchowny bardzo lubiany, a jego wygnanie da\u0142oby pow\u00f3d do rozruch\u00f3w, i uzyska\u0142a odroczenie wykonania upomnienia biskupiego do ko\u0144ca stycznia nast\u0119pnego roku. Wtedy te\u017c, jak pisze Siewert, po raz pierwszy nie odby\u0142a si\u0119 publiczna procesja Bo\u017cego Cia\u0142a, a w Mariackim zniesiono po\u015bwi\u0119canie ognia i innych rzeczy oraz niekt\u00f3re \u015bpiewy i kolekty, za kt\u00f3re mieszczanie zarzucali katolikom ba\u0142wochwalstwo. Po bezskutecznych zabiegach o Komuni\u0119 pod dwiema postaciami na sejmiku w Grudzi\u0105dzu jesieni\u0105 1556 roku Halbrodt wypowiedzia\u0142 radzie s\u0142u\u017cb\u0119, bo bez zgody w\u0142adzy nie m\u00f3g\u0142 nic bezpiecznie przedsi\u0119wzi\u0105\u0107 w sprawie Wieczerzy, a rada, cho\u0107 niech\u0119tnie, przyj\u0119\u0142a jego odej\u015bcie, tym ch\u0119tniej, \u017ce ko\u0144czy\u0142o ono spraw\u0119 kl\u0105twy. Wed\u0142ug Siewerta ju\u017c przed przywilejem z 4 lipca 1557 roku, od ustnego pozwolenia kr\u00f3la, udzielano w Mariackim Komunii pod dwiema postaciami przy o\u0142tarzu \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, nale\u017c\u0105cym do ch\u0142op\u00f3w, tote\u017c wprowadzenie jej w innych ko\u015bcio\u0142ach nie sprawi\u0142o ju\u017c trudno\u015bci.\n\nZ p\u00f3\u017aniejszych duchownych tej \u015bwi\u0105tyni Claudia Drese wymienia diakona Abrahama Heysego, kt\u00f3ry w marcu 1674 roku, w sporach wok\u00f3\u0142 \u00c4gidiusa Straucha, opublikowa\u0142 niekorzystne dla Straucha responsum z Wittenbergi jako dodatek do jednego ze swoich kaza\u0144 wymierzonych w Straucha. Liliana Lewandowska wspomina pastora tego ko\u015bcio\u0142a Constantina Sch\u00fctza (1646\u20131712), wiceseniora gda\u0144skiego Ministerium Duchownego i zwolennika Philippa Jakoba Spenera.\n\nWed\u0142ug tego samego artyku\u0142u z 1837 roku sta\u0142e dochody duchownych ko\u015bcio\u0142a by\u0142y w dawnych czasach bardzo skromne: w 1653 roku pierwszy pastor otrzymywa\u0142 od ko\u015bcio\u0142a 720 marek i od kamlarii 600 marek, razem 1320 marek, drugi pastor od kamlarii 450 marek i od kaplicy Mariackiej 200 marek, razem 650 marek. W 1731 roku pierwszy pastor, doktor Weickhmann, pobiera\u0142 \u0142\u0105cznie 2800 floren\u00f3w, drugi pastor 1080 floren\u00f3w, a ka\u017cdy z diakon\u00f3w 725 floren\u00f3w i 15 groszy. Gdy po \u015bmierci Weickhmanna w 1736 roku urz\u0105d ten zaproponowano Mosheimowi, kt\u00f3rego artyku\u0142 nazywa s\u0142ynnym, przeliczono mu 2800 floren\u00f3w gda\u0144skich na 1400 gulden\u00f3w cesarskich, z mieszkaniem, zwolnieniem z akcyzy od wina i piwa, powozem z dworu miejskiego i wolno\u015bci\u0105 od wszelkich ci\u0119\u017car\u00f3w. Dochody samego ko\u015bcio\u0142a wynosi\u0142y w 1680 roku 12 906 floren\u00f3w, w 1718 roku 16 813 floren\u00f3w, a w 1723 roku 10 805 floren\u00f3w. Artyku\u0142 przytacza te\u017c zestawienie rocznej liczby komunikuj\u0105cych z lat 1596\u20131663: najwy\u017csza przypada na 1639 rok (7121), najni\u017csza na 1597 rok (2070).\n\nBarthel Ranisch liczy\u0142 w 1695 roku w ko\u015bciele obok o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego jeszcze 44 mniejsze o\u0142tarze; luteranie pobielili polichromie, ale zachowali p\u00f3\u017anogotycki tryptyk z Koronacj\u0105 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny oraz zegar astronomiczny Hansa D\u00fcringera z lat 1464\u20131470. Zegarmistrz, rodem z Monachium, otrzyma\u0142 za niego 393 marki, dom przy ulicy \u015awi\u0119tego Ducha i do\u017cywotni\u0105 rent\u0119 24 marek rocznie, w zamian za utrzymywanie zegara w ruchu; zmar\u0142 w 1477 roku i pochowano go przed wej\u015bciem do kaplicy Mariackiej. Trafi\u0142 tu r\u00f3wnie\u017c \u0142up morski: w 1473 roku gda\u0144ski dow\u00f3dca Pawe\u0142 Beneke zdoby\u0142 wielk\u0105 gale\u0119, a na jej pok\u0142adzie obraz S\u0105du Ostatecznego, namalowany, jak pisze Paul Simson, zapewne w 1467 roku przez Hansa Memlinga w Brugii na zam\u00f3wienie Angela Taniego, przedstawiciela Medyceusz\u00f3w w tym mie\u015bcie, i jego \u017cony Katarzyny z domu Tanagli. Ich portrety widniej\u0105 na zewn\u0119trznych stronach skrzyde\u0142, a sam obraz uchodzi\u0142 za najcenniejsz\u0105 ozdob\u0119 ko\u015bcio\u0142a. Rainer Kobe zaznacza, \u017ce na pocz\u0105tku XVII wieku, w czasach Izaaka van den Blocka, o\u0142tarz S\u0105du Ostatecznego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w kaplicy \u015bwi\u0119tego Jerzego, a obecnie znajduje si\u0119 w Muzeum Narodowym w Gda\u0144sku; ten sam autor wspomina p\u00f3\u017ano\u015bredniowieczn\u0105 Tablic\u0119 Dziesi\u0119ciorga Przykaza\u0144, kt\u00f3ra od ko\u0144ca XV wieku wisia\u0142a w ko\u015bciele i kt\u00f3r\u0105 van den Blocke niew\u0105tpliwie zna\u0142. Wed\u0142ug Harnocha obraz S\u0105du Ostatecznego chcia\u0142 w 1716 roku naby\u0107 car Piotr Wielki, ale rada odm\u00f3wi\u0142a; w 1807 roku wywieziono go do Pary\u017ca, w 1815 roku wr\u00f3ci\u0142 przez Berlin, gdzie go odnowiono, a ponownej konserwacji poddano go w 1851 roku. Dostawiono \u0142awki, empory i monumentaln\u0105 barokow\u0105 ambon\u0119, a organy nale\u017ca\u0142y do najlepszych w p\u00f3\u0142nocnej Europie. Katarzyna Cie\u015blak podaje, \u017ce poprzednia ambona mariacka, ozdobiona cyklem ilustracji do Credo, istnia\u0142a w latach 1531\u20131762 i jest znana tylko z archiwali\u00f3w; dekoracj\u0119 jej filara odnowiono w 1604 roku. W 1994 roku autorka odnotowa\u0142a, \u017ce w ko\u015bciele Mariackim stoi ambona z ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana, zbudowana w latach 1616\u20131617, z obrazami Izaaka van den Blocka; spo\u015br\u00f3d obraz\u00f3w jej korpusu trzy zaginione zast\u0105piono kopiami i tylko Budowa Arki jest dzie\u0142em tego malarza. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 panteonem gda\u0144skiej elity, z mno\u017c\u0105cymi si\u0119 epitafiami patrycjuszy \u2014 mi\u0119dzy innymi rodzin Bahr\u00f3w, Ferber\u00f3w i Uphagen\u00f3w. Bo\u017cena Noworyta-Kukli\u0144ska liczy przesz\u0142o trzydzie\u015bci malowanych i rze\u017abionych tablic epitafijnych gda\u0144skich rodzin patrycjuszowskich i podkre\u015bla, \u017ce po przej\u0119ciu ko\u015bcio\u0142a protestanci pozostawili w ca\u0142o\u015bci jego katolickie wyposa\u017cenie; jeszcze w XVII i XVIII wieku archiwalia odnotowuj\u0105 odnawianie nieu\u017cywanych o\u0142tarzy. S\u0142awomir Ko\u015bcielak wspomina epitafium szkockiego oficera Roberta Gurlaya (Gourlaya), poleg\u0142ego w obronie miasta w 1577 roku: by\u0142 prezbiterianinem, ale kalwinizm by\u0142 wtedy w Gda\u0144sku oficjalnie zakazany, wi\u0119c jego nagrobek trafi\u0142 do \u015bwi\u0105tyni innego wyznania. Zaszczytu poch\u00f3wku w ko\u015bciele Mariackim dost\u0105pi\u0142 te\u017c w 1731 roku pu\u0142kownik Sinclair, od 1698 roku wysoki oficer w s\u0142u\u017cbie Gda\u0144ska. Przy \u015bwi\u0105tyni sta\u0142a te\u017c kaplica \u015bwi\u0119tej Gertrudy. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego (2021) gda\u0144szczanie otwierali go\u015bciom szaf\u0119 gotyckiego o\u0142tarza Koronacji Marii, dbali o niego i poddawali go niezb\u0119dnym pracom konserwatorskim.\n\nKilka wiadomo\u015bci o cmentarzu przyko\u015bcielnym i o kaplicach ko\u015bcio\u0142a zebra\u0142 anonimowy artyku\u0142 \u201eHistorische Notizen, die St. Marien-Kirche betreffend\u201d, og\u0142oszony w 1837 roku w drugim zeszycie zbioru Gotthilfa L\u00f6schina \u201eBeitr\u00e4ge zur Geschichte Danzigs und seiner Umgebungen\u201d. Wed\u0142ug przytoczonego tam ko\u015bcielnego porz\u0105dku z 1389 roku na cmentarzu sta\u0142y dwa domki modlitewne (\u201eBedehuseken\u201d), jeden od po\u0142udnia, drugi od p\u00f3\u0142nocy, od strony dominikan\u00f3w, ka\u017cdy ze srebrnym krzy\u017cem. W 1514 roku cmentarz za dzwonnic\u0105 ogrodzono i wybrukowano, w 1532 roku wykopano i sklepiono dwie piwnice przy ko\u015bciele naprzeciw szko\u0142y, a rozporz\u0105dzenie rady z 1558 roku zakaza\u0142o handlu na cmentarzu, bo by\u0142 tak zastawiony, \u017ce ledwie da\u0142o si\u0119 przej\u015b\u0107. W 1680 roku siedzia\u0142o na nim trzech handlarzy m\u0105ki i pi\u0119ciu garncarzy; gdy w 1681 roku s\u0105d wetowy zabroni\u0142 handlu ludziom bez prawa miejskiego, rada na skarg\u0119 witryk\u00f3w kaza\u0142a zostawi\u0107 dawny stan rzeczy, polecaj\u0105c im jednak umiar. Od 1714 roku wje\u017cd\u017ca\u0107 na cmentarz wolno by\u0142o tylko rajcom, od 1722 roku tak\u017ce \u0142awnikom. W 1579 roku rada, za zgod\u0105 dw\u00f3ch pozosta\u0142ych ordynk\u00f3w, wezwa\u0142a w\u0142a\u015bcicieli kaplic i o\u0142tarzy ko\u015bcio\u0142a, by dochody ich fundacji przeznaczyli na utrzymanie gimnazjum przy \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy; artyku\u0142 streszcza spisany wtedy protok\u00f3\u0142. Dwie kaplice \u015bwi\u0119tego Olafa pod organami i dzwonnic\u0105 zgodzi\u0142y si\u0119 dawa\u0107 40 marek rocznie (rozebrano je w 1614 roku, o\u0142tarze jednak zosta\u0142y), kaplica \u015bwi\u0119tego Reinholda 30 marek, a kaplica \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, nale\u017c\u0105ca do szewc\u00f3w, najpierw odm\u00f3wi\u0142a, lecz musia\u0142a oddawa\u0107 16 marek, kt\u00f3re dawniej p\u0142aci\u0142a ksi\u0119dzu. Kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tej Gertrudy, zwan\u0105 te\u017c kaplic\u0105 Grobu \u015awi\u0119tego albo \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, ufundowa\u0142 wed\u0142ug artyku\u0142u w 1451 roku Klaus Stufingk. W 1586 roku jej witrycy odst\u0105pili j\u0105 szpitalowi \u015bwi\u0119tej Gertrudy, kt\u00f3ry z niej nie korzysta\u0142, tote\u017c witrycy ko\u015bcio\u0142a Mariackiego u\u017cywali jej jako miejsca poch\u00f3wku; roszczenia, kt\u00f3re szpital podni\u00f3s\u0142 w 1656 roku, dosz\u0142y w 1678 roku do procesu, umorzonego na \u017c\u0105danie prezydenta w imieniu rady. W 1613 roku rozebrano dawn\u0105 chrzcielnic\u0119 przy kaplicy \u015bwi\u0119tego Jerzego \u201ean der Beutlerth\u00fcre\u201d, nale\u017c\u0105cej do rodziny Stutte (artyku\u0142 wymienia te\u017c drug\u0105 kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego, bractwa Junker-Schie\u00dfgarten): krat\u0119 ustawiono pod wie\u017c\u0105, a kamienn\u0105 chrzcielnic\u0119 przeniesiono na Kalkhof; gdy ten w 1835 roku zlikwidowano, kamie\u0144 sprzedano i, jak podaje artyku\u0142, w czasie jego powstania s\u0142u\u017cy\u0142 za basen p\u0142yn\u0105cej studni na podw\u00f3rzu prywatnego domu. Na powtarzane skargi witryk\u00f3w, \u017ce \u0142awa Reinholda (Reinholdsbank) grzebie w swojej kaplicy tak\u017ce osoby nieb\u0119d\u0105ce jej cz\u0142onkami, odpowiadano zwykle, \u017ce ko\u015bcio\u0142owi brakuje grobowca dla os\u00f3b stanu, kt\u00f3re nie maj\u0105 kaplic rodzinnych; sk\u0142oni\u0142o to witryk\u00f3w w 1683 roku do urz\u0105dzenia miejsca poch\u00f3wku dla os\u00f3b stanu, a za najodpowiedniejsz\u0105 uznano kaplic\u0119 Biblioteczn\u0105, nale\u017c\u0105c\u0105 do bractwa kap\u0142a\u0144skiego: po wywiezieniu 141 furmanek ziemi sklepienie wymurowano w trzy miesi\u0105ce, z 5000 cegie\u0142 z Sch\u00f6nfeld i 3000 z cegielni astronoma Heweliusza, a ca\u0142o\u015b\u0107 kosztowa\u0142a 986 floren\u00f3w i 24 grosze. W 1552 roku przy kaplicach i o\u0142tarzach ko\u015bcio\u0142a by\u0142o wed\u0142ug artyku\u0142u 72 ksi\u0119\u017cy, pobieraj\u0105cych razem 1060 marek; wcze\u015bniej by\u0142o ich 86. Inwentarz z 1569 roku wymienia przy o\u0142tarzu g\u0142\u00f3wnym 13 srebrnych figur, w wi\u0119kszo\u015bci aposto\u0142\u00f3w, niekt\u00f3re z\u0142ocone, i wizerunek Marii ozdobiony wieloma per\u0142ami i z\u0142otymi \u0142a\u0144cuchami. W 1595 roku instygator koronny Plumhoff w skardze wniesionej przed kr\u00f3lem Zygmuntem III przeciw miastu zarzuca\u0142 mi\u0119dzy innymi, \u017ce zabrano ko\u015bcio\u0142owi srebrne i z\u0142ocone figury aposto\u0142\u00f3w wielko\u015bci siedmioletnich ch\u0142opc\u00f3w i \u017ce pewnemu Niderlandczykowi, gotowemu za nadanie prawa miejskiego naprawi\u0107 od dawna niesprawny zegar astronomiczny, odm\u00f3wiono.\n\nWed\u0142ug Artura Brausewettera tablica pami\u0105tkowa nad wej\u015bciem do wielkiej zakrystii podaje, \u017ce \u015bwi\u0119to po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a miano obchodzi\u0107 w niedziel\u0119 po \u015bwi\u0119cie Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. Na jubileusz pi\u0119\u0107setlecia ko\u015bcio\u0142a, przypadaj\u0105cy 28 marca 1843 roku, wydano w Gda\u0144sku nak\u0142adem Homanna szesnastostronicow\u0105 broszur\u0119 \u201eGeschichte der Ober-Pfarr-Kirche zu St. Marien in Danzig. Denkschrift zum 500j\u00e4hrigen Jubelfeste\u201d, kt\u00f3rej wydawca podpisa\u0142 si\u0119 jako \u201emi\u0142o\u015bnik historii\u201d. \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d z 4 kwietnia 1943 roku (s. 5) pisa\u0142a, \u017ce wed\u0142ug d\u0119bowej tablicy nad drzwiami zakrystii 26 marca 1343 roku po\u0142o\u017cono kamie\u0144 w\u0119gielny pod mury miejskie Gda\u0144ska, a dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej, 27 marca 1343 roku, pod ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki; gazeta zaznacza\u0142a przy tym, \u017ce tablic\u0119 zawieszono dopiero w XVI wieku i nie jest ona w pe\u0142ni wiarygodnym dokumentem. Budowla rozpocz\u0119ta w 1343 roku mia\u0142a by\u0107 uko\u0144czona oko\u0142o 1359 roku i od pocz\u0105tku by\u0142a pomy\u015blana jako mniejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, d\u0142ugi na oko\u0142o 113 st\u00f3p i szeroki na 87 st\u00f3p. Wed\u0142ug rekonstrukcji Theodora Hirscha z 1843 roku w 1402 roku rada miejska postanowi\u0142a rozbudowa\u0107 istniej\u0105cy ko\u015bci\u00f3\u0142 do wielkich rozmiar\u00f3w (Erich Keyser w 1925 roku wi\u0105za\u0142 pocz\u0105tek rozbudowy z rokiem 1379, gdy zlecenie otrzyma\u0142 miejski mistrz murarski Heinrich Ungeradin): wybrano form\u0119 ko\u015bcio\u0142a na planie krzy\u017ca, z naw\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 i nawami bocznymi tej samej wysoko\u015bci. Stary ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawiono w czasie budowy na potrzeby nabo\u017ce\u0144stw, a now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 dobudowano wok\u00f3\u0142 niego tak, \u017ce po uko\u0144czeniu sta\u0142 si\u0119 on dolnym ramieniem krzy\u017ca nowego ko\u015bcio\u0142a. Kolejnych budowniczych wymienia Bo\u017cena Noworyta-Kukli\u0144ska: od 1425 roku prace prowadzi\u0142 Claus Sweder, kt\u00f3ry wzni\u00f3s\u0142 filary pod dach korpusu wschodniego i wyr\u00f3wna\u0142 mury zewn\u0119trzne, od 1446 roku Steffen, kt\u00f3ry uko\u0144czy\u0142 ch\u00f3r, jeszcze bez sklepie\u0144; po zwyci\u0119stwie nad Krzy\u017cakami w 1456 roku podwy\u017cszono wie\u017c\u0119 do 82 metr\u00f3w, a w latach 1484\u20131498 budowniczy Michael i rze\u017abiarz Hans Brand podnie\u015bli \u015bciany naw bocznych do wysoko\u015bci halowego korpusu wschodniego. Sze\u015b\u0107 wielkich dzwon\u00f3w w wie\u017cy g\u0142\u00f3wnej poruszano za pomoc\u0105 miech\u00f3w deptanych; jeszcze niedawno przed 1919 rokiem dzwonili nimi niewidomi, kt\u00f3rzy bezpiecznie chodzili po stromych schodach wie\u017cy \u2014 do dachu prowadzi 325 stopni. W numerze z 28 wrze\u015bnia 1835 roku \u201eBerlinische Nachrichten\u201d opisa\u0142y wypadek jednego z nich: gdy dziewi\u0119tnastego dnia miesi\u0105ca (gazeta nie poda\u0142a kt\u00f3rego) niewidomi dzwonnicy schodzili z wie\u017cy po dzwonieniu na po\u0142udniow\u0105 modlitw\u0119, jeden z nich w po\u0142owie drogi spad\u0142 ze schod\u00f3w przez otw\u00f3r klapy, zostawionej otwart\u0105 przez pracuj\u0105cych tam budowlanych, z wysoko\u015bci 150 st\u00f3p do wn\u0119trza ko\u015bcio\u0142a i zgin\u0105\u0142.\n\nErich Keyser uzupe\u0142nia dzieje budowy na podstawie dawnych zapis\u00f3w. Wed\u0142ug rymowanej kroniki Rhodego, wydanej w 1594 roku, w sobot\u0119 po czwartku, w kt\u00f3rym po\u0142o\u017cono pierwszy kamie\u0144 pod ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u0142o\u017cono pierwszy kamie\u0144 pod mur miejski, a tak\u017ce pod wielk\u0105 wie\u017c\u0119 dzwonn\u0105. Sam\u0105 wie\u017c\u0119 budowano w latach 1357\u20131377 na przebiegu dawnej ulicy Korkenmachergasse, kt\u00f3ra jeszcze w 1357 roku jako \u201etwergasse ante ecclesiam\u201d (poprzeczna uliczka przed ko\u015bcio\u0142em) bieg\u0142a od ulicy \u015awi\u0119tego Ducha do Piwnej; list odpustowy z 1359 roku s\u0142u\u017cy\u0142 zapewne tej budowie. Przybud\u00f3wk\u0119 zwan\u0105 \u201eHalle\u201d wzniesiono w latach 1374\u20131381 jako rozbudow\u0119 istniej\u0105cej ju\u017c nawy po\u0142udniowej. Wydatki i fundacje na budow\u0119 transeptu odnotowano w latach 1380 i 1381, budow\u0119 kaplicy \u015bwi\u0119tej Doroty wspiera\u0142y odpusty z lat 1379, 1380 i 1382, a kaplicy \u015bwi\u0119tej Barbary \u2014 odpust z 1387 roku; potem z nieznanych przyczyn budowa stan\u0119\u0142a, a transept i prezbiterium uko\u0144czono dopiero po 1425 roku. Przy pracach prowadzonych od 1934 roku pod kierunkiem Otto Kloeppela zdj\u0119to p\u0142yty nagrobne mi\u0119dzy filarami skrzy\u017cowania naw i nie znaleziono tam mur\u00f3w starszej budowli, a wi\u0119c dawnego prezbiterium, kt\u00f3re zak\u0142ada\u0142 Gruber; ko\u015bci\u00f3\u0142 z XIII i pocz\u0105tku XIV wieku m\u00f3g\u0142 wed\u0142ug Keysera sta\u0107 tylko w miejscu dzisiejszych prz\u0119se\u0142 od drugiego do sz\u00f3stego w korpusie nawowym.\n\nDo wn\u0119trza prowadzi sze\u015b\u0107 g\u0142\u00f3wnych wej\u015b\u0107; drzwi, z jednym wyj\u0105tkiem, nosz\u0105 dawne napisy, na przyk\u0142ad \u201egot wes genedich my sunder\u201d. George Cuny odczyta\u0142 nad drzwiami od ulicy Korkenmachergasse napis prosz\u0105cy o \u017cycie wieczne dla tych, kt\u00f3rzy daj\u0105 ja\u0142mu\u017cn\u0119 na ko\u015bci\u00f3\u0142, z dat\u0105 wykonania drzwi: \u201eIm XVc vn XI ior ist gemacht d thor\u201d (w roku 1511 zrobiono t\u0119 bram\u0119); pod grup\u0105 aposto\u0142\u00f3w nad tym wej\u015bciem namalowano \u0142aci\u0144ski werset z Ksi\u0119gi Ozeasza 13: \u201eero mors tua o mors\u201d (b\u0119d\u0119 twoj\u0105 \u015bmierci\u0105, o \u015bmierci). Wzd\u0142u\u017c \u015bcian ci\u0105gnie si\u0119 trzydzie\u015bci kaplic mi\u0119dzy wci\u0105gni\u0119tymi do wn\u0119trza przyporami, ufundowanych przez cechy i bogate rodziny, z dziewi\u0119tnastoma o\u0142tarzami; pod ich podniesion\u0105 posadzk\u0105 znajduj\u0105 si\u0119 krypty grobowe. Na przyk\u0142ad kaplica \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny nale\u017ca\u0142a do cechu kramarzy G\u0142\u00f3wnego Miasta; zachowane karty cechowej ksi\u0119gi zmar\u0142ych, og\u0142oszone w 1902 roku przez E. Blecha, notuj\u0105 poch\u00f3wki w nowej kaplicy od 1669 roku a\u017c do 1775 roku, kiedy w krypcie zabrak\u0142o ju\u017c miejsca. Blech, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Theodora Hirscha, zalicza t\u0119 kaplic\u0119 do najstarszych w ko\u015bciele: do 1480 roku sta\u0142a poza jego korpusem, a w 1437 roku by\u0142a ju\u017c w pe\u0142ni urz\u0105dzona; w latach 1436\u20131480 zarz\u0105dza\u0142 ni\u0105, czy raczej prowadzi\u0142 jej zapisy, starszy cechu kramarzy Jacob Lubbe. Star\u0105 kaplic\u0119 rozebrano w 1480 roku; nowa, budowana od 1477 roku, musia\u0142a wed\u0142ug Blecha sta\u0107 obok niej, przy drzwiach od ulicy Korkenmachergasse, i zapewne otrzyma\u0142a powi\u0119kszone krypty. Ugod\u0105 z 22 lutego 1675 roku prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a uznali plac przed kaplic\u0105 za w\u0142asno\u015b\u0107 cechu, a cech zap\u0142aci\u0142 czterysta z\u0142otych polskich na napraw\u0119 organ\u00f3w ko\u015bcio\u0142a. Dnia 5 kwietnia 1741 roku oczyszczono krypt\u0119 kaplicy: wyj\u0119to 64 trumny, a ko\u015bci i pi\u0119\u0107 dobrze zachowanych cia\u0142 z\u0142o\u017cono pod p\u0142yt\u0105 obok kaplicy. Bo\u017cena Noworyta-Kukli\u0144ska wymienia innych w\u0142a\u015bcicieli kaplic: Bractwo \u015awi\u0119tego Jerzego mia\u0142o od 1403 roku kaplic\u0119 tego \u015bwi\u0119tego w p\u00f3\u0142nocnym ramieniu transeptu; do kaplicy \u015bwi\u0119tego Marcina, nale\u017c\u0105cej do Rady G\u0142\u00f3wnego Miasta, dobudowano w 1441 roku pomieszczenie na narady; kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Baltazara odkupi\u0142 w 1448 roku Ewert Ferber od wdowy po Janie Schirmbecke i bogato j\u0105 wyposa\u017cy\u0142, a trzej zatrudnieni w niej ksi\u0119\u017ca odprawiali msze przez ca\u0142y dzie\u0144, latem od czwartej rano, zim\u0105 od sz\u00f3stej. Kaplica \u015bwi\u0119tego Reinholda nale\u017ca\u0142a do bractwa tego wezwania, Bractwo Malborskie mia\u0142o o\u0142tarz \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca, z\u0142otnicy \u2014 kaplic\u0119 \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca, tragarze \u2014 kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Antoniego, a bractwo strzeleckie, zwane p\u00f3\u017aniej Bractwem Kurkowym \u015awi\u0119tego Erazma, ufundowa\u0142o kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Erazma w po\u0142udniowym ramieniu transeptu. Bractwo Kap\u0142a\u0144skie Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, powsta\u0142e oko\u0142o 1374 roku dla opieki nad chorymi i ubogimi duchownymi, wyposa\u017cy\u0142o dwie kaplice, Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny i Jerozolimsk\u0105, a Bractwo Notariuszy ufundowa\u0142o przed 1382 rokiem kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tej Doroty. Na pocz\u0105tku XV wieku sprowadzano do kaplic z Anglii o\u0142tarze alabastrowe: o\u0142tarz \u015bwi\u0119tej Doroty, fundacji notariuszy, znajduje si\u0119 obecnie w kaplicy \u015bwi\u0119tego Jerzego, a alabastrowe kwatery o\u0142tarza \u015aci\u0119cia \u015bwi\u0119tego Jana \u2014 w kaplicy \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy. Z dawnych polichromii autorka wymienia malowid\u0142a w kaplicy \u015bwi\u0119tego Jakuba w po\u0142udniowo-wschodnim naro\u017cniku prezbiterium (1420\u20131430), w s\u0105siedniej kaplicy \u015bwi\u0119tej Jadwigi (oko\u0142o 1430 roku), dwie warstwy w kaplicy \u015bwi\u0119tego Jerzego (z 1400 i 1500 roku) i fragment z oko\u0142o 1425 roku w kaplicy \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny. W 1502 roku przy ko\u015bciele zatrudnionych by\u0142o wed\u0142ug niej 80 duchownych, w wi\u0119kszo\u015bci obs\u0142uguj\u0105cych kaplice boczne i o\u0142tarze przy filarach, nale\u017c\u0105ce do rodzin patrycjuszowskich, bractw i cech\u00f3w. Sklepienia gwia\u017adziste spoczywaj\u0105 na 28 smuk\u0142ych filarach z ceg\u0142y; filar, przy kt\u00f3rym sta\u0142a dawniej ambona, przerobiono, bogato go z\u0142oc\u0105c, na kolumn\u0119 korynck\u0105. W 1509 roku (wed\u0142ug Hirscha i Hinza w 1511) gmina zawar\u0142a z mistrzem Micha\u0142em, Szwabem z Augsburga, umow\u0119 na wykonanie o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego, zachowan\u0105 w dw\u00f3ch egzemplarzach w archiwum ko\u015bcio\u0142a; koszty pokryto z listu odpustowego papie\u017ca Leona X. Wed\u0142ug Bo\u017ceny Noworyty-Kukli\u0144skiej \u015bwi\u0105tynia mia\u0142a \u0142\u0105cznie oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu \u015bredniowiecznych nastaw o\u0142tarzowych; nad o\u0142tarzem g\u0142\u00f3wnym, ufundowanym przez rad\u0119 miasta i wszystkich obywateli, Mistrz Micha\u0142 z Augsburga zacz\u0105\u0142 pracowa\u0107 w 1510 roku, a po siedmiu latach prezbiterium wype\u0142ni\u0142a nastawa wysoka na co najmniej 15 metr\u00f3w i szeroka na 7, z\u0142o\u017cona z predelli, g\u0142\u00f3wnej szafy z trzema parami skrzyde\u0142 i architektonicznego zwie\u0144czenia. W kaplicy Jedenastu Tysi\u0119cy Dziewic wisi drewniany krucyfiks z XV wieku, uwa\u017cany od dawna za jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych ozd\u00f3b ko\u015bcio\u0142a; ludowe podanie przypisywa\u0142o go bezpodstawnie Micha\u0142owi Anio\u0142owi.\n\nErich Keyser opisuje losy kilku o\u0142tarzy. W 1934 roku pod tynkiem najbardziej wschodniego filara po\u0142udniowego rz\u0119du odkryto napis, nad kt\u00f3rym znajduje si\u0119 drugi: g\u00f3rny m\u00f3wi o po\u015bwi\u0119ceniu o\u0142tarza Trzech Kr\u00f3li 2 czerwca 1434 roku, co potwierdza dokument biskupa z Gallipoli, dolny \u2014 o po\u015bwi\u0119ceniu tego o\u0142tarza w 1492 roku; odczyt Kloeppela, kt\u00f3ry datowa\u0142 dolny napis na 1352 rok, Keyser odrzuca. O\u0142tarz ten rajca Johann Terrax sprzeda\u0142 ku\u015bnierzom, wed\u0142ug Praetoriusa w 1440 roku za 70 grzywien; od 1496 roku poszerzano i podwy\u017cszano naw\u0119 po\u0142udniow\u0105, przez co nabo\u017ce\u0144stwa przy nim usta\u0142y, a 19 lutego 1498 roku Rudolf von Sunderen i Joachim Eler odebrali 200 grzywien, przekazanych niegdy\u015b starszym ku\u015bnierzy na utrzymanie ksi\u0119dza przy o\u0142tarzu. O\u0142tarz Dziesi\u0119ciu Tysi\u0119cy M\u0119czennik\u00f3w nale\u017ca\u0142 do piwowar\u00f3w (Schopenbrauer); wed\u0142ug zapisu przytoczonego przez Praetoriusa ufundowali go piwowarzy razem z rad\u0105 miasta w 1364 roku. Po zaj\u0119ciu Malborka przez wojska stan\u00f3w pruskich i kr\u00f3la polskiego relikwie Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego i srebrn\u0105 figur\u0119 \u015bwi\u0119tej Barbary przekazano Gda\u0144skowi i w 1457 roku umieszczono w ko\u015bciele Mariackim; o\u0142tarz Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego po\u015bwi\u0119ci\u0142 ponownie 24 pa\u017adziernika 1473 roku biskup Miko\u0142aj z Gallipoli.\n\nW kaplicy \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy stoi gotycki poliptyk z oko\u0142o 1430 roku, notowany pod wezwaniami \u015bwi\u0119tego Marcina albo Dwunastu Aposto\u0142\u00f3w i zwany te\u017c o\u0142tarzem cechu krawc\u00f3w; Bogna Jakubowska, kt\u00f3ra opisa\u0142a go w 1987 roku, nazywa go o\u0142tarzem \u201eRozes\u0142ania aposto\u0142\u00f3w\u201d. Odnotowano go ju\u017c w opisie wyposa\u017cenia ko\u015bcio\u0142a sprzed 1698 roku. Theodor Hirsch wymieni\u0142 w 1843 roku tylko pi\u0119\u0107 rze\u017abionych figur aposto\u0142\u00f3w, a Paul Abramowski w 1926 roku \u2014 ju\u017c tylko cztery. Wojna rozdzieli\u0142a cz\u0119\u015bci szafy, a malowan\u0105 na skrzyd\u0142ach Koronacj\u0119 Marii, kt\u00f3r\u0105 Hirsch podziwia\u0142, w 1965 roku odnowiono tak niew\u0142a\u015bciwie, \u017ce warstwa malarska bezpowrotnie straci\u0142a pierwotny charakter. Po odzyskaniu figur aposto\u0142\u00f3w z kurii biskupiej w Pelplinie i zabezpieczeniu o\u0142tarza ustawiono go na p\u00f3\u017anogotyckiej predelli i od listopada 1983 roku pokazuje si\u0119 go scalony w kaplicy \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, nie na pierwotnym miejscu. W szafie stoi Chrystus z banderol\u0105, na kt\u00f3rej minusku\u0142\u0105 wypisano \u201eIte in orbe[m] Universum et predicate dicentes all[elui]a q[ui] c[re]diderit b[a]ptisat[us] fuerit salvu[s] [erit]\u201d (\u201eId\u017acie na ca\u0142y \u015bwiat i g\u0142o\u015bcie, m\u00f3wi\u0105c: alleluja; kto uwierzy i przyjmie chrzest, b\u0119dzie zbawiony\u201d), a obok niego czterej aposto\u0142owie: Jakub M\u0142odszy, Bart\u0142omiej, Mateusz i Maciej; autorka odnalaz\u0142a ten tekst w responsorium \u015bwi\u0119ta Rozes\u0142ania Aposto\u0142\u00f3w (*Divisio apostolorum*) w brewiarzu zakonu krzy\u017cackiego. Predella z Biczowaniem i Cierniem koronowaniem, datowana na lata 1480\u20131500, jest nieznanego pochodzenia; pod koniec XVII wieku nale\u017ca\u0142a do o\u0142tarza \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety. Znak cechu krawc\u00f3w, no\u017cyce w kole, le\u017cy dopiero na trzeciej warstwie malarskiej skrzyd\u0142a ze zwiastuj\u0105cym archanio\u0142em Gabrielem, dlatego wed\u0142ug autorki wezwanie \u015bwi\u0119tego Marcina nie ma zwi\u0105zku z t\u0105 nastaw\u0105.\n\nNiedaleko krucyfiksu stoi nagrobek burmistrza Konrada Letzkaua. Wielkie organy Rudolfa Friedricha Dalitza z 1760 roku mia\u0142y wed\u0142ug Handbucha z 1919 roku pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 g\u0142os\u00f3w i trzy manua\u0142y. Wed\u0142ug katalogu reklamowego elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej \u201eAugust Terletzki\u201d z 1908 roku, kt\u00f3ry og\u0142osi\u0142 Wiktor Z. \u0141yjak, firma ta pracowa\u0142a w ko\u015bciele Mariackim w 1890 roku; katalog podaje przy tej pozycji pi\u0119\u0107dziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 g\u0142os\u00f3w i nap\u0119d elektryczny. Skarbcem ko\u015bcio\u0142a by\u0142a kaplica \u015bwi\u0119tej Barbary z kolekcj\u0105 dawnych szat liturgicznych \u2014 inwentarz liczy\u0142 123 takie szaty z jedwabiu i aksamitu, cz\u0119\u015bciowo z XII i XIII wieku. Ko\u015bcielny A. Hinz, kt\u00f3ry opisa\u0142 ten zbi\u00f3r w 1865 roku, liczy\u0142 go razem z zas\u0142onami i sprz\u0119tami na oko\u0142o 400 przedmiot\u00f3w z XII\u2013XVI wieku i zwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce przetrwa\u0142y w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce ewangelicy przestali ich u\u017cywa\u0107: w ko\u015bcio\u0142ach katolickich wys\u0142u\u017cone szaty zwykle zu\u017cywano do ko\u0144ca, wk\u0142adano do trumien duchownych albo palono, jak nakazywa\u0142 dawny przepis ko\u015bcielny. W marcu 1854 roku \u201eRhein- und Mosel-Bote\u201d donosi\u0142, \u017ce inspektor Arcybiskupiego Muzeum w Kolonii, kapelan Bock, po obejrzeniu wszystkich zabytk\u00f3w ko\u015bcio\u0142a Mariackiego orzek\u0142, i\u017c przechowywane tu ornaty s\u0105 najcenniejsze i najstarsze ze wszystkich, jakie znalaz\u0142 w swojej podr\u00f3\u017cy. Cz\u0119\u015b\u0107 tkanin trafi\u0142a p\u00f3\u017aniej do Berlina: wed\u0142ug \u201eSchw\u00e4bischer Merkur\u201d z grudnia 1889 roku berli\u0144skie Gewerbemuseum naby\u0142o w 1875 roku \u015bredniowieczne tkaniny z ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, a w kwietniu 1890 roku \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d wymieni\u0142 w\u015br\u00f3d dar\u00f3w dla Kunstgewerbe-Museum zbi\u00f3r \u015bredniowiecznych resztek tkanin z tego ko\u015bcio\u0142a, ofiarowany przez ministra wyzna\u0144 doktora von Go\u00dflera. Notatka w \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d z 1870 roku podaje, \u017ce orientalista J. Karabacek ustali\u0142 z arabskich napis\u00f3w, i\u017c jedwabie z inskrypcjami w tym skarbcu powsta\u0142y w po\u0142owie XIV wieku cz\u0119\u015bciowo w Egipcie, cz\u0119\u015bciowo jako na\u015bladownictwa w p\u00f3\u0142nocnych W\u0142oszech; wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 tkanina przetykana z\u0142otem, w papugi, wykonana wed\u0142ug napisu w 1303 roku w wytw\u00f3rni su\u0142tana Nasir ad-Din Muhammada w Aleksandrii. Bernhard Schmid wymienia w\u015br\u00f3d niderlandzkich dzwon\u00f3w i dzwonk\u00f3w Prus Zachodnich przechowywany w skarbcu dzwonek mszalny o \u015brednicy 7,3 centymetra i wysoko\u015bci 6,5 centymetra (bez uchwytu), zdobiony gryfami, ma\u0142pami, or\u0142ami i wazonami z kwiatami, z napisem \u201esit nomen Domini Benedictvm\u201d (niech b\u0119dzie b\u0142ogos\u0142awione imi\u0119 Pa\u0144skie). Ambon\u0119, kt\u00f3ra sta\u0142a tu przed 1945 rokiem, zbudowano w 1762 roku, a w kaplicy \u015bwi\u0119tego Reinholda stoi o\u0142tarz skrzyd\u0142owy, jeden z najstarszych i najpi\u0119kniejszych zabytk\u00f3w ko\u015bcio\u0142a.\n\nZ dawnego wyposa\u017cenia przetrwa\u0142 te\u017c poliptyk \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, ufundowany oko\u0142o 1435 roku przez cech browarnik\u00f3w do ich o\u0142tarza przy po\u0142udniowo-zachodnim filarze transeptu, gdzie sta\u0142 do wybuchu drugiej wojny \u015bwiatowej; jego losy odtworzy\u0142a Weronika Grochowska. Theodor Hirsch uwa\u017ca\u0142 w 1843 roku figur\u0119 \u015bwi\u0119tego w szafie za p\u00f3\u017aniejsz\u0105, umieszczon\u0105 w nastawie dopiero po 1525 roku w miejsce rze\u017aby zniszczonej przez protestant\u00f3w; w t\u0119 relacj\u0119 zw\u0105tpi\u0142 w 1963 roku Willi Drost. Oko\u0142o 1700 roku na rewersach skrzyde\u0142 zewn\u0119trznych namalowano Mari\u0119 z Dzieci\u0105tkiem i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. Wed\u0142ug Weroniki Grochowskiej cz\u0119\u015bci nastawy rozdzielono prawdopodobnie w 1943 lub 1944 roku, podczas ewakuacji gda\u0144skich zabytk\u00f3w, a po 1945 roku szaf\u0119 i figur\u0119 uznano za zaginione. Skrzyd\u0142a trafi\u0142y wed\u0142ug niej po 1945 roku do sk\u0142adnicy konserwatorskiej w Sopocie, w 1961 roku do Muzeum Pomorskiego w Gda\u0144sku, od 1975 roku nale\u017ca\u0142y do sta\u0142ej ekspozycji Muzeum Narodowego w Gda\u0144sku, a od 1998 roku (w innym miejscu artyku\u0142u: od 1999 roku) s\u0105 w ko\u015bciele jako depozyt muzeum; predella trafi\u0142a do Muzeum Narodowego 12 listopada 1976 roku, a od 28 marca 1980 roku jest w ko\u015bciele jako depozyt. Oba elementy umieszczono na wschodniej \u015bcianie kaplicy \u015bwi\u0119tej Katarzyny w po\u0142udniowej nawie. Autorka rozpozna\u0142a szaf\u0119 o\u0142tarzow\u0105 w zbiorach Muzeum Narodowego w Gda\u0144sku, dok\u0105d trafi\u0142a w niewyja\u015bnionych okoliczno\u015bciach mi\u0119dzy 1945 a 1969 rokiem, a figur\u0119 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku, gdzie wed\u0142ug informacji tego ko\u015bcio\u0142a znalaz\u0142a si\u0119 w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku. Wszystkie cz\u0119\u015bci nastawy przetrwa\u0142y wojn\u0119.\n\nOsobn\u0105 warstw\u0105 dziej\u00f3w tej \u015bwi\u0105tyni jest muzyka: przez cztery stulecia ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 jednym z o\u015brodk\u00f3w muzyki protestanckiej w Europie p\u00f3\u0142nocnej. W 1571 roku sta\u0142y w nim a\u017c cztery instrumenty, ale ewangelikom wystarcza\u0142y dwa \u2014 organy wielkie i ch\u00f3rowe do prowadzenia \u015bpiewu gminy; te w kaplicach przestano wykorzystywa\u0107. W latach 1583\u20131585 Juliusz Antoni Friese zbudowa\u0142 tu wielkie organy o ponad czterech tysi\u0105cach piszcza\u0142ek, zaliczane obok instrument\u00f3w ze Strasburga i Ulm do najwybitniejszych dzie\u0142 organmistrzowskich swojego czasu; prospekt rze\u017abi\u0142 Piotr Bringenman. W 1673 roku organmistrz George Nitrofski przela\u0142 na nowo piszcza\u0142ki wielkich organ\u00f3w i odnowi\u0142 ca\u0142y instrument kosztem 10 000 z\u0142otych polskich; Barthel Ranisch chwali\u0142 w 1695 roku jego mocne g\u0142osy i znakomity rezonans. Andreas Hildebrandt remontowa\u0142 organy wielkie w latach 1727\u20131734. Gotowy ju\u017c miech zniszczy\u0142 pocisk artyleryjski, kt\u00f3ry wpad\u0142 do instrumentu podczas obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska w 1734 roku; dowiedziano si\u0119 o tym dopiero w 1923 roku, gdy w jego wn\u0119trzu znaleziono zapisek. W 1752 roku zawarto z Rudolfem Friedrichem Dalitzem umow\u0119 na nowy instrument o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dw\u00f3ch g\u0142osach; uko\u0144czono go 16 grudnia 1760 roku, a uroczysto\u015b\u0107 u\u015bwietniono kantat\u0105 Johanna Balthasara Christiana Freisslicha. Organy ch\u00f3rowe Dalitza z 1777 roku przetrwa\u0142y do 1945 roku. W pa\u017adzierniku 1891 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d donosi\u0142a z Elbl\u0105ga, \u017ce tamtejszy organmistrz Terletzki uko\u0144czy\u0142 dla ko\u015bcio\u0142a Mariackiego instrument, kt\u00f3ry rzeczoznawcy ocenili w pe\u0142ni przychylnie. Od sierpnia 1935 roku organmistrz Emanuel Kemper budowa\u0142 w dawnej szafie wielkich organ\u00f3w barokowych, wed\u0142ug projektu pierwszego organisty Konrada Krieschena, ca\u0142kowicie nowy instrument; w maju 1938 roku prasa pisa\u0142a, \u017ce w organach g\u0142\u00f3wnych gotowe s\u0105 wszystkie g\u0142osy opr\u00f3cz 16 z 88, a mniejsze organy ch\u00f3rowe s\u0105 jeszcze w budowie. Tu\u017c przed Bo\u017cym Narodzeniem 1938 roku rz\u0105d gda\u0144ski przekaza\u0142 nowe organy Kempera, z\u0142o\u017cone z organ\u00f3w wielkich i ch\u00f3rowych, parafii ewangelickiej Mariackiej; wed\u0142ug \u201eS\u00e4chsische Volkszeitung\u201d zamkn\u0119\u0142o to wielk\u0105 odbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a. Dzisiejszy instrument to rekonstrukcja organ\u00f3w Mertena Friesego z 1625 roku, wykonana w 1985 roku przez firm\u0119 Gebr\u00fcder Hillebrand.\n\nG\u0142\u00f3wnym organist\u0105 by\u0142 tu przez czterdzie\u015bci dwa lata Paul Siefert, ucze\u0144 Jana Pieterszoona Sweelincka, wys\u0142any na nauk\u0119 ze stypendium rady miejskiej; zmar\u0142 6 maja 1666 roku, a posad\u0119 po nim obj\u0105\u0142 gda\u0144szczanin Ewald Hintz. Kapelmistrzami bywali tu tak\u017ce katolicy: w latach 1608\u20131627 kapel\u0105 kierowa\u0142 katolik Andrzej Hakenberger. Wcze\u015bniej urz\u0105d ten pe\u0142nili Francisco de Rivulo, Jan Wanning i Nicolaus Zangius. W XIX wieku organist\u0105 by\u0142 Friedrich Wilhelm Markull. W czerwcu 1847 roku \u201eAllgemeine musikalische Zeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce pruskie ministerstwo wyzna\u0144 nada\u0142o pierwszemu organi\u015bcie ko\u015bcio\u0142a Mariackiego Markullowi tytu\u0142 kr\u00f3lewsko-pruskiego dyrektora muzycznego w uznaniu jego wiedzy muzycznej, talentu i gorliwo\u015bci okazanej w prowadzeniu wykona\u0144 muzycznych. W maju 1887 roku \u201eHannoverscher Kurier\u201d (numer z 3 maja) doni\u00f3s\u0142, \u017ce zmar\u0142 w Gda\u0144sku w minion\u0105 sobot\u0119, i przypomina\u0142, \u017ce jako dziewi\u0119ciolatek zast\u0119powa\u0142 przy organach w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny w Elbl\u0105gu swojego ojca, tamtejszego organist\u0119, jako dziesi\u0119ciolatek wyst\u0119powa\u0142 publicznie w koncertach, a maj\u0105c dwadzie\u015bcia lat, zosta\u0142 pierwszym organist\u0105 ko\u015bcio\u0142a Mariackiego; w Gda\u0144sku \u017cy\u0142 i pracowa\u0142 ponad 50 lat. Urodzi\u0142 si\u0119 17 lutego 1816 roku, a rok przed \u015bmierci\u0105 uroczy\u015bcie obchodzi\u0142 50-lecie swojej pracy w Gda\u0144sku.\n\nWiadomo\u015bci prasowe uzupe\u0142niaj\u0105 dzieje tutejszych duchownych. W korespondencji z Gda\u0144ska z 21 listopada 1861 roku, w rocznic\u0119 \u015bmierci radcy konsystorskiego doktora Breslera, \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d poda\u0142a za \u201eDanziger Zeitung\u201d, \u017ce pastor Reinicke (w tej gazecie: Reincke) z Kwidzyna (Marienwerder) zosta\u0142 mianowany pastorem ko\u015bcio\u0142a Mariackiego i superintendentem miasta. W grudniu 1862 roku kr\u00f3l mianowa\u0142 superintendenta i pierwszego pastora (Oberpfarrer) Reinickego radc\u0105 konsystorskim przy gda\u0144skiej rejencji. Po jego \u015bmierci powo\u0142ano w 1879 roku na to miejsce \u2014 jak donosi\u0142 w lipcu \u201eDer Reichsbote\u201d \u2014 superintendenta Kahlego z K\u00f6nigsbergu; jako superintendenta diecezji miejskiej Gda\u0144sk wprowadzi\u0142 go w urz\u0105d 10 maja 1880 roku o dziesi\u0105tej rano w ko\u015bciele Mariackim generalny superintendent doktor Carus z K\u00f6nigsbergu, a \u201eBonner Zeitung\u201d z pa\u017adziernika 1886 roku poda\u0142a, \u017ce mianowano go radc\u0105 konsystorskim. Diakon Artur Brausewetter przyszed\u0142 w 1893 roku z Bogatki (Reichenberg) na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, gdzie mia\u0142 swoj\u0105 pierwsz\u0105 parafi\u0119. Gdy 10 wrze\u015bnia 1918 roku, ju\u017c jako archidiakon, obchodzi\u0142 25-lecie pos\u0142ugi przy ko\u015bciele Mariackim, do kt\u00f3rego przyszed\u0142 po \u015bmierci Bertlinga, \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d przypomina\u0142a, \u017ce urodzi\u0142 si\u0119 27 marca 1864 roku w Stettinie jako syn kupca i \u017ce znany by\u0142 tak\u017ce jako powie\u015bciopisarz.\n\nPrasa pisa\u0142a te\u017c o uroczysto\u015bciach i wydarzeniach w ko\u015bciele. Na 400. rocznic\u0119 urodzin Lutra w 1883 roku przygotowano tu wielkie wykonanie oratorium \u201eLuther in Worms\u201d z tekstem Ro\u00dfmanna i muzyk\u0105 Meinardusa, w kt\u00f3rym mia\u0142o wyst\u0105pi\u0107 300 \u015bpiewak\u00f3w i 50 muzyk\u00f3w; wed\u0142ug \u201eDer Reichsbote\u201d, powo\u0142uj\u0105cego si\u0119 na \u201eDanziger Allgemeine Zeitung\u201d, zamierzano je wkr\u00f3tce potem powt\u00f3rzy\u0107 w remterze konwentu na zamku w Malborku. W listopadzie 1883 roku \u201eEcho des Siebengebirges\u201d donios\u0142o, \u017ce w ko\u015bciele Mariackim, nazwanym przez gazet\u0119 \u201ewielkim Mariendom\u201d, wykonano to oratorium i po\u015bwi\u0119cono pos\u0105g Lutra \u2014 model Siemeringa do pomnika w Eisleben. W lutym 1896 roku \u201eDer Reichsbote\u201d og\u0142osi\u0142 korespondencj\u0119 z Prus Zachodnich, wed\u0142ug kt\u00f3rej poruszenie w\u015br\u00f3d duchownych i \u015bwieckich prowincji wywo\u0142a\u0142o to, \u017ce pierwszy duchowny ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, radca konsystorski Franck (w gazecie: Frank), urz\u0119dowo uczestniczy\u0142 w publicznej uroczysto\u015bci \u017ca\u0142obnej po zmar\u0142ym nadburmistrzu Gda\u0144ska doktorze Baumbachu w klasztorze franciszkan\u00f3w, cho\u0107 zmar\u0142y jeszcze przed \u015bmierci\u0105 zarz\u0105dzi\u0142 spopielenie swoich zw\u0142ok w Gotha; autor korespondencji przytoczy\u0142 za \u201eDanziger Allgemeine Zeitung\u201d z 25 stycznia fragmenty mowy pogrzebowej i pyta\u0142, czy \u017caden przepis ko\u015bcielny nie zabrania duchownym udzia\u0142u w takich uroczysto\u015bciach. W sierpniu 1898 roku odby\u0142a si\u0119 w ko\u015bciele Mariackim uroczysto\u015b\u0107 \u017ca\u0142obna po \u015bmierci ksi\u0119cia Bismarcka: po hymnie \u017ca\u0142obnym z organami i pe\u0142n\u0105 orkiestr\u0105 przemawia\u0142 g\u0142\u00f3wny pastor, a obecni byli przedstawiciele w\u0142adz i radni miejscy. W lipcu 1899 roku Franck otrzyma\u0142 na w\u0142asn\u0105 pro\u015bb\u0119 zwolnienie z ubocznego urz\u0119du cz\u0142onka konsystorza w Gda\u0144sku. 19 lipca 1906 roku piorun uderzy\u0142 w g\u0142\u00f3wn\u0105 wie\u017c\u0119 ko\u015bcio\u0142a, nie wyrz\u0105dzaj\u0105c wi\u0119kszych szk\u00f3d.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 10 915 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a duszpasterzami byli superintendent i radca konsystorski D. Franck (od 1888 roku), archidiakon dr Friedrich Weinlig (od 1893 roku) i diakon Arthur Brausewetter (od 1893 roku). Wed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku pierwszym pastorem by\u0142 radca konsystorski Reinhard, zarazem superintendent miejski, a obok niego pos\u0142ugiwali archidiakon Brausewetter i diakon Daniel; pierwszym organist\u0105 by\u0142 O. Krieschen. Ksi\u0119gi adresowe z lat 1897\u20131918 wymieniaj\u0105 przy ko\u015bciele Mariackim stale trzech duchownych; pierwszym pastorem by\u0142 w 1897 roku radca konsystorski Carl Franck, zarazem superintendent miejski, w 1905 roku ju\u017c Reinhard, a w ksi\u0119gach z 1914 i 1918 roku radca konsystorski Kalweit. Brausewetter, w 1897 i 1905 roku diakon obok archidiakona doktora Weinliga, od ksi\u0119gi z 1910 roku wyst\u0119puje jako archidiakon.\n\nWed\u0142ug Handbucha z 1919 roku pierwszym pastorem by\u0142 wtedy tajny radca konsystorski i superintendent miejski doktor Paul Kalweit, mieszkaj\u0105cy przy ulicy \u015awi\u0119tego Ducha (Heilige Geistgasse) 95; drugim \u2014 archidiakon Artur Brausewetter, trzecim \u2014 diakon Hermann Daniel. Przy ko\u015bciele Mariackim dzia\u0142a\u0142a \u201eFrauenhilfe zu Sankt Marien\u201d pod przewodnictwem archidiakona Brausewettera, a w okresie po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej w ka\u017cdy pi\u0105tek o sz\u00f3stej po po\u0142udniu odbywa\u0142y si\u0119 nieszpory z muzyk\u0105 ko\u015bcieln\u0105. W styczniu 1920 roku prasa donosi\u0142a, \u017ce na p\u00f3\u0142nocnej \u015bcianie kruchty pod wie\u017c\u0105 odkryto resztki godnych uwagi malowide\u0142 \u015bciennych, pochodz\u0105cych zapewne z po\u0142owy XV wieku. W lutym 1924 roku pozna\u0144ski \u201eEvangelisches Kirchenblatt\u201d relacjonowa\u0142, \u017ce w ko\u015bciele Mariackim uroczy\u015bcie wprowadzono w urz\u0105d generalnego superintendenta doktora Paula Kalweita; dokona\u0142 tego wiceprezydent Ewangelickiej Naczelnej Rady Ko\u015bcielnej, profesor Kaftan, w obecno\u015bci licznych duchownych Wolnego Miasta, prezydenta i wszystkich cz\u0142onk\u00f3w Senatu oraz \u2014 jak pisano \u2014 tysi\u0119cy wiernych.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia Mariacka w Gda\u0144sku liczy\u0142a wtedy 10 283 ewangelik\u00f3w, a pastorami byli generalny superintendent dr Kalweit (od 1912 roku), archidiakon Artur Brausewetter (od 1908 roku) i diakon Hermann Daniel (od 1909 roku). Pierwsza posada pastorska by\u0142a wed\u0142ug almanachu na sta\u0142e z\u0142\u0105czona z urz\u0119dem generalnego superintendenta.\n\nW latach dwudziestych i trzydziestych prasa niemiecka \u015bledzi\u0142a stan \u015bwi\u0105tyni. 26 grudnia 1927 roku donoszono z Gda\u0144ska, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki wymaga pilnego i gruntownego remontu: przygotowania do niego, podj\u0119te przed laty, przerwa\u0142a wojna, a budowli grozi ruina; \u201eDanziger Neueste Nachrichten\u201d wyda\u0142y w numerze \u015bwi\u0105tecznym specjalny dodatek z apelem o ratunek dla ko\u015bcio\u0142a. Ju\u017c w czerwcu 1914 roku gazeta \u201eDer Tag\u201d donosi\u0142a, \u017ce w Gda\u0144sku przebywali komisarze ministr\u00f3w rob\u00f3t publicznych, wyzna\u0144 i finans\u00f3w, by naradzi\u0107 si\u0119 nad gruntown\u0105 restauracj\u0105 ko\u015bcio\u0142a, a ogromne koszty mia\u0142a pokry\u0107 przede wszystkim loteria, rozgrywana trzykrotnie w ci\u0105gu najbli\u017cszych trzech lat. W lutym 1928 roku \u201eLangenberger Zeitung\u201d relacjonowa\u0142a debat\u0119, w kt\u00f3rej po wyst\u0105pieniu ministra kultury (Kultusminister) doktora Beckera dyrektor ministerialny Nentwig o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce pa\u0144stwo niestety nie b\u0119dzie wspiera\u0107 restauracji ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Gda\u0144sku. W marcu 1929 roku, jak pisa\u0142a \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, nadradca budowlany Cuny z Berlina m\u00f3wi\u0142 w kolo\u0144skim Stowarzyszeniu Gda\u0144szczan (Verein der Danziger), \u017ce na razie zrezygnowano z loterii na rzecz ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, kt\u00f3ry tak\u017ce pilnie potrzebuje odbudowy, aby nie szkodzi\u0107 loterii na rzecz katedry kolo\u0144skiej. 6 czerwca 1929 roku pruski minister opieki spo\u0142ecznej zezwoli\u0142 berli\u0144skiemu stowarzyszeniu Reichsverein zur Erhaltung der St. Marienkirche in Danzig (Barbarossastra\u00dfe 15) na zbi\u00f3rki pieni\u0119dzy na odbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a na obszarze pa\u0144stwa pruskiego do 30 czerwca 1930 roku. W czerwcu 1929 roku \u201eDresdner Nachrichten\u201d poda\u0142y, \u017ce stowarzyszenie na rzecz odbudowy ko\u015bcio\u0142a Mariackiego (Verein zur Wiederherstellung von St. Marien), kt\u00f3re na ca\u0142ym \u015bwiecie zabiega\u0142o o pomoc i zbiera\u0142o pieni\u0105dze, ma ju\u017c do\u015b\u0107 \u015brodk\u00f3w, by rozpocz\u0105\u0107 prace naprawcze pod kierunkiem profesora gda\u0144skiej uczelni doktora Grubera. Najpierw miano naprawi\u0107 wie\u017c\u0119, bo stwierdzono, \u017ce fundament tej cz\u0119\u015bci budowli pozosta\u0142 nienaruszony: w kondygnacjach wn\u0119trza wie\u017cy zamierzano wbudowa\u0107 pier\u015bcienie \u017celbetowe, rysy w murze wype\u0142ni\u0107 zapraw\u0105 wt\u0142aczan\u0105 pod ci\u015bnieniem, a ca\u0142\u0105 wie\u017c\u0119 otoczy\u0107 rusztowaniem. 17 pa\u017adziernika 1929 roku Reichsverein otrzyma\u0142 podobne zezwolenie na zbi\u00f3rk\u0119 datk\u00f3w na odbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Badenii, a 20 maja 1930 roku bade\u0144ski minister spraw wewn\u0119trznych przed\u0142u\u017cy\u0142 je na tych samych warunkach do 30 czerwca 1931 roku. We wrze\u015bniu 1930 roku \u201eHannoverscher Kurier\u201d og\u0142osi\u0142 apel stowarzyszenia na rzecz zachowania ko\u015bcio\u0142a Mariackiego o zbi\u00f3rk\u0119 na fundusz odbudowy: pa\u0144stwo gda\u0144skie nie by\u0142o w stanie samo pokry\u0107 koszt\u00f3w, a fachowe badanie wykaza\u0142o, \u017ce spoiny i rysy wymagaj\u0105 pilnych prac przy ca\u0142ej budowli, je\u015bli ma si\u0119 powstrzyma\u0107 gro\u017c\u0105cy jej rozpad. Latem 1930 roku pisano, \u017ce w po\u0142owie wysoko\u015bci wie\u017cy, od p\u00f3\u0142nocy i od po\u0142udnia, powsta\u0142y p\u0119kni\u0119cia tak szerokie, \u017ce zmie\u015bci\u0142by si\u0119 w nich cz\u0142owiek, a we wrze\u015bniu 1931 roku \u2014 \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ma by\u0107 planowo remontowany na podstawie ekspertyzy pruskiego konserwatora pa\u0144stwowego Hieckego. Wiosn\u0105 1934 roku, z okazji 70. urodzin archidiakona Artura Brausewettera, prasa pisa\u0142a, \u017ce niedawno zrezygnowa\u0142 on z urz\u0119du przy ko\u015bciele Mariackim i opu\u015bci\u0142 w\u0105sk\u0105 pastor\u00f3wk\u0119 przy Frauengasse, przenosz\u0105c si\u0119 do nowego mieszkania w Gda\u0144sku. 4 stycznia 1937 roku donoszono z Gda\u0144ska, \u017ce po siedmiu latach prac usuni\u0119to g\u0142\u0119bok\u0105 rys\u0119, kt\u00f3ra z czasem rozszczepi\u0142a wie\u017c\u0119 od g\u00f3ry do do\u0142u, a wraz z ni\u0105 wiele innych powa\u017cnych uszkodze\u0144, tak \u017ce dzwony mog\u0105 zn\u00f3w bi\u0107 bez obawy o zawalenie budowli.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Dw\u00f3ch okre\u015ble\u0144 z listy wizytacji Rozra\u017cewskiego, *s. Petri in Zelestal* i *s. Barbarae in D\u0142ugawie\u015b*, nie da si\u0119 rozwin\u0105\u0107: zapis jest zniekszta\u0142cony. W umowie z 1752 roku wielkie organy Dalitza mia\u0142y mie\u0107 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t dwa g\u0142osy, a wed\u0142ug Handbucha z 1919 roku instrument z 1760 roku mia\u0142 ich pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107. Katalog firmy Terletzkiego podaje przy pracach z 1890 roku pi\u0119\u0107dziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 g\u0142os\u00f3w i nie m\u00f3wi, czy by\u0142 to nowy instrument, czy przebudowa organ\u00f3w Dalitza. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego liczy przed Reformacj\u0105 przy ko\u015bciele 128 duchownych, a Bo\u017cena Noworyta-Kukli\u0144ska \u2014 80 w 1502 roku. Zaj\u015bcie z 22 stycznia 1525 roku Stegmann, w streszczeniu Julii Mo\u017cd\u017ce\u0144, przedstawia jako napa\u015b\u0107, natomiast P. Schmidt (1902, s. 222\u2013223), id\u0105c za Hermannem Freytagiem, kt\u00f3ry opiera\u0142 si\u0119 na relacji Melmanna, pisze tylko, \u017ce Berndt von Eidten podszed\u0142 do Aleksandra, za\u017c\u0105da\u0142 od niego wyja\u015bnie\u0144 i zapyta\u0142, dok\u0105d idzie, a doktor w milczeniu poszed\u0142 na ambon\u0119. Wbrew przekazowi, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1343 roku pomy\u015blano jako mniejszy, Otto Kloeppel (1941, s. 46) twierdzi\u0142, \u017ce na terenie ko\u015bcio\u0142a Mariackiego nie ma \u015bladu starszej budowli murowanej, a za\u0142o\u017cenie z 1343 roku od pocz\u0105tku zaplanowano w dzisiejszej wielko\u015bci, jako tr\u00f3jnawow\u0105 bazylik\u0119 z takim samym transeptem i prostok\u0105tnym zamkni\u0119ciem prezbiterium. Historyk Edward Carstenn w uwagach do\u0142\u0105czonych do pracy Kloeppela (1941, s. 49) uzna\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119cy ko\u015bci\u00f3\u0142 Marii za bardzo s\u0142abo po\u015bwiadczony; poniewa\u017c na miejscu dzisiejszego ko\u015bcio\u0142a nie znaleziono po nim \u015bladu, nie wolno go wed\u0142ug Carstenna uto\u017csamia\u0107 z dzisiejszym ko\u015bcio\u0142em Mariackim, a w pierwszej kolejno\u015bci wchodzi w gr\u0119 kaplica \u201eMarienbrunn\u201d przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny, w pobli\u017cu zamku ksi\u0105\u017c\u0119cego, na kt\u00f3rej miejscu stan\u0105\u0142 potem klasztor \u015bwi\u0119tej Brygidy. Erich Keyser (1925, s. 107\u2013108) pisze, \u017ce budow\u0119 du\u017cej \u015bwi\u0105tyni rozpocz\u0119to w ostatniej \u0107wierci XIII wieku, a w po\u0142owie XIV wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowano: zburzono star\u0105 fasad\u0119 zachodni\u0105 i przed\u0142u\u017cono korpus nawowy o sz\u00f3ste prz\u0119s\u0142o ku zachodowi. Napis z tablicy nad wej\u015bciem do zakrystii m\u00f3wi natomiast o po\u0142o\u017ceniu w 1343 roku pierwszego kamienia pod mur ko\u015bcio\u0142a, a \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d z 1943 roku \u2014 kamienia w\u0119gielnego pod ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki. Brzmienie tego \u0142aci\u0144skiego napisu przytacza Theodor Hirsch (1843, s. 441): pierwszy kamie\u0144 pod mur miasta po\u0142o\u017cono w \u015brod\u0119 po niedzieli Laetare (*feria quarta post Letare*), a pierwszy kamie\u0144 pod mur ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny potem w najbli\u017cszy pi\u0105tek (*postea proxima feria sexta*); dnia miesi\u0105ca napis nie podaje, a Hirsch (s. 31) przelicza go na 28 marca 1343 roku. \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d z 1943 roku poda\u0142a natomiast 27 marca jako dzie\u0144 nast\u0119pny po 26 marca. Z zabytk\u00f3w czas\u00f3w katolickich Hirsch wymienia w zakrystii, poza szafami \u015bciennymi, tylko t\u0119 tablic\u0119 nad wej\u015bciem; jej napis uwa\u017ca\u0142, s\u0105dz\u0105c po kroju pisma, za dzie\u0142o XIV albo XV wieku, a namalowany nad nim obraz za wielokrotnie odnawiany. Gazeta z 1943 roku pisa\u0142a o tablicy zawieszonej dopiero w XVI wieku, a wed\u0142ug Keysera (1942, s. 199\u2013200) powsta\u0142a ona zapewne w latach 1537\u20131556. Przebudow\u0119 plebanii S\u0142awomir Ko\u015bcielak datuje na lata 1517\u20131518, za proboszcza Maurycego Ferbera, natomiast George Cuny (1899, s. 32) podaje przy dawnej plebanii ko\u015bcio\u0142a Mariackiego (Pfarrhof 7) \u201eBauzeit 1530\u201d i notuje nad g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciem \u0142aci\u0144ski napis \u201eSpectatae decus munificentiae Ferberianae\u201d, wys\u0142awiaj\u0105cy hojno\u015b\u0107 Ferber\u00f3w. Dopisek na wk\u0142adce do r\u0119kopisu Praetoriusa podaje, \u017ce w 1715 roku naprawiono portal plebanii i osadzono w nim kamie\u0144 z napisem, w kt\u00f3rym widniej\u0105 rok 1518 i s\u0142owa \u201emunificentia Ferberiana\u201d; do tego odnowienia mia\u0142 si\u0119 przyczyni\u0107 \u0142awnik Johann Sigismund Ferber. Wed\u0142ug Siewerta (1842, s. 209\u2013210), kt\u00f3ry poprawia si\u0119 za prac\u0105 Hirscha, Klemme g\u0142osi\u0142 kazania u \u015bwi\u0119tego Jana mniej wi\u0119cej od 1527 roku, urz\u0105d pastorski z 1536 roku ufundowa\u0142a rada w\u0142asnym kosztem, w 1544 roku wezwano go przed oficja\u0142a i zaraz uwolniono, a zmar\u0142 \u2014 jak podaje \u201edo\u015b\u0107 dok\u0142adnie\u201d \u2014 21 wrze\u015bnia 1546 roku; wy\u017cej podano pocz\u0105tek 1526 roku, uchwa\u0142\u0119 trzech ordynk\u00f3w, aresztowanie 19 maja 1544 roku i dzie\u0144 19 grudnia 1546 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tym ko\u015bciele mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Christoph Rennkater (1552), Samuel Hebel (1556), Jacobus Jeckelius (1559), Heinrich Ringius (1560), Vitus Neuber (1561), Christoph Hoffmann (1563\u20131569), Joachim Gudau (1567), Johann Steger (1572), Matthias Schening (1626), Philipp Barth (1659), Benedictus Figke (1661), Carl Joachim Sibeth (1737), Heinrich Keltz (1744), Friedrich Wilhelm Kraft (1750), Johann August Leopold M\u00fcller (1847), Ernst August Carl Bertling (1872), Friedrich Oskar Weinlig (1873), Otto Wilhelm Ferdinand Kahle (1880), Carl Friedrich Christoph Franck (1888), Philipp Wilhelm Reinhard (1899), Hermann Julius Daniel (1909), Paul Friedrich Max Kalweit (1912), Johannes Beermann (1934), Gerhard G\u00fclzow (1934).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Marien w Gda\u0144sku 10\u00a0268 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. T. Maciuszko, \u201ePocz\u0105tki Reformacji w Gda\u0144sku i na Pomorzu\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 266; \u201eEvangelisches Kirchenblatt. Monatsschrift f\u00fcr evangelisches Leben in Polen\u201d, Pozna\u0144, nr 5, luty 1924; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 35, 36, 37, 38, 41, 214; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 368, 377\u2013385; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863; Theodor Hirsch, \u201eGeschichte der Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig\u201d, t. 2: Kirchengeschichte seit der Reformation, Danzig 1847; S\u0142awomir Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych\u201d, \u201eOdrodzenie i Reformacja w Polsce\u201d LXIII (2019), s. 63\u201390; Paul Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, Danzig 1903 (Gedanensia. Beitr\u00e4ge zur Geschichte Danzigs, tomik \u00f3smy); Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Danzig 1898; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eMuzyka\u201d; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 11; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 27; Hermann Freytag, \u201eWie Danzig evangelisch wurde\u201d, Danzig 1902, s. 21, 23; Th. Hirsch, \u201eDie Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig in ihren Denkm\u00e4lern und in ihren Beziehungen zum kirchlichen Leben Danzigs \u00fcberhaupt\u201d, t. 1, Danzig 1843, s. 31, 44\u201346, 441; E. Keyser, \u201eDie Stadt Danzig\u201d, Stuttgart 1925, s. 107\u2013109; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 73; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 60; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 61; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 58; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 69, 83, 110; t. 2, s. 352, 486, 511, 675, 677; t. 3, s. 739, 816, 870, 902, 909, 924, 985; t. 4, s. 1228, 1263; t. 5, s. 1453, 1458, 1485; t. 6, s. 1575, 1694, 1748; t. 7, s. 1944; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 28 wrze\u015bnia 1835 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 23 listopada 1861 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Bauzeitung\u201d, 21 lipca 1870 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 15 lipca 1879 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 12 maja 1880 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBonner Zeitung\u201d (Bonn), 6 pa\u017adziernika 1886 roku, s. 3 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 9 pa\u017adziernika 1891 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d, 23 sierpnia 1893 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 9 wrze\u015bnia 1918 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eS\u00e4chsische Staatszeitung\u201d, 14 stycznia 1920 roku, s. 5 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eWestdeutsche Landeszeitung\u201d, 28 grudnia 1927 roku, s. 7 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d, 10 czerwca 1929 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eWei\u00dferitz-Zeitung\u201d, 23 lipca 1930 roku, s. 3 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eVorw\u00e4rts\u201d, 30 wrze\u015bnia 1931 roku, s. 3 (obraz strony: Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung, Deutsches Zeitungsportal); \u201eFrankenberger Tageblatt\u201d, 24 marca 1934 roku, s. 10 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eViernheimer Volkszeitung\u201d, 7 stycznia 1937 roku, s. 3 (obraz strony: MARCHIVUM Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eHarburger Anzeigen und Nachrichten\u201d, 24 maja 1938 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal); \u201eS\u00e4chsische Volkszeitung\u201d, 24 grudnia 1938 roku, s. 3 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54; W. Grochowska, \u201eRozproszony, lecz niezaginiony. Losy poliptyku \u015bw. Miko\u0142aja z oko\u0142o 1435 r. z ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny w Gda\u0144sku\u201d, \u201ePorta Aurea\u201d 18, 2019, s. 43\u201346, 55, 57, 66; R. Kobe, \u201eIsaac van den Blocke, malarz i menonita w Gda\u0144sku na pocz\u0105tku XVII w. Czy jest co\u015b menonickiego w jego obrazach \u00bbPrzed potopem\u00ab oraz \u00bbW\u0105ska i przestronna droga\u00ab?\u201d, \u201ePorta Aurea\u201d 15, 2016, s. 51; C. Drese, \u201e\u00bb\u2026was f\u00fcr ein Blutbad w\u00e4re nicht zu sorgen?\u00ab Zu den Streitigkeiten in Danzig 1674/1675 oder: \u00c4gidius Strauch, ein in Wittenberg gepr\u00e4gter Lutheraner\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d 75, 2010, z. 4, s. 42; L. Lewandowska, \u201ePocz\u0105tki pietyzmu w Gda\u0144sku. Przedmowa Samuela Schelwiga do \u00bbGr\u00fcndliches und wolgesetztes Bedencken, Von der Pietisterey\u00ab (1693)\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d 85, 2020, z. 4, s. 135; P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 37, 39; B. Noworyta-Kukli\u0144ska, \u201eZbiory sztuki Ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Gda\u0144sku. Uwarunkowania historyczne\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 106, 2016, s. 117\u2013122; S. Ko\u015bcielak, \u201eBrytyjskie grupy wyznaniowe w Gda\u0144sku w XVII\u2013XVIII (XIX) wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 30, 39; B. Gryzio, \u201eInkunabu\u0142y z biblioteki ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku\u201d, \u201eLibri Gedanenses\u201d 31/32, 2015, s. 14; K. Cie\u015blak, \u201eAmbona z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku. Przyczynek do tw\u00f3rczo\u015bci Izaaka van den Blocka\u201d, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo\u201d 25, 1994, s. 35, 42; B. Jakubowska, \u201eO\u0142tarz \u00bbRozes\u0142ania aposto\u0142\u00f3w\u00ab z ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Gda\u0144sku\u201d, \u201eRoczniki Humanistyczne\u201d 35, 1987, z. 4, s. 49\u201354; J. Mo\u017cd\u017ce\u0144, \u201eThe Beginnings of the Reformation in the Light of Gda\u0144sk and K\u00f6nigsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d 82, 2017, z. 1, s. 81, 83\u201384, 92; W. Bickerich, \u201eDes Comenius Auftr\u00e4ge in Danzig 1641 und die Verbindung der Unit\u00e4t mit den Reformierten in Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 55, 1913, s. 125\u2013147; P. Schmidt, \u201ePater Dr. Alexander. Ein Nachtrag zur Geschichte der Danziger Trinitatiskirche\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 44, 1902, s. 215\u2013224; E. Blech, \u201eDie St. Maria-Magdalenen-Kapelle zu St. Marien in Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 44, 1902, s. 225\u2013241; Paul Theodor Schmidt, \u201eDer Streit \u00fcber den Besitz der Danziger Trinitatiskirche im Jahre 1650\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 145\u2013179; Erich Keyser, \u201eBeitr\u00e4ge zur Bau- und Kunstgeschichte der Danziger Marienkirche\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Forschungen\u201d 19, 1942, s. 199\u2013212; George Cuny, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde der Baudenkm\u00e4ler in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 12, 1899, s. 31\u201332; \u201eAus der Schatzkammer der Marienkirche zu Danzig\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 7, 1870, s. 735\u2013736; Bernhard Schmid, \u201eNiederl\u00e4ndische Glocken und Gl\u00f6ckchen in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 25, 1917, s. 2\u20135; Otto Kloeppel, \u201eSt. Marien in Danzig \u2014 ein einheitliches Kunstwerk trotz einer hundertf\u00fcnfzigj\u00e4hrigen Baugeschichte und seiner Wandlung von der Basilika zur Hallenkirche\u201d, z \u201eAnmerkungen des Historikers\u201d Edwarda Carstenna, \u201eElbinger Jahrbuch\u201d 16, 1941, s. 46, 48\u201349; Richard Alewyn, \u201eOpitz in Thorn (1635/1636)\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 66, 1926, s. 171\u2013173, 179; \u201eLiterarische Zeitung\u201d, 11 pa\u017adziernika 1843 roku, s. 7 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 12 kwietnia 1844 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAllgemeine musikalische Zeitung\u201d, 2 czerwca 1847 roku, s. 8 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eRhein- und Mosel-Bote\u201d (Koblenz), 12 marca 1854 roku, s. 5 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d, 7 grudnia 1862 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d, 1 listopada 1878 roku, s. 5\u20136 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 19 pa\u017adziernika 1883 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eEcho des Siebengebirges\u201d, 14 listopada 1883 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eHannoverscher Kurier\u201d (Hannover), 3 maja 1887 roku, s. 3 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eSchw\u00e4bischer Merkur\u201d, 20 grudnia 1889 roku, s. 2 (obraz strony: W\u00fcrttembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d, 9 kwietnia 1890 roku, s. 8 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 lutego 1896 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d, 10 sierpnia 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d, 27 maja 1899 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 lipca 1899 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 8 czerwca 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eFreiberger Anzeiger und Tageblatt\u201d, 21 lipca 1906 roku, s. 5 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d, 18 czerwca 1914 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eLangenberger Zeitung\u201d, 23 lutego 1928 roku, s. 2 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 26 marca 1929 roku, s. 13 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eDresdner Nachrichten\u201d, 29 czerwca 1929 roku, s. 5 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eKarlsruher Zeitung\u201d, 22 maja 1930 roku, s. 4 (obraz strony: Badische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eHannoverscher Kurier\u201d (Hannover), 23 wrze\u015bnia 1930 roku, s. 6 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 4 kwietnia 1943 roku, s. 5 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 140r, 141r, 149r; \u201eHistorische Notizen, die St. Marien-Kirche betreffend\u201d, w: G. L\u00f6schin (zebr.), \u201eBeitr\u00e4ge zur Geschichte Danzigs und seiner Umgebungen\u201d, z. 2, Danzig 1837, s. 75\u201385 (Pomorska Biblioteka Cyfrowa); Siewert, \u201eGeschichte der Reformation in Danzig bis zu ihrer g\u00e4nzlichen Unterdr\u00fcckung im Jahre 1526\u201d, \u201ePreu\u00dfisches Provinzial-Kirchenblatt\u201d 3, K\u00f6nigsberg 1841, s. 144\u2013170, 197\u2013233 (Pomorska Biblioteka Cyfrowa); Siewert, \u201eGeschichte der Reformation in Danzig von 1536 bis 1558\u201d, \u201ePreu\u00dfisches Provinzial-Kirchenblatt\u201d 4, K\u00f6nigsberg 1842, s. 182\u2013210 (Pomorska Biblioteka Cyfrowa); P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 270\u2013271; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 42\u201343; D. Gucewicz, \u201e(Od)budowa. Diecezja gda\u0144ska w okresie powojennym (1946\u20131948)\u201d, ipn.gov.pl, stan na 11 listopada 2026 roku.*","built_year":1502,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia historyczna (cyfrowa, pe\u0142ny tekst)","tytul":"Hirsch, Theodor: Geschichte der Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig, Bd. 2 (Kirchengeschichte seit der Reformation), Danzig 1847","url":"https://doi.org/10.11588/diglit.41427"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy recenzowany (Open Access)","tytul":"Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych, OiRwP LXIII (2019), s. 63\u201390","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/view/OiRwP.2019.02"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eLuteranie, katolicy, kalwini\u015bci w Gda\u0144sku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wyst\u0105pienia Marcina Lutra\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d, t. XI, 2017; S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w?\u201d, Studia Historica Gedanensia t. V (2014)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku, organi\u015bci, carilloni\u015bci, kapelmistrzowie, kantorzy i ich dzie\u0142a oraz organmistrzowie zwi\u0105zani z ko\u015bcio\u0142em protestanckim od reformy Lutra do 1945 roku\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. VI, 2012, s. 105\u2013131","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 377\u2013378, 378, 381, 382","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 214, 35, 36, 37, 38, 41","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 214, 35, 36, 37, 38, 41","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"\u201eEvangelisches Kirchenblatt. Monatsschrift f\u00fcr evangelisches Leben in Polen\u201d, Pozna\u0144, nr 5, luty 1924","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"J. T. Maciuszko, \u201ePocz\u0105tki Reformacji w Gda\u0144sku i na Pomorzu\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 266","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Ranisch, \u201eBeschreibung Aller Kirchen-Geb\u00e4ude der Stadt Dantzig\u201d, Danzig 1695, s. 1\u20132","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/11822/edition/7688/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. Blech, \u201eDie St. Maria-Magdalenen-Kapelle zu St. Marien in Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 44 (1902), s. 225\u2013242","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/Content/49809/PDF/Heft44.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hinz, \u201eDie Ober-Pfarrkirche zu St. Marien in Danzig und deren seltener und reicher Schatz von mittelalterlichen Paramenten\u201d, Danzig 1865, s. 12","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11253845"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Freytag, \u201eWie Danzig evangelisch wurde\u201d, Danzig 1902, s. 21, 23","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8348/edition/7824/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eDie Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig in ihren Denkm\u00e4lern und in ihren Beziehungen zum kirchlichen Leben Danzigs \u00fcberhaupt\u201d, t. 1, Danzig 1843, s. 44\u201346","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10025204"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 73\u201375 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3485"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 60\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3489"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1914, cz. IV, s. 61\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1918, cz. IV, s. 58\u201360 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 69, 83, 110; t. 2, s. 352, 486, 511, 675, 677; t. 3, s. 739, 816, 870, 902, 909, 924, 985; t. 4, s. 1228, 1263; t. 5, s. 1453, 1458, 1485; t. 6, s. 1575, 1694, 1748; t. 7, s. 1944","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 28 wrze\u015bnia 1835 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6TOZCDJEM6ALOL2PUCTUW2TPWO7SYEDC"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 23 listopada 1861 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FOTMHIXSBVCFHXE7AWIQ3SHCIWZVUZ6H"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Bauzeitung\u201d, 21 lipca 1870 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VSDF6R7J2QXIBLTETBDPYCQ2MYYZ437B"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 15 lipca 1879 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2XLMXVMNZYKMH2SYZX32BWKDHNNAVVM7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 12 maja 1880 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/I5KUFPD5KZAKRGPLNCPMIHY2XLPSZOQU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBonner Zeitung\u201d (Bonn), 6 pa\u017adziernika 1886 roku, s. 3 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CWPG3DGUHS7ENZ36FPLSGGUWQBW7BCUT"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 9 pa\u017adziernika 1891 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AJZEHHT32L6GHXFG43RWAH7T2IPF6SIB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d, 23 sierpnia 1893 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XZNDNX37MYAIJ2YUPNI5ANUHWXIPDHF2"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 9 wrze\u015bnia 1918 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/V23346ISSPF22TWDQFXBI5SL4FDMN7AP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u00e4chsische Staatszeitung\u201d, 14 stycznia 1920 roku, s. 5 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/U2CVCU2I553CEPOIZDSXK5IDRZ3JKQGU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestdeutsche Landeszeitung\u201d, 28 grudnia 1927 roku, s. 7 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HNO4IVBOVKCLKZ54MTH7PGTWGX4CF4TQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d, 10 czerwca 1929 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QZEJW7HGI5WKCACP6PQYS5SH6YT5R7JV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWei\u00dferitz-Zeitung\u201d, 23 lipca 1930 roku, s. 3 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NK4XQA2UFF7OU6JDFQLQORDPBQXKZ5EE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eVorw\u00e4rts\u201d, 30 wrze\u015bnia 1931 roku, s. 3 (obraz strony: Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GAFH3BLYP5WDYORRADH3GV2SHZS7NJ5T"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eFrankenberger Tageblatt\u201d, 24 marca 1934 roku, s. 10 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FZEUO543VWG5ICUPXFBSMLIMEI3YYH6E"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eViernheimer Volkszeitung\u201d, 7 stycznia 1937 roku, s. 3 (obraz strony: MARCHIVUM Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7ZLKYIZDDZBAXGKDQSSSZ4LYJBGI5AWB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHarburger Anzeigen und Nachrichten\u201d, 24 maja 1938 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MAPJLSQN4S3LPJTP7ZYMM3NN2673W5ZR"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u00e4chsische Volkszeitung\u201d, 24 grudnia 1938 roku, s. 3 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FRZU4QL5C6UCOFVGTOUS3Q7DGZABNQRG"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Grochowska, \u201eRozproszony, lecz niezaginiony. Losy poliptyku \u015bw. Miko\u0142aja z oko\u0142o 1435 r. z ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny w Gda\u0144sku\u201d, \u201ePorta Aurea\u201d 18, 2019, s. 43\u201346, 55, 57, 66","url":"https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/portaaurea/article/download/3815/3903"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Kobe, \u201eIsaac van den Blocke, malarz i menonita w Gda\u0144sku na pocz\u0105tku XVII w. Czy jest co\u015b menonickiego w jego obrazach \u00bbPrzed potopem\u00ab oraz \u00bbW\u0105ska i przestronna droga\u00ab?\u201d, \u201ePorta Aurea\u201d 15, 2016, s. 51","url":"https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/portaaurea/article/download/3379/6055"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"C. Drese, \u201e\u00bb\u2026was f\u00fcr ein Blutbad w\u00e4re nicht zu sorgen?\u00ab Zu den Streitigkeiten in Danzig 1674/1675 oder: \u00c4gidius Strauch, ein in Wittenberg gepr\u00e4gter Lutheraner\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d 75, 2010, z. 4, s. 42","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/ee85aecf9cb6726ffa83572e837871dc_ZH_2010_4_Drese_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"L. Lewandowska, \u201ePocz\u0105tki pietyzmu w Gda\u0144sku. Przedmowa Samuela Schelwiga do \u00bbGr\u00fcndliches und wolgesetztes Bedencken, Von der Pietisterey\u00ab (1693)\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d 85, 2020, z. 4, s. 135","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/ZH_85-4_06_Lewandowska_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 37, 39","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"B. Noworyta-Kukli\u0144ska, \u201eZbiory sztuki Ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Gda\u0144sku. Uwarunkowania historyczne\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 106, 2016, s. 117\u2013122","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/1022010.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eBrytyjskie grupy wyznaniowe w Gda\u0144sku w XVII\u2013XVIII (XIX) wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 30, 39","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147337.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"B. Gryzio, \u201eInkunabu\u0142y z biblioteki ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku\u201d, \u201eLibri Gedanenses\u201d 31/32, 2015, s. 14","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/55787198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Cie\u015blak, \u201eAmbona z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku. Przyczynek do tw\u00f3rczo\u015bci Izaaka van den Blocka\u201d, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo\u201d 25, 1994, s. 35, 42","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-universitatis-nicolai-copernici-nauki-humanistyczno-spoeczne-zabytkoznawstwo-i-konserwatorstwo/1994-tom-25-280/acta_universitatis_nicolai_copernici_nauki_humanistyczno_spoleczne_zabytkoznawstwo_i_konserwatorstwo-r1994-t25_280-s35-58.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"B. Jakubowska, \u201eO\u0142tarz \u00bbRozes\u0142ania aposto\u0142\u00f3w\u00ab z ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Gda\u0144sku\u201d, \u201eRoczniki Humanistyczne\u201d 35, 1987, z. 4, s. 49\u201354","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/1965357.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Mo\u017cd\u017ce\u0144, \u201eThe Beginnings of the Reformation in the Light of Gda\u0144sk and K\u00f6nigsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d 82, 2017, z. 1, s. 81, 83\u201384, 92","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/ed12fd8d71f7d534d09f1d885dfe9384_ZH_2017_1_Mozdzen_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Bickerich, \u201eDes Comenius Auftr\u00e4ge in Danzig 1641 und die Verbindung der Unit\u00e4t mit den Reformierten in Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 55, 1913, s. 125\u2013147","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft55.12887649"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Schmidt, \u201ePater Dr. Alexander. Ein Nachtrag zur Geschichte der Danziger Trinitatiskirche\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 44, 1902, s. 215\u2013224","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft44.18110260"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. Blech, \u201eDie St. Maria-Magdalenen-Kapelle zu St. Marien in Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 44, 1902, s. 225\u2013241","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft44.18110260"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Paul Theodor Schmidt, \u201eDer Streit \u00fcber den Besitz der Danziger Trinitatiskirche im Jahre 1650\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 145\u2013179","url":"https://archive.org/details/Altpreussische_Monatsschrift-41"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Erich Keyser, \u201eBeitr\u00e4ge zur Bau- und Kunstgeschichte der Danziger Marienkirche\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Forschungen\u201d 19, 1942, s. 200\u2013212","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.10110_300.128492359"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"George Cuny, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde der Baudenkm\u00e4ler in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 12, 1899, s. 31\u201332","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/31268/edition/39892"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eAus der Schatzkammer der Marienkirche zu Danzig\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 7, 1870, s. 735\u2013736","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.10118_300.400221642"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eNiederl\u00e4ndische Glocken und Gl\u00f6ckchen in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 25, 1917, s. 2\u20135","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/31372/edition/39929"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLiterarische Zeitung\u201d, 11 pa\u017adziernika 1843 roku, s. 7 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/OXG4YR6AUVXMTSGA7IKCTEE2V2IBOT3S"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 12 kwietnia 1844 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/BIY37PVN54LFPF6UZNTOWUMMANVDQEJU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAllgemeine musikalische Zeitung\u201d, 2 czerwca 1847 roku, s. 8 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Y3GOZG6XNLBYHAYT6SIP7AZD4ANTUGC4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eRhein- und Mosel-Bote\u201d (Koblenz), 12 marca 1854 roku, s. 5 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6OV5DQVJ5TX4BRTYY5P2ZCIZMGB3FIP7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d, 7 grudnia 1862 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EI7DV5D47F4V5D7UFM7HWBWQFH33QC26"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d, 1 listopada 1878 roku, s. 5\u20136 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5GF7JS7IHUDYRL7E7SGKTZHHQNLNO6HJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 19 pa\u017adziernika 1883 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EF7RURJYH2SNXO45FUGBWVTS3KENNNWY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eEcho des Siebengebirges\u201d, 14 listopada 1883 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QRVSIZNTZL5Q3ITKJG5ERQCDH5BUPFTB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHannoverscher Kurier\u201d (Hannover), 3 maja 1887 roku, s. 3 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DYZYEBWOHU26DANXEKV7JOV4DUMWH3XA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eSchw\u00e4bischer Merkur\u201d, 20 grudnia 1889 roku, s. 2 (obraz strony: W\u00fcrttembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JLMF5D2TU4GU6TDWGFI6GGVSCB2EPGQF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d, 9 kwietnia 1890 roku, s. 8 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KW222ECF5IB3GYR57MWIEKJ3XRO3FCH3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 lutego 1896 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/T5WOYJDZ6F47WDGHG6X6JJGSEV665IYN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d, 10 sierpnia 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CCCGMRMEYRQHNN2BP5TFL6RAL76272WI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d, 27 maja 1899 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/324UX6BJT2RQMRJUDDNBACOIX4JVQ542"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 lipca 1899 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5HITZM32XEA2R2YU7V7IGOGA6LTNF4JF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 8 czerwca 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KXKEIMVYQDF5UPOO7VXDMTCSNJXP64RM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eFreiberger Anzeiger und Tageblatt\u201d, 21 lipca 1906 roku, s. 5 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DYUHKFBPKTGRANZ36NKKVVRUFXSFW2M7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d, 18 czerwca 1914 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UKHALNRCWRZARZQCUIYEDZQKQUNUNACA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLangenberger Zeitung\u201d, 23 lutego 1928 roku, s. 2 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JZURSB45KYHCJESTWEMJFPT4HJZCM6DA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 26 marca 1929 roku, s. 13 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LZSVWUZWGNTFMBW4D4C6OXK5IZB3HMWW"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDresdner Nachrichten\u201d, 29 czerwca 1929 roku, s. 5 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AYEQJ7LLC52DOWMACUIACRVAU7XPI2XS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKarlsruher Zeitung\u201d, 22 maja 1930 roku, s. 4 (obraz strony: Badische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GAGEFFABKBKZGM6AJL3HERYYWJZFJI6M"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHannoverscher Kurier\u201d (Hannover), 23 wrze\u015bnia 1930 roku, s. 6 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/T3Y6JRHN5YRDCJUJIHHCXMNALWHQ2UKU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 4 kwietnia 1943 roku, s. 5 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4AAPORG56CICJ5GTI3QGFKSQMQFYQFMD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 140r, 141r, 149r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eHistorische Notizen, die St. Marien-Kirche betreffend\u201d, w: G. L\u00f6schin (zebr.), \u201eBeitr\u00e4ge zur Geschichte Danzigs und seiner Umgebungen\u201d, z. 2, Danzig 1837, s. 75\u201385 (Pomorska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/7821/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Siewert, \u201eGeschichte der Reformation in Danzig bis zu ihrer g\u00e4nzlichen Unterdr\u00fcckung im Jahre 1526\u201d, \u201ePreu\u00dfisches Provinzial-Kirchenblatt\u201d 3, K\u00f6nigsberg 1841, s. 144\u2013170, 197\u2013233 (Pomorska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/55717/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Siewert, \u201eGeschichte der Reformation in Danzig von 1536 bis 1558\u201d, \u201ePreu\u00dfisches Provinzial-Kirchenblatt\u201d 4, K\u00f6nigsberg 1842, s. 182\u2013210 (Pomorska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/55775/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Keyser, \u201eDie Stadt Danzig\u201d, Stuttgart 1925, s. 107\u2013109","url":"https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/5103/edition/4977/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 42\u201343","url":""},{"typ":"artyku\u0142 popularnonaukowy","tytul":"D. Gucewicz, \u201e(Od)budowa. Diecezja gda\u0144ska w okresie powojennym (1946\u20131948)\u201d, ipn.gov.pl, stan na 11 listopada 2026 roku","url":"https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/archiwum/234458,Daniel-Gucewicz-Odbudowa-Diecezja-gdanska-w-okresie-powojennym-19461948.html"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0053","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34975,"lng":18.653694,"name_de":"Marienkirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny (Bazylika Mariacka)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Ducha przy ulicy Grobla IV 8 na G\u0142\u00f3wnym Mie\u015bcie wyr\u00f3s\u0142 ze \u015bredniowiecznego szpitala, a dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 nie jest: odbudowany w latach 1957\u20131959, zosta\u0142 po\u0142\u0105czony ze Szko\u0142\u0105 Podstawow\u0105 numer 50. Na parterze nawy urz\u0105dzono szatni\u0119 uczniowsk\u0105, na pi\u0119trze sal\u0119 gimnastyczn\u0105, a w oddzielonym \u015bcian\u0105 prezbiterium \u015bwietlic\u0119; \u017celbetowy strop, kt\u00f3rym przedzielono wn\u0119trze, wida\u0107 z zewn\u0105trz po przeci\u0119tych oknach.\n\nPierwsze wzmianki o kaplicy \u015awi\u0119tego Ducha pochodz\u0105 z 1333 roku, a w latach 1342\u20131357 powsta\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 i po\u0142\u0105czony z nim nowy szpital. Gotycka kaplica szpitalna, datowana w karcie ewidencyjnej na 1357 rok, sta\u0142a si\u0119 z czasem prezbiterium wi\u0119kszej \u015bwi\u0105tyni dostawionej do niej od zachodu. Przej\u015bcie szpitala w r\u0119ce miasta nast\u0105pi\u0142o 23 kwietnia 1382 roku: wielki mistrz Winrich von Kniprode odda\u0142 radzie Gda\u0144ska i jej nast\u0119pcom szpital \u015awi\u0119tego Ducha, \u201ele\u017c\u0105cy wewn\u0105trz muru\u201d, ze wszystkim, co do\u0144 w\u00f3wczas nale\u017ca\u0142o i nale\u017ce\u0107 mia\u0142o p\u00f3\u017aniej, poza miastem i w mie\u015bcie, na wieczne zarz\u0105dzanie. Ordynacja dla ubogich z 1551 roku nakazywa\u0142a wszystkim \u017cebrakom stawia\u0107 si\u0119 w ka\u017cdy pi\u0105tek o \u00f3smej rano przy \u015awi\u0119tym Duchu, gdzie dozorcy napominali ich do pobo\u017cnego \u017cycia, a ka\u017cdy dostawa\u0142 tam w pi\u0105tek fenig. Ordynacja zjednoczonych szpitali \u015awi\u0119tego Ducha i \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety z 1643 roku, omawiana przez Adama Szarszewskiego, nakazywa\u0142a pensjonariuszom codzienn\u0105 modlitw\u0119 rano, w po\u0142udnie i wieczorem, a za uchylanie si\u0119 od niej grozi\u0142o wstrzymanie bezp\u0142atnego utrzymania na jeden dzie\u0144; zakazywa\u0142a te\u017c zajmowania w czasie nabo\u017ce\u0144stw bardziej eksponowanych miejsc w ko\u015bciele.\n\nWed\u0142ug L\u00f6schina (1815) pewne jest tylko to, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital zawdzi\u0119czaj\u0105 istnienie Krzy\u017cakom; szpital za\u0142o\u017cono dla chorych cz\u0142onk\u00f3w zakonu. Dawny kronikarz podaje wprawdzie, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 wzni\u00f3s\u0142 w 1353 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode, ale nie wymienia ani siebie, ani swoich \u017ar\u00f3de\u0142; z innych wiadomo\u015bci L\u00f6schin wnosi, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 w po\u0142owie XIV wieku i sta\u0142 ju\u017c, zanim oko\u0142o 1365 roku zacz\u0119to budowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana. Ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital stan\u0119\u0142y tu\u017c przy bramie prowadz\u0105cej do zamku, zwanej Hausthor. W 1394 roku wielki mistrz Konrad von Jungingen przej\u0105\u0142 dla swoich braci zakonnych dom dla chorych na Starym Mie\u015bcie, nazwa\u0142 go szpitalem \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety i po\u0142\u0105czy\u0142 ze szpitalem \u015awi\u0119tego Ducha; ten zwi\u0105zek trwa\u0142 jeszcze w 1815 roku. W 1440 roku wielki mistrz Paul Bellitzer, gdy w Malborku wybuch\u0142 sp\u00f3r mi\u0119dzy bra\u0107mi zakonnymi, musia\u0142 ucieka\u0107 saniami do Gda\u0144ska i szuka\u0142 tu pomocy rady i mieszczan; gda\u0144szczanie odrzucili jednak jego zaproszenie na zamek i spotkali si\u0119 z nim w ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha, kt\u00f3rego strzeg\u0142a wtedy pewna liczba mieszczan w zbrojach.\n\nW 1557 roku \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a w r\u0119ce protestant\u00f3w; wn\u0119trza odnowiono w latach 1780\u20131782. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, wymienia t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w Gda\u0144ska zaj\u0119tych przez protestant\u00f3w. Jest to zapis zbiorczy, nie osobny opis obiektu: wizytator wyliczy\u0142 trzyna\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic, a list\u0119 zamkn\u0105\u0142 jednym zdaniem \u2014 \u201ewszystkie sprofanowane i zaj\u0119te przez osiad\u0142ych heretyk\u00f3w\u201d. W r\u0119kach katolickich pozosta\u0142y wed\u0142ug tego zapisu tylko trzy: Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny na Piaskach, klasztor dominikan\u00f3w i klasztor mniszek. Dw\u00f3ch okre\u015ble\u0144 z tej listy, *s. Petri in Zelestal* i *s. Barbarae in D\u0142ugawie\u015b*, nie zidentyfikowano; zapis jest zniekszta\u0142cony.\n\nTutejsze instrumenty s\u0105 po\u015bwiadczone od pocz\u0105tku siedemnastego wieku. W latach 1618\u20131620 organy zbudowa\u0142 tu Merten Friese, a w 1782 roku nowy instrument postawi\u0142 Rudolf Friedrich Dalitz. Nowy o\u0142tarz zbudowano w ko\u015bciele w 1637 roku. Szarszewski odnotowuje te\u017c, \u017ce w ko\u015bciele by\u0142y dwie kopie Cranachowskiego portretu Lutra, jedna z lat 1550\u20131570, druga z XVII wieku \u2014 przyk\u0142ad zast\u0119powania w \u015bwi\u0105tyniach przyszpitalnych wizerunk\u00f3w \u015bwi\u0119tych portretami postaci zas\u0142u\u017conych dla Reformacji. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten, obok kaplicy \u015bwi\u0119tej Anny, skupia\u0142 w Gda\u0144sku protestant\u00f3w polskich i litewskich. Spo\u015br\u00f3d duchownych tego ko\u015bcio\u0142a tylko pierwszy, Marcin Ortscheid, nazywany by\u0142 po prostu polskim (\u201epolnischer Prediger\u201d); jego nast\u0119pcy nosili tytu\u0142 duchownych niemiecko-polskich, bo pensjonariusze szpitala tylko po cz\u0119\u015bci m\u00f3wili po polsku. Uchwa\u0142a rady miasta z 1713 roku pozwala\u0142a im chrzci\u0107 i udziela\u0107 \u015blub\u00f3w tylko w obr\u0119bie dziedzi\u0144ca \u015awi\u0119tego Ducha; w 1784 roku prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy bezskutecznie prosili rad\u0119 o zniesienie tutejszych polskich kaza\u0144, a najp\u00f3\u017aniej od 1815 roku g\u0142oszono tu ju\u017c tylko po niemiecku. Kiedy w po\u0142owie siedemnastego wieku, po 1647 roku, rozebrano stary szpital, ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 budowl\u0105 wolnostoj\u0105c\u0105, a arkady \u0142\u0105cz\u0105ce go z zabudowaniami szpitalnymi zamurowano. W opisie gda\u0144skich ko\u015bcio\u0142\u00f3w z 1695 roku Barthel Ranisch nazwa\u0142 \u015awi\u0119tego Ducha \u201estarym ko\u015bcio\u0142em szpitalnym\u201d: nawa nie mia\u0142a sklepienia, tylko strop z belek i desek, sklepione krzy\u017cowo by\u0142y prezbiterium i zakrystia, a obok ko\u015bcio\u0142a le\u017ca\u0142y dwa dziedzi\u0144ce zabudowane domami, w kt\u00f3rych mieszkali starzy pensjonariusze szpitala.\n\nL\u00f6schin (1815) pisze, \u017ce lutera\u0144skie nabo\u017ce\u0144stwo wprowadzono tu bez sprzeciwu. Pierwszy lutera\u0144ski duchowny, Marcin Ortscheid, broni\u0142 jednak egzorcyzmu przy chrzcie i w 1571 roku, mimo sprzeciwu diakon\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana, kaza\u0142 postawi\u0107 w ko\u015bciele chrzcielnic\u0119. O chrzty i inne czynno\u015bci diako\u0144skie duchowni \u015awi\u0119tego Ducha spierali si\u0119 potem jeszcze z duchownymi ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u015bwi\u0119tego Jana i \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a rada rozstrzyga\u0142a zwykle, \u017ce wolno im je wykonywa\u0107, ale tylko po polsku. W 1800 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 nowy o\u0142tarz, a podczas wielkiego po\u017caru Starego Miasta 2 lutego 1807 roku straci\u0142 iglic\u0119 wie\u017cy, w kt\u00f3rej wisia\u0142 ma\u0142y dzwon.\n\nW latach 1830\u20131854 (wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144ska 1840\u20131854; w wykazie W. Fabera duchowny Johann Wilhelm Linde s\u0142u\u017cy tu do 1840 roku) ko\u015bci\u00f3\u0142 nie by\u0142 u\u017cytkowany, a po 1854 roku sta\u0142 si\u0119 ko\u015bcio\u0142em parafialnym gminy lutera\u0144skiej \u2014 staroluteran\u00f3w, kt\u00f3rzy odrzucili prusk\u0105 uni\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich z 1817 roku i pozostali osobn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 wyznaniow\u0105. Gda\u0144ska gmina starolutera\u0144ska wyros\u0142a ze sprzeciwu wobec unii ko\u015bcielnej; ruch o\u017cywi\u0142 si\u0119, gdy w 1839 roku osadzono w Gda\u0144sku w twierdzy pastora Ehrenstr\u00f6ma za trwanie przy wyznaniu lutera\u0144skim \u2014 kilka rodzin wyst\u0105pi\u0142o wtedy z Ko\u015bcio\u0142a krajowego, wynaj\u0119\u0142o sal\u0119, a nabo\u017ce\u0144stwa prowadzi\u0142 g\u0142\u00f3wnie nauczyciel Gaedtke. Do \u015bmierci kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III przyw\u00f3dc\u00f3w ma\u0142ej gminy wielokrotnie wzywano przed w\u0142adze, karano grzywnami i zajmowano im mienie; w 1846 roku gmina otrzyma\u0142a w\u0142asnego pastora, Brandta. W 1847 roku pastorem staroluteran\u00f3w zosta\u0142 doktor Theodor Kniewel, dotychczasowy archidiakon ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, kt\u00f3ry w pierwszy dzie\u0144 Zielonych \u015awi\u0105t 1847 roku wyst\u0105pi\u0142 z Ko\u015bcio\u0142a unijnego; gmina uros\u0142a do oko\u0142o 800 dusz i zbudowa\u0142a sobie najpierw ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142ek na podw\u00f3rzu przy Hintergasse. W 1854 roku, staraniem pastora Kniewela, gmina starolutera\u0144ska kupi\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Ducha, nieu\u017cywany od 1830 roku; pastor urz\u0119duj\u0105cy w 1919 roku by\u0142 \u00f3smym duchownym tej gminy, a zarazem superintendentem diecezji wschodnio- i zachodniopruskiej Ko\u015bcio\u0142a starolutera\u0144skiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 starolutera\u0144ski utrzymywa\u0142 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie z ofiar wiernych, bez zasi\u0142k\u00f3w pa\u0144stwa; jako sk\u0142adk\u0119 ko\u015bcieln\u0105 pobierano zwykle pe\u0142n\u0105 kwot\u0119 podatku pa\u0144stwowego, a niekt\u00f3rzy p\u0142acili dobrowolnie dwu- i trzykrotno\u015b\u0107.\n\nWed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do gminy ewangelicko-lutera\u0144skiej z pastorem Wichmannem. Wichmann jest jedynym duchownym tej gminy we wszystkich ksi\u0119gach adresowych z lat 1897\u20131918: w ksi\u0119dze z 1897 roku jako duchowny pomocniczy (Hilfsprediger), w ksi\u0119gach z 1905, 1914 i 1918 roku \u2014 jako pastor. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku w ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha (gmina ewangelicko-lutera\u0144ska, Tobiasgasse) nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 w niedziele o dziesi\u0105tej rano i o wp\u00f3\u0142 do trzeciej po po\u0142udniu oraz w pi\u0105tki o si\u00f3dmej wieczorem. W 1919 roku pastorem gminy starolutera\u0144skiej by\u0142 superintendent Johannes Wichmann (Weidengasse 53), a ko\u015bcielnym Adolf M\u00fcller (Heilig-Geist-Hospitalshof 1b).\n\nW 1945 roku budowla uleg\u0142a niemal ca\u0142kowitemu zniszczeniu \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 uszkodzone \u015bciany zewn\u0119trzne i zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 szczytu. Wyposa\u017cenie przepad\u0142o w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej. Obiekt odbudowano jako cz\u0119\u015b\u0107 szko\u0142y. Encyklopedia Gda\u0144ska opisuje powojenne po\u0142\u0105czenie ko\u015bcio\u0142a ze szko\u0142\u0105, a urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi go w zespole szpitalnym \u015awi\u0119tego Ducha przy ulicy U Furty i \u015bwi\u0119tego Tobiasza jako \u201eprezbiterium i fasada ko\u015bcio\u0142a, obecnie sala gimnastyczna\u201d. Prezbiterium i fasad\u0119 wpisano do rejestru 17 czerwca 1972 roku, pod dawnym numerem 471; budynek szpitalny z fragmentem czternastowiecznego muru obronnego \u2014 24 kwietnia 1968 roku, pod dawnym numerem 272. Dzi\u015b oba elementy zespo\u0142u figuruj\u0105 w rejestrze pod wsp\u00f3lnym numerem A-464.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce przy szpitalu by\u0142 osobny proboszcz, kt\u00f3rego wyznacza\u0142 komtur gda\u0144ski, a gdy patronat przej\u0119\u0142o miasto, prepozytura wcze\u015bnie przesz\u0142a w r\u0119ce ewangelickie; pierwszego duchownego ewangelickiego, Marcina Ortscheida, notuje on tu w 1552 roku. W innych opracowaniach przej\u0119cie \u015bwi\u0105tyni przez protestant\u00f3w datowane jest na 1557 rok. W literaturze popularnej powtarzana jest inna wersja dzisiejszego przeznaczenia budowli. Wed\u0142ug niej od 1945 roku jest tu czynny ko\u015bci\u00f3\u0142 rektorski pallotyn\u00f3w; pallotyni gda\u0144scy obj\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa Kr\u00f3la, a w 1947 roku przenie\u015bli si\u0119 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 461) Krzy\u017cacy oddali radzie ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Ducha wraz ze szpitalem w 1454 roku, gdy Gda\u0144sk wyrzek\u0142 si\u0119 zakonu krzy\u017cackiego, a rada kaza\u0142a wtedy znacznie powi\u0119kszy\u0107 ma\u0142y budynek, z\u0142o\u017cony tylko z cz\u0119\u015bci sklepionej; wed\u0142ug dokumentu wielkiego mistrza Winricha von Kniprode z 23 kwietnia 1382 roku szpital przeszed\u0142 w r\u0119ce rady ju\u017c wtedy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 125, 126, 127, 221; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 65; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365; danzig-online.pl, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska\u201d (wykaz 32 \u015bwi\u0105ty\u0144 i kaplic); bp Zygmunt Paw\u0142owicz, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska i Sopotu\u201d, Gda\u0144sk 1991, s. 46; Grzegorz Sulikowski, Jan Szczypior, Miros\u0142aw Gli\u0144ski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Ducha\u201d, \u201eGedanopedia\u201d; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 195; Paul Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. 4: Urkunden, dokument numer 103; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026), sekcja powiat miejski Gda\u0144sk; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w oraz karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 231; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 75; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 62; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 63; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 60; A. Szarszewski, \u201eSzpitale gda\u0144skie XVI\u2013XVIII w. a duchowo\u015b\u0107 protestancka\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d XI, 2020, s. 167\u2013168, 172, 184; M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 2, Danzig 1815, St\u00fcck 29, s. 458\u2013462 (Polona); Walther Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 70, 1930, s. 94, 125, 133.*","built_year":1342,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"G. Sulikowski, J. Szczypior, M. Gli\u0144ski, KO\u015aCI\u00d3\u0141 \u015aW. DUCHA, \u201eGedanopedia\u201d (dost\u0119p 2 IX 2026)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._DUCHA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 195","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"bp Z. Paw\u0142owicz, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska i Sopotu\u201d, Gda\u0144sk 1991","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku\u2026\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. VI, 2012, s. 105\u2013131","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 125, 126, 127, 221","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 125, 126, 127, 221","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 65","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 65","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 70 (1930), s. 94, 125, 133","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/24403"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"H. Freytag, \u201eZwei Danziger Armenordnungen des sechzehnten Jahrhunderts\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 39 (1899), s. 99\u2013130","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/Content/49804/PDF/Heft39.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Ranisch, \u201eBeschreibung Aller Kirchen-Geb\u00e4ude der Stadt Dantzig\u201d, Danzig 1695, s. 73","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/11822/edition/7688/content"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 73\u201375 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3485"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 60\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3489"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1914, cz. IV, s. 61\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1918, cz. IV, s. 58\u201360 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Szarszewski, \u201eSzpitale gda\u0144skie XVI\u2013XVIII w. a duchowo\u015b\u0107 protestancka\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d XI, 2020, s. 167\u2013168, 172, 184","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/63512397.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 2, Danzig 1815, St\u00fcck 29, s. 458\u2013462 (Polona)","url":"https://polona.pl/item-view/47e76255-1c82-40da-b967-7184215d75e4"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0058","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.353019,"lng":18.655011,"name_de":"Heilige-Geist-Hospital","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 przy Szpitalu \u015awi\u0119tego Ducha","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Barbary w p\u00f3\u0142nocnej pierzei ulicy D\u0142ugie Ogrody w Gda\u0144sku nale\u017cy do najstarszych \u015bwi\u0105ty\u0144 miasta. Murowana budowla o d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o 36 metr\u00f3w, szeroko\u015bci 18 metr\u00f3w i wysoko\u015bci 10 metr\u00f3w, z czterdziestometrow\u0105 wie\u017c\u0105, jest dzi\u015b czynnym ko\u015bcio\u0142em katolickim. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wpisano j\u0105 22 marca 1994 roku pod numerem A-1446 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny przy ulicy D\u0142ugie Ogrody 19, datowany na wieki od XV do XX.\n\nPocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 1387 roku, gdy poza murami miejskimi za\u0142o\u017cono szpital dla zaka\u017anie chorych, a przy nim kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tej Barbary (Barbara Capella), podleg\u0142\u0105 ko\u015bcio\u0142owi Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. Jeszcze w 1431 roku prze\u0142o\u017ceni \u201ekaplicy \u015bwi\u0119tej Barbary za Mostem Koggi, na ogrodach poza naszym miastem\u201d wy\u0142o\u017cyli na budynki 28 marek, po\u017cyczonych od prze\u0142o\u017conych szpitala \u015awi\u0119tego Ducha; kaplica sta\u0142a na p\u00f3\u017aniejszym dziedzi\u0144cu szpitalnym; wi\u0119kszy, jednonawowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na obecnym miejscu przy D\u0142ugich Ogrodach by\u0142 uko\u0144czony w 1431 roku. W 1436 roku kaplic\u0119 przebudowano na hal\u0119 dwunawow\u0105 bez prezbiterium. Nast\u0119pnie, 28 stycznia 1456 roku, decyzj\u0105 biskupa kujawskiego (w\u0142oc\u0142awskiego) Jana Gruszczy\u0144skiego kaplic\u0119 szpitaln\u0105 podniesiono do rangi ko\u015bcio\u0142a parafialnego \u2014 jednego z sze\u015bciu parafialnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w Gda\u0144ska. Przy ko\u015bciele powsta\u0142a szko\u0142a parafialna. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku w 1499 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz ze szpitalem strawi\u0142 po\u017car wzniecony przez band\u0119 rozb\u00f3jnika Grzegorza Matterna; \u015bwi\u0105tyni\u0119 odbudowano wtedy zapewne w konstrukcji szkieletowej, a w czasach Reformacji jej zniszczone \u015bciany szachulcowe zast\u0105piono murem.\n\nL\u00f6schin (1815) pisze, \u017ce roku budowy ko\u015bcio\u0142a \u017caden z dawnych kronikarzy nie podaje i \u017ce kr\u0105\u017c\u0105 o nim tylko dwa przypuszczenia. Wed\u0142ug mniej wiarygodnego ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 ufundowa\u0107 oko\u0142o 1230 roku ksi\u0105\u017c\u0119 pomorski \u015awi\u0119tope\u0142k, kt\u00f3ry w Gda\u0144sku odebra\u0142 papieskiemu wys\u0142annikowi relikwi\u0119 g\u0142owy \u015bwi\u0119tej Barbary; wed\u0142ug bardziej prawdopodobnego zbudowali go Krzy\u017cacy, dla kt\u00f3rych \u015bwi\u0119ta Barbara by\u0142a patronk\u0105 Prus. Gdy w 1456 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 parafialnym, by\u0142 wed\u0142ug L\u00f6schina czwarty w kolejno\u015bci, a po nim sz\u0142y tylko ko\u015bcio\u0142y \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i \u015bwi\u0119tego Piotra. Po\u017car z 1499 roku obr\u00f3ci\u0142 wed\u0142ug niego w gruzy ca\u0142e D\u0142ugie Ogrody i Mattenbuden; odbudowane budynki strawi\u0142 kolejny po\u017car w 1545 roku, a odbudowa trwa\u0142a trzy lata. W 1550 roku szpital sp\u0142on\u0105\u0142 po raz trzeci, ko\u015bci\u00f3\u0142 jednak ocala\u0142. Od tego po\u017caru, jak podaje L\u00f6schin, w wysokie \u015bwi\u0119ta zbierano przy ko\u015bciele datki do misy \u2014 najpierw dla pogorzelc\u00f3w, a w jego czasach na rzecz Spendhausu i ubogich pod opiek\u0105 tak zwanego Schaal-Amtu. Do 1626 roku D\u0142ugie Ogrody le\u017ca\u0142y poza murami miasta, dlatego w 1577 roku, w czasie wojny, uchwa\u0142\u0105 wszystkich ordynk\u00f3w miejskich postanowiono ko\u015bci\u00f3\u0142 spali\u0107; ocali\u0142 go pok\u00f3j zawarty wkr\u00f3tce potem.\n\nPrzewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 sp\u0142on\u0105\u0107 doszcz\u0119tnie jeszcze w 1540 roku, a jego wie\u017c\u0119 dwukrotnie, w 1904 i 1907 roku, trafi\u0142 piorun. Jeden z jego duchownych, Johannes Bonholt, nale\u017ca\u0142 do pierwszych gda\u0144skich duchownych sprzyjaj\u0105cych Reformacji i w 1522 roku przebywa\u0142 w Wittenberdze. Hermann Freytag podaje, \u017ce do kr\u00f3lewskiego mandatu z po\u0142owy 1523 roku do\u0142\u0105czono list pasterski biskupa kujawskiego, kt\u00f3ry skar\u017cy\u0142 si\u0119 zw\u0142aszcza na Bonholta: przebywaj\u0105c od poprzedniego roku w Wittenberdze, mia\u0142 on przys\u0142a\u0107 stamt\u0105d do Gda\u0144ska kilka beczek pism lutera\u0144skich. W innym artykule Freytag odnotowuje, \u017ce w 1526 roku, po krwawym st\u0142umieniu pierwszego ruchu reformacyjnego, miasto zn\u00f3w otrzyma\u0142o niemieckiego oficja\u0142a \u2014 proboszcza ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary Urbana Ulriciego. Wed\u0142ug S\u0142awomira Ko\u015bcielaka by\u0142a to najs\u0142abiej uposa\u017cona parafia Gda\u0144ska; jej proboszczem by\u0142 do 1522 lub 1523 roku Walerian Heynemann (wed\u0142ug Theodora Hirscha przez ca\u0142y ten czas jego poprzednik Hylarius Mathie), a nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 Johann Bonholt, syn patrycjusza, kt\u00f3ry przed obj\u0119ciem probostwa studiowa\u0142 na prze\u0142omie 1521 i 1522 roku w Wittenberdze. W 1520 roku proboszcza zast\u0119powa\u0142 tu Henricus Born. 29 stycznia 1518 roku oficja\u0142 Jakub Longus zagrozi\u0142 radzie \u2014 imiennie rajcom Lucasowi Keddingkowi i Matthiasowi Langkowi \u2014 ekskomunik\u0105 i kar\u0105 1000 dukat\u00f3w w\u0119gierskich, je\u015bli o\u015bmieli si\u0119 zabra\u0107 ko\u015bcio\u0142owi \u015bwi\u0119tej Barbary dzwony; robotnikom, kt\u00f3rzy wzi\u0119liby udzia\u0142 w ich zdj\u0119ciu, grozi\u0142a ekskomunika i kara 100 grzywien. Pow\u00f3d sporu o dzwony nie jest znany. Dokument biskupa Macieja Drzewickiego z 12 lipca 1526 roku, wyliczaj\u0105cy duchownych, kt\u00f3rzy porzucili swoje funkcje w Gda\u0144sku i w diecezji w\u0142oc\u0142awskiej, wymienia od \u015bwi\u0119tej Barbary Georgiusa de Toronia, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 tu kazania, oraz Joannesa Cruzego. Nazwiska duchownych pracuj\u0105cych przy ko\u015bciele od Reformacji zapisano w niemal nieprzerwanym szeregu na dw\u00f3ch tablicach pod ch\u00f3rem organowym. Wed\u0142ug Harnocha ju\u017c w 1523 roku ewangelickim proboszczem przy \u015bwi\u0119tej Barbarze mia\u0142 by\u0107 Johann Bonhold; w 1525 roku duchownym ko\u015bcio\u0142a ustanowiono przyby\u0142ego z Wittenbergi Jacoba M\u00f6llnera, a w latach 1560\u20131594 pracowa\u0142 tu magister Alexander Glaser, nast\u0119pca Johanna Frischa. Kroniki gda\u0144skie z pierwszej po\u0142owy XVI wieku, jak pokazuje Julia Mo\u017cd\u017ce\u0144, zaliczaj\u0105 Jacoba M\u00f6llera (Molnera) do zbieg\u0142ych miejscowych karmelit\u00f3w, kt\u00f3rzy jako jedni z pierwszych g\u0142osili kazania lutera\u0144skie; Bernt Stegmann nazywa go proboszczem ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary i podkre\u015bla, \u017ce by\u0142 dzieckiem gda\u0144skich mieszczan, natomiast Simon Grunau \u0142\u0105czy go z ko\u015bcio\u0142em Mariackim. W toku Reformacji, po 1525 roku, gmina przesz\u0142a na luteranizm; w 1557 roku, po przebudowie, ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 i pozosta\u0142 ni\u0105 a\u017c do 1945 roku. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce biskup Maciej Drzewicki odzyska\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 dla katolik\u00f3w, ale ewangelicy \u2014 zw\u0142aszcza po \u015bmierci kr\u00f3la Zygmunta \u2014 obj\u0119li go ponownie, a w 1555 roku Jan Frisch po raz pierwszy udzieli\u0142 tu Wieczerzy Pa\u0144skiej pod dwiema postaciami. Praetorius korzysta\u0142 z ksi\u0119gi chrzt\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary i przytacza z niej wpis z lat siedemdziesi\u0105tych XVI wieku.\n\nUdzia\u0142 ko\u015bcio\u0142a w Reformacji opisuje Gebauer w artykule og\u0142oszonym w 1855 roku w \u201eNeue Preu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d. W 1524 roku pobyt biskupa kujawskiego wywo\u0142a\u0142 w Gda\u0144sku rozruchy, a pod koniec sierpnia mieszczanie wyznaczyli dwana\u015bcie os\u00f3b, kt\u00f3rym powierzono sprawy ko\u015bcielne i obron\u0119 praw mieszcza\u0144skich; te za\u015b ustanowi\u0142y Jacoba M\u00f6llnera duchownym ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary. Wed\u0142ug Schnaasego, kt\u00f3ry nazywa go M\u00f6llerem, w nast\u0119pnym roku uwi\u0119ziono go razem z Jacobem Heggem od \u015bwi\u0119tej Katarzyny i Johannem Frankiem od \u015bwi\u0119tego Jana. L\u00f6schin (1815) podaje, \u017ce lutera\u0144skiego duchownego Jacoba M\u00f6llnera (w druku: Jakob Molner) powo\u0142a\u0142a do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary w 1525 roku nowa rada, wybrana podczas powstania ludu, i \u017ce Zygmunt I kaza\u0142 go, podobnie jak jego kapelana Marcina, wywie\u017a\u0107 w kajdanach do Krakowa, a ko\u015bcio\u0142owi na nowo narzucono wstrzymane nabo\u017ce\u0144stwo katolickie. Gebauer wnioskuje, \u017ce w tym samym czasie proboszczem ko\u015bcio\u0142a musia\u0142 by\u0107 Johann Bonhold, bo to on, kt\u00f3ry ju\u017c dwa lata wcze\u015bniej by\u0142 w Wittenberdze, zosta\u0142 wys\u0142any do elektora saskiego i do doktora Marcina Lutra z pro\u015bb\u0105 o przys\u0142anie do Gda\u0144ska doktora Bugenhagena albo innego zdolnego nauczyciela. Luter przys\u0142a\u0142 magistra Michaela H\u00e4nleina, bo w Wittenberdze nie mo\u017cna by\u0142o obej\u015b\u0107 si\u0119 bez Bugenhagena, i doni\u00f3s\u0142 o tym nowej radzie Gda\u0144ska w li\u015bcie z 5 maja 1525 roku, w kt\u00f3rym upomina\u0142 j\u0105, by dobrze zaopatrzy\u0142a nowego duchownego, a zmiany w sprawach ko\u015bcielnych przeprowadza\u0142a prawowita zwierzchno\u015b\u0107, nie posp\u00f3lstwo przemoc\u0105. Wed\u0142ug Gebauera po surowym s\u0105dzie, kt\u00f3ry kr\u00f3l Zygmunt I odby\u0142 w Gda\u0144sku w 1526 roku, wszystkie ko\u015bcio\u0142y miasta wr\u00f3ci\u0142y we w\u0142adanie biskupa kujawskiego. Gebauer podaje, \u017ce w 1554 roku przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary wyst\u0119puje jako duchowny ewangelicki Johann Frisch, i wnioskuje st\u0105d, \u017ce to on w 1555 roku po raz pierwszy sprawowa\u0142 tu komuni\u0119 pod dwiema postaciami, tak jak to si\u0119 sta\u0142o w ko\u015bcio\u0142ach szpitalnych \u015bwi\u0119tego Jakuba i \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety; w pozosta\u0142ych ko\u015bcio\u0142ach miasta nast\u0105pi\u0142o to dopiero 31 pa\u017adziernika 1557 roku, po przywileju religijnym, kt\u00f3ry kr\u00f3l Zygmunt II August nada\u0142 Gda\u0144skowi 4 lipca tego roku, a w ko\u015bciele Mariackim 9 listopada 1572 roku. Gebauer powo\u0142uje si\u0119 tu na Schnaasego i Lambecka i zaznacza, \u017ce Lambeck podaje nieco inne daty. Od tego czasu, jak pisze Gebauer, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Barbary bez przeszk\u00f3d s\u0142u\u017cy\u0142 gminie ewangelickiej.\n\nPierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 siedemnastego wieku Schnaase datuje rok po roku: w 1614 roku zbudowano tu o\u0142tarz, w 1615 empory, w 1619 chrzcielnic\u0119, w 1634 roku szko\u0142\u0119, a w 1639 roku dwa domy dla duchownych. Wed\u0142ug Walthera Fabera w 1673 roku w trzyklasowej, a wi\u0119c najmniejszej gda\u0144skiej szkole parafialnej przy \u015bwi\u0119tej Barbarze najni\u017cszy rang\u0105 nauczyciel uczy\u0142 ubocznie tak\u017ce polskiego, przede wszystkim po to, by ubodzy uczniowie m\u00f3wi\u0105cy po polsku dobrze rozumieli katechizm ewangelicki. W latach 1619\u20131620 wie\u017c\u0119 zwie\u0144czono renesansowym he\u0142mem, w latach 1726\u20131728 dobudowano barokow\u0105 naw\u0119 po\u0142udniow\u0105, a w latach 1746\u20131747 gda\u0144ski organmistrz Andreas Hildebrandt zbudowa\u0142 39-g\u0142osowe organy. Dzieje tutejszych instrument\u00f3w si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w sprzed Reformacji: ju\u017c w 1515 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 nowe organy, a w latach 1589\u20131592 Wawrzyniec Hofmann z Malborka zbudowa\u0142 nowy instrument, kt\u00f3ry przetrwa\u0142 do 1746 roku. Zast\u0105pi\u0142y go organy Andreasa Hildebrandta, kt\u00f3re w 1763 roku naprawia\u0142 Rudolf Friedrich Dalitz. Organy mia\u0142y tak zwany prospekt gda\u0144ski, taki sam jak w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety.\n\nWed\u0142ug L\u00f6schina (1815) o\u0142tarz z 1614 roku zniszczyli Francuzi, a w 1815 roku zbierano datki na jego odbudow\u0119. Ambona z 1654 roku zast\u0105pi\u0142a starsz\u0105, kt\u00f3r\u0105 w 1660 roku podarowano ko\u015bcio\u0142owi w Ko\u017alinach (w druku: G\u00fcttland), odbudowanemu po wojnie ze Szwedami. Chrzcielnica, w 1815 roku zachowana ju\u017c tylko w cz\u0119\u015bci, by\u0142a darem cechu krawc\u00f3w. Zegar bij\u0105cy z czterema tarczami powsta\u0142 wed\u0142ug L\u00f6schina w 1619 roku, razem z iglic\u0105 wie\u017cy; mia\u0142 by\u0107, jak pisze, darem zamo\u017cnych kupc\u00f3w zbo\u017cowych.\n\nW okresie pruskim i w czasach Wolnego Miasta Gda\u0144ska parafia \u015bwi\u0119tej Barbary by\u0142a jedn\u0105 z ewangelickich gmin miejskich (Stadtgemeinde) diecezji Danzig-Stadt; do 1918 roku obsadzano przy niej dwa stanowiska duchownych. W 1806 roku, przed obl\u0119\u017ceniem Gda\u0144ska przez wojska napoleo\u0144skie, ko\u015bci\u00f3\u0142 zamieniono na magazyn siana i s\u0142omy dla kawalerii oraz na lazaret; tak u\u017cywano go tak\u017ce w czasach pierwszego Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Podczas obl\u0119\u017ce\u0144 1807 i 1813 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Barbary ucierpia\u0142 bardziej ni\u017c inne gda\u0144skie \u015bwi\u0105tynie: wn\u0119trze spustoszono, o\u0142tarz i chrzcielnic\u0119 rozbito, organy cz\u0119\u015bciowo zniszczono, a \u0142awy zabrano. Podczas obl\u0119\u017cenia w 1813 roku zosta\u0142 powa\u017cnie uszkodzony, a od 1814 roku zn\u00f3w s\u0142u\u017cy\u0142 jako ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny.\n\nPastor Friedrich Karmann, kt\u00f3ry od 1833 roku przez 36 lat prowadzi\u0142 parafi\u0119, zbudowa\u0142 wielk\u0105 zakrysti\u0119 i odnowi\u0142 okna. Pastor Friedrich Karmann zebra\u0142 w ci\u0105gu swojej s\u0142u\u017cby z dobrowolnych datk\u00f3w a\u017c 3791 talar\u00f3w; najpierw odbudowa\u0142 o\u0142tarz \u2014 gotyck\u0105 nadbudow\u0119 wok\u00f3\u0142 ocala\u0142ego obrazu, otoczonego z\u0142oconymi gipsowymi odlewami dwunastu aposto\u0142\u00f3w z grobowca \u015bwi\u0119tego Sebalda w Norymberdze. Harnoch wymienia w wie\u017cy trzy dzwony z lat 1587, 1626 i 1858, a obecny o\u0142tarz ko\u015bcio\u0142a datuje na 1838 rok. W o\u0142tarzu umieszczono ocala\u0142y z czas\u00f3w okupacji francuskiej obraz Ostatniej Wieczerzy z pocz\u0105tku XVII wieku (wed\u0142ug Willego Drosta z 1613 roku), otoczony gipsowymi odlewami dwunastu figur aposto\u0142\u00f3w z grobowca \u015bwi\u0119tego Sebalda w Norymberdze; chrzcielnic\u0119 z bia\u0142o-czarnego marmuru podarowa\u0142 w 1843 roku kr\u00f3l, a rze\u017abion\u0105 ambon\u0119 z 1654 roku odnowiono w 1686 roku. Marmurow\u0105 chrzcielnic\u0119 z czarnego i bia\u0142ego marmuru podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm IV w 1841 roku, podczas pierwszej wizyty w Gda\u0144sku po wst\u0105pieniu na tron; sta\u0142a w tak zwanym ma\u0142ym ko\u015bciele pod \u017cyrandolem do 1904 roku, kiedy usuni\u0119to j\u0105, by zrobi\u0107 miejsce na \u0142awki.\n\nStan budowli i wyposa\u017cenia w po\u0142owie XIX wieku opisuje Gebauer (1855). Por\u00f3wnuj\u0105c ko\u015bci\u00f3\u0142 z rysunkiem Bartela Ranischa z 1695 roku, stwierdza, \u017ce z tamtego czasu pozosta\u0142y wie\u017ca, p\u00f3\u0142nocna po\u0142owa ko\u015bcio\u0142a i stara zakrystia, a dosz\u0142y po\u0142udniowa po\u0142owa i nowa zakrystia obok starej. Dobudow\u0119 z 1728 roku wzniesiono, bo gmina na D\u0142ugich Ogrodach si\u0119 powi\u0119kszy\u0142a: przebito mur po\u0142udniowej \u015bciany, pozostawione filary wzmocniono dostawionymi obok filarami tej samej szeroko\u015bci, po\u0142\u0105czonymi z nimi w\u0105skimi sklepieniami krzy\u017cowymi, i dobudowano wzd\u0142u\u017c drug\u0105 naw\u0119 z osobnym dachem, szerok\u0105 na oko\u0142o 26 st\u00f3p, podczas gdy stara nawa mia\u0142a oko\u0142o 42 st\u00f3p i jeszcze oko\u0142o 10 st\u00f3p na wn\u0119ki okienne. Now\u0105, du\u017c\u0105 zakrysti\u0119 bez ozd\u00f3b architektonicznych zbudowano w 1850 roku staraniem pastora Karmanna z dobrowolnych datk\u00f3w gminy. Niewysoka wie\u017ca mia\u0142a trzon zdobiony kolumnami, galeri\u0119, otwart\u0105 latarni\u0119 i smuk\u0142y he\u0142m, a jej kruchta zachowa\u0142a kunsztowne sklepienie krzy\u017cowe, podobne do sklepienia w jednej z naw bocznych ko\u015bcio\u0142a Mariackiego. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142, poza w\u0105skimi sklepieniami we wn\u0119kach okiennych, sklepienia nie mia\u0142; wed\u0142ug Gebauera usuni\u0119to je zapewne przy zak\u0142adaniu nowego, p\u0142askiego stropu gipsowego z wypuk\u0142ym ornamentem ro\u015blinnym i medalionami z anio\u0142ami i scenami biblijnymi. Organy z pozytywem tylnym mia\u0142 wed\u0142ug przekazu zbudowa\u0107 Hildebrand w 1654 roku za pieni\u0105dze ofiarowane przez szwedzko-pomorskiego kapitana okr\u0119tu, kt\u00f3ry zmar\u0142 dwa lata przed uko\u0144czeniem instrumentu; Gebauer zaznacza, \u017ce musia\u0142 to by\u0107 inny mistrz ni\u017c Andreas Hildebrand, tw\u00f3rca organ\u00f3w w Pruszczu z 1728 roku. Ambon\u0119 o prostej, lecz zgrabnej snycerce, z dat\u0105 1654, pomalowano na nowo farb\u0105 olejn\u0105, pozostawiaj\u0105c z\u0142ocenia ornament\u00f3w i figur. O\u0142tarz by\u0142 wed\u0142ug Gebauera now\u0105 kompozycj\u0105 w duchu \u015bredniowiecza; jego \u015brodkowy obraz, Ostatni\u0105 Wieczerz\u0119 przeniesion\u0105 z dawnego o\u0142tarza, Gebauer odnosi zapewne do ko\u0144ca XVI wieku, do czasu po drugim po\u017carze, a p\u0142omienie \u015bwiec zaznaczono na nim wk\u0142adanymi z\u0142otymi blaszkami. Obramienie obrazu w formach gotyckich, z pinaklami i dwunastoma aposto\u0142ami na konsolach, wykona\u0142 rze\u017abiarz w 1838 roku. Obok o\u0142tarza wisia\u0142 malowany na desce S\u0105d Ostateczny, wed\u0142ug Gebauera dawniej cz\u0119\u015b\u0107 epitafium, z herbem przedstawiaj\u0105cym czapl\u0119 z ryb\u0105 w dziobie na czerwonej tarczy; obraz Gebauer odnosi do ko\u0144ca XVI albo do pocz\u0105tku XVII wieku. Anio\u0142 trzyma\u0142 wag\u0119: na jednej szali le\u017ca\u0142 krzy\u017c Chrystusa, na drugiej przedmioty kusz\u0105ce do grzechu, czyli dzban wina, karta (as kier), ko\u015bci, lustro, no\u017cyce, grzebie\u0144, worek pieni\u0119dzy z napisem \u201e21000 Thlr.\u201d, sznur pere\u0142 i z\u0142oty \u0142a\u0144cuch, a u do\u0142u anio\u0142owie nie\u015bli wybranych do nieba. \u0141uk obok o\u0142tarza wype\u0142nia\u0142y cztery obrazy pasyjne z dawnym krucyfiksem, na kt\u00f3rego czterech ko\u0144cach umieszczono tabliczki z g\u0142owami ewangelist\u00f3w, a balustrad\u0119 empory w dobudowie zdobi\u0142o jedena\u015bcie obraz\u00f3w biblijnych, wed\u0142ug Gebauera z czas\u00f3w jej budowy. Kr\u00f3lewsk\u0105 chrzcielnic\u0119 z czarno-bia\u0142ego marmuru otacza\u0142a \u017celazna krata. O dawnych cz\u0142onkach gminy przypomina\u0142y epitafium z czarnymi \u017c\u0142obkowanymi kolumnami, trzy chor\u0105gwie pogrzebowe, p\u0142yta nagrobna Petera Boschkego i portret pastora S\u00f6hnera, zmar\u0142ego w 1687 roku.\n\nJak liczna by\u0142a wtedy ewangelicka wi\u0119kszo\u015b\u0107 Gda\u0144ska, pokazuje wykaz gmin sporz\u0105dzony wed\u0142ug spisu powszechnego z 1885 roku: miasto mia\u0142o 114 805 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 77 878 ewangelik\u00f3w, 32 796 katolik\u00f3w, 1281 innych chrze\u015bcijan i 2837 \u017byd\u00f3w. Wed\u0142ug Harnocha oko\u0142o 1890 roku parafia \u015bwi\u0119tej Barbary liczy\u0142a 8000 dusz w mie\u015bcie i 4000 na wsi; poza Gda\u0144skiem z dwiema szko\u0142ami symultannymi mia\u0142a szko\u0142y mi\u0119dzy innymi w Heubude, Krakauer K\u00e4mpe i Klein Plehnendorf, a rocznie notowano w niej oko\u0142o 500 chrzt\u00f3w i 70 \u015blub\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 14 541 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a duszpasterzami byli Karl Fuhst (od 1884 roku) i Johann Hevelke (od 1884 roku). Wed\u0142ug \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d spis z 1 grudnia 1905 roku wykaza\u0142 w parafii \u015bwi\u0119tej Barbary 16 947 cz\u0142onk\u00f3w, a liczba ta szybko ros\u0142a wraz z budow\u0105 nowych ulic na Dolnym Mie\u015bcie. 1 kwietnia 1914 roku po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 parafii przy\u0142\u0105czono do parafii \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, a mimo to w pa\u017adzierniku 1916 roku pastor Karl Strehlau liczy\u0142 w niej oko\u0142o 18 000 dusz; na czas po wojnie parafia planowa\u0142a nowe organy i drugi ko\u015bci\u00f3\u0142 na terenach po wa\u0142ach, przy drodze do Knipawy (Kneipab), kt\u00f3ry zamierzano nazwa\u0107 ko\u015bcio\u0142em Pokoju (Friedenskirche).\n\nPrzylegaj\u0105cy od wschodu szpital \u015bwi\u0119tej Barbary od 1879 roku mia\u0142 osobny zarz\u0105d i s\u0142u\u017cy\u0142 celom dobroczynnym; na gruncie ko\u015bcielnym od p\u00f3\u0142nocy sta\u0142y dwie plebanie, dom organisty i ko\u015bcielnego oraz stary, zamkni\u0119ty cmentarz z domem parafialnym z 1898 roku. Jak zauwa\u017ca Adam Szarszewski, statut szpitala z 1881 roku stanowi\u0142, \u017ce nikogo nie wolno odrzuci\u0107 z powodu wyznania, podczas gdy statuty szpitali Bo\u017cego Cia\u0142a z 1830 roku i Wszystkich Anio\u0142\u00f3w Bo\u017cych z 1863 roku dopuszcza\u0142y tylko osoby wiary chrze\u015bcija\u0144skiej. Ten sam autor wymienia duchownych szpitala \u015bwi\u0119tej Barbary w sporach o pietyzm: Conrad Kasseberg zasiada\u0142 w 1735 roku w powo\u0142anej przez rad\u0119 miejsk\u0105 komisji, kt\u00f3ra mia\u0142a bada\u0107 przypadki sprzyjania pietyzmowi, a Peter Tank w 1748 roku publicznie skar\u017cy\u0142 si\u0119 na wywo\u0142ywany przez pietyst\u00f3w ferment w mie\u015bcie. Od 1869 roku parafia mia\u0142a w\u0142asny, obszerny i zacieniony cmentarz przed Bram\u0105 Nowe Ogrody (Neugarter Tor), przy Weinbergstra\u00dfe 1 \u2014 wed\u0142ug przewodnika z 1916 roku najwi\u0119kszy cmentarz jednej parafii w mie\u015bcie. Stowarzyszenie ko\u015bcielne \u015bwi\u0119tej Barbary (m\u0119skie) za\u0142o\u017cono 13 sierpnia 1888 roku z inicjatywy inspektora ruchu Baata; w 1889 roku organista Paul Krieschen utworzy\u0142 przy nim ch\u00f3r m\u0119ski, a 17 lutego 1911 roku do\u0142\u0105czono grup\u0119 kobiec\u0105 (Evangelische Frauenh\u00fclfe). W 1898 roku na cz\u0119\u015bci dawnego cmentarza, przekazanej w 1894 roku, stan\u0105\u0142 dom parafialny \u2014 pierwsza sala ko\u015bcielna w ca\u0142ym Gda\u0144sku. Dom parafialny po\u015bwi\u0119ci\u0142 7 maja 1898 roku generalny superintendent Doeblin; budowa kosztowa\u0142a 37 300 marek, pokrytych z oszcz\u0119dno\u015bci, dw\u00f3ch zapis\u00f3w, po\u017cyczki 22 000 marek oraz dar\u00f3w cesarzowej i Ewangelicko-Ko\u015bcielnego Stowarzyszenia Pomocy. Wed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku pierwszym pastorem by\u0142 Hevelke, drugim Strehlau; parafia mia\u0142a ju\u017c wtedy w\u0142asny dom z sal\u0105 i mieszkaniami si\u00f3str parafialnych i diakona. Hevelke, w 1897 roku drugi duchowny obok Fuhsta, w ksi\u0119dze z 1905 roku jest ju\u017c pierwszym pastorem, a w latach 1910\u20131914 przewodniczy\u0142 zarz\u0105dowi Zwi\u0105zku Parafii Ewangelickich Gda\u0144ska (Parochialverband). W ksi\u0119dze z 1914 roku pierwszym pastorem jest Strehlau, a drugie stanowisko wakuje; w ksi\u0119dze z 1918 roku zajmuje je Leu. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku do parafii \u015bwi\u0119tej Barbary nale\u017ca\u0142y tak\u017ce Troyl i wiejskie osady B\u00fcrgerwiesen-Sandweg, Klein Plehnendorf-Krakauer K\u00e4mpe i Gro\u00df Walddorf.\n\nAmbona, najcenniejszy element wyposa\u017cenia, pochodzi\u0142a z 1654 roku. Wed\u0142ug Adama Szarszewskiego kazalnic\u0119 podtrzymywa\u0142a kariatyda w postaci Moj\u017cesza, a zdobi\u0142y j\u0105 postacie \u015bwi\u0119tych Barbary, Katarzyny Aleksandryjskiej i Ma\u0142gorzaty; Katarzyna Cie\u015blak zalicza j\u0105 do gda\u0144skich ambon dekorowanych przedstawieniami ewangelist\u00f3w i odnotowuje, \u017ce si\u0119 nie zachowa\u0142a. Szarszewski przypomina te\u017c, \u017ce relikwie \u015bwi\u0119tej Barbary z wielkiego relikwiarza w ko\u015bciele Mariackim, przetopionego w 1577 roku, trafi\u0142y prawdopodobnie w\u0142a\u015bnie do tego ko\u015bcio\u0142a, a jeszcze w latach dwudziestych XVIII wieku Meissner, autor r\u0119kopi\u015bmiennego opisu gda\u0144skich ko\u015bcio\u0142\u00f3w, widzia\u0142 tu \u015bwiecznik maryjny \u201ez dawnych czas\u00f3w\u201d. Na emporze w nawie po\u0142udniowej wisia\u0142y obrazy z pocz\u0105tku XVII wieku, mi\u0119dzy innymi Mi\u0142osierny Samarytanin, Chrystus i Samarytanka, Chrystus w rozmowie z kobiet\u0105 kananejsk\u0105 oraz wizerunki Ezechiela, Jakuba, Samuela i Eliasza, a obraz Ostatniej Wieczerzy w o\u0142tarzu g\u0142\u00f3wnym Willi Drost datuje na 1613 rok. \u0141awy ko\u015bcio\u0142a odnowiono ca\u0142kowicie w latach 1912\u20131916, w tym samym br\u0105zowym tonie d\u0119bu co ambona z 1654 roku. Wielki dzwon w wie\u017cy nosi\u0142 wtedy napis z Ksi\u0119gi Joela (2, 15\u201316): \u201eZwo\u0142ajcie zgromadzenie! Zbierzcie lud! U\u015bwi\u0119\u0107cie serca! Zgromad\u017acie starszych! Przyprowad\u017acie dzieci! Niech oblubieniec wyjdzie ze swej komnaty, a oblubienica ze swego pokoju!\u201d. Z dzwon\u00f3w, kt\u00f3re w sierpniu 1914 roku obwie\u015bci\u0142y wybuch wojny, w wie\u017cy pozosta\u0142 tylko najmniejszy. W og\u0142oszeniu ze stycznia 1909 roku ludwisarnia M. u. O. Ohlsson z L\u00fcbeck wymienia\u0142a w\u015br\u00f3d dzwon\u00f3w dostarczonych w 1908 roku wielki dzwon dla ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku. W czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej w domu parafialnym dzia\u0142a\u0142 \u017c\u0142obek pomocy wojennej, przez kilka tygodni pomaga\u0142 tu pastor Schaper, wyp\u0119dzony przez Rosjan z miejscowo\u015bci Gorzno, a w okr\u0119gu parafii, na Troylu, by\u0142 wielki ob\u00f3z rosyjskich je\u0144c\u00f3w wojennych. W 1919 roku pastorami byli Karl Strehlau (Barbarakirchhof 4) i Bruno Leu (Barbarakirchhof 5). Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku liczy\u0142a wtedy 18 500 ewangelik\u00f3w, a pastorami byli Karl Strehlau (od 1904 roku), Bruno Leu (od 1914 roku) i Emil Plath (od 1922 roku). W 1941 roku, podczas remontu ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, \u015bwi\u0105tynia \u015bwi\u0119tej Barbary s\u0142u\u017cy\u0142a jako zast\u0119pczy ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowy.\n\nW 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 i uleg\u0142 zniszczeniu w oko\u0142o 60 procentach \u2014 by\u0142 jednym z najbardziej zrujnowanych w mie\u015bcie. Odbudow\u0119 rozpocz\u0119to w 1956 roku i prowadzono etapami: wie\u017c\u0119 z he\u0142mem wzniesiono w latach 1970\u20131972, ca\u0142o\u015b\u0107 uko\u0144czono w 1974 roku, a barokow\u0105 naw\u0119 po\u0142udniow\u0105 \u2014 decyzj\u0105 z 1966 roku \u2014 rozebrano. W 1959 roku obiekt przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, a 30 marca 1968 roku erygowano przy nim parafi\u0119 katolick\u0105. Inaczej podaje Piotr Szczud\u0142owski (1995): podczas walk w marcu 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 nie odni\u00f3s\u0142 powa\u017cniejszych szk\u00f3d, a strawi\u0142 go wielki po\u017car 3 maja 1945 roku, kilka tygodni po zaj\u0119ciu miasta (s. 282); protok\u00f3\u0142 przekazuj\u0105cy go Kurii Biskupiej w zarz\u0105d i u\u017cytkowanie podpisano 20 marca 1958 roku, a pocz\u0105tkiem odbudowy by\u0142o odgruzowanie i zabezpieczenie mur\u00f3w, zorganizowane w czerwcu 1959 roku przez rektora, ksi\u0119dza Edwarda Masewicza (s. 283); Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej zezwoli\u0142o 12 czerwca 1964 roku na odbudow\u0119 nawy g\u0142\u00f3wnej pod warunkiem rozebrania nawy bocznej, w marcu 1966 roku wojew\u00f3dzki konserwator zabytk\u00f3w sprzeciwi\u0142 si\u0119 rozbi\u00f3rce, a restauracj\u0119 wie\u017cy uko\u0144czono w 1972 roku i odbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a trzy lata p\u00f3\u017aniej (s. 285). Szczud\u0142owski podaje te\u017c, \u017ce w grudniu 1945 roku w\u0142adze miejskie postanowi\u0142y odda\u0107 zniszczony ko\u015bci\u00f3\u0142 do dyspozycji Kurii Biskupiej, ale decyzji tej nie wykonano, dlatego 17 wrze\u015bnia 1957 roku Kuria wyst\u0105pi\u0142a do Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku o przydzielenie jej ko\u015bcio\u0142a (s. 282). Odbudow\u0119 wstrzyma\u0142o Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej decyzj\u0105 z 6 pa\u017adziernika 1959 roku, a wej\u015bcie do ruin opiecz\u0119towano (s. 283). W latach 1960\u20131964 w\u0142adze d\u0105\u017cy\u0142y do rozbi\u00f3rki ko\u015bcio\u0142a albo przeznaczenia go na cele \u015bwieckie: w 1960 roku postanowiono urz\u0105dzi\u0107 w nim hal\u0119 targow\u0105, w projekcie planu zagospodarowania przestrzennego wy\u0142o\u017conym w kwietniu 1962 roku przeznaczono go na sal\u0119 gimnastyczn\u0105 jednej ze szk\u00f3\u0142, a przewodnicz\u0105cy Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej Piotr Stolarek uzna\u0142, \u017ce lepszym wyj\u015bciem jest rozebranie ruin ko\u015bcio\u0142a wraz z fundamentami (s. 283\u2013284). W ruinach rektor, ksi\u0105dz Masewicz, urz\u0105dzi\u0142 prowizoryczn\u0105 kapliczk\u0119, w kt\u00f3rej od 1958 roku bez zgody urz\u0119d\u00f3w odprawia\u0142 msze; oficjalnie zacz\u0119\u0142a ona dzia\u0142a\u0107 17 czerwca 1960 roku, gdy wraz z ruinami po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 biskup E. Nowicki. W czerwcu 1971 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 diecezji gda\u0144skiej (s. 286). Jak ustali\u0142a Weronika Grochowska, najpewniej na prze\u0142omie lat siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych XX wieku trafi\u0142o tu ze sk\u0142adnicy konserwatorskiej, jako depozyt Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w, siedem rze\u017ab: pi\u0119\u0107 siedemnastowiecznych figur z ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku, figura Moj\u017cesza z ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Elbl\u0105gu i gotycka figura \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja z poliptyku fundacji cechu browarnik\u00f3w z ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, powsta\u0142ego oko\u0142o 1435 roku. \u015awi\u0119ty Miko\u0142aj stoi w niszy filaru przy po\u0142udniowej \u015bcianie ko\u015bcio\u0142a; odnowiona polichromia i wios\u0142o w miejsce zaginionego pastora\u0142u sprawi\u0142y, \u017ce uchodzi\u0142 za \u015bwi\u0119tego Wojciecha. Pierwszym administratorem (proboszczem) powojennego ko\u015bcio\u0142a by\u0142 ksi\u0105dz Edward Masewicz, kt\u00f3ry opu\u015bci\u0142 Gda\u0144sk w 1977 roku; autorka przypuszcza, \u017ce w\u0142a\u015bnie wtedy rze\u017aby formalnie oddano ko\u015bcio\u0142owi w depozyt.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Imi\u0119 biskupa Drzewickiego jako tego, kt\u00f3ry odzyska\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, podaje spo\u015br\u00f3d dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142 tylko Fankidejski, a Fankidejski bywa w przekazie swoich \u017ar\u00f3de\u0142 niedok\u0142adny; Gebauer (1855) pisze og\u00f3lnie, \u017ce po s\u0105dzie kr\u00f3la Zygmunta I w 1526 roku wszystkie ko\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska wr\u00f3ci\u0142y we w\u0142adanie biskupa kujawskiego. Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 pod dwiema postaciami w 1555 roku podaje tak\u017ce Gebauer, kt\u00f3ry wnioskuje, \u017ce sprawowa\u0142 j\u0105 tu po raz pierwszy Johann Frisch. Wed\u0142ug Handbuchu z 1919 roku kaplica \u015bwi\u0119tej Barbary istnia\u0142a ju\u017c oko\u0142o 1300 roku, a pierwszy raz wzmiankowano j\u0105 w dokumencie w 1387 roku; Theodor Hirsch (t. I, s. 102, przyp. 3) odnosi cytowany zwrot o kaplicy \u201eza Mostem Koggi\u201d do dokumentu z 1431 roku, a Erich Keyser datuje kaplic\u0119 na czas po 1385 roku; uko\u0144czenie wi\u0119kszego ko\u015bcio\u0142a jeden zapis odnosi do 1431 roku, a drugi wi\u0105\u017ce przebudow\u0119 kaplicy na hal\u0119 z 1436 rokiem. Wed\u0142ug Harnocha kr\u00f3lewsk\u0105 chrzcielnic\u0119 podarowano w 1843 roku, a wed\u0142ug innego zapisu kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm IV podarowa\u0142 j\u0105 w 1841 roku, podczas pierwszej wizyty w Gda\u0144sku. Reinhold Curicke (1687) i Barthel Ranisch (1695) datuj\u0105 pierwszy po\u017car ko\u015bcio\u0142a na 1495 rok \u2014 Curicke dopuszcza te\u017c 1499 rok \u2014 a drugi na 1545 rok; przewodnik pastora Strehlaua z 1916 roku i \u201eHandbuch\u201d z 1919 roku podaj\u0105, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 sp\u0142on\u0105\u0107 w 1540 roku. Hermann Freytag (1898, s. 14) pisze, \u017ce Johannes Bonholt obj\u0105\u0142 parafi\u0119 \u015bwi\u0119tej Barbary po 1511 roku, bo jeszcze w 1511 roku jako jej proboszcza wymieniano Hilariusa Matthi\u00e4; ksi\u0119ga pastor\u00f3w notuje Bonholta jako pastora od 1511 roku, a wed\u0142ug Ko\u015bcielaka zosta\u0142 on nast\u0119pc\u0105 proboszcza urz\u0119duj\u0105cego do 1522 lub 1523 roku. Ustanowienie Jacoba M\u00f6llnera duchownym ko\u015bcio\u0142a Gebauer (1855) \u0142\u0105czy z dwunastoma osobami, kt\u00f3rym mieszczanie pod koniec sierpnia 1524 roku powierzyli sprawy ko\u015bcielne, a wed\u0142ug Harnocha ustanowiono go w 1525 roku. Z opisu Barthela Ranischa z 1695 roku, kt\u00f3ry wspomina szpital dla starych ludzi przy ko\u015bciele, Gebauer wnioskuje, \u017ce nie by\u0142 to jeden z ko\u015bcio\u0142\u00f3w g\u0142\u00f3wnych, lecz tylko jeden z mniejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w szpitalnych (\u201ekeine der Haupt-, sondern nur eine der kleineren Hospitalkirchen\u201d); przytacza te\u017c Lambecka, wed\u0142ug kt\u00f3rego ko\u015bci\u00f3\u0142 podniesiono do rangi ko\u015bcio\u0142a g\u0142\u00f3wnego w 1455 roku, a wy\u017cej jako dat\u0119 podniesienia kaplicy do rangi ko\u015bcio\u0142a parafialnego podano 28 stycznia 1456 roku. Obraz Ostatniej Wieczerzy w o\u0142tarzu Willi Drost datuje na 1613 rok, a Gebauer odnosi go zapewne do ko\u0144ca XVI wieku, do czasu po drugim po\u017carze. Obrazy na emporze w nawie po\u0142udniowej datowane s\u0105 wy\u017cej na pocz\u0105tek XVII wieku, a o jedenastu obrazach biblijnych na balustradzie empory w dobudowie Gebauer pisze, \u017ce pochodz\u0105 \u201eoffenbar\u201d z czasu jej budowy. Kr\u00f3lewsk\u0105 chrzcielnic\u0119 Gebauer datuje, tak jak Harnoch, na 1843 rok. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 430) ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Barbary sta\u0142 ju\u017c w 1385 roku, bo w tym roku zmar\u0142 burmistrz Wallrabe, kt\u00f3ry zapisa\u0142 jemu i szpitalowi znaczn\u0105 sum\u0119 pieni\u0119dzy, wed\u0142ug Handbuchu z 1919 roku (s. 65) kaplic\u0119 po raz pierwszy wzmiankowano w dokumencie w 1387 roku. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 430) ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142, stoj\u0105cy po\u015brodku szpitala, sp\u0142on\u0105\u0142 w 1499 roku i ju\u017c w nast\u0119pnym roku odbudowano go na miejscu, kt\u00f3re zajmowa\u0142 jeszcze w 1815 roku, wed\u0142ug Handbuchu z 1919 roku (s. 65) wi\u0119kszy, jednonawowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na obecnym miejscu przy D\u0142ugich Ogrodach by\u0142 uko\u0144czony ju\u017c w 1431 roku. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 440) ko\u015bci\u00f3\u0142 powi\u0119kszono, buduj\u0105c tak zwane ch\u00f3ry, czyli empory, ju\u017c w 1614 roku, wed\u0142ug Schnaasego empory zbudowano w 1615 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tym ko\u015bciele mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Bonhold (1511), Jacob M\u00f6ller (1525\u20131526), Friedrich S\u00f6hner (1647), Balthasar Ernst Hettenbach (1653), Joachim Simon (1653), Eilhard Cierenberg (1672), George Friedrich Kosak (1743), Eduard Ferdinand Lange (1867), Carl Adolph Otto Fuhst (1870), Theodor Johannes Hevelke (1884), Karl Hermann Strehlau (1904), Friedrich Ludwig Bruno Leu (1914), Julius Emil Gustav Plath (1922), Hans Treichel (1932).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Barbara w Gda\u0144sku 19\u00a0258 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 65, 66, 67, 68, 69, 216; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 63; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 369, 370; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 64\u201368; \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary w Gda\u0144sku\u201d \u2014 Wikipedia; \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary\u201d \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia); \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny, obecnie parafialny pw. \u015bw. Barbary\u201d \u2014 Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa); kalendarium i opis ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary \u2014 Zesp\u00f3\u0142 Dworsko-Sakralnych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w (kopia archiwalna z 2018 roku); wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eDie Di\u00f6zesaneinteilung der evangelischen Kirche bis 1918\u201d oraz wykaz ksi\u0105g metrykalnych Gda\u0144ska \u2014 Familienforschung in Westpreussen (westpreussen.de); \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u201d, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat miejski Gda\u0144sk; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 169\u2013170; R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku\u2026\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 113, 123; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 231; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 9; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 26; Th. Hirsch, \u201eDie Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig in ihren Denkm\u00e4lern und in ihren Beziehungen zum kirchlichen Leben Danzigs \u00fcberhaupt\u201d, t. 1, Danzig 1843, s. 102; E. Keyser, \u201eDie Stadt Danzig\u201d, Stuttgart 1925, s. 70; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 74; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 61; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 61; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 59; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 172; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 185, 298, 324; t. 2, s. 540; t. 3, s. 790, 793; t. 4, s. 1041, 1080, 1203; t. 5, s. 1366; t. 6, s. 1704, 1720, 1784; t. 7, s. 1849; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 10 stycznia 1909 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); S. Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych\u201d, \u201eOdrodzenie i Reformacja w Polsce\u201d LXIII, 2019, s. 69\u201371, 76; J. Mo\u017cd\u017ce\u0144, \u201eThe Beginnings of the Reformation in the Light of Gda\u0144sk and K\u00f6nigsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXII, 2017, zeszyt 1, s. 81\u201382; A. Szarszewski, \u201eSzpitale gda\u0144skie XVI\u2013XVIII w. a duchowo\u015b\u0107 protestancka\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d 11, 2020, s. 169, 179, 181\u2013183; K. Cie\u015blak, \u201eAmbona z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku. Przyczynek do tw\u00f3rczo\u015bci Izaaka van den Blocka\u201d, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo\u201d XXV (zeszyt 280), 1994, s. 35; W. Grochowska, \u201eRozproszony, lecz nie zaginiony. Losy poliptyku \u015bw. Miko\u0142aja z oko\u0142o 1435 roku z ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny w Gda\u0144sku\u201d, \u201ePorta Aurea\u201d 18, 2019, s. 54\u201356, 63; Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 38, 1898, s. 14, 23; Hermann Freytag, \u201eDas Archidiakonat Pommerellen der Di\u00f6zese Wloclawek im Mittelalter\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 233; Walther Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 70, 1930, s. 107; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 141r; E. Gebauer, \u201eDie St. Barbarakirche in Danzig\u201d, \u201eDer neuen Preu\u00dfischen Provinzial-Bl\u00e4tter andere Folge\u201d VII, K\u00f6nigsberg 1855, s. 133\u2013138 (Bayerische Staatsbibliothek, M\u00fcnchener DigitalisierungsZentrum); M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 2, Danzig 1815, St\u00fcck 27\u201328, s. 428\u2013431, 439\u2013441 (Polona); P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 282\u2013286.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Barbary_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._BARBARY"},{"typ":"zabytki","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny, ob. parafialny pw. \u015bw. Barbary \u2014 Zabytek.pl (NID)","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/gdansk-kosciol-par-pw-sw-barbary"},{"typ":"regionalia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary w Gda\u0144sku \u2014 kalendarium, opis (ZDSK) [kopia archiwalna 2018-04-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180401004312/http://zdsk.pl/zabytki/48-kosciol-sw-barbary-w-gdansku-kalendarium-opis"},{"typ":"genealogia","tytul":"Evangelische Kirche / Danzig \u2014 Familienforschung in Westpreussen","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=50"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku\u2026\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. VI, 2012, s. 105\u2013131","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 64\u201368","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 369, 370","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 216, 65, 66, 67, 68, 69","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 216, 65, 66, 67, 68, 69","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 63","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 63","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Strehlau, \u201eDie evangelische Kirche zu St. Barbara in Danzig\u201d, Danzig [1916], s. 3\u20137","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/23779"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Ranisch, \u201eBeschreibung Aller Kirchen-Geb\u00e4ude der Stadt Dantzig\u201d, Danzig 1695, s. 69\u201370","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/11822/edition/7688/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Curicke, \u201eDer Stadt Dantzig historische Beschreibung\u201d, Amsterdam und Danzig 1687, s. 337","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10805961"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eDie Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig in ihren Denkm\u00e4lern und in ihren Beziehungen zum kirchlichen Leben Danzigs \u00fcberhaupt\u201d, t. 1, Danzig 1843, s. 102, przyp. 3","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10025204"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Keyser, \u201eDie Stadt Danzig\u201d, Stuttgart 1925, s. 70","url":"https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/5103/edition/4977/content"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 73\u201375 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3485"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 60\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3489"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1914, cz. IV, s. 61\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1918, cz. IV, s. 58\u201360 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 171\u2013172 (Parochialverband)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 185, 298, 324; t. 2, s. 540; t. 3, s. 790, 793; t. 4, s. 1041, 1080, 1203; t. 5, s. 1366; t. 6, s. 1704, 1720, 1784; t. 7, s. 1849","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 10 stycznia 1909 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CUWILSQ7EFITDOW7LB7W4O7A2XKSTKML"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych\u201d, \u201eOdrodzenie i Reformacja w Polsce\u201d LXIII, 2019, s. 69\u201371, 76","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/download/OiRwP.2019.02/24208"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Mo\u017cd\u017ce\u0144, \u201eThe Beginnings of the Reformation in the Light of Gda\u0144sk and K\u00f6nigsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXII, 2017, zeszyt 1, s. 81\u201382","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/ed12fd8d71f7d534d09f1d885dfe9384_ZH_2017_1_Mozdzen_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Szarszewski, \u201eSzpitale gda\u0144skie XVI\u2013XVIII w. a duchowo\u015b\u0107 protestancka\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d 11, 2020, s. 169, 179, 181\u2013183","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/63512397.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Cie\u015blak, \u201eAmbona z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku. Przyczynek do tw\u00f3rczo\u015bci Izaaka van den Blocka\u201d, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo\u201d XXV (zeszyt 280), 1994, s. 35","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-universitatis-nicolai-copernici-nauki-humanistyczno-spoeczne-zabytkoznawstwo-i-konserwatorstwo/1994-tom-25-280/acta_universitatis_nicolai_copernici_nauki_humanistyczno_spoleczne_zabytkoznawstwo_i_konserwatorstwo-r1994-t25_280-s35-58.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Grochowska, \u201eRozproszony, lecz nie zaginiony. Losy poliptyku \u015bw. Miko\u0142aja z oko\u0142o 1435 roku z ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny w Gda\u0144sku\u201d, \u201ePorta Aurea\u201d 18, 2019, s. 54\u201356, 63","url":"https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/portaaurea/article/download/3815/3903"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 38, 1898, s. 23","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft38.12515870"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eDas Archidiakonat Pommerellen der Di\u00f6zese Wloclawek im Mittelalter\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 233","url":"https://archive.org/details/Altpreussische_Monatsschrift-41"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Walther Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 70, 1930, s. 107","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft70.31173315"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 141r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. Gebauer, \u201eDie St. Barbarakirche in Danzig\u201d, \u201eDer neuen Preu\u00dfischen Provinzial-Bl\u00e4tter andere Folge\u201d VII, K\u00f6nigsberg 1855, s. 133\u2013138 (Bayerische Staatsbibliothek, M\u00fcnchener DigitalisierungsZentrum)","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10013951?page=145"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 2, Danzig 1815, St\u00fcck 27\u201328, s. 428\u2013431, 439\u2013441 (Polona)","url":"https://polona.pl/item-view/3c1c312a-a7c3-403e-935a-59b220a617c1"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0132","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.348003,"lng":18.663847,"name_de":"Danzig, St. Barbara","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary (dawny ewangelicki, ob. rzymskokatolicki)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja stoi na gda\u0144skim Starym Mie\u015bcie, przy ulicy jego imienia. Od 3 lipca 1997 roku, kiedy arcybiskup Tadeusz Goc\u0142owski przekaza\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 gminie greckokatolickiej, s\u0142u\u017cy grekokatolikom. Od 31 stycznia 2001 roku pe\u0142ni funkcj\u0119 konkatedry, dzi\u015b w eparchii olszty\u0144sko-gda\u0144skiej. Wn\u0119trze zdobi ikonostas. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w datuje budowl\u0119 na wiek pi\u0119tnasty i szesnasty. Pod numerem A-427 (decyzje z 24 lutego 1967 i 28 lipca 2005 roku) obejmuje j\u0105 wraz z cmentarzem ko\u015bcielnym i murowanym ogrodzeniem z drugiej po\u0142owy XVII wieku, przebudowanym w 1816 roku.\n\n\u015awi\u0105tynia jest starsza, ni\u017c bywa podawane. Ksi\u0119ga adresowa z 1910 roku podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja istnia\u0142 od 1370 roku i wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 licznymi malowid\u0142ami oraz bogato rze\u017abionymi \u0142awami. Wed\u0142ug kroniki Harnocha w 1373 roku Peter Warlau zapisa\u0142 200 marek na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja; \u015bwi\u0105tynia by\u0142a pierwotnie fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a w 1499 roku sp\u0142on\u0119\u0142a od ognia z s\u0105siedniej pralni \u2014 w 1500 roku odbudowano j\u0105 w konstrukcji szkieletowej, a oko\u0142o 1600 roku zast\u0105piono murowan\u0105. Wed\u0142ug pastora Stengela ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano pod koniec XIV wieku jako fili\u0119 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny na M\u0142odym Mie\u015bcie; w 1456 roku, po zburzeniu M\u0142odego Miasta, rozebrano go i postawiono na Starym Mie\u015bcie, gdzie za proboszcza Klemensa sta\u0142 si\u0119 ko\u015bcio\u0142em parafialnym.\n\n28 stycznia 1456 roku biskup w\u0142oc\u0142awski Jan podzieli\u0142 Gda\u0144sk na sze\u015b\u0107 okr\u0119g\u00f3w parafialnych. Do dw\u00f3ch dotychczasowych ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych \u2014 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny i \u015bwi\u0119tej Katarzyny \u2014 do\u0142\u0105czono wtedy cztery nowe: \u015bwi\u0119tego Jana, \u015bwi\u0119tej Barbary, \u015awi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a oraz w\u0142a\u015bnie \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja. Pow\u00f3d podano w dokumencie wprost: miasto rozros\u0142o si\u0119 daleko poza mury, a dw\u00f3ch proboszcz\u00f3w nie nad\u0105\u017ca\u0142o z pos\u0142ug\u0105, tak \u017ce wielu ludzi \u2014 dzieci, doros\u0142ych i starc\u00f3w \u2014 umiera\u0142o bez sakrament\u00f3w. \u015awi\u0119temu Bart\u0142omiejowi wyznaczono okr\u0119g od strugi M\u0142yn\u00f3wki po ulic\u0119 Pieprzow\u0105, wa\u0142 wzd\u0142u\u017c M\u0142yn\u00f3wki a\u017c do bramy, ulic\u0119 Ogrodow\u0105, ulic\u0119 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i po\u0142ow\u0119 Wapiennej wraz z domami i ogrodami przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a. Schnaase notuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142, pierwotnie nale\u017c\u0105cy do M\u0142odego Miasta, sta\u0142 si\u0119 parafialnym ko\u015bcio\u0142em Starego Miasta w 1454 roku. Pe\u0142n\u0105 rozbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a przeprowadzono w latach 1482\u20131491; podawany po\u017car z 1499 roku nie ma wed\u0142ug pastora Stengela potwierdzenia w dokumentach i mo\u017ce wynika\u0107 z pomylenia z ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tej Barbary. Wed\u0142ug S\u0142awomira Ko\u015bcielaka w przededniu Reformacji proboszczem by\u0142 tu Leonhard Niederhof, kt\u00f3ry od 1519 roku stale przebywa\u0142 na Warmii.\n\nWed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144skiej ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do luteran\u00f3w od 1523 roku, w toku Reformacji i w czasie, gdy Gda\u0144sk by\u0142 autonomicznym miastem Rzeczypospolitej. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski podaje, \u017ce przeszed\u0142 on w r\u0119ce ewangelickie bardzo wcze\u015bnie, wraz z innymi \u015bwi\u0105tyniami miasta, a pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 tu w 1525 roku Piotr Zankau \u2014 to rok gda\u0144skiego tumultu i jedna z najwcze\u015bniejszych dat obj\u0119cia \u015bwi\u0105tyni w ca\u0142ym jego zestawieniu. Julia Mo\u017cd\u017ce\u0144 wymienia w\u015br\u00f3d pierwszych duchownych, kt\u00f3rzy g\u0142osili w Gda\u0144sku nauk\u0119 lutera\u0144sk\u0105, tak\u017ce miejscowych zbieg\u0142ych karmelit\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich Matthiasa Bienwalda (Biennwalda), p\u00f3\u017aniejszego proboszcza ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja; by\u0142 on autorem niemieckiego przek\u0142adu Modlitwy Pa\u0144skiej, wydrukowanego w 1522 roku w oficynie Hansa Weinreicha. Ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 ewangelicka wymaga tu jednak zastrze\u017cenia. Lutera\u0144ski zryw z lat 1525\u20131526 zosta\u0142 st\u0142umiony i miasto wr\u00f3ci\u0142o wtedy do obrz\u0105dku katolickiego; trwale ewangelickie sta\u0142y si\u0119 ko\u015bcio\u0142y gda\u0144skie \u2014 w tym ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Barbary na D\u0142ugich Ogrodach \u2014 dopiero po 1557 roku. Jak radykalny by\u0142 tamten pierwszy zryw, wida\u0107 po zarz\u0105dzeniach z 1525 roku: mnich\u00f3w i mniszki odes\u0142ano do klasztor\u00f3w, ambony obsadzono nowo sprowadzonymi duchownymi stoj\u0105cymi na gruncie nowej nauki, a z ko\u015bcio\u0142\u00f3w usuni\u0119to wszystko, co przypomina\u0142o dawn\u0105 form\u0119 nabo\u017ce\u0144stwa \u2014 srebrne naczynia, ornaty, obrazy, \u0142aci\u0144skie \u015bpiewy. Zwr\u00f3cono si\u0119 nawet do Lutra o pomoc w znalezieniu duchownego dla ko\u015bcio\u0142a Mariackiego.\n\nWed\u0142ug M. G. L\u00f6schina, kt\u00f3ry w 1815 roku og\u0142osi\u0142 w gda\u0144skim tygodniku \u201eGedana\u201d cykl o dziejach tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, w 1524 roku gmina zebra\u0142a si\u0119 na cmentarzu przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety i wybra\u0142a spo\u015br\u00f3d siebie dwunastu mieszczan, kt\u00f3rzy, jak m\u00f3wiono, mieli \u201ekrzewi\u0107 s\u0142owo Bo\u017ce\u201d; poprosili oni rad\u0119 o przychylnego Reformacji duchownego Franka i o zniesienie nabo\u017ce\u0144stwa katolickiego w ich ko\u015bciele, ale spotkali si\u0119 z odmow\u0105. Dopiero nowa rada, ustanowiona po rozruchach nast\u0119pnego roku, da\u0142a gminie lutera\u0144skiego duchownego Petrusa Z\u00e4nckaua (w druku: Peter Z\u00e4nkau). Kr\u00f3l Zygmunt I, kt\u00f3ry wkr\u00f3tce sam przyby\u0142 do Gda\u0144ska, st\u0142umi\u0142 Reformacj\u0119 si\u0142\u0105, kaza\u0142 zaku\u0107 Z\u00e4nckaua w kajdany razem z czterema innymi duchownymi lutera\u0144skimi i wywie\u017a\u0107 ich do Polski, a w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja przywr\u00f3cono nabo\u017ce\u0144stwo katolickie. Trwa\u0142o ono do 1550 roku, kiedy kr\u00f3l Zygmunt August zezwoli\u0142 na wyb\u00f3r duchownego lutera\u0144skiego i gmina wybra\u0142a Martinusa Hiero. L\u00f6schin dodaje, \u017ce przypisany do parafii garnizon miejski przez pewien czas g\u0142osowa\u0142 przy wyborach duchownych, zbieraj\u0105c si\u0119 w tak zwanej Peinstube.\n\nPo st\u0142umieniu pierwszego zrywu ewangeli\u0119 g\u0142osi\u0142 tu Martinus Hiero, zmar\u0142y 17 kwietnia 1553 roku, a 31 pa\u017adziernika 1557 roku po raz pierwszy udzielono tu Komunii pod dwiema postaciami. Zorganizowan\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 duchown\u0105 przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja odnotowuje si\u0119 od 1566 roku. Pierwszy ewangelicki duchowny twierdzy Wis\u0142ouj\u015bcie, Johann Krossling, zosta\u0142 w 1569 roku powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku. Hermann Freytag zauwa\u017ca, \u017ce miastem ewangelickim mo\u017cna Gda\u0144sk nazywa\u0107 od oko\u0142o 1560 roku, ale z niepewnego po\u0142o\u017cenia Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wyszed\u0142 tu dopiero w 1577 roku, gdy przywilej religijny Stefana Batorego uczyni\u0142 go z tolerowanego prawnie istniej\u0105cym i uznanym.\n\nHermann Freytag podaje, \u017ce w 1525 roku parafi\u0119 trzymano jeszcze woln\u0105 dla wybranego przez lud Matthiasa Bienwalda, kt\u00f3rego na p\u00f3\u0142 roku u\u017cyczono Elbl\u0105gowi, by tam nale\u017cycie g\u0142osi\u0142 Chrystusa \u2014 fundament i wybrany kamie\u0144 w\u0119gielny. 6 marca 1563 roku, po \u015bmierci proboszcza Bartholom\u00e4usa Kessinga, rada przedstawi\u0142a biskupowi na to stanowisko magistra Simona Wanrada z Kleve. W 1576 roku pastorem zosta\u0142 Achatius Scherer z Malborka; z powodu spor\u00f3w wynik\u0142ych z jego kalwi\u0144skich przekona\u0144 wypowiedziano mu urz\u0105d 9 lutego 1590 roku i przeszed\u0142 do Ostrowitego. Wed\u0142ug Walthera Fabera przy \u015bwi\u0119tym Bart\u0142omieju da si\u0119 wskaza\u0107 tylko jednego polskiego duchownego \u2014 George\u2019a Lebelskiego, kt\u00f3ry nie by\u0142 diakonem, lecz duchownym nadzwyczajnym, i odszed\u0142 w 1593 roku.\n\nR\u0119kopi\u015bmienny spis duchownych ko\u015bcio\u0142a, za\u0142o\u017cony w XVIII wieku i uzupe\u0142niany a\u017c do 1924 roku, dodaje do tych dziej\u00f3w kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Ksi\u0119g\u0119, w kt\u00f3rej go spisano, podarowa\u0142 pod koniec 1765 roku Daniel Gottfried Hyndeberg, rektor szko\u0142y przy \u015bwi\u0119tym Bart\u0142omieju i kandydat ministerium. O pierwszym duchownym, Petrusie Z\u00e4nckau, zapisano, \u017ce w ko\u0144cu zosta\u0142 anabaptyst\u0105. Achatius Scherer, nazwany w spisie Curaeusem, urodzi\u0142 si\u0119 w 1530 roku, by\u0142 najpierw rektorem w Malborku, a od otwarcia gda\u0144skiego gimnazjum w 1558 roku jego profesorem; jako pastor spiera\u0142 si\u0119 o pisma Lutra o Wieczerzy Pa\u0144skiej i o obrazy w ko\u015bcio\u0142ach i nie chcia\u0142 podpisa\u0107 \u201eNotel\u201d, gda\u0144skiej formu\u0142y wyznaniowej. W ko\u0144cu do rady trafi\u0142a sprawa starego obrazu Marii, kt\u00f3ry prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a postawili w niedziel\u0119 na o\u0142tarzu; Scherer o\u015bwiadczy\u0142 wtedy, \u017ce wola\u0142by by\u0107 w innym miejscu, gdzie jako sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioletni cz\u0142owiek mia\u0142by wi\u0119cej spokoju. Po tej sprawie wypowiedziano mu urz\u0105d. O George\u2019u Lebelskim spis podaje, za rachunkami ko\u015bcielnymi, \u017ce jako polski duchowny mia\u0142 do dnia \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a 1591 roku bezp\u0142atne mieszkanie nad dzwonnikiem, a w 1592 roku zap\u0142aci\u0142 6 marek czynszu wielkanocnego i w 1593 roku si\u0119 wyprowadzi\u0142; autor spisu wnioskowa\u0142 st\u0105d, \u017ce Lebelski pos\u0142ugiwa\u0142 tu zapewne tylko od czasu do czasu, i w\u0105tpi\u0142, czy by\u0142 zatwierdzonym duchownym tego ko\u015bcio\u0142a.\n\nDzisiejsz\u0105 bry\u0142\u0119 wi\u0105\u017ce si\u0119 z rokiem 1590. Wie\u017c\u0119 dobudowano w latach 1591\u20131600 \u2014 biskup Zygmunt Paw\u0142owicz podaje lata 1591\u20131601 i zaznacza, \u017ce wzniesiono j\u0105 jeszcze w formach gotyckich, ale zwie\u0144czono renesansowym he\u0142mem. O\u0142tarz by\u0142 darem cechu bednarzy z 1617 roku, z malowid\u0142ami z 1637 roku, a w zakrystii mie\u015bci\u0142a si\u0119 biblioteka ufundowana przez duchownego R\u00f6hra, zmar\u0142ego w 1805 roku. Schnaase rozpisuje wyposa\u017cenie na kolejne lata: ambon\u0119 zbudowano w 1603 roku, \u0142aw\u0119 cechu bednarzy w 1611, o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny wed\u0142ug niego w 1616, empor\u0119 obok organ\u00f3w w 1624, a chrzcielnic\u0119 w 1626 roku. Na budow\u0119 szko\u0142y \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w latach 1615\u20131617 rada miejska da\u0142a 1500 marek. W latach 1639\u20131640 plebani\u0119 postawiono na nowo, w 1644 roku przy ambonie dobudowano kaplic\u0119 spowiedn\u0105, w 1645 roku ambon\u0119 ozdobiono, a w 1647 roku stan\u0119\u0142a empora naprzeciw niej. Piotr Birecki podaje dla ozdobienia ambony rok 1654: umieszczono wtedy na niej sceny Zwiastowania, Ho\u0142du Trzech Kr\u00f3li, Adoracji Pasterzy i Chrztu w Jordanie. Katarzyna Cie\u015blak zalicza t\u0119 niezachowan\u0105 ambon\u0119 do gda\u0144skich kazalnic, kt\u00f3rych wystr\u00f3j ilustrowa\u0142 drugi artyku\u0142 Credo. Barokowy portal powsta\u0142 w 1647 roku; wed\u0142ug Paw\u0142owicza w latach 1647\u20131649 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozbudowano. George Cuny przytacza napis po\u0142udniowego portalu, opatrzony odsy\u0142aczem do 20. rozdzia\u0142u Ksi\u0119gi Wyj\u015bcia: \u201eAn welchem Ort ich meines Namens Gedechtnis stiften werde Da wil ich zu dir kommen und dich segnen\u201d (w kt\u00f3rym miejscu ustanowi\u0119 pami\u0119\u0107 mego imienia, tam przyjd\u0119 do ciebie i b\u0119d\u0119 ci b\u0142ogos\u0142awi\u0142). Barthel Ranisch opisa\u0142 w 1695 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 jako wzniesiony po po\u017carze w 1500 roku z dobrego muru, z murowan\u0105 wie\u017c\u0105; sklepienia mia\u0142y tylko kruchta (Halle) od strony cmentarza, dobudowana w 1647 roku, zakrystia i wn\u0119ki mi\u0119dzy filarami przy \u015bcianach, a \u015brodek ko\u015bcio\u0142a nakrywa\u0142 strop z belek podbitych deskami.\n\nL\u00f6schin (1815) dodaje, \u017ce ju\u017c w 1393 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 musia\u0142 p\u0142aci\u0107 wielkiemu mistrzowi Konradowi von Wallenroth 20 gulden\u00f3w re\u0144skich. Po\u017car, kt\u00f3ry zniszczy\u0142 budowl\u0119, wybuch\u0142 wed\u0142ug niego p\u00f3\u017anym wieczorem 21 grudnia 1499 roku w domu obok ko\u015bcio\u0142a; ocala\u0142y tylko pojedyncze fragmenty mur\u00f3w. W 1590 roku zacz\u0119to cz\u0119\u015bciowo zast\u0119powa\u0107 szkieletowe \u015bciany mocnymi murami; zarazem wie\u017c\u0119 wymurowano od fundament\u00f3w w ci\u0105gu dziesi\u0119ciu lat kosztem 13 824 grzywien. Wielka kruchta (w druku: Halle) naprzeciw ambony, dobudowana w 1647 roku, bo ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mie\u015bci\u0142 ju\u017c rosn\u0105cej gminy, kosztowa\u0142a 6297 gulden\u00f3w, a drewniane dot\u0105d kaplice spowiedne wymurowano ju\u017c w latach 1643\u20131644. L\u00f6schin podkre\u015bla hojno\u015b\u0107 gminy: malowanie o\u0142tarza op\u0142aci\u0142o kilku innych parafian, organy z 1620 roku zbudowano za pieni\u0105dze gminy, a na kilka miesi\u0119cy przed ukazaniem si\u0119 jego artyku\u0142u organy otrzyma\u0142y dzwonki (Glockenspiel), op\u0142acone ze sk\u0142adek, kt\u00f3re zebra\u0142 w gminie pastor Fromm. Wkr\u00f3tce po zbudowaniu wie\u017cy, w 1602 roku, sporz\u0105dzono zegar z trzema tarczami, oddaj\u0105c za niego starszy mechanizm i 130 gulden\u00f3w; prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a kilkakrotnie naprawiali i z\u0142ocili tarcze w\u0142asnym kosztem, ostatnio w 1704 roku. Jeden z wi\u0119kszych spo\u015br\u00f3d czterech dzwon\u00f3w podarowa\u0142a w 1642 roku wdowa po dzwonniku Hansie B\u00fcrgerze. W 1802 roku kolekta w gminie da\u0142a \u015brodki na odnowienie niemal ca\u0142ego wn\u0119trza. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ucierpia\u0142 od bombardowania w 1807 roku, a jeszcze bardziej od pocisk\u00f3w oblegaj\u0105cych w 1813 roku: sama robocizna przy naprawie dachu kosztowa\u0142a 400 gulden\u00f3w, kule powybija\u0142y okna, a jedna bomba przebi\u0142a s\u0142abe sklepienie zakrystii.\n\nZachowa\u0142y si\u0119 te\u017c \u015blady dawnego \u017cycia muzycznego parafii. W latach 1512\u20131513 nowe organy zbudowa\u0142 tu Jan Hauk z Chojnic, w 1620 roku kolejny instrument postawi\u0142 Merten Friese, a w latach 1658\u20131660 rozbudowa\u0142 go organmistrz Jerzy Nitrowski; w 1763 roku rozbudowy dokona\u0142 Rudolf Friedrich Dalitz. Organist\u0105 by\u0142 tu co najmniej w latach 1726\u20131760 Daniel Rockfelder, zmar\u0142y w 1766 roku. W 1774 roku Rada Miejska zam\u00f3wi\u0142a dla tego ko\u015bcio\u0142a kantat\u0119 u kapelmistrza Benjamina Gottholda Siewerta.\n\nTen sam spis pokazuje, jak obsadzano urz\u0119dy przy ko\u015bciele. W 1656 roku, w czasie wojny szwedzkiej, Samuel Weissatius z Ritzeb\u00fcttel, nadworny i okr\u0119towy duchowny szwedzkiego feldmarsza\u0142ka K\u00f6nigsmarcka, przyp\u0142yn\u0105\u0142 z nim pod Gda\u0144sk i razem z nim zosta\u0142 pojmany na redzie gda\u0144skiej. W nast\u0119pnym roku, gdy wyg\u0142osi\u0142 zaledwie jedno kazanie w ko\u015bciele Mariackim, niespodziewanie powo\u0142ano go tu na pastora; autor spisu zanotowa\u0142 przypuszczenie, \u201ei z pewno\u015bci\u0105 nie bez podstaw\u201d, \u017ce Weissatius wyda\u0142 miastu swego pana, na kt\u00f3rego pojmaniu miastu zale\u017ca\u0142o, i w nagrod\u0119 otrzyma\u0142 pastorat. Zmar\u0142 w 1674 roku. Michael Kempin, diakon od 1693 roku, zosta\u0142 w 1701 roku pastorem jako pierwszy, kt\u00f3ry przeszed\u0142 tu z diakonatu na pastorat. Diakonem wybrano wtedy, za spraw\u0105 staromiejskiego rajcy Langego, Daniela Bonaventur\u0119 Dilgera, kt\u00f3ry dopiero co wr\u00f3ci\u0142 ze studi\u00f3w i nie by\u0142 jeszcze egzaminowany. Na egzaminie przed ministerium wypad\u0142 \u017ale i wyszed\u0142 z niego, a mimo to 24 stycznia, wbrew porz\u0105dkowi ustanowionemu przez sam\u0105 rad\u0119, zosta\u0142 wybrany, a ministerium musia\u0142o go ordynowa\u0107 28 lutego 1702 roku. Za spraw\u0105 Dilgera, kt\u00f3ry mia\u0142 w rajcy Langem mo\u017cnego protektora, zniesiono po\u0142udniowe kazania katechizmowe i wprowadzono kazanie nieszporne, a w po\u0142udnie obaj duchowni na zmian\u0119 prowadzili katechizacj\u0119; od 1712 roku niedzielne przes\u0142uchiwanie z katechizmu mi\u0119dzy dwunast\u0105 a pierwsz\u0105 prowadzi\u0142 za 60 gulden\u00f3w rocznie rektor szko\u0142y Johann Benjamin Wendland, a oko\u0142o 1750 roku rada Starego Miasta poleci\u0142a obu duchownym prowadzi\u0107 katechizacje po nabo\u017ce\u0144stwie modlitewnym, jak w innych ko\u015bcio\u0142ach. Kempin i Dilger zmarli w 1709 roku; ksi\u0119ga kaplicy Lazaretu wymienia ich w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w ministerium, kt\u00f3rzy zmarli w czasie zarazy. Obsadzenie pastoratu po Kempinie trwa\u0142o blisko dwa lata: trzy prezentacje upad\u0142y i dopiero przy czwartej, gdy gmina przedstawi\u0142a Gabriela Kehlera i Johanna Gottfrieda Kirscha, wybrano w 1711 roku Kehlera.\n\nSpis odnotowa\u0142 te\u017c sp\u00f3r o to, czy ko\u015bci\u00f3\u0142 jest garnizonowy. Gdy w 1743 roku wybierano na pastora Johanna Fidalckego, po raz pierwszy kazano \u017co\u0142nierzom na paradzie oddawa\u0107 g\u0142osy na przedstawionych kandydat\u00f3w, pod pretekstem, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja jest ko\u015bcio\u0142em garnizonowym. Powt\u00f3rzono to przy obsadzaniu pastoratu po \u015bmierci Fidalckego w 1763 roku, a gdy w ten sam spos\u00f3b miano obsadzi\u0107 zwolniony wtedy diakonat, prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a z\u0142o\u017cyli suplik\u0119, wykazali, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowym nie jest, i uzyskali uchwa\u0142\u0119 rady, kt\u00f3ra ten spos\u00f3b g\u0142osowania znios\u0142a \u201ena zawsze\u201d. Za Daniela Hermanna Richtera, diakona od 1761 roku i pastora od 1763 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 w latach 1762\u20131765 \u201ewspaniale odnowiono we wszystkich cz\u0119\u015bciach\u201d. W 1793 roku, gdy pruskie wojsko zaj\u0119\u0142o Gda\u0144sk, pu\u0142kowi genera\u0142a von Raumera zaproponowano najpierw ten ko\u015bci\u00f3\u0142, bo, jak zapisa\u0142 pastor reformowanego zboru \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety Christian Gottlieb Duisburg, by\u0142 on wcze\u015bniej ko\u015bcio\u0142em garnizonowym; prze\u0142o\u017ceni sprzeciwili si\u0119 jednak, t\u0142umacz\u0105c, \u017ce gmina jest zbyt liczna, a niedzielna komunia nie zawsze ko\u0144czy si\u0119 o wyznaczonej porze.\n\nDo 1813 roku obok pastoratu dzia\u0142a\u0142 przy ko\u015bciele diakonat; po \u015bmierci diakona Weygoldta w 1812 roku stanowiska ju\u017c nie obsadzono. W 1815 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 powa\u017cnie uszkodzi\u0142 wybuch prochu w pobliskiej Baszcie Prochowej; odbudowano j\u0105 w nast\u0119pnych latach. Na odbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a po wybuchu prochowni 6 grudnia 1815 roku kwestowano niemal w ca\u0142ej Europie; z zebranych 115 765 talar\u00f3w prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a otrzymali 17 455. Przy naprawie po wybuchu prochowni w 1815 roku, w 1816 roku, wn\u0119trze zmieni\u0142o cz\u0119\u015bciowo wygl\u0105d, zw\u0142aszcza przez usuni\u0119cie zawalonego stropu gipsowego.\n\nOko\u0142o 1890 roku parafia liczy\u0142a 6000 dusz. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 6611 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1891 roku Walter Stengel. Wed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku pastorem by\u0142 Stengel, a kantorem i organist\u0105 Paul Stange. We wszystkich ksi\u0119gach adresowych z lat 1897\u20131918 pastor Stengel jest jedynym duchownym wymienionym przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\nWed\u0142ug przewodnika \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na nale\u017c\u0105cym do parafii placu o powierzchni 43,5 ara mi\u0119dzy Sch\u00fcsseldamm, Bartholom\u00e4ikirchengasse i Faulgraben, kt\u00f3ry do 1821 roku s\u0142u\u017cy\u0142 za cmentarz. Plac ko\u015bcielny by\u0142 do 1892 roku otoczony murem d\u0142ugim na 123 metry z czterema bramami; w styczniu 1892 roku wichura przewr\u00f3ci\u0142a mur od zachodu i p\u00f3\u0142nocy, kt\u00f3rego ju\u017c nie odbudowano, a plac obsadzono zieleni\u0105. Do 1899 roku okr\u0119g parafii obejmowa\u0142 te\u017c teren za wa\u0142ami od Bramy \u015awi\u0119tego Jakuba po Mot\u0142aw\u0119 i Wis\u0142\u0119; w tym roku cz\u0119\u015b\u0107 oddzielono i przy\u0142\u0105czono do parafii Bo\u017cego Cia\u0142a. Wie\u017ca ma 47,5 metra wysoko\u015bci; sam ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 jednonawowy, z dobud\u00f3wk\u0105 od po\u0142udnia i pi\u0119knym portalem \u2014 ma 57 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, 19 szeroko\u015bci i 15 wysoko\u015bci. O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny zdobi\u0105 obrazy Wieczerzy Pa\u0144skiej, Modlitwy w Ogr\u00f3jcu i S\u0105du Ostatecznego, figury ewangelist\u00f3w i na szczycie \u015bwi\u0119ty Bart\u0142omiej z no\u017cem; nad dobud\u00f3wk\u0105 po\u0142udniow\u0105 znajduje si\u0119 empora zwana ch\u00f3rem oficerskim, bo ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 dawniej tak\u017ce nabo\u017ce\u0144stwom garnizonowym. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego Modlitw\u0119 w Ogr\u00f3jcu w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci o\u0142tarza namalowa\u0142 Isaak van den Blocke, a S\u0105d Ostateczny nad ni\u0105 pochodzi\u0142 z warsztatu Antona M\u00f6llera. Organy o 42 g\u0142osach z nap\u0119dem elektrycznym zbudowa\u0142a w 1900 roku firma Terletzki i Wittek z Elbl\u0105ga. Wed\u0142ug katalogu reklamowego firmy instrument mia\u0142 trzy manua\u0142y, peda\u0142 i 40 g\u0142os\u00f3w.\n\nJedno z trzynastu okien ma witra\u017c z Chrztem Jezusa, dar starszego ko\u015bcio\u0142a C. Boldta z 1914 roku. \u015aciany zdobi\u0142y obrazy, przewa\u017cnie portrety pastor\u00f3w ko\u015bcio\u0142a, niekt\u00f3re w rze\u017abionych ramach; rze\u017abione by\u0142y te\u017c niekt\u00f3re \u0142awy, fundowane przez cechy i nazywane od nich, a cz\u0119\u015b\u0107 posadzki zajmowa\u0142y epitafia nad krypt\u0105, w kt\u00f3rej chowano dawnych duchownych i prze\u0142o\u017conych ko\u015bcio\u0142a. Od 1862 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 ogrzewanie, dar \u00f3wczesnego prze\u0142o\u017conego Klawittera, a od 1911 roku centralne ogrzewanie; w wie\u017cy wisia\u0142y trzy dzwony, z kt\u00f3rych najwi\u0119kszy wymaga\u0142 o\u015bmiu ludzi do dzwonienia. W jednej z trzech zakrystii na dw\u00f3ch tablicach zapisywano roczn\u0105 liczb\u0119 komunikuj\u0105cych od 1590 roku; najwi\u0119ksza zakrystia mie\u015bci\u0142a do 200 os\u00f3b przyst\u0119puj\u0105cych do spowiedzi. Plebania stoi naprzeciw ko\u015bcio\u0142a na placu ko\u015bcielnym i jest niemal tak stara jak ko\u015bci\u00f3\u0142; obok, w budynku nale\u017c\u0105cym dawniej do ko\u015bcio\u0142a, mie\u015bci\u0142a si\u0119 miejska szko\u0142a dla g\u0142uchoniemych.\n\nParafia mia\u0142a w 1919 roku dwa cmentarze: przy Promenadzie, zamkni\u0119ty poza jednym grobem rodzinnym, oraz drugi, po\u0142\u0105czony z cmentarzami parafii \u015awi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a i \u015bwi\u0119tego Jana, mi\u0119dzy ma\u0142ym placem \u0107wicze\u0144 przy Alei a lini\u0105 kolejow\u0105 do Sopotu. Patronem ko\u015bcio\u0142a by\u0142 magistrat miasta, kt\u00f3ry dop\u0142aca\u0142 do pensji pastora i wybiera\u0142 go spo\u015br\u00f3d dw\u00f3ch kandydat\u00f3w przedstawionych przez parafi\u0119. Bibliotek\u0119 ko\u015bcieln\u0105 utrzymywano z odsetek zapisu pastora Fromma, zmar\u0142ego w 1852 roku; w 1919 roku liczy\u0142a ponad 5000 tom\u00f3w, wypo\u017cyczanych bezp\u0142atnie.\n\nPastor Walter Stengel 13 grudnia 1916 roku obchodzi\u0142 25-lecie pracy przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, a diakonisa parafialna \u2014 14 pa\u017adziernika 1914 roku; w 1919 roku pastor mieszka\u0142 przy Bartholom\u00e4ikirchhof 1. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku liczy\u0142a wtedy 5800 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1923 roku Felix Telschow.\n\nW XIX i XX wieku spis prowadzono dalej. P\u00f3\u017aniejszy dopisek podaje, \u017ce od 1775 roku do \u015bmierci 5 kwietnia 1807 roku pastorem by\u0142 tu Christian Jacob Schwarz, od 1765 roku duchowny w Koszwa\u0142ach. Johann Christian Fromm by\u0142 tu od 1806 roku diakonem, a od 1807 roku pastorem; przeszed\u0142 na emerytur\u0119 w 1852 roku i zmar\u0142 w grudniu tego roku. Heinrich Hevelke, wprowadzony 10 pa\u017adziernika 1852 roku, kierowa\u0142 od 8 stycznia 1868 do 1 pa\u017adziernika 1888 roku prywatnym seminarium nauczycielek i zasiada\u0142 mi\u0119dzy innymi w nadzwyczajnym synodzie generalnym w 1875 roku i w pierwszym zwyczajnym synodzie generalnym w 1879 roku. Wpisy Hevelkego, Stengla i jego nast\u0119pcy s\u0105 w\u0142asnor\u0119czne. Walther Stengel zapisa\u0142, \u017ce w 1891 roku wybra\u0142a go gmina i \u017ce by\u0142 to ostatni w Gda\u0144sku wyb\u00f3r dokonany przez ca\u0142\u0105 gmin\u0119; wprowadzono go w trzeci\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1891 roku. Kazanie po\u017cegnalne wyg\u0142osi\u0142 19 wrze\u015bnia 1920 roku, a od 1 pa\u017adziernika 1920 roku by\u0142 na emeryturze. Po nim w trzeci\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1920 roku wprowadzono Leo Franza Kr\u00fcgera, urodzonego 24 wrze\u015bnia 1873 roku, wcze\u015bniej pastora w Breitenfeld w powiecie jaroci\u0144skim (1900\u20131906) i w \u015amiglu (1906\u20131912), a nast\u0119pnie przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku; w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej by\u0142 kapelanem wojskowym w Toruniu, w Rosji, w Bukareszcie i we Francji. W maju 1921 roku zmar\u0142a jego \u017cona; Kr\u00fcger, kt\u00f3ry ju\u017c z wojny wr\u00f3ci\u0142 bardzo nerwowy, przeszed\u0142 wtedy za\u0142amanie, ostatni raz kaza\u0142 w Wielkanoc 1922 roku i po d\u0142u\u017cszym urlopie z\u0142o\u017cy\u0142 urz\u0105d.\n\nEwangelickim, lutera\u0144skim ko\u015bcio\u0142em parafialnym pozostawa\u0142a a\u017c do 1945 roku, kiedy zosta\u0142a w znacznym stopniu zniszczona i wypalona. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowano i przekazano Ko\u015bcio\u0142owi rzymskokatolickiemu: w 1946 roku obj\u0119li go jezuici. Wed\u0142ug Piotra Szczud\u0142owskiego (1995, s. 260\u2013262) do sierpnia 1946 roku nikt si\u0119 zniszczonym ko\u015bcio\u0142em nie interesowa\u0142; wtedy o jego przydzia\u0142 zacz\u0105\u0142 zabiega\u0107 w imieniu Towarzystwa Jezusowego ojciec Jan Kurdziel, a 20 sierpnia 1946 roku Wydzia\u0142 Kultury i Sztuki Zarz\u0105du Miejskiego w Gda\u0144sku przychylnie odni\u00f3s\u0142 si\u0119 do przekazania ruin jezuitom. Nie maj\u0105c jeszcze zgody ministerstwa, zakonnicy po\u015bwi\u0119cili zniszczon\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 16 grudnia 1946 roku. 26 sierpnia 1947 roku Ministerstwo Administracji Publicznej zgodzi\u0142o si\u0119 przekaza\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 w zarz\u0105d Towarzystwu Jezusowemu, a protok\u00f3\u0142 zdawczo-odbiorczy numer 67, z dat\u0105 15 maja 1948 roku, uczyni\u0142 jezuit\u00f3w prawnymi u\u017cytkownikami \u015bwi\u0105tyni; prowincj\u0119 wielkopolsko-mazowieck\u0105 zakonu reprezentowa\u0142 w nim ojciec J\u00f3zef Nowak. Odbudowa posuwa\u0142a si\u0119 wolno: wiernym ko\u015bci\u00f3\u0142 udost\u0119pniono 24 sierpnia 1960 roku, a wcze\u015bniej nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w odrestaurowanej bocznej kaplicy. Wniosek superiora, ojca Franciszka Przybylskiego, skierowany w 1962 roku do Rady Ministr\u00f3w o przekazanie jezuitom ko\u015bcio\u0142a na w\u0142asno\u015b\u0107 za\u0142atwiono odmownie; w\u0142a\u015bcicielami jezuici stali si\u0119 29 czerwca 1971 roku. W 1971 roku, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 figurowa\u0142 w rejestrze zabytk\u00f3w jako ko\u015bci\u00f3\u0142 rektorski, nale\u017ca\u0142 do Zakonu Ojc\u00f3w Jezuit\u00f3w. He\u0142m wie\u017cy zrekonstruowano w 1982 roku. \u015awi\u0105tynia przesz\u0142a do diecezji gda\u0144skiej w 1990 roku \u2014 Paw\u0142owicz podaje 30 sierpnia \u2014 a siedem lat p\u00f3\u017aniej trafi\u0142a w r\u0119ce grekokatolik\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Weroniki Grochowskiej pi\u0119\u0107 siedemnastowiecznych rze\u017ab z o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego \u2014 figury ewangelist\u00f3w i Chrystusa \u2014 zdeponowano w 1945 roku w sk\u0142adnicy konserwatorskiej w Oliwie; karty ewidencyjne za\u0142o\u017cono dla nich w 1962 roku. P\u00f3\u017aniej trafi\u0142y jako depozyt Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku \u2014 wed\u0142ug autorki formalnie zapewne w 1977 roku, cho\u0107 w \u015bwi\u0105tyni mog\u0142y si\u0119 pojawi\u0107 dopiero w latach osiemdziesi\u0105tych. Jedn\u0105 z nich, figur\u0119 \u015bwi\u0119tego Mateusza, konserwowano w 1981 roku i jeszcze w 1988 roku przechowywano w pracowni konserwatorskiej przy ulicy Kotwicznik\u00f3w w Gda\u0144sku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Schnaasego ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 parafialnym ko\u015bcio\u0142em Starego Miasta ju\u017c w 1454 roku, wed\u0142ug pastora Stengela przeniesiono go z M\u0142odego Miasta i postawiono na Starym Mie\u015bcie dopiero w 1456 roku. Wed\u0142ug pastora Stengela pe\u0142n\u0105 rozbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a przeprowadzono w latach 1482\u20131491, wed\u0142ug kroniki Harnocha \u015bwi\u0105tyni\u0119 odbudowano w 1500 roku w konstrukcji szkieletowej i dopiero oko\u0142o 1600 roku zast\u0105piono murowan\u0105. Reinhold Curicke (1687) pisze natomiast wprost, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1499 roku razem z kilkoma s\u0105siednimi domami i oko\u0142o 1500 roku stan\u0105\u0142 na nowo, a Barthel Ranisch (1695) \u2014 \u017ce odbudowano go wtedy z dobrego muru, razem z murowan\u0105 wie\u017c\u0105. Ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaje, \u017ce Petrus Z\u00e4nckau zosta\u0142 w 1525 roku powo\u0142any jako pierwszy ewangelicki duchowny przy \u015bwi\u0119tym Bart\u0142omieju, natomiast wed\u0142ug Hermanna Freytaga (1898, s. 32) parafi\u0119 trzymano wtedy jeszcze woln\u0105 dla Matthiasa Bienwalda, kt\u00f3rego na p\u00f3\u0142 roku u\u017cyczono Elbl\u0105gowi; czy Z\u00e4nckau zast\u0119powa\u0142 go w tym czasie, \u017ar\u00f3d\u0142a nie m\u00f3wi\u0105. Wed\u0142ug Walthera Fabera (1930, s. 94) George Lebelski odszed\u0142 od \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w 1593 roku, a wed\u0142ug ksi\u0119gi pastor\u00f3w s\u0142u\u017cy\u0142 tu w latach 1591\u20131592; rok 1593 podaje tak\u017ce spis duchownych ko\u015bcio\u0142a. Spis odr\u00f3\u017cnia te\u017c dw\u00f3ch duchownych: plebana Bartholomaeusa, zmar\u0142ego w 1563 roku, i Bartholomaeusa Kessinga, kt\u00f3ry w 1562 roku z\u0142o\u017cy\u0142 urz\u0105d, bo nie chcia\u0142 podpisa\u0107 \u201eNotel\u201d. Diakon Weygoldt zmar\u0142 wed\u0142ug spisu 11 lutego 1813 roku (w opisie wy\u017cej: w 1812); spis zapisuje go jako Peter Alexander Weygold i nazywa ostatnim diakonem ko\u015bcio\u0142a. Ksi\u0119ga adresowa z 1910 roku podaje jako kantora i organist\u0119 Paula Stangego, a Hermann Rautenberg podpisa\u0142 si\u0119 w spisie w 1924 roku jako ko\u015bcielny i organista przy \u015bwi\u0119tym Bart\u0142omieju od 1 pa\u017adziernika 1895 roku. Erharda Hutfiltera, kt\u00f3rego ksi\u0119ga pastor\u00f3w notuje przy ko\u015bciele w latach 1688\u20131692, spis nie wymienia: po George\u2019u Bauerze (1677\u20131684) pastorem by\u0142 w nim Eilhard Clerenberg (1685\u20131701), a diakonami Johannes Otzechius (1673\u20131693) i od 1693 roku Michael Kempin. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 398) ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja na M\u0142odym Mie\u015bcie rozebrano ca\u0142kowicie dopiero w 1457 roku i nie przeniesiono go na Stare Miasto, wed\u0142ug pastora Stengela rozebrano go w 1456 roku i postawiono na Starym Mie\u015bcie. Wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144skiej ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do luteran\u00f3w od 1523 roku, wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 409\u2013410) rada w 1524 roku odm\u00f3wi\u0142a gminie duchownego przychylnego Reformacji, a lutera\u0144skiego duchownego da\u0142a jej dopiero nowa rada po rozruchach nast\u0119pnego roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tym ko\u015bciele mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Petrus Z\u00e4nckau (1525), Simon Warabius (1562\u20131567), Christian Hoffmann (1565), Gregor Sagittarius (1567), Michael Retellius (1576), Georgius Lebelius (1591\u20131592), Conrad Nuberus (1597), Friedrich Zwicker (1611), Johann Fabricius (1643), George Bauer (1677), Erhard Hutfilter (1688\u20131692), Johann Gottfried Kirsch (1709), Gabriel Kehler (1711), Jacob Horn (1724), Johann Fidalcke (1743), Laurentius Friedrich Fischer (1764), Samuel Gottlieb Scheffler (1807), Heinrich Friedrich Wilhelm Alexander Hevelke (1852), Walther Albert Hugo Stengel (1891), Felix Alfred Christian Telschow (1923). Wed\u0142ug \u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d z 1 wrze\u015bnia 1852 roku Hevelke (w druku: Hewelke) zosta\u0142 zatwierdzony na pastora ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja jako dotychczasowy pastor w Br\u00e4tz ko\u0142o Meseritz, a gdy z dniem 1 pa\u017adziernika 1891 roku przechodzi\u0142 na emerytur\u0119, prasa nazywa\u0142a go nadradc\u0105 konsystorskim.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Bartholom\u00e4i w Gda\u0144sku 4994 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 55, 56, 57, 58; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 2; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 371, 388; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 55\u201356; bp Zygmunt Paw\u0142owicz, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska i Sopotu\u201d, Gda\u0144sk 1991, s. 47; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 231; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. 1 oraz t. 4 (zbi\u00f3r dokument\u00f3w) \u2014 podzia\u0142 Gda\u0144ska na sze\u015b\u0107 parafii z 28 stycznia 1456 roku; H. Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Danzig 1898; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 170; \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i Opieki Naj\u015bwi\u0119tszej Bogurodzicy\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska; \u201eDie evangelische Kirche zu St. Bartholom\u00e4i in Danzig\u201d, Pomorska Biblioteka Cyfrowa; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 9; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 26; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1971, nr 17, poz. 122, s. 145; R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku\u2026\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 124; Erich Keyser, \u201eDie Stadt Danzig\u201d, Stuttgart 1925, s. 116; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 74; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 60; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 61; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 59; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 73; t. 2, s. 464, 483, 495; t. 3, s. 791, 816, 837, 852, 921, 936; t. 4, s. 1059, 1287; t. 5, s. 1459; t. 6, s. 1542, 1571, 1763; t. 7, s. 1814, 1921, 2030, 2060; \u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d, 1 wrze\u015bnia 1852 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 11 sierpnia 1891 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); S. Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych\u201d, \u201eOdrodzenie i Reformacja w Polsce\u201d 63, 2019, s. 69\u201370; J. Mo\u017cd\u017ce\u0144, \u201eThe Beginnings of the Reformation in the Light of Gda\u0144sk and K\u00f6nigsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d 82, 2017, z. 1, s. 81\u201382; P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 35\u201336; K. Cie\u015blak, \u201eAmbona z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku. Przyczynek do tw\u00f3rczo\u015bci Izaaka van den Blocka\u201d, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo\u201d 25, 1994, s. 35; W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 58; W. Grochowska, \u201eRozproszony, lecz nie zaginiony. Losy poliptyku \u015bw. Miko\u0142aja z oko\u0142o 1435 roku z ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny w Gda\u0144sku\u201d, \u201ePorta Aurea\u201d 18, 2019, s. 54\u201356; Walther Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 70, 1930, s. 94; George Cuny, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde der Baudenkm\u00e4ler in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 12, 1899, s. 33; \u201eVerzeichnis derer Herren Prediger zu S. Bartholomai\u201d, spis duchownych ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku z lat 1525\u20131924, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5274 (Archion 14597); \u201eKirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa kaplicy Lazaretu w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425); Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku z lat 1796\u20131847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720); M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 1, Danzig 1815, St\u00fcck 25\u201326, s. 398\u2013400, 408\u2013410 (Polona); P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 260\u2013262.*","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Bartholom\u00e4uskirche (Danzig) \u2013 Wikipedia (DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Bartholom%C3%A4uskirche_(Danzig)"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Bart\u0142omieja i Opieki Naj\u015bwi\u0119tszej Bogurodzicy \u2013 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._BART%C5%81OMIEJA_I_OPIEKI_NAJ%C5%9AWI%C4%98TSZEJ_BOGURODZICY"},{"typ":"biblioteka_cyfrowa","tytul":"Die evangelische Kirche zu St. Bartholom\u00e4i in Danzig (Pomorska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/28951/edition/23781/content"},{"typ":"portal_turystyczny","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Bart\u0142omieja \u2013 cerkiew (gdansk.pl)","url":"https://www.gdansk.pl/turystyka-w-gdansku/wielokulturowa-tozsamosc-miasta-gdanska/kosciol-sw-bartlomieja-cerkiew,a,21113"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Bart\u0142omieja \u2013 Encyklopedia Gda\u0144ska","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._BART%C5%81OMIEJA_I_OPIEKI_NAJ%C5%9AWI%C4%98TSZEJ_BOGURODZICY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 189","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"bp Z. Paw\u0142owicz, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska i Sopotu\u201d, Gda\u0144sk 1991","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku\u2026\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. VI, 2012, s. 105\u2013131","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 55\u201356","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 371, 388","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 55, 56, 57, 58","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 55, 56, 57, 58","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 2","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1971, nr 17, poz. 122, s. 145","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Ranisch, \u201eBeschreibung Aller Kirchen-Geb\u00e4ude der Stadt Dantzig\u201d, Danzig 1695, s. 68\u201369","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/11822/edition/7688/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Curicke, \u201eDer Stadt Dantzig historische Beschreibung\u201d, Amsterdam und Danzig 1687, s. 329","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10805961"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Keyser, \u201eDie Stadt Danzig\u201d, Stuttgart 1925, s. 116","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 73\u201375 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3485"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 60\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3489"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1914, cz. IV, s. 61\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1918, cz. IV, s. 58\u201360 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 73; t. 2, s. 464, 483, 495; t. 3, s. 791, 816, 837, 852, 921, 936; t. 4, s. 1059, 1287; t. 5, s. 1459; t. 6, s. 1542, 1571, 1763; t. 7, s. 1814, 1921, 2030, 2060","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d, 1 wrze\u015bnia 1852 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SPACFFSYB3QB2KQEKHY3PO6K67PQIH2G"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 11 sierpnia 1891 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PHJNFTKLCO62OFTJB5HMQWWJWIQ5QBUO"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych\u201d, \u201eOdrodzenie i Reformacja w Polsce\u201d 63, 2019, s. 69\u201370","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/download/OiRwP.2019.02/24208"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Mo\u017cd\u017ce\u0144, \u201eThe Beginnings of the Reformation in the Light of Gda\u0144sk and K\u00f6nigsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d 82, 2017, z. 1, s. 81\u201382","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/ed12fd8d71f7d534d09f1d885dfe9384_ZH_2017_1_Mozdzen_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 35\u201336","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Cie\u015blak, \u201eAmbona z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku. Przyczynek do tw\u00f3rczo\u015bci Izaaka van den Blocka\u201d, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo\u201d 25, 1994, s. 35","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-universitatis-nicolai-copernici-nauki-humanistyczno-spoeczne-zabytkoznawstwo-i-konserwatorstwo/1994-tom-25-280/acta_universitatis_nicolai_copernici_nauki_humanistyczno_spoleczne_zabytkoznawstwo_i_konserwatorstwo-r1994-t25_280-s35-58.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 58","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Grochowska, \u201eRozproszony, lecz nie zaginiony. Losy poliptyku \u015bw. Miko\u0142aja z oko\u0142o 1435 roku z ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny w Gda\u0144sku\u201d, \u201ePorta Aurea\u201d 18, 2019, s. 54\u201356","url":"https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/portaaurea/article/download/3815/3903"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Walther Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 70, 1930, s. 94","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft70.31173315"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"George Cuny, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde der Baudenkm\u00e4ler in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 12, 1899, s. 33","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/31268/edition/39892"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eVerzeichnis derer Herren Prediger zu S. Bartholomai\u201d, spis duchownych ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku z lat 1525\u20131924, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5274 (Archion 14597)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eKirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa kaplicy Lazaretu w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku z lat 1796\u20131847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 1, Danzig 1815, St\u00fcck 25\u201326, s. 398\u2013400, 408\u2013410 (Polona)","url":"https://polona.pl/item-view/aad3ee2b-903f-4681-a3e5-737ca530dc49"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0133","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.357138,"lng":18.650589,"name_de":"Danzig, St. Bartholom\u00e4i","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Bart\u0142omieja (dawny ewangelicki, ob. konkatedra greckokatolicka)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety stoi w Gda\u0144sku przy dawnym szpitalu, na Starym Mie\u015bcie nad Raduni\u0105, naprzeciwko \u015bwi\u0119tego Jerzego. Jego dzieje zacz\u0119\u0142y si\u0119 w\u0142a\u015bnie od szpitala. Na miejscu ko\u015bcio\u0142a i szpitala \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety mia\u0142a dom i dw\u00f3r staromiejska Gildia N\u0119dzarzy (Elendengilde), bractwo religijne wzmiankowane w 1391 roku, opiekuj\u0105ce si\u0119 chorymi i obcymi; dw\u00f3r nazywano Elendenhof.\n\nW 1394 roku wielki mistrz Konrad von Jungingen wzi\u0105\u0142 tutejszy przytu\u0142ek dla chorych i ubogich pod swoj\u0105 opiek\u0119, potwierdzi\u0142 go jako wieczysty szpital, uwolni\u0142 od czynszu nale\u017cnego zakonnemu domowi w Gda\u0144sku i od praw parafialnych ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a proboszcz \u015bwi\u0119tej Katarzyny nie mia\u0142 odt\u0105d do szpitala \u017cadnych praw. Tym samym przywilejem \u2014 wystawionym w Malborku w niedziel\u0119 Reminiscere 1394 roku, to jest 15 marca \u2014 zezwoli\u0142 zbudowa\u0107 nad wod\u0105 p\u0142yn\u0105c\u0105 przed dworem kaplic\u0119 i przechowywa\u0107 w niej Naj\u015bwi\u0119tszy Sakrament oraz olej \u015bwi\u0119ty na potrzeby chorych. Szpital m\u00f3g\u0142 te\u017c mie\u0107 w\u0142asnych ksi\u0119\u017cy, a zw\u0142aszcza kapelana, i obchodzi\u0107 uroczy\u015bcie oba dni \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety i dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Jakuba Wi\u0119kszego, ku czci kt\u00f3rych kaplic\u0119 po\u015bwi\u0119cono. \u015apiew i kazanie mia\u0142y si\u0119 ko\u0144czy\u0107, gdy u \u015bwi\u0119tej Katarzyny dzwoniono po raz drugi na sum\u0119; ofiary z\u0142o\u017cone przy o\u0142tarzu i w kaplicy sz\u0142y w ca\u0142o\u015bci na ubogich, prebend nie wolno by\u0142o kupowa\u0107, a zwierzchnim opiekunem szpitala pozostawa\u0142 komtur gda\u0144ski. Wolno te\u017c by\u0142o szpitalowi za\u0142o\u017cy\u0107 w\u0142asny cmentarz, a p\u00f3ki go nie mia\u0142 \u2014 chowa\u0107 zmar\u0142ych u \u015bwi\u0119tego Jerzego.\n\nGotycki, jednonawowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ceglany zacz\u0119to wznosi\u0107 na miejscu tej kaplicy w latach 1393/1394 i uko\u0144czono oko\u0142o 1417 roku. W XV wieku w ko\u015bciele po\u015bwi\u0119cono o\u0142tarze \u015bwi\u0119tej Barbary (1417), \u015bwi\u0119tego Erazma (1434), \u015bwi\u0119tej Brygidy (1447), \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a i Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny; sta\u0142y przy \u015bcianach bocznych, w miejscu p\u00f3\u017aniejszych empor. Kiedy w 1456 roku biskup w\u0142oc\u0142awski dzieli\u0142 Gda\u0144sk na sze\u015b\u0107 okr\u0119g\u00f3w parafialnych, ulica \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety wraz z ca\u0142ym stawem przy fosie miejskiej przypad\u0142a parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny.\n\nW 1547 roku, przy budowie fortyfikacji, zlikwidowano cmentarz przyko\u015bcielny i zamurowano g\u0142\u00f3wne wej\u015bcie. Wed\u0142ug pastora Graentza cmentarz szpitalny od strony Raduni zr\u00f3wnano w 1554 roku przy sypaniu wa\u0142u fortecznego; wa\u0142 zasypa\u0142 te\u017c g\u0142\u00f3wne wej\u015bcie do ko\u015bcio\u0142a a\u017c do nasady wie\u017cy. Gdy wyznaczeni przez miasto w 1454 roku zarz\u0105dcy szpitala okazali si\u0119 nieuczciwi, rada w 1546 roku po\u0142\u0105czy\u0142a szpitale \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety i \u015awi\u0119tego Ducha w jeden, pod zarz\u0105dem czterech prze\u0142o\u017conych wybieranych na cztery lata. Szpital przyjmowa\u0142 te\u017c dzieci, mieszkaj\u0105ce od 1541 roku w osobnym Domu Dzieci\u0119cym; po po\u017carze w 1547 roku rajca Hans Konnert odbudowa\u0142 go w\u0142asnym kosztem w latach 1548\u20131549 w stylu renesansowym. W 1916 roku dom rozebrano, a jego szczyt i portal wmurowano w poblisk\u0105 rozbudow\u0119 gmachu Zachodniopruskiej Kasy Ogniowej.\n\nW 1557 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li protestanci; p\u00f3\u017aniej trafi\u0142a ona do gda\u0144skiej gminy ewangelicko-reformowanej, zwi\u0105zanej ze Szkotami i Holendrami w s\u0142u\u017cbie miejskiej; mniej wi\u0119cej od lat 1620\u20131622 do 1820 roku pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 drugiego ko\u015bcio\u0142a tej gminy.\n\nPaul Theodor Schmidt podaje za Leubem, \u017ce pastor\u00f3w przy \u015bwi\u0119tym Piotrze i \u015bwi\u0119tej El\u017cbiecie do 1617 roku wybiera\u0142a ca\u0142a rada miasta, a p\u00f3\u017aniej starsi gminy, kt\u00f3rych wyb\u00f3r rada zatwierdza\u0142a; diakon\u00f3w obu ko\u015bcio\u0142\u00f3w zatwierdza\u0142a sama rada a\u017c do 1735 roku. Wed\u0142ug Walthera Fabera za\u017carte spory reformowanych z luteranami zako\u0144czy\u0142y si\u0119 w 1631 roku pe\u0142nym zwyci\u0119stwem \u2014 jak pisze \u2014 \u201elutera\u0144skiej demokracji\u201d, a reformowanych ograniczono do dw\u00f3ch ko\u015bcio\u0142\u00f3w: \u015bwi\u0119tego Piotra i \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety. Uchwa\u0142\u0105 z 16 grudnia 1650 roku rada zaoferowa\u0142a reformowanym, wed\u0142ug Schmidta, kazania nieszporne w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w zamian za ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy.\n\nS\u0142awomir Ko\u015bcielak zaznacza, \u017ce kalwi\u0144ska \u201edruga reformacja\u201d zacz\u0119\u0142a si\u0119 w Gda\u0144sku dopiero w latach osiemdziesi\u0105tych XVI wieku, a w latach siedemdziesi\u0105tych tego stulecia ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety nie kojarzono jeszcze z kalwinizmem; wed\u0142ug Theodora A. Fischera szkockich, a tak\u017ce holenderskich najemnik\u00f3w obs\u0142ugiwa\u0142 wtedy duchowny od \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, prowadz\u0105cy nabo\u017ce\u0144stwa na spos\u00f3b kalwi\u0144ski. Szkockie nazwiska pojawiaj\u0105 si\u0119 w tutejszych ksi\u0119gach metrykalnych od pocz\u0105tku ich prowadzenia, oko\u0142o 1573 roku; w latach czterdziestych XVII wieku w obu kalwi\u0144skich parafiach Gda\u0144ska, \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety oraz \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, odnotowano \u0142\u0105cznie 242 chrzty i 78 \u015blub\u00f3w z udzia\u0142em os\u00f3b szkockiego pochodzenia. Do wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych si\u0119 szkockich rodzin tej gminy nale\u017celi w XVII wieku Andersonowie, Hamiltonowie, Morrisonowie, Ramseyowie i Thomsonowie, a na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku z pos\u0142ugi tak\u017ce tutejszego ko\u015bcio\u0142a korzysta\u0142a armatorska rodzina Kabrun\u00f3w. \u015alub wzi\u0105\u0142 tu Peter Hay, duchowny Kaplicy Brytyjskiej w latach 1727\u20131760 i pierwszy \u017conaty duchowny brytyjski w Gda\u0144sku, a przez pewien czas pastorami byli tu Peter Jacob Buchan i Franz Bellair, wywodz\u0105cy si\u0119 ze wsp\u00f3lnoty brytyjskiej.\n\nPrzewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku wymienia pierwszego duchownego ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a, dzia\u0142aj\u0105cego w latach 1556\u20131567, jako pierwszego, kt\u00f3ry udziela\u0142 tu Wieczerzy Pa\u0144skiej pod dwiema postaciami. F. Schmidt (1941), powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Muhla, za pierwszego duchownego ewangelickiego przy \u015bwi\u0119tej El\u017cbiecie uwa\u017ca natomiast Christofa Carusa (1543\u20131564). Jego nast\u0119pca Joachim Moldenhauer (1567\u20131583; Schmidt nazywa go Jacobem, lecz ksi\u0119ga pastor\u00f3w, Curicke, Praetorius i Pritzel podaj\u0105 Joachima) sk\u0142ania\u0142 si\u0119 ku kalwinizmowi i od 1577 roku, na pro\u015bb\u0119 przebywaj\u0105cych w Gda\u0144sku Niderlandczyk\u00f3w i Szkot\u00f3w, g\u0142osi\u0142 kazania i sprawowa\u0142 Wieczerz\u0119 wed\u0142ug obrz\u0105dku reformowanego; ostatnim duchownym reformowanego zboru by\u0142 Ernst B\u00f6ssermeny (1835\u20131838). Po przej\u015bciu Gda\u0144ska pod w\u0142adz\u0119 prusk\u0105 w 1793 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 do 1807 roku s\u0142u\u017cy\u0142 garnizonowi \u2014 pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo wojskowe odby\u0142o si\u0119 21 kwietnia 1793 roku. Ambona z 1641 roku jest fundacj\u0105 prze\u0142o\u017conego Heinricha Alerdta, organy wstawi\u0142a w 1912 roku gda\u0144ska firma Heinrichsdorff, a dwa dzwony wisia\u0142y w wie\u017cy tylko do 1852 roku. Przy ambonie wisi tablica ku pami\u0119ci w\u0119gierskiego hrabiego Way de Waya, wygnanego z ojczyzny za wiar\u0119 reformowan\u0105, kt\u00f3ry zmar\u0142 w Gda\u0144sku na d\u017cum\u0119 w 1719 roku; jego szcz\u0105tki wydobyto latem 1905 roku spod \u0142aw przed ambon\u0105, a wiosn\u0105 1906 roku delegacja rodziny przewioz\u0142a je na W\u0119gry. Najstarsza ksi\u0119ga poch\u00f3wk\u00f3w w ko\u015bciele si\u0119ga 1653 roku, a w latach 1752\u20131814 pochowano we wn\u0119trzu 510 os\u00f3b.\n\nWykaz ksi\u0105g ko\u015bcielnych \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety (\u201eCatalogus derer Kirchen-B\u00fccher zu St. Elisabeth\u201d), doprowadzony do 1796 roku, zaczyna si\u0119 od ksi\u0119gi chrzt\u00f3w z lat 1622\u20131625 i ksi\u0119gi \u015blub\u00f3w z lat 1623\u20131625, obu pisanych, jak zaznaczono, r\u0119k\u0105 \u201eHerrn Valentini Burcardi\u201d. Rejestr komunikuj\u0105cych zaczyna si\u0119 w 1625 roku; do 1631 roku prowadzili go Valentinus Burchardus i Bartholom\u00e4us Nigrinus. Przy ksi\u0119dze \u015blub\u00f3w z lat 1704\u20131720 Alexander Sostmann (w wykazie: Sostman) zapisa\u0142, \u017ce poniewa\u017c ksi\u0119ga ko\u015bcielna zagin\u0119\u0142a, odtworzy\u0142 j\u0105 z prywatnych notatek zmar\u0142ego Daniela Pauliego i z innych dokument\u00f3w. W 1796 roku, jak zanotowa\u0142 Christian Gottlieb Duisburg, na polecenie kr\u00f3lewskiej rejencji zachodniopruskiej trzeba by\u0142o ca\u0142kowicie na nowo urz\u0105dzi\u0107 prowadzenie ksi\u0105g ko\u015bcielnych. Prze\u0142o\u017ceni kazali wtedy oprawi\u0107 w czarn\u0105 sk\u00f3r\u0119 cztery nowe ksi\u0119gi dla duchownego \u2014 chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, pogrzeb\u00f3w i ksi\u0119g\u0119 pami\u0105tkow\u0105 \u2014 kt\u00f3re od tego roku prowadzi\u0142 Duisburg, a dla dzwonnik\u00f3w (\u201ef\u00fcr die Gl\u00f6ckner\u201d) oprawiono jeszcze jedn\u0105 ksi\u0119g\u0119 w tym samym formacie i oprawie, jako duplikat.\n\nOd 1796 roku najwa\u017cniejsze sprawy zboru zapisywano w ksi\u0119dze pami\u0105tkowej. Za\u0142o\u017cy\u0142 j\u0105 na polecenie pruskiej rejencji w Kwidzynie Christian Gottlieb Duisburg, kt\u00f3ry w 1772 roku przyby\u0142 do Gda\u0144ska ze Stadthagen w hrabstwie Schaumburg-Lippe, gdzie od 1762 roku by\u0142 duchownym dworskim owdowia\u0142ej ksi\u0119\u017cnej; wcze\u015bniej, jak zaznaczy\u0142, wszystkie wydarzenia zapisywano tylko bez \u0142adu w kalendarzach ko\u015bcielnych. Duisburg opisa\u0142 te\u017c lata wcze\u015bniejsze. Od pierwszego tygodnia Adwentu 1772 roku do kwietnia 1785 roku, z polecenia w\u0142adz i z powodu \u00f3wczesnych niepokoj\u00f3w, odprawiano tu w \u015brody po po\u0142udniu nadzwyczajne nabo\u017ce\u0144stwa modlitewne; obaj duchowni odprawili ich \u0142\u0105cznie 559. W listopadzie 1780 roku starsi i prze\u0142o\u017ceni postanowili, \u017ce komunia, udzielana dot\u0105d co dwa tygodnie, b\u0119dzie si\u0119 odt\u0105d odbywa\u0107 raz w miesi\u0105cu, w ostatni\u0105 niedziel\u0119. W 1784 roku prze\u0142o\u017ceni wybrali na organist\u0119 Johanna Gottfrieda Bauera. W pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1785 roku w obu ko\u015bcio\u0142ach reformowanych wprowadzono nowy \u015bpiewnik, przygotowany przez pastora Samuela Ludwiga Majewskiego.\n\nKsi\u0119ga opisuje te\u017c, jak ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 garnizonowym. 7 marca 1793 roku wojska pruskie pod komend\u0105 genera\u0142a von Raumera stan\u0119\u0142y pod Gda\u0144skiem; w Wielki Czwartek wybuch\u0142y rozruchy w dotychczasowej za\u0142odze miasta, z zabitymi i rannymi po obu stronach, a 4 kwietnia dwa pu\u0142ki, von Raumera i von Hannsteina, wesz\u0142y do \u015br\u00f3dmie\u015bcia. Genera\u0142owie za\u017c\u0105dali ko\u015bcio\u0142a dla ka\u017cdego pu\u0142ku. Pu\u0142kowi von Hannsteina oddano polski ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny. Pu\u0142kowi von Raumera zaproponowano najpierw ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, czemu sprzeciwili si\u0119 jego prze\u0142o\u017ceni, a potem ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba, kt\u00f3rego genera\u0142 nie chcia\u0142, bo by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 szypr\u00f3w, a marynarze szczeg\u00f3lnie czynnie uczestniczyli w rozruchach w Wielki Czwartek. Wtedy prezydent miasta i burmistrz von Conradi, przewodnicz\u0105cy zboru reformowanego, zaproponowa\u0142 na publicznym posiedzeniu magistratu ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, a genera\u0142 von Raumer, sam reformowany, propozycj\u0119 przyj\u0105\u0142. Spraw\u0119 opisa\u0142 te\u017c w 1796 roku duchowny ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba Johann Gottlieb Roll: plan gubernatora von Raumera, by nabo\u017ce\u0144stwa garnizonowe odbywa\u0142y si\u0119 u \u015bwi\u0119tego Jakuba, nie doszed\u0142 do skutku, bo przy zaj\u015bciach w Wielki Czwartek i przy wkraczaniu wojsk pruskich niekt\u00f3rzy marynarze byli szczeg\u00f3lnie wzburzeni i dosz\u0142o nawet do czynnego oporu; przeznaczono wi\u0119c na nie ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, kt\u00f3ry, jak zapisa\u0142 Roll, wci\u0105\u017c jeszcze ponosi\u0142 uci\u0105\u017cliwo\u015bci tego urz\u0105dzenia. Mimo protest\u00f3w Duisburga i jego stara\u0144 u burmistrza i u genera\u0142a ten ostatni nakaza\u0142, by nabo\u017ce\u0144stwo wojskowe trwa\u0142o od dziewi\u0105tej do dziesi\u0105tej, a nabo\u017ce\u0144stwo gminy zaczyna\u0142o si\u0119 dopiero o dziesi\u0105tej; z powodu tej niewygodnej godziny wiernych by\u0142o na nim odt\u0105d coraz mniej. Nabo\u017ce\u0144stwa dla \u017co\u0142nierzy odprawiali tu kapelani wojskowi: najpierw Steffen, kt\u00f3ry w 1799 roku przeszed\u0142 do kaplicy Lazaretu, a po nim Johann George Giese. Gdy w 1796 roku prze\u0142o\u017ceni zamkn\u0119li na uroczysto\u015b\u0107 wprowadzenia nowego pierwszego duchownego swoj\u0105 \u0142aw\u0119, oficerowie pu\u0142ku von Langego zastali zamkni\u0119te swoje miejsca i poskar\u017cyli si\u0119 magistratowi; sprawa dosz\u0142a a\u017c do Berlina. Od 1798 roku prze\u0142o\u017ceni zabiegali bezpo\u015brednio u nowego kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III o zwrot ko\u015bcio\u0142a, ale bez skutku.\n\nW nocy z 3 na 4 lutego 1796 roku zmar\u0142 w wieku 77 lat, po wielu latach niemocy, pierwszy duchowny David Ludwig de la Motte, s\u0142u\u017c\u0105cy przy ko\u015bciele od 1749 roku; 10 lutego pochowano go w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, we w\u0142asnym grobie, przy muzyce organowej i \u015bpiewie. 11 maja starsi i prze\u0142o\u017ceni jednog\u0142o\u015bnie wybrali na jego miejsce Duisburga, kt\u00f3ry przez osiem lat bez wynagrodzenia pe\u0142ni\u0142 za chorego poprzednika wszystkie obowi\u0105zki. Wyb\u00f3r musia\u0142 zatwierdzi\u0107 rz\u0105d kr\u00f3lewski w Kwidzynie. Przy wprowadzeniu 17 lipca 1796 roku prze\u0142o\u017ceni wyznaczyli duchownemu sta\u0142e miejsce naprzeciw ambony, w dawnej \u0142awie patrycjuszy; wcze\u015bniej duchowni siedzieli pod organami, bardzo daleko od ambony. Pod koniec pa\u017adziernika 1796 roku Duisburg zamieszka\u0142 we w\u0142a\u015bciwej plebanii na cmentarzu przyko\u015bcielnym, kt\u00f3r\u0105 jesieni\u0105 1805 roku gruntownie odnowiono. W 1793 roku podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi starannie wykonany stojak chrzcielny z drewna orzechowego. 2 maja 1797 roku w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra gda\u0144scy reformowani po raz pierwszy ordynowali duchownego, Petera Jacoba Buchana, kt\u00f3ry w latach 1797\u20131804 by\u0142 te\u017c extraordinariusem przy \u015bwi\u0119tej El\u017cbiecie. Zb\u00f3r by\u0142 niewielki: od pa\u017adziernika 1798 do wrze\u015bnia 1799 roku zapisano tu jeden \u015blub, dziewi\u0119\u0107 chrzt\u00f3w, jeden pogrzeb i 183 komunikuj\u0105cych, w 1801 roku 167, a w 1802 roku 183 komunikuj\u0105cych. W latach 1804\u20131811 Duisburg przyj\u0105\u0142 do zboru kilku menonit\u00f3w, a w 1811 roku tak\u017ce dawn\u0105 katoliczk\u0119.\n\nWojna przynios\u0142a ko\u015bcio\u0142owi zniszczenia. W nocy z 23 na 24 kwietnia 1807 roku zacz\u0105\u0142 si\u0119 nieprzyjacielski ostrza\u0142 miasta; od niedzieli Cantate, 26 kwietnia, nie odprawiano publicznych nabo\u017ce\u0144stw. Dom duchownego trafi\u0142o ponad trzydzie\u015bci bomb, granat\u00f3w i kul, w gabinecie Duisburga wybuch\u0142 po\u017car i ogie\u0144 dosi\u0119gn\u0105\u0142 cz\u0119\u015bci jego ksi\u0105\u017cek. Pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo \u201ew moim spustoszonym ko\u015bciele\u201d Duisburg odprawi\u0142 31 maja 1807 roku. Poniewa\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Piotra trzeba by\u0142o odda\u0107 Francuzom na magazyn siana i s\u0142omy, obie gminy odprawia\u0142y odt\u0105d poranne nabo\u017ce\u0144stwa na zmian\u0119 w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety. W grudniu 1808 roku woda zala\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 tak, \u017ce od czwartej niedzieli Adwentu nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w wielkiej izbie szpitala; do ko\u015bcio\u0142a wr\u00f3cono dopiero 4 czerwca 1809 roku. 25 stycznia 1811 roku Radunia wyla\u0142a tak mocno, \u017ce woda wdar\u0142a si\u0119 do ko\u015bcio\u0142a. Gdy w 1811 roku palono publicznie na rynku wszystkie zapasy angielskich towar\u00f3w, Napoleon przez gubernatora Rappa podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142om miasta tyle angielskiej tkaniny, ile trzeba by\u0142o na nakrycia o\u0142tarzy i ambon; ka\u017cdy ko\u015bci\u00f3\u0142 musia\u0142 jednak na w\u0142asny koszt naszy\u0107 na nie z\u0142ote ozdoby i cesarski monogram. Nakrycia dla tego ko\u015bcio\u0142a wykona\u0142a najstarsza c\u00f3rka Duisburga; po\u0142o\u017cono je po raz pierwszy w Niedziel\u0119 Palmow\u0105, 7 kwietnia 1811 roku, w czasie uroczysto\u015bci z okazji narodzin kr\u00f3la Rzymu. W 1812 roku sprz\u0119ty ko\u015bcielne trzeba by\u0142o odda\u0107 na francusk\u0105 kontrybucj\u0119. Duisburg zmar\u0142 w 1814 roku; jego nast\u0119pc\u0105 jako pierwszy duchowny zosta\u0142 Franz Bellair, ordynowany w maju 1812 roku, kt\u00f3ry w 1821 roku przeszed\u0142 jako pastor do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra.\n\nEduard Schnaase notuje, \u017ce w 1637 roku spalony ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety odbudowano; daty samego po\u017caru nie podaje. Po ugodzie z 1652 roku pozosta\u0142a jedn\u0105 z dw\u00f3ch \u015bwi\u0105ty\u0144 kalwi\u0144skich Gda\u0144ska.\n\nZ wyposa\u017cenia \u015bwi\u0105tyni z czas\u00f3w ewangelickich najlepiej znane s\u0105 organy. Zbudowa\u0142 je w XVI wieku Wawrzyniec Hofmann, a w latach 1744\u20131746 nowy instrument postawi\u0142 Andreas Hildebrandt; mia\u0142 on tak\u0105 sam\u0105 struktur\u0119 prospektu gda\u0144skiego jak organy ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary. F. Schmidt w dziejach ko\u015bcio\u0142a z 1941 roku podaje natomiast, \u017ce organy zbudowano na nowo w 1735 roku i \u017ce ich prospekt przetrwa\u0142 w zasadzie w \u00f3wczesnej postaci; czy chodzi o ten sam instrument, z jego relacji nie wynika. Wed\u0142ug katalogu reklamowego elbl\u0105skiej firmy Augusta Terletzkiego, om\u00f3wionego przez Wiktora Z. \u0141yjaka, w 1888 roku zak\u0142ad rozbudowa\u0142 organy ko\u015bcio\u0142a garnizonowego \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety do trzydziestu g\u0142os\u00f3w. W 1912 roku gda\u0144ska firma Heinrichsdorff wstawi\u0142a nowe organy z nap\u0119dem elektrycznym, zachowuj\u0105c dawny prospekt.\n\nWed\u0142ug Harnocha pierwszym duchownym reformowanym przy tym ko\u015bciele by\u0142 zapewne Daniel Pauli, kt\u00f3ry przyszed\u0142 tu w 1704 roku od \u015bwi\u0119tego Piotra i zmar\u0142 w 1720 roku; od 1815 roku przy ko\u015bciele garnizonowym pracowa\u0142o dw\u00f3ch duchownych wojskowych, w\u015br\u00f3d nich J. L. Aegidius Funk (1815\u20131823), kt\u00f3ry z powodu swego pisma o nowej pruskiej agendzie musia\u0142 opu\u015bci\u0107 Prusy i zosta\u0142 pastorem w Lubece. Oko\u0142o 1890 roku gmina wojskowa liczy\u0142a oko\u0142o 6000 dusz.\n\nW latach 1556\u20131844 przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety pracowa\u0142o 28 duchownych reformowanych, a w latach 1632\u20131821 po dw\u00f3ch naraz: pierwszy (ordinarius) mieszka\u0142 w domu dla duchownego nale\u017c\u0105cym do szpitala, drugi (extraordinarius) wynajmowa\u0142 mieszkanie na Starym Mie\u015bcie. Po \u015bmierci pastora B\u00f6ssermeny\u2019ego stanowiskiem przy \u015bwi\u0119tej El\u017cbiecie zarz\u0105dza\u0142 pierwszy duchowny ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra, a\u017c na Wielkanoc 1844 roku zlikwidowano je, bo ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 wojskowego fiskusa. Ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo gminy reformowanej odprawi\u0142 tu w Wielkanoc 1844 roku duchowny reformowany B\u00f6ck. W latach 1814\u20131820 nabo\u017ce\u0144stwa wojskowe odprawiano na zmian\u0119 w lutera\u0144skich ko\u015bcio\u0142ach miasta, a w latach 1821\u20131847 w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra; za ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety fiskus zap\u0142aci\u0142 10 064 talary, a po trzyletnim remoncie gmina wojskowa zacz\u0119\u0142a u\u017cywa\u0107 ko\u015bcio\u0142a 24 pa\u017adziernika 1847 roku, w 21. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej \u2014 wed\u0142ug F. Schmidta bez uroczysto\u015bci po\u015bwi\u0119cenia. Po rozebraniu wa\u0142\u00f3w miejskich w 1895 roku planowano budow\u0119 nowego ko\u015bcio\u0142a garnizonowego, ale projektu nie zrealizowano. Rozbi\u00f3rka wa\u0142u ods\u0142oni\u0142a zachodni\u0105 \u015bcian\u0119 ko\u015bcio\u0142a, zasypan\u0105 ziemi\u0105 przez ponad 340 lat, i odnowiono jej portal; w ziemi wa\u0142owej znaleziono wtedy wysok\u0105 na 70 centymetr\u00f3w piaskowcow\u0105 figur\u0119 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety z XIV wieku, by\u0107 mo\u017ce z portalu szpitala spalonego w 1752 roku, kt\u00f3r\u0105 przechowywano potem w gda\u0144skim muzeum. Prezbiterium powsta\u0142o w 1394 roku z przebudowy pomieszcze\u0144 szpitalnych \u2014 \u015bwiadczy o tym wielka piwnica pod prezbiterium i aresztem, wysuni\u0119ta o 5 metr\u00f3w poza prezbiterium; przebudowywano je wielokrotnie, ostatnio w 1846 roku.\n\nPastor Carl Leopold B\u00f6ck od \u015bwi\u0119tego Piotra, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej prowadzi\u0142 ksi\u0119g\u0119 pami\u0105tkow\u0105 dalej, wyja\u015bnia, dlaczego zb\u00f3r straci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142. Po\u0142\u0105czone szpitale \u015awi\u0119tego Ducha (lutera\u0144ski) i \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety (reformowany) zbankrutowa\u0142y; pa\u0144stwo uporz\u0105dkowa\u0142o ich sprawy, wprowadzi\u0142o wszelkie mo\u017cliwe oszcz\u0119dno\u015bci i dlatego po \u015bmierci duchownego \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w 1838 roku zlikwidowa\u0142o jego stanowisko, a w 1840 roku tak\u017ce stanowisko duchownego \u015awi\u0119tego Ducha. Ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety nie zamkni\u0119to, bo gmina reformowana cz\u0119\u015bciowo op\u0142aca\u0142a duchownego i mia\u0142a za to prawo z ko\u015bcio\u0142a korzysta\u0107. B\u00f6ck, kt\u00f3remu powierzono oba stanowiska, odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa o dziewi\u0105tej u \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety i o jedenastej u \u015bwi\u0119tego Piotra; ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety by\u0142 zawsze pe\u0142ny, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Piotra o tej porze bardzo pusty. Gdy gmina wypowiedzia\u0142a wojsku wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowanie ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra, wojsku pozosta\u0142 wyb\u00f3r mi\u0119dzy ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety a ko\u015bcio\u0142em \u015awi\u0119tego Ducha; wybra\u0142o nieco wi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, ale musia\u0142o odkupi\u0107 od gminy reformowanej jej prawo do wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowania. Wed\u0142ug B\u00f6cka gmina odst\u0105pi\u0142a wojsku swoje prawo do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety za 6000 talar\u00f3w; 4000 talar\u00f3w z tej sumy zap\u0142aci\u0142a pa\u0144stwu, by uwolni\u0107 od wojska ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Piotra, a pozosta\u0142e 2000 talar\u00f3w przeznaczy\u0142a na jego odbudow\u0119. Sumy 10 064 talar\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 wed\u0142ug podanej wy\u017cej informacji fiskus zap\u0142aci\u0142 za ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, B\u00f6ck nie wymienia. Przy po\u0142\u0105czeniu zbor\u00f3w przeniesiono st\u0105d do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra srebrny, wewn\u0105trz z\u0142ocony kielich dla ubogich, haftowany kobierzec do \u015blub\u00f3w, rze\u017abiony st\u00f3\u0142 chrzcielny, dar pastora Duisburga, i sakiewk\u0119 na datki z czerwonego pluszu.\n\nOd 1844 roku by\u0142a ewangelickim ko\u015bcio\u0142em garnizonowym, a po 1920 roku pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a misyjnego. Wed\u0142ug F. Schmidta po 1920 roku w\u0142a\u015bcicielem ko\u015bcio\u0142a zosta\u0142 Senat Wolnego Miasta Gda\u0144ska, od kt\u00f3rego 9 sierpnia 1927 roku naby\u0142 go Zwi\u0105zek Parafii Ewangelickich Gda\u0144ska (Parochialverband) i przeznaczy\u0142 dla gda\u0144skiej Misji Miejskiej; wn\u0119trze pozosta\u0142o takie, jakie w 1920 roku zostawi\u0142a gmina wojskowa. Od 1846 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zarz\u0105dza\u0142 cmentarzem wojskowym, urz\u0105dzonym po wojnach napoleo\u0144skich po p\u00f3\u0142nocnej stronie fortyfikacji miejskich; najstarszy zachowany gr\u00f3b z tego okresu pochodzi z 1832 roku, a teren jest dzi\u015b cz\u0119\u015bci\u0105 Cmentarza Garnizonowego przy ulicy D\u0105browskiego.\n\nWed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku naczelnym kapelanem wojskowym by\u0142 tajny radca konsystorski Witting, kapelanem dywizji Boergen, a pomocniczym duchownym wojskowym Richtmann. Witting by\u0142 naczelnym kapelanem wojskowym ju\u017c wed\u0142ug ksi\u0119gi z 1897 roku, a kapelanem dywizji by\u0142 wtedy A. Zechlin, w 1905 roku Bluth; w ksi\u0119gach z 1914 i 1918 roku naczelnym kapelanem jest Schaumann, a kapelanem dywizji nadal Boergen.\n\nWitra\u017c w szczycie wschodnim z aposto\u0142ami Jakubem, Paw\u0142em, Piotrem i Janem ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 wed\u0142ug F. Schmidta w 1895 roku; w tym samym roku wprowadzono o\u015bwietlenie gazowe, a stoj\u0105ce tu od 1877 roku piece kaflowe zast\u0105piono gazowymi; w 1914 roku feldmarsza\u0142ek von Mackensen przekaza\u0142 ko\u015bcio\u0142owi portret pierwszego dow\u00f3dcy brygady huzar\u00f3w przybocznych, von Lossowa. Na \u015bcianach wisia\u0142o 12 tablic pami\u0105tkowych poleg\u0142ych w wojnach od 1807 roku, a w zakrystii, dawnej izbie szpitalnej do\u0142\u0105czonej w latach 1844\u20131847, portrety dziewi\u0119ciu duchownych garnizonowych. Spo\u015br\u00f3d 28 grob\u00f3w w posadzce ko\u015bcio\u0142a 25 nale\u017ca\u0142o do zamo\u017cnych rodzin reformowanych. W nocy z 4 na 5 lutego 1752 roku szpital \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety sp\u0142on\u0105\u0142 doszcz\u0119tnie i odbudowano go w latach 1752\u20131753; zubo\u017ca\u0142y w czasach francuskich, w 1820 roku og\u0142osi\u0142 upad\u0142o\u015b\u0107, w 1824 roku zlikwidowano go, a w 1847 roku wojsko urz\u0105dzi\u0142o w dawnym szpitalu areszt wojskowy. Wed\u0142ug George\u2019a Cuny\u2019ego nad portalem szpitala umieszczono czarn\u0105 marmurow\u0105 tablic\u0119 z \u0142aci\u0144skim napisem o po\u017carze z 1752 roku i o odbudowie dzi\u0119ki hojno\u015bci mieszczan; wyku\u0142 j\u0105 mistrz kamieniarski Christoph Strietzki. Dwa napisy we wn\u0119trzu odnosz\u0105 si\u0119 do wcze\u015bniejszej budowy nowego gmachu szpitala w 1618 roku. W 1919 roku naczelnym kapelanem wojskowym by\u0142 tajny radca konsystorski Leopold Schaumann (Rennerstiftsgasse 8), a kapelanem dywizji Konrad Boergen (Neugarten 35).\n\nW marcu 1920 roku \u201eGazeta Gda\u0144ska\u201d zapowiada\u0142a, \u017ce ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowy \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety \u201eoddany ma by\u0107 Lidze Narod\u00f3w, jako fiskalna w\u0142asno\u015b\u0107 wojskowa\u201d. Ostatnie, po\u017cegnalne nabo\u017ce\u0144stwo gminy wojskowej odby\u0142o si\u0119 tu 22 lutego 1920 roku: ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 tak pe\u0142ny, \u017ce stano nawet za organami, a naczelny kapelan wojskowy Leopold Schaumann przypomnia\u0142 w kazaniu, \u017ce \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a gminie wojskowej przez 72 lata. Od listopada 1939 roku zn\u00f3w odprawiano tu nabo\u017ce\u0144stwa wojskowe, a przy przebudowie wn\u0119trza, rozpocz\u0119tej wiosn\u0105 1941 roku, rozebrano obie empory i dawne \u0142awy.\n\nW kwietniu 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 powa\u017cnie uszkodzony: sp\u0142on\u0119\u0142y wyposa\u017cenie, dach i he\u0142m wie\u017cy oraz s\u0105siednie budynki szpitalne, run\u0119\u0142o sklepienie prezbiterium, ale mury i nawa przetrwa\u0142y. 21 grudnia 1946 roku obj\u0119li go pallotyni, wed\u0142ug cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 odbudowa trwa\u0142a w latach 1947\u20131949, a konsekracja odby\u0142a si\u0119 6 lutego 1949 roku; Piotr Szczud\u0142owski (1995, s. 262\u2013263) \u2014 prace rozpocz\u0119to w drugiej po\u0142owie 1945 roku, zewn\u0119trzne zako\u0144czono w 1947 roku, a wn\u0119trze przystosowano do u\u017cytku w 1948 roku; uroczysto\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3rej przewodniczy\u0142 ksi\u0105dz A. Wronka, odby\u0142a si\u0119 30 stycznia 1949 roku. Szczud\u0142owski podaje te\u017c (s. 262\u2013263), \u017ce o przyznanie ko\u015bcio\u0142a diecezji prosi\u0142 Zarz\u0105d Miejski w Gda\u0144sku 28 grudnia 1945 roku administrator apostolski, ksi\u0105dz A. Wronka, a w nast\u0119pnych miesi\u0105cach starania przej\u0119li pallotyni; 5 grudnia 1946 roku Departament Wyznaniowy Ministerstwa Administracji Publicznej zgodzi\u0142 si\u0119 przekaza\u0107 im \u015bwi\u0105tyni\u0119, ale nie na w\u0142asno\u015b\u0107, tylko w zarz\u0105d i u\u017cytkowanie. Protok\u00f3\u0142 zdawczo-odbiorczy spisano 10 marca 1947 roku; stron\u0105 przejmuj\u0105c\u0105 by\u0142a Kuria Biskupia Gda\u0144ska, reprezentowana przez ksi\u0119dza Adama Wi\u015bniewskiego, pallotyna. Odbudowany he\u0142m wie\u017cy wzorowano na pierwotnym, gotyckim zwie\u0144czeniu wie\u017cy, nie na siedemnastowiecznym he\u0142mie istniej\u0105cym do 1945 roku. Pallotyni byli u\u017cytkownikami ko\u015bcio\u0142a do 29 czerwca 1971 roku, kiedy jego w\u0142a\u015bcicielem sta\u0142o si\u0119 Stowarzyszenie Apostolstwa Modlitwy (tak w druku). Dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 rektorski pallotyn\u00f3w pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety W\u0119gierskiej, w archidiecezji gda\u0144skiej. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi go w obr\u0119bie zespo\u0142u szpitalnego \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety przy ulicy El\u017cbieta\u0144skiej i Wa\u0142ach Jagiello\u0144skich, datowanego na wieki XIV\u2013XIX, pod numerem A-545, wpisanego decyzj\u0105 z 6 wrze\u015bnia 1971 roku razem z budynkiem szpitala.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug jednego zapisu cmentarz przyko\u015bcielny zlikwidowano przy budowie fortyfikacji w 1547 roku, wed\u0142ug pastora Graentza cmentarz szpitalny zr\u00f3wnano przy sypaniu wa\u0142u w 1554 roku. Wed\u0142ug jednego zapisu protestanci przej\u0119li \u015bwi\u0105tyni\u0119 w 1557 roku, wed\u0142ug przewodnika z 1919 roku pierwszy duchowny ewangelicki dzia\u0142a\u0142 tu ju\u017c od 1556 roku. Wed\u0142ug Harnocha pierwszym duchownym reformowanym by\u0142 zapewne Daniel Pauli, przyby\u0142y w 1704 roku, wed\u0142ug przewodnika z 1919 roku ju\u017c Moldenhauer od 1577 roku sprawowa\u0142 tu Wieczerz\u0119 wed\u0142ug obrz\u0105dku reformowanego, a duchownych reformowanych liczy si\u0119 przy ko\u015bciele od 1556 roku. Wed\u0142ug jednego zapisu ostatni duchowny zboru, Ernst B\u00f6ssermeny, s\u0142u\u017cy\u0142 tu w latach 1835\u20131838; wed\u0142ug wpisu pastora B\u00f6cka w ksi\u0119dze pami\u0105tkowej B\u00f6sz\u00f6rmeny, bo tak zapisano tam jego nazwisko, by\u0142 extraordinariusem od 1815 roku, od 1821 roku, gdy Bellair przeszed\u0142 do \u015bwi\u0119tego Piotra, jedynym duchownym ko\u015bcio\u0142a, i zmar\u0142 21 pa\u017adziernika 1838 roku. Wed\u0142ug jednego zapisu extraordinarius wynajmowa\u0142 mieszkanie na Starym Mie\u015bcie, wed\u0142ug Christiana Gottlieba Duisburga w 1774 roku kupiono dla niego z kasy wszystkich zbor\u00f3w reformowanych dom, do kt\u00f3rego wprowadzi\u0142 si\u0119 z rodzin\u0105 w maju 1775 roku, a magistrat zwolni\u0142 ten dom na zawsze od ci\u0119\u017car\u00f3w miejskich. Wed\u0142ug jednego zapisu szkockie nazwiska pojawiaj\u0105 si\u0119 w tutejszych ksi\u0119gach metrykalnych od pocz\u0105tku ich prowadzenia, oko\u0142o 1573 roku, a wykaz ksi\u0105g ko\u015bcielnych \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety zaczyna si\u0119 od ksi\u0119gi chrzt\u00f3w z 1622 roku i nie wymienia \u017cadnej ksi\u0119gi z XVI wieku. Ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaje przy Sostmannie rok 1715, a wykaz ksi\u0105g wymienia jego wpisy w ksi\u0119gach chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1720 roku. Wed\u0142ug jednego zapisu David Ludwig de la Motte s\u0142u\u017cy\u0142 przy ko\u015bciele od 1749 roku, a wykaz ksi\u0105g wymienia jego wpisy w ksi\u0119dze chrzt\u00f3w od listopada 1754 roku i w ksi\u0119dze \u015blub\u00f3w od lutego 1755 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tym ko\u015bciele mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Joachim Moldenhauer (1567), Bartholom\u00e4us Nigrinus (1626), Georg Sommer (1632), Bartholom\u00e4us Pantelius (1647), Caspar Conrad Cruciger (1648), Wilhelm Gerhard Wildermann (1682), Johann Bernhard Alexander Sostmann (1715).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 106, 107, 108, 110, 111, 112, 220; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 569; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 107\u2013112; danzig-online.pl, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska\u201d (wykaz 32 \u015bwi\u0105ty\u0144 i kaplic); P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. 4 (zbi\u00f3r dokument\u00f3w) \u2014 przywilej Konrada von Jungingen z 1394 roku oraz podzia\u0142 Gda\u0144ska na sze\u015b\u0107 parafii z 28 stycznia 1456 roku; T. Hirsch, \u201eKirchengeschichte von Danzig seit Einf\u00fchrung der Reformation\u201d, t. 2, Danzig 1847; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eCmentarz Garnizonowy. Historia\u201d, cmentarze-gdanskie.pl; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 231; \u201eGazeta Gda\u0144ska\u201d 1920, nr 59 z 10 marca, s. 2; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 75; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 62; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 62; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 60; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 331; t. 4, s. 1211, 1279; t. 5, s. 1321; t. 6, s. 1722, 1726; t. 7, s. 1984; R. Curicke, \u201eDer Stadt Dantzig historische Beschreibung\u201d, 1687; E. Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, 1760; E. Pritzel, \u201eGeschichte der reformierten Gemeinde zu St. Petri-Pauli in Danzig 1570\u20131940\u201d, Gda\u0144sk 1940; S. Ko\u015bcielak, \u201eBrytyjskie grupy wyznaniowe w Gda\u0144sku w XVII \u2014 XVIII (XIX) wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 30, 32\u201333, 36\u201338; W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54; Paul Theodor Schmidt, \u201eDer Streit \u00fcber den Besitz der Danziger Trinitatiskirche im Jahre 1650\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 145\u2013179; Walther Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 70, 1930, s. 85\u2013134; George Cuny, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde der Baudenkm\u00e4ler in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 12, 1899, s. 32; Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku z lat 1796\u20131847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720); \u201eGedenk-Buch f\u00fcr die Kirche zu St. Jacob\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1787 roku przez duchownego Petera Wilhelma Biehla (wpisy do 1802 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5339 (Archion 15065); Wykaz ksi\u0105g ko\u015bcielnych ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku (\u201eCatalogus derer Kirchen-B\u00fccher zu St. Elisabeth\u201d, w portalu Archion: \u201e\u00dcbersicht \u00fcber die Kirchenb\u00fccher von St. Elisabeth\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5288 (Archion 14681); P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 262\u2013263.*","built_year":1394,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia historyczna","tytul":"Hirsch, Theodor: Kirchengeschichte von Danzig seit Einf\u00fchrung der Reformation (Bd.2), Danzig 1847","url":"https://doi.org/10.11588/diglit.41427"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku\u2026\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. VI, 2012, s. 105\u2013131","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eCmentarz Garnizonowy. Historia\u201d, cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77103.asp"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 107\u2013112","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 569","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 106, 107, 108, 110, 111, 112, 220","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 106, 107, 108, 110, 111, 112, 220","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eGazeta Gda\u0144ska\u201d 1920, nr 59 z 10 marca, s. 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schmidt, \u201eGeschichte der Ev. Garnisonkirche (St. Elisabeth) zu Danzig\u201d, Danzig 1941, s. 11\u201329","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/23782"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. Schaumann, \u201eAbschiedspredigt beim letzten Gottesdienst in der evang. Garnisonkirche zu Danzig am 22. Februar 1920\u201d, Danzig 1920","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/7700"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 73\u201375 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3485"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 60\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3489"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1914, cz. IV, s. 61\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1918, cz. IV, s. 58\u201360 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 331; t. 4, s. 1211, 1279; t. 5, s. 1321; t. 6, s. 1722, 1726; t. 7, s. 1984","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Curicke, \u201eDer Stadt Dantzig historische Beschreibung\u201d, 1687","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, 1760","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Pritzel, \u201eGeschichte der reformierten Gemeinde zu St. Petri-Pauli in Danzig 1570\u20131940\u201d, Gda\u0144sk 1940","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eBrytyjskie grupy wyznaniowe w Gda\u0144sku w XVII \u2014 XVIII (XIX) wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 30, 32\u201333, 36\u201338","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147337.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Paul Theodor Schmidt, \u201eDer Streit \u00fcber den Besitz der Danziger Trinitatiskirche im Jahre 1650\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 145\u2013179","url":"https://archive.org/details/Altpreussische_Monatsschrift-41"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Walther Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 70, 1930, s. 85\u2013134","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft70.31173315"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"George Cuny, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde der Baudenkm\u00e4ler in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 12, 1899, s. 32","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/31268/edition/39892"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku z lat 1796\u20131847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eGedenk-Buch f\u00fcr die Kirche zu St. Jacob\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1787 roku przez duchownego Petera Wilhelma Biehla (wpisy do 1802 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5339 (Archion 15065)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Wykaz ksi\u0105g ko\u015bcielnych ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku (\u201eCatalogus derer Kirchen-B\u00fccher zu St. Elisabeth\u201d, w portalu Archion: \u201e\u00dcbersicht \u00fcber die Kirchenb\u00fccher von St. Elisabeth\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5288 (Archion 14681)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0109","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35385,"lng":18.645939,"name_de":"Danzig, St. Elisabethkirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. El\u017cbiety (Elisabethkirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy (po niemiecku Trinitatiskirche) na Starym Przedmie\u015bciu w Gda\u0144sku to p\u00f3\u017anogotycka \u015bwi\u0105tynia pofranciszka\u0144ska, dzi\u015b rzymskokatolicka i obs\u0142ugiwana przez franciszkan\u00f3w; w dawnym klasztorze mie\u015bci si\u0119 Muzeum Narodowe w Gda\u0144sku.\n\nFranciszkan\u00f3w sprowadzono do Gda\u0144ska w 1419 roku na mocy przywileju papie\u017ca Marcina V, wystawionego 9 pa\u017adziernika. Prezbiterium, pocz\u0105tkowo samodzielny ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy (p\u00f3\u017aniej zwany ko\u015bcio\u0142em Wieczerzy Pa\u0144skiej), wzniesiono w latach 1422\u20131433. Od 1481 roku trwa\u0142a rozbudowa: w 1495 roku uko\u0144czono przebudow\u0119 prezbiterium i rozpocz\u0119to budow\u0119 korpusu tr\u00f3jnawowego, w 1503 roku run\u0119\u0142a nawa p\u00f3\u0142nocna, a prace zako\u0144czono w 1514 roku. Wed\u0142ug Marka \u017bydowicza przy odbudowie po katastrofie z 1503 roku pracowali gda\u0144scy murarze cechowi, do kt\u00f3rych nieco p\u00f3\u017aniej do\u0142\u0105czy\u0142 zakonny warsztat przyby\u0142y z po\u0142udniowych Niemiec; po 1514 roku prace przy budynkach franciszka\u0144skich usta\u0142y na d\u0142u\u017cszy czas i podj\u0119to je dopiero oko\u0142o 1522 roku, przy budowie refektarza konwentu. Ten sam autor przypomina, \u017ce w 1491 roku, na usilne \u017c\u0105danie gda\u0144skich notabli, konwent zreformowa\u0142 drezde\u0144ski prowincja\u0142 zakonu, a w nast\u0119pnych latach, a\u017c po pierwsze dziesi\u0119ciolecie XVI wieku, dokumenty miejskie potwierdzaj\u0105 \u017cyczliwo\u015b\u0107 mieszczan dla zakonnik\u00f3w, kt\u00f3rzy prowadzili szko\u0142\u0119 dla m\u0142odzie\u017cy i zajmowali si\u0119 malarstwem, z\u0142otnictwem i rze\u017ab\u0105. W przededniu Reformacji, jak pisze S\u0142awomir Ko\u015bcielak, klasztor m\u00f3g\u0142 pomie\u015bci\u0107 nawet 55 zakonnik\u00f3w, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy uchodzi\u0142 za najwi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142 franciszka\u0144ski w Polsce. Do zespo\u0142u nale\u017cy kaplica \u015bwi\u0119tej Anny, dostawiona do klasztoru po 1480 roku i podwy\u017cszona w pierwszej \u0107wierci XVI wieku.\n\nKaplic\u0119 \u015bwi\u0119tej Anny Marek \u017bydowicz opisuje jako ceglan\u0105, prostok\u0105tn\u0105 budowl\u0119 salow\u0105 o pi\u0119ciu prz\u0119s\u0142ach, z bogatym sklepieniem sieciowym i dwuspadowym dachem zako\u0144czonym malowniczym szczytem sterczynowym. Powsta\u0142a ona w dw\u00f3ch etapach: pierwotny budynek, dostawiony do ko\u015bcio\u0142a bez wi\u0105zania mur\u00f3w, by\u0142 o oko\u0142o 2,5 metra ni\u017cszy, nie mia\u0142 sklepie\u0144 i nakrywa\u0142 go dwuspadowy dach; wkr\u00f3tce potem podwy\u017cszono go, za\u0142o\u017cono obecne sklepienia i przebudowano szczyt wraz z fryzem. Kaplic\u0119 dostawiono do \u015bciany zachodniej ko\u015bcio\u0142a, gdy ta sta\u0142a ju\u017c co najmniej na wysoko\u015b\u0107 oko\u0142o 18 metr\u00f3w \u2014 dach kaplicy zas\u0142oni\u0142 niemal po\u0142ow\u0119 wielkiego okna nawy po\u0142udniowej, kt\u00f3re cz\u0119\u015bciowo zamurowano, a poni\u017cej wykuto przej\u015bcie z nawy do kaplicy. Utrwalon\u0105 w literaturze dat\u0119 1480\u20131484 \u017bydowicz uwa\u017ca za opart\u0105 na legendzie o fundacji kr\u00f3la Kazimierza Jagiello\u0144czyka i na niejednoznacznej wzmiance z kroniki kramarza Jacoba Lubbego, w kt\u00f3rej wezwanie \u015bwi\u0119tej Anny mo\u017ce dotyczy\u0107 tak\u017ce o\u0142tarza albo rze\u017aby. Sam datuje pierwotn\u0105 budowl\u0119 na czas zapewne po 1496 roku, a obecny kszta\u0142t kaplicy na oko\u0142o 1505 roku, w ka\u017cdym razie przed 1514 rokiem; okna w \u015bcianach p\u00f3\u0142nocnej i po\u0142udniowej otrzyma\u0142y dzisiejsz\u0105, wi\u0119ksz\u0105 form\u0119 dopiero na pocz\u0105tku XVII wieku. Przebudowa wi\u0105za\u0142a si\u0119 z zamurowaniem portalu zachodniego \u2014 zdaniem autora dlatego, \u017ce oko\u0142o 1505 roku cz\u0119\u015b\u0107 biegn\u0105cej przed fasad\u0105 ulicy zaj\u0105\u0142 odcinek mur\u00f3w obronnych przedmie\u015bcia. Wed\u0142ug \u017bydowicza kaplica stan\u0119\u0142a na gruncie miejskim, poza placem nale\u017c\u0105cym do franciszkan\u00f3w, a wi\u0119c za zgod\u0105 rady miasta. \u017bydowicz przypuszcza, \u017ce by\u0142a fundacj\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 przeznaczon\u0105 dla Polak\u00f3w, a jej przebudow\u0119 ostro\u017cnie wi\u0105\u017ce z blisko dwutygodniowym pobytem kr\u00f3la Aleksandra Jagiello\u0144czyka w Gda\u0144sku w 1504 roku; projekt przypisuje \u2014 jak si\u0119 wydaje \u2014 budowniczemu z po\u0142udniowych Niemiec.\n\nW 1555 roku podupad\u0142y konwent przekaza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor radzie miasta; cz\u0119\u015b\u0107 opracowa\u0144 datuje to przekazanie na rok 1556. Po utrwaleniu luteranizmu obiekt s\u0142u\u017cy\u0142 gda\u0144skim ewangelikom, a w klasztorze otwarto w 1558 roku miejsk\u0105 \u0142aci\u0144sk\u0105 szko\u0142\u0119 teologiczn\u0105, przekszta\u0142con\u0105 w 1580 roku w Gimnazjum Akademickie, kt\u00f3re mie\u015bci\u0142o si\u0119 tu do 1806 roku; w 1817 roku po\u0142\u0105czono je ze szko\u0142\u0105 mariack\u0105 w Gimnazjum Miejskie, maj\u0105ce siedzib\u0119 poza dawnym klasztorem. Mie\u015bci\u0142a si\u0119 tu r\u00f3wnie\u017c pierwsza biblioteka miejska \u2014 w 1596 roku w\u0142\u0105czono do niej dawny ksi\u0119gozbi\u00f3r franciszka\u0144ski.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 wznosili za darmo, \u201edla Boga\u201d, w godzinach wolnych murarze i cie\u015ble z materia\u0142\u00f3w zebranych przez franciszkan\u00f3w z ja\u0142mu\u017cny; poniewa\u017c materia\u0142 by\u0142 s\u0142aby, 4 pa\u017adziernika 1503 roku mi\u0119dzy czwart\u0105 a pi\u0105t\u0105 rano run\u0119\u0142a \u015bciana p\u00f3\u0142nocna z pi\u0119cioma filarami, sklepieniami i dachem. O\u015bmioboczn\u0105 wie\u017c\u0119 w naro\u017cniku po\u0142udniowo-zachodnim zbudowano w 1495 roku. O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny z 1632 roku odnowiono w 1689 roku; ambon\u0119 z 1541 roku zniszczyli w 1812 roku Francuzi, ale zachowa\u0142 si\u0119 jej korpus. Organy zbudowano w 1648 roku i powi\u0119kszono w 1704 roku, a wielkie lichtarze o\u0142tarzowe podarowa\u0142a gmina w 1871 roku. W\u015br\u00f3d epitafi\u00f3w Harnoch wymienia upami\u0119tnienia Johanna Carla de Blanque (zmar\u0142ego w 1626 roku), burmistrza Bartholom\u00e4usa Schachmanna (zmar\u0142ego w 1598 roku) i teologa Daniela Cramera; w czasie francuskiej okupacji nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do kaplicy \u015bwi\u0119tej Anny. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego (2021) w 1648 roku namalowano na filarach ko\u015bcio\u0142a zesp\u00f3\u0142 emblemat\u00f3w.\n\nM. G. L\u00f6schin, kt\u00f3ry w 1815 roku og\u0142osi\u0142 w gda\u0144skim tygodniku \u201eGedana\u201d cykl o dziejach tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, pisze, \u017ce w licznym niegdy\u015b klasztorze franciszkan\u00f3w, gdy przechodzi\u0142 on w r\u0119ce rady, mieszka\u0142o ju\u017c tylko dw\u00f3ch starych zakonnik\u00f3w; zostawili oni sobie do odprawiania nabo\u017ce\u0144stw tylko tak zwany ma\u0142y, czyli tylny ko\u015bci\u00f3\u0142, w kt\u00f3rym stoi o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny. Opr\u00f3cz o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego sta\u0142y wed\u0142ug niego w ko\u015bciele cztery ma\u0142e o\u0142tarze; jeden z nich s\u0142u\u017cy\u0142 do udzielania Wieczerzy Pa\u0144skiej tak d\u0142ugo, jak obaj pozostali zakonnicy korzystali z o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego, i tak\u017ce p\u00f3\u017aniej u\u017cywano go do czyta\u0144 i \u015bpiew\u00f3w. Zegar bij\u0105cy na jednej z ma\u0142ych wie\u017cyczek sporz\u0105dzono w 1560 roku na pro\u015bb\u0119 profesor\u00f3w Gimnazjum, kt\u00f3rzy chcieli wed\u0142ug niego rozk\u0142ada\u0107 godziny lekcji, a w 1602 roku zast\u0105piono go nowym mechanizmem; kosztowa\u0142, opr\u00f3cz oddanego zegarmistrzowi starego, 150 gulden\u00f3w, z kt\u00f3rych gmina da\u0142a tylko 14, a reszt\u0119 kasa miejska; w 1640 roku po\u0142\u0105czono go z zegarem we wn\u0119trzu ko\u015bcio\u0142a. W 1699 roku piorun przebi\u0142 dach ko\u015bcio\u0142a, zerwa\u0142 drut zegara, przeszed\u0142 przez szafy na ch\u00f3rze, potem skr\u0119ci\u0142 ku o\u0142tarzowi, rozdar\u0142 jego nakrycie i powali\u0142 kilku stoj\u0105cych w pobli\u017cu student\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Harnocha od oko\u0142o 1521 roku g\u0142osi\u0142 tu Ewangeli\u0119 franciszkanin doktor Aleksander, jeden z pierwszych gda\u0144skich reformator\u00f3w; w 1561 roku ewangelickim pastorem zosta\u0142 magister Ambrosius Stubner, w latach 1622\u20131650 ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 aren\u0105 sporu duchownych lutera\u0144skich i reformowanych, a w latach 1643\u20131646 urz\u0119dowa\u0142 tu Abraham Calovius (wed\u0142ug P. Th. Schmidta od 26 grudnia 1643 roku do wyjazdu do Wittenbergi 12 pa\u017adziernika 1650 roku). Doktor Aleksander nosi\u0142 nazwisko Svenichen; jako franciszkanin z Gda\u0144ska uzyska\u0142 w Wittenberdze w 1507 roku stopie\u0144 baka\u0142arza biblijnego, a w 1509 roku doktorat z teologii. Na pocz\u0105tku 1524 roku rada miasta, na usiln\u0105 pro\u015bb\u0119 jego s\u0142uchaczy, dla kt\u00f3rych ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy sta\u0142 si\u0119 za ciasny, powo\u0142a\u0142a go jako zast\u0119pc\u0119 duchownego do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego; zmar\u0142 w 1529 roku na angielsk\u0105 pot\u00f3wk\u0119. Oko\u0142o 1890 roku do gminy nale\u017ca\u0142o oko\u0142o 4000 dusz. Kaplica \u015bwi\u0119tej Anny pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a Polak\u00f3w: gromadzi\u0142a polskoj\u0119zycznych ewangelik\u00f3w, duchownymi bywali profesorowie gimnazjum, a w 1709 roku ustanowiono osobnego duchownego polskiego. Kaplic\u0119, a w\u0142a\u015bciwie ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny, zbudowano w 1480 roku jako przybud\u00f3wk\u0119 ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy \u2014 wed\u0142ug Harnocha na \u017c\u0105danie kr\u00f3la Kazimierza i dla Polak\u00f3w z Przedmie\u015bcia \u2014 kosztem miasta, kt\u00f3re obj\u0119\u0142o nad nim patronat; chrzcielnic\u0119 i kamienn\u0105 posadzk\u0119 otrzyma\u0142 w 1619 roku, a o\u0142tarz i organy w 1650 roku. Jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 wy\u0142\u0105cznie polsk\u0105 urz\u0105dzono j\u0105 jednak wed\u0142ug W. Fabera (1930) dopiero w 1552 roku; Faber odrzuca pogl\u0105d, \u017ce od pocz\u0105tku by\u0142a ko\u015bcio\u0142em polskim. Ju\u017c w 1552 roku polski duchowny Johann Polonus odprawia\u0142 tu nabo\u017ce\u0144stwa lutera\u0144skie; od 1798 roku polskim duchownym by\u0142 Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, urodzony 19 lipca 1764 roku w Olsztynku, autor polskiej gramatyki i s\u0142ownika, zmar\u0142y 3 czerwca 1855 roku. Ju\u017c w 1832 roku polsk\u0105 gmin\u0119 tworzy\u0142o tylko pi\u0119\u0107\u2013sze\u015b\u0107 os\u00f3b, ale urz\u0105d przetrwa\u0142 Mrongowiusza: w 1860 roku wprowadzono jeszcze Theodora Milla, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 po polsku ju\u017c tylko nielicznym \u017co\u0142nierzom, a po jego \u015bmierci 12 listopada 1871 roku stanowiska nie obsadzono i 24 czerwca 1876 roku Ewangelicka Naczelna Rada Ko\u015bcielna je znios\u0142a.\n\nL\u00f6schin w 1815 roku opisa\u0142 w \u201eGedanie\u201d osobno tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny. Okna, pocz\u0105tkowo ledwie o po\u0142ow\u0119 mniejsze, powi\u0119kszono wed\u0142ug niego ju\u017c w 1630 roku, a ambona, stoj\u0105ca od 1721 roku i zbudowana kosztem kasy miejskiej, kosztowa\u0142a 430 gulden\u00f3w. By\u0142 czas, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 tak oblegany, \u017ce wierni nie mie\u015bcili si\u0119 nawet na dziedzi\u0144cu przed nim: wtedy, gdy u \u015bwi\u0119tego Piotra g\u0142oszono nauk\u0119 Kalwina, a u \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy nabo\u017ce\u0144stwo reformowane wypar\u0142o lutera\u0144skie, tak \u017ce na ca\u0142ym Przedmie\u015bciu nauk\u0119 Lutra mo\u017cna by\u0142o us\u0142ysze\u0107 tylko u \u015bwi\u0119tej Anny. Polski duchowny od \u015bwi\u0119tej Anny, od 1651 roku zarazem diakon przy \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, mia\u0142 wed\u0142ug L\u00f6schina g\u0142osi\u0107 tam na zmian\u0119: jednej niedzieli niemieckie nieszpory, drugiej polskie kazanie po\u0142udniowe; dlatego w 1673 roku zakrysti\u0119 ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy zbudowano tak, by m\u00f3g\u0142 z niej przechodzi\u0107 do zakrystii \u015bwi\u0119tej Anny. Polski duchowny sprawowa\u0142 oba urz\u0119dy do 1709 roku, kiedy Pesarovius sam poprosi\u0142 o zmian\u0119, bo podw\u00f3jna praca by\u0142a dla niego zbyt ci\u0119\u017cka, a gmina skar\u017cy\u0142a si\u0119, \u017ce nie rozumie jego niemieckich kaza\u0144. Rada rozdzieli\u0142a wtedy oba urz\u0119dy, a poniewa\u017c samo stanowisko przy \u015bwi\u0119tej Annie nie dawa\u0142o utrzymania, jeszcze w tym samym roku po\u0142\u0105czono je z urz\u0119dem lektora j\u0119zyka polskiego w Gimnazjum.\n\nWed\u0142ug P. Schmidta franciszkanie wyp\u0119dzeni z Gda\u0144ska mogli wr\u00f3ci\u0107 do klasztoru \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w sobot\u0119 przed Zielonymi \u015awi\u0105tkami 1526 roku, a biskup w\u0142oc\u0142awski Maciej Drzewicki po\u015bwi\u0119ci\u0142 klasztor na nowo. R\u0119kopis Ephraima Praetoriusa dodaje, \u017ce gdy w czasie rozruch\u00f3w 1525 roku zakonnikom kazano opu\u015bci\u0107 miasto albo przenie\u015b\u0107 si\u0119 do jedynego klasztoru \u201ebia\u0142ych mnich\u00f3w\u201d na Starym Mie\u015bcie, klasztor franciszkan\u00f3w (\u201eszarych mnich\u00f3w\u201d) przeznaczono na Athenaeum, czyli szko\u0142\u0119 greck\u0105; ju\u017c w maju nast\u0119pnego roku, po przybyciu kr\u00f3la Zygmunta I, zarz\u0105dzenie to odwo\u0142ano. Hermann Freytag dodaje, \u017ce Ambrosius St\u00fcbner zmar\u0142 w 1564 roku, a jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 magister August Hertzberger z Mi\u015bni, kt\u00f3ry od 1554 roku r\u00f3wnie\u017c studiowa\u0142 w Wittenberdze.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy i klasztor franciszkan\u00f3w ufundowano w 1431 roku; zakonnicy \u017cyli z ja\u0142mu\u017cny i w czasie Reformacji wymarli, a w 1555 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor przej\u0119li luteranie. Ten sam s\u0142ownik podaje, \u017ce w przylegaj\u0105cym do \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny jeszcze w czasie wydania tomu odbywa\u0142y si\u0119 polskie kazania, cho\u0107 s\u0142uchaczy by\u0142o bardzo niewielu; spo\u015br\u00f3d tamtejszych pastor\u00f3w Volkmar wyda\u0142 w 1599 roku s\u0142ownik polsko-\u0142aci\u0144sko-niemiecki, a Gotfryd Guzovius z I\u0142awy pisa\u0142 w 1785 roku wiersze polskie, zbiera\u0142 pie\u015bni ko\u015bcielne i za\u0142o\u017cy\u0142 towarzystwo piel\u0119gnuj\u0105ce j\u0119zyk polski.\n\nPastor Rode rozdziela daty przekazania: wed\u0142ug niego franciszkanie oddali radzie miasta budynek klasztoru w 1555 roku, a sam ko\u015bci\u00f3\u0142 dopiero pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej. Do 1650 roku chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i innych czynno\u015bci duchownych w ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy dokonywali reformowani diakoni ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra, kt\u00f3ry by\u0142 ko\u015bcio\u0142em parafialnym Przedmie\u015bcia. Reformowany duchowny doktor Pauli, kt\u00f3ry od 1613 roku reprezentowa\u0142 w ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy wyznanie reformowane, zmar\u0142 12 grudnia 1650 roku. Mandat kr\u00f3lewski z 22 maja 1651 roku nakazywa\u0142 opiecz\u0119towa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 i zawiesi\u0107 w nim nabo\u017ce\u0144stwa, ale rada miasta go nie wykona\u0142a, a w marcu 1652 roku sp\u00f3r zako\u0144czy\u0142o rozstrzygni\u0119cie dworu, \u017ce reformowani poprzestan\u0105 na swoich dw\u00f3ch ko\u015bcio\u0142ach: \u015bwi\u0119tego Piotra i \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety. Pierwszym pastorem parafii, utworzonej w 1651 roku, by\u0142 rektor gimnazjum doktor Maukisch, kt\u00f3remu dodano dw\u00f3ch lutera\u0144skich diakon\u00f3w i czterech prze\u0142o\u017conych ko\u015bcio\u0142a; w\u015br\u00f3d jego nast\u0119pc\u00f3w wymienia si\u0119 Aegidiusa Straucha, Samuela Schelwiga, Georga Abichta, Ernsta Augusta Bertlinga i Paula Verpoortenna. Po \u015bmierci rektora Rinka w 1811 roku magistrat, na pro\u015bb\u0119 prze\u0142o\u017conych ko\u015bcio\u0142a, powierzy\u0142 probostwo diakonowi Ehwaldowi, pracuj\u0105cemu tu od 1796 roku \u2014 odt\u0105d rektorzy gimnazjum nie byli ju\u017c pastorami przy \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy. Spo\u015br\u00f3d nowszych duchownych pastor Rode wymienia Philippa Wilhelma Blecha, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu 53 lata (1832\u20131885), doktora Schefflera, doktora Malzahna (1877\u20131902) i Paula Schmidta (1887\u20131911).\n\nPaul Theodor Schmidt podaje, \u017ce pierwszego lutera\u0144skiego duchownego nieszpornego, licencjata Andreasa Hojera, ustanowiono tu w 1622 roku; zrezygnowa\u0142 on w 1630 roku. W 1626 roku rada, jak pisze Schmidt, mniej lub bardziej z przymusu zgodzi\u0142a si\u0119 na formaln\u0105 ordynacj\u0119 reformowanego Pauliego na duchownego przy \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, a od 1631 roku Pauli zmienia\u0142 si\u0119 na ambonie z lutera\u0144skim duchownym \u2014 najpierw Botsackiem, potem Calovem. Po \u015bmierci Pauliego rada uchwa\u0142\u0105 z 16 grudnia 1650 roku powierzy\u0142a kazania wakacyjne Ministerium duchownych gda\u0144skich, a lutera\u0144ski duchowny polski Pambius, od 1642 roku pracuj\u0105cy przy s\u0105siednim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny, zacz\u0105\u0142 wakacyjne kazania nieszporne w czwart\u0105 niedziel\u0119 Adwentu. Najstarsza zachowana ksi\u0119ga chrzt\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy zaczyna si\u0119 19 lutego 1651 roku; od tego dnia chrzty wszystkich lutera\u0144skich mieszka\u0144c\u00f3w Przedmie\u015bcia, niemieckich i polskich, przeniesiono do wielkiego ko\u015bcio\u0142a. W lutym 1651 roku, na szczeg\u00f3lne \u017cyczenie mieszka\u0144c\u00f3w Przedmie\u015bcia, pierwszym lutera\u0144skim diakonem zosta\u0142 27-letni gda\u0144szczanin Abraham Heyseus, a drugim \u2014 Pambius, kt\u00f3rego jednak nie zwolniono z polskich kaza\u0144 u \u015bwi\u0119tej Anny. Johanna Maukischa rada powo\u0142a\u0142a z Lipska w listopadzie 1651 roku; kazanie wst\u0119pne wyg\u0142osi\u0142 jako jedyny pastor, nie dziel\u0105c ju\u017c, jak jego poprzednicy, ambony z reformowanym koleg\u0105, a od pierwszej niedzieli Adwentu 1651 roku z uchwa\u0142y rady udzielano tu Wieczerzy Pa\u0144skiej w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119. Wed\u0142ug karty tytu\u0142owej ksi\u0119gi \u015blub\u00f3w, prowadzonej od 1 stycznia 1652 roku, pastor Johannes Maukisch pochodzi\u0142 z Freibergu i by\u0142 profesorem teologii oraz rektorem gimnazjum gda\u0144skiego, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy nazywano potocznie \u201eGrauen M\u00f6nchen\u201d, od szarych mnich\u00f3w, czyli franciszkan\u00f3w. Na wklejce tej ksi\u0119gi odpisano uchwa\u0142\u0119 rady z 19 czerwca 1654 roku o kolejno\u015bci gda\u0144skich ko\u015bcio\u0142\u00f3w i ich duchownych: ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy zaj\u0105\u0142 w niej pi\u0105te miejsce, po ko\u015bcio\u0142ach Mariackim, \u015bwi\u0119tego Jana, \u015bwi\u0119tej Katarzyny i \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, a zebrania ministerium mia\u0142y si\u0119 odbywa\u0107 tylko w ko\u015bciele Mariackim i prawo ich zwo\u0142ywania mia\u0142 doktor Botsack. Decyzj\u0119 dworu z marca 1652 roku miasto wed\u0142ug Schmidta kupi\u0142o za \u201ekilka beczek z\u0142ota\u201d. Reformowani jeszcze 4 maja 1660 roku, podczas pobytu kr\u00f3la w Gda\u0144sku, prosili go o zwrot ko\u015bcio\u0142a, a z lat 1680 i 1681 zachowa\u0142a si\u0119 ich kolejna pro\u015bba w tej sprawie. Prawo g\u0142osu gminy przy wyborze duchownych przys\u0142ugiwa\u0142o wed\u0142ug Schmidta dopiero od 1677 roku; podan\u0105 przez L\u00f6schina dat\u0119 1651 Schmidt uznaje za nietrafn\u0105. Wsp\u00f3lny ze \u015bwi\u0119tym Piotrem cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 mieszka\u0144com Przedmie\u015bcia do 1714 roku; od tego roku zaczyna si\u0119 najstarsza niemiecka ksi\u0119ga zmar\u0142ych ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy. Schmidt podaje te\u017c, \u017ce w latach 1647\u20131650 luteranie mieli \u015brednio 238 chrzt\u00f3w rocznie, a w 1651 roku 246, oraz \u017ce w 1904 roku gmina \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy liczy\u0142a 5388 dusz.\n\nWed\u0142ug L\u00f6schina (1815) luteranie i reformowani d\u0142ugo spierali si\u0119 o ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy: rada odda\u0142a go luteranom, ale reformowani tak\u017ce ro\u015bcili sobie do niego prawo, bo duchowny ustanowiony tu jako luteranin, zapisany w druku jako D. Jak. Schmidt, przeszed\u0142 na kalwinizm i g\u0142osi\u0142 go z ambony. Gmina na pr\u00f3\u017cno domaga\u0142a si\u0119 od rady nabo\u017ce\u0144stwa lutera\u0144skiego; Schmidt by\u0142 synem rajcy i znalaz\u0142 u rady ochron\u0119. Wtedy t\u0142um z broni\u0105 w r\u0119ku wtargn\u0105\u0142 do ko\u015bcio\u0142a, rozbi\u0142 o\u0142tarz i wiele zniszczy\u0142, bo Schmidt powiedzia\u0142 z ambony, \u017ce duchowni w kom\u017cach wygl\u0105daj\u0105 jak rze\u017anicy, i bo rozesz\u0142a si\u0119 pog\u0142oska, \u017ce kaza\u0142 wyj\u0105\u0107 z dawnego o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego figur\u0119, kt\u00f3r\u0105 zakonnicy uwa\u017cali za \u015bwi\u0119tego Franciszka, pro\u015bci ludzie za\u015b za Boga Ojca. Schmidt wzi\u0105\u0142 sobie na zast\u0119pc\u0119 podobnie my\u015bl\u0105cego doktora Pauliego, a rada, by cho\u0107 w po\u0142owie zadowoli\u0107 gmin\u0119, doda\u0142a Pauliemu lutera\u0144skiego duchownego popo\u0142udniowego Hojera, a nast\u0119pnie doktora Botsacka. Gdy po \u015bmierci Pauliego rada ustanowi\u0142a na jego miejsce drugiego duchownego lutera\u0144skiego, reformowani skar\u017cyli si\u0119 na to i sk\u0142onili ksi\u0119cia Radziwi\u0142\u0142a (w druku: Radcziwil), innych mo\u017cnych polskich oraz Stany Generalne, by si\u0119 za nimi wstawili, ale bez skutku.\n\nO sporach wok\u00f3\u0142 jednego z tych duchownych pisze Claudia Drese. Gdy w 1669 roku zastanawiano si\u0119 nad obsad\u0105 urz\u0119du, diakon ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny Michael B\u00fcrich donosi\u0142 Aegidiusowi Strauchowi, \u017ce w gr\u0119 wchodz\u0105 tak\u017ce mi\u0119dzy innymi doktor Bebelius ze Strasburga, doktor Spener z Frankfurtu nad Menem i doktor M\u00fcller z Rostocku. Obejmuj\u0105cego urz\u0105d Straucha rada miasta przestrzeg\u0142a, by w kazaniach, wyk\u0142adach i pismach zachowa\u0142 \u201edie Christliche moderation\u201d (chrze\u015bcija\u0144ski umiar). Strauch si\u0119 do tego nie zastosowa\u0142: jego wymierzone w katolik\u00f3w kazania z lat 1670\u20131672, wydane w 1672 roku jako \u201eDie Tage Purim\u201d, sk\u0142oni\u0142y biskupa kujawskiego Kazimierza Floriana Czartoryskiego do skargi na dworze kr\u00f3lewskim, a na sejmiku w Malborku w maju 1673 roku domagano si\u0119 wydania Straucha i spalenia jego kaza\u0144 r\u0119k\u0105 kata. 28 grudnia 1673 roku rada odsun\u0119\u0142a go od ambony i katedry. Za Strauchem uj\u0119\u0142y si\u0119 cztery g\u0142\u00f3wne cechy \u2014 szewc\u00f3w, piekarzy, kowali i rze\u017anik\u00f3w \u2014 kt\u00f3re 2 stycznia 1674 roku z\u0142o\u017cy\u0142y radzie pro\u015bb\u0119, a przy\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 do niej pozosta\u0142e cechy i prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy. 4 stycznia 1674 roku t\u0142um z siekierami, broni\u0105 paln\u0105 i bia\u0142\u0105 obstawi\u0142 dom prezydenta miasta i wymusi\u0142 przywr\u00f3cenie Straucha; 6 stycznia zn\u00f3w wyg\u0142osi\u0142 kazanie. Z Gda\u0144ska odp\u0142yn\u0105\u0142 4 pa\u017adziernika 1675 roku, a jego statek zatrzymano, gdy w czasie ciszy morskiej sta\u0142 w pobli\u017cu Wolina. Po uwolnieniu, o kt\u00f3re prosi\u0142o gda\u0144skie poselstwo, wr\u00f3ci\u0142 we wrze\u015bniu 1678 roku do Gda\u0144ska, odzyska\u0142 dawne urz\u0119dy i umow\u0105 pojedna\u0142 si\u0119 z Ministerium duchownych. Podczas studi\u00f3w w Wittenberdze zetkn\u0105\u0142 si\u0119 ze Strauchem Samuel Schelwig, urodzony 8 marca 1643 roku w Lesznie; jak pisze Liliana Lewandowska, od 1681 roku by\u0142 duchownym przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a od 1685 roku pastorem przy \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy i rektorem Gimnazjum Akademickiego. Prowadzi\u0142 polemiki z pietystami, mi\u0119dzy innymi z Philippem Jakobem Spenerem; zmar\u0142 18 stycznia 1715 roku i spocz\u0105\u0142 w ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy. Wed\u0142ug Stanis\u0142awa Salmonowicza jego d\u0142ugi sp\u00f3r z pastorem Konstantinem Sch\u00fctzem, najostrzejszy w latach 1692\u20131693, zako\u0144czy\u0142 si\u0119 w 1703 roku ugod\u0105, w kt\u00f3rej Schelwig musia\u0142 wycofa\u0107 wiele swoich zarzut\u00f3w. Johann Georg Abicht (1672\u20131740), od 1717 roku rektor gimnazjum i pastor przy \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, zosta\u0142 w 1728 roku zaatakowany za pietyzm przez pastora Heuckego; atak nie przyni\u00f3s\u0142 napastnikowi zwyci\u0119stwa, cho\u0107 Abicht z r\u00f3\u017cnych przyczyn opu\u015bci\u0142 Gda\u0144sk w 1730 roku.\n\nKsi\u0119ga kaplicy Lazaretu, prowadzona od 1711 roku, wymienia diakona ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w gda\u0144skiego ministerium, kt\u00f3rzy zmarli w czasie zarazy 1709 roku.\n\nPrzewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku podaje, \u017ce do 1650 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mia\u0142 w\u0142asnego okr\u0119gu parafialnego, a w 1651 roku rada miasta podnios\u0142a go do rangi ko\u015bcio\u0142a parafialnego; od 1585 roku rektorzy gimnazjum akademickiego byli zarazem pastorami przy \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy. Podczas francuskiego obl\u0119\u017cenia w 1807 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 budynk\u00f3w ko\u015bcielnych zamieniono na lazaret, a w 1812 roku w ko\u015bciele urz\u0105dzono magazyn mundurowy i gruntownie go zdewastowano. \u015awi\u0105tynia sk\u0142ada si\u0119 z dawnego ch\u00f3ru zakonnego z niemal setk\u0105 d\u0119bowych stalli z lat 1510\u20131511, tr\u00f3jnawowego \u201ewielkiego ko\u015bcio\u0142a\u201d o d\u0142ugo\u015bci 80,7 metra, szeroko\u015bci 29,1 metra i wysoko\u015bci 23 metr\u00f3w oraz kaplicy. Wed\u0142ug P. Schmidta wielki ko\u015bci\u00f3\u0142, czyli ko\u015bci\u00f3\u0142 gminy, mia\u0142 ponad 1475 metr\u00f3w kwadratowych powierzchni i ponad 650 miejsc siedz\u0105cych. O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny pochodzi z 1632 roku, chrzcielnica \u2014 fundacja burmistrza Nathanaela Schmiedena \u2014 z 1648 roku. Dzieje organ\u00f3w si\u0119gaj\u0105 XVI wieku, cho\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 je rozbie\u017cnie: wed\u0142ug jednego pierwsze organy zbudowa\u0142 w 1568 roku organmistrz Balcer Schturmer, wed\u0142ug innego powsta\u0142y one dopiero w latach 1616\u20131618 wed\u0142ug projektu Mertena Friesego. Kolejny instrument postawiono w 1648 roku, a dwa lata p\u00f3\u017aniej dobudowano do niego trzeci manua\u0142; w 1684 roku generalny remont przeprowadzi\u0142 Jan Barenstorp, kt\u00f3ry w 1685 roku przebudowa\u0142 te\u017c organy w kaplicy \u015bwi\u0119tej Anny, a nast\u0119pnego remontu dokona\u0142 Tobiasz Lehmann. Nowe organy o 58 g\u0142osach, najwi\u0119ksze w mie\u015bcie, zbudowa\u0142 w latach 1914\u20131916 gda\u0144ski organmistrz Otto Heinrichsdorff, zachowuj\u0105c rze\u017abion\u0105 szaf\u0119 dawnego instrumentu \u2014 wed\u0142ug starszych opis\u00f3w z 1648 roku, wed\u0142ug Tomasza Janka z lat 1616\u20131618.\n\nWed\u0142ug Tomasza Janka organy zbudowa\u0142 najprawdopodobniej Merten Friese w latach 1616\u20131618, cho\u0107 nie ma na to przekaz\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych, a manierystyczn\u0105 opraw\u0119 szaf mia\u0142 wykona\u0107 Hans Schnabel. Jank przywo\u0142uje relacj\u0119 M\u00e1rtona Csombora z podr\u00f3\u017cy do Gda\u0144ska w 1617 roku: \u201eMaj\u0105tek ko\u015bcio\u0142a jest w posiadaniu kalwin\u00f3w, kt\u00f3rzy teraz stawiaj\u0105 wielkie organy\u201d. Ko\u015bcio\u0142em zarz\u0105dza\u0142 wtedy rektor Gimnazjum Akademickiego Jakob Fabricius, kt\u00f3ry jawnie odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do nauk Kalwina \u2014 kalwini zachowali ten wp\u0142yw a\u017c do jego \u015bmierci w 1629 roku \u2014 i kt\u00f3ry w 1591 roku wprowadzi\u0142 do nabo\u017ce\u0144stw psalmy na cztery g\u0142osy z towarzyszeniem organ\u00f3w. D\u0142ugo s\u0105dzono, \u017ce organy zbudowali luteranie dopiero po definitywnym przej\u0119ciu \u015bwi\u0105tyni w 1648 roku; Jank uwa\u017ca natomiast, \u017ce instrument powsta\u0142 najprawdopodobniej z inicjatywy kalwin\u00f3w, a malowana dekoracja figuralna mog\u0142a powsta\u0107 wy\u0142\u0105cznie na zam\u00f3wienie luteran\u00f3w. Sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na ni\u0105 Cztery \u017cywio\u0142y na konsoli empory, trzy sceny z dziej\u00f3w proroka Eliasza w balustradzie, du\u017ce wizerunki czterech ewangelist\u00f3w po bokach wielkiej szafy i Cztery pory roku na stropie empory szafy peda\u0142owej. Instrument wielokrotnie przebudowywano: w 1641 roku naprawia\u0142 go Christian Heinrich, w 1697 roku otrzyma\u0142 gwiazd\u0119 dzwonkow\u0105 (cymbelstern), w latach 1703\u20131704 Tobias Lehmann dobudowa\u0142 szaf\u0119 peda\u0142ow\u0105, a ostatni\u0105 barokow\u0105 rozbudow\u0119 przeprowadzi\u0142 w 1757 roku Friedrich Rudolf Dalitz; w drugiej po\u0142owie XIX wieku organy zmodyfikowa\u0142 Carl Schuricht. Kartusz pod empor\u0105 upami\u0119tnia dawne odnowienie napisem \u201eRenowatum Anno 1703\u201d (odnowiono w roku 1703); t\u0119 sam\u0105 dat\u0119 nosi balustrada empory z szaf\u0105 peda\u0142ow\u0105, a wschodni\u0105 balustrad\u0119 na lektorium wykonano w 1706 roku. W latach 1943\u20131944 organy udokumentowano na fotografiach i rysunkach, po czym rozebrano je i wywieziono na \u017bu\u0142awy; po wojnie cz\u0119\u015bci wr\u00f3ci\u0142y do ko\u015bcio\u0142a i przez lata le\u017ca\u0142y na poddaszu. Z dawnego instrumentu nie przetrwa\u0142o w zasadzie nic, zachowa\u0142o si\u0119 natomiast oko\u0142o 65 procent substancji zabytkowej empor i szaf. Zagin\u0119\u0142y mi\u0119dzy innymi obraz Oczyszczenia warg Izajasza z tylnej \u015bciany szafy g\u0142\u00f3wnej i wizerunek ewangelisty Jana, kt\u00f3rego z braku fotografii nie zrekonstruowano. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku odbudowano balkon i prospekt szafy peda\u0142owej, a w latach 2008\u20132018, z inicjatywy franciszkan\u00f3w, przeprowadzono pe\u0142n\u0105 konserwacj\u0119 i rekonstrukcj\u0119 pozosta\u0142ych balkon\u00f3w i szaf. Nowy instrument o brzmieniu manierystyczno-barokowym zbudowa\u0142a w nich w latach 2012\u20132018 firma Kristiana Wegscheidera z Drezna we wsp\u00f3\u0142pracy z firm\u0105 Szymona Lecha Januszkiewicza z Pruszcza Gda\u0144skiego.\n\nDawny ch\u00f3r zakonny, zwany ko\u015bcio\u0142em Wieczerzy (Abendmahlskirche), ma 30 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, 11,6 metra szeroko\u015bci i sklepienie gwia\u017adziste na wysoko\u015bci oko\u0142o 23 metr\u00f3w; oddziela go od nawy lektorium d\u0142ugie na 11,3 metra, na kt\u00f3rym stoj\u0105 organy. W ko\u015bciele Wieczerzy wisia\u0142y portrety olejne rektor\u00f3w gimnazjum, profesor\u00f3w (mi\u0119dzy innymi Bartholom\u00e4usa Keckermanna) i diakon\u00f3w, a dwunastoramienny mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol ufundowa\u0142 w 1656 roku Heinrich Peterson. Sklepienia sieciowe trzech r\u00f3wnej wysoko\u015bci naw wielkiego ko\u015bcio\u0142a spoczywaj\u0105 na dziesi\u0119ciu o\u015bmiobocznych filarach, ka\u017cdy o obwodzie 10 metr\u00f3w. Dwie nowe szafy organowe na lektorium, potrzebne przy rozbudowie organ\u00f3w w latach 1914\u20131916, wykona\u0142 rze\u017abiarz Seipold z Gda\u0144ska wed\u0142ug projektu starszego ko\u015bcio\u0142a, architekta Ottona Schmidta, w formach dawnego prospektu. W wielkim ko\u015bciele by\u0142y tablice pami\u0105tkowe rektora Heinricha Mollera (zmar\u0142ego w 1567 roku), burgrabiego i rajcy Martina Ravenwalda (zmar\u0142ego w 1520 roku) i markiza d'Oria (zmar\u0142ego w 1597 roku), przez autora nazwanego za\u0142o\u017cycielem gda\u0144skiej Biblioteki Miejskiej, a tak\u017ce krypta rodziny von Frantzius z 1781 roku z bogat\u0105 snycerk\u0105.\n\nNajwi\u0119kszy z dawnych mosi\u0119\u017cnych lichtarzy \u015bciennych, tak zwany Ferberblaker, nosi dat\u0119 1707 i herb Ferber\u00f3w z trzema g\u0142owami dzik\u00f3w, a jeden z dw\u00f3ch dziesi\u0119cioramiennych \u017cyrandoli podarowa\u0142 w 1652 roku Johann Schroeder. O p\u0142ytach nagrobnych pokrywaj\u0105cych posadzk\u0119 wszystkich trzech cz\u0119\u015bci ko\u015bcio\u0142a informuj\u0105 ksi\u0119gi miejsc grobowych z lat 1574\u20131742, przechowywane w Kr\u00f3lewskim Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny, do kt\u00f3rego wchodzi si\u0119 od Trinitatiskirchengasse bram\u0105 pod tak zwanym domem ambonowym, ma 21,6 metra d\u0142ugo\u015bci, 10 metr\u00f3w szeroko\u015bci i 9,5 metra wysoko\u015bci oraz empor\u0119 z 1645 roku; w 1919 roku odprawiano w nim nabo\u017ce\u0144stwa zimowe i przez ca\u0142y rok szk\u00f3\u0142k\u0119 niedzieln\u0105. Ambona w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny pochodzi z 1721 roku i ma wiele polskich napis\u00f3w; o\u0142tarz z 1650 roku ma obrazy Powrotu syna marnotrawnego i Chrystusa w Ogr\u00f3jcu, a za nim wisi bardzo stary, drewniany krucyfiks wysoki na 2,5 metra. Organy w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny zbudowa\u0142 na nowo Otto Heinrichsdorff \u2014 mia\u0142y 12 g\u0142os\u00f3w, a prospekt pochodzi\u0142 z 1710 roku. Wed\u0142ug Krzysztofa Urbaniaka organy z 1710 roku w kaplicy \u015bwi\u0119tej Anny wysz\u0142y z warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta, a ich szafa pos\u0142u\u017cy\u0142a za wz\u00f3r obu szaf organ\u00f3w w Pas\u0142\u0119ku, z kt\u00f3rych ka\u017cda jest jej o\u015bmiostopow\u0105 wersj\u0105.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy nie mia\u0142 dzwon\u00f3w; w tak zwanej wie\u017cy zegarowej, najwi\u0119kszej z pi\u0119ciu wie\u017cyczek, wisia\u0142 jedynie dzwon zegarowy wa\u017c\u0105cy 2,5 cetnara, a mechanizm zegara, ufundowany przez rad\u0119 dla gimnazjum w 1650 roku, od dawna nie dzia\u0142a\u0142. Do parafii nale\u017ca\u0142y wszystkie domy przy Trinitatiskirchengasse oraz domy przy Fleischergasse 24 i Holzgasse 19 i 20; plebanie mie\u015bci\u0142y si\u0119 przy Holzgasse 20 (zbudowana w 1679 roku) i przy Trinitatiskirchengasse 6 (z 1669 roku, z d\u0119bowymi schodami kr\u0119conymi i malowanym stropem w kancelarii). W 1919 roku pastorami byli Max Rode (Holzgasse 20) i Franz Kr\u00fcger (Trinitatiskirchengasse 6). Najstarszy cmentarz parafia dzieli\u0142a z ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Piotra; p\u00f3\u017aniejszy cmentarz \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy le\u017ca\u0142 na G\u00f3rze Gradowej (Hagelsberg), obok starszego cmentarza \u015bwi\u0119tego Piotra, i spocz\u0105\u0142 na nim mi\u0119dzy innymi superintendent Ehwalt. W 1867 roku za\u0142o\u017cono nowy cmentarz przy Halbe Allee, w stron\u0119 Suchanina (Zigankenberg); po\u015bwi\u0119ci\u0142 go 16 wrze\u015bnia pastor Blech, a nad bram\u0105 umieszczono napis \u201eSelig sind die Todten, die in dem Herrn sterben\u201d (Ap 14, 13). Stowarzyszenie \u201eFrauenh\u00fclfe zu St. Trinitatis\u201d za\u0142o\u017cono 22 wrze\u015bnia 1912 roku; w 1919 roku liczy\u0142o 120 cz\u0142onki\u0144.\n\nJesieni\u0105 1885 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 13, s. 90), \u017ce przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, pod patronatem prywatnym, zwolni\u0142o si\u0119 stanowisko drugiego pastora, bo dr Malzahn przeszed\u0142 na pierwsze, wolne po \u015bmierci pastora Blecha. Dawa\u0142o oko\u0142o 2027 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 2229 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 5820 dusz.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 5503 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a duszpasterzami byli dr Hermann Malzahn (od 1885 roku) i Paul Schmidt (od 1887 roku). Wed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku parafi\u0105 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy i \u015bwi\u0119tej Anny kierowali dwaj duchowni, Schmidt i Rode; starszym patronatu by\u0142 w\u0142a\u015bciciel drukarni Kafemann \u2014 ten sam, kt\u00f3ry wydawa\u0142 ksi\u0119g\u0119 adresow\u0105. W ksi\u0119gach adresowych z 1897, 1905 i 1910 roku obaj duchowni parafii nosz\u0105 tytu\u0142 \u201ePrediger\u201d (pierwszy i drugi), a w ksi\u0119gach z 1914 i 1918 roku \u2014 tytu\u0142 pastora (Pfarrer); pierwszym pastorem jest wtedy Rode, a drugim Kr\u00fcger. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku liczy\u0142a wtedy 9334 ewangelik\u00f3w, a pastorami byli Max Rode (od 1903 roku) i lic. Adolf Benrath (od 1921 roku).\n\nW 1945 roku \u015bwi\u0105tynia zosta\u0142a ci\u0119\u017cko uszkodzona \u2014 prezbiterium w oko\u0142o 80 procentach, nawa g\u0142\u00f3wna i kaplica \u015bwi\u0119tej Anny \u2014 w oko\u0142o 30 procentach. Pierwsz\u0105 msz\u0119 odprawiono w niej 14 czerwca 1945 roku, rekonsekracja nast\u0105pi\u0142a w grudniu 1947 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li franciszkanie. Wed\u0142ug Piotra Szczud\u0142owskiego (1995, s. 277\u2013278) franciszkanin konwentualny, ojciec Norbert Uliasz, przyby\u0142 do Gda\u0144ska 20 kwietnia 1945 roku, a 28 kwietnia uzyska\u0142 zgod\u0119 prezydenta Gda\u0144ska na \u201ezabezpieczenie\u201d ko\u015bcio\u0142a; o \u015bwi\u0105tyni\u0119 starali si\u0119 te\u017c franciszkanie reformaci z Panewnik, kt\u00f3rym 11 czerwca 1945 roku pisemnej zgody na zaj\u0119cie ko\u015bcio\u0142a udzieli\u0142 biskup gda\u0144ski Karol Maria Splett, ale decyzja Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego Gda\u0144skiego okaza\u0142a si\u0119 dla nich nieprzychylna. Gdy zakonnicy zaj\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, grupa niemieckich ewangelik\u00f3w przenios\u0142a si\u0119 do ko\u015bci\u00f3\u0142ka \u015bwi\u0119tej Anny i do ko\u0144ca czerwca 1945 roku nabo\u017ce\u0144stwa obu wsp\u00f3lnot odbywa\u0142y si\u0119 niemal pod jednym dachem; po odej\u015bciu ewangelik\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142ek \u015bwi\u0119tej Anny po\u015bwi\u0119cono. W pi\u015bmie do Ministerstwa Administracji Publicznej z 20 grudnia 1946 roku Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Gda\u0144ski informowa\u0142, \u017ce Kuria Biskupia Gda\u0144ska popar\u0142a wniosek franciszkan\u00f3w, natomiast Konsystorz Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego wyrazi\u0142 opini\u0119 krytyczn\u0105 wobec przekazywania ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich katolikom (s. 278). Korpus g\u0142\u00f3wny ko\u015bcio\u0142a po\u015bwi\u0119cono 8 grudnia 1947 roku, a protok\u00f3\u0142 zdawczo-odbiorczy numer 79, kt\u00f3rym franciszkanie konwentualni przej\u0119li w zarz\u0105d i u\u017cytkowanie ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z ko\u015bci\u00f3\u0142kiem \u015bwi\u0119tej Anny, podpisano 31 grudnia 1948 roku (s. 279). Od ko\u0144ca 1957 roku odbudow\u0119 prezbiterium prowadzi\u0142 Wydzia\u0142 Kultury Prezydium Miejskiej Rady Narodowej; w marcu 1960 roku komisja urz\u0119dnik\u00f3w Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej uzna\u0142a, \u017ce prezbiterium nale\u017cy odbudowa\u0107 i przeznaczy\u0107 na pomieszczenia muzealne, a w lipcu 1962 roku Wydzia\u0142 do Spraw Wyzna\u0144 wszcz\u0105\u0142 post\u0119powanie o anulowanie dotycz\u0105cej prezbiterium cz\u0119\u015bci protoko\u0142u z 31 grudnia 1948 roku; 29 wrze\u015bnia 1962 roku post\u0119powanie umorzono \u2014 prezbiterium pozosta\u0142o formalnie w zarz\u0105dzie zakonnik\u00f3w, ale faktycznie odebrano im mo\u017cliwo\u015b\u0107 jego odbudowy (s. 279\u2013281). Zgod\u0119 na odbudow\u0119 prezbiterium z przeznaczeniem na cele sakralne w\u0142adze wyda\u0142y 19 lutego 1970 roku, a 20 lipca 1972 roku Wydzia\u0142 do Spraw Wyzna\u0144 Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku orzek\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z prezbiterium i ko\u015bci\u00f3\u0142kiem \u015bwi\u0119tej Anny przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 franciszkan\u00f3w Prowincji Matki Boskiej Niepokalanej w Warszawie (s. 282). Zesp\u00f3\u0142 klasztorny franciszkan\u00f3w figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-133: ko\u015bci\u00f3\u0142, datowany tam na lata 1430\u20131516, wpisano 18 grudnia 1959 roku, klasztor przy ulicy Toru\u0144skiej \u2014 dzi\u015b siedzib\u0119 Muzeum Narodowego \u2014 21 kwietnia 1971 roku, a kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tej Anny z dziedzi\u0144cem i murem \u2014 21 sierpnia 2010 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Harnoch podaje rok urodzenia Mrongowiusza 1767, a \u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d z 1938 roku i monografia W\u0142adys\u0142awa Bie\u0144kowskiego \u2014 1764.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tym ko\u015bciele mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Samuel Verch (1702), Johann Krieg (1711), Jacob Joachim Wendt (1711), Johann Daniel Unselt (1728), Carl Ernst Ludwig Scheffler (1845), Hermann Gustav Adolf Malzahn (1876), Paul Theodor Schmidt (1887), Gustav Adolf Benrath (1921), Erich Marquardt (1929), Walter Mahlau (1934).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Trinitatis w Gda\u0144sku 5070 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku\u2026\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 122; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 59, 60, 61, 62, 63, 216; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 387, 368\u2013369, 386\u2013387, 387\u2013388; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 59\u201362; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o o ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy oraz has\u0142a \u201eGimnazjum Akademickie\u201d i \u201eGimnazjum Miejskie\u201d; ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 11\u201312; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 27; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 74; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 61; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 61; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 59; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 96; t. 3, s. 996; t. 4, s. 1125, 1132, 1140; t. 6, s. 1570, 1603; t. 7, s. 1871, 1881, 1960; M. \u017bydowicz, \u201e\u015aredniowieczna kaplica pw. \u015bw. Anny przy franciszka\u0144skim Ko\u015bciele \u015bw. Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku\u201d, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo\u201d XVI (zeszyt 225), 1992, s. 51\u201352, 55, 75\u201381, 83\u201384; S. Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych\u201d, \u201eOdrodzenie i Reformacja w Polsce\u201d LXIII, 2019, s. 72; C. Drese, \u201e\u00bb\u2026was f\u00fcr ein Blutbad w\u00e4re nicht zu sorgen?\u00ab Zu den Streitigkeiten in Danzig 1674/1675 oder: \u00c4gidius Strauch, ein in Wittenberg gepr\u00e4gter Lutheraner\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXV, 2010, zeszyt 4, s. 33\u201340, 47; L. Lewandowska, \u201ePocz\u0105tki pietyzmu w Gda\u0144sku. Przedmowa Samuela Schelwiga do \u00bbGr\u00fcndliches und wolgesetztes Bedencken, Von der Pietisterey\u00ab (1693)\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXV, 2020, zeszyt 4, s. 136, 139; S. Salmonowicz, \u201ePietyzm na Pomorzu polskim oraz w Wielkopolsce w pierwszej po\u0142owie XVIII wieku\u201d, \u201eRoczniki Humanistyczne\u201d 27, 1979, zeszyt 2, s. 98; T. Jank, \u201eOrgany z ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku. Powstanie instrumentu oraz dekoracja empor i szaf organowych w kontek\u015bcie sytuacji wyznaniowej w mie\u015bcie na pocz\u0105tku XVII wieku\u201d, \u201eLibri Gedanenses\u201d 38, 2021, s. 113\u2013114, 116, 120\u2013124; K. Urbaniak, \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elbl\u0105gu i jego okolicach w latach 1711\u20131725\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 222, 224; Paul Theodor Schmidt, \u201eDer Streit \u00fcber den Besitz der Danziger Trinitatiskirche im Jahre 1650\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 150\u2013157, 170\u2013177; P. Schmidt, \u201ePater Dr. Alexander. Ein Nachtrag zur Geschichte der Danziger Trinitatiskirche\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 44, 1902, s. 219\u2013220, 224; Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 38, 1898, s. 77; \u201eKirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa kaplicy Lazaretu w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425); E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 140r; \u201eMatricula neonymphorum\u201d, ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku od 1652 roku, karty wst\u0119pne z odpisami uchwa\u0142 rady miasta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5495 (Archion 15962); M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 1, Danzig 1815, St\u00fcck 24, s. 380\u2013384 (Polona); M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 2, Danzig 1815, St\u00fcck 28, s. 441\u2013443 (Polona); P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 277\u2013282; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 13, s. 90 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 42.*","built_year":1514,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Awi%C4%99tej_Tr%C3%B3jcy_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 59\u201362","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 368\u2013369, 386\u2013387, 387, 387\u2013388","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 216, 59, 60, 61, 62, 63","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 216, 59, 60, 61, 62, 63","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku\u2026\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 122","url":""},{"tytul":"\u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d, R. 5, 1938, nr 34 (21 sierpnia) \u2014 artyku\u0142 o Krzysztofie Celestynie Mrongowiuszu"},{"tytul":"W. Bie\u0144kowski, \u201eKrzysztof Celestyn Mrongowiusz 1764\u20131855. W s\u0142u\u017cbie umi\u0142owanego j\u0119zyka\u201d, Olsztyn 1983"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Schmidt, \u201eDie St. Trinitatis-Kirche zu Danzig nach Vergangenheit und Gegenwart\u201d, Danzig 1901, s. 41\u201343, 69\u201370","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/29577/edition/24268/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Schmidt, \u201ePater Dr. Alexander. Ein Nachtrag zur Geschichte der Danziger Trinitatiskirche\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 44 (1902), s. 215\u2013224","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/Content/49809/PDF/Heft44.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 70 (1930), s. 94, 129, 133","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/24403"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 73\u201375 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3485"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 60\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3489"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1914, cz. IV, s. 61\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1918, cz. IV, s. 58\u201360 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 96; t. 3, s. 996; t. 4, s. 1125, 1132, 1140; t. 6, s. 1570, 1603; t. 7, s. 1871, 1881, 1960","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. \u017bydowicz, \u201e\u015aredniowieczna kaplica pw. \u015bw. Anny przy franciszka\u0144skim Ko\u015bciele \u015bw. Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku\u201d, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo\u201d XVI (zeszyt 225), 1992, s. 51\u201352, 55, 75\u201381, 83\u201384","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-universitatis-nicolai-copernici-nauki-humanistyczno-spoeczne-zabytkoznawstwo-i-konserwatorstwo/1992-tom-16-225/acta_universitatis_nicolai_copernici_nauki_humanistyczno_spoleczne_zabytkoznawstwo_i_konserwatorstwo-r1992-t16_225-s51-89.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych\u201d, \u201eOdrodzenie i Reformacja w Polsce\u201d LXIII, 2019, s. 72","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/download/OiRwP.2019.02/24208"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"C. Drese, \u201e\u00bb\u2026was f\u00fcr ein Blutbad w\u00e4re nicht zu sorgen?\u00ab Zu den Streitigkeiten in Danzig 1674/1675 oder: \u00c4gidius Strauch, ein in Wittenberg gepr\u00e4gter Lutheraner\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXV, 2010, zeszyt 4, s. 33\u201340, 47","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/ee85aecf9cb6726ffa83572e837871dc_ZH_2010_4_Drese_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"L. Lewandowska, \u201ePocz\u0105tki pietyzmu w Gda\u0144sku. Przedmowa Samuela Schelwiga do \u00bbGr\u00fcndliches und wolgesetztes Bedencken, Von der Pietisterey\u00ab (1693)\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXV, 2020, zeszyt 4, s. 136, 139","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/ZH_85-4_06_Lewandowska_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Salmonowicz, \u201ePietyzm na Pomorzu polskim oraz w Wielkopolsce w pierwszej po\u0142owie XVIII wieku\u201d, \u201eRoczniki Humanistyczne\u201d 27, 1979, zeszyt 2, s. 98","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/1965990.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"T. Jank, \u201eOrgany z ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku. Powstanie instrumentu oraz dekoracja empor i szaf organowych w kontek\u015bcie sytuacji wyznaniowej w mie\u015bcie na pocz\u0105tku XVII wieku\u201d, \u201eLibri Gedanenses\u201d 38, 2021, s. 113\u2013114, 116, 120\u2013124","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/55787154.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Urbaniak, \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elbl\u0105gu i jego okolicach w latach 1711\u20131725\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 222, 224","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148286.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Paul Theodor Schmidt, \u201eDer Streit \u00fcber den Besitz der Danziger Trinitatiskirche im Jahre 1650\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 150\u2013157, 170\u2013177","url":"https://archive.org/details/Altpreussische_Monatsschrift-41"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 38, 1898, s. 77","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft38.12515870"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eKirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa kaplicy Lazaretu w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 140r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eMatricula neonymphorum\u201d, ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku od 1652 roku, karty wst\u0119pne z odpisami uchwa\u0142 rady miasta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5495 (Archion 15962)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 1, Danzig 1815, St\u00fcck 24, s. 380\u2013384 (Polona)","url":"https://polona.pl/item-view/ae689546-f4e5-43a6-83e2-510ba9e5163d"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 2, Danzig 1815, St\u00fcck 28, s. 441\u2013443 (Polona)","url":"https://polona.pl/item-view/c6428666-d070-45a8-aa87-0763929d8f31"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 42","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 13, s. 90 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4672/Amtliche_Mittheilungen_1885_013.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 14","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 15, s. 114 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4691/Amtliche_Mittheilungen_1886_015_.pdf"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0106","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.345875,"lng":18.646878,"name_de":"Trinitatiskirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a przy ulicy \u017babi Kruk 3 na Starym Przedmie\u015bciu by\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 gda\u0144skich ewangelik\u00f3w reformowanych. Dzi\u015b nale\u017cy do Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego, a od 1999 roku dzia\u0142a przy nim ormia\u0144ska parafia personalna. \u015awi\u0105tynia figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-215 z 8 lutego 1961 roku, a siedemnastowieczne ogrodzenie cmentarza ko\u015bcielnego z bramami \u2014 pod tym samym numerem z 17 czerwca 1972 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 na potrzeby ludno\u015bci tej dzielnicy jako filia ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. Do po\u0142owy XV wieku G\u0142\u00f3wne Miasto stanowi\u0142o jedn\u0105 parafi\u0119, mariack\u0105; od 1456 roku miasto mia\u0142o ich sze\u015b\u0107 \u2014 dwie na G\u0142\u00f3wnym Mie\u015bcie (Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny i \u015bwi\u0119tego Jana), dwie na Starym Mie\u015bcie (\u015bwi\u0119tej Katarzyny i \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja), po jednej na Starym Przedmie\u015bciu (\u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a) i na D\u0142ugich Ogrodach (\u015bwi\u0119tej Barbary, zarazem ko\u015bcio\u0142a szpitalnego). Podzia\u0142 zatwierdzili kr\u00f3l polski i biskup w\u0142oc\u0142awski w latach 1455 i 1456; erygowanie parafii przez biskupa Jana Gruszczy\u0144skiego w 1456 roku by\u0142o w\u0142a\u015bnie tym zatwierdzeniem. Starsza od samodzielnej parafii by\u0142a szko\u0142a przy ko\u015bciele: wed\u0142ug Paula Simsona w 1436 roku proboszcz ko\u015bcio\u0142a Mariackiego Andreas Slommow i rada miasta uzgodnili, \u017ce nauczyciela i dzwonnika przy \u015bwi\u0119tych Piotrze i Pawle b\u0119d\u0105 ustanawia\u0107 wsp\u00f3lnie, i ten rok Simson uzna\u0142 za dat\u0119 za\u0142o\u017cenia szko\u0142y. W 1517 roku proboszczem przy \u015bwi\u0119tych Piotrze i Pawle, a zarazem kanonikiem warmi\u0144skim, by\u0142 Tiedemann Giese. Wed\u0142ug S\u0142awomira Ko\u015bcielaka Giese, polityk, dyplomata i sekretarz kr\u00f3lewski zaanga\u017cowany w sprawy diecezji warmi\u0144skiej, praktycznie ani razu nie by\u0142 w swojej gda\u0144skiej parafii. Wed\u0142ug Paw\u0142a Czaplewskiego, na kt\u00f3rego powo\u0142uje si\u0119 Ko\u015bcielak, z inicjatywy oficja\u0142a powsta\u0142o tu ju\u017c w 1518 roku Bractwo Kap\u0142a\u0144skie Zwiastowania Maryi, zatwierdzone w lutym 1519 roku; na pocz\u0105tku tego roku zacz\u0119\u0142o ono dzia\u0142a\u0107 przy ko\u015bciele. Wed\u0142ug Theodora Hirscha nale\u017celi do niego zar\u00f3wno ksi\u0119\u017ca, jak i \u015bwieccy mieszka\u0144cy Starego Przedmie\u015bcia; jego cz\u0142onkowie sk\u0142adali wyznanie wiary \u201ew jeden \u015bwi\u0119ty, katolicki i apostolski ko\u015bci\u00f3\u0142, poza kt\u00f3rym nie ma zbawienia, ani odpuszczenia grzech\u00f3w\u201d, a przyst\u0105pienie do bractwa dawa\u0142o czterdziestodniowy odpust. Na li\u015bcie duchownych, kt\u00f3rzy w czasie rozruch\u00f3w porzucili swoje funkcje w Gda\u0144sku \u2014 w dokumencie biskupa Macieja Drzewickiego z 12 lipca 1526 roku \u2014 wymieniono magistra szko\u0142y przy tym ko\u015bciele, Jacobusa Felicisa de Lamborg; Ko\u015bcielak zaznacza, \u017ce nie wiadomo, czy dzia\u0142a\u0142 on tu przed 1522 rokiem.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 budowano etapami. W ostatnich latach XIV wieku stan\u0105\u0142 niski ko\u015bci\u00f3\u0142 halowy o tr\u00f3jnawowym korpusie i jednonawowym prezbiterium z zakrysti\u0105; w latach 1486\u20131487 wymurowano g\u00f3rne kondygnacje wie\u017cy (wed\u0142ug Ericha Keysera wie\u017ca sta\u0142a od pierwszej budowy, a przybud\u00f3wki otrzyma\u0142a przy odbudowie po po\u017carze z 1424 roku), podwy\u017cszono korpus nawowy i przebudowano szczyt prezbiterium; po 1497 roku dostawiono krucht\u0119 po\u0142udniow\u0105, a do 1514 za\u0142o\u017cono sklepienia nad nawami. Wed\u0142ug inskrypcji ods\u0142oni\u0119tej obok organ\u00f3w przy remoncie w latach 1899\u20131900, kt\u00f3r\u0105 przytacza \u201eHandbuch\u201d z 1919 roku, sklepienie uko\u0144czono w Zielone \u015awi\u0105tki 1516 roku. Rozbudow\u0119 przerwa\u0142a Reformacja \u2014 po\u0142udniowej nawy prezbiterium nigdy nie doko\u0144czono.\n\nBiskup Zygmunt Paw\u0142owicz podaje metryk\u0119 nieco inaczej: ko\u015bci\u00f3\u0142 gotycki, murowany z ceg\u0142y, d\u0142ugi na 62 metry, szeroki na 26, z wie\u017c\u0105 wysok\u0105 na 41 metr\u00f3w i powierzchni\u0105 u\u017cytkow\u0105 1392 metr\u00f3w kwadratowych. Wzniesiono go w 1393 roku jako nisk\u0105 trzynawow\u0105 hal\u0119 pi\u0119cioprz\u0119s\u0142ow\u0105 z jednonawowym prezbiterium, bez wie\u017cy, podleg\u0142\u0105 proboszczowi ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. Po po\u017carze z 1424 roku odbudowano go w latach 1485\u20131514 jako trzynawow\u0105 hal\u0119 z ch\u00f3rem i wie\u017c\u0105 od zachodu, a sklepienia kryszta\u0142owe i gwia\u017adziste wykonano w latach 1513\u20131516. Erich Keyser opisuje to inaczej: odbudow\u0119 zacz\u0119to w roku nast\u0119pnym po po\u017carze, a pod koniec XV wieku przebudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 z pseudobazyliki na hal\u0119; sklepienia korpusu uko\u0144czono w latach 1513\u20131514. Ksi\u0119ga adresowa z 1910 roku podaje rok po\u017caru 1425 i pisze, \u017ce w rozmiarach, jakie mia\u0142 wtedy, zbudowano go na nowo w latach 1485\u20131514.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 pierwotnie po\u015bwi\u0119cony tylko \u015bwi\u0119temu Piotrowi i jeszcze w 1919 roku nazywano go potocznie ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Piotra (Petri-Kirche). P. J. Gottlob Leube, nauczyciel szko\u0142y przy \u015bwi\u0119tym Piotrze, napisa\u0142 w 1810 roku (wed\u0142ug Pritzla w 1807) dzieje ko\u015bcio\u0142a i szko\u0142y, kt\u00f3re wed\u0142ug Simsona przechowywano w dw\u00f3ch egzemplarzach: w gda\u0144skim archiwum miejskim (sygn. Pp. 47 b) i w archiwum ko\u015bcio\u0142a; podawa\u0142 w nich za\u0142o\u017cenie ko\u015bcio\u0142a przez M\u015bciwoja I w 1186 roku, ale przywilej fundacyjny okaza\u0142 si\u0119 fa\u0142szerstwem przypisywanym siedemnastowiecznemu fa\u0142szerzowi dokument\u00f3w Janikowskiemu \u2014 pastor Pritzel przyjmuje pocz\u0105tek budowy oko\u0142o 1394 roku. Po\u017car, kt\u00f3ry w 1424 roku strawi\u0142 niemal ca\u0142e Stare Przedmie\u015bcie, zniszczy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 29 czerwca \u2014 w dzie\u0144 jego patron\u00f3w, \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a \u2014 tak \u017ce zosta\u0142y tylko mury i filary; w tym samym roku biskup w\u0142oc\u0142awski Jan wyda\u0142 w Bromberg pozwolenie na odpust, a na odbudow\u0119 sz\u0142y fundacje z lat 1441\u20131497. Wed\u0142ug rozprawy Karla Weishaupta z 1910 roku po po\u017carze 1424 roku gmina odprawia\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa w dawnym prezbiterium, tak zwanym ma\u0142ym ko\u015bciele, prowizorycznie urz\u0105dzonym z krucht\u0105, zakrysti\u0105 i ch\u00f3rem \u015bpiewaczym. Przewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku podaje, \u017ce drugi z po\u017car\u00f3w, kt\u00f3re nawiedzi\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 w pierwszych dziesi\u0119cioleciach jego istnienia, wybuch\u0142 w 1521 roku przez nieostro\u017cne obchodzenie si\u0119 ze \u015bwiat\u0142em, kt\u00f3re pad\u0142o na wi\u00f3ry. Wed\u0142ug kroniki Harnocha w po\u017carze wie\u017cy w 1521 roku stopi\u0142y si\u0119 i spad\u0142y cztery dzwony; odbudowan\u0105 w 1541 roku wie\u017c\u0119 nakryto dachem siod\u0142owym ze schodkowymi szczytami, tak szerokim, \u017ce ledwie przypomina wie\u017c\u0119.\n\nZ t\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 opowie\u015b\u0107 o pierwszym w Gda\u0144sku kazaniu w duchu Reformacji. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce w nowo uko\u0144czonym ko\u015bciele \u201ema\u0142o bywa\u0142o katolickiej chwa\u0142y Bo\u017cej\u201d, poniewa\u017c Jakub Knade \u2014 w jego s\u0142owach \u201enajpierwszy aposto\u0142 Marcina Lutra w Gda\u0144sku\u201d \u2014 zacz\u0105\u0142 g\u0142osi\u0107 tu nauk\u0119 Reformacji ju\u017c w 1518 roku, w rok po wyst\u0105pieniu Lutra w Wittenberdze. Tak samo notuje statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha: Knade, kt\u00f3ry w 1518 roku uciek\u0142 z klasztoru i przemawia\u0142 \u201ez wielkim poklaskiem\u201d w gda\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra, zosta\u0142 w 1526 roku powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego w Malborku, w 1534 roku ust\u0105pi\u0142 przed prze\u015bladowaniami do Nidzicy i tam umar\u0142 w 1564 roku. S\u0142awomir Ko\u015bcielak wykaza\u0142 jednak, \u017ce rok 1518 przy wyst\u0105pieniu Knadego ze stanu duchownego i jego o\u017cenku jest omy\u0142k\u0105 historiografii. Wprowadzi\u0142 j\u0105 pod koniec XVIII wieku Daniel Gralath M\u0142odszy, zmieniaj\u0105c przy okazji nazwisko z Knode na Knade, cho\u0107 Michael Christoff Hanow, na kt\u00f3rego Gralath si\u0119 powo\u0142a\u0142, dowi\u00f3d\u0142 wcze\u015bniej, \u017ce zdarzenie mog\u0142o nast\u0105pi\u0107 dopiero w 1525 roku. Pomy\u0142k\u0119 powtarzali potem Schnaase, Simson i inni, a twierdzenie, \u017ce Knode by\u0142 dominikaninem, pojawi\u0142o si\u0119 dopiero u Henryka Zinsa w 1951 roku. Wed\u0142ug Julii Mo\u017cd\u017ce\u0144 zachowany list do rady Gda\u0144ska z 10 pa\u017adziernika 1528 roku m\u00f3wi, \u017ce Knade o\u017ceni\u0142 si\u0119 w czasie rewolty i w 1526 roku p\u00f3\u0142 roku przesiedzia\u0142 w wi\u0119zieniu; kronika Martina Grunewega podaje, \u017ce uwi\u0119ziono go zaraz po \u015blubie z Ann\u0105 Rastenberg, z czego autorka wnioskuje, \u017ce \u015blub odby\u0142 si\u0119 w 1525 roku.\n\nArtyku\u0142y, kt\u00f3re gda\u0144ski lud przed\u0142o\u017cy\u0142 radzie w 1525 roku, \u017c\u0105da\u0142y, by przy \u015bwi\u0119tych Piotrze i Pawle natychmiast ustanowi\u0107 Ambro\u017cego Hitfelda, a proboszcz\u00f3w wszystkich ko\u015bcio\u0142\u00f3w pr\u00f3cz Mariackiego wezwa\u0107, by w ci\u0105gu miesi\u0105ca stawili si\u0119 przy swoich \u015bwi\u0105tyniach i karmili gmin\u0119 S\u0142owem Bo\u017cym \u2014 kto tego nie uczyni, mia\u0142 urz\u0105d straci\u0107. Julia Mo\u017cd\u017ce\u0144 zalicza Ambro\u017cego Hitfelda do miejscowych zbieg\u0142ych karmelit\u00f3w, kt\u00f3rzy byli w\u015br\u00f3d pierwszych duchownych g\u0142osz\u0105cych w Gda\u0144sku nauk\u0119 lutera\u0144sk\u0105; wed\u0142ug kroniki Bernta Stegmanna by\u0142 synem gda\u0144skiego mieszczanina, a wed\u0142ug Szymona Grunaua w 1526 roku unikn\u0105\u0142 szubienicy ucieczk\u0105 do Kr\u00f3lewca, gdzie dzia\u0142a\u0142 pod opiek\u0105 ksi\u0119cia Albrechta. Ewangelickich duchownych notowano tu i p\u00f3\u017aniej: w 1560 roku duchownym zosta\u0142 tu Alban Kr\u00fcger z Gryfic, od 1537 roku student Wittenbergi, wcze\u015bniej przez kr\u00f3tki czas duchowny w Toruniu. Z rokiem 1577, pod kt\u00f3rym zapisano przej\u015bcie \u015bwi\u0105tyni w r\u0119ce luteran\u00f3w, wzmianki te si\u0119 nie godz\u0105; rozbie\u017cno\u015b\u0107 pochodzi z samych \u017ar\u00f3de\u0142 i pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Biskup Paw\u0142owicz datuje przej\u0119cie ko\u015bcio\u0142a przez protestant\u00f3w na 1524 rok i pisze w tym miejscu \u201ekalwini\u201d, ale jest to skr\u00f3t my\u015blowy: kalwinizm dotar\u0142 do Gda\u0144ska dopiero po 1557 roku, a wi\u0119ksze grupy przyby\u0142y z Niderland\u00f3w w latach 1567\u20131570. W tym samym opracowaniu przy \u015bwi\u0119tym Bart\u0142omieju i \u015bwi\u0119tej El\u017cbiecie autor pisze pod podobnymi datami po prostu \u201eprotestanci\u201d. Harnoch wymienia ewangelickich duchownych \u015bwi\u0119tego Piotra: Ambrosiusa Hufelda (1524), Bonaventur\u0119 Knorra (1549), Johanna Reinharda (1552) i Valentinusa (1553); w 1565 roku Petrus Solfinus g\u0142osi\u0142 tu ju\u017c po kalwi\u0144sku.\n\nHermann Freytag podaje, \u017ce po st\u0142umieniu rozruch\u00f3w w 1526 roku z rekomendacji biskupa warmi\u0144skiego Maurycego powo\u0142ano tu Thomasa Kyrsdorfera, duchownego oddanego dawnemu Ko\u015bcio\u0142owi, z kt\u00f3rym p\u00f3\u017aniej miano do\u015b\u0107 z\u0142e do\u015bwiadczenia. W latach 1562\u20131564 duchownym przy \u015bwi\u0119tym Piotrze by\u0142 wed\u0142ug Freytaga Johannes M\u00fcller z Borny, wychowanek Wittenbergi i nast\u0119pca Albana Kr\u00fcgera; w 1565 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Wed\u0142ug Walthera Fabera Albert Widavianus by\u0142 ostatnim polskim duchownym przy \u015bwi\u0119tym Piotrze, a po jego \u015bmierci tutejsz\u0105 polsk\u0105 gmin\u0119 zapewne jeszcze w tym samym roku po\u0142\u0105czono z gmin\u0105 kaplicy \u015bwi\u0119tej Anny.\n\nKalwi\u0144sk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 p\u00f3\u017aniej. Ostatni\u0105 pr\u00f3b\u0119 przej\u0119cia wszystkiego luteranie podj\u0119li w latach 1576\u20131577, w czasie wojny ze Stefanem Batorym: spl\u0105drowano wtedy i odebrano w\u0142a\u015bcicielom trzy pozosta\u0142e klasztory katolickie w mie\u015bcie, a ich ko\u015bcio\u0142y oddano dora\u017anie najemnym \u017co\u0142nierzom \u2014 poniewa\u017c byli Szkotami, \u015bwi\u0105tynie te sta\u0142y si\u0119 nie lutera\u0144skie, lecz kalwi\u0144skie. Wyznanie reformowane si\u0119gn\u0119\u0142o szczytu wp\u0142yw\u00f3w oko\u0142o 1605 roku, gdy trzej z czterech urz\u0119duj\u0105cych burmistrz\u00f3w byli kalwinistami; jako b\u0119d\u0105ce w\u00f3wczas w ich r\u0119kach wymienia si\u0119 ko\u015bcio\u0142y \u015bwi\u0119tej Brygidy, \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety i \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy. Ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, opuszczonego przez dominikan\u00f3w w 1564 roku z powodu zarazy, kalwini\u015bci nie mieli: w\u0142adze miasta osadzi\u0142y wprawdzie w klasztorze lutera\u0144skiego duchownego Martina Ortscheida, ale przeciwdzia\u0142anie biskupa warmi\u0144skiego kardyna\u0142a Stanis\u0142awa Hozjusza, dw\u00f3ch nuncjuszy apostolskich i samego kr\u00f3la uratowa\u0142o to miejsce dla katolik\u00f3w. O stanie posiadania kalwinist\u00f3w przes\u0105dzi\u0142a ugoda z 1652 roku, zawarta dzi\u0119ki interwencji rz\u0105du Niderland\u00f3w, wsparciu Bogus\u0142awa Radziwi\u0142\u0142a i mediacji kr\u00f3la Jana Kazimierza: pozostawi\u0142a ona w ich r\u0119kach dwie \u015bwi\u0105tynie \u2014 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety dla Starego Miasta i \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a dla G\u0142\u00f3wnego Miasta oraz Starego Przedmie\u015bcia. Od po\u0142owy XVII wieku a\u017c do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej by\u0142 to g\u0142\u00f3wny zb\u00f3r kalwi\u0144ski Gda\u0144ska, a w 1894 roku sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 parafii personalnej dla wszystkich ewangelik\u00f3w reformowanych Gda\u0144ska, Sopotu i okr\u0119gu gda\u0144skiego.\n\nPrzy \u015bwi\u0119tym Piotrze dzia\u0142a\u0142 te\u017c duchowny polski dla reformowanych Polak\u00f3w. W. Bickerich podaje, \u017ce 9 listopada 1588 roku rada zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 do duchownego Jednoty braci czeskich Johannesa Campensisa w Niemczynie, by przyby\u0142 do Gda\u0144ska na pr\u00f3bne kazanie po polsku albo poleci\u0142 odpowiedniego wsp\u00f3\u0142brata; 25 stycznia 1589 roku senior z \u0141ob\u017cenicy odpowiedzia\u0142, \u017ce gda\u0144szczanie mog\u0105 otrzyma\u0107 polskiego duchownego z Jednoty pod warunkiem przyj\u0119cia Zgody sandomierskiej i karno\u015bci Jednoty. Czy te rokowania przynios\u0142y skutek, nie wiadomo. W 1626 roku Jednota przys\u0142a\u0142a do Gda\u0144ska Alberta Niclassiusa, wykszta\u0142conego w Toruniu, Marburgu i Heidelbergu, ordynowanego 21 wrze\u015bnia 1622 roku na synodzie w Ostrorogu, wcze\u015bniej duchownego w Jordanken ko\u0142o Malborka. Wed\u0142ug Bickericha (s. 128\u2013129) w 1641 roku, gdy Bartholomaeus Nigrinus z\u0142o\u017cy\u0142 urz\u0105d przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, Niclassius zosta\u0142 jego nast\u0119pc\u0105 i ze stanowiska predykanta awansowa\u0142 na proboszcza; ksi\u0119ga pastor\u00f3w notuje go jako pastora przy tym ko\u015bciele ju\u017c w 1629 roku. W 1642 roku rada pozwoli\u0142a mu utrzymywa\u0107 koadiutora; Jednota przys\u0142a\u0142a Davida Zugeh\u00f6ra, kt\u00f3ry jednak ju\u017c 25 lutego 1643 roku wyg\u0142osi\u0142 w Gda\u0144sku kazanie po\u017cegnalne i obj\u0105\u0142 parafi\u0119 \u0141\u0119cze i Pr\u00f3chnik. W 1648 roku powo\u0142ano na diakona przy \u015bwi\u0119tym Piotrze cz\u0142onka Jednoty, konrektora i konseniora Benjamina Ursinusa, kt\u00f3ry po \u015bmierci Niclassiusa obj\u0105\u0142 urz\u0105d pastora i zmar\u0142 w Gda\u0144sku 22 kwietnia 1657 roku. Spis duchownych w ksi\u0119dze \u015blub\u00f3w zboru podaje, \u017ce na pastora powo\u0142ano go po \u015bmierci Johanna Caesara i wprowadzono 6 listopada 1653 roku. Dat\u0119 \u015bmierci Niclassiusa Bickerich (s. 135) podaje jako 29 czerwca 1650 roku, a ksi\u0119ga pastor\u00f3w \u2014 jako 29 czerwca 1651 roku. W li\u015bcie do seniora Jednoty Martina Orminiusa Niclassius pisa\u0142, \u017ce rada nie przyznaje reformowanym ani jednego dodatkowego duchownego niemieckiego, dlatego gmina utrzymuje ze zbi\u00f3rki dw\u00f3ch duchownych nadzwyczajnych, kt\u00f3rzy za zgod\u0105 rady zast\u0119puj\u0105 chorych duchownych albo po up\u0142ywie roku \u0142aski obejmuj\u0105 miejsca zmar\u0142ych. Walther Faber dodaje, \u017ce polskie kazania g\u0142oszono tu w latach 1626\u20131707, a po \u015bmierci Ursinusa stanowisko polskiego duchownego by\u0142o, jak si\u0119 zdaje, obsadzane tylko okresowo; ksi\u0119ga reces\u00f3w ko\u015bcielnych wymienia Petrusa Figulusa (Jab\u0142o\u0144skiego), zi\u0119cia Kome\u0144skiego (1664\u20131666), Daniela Kaleya (1671\u20131676) i Johanna Petrosolenusa (1693\u20131707). Polscy duchowni pomocniczy, tak zwani adiunkci, utrzymywali si\u0119 wy\u0142\u0105cznie ze zbi\u00f3rek i g\u0142osili kazania tylko w poniedzia\u0142ki; jedynie przej\u015bciowo zast\u0119powali duchownych niemieckiej gminy g\u0142\u00f3wnej. W 1693 roku prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a radzili, jak zado\u015b\u0107uczyni\u0107 mi\u0142o\u015bnikom j\u0119zyka polskiego, i postanowili, by polski uchod\u017aca Petrosolenus raz w tygodniu g\u0142osi\u0142 kazanie w tym j\u0119zyku; po jego \u015bmierci uchwalili, by wakatu na razie nie obsadza\u0107, bo stanowisko by\u0142o zawsze przeznaczone tylko dla uchod\u017ac\u00f3w, a polska gmina si\u0119 o nie nie upomina\u0142a.\n\n\u015awi\u0105tynia bywa\u0142a ko\u015bci\u0105 niezgody tak\u017ce wewn\u0105trz protestanckiego miasta. W 1589 roku kalwi\u0144ski pastor Peter Holstius zacz\u0105\u0142 usuwa\u0107 z jej wn\u0119trza obrazy i o\u0142tarze \u2014 a wtedy lutera\u0144ska rada miasta zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 o wsparcie do biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego i do miejscowych jezuit\u00f3w, by tak\u017ce oni sprzeciwili si\u0119 tej nowo\u015bci. Wed\u0142ug Alfreda Muttraya pod koniec 1589 roku Holstius z pomoc\u0105 prze\u0142o\u017conych ko\u015bcio\u0142a, bez wiedzy i woli rady, rozebra\u0142 stary o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny i zast\u0105pi\u0142 go nowym, bez rze\u017ab, kt\u00f3ry na polecenie rady wkr\u00f3tce usuni\u0119to. Paul Theodor Schmidt dodaje, \u017ce w 1589 roku rzemie\u015blnicy z broni\u0105 w r\u0119ku szturmowali ko\u015bci\u00f3\u0142, a w 1605 roku Kwarta\u0142 Rybacki protestowa\u0142 przeciw kalwinizmowi. Trzykrotnie te\u017c, w latach 1595, 1645 i 1677, luteranie proponowali katolikom w\u0142a\u015bnie ten ko\u015bci\u00f3\u0142 jako rekompensat\u0119 za ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki \u2014 czyli cudzym kosztem; do \u017cadnej z tych zamian nie dosz\u0142o. W 1590 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 odnotowano ju\u017c jako kalwi\u0144ski, a w 1769 roku kalwini\u015bci oddzielili prezbiterium od korpusu empor\u0105 organow\u0105, tworz\u0105c \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 komunijny\u201d i \u201ewielki ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d. Fankidejski dodaje, \u017ce o wyznaczonej porze przychodzi\u0142o tu na nabo\u017ce\u0144stwo wojsko gda\u0144skie \u2014 i rzeczywi\u015bcie na mocy umowy z 6 maja 1820 roku gmina udost\u0119pni\u0142a \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelickiemu garnizonowi Gda\u0144ska, a pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo wojskowe odby\u0142o si\u0119 tu 6 maja 1821 roku, a po 1848 roku odprawiano tu czasowo tak\u017ce nabo\u017ce\u0144stwa Ko\u015bcio\u0142a apostolsko-katolickiego. Wcze\u015bniej budowla dwa razy ucierpia\u0142a od ostrza\u0142u artyleryjskiego: w 1807 roku od wojsk napoleo\u0144skich i w 1813 roku od rosyjskich. Jeszcze wcze\u015bniej, 7 maja 1734 roku, w czasie rosyjskiego obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska, do ko\u015bcio\u0142a wpad\u0142a bomba, kt\u00f3ra \u2014 jak zapisano w ksi\u0119dze pami\u0105tkowej zboru \u2014 mocno zniszczy\u0142a o\u0142tarz, str\u0105ci\u0142a g\u0142ow\u0119 figurze Marii i roztrzaska\u0142a \u0142awki; do 4 lipca gmina odprawia\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa w domu swojego cz\u0142onka Petera Potta, zwanym \u201eEnglischer Schwan\u201d, na D\u0142ugich Ogrodach.\n\nWed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 pod patronatem gminy, a \u015bci\u015blej kolegium senior\u00f3w, i mia\u0142 cztery dzwony. W 1807 roku Francuzi urz\u0105dzili w ko\u015bciele magazyn siana i s\u0142omy, niszcz\u0105c wiele zabytk\u00f3w, mi\u0119dzy innymi ambon\u0119 z malowid\u0142ami; organy ocala\u0142y dzi\u0119ki podst\u0119powi, a gmina go\u015bci\u0142a u reformowanej gminy \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, dop\u00f3ki w 1821 roku nie przywr\u00f3cono \u015bwi\u0105tyni do u\u017cytku. Pritzel podawa\u0142 to jako prawdopodobne, bo z akt nie wynika\u0142o, gdzie wtedy odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa; om\u00f3wiona ni\u017cej ksi\u0119ga pami\u0105tkowa zboru \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety to potwierdza. Do unii luteran\u00f3w z reformowanymi, do kt\u00f3rej w 1817 roku wezwa\u0142 kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm III, gmina \u2014 podobnie jak siostrzana gmina reformowana przy \u015bwi\u0119tej El\u017cbiecie \u2014 nie przyst\u0105pi\u0142a, a now\u0105 agend\u0119 odrzuca\u0142a w latach dwudziestych i ponownie w 1830 roku jako nie do pogodzenia z obrz\u0119dem reformowanym. Gdy w 1846 roku wojsko kupi\u0142o ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety na \u015bwi\u0105tyni\u0119 garnizonow\u0105, tamtejsza gmina reformowana straci\u0142a sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142 i po\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 z gmin\u0105 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Wed\u0142ug relacji pastora B\u00f6cka, przytoczonej ni\u017cej, ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo reformowane odprawiono u \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Wielkanoc 1844 roku, a umowa z gmin\u0105 wojskow\u0105 o ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Piotra wygas\u0142a 1 kwietnia 1847 roku. Wed\u0142ug Harnocha do 1874 roku przy ko\u015bciele by\u0142o dw\u00f3ch duchownych, potem jeden, cho\u0107 Pritzel podaje, \u017ce druga posada bywa\u0142a nieobsadzona (w latach 1821\u20131851 i 1876\u20131898); do parafii nale\u017celi reformowani z ca\u0142ego Gda\u0144ska, oko\u0142o 3000 dusz, mia\u0142a ona dwa cmentarze, a na cmentarzu \u015bwi\u0119tego Piotra musieli by\u0107 chowani wszyscy zmarli z Przedmie\u015bcia, tak\u017ce luteranie. Od 1868 roku duchowny gda\u0144ski obs\u0142ugiwa\u0142 te\u017c ma\u0142\u0105 gmin\u0119 reformowan\u0105 w Toruniu.\n\nKsi\u0119ga pami\u0105tkowa siostrzanego zboru \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, prowadzona od 1796 roku, dopowiada dzieje tego ko\u015bcio\u0142a z prze\u0142omu XVIII i XIX wieku. Pastor Samuel Ludwig Majewski, rodem z Leszna, zanim obj\u0105\u0142 urz\u0105d w Gda\u0144sku, towarzyszy\u0142 marsza\u0142kowi konfederacji dysydenckiej baronowi von Goltzowi w podr\u00f3\u017cy na dw\u00f3r do Petersburga, gdzie miano uregulowa\u0107 sprawy dysydent\u00f3w w Polsce; ordynowany w Lesznie, zosta\u0142 tu wprowadzony jako diakon 28 lipca 1776 roku, od 6 maja 1781 roku by\u0142 pastorem, w 1785 roku przygotowa\u0142 nowy \u015bpiewnik dla obu gda\u0144skich ko\u015bcio\u0142\u00f3w reformowanych i zmar\u0142 w pa\u017adzierniku 1801 roku: wed\u0142ug zapisu w tej ksi\u0119dze rano 26 pa\u017adziernika, wed\u0142ug spisu duchownych w ksi\u0119dze \u015blub\u00f3w zboru 27 pa\u017adziernika. 2 maja 1797 roku w tym ko\u015bciele, przed o\u0142tarzem i wobec wielu s\u0142uchaczy, ordynowano kandydata Petera Jacoba Buchana; gda\u0144scy reformowani nigdy wcze\u015bniej nie dokonywali takiej uroczysto\u015bci, a zaproszono na ni\u0105 tak\u017ce duchownego gminy francuskiej Bouqueta i duchownego angielskiej gminy episkopalnej. Nast\u0119pc\u0119 Majewskiego, Ludwiga Jacoba Fabritiusa, wybrano w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1801 roku, ale zatwierdzenie w\u0142adz nadesz\u0142o dopiero po dziewi\u0119ciu kwarta\u0142ach i wprowadzono go 19 lutego 1804 roku. 31 maja 1807 roku, po kapitulacji miasta, odprawiono tu tylko nabo\u017ce\u0144stwo przedpo\u0142udniowe, bo ju\u017c po po\u0142udniu ko\u015bci\u00f3\u0142 trzeba by\u0142o odda\u0107 Francuzom na magazyn siana i s\u0142omy; gmina odprawia\u0142a odt\u0105d poranne nabo\u017ce\u0144stwa na zmian\u0119 ze zborem \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w jego ko\u015bciele, a komuni\u0119 w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 ka\u017cdego miesi\u0105ca. Wed\u0142ug relacji pastora B\u00f6cka sprz\u0119ty ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra ocala\u0142y w 1812 roku, bo ko\u015bcielny zakopa\u0142 je, nikomu o tym nie m\u00f3wi\u0105c, i wydoby\u0142 po czasach francuskich.\n\nB\u00f6ck opisa\u0142 te\u017c, jak ko\u015bci\u00f3\u0142 wr\u00f3ci\u0142 do gminy. Poniewa\u017c w czasie obl\u0119\u017cenia i okupacji francuskiej bardzo ucierpia\u0142, a gminy nie by\u0142o sta\u0107 na napraw\u0119, pa\u0144stwo da\u0142o na ni\u0105 10 000 talar\u00f3w pod warunkiem, \u017ce wojsko b\u0119dzie mog\u0142o bezp\u0142atnie wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 przez pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat; gdyby wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowanie usta\u0142o po dwudziestu pi\u0119ciu latach, gmina musia\u0142aby zwr\u00f3ci\u0107 4000 talar\u00f3w. Pierwszym kazaniem w odnowionym ko\u015bciele by\u0142o kazanie wst\u0119pne nowego pastora Franza Bellaira w niedziel\u0119 Quasimodogeniti 1821 roku. Nabo\u017ce\u0144stwo wojskowe zaczyna\u0142o si\u0119 w niedziel\u0119 o dziewi\u0105tej, a reformowane o jedenastej, w bardzo niewygodnej porze, dlatego wi\u0119kszo\u015b\u0107 gminy chodzi\u0142a do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety. Zanim ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Piotra uwolniono od wojska i odnowiono, gminie przydzielono ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Ducha; B\u00f6ck odprawi\u0142 w nim pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo w niedziel\u0119 Quasimodogeniti 1844 roku. Od niedzieli Rogate, 17 maja 1846 roku, nabo\u017ce\u0144stwo reformowane zaczyna\u0142o si\u0119 u \u015bwi\u0119tego Piotra o dziewi\u0105tej, a wojskowe o wp\u00f3\u0142 do dwunastej, i wkr\u00f3tce ca\u0142a gmina wr\u00f3ci\u0142a do tego ko\u015bcio\u0142a. 1 kwietnia 1847 roku umowa z gmin\u0105 wojskow\u0105 wygas\u0142a i ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Piotra zn\u00f3w by\u0142 jedynym ko\u015bcio\u0142em gminy reformowanej, odt\u0105d jednej gminy z jednym ko\u015bcio\u0142em. Przy odbudowie, na kt\u00f3r\u0105 gmina przeznaczy\u0142a 2000 talar\u00f3w ze sprzeda\u017cy swego prawa do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, ma\u0142y \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 komunijny\u201d oddzielono szklan\u0105 \u015bcian\u0105, a g\u0142\u00f3wny ko\u015bci\u00f3\u0142 od przednich pomieszcze\u0144 wie\u017cy przepierzeniami z jasnego drewna. Z ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety przeniesiono tu wtedy mi\u0119dzy innymi rze\u017abiony st\u00f3\u0142 chrzcielny, dar pastora Duisburga, i srebrny kielich dla ubogich. Na pocz\u0105tku 1845 roku powsta\u0142a w Gda\u0144sku gmina christkatolicka; kolegium senior\u00f3w pozwoli\u0142o jej korzysta\u0107 z ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Ducha, a B\u00f6ck, by nada\u0107 skutek prawny jej czynno\u015bciom, wpisywa\u0142 jej chrzty i \u015bluby do ksi\u0105g reformowanych od 13 kwietnia 1845 do 9 pa\u017adziernika 1849 roku.\n\nPaul Theodor Schmidt podaje za Leubem, \u017ce pastor\u00f3w \u015bwi\u0119tego Piotra i \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety do 1617 roku wybiera\u0142a ca\u0142a rada miasta, a p\u00f3\u017aniej starsi gminy, kt\u00f3rych wyb\u00f3r rada zatwierdza\u0142a; diakon\u00f3w obu ko\u015bcio\u0142\u00f3w zatwierdza\u0142a sama rada a\u017c do 1735 roku. Reformowany duchowny Johann Caesar, os\u0142awiony kazaniem wielkoczwartkowym w ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w 1645 roku, otrzyma\u0142 w 1651 roku probostwo przy \u015bwi\u0119tym Piotrze. Najstarsza zachowana ksi\u0119ga chrzt\u00f3w \u015bwi\u0119tego Piotra, zarazem najstarsza w Gda\u0144sku, zaczyna si\u0119 wed\u0142ug Schmidta w 1593 roku, a ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w w 1573 roku; ksi\u0119gi zmar\u0142ych z lat 1647\u20131652 zagin\u0119\u0142y. W latach 1647\u20131650 gmina mia\u0142a \u015brednio 160 chrzt\u00f3w i 38 \u015blub\u00f3w rocznie, a w niekt\u00f3rych dawniejszych latach ponad 300 chrzt\u00f3w.\n\nOrgany ko\u015bcio\u0142a maj\u0105 d\u0142ug\u0105 histori\u0119. W latach 1518\u20131522 wielkie i ma\u0142e organy zbudowa\u0142 tu Jan Hauk, a w 1767 roku nowy instrument \u2014 czterdziestodwug\u0142osowy, cho\u0107 Renkewitz i Janca licz\u0105 czterdzie\u015bci g\u0142os\u00f3w \u2014 postawi\u0142 J.F. Rhode. Na nowych organach wykonano w 1768 roku okoliczno\u015bciow\u0105 kantat\u0119 F.Ch. Mohrheima. Organist\u0105 by\u0142 w latach 1768\u20131800 Friedrich August Kl\u00fcgling, urodzony w 1744 roku, znany z bieg\u0142ej techniki gry, zw\u0142aszcza peda\u0142owej; wcze\u015bniej, w 1760 roku, urz\u0105d ten pe\u0142ni\u0142 Jan Jerzy Falckenberg. Wed\u0142ug Leubego organy budowane w latach 1518\u20131522 z drewna orzechowego i d\u0119bowego s\u0142u\u017cy\u0142y do 1769 roku; nowe postawiono wtedy naprzeciw, przy \u0142uku t\u0119czowym, w miejscu tarczy zegara i wielkiej grupy Ecce homo z Mari\u0105 i Janem. Organy pneumatyczne z nap\u0119dem elektrycznym zbudowa\u0142 w 1890 roku Terletzki z Elbl\u0105ga w dawnej szafie z 1769 roku; po\u015bwi\u0119cono je w pierwszy dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia 1890 roku. Wed\u0142ug przewodnika z 1919 roku podczas gruntownego remontu w latach 1899\u20131900 przy organach ods\u0142oni\u0119to spod tynku dawn\u0105 inskrypcj\u0119 o rozpocz\u0119ciu budowy sklepienia i odnowiono j\u0105 wiernie.\n\nEmpora nad krucht\u0105 po\u0142udniow\u0105 s\u0142u\u017cy\u0142a dawniej jako ch\u00f3r \u015bpiewaczy; w XIX wieku krucht\u0119 u\u017cywano jako kostnic\u0119, a na empor\u0119 przyprowadzano na nabo\u017ce\u0144stwa wi\u0119\u017ani\u00f3w wojskowych, st\u0105d nazwa \u201ech\u00f3r wi\u0119\u017ani\u00f3w\u201d (Gefangenenchor). Wsporniki sklepie\u0144 wykonano z zielono i \u017c\u00f3\u0142to szkliwionej terakoty z groteskowymi maszkaronami, w 1919 roku w du\u017cej cz\u0119\u015bci zamalowanymi wapnem; pierwotnie ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 z zewn\u0105trz i wewn\u0105trz bardzo barwny. Wed\u0142ug Leubego ambona z 1583 roku, zbudowana za pastora Petrusa Holstiusa, by\u0142a d\u0119bowym arcydzie\u0142em snycerki i malarstwa; Leube przypuszcza\u0142, \u017ce malowid\u0142a wykona\u0142 Anton M\u00f6ller, bo w rachunkach figuruje \u201emistrz Antonius\u201d. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego baldachim tutejszej ambony wie\u0144czy\u0142a figura Chrystusa Zmartwychwsta\u0142ego w otoczeniu anio\u0142\u00f3w nios\u0105cych narz\u0119dzia M\u0119ki (arma Christi). Wed\u0142ug \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku mo\u017cna \u015bmia\u0142o przyj\u0105\u0107, \u017ce artystyczne wyposa\u017cenie wn\u0119trza, zachowane jeszcze na pocz\u0105tku XIX wieku, w wi\u0119kszo\u015bci zniszczono w 1807 roku, gdy Francuzi d\u0142ugo trzymali w ko\u015bciele magazyn s\u0142omy i siana. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 pierwotnie sze\u015b\u0107 kaplic cechowych: Jedenastu Tysi\u0119cy Dziewic, \u015bwi\u0119tego Jerzego, Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, \u015bwi\u0119tego Tomasza, \u015bwi\u0119tej Anny i Trzech Kr\u00f3li; w czasach Leubego z kaplic zosta\u0142a tylko \u0142awa cie\u015bli okr\u0119towych z 1649 roku. Najstarszym epitafium by\u0142o upami\u0119tnienie duchownego Eliasa Artopaeusa i jego \u017cony Elisabeth z domu Kr\u00fcger, zmar\u0142ych na d\u017cum\u0119 w 1564 roku w odst\u0119pie pi\u0119ciu tygodni, z rze\u017abionym Ukrzy\u017cowaniem; drugie, z 1586 roku, upami\u0119tnia\u0142o Friedricha Kufnera.\n\nW ma\u0142ym ko\u015bciele wisia\u0142y tablice nagrobne rodzin Moir i Mac Lean z XVIII wieku, a w 1907 roku gmina ustanowi\u0142a tablic\u0119 tajnemu radcy handlowemu Johnowi Gibsonowi, d\u0142ugoletniemu przewodnicz\u0105cemu kolegium senior\u00f3w. W kruchcie od strony Poggenpfuhl zachowa\u0142 si\u0119 grobowiec rodziny Uphagen\u00f3w; Leube wymienia te\u017c grobowce komisarza Zjednoczonych Niderland\u00f3w von Bleyswyka (1685), Wilhelma Jakoba Paleskego z \u017con\u0105 (1768) i rodziny Jungschultz. Okna wielkiego ko\u015bcio\u0142a nigdy nie mia\u0142y witra\u017cy; jedyn\u0105 ich ozdob\u0105 by\u0142y barwne herby rodzinne fundator\u00f3w, wstawione w pojedyncze szybki. Najwi\u0119kszy dzwon, Tuba Dei, o \u015brednicy 1,77 metra, odla\u0142 w 1642 roku gda\u0144ski ludwisarz Gerd Benningk; by\u0142 to po Gratia Dei z ko\u015bcio\u0142a Mariackiego chyba najwi\u0119kszy dzwon Gda\u0144ska i Prus Zachodnich. W styczniu 1900 roku ludwisarnia M. u. O. Ohlsson z L\u00fcbeck wymienia\u0142a w og\u0142oszeniu jako ostatnio wykonan\u0105 napraw\u0119 dzwonu o wadze 65 cetnar\u00f3w w gda\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra (Petri-Kirche). W 1917 roku zabrano go wraz z dwoma \u015brednimi dzwonami na cele wojenne. Ocala\u0142 tylko najmniejszy i najstarszy dzwon \u2014 niderlandzki, odlany w 1529 roku przez Lowisa Frarina z Brugii, ufundowany przez Pietera van Dhrongene, z napisem \u201eMartinus es minen nam\u201d.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 te\u017c o\u015brodkiem gda\u0144skich Szkot\u00f3w. Wed\u0142ug S\u0142awomira Ko\u015bcielaka, kt\u00f3ry opiera si\u0119 na badaniach Petera Paula Bajera, od 1590 roku stale przybywa\u0142o tu chrzt\u00f3w w rodzinach szkockich \u2014 131 w latach czterdziestych i 126 w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XVII wieku \u2014 a na prze\u0142omie XVII i XVIII wieku ich liczba spad\u0142a do 50\u201360 na dziesi\u0119ciolecie; wed\u0142ug Almut Hillebrand w latach 1700\u20131755 ochrzczono tu 66 dzieci z rodzin szkockiego pochodzenia. Starszym gminy by\u0142 kupiec Daniel Davidson (Davisson), urodzony w 1647 roku w Zamo\u015bciu, syn przybysza z Edynburga, kt\u00f3ry umieraj\u0105c, ustanowi\u0142 fundacj\u0119 dla ubogich student\u00f3w kalwi\u0144skich z Polski oraz dla wd\u00f3w i sierot z Gda\u0144ska. W 1712 roku pochowano z honorami w krypcie ko\u015bcio\u0142a Thomasa Burneta, duchownego gda\u0144skich Brytyjczyk\u00f3w; mow\u0119 pogrzebow\u0105 wyg\u0142osi\u0142 tutejszy pastor Stephan Wolters. Z brytyjskiej spo\u0142eczno\u015bci wywodzili si\u0119 tak\u017ce pastorzy tego ko\u015bcio\u0142a: Jacob Buchan (1718\u20131776), jego syn Peter Jacob Buchan (1753\u20131814), Franz Bellair (1762\u20131831) oraz dzia\u0142acz o\u015bwieceniowy i propagator kultury angielskiej nad Mot\u0142aw\u0105 Samuel Wilhelm Turner (1739\u20131806). Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 225) Turner pe\u0142ni\u0142 w tym zborze od 1781 lub 1782 roku obowi\u0105zki diakona.\n\nPrzy ko\u015bciele istnia\u0142a te\u017c biblioteka, gromadzona od XV do pocz\u0105tku XIX wieku i s\u0142u\u017c\u0105ca r\u00f3wnie\u017c szkole parafialnej. Wed\u0142ug Marii Michalskiej jej donatorem by\u0142 patrycjusz Heinrich Schwarzwald IV (1619\u20131672): po 1705 roku kupowano do niej ksi\u0105\u017cki g\u0142\u00f3wnie z jego fundacji testamentowej i oznaczano je nalepk\u0105 z jego herbem i napisem \u201eBibliothek Der Testaments-Stiftung Von Heinrich Schwartzwaldt D. \u00c4. 1669. Danzig\u201d (Biblioteka fundacji testamentowej Heinricha Schwartzwaldta Starszego, 1669, Gda\u0144sk). Razem z prywatnym ksi\u0119gozbiorem Schwarzwalda trafi\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci w 1832 roku do gda\u0144skiej Biblioteki Miejskiej, a r\u0119kopisy i inkunabu\u0142y przekazano tam czterdzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej; w 1900 roku, przy wprowadzaniu nowego uk\u0142adu zbior\u00f3w, zesp\u00f3\u0142 rozproszono. Najstarsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zespo\u0142u, obejmuj\u0105cego te\u017c prywatny ksi\u0119gozbi\u00f3r Schwarzwalda, stanowi\u0142y inkunabu\u0142y z lat 1473\u20131498, w wi\u0119kszo\u015bci teologiczne, zgromadzone w znacznej mierze jeszcze wtedy, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 katolicki \u2014 w\u015br\u00f3d nich osiem pozycji z dzie\u0142ami \u015bwi\u0119tego Tomasza z Akwinu i msza\u0142 \u201eMissale secundum notulam patrum Teutonicorum\u201d. Dziesi\u0119\u0107 pozycji nosi znaki proweniencyjne Jana Waltera z Chojnic, wikariusza, a potem proboszcza tego ko\u015bcio\u0142a na prze\u0142omie XV i XVI wieku, kt\u00f3rego ksi\u0119gozbi\u00f3r po jego \u015bmierci przeszed\u0142 do biblioteki ko\u015bcielnej. Dziewi\u0119tnastowieczny spis r\u0119kopis\u00f3w i starodruk\u00f3w z biblioteki ko\u015bcielnej wymienia 29 kodeks\u00f3w r\u0119kopi\u015bmiennych, w wi\u0119kszo\u015bci teologicznych, i 55 wolumin\u00f3w drukowanych, w\u015br\u00f3d nich wydany w 1477 roku przez Petera Sch\u00f6ffera \u201eCodex Iustinianeus\u201d, przechowywany do dzi\u015b w Bibliotece Gda\u0144skiej.\n\nWed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku duchownym gminy reformowanej by\u0142 Pritzel; nowo przybyli mogli przyst\u0105pi\u0107 do gminy tylko w ci\u0105gu pierwszego roku od osiedlenia si\u0119, przez zg\u0142oszenie u duchownego. W latach 1910\u20131911 drugim pastorem zboru by\u0142 Otto Dibelius, p\u00f3\u017aniejszy generalny superintendent Kurmarchii; w Gda\u0144sku zreorganizowa\u0142 istniej\u0105ce ju\u017c stowarzyszenie kobiet (Frauenhilfe) i wprowadzi\u0142 wieczory parafialne. Ksi\u0119gi adresowe pokazuj\u0105, \u017ce w 1897 roku zb\u00f3r mia\u0142 jednego duchownego, Johanna Carla Hoffmanna, w 1905 roku dw\u00f3ch \u2014 Naud\u00e9go i Pritzla \u2014 a w latach 1914 i 1918 Pritzla i Sperlinga. Prasa uzupe\u0142nia te dane: w pa\u017adzierniku 1902 roku poda\u0142a powo\u0142anie pastora Pritzla z Kartuz, w 1910 roku \u2014 \u017ce Dibelius przyszed\u0142 z Crossen an der Oder, a w 1912 roku \u2014 mianowanie drugim pastorem Sperlinga z Wehlau w Prusach Wschodnich. W grudniu 1917 roku \u201eDer Tag\u201d poda\u0142, \u017ce 23 lutego zmar\u0142 w Charlottenburgu emerytowany pastor Karl Hoffmann, dawniej przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Przewodnik z 1919 roku dodaje, \u017ce gmina reformowana mia\u0142a bogate fundacje dobroczynne zarz\u0105dzane przez kolegium senior\u00f3w; od 1910 roku dzia\u0142a\u0142a Frauenhilfe, od 1907 roku stowarzyszenie panien (30 cz\u0142onki\u0144), a chorym rozsy\u0142ano co niedziel\u0119 drukowane kazania \u201eKrankentrost\u201d. W 1919 roku pastorami gminy reformowanej byli Erwin Pritzel (Petrikirchhof 2b) i Ernst Sperling (Ankerschmiedegasse 12/13). Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia reformowana \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a w Gda\u0144sku liczy\u0142a wtedy 2500 wiernych. Z tej liczby 2300 mieszka\u0142o w Gda\u0144sku, a 200 w Sopocie. Pastorami byli Erwin Pritzel i Ernst Sperling.\n\nSpis duchownych na pocz\u0105tku ksi\u0119gi \u015blub\u00f3w zboru, prowadzonej od 1642 roku, i w\u0142asnor\u0119czny \u017cyciorys B\u00f6cka w ksi\u0119dze \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety podaj\u0105 dla XIX i XX wieku dok\u0142adne daty. Carl Leopold B\u00f6ck, urodzony 10 kwietnia 1803 roku, wcze\u015bniej rektor szko\u0142y miejskiej w M\u00e4rkisch Friedland (Miros\u0142awcu) i w latach 1827\u20131832 archidiakon lutera\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku, obj\u0105\u0142 urz\u0105d pastora 15 lipca 1832 roku; odszed\u0142 w 1869 roku i zmar\u0142 w 1875 roku. Carl Hoffmann s\u0142u\u017cy\u0142 od lipca 1873 roku do przej\u015bcia na emerytur\u0119 1 pa\u017adziernika 1902 roku. Naud\u00e9, duchowny od 15 maja 1898 roku, a od 1 grudnia 1902 roku starszy duchowny, zmar\u0142 30 maja 1908 roku. Pritzel by\u0142 od 1 pa\u017adziernika 1902 roku duchownym pomocniczym, od 1 maja 1903 roku drugim, a od 1 stycznia 1909 roku pierwszym duchownym. Otto Dibelius by\u0142 drugim duchownym od lipca 1910 do 1 pa\u017adziernika 1911 roku, a Ernst Sperling od 17 marca 1912 roku.\n\nW 1945 roku zniszczenia by\u0142y ci\u0119\u017ckie: ko\u015bci\u00f3\u0142 spalono, run\u0119\u0142a g\u00f3rna partia wie\u017cy, a tak\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 dach\u00f3w i szczyt\u00f3w. Wed\u0142ug cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 w latach 1946\u20131947 zawali\u0142y si\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 filar\u00f3w i sklepienie nawy po\u0142udniowej; Piotr Szczud\u0142owski (1995, s. 271, za J. Domas\u0142owskim) \u2014 sklepienia naw g\u0142\u00f3wnej i po\u0142udniowej, niekt\u00f3re filary i wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 dach\u00f3w run\u0119\u0142y ju\u017c w ostatnim roku wojny, a ocala\u0142o tylko sklepienie nad naw\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105. Wed\u0142ug Szczud\u0142owskiego (s. 272\u2013273) o ko\u015bci\u00f3\u0142 starali si\u0119 po wojnie najpierw zmartwychwsta\u0144cy, kt\u00f3rzy musieli opu\u015bci\u0107 Lw\u00f3w; 12 grudnia 1946 roku Zarz\u0105d Miejski w Gda\u0144sku zezwoli\u0142 im na nadz\u00f3r nad zniszczonym i opuszczonym ko\u015bcio\u0142em. W marcu 1947 roku do Ministerstwa Administracji Publicznej wp\u0142yn\u0105\u0142 wniosek Konsystorza Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Reformowanego, a w kwietniu 1948 roku \u2014 Warszawskiego Duchownego Konsystorza Prawos\u0142awnego. 27 kwietnia 1948 roku Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Gda\u0144ski wni\u00f3s\u0142 o przekazanie ko\u015bcio\u0142a reformowanym, uzasadniaj\u0105c, \u017ce zamierzaj\u0105 go u\u017cytkowa\u0107 wsp\u00f3lnie z metodystami i nie maj\u0105 w Gda\u0144sku \u017cadnej \u015bwi\u0105tyni, a 18 maja 1948 roku ministerstwo przekaza\u0142o ko\u015bci\u00f3\u0142 w zarz\u0105d i u\u017cytkowanie wsp\u00f3lnocie ewangelicko-reformowanej. Konsystorz w \u0141odzi mimo kilkakrotnych wezwa\u0144 nie nades\u0142a\u0142 dokument\u00f3w potrzebnych do protoko\u0142u zdawczo-odbiorczego, a we wrze\u015bniu 1950 roku Urz\u0105d do Spraw Wyzna\u0144 uzna\u0142 podtrzymywanie decyzji za niecelowe: reformowani nie byliby w stanie w\u0142asnym kosztem odbudowa\u0107 tak zniszczonej \u015bwi\u0105tyni, a ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 za du\u017cy dla ich niewielkiej gminy w Gda\u0144sku. Od po\u0142owy 1948 do 1957 roku ko\u015bcio\u0142em formalnie administrowa\u0142o pa\u0144stwo, w praktyce pozostawa\u0142 bez opieki; w 1953 roku rozebrano wraz z fundamentami stoj\u0105c\u0105 obok plebani\u0119 ewangelick\u0105. Ruina sta\u0142a do 1958 roku, gdy \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 w u\u017cytkowanie Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki i przekaza\u0142 j\u0105 wiernym obrz\u0105dku ormia\u0144skokatolickiego; odbudow\u0119 zacz\u0105\u0142 wtedy rektor ksi\u0105dz Kazimierz Filipiak. Wed\u0142ug Szczud\u0142owskiego (s. 274\u2013277) ksi\u0105dz Filipiak, kap\u0142an obrz\u0105dku ormia\u0144skokatolickiego z archidiecezji lwowskiej, urz\u0105dzi\u0142 najpierw kaplic\u0119 w odbudowanej ma\u0142ej zakrystii; po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 18 maja 1959 roku biskup E. Nowicki, a ksi\u0105dz Filipiak odprawia\u0142 w niej msze w obrz\u0105dku ormia\u0144skokatolickim przed obrazem Matki Bo\u017cej \u0141askawej z ormia\u0144skokatolickiego ko\u015bcio\u0142a w Stanis\u0142awowie. Na pocz\u0105tku 1960 roku w\u0142adze wstrzyma\u0142y prace, 23 marca 1960 roku komisja urz\u0119dnik\u00f3w Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej uzna\u0142a, \u017ce ko\u015bcio\u0142a nie wolno rozebra\u0107, ale nale\u017cy go odbudowa\u0107 na cele \u015bwieckie, a 26 marca 1960 roku przyj\u0119to propozycj\u0119 urz\u0105dzenia w nim muzeum historycznego miasta Gda\u0144ska; w kwietniu 1960 roku Wydzia\u0142 do Spraw Wyzna\u0144 odm\u00f3wi\u0142 zatwierdzenia planu odbudowy przedstawionego przez ksi\u0119dza Filipiaka. Mimo zakaz\u00f3w ksi\u0105dz Filipiak odbudowywa\u0142 w latach 1962\u20131966 naw\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105, kt\u00f3r\u0105 pod koniec 1966 roku po\u015bwi\u0119ci\u0142 biskup E. Nowicki; zgod\u0119 na odbudow\u0119 ca\u0142ego ko\u015bcio\u0142a biskup uzyska\u0142 w listopadzie 1968 roku. Od sierpnia 1976 roku nabo\u017ce\u0144stwa w obrz\u0105dku \u0142aci\u0144skim odbywa\u0142y si\u0119 w nawie p\u00f3\u0142nocnej, a ksi\u0105dz Filipiak sprawowa\u0142 liturgi\u0119 w obrz\u0105dku ormia\u0144skokatolickim w dawnej zakrystii niemal do swojej \u015bmierci 26 wrze\u015bnia 1992 roku. W\u0142asno\u015bci\u0105 Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 w 1971 roku. Zwi\u0105zek z wiernymi obrz\u0105dku ormia\u0144skiego po\u015bwiadcza ju\u017c urz\u0119dowe og\u0142oszenie z 1971 roku. Samodzielny wikariat powsta\u0142 tu 1 sierpnia 1976 roku, a parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 erygowano 15 czerwca 1979 roku. Planow\u0105 odbudow\u0119 podj\u0119to w 1973 roku: w latach 1977\u20131986 postawiono na nowo wie\u017c\u0119, dachy i filary, w latach 1996\u20132005 zrekonstruowano sklepienia. Rekonsekracji dokona\u0142 11 wrze\u015bnia 2006 roku arcybiskup Tadeusz Goc\u0142owski. Lewa nawa boczna, oddzielona murem od reszty wn\u0119trza, s\u0142u\u017cy celom duszpasterskim.\n\nPrzy ko\u015bciele istnia\u0142 cmentarz. Funkcjonowa\u0142 od XIV wieku do pocz\u0105tk\u00f3w XIX, w miejscu dzisiejszego Zau\u0142ka Ormia\u0144skiego. George Cuny odnotowa\u0142 przy wej\u015bciu na cmentarz \u015bwi\u0119tego Piotra dwa napisy: \u201eDer Kirchen zu eren vereret 1645\u201d (ofiarowane ku czci ko\u015bcio\u0142a, 1645) oraz \u0142aci\u0144ski \u201eAdiutorium nostrum in nomine domini qui est in coelo et terra\u201d (wspomo\u017cenie nasze w imieniu Pana, kt\u00f3ry jest w niebie i na ziemi). Badania archeologiczne prowadzone tam w sierpniu 2018 roku ods\u0142oni\u0142y poch\u00f3wki oko\u0142o metra pod poziomem ulicy: zadokumentowano wtedy szcz\u0105tki dwunastu os\u00f3b, wi\u0105zane z najm\u0142odsz\u0105 faz\u0105 u\u017cytkowania cmentarza, od XVIII wieku po pocz\u0105tek XIX. W trzech grobach zmar\u0142ym w\u0142o\u017cono do ust miedziane monety.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tym ko\u015bciele mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Ambrosius H\u00fctfeld (1524), Bonaventura Knorr (1549), Johann Reinhard (1552), Gotthard Spiess (1564), Peter Holstius (1565), Albert Widavianus (1566), Peter Weidner (1569), Christoph Schr\u00f6der (1577), Martin Frisius (1595), Bartholom\u00e4us Martini (1612), Albert Niclassius d. \u00c4. (1629), Johann Balthasar Geisius (1630), Joachim Stegmann (1630), Peter Stegmann (1633), Hermann Uthovius (1650\u20131654), Ernestus Scultetus (1656), Christian Pauli (1658), Daniel Kaley (1675), Johann Eberhard Fabricius (1701), Hans Naud\u00e9 (1898), Erwin Ernst Walter Pritzel (1903). Spis duchownych w ksi\u0119dze \u015blub\u00f3w zboru nazywa Sculteta Erasmusem i nie wymienia Christiana Pauliego: w latach 1658\u20131673 podaje Rudolpha G\u00fcnthera Kiesewettera, a w latach 1674\u20131684 Adrianusa Pauliego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 113, 114, 115, 116, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 220; E. Keyser, \u201eDie Stadt Danzig\u201d, Stuttgart 1925, s. 113\u2013115; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 368, 433, 557, 558\u2013559; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365, cz. VI, s. 3; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 115; bp Zygmunt Paw\u0142owicz, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska i Sopotu\u201d, Gda\u0144sk 1991, s. 42; Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu, \u201ePoch\u00f3wki gda\u0144skich kalwin\u00f3w przy ko\u015bciele \u015b\u015b. Piotra i Paw\u0142a\u201d, 2 sierpnia 2018; S. Ko\u015bcielak, \u201eLuteranie, katolicy, kalwini\u015bci w Gda\u0144sku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wyst\u0105pienia Marcina Lutra\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d, t. XI, 2017; S. Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych\u201d, \u201eOdrodzenie i Reformacja w Polsce\u201d LXIII (2019), s. 63\u201390; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 189; Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Danzig 1898, s. 30, 49, 85, 87 i 121; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w oraz karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 34\u201335; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1971, nr 17, poz. 122, s. 143; E. Pritzel, \u201eGeschichte der Reformierten Gemeinde zu St. Petri-Pauli in Danzig 1570\u20131940\u201d, Danzig 1940, s. 51, 54, 69\u201372, 76\u201377, 80, 86\u201387, 91; P. Simson, \u201eGeschichte der Schule zu St. Petri und Pauli in Danzig\u201d, t. 1, Danzig 1904, s. 3\u20134; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 75; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 62; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 62; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 60; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 464, 530, 564; t. 3, s. 832, 847, 908, 959; t. 4, s. 1143, 1250, 1271; t. 5, s. 1332, 1403, 1453; t. 6, s. 1622, 1678, 1738, 1749; t. 7, s. 1875, 1942, 1975; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 19 stycznia 1900 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 5 pa\u017adziernika 1902 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 5 czerwca 1910 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 3 kwietnia 1912 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d, 4 grudnia 1917 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); S. Ko\u015bcielak, \u201eBrytyjskie grupy wyznaniowe w Gda\u0144sku w XVII\u2013XVIII (XIX) wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 32\u201333, 36\u201337; J. Mo\u017cd\u017ce\u0144, \u201eThe Beginnings of the Reformation in the Light of Gda\u0144sk and K\u00f6nigsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d 82, 2017, z. 1, s. 75\u201376, 81\u201382; P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 37; M. Michalska, \u201eKatalogi i inwentarze ksi\u0119gozbioru Heinricha Schwarzwalda i biblioteki ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Piotra i Paw\u0142a w zbiorach Biblioteki Gda\u0144skiej\u201d, \u201eLibri Gedanenses\u201d 39, 2022, s. 91\u201397; Walther Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 70, 1930, s. 94, 103\u2013104; W. Bickerich, \u201eDes Comenius Auftr\u00e4ge in Danzig 1641 und die Verbindung der Unit\u00e4t mit den Reformierten in Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 55, 1913, s. 128\u2013129, 133\u2013137; Paul Theodor Schmidt, \u201eDer Streit \u00fcber den Besitz der Danziger Trinitatiskirche im Jahre 1650\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 159, 164, 175\u2013177; Alfred Muttray, \u201eDer Hochaltar in der Sankt-Johanniskirche zu Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 62, 1922, s. 67; George Cuny, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde der Baudenkm\u00e4ler in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 12, 1899, s. 33; Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku z lat 1796\u20131847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720); \u201eTrau-Buch der St. Peter u. Pauli Gemeinde in Danzig vom Jahre 1642\u201d, ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w ze spisami duchownych, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5458 (Archion 15719); P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 271\u2013277; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 225.*","built_year":1393,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-reformowana","denomination":"ewangelicko-reformowane","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 189","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"bp Z. Paw\u0142owicz, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska i Sopotu\u201d, Gda\u0144sk 1991","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eLuteranie, katolicy, kalwini\u015bci w Gda\u0144sku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wyst\u0105pienia Marcina Lutra\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d, t. XI, 2017; S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w?\u201d, Studia Historica Gedanensia t. V (2014)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku\u2026\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. VI, 2012, s. 105\u2013131","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 115","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 557, 558, 558\u2013559","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Keyser, \u201eDie Stadt Danzig\u201d, Stuttgart 1925, s. 113\u2013115","url":"https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/5103/edition/4977/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 113, 114, 115, 116, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 220","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 113, 114, 115, 116, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 220","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1971, nr 17, poz. 122, s. 143","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Pritzel, \u201eGeschichte der Reformierten Gemeinde zu St. Petri-Pauli in Danzig 1570\u20131940\u201d, Danzig 1940, s. 51, 54, 69\u201372, 76\u201377, 80, 86\u201387, 91","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Simson, \u201eGeschichte der Schule zu St. Petri und Pauli in Danzig\u201d, T. 1: \u201eDie Kirchen- und Lateinschule 1436\u20131817\u201d, Danzig 1904, s. 3\u20134","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1897, cz. III, s. 75 (zb\u00f3r reformowany)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3485/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1905, cz. IV, s. 62 (zb\u00f3r reformowany)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3489/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. IV, s. 62 (zb\u00f3r reformowany)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3703/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. IV, s. 60 (zb\u00f3r reformowany)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3820/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 464, 530, 564; t. 3, s. 832, 847, 908, 959; t. 4, s. 1143, 1250, 1271; t. 5, s. 1332, 1403, 1453; t. 6, s. 1622, 1678, 1738, 1749; t. 7, s. 1875, 1942, 1975","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 19 stycznia 1900 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/W27JJPPMHOIKACANPVWVETFOJYW3GHPD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 5 pa\u017adziernika 1902 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/63MHGX647KTAQFVT5WZCYHIZHEMFZY32"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 5 czerwca 1910 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WITZNMX7VXLZBWJIRMAJVWFO6OENU67A"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 3 kwietnia 1912 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NUXSZ4FRFKAOJ6U5BZJWK5WM65VCV5JA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d, 4 grudnia 1917 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PPKI2NSPH32D4EHDMHDNNWTNAMTHN3YM"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eBrytyjskie grupy wyznaniowe w Gda\u0144sku w XVII\u2013XVIII (XIX) wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 32\u201333, 36\u201337","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147337.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Mo\u017cd\u017ce\u0144, \u201eThe Beginnings of the Reformation in the Light of Gda\u0144sk and K\u00f6nigsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d 82, 2017, z. 1, s. 75\u201376, 81\u201382","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/ed12fd8d71f7d534d09f1d885dfe9384_ZH_2017_1_Mozdzen_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 37","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Michalska, \u201eKatalogi i inwentarze ksi\u0119gozbioru Heinricha Schwarzwalda i biblioteki ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Piotra i Paw\u0142a w zbiorach Biblioteki Gda\u0144skiej\u201d, \u201eLibri Gedanenses\u201d 39, 2022, s. 91\u201397","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/55787147.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Walther Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 70, 1930, s. 94, 103\u2013104","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft70.31173315"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Bickerich, \u201eDes Comenius Auftr\u00e4ge in Danzig 1641 und die Verbindung der Unit\u00e4t mit den Reformierten in Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 55, 1913, s. 128, 133\u2013137","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft55.12887649"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Paul Theodor Schmidt, \u201eDer Streit \u00fcber den Besitz der Danziger Trinitatiskirche im Jahre 1650\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 159, 164, 175\u2013177","url":"https://archive.org/details/Altpreussische_Monatsschrift-41"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Alfred Muttray, \u201eDer Hochaltar in der Sankt-Johanniskirche zu Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 62, 1922, s. 67","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft62.16367317"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"George Cuny, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde der Baudenkm\u00e4ler in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 12, 1899, s. 33","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/31268/edition/39892"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku z lat 1796\u20131847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eTrau-Buch der St. Peter u. Pauli Gemeinde in Danzig vom Jahre 1642\u201d, ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w ze spisami duchownych, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5458 (Archion 15719)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 225","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0064","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.345092,"lng":18.650933,"name_de":"St. Peter und Paul (Danzig)","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a (zb\u00f3r ewangelicko-reformowany)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy dzisiejszej ulicy \u0141agiewniki na gda\u0144skim Starym Mie\u015bcie \u2014 dawnym Sch\u00fcsseldamm \u2014 stoi ko\u015bci\u00f3\u0142, dawna \u015bwi\u0105tynia szpitalna gildii szypr\u00f3w. Kaplic\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jakuba Wi\u0119kszego, \u015bwi\u0119tego Krzysztofa i \u015bwi\u0119tej Katarzyny po\u015bwi\u0119cono 18 marca 1415 roku; po po\u017carze wywo\u0142anym przez husyt\u00f3w w 1433 roku wzniesiono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 i rekonsekrowano go 22 maja 1437 roku. Efraim Praetorius czyta\u0142 autentyczny dokument fundacyjny (Stiftungsbrief) ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba z 1432 roku i powo\u0142uje si\u0119 na niego, pisz\u0105c, \u017ce zakonnice z klasztoru \u015bwi\u0119tej Brygidy nazywano wtedy jeszcze pokutnicami. Hermann Freytag podaje, \u017ce w 1438 roku Martinus Pauli von Stals, archidiakon pomorski i zarazem oficja\u0142 biskupi, przywi\u00f3z\u0142 z polecenia papie\u017ca Eugeniusza IV list odpustowy dla szpitala \u015bwi\u0119tego Jakuba.\n\nM. G. L\u00f6schin, kt\u00f3ry w 1815 roku og\u0142osi\u0142 w gda\u0144skim tygodniku \u201eGedana\u201d cykl o dziejach tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, opiera\u0142 si\u0119 na zachowanych dokumentach spisanych po dolnoniemiecku. Wed\u0142ug nich szyprzy gda\u0144scy przez deputacj\u0119 z\u0142o\u017con\u0105 z 16 os\u00f3b uzyskali od wielkiego mistrza Paula von Ru\u00dfdorf zgod\u0119 na budow\u0119 kaplicy ku czci Boga Wszechmog\u0105cego, Panny Marii, \u015bwi\u0119tego Jakuba Aposto\u0142a Wi\u0119kszego, \u015bwi\u0119tego Krzysztofa m\u0119czennika i \u015bwi\u0119tej Katarzyny dziewicy, z zastrze\u017ceniem, \u017ce ma nosi\u0107 imi\u0119 przede wszystkim \u015bwi\u0119tego Jakuba. Po zniszczeniu przez husyt\u00f3w budow\u0119 rozpocz\u0119to na nowo w 1434 roku i prowadzono wolniej, bo najazd zostawi\u0142 wielkie ub\u00f3stwo. Pomog\u0142y listy odpustowe, obiecuj\u0105ce od 40 do 100 dni odpustu za ka\u017cdy datek na budow\u0119, wystawiane przez arcybiskupa gnie\u017anie\u0144skiego, biskupa w\u0142oc\u0142awskiego, kilku biskup\u00f3w naraz, a raz nawet przez 22 kardyna\u0142\u00f3w rzymskich; przynios\u0142y tyle, \u017ce z nadwy\u017cki w 1475 roku upi\u0119kszono ko\u015bci\u00f3\u0142 wewn\u0105trz i z zewn\u0105trz, nadaj\u0105c mu niemal ca\u0142kiem nowy kszta\u0142t. L\u00f6schin zaznacza, \u017ce Curike wzi\u0105\u0142 t\u0119 przebudow\u0119 za pierwsz\u0105 budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a. W 1483 roku arcybiskup ryski na pro\u015bb\u0119 burmistrza Martina Bocka po\u015bwi\u0119ci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ponownie, bo, jak zapisano, zosta\u0142 zbezczeszczony \u201eprzelaniem krwi ludzkiej\u201d; czego to dotyczy\u0142o, wed\u0142ug L\u00f6schina nigdzie nie podano. W 1519 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 z zapisu bogatego kupca Berenda Vechtera wielki i okaza\u0142y dom gildii szypr\u00f3w, z warunkiem, \u017ce co roku b\u0119dzie tu bezp\u0142atnie odprawiana msza.\n\nPrzed Reformacj\u0105 odprawiano tu nabo\u017ce\u0144stwa dla Polak\u00f3w, a przy ko\u015bciele bywa\u0142o zazwyczaj pi\u0119ciu ksi\u0119\u017cy \u2014 tak zapisa\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. Wed\u0142ug S\u0142awomira Ko\u015bcielaka o duchownych g\u0142osz\u0105cych w tym czasie kazania w gda\u0144skich przytu\u0142kach nie wiadomo prawie nic; w szpitalu \u015bwi\u0119tego Jakuba, zbadanym najlepiej, wymienia si\u0119 w tej roli w 1522 roku Jacoba Libentala. Ordynacja dla ubogich z 1551 roku kierowa\u0142a do szpitali przy \u015bwi\u0119tym Jakubie wszystkich chorych \u017ceglarzy, tak\u017ce tych, kt\u00f3rzy chorzy wracali z morza, a \u017cebrak\u00f3w Polak\u00f3w \u2014 na kazania u \u015bwi\u0119tego Jakuba albo u \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Po obj\u0119ciu \u015bwi\u0105tyni przez luteran\u00f3w w 1556 roku kazania g\u0142oszono tu tak\u017ce po polsku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 jednym z pierwszych w Gda\u0144sku, w kt\u00f3rych udzielano komunii pod dwiema postaciami. Pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 Jan Domsen. Johannes Brosius z Chociebu\u017ca, immatrykulowany w Wittenberdze w 1549 roku i przez pewien czas nauczyciel gda\u0144skiego gimnazjum, obj\u0105\u0142 urz\u0105d przy \u015bwi\u0119tym Jakubie w 1580 roku, a cztery lata p\u00f3\u017aniej, wed\u0142ug spisu Praetoriusa z 1760 roku, przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, gdzie zmar\u0142 w 1596 roku. W lipcu 1636 roku piorun uderzy\u0142 w ko\u015bci\u00f3\u0142 i szpital; \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a a\u017c do mur\u00f3w, a w ogniu zgin\u0119\u0142a stara kobieta, kt\u00f3ra wr\u00f3ci\u0142a ratowa\u0107 sw\u00f3j dobytek. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wkr\u00f3tce odbudowano, a w 1639 roku wzniesiono now\u0105 wie\u017c\u0119. W uchwale rady miasta z 19 czerwca 1654 roku, kt\u00f3ra ustala\u0142a kolejno\u015b\u0107 gda\u0144skich ko\u015bcio\u0142\u00f3w i ich duchownych, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba zaj\u0105\u0142 \u00f3sme, ostatnie miejsce w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w w obr\u0119bie miasta.\n\nL\u00f6schin (1815) pisze dalej, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po po\u017carze 1636 roku odbudowano wkr\u00f3tce, znacznie wi\u0119kszy; pieni\u0105dze da\u0142y zbi\u00f3rki przy ko\u015bciele, a przy pierwszym kazaniu w nowym ko\u015bciele zebrano do sakiewki 131 grzywien. Wie\u017c\u0119 wymurowano w latach 1637\u20131639 i pokryto miedzi\u0105. Organy, stoj\u0105ce dawniej na ma\u0142ym ch\u00f3rze naprzeciw ambony, przeniesiono w 1637 roku na miejsce, kt\u00f3re zajmowa\u0142y w 1815 roku; instrument by\u0142 wtedy bardzo ma\u0142y, a wi\u0119kszy zbudowano dopiero w 1699 roku. Ogromny krucyfiks kaza\u0142 wykona\u0107 w 1640 roku i podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi szafarz szpitala (Speisevater) Abraham Kreister; w 1639 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 w darze ma\u0142y, rze\u017abiony w drewnie statek, a w 1704 roku wi\u0119kszy. Wielki mistrz Paul von Ru\u00dfdorf nada\u0142 ko\u015bcio\u0142owi 15 morg\u00f3w ziemi, si\u0119gaj\u0105cej a\u017c do Wis\u0142y, z \u0142\u0105kami i \u017cyznymi ogrodami; w 1625 roku rada odkupi\u0142a ten grunt pod budow\u0119 umocnie\u0144, p\u0142ac\u0105c 1066 gulden\u00f3w. L\u00f6schin podaje, \u017ce wed\u0142ug nauki Lutra zacz\u0119to tu g\u0142osi\u0107 dopiero w 1555 roku, a mimo to w\u0142a\u015bnie tu po raz pierwszy odwa\u017cono si\u0119 udziela\u0107 publicznie Wieczerzy Pa\u0144skiej pod dwiema postaciami; gdy gmina bez oporu przyj\u0119\u0142a j\u0105 w tej postaci, zacz\u0119to znosi\u0107 zachowan\u0105 dot\u0105d komuni\u0119 katolick\u0105 tak\u017ce w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, potem u \u015bwi\u0119tej Barbary i w innych ko\u015bcio\u0142ach. Kaza\u0144 nieszpornych nie by\u0142o tu do 1632 roku; wtedy podj\u0105\u0142 je dobrowolnie, tylko latem, \u00f3wczesny duchowny Zimmermann, by zbi\u00f3rk\u0105 do sakiewki przysporzy\u0107 szpitalowi dochodu; jego nast\u0119pcom uczyniono z tego obowi\u0105zek, za kt\u00f3ry szpital dawa\u0142 im co roku p\u00f3\u0142 wo\u0142u. W 1667 roku po raz pierwszy kto\u015b wykupi\u0142 sobie miejsce w szpitalu \u015bwi\u0119tego Jakuba: by\u0142 to starszy \u0142awnik\u00f3w Starego Miasta Nikolaus Weber, kt\u00f3ry zap\u0142aci\u0142 450 gulden\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Adama Szarszewskiego przedreformacyjny wystr\u00f3j ko\u015bcio\u0142a zachowa\u0142 si\u0119 w ca\u0142o\u015bci a\u017c do tego po\u017caru, kt\u00f3ry autor datuje na 1637 rok; dopiero wtedy zarz\u0105d szpitala musia\u0142 ufundowa\u0107 nowe wyposa\u017cenie. Nawet ono nawi\u0105zywa\u0142o do dawnej tradycji: dzwon ufundowany w 1668 roku nosi\u0142 posta\u0107 \u015bwi\u0119tego Jakuba, przedstawionego te\u017c na obrazach zam\u00f3wionych do ko\u015bcio\u0142a w 1648 roku przez Klar\u0119 Feller. W o\u0142tarzu g\u0142\u00f3wnym znajdowa\u0142 si\u0119 siedemnastowieczny obraz Ho\u0142du Trzech Kr\u00f3li, ambon\u0119 zdobi\u0142a figura pelikana karmi\u0105cego m\u0142ode \u2014 symbol Chrystusa karmi\u0105cego wiernych swoj\u0105 krwi\u0105 \u2014 a w zakrystii sta\u0142 konfesjona\u0142 do spowiedzi indywidualnej. Spo\u015br\u00f3d tutejszych duchownych Thomas Stolsius (zmar\u0142y w 1642 roku) sprzyja\u0142 prepiety\u015bcie Hermannowi Rathmannowi, a Johann Daniel Kickebusch (1696\u20131758), duchowny szpitala od 1735 roku, po sporze z pietyst\u0105 Janem Paw\u0142em \u015awietlickim, diakonem ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana, musia\u0142 odej\u015b\u0107 i przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Saksonii.\n\nJako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki pe\u0142ni\u0142 funkcje szpitalne, od 1709 roku bez prawa chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w. W ksi\u0119dze pami\u0105tkowej, kt\u00f3r\u0105 za\u0142o\u017cy\u0142 w 1787 roku, duchowny Peter Wilhelm Biehl zapisa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 nie ma w\u0142asnego okr\u0119gu parafialnego, dlatego jego duchowny nie chrzci i nie udziela \u015blub\u00f3w; \u015blubu m\u00f3g\u0142 udzieli\u0107 tylko mieszka\u0144com szpitala, kt\u00f3rzy pobierali si\u0119 za zgod\u0105 prze\u0142o\u017conych, w obr\u0119bie mur\u00f3w szpitala albo w ko\u015bciele. Spis duchownych gda\u0144skich Efraima Praetoriusa w wydaniu z 1760 roku wymienia przy \u015bwi\u0119tym Jakubie 32 duchownych, od Johanna Domsena (po\u015bwiadczonego w 1557 roku) do Johanna Carla Weydmanna (od 1759 roku); w latach 1702\u20131705 s\u0142u\u017cy\u0142 tu sam autor spisu, kt\u00f3ry potem odszed\u0142 do Torunia jako senior tamtejszego ministerium. Wybuch Baszty Prochowej w 1815 roku pozbawi\u0142 go funkcji sakralnych; od 1817 roku mie\u015bci\u0142a si\u0119 tu Biblioteka Miejska i Szko\u0142a Nawigacyjna, p\u00f3\u017aniej Izba Rzemie\u015blnicza. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) odnotowuje, \u017ce przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jakuba by\u0142 szpital oraz du\u017cy, ch\u0119tnie wybierany cmentarz.\n\nKsi\u0119ga kaplicy Lazaretu, prowadzona od 1711 roku, wymienia duchownego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba Michaela Wei\u00dfa w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w gda\u0144skiego ministerium, kt\u00f3rzy zmarli w czasie zarazy 1709 roku. Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa reformowanego zboru \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety zapisa\u0142a z kolei, \u017ce w 1793 roku, gdy pruskie pu\u0142ki, kt\u00f3re zaj\u0119\u0142y miasto, szuka\u0142y ko\u015bcio\u0142\u00f3w na nabo\u017ce\u0144stwa wojskowe, magistrat zaproponowa\u0142 genera\u0142owi von Raumerowi ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba. Genera\u0142 go nie przyj\u0105\u0142, bo by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 szypr\u00f3w, a marynarze szczeg\u00f3lnie czynnie uczestniczyli w rozruchach w Wielki Czwartek tego roku.\n\nW tej samej ksi\u0119dze Biehl opisa\u0142 remont ko\u015bcio\u0142a. \u015awi\u0105tynia od dawna wymaga\u0142a naprawy, bo przez mo\u017ce pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat i d\u0142u\u017cej nie wydano na ni\u0105 nic; w 1782 roku prze\u0142o\u017cony ko\u015bcio\u0142a, kupiec Johann Friedrich Ahrend, kaza\u0142 j\u0105 jak najstaranniej odnowi\u0107, a przy tym niemal ca\u0142\u0105 wie\u017c\u0119 pokryto nowym o\u0142owiem. Cz\u0119\u015b\u0107 koszt\u00f3w pokry\u0142a dobrowolna zbi\u00f3rka w\u015br\u00f3d gda\u0144skich szypr\u00f3w, ale najwi\u0119cej da\u0142 sam Ahrend. Biehl, urodzony w Gda\u0144sku 19 stycznia 1741 roku, by\u0142 od 1773 roku katechet\u0105 w Spendhausie, gda\u0144skim domu dla ubogich, od 1774 roku drugim duchownym ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a, a 27 wrze\u015bnia 1775 roku jednog\u0142o\u015bnie powo\u0142ano go na duchownego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba; zmar\u0142 8 lipca 1789 roku. Jego nast\u0119pca Johann Gottlieb Roll, urodzony w Gda\u0144sku 28 marca 1751 roku, by\u0142 od 1776 roku katechet\u0105 w domu poprawczym (Zuchthaus), od 1787 roku duchownym ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela, a we wrze\u015bniu 1789 roku wybrano go do \u015bwi\u0119tego Jakuba. Roll zapisa\u0142, \u017ce po przej\u0119ciu miasta przez Prusy w 1793 roku zgodnie z wol\u0105 gubernatora von Raumera mia\u0142y si\u0119 tu odbywa\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa garnizonowe, ale ku jego wielkiej rado\u015bci do tego nie dosz\u0142o, bo przy zaj\u015bciach w Wielki Czwartek i przy wkraczaniu wojsk pruskich niekt\u00f3rzy marynarze byli szczeg\u00f3lnie wzburzeni i dosz\u0142o nawet do czynnego oporu; przeznaczono wi\u0119c na nie ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety. Magistrat wybra\u0142 Rolla 14 grudnia 1795 roku na drugiego diakona ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, a jego miejsce zaj\u0105\u0142 Abraham Friedrich Blech, urodzony 12 lutego 1762 roku, wybrany 18 stycznia 1796 roku i wprowadzony w urz\u0105d 13 marca; kazanie wst\u0119pne wyg\u0142osi\u0142 20 marca 1796 roku. Blech odszed\u0142 w 1802 roku na diakona ko\u015bcio\u0142a Mariackiego i po\u017cegna\u0142 si\u0119 z gmin\u0105 \u015bwi\u0119tego Jakuba 22 sierpnia tego roku.\n\nBlech zanotowa\u0142, \u017ce urz\u0105d prze\u0142o\u017conego ko\u015bcio\u0142a sprawowa\u0142 zawsze tak\u017ce kto\u015b ze starszych szypr\u00f3w. Wieczorem 20 czerwca 1796 roku, oko\u0142o wp\u00f3\u0142 do \u00f3smej, piorun uderzy\u0142 w wie\u017c\u0119 ko\u015bcio\u0142a, ale jej nie podpali\u0142; str\u0105ci\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 muru z zachodniej strony wie\u017cy, tylko nieznacznie uszkodzi\u0142 drewniane s\u0142upy i konstrukcj\u0119, na kt\u00f3rej wisia\u0142y dzwony, i rzuci\u0142 wapno niemal na \u015brodek ko\u015bcio\u0142a, a w nast\u0119pn\u0105 niedziel\u0119 odprawiono nabo\u017ce\u0144stwo dzi\u0119kczynne. Gdy zgodnie z pruskim porz\u0105dkiem ko\u015bcielnym zniesiono \u015bwi\u0119to \u015bwi\u0119tego Jakuba, ministerium pozwoli\u0142o Blechowi przenie\u015b\u0107 w tym tygodniu godzin\u0119 modlitwy ze \u015brody na czwartek, dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Jakuba, \u017ceby nie zabrak\u0142o zwyczajowej w tym dniu komunii. W niedziel\u0119 Jubilate, 4 maja 1800 roku, po raz pierwszy odby\u0142a si\u0119 w ko\u015bciele publiczna konfirmacja dzieci; odprawiono j\u0105 przed o\u0142tarzem, zamiast nieszpor\u00f3w.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku w dawnym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jakuba (Sch\u00fcsseldamm 62) mie\u015bci\u0142a si\u0119 najpierw Szko\u0142a Nawigacyjna, a od 1821 roku Biblioteka Miejska, przeniesiona pod koniec 1904 roku do nowego gmachu naprzeciwko. W tej samej ksi\u0119dze zapisano, \u017ce w 1905 roku ko\u015bci\u00f3\u0142, kupiony i przebudowany przez Izb\u0119 Rzemie\u015blnicz\u0105, przeznaczono na Zachodnioprusk\u0105 Hal\u0119 Rzemios\u0142 (Gewerbehalle) z wystawami i kursami. Wed\u0142ug Handbucha z 1919 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba straci\u0142 dawne znaczenie w 1821 roku, gdy urz\u0105dzono w nim Bibliotek\u0119 Miejsk\u0105; w 1919 roku mie\u015bci\u0142a si\u0119 w nim Hala Rzemios\u0142 (Gewerbehalle).\n\nDrug\u0105 wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 przetrwa\u0142 z niewielkimi uszkodzeniami. W 1946 roku przej\u0119li go kapucyni i w 1948 roku rekonsekrowali jako ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em rektorskim parafii \u015bwi\u0119tej Brygidy w archidiecezji gda\u0144skiej. W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego figuruje jako ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny \u015bwi\u0119tego Jakuba przy ulicy \u0141agiewniki, datowany na wieki XV\u2013XIX i okres po 1947 roku; wpisano go 15 pa\u017adziernika 1973 roku pod numerem A-777.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Handbuch z 1919 roku i ksi\u0119ga adresowa z 1910 roku podaj\u0105, \u017ce Biblioteka Miejska mie\u015bci\u0142a si\u0119 w ko\u015bciele od 1821 roku (w opisie wy\u017cej: od 1817). Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 411) budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a i szpitala rozpocz\u0119to w 1432 roku, wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144ska kaplic\u0119 po\u015bwi\u0119cono ju\u017c 18 marca 1415 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 2; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 30; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d; Th. Hirsch, \u201eKirchengeschichte von Danzig seit Einf\u00fchrung der Reformation\u201d, t. II, Danzig 1847; S. Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego\u201d, OiRwP 63 (2019), s. 63\u201390; H. Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Danzig 1898; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 176\u2013177; Encyklopedia Gda\u0144ska \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba (Stare Miasto); rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Szarszewski, \u201eSzpitale gda\u0144skie XVI\u2013XVIII w. a duchowo\u015b\u0107 protestancka\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d 11, 2020, s. 179\u2013182, 184; Hermann Freytag, \u201eDas Archidiakonat Pommerellen der Di\u00f6zese Wloclawek im Mittelalter\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 224; \u201eKirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa kaplicy Lazaretu w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425); Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku z lat 1796\u20131847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720); E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 144v; \u201eGedenk-Buch f\u00fcr die Kirche zu St. Jacob\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1787 roku przez duchownego Petera Wilhelma Biehla (wpisy do 1802 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5339 (Archion 15065); \u201eMatricula neonymphorum\u201d, ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku od 1652 roku, karty wst\u0119pne z odpisami uchwa\u0142 rady miasta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5495 (Archion 15962); M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 1, Danzig 1815, St\u00fcck 26, s. 411\u2013416 (Polona).*","built_year":1437,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia historyczna","tytul":"Hirsch, Theodor: Kirchengeschichte von Danzig seit Einf\u00fchrung der Reformation (Bd.2), Danzig 1847","url":"https://doi.org/10.11588/diglit.41427"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy OA","tytul":"Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego, OiRwP 63 (2019), s. 63\u201390","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/view/OiRwP.2019.02"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba (Stare Miasto) \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Encyklopedia Gda\u0144ska / Wikipedia \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba (Stare Miasto)"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), has\u0142o \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba w Gda\u0144sku\u201d","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jakuba_w_Gda%C5%84sku","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Encyklopedia Gda\u0144ska / Wikipedia \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba (Stare Miasto)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 196","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eLuteranie, katolicy, kalwini\u015bci w Gda\u0144sku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wyst\u0105pienia Marcina Lutra\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d, t. XI, 2017; S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w?\u201d, Studia Historica Gedanensia t. V (2014)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 2","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 30","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Ranisch, \u201eBeschreibung Aller Kirchen-Geb\u00e4ude der Stadt Dantzig\u201d, Danzig 1695, s. 72","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/11822/edition/7688/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Curicke, \u201eDer Stadt Dantzig historische Beschreibung\u201d, Amsterdam und Danzig 1687, s. 279","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10805961"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Praetorius, \u201eDanziger Lehrer Ged\u00e4chtni\u00df\u201d, Danzig und Leipzig 1760, rozdz. IX \u201eZu St. Jacob\u201d, s. 18\u201319","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10360883"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"H. Freytag, \u201eZwei Danziger Armenordnungen des sechzehnten Jahrhunderts\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 39 (1899), s. 99\u2013130","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/Content/49804/PDF/Heft39.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Szarszewski, \u201eSzpitale gda\u0144skie XVI\u2013XVIII w. a duchowo\u015b\u0107 protestancka\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d 11, 2020, s. 179\u2013182, 184","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/63512397.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eDas Archidiakonat Pommerellen der Di\u00f6zese Wloclawek im Mittelalter\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 224","url":"https://archive.org/details/Altpreussische_Monatsschrift-41"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eKirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa kaplicy Lazaretu w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku z lat 1796\u20131847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 144v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eGedenk-Buch f\u00fcr die Kirche zu St. Jacob\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1787 roku przez duchownego Petera Wilhelma Biehla (wpisy do 1802 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5339 (Archion 15065)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eMatricula neonymphorum\u201d, ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku od 1652 roku, karty wst\u0119pne z odpisami uchwa\u0142 rady miasta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5495 (Archion 15962)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 1, Danzig 1815, St\u00fcck 26, s. 411\u2013416 (Polona)","url":"https://polona.pl/item-view/5d22176b-4a92-43f2-b3ab-3f85f0b61f51"}]},"gps_precision":"Nominatim/Stare Miasto","id":"KOS-0175","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.358055,"lng":18.6508,"name_de":"St. Jakob (Spital, Altstadt)","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba (Stare Miasto)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Jana Aposto\u0142a stoi na rogu ulic \u015awi\u0119toja\u0144skiej i Straganiarskiej, w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci G\u0142\u00f3wnego Miasta. Od 1456 roku by\u0142 \u2014 obok Mariackiego \u2014 ko\u015bcio\u0142em drugiej parafii G\u0142\u00f3wnego Miasta, ko\u015bcio\u0142em posp\u00f3lstwa: kupc\u00f3w i rzemie\u015blnik\u00f3w. Wendland w opracowaniu z 1916 roku podaje jako pocz\u0105tek parafii rok 1454; wed\u0142ug Th. Hirscha nowe w\u0142adze miasta podzieli\u0142y dawn\u0105 jedn\u0105 parafi\u0119 po przemianach 1454 roku, a kr\u00f3l polski i biskup w\u0142oc\u0142awski zatwierdzili ten podzia\u0142 w latach 1455 i 1456. Wed\u0142ug Harnocha podw\u00f3jne wezwanie ko\u015bcio\u0142a potwierdza przywilej skrzyniarzy z 1479 roku, kt\u00f3ry nazywa go ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tych Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty. Anonimowe om\u00f3wienie pracy Eduarda Schnaasego, og\u0142oszone w 1865 roku w \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d, podaje, \u017ce za dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a uwa\u017cano 2 lipca, obchodzony jako pe\u0142ne \u015bwi\u0119to tylko w tym jednym ko\u015bciele Gda\u0144ska, ale zapewne trafniej \u2014 25 lipca, dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Jakuba, wskazany wprost jako taki w dawnym kalendarzu \u015bwi\u0105t, nazwanym tam Janus Cisius. Schnaase wywodzi\u0142 podw\u00f3jne wezwanie tak\u017ce z \u017cyrandoli ko\u015bcio\u0142a, na kt\u00f3rych wida\u0107 postacie obu Jan\u00f3w, i s\u0105dzi\u0142, \u017ce po\u0142udniowa strona \u015bwi\u0105tyni s\u0142u\u017cy\u0142a przede wszystkim czci Jana Chrzciciela, a p\u00f3\u0142nocna \u2014 Jana Ewangelisty. Nabo\u017ce\u0144stwa lutera\u0144skie nie odbywaj\u0105 si\u0119 tu od 1945 roku. \u015awi\u0105tynia przy ulicy \u015awi\u0119toja\u0144skiej figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-442 z 27 lutego 1967 roku.\n\nWed\u0142ug wynik\u00f3w pracy Schnaasego, kt\u00f3re przytacza og\u0142oszone w 1865 roku om\u00f3wienie, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana ustanowiono ko\u015bcio\u0142em parafialnym dopiero w 1456 roku, jednocze\u015bnie z ko\u015bcio\u0142ami \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a oraz \u015bwi\u0119tej Barbary; wzmianka kronikarza Szymona Grunaua o \u201eparafii \u015bwi\u0119tego Jana\u201d ju\u017c pod 1390 rokiem jest wi\u0119c wed\u0142ug om\u00f3wienia b\u0142\u0119dna. Wed\u0142ug tego samego om\u00f3wienia spierano si\u0119 wcze\u015bniej, czy ko\u015bci\u00f3\u0142 przy za\u0142o\u017ceniu po\u015bwi\u0119cono Janowi Chrzcicielowi, czy Janowi Ewangeli\u015bcie. Pierwszy pogl\u0105d, panuj\u0105cy w ka\u017cdym razie w po\u0142owie XVII wieku, opiera\u0142 si\u0119 na piecz\u0119ci ko\u015bcio\u0142a z napisem \u201eJoannes Baptista\u201d, na jednym z wi\u0119kszych dzwon\u00f3w, nosz\u0105cym to imi\u0119, na wielkim reliefie chrztu Chrystusa w Jordanie w o\u0142tarzu g\u0142\u00f3wnym, na wizerunku Jana Chrzciciela nad wej\u015bciem od ulicy \u015awi\u0119toja\u0144skiej, a zw\u0142aszcza na jego imieniu na jednej z dw\u00f3ch dawnych, przedreformacyjnych stalli; drugi powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na prastar\u0105 chor\u0105giewk\u0119 na ma\u0142ej wie\u017cyczce nad kru\u017cgankiem, przedstawiaj\u0105c\u0105 posta\u0107 Jana Ewangelisty. Schnaase uzna\u0142 wed\u0142ug om\u00f3wienia oba pogl\u0105dy za b\u0142\u0119dne. Piecz\u0119ci nie uznawa\u0142 za dow\u00f3d, bo jej powstanie mo\u017cna odnie\u015b\u0107 dopiero do czas\u00f3w po Reformacji, podobnie jak o\u0142tarza, kt\u00f3ry pochodzi z XVII wieku; dopuszcza\u0142, \u017ce dawniej imi\u0119 Ewangelisty m\u00f3g\u0142 nosi\u0107 inny du\u017cy dzwon. Obie dawne stalle sta\u0142y wed\u0142ug niego niew\u0105tpliwie kiedy\u015b po jednej stronie ko\u015bcio\u0142a \u2014 po\u0142udniowej, po\u015bwi\u0119conej Janowi Chrzcicielowi; stalli strony p\u00f3\u0142nocnej brakowa\u0142o, a zapewne mia\u0142y one napisy i przedstawienia odnosz\u0105ce si\u0119 do Ewangelisty.\n\nPierwsza wzmianka o kaplicy \u015bwi\u0119tego Jana pochodzi z 1358 roku, gdy by\u0142a ona fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Beata Gryzio, za wynikami bada\u0144 archeologicznych, datuje t\u0119 kaplic\u0119 \u2014 zacz\u0105tek ko\u015bcio\u0142a \u2014 na lata 1352\u20131358, a dalsze etapy budowy na okres od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XIV wieku do si\u00f3dmej dekady XV wieku. Z czasem kaplica rozros\u0142a si\u0119 w ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 z wysok\u0105 wie\u017c\u0105: budow\u0119 tr\u00f3jnawowej \u015bwi\u0105tyni gotyckiej rozpocz\u0119to, wed\u0142ug Ericha Keysera, wkr\u00f3tce po 1357 roku (w 1363 roku trwa\u0142a ju\u017c na dobre), a sklepienia gwia\u017adziste uko\u0144czono w latach 1463\u20131465. Archidiakon Wendland wnioskuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana istnia\u0142 ju\u017c w 1353 roku, bo wtedy wzmiankowano obci\u0105\u017cenie hipoteczne dzia\u0142ki przy ulicy \u015awi\u0119toja\u0144skiej (Johannisgasse), kt\u00f3ra od ko\u015bcio\u0142a wzi\u0119\u0142a nazw\u0119. Og\u0142oszone w 1865 roku om\u00f3wienie pracy Schnaasego podaje, \u017ce ksi\u0119ga czynsz\u00f3w gruntowych wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 po raz pierwszy pod 1358 rokiem, a ulic\u0119 \u015awi\u0119toja\u0144sk\u0105 ju\u017c pod 1353 rokiem; om\u00f3wienie uznaje za prawdopodobne, \u017ce ulica wzi\u0119\u0142a nazw\u0119 od ko\u015bcio\u0142a albo kaplicy, nie odwrotnie, i dlatego przyjmuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 za\u0142o\u017cono mi\u0119dzy 1343 rokiem, w kt\u00f3rym powsta\u0142o G\u0142\u00f3wne Miasto, a 1353 rokiem. W 1388 roku murarze chcieli odprawia\u0107 swoje nabo\u017ce\u0144stwa w kaplicy \u015bwi\u0119tej Barbary w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana; w\u015br\u00f3d innych kaplic wymienia si\u0119 kaplic\u0119 straganiarzy, czyli \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a, i kaplic\u0119 \u015awi\u0119tego Ducha \u2014 p\u00f3\u017aniejsz\u0105 ma\u0142\u0105 zakrysti\u0119.\n\nM. G. L\u00f6schin, kt\u00f3ry w 1815 roku og\u0142osi\u0142 w gda\u0144skim tygodniku \u201eGedana\u201d cykl o dziejach tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, pisa\u0142, \u017ce miejsce ko\u015bcio\u0142a by\u0142o jeszcze w 1311 roku bagnem, powsta\u0142ym od cz\u0119stych wylew\u00f3w Mot\u0142awy; teren da\u0142o si\u0119 podnie\u015b\u0107 i zabudowa\u0107 dopiero wtedy, gdy Krzy\u017cacy usypali grobl\u0119 od ko\u015bcio\u0142a Mariackiego do Starego Miasta, a Mot\u0142aw\u0119 uj\u0119to w nabrze\u017ca. L\u00f6schin uwa\u017ca\u0142, \u017ce ko\u015bcio\u0142a z pewno\u015bci\u0105 nie zbudowano dopiero w 1460 roku, jak podaje Curike, bo ju\u017c w 1392 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 musia\u0142 przyrzec wielkiemu mistrzowi Konradowi von Wallenroth coroczn\u0105 danin\u0119 80 gulden\u00f3w re\u0144skich. Wed\u0142ug dawnych relacji, na kt\u00f3re si\u0119 powo\u0142ywa\u0142, ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 sto lat bez sklepienia, nakryty tylko belkami i deskami; poniewa\u017c sklepienie wymurowano w latach 1463\u20131465, jak g\u0142osi napis przy drzwiach do zakrystii, L\u00f6schin wnioskowa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1365 roku.\n\nWn\u0119trze, jakie \u015bwi\u0105tynia mia\u0142a przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, opisa\u0142 w 1916 roku archidiakon Wendland. W 1479 roku proboszcz ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana Nikolaus Schwichtenberg wzmiankuje o\u0142tarz Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, nale\u017c\u0105cy do kupc\u00f3w p\u0142ywaj\u0105cych do Skanii (Schonenfahrer) i do skrzyniarzy. Wed\u0142ug Hermanna Freytaga Schwichtenberg, rodem z Gda\u0144ska, studiowa\u0142 od 1462 roku w Bolonii, uzyska\u0142 tam doktorat z prawa kanonicznego i w latach 1465\u20131466 prowadzi\u0142 wyk\u0142ady prawnicze; oficja\u0142em by\u0142 od 1496 roku. Nad naw\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 wisia\u0142a na d\u0119bowej belce grupa Ukrzy\u017cowania z dat\u0105 1482 i napisem upami\u0119tniaj\u0105cym szypra Hansa Notlowa, kt\u00f3ry w tym roku zgin\u0105\u0142 na morzu z ca\u0142\u0105 za\u0142og\u0105 \u2014 belka mia\u0142a pochodzi\u0107 z jego statku. George Cuny opisa\u0142 w 1899 roku dwie dziesi\u0119ciomiejscowe stalle przy wej\u015bciu do zakrystii, z pocz\u0105tku XVI wieku, z rze\u017abionymi na balustradach p\u00f3\u017anogotyckimi tarczami herbowymi i \u0142aci\u0144skimi napisami o Janie Chrzcicielu i Baranku Bo\u017cym. Nad portalem po\u0142udniowego ramienia transeptu odnotowa\u0142 gotycki napis \u201egot geueen das ewige lewen alln de to desse huuse geuen\u201d (niech B\u00f3g da \u017cycie wieczne wszystkim, kt\u00f3rzy daj\u0105 na ten dom), do kt\u00f3rego w 1885 roku dopisano dalszy ci\u0105g: \u201eund den die gottes wort h\u00f6ren und bewahren\u201d (i tym, kt\u00f3rzy s\u0142uchaj\u0105 s\u0142owa Bo\u017cego i go strzeg\u0105). Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) przed Reformacj\u0105 przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana s\u0142u\u017cb\u0119 pe\u0142ni\u0142o dwudziestu dw\u00f3ch duchownych, dzia\u0142a\u0142o przy nim osiem cech\u00f3w rzemie\u015blniczych, a \u017ceglarze mieli tu w\u0142asn\u0105 kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Jakuba.\n\nWed\u0142ug ustale\u0144, kt\u00f3re przytacza S\u0142awomir Ko\u015bcielak, na prze\u0142omie XV i XVI wieku w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana by\u0142o trzyna\u015bcie kaplic i osobnych o\u0142tarzy. Jak pisze Beata Gryzio, od 1479 roku formalnym zarz\u0105dc\u0105 i opiekunem tutejszego ksi\u0119gozbioru by\u0142 Nicolaus Schwichtenberg, kt\u00f3ry wcze\u015bniej prowadzi\u0142 najstarsz\u0105 gda\u0144sk\u0105 bibliotek\u0119 przy ko\u015bciele Mariackim \u2014 od niego licz\u0105 si\u0119 potwierdzone pocz\u0105tki biblioteki ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana. Prawdopodobnie jego r\u0119k\u0105 zapisano w 1504 roku na ostatniej karcie msza\u0142u gnie\u017anie\u0144sko-krakowskiego, wydanego w kwietniu 1492 roku w Moguncji przez Petera Sch\u00f6ffera, \u017ce ksi\u0119g\u0119 przeznaczy\u0142 testamentem dla o\u0142tarza \u015bwi\u0119tego Antoniego w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana Georgius Grewe, oficja\u0142 pomorski i proboszcz ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny; Schwichtenberg by\u0142 wsp\u00f3\u0142wykonawc\u0105 tego testamentu. Msza\u0142 przechowuje dzi\u015b PAN Biblioteka Gda\u0144ska. Szko\u0142a przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana istnia\u0142a co najmniej od 1475 roku.\n\nGrunt pod Reformacj\u0119 przygotowa\u0142y wcze\u015bniejsze konflikty wok\u00f3\u0142 oficja\u0142a gda\u0144skiego i pomorskiego Jakuba Longusa, kanonika w\u0142oc\u0142awskiego i doktora obojga praw, kt\u00f3ry urz\u0105d obj\u0105\u0142 w 1516 roku. Og\u0142oszona przez rad\u0119 w 1518 roku ordynacja weselna, ograniczaj\u0105ca nie tylko wydatki, ale i dni oraz godziny zawierania \u015blub\u00f3w, wyda\u0142a mu si\u0119 nieuzasadniona i skandaliczna: pismem z 8 kwietnia zagrozi\u0142 wysokimi karami pieni\u0119\u017cnymi tym, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 jej przestrzega\u0107. Rok p\u00f3\u017aniej grozi\u0142 miastu ekskomunik\u0105 i kar\u0105 tysi\u0105ca dukat\u00f3w w\u0119gierskich za naruszanie biskupiej w\u0142asno\u015bci, mi\u0119dzy innymi za wydobywanie gliny z Biskupiej G\u00f3rki. O tym, \u017ce wbrew miejskiemu prawu wi\u0119zi\u0142 mieszczan we w\u0142asnym domu, skazywa\u0142 ich na kary cielesne i sam je wykonywa\u0142, pisa\u0142 Eduard Schnaase, a za nim Paul Simson \u2014 obaj jednak bez odes\u0142ania do podstawy \u017ar\u00f3d\u0142owej.\n\nJak pisze S\u0142awomir Ko\u015bcielak, Longus zast\u0105pi\u0142 na urz\u0119dzie oficja\u0142a Nicolausa Schwichtenberga, kt\u00f3ry by\u0142 zarazem proboszczem ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana; Schwichtenberga oskar\u017cono o lichw\u0119 i nadu\u017cycia finansowe \u2014 w istocie by\u0142a to rozgrywka mi\u0119dzy patrycjuszowskimi rodami rz\u0105dz\u0105cymi Gda\u0144skiem. Pod presj\u0105 interdyktu Schwichtenberg ust\u0105pi\u0142 po 1 czerwca 1516 roku z obu stanowisk i zmar\u0142 w 1518 roku. Probostwo \u015bwi\u0119tego Jana obj\u0105\u0142 Jan Ferber, syn burmistrza Eberharda, kt\u00f3ry nawet nie przyby\u0142 do Gda\u0144ska, by obj\u0105\u0107 to dochodowe stanowisko: przebywa\u0142 we Fromborku, sk\u0105d w grudniu 1516 roku wyjecha\u0142 na studia do Lipska, a potem do Rzymu, a w Gda\u0144sku pojawi\u0142 si\u0119 na kr\u00f3tko dopiero w 1520 roku. Pismem z 4 wrze\u015bnia 1517 roku wielki mistrz krzy\u017cacki Albrecht Hohenzollern domaga\u0142 si\u0119 od rady interwencji w sprawie prowizora ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana, kt\u00f3ry zalega\u0142 jego poddanemu, ludwisarzowi Heinrichowi von Schwiegel, 160 grzywien.\n\nNazwiska duchownych prowadz\u0105 przez ca\u0142e stulecie Reformacji. Kantorem \u015bwi\u0105tyni by\u0142 w 1498 roku Pankracy Klemme, dominikanin rodem z Jeleniej G\u00f3ry na \u015al\u0105sku; po studiach w Niemczech po\u0142udniowych wr\u00f3ci\u0142 do Gda\u0144ska i na pocz\u0105tku 1526 roku pracowa\u0142 przy \u015bwi\u0119tym Janie jako predykant, nie w\u0142\u0105czaj\u0105c si\u0119 jeszcze w d\u0105\u017cenia reformacyjne. P\u00f3\u017aniej rada powo\u0142a\u0142a go na ambon\u0119 ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. W czasie pierwszych wyst\u0105pie\u0144 Jakuba Heggego g\u0142osi\u0142 tu w duchu mistyk\u00f3w predykant Paul K\u00f6rlin. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815) kapelan Paul K\u00f6rlin (w druku: C\u00f6rlin) wyst\u0105pi\u0142 tu po raz pierwszy z kazaniem przeciw papiestwu 6 stycznia 1523 roku i t\u0142um obrzuci\u0142 go obelgami. Organista zagra\u0142 wtedy na wielkich organach wszystkimi g\u0142osami, by uciszy\u0107 wzburzonych, ale tylko wzm\u00f3g\u0142 ich gniew: ludzie przynie\u015bli z pobliskich dom\u00f3w siekiery, pa\u0142ki i inn\u0105 bro\u0144, wy\u0142amali drzwi prowadz\u0105ce do organ\u00f3w i szukali organisty, kt\u00f3ry zd\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 ju\u017c schroni\u0107 w wie\u017cy, tak \u017ce ca\u0142\u0105 zemst\u0119 poni\u00f3s\u0142 sam kalikant. Gdy podczas rewolty obsadzano gda\u0144skie probostwa na nowo, przy \u015bwi\u0119tym Janie osadzono przybysza, magistra Johannesa Franka; zapis kronikarski notuje o nim, \u017ce przyszed\u0142 \u201ez Oberlandu, z \u017con\u0105 i dzieckiem\u201d, \u017ce przezywano go Landsknechtem i \u017ce najpierw by\u0142 predykantem przy ko\u015bciele parafialnym, a wkr\u00f3tce potem przy \u015bwi\u0119tym Janie. Wed\u0142ug Harnocha predykanta Paula K\u00f6rlina uwi\u0119zi\u0142 biskup Maciej Drzewicki, ale 3 marca 1524 roku uwolniono go w wyniku tumultu; Johannes Frank musia\u0142 opu\u015bci\u0107 miasto w 1526 roku, a w 1544 roku zmar\u0142 jako proboszcz tego ko\u015bcio\u0142a \u2014 Harnoch wnioskuje st\u0105d, \u017ce musia\u0142 tu potem wr\u00f3ci\u0107. Julia Mo\u017cd\u017ce\u0144 przypomina, \u017ce kronikarz Szymon Grunau pisze o Franku, i\u017c zanim zosta\u0142 lutera\u0144skim predykantem, by\u0142 katem; pod 1525 rokiem Grunau wymienia te\u017c w\u015br\u00f3d duchownych uznanych przez lutera\u0144sk\u0105 rad\u0119 Jakuba Knadego jako proboszcza przy \u015bwi\u0119tym Janie na G\u0142\u00f3wnym Mie\u015bcie, a w 1526 roku jego nazwisko pojawia si\u0119 ponownie w\u015br\u00f3d duchownych uwi\u0119zionych z rozkazu kr\u00f3la. S\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce w 1526 roku biskup Maciej Drzewicki po\u015bwi\u0119ci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana i odda\u0142 go katolikom, lecz p\u00f3\u017aniej ponownie obj\u0119li go protestanci; w 1643 roku po\u017car zniszczy\u0142 prawie ca\u0142\u0105 wie\u017c\u0119, a na pocz\u0105tku XIX wieku Francuzi urz\u0105dzili w \u015bwi\u0105tyni swoje warsztaty.\n\nWie\u017ca, kt\u00f3rej g\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zniszczy\u0142 w 1543 roku po\u017car wzniecony przez nieostro\u017cnego kalikanta, do 1568 roku sta\u0142a pod prowizorycznym dachem, a w 1737 roku otrzyma\u0142a wy\u017cszy he\u0142m z wie\u017cyczkami i osi\u0105gn\u0119\u0142a 69 metr\u00f3w wysoko\u015bci. Monografia ko\u015bcio\u0142a pi\u00f3ra pastora Johannesa Wendlanda datuje ten po\u017car dok\u0142adnie na 20 stycznia 1543 roku, dzie\u0144 \u015bwi\u0119tych Fabiana i Sebastiana, i przytacza za Ephraimem Praetoriusem, \u017ce kalikant, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 zarazem stra\u017c na wie\u017cy i mia\u0142 przy sobie ogie\u0144, zasn\u0105\u0142; dzwonnica zapali\u0142a si\u0119 mi\u0119dzy dziewi\u0105t\u0105 a dziesi\u0105t\u0105 rano, w po\u0142udnie wie\u017ca by\u0142a ju\u017c wypalona, a szkody przekroczy\u0142y 4000 grzywien.\n\nL\u00f6schin (1815) dodaje, \u017ce wie\u017ca wypali\u0142a si\u0119 wtedy w ci\u0105gu dw\u00f3ch godzin, a sze\u015b\u0107 dzwon\u00f3w spad\u0142o i p\u0119k\u0142o; wielkie tarcze zegara wykona\u0142 w\u00f3wczas i podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi odlewnik mosi\u0105dzu (w druku: Rothgie\u00dfer) Andreas Wittwerk. Kamienny o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny malowano i z\u0142ocono na nowo wed\u0142ug L\u00f6schina tak\u017ce w 1712 i 1737 roku. O\u0142tarz \u015bwi\u0119tej Anny mia\u0142 wed\u0142ug niego w\u0142asne kapita\u0142y i dlatego osobnych prze\u0142o\u017conych; zarz\u0105dcy tych kapita\u0142\u00f3w jeszcze w 1815 roku nazywali si\u0119 prze\u0142o\u017conymi o\u0142tarza \u015bwi\u0119tej Anny. Wielkie organy zbudowano po raz pierwszy w 1511 roku. W\u015br\u00f3d dar\u00f3w Zachariasza Zappia L\u00f6schin wymienia mosi\u0119\u017cn\u0105 chrzcielnic\u0119 z 1682 roku; dawn\u0105, wyrze\u017abion\u0105 z drewna w 1660 roku i wtedy jeszcze do\u015b\u0107 now\u0105, Zappio odda\u0142 ko\u015bcio\u0142owi w Kobbelgrube. Browarnik Paul Bothen kaza\u0142 w 1685 roku rozebra\u0107 ma\u0142e organy i postawi\u0107 na ich miejscu nowe; rozebrane podarowano w 1698 roku spalonemu ko\u015bcio\u0142owi w Bytowie (w druku: B\u00fctow). Gruntowne naprawy wielkich organ\u00f3w przeprowadzono w 1720 roku, a ma\u0142ych w 1727 roku. W 1688 roku zauwa\u017cono, \u017ce dwa filary zacz\u0119\u0142y osiada\u0107, i starano si\u0119 je wzmocni\u0107, a w 1768 roku osiad\u0142y ju\u017c tak bardzo, \u017ce uznano za konieczn\u0105 du\u017c\u0105 przebudow\u0119.\n\nReformacja dotar\u0142a tu po rewolcie 1525 roku i kompromisie wyznaniowym 1557 roku. Pierwszych ewangelickich predykant\u00f3w przy \u015bwi\u0105tyni odnotowano 30 listopada 1547 roku; byli to Herbert i Albert von Wyschegrod, pozwani do W\u0142oc\u0142awka za herezj\u0119. Pierwszym ewangelickim proboszczem by\u0142 Johann Hutzing, Fryz wykszta\u0142cony w Rostocku, wzmiankowany w 1559 roku.\n\nPowo\u0142anie Hutzinga wywo\u0142a\u0142o sp\u00f3r, kt\u00f3ry wyprowadzi\u0142 trzech duchownych poza mury miasta. Rada sprowadzi\u0142a go do Gda\u0144ska w 1559 roku za rekomendacj\u0105 doktora Johannesa Drakonitesa i \u2014 po zgodzie oficja\u0142a biskupiego \u2014 ustanowi\u0142a proboszczem przy \u015bwi\u0119tym Janie w miejsce zmar\u0142ego Simona Hagenaua. Poczu\u0142 si\u0119 tym dotkni\u0119ty diakon tej \u015bwi\u0105tyni Samuel Gebel, urodzony w 1505 roku w Weimarze, od 1556 roku przy Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, a od 1558 przy \u015bwi\u0119tym Janie: \u0142agodno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 Hutzing szybko zjedna\u0142 sobie zb\u00f3r, bra\u0142 za rozlu\u017anienie karno\u015bci ko\u015bcielnej i tym surowiej wyst\u0119powa\u0142. Gdy przebra\u0142 miar\u0119, rada wygna\u0142a go z miasta. W jego obronie stan\u0119li Franciszek Burchardi, Benedykt Morgenstern i Henryk Saalfeld ze szpitala \u015bwi\u0119tego Jakuba: w niedziel\u0119 Misericordias Domini, wychodz\u0105c od ewangelii dnia, przedstawili Gebla jako dobrego pasterza, a Hutzinga jako najemnika, i wezwali zb\u00f3r do modlitwy o powr\u00f3t wygnanego. Burchardi doda\u0142 wezwanie \u201eM\u00f3dlcie si\u0119 tak\u017ce za zatwardzia\u0142e serce faryzejskie, aby je B\u00f3g zmi\u0119kczy\u0142\u201d, wskazuj\u0105c przewodnicz\u0105cego burmistrza Constantina Ferbera. Rada natychmiast zakaza\u0142a ca\u0142ej tr\u00f3jce ambony, a nazajutrz nakaza\u0142a im opu\u015bci\u0107 miasto.\n\nLos jednego z tych trzech da si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 dalej, bo by\u0142 to cz\u0142owiek, kt\u00f3ry Lutra s\u0142ysza\u0142 na w\u0142asne uszy. Franciszek Burchardi ze \u015bl\u0105skiego Lw\u00f3wka wpisa\u0142 si\u0119 do metryki uniwersytetu wittenberskiego 11 sierpnia 1540 roku, w 1547 zosta\u0142 proboszczem w Prabutach, sk\u0105d musia\u0142 ust\u0105pi\u0107 w po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych jako przeciwnik osiandryzmu, a do Gda\u0144ska trafi\u0142 przez Malbork i od 1557 roku s\u0142u\u017cy\u0142 przy ko\u015bciele Mariackim. Po wygnaniu z miasta przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 30 lipca 1560 roku do Torunia, gdzie by\u0142 proboszczem przy tamtejszym ko\u015bciele Mariackim i zarazem uczy\u0142 w gimnazjum; usuni\u0119to go i stamt\u0105d w 1572 roku, a s\u0142u\u017cb\u0119 doko\u0144czy\u0142 w \u017cu\u0142awskich Cedrach Wielkich. Umar\u0142 6 lipca 1590 roku w Gda\u0144sku, w domu zi\u0119cia Micha\u0142a Coletusa, i spocz\u0105\u0142 w ko\u015bciele Mariackim, w kt\u00f3rego zakrystii zawieszono jego portret. Hutzing, urodzony wed\u0142ug Freytaga w 1516 roku \u201ezu Westerwald in Friesland\u201d, sp\u00f3r przetrwa\u0142: zatwierdzenie oficja\u0142a otrzyma\u0142 9 czerwca 1559 roku, biskupowi przedstawiono go 6 pa\u017adziernika tego samego roku, a kr\u00f3lewski list potwierdzaj\u0105cy nosi dat\u0119 11 marca 1561 roku. Zmar\u0142 17 lipca 1607 roku w wieku dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu jeden lat, a zapis o tym trafi\u0142 do najstarszej ksi\u0119gi zapowiedzi ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 stopniowo przechodzi\u0142 w r\u0119ce luteran\u00f3w: w pe\u0142ni obj\u0119li go w 1572 roku i zachowali do 1945 roku. W okresie protestanckim ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 bogate wyposa\u017cenie: monumentalny kamienny o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny Abrahama van den Blocke (1599\u20131612, wed\u0142ug innego datowania 1611, zachowany do dzi\u015b), barokow\u0105 ambon\u0119 z rze\u017abami czterech ewangelist\u00f3w na centralnym filarze, br\u0105zow\u0105 chrzcielnic\u0119 z XVII wieku, \u0142awy cechowe z herbami, witra\u017ce i osiemnastowieczne organy. Przy ko\u015bciele dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a parafialna, s\u0142u\u017cy\u0142 te\u017c diakon Johann Ottinghusen. W drugiej po\u0142owie XVI wieku szkolnictwo parafialne organizowa\u0142 duchowny Jan Kittel; wspominany jest te\u017c duchowny Keckermann, przy kt\u00f3rego nazwisku odnotowano zdarzenie z obra\u017aliwymi wypowiedziami. Hermann Freytag podaje, \u017ce Joachim Keckermann ze Stargardu na Pomorzu by\u0142 w latach 1576\u20131577 profesorem gimnazjum gda\u0144skiego, a w latach 1577\u20131589 diakonem przy \u015bwi\u0119tym Janie; wyp\u0119dzony z powodu pogl\u0105d\u00f3w kalwi\u0144skich, wyjecha\u0142 do Szczecina. W zakrystii przechowywano \u201eOrtmanns Manuskripten-Sammlung\u201d \u2014 zbi\u00f3r r\u0119kopis\u00f3w gda\u0144skiego obywatela Ortmanna z kronikami i dokumentami ko\u015bcielnymi, kt\u00f3ry Schnaase wykorzystywa\u0142 jako podstawowe \u017ar\u00f3d\u0142o.\n\nWizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, wymienia t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w Gda\u0144ska zaj\u0119tych przez protestant\u00f3w. Wizytator wyliczy\u0142 trzyna\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic \u2014 w\u015br\u00f3d nich \u015bwi\u0119tego Jana \u2014 i zamkn\u0105\u0142 list\u0119 zdaniem: \u201ewszystkie sprofanowane i zaj\u0119te przez osiad\u0142ych heretyk\u00f3w\u201d. W r\u0119kach katolickich pozosta\u0142y wed\u0142ug tego zapisu tylko trzy: Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny na Piaskach, klasztor dominikan\u00f3w i klasztor mniszek. Jest to zapis zbiorczy dla ca\u0142ego miasta, nie osobny opis tej \u015bwi\u0105tyni.\n\nO\u0142tarz z piaskowca i marmuru, uko\u0144czony w 1611 roku, by\u0142 jedynym kamiennym o\u0142tarzem w gda\u0144skich ko\u015bcio\u0142ach; ambon\u0119 w kszta\u0142cie kielicha, wspart\u0105 na kamiennej kolumnie oplecionej winoro\u015bl\u0105, wzniesiono w 1616 roku. Budow\u0119 o\u0142tarza op\u00f3\u017ani\u0142a zaraza 1602 roku: wed\u0142ug rachunk\u00f3w ko\u015bcielnych, kt\u00f3re przebada\u0142 A. Muttray, tylko we wrze\u015bniu tego roku pochowano w ko\u015bciele i na przyko\u015bcielnym cmentarzu 232 osoby, a poniewa\u017c groby w \u015bwi\u0105tyni nie mog\u0142y by\u0107 g\u0142\u0119bokie, trzeba by\u0142o podnie\u015b\u0107 p\u0142yty nagrobne, posadzk\u0119 i \u0142awy. Prace kamieniarskie uko\u0144czono w kwietniu 1608 roku, a malowanie i z\u0142ocenie \u2014 w styczniu 1612 roku. Na budow\u0119 nowej ambony, uko\u0144czonej w 1616 roku, gmina zebra\u0142a oko\u0142o 2000 marek dobrowolnych datk\u00f3w; w 1786 roku z zapisu Daniela Tancka, brata \u00f3wczesnego pastora przy \u015bwi\u0119tej Barbarze, sprawiono srebrn\u0105 klepsydr\u0119 i \u015bwiecznik, kt\u00f3re w 1919 roku nadal zdobi\u0142y ambon\u0119 w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119. \u0141aw\u0119 rady parafialnej zdobi\u0105 wizerunki patriarch\u00f3w, przypisywane Andreasowi Stechowi, wybitnemu malarzowi, kt\u00f3ry oko\u0142o po\u0142owy XVII wieku przyby\u0142 do Gda\u0144ska ze S\u0142upska.\n\nZ tych samych rachunk\u00f3w ko\u015bcielnych Muttray odtworzy\u0142 wcze\u015bniejsze dzieje budowy. Datki na nowy o\u0142tarz zbierano w gminie ju\u017c w 1580 roku, a w styczniu 1588 roku p\u0142acono murarzowi za napraw\u0119 starego o\u0142tarza, kt\u00f3ry grozi\u0142 przewr\u00f3ceniem. Rada musia\u0142a te\u017c zwr\u00f3ci\u0107 gminie warto\u015b\u0107 srebra ko\u015bcielnego, oddanego jej w 1577 roku w czasie wojny ze Stefanem Batorym \u2014 1576 grzywien, cz\u0119\u015bciowo got\u00f3wk\u0105, cz\u0119\u015bciowo materia\u0142em budowlanym. Umowy na nowy o\u0142tarz zawarto pod koniec roku rachunkowego 1597/98; na pocz\u0105tku 1599 roku zap\u0142acono 9 grzywien malarzowi z Nowych Ogrod\u00f3w za namalowanie projektu, a 26 lutego 1600 roku mistrz Abraham \u2014 wed\u0142ug Muttraya Abraham van den Blocke \u2014 otrzyma\u0142 300 grzywien zaliczki. P\u0142yt nagrobnych, kt\u00f3re po zarazie trzeba by\u0142o podnie\u015b\u0107, by\u0142o 123, w\u015br\u00f3d nich p\u0142yty rodziny H\u00f6felke; now\u0105 posadzk\u0119 u\u0142o\u017cono z wapiennych p\u0142yt z Rewla. W kaplicy Bo\u017cego Cia\u0142a le\u017ca\u0142a wtedy p\u0142yta Michela H\u00f6felkego, pochowanego 31 maja 1603 roku dziadka astronoma Jana Heweliusza. Dnia 13 stycznia 1612 roku, gdy o\u0142tarz uznano za uko\u0144czony, na jego odwrociu wymalowano niemiecki wiersz zaczynaj\u0105cy si\u0119 od s\u0142\u00f3w \u201eMein Christ dies altar nicht ist gemacht\u2026\u201d (M\u00f3j chrze\u015bcijaninie, o\u0142tarza tego nie zrobiono\u2026); Muttray pisa\u0142, \u017ce napis wci\u0105\u017c istnieje. Dwa br\u0105zowe lichtarze o\u0142tarzowe odla\u0142 ludwisarz Gerdt Benningk z metalu lichtarzy starego o\u0142tarza i 29 maja 1612 roku otrzyma\u0142 za to oko\u0142o 18 grzywien. O\u0142tarz ma oko\u0142o 4,1 metra szeroko\u015bci u podstawy i oko\u0142o 12 metr\u00f3w wysoko\u015bci.\n\nWed\u0142ug Katarzyny Cie\u015blak w programie o\u0142tarza i ambony odbi\u0142y si\u0119 spory z kalwinami. Oko\u0142o 1600 roku, jak pisze autorka, gdy w trzech ko\u015bcio\u0142ach miasta nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano wy\u0142\u0105cznie wed\u0142ug obrz\u0105dku szwajcarskiego, a w czterech dalszych dzia\u0142ali obok siebie duchowni lutera\u0144scy i kalwi\u0144scy, wierne niezmienionej Konfesji augsburskiej pozosta\u0142y jedynie ko\u015bcio\u0142y \u015bwi\u0119tego Jana na G\u0142\u00f3wnym Mie\u015bcie i \u015bwi\u0119tej Katarzyny na Starym Mie\u015bcie. O tutejszym diakonie, magistrze Johannie Waltherze, jeszcze sto lat p\u00f3\u017aniej m\u00f3wiono, \u017ce \u201estritt vor die Wahrheit in den damahligen streitigen Zeiten r\u00fchmlich\u201d (chwalebnie walczy\u0142 o prawd\u0119 w \u00f3wczesnych spornych czasach). W pi\u015bmie polemicznym wydanym w Rostocku w 1613 roku po\u015bwi\u0119ci\u0142 on dwa rozdzia\u0142y obronie lutera\u0144skiej sztuki ko\u015bcielnej i przytoczy\u0142 wiersz \u2014 zdaniem autorki prawdopodobnie w\u0142asny \u2014 umieszczony na odwrociu nowego o\u0142tarza, kt\u00f3ry pot\u0119pia ba\u0142wochwalstwo i zaleca korzystanie z przedstawionych w nastawie historii biblijnych \u201ezum Ged\u00e4chtnis und Erinnerung\u201d (na pami\u0105tk\u0119 i przypomnienie). Wed\u0142ug Piotra Bireckiego w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci nastawy Abrahama van den Blocke umieszczono, nawi\u0105zuj\u0105c do patrona, scen\u0119 chrztu Jezusa w Jordanie, a w predelli obok Ostatniej Wieczerzy tak\u017ce Pasch\u0119; Cie\u015blak dodaje, \u017ce obie sceny opatrzono s\u0142owami z Pi\u0105tej Ksi\u0119gi Moj\u017ceszowej 12,32, a w tym samym czasie do ko\u015bcio\u0142a trafi\u0142 obraz tablicowy z Uczt\u0105 Baltazara. Birecki wymienia te\u017c epitafium Johanna Huitzingi z 1584 roku, w kt\u00f3rym papie\u017ca umieszczono w piekle, jako przyk\u0142ad polemiki wyznaniowej wpisanej w obraz, a chrzcielnic\u0119 z lat 1669\u20131682 zdobi\u0142y wed\u0142ug niego owalne plakiety emblematyczne i malowid\u0142a, mi\u0119dzy innymi Ofiarowanie w \u015bwi\u0105tyni i Chrystus b\u0142ogos\u0142awi\u0105cy dzieci. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego (2021) w 1664 roku namalowano na filarach ko\u015bcio\u0142a zesp\u00f3\u0142 emblemat\u00f3w.\n\nAmbon\u0119 z lat 1616\u20131617 Cie\u015blak uznaje za wyj\u0105tkow\u0105 w\u015br\u00f3d gda\u0144skich kazalnic, zdobionych zwykle wizerunkami ewangelist\u00f3w albo scenami z Credo. Zdobi\u0105 j\u0105 obrazy Izaaka van den Blocke: Owczarnia Chrystusowa na bramce, dwa Kazania \u015bwi\u0119tego Paw\u0142a, Przypowie\u015b\u0107 o Dobrym Pasterzu, Chrystus w rozmowie z faryzeuszami, Kazanie na wodzie i Cudowny po\u0142\u00f3w ryb na balustradzie schod\u00f3w oraz Nawr\u00f3cenie Niniwy, Kazanie Ezdrasza, Powt\u00f3rne odnalezienie Prawa i Budowa Arki na korpusie. Baldachim zdobi\u0142y figury sze\u015bciu cn\u00f3t i \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, a wie\u0144czy\u0142 go feniks na p\u0142on\u0105cym gnie\u017adzie, symbol Chrystusa. Na odwrociu bramki, widocznym tylko dla schodz\u0105cego z kazalnicy duchownego, namalowano kar\u0119 syn\u00f3w Aarona, Nadaba i Abihu, za ofiarowanie obcego ognia i wypisano nazwiska czterech starszych rady ko\u015bcielnej, kt\u00f3rzy nadzorowali budow\u0119 ambony. W 1994 roku, gdy autorka og\u0142asza\u0142a sw\u00f3j artyku\u0142, ambona sta\u0142a w ko\u015bciele Mariackim; trzy zaginione obrazy korpusu zast\u0105piono kopiami \u2014 orygina\u0142em pozosta\u0142a tylko Budowa Arki \u2014 a niemal wszystkie napisy zas\u0142ania\u0142y drewniane listwy.\n\nWalther Faber podaje, \u017ce uprawnienia polskich duchownych do udzielania chrztu okre\u015bli\u0142a rada miasta uchwa\u0142\u0105 z 1654 roku: Polak\u00f3w mieszkaj\u0105cych w r\u00f3\u017cnych parafiach mogli chrzci\u0107 tylko wtedy, gdy oboje rodzice m\u00f3wili po polsku. W uchwale rady z 19 czerwca 1654 roku, kt\u00f3ra ustala\u0142a kolejno\u015b\u0107 gda\u0144skich ko\u015bcio\u0142\u00f3w i ich duchownych, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana zaj\u0105\u0142 drugie miejsce, po Mariackim. Wed\u0142ug odpisu innej uchwa\u0142y, wklejonego do ksi\u0119gi \u015blub\u00f3w ko\u015bcio\u0142a, w 1711 roku rada, ponawiaj\u0105c uchwa\u0142\u0119 z 19 czerwca 1654 roku, pozwoli\u0142a mieszka\u0144cowi domu przy ulicy Szerokiej (Breitgasse), kt\u00f3rego jeden szczyt wychodzi\u0142 na t\u0119 ulic\u0119, a drugi na inn\u0105, wybra\u0107 do \u015blubu i chrztu duchownego od Mariackiego albo od \u015bwi\u0119tego Jana; tak samo mia\u0142o by\u0107 odt\u0105d ze wszystkimi domami naro\u017cnymi w mie\u015bcie, kt\u00f3rych szczyty wychodzi\u0142y na dwie parafie. Gdy czterdzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej dosz\u0142o do nowych spor\u00f3w mi\u0119dzy ko\u015bcio\u0142em \u015awi\u0119tego Ducha a parafi\u0105 \u015bwi\u0119tego Jana, pozwolono im chrzci\u0107 tak\u017ce wtedy, gdy po polsku m\u00f3wi\u0142o tylko jedno z rodzic\u00f3w; tak samo mia\u0142o by\u0107 przy \u015blubach.\n\nOsobny rozdzia\u0142 dziej\u00f3w ko\u015bcio\u0142a to muzyka. W latach 1643\u20131666 organist\u0105 by\u0142 tu gda\u0144szczanin Ewald Hintz, ucze\u0144 Johanna Jakoba Frobergera i muzyk kapeli dworskiej w Kopenhadze, jeden z tw\u00f3rc\u00f3w fantazji chora\u0142owych zapisanych w tabulaturze pelpli\u0144skiej z lat 1620\u20131640; po \u015bmierci Paula Sieferta w 1666 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. Wybitnym organist\u0105 tej \u015bwi\u0105tyni by\u0142 te\u017c Daniel Magnus Gronau, r\u00f3wie\u015bnik Jana Sebastiana Bacha, autor ponad osiemdziesi\u0119ciu czterech wariacji chora\u0142owych na melodie protestanckie \u2014 do naszych czas\u00f3w zachowa\u0142o si\u0119 sze\u015b\u0107. W cyklach poda\u0142 wymagan\u0105 rejestracj\u0119, co pozwala gra\u0107 je dzi\u015b zgodnie z dawn\u0105 praktyk\u0105 wykonawcz\u0105. W XVIII wieku kantorem by\u0142 tutaj J. Gottfried Hingelberg.\n\nWielkie organy zbudowa\u0142 w latach 1625\u20131629 Merten Friese, powi\u0119kszy\u0142 je w 1635 roku, a w 1642 postawi\u0142 nowe ma\u0142e; w latach 1760\u20131761 J.H. Rode wykona\u0142 ma\u0142y instrument, przebudowany w 1912 roku przez E. Wittka \u2014 prospekt J.H. Meissnera zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b. Prospekt wielkich organ\u00f3w uko\u0144czono w 1653 roku, a sam instrument przebudowa\u0142a w 1903 roku firma Walcker z Ludwigsburga; odt\u0105d mia\u0142 47 g\u0142os\u00f3w. Sama firma E. F. Walcker & Cie. z Ludwigsburga podawa\u0142a jednak w og\u0142oszeniu datowanym 21 sierpnia 1902 roku, \u017ce uko\u0144czy\u0142a w\u0142a\u015bnie swoje tysi\u0119czne organy, przeznaczone dla ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku \u2014 o trzech manua\u0142ach, 49 g\u0142osach i 23 rejestrach pomocniczych. Wed\u0142ug Harnocha organy, kt\u00f3rych \u015brodkowa cz\u0119\u015b\u0107 pochodzi\u0142a z 1625 roku, naprawiono w 1672 roku kosztem Zachariasza Zappia i powi\u0119kszono w 1755 roku; przy o\u0142tarzu sta\u0142 kamienny nagrobek Nathanaela Schr\u00f6dera, zmar\u0142ego w 1671 roku, a nagrobek Zappia odnowiono w 1823 roku. Ma\u0142e organy w p\u00f3\u0142nocnej nawie bocznej, dar Paula Botha, uko\u0144czy\u0142 w 1761 roku Johann Friedrich Rohde; w 1913 roku dzi\u0119ki zapisowi zmar\u0142ego starszego ko\u015bcio\u0142a Aleksandra Heilmanna odnowi\u0142 je organmistrz Wittek z Elbl\u0105ga \u2014 odt\u0105d mia\u0142y nap\u0119d elektryczny i 17 g\u0142os\u00f3w.\n\nWiele z tego ko\u015bci\u00f3\u0142 zawdzi\u0119cza\u0142 browarnikowi Zachariaszowi Zappiowi, wieloletniemu prze\u0142o\u017conemu ko\u015bcio\u0142a, zmar\u0142emu w 1680 roku: ufundowa\u0142 nowe malowanie i z\u0142ocenia o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego (w 1673 roku, za 1500 gulden\u00f3w, razem z dorobionymi po obu stronach drewnianymi, rze\u017abionymi \u201eskrzyd\u0142ami\u201d, kt\u00f3re wed\u0142ug Alfreda Muttraya wyra\u017anie zaszkodzi\u0142y stylowi o\u0142tarza) oraz z\u0142ocenia organ\u00f3w, mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol, chrzcielnic\u0119 z 1669 roku (wed\u0142ug Ranischa mosi\u0119\u017cn\u0105 chrzcielnic\u0119 wykonano na nowo w 1682 roku) i bibliotek\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Bibliotheca Zappio-Johannitana, otwart\u0105 w 1690 roku w bocznej kaplicy; od jego nazwiska wzi\u0119\u0142a nazw\u0119 ulica Zapfengasse. Zostawi\u0142 te\u017c fundacj\u0119 dla ubogich, z kt\u00f3rej jeszcze w 1916 roku wyp\u0142acano wsparcie oko\u0142o dnia \u015bwi\u0119tego Jana, a jego epitafium przedstawia\u0142o obok niego i \u017cony tak\u017ce jedyn\u0105, wcze\u015bnie zmar\u0142\u0105 c\u00f3reczk\u0119. Jeden z trzech mosi\u0119\u017cnych \u017cyrandoli podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi w 1664 roku Zachariasz Zappio, a wraz z nim 16 z 23 mosi\u0119\u017cnych lichtarzy \u015bciennych; dwa pozosta\u0142e \u017cyrandole ufundowano w 1650 i 1741 roku. Bibliotek\u0119 Bibliotheca Zappio-Johannitana odwiedzi\u0142a 6 lipca 1915 roku nast\u0119pczyni tronu; w ostatnich latach przed 1919 rokiem wzbogaci\u0142a si\u0119 o weimarskie krytyczne wydanie dzie\u0142 Marcina Lutra, a na zakupy by\u0142o z odsetek funduszu bibliotecznego zaledwie 180 marek rocznie.\n\nDzieje ksi\u0119gozbioru opisa\u0142a Beata Gryzio. Pomieszczenie biblioteki, utworzonej z fundacji testamentowej Zachariasza Zappia, dobudowano wed\u0142ug niej w latach 1680\u20131690 w p\u00f3\u0142nocnym transepcie ko\u015bcio\u0142a; symetrycznie, po stronie po\u0142udniowo-wschodniej, powsta\u0142a kaplica Bo\u017cego Cia\u0142a, kt\u00f3r\u0105 w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej przemianowano na miejsce upami\u0119tnienia poleg\u0142ych. Zarz\u0105dzenie burmistrza Schumanna z 18 wrze\u015bnia 1692 roku okre\u015bli\u0142o uruchomion\u0105 dwa lata wcze\u015bniej bibliotek\u0119 jako ksi\u0119gozbi\u00f3r teologiczny. Jeszcze w 1700 roku jej opiekun Johann D. Strauss, wsp\u00f3\u0142autor dokumentu reguluj\u0105cego dzia\u0142anie biblioteki, kupi\u0142 za 9 talar\u00f3w dwutomow\u0105 Bibli\u0119 wydan\u0105 w 1483 roku w Norymberdze przez Antona Kobergera; p\u00f3\u017aniej katalogi nie notuj\u0105 \u017cadnych nabytk\u00f3w z pieni\u0119dzy fundacji w latach 1709\u20131717 i 1763\u20131853. Bibliotekarzem w latach 1746\u20131755 by\u0142 Johann Gottfried Ewalt, autor katalogu alfabetycznego, a w latach 1756\u20131765 opiekowa\u0142 si\u0119 zbiorem rektor szko\u0142y przyko\u015bcielnej Johann Constantin Brauser, kt\u00f3ry w 1757 roku sporz\u0105dzi\u0142 katalog rzeczowy; dawne katalogi przechowuje dzi\u015b PAN Biblioteka Gda\u0144ska. Johann Bernoulli widzia\u0142 tu w 1778 roku 50 inkunabu\u0142\u00f3w, a pastor Wilhelm Schwandt ocenia\u0142 w 1924 roku zbi\u00f3r na ponad 3500 tom\u00f3w, w tym 60 inkunabu\u0142\u00f3w. W\u015br\u00f3d nich przewa\u017ca\u0142y ksi\u0119gi prawnicze \u2014 30 tytu\u0142\u00f3w, blisko po\u0142owa ca\u0142o\u015bci; by\u0142 te\u017c egzemplarz \u201eMalleus maleficarum\u201d, kt\u00f3ry trafi\u0142 tu z prywatnego ksi\u0119gozbioru gda\u0144skiego urz\u0119dnika i kupca Johanna Speimanna (1563\u20131625). W 1945 roku ewakuowano najcenniejsze ksi\u0105\u017cki, w tym wszystkie inkunabu\u0142y \u2014 122 woluminy w pi\u0119ciu skrzyniach; po powrocie z miejsca przechowywania pod Gda\u0144skiem trafi\u0142y one wraz z pozostawion\u0105 w ko\u015bciele reszt\u0105 ksi\u0119gozbioru, na podstawie protoko\u0142u przekazania, do Biblioteki Miejskiej, dzisiejszej PAN Biblioteki Gda\u0144skiej. Zachowa\u0142o si\u0119 tam 36 inkunabu\u0142\u00f3w z tego zbioru, co wed\u0142ug autorki sugeruje strat\u0119 wojenn\u0105 rz\u0119du 45 procent; z Biblii Kobergera, kt\u00f3r\u0105 Schwandt wycenia\u0142 w 1917 roku na 1200\u20132400 marek, ocala\u0142 tylko drugi tom.\n\nHarnoch wylicza naprawy ko\u015bcio\u0142a, wymuszone podmok\u0142ym gruntem: ju\u017c w 1588 roku, potem w 1679 roku \u2014 gdy za o\u0142tarzem g\u0142\u00f3wnym dostawiono dwie skarpy i rozebrano szczyty \u2014 oraz w latach 1688 (wed\u0142ug Ranischa 1689), 1691, 1693, 1769, 1823, 1829 i 1838. Alfred Muttray wyja\u015bnia, \u017ce w 1587 roku sklepienia ko\u015bcio\u0142a miejscami run\u0119\u0142y, a w innych miejscach pop\u0119ka\u0142y; konieczn\u0105 z tego powodu napraw\u0119 prowadzi\u0142 od 1588 roku z polecenia rady miejski budowniczy Hans von Lindau, a od maja 1591 do ko\u0144ca 1593 roku mistrz Bartelmes Piper. Mistrz murarski Barthel Ranisch, kt\u00f3ry w 1695 roku opisa\u0142 wszystkie gda\u0144skie ko\u015bcio\u0142y, podaje, \u017ce \u015bciana szczytowa za o\u0142tarzem by\u0142a posadowiona zaledwie na sze\u015b\u0107 st\u00f3p w mokrym, mi\u0119kkim gruncie, dlatego pod nowe skarpy wbito pale; gdy w 1691 roku zacz\u0105\u0142 osiada\u0107 jeden z filar\u00f3w, a sklepienie nad nim pop\u0119ka\u0142o, przy kopaniu na g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 siedmiu\u2013o\u015bmiu st\u00f3p znaleziono w ziemi zakopane beczki na wino, si\u0119gaj\u0105ce g\u0142\u0119biej ni\u017c fundament filara. Sklepienie opiera si\u0119 na czternastu filarach, w wie\u017cy wisia\u0142o pi\u0119\u0107 dzwon\u00f3w, a dawniej ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 osiem o\u0142tarzy, w\u015br\u00f3d nich o\u0142tarz \u015bwi\u0119tej Anny. W 1868 roku bracia Wilhelm i Otto Link podarowali witra\u017ce do trzech okien wschodniej \u015bciany, zwane oknami Chrystusa, Piotra i Jana; wtedy te\u017c odnowiono portal po\u0142udniowy. Oko\u0142o 1890 roku parafia liczy\u0142a 7200 dusz, a ze szko\u0142y przyko\u015bcielnej wyros\u0142y gimnazjum realne i szko\u0142a dla dziewcz\u0105t. Przewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku dodaje, \u017ce podczas rosyjskiego obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska w 1734 roku w ko\u015bci\u00f3\u0142 trafi\u0142y dwie bomby, nie wyrz\u0105dzaj\u0105c wi\u0119kszych szk\u00f3d, a w 1807 roku jedna z pierwszych kul, kt\u00f3re spad\u0142y na miasto, uszkodzi\u0142a sygnaturk\u0119 \u2014 smuk\u0142\u0105 wie\u017cyczk\u0119 na skrzy\u017cowaniu dachu transeptu z dachami trzech naw.\n\nKsi\u0119ga kaplicy Lazaretu, prowadzona od 1711 roku, wymienia diakona ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana Nathanaela B\u00f6ttchera w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w gda\u0144skiego ministerium, kt\u00f3rzy zmarli w czasie zarazy 1709 roku. Odnotowuje te\u017c, \u017ce w zakrystii ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana wisia\u0142y na \u015bcianie portrety Lutra i Melanchtona z napisem, i\u017c ofiarowa\u0142 je ko\u015bcio\u0142owi ku b\u0142ogos\u0142awionej pami\u0119ci ewangelicki duchowny Paulus Hirschius, kt\u00f3ry od 1620 roku s\u0142u\u017cy\u0142 w Lazarecie.\n\nZ XIX wieku prasa zachowa\u0142a wiadomo\u015b\u0107 o \u015bmierci tutejszego pastora: 14 lutego 1853 roku zmar\u0142 pastor R\u00f6sner (w druku: Dan. F. R\u00f6sner), w wieku 82 lat i w pi\u0119\u0107dziesi\u0105tym roku urz\u0119dowania. \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, kt\u00f3ra o tym donios\u0142a, dodawa\u0142a, \u017ce stanowisko jest z patronatu miejskiego.\n\nW kwietniu 1884 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mitteilungen\u201d (nr 3, s. 21), \u017ce probostwo przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana, pod patronatem miejskim, zwolni si\u0119 1 lipca 1884 roku, gdy pastor Hepner przejdzie w stan spoczynku. Dawa\u0142o oko\u0142o 3709 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 4080 marek z mieszkaniem, z czego do ko\u0144ca czerwca 1892 roku trzeba by\u0142o odprowadza\u0107 1020 marek rocznie jako op\u0142at\u0119 z beneficjum; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 8040 dusz i mia\u0142a jedn\u0105 szko\u0142\u0119 z siedmiorgiem nauczycieli i nauczycielek. W czerwcu tego roku pismo konsystorza odnotowa\u0142o te\u017c (nr 6, s. 46), \u017ce Marie Sophie Konopacka z Wiesbaden zapisa\u0142a w testamencie diakonii przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana 150 marek.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 8549 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a duszpasterzami byli Bernhard Hoppe (od 1884 roku) i Ferdinand Auernhammer (od 1882 roku). Wed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku pastorem by\u0142 Hoppe, drugim duchownym Auernhammer, a pierwszym organist\u0105 i dyrektorem muzycznym Brandst\u00e4ter. Tych samych dw\u00f3ch duchownych podaj\u0105 ksi\u0119gi adresowe z 1897 i 1905 roku, w kt\u00f3rych Auernhammer \u2014 tak jak w 1910 roku \u2014 nosi tytu\u0142 \u201ePrediger\u201d; w ksi\u0119gach z 1914 i 1918 roku pierwszym pastorem jest Schwandt, a drugim duchownym, ju\u017c z tytu\u0142em archidiakona, Wendland. Hoppe przewodniczy\u0142 w latach 1901\u20131909 zarz\u0105dowi Zwi\u0105zku Parafii Ewangelickich Gda\u0144ska (Parochialverband), utworzonego z dniem 1 kwietnia 1897 roku dla wsp\u00f3lnej gospodarki finansowej gmin, a od 1914 roku przewodnicz\u0105cym by\u0142 Schwandt. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku wie\u017ca ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana mia\u0142a 218 st\u00f3p wysoko\u015bci, a za ambon\u0105 sta\u0142 zbudowany w 1664 roku nagrobek prze\u0142o\u017conego ko\u015bcio\u0142a Zachariasza Zappia.\n\nW ko\u015bciele by\u0142y \u0142awy cechowe straganiarzy, szypr\u00f3w i cie\u015bli oraz lo\u017ce rodzinne, przewa\u017cnie z XVIII wieku \u2014 w jednej z nich jako dziecko siadywa\u0142a Johanna Trosiener, matka filozofa Artura Schopenhauera. Od 1913 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana mia\u0142 niskopr\u0119\u017cne ogrzewanie parowe, kt\u00f3re znacznie podnios\u0142o frekwencj\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwach w zimie. Wed\u0142ug Handbucha z 1919 roku przy parafii dzia\u0142a\u0142o stowarzyszenie \u201eFrauenhilfe zu St. Johann\u201d, a od pa\u017adziernika 1918 roku ch\u00f3r ko\u015bcielny; na jesie\u0144 1919 roku planowano za\u0142o\u017cenie stowarzyszenia parafialnego z oddzia\u0142em m\u0119skim i kobiecym. W 1919 roku pierwszym pastorem by\u0142 Wilhelm Schwandt, mieszkaj\u0105cy przy ulicy \u015awi\u0119toja\u0144skiej (Johannisgasse) 37, a drugim \u2014 archidiakon Johann Wendland (Johannisgasse 49).\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku liczy\u0142a wtedy 8600 ewangelik\u00f3w, a pastorami byli radca konsystorski Wilhelm Schwandt (od 1912 roku) i Johannes Wendland (od 1912 roku). W tym ko\u015bciele 21 marca 1934 roku biskup Rzeszy Ludwig M\u00fcller wprowadzi\u0142 w urz\u0105d biskupa Ko\u015bcio\u0142a unijnego w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku Johannesa Immanuela Beermanna (1878\u20131958). Beermann, Niemiec ba\u0142tycki urodzony w dzisiejszej Estonii, by\u0142 jednym z pierwszych pastor\u00f3w ewangelickich, kt\u00f3rzy przyst\u0105pili do ruchu Niemieckich Chrze\u015bcijan, i cz\u0142onkiem partii narodowosocjalistycznej; wbrew konstytucji ko\u015bcielnej nie zosta\u0142 wybrany, lecz mianowany. U \u015bwi\u0119tego Jana, w domu parafialnym pastora Ottona Eichela, zbiera\u0142 si\u0119 te\u017c kr\u0105g wiernych, pocz\u0105tkowo oko\u0142o stu os\u00f3b, z kt\u00f3rego wyr\u00f3s\u0142 gda\u0144ski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wyznaj\u0105cy; jego nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 tu przez pewien czas, zanim przenios\u0142y si\u0119 na sta\u0142e do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny.\n\nTadeusz J. Zieli\u0144ski, na podstawie akt Komisji Regulacyjnej, podaje, \u017ce 17 sierpnia 1945 roku ksi\u0105dz Zygmunt Michelis, delegat Konsystorza Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie, przej\u0105\u0142 od dotychczasowego proboszcza, ksi\u0119dza Ottona Eichela, maj\u0105tek parafii ewangelicko-unijnej \u015bwi\u0119tego Jana \u2014 zburzony ko\u015bci\u00f3\u0142, plebani\u0119 i dom parafialny; 20 sierpnia 1945 roku urz\u0105d wojew\u00f3dzki odda\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 polskiemu Ko\u015bcio\u0142owi ewangelickiemu w tymczasowe u\u017cytkowanie. Wed\u0142ug Piotra Szczud\u0142owskiego (1995, s. 267) \u015bwi\u0105tyni\u0119 spl\u0105drowano i podpalono tu\u017c po zaj\u0119ciu miasta przez wojska sowieckie, a po\u017car zniszczy\u0142 ca\u0142e jej wn\u0119trze i dach. Duchowny ewangelicki, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa niemieckich ewangelik\u00f3w w ko\u015bci\u00f3\u0142ku \u015bwi\u0119tej Anny, og\u0142osi\u0142 29 czerwca 1945 roku, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwo wyznaczone na 1 lipca 1945 roku zostanie przeniesione do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana; autor wnosi st\u0105d, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie odbywa\u0142y si\u0119 tu mimo zniszcze\u0144 (s. 278). W protokole z 17 sierpnia 1945 roku zaznaczono, \u017ce strona przejmuj\u0105ca jest tego samego wyznania co zdaj\u0105ca i \u017ce przekazanie nast\u0119puje w celu utworzenia w Gda\u0144sku polskiej parafii ewangelickiej; 19 sierpnia pastor Michelis poprosi\u0142 wojewod\u0119 gda\u0144skiego o zatwierdzenie przekazania, pisz\u0105c, \u017ce polscy ewangelicy zamierzaj\u0105 odbudowa\u0107 zrujnowany ko\u015bci\u00f3\u0142 z pomoc\u0105 wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w z zagranicy (s. 268). Na konferencji z Zarz\u0105dem Miejskim w Gda\u0144sku 11 grudnia 1945 roku administrator apostolski, ksi\u0105dz A. Wronka, uzgodni\u0142, \u017ce w\u0142adze ko\u015bcielne diecezji gda\u0144skiej wyznacz\u0105 dla ko\u015bcio\u0142a kustosza; funkcj\u0119 t\u0119 powierzono wkr\u00f3tce ksi\u0119dzu Janowi \u017bywickiemu (s. 268). Mniej wi\u0119cej w po\u0142owie 1946 roku \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a pod administracj\u0119 pa\u0144stwow\u0105: wed\u0142ug Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego w Gda\u0144sku luteranie zrzekli si\u0119 jej z braku funduszy na odbudow\u0119, wed\u0142ug pastora E. Dietza w\u0142adze anulowa\u0142y swoj\u0105 decyzj\u0119 (s. 268). 19 lipca 1948 roku Dietz wni\u00f3s\u0142 do Ministerstwa Administracji Publicznej o utrzymanie w mocy decyzji z 1945 roku, przekazuj\u0105cej luteranom ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119; ministerstwo rozpatrzy\u0142o pismo przychylnie, ale w\u0142adze ni\u017cszego szczebla nie dope\u0142ni\u0142y formalno\u015bci. 10 lutego 1952 roku Dietz zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Urz\u0119du do Spraw Wyzna\u0144 o uznanie ko\u015bcio\u0142a i plebanii za w\u0142asno\u015b\u0107 ewangelick\u0105; pozytywna odpowied\u017a z drugiej po\u0142owy 1952 roku dotyczy\u0142a tylko powa\u017cnie zniszczonej \u015bwi\u0105tyni, a plebani\u0119 w\u0142adze odda\u0142y katolickim siostrom zakonnym \u2014 gdy autor pisa\u0142 artyku\u0142, s\u0142u\u017cy\u0142a siostrom dominikankom jako dom zakonny. Czy Dietz podpisa\u0142 protok\u00f3\u0142 przej\u0119cia samego ko\u015bcio\u0142a, autor nie wie (s. 269). W sierpniu 1960 roku proboszcz Edward Dietz w imieniu parafii przekaza\u0142 ruin\u0119 Zarz\u0105dowi Miasta Gda\u0144ska z przeznaczeniem na muzeum; w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych mie\u015bci\u0142a si\u0119 w niej ekspozycja zabytkowej kamieniarki gda\u0144skiej, a we wrze\u015bniu 1964 roku na naradzie w Komitecie Wojew\u00f3dzkim PZPR pad\u0142a \u201elu\u017ana propozycja\u201d rozbi\u00f3rki ko\u015bcio\u0142a. Wed\u0142ug Szczud\u0142owskiego (s. 269) projektowano urz\u0105dzenie w ko\u015bciele muzeum, sali koncertowej, a nawet magazynu; projekty te wywo\u0142a\u0142y sprzeciwy, tak\u017ce Kurii Biskupiej Gda\u0144skiej, i wed\u0142ug autora \u017caden z nich nie zosta\u0142 zrealizowany (ekspozycji kamieniarki z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych Szczud\u0142owski nie wspomina). W 1980 roku ko\u015bci\u00f3\u0142, jako w\u0142asno\u015b\u0107 Skarbu Pa\u0144stwa, oddano w zarz\u0105d Muzeum Narodowemu w Gda\u0144sku; w 1986 roku zawali\u0142 si\u0119 jeden z ogromnych filar\u00f3w i cz\u0119\u015b\u0107 sklepienia (Szczud\u0142owski, s. 270). 6 marca 1991 roku wojewoda przekaza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 na wniosek z 1988 roku (wed\u0142ug Piotra Szczud\u0142owskiego, s. 270, z\u0142o\u017cy\u0142a go Kuria Biskupia 7 wrze\u015bnia 1988 roku, a protok\u00f3\u0142 zdawczo-odbiorczy podpisano 18 kwietnia 1991 roku) \u2014 katolickiej diecezji gda\u0144skiej, kt\u00f3ra w 1995 roku odda\u0142a go na 30 lat w nieodp\u0142atne u\u017cytkowanie Nadba\u0142tyckiemu Centrum Kultury, pod warunkiem odbudowy. Wcze\u015bniej, 16 listopada 1991 roku, biskup gda\u0144ski Tadeusz Goc\u0142owski ustanowi\u0142 rektorem ko\u015bcio\u0142a ksi\u0119dza Stanis\u0142awa Bogdanowicza, a 20 kwietnia 1992 roku po\u015bwi\u0119cono odrestaurowan\u0105 kaplic\u0119; gdy Szczud\u0142owski pisa\u0142 artyku\u0142, przygotowywano odbudow\u0119 \u015bwi\u0105tyni i przywr\u00f3cenie jej kultowi katolickiemu (s. 270). Wniosek parafii ewangelicko-augsburskiej z 1995 roku o zwrot ko\u015bcio\u0142a komisja regulacyjna umorzy\u0142a 26 lutego 1997 roku; za budynki przy ulicy \u015awi\u0119toja\u0144skiej parafia otrzyma\u0142a w drodze ugody nieruchomo\u015b\u0107 przy ulicy Biskupiej 24B. Spalony i zrujnowany w 1945 roku, odbudowywany przez dziesi\u0119ciolecia, s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako sala wystawowo-koncertowa Nadba\u0142tyckiego Centrum Kultury.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Dwa okre\u015blenia z listy wizytacji Rozra\u017cewskiego \u2014 *s. Petri in Zelestal* i *s. Barbarae in D\u0142ugawie\u015b* \u2014 pozostaj\u0105 nieprzypisane do konkretnych \u015bwi\u0105ty\u0144; zapis jest zniekszta\u0142cony. Rok po\u017caru wie\u017cy pozostaje rozbie\u017cny w \u017ar\u00f3d\u0142ach: 1543 albo 1553 rok, a w S\u0142owniku geograficznym 1643. Pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 o kaplicy jeden przekaz datuje na 1358 rok, tymczasem archidiakon Wendland wnioskuje o istnieniu ko\u015bcio\u0142a ju\u017c w 1353 roku. Rozbudow\u0119 organ\u00f3w Harnoch datuje na 1755 rok, a Wendland w Handbuchu z 1919 roku na 1745 rok. Wed\u0142ug jednego przekazu ambona mia\u0142a na centralnym filarze rze\u017aby czterech ewangelist\u00f3w, tymczasem Cie\u015blak pisze, \u017ce filar zdobi\u0142y malowane przedstawienia Moj\u017cesza, Chrystusa i aposto\u0142\u00f3w z po\u0142owy XVIII wieku, kt\u00f3re si\u0119 nie zachowa\u0142y, a sam\u0105 ambon\u0119 uznaje za wyj\u0105tkow\u0105 w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce gda\u0144skie ambony zdobiono zwykle wizerunkami ewangelist\u00f3w. Harnoch podaje, \u017ce biskup Maciej Drzewicki uwi\u0119zi\u0142 predykanta Paula K\u00f6rlina; wed\u0142ug Hermanna Freytaga (1898, s. 26\u201327) biskup, przebywaj\u0105cy w Gda\u0144sku w marcu 1524 roku, uwi\u0119zi\u0142 za niepos\u0142usze\u0144stwo kapelana przy \u015bwi\u0119tym Janie Paulusa Grunwalda i wyda\u0142 go dopiero wtedy, gdy t\u0142um obrzuci\u0142 kamieniami plebani\u0119, w kt\u00f3rej mieszka\u0142. Wed\u0142ug Freytaga (s. 27) w sierpniu 1524 roku niezadowoleni, zgromadzeni na cmentarzu przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Gertrudy, wybrali pi\u0119ciu predykant\u00f3w i ten wyb\u00f3r ludu powo\u0142a\u0142 do \u015bwi\u0119tego Jana Paula Grunwalda; Johannesa Franka ten sam autor (s. 32) wymienia przy p\u00f3\u017aniejszym obsadzaniu probostw, jako nowo przyby\u0142ego duchownego ustanowionego tu proboszczem. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 348) wie\u017c\u0119 odbudowano jeszcze w tym samym roku, w kt\u00f3rym sp\u0142on\u0119\u0142a, wed\u0142ug Handbuchu z 1919 roku (s. 44) do 1568 roku sta\u0142a ona pod prowizorycznym dachem.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tym ko\u015bciele mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johannes Frank (1525), Esaias (1552\u20131557), Albanus Greifenberg (1560), Kilian Hese (1562\u20131563), Jodocus Hoffmann (1566), Johann Steger (1567), Laurentius Fabricius (1572), Johann Kittel (1590), Enoch Hutzing d. \u00c4. (1597), Herrmann Rathmann (1612), Martianus Statius (1617), Johann Jakob Cramer (1624\u20131659), Constantin Cramer (1663), Nathanael B\u00f6ttcher (1707), Johann. Schelwig (1709), Carl Friedrich Theodor Bertling (1782), Johann Christoph Hinrich Vogt (1807), August Hepner (1839), Paul Otto Maximilian Woike (1874), Ferdinand Oskar Auernhammer (1882), Bernhard Julius Theodor Hoppe (1884), Friedrich Wilhelm Schwandt (1910), Johann Christoph Wendland (1912), Karl Michael (1929), Paul Julius Michael Hensel (1932), Rudolf Otto Eichel (1933).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Johannis w Gda\u0144sku 8870 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Wendland, \u201eDie Sankt-Johannis-Kirche in Danzig\u201d, Danzig [ok. 1934] (F\u00fchrer des Staatlichen Landesmuseums f\u00fcr Danziger Geschichte, z. 11); \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 43, 45, 46, 47, 48, 214; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 2; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 375, 376; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 48; Theodor Hirsch, \u201eGeschichte der Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig\u201d, t. 2: Kirchengeschichte seit der Reformation, Danzig 1847; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863; S\u0142awomir Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych\u201d, \u201eOdrodzenie i Reformacja w Polsce\u201d LXIII (2019), s. 63\u201390; Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Danzig 1898; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, Dantzig 1713, egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105; L. \u017bukowska, \u201eKurt Walter \u2014 przyw\u00f3dca Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku 1934\u20131942\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 133\u2013135; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; [J.] Wendland, \u201eDie evangelische Kirche zu St. Johann in Danzig. Ein kurzer \u00dcberblick \u00fcber die Sehensw\u00fcrdigkeiten der Kirche\u201d, Gda\u0144sk: Paul Springer, 1916, s. 3\u20138; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eHintz Ewald\u201d; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 10; T. J. Zieli\u0144ski, \u201eRewindykacja nieruchomo\u015bci Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego na terenie Gda\u0144ska po 1989 r. (post\u0119powania przed Komisj\u0105 Regulacyjn\u0105)\u201d, \u201eStudia z Prawa Wyznaniowego\u201d 13 (2010), s. 13\u201316; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 26; E. Keyser, \u201eDie Stadt Danzig\u201d, Stuttgart 1925, s. 111; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 74; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 60; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 61; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 58; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 171\u2013172; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 47, 109, 176, 326; t. 2, s. 431, 456, 464, 512, 644; t. 3, s. 776, 777, 788, 819, 834, 852, 938; t. 4, s. 1183; t. 5, s. 1433; t. 6, s. 1574, 1665, 1746, 1748; t. 7, s. 1890, 1959, 2009; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 5 marca 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eSchw\u00e4bischer Merkur\u201d, 23 sierpnia 1902 roku, s. 12 (obraz strony: W\u00fcrttembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); B. Gryzio, \u201eInkunabu\u0142y z biblioteki ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku\u201d, \u201eLibri Gedanenses\u201d XXXI/XXXII, 2015, s. 5\u201316; K. Cie\u015blak, \u201eAmbona z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku. Przyczynek do tw\u00f3rczo\u015bci Izaaka van den Blocka\u201d, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo\u201d XXV (zeszyt 280), 1994, s. 35\u201337, 42\u201343; P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 31, 35, 37; J. Mo\u017cd\u017ce\u0144, \u201eThe Beginnings of the Reformation in the Light of Gda\u0144sk and K\u00f6nigsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXII, zeszyt 1, 2017, s. 76\u201377, 84; Alfred Muttray, \u201eDer Hochaltar in der Sankt-Johanniskirche zu Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 62, 1922, s. 57\u201372; \u201eZur Geschichte der Kirche von St. Johann in Danzig\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 2, 1865, s. 89\u201391; Hermann Freytag, \u201eDas Archidiakonat Pommerellen der Di\u00f6zese Wloclawek im Mittelalter\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 204\u2013233; George Cuny, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde der Baudenkm\u00e4ler in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 12, 1899, s. 31; Walther Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 70, 1930, s. 85\u2013134; \u201eKirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa kaplicy Lazaretu w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425); \u201eMatricula neonymphorum\u201d, ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku od 1652 roku, karty wst\u0119pne z odpisami uchwa\u0142 rady miasta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5495 (Archion 15962); Ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku (wpisy z lat 1707\u20131820), z wklejonymi odpisami uchwa\u0142 rady miasta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5353 (Archion 15146); M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 1, Danzig 1815, St\u00fcck 22, s. 346\u2013350 (Polona); P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 267\u2013270, 278; \u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 3, s. 21 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 6, s. 46 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 42.*","built_year":1370,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia historyczna (cyfrowa, pe\u0142ny tekst)","tytul":"Hirsch, Theodor: Geschichte der Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig, Bd. 2 (Kirchengeschichte seit der Reformation), Danzig 1847","url":"https://doi.org/10.11588/diglit.41427"},{"typ":"monografia historyczna (OCR qwen3-vl)","tytul":"Schnaase, Eduard: Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs, Danzig 1863","url":"https://archive.org/details/geschichtederev00schngoog"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy recenzowany (Open Access)","tytul":"Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych, OiRwP LXIII (2019), s. 63\u201390","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/view/OiRwP.2019.02"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eLuteranie, katolicy, kalwini\u015bci w Gda\u0144sku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wyst\u0105pienia Marcina Lutra\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d, t. XI, 2017; S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w?\u201d, Studia Historica Gedanensia t. V (2014)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"L. \u017bukowska, \u201eKurt Walter \u2014 przyw\u00f3dca Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku 1934\u20131942\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012)","url":"https://gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku, organi\u015bci, carilloni\u015bci, kapelmistrzowie, kantorzy i ich dzie\u0142a oraz organmistrzowie zwi\u0105zani z ko\u015bcio\u0142em protestanckim od reformy Lutra do 1945 roku\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. VI, 2012, s. 105\u2013131","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"[J.] Wendland, \u201eDie evangelische Kirche zu St. Johann in Danzig. Ein kurzer \u00dcberblick \u00fcber die Sehensw\u00fcrdigkeiten der Kirche\u201d, Gda\u0144sk: Paul Springer, 1916","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 48","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 375, 376","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 214, 43, 45, 46, 47, 48","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 214, 43, 45, 46, 47, 48","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 2","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 2","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"J. Wendland, \u201eDie Sankt-Johannis-Kirche in Danzig\u201d, Danzig [ok. 1934] (F\u00fchrer des Staatlichen Landesmuseums f\u00fcr Danziger Geschichte, z. 11)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/11846/edition/8158"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Ranisch, \u201eBeschreibung Aller Kirchen-Geb\u00e4ude der Stadt Dantzig\u201d, Danzig 1695, s. 19\u201327","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/11822/edition/7688/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Muttray, \u201eDer Hochaltar in der Sankt-Johanniskirche zu Danzig\u201d, wyd. W. Schwandt, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 62 (1922), s. 57\u201372","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/Content/49827/PDF/Heft62.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Keyser, \u201eDie Stadt Danzig\u201d, Stuttgart 1925, s. 111","url":"https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/5103/edition/4977/content"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 73\u201375 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3485"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 60\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3489"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1914, cz. IV, s. 61\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1918, cz. IV, s. 58\u201360 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 171\u2013172 (Parochialverband)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 47, 109, 176, 326; t. 2, s. 431, 456, 464, 512, 644; t. 3, s. 776, 777, 788, 819, 834, 852, 938; t. 4, s. 1183; t. 5, s. 1433; t. 6, s. 1574, 1665, 1746, 1748; t. 7, s. 1890, 1959, 2009","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 5 marca 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/BBT5XBNQQ5FP57FU76DZABBLVKHNLPTR"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eSchw\u00e4bischer Merkur\u201d, 23 sierpnia 1902 roku, s. 12 (obraz strony: W\u00fcrttembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YQ4PQDI4OLXLXUNAOKJ573WOY72XPW26"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"B. Gryzio, \u201eInkunabu\u0142y z biblioteki ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku\u201d, \u201eLibri Gedanenses\u201d XXXI/XXXII, 2015, s. 5\u201316","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/55787198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Cie\u015blak, \u201eAmbona z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku. Przyczynek do tw\u00f3rczo\u015bci Izaaka van den Blocka\u201d, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo\u201d XXV (zeszyt 280), 1994, s. 35\u201337, 42\u201343","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-universitatis-nicolai-copernici-nauki-humanistyczno-spoeczne-zabytkoznawstwo-i-konserwatorstwo/1994-tom-25-280/acta_universitatis_nicolai_copernici_nauki_humanistyczno_spoleczne_zabytkoznawstwo_i_konserwatorstwo-r1994-t25_280-s35-58.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 31, 35, 37","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Mo\u017cd\u017ce\u0144, \u201eThe Beginnings of the Reformation in the Light of Gda\u0144sk and K\u00f6nigsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXII, zeszyt 1, 2017, s. 76\u201377, 84","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/ed12fd8d71f7d534d09f1d885dfe9384_ZH_2017_1_Mozdzen_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Alfred Muttray, \u201eDer Hochaltar in der Sankt-Johanniskirche zu Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 62, 1922, s. 57\u201372","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft62.16367317"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eZur Geschichte der Kirche von St. Johann in Danzig\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 2, 1865, s. 89\u201391","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.10115_300.442595338"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eDas Archidiakonat Pommerellen der Di\u00f6zese Wloclawek im Mittelalter\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 204\u2013233","url":"https://archive.org/details/Altpreussische_Monatsschrift-41"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"George Cuny, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde der Baudenkm\u00e4ler in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 12, 1899, s. 31","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/31268/edition/39892"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Walther Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 70, 1930, s. 85\u2013134","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft70.31173315"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eKirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa kaplicy Lazaretu w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eMatricula neonymphorum\u201d, ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku od 1652 roku, karty wst\u0119pne z odpisami uchwa\u0142 rady miasta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5495 (Archion 15962)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku (wpisy z lat 1707\u20131820), z wklejonymi odpisami uchwa\u0142 rady miasta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5353 (Archion 15146)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 1, Danzig 1815, St\u00fcck 22, s. 346\u2013350 (Polona)","url":"https://polona.pl/item-view/1c3992ec-c1bb-4e34-b2eb-8be829921cda"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 42","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 3, s. 21 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4648/Amtliche_Mitteilungen_1884_3.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 6, s. 46 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4651/Amtliche_Mitteilung_1884_6.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 14","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 7, s. 54 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4652/Amtliche_Mitteilungen_1884_7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 11, s. 78 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4656/Amtliche_Mitteilungen_1884_11.pdf"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0001","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35185,"lng":18.656483,"name_de":"Johanniskirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana (Johanniskirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny przy ulicy Podm\u0142y\u0144skiej jest najstarsz\u0105 far\u0105 gda\u0144skiego Starego Miasta. Od 1555 do 1945 roku by\u0142a to lutera\u0144ska \u015bwi\u0105tynia parafialna; dzi\u015b nale\u017cy do karmelit\u00f3w jako ko\u015bci\u00f3\u0142 rektorski, filialny parafii \u015bwi\u0119tej Brygidy, a w wie\u017cy mie\u015bci si\u0119 Muzeum Zegar\u00f3w Wie\u017cowych. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia budowl\u0119 pod numerem A-417, wpisan\u0105 24 lutego 1967 roku.\n\nWed\u0142ug podania ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowali ksi\u0105\u017c\u0119ta Pomorza Gda\u0144skiego oko\u0142o 1185 roku, ale pierwsza pewna wzmianka pochodzi z 1263. Cz\u0119\u015b\u0107 opracowa\u0144 datuje budow\u0119 na lata 1227\u20131239, a rozbudow\u0119 na okres po 1379 roku. Wed\u0142ug Harnocha, gdy Krzy\u017cacy zniszczyli w 1308 roku stare miasto, ko\u015bci\u00f3\u0142 pad\u0142 razem z nim, ale Zakon wkr\u00f3tce odbudowa\u0142 go w\u0142asnym kosztem; obecna budowla wraz z doln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 wie\u017cy powsta\u0142a w latach 1326\u20131330, a ch\u00f3r z trzema szczytami oko\u0142o 1420 roku. Wilhelm Friz, kt\u00f3ry w 1920 roku og\u0142osi\u0142 badania mur\u00f3w ko\u015bcio\u0142a, uzna\u0142, \u017ce pierwotnie by\u0142a to tr\u00f3jnawowa pseudobazylika \u2014 trzy nawy pod wsp\u00f3lnym dachem dwuspadowym \u2014 z ni\u017cszym prezbiterium; wed\u0142ug niego ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 ju\u017c przed zniszczeniem Starego Miasta przez Krzy\u017cak\u00f3w, w hal\u0119 przebudowano go przed 1380 rokiem, z kt\u00f3rego pochodz\u0105 kaplice, a ch\u00f3r p\u00f3\u0142nocny dobudowano w 1400 roku. Parafia by\u0142a bogata: jej okr\u0119g si\u0119ga\u0142 od Oliwy po Che\u0142m, a ona sama utrzymywa\u0142a czternastu kanonik\u00f3w i osiemdziesi\u0119ciu ksi\u0119\u017cy, obs\u0142uguj\u0105cych o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny i siedemna\u015bcie innych o\u0142tarzy. W \u017ar\u00f3d\u0142ach proboszcza \u015bwi\u0119tej Katarzyny, zwanego zwykle *plebanus in gdano*, wymieniano jako \u015bwiadka w sprawach s\u0105dowych; bywa\u0142 on tak\u017ce kanclerzem ksi\u0119cia pomorskiego. S\u0105siedztwo dw\u00f3ch far bywa\u0142o ciasne: 11 czerwca 1363 roku komtur gda\u0144ski Giselbert von Dudulsheim rozs\u0105dza\u0142 sp\u00f3r mi\u0119dzy proboszczami ko\u015bcio\u0142a Mariackiego i \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Zasi\u0119g parafii wykracza\u0142 daleko poza mury \u2014 28 listopada 1391 roku biskup nominat w\u0142oc\u0142awski Henryk zatwierdzi\u0142 rozporz\u0105dzenia, jakie che\u0142mi\u0144ski kanonik Marcin i proboszcz \u015bwi\u0119tej Katarzyny wydali dla ubogich mieszkaj\u0105cych na przedmie\u015bciu przy \u015bwi\u0119tym Jerzym. Wspieraj\u0105cym to dzie\u0142o przyrzek\u0142 czterdzie\u015bci dni odpustu.\n\nM. G. L\u00f6schin, kt\u00f3ry w 1815 roku og\u0142osi\u0142 w gda\u0144skim tygodniku \u201eGedana\u201d cykl o dziejach tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, przytacza za dawnymi kronikami, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny by\u0142 najstarszym w Gda\u0144sku: powsta\u0142 razem ze Starym Miastem albo niewiele p\u00f3\u017aniej, gdy pomorski ksi\u0105\u017c\u0119 Subislav w 1175 roku przeni\u00f3s\u0142 dawn\u0105 osad\u0119 w pobli\u017ce zamku. D\u0142ugo by\u0142 jedynym ko\u015bcio\u0142em w mie\u015bcie; poza nim, w szczerym polu, sta\u0142a tylko kaplica \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, tam gdzie w 1227 roku postawiono ko\u015bci\u00f3\u0142 dominikan\u00f3w; kaplic\u0119 nazywano wtedy ko\u015bcio\u0142em braci, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny ko\u015bcio\u0142em mieszczan. Dziesi\u0119\u0107 kaplic zbudowa\u0142y wed\u0142ug L\u00f6schina kolejno cechy, mi\u0119dzy innymi garbarzy, sukiennik\u00f3w i stolarzy, a cechy krawc\u00f3w, kowali, koszykarzy i rze\u017anik\u00f3w mia\u0142y w\u0142asne o\u0142tarze przy filarach; z tych ma\u0142ych o\u0142tarzy w 1815 roku zosta\u0142y tylko nieliczne szcz\u0105tki. Dawny o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny nazywano o\u0142tarzem Bractwa Zwiastowania Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. Do okr\u0119gu parafialnego nale\u017ca\u0142y wed\u0142ug niego ca\u0142e Stare Miasto, Siedlce (Schidlitz), Sandgrube, Zaro\u015blak (Petershagen), Che\u0142m (Stolzenberg) i wiele wsi, z kt\u00f3rych dziewi\u0119\u0107, mi\u0119dzy innymi Orunia, Uje\u015bcisko (Wonneberg) i Rokitnica (M\u00fcggenhall), by\u0142o tu przypisanych jeszcze w 1580 roku.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) przed Reformacj\u0105 proboszcz ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny by\u0142 zazwyczaj dziekanem i oficja\u0142em gda\u0144skim; w czasie Reformacji \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a w r\u0119ce protestant\u00f3w, a prawo patronatu nale\u017ca\u0142o do magistratu. Proboszczem \u015bwi\u0119tej Katarzyny by\u0142 te\u017c Georgius Grewe, oficja\u0142 pomorski, kt\u00f3ry testamentem przeznaczy\u0142 msza\u0142 gnie\u017anie\u0144sko-krakowski z 1492 roku dla o\u0142tarza \u015bwi\u0119tego Antoniego w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana; jak pisze Beata Gryzio, jego nast\u0119pc\u0105 na oficjalacie by\u0142 Nicolaus Schwichtenberg. Wed\u0142ug S\u0142awomira Ko\u015bcielaka w przededniu Reformacji parafi\u0105 zawiadywa\u0142 Albert Bischof, syn burmistrza Filipa i przedstawiciel rodu konkurencyjnego wobec Ferber\u00f3w, kt\u00f3ry przebywa\u0142 g\u0142\u00f3wnie na Warmii i w Inflantach. Pismem datowanym we Fromborku 11 grudnia 1521 roku dzi\u0119kowa\u0142 radzie za pomoc w zarz\u0105dzaniu parafi\u0105 na odleg\u0142o\u015b\u0107 i z g\u00f3ry prosi\u0142, by w przysz\u0142o\u015bci przekazano j\u0105 jego bratu albo kt\u00f3remu\u015b z siostrze\u0144c\u00f3w. Wikarym by\u0142 w 1521 roku Georg Musky, a kapelanem Joannes Krusze (Cruze), w 1519 roku prokurator w konsystorzu gda\u0144skim i pomorskim. Harnoch podaje, \u017ce to tutaj osadzono pierwszego ewangelickiego duchownego Gda\u0144ska. Jakuba Heggego, zwanego te\u017c Finkenblockiem, powo\u0142ano w 1525 roku na sta\u0142ego duchownego przy \u015bwi\u0119tej Katarzynie, ale ju\u017c w 1526 roku musia\u0142 wraz z innymi opu\u015bci\u0107 miasto. Jak przypomina Julia Mo\u017cd\u017ce\u0144, kronikarz Bernt Stegmann uwa\u017ca\u0142 Heggego, Johanna Francka i jego kapelana Micha\u0142a za najwi\u0119kszych blu\u017anierc\u00f3w: mieli oni rozbi\u0107 tabernakulum w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny i niszczy\u0107 kaplice, o\u0142tarze, obrazy i rze\u017aby. Heggego wybra\u0142 lud, a ta sama elekcja obsadzi\u0142a naraz pi\u0119\u0107 ko\u015bcio\u0142\u00f3w miasta: przy \u015bwi\u0119tym Janie stan\u0105\u0142 Paul Grunwald, przy \u015bwi\u0119tym Bart\u0142omieju Matthias Bienwald, przy \u015bwi\u0119tej Barbarze Jakub M\u00f6ller, a przy \u015bwi\u0119tych Piotrze i Pawle Ambro\u017cy Hitfeld. Ordynacja dla ubogich z 1551 roku kierowa\u0142a \u017cebrak\u00f3w m\u00f3wi\u0105cych po polsku na kazania do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba albo \u015bwi\u0119tej Katarzyny; w 1552 roku polskiego duchownego przy \u015bwi\u0119tej Katarzynie odprawiono, a W. Faber przypuszcza, \u017ce polskie kazania przeniesiono wtedy do kaplicy \u015bwi\u0119tej Anny i do ko\u015bcio\u0142a szpitalnego \u015awi\u0119tego Ducha.\n\nHermann Freytag podaje nazwiska kilku duchownych tej parafii. Jej dawny proboszcz Heinrich vom Stein (de Lapide), kanonik w\u0142oc\u0142awski, nosi\u0142 w 1398 roku tytu\u0142 oficja\u0142a gda\u0144skiego, a proboszcz Johannes Hildebrand w 1406 roku \u2014 oficja\u0142a na Pomorzu. Po bulli z 1429 roku, kt\u00f3ra nakazywa\u0142a ustanowi\u0107 dla Gda\u0144ska oficja\u0142a mieszkaj\u0105cego w mie\u015bcie, urz\u0105d ten sprawowa\u0142 wkr\u00f3tce proboszcz Nikolaus Cobelaw, kap\u0142an zakonu krzy\u017cackiego. W 1529 roku parafi\u0119 otrzyma\u0142 Georg Donner, dot\u0105d pisarz rady; biskup pocz\u0105tkowo odmawia\u0142 jego ustanowienia, bo uwa\u017ca\u0142 go za podejrzanego w sprawach wiary, w ko\u0144cu jednak si\u0119 zgodzi\u0142 i pozwoli\u0142, by wy\u015bwi\u0119ci\u0142 go biskup Brask z Link\u00f6ping, przebywaj\u0105cy wtedy w Gda\u0144sku jako uchod\u017aca. W 1549 roku powo\u0142ano tu Johanna Forchtesnichta, cz\u0142owieka ju\u017c w podesz\u0142ym wieku, wcze\u015bniej proboszcza w Pruszczu Gda\u0144skim. Burmistrz Johann von Werden pisa\u0142 20 listopada 1549 roku, \u017ce w\u0142a\u015bciwie nie nale\u017ca\u0142oby dawa\u0107 mu tego ko\u015bcio\u0142a, ale wobec braku wyboru trzeba bra\u0107, kogo mo\u017cna dosta\u0107; Forchtesnicht pozosta\u0142 tu, po przywileju religijnym z 1557 roku o\u017ceni\u0142 si\u0119 i zmar\u0142 oko\u0142o 1559 roku. W 1565 roku pastorem zosta\u0142 Johannes M\u00fcller z Borny, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1569 roku.\n\nOd 1555 roku dzia\u0142a\u0142 tu Gregorius Wagner z Reszla; u\u0142o\u017cy\u0142 modlitw\u0119 ko\u015bcieln\u0105 czytan\u0105 po kazaniu we wszystkich ko\u015bcio\u0142ach, dzi\u0119kczynn\u0105 za czyste S\u0142owo i prosz\u0105c\u0105, by B\u00f3g da\u0142 tak\u017ce w\u0142a\u015bciwe u\u017cywanie sakramentu pod dwiema postaciami. Gregorius Wagner, doktor teologii, przyszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a w 1555 roku z uniwersytetu we Frankfurcie. W latach 1557\u20131562 pracowa\u0142 tu Johannes Frisch, przeniesiony od \u015bwi\u0119tej Barbary. W 1561 roku rada osadzi\u0142a przy \u015bwi\u0119tej Katarzynie, jako nast\u0119pc\u0119 Morgensterna, Autora Lindemanna z Brunszwiku \u2014 dawnego duchownego z Rostocku, poleconego jej listem z 1 sierpnia 1560 roku. Zwleka\u0142a z tym, bo Lindemann, jak wszyscy przybysze z Rostocku, m\u00f3wi\u0142 po dolnoniemiecku, a w Gda\u0144sku chciano s\u0142ysze\u0107 z ambony j\u0119zyk g\u00f3rnoniemiecki, \u201edo kt\u00f3rego lud od wielu ju\u017c lat zupe\u0142nie przywyk\u0142\u201d; w\u0142a\u015bnie w tych latach dolnoniemiecki, jeszcze oko\u0142o 1525 roku powszechny, znika z gda\u0144skiego pi\u015bmiennictwa. Lindemann umar\u0142 jesieni\u0105 1564 roku. Parafia liczy\u0142a 13 000 dusz w mie\u015bcie i 350 poza nim i mia\u0142a trzy cmentarze.\n\nWizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, wymienia \u015bwi\u0119t\u0105 Katarzyn\u0119 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w Gda\u0144ska zaj\u0119tych przez protestant\u00f3w. Wizytator wyliczy\u0142 trzyna\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic, a list\u0119 zamkn\u0105\u0142 jednym zdaniem: \u201ewszystkie sprofanowane i zaj\u0119te przez osiad\u0142ych heretyk\u00f3w\u201d. W r\u0119kach katolickich pozosta\u0142y wed\u0142ug tego zapisu tylko trzy: Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny na Piaskach, klasztor dominikan\u00f3w i klasztor mniszek. Zapis ma charakter zbiorczy i obejmuje stan ca\u0142ego miasta; wizytator odnotowa\u0142 przy tym, \u017ce Gda\u0144sk w murach i poza nimi liczy szesna\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Dw\u00f3ch okre\u015ble\u0144 z jego listy, *s. Petri in Zelestal* i *s. Barbarae in D\u0142ugawie\u015b*, nie da si\u0119 rozwin\u0105\u0107, bo s\u0105 zniekszta\u0142cone.\n\nR\u0119kopis Ephraima Praetoriusa zachowa\u0142 wiadomo\u015b\u0107 z dawnych rachunk\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Gdy w 1587 roku sp\u0142on\u0105\u0142 s\u0105siedni ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor brygidek, na ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny postawiono sze\u015bciu ludzi, by bronili go przed ogniem; wydatek na nich zapisano w rachunkach pod tym w\u0142a\u015bnie rokiem. Na tej podstawie Praetorius przyzna\u0142 racj\u0119 Curickemu, kt\u00f3ry datowa\u0142 po\u017car klasztoru na 16 lutego 1587 roku; wspomniany przez niego kr\u00f3lewiecki podr\u0119cznik (K\u00f6nigsberger Handb\u00fcchlein) podawa\u0142 16 stycznia 1586 roku.\n\nW ko\u015bciele przechowywano oprawion\u0105 kart\u0119 pergaminow\u0105 z liczb\u0105 komunikuj\u0105cych w ka\u017cdym roku od 1598 do 1653 roku \u2014 od 989 do 14 530 os\u00f3b. Magister Daniel Dilger pracowa\u0142 przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny w latach 1597\u20131626, od 1605 roku jako pastor, potem przeniesiono go do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego; zmar\u0142 26 lutego 1645 roku w wieku 73 lat. P\u00f3\u017aniejsi duchowni byli zarazem profesorami Gimnazjum Akademickiego, jak Johannes Mochinger (1629\u20131652), kt\u00f3rego pomnik i p\u0142yta nagrobna zdobi\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142; Michael Albinus (1638\u20131653) zainicjowa\u0142 opiek\u0119 nad sierotami, a jego my\u015bl urzeczywistni\u0142o w 1699 roku za\u0142o\u017cenie Domu Ubogich (Spendhaus). Wed\u0142ug Liliany Lewandowskiej w 1681 roku stanowisko duchownego przy \u015bwi\u0119tej Katarzynie obj\u0105\u0142 Samuel Schelwig, od 1685 roku rektor Gimnazjum Akademickiego i pastor ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, jeden z powa\u017cniejszych przeciwnik\u00f3w pietyzmu i Philippa Jakoba Spenera; przeciw nauce Spenera wyst\u0119powa\u0142 te\u017c pastor ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny Friedrich Christian B\u00fccher.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny, wyposa\u017cony w trzy instrumenty, by\u0142 centrum \u017cycia muzycznego miasta \u2014 odbywa\u0142y si\u0119 w nim koncerty duchowne. G\u0142\u00f3wnym kantorem by\u0142 oko\u0142o 1660 roku Crato B\u00fctner (1616\u20131679), przybysz z Turyngii, zarazem dyrektor muzyczny i nauczyciel muzyki w szkole parafialnej, a od 1653 roku tak\u017ce organista ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela \u2014 wed\u0142ug Romana Peruckiego obie funkcje pe\u0142ni\u0142 prawdopodobnie r\u00f3wnocze\u015bnie. Z okazji pokoju oliwskiego w 1660 roku skomponowa\u0142 \u201eTe Deum\u201d na osiem instrument\u00f3w i dwana\u015bcie g\u0142os\u00f3w. Do drugiej wojny \u015bwiatowej istnia\u0142o ponad pi\u0119\u0107dziesi\u0105t jego autograf\u00f3w; dzi\u015b jedena\u015bcie utwor\u00f3w przechowuje biblioteka w Uppsali, trzy \u2014 drezde\u0144ska, dwa \u2014 berli\u0144ska i dwa \u2014 Biblioteka Gda\u0144ska Polskiej Akademii Nauk.\n\nNajgorszy cios przed XX wiekiem przyszed\u0142 w 1812 roku, kiedy Francuzi zaj\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 i wywie\u017ali z niego wszystkie dzie\u0142a sztuki \u2014 do s\u0142u\u017cby Bo\u017cej wr\u00f3ci\u0142 dopiero w 1814. Pod koniec okupacji francuskiej ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 jako wytw\u00f3rnia woz\u00f3w i magazyn paszy; poniewa\u017c wn\u0119trza nie opr\u00f3\u017cniano do\u015b\u0107 szybko, \u017co\u0142nierze wyrwali d\u0119bowe \u0142awy, u\u0142o\u017cyli je na placu ko\u015bcielnym i sprzedali na opa\u0142; zagin\u0119\u0142y wtedy tak\u017ce instrumenty do muzyki ko\u015bcielnej, ocala\u0142o natomiast archiwum.\n\nW latach trzydziestych XX wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny zosta\u0142 sta\u0142ym miejscem nabo\u017ce\u0144stw gda\u0144skiego Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego, kierowanego przez pastora Kurta Waltera; wcze\u015bniej wsp\u00f3lnota zbiera\u0142a si\u0119 u \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy i u \u015bwi\u0119tego Jana.\n\nW listopadzie 1943 roku \u201eDonau-Bodensee-Zeitung\u201d poda\u0142a za komunikatem pe\u0142nomocnika do spraw ochrony przeciwlotniczej przy gauleiterze i namiestniku Rzeszy w Gda\u0144sku, \u017ce przy porz\u0105dkowaniu zabytkowych budynk\u00f3w w ramach ochrony przeciwlotniczej usuni\u0119to w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny p\u00f3\u017aniejsze stropy z drewnianych bali nad jedn\u0105 z zakrystii i nad bibliotek\u0105, przywracaj\u0105c pierwotny wygl\u0105d wysokich sklepionych pomieszcze\u0144, a po rozebraniu drewnianych przepierze\u0144 ods\u0142oni\u0119to dawne malowid\u0142a \u015bcienne.\n\nW 1945 roku dzia\u0142ania wojenne zniszczy\u0142y mi\u0119dzy innymi dachy, cz\u0119\u015b\u0107 sklepie\u0144 i o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny z 1613 roku; po wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy \u2014 karmelici; \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie rok 1945 albo 1947; Piotr Szczud\u0142owski (1995, s. 263) \u2014 przez kilkana\u015bcie miesi\u0119cy po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 nie budzi\u0142 niczyjego zainteresowania, Ministerstwo Administracji Publicznej zgodzi\u0142o si\u0119 na przekazanie go karmelitom w zarz\u0105d i u\u017cytkowanie 3 pa\u017adziernika 1947 roku, a protok\u00f3\u0142 zdawczo-odbiorczy podpisano 13 listopada 1947 roku. Zniszczenia ko\u015bcio\u0142a oszacowano na 30 procent stanu surowego i 100 procent stanu wyko\u0144czeniowego, a Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Gda\u0144ski, popieraj\u0105c wniosek karmelit\u00f3w, uzasadnia\u0142 w opinii dla ministerstwa, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 nie zosta\u0142 przej\u0119ty przez polskich luteran, kt\u00f3rych potrzeby lokalowe w mie\u015bcie zosta\u0142y ju\u017c zaspokojone (s. 263). Jeszcze w 1947 roku karmelici przyst\u0105pili do odbudowy i urz\u0105dzili w najmniej zniszczonej cz\u0119\u015bci ko\u015bcio\u0142a ma\u0142\u0105, prowizoryczn\u0105 kaplic\u0119; od 1953 roku prace prowadzi\u0142o z funduszy pa\u0144stwowych Przedsi\u0119biorstwo Konserwacji Zabytk\u00f3w, kt\u00f3re urz\u0105dzi\u0142o w \u015bwi\u0105tyni magazyn materia\u0142\u00f3w budowlanych. W 1955 roku w\u0142adze wyznaniowe za\u017c\u0105da\u0142y zamkni\u0119cia kaplicy, a poniewa\u017c jej nie zamkni\u0119to, w 1957 roku doprowadzi\u0142y do przerwania prac (s. 264). 19 maja 1965 roku Urz\u0105d do Spraw Wyzna\u0144 w Warszawie anulowa\u0142 w ca\u0142o\u015bci postanowienie ministerstwa z 3 pa\u017adziernika 1947 roku, ale karmelici nadal u\u017cytkowali cz\u0119\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a z kaplic\u0105 (s. 265). Jesieni\u0105 1966 roku zakonnicy zacz\u0119li w porozumieniu z gda\u0144skim oddzia\u0142em Przedsi\u0119biorstwa Konserwacji Zabytk\u00f3w odbudow\u0119 \u015brodkowej cz\u0119\u015bci ko\u015bcio\u0142a; 28 listopada 1966 roku Prezydium Miejskiej Rady Narodowej poleci\u0142o przerwa\u0107 prace, dwa dni p\u00f3\u017aniej urz\u0119dnicy opiecz\u0119towali wej\u015bcie do tej cz\u0119\u015bci \u015bwi\u0105tyni, a 16 wrze\u015bnia 1967 roku w\u0142adze miejskie opiecz\u0119towa\u0142y je ponownie (s. 265, 267). W 1967 roku w\u0142adze pozwoli\u0142y karmelitom u\u017cytkowa\u0107 \u015brodkow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a i prowadzi\u0107 dalsz\u0105 odbudow\u0119, a 7 stycznia 1968 roku po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 biskup Edmund Nowicki. W lipcu 1972 roku Wydzia\u0142 do Spraw Wyzna\u0144 Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku uzna\u0142, \u017ce w\u0142asno\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a przesz\u0142a na karmelita\u0144sk\u0105 Prowincj\u0119 \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa w Krakowie; odbudow\u0119 zakonnicy zako\u0144czyli pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych (s. 267). Carillon liczy dzi\u015b 50 dzwon\u00f3w o \u0142\u0105cznej wadze 17 115 kilogram\u00f3w. Wielki po\u017car 22 maja 2006 roku strawi\u0142 dachy i he\u0142m wie\u017cy; carillon ocala\u0142, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 odbudowano.\n\nG\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wie\u017cy, wysokiej na 76 metr\u00f3w, zbudowano w latach 1484\u20131486, he\u0142m barokowy dopiero w 1634. Przewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku uzupe\u0142nia dzieje wie\u017cy: pocz\u0105tkowo si\u0119ga\u0142a tylko kalenicy dachu, oko\u0142o 1480 roku (wed\u0142ug Friza w latach 1484\u20131486) podniesiono j\u0105 do pe\u0142nej wysoko\u015bci z dachem siod\u0142owym, a po po\u017carze 3 lipca 1905 roku odbudowano w pierwotnych formach; w po\u017carze przepad\u0142y oba zespo\u0142y dzwon\u00f3w, odtworzone potem dzi\u0119ki ofiarno\u015bci wiernych. Po\u017car wywo\u0142a\u0142o uderzenie pioruna; he\u0142m postawiono na nowo w 1910 roku w dawnym kszta\u0142cie, ale na konstrukcji \u017celaznej, a po po\u017carze trzeba by\u0142o odnowi\u0107 tak\u017ce mocno uszkodzone sklepienie pod wie\u017c\u0105.\n\nL\u00f6schin (1815) podaje, \u017ce w lutym 1515 roku gwa\u0142towna burza str\u0105ci\u0142a trzy z ma\u0142ych ozdobnych wie\u017cyczek stoj\u0105cych na dachu ko\u015bcio\u0142a, dlatego przy naprawie wie\u017cy w 1584 roku zdj\u0119to pozosta\u0142e opr\u00f3cz jednej. Kszta\u0142t, jaki mia\u0142a jeszcze w 1815 roku, wie\u017ca otrzyma\u0142a wed\u0142ug niego wtedy, gdy pokryto j\u0105 miedzi\u0105; wcze\u015bniej kryta by\u0142a tylko o\u0142owiem.\n\nPrasa z tamtych lat dodaje szczeg\u00f3\u0142y. Wie\u017ca, pami\u0119taj\u0105ca jeszcze czasy krzy\u017cackie, zosta\u0142a odnowiona zaledwie dwa lata przed po\u017carem kosztem 60 000 marek, ale nie uznano za potrzebne za\u0142o\u017cy\u0107 na niej piorunochronu; tylko dzi\u0119ki bardzo mocnej konstrukcji dachu, na kt\u00f3ry run\u0119\u0142a wie\u017ca, nie zosta\u0142 zniszczony ca\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142. W sierpniu 1905 roku, po ogl\u0119dzinach pogorzeliska przez cesarza i ministra wyzna\u0144, pisano, \u017ce wie\u017ca ma zosta\u0107 odbudowana w dawnej formie, a plan mia\u0142 przygotowa\u0107 miejski radca budowlany Fehlhaber i przed\u0142o\u017cy\u0107 go cesarzowi do zatwierdzenia. W listopadzie tego roku zgromadzenie radnych miejskich przyzna\u0142o parafii 10 000 marek zapomogi na odbudow\u0119 wie\u017cy i odnowienie carillonu. W czerwcu 1908 roku zacz\u0119to ustawia\u0107 we wn\u0119trzu wie\u017cy konstrukcj\u0119 \u017celazn\u0105 w miejsce dawnej drewnianej \u2014 ze wzgl\u0119du na bezpiecze\u0144stwo po\u017carowe, stateczno\u015b\u0107 i brzmienie dzwon\u00f3w \u2014 zaprojektowan\u0105 i obliczon\u0105 przez profesora Kohnkego. Ta sama gazeta pisa\u0142a, \u017ce he\u0142m z czterema wie\u017cyczkami \u2014 datowany przez ni\u0105 na 1674 rok, podczas gdy inne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 1634 rok \u2014 odtworzy\u0142 w projekcie gda\u0144ski architekt, a odlanie 37 dzwon\u00f3w carillonu, o \u0142\u0105cznej wadze 17 500 kilogram\u00f3w, powierzono ludwisarni Ulricha w Apoldzie; inne \u017ar\u00f3d\u0142a wymieniaj\u0105 tu firm\u0119 Schilling z Apoldy. W czerwcu 1909 roku uko\u0144czono nowy zesp\u00f3\u0142 pi\u0119ciu dzwon\u00f3w na wie\u017c\u0119, strojonych F, As, B, C i Es, o \u0142\u0105cznej wadze oko\u0142o 490 cetnar\u00f3w; najwi\u0119kszy dzwon F wa\u017cy\u0142 208 cetnar\u00f3w, a jego serce 8\u00bc cetnara.\n\nS\u0142aw\u0119 da\u0142y jej jednak kuranty. Rajca staromiejski Andreas Stendel zapisa\u0142 na nie 18 000 gulden\u00f3w, dwie loterie podnios\u0142y t\u0119 sum\u0119 do 30 000, a w holenderskim Hoorn Johann Nicolaus Derck odla\u0142 za ni\u0105 35 dzwon\u00f3w o \u0142\u0105cznej wadze 9016 funt\u00f3w. Wed\u0142ug Bernharda Schmida (1917, s. 2) dzwony te odlano w 1737 roku. Gda\u0144ski zegarmistrz B\u00f6ttcher zrobi\u0142 do nich walec ze 121 \u017celaznych listew o 7260 otworach, w kt\u00f3re wk\u0142adano ko\u0142ki wygrywaj\u0105ce melodi\u0119 chora\u0142ow\u0105. Kuranty odezwa\u0142y si\u0119 po raz pierwszy w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Andrzeja 1738 roku, a na ich utrzymanie zapisano dalsze 24 000 gulden\u00f3w.\n\nKuranty tutejsze maj\u0105 cztery wcielenia. Pierwszy zegar z kurantem uruchomiono na pocz\u0105tku XVI wieku; wygrywa\u0142 on melodie z okazji wa\u017cniejszych \u015bwi\u0105t miejskich. Drugi, sprowadzony z Niderland\u00f3w w po\u0142owie XVIII wieku, budowa\u0142 od 1738 roku Johann Nicolaus Derck z Hoorn: trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 dzwon\u00f3w o skali trzech oktaw, ulepszanych do 1754 roku, z automatem wybijaj\u0105cym melodi\u0119 co kwadrans; utrzymywa\u0142a go osobna fundacja publiczna zwana Glockenspielcassa. Instrument obs\u0142ugiwa\u0142o dw\u00f3ch carillonist\u00f3w na zmian\u0119, nastawiaj\u0105cych go co sobot\u0119 na ca\u0142y tydzie\u0144 \u2014 pierwszym by\u0142 Eltje Wolthers z Groningen w latach 1738\u20131748, po nim mi\u0119dzy innymi Carl Gottfried Busch, Johann Ephraim Eggert i Carl Friedrich Eggert. Codziennie przez trzy poranne godziny wygrywano co p\u00f3\u0142 godziny ku czci rajc\u00f3w pie\u015b\u0144 \u201eKomm Heiliger Geist Herre Gott\u201d. Zbi\u00f3r Johanna Ephraima Eggerta z 1784 roku \u2014 utwory ponumerowano w nim od 1 do 257, ale w rzeczywisto\u015bci jest ich 260 \u2014 wydano faksymilowo w 2006 roku. Jak pisze Danuta Popinigis, r\u0119kopis ten, przechowywany w Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku (zesp\u00f3\u0142 300, sygnatura R/Pp, 45), zawiera 130 trzyminutowych utwor\u00f3w na pe\u0142ne godziny, 128 kr\u00f3tszych na po\u0142\u00f3wki godzin i dwie przygrywki kwadransowe; dedykowany Radzie Starego Miasta, by\u0142 dla niej podarunkiem i dlatego, zdaniem Franka Deleu, nigdy go nie u\u017cywano. B\u0119ben carillonu, na kt\u00f3rym ustawiano melodie do gry automatycznej, mia\u0142 wed\u0142ug autorki 2,06 metra \u015brednicy i 1,4 metra d\u0142ugo\u015bci, a instrument mia\u0142 te\u017c klawiatur\u0119 do gry r\u0119cznej, koncertowej. Na b\u0119bnie umieszczono wed\u0142ug autorki 120 listew po 60 otwor\u00f3w.\n\nKuranty ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny ufundowa\u0142 testamentem z 1728 roku staromiejski rajca Andreas Stendel wraz z \u017con\u0105 Dorothe\u0105 Constanti\u0105 z domu Tischer; po po\u017carze 1905 roku nowe dzwony odla\u0142a firma Schilling z Apoldy, mechanizm dostarczy\u0142a firma Korfhage z Buer ko\u0142o Osnabr\u00fcck, a koszt wyni\u00f3s\u0142 60 958 marek \u2014 zn\u00f3w zagra\u0142y wieczorem 24 sierpnia 1910 roku. W 1802 roku zarz\u0105d kurant\u00f3w przej\u0119\u0142o Kr\u00f3lewskie Pruskie Kolegium Ko\u015bcielne i Szkolne, kt\u00f3re dzi\u0119ki korzystnej sprzeda\u017cy dom\u00f3w powi\u0119kszy\u0142o ich fundusz z 15 400 do 24 000 gulden\u00f3w.\n\nZ pi\u0119ciu dzwon\u00f3w ko\u015bcielnych najstarszy pochodzi\u0142 z 1494 roku. Organy z XVI wieku mia\u0142y trzy manua\u0142y, peda\u0142 i 33 g\u0142osy, a chrzcielnica pochodzi z 1585 roku. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815) najpierw, w 1516 roku, zbudowano ma\u0142e organy, a wielkie rozpocz\u0119to w 1604 roku i uko\u0144czono w 1607 roku; ambona z 1638 roku zast\u0105pi\u0142a starsz\u0105, zbudowan\u0105 w 1569 roku, a o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny odnawiano w 1675 i 1761 roku. Wed\u0142ug katalogu reklamowego elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej \u201eAugust Terletzki\u201d w 1908 roku przyj\u0119\u0142a ona zlecenie na budow\u0119 nowych organ\u00f3w dla ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny: o trzech manua\u0142ach i pedale, z 50 g\u0142osami, czterema po\u0142\u0105czeniami oktawowymi i nap\u0119dem elektrycznym. W ko\u015bciele zachowa\u0142a si\u0119 p\u0142yta nagrobna astronoma Jana Heweliusza z 1659 roku. Harnoch opisuje wn\u0119trze jako tr\u00f3jnawow\u0105 hal\u0119 o niskich sklepieniach na o\u015bmiu filarach, co nadawa\u0142o ko\u015bcio\u0142owi mroczny wygl\u0105d; wymienia w nim obraz Wjazdu Chrystusa do Jerozolimy gda\u0144skiego malarza zmar\u0142ego w 1656 roku, S\u0105d Ostateczny na nagrobku Anny Grunau z 1595 roku, pomnik Heweliusza z marmuru kararyjskiego ufundowany przez berli\u0144skiego tajnego radc\u0119 wojennego von Davisona oraz o\u0142tarz boczny z rze\u017abion\u0105 Koronacj\u0105 Marii, kt\u00f3rego malowane skrzyd\u0142a przypisywano szkole Lucasa Cranacha.\n\nWed\u0142ug pastora Blecha, autora rozdzia\u0142u w przewodniku z 1919 roku, z budynk\u00f3w przyko\u015bcielnych pastor\u00f3wka nosi dat\u0119 1609, a trzy domy diakon\u00f3w s\u0105 nieco starsze. Eduard Schnaase podaje dok\u0142adniej: \u201etrzy kamienne domy\u201d duchownych zbudowano w 1602 roku, pastor\u00f3wk\u0119 w 1609, a w 1622 roku znacznie j\u0105 rozbudowano; o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny powstawa\u0142 w latach 1609\u20131630, ambon\u0119 zbudowano w 1638 roku \u2014 pastor Blech podaje dla niej rok 1637. Blech dodaje, \u017ce obok sta\u0142a najstarsza szko\u0142a miasta, szko\u0142a parafialna, zast\u0105piona w 1838 roku nowym budynkiem, a o dawnej kostnicy pod wschodnimi szczytami ko\u015bcio\u0142a przypomina portal z 1654 roku przy placu ko\u015bcielnym. Dwa dawne domy parafialne na rogach ulic (Kleine M\u00fchlengasse 1 i 11) zachowa\u0142y jeszcze formy z XV wieku; \u015brodkowy z trzech dom\u00f3w diakon\u00f3w (plac ko\u015bcielny 2) mia\u0142 jedyne w Gda\u0144sku malowane d\u0119bowe drzwi z wizerunkiem Chrystusa nios\u0105cego baranka.\n\nW\u015br\u00f3d zabytk\u00f3w wn\u0119trza pastor Blech wymienia rze\u017abiony, bogato z\u0142ocony o\u0142tarz cechu rze\u017anik\u00f3w, rze\u017abion\u0105 ambon\u0119 z 1637 roku, empory z 1608 roku podarowane w 1737 roku przez cech snycerzy oraz obraz o\u0142tarzowy gda\u0144skiego malarza i prze\u0142o\u017conego ko\u015bcio\u0142a Andreasa Stecha z widokiem miasta. Piotr Birecki zalicza o\u0142tarz ko\u015bcio\u0142a do nastaw wznoszonych niemal zgodnie z wytycznymi Lutra \u2014 z Ostatni\u0105 Wieczerz\u0105 w predelli, Ukrzy\u017cowaniem w cz\u0119\u015bci \u015brodkowej i Zmartwychwstaniem w zwie\u0144czeniu \u2014 i odnotowuje, \u017ce na filarach malowano emblematy wed\u0142ug \u201eEmblemata Sacra\u201d Daniela Cramera. Ambon\u0119 zdobi\u0142y, jak w innych gda\u0144skich ko\u015bcio\u0142ach, przedstawienia ewangelist\u00f3w, ale wed\u0142ug Katarzyny Cie\u015blak wzbogacono j\u0105 tu o dwa reliefy: Dwunastoletniego Jezusa w \u015bwi\u0105tyni i Kazanie na wodzie. Rainer Kobe przypomina, \u017ce w ko\u015bciele wisia\u0142 obraz Izaaka van den Blocke \u201eW\u0105ska i przestronna droga\u201d z 1610 roku, olej na desce o wymiarach oko\u0142o 195 na 287 centymetr\u00f3w, namalowany na zam\u00f3wienie czterech donator\u00f3w, kt\u00f3rych nazwiska wypisano na ramie; ofiarowali oni dzie\u0142o ko\u015bcio\u0142owi \u201evns vnd vnssrigen zum Ewigen gedechtnis\u201d (na wieczn\u0105 pami\u0119\u0107 o nas i o naszych potomkach), a na ramie umieszczono te\u017c cytaty biblijne, mi\u0119dzy innymi \u201eGehet ein durch die enge Pforte\u201d (Wchod\u017acie przez ciasn\u0105 bram\u0119). Obraz zagin\u0105\u0142 w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej. W 1710 roku czterej prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a kazali ozdobi\u0107 wielk\u0105 zakrysti\u0119 wizerunkami prorok\u00f3w, aposto\u0142\u00f3w, ewangelist\u00f3w i reformator\u00f3w; w roku Lutra 1883 obraz Lutra poci\u0119to nad prawym okiem, a w 1915 roku cykl odnowi\u0142 profesor Stryowski. Chrzcielnic\u0119 z 1585 roku, wyk\u0142adan\u0105 barwn\u0105 intarsj\u0105, wykona\u0142 Matthaeus Gletger z Braunsberg; podobnie jak ambona, zosta\u0142a zamalowana szar\u0105 farb\u0105 w latach 1807\u20131813.\n\nW \u015bpiewniku gda\u0144skim z 1919 roku by\u0142y jeszcze pie\u015bni pastor\u00f3w tego ko\u015bcio\u0142a \u2014 Cosacka (1744\u20131752) i Eduarda Schnaasego (1832\u20131854), autora \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d z 1863 roku \u2014 oraz staromiejskiego rajcy Ernsta Langego, zmar\u0142ego w 1727 roku. Pastor Eduard Schnaase za\u0142o\u017cy\u0142 pierwsz\u0105 w Gda\u0144sku diakoni\u0119 parafialn\u0105, a duchowni tej parafii, kapelani Domu Ubogich, wznowili szk\u00f3\u0142k\u0119 niedzieln\u0105 dla dzieci; diakonia rozros\u0142a si\u0119 w Gemeinde-Frauenh\u00fclfe, a siostra parafialna Berta obchodzi\u0142a ju\u017c 25-lecie s\u0142u\u017cby.\n\nW lutym 1885 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 2, s. 24), \u017ce stanowisko drugiego pastora przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny, pod patronatem prywatnym, zwolni si\u0119 16 lutego 1885 roku po powo\u0142aniu pastora Wessela na duchownego we Florencji. Dawa\u0142o oko\u0142o 2332 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 2565 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 14 480 dusz i mia\u0142a trzy szko\u0142y z 24 nauczycielami, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 magistrat Gda\u0144ska.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 14 291 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a duszpasterzami byli Friedrich Ostermeyer (od 1881 roku) i archidiakon Ernst Blech (od 1885 roku). Wed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku pastorem by\u0142 Ostermeyer, drugim duchownym archidiakon Blech; dyrektorem muzycznym i pierwszym organist\u0105 by\u0142 Max Hesse, a carillonist\u0105 Paul Krieschen. Ten sam sk\u0142ad duchownych podaj\u0105 ksi\u0119gi adresowe z 1897 i 1905 roku; w ksi\u0119dze z 1914 roku Blech jest ju\u017c pastorem i pierwszym duchownym, a drugiego duchownego nie wymieniono. Prasa dodaje, \u017ce Blech przyszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny w 1885 roku jako archidiakon z Langgarben, a jego awans z drugiego pastora na pierwszego og\u0142oszono w sierpniu 1913 roku. W ksi\u0119dze z 1918 roku drugim duchownym jest archidiakon Reimer, a w porz\u0105dku nabo\u017ce\u0144stw dopisano pi\u0105tkow\u0105 wojenn\u0105 godzin\u0119 modlitwy (Kriegsbetstunde). Dawniej przy ko\u015bciele by\u0142o czterech duchownych \u2014 pastor i trzech diakon\u00f3w; w 1919 roku tylko dw\u00f3ch, bo du\u017ce cz\u0119\u015bci parafii przeniesiono do parafii w Siedlcach (Schidlitz), Wrzeszczu (Langfuhr) i do parafii Bo\u017cego Cia\u0142a. Do parafii nale\u017ca\u0142y dwa cmentarze \u2014 przy Promenadzie i przy Wielkiej Alei; ten drugi mia\u0142 dzwony, dar pani Dreyer, i now\u0105, obszern\u0105 kostnic\u0119 zbudowan\u0105 wed\u0142ug plan\u00f3w inspektora budowlanego D\u00e4hnego. Parafia mia\u0142a fundacj\u0119 Neandra dla ubogich ze stypendiami i dwunastoma bezp\u0142atnymi mieszkaniami dla ubogich kobiet przy ulicy Plappergasse oraz kilka mniejszych fundacji (Schmalenberga, Boiego, panny Krajewski i pastorowej Blech). W 1919 roku pierwszym pastorem by\u0142 Ernst Blech (Kleine M\u00fchlengasse 10), a drugim \u2014 archidiakon Friedrich Reimer, mieszkaj\u0105cy przy placu ko\u015bcielnym (Sankt-Katharinen-Kirchplatz) 2. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku liczy\u0142a wtedy 10 581 ewangelik\u00f3w, a pastorami byli Friedrich Reimer (od 1914 roku) i Walter Ziehmann (od 1920 roku).\n\nOkr\u0119g parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny si\u0119ga\u0142 daleko w g\u0142\u0105b p\u00f3\u017aniejszego powiatu ziemskiego Danziger H\u00f6he \u2014 nale\u017ca\u0142y do niego jeszcze Kahlbude i Lappin, a najstarsza ksi\u0119ga chrzt\u00f3w zawiera wpisy z wielu wsi, a\u017c po Starogard Gda\u0144ski, po niemiecku Preu\u00dfisch Stargard, i Hochredlau. Ko\u015bci\u00f3\u0142 otacza\u0142 dawniej cmentarz; jego zachowana jeszcze w 1919 roku cz\u0119\u015b\u0107 nad Raduni\u0105 uros\u0142a o 7 st\u00f3p ziemi \u2014 oko\u0142o stopy na stulecie. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa wzniesione w 1648 roku skrzyd\u0142o klasztoru brygidek od strony ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny przed\u0142u\u017cono w 1690 roku a\u017c do muru granicznego cmentarza \u015bwi\u0119tej Katarzyny.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tym ko\u015bciele mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Frischius (1557), Benedikt Morgenstern (1559), Georgius Kalkbrecher (1570), Daniel Dilger (1597), Johann Rossteuscher (1599), Christophorus Pambius (1653), Johann Ludwig Nothwanger (1736), Johann Benjamin Dragheim (1742), Jacob Weichbrodt (1791), Johann Peter Ludwig Wemmer (1809), Immanuel August Lebrecht Pohlmann (1829), Julius Reinhold Schaper (1854), Johann Carl Julius Wei\u00df (1860), Friedrich Richard Ostermeyer (1881), Arthur Leonhard Wessel (1881), Friedrich Wilhelm Max Tobias Reimer (1914), Ernst Hermann Franz Lippky (1916), Walter Ziehmann (1920), G\u00fcnther Louis Hans Harder (1933).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Catharinen w Gda\u0144sku 10\u00a0731 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 364\u2013365) carillon ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny (w druku: Glockenspiel) sprawiono w latach 1573\u20131575, g\u0142\u00f3wnie z inicjatywy rajc\u00f3w Starego Miasta, a w 1634 roku zast\u0105piono go nowym, pe\u0142niejszym, wed\u0142ug Romana Peruckiego (2012, s. 116) pierwszy zegar z kurantem uruchomiono tu na pocz\u0105tku XVI wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 26, 27, 50, 51, 52, 53, 215; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 371\u2013373; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 50\u201353; S\u0142awomir Ko\u015bcielak, \u201eOd tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych\u201d, \u201eOdrodzenie i Reformacja w Polsce\u201d LXIII (2019), s. 63\u201390; Paul Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. 4: Urkunden, dokumenty numer 91 i 108; Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Danzig 1898; Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; L. \u017bukowska, \u201eKurt Walter \u2014 przyw\u00f3dca Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku 1934\u20131942\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 135; R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku\u2026\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 116; \u201eDzwony Katarzyny\u201d, carillongdansk.pl; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 230\u2013231; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 10; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 26; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 74; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 60; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 61; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 58; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 376, 396, 529; t. 3, s. 715, 909; t. 4, s. 1096, 1216, 1286; t. 5, s. 1309, 1320, 1379, 1451, 1518; t. 6, s. 1567; t. 7, s. 1938, 1949, 1956, 1970, 2041; \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d, 4 pa\u017adziernika 1885 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eGro\u00dfenhainer Tageblatt\u201d, 7 lipca 1905 roku, s. 3 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eLeipziger Tageblatt und Handelszeitung\u201d, 16 sierpnia 1905 roku, s. 4 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d, 15 listopada 1905 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 6 czerwca 1908 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 10 czerwca 1909 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 31 sierpnia 1913 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDonau-Bodensee-Zeitung\u201d, 6 listopada 1943 roku, s. 4 (obraz strony: W\u00fcrttembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); B. Gryzio, \u201eInkunabu\u0142y z biblioteki ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku\u201d, \u201eLibri Gedanenses\u201d XXXI/XXXII, 2015, s. 11; J. Mo\u017cd\u017ce\u0144, \u201eThe Beginnings of the Reformation in the Light of Gda\u0144sk and K\u00f6nigsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXII, zeszyt 1, 2017, s. 85; L. Lewandowska, \u201ePocz\u0105tki pietyzmu w Gda\u0144sku. Przedmowa Samuela Schelwiga do \u00bbGr\u00fcndliches und wolgesetztes Bedencken, Von der Pietisterey\u00ab (1693)\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXV, zeszyt 4, 2020, s. 136, 140; D. Popinigis, \u201eChoral-Lieder\u2026 mit Variationes \u2014 kompozycje Johanna Ephraima Eggerta na carillon ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Katarzyny w Gda\u0144sku\u201d, \u201eAspekty Muzyki\u201d 1, 2011, s. 157\u2013158, 160; W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1, 1999, s. 58; P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 34, 39; K. Cie\u015blak, \u201eAmbona z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku. Przyczynek do tw\u00f3rczo\u015bci Izaaka van den Blocka\u201d, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo\u201d XXV (zeszyt 280), 1994, s. 35; R. Kobe, \u201eIsaac van den Blocke, malarz i menonita w Gda\u0144sku na pocz\u0105tku XVII w. Czy jest co\u015b menonickiego w jego obrazach \u00bbPrzed potopem\u00ab oraz \u00bbW\u0105ska i przestronna droga\u00ab?\u201d, \u201ePorta Aurea\u201d 15, 2016, s. 41, 53; Hermann Freytag, \u201eDas Archidiakonat Pommerellen der Di\u00f6zese Wloclawek im Mittelalter\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 204\u2013233; Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124; Bernhard Schmid, \u201eNiederl\u00e4ndische Glocken und Gl\u00f6ckchen in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 25, 1917, s. 2; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 144v, 146r; M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 1, Danzig 1815, St\u00fcck 23, s. 362\u2013366 (Polona); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 2, s. 24 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 263\u2013267.*","built_year":1326,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia historyczna","tytul":"Hirsch, Theodor: Geschichte der Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig, Bd. 2, Danzig 1847","url":"https://doi.org/10.11588/diglit.41427"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy recenzowany (Open Access)","tytul":"Ko\u015bcielak, S\u0142awomir: Od tez Marcina Lutra do kaza\u0144 Jacoba Heggego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gda\u0144sku w przededniu pierwszych wyst\u0105pie\u0144 reformacyjnych, OiRwP LXIII (2019), s. 63\u201390","url":"https://apcz.umk.pl/OR/article/view/OiRwP.2019.02"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Katarzyny w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Katarzyny_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eLuteranie, katolicy, kalwini\u015bci w Gda\u0144sku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wyst\u0105pienia Marcina Lutra\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d, t. XI, 2017; S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w?\u201d, Studia Historica Gedanensia t. V (2014)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"L. \u017bukowska, \u201eKurt Walter \u2014 przyw\u00f3dca Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku 1934\u20131942\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012)","url":"https://gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku, organi\u015bci, carilloni\u015bci, kapelmistrzowie, kantorzy i ich dzie\u0142a oraz organmistrzowie zwi\u0105zani z ko\u015bcio\u0142em protestanckim od reformy Lutra do 1945 roku\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. VI, 2012, s. 105\u2013131","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 50\u201353","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 372\u2013373","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGda\u0144sk\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 215, 26, 27, 50, 51, 52, 53","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 215, 26, 27, 50, 51, 52, 53","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Friz, \u201eDie Kirche St. Katharinen zu Danzig. Ein Beitrag zur Geschichte der Pseudo-Basilika\u201d, Stuttgart 1920, s. 35, 49","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/23835"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 70 (1930), s. 93","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/24403"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"H. Freytag, \u201eZwei Danziger Armenordnungen des sechzehnten Jahrhunderts\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 39 (1899), s. 99\u2013130","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/Content/49804/PDF/Heft39.pdf"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 73\u201375 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3485"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 60\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3489"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1914, cz. IV, s. 61\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1918, cz. IV, s. 58\u201360 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 376, 396, 529; t. 3, s. 715, 909; t. 4, s. 1096, 1216, 1286; t. 5, s. 1309, 1320, 1379, 1451, 1518; t. 6, s. 1567; t. 7, s. 1938, 1949, 1956, 1970, 2041","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d, 4 pa\u017adziernika 1885 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/J6HMVXRBNTCUFUEELFNLEDA3Q55QLRUK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eGro\u00dfenhainer Tageblatt\u201d, 7 lipca 1905 roku, s. 3 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Y7NABGY5QPBEDAKWKF7UI5TCHF6Z6W7K"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLeipziger Tageblatt und Handelszeitung\u201d, 16 sierpnia 1905 roku, s. 4 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LPWBVP4C7ZDM3A53VUCMKGDYKMUBVWTH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d, 15 listopada 1905 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3ALZUBWS4H3ZSF7U7KZFDERADP4QYOP5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 6 czerwca 1908 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XIQWOK4GD5QEJIQB5B6HVKA3KMMXTUZB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 10 czerwca 1909 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TF4O2HYNBNQS62KNSPRSKOWTWA5F2G36"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 31 sierpnia 1913 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PL2345QXHMOT35VIA5XD4MDLWE6JOFN3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDonau-Bodensee-Zeitung\u201d, 6 listopada 1943 roku, s. 4 (obraz strony: W\u00fcrttembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3ML2AJMCE6334Z3VFGLMFCT3TI672Y74"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"B. Gryzio, \u201eInkunabu\u0142y z biblioteki ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku\u201d, \u201eLibri Gedanenses\u201d XXXI/XXXII, 2015, s. 11","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/55787198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Mo\u017cd\u017ce\u0144, \u201eThe Beginnings of the Reformation in the Light of Gda\u0144sk and K\u00f6nigsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXII, zeszyt 1, 2017, s. 85","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/ed12fd8d71f7d534d09f1d885dfe9384_ZH_2017_1_Mozdzen_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"L. Lewandowska, \u201ePocz\u0105tki pietyzmu w Gda\u0144sku. Przedmowa Samuela Schelwiga do \u00bbGr\u00fcndliches und wolgesetztes Bedencken, Von der Pietisterey\u00ab (1693)\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXV, zeszyt 4, 2020, s. 136, 140","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/ZH_85-4_06_Lewandowska_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"D. Popinigis, \u201eChoral-Lieder\u2026 mit Variationes \u2014 kompozycje Johanna Ephraima Eggerta na carillon ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Katarzyny w Gda\u0144sku\u201d, \u201eAspekty Muzyki\u201d 1, 2011, s. 157\u2013158, 160","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/521867.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1, 1999, s. 58","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 34, 39","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Cie\u015blak, \u201eAmbona z ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Gda\u0144sku. Przyczynek do tw\u00f3rczo\u015bci Izaaka van den Blocka\u201d, \u201eActa Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo\u201d XXV (zeszyt 280), 1994, s. 35","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-universitatis-nicolai-copernici-nauki-humanistyczno-spoeczne-zabytkoznawstwo-i-konserwatorstwo/1994-tom-25-280/acta_universitatis_nicolai_copernici_nauki_humanistyczno_spoleczne_zabytkoznawstwo_i_konserwatorstwo-r1994-t25_280-s35-58.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Kobe, \u201eIsaac van den Blocke, malarz i menonita w Gda\u0144sku na pocz\u0105tku XVII w. Czy jest co\u015b menonickiego w jego obrazach \u00bbPrzed potopem\u00ab oraz \u00bbW\u0105ska i przestronna droga\u00ab?\u201d, \u201ePorta Aurea\u201d 15, 2016, s. 41, 53","url":"https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/portaaurea/article/download/3379/6055"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eDas Archidiakonat Pommerellen der Di\u00f6zese Wloclawek im Mittelalter\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 41, 1904, s. 204\u2013233","url":"https://archive.org/details/Altpreussische_Monatsschrift-41"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 144v, 146r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 1, Danzig 1815, St\u00fcck 23, s. 362\u2013366 (Polona)","url":"https://polona.pl/item-view/aa150975-aed8-4686-84d5-d0c487b89b98"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 2, s. 24 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4662/Amtliche_Mittheilungen_1885_002.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 13","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 12, s. 88 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4671/Amtliche_Mittheilungen_1885_012.pdf"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0054","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.354167,"lng":18.651686,"name_de":"Katharinenkirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Katarzyny","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (po niemiecku Salvatorkirche) sta\u0142 na gda\u0144skim przedmie\u015bciu Zaro\u015blak (po niemiecku Petershagen), tu\u017c nad Kana\u0142em Raduni, naprzeciw przerzuconego przeze\u0144 mostu. Z ca\u0142ej budowli ocala\u0142a podstawa wie\u017cy do drugiej kondygnacji, w 1965 roku zabezpieczona jako trwa\u0142a ruina. To ona jest dzi\u015b przedmiotem ochrony: decyzj\u0105 Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku z 30 pa\u017adziernika 1971 roku wpisano j\u0105 do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-558 (w dawnym rejestrze wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego \u2014 numer 423). Urz\u0119dowy wykaz rejestru, prowadzony przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, datuje wie\u017c\u0119 na koniec XVII wieku i podaje adres przy ulicy Zaro\u015blak.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha szpital, przy kt\u00f3rym powsta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, za\u0142o\u017cono zapewne w 1378 roku, a jego kaplica sta\u0142a si\u0119 w 1456 roku fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a Mariackiego; w 1563 roku kaplic\u0119 rozebrano przy rozbudowie fortyfikacji wraz z du\u017cym cmentarzem, na kt\u00f3rym Jakub Hegge ju\u017c w 1522 roku g\u0142osi\u0142 Ewangeli\u0119 spod lipy. Budynki szpitalne zburzono w 1576 roku i odbudowano w latach 1581\u20131583 na obecnym miejscu. Do 1622 roku nabo\u017ce\u0144stwa w szpitalu odprawiali w\u0142asni duchowni szpitalni, potem duchowni z Oruni, a do 1641 roku Elias Hirschfeld; po \u015bmierci Konstantina Fehlaua w 1711 roku pastorem ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela zosta\u0142 Samuel Kr\u00fcger.\n\nL\u00f6schin (1815) opisuje dzieje poprzedniczki ko\u015bcio\u0142a, kaplicy \u015bwi\u0119tej Gertrudy przy szpitalu tego samego wezwania. Sta\u0142a ona tam, gdzie w jego czasach znajdowa\u0142y si\u0119 wodop\u00f3j (Pferdetr\u00e4nke), tak zwana Riedewand i le\u017c\u0105ca pod ni\u0105 fosa miejska; pewne jest wed\u0142ug niego, \u017ce ta krzy\u017cacka fundacja istnia\u0142a w 1423 roku. Przy kaplicy le\u017ca\u0142 rozleg\u0142y cmentarz, si\u0119gaj\u0105cy a\u017c po Sandgrube, na kt\u00f3rym chowano prawie wszystkich zmar\u0142ych z miasta; gdy w czasie wielkiej d\u017cumy w 1538 roku zabrak\u0142o na nim miejsca, rada za\u0142o\u017cy\u0142a cmentarz Bo\u017cego Cia\u0142a i zakaza\u0142a chowania u \u015bwi\u0119tej Gertrudy os\u00f3b, kt\u00f3re nie mia\u0142y tam wykupionego grobu rodzinnego. Jakub Hegge, zanim zacz\u0105\u0142 g\u0142osi\u0107 pod lip\u0105 na tym cmentarzu, wyst\u0105pi\u0142 najpierw na Hagelsbergu. W 1520 roku, w czasie wojny, gda\u0144szczanie sami podpalili szpital; ko\u015bci\u00f3\u0142 ocala\u0142, bo mniej przeszkadza\u0142 i mia\u0142 bardzo grube mury, a szpital po kilku latach odbudowano. W 1563 roku, gdy na Gda\u0144sk ruszy\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Eryk Brunszwicki z 10 000 piechoty i 500 je\u017ad\u017ac\u00f3w, rada kaza\u0142a rozebra\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Gertrudy i przeznaczy\u0107 jego miejsce na fos\u0119; prze\u0142o\u017conym ko\u015bcio\u0142a by\u0142 wtedy Stanis\u0142aw (Stenzel) Bornbach. Szpital, odbudowany tak, by nie przeszkadza\u0142 umocnieniom, m\u00f3g\u0142 pozosta\u0107, i do 1576 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w jego sali modlitewnej. Po wojnie z kr\u00f3lem Stefanem Batorym rada wyznaczy\u0142a szpitalowi plac za Raduni\u0105, ale prze\u0142o\u017ceni kupili inny, po tej stronie rzeki, gdzie wcze\u015bniej sta\u0142a cegielnia; w nowym budynku najni\u017csze i trzecie pi\u0119tro przeznaczono dla pensjonariuszy, a \u015brodkowe na ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\n\u015awi\u0105tynie sta\u0142y tu po kolei dwie. Pierwsz\u0105, o konstrukcji ryglowej, wzniesiono z inicjatywy Eliasa Hirschfelda, pastora z Oruni; budowniczym by\u0142 Rajnold de Clerck. Broszura parafialna Bernharda Meyera z czasu pierwszej wojny \u015bwiatowej podaje lata budowy 1633\u20131635 i po\u015bwi\u0119cenie w pierwszy dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia 1635 roku. Wutstrack wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 razem z nale\u017c\u0105cym do\u0144 szpitalem \u015bwi\u0119tej Gertrudy i notuje przy nim szko\u0142\u0119 \u015bwi\u0119tego Salwatora, za\u0142o\u017con\u0105 w 1642 roku. W tym samym roku duchownych ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela i ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a, kt\u00f3rzy pierwotnie nie nale\u017celi do kolegium duchownych Gda\u0144ska (Ministerium), przyj\u0119to do niego na ich pro\u015bb\u0119, za zgod\u0105 rady i samego kolegium; liczy\u0142o ono odt\u0105d dwudziestu jeden duchownych. W 1656 roku, gdy zbli\u017cali si\u0119 Szwedzi i miasto szykowano do obrony, usun\u0119li j\u0105 sami gda\u0144szczanie. Meyer pisze o wydarzeniach 1656 roku, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano razem z przedmie\u015bciami Zaro\u015blak, Nowe Ogrody i Siedlce, a jego wyposa\u017cenie rozdano: organy trafi\u0142y do Uje\u015bciska, chrzcielnica z barwnego marmuru \u2014 do ko\u015bcio\u0142a w Pruszczu, jeden z dzwon\u00f3w \u2014 do Rokitnicy. Nabo\u017ce\u0144stwa wr\u00f3ci\u0142y wtedy do szpitala \u015bwi\u0119tej Gertrudy. Barthel Ranisch, budowniczy drugiego ko\u015bcio\u0142a, zapisa\u0142 w 1695 roku, \u017ce pierwsza \u015bwi\u0105tynia mia\u0142a 100 st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci i 45 szeroko\u015bci; z rozebranego ko\u015bcio\u0142a wida\u0107 by\u0142o wtedy ju\u017c tylko p\u0142yty nagrobne i fundamenty, a w tym miejscu wci\u0105\u017c chowano zmar\u0142ych. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815) pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 za Bram\u0105 Petershagen, w miejscu p\u00f3\u017aniejszego cmentarza Zbawiciela, by\u0142 du\u017cy, a jego wystr\u00f3j \u015bwiadczy\u0142 o zamo\u017cno\u015bci gminy; do 1642 roku jeden duchowny odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa w obu ko\u015bcio\u0142ach, a potem powo\u0142ano drugiego, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 w szpitalu. L\u00f6schin podaje te\u017c, \u017ce w 1656 roku ceg\u0142y z rozebranego ko\u015bcio\u0142a sprzedano, a ambon\u0119 i o\u0142tarz podarowano ko\u015bcio\u0142owi w Oruni.\n\nDrugi ko\u015bci\u00f3\u0142, r\u00f3wnie\u017c o konstrukcji szkieletowej, zbudowa\u0142 w latach 1695\u20131697 gda\u0144ski mistrz murarski Barthel (Bartel) Ranisch, najprawdopodobniej \u2014 jak podaje Encyklopedia Gda\u0144ska \u2014 wed\u0142ug projektu Petera Willera. By\u0142a to budowla jednonawowa z drewnianym sklepieniem kolebkowym i z wie\u017c\u0105; w 1738 roku organy wykona\u0142 gda\u0144ski organmistrz Andreas Hildebrandt. Ephraim Praetorius odnotowa\u0142 w swoim r\u0119kopisie, \u017ce nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela, podobnie jak ko\u015bci\u00f3\u0142 brygidek w Gda\u0144sku i nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 jezuit\u00f3w w Starych Szkotach, by\u0142 zwr\u00f3cony o\u0142tarzem nie ku wschodowi, lecz ku zachodowi. Przy \u015bwi\u0105tyni le\u017ca\u0142 cmentarz, zwany cmentarzem Zbawiciela (Salwator). Wed\u0142ug Meyera kamie\u0144 w\u0119gielny pod drugi ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 tym razem ju\u017c wewn\u0105trz bramy i wa\u0142\u00f3w \u2014 po\u0142o\u017cy\u0142a rada miasta 10 sierpnia 1695 roku w obecno\u015bci burmistrza Zimmermanna. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 w si\u00f3dm\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1697 roku duchowny szpitalny Konstantin Fehlau, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu a\u017c do \u015bmierci w 1711 roku. Gmina ros\u0142a szybko \u2014 w 1724 roku ksi\u0119gi odnotowa\u0142y 8166 komunikant\u00f3w, w 1735 roku 124 \u015bluby, w 1739 roku 358 chrzt\u00f3w \u2014 i od 1727 roku przy ko\u015bciele pracowa\u0142o dw\u00f3ch duchownych. Wed\u0142ug Adama Szarszewskiego ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela znalaz\u0142 si\u0119 w XVIII wieku w samym centrum spor\u00f3w, tak\u017ce z powodu silnego jak na Gda\u0144sk o\u015brodka pietyst\u00f3w na Zaro\u015blaku i pobliskiej Biskupiej G\u00f3rce. W 1721 roku na dzia\u0142alno\u015b\u0107 pietyst\u00f3w skar\u017cy\u0142 si\u0119 tutejszy pastor Johann David Henrichsdorf, natomiast jeden z jego nast\u0119pc\u00f3w, Johann Gottfried Ehwald (1717\u20131786), cz\u0142owiek wed\u0142ug Rhesy bardzo uczony, pobo\u017cny i \u0142agodny, a przy tym wierny Ko\u015bcio\u0142owi lutera\u0144skiemu, podj\u0105\u0142 nieudan\u0105 pr\u00f3b\u0119 po\u0142\u0105czenia nauczania lutera\u0144skiego z elementami pobo\u017cno\u015bci pietystycznej. W ksi\u0119dze pastor\u00f3w jego nazwisko zapisano jako Ewald. Kronika ko\u015bcio\u0142a, w kt\u00f3rej zapisano go jako Ewalta, podaje, \u017ce urodzi\u0142 si\u0119 w Elbl\u0105gu 1 stycznia 1717 roku, do 1733 roku uczy\u0142 si\u0119 w tamtejszym gimnazjum, potem do 1738 roku w Gimnazjum Gda\u0144skim, nast\u0119pnie przez cztery lata studiowa\u0142 w Jenie i w 1742 roku wr\u00f3ci\u0142 do Gda\u0144ska; w listopadzie 1761 roku powo\u0142ano go na drugie stanowisko duchownego przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Zbawiciela, kt\u00f3re sprawowa\u0142 25 lat, a\u017c do \u015bmierci 22 listopada 1786 roku. Ta sama kronika odnotowa\u0142a, \u017ce na Nowy Rok 1784 po\u015bwi\u0119cono ko\u015bci\u00f3\u0142, w kt\u00f3rym w niedziel\u0119 Laetare obj\u0105\u0142 urz\u0105d powo\u0142any tam duchowny Richter; od tego czasu u \u015bwi\u0119tego Zbawiciela przestano chrzci\u0107 dzieci i udziela\u0107 \u015blub\u00f3w cz\u0142onkom gminy pruskiej, a poniewa\u017c jej mieszka\u0144com pod kar\u0105 zakazano przyjmowa\u0107 komuni\u0119 w ko\u015bcio\u0142ach gda\u0144skich, liczba komunikuj\u0105cych wyra\u017anie tu spad\u0142a. W kwietniu 1787 roku na duchownego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela powo\u0142ano Johanna Gottlieba Rolla, a gdy w 1789 roku przeszed\u0142 on do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba, na jego miejsce niemal jednog\u0142o\u015bnie wybrano Abrahama Friedricha Blecha, ordynowanego 4 grudnia i wprowadzonego w urz\u0105d 13 grudnia 1789 roku. Obaj zapisali w swoich \u017cyciorysach, \u017ce ich koleg\u0105 przy \u015bwi\u0119tym Zbawicielu by\u0142 Neur\u00f6hs; ksi\u0119ga pastor\u00f3w notuje przy tym ko\u015bciele Johanna Jacoba Neur\u00f6hsa od 1776 roku. W maju 1791 roku zmar\u0142 Johann Heinrich Bollhagen, kupiec handluj\u0105cy winem przy D\u0142ugim Targu, kt\u00f3ry zapisa\u0142 kapita\u0142 30 000 gulden\u00f3w. Z odsetek w wysoko\u015bci 5 procent ka\u017cdy z pi\u0119ciu duchownych (dw\u00f3ch od \u015bwi\u0119tego Zbawiciela, dw\u00f3ch od Bo\u017cego Cia\u0142a i jeden od Lazaretu) mia\u0142 otrzymywa\u0107 300 gulden\u00f3w rocznie; kronika zapisa\u0142a, \u017ce w ten spos\u00f3b Bollhagen uwieczni\u0142 si\u0119 dla ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela. Blech po\u017cegna\u0142 si\u0119 z gmin\u0105 28 lutego 1796 roku, gdy przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba. Organy z 1738 roku sfinansowa\u0142 zapis Ephraima Waltera, jednego z prze\u0142o\u017conych szpitala, upami\u0119tniony tablic\u0105 na ch\u00f3rze organowym. Pastor Keltz wyda\u0142 drukiem kazanie wyg\u0142oszone przy po\u015bwi\u0119ceniu organ\u00f3w w 1738 roku; w przypisach odnotowa\u0142, \u017ce w czasie obl\u0119\u017cenia jedna bomba spad\u0142a cztery kroki od ko\u015bcio\u0142a, a druga dwana\u015bcie krok\u00f3w przed jego drzwiami, tak \u017ce tego dnia wstrzymano nabo\u017ce\u0144stwo. Adam Szarszewski, opieraj\u0105c si\u0119 na inwentarzu zabytk\u00f3w Gda\u0144ska Williego Drosta, wymienia w wystroju drugiego ko\u015bcio\u0142a obrazy w o\u0142tarzu g\u0142\u00f3wnym \u2014 Wniebowst\u0105pienie oraz wizerunki Eliasza i Moj\u017cesza z 1704 roku, a tak\u017ce Wjazd Chrystusa do Jerozolimy z 1715 roku \u2014 oraz Chrystusa w Ogrodzie Oliwnym z XVII wieku, Naigrawanie i Zdj\u0119cie z krzy\u017ca z 1698 roku, S\u0105d Ostateczny z 1701 roku i portret Lutra z 1698 roku.\n\nWed\u0142ug L\u00f6schina (1815) o budow\u0119 drugiego ko\u015bcio\u0142a szczeg\u00f3lnie zas\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 burmistrz i administrator okr\u0119gu H\u00f6he Gabriel Schumann, kt\u00f3ry zebra\u0142 potrzebne pieni\u0105dze z r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 i hojnie do\u0142o\u017cy\u0142 w\u0142asne. Ambon\u0119, chrzcielnic\u0119, o\u0142tarz i cz\u0119\u015b\u0107 wystroju przeniesiono do nowego ko\u015bcio\u0142a z ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Gertrudy, kt\u00f3ry mia\u0142 odt\u0105d zupe\u0142nie przesta\u0107 s\u0142u\u017cy\u0107, a mechanizm zegara pozosta\u0142 jeszcze z ko\u015bcio\u0142a rozebranego w 1656 roku. Okna ufundowali cz\u0142onkowie gminy i inne osoby: burmistrz Schumann jedno, cech piekarzy zwanych Losb\u00e4cker dwa, a ka\u017cde kosztowa\u0142o 75 gulden\u00f3w. Za miedziane pokrycie wie\u017cy zap\u0142acono 2000 gulden\u00f3w, a za malowanie miedzi 200 gulden\u00f3w; wykona\u0142 je malarz Andreas Stech. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Gertrudy sta\u0142 odt\u0105d nieu\u017cywany do 1769 roku, kiedy rozebrano go razem ze szpitalem i postawiono istniej\u0105cy w 1815 roku, znacznie mniejszy budynek szpitalny.\n\nKronika ko\u015bcio\u0142a opisuje te\u017c sp\u00f3r z 1805 roku, kt\u00f3ry rozpatrywa\u0142o pruskie Kolegium Ko\u015bcielne i Szkolne. Prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny zarzucili prze\u0142o\u017conym \u015bwi\u0119tego Zbawiciela, \u017ce roszcz\u0105 sobie prawo do grzebania zmar\u0142ych z przedmie\u015b\u0107 Schwarzes Meer, Sandgrube i cz\u0119\u015bciowo z Nowych Ogrod\u00f3w (Neugarten) na nowym cmentarzu i na cmentarzu w Zaro\u015blaku bez op\u0142at na rzecz \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Powo\u0142ywali si\u0119 na dawny przywilej biskupa w\u0142oc\u0142awskiego, kt\u00f3ry przyznawa\u0142 ich ko\u015bcio\u0142owi mi\u0119dzy innymi Nowe Ogrody, Siedlce, Sandgrube i ca\u0142y Zaro\u015blak, oraz na uchwa\u0142\u0119 rady, kt\u00f3r\u0105 datowali na 1694 rok (odpis tej uchwa\u0142y w kronice nosi dat\u0119 1693); uchwa\u0142a ta dla utrzymania odbudowanego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela odst\u0105pi\u0142a mu cz\u0119\u015b\u0107 ich okr\u0119gu. Przedmie\u015bcia Schwarzes Meer, cz\u0119\u015bci Sandgrube, przywilej nie wymienia, bo \u2014 jak pisali \u2014 prawdopodobnie nie by\u0142o jeszcze wtedy zabudowane, a dokumentu, kt\u00f3ry przypisywa\u0142by je \u015bwi\u0119temu Zbawicielowi, prze\u0142o\u017ceni \u015bwi\u0119tej Katarzyny nie znali.\n\nPrze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela i szpitala \u015bwi\u0119tej Gertrudy odpowiedzieli Kolegium 11 wrze\u015bnia 1805 roku. Prawo do grzebania zmar\u0142ych mi\u0119dzy innymi z Zaro\u015blaka, Schwarzes Meer i Sandgrube bez op\u0142at na rzecz \u015bwi\u0119tej Katarzyny wywodzili z uchwa\u0142 rady z 17 grudnia 1675 roku i z 1693 roku, z orzeczenia wiceprezydenta Gabriela von B\u00f6meln z 7 maja 1737 roku oraz z ustnych rozstrzygni\u0119\u0107 \u00f3wczesnych wiceprezydent\u00f3w z lat 1713, 1726 i 1729, wydanych na ich korzy\u015b\u0107. Nowych Ogrod\u00f3w, jak zaznaczyli, nigdy do swojego okr\u0119gu nie zaliczali, a przywilej biskupi ich zdaniem nie mia\u0142 ju\u017c zastosowania, bo zmieni\u0142y go p\u00f3\u017aniejsze uchwa\u0142y rady.\n\nW 1807 roku, na pocz\u0105tku marca, wojska francuskie stan\u0119\u0142y pod Gda\u0144skiem, a w nocy 23 kwietnia zacz\u0119\u0142o si\u0119 pierwsze bombardowanie. Kule przestrzeli\u0142y szpital i mieszkanie duchownego, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 kronik\u0119; ko\u015bci\u00f3\u0142, cho\u0107 i w niego trafia\u0142y kule, ocala\u0142. Bombardowanie usta\u0142o po rozejmie zawartym o p\u00f3\u0142nocy z 23 na 24 maja mi\u0119dzy francuskim marsza\u0142kiem Lefebvre\u2019em a gubernatorem Gda\u0144ska hrabi\u0105 von Kalckreuthem; 27 maja wojska pruskie opu\u015bci\u0142y miasto, a Francuzi obj\u0119li je w posiadanie. Gdy w ko\u015bciele zn\u00f3w zacz\u0119to odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa, Francuzi zabrali go na magazyn siana. Przez trzy miesi\u0105ce nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 poza ko\u015bcio\u0142em, potem w izbie szpitala, a\u017c w sierpniu 1808 roku gmina odzyska\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142; pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono w nim w 8. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, 7 sierpnia 1808 roku.\n\nOd 1 stycznia 1809 roku prowadzenie akt stanu cywilnego powierzono duchownym, a zgodnie z Kodeksem Napoleona ka\u017cdy ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 mie\u0107 wyznaczony okr\u0119g. Senior Bertling zwo\u0142a\u0142 w tej sprawie na 9 stycznia 1809 roku konwent duchownych Gda\u0144ska. Wed\u0142ug kroniki przyznano na nim ko\u015bcio\u0142owi \u015bwi\u0119tego Zbawiciela okr\u0119g obejmuj\u0105cy mi\u0119dzy innymi Schwarzes Meer po obu stronach, Biskupi\u0105 G\u00f3rk\u0119, wewn\u0119trzny i zewn\u0119trzny Zaro\u015blak, Stare Szkoty oraz s\u0105siaduj\u0105c\u0105 z nimi lew\u0105 stron\u0119 Che\u0142mu (Stolzenberg), bo tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 le\u017ca\u0142 od 1807 roku w ruinie i nie mia\u0142 by\u0107 odbudowany. Neur\u00f6hs zabiega\u0142 na konwencie tak\u017ce o Sandgrube, ale pastor Blech od \u015bwi\u0119tej Katarzyny nie zgodzi\u0142 si\u0119 jej odst\u0105pi\u0107. Senat mimo kolejnych pr\u00f3\u015bb Ministerium porozumienia nie zatwierdzi\u0142.\n\nWed\u0142ug opracowania parafii sopockiej ko\u015bci\u00f3\u0142 ucierpia\u0142 podczas obl\u0119\u017ce\u0144 w 1734, 1807 i 1813 roku, a w latach 1807\u20131813 s\u0142u\u017cy\u0142 Francuzom za magazyn prochu. Meyer, kt\u00f3ry korzysta\u0142 ze starej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej, opisuje to inaczej: w styczniu 1813 roku Francuzi zaj\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 na magazyn siana i s\u0142omy, a 21 pa\u017adziernika 1813 roku dwunastofuntowy granat wpad\u0142 do wn\u0119trza i zniszczy\u0142 o\u0142tarz i okna. Dalszy ostrza\u0142 zburzy\u0142 zakrysti\u0119 i podziurawi\u0142 strop; wed\u0142ug Meyera ko\u015bci\u00f3\u0142 prawdopodobnie w\u0142a\u015bnie wtedy przesun\u0105\u0142 si\u0119 ku p\u00f3\u0142nocy, tak \u017ce w jego czasach mury od tej strony podpiera\u0142o siedem filar\u00f3w. Pastor Schalk zapisa\u0142 w starej ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, \u017ce przez spalenie przedmie\u015b\u0107 w 1813 roku \u2014 Szkot\u00f3w, Winnicy (Weinberg) i zewn\u0119trznego Zaro\u015blaka \u2014 parafia straci\u0142a swoich najznaczniejszych cz\u0142onk\u00f3w, a strat\u0119 Starych Szkot\u00f3w uwa\u017ca\u0142 za niezapomnian\u0105. Po \u015bmierci pastora Neur\u00e4hsa w 1812 roku drugiego stanowiska duchownego przy ko\u015bciele ju\u017c nie obsadzono; nabo\u017ce\u0144stwa usta\u0142y do ko\u0144ca 1813 roku, a od pierwszego dnia Wielkanocy 1814 roku odprawiano je zn\u00f3w w szpitalu, opuszczonym przez stra\u017c bramn\u0105.\n\nDalsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kroniki prowadzi\u0142 Johann Jacob Schalk. Kolegium Ko\u015bcielne i Szkolne mianowa\u0142o go drugim duchownym ko\u015bcio\u0142a 4 grudnia 1806 roku, ale bombardowanie przez Francuz\u00f3w op\u00f3\u017ani\u0142o zatwierdzenie i urz\u0105d obj\u0105\u0142 dopiero 11 pa\u017adziernika 1807 roku. W 1815 roku pisa\u0142, \u017ce w ci\u0105gu siedmiu lat trzeci raz straci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142: pierwszy raz w 1807 roku, drugi 17 stycznia 1813 roku, gdy zarekwirowano go na magazyn siana i s\u0142omy, cho\u0107 w nast\u0119pnym miesi\u0105cu zn\u00f3w go zwolniono, a trzeci w listopadzie 1813 roku, gdy baterie oblegaj\u0105cych na Che\u0142mie, wymierzone w Biskupi\u0105 G\u00f3rk\u0119, tak go zniszczy\u0142y, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwa zawieszono na p\u00f3\u0142 roku. Od pa\u017adziernika 1813 do po\u0142owy kwietnia 1814 roku nie mia\u0142 \u017cadnego miejsca na nabo\u017ce\u0144stwa; kronika podaje dzie\u0144 pierwszego nabo\u017ce\u0144stwa w sali szpitala: Wielkanoc, 10 kwietnia 1814 roku. Senat Wolnego Miasta na pro\u015bb\u0119 prze\u0142o\u017conych postanowi\u0142 dekretem z 6 maja 1811 roku, \u017ce druga posada duchownego przy ko\u015bciele pozostanie nieobsadzona. Gdy 17 stycznia 1812 roku zmar\u0142 Neur\u00f6hs, drugiej posady ju\u017c nie obsadzono, a w 1815 roku rejencja Prus Zachodnich zatwierdzi\u0142a zniesienie drugiej posady i polepszenie z jej dochod\u00f3w uposa\u017cenia pozosta\u0142ego duchownego.\n\nSp\u00f3r o okr\u0119g parafii ci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 dalej. Po powrocie Gda\u0144ska do Prus w 1814 roku Ministerium zn\u00f3w prosi\u0142o rad\u0119 o zatwierdzenie porozumienia z 1809 roku; wed\u0142ug kroniki Schwarzes Meer, Biskupi\u0105 G\u00f3rk\u0119 i Zaro\u015blak przypisano wtedy duchownemu \u015bwi\u0119tego Zbawiciela przynajmniej po\u015brednio, bo duchowni \u015bwi\u0119tej Katarzyny nadal nie chcieli zrzec si\u0119 Schwarzes Meer. W czerwcu 1815 roku pastor Blech od \u015bwi\u0119tej Katarzyny zaprotestowa\u0142, gdy dziecko mieszka\u0144ca Sandgrube pochowano na cmentarzu \u015bwi\u0119tego Zbawiciela i wpisano do tutejszej ksi\u0119gi zmar\u0142ych. Schalk odpowiedzia\u0142 1 lipca 1815 roku, \u017ce porozumienie z 1809 roku odda\u0142o \u015bwi\u0119tej Katarzynie Sandgrube tylko co do chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w, a poch\u00f3wki zosta\u0142y przy \u015bwi\u0119tym Zbawicielu. Postanowieniem Kr\u00f3lewskiego Konsystorza Prus Zachodnich z 5 lipca 1817 roku w\u0142\u0105czono do parafii luteran\u00f3w ze Starych Szkot\u00f3w i Drugiego Zaro\u015blaka (Zweites Petershagen), a dekretem rejencji gda\u0144skiej z 10 sierpnia 1819 roku \u2014 z Pierwszego Zaro\u015blaka (Erstes Petershagen), Schwarzes Meer, Biskupiej G\u00f3rki, lewej strony Che\u0142mu oraz wsi i folwarku Altdorf. Mimo narady z 23 czerwca 1819 roku rejencja do 12 lutego 1820 roku nie rozstrzygn\u0119\u0142a sprawy cz\u0119\u015bci Sandgrube od strony Zaro\u015blaka; Schalk wpisa\u0142 zgon stamt\u0105d ze stycznia 1820 roku do swojej ksi\u0119gi bez sprzeciwu. Wed\u0142ug spisu prezydium policji z 1817 roku luteran\u00f3w by\u0142o w Pierwszym Zaro\u015blaku 632, w Schwarzes Meer 611, a na Biskupiej G\u00f3rce 21.\n\nJohann Jacob Schalk, kt\u00f3ry w 1825 roku przeszed\u0142 do parafii w Rokitnicy, zapisa\u0142 w prowadzonej tam kronice, \u017ce kazanie po\u017cegnalne w ko\u015bciele Zbawiciela wyg\u0142osi\u0142 w trzeci\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, 19 czerwca 1825 roku. Jego nast\u0119pc\u0119 wprowadzi\u0142 w niedziel\u0119 Cantate, 23 kwietnia 1826 roku, radca konsystorski i superintendent Bertling, i to w ponownie otwartym ko\u015bciele. Wed\u0142ug Schalka trzeba by\u0142o wtedy przede wszystkim zbudowa\u0107 zakrysti\u0119 i odnowi\u0107 organy, z kt\u00f3rych \u017co\u0142nierze zabrali najwi\u0119ksze piszcza\u0142ki; za zgod\u0105 kr\u00f3lewskiej rejencji przeprowadzono w ca\u0142ym mie\u015bcie kwest\u0119 po domach, kt\u00f3ra przynios\u0142a oko\u0142o 400 talar\u00f3w.\n\nMeyer opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako budowl\u0119 pierwotnie szachulcow\u0105, d\u0142ug\u0105 na oko\u0142o 44 metry, szerok\u0105 na 14 i wysok\u0105 na ponad 15, z dwoma ch\u00f3rami wspartymi na cienkich \u017celaznych kolumnach i star\u0105 kaplic\u0105 chrzcieln\u0105 przy o\u0142tarzu. Plebani\u0119 wzniesiono w 1774 roku. Parafia mia\u0142a dwa cmentarze. Na starym, przy promenadzie od Targu Siennego do Bramy Petershagen, niegdy\u015b najch\u0119tniej wybieranym miejscu poch\u00f3wku, spocz\u0119li pierwszy pruski nadburmistrz Gda\u0144ska von Weickhmann, muzyk Curschmann i pierwszy gda\u0144ski generalny superintendent Taube; nowy, kilka minut drogi za bram\u0105, z jod\u0142ow\u0105 alej\u0105 prowadz\u0105c\u0105 na wzg\u00f3rze i rozleg\u0142ym widokiem na nizin\u0119, by\u0142 wed\u0142ug broszury Meyera u\u017cywany od 28 lat. Wed\u0142ug S\u0142awomira Ko\u015bcielaka z cmentarza przy ko\u015bciele Zbawiciela na stokach Biskupiej G\u00f3rki korzystali cz\u0142onkowie rodziny Kabrun \u2014 szkockiego pochodzenia rodu armator\u00f3w, kt\u00f3ry na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku doszed\u0142 w Gda\u0144sku do wielkiego znaczenia i by\u0142 zwi\u0105zany z gda\u0144skimi kalwinistami. Do ko\u015bcio\u0142a przylega\u0142a obszerna zakrystia z o\u0142tarzem, w kt\u00f3rej odbywa\u0142y si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwa poboczne i spowied\u017a; z dawnego wyposa\u017cenia zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty szat o\u0142tarzowych z pierwszych lat drugiego ko\u015bcio\u0142a, br\u0105zowe \u015bwieczniki, naczynia komunijne i srebrny dzban chrzcielny. Gmin\u0119 wyr\u00f3\u017cnia\u0142o przywi\u0105zanie do miejsca \u2014 parafianie szczycili si\u0119, \u017ce s\u0105 \u201ealte Peterzagener\u201d \u2014 i d\u0142ugoletnia pos\u0142uga duchownych: superintendent Blech s\u0142u\u017cy\u0142 tu niemal 46 lat, jego nast\u0119pca Woth \u2014 33 lata. Oko\u0142o 1890 roku do parafii nale\u017ca\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 Gda\u0144ska i Altdorf, \u0142\u0105cznie oko\u0142o 3000 dusz. Do 1918 roku parafia \u015awi\u0119tego Zbawiciela (St. Salvator) nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej diecezji Danzig-Stadt, obejmuj\u0105cej gminy samego miasta. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 4317 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1878 roku Alfred Woth.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku pastorem przy ko\u015bciele Zbawiciela (Petershagen) by\u0142 Woth; nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 w niedziele i \u015bwi\u0119ta o dziesi\u0105tej rano. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku pastor Alfred Woth mieszka\u0142 w plebanii przy Petershagen an der Radaune 14. Pod tym samym adresem wymienia go jako pastora ju\u017c ksi\u0119ga z 1897 roku (ksi\u0119ga z 1905 roku nie podaje obsady parafii: \u201ePersonalien nicht eingegangen\u201d), a w ksi\u0119gach z 1914 i 1918 roku pastorem jest Meyer. Od 5 stycznia 1919 roku przy parafii dzia\u0142a\u0142o stowarzyszenie parafialne z grup\u0105 m\u0119sk\u0105 i kobiec\u0105, kt\u00f3ra wyros\u0142a z \u201eFrauenh\u00fclfe St. Salvator\u201d; w maju 1919 roku liczy\u0142o ponad 400 cz\u0142onk\u00f3w. W 1919 roku pastorem by\u0142 Bernhard Meyer, mieszkaj\u0105cy przy Petershagen 14, a ogrodnikiem cmentarnym Otto Borowski (Petershagen za ko\u015bcio\u0142em 30). Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia \u015bwi\u0119tego Salwatora w Gda\u0144sku liczy\u0142a wtedy 4485 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1911 roku Bernhard Meyer.\n\nW 1945 roku \u015bwi\u0105tynia uleg\u0142a niemal ca\u0142kowitemu zniszczeniu \u2014 ocala\u0142 jedynie dolny fragment wie\u017cy. Wed\u0142ug Tadeusza J. Zieli\u0144skiego w ruinie wie\u017cy dzia\u0142a\u0142 w chwili sk\u0142adania wniosku punkt kserograficzny. Parafia ewangelicko-augsburska z\u0142o\u017cy\u0142a wniosek 9 lipca 1996 roku, zapowiadaj\u0105c dobudow\u0119 kaplicy do wie\u017cy, a miasto Gda\u0144sk \u2014 wyj\u0105tkowo w\u015br\u00f3d gda\u0144skich spraw \u2014 nie sprzeciwia\u0142o si\u0119 zwrotowi. Komisja regulacyjna orzek\u0142a 20 maja 1998 roku zwrot nieruchomo\u015bci w naturze, wolnej od obci\u0105\u017ce\u0144. By\u0142a to jedyna gda\u0144ska nieruchomo\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 parafia odzyska\u0142a zgodnie z wnioskiem. Encyklopedia Gda\u0144ska notuje, \u017ce 20 maja 1998 roku parafia ewangelicko-augsburska otrzyma\u0142a zgod\u0119 na przej\u0119cie nieruchomo\u015bci. W ruinie wie\u017cy mie\u015bci si\u0119 biuro firmy z bran\u017cy nieruchomo\u015bci.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Encyklopedia Gda\u0144ska datuje budow\u0119 na lata 1633\u20131635, wykaz ko\u015bcio\u0142\u00f3w gda\u0144skich w serwisie danzig-online.pl na lata 1633\u20131634. Encyklopedia Gda\u0144ska i opracowanie parafii ewangelicko-augsburskiej w Sopocie m\u00f3wi\u0105 o rozbi\u00f3rce, r\u0119kopis Christiana Friedricha Wutstracka z 1807 roku \u2014 o spaleniu; o spaleniu pisze te\u017c Piotr Birecki, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Kossarzeckiego. O rozbi\u00f3rce pisze r\u00f3wnie\u017c L\u00f6schin (1815, s. 477). Opracowanie parafii sopockiej datuje uderzenie granatu na 1814 rok, a koniec odbudowy na oko\u0142o 1860 rok; wed\u0142ug Meyera ko\u015bci\u00f3\u0142 prowizorycznie naprawiono w 1826 roku, a wn\u0119trze urz\u0105dzono na nowo dopiero w latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku, po oddzieleniu si\u0119 w 1883 roku gminy szpitala \u015bwi\u0119tej Gertrudy. Wed\u0142ug opracowania parafii sopockiej Francuzi trzymali w ko\u015bciele w latach 1807\u20131813 proch, wed\u0142ug Meyera od stycznia 1813 roku \u2014 siano i s\u0142om\u0119. Kronika ko\u015bcio\u0142a, prowadzona przez jego duchownych, podaje, \u017ce Francuzi zabrali ko\u015bci\u00f3\u0142 na magazyn siana ju\u017c w 1807 roku, a gmina odzyska\u0142a go w sierpniu 1808 roku. Meyer datuje po\u0142o\u017cenie kamienia w\u0119gielnego pod drugi ko\u015bci\u00f3\u0142 na 10 sierpnia 1695 roku i \u0142\u0105czy je z burmistrzem Zimmermannem, natomiast sam budowniczy, Barthel Ranisch, w opisie wydanym jeszcze w 1695 roku podaje 1 sierpnia, godzin\u0119 dziesi\u0105t\u0105 rano i burmistrza Gabriela Schumanna, kt\u00f3ry razem z czterema prze\u0142o\u017conymi sam wpu\u015bci\u0142 kamie\u0144 z miedzian\u0105 tablic\u0105. Tak\u017ce wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 478) kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cy\u0142 burmistrz Gabriel Schumann. Rhesa zapisuje duchownego, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 tu urz\u0105d w 1807 roku, jako Johanna Jacoba Schalcka, urodzonego 5 pa\u017adziernika 1771 roku i egzaminowanego 26 wrze\u015bnia 1797 roku; jako Schalcka notuje go tak\u017ce ksi\u0119ga pastor\u00f3w. \u017byciorys w kronice ko\u015bcio\u0142a, zaczynaj\u0105cy si\u0119 od s\u0142\u00f3w \u201eIch Johann Jacob Schalk\u201d, podaje te same daty. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 476) do 1622 roku nabo\u017ce\u0144stwa w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Gertrudy odprawiali tak\u017ce duchowni z Oruni, a w 1622 roku rada powo\u0142a\u0142a tu Eliasa Hirschfelda i odt\u0105d zwi\u0105zek z Oruni\u0105 usta\u0142; wed\u0142ug kroniki Harnocha do 1622 roku nabo\u017ce\u0144stwa w szpitalu odprawiali w\u0142asni duchowni szpitalni, a potem duchowni z Oruni. Wed\u0142ug L\u00f6schina (1815, s. 478) nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w pierwszy dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia 1697 roku, wed\u0142ug Meyera (s. 5) w si\u00f3dm\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1697 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tym ko\u015bciele mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Gottfried Ewald (1761), Nathanael Friedrich Treuge (1761), Johann Jacob Neur\u00f6hs (1776), Johann Jakob Schalck (1807), Carl Adolph Blech (1832), Alfred Agathon Wilhelm Woth (1878), Bernhard Louis Konstantin Meyer (1911), Martin Hesekiel (1940).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Salvator w Gda\u0144sku 4529 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 73, 74, 75, 217; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 64, 591; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 385, 386; danzig-online.pl, \u201eKo\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska\u201d (wykaz 32 \u015bwi\u0105ty\u0144 i kaplic); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia); Christian Friedrich Wutstrack, r\u0119kopi\u015bmienny opis Pomorza, 1807; materia\u0142y Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Sopocie; \u201eDie Di\u00f6zesaneinteilung der evangelischen Kirche bis 1918\u201d \u2014 Familienforschung in Westpreussen (westpreussen.de); B. Meyer, \u201eDie evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig\u201d, Gda\u0144sk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 3\u20137; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 63\u201364; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 11; T. J. Zieli\u0144ski, \u201eRewindykacja nieruchomo\u015bci Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego na terenie Gda\u0144ska po 1989 r. (post\u0119powania przed Komisj\u0105 Regulacyjn\u0105)\u201d, \u201eStudia z Prawa Wyznaniowego\u201d 13 (2010), s. 16\u201317, 23; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 27; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 74; tam\u017ce, Danzig 1905, cz. IV, s. 61; tam\u017ce, Danzig 1914, cz. IV, s. 62; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 59; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 134; t. 2, s. 429; t. 3, s. 788; t. 4, s. 1177, 1269; t. 6, s. 1566; t. 7, s. 1854, 2021; A. Szarszewski, \u201eSzpitale gda\u0144skie XVI\u2013XVIII w. a duchowo\u015b\u0107 protestancka\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d 11, 2020, s. 180, 182\u2013184; S. Ko\u015bcielak, \u201eBrytyjskie grupy wyznaniowe w Gda\u0144sku w XVII\u2013XVIII (XIX) wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 38\u201339; P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 16; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 154r; Kronika ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela w Gda\u0144sku (zapiski do 1825 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5463/11 (Archion 15758); \u201eGedenk-Buch f\u00fcr die Kirche zu St. Jacob\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1787 roku przez duchownego Petera Wilhelma Biehla (wpisy do 1802 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5339 (Archion 15065); L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 73; M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 2, Danzig 1815, St\u00fcck 30, s. 472\u2013479 (Polona); Trzecia ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (M\u00fcggenhahl) z lat 1808\u20131836, z kronik\u0105 pastora Johanna Jacoba Schalka z lat 1825\u20131834, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5745 (Archion 17486).*","built_year":1697,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"KO\u015aCI\u00d3\u0141 ZBAWICIELA (I) (Encyklopedia Gda\u0144ska / Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_ZBAWICIELA_(I)"},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w (wykaz wojew\u00f3dzki, arkusz xls)","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Pomorskiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w): nr rej. A-558, dawny rejestr woj. gda\u0144skiego nr 423, organ wpisuj\u0105cy \u2014 Wojew\u00f3dzki Konserwator Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, data wpisu 30 X 1971, obiekt: \u201ewie\u017ca ko\u015bcio\u0142a p.w. Zbawiciela\u201d, ul. Zaro\u015blak, Gda\u0144sk","url":"https://www.ochronazabytkow.gda.pl/rejestr-zabytkow/"},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w (wykaz NID)","tytul":"Wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych woj. pomorskiego (NID, stan na 31 III 2026): \u201ewie\u017ca ko\u015bcio\u0142a pw. Zbawiciela, ul. Zaro\u015blak, k. XVII, nr rej.: A-558 z 30.10.1971\u201d","url":"https://nid.pl/zasoby/rejestr-zabytkow-zasoby/"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w NID","tytul":"Narodowy Instytut Dziedzictwa, ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 \u201ewie\u017ca ko\u015bcio\u0142a pw. Zbawiciela\u201d, 1696 r., ceglana, Gda\u0144sk, ul. Zaro\u015blak 18; karty zielone 1959, karta bia\u0142a 1987","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/zabytek?inspire_id=PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_BL.34861&rejestr=ewidencja-zabytkow"},{"typ":"opracowanie regionalne oparte na \u017ar\u00f3dle archiwalnym z 1807 r.","tytul":"\u201eZaro\u015blak w opisie Wutstracka (1807)\u201d, Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu, 20 IV 2020 \u2014 om\u00f3wienie i cytaty z r\u0119kopisu Christiana Friedricha Wutstracka \u201eHistorisch-topographisch-statistische Nachrichten von der K\u00f6niglich-Westpreu\u00dfischen See- und Handelsstadt Danzig\u201d, Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku, sygn. APGd 300,R-Ll,96","url":"https://www.gdanskstrefa.com/zaroslak-w-opisie-wutstracka-1807/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pomocnicze \u2014 NIE liczone jako niezale\u017cne (cytuje Gedanopedi\u0119)","tytul":"Wikipedia, \u201eWie\u017ca ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela w Gda\u0144sku\u201d \u2014 kontrola pomocnicza (nr rej. 423 z 30.10.1971, granat 1814, odbudowa ok. 1860, dawne biuro firmy nieruchomo\u015bci)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wie%C5%BCa_ko%C5%9Bcio%C5%82a_Zbawiciela_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Meyer, \u201eDie evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig\u201d, Gda\u0144sk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 3\u20137","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 385, 386","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 217, 73, 74, 75","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 217, 73, 74, 75","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 591, 64","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 591, 64","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Ranisch, \u201eBeschreibung Aller Kirchen-Geb\u00e4ude der Stadt Dantzig\u201d, Danzig 1695, Anhang, s. 75","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/11822/edition/7688/content"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 73\u201375 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3485"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 60\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3489"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1914, cz. IV, s. 61\u201363 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1918, cz. IV, s. 58\u201360 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 134; t. 2, s. 429; t. 3, s. 788; t. 4, s. 1177, 1269; t. 6, s. 1566; t. 7, s. 1854, 2021","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Szarszewski, \u201eSzpitale gda\u0144skie XVI\u2013XVIII w. a duchowo\u015b\u0107 protestancka\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d 11, 2020, s. 180, 182\u2013184","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/63512397.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eBrytyjskie grupy wyznaniowe w Gda\u0144sku w XVII\u2013XVIII (XIX) wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 38\u201339","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147337.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 154r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Kronika ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela w Gda\u0144sku (spisy z lat 1777\u20131804), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5463/11 (Archion 15758)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eGedenk-Buch f\u00fcr die Kirche zu St. Jacob\u201d, ksi\u0119ga pami\u0105tkowa ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w Gda\u0144sku za\u0142o\u017cona w 1787 roku przez duchownego Petera Wilhelma Biehla (wpisy do 1802 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5339 (Archion 15065)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 73","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. G. L\u00f6schin, \u201eEtwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs\u201d, \u201eGedana\u201d Bd. 2, Danzig 1815, St\u00fcck 30, s. 472\u2013479 (Polona)","url":"https://polona.pl/item-view/0d0d8dd7-3886-4835-a7db-91c21b76068c"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Trzecia ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (M\u00fcggenhahl) z lat 1808\u20131836, z kronik\u0105 pastora Johanna Jacoba Schalka z lat 1825\u20131834, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5745 (Archion 17486)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 14","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0107","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.343056,"lng":18.6425,"name_de":"Salvatorkirche","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela na Zaro\u015blaku","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Krakowcu (po niemiecku Evangelischer Friedhof in Krakau) le\u017cy przy ulicy K\u0119pnej, po jej p\u00f3\u0142nocnej stronie, u zalesionych wydm nadmorskich. Dla tamtejszej ludno\u015bci protestanckiej za\u0142o\u017cono go w latach trzydziestych XX wieku. Rozplanowano go na nieregularnym wieloboku o pierwotnej powierzchni 0,96 hektara, z alej\u0105 centraln\u0105 biegn\u0105c\u0105 od bramy w po\u0142udniowej granicy dzia\u0142ki do kaplicy przy granicy p\u00f3\u0142nocnej. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod ewangelick\u0105 kaplic\u0119 cmentarn\u0105 po\u0142o\u017cono 6 wrze\u015bnia 1937 roku. W 1938 roku budow\u0119 kaplicy uko\u0144czono. Wed\u0142ug Klaudiusza Grabowskiego (2024) genez\u0119 cmentarza wyja\u015bniaj\u0105 akta Konsystorza Ewangelickiego w Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku (zesp\u00f3\u0142 977, sygnatury 1165 i 1166).\n\nW urz\u0119dowym spisie miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku pod has\u0142em \u201eKrackau\u201d, \u0142\u0105cznie z przysi\u00f3\u0142kami, notowano 242 mieszka\u0144c\u00f3w: 238 luteran\u00f3w i czterech katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Bohnsack.\n\nW wykazie gmin do spisu z 1885 roku Krakau \u2014 dwudziesta \u00f3sma gmina wiejska powiatu Danziger Niederung, mi\u0119dzy Klein Z\u00fcnder a Krampitz \u2014 figuruje przy parafii ewangelickiej w Bohnsack, dzisiejszym Sobieszewie. W tym samym wykazie katolik\u00f3w z Krakau przypisano do gda\u0144skiej Kaplicy Kr\u00f3lewskiej; wie\u015b liczy\u0142a wtedy 457 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 221 m\u0119\u017cczyzn i 236 kobiet.\n\nW okr\u0119gu wikariackim w Stogach Krakowiec i Westlich Neuf\u00e4hr znajdowa\u0142y si\u0119 od 1 grudnia 1896 roku. Dokumentem z 15 lutego 1901 roku ewangelik\u00f3w z Krakowca i Westlich Neuf\u00e4hr wy\u0142\u0105czono z parafii w Sobieszewie i przy\u0142\u0105czono do nowo utworzonej samodzielnej parafii w Stogach.\n\nKrakowiec by\u0142 wsi\u0105 rolniczo-ryback\u0105, kt\u00f3r\u0105 1 kwietnia 1914 roku w\u0142\u0105czono w granice Gda\u0144ska. W 1919 roku w radzie parafialnej zasiada\u0142 nauczyciel z Krakowca Gustav Schubert.\n\nW 1945 roku kaplica uleg\u0142a zniszczeniu. Odbudowan\u0105 po\u015bwi\u0119cono w 1948 roku jako rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bwi\u0119tszego Imienia Maryi, do dzi\u015b parafialny. Sam cmentarz od 1957 roku rozbudowywano ku wschodowi, do oko\u0142o 1,50 hektara. Oficjalnie zamkni\u0119to go w 1979 roku, mimo to poch\u00f3wki odbywaj\u0105 si\u0119 nadal. Wed\u0142ug Klaudiusza Grabowskiego (2024) ewangelick\u0105 kaplic\u0119 wraz z cmentarzem otrzyma\u0142a w 1948 roku na swoje potrzeby gda\u0144ska Kuria Biskupia. W wykazie dokumentacji konserwatorskiej, kt\u00f3ry podaje ten autor, figuruje ewidencja cmentarza parafialnego przy ulicy K\u0119pnej z dokumentacj\u0105 naukowo-historyczn\u0105 z 1979 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 98; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u201d, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 202\u2013203, nr 79; K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159, 163, 166.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1979,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 98","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 98","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159, 163, 166","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0027","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.36002,"lng":18.74586,"name_de":"Evangelischer Friedhof in Krakau","name_pl":"Gda\u0144sk-Krakowiec \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowe Szkoty, po niemiecku Neuschottland, to dawna osada podgda\u0144ska, dzi\u015b cz\u0119\u015b\u0107 miasta. Nazwa pami\u0119ta szkockich osadnik\u00f3w, kt\u00f3rzy w czasach nowo\u017cytnych zak\u0142adali pod Gda\u0144skiem w\u0142asne przedmie\u015bcia. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a w Nowych Szkotach ani danych o liczbie tutejszych ewangelik\u00f3w, ich przynale\u017cno\u015bci parafialnej i miejscach, w kt\u00f3rych si\u0119 gromadzili.\n\nStare Szkoty, po niemiecku Altschottland lub Schottland, to osobna i starsza osada, le\u017c\u0105ca przy dzisiejszych Siedlcach. To do Starych Szkot\u00f3w odnosz\u0105 si\u0119 przekazy o gda\u0144skich dysydentach w Szkotach.\n\nPo spaleniu przedmie\u015b\u0107 w 1520 roku Stare Szkoty, nale\u017c\u0105ce do biskupa w\u0142oc\u0142awskiego, odbudowano, a biskupi szukali dla nich osadnik\u00f3w. Znale\u017ali ich w\u015br\u00f3d wychod\u017ac\u00f3w z Niderland\u00f3w, kt\u00f3rzy opu\u015bcili ojczyzn\u0119 z powodu prze\u015bladowa\u0144 religijnych. Gda\u0144sk odm\u00f3wi\u0142 im wst\u0119pu, podejrzewaj\u0105c o anabaptyzm, biskupi tolerowali ich jako pracowitych rzemie\u015blnik\u00f3w i kramarzy \u2014 ku niezadowoleniu gda\u0144skich cech\u00f3w. Od 1539 roku miasto zabiega\u0142o o ich usuni\u0119cie. Za biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego Gda\u0144sk skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce w Szkotach cierpi si\u0119 anabaptyst\u00f3w, kt\u00f3rzy posun\u0119li si\u0119 do sprowadzenia sobie duchownego z Niderland\u00f3w. W tej samej skardze miasto pisa\u0142o o zwo\u017ceniu drewna na budow\u0119 zboru i o pro\u015bbie anabaptyst\u00f3w do biskupa o zgod\u0119. 16 stycznia 1583 roku kr\u00f3l obieca\u0142 miastu poprze\u0107 zamian\u0119 tych d\u00f3br. W 1621 roku wyp\u0119dzono ze Starych Szkot\u00f3w tamtejszego szkolmistrza, Adriana Seidla, za wiar\u0119 ewangelick\u0105. Seidel osiad\u0142 \u201eza Raduni\u0105\u201d i tam prowadzi\u0142 szko\u0142\u0119. W 1772 roku Stare Szkoty po\u0142\u0105czono z Siedlcami, \u015awi\u0119tym Wojciechem i Che\u0142mem w kr\u00f3lewskie miasto Che\u0142m, licz\u0105ce rok p\u00f3\u017aniej oko\u0142o 10 000 mieszka\u0144c\u00f3w. W czasie obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska w 1807 roku przedmie\u015bcia spalono i rozebrano, a wraz z miastem Che\u0142m zgin\u0105\u0142 tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki.\n\nW wykazie mieszka\u0144c\u00f3w Starych Szkot\u00f3w z 1597 roku zapisano 109 rodzin dysydenckich na 209 rodzin og\u00f3\u0142em, przy 96 rodzinach katolickich. W drugim wykazie mieszka\u0144c\u00f3w Starych Szkot\u00f3w, sporz\u0105dzonym w 1713 roku, przewaga dysydent\u00f3w nad katolikami jest bezsporna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w? Z dziej\u00f3w koegzystencji mi\u0119dzywyznaniowej w epoce nowo\u017cytnej\u201d, Studia Historica Gedanensia, t. V, 2014; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eNowe Szkoty\u201d; P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. II; opracowanie Muhla dotycz\u0105ce Wy\u017cyny Gda\u0144skiej (has\u0142a Altschottland i Stolzenberg); Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eStare Szkoty\u201d; Kwerenda sieciowa atlasu z 7 wrze\u015bnia 2026 roku \u2014 zapis ustale\u0144 potwierdzonych i obalonych.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Nowe Szkoty \u2014 Wikipedia (EN)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Nowe_Szkoty"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia) \u2014 has\u0142o \u201eNowe Szkoty\u201d","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=NOWE_SZKOTY"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eLuteranie, katolicy, kalwini\u015bci w Gda\u0144sku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wyst\u0105pienia Marcina Lutra\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d, t. XI, 2017; S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w?\u201d, Studia Historica Gedanensia t. V (2014)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eStare Szkoty\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Kwerenda sieciowa atlasu z 7 wrze\u015bnia 2026 roku \u2014 zapis ustale\u0144 potwierdzonych i obalonych","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0410","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3798,"lng":18.628,"name_de":"Danzig-Neuschottland","name_pl":"Gda\u0144sk-Nowe Szkoty \u2014 dzielnica bez odr\u0119bnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicki (lutera\u0144ski) cmentarz w Nowym Porcie \u2014 po niemiecku Evangelischer Kirchhof, tak\u017ce Evangelischer Friedhof \u2014 le\u017ca\u0142 przy dzisiejszych ulicach Wyzwolenia i W\u0142adys\u0142awa IV, dawnych Fischmeisterweg i Bergstra\u00dfe. Za\u0142o\u017cono go przed 1689 rokiem dla za\u0142ogi Sza\u0144ca Zachodniego przy Twierdzy Wis\u0142ouj\u015bcie, a w 1793 roku przej\u0119\u0142a go powsta\u0142a wtedy w Nowym Porcie gmina ewangelicka.\n\nDzia\u0142ka mia\u0142a 1,83 hektara p\u0142askiego terenu i kszta\u0142t prostok\u0105ta ze \u015bci\u0119tym naro\u017cnikiem p\u00f3\u0142nocno-wschodnim, wyd\u0142u\u017conego z zachodu na wsch\u00f3d. Granica po\u0142udniowa bieg\u0142a wzd\u0142u\u017c dzisiejszej ulicy Wyzwolenia, wschodnia wzd\u0142u\u017c ulicy W\u0142adys\u0142awa IV, a p\u00f3\u0142nocna dochodzi\u0142a do zajezdni tramwajowej. G\u0142\u00f3wna aleja prowadzi\u0142a osi\u0105 pod\u0142u\u017cn\u0105 zachodniej cz\u0119\u015bci, a w po\u0142owie jej d\u0142ugo\u015bci przecina\u0142a j\u0105 aleja poprzeczna. Cmentarz powi\u0119kszano dwukrotnie w kierunku p\u00f3\u0142nocno-zachodnim: pod koniec XIX wieku i w drugim dziesi\u0119cioleciu XX wieku, kiedy si\u0119gn\u0105\u0142 obecnej ulicy Wojsk Ochrony Pogranicza i zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z cmentarzem parafii \u015bwi\u0119tej Jadwigi.\n\nW Wis\u0142ouj\u015bciu si\u0119gaj\u0105 pocz\u0105tki wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra chowa\u0142a zmar\u0142ych na tym cmentarzu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wis\u0142ouj\u015bciu sta\u0142 ju\u017c przed Reformacj\u0105, prawo patronatu mia\u0142 nad nim magistrat gda\u0144ski, a jako pierwszego pastora lutera\u0144skiego zapisano w 1569 roku Jana Kroslinga, kt\u00f3rego Harnoch wymienia jako pierwszego duchownego parafii Neufahrwasser i Weichselm\u00fcnde. W\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne prowadzono w Wis\u0142ouj\u015bciu od 1630 roku, pogrzeby wpisywano od 1790, a w ksi\u0119gach zachowa\u0142 si\u0119 d\u0142u\u017cszy zapisek historyczny z lat 1789 i 1807.\n\nEdith Boehnke w przewodniku z 1929 roku pisze, \u017ce cmentarz dla za\u0142ogi Sza\u0144ca Zachodniego istnia\u0142 ju\u017c w 1698 roku, mniej wi\u0119cej w miejscu cmentarza ewangelickiego, a kronika parafialna nie pozwala ustali\u0107 daty jego za\u0142o\u017cenia. Rok 1698 podaje te\u017c Andrzej Mr\u00f3z w relacji ze spaceru po gda\u0144skich cmentarzach z 2010 roku; wed\u0142ug niego chowano tu m.in. \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w obronie Sza\u0144ca Zachodniego Twierdzy Wis\u0142ouj\u015bcie. Korzystali z niego wsp\u00f3lnie ewangelicy i katolicy, dop\u00f3ki katolicy nie otrzymali w 1855 roku w\u0142asnego cmentarza; nowy cmentarz katolicki za\u0142o\u017cono w 1885 roku.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach r\u00f3\u017cnie podaje si\u0119 dat\u0119, od kt\u00f3rej cmentarz by\u0142 wy\u0142\u0105cznie ewangelicki. Opracowanie miejskie podaje rok 1855; Encyklopedia Gda\u0144ska m\u00f3wi natomiast, \u017ce cmentarz, za\u0142o\u017cony przed 1689 rokiem dla za\u0142ogi Sza\u0144ca Zachodniego, przeszed\u0142 w 1793 roku na w\u0142asno\u015b\u0107 powsta\u0142ej wtedy w Nowym Porcie gminy ewangelickiej. Encyklopedia m\u00f3wi o przej\u0119ciu cmentarza przez gmin\u0119, opracowanie miejskie \u2014 o wy\u0142\u0105czno\u015bci poch\u00f3wk\u00f3w ewangelickich.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia wzniesiono w Nowym Porcie w 1841 roku i przebudowano w 1905. W \u017ar\u00f3d\u0142ach oba miejsca wyst\u0119puj\u0105 razem. Wykaz gmin do spisu z 1885 roku przypisuje Weichselm\u00fcnde \u2014 wtedy 1701 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1429 ewangelik\u00f3w i 272 katolik\u00f3w \u2014 do parafii ewangelickiej w Neufahrwasser, a Harnoch w statystyce z 1890 roku opisuje oba miejsca pod jednym has\u0142em. B\u00e4r w 1908 roku prowadzi je osobno: ksi\u0119gi Wis\u0142ouj\u015bcia si\u0119gaj\u0105 1630 roku, a Nowego Portu 1833. Te ostatnie opisuje jako komplet prowadzony od tego roku, z zapiskami historycznymi z lat 1833\u20131856, sumarycznym przegl\u0105dem najwa\u017cniejszych wydarze\u0144 z lat 1833\u20131906 i kronik\u0105 parafii od 1907 roku.\n\nPrzewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku daty za\u0142o\u017cenia nie zna \u2014 przypuszcza, \u017ce cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 od pocz\u0105tku XVIII wieku, je\u015bli nie wcze\u015bniej. Opisuje go jako po\u0142o\u017cony oko\u0142o pi\u0119ciu minut drogi na po\u0142udnie od ko\u015bcio\u0142a, mi\u0119dzy Bergstra\u00dfe a Fischmeisterweg, o powierzchni oko\u0142o dw\u00f3ch hektar\u00f3w i kilkakrotnie powi\u0119kszany. Sta\u0142 na nim dom grabarza z muru pruskiego, w 1881 roku zbudowano kostnic\u0119, a w 1903 roku od strony Bergstra\u00dfe ogrodzono go \u017celaznym p\u0142otem na murowanych filarach.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku cmentarz ko\u015bcio\u0142a Wniebowst\u0105pienia le\u017ca\u0142 przy Bergstra\u00dfe 12; dozorc\u0105 by\u0142 rentier F. Helfer (Olivaer Stra\u00dfe 10), a grabarzem O. Dietrich (Bergstra\u00dfe 13). Cmentarz w Nowym Porcie mia\u0142 wodoci\u0105g; od 1912 roku grabarzem by\u0142 ogrodnik Ernst Marczinski (Bergstra\u00dfe 12a), a prze\u0142o\u017conym cmentarza w radzie parafialnej \u2014 radny Johannes Krupka. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz przy Bergstra\u00dfe 12 jako jedyny cmentarz parafii w Nowym Porcie, licz\u0105cej wtedy 7329 ewangelik\u00f3w.\n\nW Nowym Porcie by\u0142y trzy cmentarze. Obok ewangelickiego istnia\u0142 stary katolicki cmentarz \u015bwi\u0119tej Jadwigi przy ulicy Wolno\u015bci \u2014 niewielki, oko\u0142o 0,2 hektara, przepe\u0142niony ju\u017c pod koniec XIX wieku i zlikwidowany po wojnie pod zabudow\u0119 mieszkaniow\u0105. Trzecim by\u0142 nowy cmentarz katolicki, za\u0142o\u017cony oko\u0142o 1889 roku, o powierzchni 1,72 hektara; dzia\u0142a on do dzi\u015b jako cmentarz \u015bwi\u0119tej Jadwigi i graniczy od zachodu z dawnym ewangelickim, czyli z dzisiejszym parkiem. W ewidencji konserwatorskiej figuruj\u0105 osobno cmentarz ewangelicki przy ulicy Wyzwolenia, zamkni\u0119ty w 1947 roku, cmentarz \u015bwi\u0119tej Jadwigi \u2014 dzi\u015b Cmentarz Komunalny numer 3 \u2014 przy ulicach Wyzwolenia i \u0141owczy\u0144skiego, wci\u0105\u017c czynny, oraz starszy cmentarz \u015bwi\u0119tej Jadwigi przy ulicach Wolno\u015bci i \u0141owczy\u0144skiego, przy kt\u00f3rym daty zamkni\u0119cia nie podano. W wykazie dokumentacji konserwatorskiej, kt\u00f3ry podaje Klaudiusz Grabowski (2024), figuruje ewidencja cmentarza ewangelickiego przy ulicy Wyzwolenia z dokumentacj\u0105 naukowo-historyczn\u0105 z 1982 roku.\n\nCzynny by\u0142 do 1945 roku i jeszcze przez kr\u00f3tki czas potem; zamkni\u0119to go w 1947 roku. Uchwa\u0142\u0105 z 27 lipca 1955 roku Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku zatwierdzi\u0142o wniosek Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z 24 listopada 1954 roku o przeznaczeniu na inny cel terenu zamkni\u0119tego \u201estarego cmentarza ewangelickiego, po\u0142o\u017conego przy ulicy W\u0142adys\u0142awa IV\u201d w Nowym Porcie. W og\u0142oszeniu z 17 stycznia 1956 roku wyznaczono rodzinom termin zg\u0142aszania ekshumacji do 29 lutego 1956 roku. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku urz\u0105dzono na jego terenie park, a po\u0142udniowo-wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142ki zaj\u0119to pod budow\u0119 skrzy\u017cowania; nagrobki si\u0119 nie zachowa\u0142y. W latach 2006\u20132008 ustawiono tablic\u0119 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 dawn\u0105 nekropoli\u0119. Napis na niej m\u00f3wi o terenie by\u0142ego cmentarza ewangelickiego \u201eczynnego w latach ok. 1689\u20131947\u201d. Serwis cmentarzy komunalnych Gda\u0144ska, opisuj\u0105c s\u0105siedni cmentarz \u015bwi\u0119tej Jadwigi, nazywa ten cmentarz ewangelicki \u201ezlikwidowanym w 1947 roku\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W spisie ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra ksi\u0119gi Nowego Portu zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1833 roku, a Fankidejski podaje dla usamodzielnienia gminy rok 1866. Boehnke podaje dla cmentarza za\u0142ogi rok 1698, a Encyklopedia Gda\u0144ska \u201eprzed 1689 rokiem\u201d; nowy cmentarz katolicki Boehnke datuje na 1885, a inne opracowanie na oko\u0142o 1889 rok. Agnieszka Rapicka umieszcza powstanie cmentarza ewangelickiego w Nowym Porcie w pierwszej po\u0142owie XIX wieku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 5354 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 7250 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 68; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 90; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 90; \u201eCmentarze w Nowym Porcie\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia); \u201ePoznaj cmentarze, kt\u00f3rych w Gda\u0144sku ju\u017c nie ma\u201d, gdansk.pl; \u201eCmentarze te\u017c umieraj\u0105\u201d, gdansk.pl (Rewitalizacja); \u201eTrwaj\u0105 prace archeologiczne na dawnym cmentarzu ewangelickim w Nowym Porcie\u201d, kosciolmorski.pl, 20 lipca 2020; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1577 Zoppot, wydanie z 1910 roku; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen \u2014 wykaz gmin do spisu z 1885 roku; \u201eCmentarz \u015aw. Jadwigi. Historia\u201d, cmentarze-gdanskie.pl; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 13; E. Boehnke, \u201eNeufahrwasser und Weichselm\u00fcnde\u201d, Gda\u0144sk-Oliwa b.r. [1929], s. 15; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1956, nr 1, poz. 10, s. 4; A. Mr\u00f3z, \u201eGda\u0144skie cmentarze i miejsca ka\u017ani zapomniane\u201d, ibedeker.pl, 2010; A. Rapicka, \u201eGda\u0144skie cmentarze, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma\u201d, gdansk.pl (pierwodruk: \u201e30 Dni\u201d 2000, nr 3); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1947,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eCmentarze w Nowym Porcie\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1577 Zoppot, wydanie z 1910 roku","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eCmentarz \u015aw. Jadwigi. Historia\u201d, cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77105.asp"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 90","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 68","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 90","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 90","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1956, nr 1, poz. 10, s. 4","url":""},{"dopisane_2026_10_26":"\u017ar\u00f3d\u0142o podane przez \u0141ukasza","typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"A. Mr\u00f3z, \u201eGda\u0144skie cmentarze i miejsca ka\u017ani zapomniane\u201d, ibedeker.pl, 2010","url":"https://ibedeker.pl/spacery/gdanskie-cmentarze-i-miejsca-kazni-zapomniane/"},{"dopisane_2026_10_26":"\u017ar\u00f3d\u0142o podane przez \u0141ukasza","typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"A. Rapicka, \u201eGda\u0144skie cmentarze, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma\u201d, gdansk.pl (pierwodruk: \u201e30 Dni\u201d 2000, nr 3)","url":"https://www.gdansk.pl/historia-gdanska/historie-gdanskie/cmentarze-ktorych-nie-ma,a,230406"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0028","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.396591,"lng":18.67159,"name_de":"Evangelischer Friedhof Neufahrwasser (Evangelischer Kirchhof)","name_pl":"Gda\u0144sk-Nowy Port \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Nowym Porcie (Neufahrwasser) wzi\u0105\u0142 pocz\u0105tek z rozwoju tej portowej dzielnicy w XIX wieku. Po wojnach napoleo\u0144skich tamtejsza wsp\u00f3lnota ewangelicka nie mia\u0142a w\u0142asnego miejsca zgromadze\u0144 \u2014 funkcj\u0119 modlitewni pe\u0142ni\u0142 pocz\u0105tkowo dawny warsztat przy ul. Oliwskiej (Olivaerstrasse), w kt\u00f3rym wyrabiano beczki do transportu soli. Gdy okaza\u0142 si\u0119 za ciasny, z inicjatywy pastora Karla Gustava Adolpha Tennstaedta zebrano fundusze i wzniesiono murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z pruskiej ceg\u0142y, z niewielk\u0105 wie\u017c\u0105. Po\u015bwi\u0119cono j\u0105 23 maja 1841 w \u015bwi\u0119to Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego, st\u0105d nazwa Himmelfahrtskirche (ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia). Wraz z dalszym wzrostem liczby mieszka\u0144c\u00f3w pruskiego portu wojennego i handlowego ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1841 przesta\u0142 wystarcza\u0107. W jego miejsce wzniesiono wi\u0119ksz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wed\u0142ug projektu Oskara Hossfelda, \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 formy roma\u0144skie i gotyckie, z wie\u017c\u0105 wysok\u0105 na ponad 60 m zwie\u0144czon\u0105 dwoma ozdobnymi he\u0142mami; nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 19 stycznia 1905 i by\u0142 jedn\u0105 z najbardziej charakterystycznych budowli Nowego Portu. W 1945 budynek zosta\u0142 cz\u0119\u015bciowo uszkodzony \u2014 ozdobne he\u0142my wie\u017cy uleg\u0142y zniszczeniu i nie zosta\u0142y odtworzone w pierwotnej formie. Po odbudowie ko\u015bci\u00f3\u0142 18 kwietnia 1949 ponownie po\u015bwi\u0119cono, tym razem jako rzymskokatolicki Morski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Misyjny (parafia Niepokalanego Serca Maryi). Od 1945 \u015bwi\u0105tyni\u0105 zarz\u0105dzaj\u0105 franciszkanie; obiekt zachowany i czynny jako tzw. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Morski w Gda\u0144sku.","built_year":1841,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona_parafialna","tytul":"Historia Ko\u015bcio\u0142a Morskiego (PL | DE) \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Morski w Gda\u0144sku","url":"https://www.kosciolmorski.pl/historia-kosciola-morskiego-pl-de-29557"},{"typ":"blog_regionalny","tytul":"Neufahrwasser: Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia Nowy Port \u2014 Himmelfahrtskirche Neufahrwasser, Danzig","url":"http://fritzek-neufahrwasser.blogspot.com/2010/01/koscio-wniebowstapienia-nowy-port.html"},{"typ":"biblioteka_cyfrowa","tytul":"Nowy Port, ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia \u2014 Pomorska Biblioteka Cyfrowa","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/30151/edition/24906/content"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Nowy Port \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=NOWY_PORT"},{"typ":"strona_miejska","tytul":"Ko\u015bcio\u0142y Nowy Port \u2014 danzig-online.pl","url":"https://www.danzig-online.pl/page32.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0114","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.4040068,"lng":18.6659341,"name_de":"Neufahrwasser","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Nowy Port, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015awi\u0105tynia stoi przy dzisiejszej ulicy Oliwskiej 2 w Nowym Porcie (po niemiecku Neufahrwasser). Od 1945 roku opiekuj\u0105 si\u0119 ni\u0105 franciszkanie reformaci, a od 1949 roku nosi nazw\u0119 Morskiego Ko\u015bcio\u0142a Misyjnego pod wezwaniem Niepokalanego Serca Marii. Urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi j\u0105 pod t\u0105 w\u0142a\u015bnie nazw\u0105, z numerem A-1092 z 4 lipca 1985 roku, i datuje budow\u0119 na lata 1902\u20131904. Terytorialnie ko\u015bci\u00f3\u0142 le\u017cy na obszarze parafii \u015bwi\u0119tej Jadwigi \u2014 st\u0105d dwojaka przynale\u017cno\u015b\u0107 podawana w zapisach.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w twierdzy Wis\u0142ouj\u015bcie, kt\u00f3ra nale\u017ca\u0142a p\u00f3\u017aniej do parafii Nowego Portu, opisuje szczeg\u00f3\u0142owo Ephraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku. Wed\u0142ug jego r\u0119kopisu ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu ju\u017c w 1454 roku, wcze\u015bniej, ni\u017c wynika z podanego ni\u017cej roku 1553, i to jeszcze przed twierdz\u0105. W 1577 roku, podczas obl\u0119\u017cenia przez kr\u00f3la Stefana Batorego, gda\u0144szczanie sami spalili domy przed twierdz\u0105 razem z ko\u015bcio\u0142em; po wojnie odbudowano go z ceg\u0142y. W 1656 roku, na pocz\u0105tku ostatniej wojny szwedzkiej, poszerzono zewn\u0119trzny szaniec wschodni i ko\u015bci\u00f3\u0142 znalaz\u0142 si\u0119 w obr\u0119bie umocnie\u0144; gdy p\u00f3\u017aniej postanowiono szaniec zw\u0119zi\u0107, ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano, a do ko\u0144ca wojny s\u0142u\u017cy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 z desek. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1671 roku sta\u0142 wewn\u0105trz sza\u0144ca, uko\u015bnie naprzeciw mostu do twierdzy, i mia\u0142 116 st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci. O\u0142tarz z obrazem Chrystusa i setnika z Kafarnaum oraz organy pochodzi\u0142y z 1635 roku, a w latach 1689\u20131701 prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a i oficerowie ofiarowali obrazy do zakrystii, konfesjona\u0142, obrazy ewangelist\u00f3w, \u017cyrandol i kunsztowny model statku. Sta\u0142\u0105 szko\u0142\u0119 za\u0142o\u017cono za pastora Adama B\u00fcthnera (1629\u20131643); w czasach Praetoriusa sta\u0142a tu\u017c przy ko\u015bciele i mia\u0142a dw\u00f3ch nauczycieli. Wed\u0142ug lu\u017anej kartki wszytej w r\u0119kopis Praetoriusa ko\u015bci\u00f3\u0142 w sza\u0144cu rozebrano w 1708 roku przy przebudowie umocnie\u0144, a w 1710 roku zbudowano nowy poza sza\u0144cem, naprzeciw wsi, i po\u015bwi\u0119cono go 30 listopada, w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu \u2014 inaczej ni\u017c w podanej ni\u017cej wersji, wed\u0142ug kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1671 roku sp\u0142on\u0105\u0142 dopiero w 1734 roku. Praetorius wymienia te\u017c dwudziestu czterech pastor\u00f3w twierdzy, od Johanna Kro\u00dflinga do Benjamina Ephraima Kr\u00fcgera, kt\u00f3ry przyszed\u0142 tu w 1761 roku.\n\nW ko\u015bciele w Wis\u0142ouj\u015bciu przechowywano w czasach Praetoriusa mocno z\u0142ocony kielich, na kt\u00f3rego stopie wypisano, \u017ce Nicolaus Malchau, kapitan i komendant Kalkschanze, podarowa\u0142 go ze swoimi oficerami i \u017co\u0142nierzami do sza\u0144ca na chwa\u0142\u0119 Bo\u017c\u0105 w roku MDCXLVI, czyli w 1646 roku. Kalkschanze by\u0142 sza\u0144cem po\u0142o\u017conym niedaleko ko\u015bcio\u0142a Wszystkich Anio\u0142\u00f3w, w stron\u0119 Wis\u0142y.\n\nParafia Nowego Portu obejmowa\u0142a te\u017c Wis\u0142ouj\u015bcie, gdzie ju\u017c w 1553 roku istnia\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 twierdzy; w 1671 roku zbudowano tam na sza\u0144cu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy na planie dw\u00f3ch krzy\u017cy, jak w herbie Gda\u0144ska, kt\u00f3ry gda\u0144szczanie sami spalili podczas obl\u0119\u017cenia rosyjskiego w 1734 roku. Pierwszym ewangelickim duchownym twierdzy by\u0142 wed\u0142ug Harnocha Johann Kro\u00dfling, powo\u0142any w 1569 roku do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku. Odbudowany w 1736 roku i po\u015bwi\u0119cony 21 wrze\u015bnia tego roku, zosta\u0142 zniszczony w 1807 roku i ponownie wzniesiony w 1823 roku.\n\nEdith Boehnke w przewodniku po Nowym Porcie i Wis\u0142ouj\u015bciu z 1929 roku podaje, \u017ce w twierdzy Wis\u0142ouj\u015bcie po\u015bwiadczona jest w drugiej po\u0142owie XV wieku kaplica \u015bwi\u0119tego Olafa, rozebrana podczas obl\u0119\u017cenia w 1577 roku. Odbudowany w 1823 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wis\u0142ouj\u015bciu by\u0142 ko\u015bcio\u0142em garnizonowym i sta\u0142 nie we wsi, lecz na terenie twierdzy; mimo wielkiej prostoty mia\u0142 ambon\u0119 nad o\u0142tarzem, a zamiast \u017cyrandola wisia\u0142 w nim \u017caglowiec jako \u015bwiecznik. Stary cmentarz w Wis\u0142ouj\u015bciu zniwelowano 15 pa\u017adziernika 1812 roku pod fortyfikacje, wykopuj\u0105c zmar\u0142ych; nowy za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1815 roku jako cmentarz choleryczny.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzi\u0105\u0142 tu pocz\u0105tek z rozwoju portowej dzielnicy w XIX wieku. Wed\u0142ug przewodnika \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku ewangelicy Nowego Portu od 1772 roku chodzili go\u015bcinnie do ko\u015bcio\u0142\u00f3w na Che\u0142mie i w Wis\u0142ouj\u015bciu. Gdy oba utracono \u2014 wis\u0142oujski w 1807 roku \u2014 gda\u0144ski senat przeni\u00f3s\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa i mieszkanie pastora do dawnego budynku kr\u00f3lewskiego przy Salzgasse; od Zielonych \u015awi\u0105t 1815 roku jako dom modlitwy s\u0142u\u017cy\u0142 warsztat przy Olivaer Stra\u00dfe 2, kt\u00f3ry rozkazem gabinetowym z 8 lutego 1821 roku przekazano gminie nieodp\u0142atnie. Miejscowi nale\u017celi wcze\u015bniej do ko\u015bcio\u0142a w Wis\u0142ouj\u015bciu \u2014 inny zapis wi\u0105\u017ce ich z gda\u0144skim ko\u015bcio\u0142em Bo\u017cego Cia\u0142a \u2014 a po zburzeniu ko\u015bcio\u0142a wis\u0142oujskiego modlili si\u0119 najpierw w lokalu kr\u00f3lewskiego magazynu soli, potem w dawnej kr\u00f3lewskiej bednarni przy ulicy Oliwskiej, w kt\u00f3rej wyrabiano beczki do transportu soli. Kiedy w 1823 roku odbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wis\u0142ouj\u015bciu, nowoportowcy z pocz\u0105tku zn\u00f3w tam chodzili, ale wr\u00f3cili do bednarni. Ta okaza\u0142a si\u0119 za ciasna.\n\nRozkaz gabinetowy z 27 pa\u017adziernika 1831 roku przyzna\u0142 gminie na utrzymanie w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a i pastora roczny zasi\u0142ek 400 talar\u00f3w ze skarbu pa\u0144stwa. W 1831 roku pa\u0144stwo przyzna\u0142o gminie sta\u0142y zasi\u0142ek, a 14 pa\u017adziernika 1832 roku kr\u00f3l obj\u0105\u0142 patronat nad nowym ko\u015bcio\u0142em. Z inicjatywy pastora Karla Gustava Adolpha Tennstaedta \u2014 pierwszego samodzielnego duchownego Nowego Portu, powo\u0142anego 10 lutego 1833 roku, kiedy parafia uniezale\u017cni\u0142a si\u0119 od ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a \u2014 zebrano fundusze i przyst\u0105piono do budowy. Kapitan Fr. Philipp, wspominaj\u0105c zabawy dzieci w Nowym Porcie sprzed \u2014 jak pisa\u0142 \u2014 75 lat i wi\u0119cej (wspomnienie og\u0142oszono w 1912 roku w zbiorze \u201eIn und um Neufahrwasser\u201d), zapisa\u0142, \u017ce dom jego matki przy Schleusenstra\u00dfe 13 sta\u0142 naprzeciw \u201e\u00f3wczesnego ma\u0142ego ewangelickiego domu parafialnego i modlitwy\u201d. Pastora Tennst\u00e4dta, kt\u00f3ry uczy\u0142 dzieci religii w szkole i zadawa\u0142 im \u2014 ich zdaniem \u2014 bardzo wiele werset\u00f3w biblijnych do nauki, dzieci wed\u0142ug niego \u201ebardzo lubi\u0142y\u201d. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 3 sierpnia 1839 roku. W sierpniu 1839 roku \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d poda\u0142y, \u017ce w Gda\u0144sku po uroczystym nabo\u017ce\u0144stwie wojskowym gubernator, genera\u0142 porucznik von R\u00fcchel-Kleist, po\u0142o\u017cy\u0142 kamie\u0144 w\u0119gielny pod ko\u015bci\u00f3\u0142 w Nowym Porcie. \u015awi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w \u015bwi\u0119to Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego 1841 roku; st\u0105d jej nazwa *Himmelfahrtskirche*, czyli ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia. Dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 dwojako: 20 albo 23 maja; Wniebowst\u0105pienie Pa\u0144skie przypada\u0142o w 1841 roku 20 maja. Gdy go budowano, Nowy Port liczy\u0142 2100 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1656 ewangelik\u00f3w; w 1919 roku parafia \u2014 z przy\u0142\u0105czonymi w 1901 roku Brze\u017anem i Lauental \u2014 liczy\u0142a oko\u0142o 7700 ewangelik\u00f3w. Piotr Birecki dodaje, \u017ce budow\u0119 pierwszego ko\u015bcio\u0142a nadzorowa\u0142 Karl Friedrich Schinkel, a mury wznosi\u0142 mistrz murarski Dieht za 9000 talar\u00f3w.\n\nBy\u0142 to murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 na planie prostok\u0105ta z niewielk\u0105 wie\u017cyczk\u0105 na dachu, wzniesiony pod patronatem kr\u00f3lewskim. Wewn\u0105trz mia\u0142 trzy nawy, po obu stronach empory ze z\u0142ocon\u0105 dekoracj\u0105 i tak samo zdobion\u0105 ambon\u0119 przy o\u0142tarzu; sam o\u0142tarz sta\u0142 przed gotyckim oknem, a nad nim wisia\u0142 obraz Przemienienia Pa\u0144skiego p\u0119dzla gda\u0144skiego malarza Meyersheima. Chrzcielnica by\u0142a cynkowa. Cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 wi\u0105\u017ce projekt tej pierwszej budowli z Karlem Friedrichem Schinklem; atrybucja ta pozostaje niepotwierdzona. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma Augusta Terletzkiego wykona\u0142a w 1875 roku organy, kt\u00f3re zast\u0105pi\u0142y tu starszy instrument. Sam katalog reklamowy firmy, om\u00f3wiony przez Wiktora Z. \u0141yjaka, podaje jednak dla ko\u015bcio\u0142a Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego rok 1876 i m\u00f3wi o przebudowie i rozbudowie organ\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y odt\u0105d osiemna\u015bcie g\u0142os\u00f3w. Stary ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1841 roku mia\u0142 oko\u0142o 400 miejsc siedz\u0105cych i rozebrano go w 1905 roku; wed\u0142ug ostatniego spisu przed 1919 rokiem Nowy Port liczy\u0142 oko\u0142o 12 000 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 6400 ewangelik\u00f3w.\n\nParafia obejmowa\u0142a Nowy Port i Wis\u0142ouj\u015bcie, liczy\u0142a 3000 dusz, a rocznie notowano w niej 141 chrzt\u00f3w, 24 \u015bluby, 1034 komunikant\u00f3w i 153 pogrzeby; do 1945 roku przewy\u017csza\u0142a liczebnie katolick\u0105. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1885 roku Nowy Port liczy\u0142 5271 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 3633 protestant\u00f3w, 1498 katolik\u00f3w, 86 kalwin\u00f3w i 30 \u017byd\u00f3w; by\u0142a tu szko\u0142a ewangelicka i katolicka, a ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono oko\u0142o 1840 roku. Pierwszy pastor Karl Gustav Tennst\u00e4dt s\u0142u\u017cy\u0142 od 10 lutego 1833 roku do \u015bmierci w 1856 roku; po nim pastorami byli Funck (1857\u20131881), Walter Stengel (1881\u20131891, potem przy \u015bwi\u0119tym Bart\u0142omieju), Johannes Kubert (1892\u20131912, potem pastor i superintendent w Pruszczu Gda\u0144skim) i od 1 kwietnia 1913 roku Paul Gro\u00dfmann. Pastor Tennstaedt zmar\u0142 na tyfus: na pocz\u0105tku grudnia 1856 roku \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d sprostowa\u0142y podan\u0105 kilka dni wcze\u015bniej za \u201ePosener Zeitung\u201d wiadomo\u015b\u0107, jakoby zmar\u0142 wskutek zatrucia fosforem przy nieostro\u017cnym obchodzeniu si\u0119 z zapa\u0142k\u0105; wed\u0142ug wyra\u017anego o\u015bwiadczenia lekarza przyczyn\u0105 \u015bmierci by\u0142 tyfus. Wed\u0142ug pastora Doeringa pierwszym duchownym w Wis\u0142ouj\u015bciu by\u0142 Johann Go\u00dfling (1569\u20131579); po \u015bmierci 27. pastora Brausera 1 wrze\u015bnia 1839 roku parafi\u0105 wis\u0142oujsk\u0105 zarz\u0105dza\u0142 pastor z Nowego Portu, kt\u00f3ry kaza\u0142 tam w ka\u017cd\u0105 pierwsz\u0105 niedziel\u0119 miesi\u0105ca, a w\u0142asnego pastora \u2014 Doeringa \u2014 Wis\u0142ouj\u015bcie otrzyma\u0142o zn\u00f3w w 1893 roku. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 4148 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1892 roku Johannes Kubert. Wed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku pastorem by\u0142 Kubert. Ta sama ksi\u0119ga notuje parafialny cmentarz Wniebowst\u0105pienia (Himmelfahrt-Kirchhof) przy Bergstra\u00dfe 12 w Nowym Porcie.\n\nWraz z rozwojem pruskiego portu wojennego i handlowego ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1841 roku przesta\u0142 wystarcza\u0107. Zast\u0105pi\u0142a go wi\u0119ksza \u015bwi\u0105tynia, wzniesiona na innej dzia\u0142ce wed\u0142ug projektu Oskara Hossfelda, \u0142\u0105cz\u0105ca formy roma\u0144skie i gotyckie, z wie\u017c\u0105 wysok\u0105 na ponad 60 metr\u00f3w, zwie\u0144czon\u0105 dwoma ozdobnymi he\u0142mami. Po\u015bwi\u0119cono j\u0105 19 stycznia 1905 roku; by\u0142a jedn\u0105 z najbardziej charakterystycznych budowli dzielnicy.\n\nOskar Hossfeld, przedstawiaj\u0105c j\u0105 w 1905 roku, zauwa\u017ca, \u017ce dawne skromne ko\u015bcio\u0142y Wis\u0142ouj\u015bcia i Nowego Portu ledwie wyr\u00f3\u017cnia\u0142y si\u0119 spo\u015br\u00f3d zabudowy, a podw\u00f3jny he\u0142m nowej wie\u017cy sta\u0142 si\u0119 znakiem widocznym z morza. Budow\u0119 zacz\u0119to latem 1902 roku. Na oko\u0142o czterystu metrach kwadratowych nawy trzeba by\u0142o zmie\u015bci\u0107 mniej wi\u0119cej 900 miejsc, st\u0105d rozbudowane empory. \u015aciany wymurowano z du\u017cej, r\u0119cznie formowanej ceg\u0142y, cok\u00f3\u0142 i doln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wie\u017cy oblicowano granitowymi g\u0142azami, a he\u0142my pokryto miedzi\u0105. Wn\u0119trze wymalowali bracia Linnemann z Frankfurtu nad Menem; z ich pracowni pochodzi\u0142y te\u017c witra\u017ce prezbiterium, w kt\u00f3rych ka\u017cdej scenie z \u017cycia Chrystusa odpowiada\u0142a posta\u0107 ze Starego Testamentu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 ogrzewanie parowe i o\u015bwietlenie elektryczne, a ca\u0142o\u015b\u0107 kosztowa\u0142a 182 450 marek. Budow\u0119 na miejscu prowadzi\u0142 mistrz budowlany rejencji Zillmer, od wrze\u015bnia 1904 roku powiatowy inspektor budowlany w Kartuzach.\n\nJesieni\u0105 1901 roku \u201eEcho des Siebengebirges\u201d poda\u0142o, \u017ce cesarz da\u0142 50 000 marek na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Nowym Porcie; wiadomo\u015b\u0107 nie wymienia wyznania, ale przygotowywano wtedy budow\u0119 nowego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Nowym Porcie. We wrze\u015bniu 1903 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a przetarg na roboty granitowe przy nowym ko\u015bciele ewangelickim w Nowym Porcie \u2014 stopnie schod\u00f3w, podest i progi; oferty mia\u0142y by\u0107 otwarte 18 wrze\u015bnia o jedenastej przed po\u0142udniem w biurze budowy w Nowym Porcie.\n\nNowy ko\u015bci\u00f3\u0142, w stylu p\u00f3\u017anogotyckim, ma 39,38 metra d\u0142ugo\u015bci, 21,13 metra szeroko\u015bci i 23,31 metra wysoko\u015bci; podw\u00f3jna wie\u017ca ma 61,5 metra, a do wysoko\u015bci 11 metr\u00f3w jest oblicowana granitem. O\u0142tarz, chrzcielnic\u0119 i ambon\u0119 wykonano z piaskowca z Alt-Warthau; o\u0142tarz z marmurow\u0105 wk\u0142adk\u0105 i br\u0105zowymi ozdobami ma marmurow\u0105 figur\u0119 Chrystusa d\u0142uta berli\u0144skiego rze\u017abiarza Ottona Riescha, ufundowan\u0105 przez parafialn\u0105 Frauenh\u00fclfe. Organy zbudowa\u0142 B. G\u00f6bel z K\u00f6nigsberg \u2014 mia\u0142y 31 g\u0142os\u00f3w, trzy manua\u0142y, peda\u0142 i nap\u0119d elektryczny, a kosztowa\u0142y 12 000 marek. Trzy dzwony odla\u0142a firma Schilling z Apoldy, z napisami \u201eEhre sei Gott in der H\u00f6he\u201d, \u201eFriede auf Erden\u201d i \u201eUnd den Menschen ein Wohlgefallen\u201d oraz nazwiskami cz\u0142onk\u00f3w rady parafialnej i przedstawicielstwa gminy; zegar wie\u017cowy o trzech tarczach dostarczy\u0142a firma Rochlitz z Berlina. Wed\u0142ug Handbucha z 1919 roku nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 kosztowa\u0142 \u0142\u0105cznie oko\u0142o 205 000 marek; jedn\u0105 trzeci\u0105 pokry\u0142 rz\u0105d kr\u00f3lewski jako patron, a plac budowy da\u0142 bezp\u0142atnie magistrat w zamian za grunt starego ko\u015bcio\u0142a. Od 1905 roku obok ko\u015bcio\u0142a stoi nowa plebania z ceg\u0142y w formacie klasztornym, mieszcz\u0105ca mieszkanie pastora, sal\u0119 parafialn\u0105 i mieszkanie ko\u015bcielnego. Ewangelickie Stowarzyszenie M\u0119\u017cczyzn dzia\u0142a\u0142o w parafii od 1904 roku i w 1919 roku liczy\u0142o ponad 300 cz\u0142onk\u00f3w; Frauenh\u00fclfe (oko\u0142o 100 cz\u0142onki\u0144) utrzymywa\u0142a stacj\u0119 diakonis.\n\nNowy ko\u015bci\u00f3\u0142, obliczony na 850 miejsc siedz\u0105cych, zbudowa\u0142 Oskar Hossfeld z radc\u0105 budowlanym Muttrayem; cz\u0119\u015b\u0107 koszt\u00f3w pokry\u0142a sprzeda\u017c materia\u0142u ze starego ko\u015bcio\u0142a, a sam budynek narysowa\u0142 architekt Arthur Kickton. Piaskowcow\u0105 chrzcielnic\u0119 i ambon\u0119 dostarczy\u0142a firma Zeidler und Wimmer z Boles\u0142awca, wed\u0142ug Bireckiego organy o 31 g\u0142osach zbudowa\u0142 za 12 000 marek kr\u00f3lewiecki organmistrz M. G\u00f6bel, a cztery witra\u017ce wschodniej \u015bciany prezbiterium \u2014 Narodzenie, Ofiarowanie w \u015bwi\u0105tyni, Ukrzy\u017cowanie i Wniebowst\u0105pienie, fundacji cesarskiej \u2014 wykona\u0142a firma Linnemanna z Frankfurtu nad Menem; cesarzowa podarowa\u0142a ilustrowan\u0105 Bibli\u0119 w oprawie ze sk\u00f3ry i srebra. Dzwony odlane w czerwcu 1899 roku przez Jeana Colliera \u2014 najwi\u0119kszy, wa\u017c\u0105cy 19,5 cetnara, zdobi\u0142y postacie o\u015bmiu rycerzy krzy\u017cackich \u2014 zarekwirowano w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej.\n\nW czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej oddano na cele wojenne dwa wi\u0119ksze dzwony (1917) i miedziane pokrycie dachu (1918). Przed ko\u015bcio\u0142em w Nowym Porcie stan\u0105\u0142 1 pa\u017adziernika 1922 roku pomnik poleg\u0142ych syn\u00f3w dzielnicy. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Nowym Porcie liczy\u0142a wtedy 7329 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1913 roku Paul Grossmann.\n\nW 1945 roku budynek zosta\u0142 uszkodzony: jeden z zapis\u00f3w m\u00f3wi o zniszczeniu w ponad po\u0142owie, drugi o uszkodzeniu cz\u0119\u015bciowym. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 ta pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Ozdobne he\u0142my wie\u017cy przepad\u0142y i nie odtworzono ich w pierwotnej formie. Wed\u0142ug Piotra Szczud\u0142owskiego (1995, s. 286\u2013288) ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 w 1945 roku zniszczony w 57 procentach: zniszczeniu uleg\u0142y jedna trzecia mur\u00f3w zewn\u0119trznych i dwa trzydziestometrowe ostros\u0142upowe he\u0142my na wie\u017cy, po\u017car strawi\u0142 wi\u0119\u017ab\u0119 dachow\u0105, balkony, wyposa\u017cenie, instalacj\u0119 elektryczn\u0105 i organy, a dzwony si\u0119 stopi\u0142y. W styczniu 1946 roku Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Gda\u0144ski zapyta\u0142 Konsystorz Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie o stanowisko w sprawie przekazania katolikom ko\u015bcio\u0142a i plebanii, a Konsystorz odpowiedzia\u0142, \u017ce nie zg\u0142asza sprzeciwu; Ministerstwo Administracji Publicznej nie zgodzi\u0142o si\u0119 na przekazanie ko\u015bcio\u0142a franciszkanom reformatom na w\u0142asno\u015b\u0107, ale wobec o\u015bwiadczenia Konsystorza nie mia\u0142o zastrze\u017ce\u0144 co do przekazania go w zarz\u0105d i u\u017cytkowanie. Protok\u00f3\u0142 zdawczo-odbiorczy podpisano 22 maja 1947 roku w Sopocie; zakon reprezentowa\u0142 w nim ojciec Maciej \u015aliwa. Przy odbudowie, do kt\u00f3rej w 1946 roku powo\u0142ano komitet, zamiast he\u0142m\u00f3w podobnych do pierwotnych zbudowano na wie\u017cy dwuspadowy dach z niewielk\u0105 wie\u017cyczk\u0105. Po odbudowie ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono ponownie 18 kwietnia 1949 roku (tak cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142; Piotr Szczud\u0142owski, 1995, s. 288 \u2014 19 kwietnia 1949 roku), tym razem jako rzymskokatolicki Morski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Misyjny. Reformaci przez wiele lat byli jedynie u\u017cytkownikami ko\u015bcio\u0142a; jego w\u0142a\u015bcicielami stali si\u0119 29 czerwca 1971 roku (s. 288).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Boehnke pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wis\u0142ouj\u015bciu, kt\u00f3ry sp\u0142on\u0105\u0142 wraz z ca\u0142\u0105 wsi\u0105 15 kwietnia 1807 roku, zbudowano na nowo w 1786 roku; wcze\u015bniejszy akapit zna tylko odbudow\u0119 z 1736 roku. Wed\u0142ug jednego zapisu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 kosztowa\u0142 182 450 marek, wed\u0142ug Handbucha z 1919 roku \u2014 oko\u0142o 205 000 marek; liczb\u0119 miejsc podaje si\u0119 jako mniej wi\u0119cej 900 albo, wed\u0142ug Bireckiego, 850.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii Gda\u0144sk-Nowy Port (Danzig-Neufahrwasser) 7250 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 88, 89, 90, 91, 101; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eNowyport\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 388, 390; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365, 68; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 88\u201389; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026), sekcja powiat miejski Gda\u0144sk; \u201eMorski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Misyjny Niepokalanego Serca Maryi w Gda\u0144sku\u201d, Wikipedia; \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 Niepokalanego Serca Maryi\u201d, infogdansk.pl; O. Hossfeld, \u201eStadt- und Landkirchen\u201d, Berlin 1905, s. 88, 93\u201397; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 221, 86\u201387, 122, 171, 212, 214\u2013215, 227, 240, 249, 274\u2013275, 280; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 13; E. Boehnke, \u201eNeufahrwasser und Weichselm\u00fcnde\u201d, Gda\u0144sk-Oliwa b.r. [1929], s. 8, 11\u201312, 17; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 28; Fr. Philipp, \u201eWie wir vor 75 Jahren in Neufahrwasser gerodelt sind\u201d, w: \u201eIn und um Neufahrwasser. Heimatschilderungen\u201d, Danzig-Neufahrwasser 1912, s. 15\u201317; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 7 sierpnia 1839 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 2 grudnia 1856 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eEcho des Siebengebirges\u201d, 9 listopada 1901 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 11 wrze\u015bnia 1903 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 68r\u201372r, 75v; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 101v; P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 286\u2013288.*","built_year":1905,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"O. Hossfeld, \u201eStadt- und Landkirchen\u201d, Berlin 1905","url":"https://polona.pl/item-view/ed941be1-d007-4fea-ab19-b4dbb129af31"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 88\u201389","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 388","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eNowyport\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 101, 88, 89, 90, 91","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 101, 88, 89, 90, 91","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Fr. Philipp, \u201eWie wir vor 75 Jahren in Neufahrwasser gerodelt sind\u201d, w: \u201eIn und um Neufahrwasser. Heimatschilderungen\u201d, Danzig-Neufahrwasser 1912, s. 15\u201317","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/11575"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 68 (cmentarze)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 7 sierpnia 1839 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FRXHHGTPDBEX53YVEZXDTMFNL5KTRTXM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 2 grudnia 1856 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3GBN5S2XQ7PQKVADQVZ543N7NVJC76Z4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eEcho des Siebengebirges\u201d, 9 listopada 1901 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DHHOAS5Q2DFUMCR5GZGXT6SHWXXWAPNE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 11 wrze\u015bnia 1903 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Z4WUGGLPCLXHKRF4UOKEKVIE55CKIYZ7"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 68r\u201372r, 75v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 101v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 14","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0061","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4009515,"lng":18.6772045,"name_de":"Himmelfahrtskirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Nowy Port \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia (Himmelfahrtskirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Najstarszy cmentarz Oliwy otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Jakuba. Pierwsza wzmianka o nim pada w Kronice oliwskiej pod rokiem 1308: opat R\u00fcdiger mia\u0142 tu kaza\u0107 pochowa\u0107 gda\u0144szczan zabitych przez Krzy\u017cak\u00f3w. Do kasaty klasztoru cysters\u00f3w, przeprowadzonej 1 pa\u017adziernika 1831 roku, by\u0142a to nekropolia katolicka wsi opackich.\n\nHeise w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu gda\u0144skiego z 1885 roku datuje zasadnicze partie \u015bwi\u0105tyni na 1591 rok, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na zapis Annales Olivenses o rozpocz\u0119ciu w sierpniu tego roku budowy parafialnego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba. W jego opisie to budowla zupe\u0142nie pozbawiona ozd\u00f3b, na rzucie prostok\u0105ta, z nisk\u0105 kopulast\u0105 wie\u017cyczk\u0105 nad stron\u0105 zachodni\u0105. W czasie, gdy Heise pisa\u0142, ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 \u2014 jak sam zaznacza \u2014 w posiadaniu gminy ewangelickiej. Harnoch pisa\u0142, \u017ce czasu budowy nie zna, a rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego datuje \u015bwi\u0105tyni\u0119, notowan\u0105 pod adresem od strony ulicy Cysters\u00f3w, na wiek XIV\u2013XV, z przekszta\u0142ceniami z XVIII wieku i drugiej po\u0142owy XIX wieku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 przekazano gminie ewangelickiej Oliwy \u2014 dot\u0105d przy\u0142\u0105czonej do gda\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a \u2014 przy sekularyzacji klasztoru. Harnoch podaje, \u017ce sta\u0142o si\u0119 to za zgod\u0105 biskupa diecezjalnego J\u00f3zefa von Hohenzollern-Hechingen i z nadania kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III. Pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono 30 listopada 1834 roku.\n\nParafia ewangelicka w Oliwie obejmowa\u0142a Oliw\u0119, Klukowo, Owczarni\u0119 i Zasp\u0119, a w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zmar\u0142ych prowadzi\u0142a od 1835 roku; oko\u0142o 1890 roku Harnoch liczy\u0142 w niej 950 dusz. Cmentarz przyko\u015bcielny s\u0142u\u017cy\u0142 tej wsp\u00f3lnocie, cho\u0107 poch\u00f3wki odbywa\u0142y si\u0119 sporadycznie, a w 1878 roku groby zniwelowano. Nieliczne nagrobki \u2014 filary z 1729 roku, klasycystyczne pomniki z 1766 i 1788 roku oraz p\u0142yta z 1832 roku \u2014 przetrwa\u0142y do pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. W czasie prac konserwatorskich przy ko\u015bciele, oko\u0142o 1960 roku, teren wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni ostatecznie zniwelowano.\n\nDzi\u015b obszar wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni jest uporz\u0105dkowany i obsiany traw\u0105. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano katolikom 14 lipca 1946 roku jako fili\u0119 archikatedry oliwskiej, a do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 25 lipca 1969 roku pod numerem A-490.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Harnoch m\u00f3wi o przekazaniu ko\u015bcio\u0142a w 1833 roku i o po\u015bwi\u0119ceniu \u015bwi\u0105tyni 29 listopada 1834 roku, w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, kt\u00f3ra jednak przypad\u0142a w 1834 roku 30 listopada; Encyklopedia Gda\u0144ska \u2014 o przekazaniu ko\u015bcio\u0142a ewangelikom w 1835 roku. Voellner w przewodniku po Oliwie z oko\u0142o 1938 roku pisze, \u017ce na cmentarzu wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a chowano do 1832 roku i \u017ce w jego czasach zosta\u0142o z niego kilka opuszczonych nagrobk\u00f3w; Encyklopedia Gda\u0144ska podaje, \u017ce po przekazaniu ko\u015bcio\u0142a ewangelikom poch\u00f3wki odbywa\u0142y si\u0119 sporadycznie do niwelacji grob\u00f3w w 1878 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Cmentarze w Oliwie \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. I: Pommerellen, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, 1890; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; H. Voellner, \u201eOliva\u201d, Gda\u0144sk b.r. [ok. 1938], s. 25.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1878,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze w Oliwie \u2014 Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=CMENTARZE_W_OLIWIE"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0030","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4117924,"lng":18.5567922,"name_de":"St.-Jakobs-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk-Oliwa \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele \u015bw. Jakuba","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz Komunalny numer 2 w Gda\u0144sku-Oliwie, znany jako Cmentarz Oliwski (ulica Opacka 8), powsta\u0142 ze scalenia czterech odr\u0119bnych nekropolii: dw\u00f3ch katolickich \u2014 Katolickiego I z 1832 roku i Katolickiego II z oko\u0142o 1920 \u2014 oraz dw\u00f3ch ewangelickich. Cmentarz Ewangelicki I (Evangelischer Friedhof I) za\u0142o\u017cono w 1835 roku dla parafii ewangelickiej przy przej\u0119tym przez ewangelik\u00f3w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jakuba w Oliwie. Cmentarz Ewangelicki II powsta\u0142 oko\u0142o 1920 roku.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Oliva* 187 budynk\u00f3w mieszkalnych i 2067 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 606 ewangelik\u00f3w, 1442 katolik\u00f3w, dziesi\u0119ciu mennonit\u00f3w i siedmiu \u017byd\u00f3w.\n\nW wykazie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzonym przez B\u00e4ra w 1908 roku, Oliwa figuruje w\u015br\u00f3d parafii ewangelickich diecezji wejherowskiej; ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zmar\u0142ych i konfirmowanych prowadzono tam od 1835 roku, a wykaz komunikant\u00f3w od 1889. W s\u0105dzie gda\u0144skim przechowywano duplikaty tych ksi\u0105g z lat 1835\u20131874.\n\nDo 1945 roku cz\u0119\u015bci ewangelickie i katolickie funkcjonowa\u0142y osobno. Po wojnie u\u017cytkowa\u0142a je parafia katolicka, a w 1947 roku przej\u0105\u0142 je Zarz\u0105d Miasta, tworz\u0105c jeden cmentarz komunalny; liczy on dzi\u015b 4,99 hektara, z czego czynnych jest 4,83 hektara. Zachowa\u0142y si\u0119 dawne kwatery ewangelickie wraz z alejami i kilkadziesi\u0105t nagrobk\u00f3w z drugiej po\u0142owy XIX i pierwszej po\u0142owy XX wieku.\n\nCa\u0142y zesp\u00f3\u0142 \u2014 cmentarz katolicki z 1832 roku i ewangelicki z 1835, kaplic\u0119, kostnic\u0119 z ko\u0144ca XIX wieku oraz ogrodzenie z czterema bramami \u2014 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 10 stycznia 1985 roku pod numerem A-1079. Rejestr wymienia kaplic\u0119 i kostnic\u0119 jako dwa obiekty. Cmentarz jest czynny. W wykazie dokumentacji konserwatorskiej, kt\u00f3ry podaje Klaudiusz Grabowski (2024), figuruje ewidencja cmentarza komunalnego przy ulicy Opackiej z dokumentacj\u0105 naukowo-historyczn\u0105 z 1980 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Encyklopedia Gda\u0144ska opisuje jeden budynek \u2014 neobarokow\u0105 kaplic\u0119, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 zarazem za kostnic\u0119, wzniesion\u0105 w 1909 roku wed\u0142ug plan\u00f3w Heinricha Wilhelma Singera i po\u015bwi\u0119con\u0105 30 pa\u017adziernika 1910 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; Cmentarze w Oliwie \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 53, pozycja 221; K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz Oliwski \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_Oliwski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 53, pozycja 221","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0029","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4139186,"lng":18.5590238,"name_de":"Evangelischer Friedhof I / II (Oliva)","name_pl":"Gda\u0144sk-Oliwa \u2014 cmentarz ewangelicki przy ulicy Opackiej, dzi\u015b cz\u0119\u015b\u0107 Cmentarza Oliwskiego","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Pojednania (Vers\u00f6hnungskirche) stoi w Gda\u0144sku-Oliwie przy ulicy Le\u015bnej 5/6, dawnej Waldstra\u00dfe. Wzniesiono go w latach 1913\u20131920 dla rosn\u0105cej ewangelickiej ludno\u015bci Oliwy. Neogotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 zaprojektowa\u0142 Carl Weber, profesor Politechniki Gda\u0144skiej; wzorem by\u0142 berli\u0144ski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Pojednania, a fundacja mia\u0142a upami\u0119tnia\u0107 poleg\u0142ych w wojnie francusko-pruskiej 1870\u20131871. Po\u015bwi\u0119cono j\u0105 31 pa\u017adziernika 1920 roku, w \u015awi\u0119to Reformacji.\n\nTr\u00f3jnawowe wn\u0119trze o d\u0142ugo\u015bci 40 i szeroko\u015bci 22 metr\u00f3w mie\u015bci\u0142o oko\u0142o 1500 os\u00f3b; wie\u017c\u0119 wzniesiono na wysoko\u015b\u0107 oko\u0142o 66 metr\u00f3w. Od 1926 roku gra\u0142y tu trzydziestog\u0142osowe organy firmy Wittek z Elbl\u0105ga. Latem 1915 roku \u201eS\u00e4chsische Staatszeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce w\u015br\u00f3d dar\u00f3w dla gda\u0144skiego muzeum miejskiego by\u0142y dwa kartony o tre\u015bci religijnej, kt\u00f3re ofiarowa\u0142 profesor gda\u0144skiej uczelni technicznej Fritz Pfuhle \u2014 wzory okien prezbiterium nowo zbudowanego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Oliwie. W maju 1933 roku \u201eBochumer Anzeiger und General-Anzeiger\u201d, relacjonuj\u0105c wystaw\u0119, na kt\u00f3rej seri\u0105 zdj\u0119\u0107 przedstawiono wyroby zak\u0142ad\u00f3w Bochumer Verein, w tym powstawanie dzwonu staliwnego, odnotowa\u0142 w\u015br\u00f3d nich zdj\u0119cia \u201edzwonu Lutra\u201d (Lutherglocke) dla ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Oliwie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 ewangelicki do 1945 roku. W marcu tego roku do Oliwy dotar\u0142a Armia Czerwona; pastor Vorwerk opu\u015bci\u0142 parafi\u0119 (Piotr Szczud\u0142owski, 1995, s. 293, pisze \u201esuperintendent Jan Vorwerg\u201d i podaje, \u017ce jeszcze 31 lipca 1945 roku w\u0142adze wojew\u00f3dzkie wezwa\u0142y go pismem do stawienia si\u0119 w urz\u0119dzie; czy pismo do niego dotar\u0142o, autor nie wie), a w walkach ucierpia\u0142y sklepienie, witra\u017ce i zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 wie\u017cy. W maju 1945 roku ojciec Leon Kossak-G\u0142\u00f3wczewski po\u015bwi\u0119ci\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Korony Polskiej, a po ucieczce i wysiedleniu Niemc\u00f3w przekazano j\u0105 cystersom przyby\u0142ym ze Szczyrzyca \u2014 zamiast dawnego ko\u015bcio\u0142a opackiego, podniesionego do godno\u015bci katedry. Tak podaj\u0105 opracowania dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a Pojednania; Piotr Szczud\u0142owski (1995, s. 293, 295) \u2014 20 kwietnia 1945 roku cysters, ojciec Jan Eugeniusz Komasa, otrzyma\u0142 od prezydenta Gda\u0144ska upowa\u017cnienie do zabezpieczenia \u015bwi\u0105tyni i odprawiania w niej nabo\u017ce\u0144stw, a 2 lipca 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono i nadano mu nowe wezwanie; kto po\u015bwi\u0119ca\u0142, autor nie podaje, a ksi\u0105dz Leon Kossak-G\u0142\u00f3wczewski wyst\u0119puje u niego jako administrator oliwskiej parafii katedralnej, kt\u00f3ry stara\u0142 si\u0119 o ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba. Parafia ewangelicka formalnie przesta\u0142a istnie\u0107 14 lipca 1946 roku. Wed\u0142ug Piotra Szczud\u0142owskiego (1995, s. 293\u2013294) cystersi wyst\u0105pili 1 lutego 1947 roku do Okr\u0119gowego Urz\u0119du Likwidacyjnego w Gda\u0144sku o przekazanie im ko\u015bcio\u0142a na w\u0142asno\u015b\u0107, ale 19 kwietnia 1948 roku Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Gda\u0144ski uzna\u0142, \u017ce nale\u017cy go im przyzna\u0107 jedynie w tymczasowe u\u017cytkowanie. Opactwo cysterskie w Szczyrzycu zabiega\u0142o w Konsystorzu Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie o zaakceptowanie przej\u0119cia ko\u015bcio\u0142a przez zakonnik\u00f3w, a Konsystorz dwukrotnie wyrazi\u0142 zgod\u0119. \ud83d\udfe1 Inaczej ni\u017c opracowania dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a Pojednania Piotr Szczud\u0142owski (1995, s. 293) podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tynia nie zosta\u0142a zniszczona w 1945 roku i zachowa\u0142a si\u0119 w dobrym stanie, a uszczerbku dozna\u0142a dopiero w 1956 roku, kiedy przelatuj\u0105cy nad Oliw\u0105 ma\u0142y samolot zaczepi\u0142 o he\u0142m wie\u017cy i str\u0105ci\u0142 krzy\u017c; do 1994 roku he\u0142m wie\u0144czy\u0142 tylko ma\u0142y, prowizoryczny krzy\u017c. Do 1957 roku cystersi u\u017cytkowali ko\u015bci\u00f3\u0142 na podstawie decyzji prezydenta Gda\u0144ska z kwietnia 1945 roku; 2 lipca 1958 roku Urz\u0105d do Spraw Wyzna\u0144 zgodzi\u0142 si\u0119 na przekazanie go zakonnikom, a 6 wrze\u015bnia 1958 roku podpisano protok\u00f3\u0142 zdawczo-odbiorczy, kt\u00f3rym przekazano im ko\u015bci\u00f3\u0142 w zarz\u0105d i u\u017cytkowanie; po stronie przejmuj\u0105cej podpisa\u0142 go przeor oliwskiego domu zakonnego, ojciec W\u0142adys\u0142aw Daniel Wo\u017any. W\u0142a\u015bcicielem ko\u015bcio\u0142a pozostawa\u0142 Skarb Pa\u0144stwa do 29 czerwca 1971 roku, kiedy w\u0142asno\u015b\u0107 przej\u0119\u0142o opactwo cysterskie w Szczyrzycu.\n\nRzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 przy ko\u015bciele erygowano 1 lipca 1988 roku. Wie\u017c\u0119 odbudowano w 1996 roku na wysoko\u015b\u0107 73,5 metra.\n\nPiotr Birecki podaje, \u017ce budow\u0119 zacz\u0119to 5 kwietnia 1913 roku na miejscu niewielkiej \u015bwi\u0105tyni, widocznej na piecz\u0119ci parafii, a Carl Weber czerpa\u0142 wzory z gda\u0144skiej bazyliki Mariackiej i Zielonej Bramy; ko\u015bci\u00f3\u0142 ma niesymetryczny uk\u0142ad naw.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Oliwie liczy\u0142a wtedy 5845 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1894 roku Albert Otto.\n\nVoellner w przewodniku po Oliwie z oko\u0142o 1938 roku zaznacza, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1920 roku \u201epo trudnym okresie budowy\u201d, a obok niego wzniesiono w 1934 roku ewangelicki dom parafialny. Razem z s\u0105siednim liceum z 1913 roku tworzy\u0142y one wed\u0142ug autora harmonijny zesp\u00f3\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; opracowania dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a Pojednania w Gda\u0144sku-Oliwie; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 108, 122, 140; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 18\u201319; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, poz. 176 (Oliva); H. Voellner, \u201eOliva\u201d, Gda\u0144sk b.r. [ok. 1938], s. 29; \u201eS\u00e4chsische Staatszeitung\u201d, 28 lipca 1915 roku, s. 10 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBochumer Anzeiger und General-Anzeiger\u201d, 15 maja 1933 roku, s. 10 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 293\u2013295.*","built_year":1920,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz archiwalny (1908)","tytul":"B\u00e4r M., Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, Danzig 1908","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/20647/edition/31692/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"opracowania dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a Pojednania w Gda\u0144sku-Oliwie","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u00e4chsische Staatszeitung\u201d, 28 lipca 1915 roku, s. 10 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/H3PC27B6FS2PNJCTHDUMVEAYDKEIVKNQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBochumer Anzeiger und General-Anzeiger\u201d, 15 maja 1933 roku, s. 10 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FFRIW62P6JZWSLNVNJLD6AT7TAFTZH2B"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0006","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.407111,"lng":18.557361,"name_de":"Vers\u00f6hnungskirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Oliwa \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Pojednania (Vers\u00f6hnungskirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba w Gda\u0144sku-Oliwie (Jakobskirche) wzniesiono w XIV wieku z fundacji cysters\u00f3w, kt\u00f3rych regu\u0142a nie pozwala\u0142a \u015bwieckim uczestniczy\u0107 w nabo\u017ce\u0144stwach w ko\u015bciele klasztornym; pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1308 roku. Murowana, pocz\u0105tkowo tr\u00f3jnawowa \u015bwi\u0105tynia zast\u0105pi\u0142a starsz\u0105 budowl\u0119 drewnian\u0105. Podczas wojny Gda\u0144ska ze Stefanem Batorym, 18 lutego 1577 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 spalili gda\u0144szczanie; odbudowano go prowizorycznie w formie dwunawowej w latach 1591\u20131593, a konsekracji dokona\u0142 18 stycznia 1604 roku sufragan w\u0142oc\u0142awski Franciszek \u0141\u0105cki. W 1709 roku dobudowano wie\u017c\u0119 od zachodu. To niewielka, dwunawowa \u015bwi\u0105tynia \u2014 oko\u0142o 28 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, 10 szeroko\u015bci i 12 wysoko\u015bci \u2014 z rokokowym wyposa\u017ceniem: ambon\u0105, konfesjona\u0142em i o\u0142tarzem z obrazem Zmartwychwstania. Heinz Voellner w przewodniku po Oliwie z oko\u0142o 1938 roku pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1604 roku na miejscu starszej \u015bwi\u0105tyni parafialnej, zniszczonej w 1577 roku, i \u017ce sta\u0142 w najwy\u017cszym punkcie miejscowo\u015bci.\n\nParafia si\u0119ga\u0142a daleko poza Oliw\u0119: nale\u017ca\u0142a do niej ludno\u015b\u0107 Sopotu, a dobra Hochwasser, wzmiankowane ju\u017c w 1178 roku, wchodzi\u0142y w sk\u0142ad uposa\u017cenia \u015bwi\u0105tyni. Duszpasterz ko\u015bcio\u0142a zalicza\u0142 si\u0119 do urz\u0119dnik\u00f3w opactwa \u2014 dokument z 14 marca 1738 roku podpisa\u0142 obok opata Zaleskiego, przeora, seniora, prezydensa, le\u015bniczego i szafarza komendarz ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w Oliwie, Kilian.\n\nPo kasacie opactwa cysters\u00f3w w 1831 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano gminie ewangelickiej \u2014 pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie odprawiono 30 listopada 1834 roku. Schultz w kronice Sopotu z 1905 roku pisze, \u017ce parafia \u015bwi\u0119tego Jakuba si\u0119ga\u0142a dawniej poza Sopot, a\u017c po potok Kolibki, a po kasacie klasztoru ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 katolikom ju\u017c tylko w ch\u0142odniejszych miesi\u0105cach zimowych; ewangelikom przekazano go w 1833 roku, a po\u015bwi\u0119cono dla nich 29 listopada 1834 roku. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku nowo za\u0142o\u017con\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105 w Oliwie, przypisan\u0105 dot\u0105d go\u015bcinnie do ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Gda\u0144sku, obdarowano w 1833 roku \u2014 przy sekularyzacji klasztoru, za zgod\u0105 \u00f3wczesnego ksi\u0119cia-biskupa J\u00f3zefa von Hohenzollern-Hechingen i z \u0142aski kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III \u2014 dawnym katolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym \u015bwi\u0119tego Jakuba. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 pod patronatem kr\u00f3lewskim; murowana wie\u017ca mia\u0142a dwa he\u0142my, a od naprawy w 1834 roku stara \u015bwi\u0105tynia wygl\u0105da\u0142a bardzo przyja\u017anie. W ko\u015bciele wisia\u0142y trzy dzwony, organy mia\u0142y osiem rejestr\u00f3w, ambona i chrzcielnica pochodzi\u0142y z dawnych czas\u00f3w i by\u0142y dobrze zachowane, a nowy w\u00f3wczas obraz o\u0142tarzowy przedstawia\u0142 Chrystusa b\u0142ogos\u0142awi\u0105cego kielich. Pierwszy ewangelicki duchowny Oliwy, pastor Sadowski, wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne w pierwsze \u015bwi\u0119to Bo\u017cego Narodzenia 1834 roku.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Oliva* 187 budynk\u00f3w mieszkalnych i 2067 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 606 ewangelik\u00f3w, 1442 katolik\u00f3w, dziesi\u0119ciu mennonit\u00f3w i siedmiu \u017byd\u00f3w. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1868 roku Oliwa liczy\u0142a 2067 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1442 katolik\u00f3w, 606 ewangelik\u00f3w i 10 mennonit\u00f3w; zar\u00f3wno katolicy, jak i ewangelicy mieli tu swoje ko\u015bcio\u0142y i szko\u0142y. Ten sam s\u0142ownik dodaje, \u017ce po przekazaniu ewangelikom w 1834 roku ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba dawny zb\u00f3r lutera\u0144ski w Oliwie rozebrano, a na jego miejscu i z jego materia\u0142u wzniesiono dom dla pastora.\n\nW latach 1879\u20131882 przeprowadzono gruntowny remont i dobudowano zachodni przedsionek. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego organy do tego ko\u015bcio\u0142a zbudowa\u0142 w 1860 roku organmistrz Janzen z Oliwy, a w 1883 roku nowy instrument \u2014 elbl\u0105ska firma Augusta Terletzkiego.\n\nW 1890 roku parafia liczy\u0142a 950 dusz i mia\u0142a w\u0142asny cmentarz ewangelicki w Oliwie. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1860 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1894 roku Albert Otto.\n\nWraz z rozwojem Oliwy gmina ewangelicka wznios\u0142a w latach 1913\u20131920 nowy, wi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142 (Vers\u00f6hnungskirche, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 Pojednania\u201d) przy obecnej ulicy Le\u015bnej; ostatnie ewangelickie nabo\u017ce\u0144stwo w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jakuba odby\u0142o si\u0119 wed\u0142ug rysu historycznego Archikatedry Oliwskiej 31 pa\u017adziernika 1920 roku; Piotr Szczud\u0142owski (1995, s. 294) \u2014 kr\u00f3tko po zako\u0144czeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych w 1945 roku ewangelicy zbierali si\u0119 tu jeszcze na nabo\u017ce\u0144stwa, a autor szacuje, \u017ce odby\u0142o si\u0119 ich tylko kilka. Gmina ewangelicka korzysta\u0142a z niego do uko\u0144czenia Ko\u015bcio\u0142a Pojednania. Naprzeciw sta\u0142a ewangelicka szko\u0142a ludowa, za\u0142o\u017cona w 1823 roku na miejscu dawnej szko\u0142y katolickiej, po\u015bwiadczonej ju\u017c w 1592 roku; jej budynek wzniesiono w 1904 roku, a rozbudowano w 1930 roku. Obok szko\u0142y sta\u0142a plebania ewangelicka, r\u00f3wnie\u017c na gruncie dawnej plebanii katolickiej. W 1919 roku pastorem ewangelickim przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jakuba w Oliwie by\u0142 Albert Otto (Karlsberg 5); Handbuch podaje przy ko\u015bciele rok budowy 1591.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eOliva\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 duplikaty ksi\u0105g z lat 1835\u20131874, czyli odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom, cz\u0119sto jedyne, co przetrwa\u0142o. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Oliva chrzty, \u015bluby, zgony i konfirmacje od 1835 roku oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1889 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St Konf 1835\u2014 K 1889\u2014. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1835\u201474\u201d.\n\n\u015awi\u0105tynia wr\u00f3ci\u0142a do katolik\u00f3w 2 lipca 1945 roku \u2014 tak podaje rys historyczny Archikatedry Oliwskiej; Piotr Szczud\u0142owski (1995, s. 293, 295\u2013296) \u2014 2 lipca 1945 roku po\u015bwi\u0119cono ko\u015bci\u00f3\u0142 Pojednania, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Gda\u0144ski przekaza\u0142 29 pa\u017adziernika 1945 roku ksi\u0119dzu Tomaszowi Kolakowskiemu, a katolickie po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 tu 14 lipca 1946 roku. Szczud\u0142owski podaje dalej, \u017ce wniosek ksi\u0119dza Kolakowskiego, wed\u0142ug autora najprawdopodobniej kapelana wojskowego, opatrzy\u0142 23 pa\u017adziernika 1945 roku adnotacj\u0105 pastor Zygmunt Michelis, przedstawiciel Konsystorza Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego: nie zg\u0142asza\u0142 zastrze\u017ce\u0144 wobec przekazania ko\u015bcio\u0142a do \u201etymczasowego u\u017cytkowania na cele specjalnego duszpasterstwa do personalnej dyspozycji wnioskodawcy\u201d (s. 294\u2013295). O ko\u015bci\u00f3\u0142 stara\u0142 si\u0119 te\u017c w imieniu Kurii Biskupiej Che\u0142mi\u0144skiej i Gda\u0144skiej ksi\u0105dz Leon Kossak-G\u0142\u00f3wczewski, administrator parafii katedralnej Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej w Oliwie; jego wniosek wp\u0142yn\u0105\u0142 do Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego Gda\u0144skiego 15 listopada 1945 roku, a na mocy porozumienia obu ksi\u0119\u017cy ksi\u0105dz Kolakowski przekaza\u0142 mu ko\u015bci\u00f3\u0142. 3 i 25 czerwca 1946 roku do urz\u0119du wp\u0142yn\u0119\u0142y dwa wnioski prawos\u0142awnej parafii w Gda\u0144sku, a 20 czerwca 1946 roku pastor Jan Szeruda w imieniu Konsystorza o\u015bwiadczy\u0142 na pi\u015bmie, \u017ce w\u0142adze konsystorskie przekazuj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 gda\u0144skiej parafii prawos\u0142awnej; wed\u0142ug autora zmiana stanowiska strony ewangelickiej wynik\u0142a st\u0105d, \u017ce ksi\u0105dz Kolakowski nie dotrzyma\u0142 umowy z pastorem Michelisem, kt\u00f3ra dawa\u0142a mu ko\u015bci\u00f3\u0142 jedynie do osobistej dyspozycji, bez prawa odst\u0105pienia go komu\u015b innemu (s. 295). 10 lipca 1946 roku o przydzia\u0142 ko\u015bcio\u0142a wyst\u0105pili r\u00f3wnie\u017c przedstawiciele wsp\u00f3lnoty metodystycznej, a protest prawos\u0142awnych nie odni\u00f3s\u0142 skutku (s. 295\u2013296). Wojewoda jeszcze 23 lipca 1946 roku prosi\u0142 Departament Wyznaniowy Ministerstwa Administracji Publicznej o uchylenie decyzji z 29 pa\u017adziernika 1945 roku i przydzielenie ko\u015bcio\u0142a parafii prawos\u0142awnej, ale 5 wrze\u015bnia 1946 roku departament t\u0119 decyzj\u0119 zatwierdzi\u0142 i ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu w zarz\u0105d i u\u017cytkowanie jako pomocnicz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 parafii katedralnej Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej w Oliwie. Stanu tego nie zmieni\u0142y podj\u0119te w 1947 roku pr\u00f3by uczynienia z niego ko\u015bcio\u0142a garnizonowego Marynarki Wojennej. W\u0142a\u015bcicielem ko\u015bcio\u0142a parafia katedralna sta\u0142a si\u0119 29 czerwca 1971 roku, co Wydzia\u0142 do Spraw Wyzna\u0144 Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku potwierdzi\u0142 decyzj\u0105 z 20 lipca 1972 roku (s. 296). Oko\u0142o 1960 roku prace konserwatorskie ods\u0142oni\u0142y najstarsze gotyckie partie mur\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest zachowany, dzi\u015b filialny w parafii archikatedralnej. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jakuba, ulica Cysters\u00f3w\u201d, datowany na wieki XIV\u2013XV, XVIII i drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX, wpisany pod numerem A-490 decyzj\u0105 z 25 lipca 1969 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Rok przekazania bywa podawany rozbie\u017cnie: H\u00fcbner umieszcza przej\u015bcie \u015bwi\u0105tyni w r\u0119ce protestant\u00f3w w 1833 roku i dodaje, \u017ce rol\u0119 ko\u015bcio\u0142a parafialnego dla Oliwy i Sopotu przej\u0105\u0142 wtedy dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 klasztorny. Voellner podaje jeszcze inny rok przekazania ko\u015bcio\u0142a ewangelikom \u2014 1836 \u2014 obok 1833 roku u H\u00fcbnera i Harnocha oraz 1835 roku w Encyklopedii Gda\u0144skiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nazywa przy tym \u201eprost\u0105, star\u0105 budowl\u0105 barokow\u0105\u201d, a rejestr zabytk\u00f3w datuje jego mury na XIV\u2013XV wiek. \ud83d\udfe1 Pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie datowane jest na 30 listopada 1834 roku, po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a dla ewangelik\u00f3w wed\u0142ug Schultza na 29 listopada 1834 roku, a kazanie wst\u0119pne pastora Sadowskiego wed\u0142ug Harnocha na pierwsze \u015bwi\u0119to Bo\u017cego Narodzenia 1834 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku dzieli t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 mi\u0119dzy parafie Oliva: 3936 ewangelik\u00f3w, i Gda\u0144sk-Nowy Port (Danzig-Neufahrwasser): 19.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 223; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eOliwa\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 452; rys historyczny ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba, Archikatedra Oliwska w Gda\u0144sku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Hans H\u00fcbner, \u201eZoppot\u201d, nak\u0142ad komisowy A. W. Kafemann, Gda\u0144sk; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 176; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 221, 227; H. Voellner, \u201eOliva\u201d, Gda\u0144sk b.r. [ok. 1938], s. 11, 25; F. Schultz, \u201eChronik der Stadt Seebad Zoppot\u201d, Danzig 1905, s. 27, 134; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 46; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 53, pozycja 221; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 293\u2013296.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"oficjalna","tytul":"Rys historyczny ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jakuba \u2014 Archikatedra Oliwska w Gda\u0144sku","url":"https://www.archikatedraoliwa.pl/zabytki-4157/kosciol-sw-jakuba-4227"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba w Oliwie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jakuba_w_Oliwie"},{"typ":"rejestr","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, ob. filialny pw. \u015bw. Jakuba \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-264960"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"KO\u015aCI\u00d3\u0141 \u015aW. JAKUBA (Oliwa) \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska / Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KO%C5%9ACI%C3%93%C5%81_%C5%9AW._JAKUBA_(Oliwa)"},{"typ":"regionalna","tytul":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Oliwie \u2014 dawnaoliwa.pl","url":"http://www.dawnaoliwa.pl/opisy/ewangelicki.html"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 452","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eOliwa\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 223","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 223","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 53, pozycja 221","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 2, s. 13 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4647/Amtliche_Mitteilungen_1884_2.pdf"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0007","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.411786,"lng":18.556792,"name_de":"Jakobskirche (Oliva)","name_pl":"Gda\u0144sk-Oliwa \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w gda\u0144skiej Oruni \u2014 po niemiecku Ohra \u2014 wywodzi si\u0119 z pi\u0119tnastowiecznej kaplicy \u015bwi\u0119tego Jerzego; w 1571 roku przej\u0119li j\u0105 luteranie, a w 1608 roku rozbudowali.\n\nNie wiadomo, od kiedy ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Jerzego; pastor Paul przypuszcza, \u017ce przej\u0119to je z czas\u00f3w przedreformacyjnych. W 1762 roku pastor Ephraim Krause nazwa\u0142 go w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej \u201eSt. Georgen-Kirche zur Ohra\u201d. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego przed Reformacj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Oruni nale\u017ca\u0142 do katolik\u00f3w i obs\u0142ugiwali go podobno franciszkanie z Gda\u0144ska; gdy ich klasztor przesta\u0142 istnie\u0107, oko\u0142o 1552 roku przy\u0142\u0105czono go jako fili\u0119 do \u015bwi\u0119tego Wojciecha, lecz katolikom trudno by\u0142o go utrzyma\u0107, bo patronat mia\u0142 lutera\u0144ski magistrat gda\u0144ski, kt\u00f3ry narzuca\u0142 swojego duchownego, a w 1584 roku oficja\u0142 Miko\u0142aj Mylonius nie m\u00f3g\u0142 ju\u017c przeprowadzi\u0107 tu wizytacji. Przewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku podaje, \u017ce w 1525 roku mieszka\u0144c\u00f3w Oruni przyj\u0119to z polecenia gda\u0144skiego magistratu jako gmin\u0119 go\u015bcinn\u0105 do ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny; od 1691 roku pracowa\u0142o tu dw\u00f3ch duchownych. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w Oruni by\u0142 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku i w 1571 roku przekszta\u0142cono go w samodzielny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; Oruni\u0119, licz\u0105c\u0105 5199 mieszka\u0144c\u00f3w, Harnoch nazywa najwi\u0119ksz\u0105 wsi\u0105 obu prowincji pruskich. Lista ewangelickich duchownych Oruni si\u0119ga pocz\u0105tk\u00f3w: pierwszym znanym z imienia duchownym by\u0142 Georgius, kt\u00f3rego wykaz odnotowuje \u201ew 1572 roku albo jeszcze wcze\u015bniej\u201d; po nim byli Martin Sehefeld, przyby\u0142y w 1575 roku ze Szwecji, i Simon Neander od 1580 roku.\n\nWizytator biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego nie wszed\u0142 do kaplicy w Oruni wcale. W aktach zanotowano kr\u00f3tko: *\u201eHaec capella, quia haeretica prope Gedanum, non est visitata\u201d* \u2014 kaplicy tej, jako heretyckiej, w pobli\u017cu Gda\u0144ska, nie wizytowano; spraw\u0119 miano prowadzi\u0107 z gda\u0144szczanami. Drugi zapis dodaje jedno s\u0142owo o jej stanie: *\u201eOchra capella Gedanensium. Profanata\u201d* \u2014 kaplica gda\u0144szczan, sprofanowana. W latach 1602\u20131624 urz\u0105d sprawowa\u0142 tu Wilhelm Calaminus, wprost nazwany w wykazie kalwinist\u0105 \u2014 \u015blad tego, \u017ce granica mi\u0119dzy luteranizmem a wyznaniem reformowanym bywa\u0142a na przedmie\u015bciach Gda\u0144ska p\u0142ynna.\n\nEphraim Praetorius, kt\u00f3ry w XVIII wieku opisa\u0142 w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d ewangelickie ko\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska i okolic, nie znalaz\u0142 wiadomo\u015bci, kiedy za\u0142o\u017cono ko\u015bci\u00f3\u0142 w Oruni, stoj\u0105cy po\u015brodku wsi, po tej stronie Raduni; by\u0142 jednak pewien, \u017ce sta\u0142 on d\u0142ugo przed Reformacj\u0105, mo\u017ce ju\u017c za czas\u00f3w krzy\u017cackich, a z pocz\u0105tku podobno mia\u0142 wygl\u0105d ma\u0142ej kaplicy i nosi\u0142 imi\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego. Wie\u015b wymienia wed\u0142ug niego przywilej Kazimierza z 1454 roku, a na marginesie dopisano, \u017ce zachowa\u0142 si\u0119 przywilej tej wsi z 1338 roku. W czerwcu 1608 roku rada postanowi\u0142a po\u017cyczy\u0107 z kasy miejskiej tysi\u0105c grzywien na dalsz\u0105 budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a; d\u0142ug miano sp\u0142aca\u0107 co najmniej po sto grzywien rocznie, a ca\u0142a wie\u015b odpowiada\u0142a za niego solidarnie. Z uchwa\u0142y z 17 maja 1616 roku wynika, \u017ce wie\u015b by\u0142a kasie miejskiej jeszcze d\u0142u\u017cna i \u017ce mia\u0142a powsta\u0107 wie\u017ca ko\u015bcielna. Niekt\u00f3re okna za o\u0142tarzem i w \u015bcianach bocznych nosi\u0142y rok 1609 z herbami i nazwiskami gda\u0144skich fundator\u00f3w, z czego autor wnosi\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 wtedy znacznie odnowiony; s\u0142ysza\u0142 te\u017c, \u017ce w\u0142a\u015bnie wtedy ustawiono w nim star\u0105 chrzcielnic\u0119 i stary o\u0142tarz. Na tablicach tego o\u0142tarza namalowano z przodu S\u0105d Ostateczny i ustanowienie Wieczerzy Pa\u0144skiej, a z ty\u0142u, pod Ukrzy\u017cowaniem, wypisano wiersz o tym, \u017ce obraz ma ukazywa\u0107 Chrystusa, lecz modlitwa ma si\u0119 zwraca\u0107 nie do obrazu, tylko do Chrystusa, kt\u00f3ry przela\u0142 za nas sw\u0105 drog\u0105 krew. W latach 1621\u20131625 ko\u015bci\u00f3\u0142 zn\u00f3w naprawiono: \u015bciany ozdobiono malowid\u0142ami, stoj\u0105c\u0105 obok dzwonnic\u0119 pokryto now\u0105 blach\u0105, a ga\u0142k\u0119 i chor\u0105giewk\u0119 na nowo poz\u0142ocono; w 1655 roku dzwonnica dosta\u0142a zegar bij\u0105cy z tarcz\u0105. Wed\u0142ug oru\u0144skiej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej poprzedni\u0105 chrzcielnic\u0119 zbudowano na nowo w 1636 roku, a pierwsze ochrzczone w niej dziecko, 27 kwietnia, nazwano Georg, czyli J\u00fcrgen, poniewa\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi imi\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego. Wed\u0142ug Praetoriusa w 1638 roku, po zniszczeniach i grabie\u017cy w czasie poprzedniej wojny szwedzkiej, ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 zosta\u0107 ponownie naprawiony i poszerzony przez dobudowanie cz\u0119\u015bci bocznych; w tym samym roku przebudowano star\u0105 plebani\u0119. W oknach po bokach o\u0142tarza widnia\u0142y herb Gda\u0144ska z chronogramem roku 1660, w kt\u00f3rym zawarto pok\u00f3j oliwski, oraz nazwisko burmistrza i kr\u00f3lewskiego \u0142owczego Nathanaela Schmiedena. W 1661 roku pomalowano strop; w scenie S\u0105du Ostatecznego, w\u015br\u00f3d stoj\u0105cych po prawicy Chrystusa, umieszczono portret \u00f3wczesnego pastora, magistra Friedricha Haupta, w czarnej szacie duchownej. O\u0142tarz i ambon\u0119, kt\u00f3re Praetorius ogl\u0105da\u0142, przeniesiono z ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela na Petershagen, rozebranego w 1656 roku, a dawny o\u0142tarz z tablicami usuni\u0119to. Przy po\u0142udniowej \u015bcianie wisia\u0142y dwie chor\u0105gwie pogrzebowe na pami\u0105tk\u0119 wysokich oficer\u00f3w pochowanych w ko\u015bciele w 1660 i 1676 roku, a mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol o szesnastu ramionach nosi\u0142 napis \u201eMelchior G\u00fctzlaff und Maria Hildebrandts, A. 1650\u201d. Organy z peda\u0142em na zachodniej emporze muzyk\u00f3w i uczni\u00f3w dostarczy\u0142 pod koniec 1688 roku gda\u0144ski mistrz Daniel Nitrowski; 20 lutego 1689 roku zagra\u0142y w ko\u015bciele po raz pierwszy, a wraz ze z\u0142oceniem kosztowa\u0142y ponad 1230 z\u0142otych polskich. Poprzedni pozytyw z 1630 roku, kt\u00f3ry d\u0142ugo sta\u0142 za o\u0142tarzem, a potem na ch\u00f3rze, trafi\u0142 p\u00f3\u017aniej do Mokrego Dworu (Nassenhuben). W czasach Praetoriusa od zachodu przylega\u0142a do ko\u015bcio\u0142a wie\u017ca, kt\u00f3ra dawniej sta\u0142a osobno, z dzwonami w drewnianej konstrukcji; dobudowano j\u0105 w murze pruskim i w\u0142\u0105czono w ko\u015bci\u00f3\u0142, by go powi\u0119kszy\u0107, a w 1699 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowano jeszcze od po\u0142udnia, z miejscem na nowe \u0142awki i czterema oknami bocznymi.\n\nW dzwonnicy, kt\u00f3rej he\u0142m pod chor\u0105giewk\u0105 i ga\u0142k\u0105 kry\u0142a zielono malowana blacha, by\u0142 zegar bij\u0105cy ze wskaz\u00f3wk\u0105 godzin i wisia\u0142y trzy dzwony. Najwi\u0119kszy odlano po raz pierwszy w 1632 roku, gdy Wy\u017cyn\u0105 Gda\u0144sk\u0105 zarz\u0105dza\u0142 burmistrz Valentin von Bodeck, a w 1690 roku przelano go ze znacznym dodatkiem kruszcu; nosi\u0142 napis \u201eSit Nomen Domini benedictum. 1690\u201d, nazwisko przewodnicz\u0105cego burmistrza Gda\u0144ska i administratora Wy\u017cyny Gabriela Schumanna z dat\u0105 15 sierpnia 1690 roku, nazwiska \u00f3wczesnych witryk\u00f3w i formu\u0142\u0119 ludwisarza \u201eMit Gottes H\u00fclfe go\u00df mich Absolon Wittwerck. Gedani\u201d. By\u0142 na nim te\u017c wizerunek archanio\u0142a Micha\u0142a walcz\u0105cego z w\u0119\u017cem, dlatego nazywano go dzwonem Micha\u0142a; po raz pierwszy zabrzmia\u0142 5 listopada 1690 roku, gdy wprowadzano w urz\u0105d dw\u00f3ch nowych pastor\u00f3w. \u015aredni dzwon mia\u0142 napis \u201eDa pacem Domine in diebus nostris\u201d, rok 1650 i formu\u0142\u0119 \u201eDivino auxilio fudit me Gerhardus Benningk. Gedani\u201d. Ma\u0142y dzwon przeniesiono z rozebranego ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela: pod wizerunkiem Zbawiciela mia\u0142 \u0142aci\u0144ski dwuwiersz z rokiem 1635, nazwiska witryk\u00f3w tamtego ko\u015bcio\u0142a z czasu jego budowy oraz nazwisko burmistrza Valentina von Bodecka z dat\u0105 16 maja 1635 roku.\n\nRozporz\u0105dzenie rady gda\u0144skiej z 1674 roku zobowi\u0105za\u0142o mennonit\u00f3w z oru\u0144skiego Hoppenbruchu do uiszczania lutera\u0144skiemu duchownemu i nauczycielowi w Oruni op\u0142at za swoje pogrzeby. W 1681 roku duchowni Wy\u017cyny Gda\u0144skiej pod przewodem oru\u0144skiego pastora Brackermanna o\u015bwiadczyli swemu burmistrzowi, \u017ce zgadzaj\u0105 si\u0119 zast\u0119powa\u0107 w mie\u015bcie nieobsadzonego pierwszego pastora ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, ale czyni\u0105 to dla rady, nie z podleg\u0142o\u015bci gda\u0144skiemu Ministerium. W 1739 roku dwaj oru\u0144scy duchowni, Ephraim Krause i Samuel Gabriel Kuntz, por\u00f3\u017cnili si\u0119 tak, \u017ce Kuntz odm\u00f3wi\u0142 Krausemu i jego \u017conie spowiedzi; Ministerium, znaj\u0105c relacj\u0119 tylko jednej strony, sporu nie rozstrzygn\u0119\u0142o. Imiona Kuntza w pe\u0142nym brzmieniu, Samuel Gabriel, zapisa\u0142 w 1762 roku w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej Oruni Ephraim Krause.\n\nDo parafii nale\u017ca\u0142a wed\u0142ug Praetoriusa jako filia s\u0105siednia wie\u015b Guteherberge, a do ko\u015bcio\u0142a i do komunii przychodzili tak\u017ce luteranie mieszkaj\u0105cy w dobrach szlacheckich na wzg\u00f3rzach, pod jurysdykcj\u0105 katolick\u0105, niekt\u00f3rzy mieszka\u0144cy Hoppenbruchu i biskupich Szkot\u00f3w; dawniej fili\u0105 mia\u0142 by\u0107 tak\u017ce szpital \u015bwi\u0119tej Gertrudy na Petershagen, zanim w 1622 roku ustanowiono tam osobnego duchownego. Spis duchownych w r\u0119kopisie liczy 24 nazwiska. Georgiusa autor zna\u0142 z ksi\u0119gi chrzt\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra, w kt\u00f3rej pod 31 maja 1573 roku zapisano chrzest jego syna. Pod koniec XVI wieku przyszed\u0142 do Oruni z Helu, gdzie by\u0142 pastorem od 1580 roku, Philipp Michler. W styczniu 1630 roku pastorem zosta\u0142 Friedrich Haupt, pochodz\u0105cy z Marchii, wcze\u015bniej od 1616 roku nauczyciel, od 1620 roku kantor, a od 1624 roku rektor szko\u0142y przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku; jeszcze w tym samym roku pob\u0142ogos\u0142awi\u0142 tu ma\u0142\u017ce\u0144stwo 112-letniego Heinricha Gerthsena z Engel Berckmann, co zapisano w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej. Zmar\u0142 pod koniec czerwca 1657 roku, po 27 i p\u00f3\u0142 roku s\u0142u\u017cby, a po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 jego syn Friedrich. Johann Freymuth, pastor w latach 1668\u20131670, mia\u0142 epitafium z portretem naturalnej wielko\u015bci na \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej, na prawo od o\u0142tarza; portret naturalnej wielko\u015bci mia\u0142 w ko\u015bciele r\u00f3wnie\u017c Gregor Rosenberg, zmar\u0142y 26 kwietnia 1690 roku. By\u0142 on ostatnim pastorem, kt\u00f3ry sprawowa\u0142 tu urz\u0105d sam: 27 pa\u017adziernika 1690 roku powo\u0142ano razem dw\u00f3ch kandydat\u00f3w, Rudolfa Grischaua i Gabriela Kehlera, 31 pa\u017adziernika ich ordynowano, a 5 listopada, w dwudziest\u0105 czwart\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, wprowadzono w urz\u0105d. Gdy w 1699 roku Grischau przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary, jego miejsce zaj\u0105\u0142 Paul Gottfried Praetorius, brat autora, przyby\u0142y z Bogatki (Reichenberg), kt\u00f3ry w 1701 roku zosta\u0142 powo\u0142any do Ostrowitego i Suchego D\u0119bu (Osterwick, Zugdam). Jego nast\u0119pca Gottlieb Majus, syn pastora Petera Majusa, zmar\u0142 w Oruni na d\u017cum\u0119 we wrze\u015bniu 1709 roku, nie\u017conaty. W czasie tej samej zarazy Christiana Gottlieba Rosenberga, syna Gregora, ordynowano 21 sierpnia 1709 roku na pierwszego duchownego nadzwyczajnego, kt\u00f3rego lud nazywa\u0142 \u201ePest-Prediger\u201d; kilka tygodni p\u00f3\u017aniej obj\u0105\u0142 w Oruni miejsce Kehlera. Po Majusie przyszed\u0142 w 1710 roku z Juszkowa Gottfried Neander, urodzony w 1672 roku, kt\u00f3ry w 1713 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a; Johann Caspar Tetzmann, pastor od 1714 roku, pochodzi\u0142 z Koszalina. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa Friedrich Haupt m\u0142odszy zmar\u0142 we wrze\u015bniu 1668 roku i zosta\u0142 pochowany 9 pa\u017adziernika, Johann Freymuth by\u0142 synem ch\u0142opa z Oruni, urodzonym tu 15 grudnia 1634 roku, a Johann Friedrich Brackermann zmar\u0142 w wieku 62 lat. Dalszy ci\u0105g spisu, dopisany w r\u0119kopisie, podaje, \u017ce Rosenberg zmar\u0142 8 marca 1736 roku, \u017ce w latach 1762\u20131765 urz\u0119dowa\u0142 tu Gottlieb Lange, potem przeniesiony do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, i \u017ce Johann Christian Sch\u00f6naich urodzi\u0142 si\u0119 25 wrze\u015bnia 1731 roku.\n\nPastor Ephraim Krause zapisa\u0142 w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, \u017ce w 1762 roku zbudowano w Oruni nowe organy, uko\u0144czone na Wielkanoc i po\u015bwi\u0119cone w niedziel\u0119 Quasimodogeniti, 18 kwietnia 1762 roku; Krause wyg\u0142osi\u0142 wtedy kazanie g\u0142\u00f3wne, a jego kolega Kuntz w kazaniu nieszpornym z\u0142o\u017cy\u0142 dzi\u0119kczynienie. By\u0142o to ostatnie kazanie Kuntza; pochowano go 13 maja 1762 roku, a kazanie pogrzebowe wyg\u0142osi\u0142 Krause. Organy wraz z napraw\u0105 ch\u00f3ru kosztowa\u0142y wed\u0142ug Krausego 4438 gulden\u00f3w, z czego organmistrz, w zapisie wyp\u0142at Johann Friedrich Rhoden, otrzyma\u0142 wed\u0142ug kontraktu 3000 gulden\u00f3w; kolekta przynios\u0142a 3017 gulden\u00f3w, cztery skarbony ko\u015bcielne 45 gulden\u00f3w, a 1376 gulden\u00f3w dop\u0142aci\u0142a kasa ko\u015bcielna. Przy po\u015bwi\u0119ceniu gra\u0142o dwunastu muzyk\u00f3w. Nast\u0119pc\u0119 Kuntza, Gottlieba Lange, wprowadzono w sobot\u0119 przed 3. niedziel\u0105 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1762 roku w zakrystii, w obecno\u015bci Krausego i witryk\u00f3w; w nast\u0119pn\u0105 niedziel\u0119 przedstawi\u0142 go parafii w kazaniu doktor Bertling, pastor ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy i rektor gimnazjum, a w 4. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej Lange wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne.\n\nWed\u0142ug zapisu pastora Johanna Heinricha Stoboya rozbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a rozpocz\u0119to w 1764 roku pod kierunkiem burmistrza Gottlieba Gabriela Weickhmanna, burgrabiego kr\u00f3lewskiego i zarz\u0105dcy Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, a uko\u0144czono 12 maja 1766 roku; w 2. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1766 roku rozbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cili kazaniami Krause rano i Stoboy po po\u0142udniu. Budowa kosztowa\u0142a 20 844 guldeny i 7 groszy. Kolekta, przeprowadzona za zgod\u0105 burmistrza w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Gda\u0144ska, Oruni i okolicznych wsi, przynios\u0142a 11 226 gulden\u00f3w, skarbony przy drzwiach ko\u015bcio\u0142a 400 gulden\u00f3w, kasa ko\u015bcielna da\u0142a 4107 gulden\u00f3w, a 5000 gulden\u00f3w po\u017cyczono. Krause zanotowa\u0142 te\u017c, \u017ce dawniej zmar\u0142ych chowano w ko\u015bciele i na ma\u0142ym cmentarzu przy nim, kt\u00f3ry przy tej rozbudowie ca\u0142kiem zanik\u0142, a gdy w 1690 roku ustanowiono w Oruni dw\u00f3ch duchownych i ludno\u015bci przybywa\u0142o, wielu musia\u0142o z konieczno\u015bci chowa\u0107 zmar\u0142ych w Petershagen; p\u00f3\u017aniej ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 ju\u017c obok siebie du\u017cy nowy cmentarz. W sporze z pastorem ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Salwatora duchowni Oruni dowodzili, \u017ce Stadtgebiet nale\u017cy do ich parafii: jego mieszka\u0144cy mieli chowa\u0107 zmar\u0142ych na cmentarzu w Oruni, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Oruni mia\u0142 witryka ze Stadtgebiet. Uchwa\u0142a rady Gda\u0144ska z 25 lutego 1765 roku orzek\u0142a, \u017ce Stadtgebiet jest woln\u0105 parafi\u0105 tylko co do spowiedzi i Wieczerzy Pa\u0144skiej, nie co do chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i pogrzeb\u00f3w, a za pogrzeby jego mieszka\u0144cy mieli p\u0142aci\u0107 zwyk\u0142e op\u0142aty ko\u015bcio\u0142owi i szkole w Oruni.\n\nWie\u015b wielokrotnie pl\u0105drowano, a w 1807 roku, po kapitulacji Gda\u0144ska, Francuzi otrzymali prawo do jedenastodniowego rabunku okolic miasta. Najci\u0119\u017cszy by\u0142 rok 1813: na pocz\u0105tku wrze\u015bnia sp\u0142on\u0119\u0142a wie\u015b wraz z plebaniami, a 3 wrze\u015bnia ko\u015bci\u00f3\u0142, rozbudowany w 1765 roku, leg\u0142 w gruzach \u2014 ocala\u0142y tylko mocne mury nowej cz\u0119\u015bci. Pastor Neuh\u00f6fer zapisa\u0142 w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, \u017ce oko\u0142o drugiej po po\u0142udniu widziano ko\u015bci\u00f3\u0142 w ogniu, a zegar na p\u0142on\u0105cej wie\u017cy wybi\u0142 godzin\u0119 trzeci\u0105. Wed\u0142ug Magdaleny Star\u0119gi spalony ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 zbudowany w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci w technice muru pruskiego. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego stary ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Oruni spalili w 1813 roku Rosjanie. Wraz z ko\u015bcio\u0142em 3 wrze\u015bnia 1813 roku sp\u0142on\u0119\u0142y wszystkie ksi\u0119gi ko\u015bcielne z wyj\u0105tkiem jednej, kt\u00f3rej z powodu silnego ostrza\u0142u nie zd\u0105\u017cono dzie\u0144 wcze\u015bniej odnie\u015b\u0107 do ko\u015bcio\u0142a; zubo\u017ca\u0142a parafia nie mog\u0142a utrzyma\u0107 dw\u00f3ch duchownych, wi\u0119c jeden z nich obj\u0105\u0142 od magistratu wolne probostwo w Juszkowie, po niemiecku Gischkau. By\u0142 nim Ernst Gottlieb Hoffmann: wed\u0142ug jego zapisu w ksi\u0119dze w styczniu 1814 roku zg\u0142osi\u0142 si\u0119 na probostwo w Juszkowie, wolne po \u015bmierci pastora Rosenthala, w lutym otrzyma\u0142 nominacj\u0119, a 2 marca wyjecha\u0142 z Guteherberge, gdzie podczas obl\u0119\u017cenia mieszka\u0142 p\u00f3\u0142 roku w domu jednego z witryk\u00f3w; urz\u0105d w Juszkowie mia\u0142 obj\u0105\u0107 13 marca 1814 roku. Naczynia o\u0142tarzowe ocala\u0142y: wed\u0142ug dopisku w ksi\u0119dze z Niedzieli Palmowej, 9 kwietnia 1876 roku, w 1813 roku z obawy przed rabunkiem wywieziono je w skrzyni do Gda\u0144ska i postawiono w najni\u017cszej piwnicy domu, w kt\u00f3rym w czasie obl\u0119\u017cenia kwaterowali kolejno W\u0142osi, Hiszpanie i Bawarczycy; skrzyni nie zd\u0105\u017cono zakopa\u0107, a mimo to witrycy znale\u017ali j\u0105 w 1814 roku nienaruszon\u0105 i zwr\u00f3cili naczynia ko\u015bcio\u0142owi. Histori\u0119 t\u0119 opowiedziano parafii przy ponownym z\u0142oceniu kielicha. Wed\u0142ug Harnocha po spaleniu ko\u015bcio\u0142a w 1813 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano, za zgod\u0105 rosyjskiego genera\u0142a, w budynku w osadzie Dreischweinsk\u00f6pfe a\u017c do 1823 roku. Po po\u017carze ko\u015bcio\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w Guteherberge, w wielkiej sali tak zwanego pa\u0142acu Mischa przy p\u00f3\u0142nocnym wje\u017adzie do wsi, a pastor mieszka\u0142 w tamtejszym domu gospodarza. Jeszcze przed odbudow\u0105 ko\u015bcio\u0142a, w 1816 roku, wzniesiono z ceg\u0142y now\u0105 ewangelick\u0105 szko\u0142\u0119 przyko\u015bcieln\u0105 na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a, z izb\u0105 szkoln\u0105 i mieszkaniem nauczyciela; w 1859 roku Waage naliczy\u0142 w Oruni sze\u015b\u0107 szk\u00f3\u0142.\n\nPastor Neuh\u00f6fer wpisa\u0142 do ksi\u0119gi ko\u015bcielnej w\u0142asny \u017cyciorys. Urodzi\u0142 si\u0119 9 grudnia 1767 roku w Gda\u0144sku jako syn mieszczanina Johanna Davida Neuh\u00f6fera i Anny Reginy z domu Sawatzky. W 1781 roku przyj\u0119to go do drugiej klasy gimnazjum, w kwietniu 1789 roku rozpocz\u0105\u0142 studia w Jenie, gdzie sp\u0119dzi\u0142 cztery i p\u00f3\u0142 roku, w styczniu 1794 roku wr\u00f3ci\u0142 do Gda\u0144ska, a we wrze\u015bniu tego roku przyj\u0119to go w poczet kandydat\u00f3w. Przez 14 lat g\u0142osi\u0142 kazania i uczy\u0142 prywatnie m\u0142odzie\u017c, a\u017c w 1808 roku mianowano go duchownym w Oruni; urz\u0105d obj\u0105\u0142 w kwietniu tego roku. Zmar\u0142 w 1825 roku na udar. Jego nast\u0119pca, David Bernhard L\u00fcckst\u00e4de, zapisa\u0142 w ksi\u0119dze metrykalnej za\u0142o\u017conej w 1818 roku, \u017ce w kwietniu 1825 roku wybra\u0142a go rada Gda\u0144ska jako patron ko\u015bcio\u0142a, a 17 lipca wprowadzono go w urz\u0105d w Oruni.\n\nWed\u0142ug zapisu w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej w 1811 roku zacz\u0119to wprowadza\u0107 w ko\u015bciele w Oruni nowy \u015bpiewnik: zbi\u00f3r pie\u015bni, kt\u00f3ry gda\u0144skie Ministerium duchowne gromadzi\u0142o od wielu lat, mia\u0142 w tym roku za zgod\u0105 rady wej\u015b\u0107 do u\u017cytku we wszystkich parafiach miasta i wsi. Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 gminy mia\u0142a w r\u0119kach stare ksi\u0105\u017cki; pastor poprosi\u0142 o wsparcie i otrzyma\u0142 z kasy Ministerium 25 gulden\u00f3w w got\u00f3wce, a w gminie rozprowadzi\u0142 56 egzemplarzy; w lipcu 1812 roku nowy \u015bpiewnik by\u0142 ju\u017c w pe\u0142nym u\u017cyciu. W maju 1812 roku, z powodu nieustannych, niemo\u017cliwych do ud\u017awigni\u0119cia kontrybucji, kt\u00f3re miastu przyni\u00f3s\u0142 jego \u00f3wczesny stosunek do Francji, w\u0142adze nakaza\u0142y ko\u015bcio\u0142om miejskim i wiejskim wszystkich wyzna\u0144 odda\u0107 naczynia srebrne i metalowe komisji podatku dochodowego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Oruni musia\u0142 odda\u0107 mi\u0119dzy innymi dwa du\u017ce srebrne z\u0142ocone dzbany z herbem Ferber\u00f3w oraz srebrne naczynie chrzcielne i srebrn\u0105 puszk\u0119 na op\u0142atki, dar panny Hildebrandt z 1714 roku; srebrny z\u0142ocony kielich z paten\u0105 i puszk\u0105 na op\u0142atki oraz ma\u0142y kielich do komunii chorych ko\u015bcielni odkupili od komisji. Tabela komunikuj\u0105cych w tej samej ksi\u0119dze podaje 6478 os\u00f3b w 1761 roku, 7202 w 1764 roku, 4480 w 1800 roku i 3884 w 1806 roku; przy roku 1807 liczby nie wpisano, w 1810 roku zanotowano 2052 komunikuj\u0105cych, a w 1811 roku 2946.\n\nZanim powsta\u0142 ostateczny projekt, miejski radca budowlany Carl Samuel Held przygotowa\u0142 \u2014 jak ustali\u0142a Magdalena Star\u0119ga \u2014 a\u017c osiem wariant\u00f3w odbudowy, zachowanych w Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku. Pierwszy, z 8 czerwca 1816 roku, przewidywa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 na planie prostok\u0105ta z wie\u017c\u0105 od zachodu nakryt\u0105 kopu\u0142\u0105, z p\u00f3\u0142kolistym prezbiterium i o\u0142tarzem po\u0142\u0105czonym z ambon\u0105; wyceniony na ponad 18 431 talar\u00f3w, zosta\u0142 uznany za zbyt drogi. Drugi, z 6 grudnia 1816 roku, znacznie skromniejszy, mia\u0142 kosztowa\u0107 10 459 talar\u00f3w. W latach 1818\u20131819 Held przedstawia\u0142 ju\u017c projekty neogotyckie, wyceniane na 20 802 i ponad 22 000 talar\u00f3w, a ostatni, uko\u0144czony 29 listopada 1819 roku, gdy zatwierdzony by\u0142 ju\u017c inny projekt, przewidywa\u0142 dla oszcz\u0119dno\u015bci \u015bciany ryglowe bez tynku. \u017baden z tych wariant\u00f3w nie zosta\u0142 zrealizowany.\n\nKsi\u0119ga metrykalna Oruni za\u0142o\u017cona w 1818 roku zaczyna si\u0119 od zapisu o staraniach parafii o odbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a spalonego 3 wrze\u015bnia 1813 roku. Parafia zobowi\u0105za\u0142a si\u0119 da\u0107 po 5 talar\u00f3w z w\u0142\u00f3ki i wykona\u0107 przy budowie robocizn\u0119 i podwody, przeprowadzono kolekt\u0119 po domach i w ko\u015bcio\u0142ach, a 25 maja parafia zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 wprost do kr\u00f3la. Fryderyk Wilhelm III odpisa\u0142 z Kr\u00f3lewca 7 czerwca, \u017ce przyzna\u0142 koszty odbudowy ko\u015bcio\u0142a i poleci\u0142 nadprezydentowi von Sch\u00f6nowi zarz\u0105dzi\u0107 reszt\u0119.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eOhra, Dorf\u201d \u2014 razem z przysi\u00f3\u0142kami Nobiskrug, Nonnenhoff (Krams), Niederfeld, Ohra nad Mot\u0142aw\u0105, Ohra na lewym brzegu Raduni, Sch\u00f6nfeldsche-Weg i Hoppenbruch \u2014 1239 mieszka\u0144c\u00f3w: 902 luteran\u00f3w, 6 reformowanych, 309 katolik\u00f3w i 22 mennonit\u00f3w. Spis podaje te\u017c parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105: Gda\u0144sk-Orunia (Ohra). Przy ha\u015ble dopisano uwag\u0119, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 i ma zosta\u0107 wkr\u00f3tce odbudowany. I rzeczywi\u015bcie: obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 pierwszy neogotycki w Gda\u0144sku \u2014 wzniesiono w latach 1820\u20131823 wed\u0142ug koncepcji zatwierdzonej przez Karla Friedricha Schinkla, z dotacji kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III. Konsekrowano go 5 pa\u017adziernika 1823 roku; wie\u017ca si\u0119ga 43 metr\u00f3w. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono 6 wrze\u015bnia 1820 roku, a kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm III da\u0142 na budow\u0119 15 198 talar\u00f3w. Opr\u00f3cz 15 198 talar\u00f3w kr\u00f3l przyzna\u0142 p\u00f3\u017aniej na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a jeszcze 600 talar\u00f3w; w pierwszej pro\u015bbie do kr\u00f3la parafia pisa\u0142a, \u017ce mieszka\u0144cy \u017cyj\u0105 w ziemiankach, a nabo\u017ce\u0144stwa w cudzym domu gromadz\u0105 tylu ludzi, \u017ce trzeba si\u0119 obawia\u0107 o bezpiecze\u0144stwo budynku. Piotr Birecki dodaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zaprojektowano w 1819 roku w kr\u0119gu Schinkla, a budowano go we wsp\u00f3\u0142pracy z architektem Gottfriedem Steffanym, pod nadzorem Hartmanna, Gersdorffa i samego Schinkla. So\u0142tys Oruni E. W. Waage w dziejach wsi wydanych w 1859 roku podaje, \u017ce budow\u0119 prowadzi\u0142 miejski radca budowlany Held. Magdalena Star\u0119ga przedstawia ten podzia\u0142 inaczej: Heldowi pozostawiono jako miejskiemu architektowi tylko nadz\u00f3r, budow\u0119 prowadzili mistrzowie budowlani Daniel Emmanuel K\u00f6nig i Johann Christian Halbritter, w umowie budowlanej jako autor projektu i kosztorysu wyst\u0119puje Carl August von Gersdorff, a Schinkel da\u0142 og\u00f3lne wytyczne, poprawia\u0142 przed\u0142o\u017cone plany i zatwierdzi\u0142 koncepcj\u0119. Neogotycki \u201estyl staroniemiecki\u201d by\u0142 wed\u0142ug niej \u017cyczeniem nadprezydenta prowincji Prusy Zachodnie Theodora von Sch\u00f6na, kt\u00f3ry od 1815 roku by\u0142 g\u0142\u00f3wnym animatorem odnowy zamku w Malborku. Odbi\u00f3r gotowego ko\u015bcio\u0142a nast\u0105pi\u0142 10 wrze\u015bnia 1823 roku; by\u0142a to pierwsza budowla w Gda\u0144sku i okolicach, kt\u00f3rej nadano cechy neogotyckie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w dzi\u0119kczynne \u015bwi\u0119to \u017cniw; kazanie na tekst z Ewangelii Jana 5,6 wyg\u0142osi\u0142 pastor Johannes Adam Neuh\u00f6fer, kt\u00f3ry 29 sierpnia 1813 roku odprawi\u0142 ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo w starym ko\u015bciele, spalonym kilka dni p\u00f3\u017aniej. Pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecie ko\u015bcio\u0142a obchodzono 5 pa\u017adziernika 1873 roku, w do\u017cynki, jak zanotowano w ksi\u0119dze, tego samego dnia i w to samo \u015bwi\u0119to co p\u00f3\u0142 wieku wcze\u015bniej; dzie\u0144 wcze\u015bniej i rano w dniu \u015bwi\u0119ta dzwoniono, z wie\u017cy grano chora\u0142y \u201eLobe den Herren\u201d i \u201eWie sch\u00f6n leuchtet\u201d, a kazanie na tekst Psalmu 118 wyg\u0142osi\u0142 pastor Paul Heinrich Harms, kt\u00f3ry podpisa\u0142 ten zapis.\n\nOruni\u0119 nawiedzi\u0142 17 stycznia 1818 roku orkan, a 9 i 10 kwietnia 1829 roku przerwanie wa\u0142u wi\u015blanego zala\u0142o doln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wsi; kilka dom\u00f3w porwa\u0142a woda, a trzy osoby zgin\u0119\u0142y. Radca handlowy Hoene, w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku w Oruni (zapisanego w 1917 roku miastu Gda\u0144sk), kupi\u0142 do nowego ko\u015bcio\u0142a organy ze zniszczonego przez Francuz\u00f3w ko\u015bcio\u0142a Lazaretu i kosztownie je zainstalowa\u0142; ofiarowa\u0142 te\u017c o\u0142tarz, a w 1855 roku kaza\u0142 zast\u0105pi\u0107 zniszczony obraz o\u0142tarzowy nowym, z Jezusem przyjacielem dzieci. Wed\u0142ug Waagego pierwszy obraz o\u0142tarzowy, r\u00f3wnie\u017c dar Hoenego, przedstawia\u0142 Zmartwychwstanie Chrystusa i by\u0142 malowany farbami woskowymi na gipsie przez m\u0142odego malarza Heckera z Malborka, a organy z ko\u015bcio\u0142a Lazaretu, kupione za 150 talar\u00f3w i rozbudowane, ustawi\u0142 organmistrz Arendt, zmar\u0142y w 1831 roku w Gda\u0144sku. Drewniane sklepienie krzy\u017cowe, wykonane tak, \u017ce przypomina kamienne, oraz dwie wielkie empory boczne i empora organowa spoczywaj\u0105 na o\u015bmiu drewnianych kolumnach. Magdalena Star\u0119ga nazywa te sklepienia gwia\u017adzistymi: trzy pi\u0119cioprz\u0119s\u0142owe nawy nakryto drewnianymi sklepieniami, kt\u00f3re po otynkowaniu imitowa\u0142y konstrukcj\u0119 ceglan\u0105, wspartymi na czterech parach drewnianych filar\u00f3w o przekroju sze\u015bciobocznym. Harnoch opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1823 roku: w murowanej wie\u017cy wisia\u0142y cztery dzwony, wn\u0119trze by\u0142o sklepione, gotycki o\u0142tarz mia\u0142 du\u017cy obraz olejny \u201ePozw\u00f3lcie dzieciom przychodzi\u0107 do mnie\u201d, organy z peda\u0142em i szesnastoma rejestrami by\u0142y darem tajnego radcy handlowego Haene, a konfesjona\u0142 pochodzi\u0142 z 1860 roku. Waage opisuje dok\u0142adniej dwa z tych dzwon\u00f3w: najwi\u0119kszy, wa\u017c\u0105cy 600 funt\u00f3w, odla\u0142 w 1821 roku Ludwig Copinus w Kr\u00f3lewcu i dzwoniono nim na modlitw\u0119 o si\u00f3dmej rano, w po\u0142udnie i o pi\u0105tej po po\u0142udniu, a w razie po\u017caru bito w niego na alarm; \u015bredni magistrat kupi\u0142 za 20 talar\u00f3w z kaplicy w Grabinach-Zameczku (Herrengrebin). Parafia liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 3200 dusz; w latach 1690\u20131814 pracowa\u0142o przy ko\u015bciele dw\u00f3ch duchownych, a w czasach Harnocha zbierano pieni\u0105dze na fundusz dla drugiego duchownego. Drugie stanowisko duchownego pozosta\u0142o nieobsadzone przez 80 lat, a\u017c do 1894 roku. Odbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a wspar\u0142 radca handlowy Hoene, a w 1911 roku jego c\u00f3rka Emilie ufundowa\u0142a nowe organy z nap\u0119dem elektrycznym, zbudowane przez elbl\u0105sk\u0105 firm\u0119 Wittek. W 1917 roku zarekwirowano dwa z trzech dzwon\u00f3w; pozosta\u0142 najstarszy, pochodz\u0105cy z kaplicy w Grabinach-Zameczku (Herrengrebin), z napisem \u201eGloria in Excelsis Deo. Anno Domini 1656\u201d i formu\u0142\u0105 ludwisarza \u201eGos mich Michael Weinholdt\u201d z rokiem 1654.\n\nPastor Neuh\u00f6fer opisa\u0142 w ksi\u0119dze przebieg po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a 5 pa\u017adziernika 1823 roku. Odpis dekretu rejencji, kt\u00f3ry wyznacza\u0142 ten dzie\u0144, otrzyma\u0142 19 wrze\u015bnia. W przeddzie\u0144 o pi\u0105tej po po\u0142udniu \u015bwi\u0119to zapowiedziano biciem dzwon\u00f3w. Rano parafia i dzieci ze szk\u00f3\u0142 w Oruni, Guteherberge, Klein Walddorf i Niederfeld zebra\u0142y si\u0119 na cmentarzu przy ko\u015bciele, o wp\u00f3\u0142 do dziewi\u0105tej za\u015bpiewano pie\u015b\u0144 \u201eLob und Ehr dem h\u00f6chsten Gut\u201d i poch\u00f3d ruszy\u0142 do ko\u015bcio\u0142a: najpierw dzieci, potem duchowni, witrycy z naczyniami liturgicznymi i komisarz rejencji, prezydent policji von Vegesack, a za nim zaproszeni przez witryk\u00f3w go\u015bcie, w\u015br\u00f3d nich \u201eChef-Pr\u00e4sident\u201d Nicolovius, radca konsystorza Gerhardt i radca rejencji Hartmann, na ko\u0144cu parafia. Od 1823 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ubezpieczony od ognia: wed\u0142ug pisma rady Gda\u0144ska z 14 listopada 1822 roku, podpisanego przez von Weickhmanna, wpisano go do katastru towarzystwa ogniowego na 3000 talar\u00f3w, plebani\u0119 na 1500, dom organisty na 1000, a dom grabarza na 200 talar\u00f3w. Wed\u0142ug dalszych zapis\u00f3w w ksi\u0119dze 14 czerwca 1826 roku rano by\u0142 w ko\u015bciele w Oruni nast\u0119pca tronu pruskiego Fryderyk Wilhelm, w drodze do Berlina, w towarzystwie nadprezydenta von Sch\u00f6na, a 18 pa\u017adziernika tego roku ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 w darze zielon\u0105 aksamitn\u0105 nakryw\u0119 ambony, haftowan\u0105 z\u0142otem i obszyt\u0105 z\u0142otymi fr\u0119dzlami, oraz dwie mniejsze zielone aksamitne nakrywki na naczynia liturgiczne.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Ohra* 458 budynk\u00f3w mieszkalnych i 4198 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2765 ewangelik\u00f3w, 1412 katolik\u00f3w, 19 mennonit\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Alt-Schottland; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1868 roku Orunia liczy\u0142a 4198 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2765 ewangelik\u00f3w, 1412 katolik\u00f3w, 19 mennonit\u00f3w i 2 \u017byd\u00f3w. Pruski spis z 1885 roku naliczy\u0142 w Oruni 5712 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 3524 ewangelik\u00f3w, 2157 katolik\u00f3w oraz 31 innych chrze\u015bcijan. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 6482 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a duszpasterzami byli Johann Kleefeld (od 1893 roku) i Gotthard Niemann (od 1894 roku).\n\nObie plebanie \u2014 przy Rosengasse 24 i przy Hauptstra\u00dfe 30, obok ko\u015bcio\u0142a \u2014 by\u0142y w 1919 roku nowe; budow\u0119 drugiej umo\u017cliwi\u0142 wysoki datek rodziny Hoene. Parafia mia\u0142a wtedy dwa cmentarze: stary, poro\u015bni\u0119ty pi\u0119knymi starymi drzewami, przy Hauptstra\u00dfe w pobli\u017cu ko\u015bcio\u0142a, z kostnic\u0105 i domem zarz\u0105dcy cmentarza, oraz nowy, oddzielony od niego tylko nasypem kolejowym, z wej\u015bciem od Niederfeld, na kt\u00f3rym sta\u0142 dom dzwonnika. Przy Niederfeld 5 parafia mia\u0142a grunt pod planowany dom m\u0142odzie\u017cy. W 1919 roku pastorami byli Johann Kleefeld (Rosengasse 24), przewodnicz\u0105cy Zachodniopruskiego Stowarzyszenia Pastor\u00f3w, i Artur Paul (Hauptstra\u00dfe 30). Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Oruni liczy\u0142a wtedy 10 817 ewangelik\u00f3w, a pastorami byli Johann Kleefeld (od 1893 roku) i Artur Paul (od 1911 roku).\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zaj\u0119li katolicy 28 maja 1945 roku i przekazali go salezjanom; dzi\u015b jest to rzymskokatolicka \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa i \u015bwi\u0119tego Jana Bosko, z parafi\u0105 erygowan\u0105 w 1994 roku. Wed\u0142ug Piotra Szczud\u0142owskiego (1995, s. 291\u2013292) ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 w 1945 roku uszkodzony \u2014 nie mia\u0142 dachu ani szyb w oknach, a wi\u0105zania wie\u017cy by\u0142y naruszone. Ewangelickie nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w nim tak\u017ce po zaj\u0119ciu Gda\u0144ska przez wojska sowieckie i oddzia\u0142y polskie; nie by\u0142y cz\u0119ste, a autor przypuszcza, \u017ce usta\u0142y przed obj\u0119ciem \u015bwi\u0105tyni przez salezjan\u00f3w. Salezjanie obj\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 w maju 1945 roku i wkr\u00f3tce rozpocz\u0119li remont, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 18 czerwca 1945 roku, jeszcze przed zako\u0144czeniem prac. W imieniu zgromadzenia ksi\u0105dz Piotr G\u0142ogowski dwukrotnie, 28 lutego i 20 kwietnia 1947 roku, wnioskowa\u0142 w Urz\u0119dzie Wojew\u00f3dzkim Gda\u0144skim o uznanie salezjan\u00f3w za w\u0142a\u015bciciela ko\u015bcio\u0142a; 10 wrze\u015bnia 1947 roku urz\u0105d poprosi\u0142 Konsystorz Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie o stanowisko w sprawie przekazania ko\u015bcio\u0142a katolikom, ale jakie stanowisko zaj\u0105\u0142 Konsystorz, autor nie wie. Od 29 czerwca 1971 roku pa\u0144stwo uzna\u0142o za w\u0142a\u015bciciela ko\u015bcio\u0142a Inspektorat Towarzystwa Salezja\u0144skiego w \u0141odzi. Wed\u0142ug Tadeusza J. Zieli\u0144skiego salezjanie obj\u0119li te\u017c s\u0105siednie budynki ewangelickie: plebani\u0119 przy ulicy Go\u015bcinnej 14 (dawnej Oru\u0144skiej 65), dawny sierociniec ewangelicki przy ulicy Sm\u0119tnej 24 oraz \u2014 19 stycznia 1946 roku \u2014 dom przy ulicy Go\u015bcinnej 6, w kt\u00f3rym do 1945 roku dzia\u0142a\u0142o mi\u0119dzy innymi ewangelickie stowarzyszenie \u201eNiebieski Krzy\u017c\u201d. Ten ostatni przej\u0105\u0142 w 1956 roku Skarb Pa\u0144stwa, a od 1997 roku mie\u015bci si\u0119 w nim urz\u0105d pocztowy; parafia ewangelicko-augsburska wycofa\u0142a w 1998 roku wniosek o jego zwrot.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Harnoch nazywa dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Oruni fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku, a wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego oko\u0142o 1552 roku przy\u0142\u0105czono go jako fili\u0119 do \u015bwi\u0119tego Wojciecha. Wed\u0142ug Harnocha po po\u017carze z 1813 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w osadzie Dreischweinsk\u00f6pfe, a wed\u0142ug innego zapisu w Guteherberge, w sali tak zwanego pa\u0142acu Mischa. Sam Neuh\u00f6fer pisze w \u017cyciorysie, \u017ce po spaleniu wsi i ko\u015bcio\u0142a schroni\u0142 si\u0119 w Herberge, a po odej\u015bciu Hoffmanna do Juszkowa przywr\u00f3ci\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa parafii w budynku, kt\u00f3ry nazywa \u201ePalais zu den 3 Schweinsk\u00f6pfen\u201d. Neuh\u00f6fer w opisie po\u015bwi\u0119cenia z 1823 roku podaje jako tekst kazania Ksi\u0119g\u0119 Izajasza, a Waage Ewangeli\u0119 Jana 5,6. W \u017cyciorysie wpisanym do ksi\u0119gi pastor nazywa siebie Johann Adam Neuhoefer, a wy\u017cej wyst\u0119puje jako Johannes Adam Neuh\u00f6fer. Harnoch podaje dla Oruni 5199 mieszka\u0144c\u00f3w, cho\u0107 pruski spis z 1885 roku naliczy\u0142 ich 5712. Harnoch podaje, \u017ce dw\u00f3ch duchownych pracowa\u0142o przy ko\u015bciele od 1690 roku, a przewodnik z 1919 roku \u2014 \u017ce od 1691 roku. Pastor Krause zapisa\u0142 w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, \u017ce dw\u00f3ch duchownych ustanowiono w Oruni w 1690 roku. Wed\u0142ug zapisu pastora Stoboya rozbudowa ko\u015bcio\u0142a trwa\u0142a od 1764 do 12 maja 1766 roku, a wy\u017cej mowa o ko\u015bciele rozbudowanym w 1765 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 6532 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 9619 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Martin Sehefeld (1575), Simon Neander (1580), Christoph Fahrenheid (1597), H\u00f6rge Heidenreich (1598), Wilhelm Calaminus (oko\u0142o 1602), Johann Stammichus (1624), Johann Freymuth (1668), George Bauer (1670), Johann Friedrich Brackermann (1677), Gregor Rosenberg (1689), Rudolf Grischau (1690), Gabriel Kehler (1690), Gottlieb Majus (1701), Johann Caspar Tetzmann (1714), Johann Ludwig Nothwanger (1734), Ephraim Krause (1736), Johann Heinrich Stoboy (1765), Johann Christian Sch\u00f6neich (1766), Friedrich Labes (1795), Johann Christian Fromm (1803), Ernst Gottlieb August Hoffmann (1806), David Bernhard L\u00fcckst\u00e4de (1825), Albert Theodor Rindfleisch (1854), Paul Heinrich Harms (1873), Johann Adolf Max Theodor Gro\u00dfkopf (1877), Johann Eduard Theodor Kleefeld (1893). Bez podanego roku: Arthur Erich Fedor Paul.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w zapisuje tego duchownego jako Liederst\u00e4dt, ale nekrolog og\u0142oszony w pa\u017adzierniku 1853 roku podaje nazwisko David Bernhard L\u00fcckst\u00e4de, tak samo jak wykaz Rhesy z 1834 roku. Urodzi\u0142 si\u0119 w 1774 roku, studiowa\u0142 filologi\u0119 i teologi\u0119, do 1823 roku by\u0142 nauczycielem, potem wst\u0105pi\u0142 do stanu duchownego i wed\u0142ug nekrologu przez dwa lata by\u0142 pastorem na Helu, a od 1825 roku, przez 28 lat, pastorem w Oruni; Rhesa podaje dla lat 1823\u20131825 Juszkowo. Zmar\u0142 w po\u0142udnie 17 pa\u017adziernika 1853 roku, w 80. roku \u017cycia, po d\u0142ugiej chorobie. Zwolnione po nim probostwo, okre\u015blone w prasie jako znakomicie uposa\u017cone, o kt\u00f3re ubiega\u0142o si\u0119 kilku spo\u015br\u00f3d najbardziej powa\u017canych duchownych gda\u0144skich, magistrat nada\u0142 pod koniec listopada 1853 roku pastorowi z Pomehrendorf pod Elbl\u0105giem, kt\u00f3rego gazeta nazwa\u0142a rodowitym gda\u0144szczaninem, w druku Rindfleichowi; by\u0142 to Albert Theodor Rindfleisch, wymieniony w szeregu pod rokiem 1854.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 102, 103, 104, 105, 222; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eOhra\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 393; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 101\u2013104; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (1582\u20131583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyty 1 i 2 (zeszyt 2, s. 261); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 504; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 230-231, nr C15; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 86; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 423, 438; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 87; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 18; T. J. Zieli\u0144ski, \u201eRewindykacja nieruchomo\u015bci Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego na terenie Gda\u0144ska po 1989 r. (post\u0119powania przed Komisj\u0105 Regulacyjn\u0105)\u201d, \u201eStudia z Prawa Wyznaniowego\u201d 13 (2010), s. 18\u201319; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 30; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52\u201353, pozycja 220; E. W. Waage, \u201eAusf\u00fchrliche Geschichte Ohra's, eines Dorfes im Danziger Landraths-Kreise\u201d, Danzig 1859, s. 129\u2013134; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 73, 210, 279; t. 2, s. 468, 519, 535, 648, 657; t. 3, s. 718, 747, 817, 921, 943, 990; t. 4, s. 1031, 1084, 1127, 1254, 1286; t. 5, s. 1331, 1482, 1511; t. 6, s. 1612, 1683, 1743, 1776; t. 7, s. 1819; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 20 pa\u017adziernika 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 1 grudnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); M. Star\u0119ga, \u201eNiezrealizowane projekty odbudowy ko\u015bcio\u0142a w Oruni autorstwa gda\u0144skiego architekta miejskiego Carla Samuela Helda\u201d, \u201ePorta Aurea\u201d 19, 2020, s. 259\u2013260, 262, 265, 268\u2013270; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 101v\u2013104v, 107r; Wypisy z ksi\u0105g ko\u015bcielnych parafii ewangelickiej w Oruni (Ohra) z lat 1762\u20131814, z zapiskami pastor\u00f3w Ephraima Krausego, Johanna Heinricha Stoboya i Ernsta Gottlieba Hoffmanna oraz dopiskiem z 1876 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5630 (Archion 16640); Ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Oruni (Ohra) za\u0142o\u017cona w 1818 roku, z zapiskami o odbudowie ko\u015bcio\u0142a i o jubileuszu w 1873 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5634 (Archion 16697); Wypisy z ksi\u0105g ko\u015bcielnych parafii ewangelickiej w Oruni (Ohra) z lat 1736\u20131923, z \u017cyciorysami pastor\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 263449; P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 291\u2013292.*","built_year":1820,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Bosko, Orunia \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gedanopedia / Wikipedia \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Bosko, Orunia"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Bosko, Orunia \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gedanopedia / Wikipedia \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Bosko, Orunia"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 86","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 101\u2013104","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 393","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eOhra\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 102, 103, 104, 105, 222","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 102, 103, 104, 105, 222","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52\u201353, pozycja 220","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. W. Waage, \u201eAusf\u00fchrliche Geschichte Ohra's, eines Dorfes im Danziger Landraths-Kreise\u201d, Danzig 1859, s. 129\u2013134","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/14998/edition/11577/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 73, 210, 279; t. 2, s. 468, 519, 535, 648, 657; t. 3, s. 718, 747, 817, 921, 943, 990; t. 4, s. 1031, 1084, 1127, 1254, 1286; t. 5, s. 1331, 1482, 1511; t. 6, s. 1612, 1683, 1743, 1776; t. 7, s. 1819","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 20 pa\u017adziernika 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2CVGGF4CLQY3EZV2BHYVZVIVEAYH7DBW"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 1 grudnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/W5SGMPASJVKIEBDRXTEKOT7REUZ5HGF4"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Star\u0119ga, \u201eNiezrealizowane projekty odbudowy ko\u015bcio\u0142a w Oruni autorstwa gda\u0144skiego architekta miejskiego Carla Samuela Helda\u201d, \u201ePorta Aurea\u201d 19, 2020, s. 259\u2013260, 262, 265, 268\u2013270","url":"https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/portaaurea/article/download/5182/4657"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 101v\u2013104v, 107r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Wypisy z ksi\u0105g ko\u015bcielnych parafii ewangelickiej w Oruni (Ohra) z lat 1762\u20131814, z zapiskami pastor\u00f3w Ephraima Krausego, Johanna Heinricha Stoboya i Ernsta Gottlieba Hoffmanna oraz dopiskiem z 1876 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5630 (Archion 16640)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Oruni (Ohra) za\u0142o\u017cona w 1818 roku, z zapiskami o odbudowie ko\u015bcio\u0142a i o jubileuszu w 1873 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5634 (Archion 16697)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Wypisy z ksi\u0105g ko\u015bcielnych parafii ewangelickiej w Oruni (Ohra) z lat 1736\u20131923, z \u017cyciorysami pastor\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 263449","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0368","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3231131,"lng":18.6328937,"name_de":"Ohra","name_pl":"Gda\u0144sk-Orunia \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Jana Bosko)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Na gda\u0144skiej Oruni (po niemiecku Ohra) ewangelicy chowali zmar\u0142ych w dw\u00f3ch miejscach, oba pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego (po niemiecku St.-Georgen-Friedhof) i oba nale\u017c\u0105ce do parafii przy tamtejszym ko\u015bciele. Starszy cmentarz le\u017ca\u0142 przy dzisiejszej ulicy Go\u015bcinnej \u2014 dawnej Schulstra\u00dfe, p\u00f3\u017aniej Johann-Rickmers-Stra\u00dfe \u2014 i zajmowa\u0142 1,53 hektara. Nowy powsta\u0142 na pocz\u0105tku XX wieku, gdy nekropoli\u0119 powi\u0119kszono o cz\u0119\u015b\u0107 po wschodniej stronie tor\u00f3w kolejowych, przy dzisiejszej ulicy Ramu\u0142ta, dawnej Bahnstra\u00dfe i Von-Morgen-Stra\u00dfe. Nowy cmentarz zajmowa\u0142 powierzchni\u0119 0,82 hektara.\n\nParafialny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego wyr\u00f3s\u0142 \u2014 wed\u0142ug tradycji przytoczonej w gda\u0144skim informatorze ko\u015bcielnym z 1919 roku \u2014 ze \u015bredniowiecznej kaplicy, kt\u00f3r\u0105 w 1571 roku przej\u0119li luteranie (Muhl s\u0105dzi, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 po Reformacji), a w 1608 rozbudowali.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Ohra ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1761\u20131799 i od 1814 roku (ksi\u0119gi z lat 1800\u20131813 sp\u0142on\u0119\u0142y w 1813 roku), ksi\u0119gi konfirmacji od 1873 i wykaz komunikant\u00f3w od 1888 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1761\u201499; 1814\u2014 (die Kirchenb\u00fccher von 1800\u201413 sind 1813 verbrannt). K 1888\u2014 Konf 1873\u2014 Historische Aufzeichnungen finden sich aus den Jahren 1762\u201464; 1807; 1811\u201413. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1814\u201474\u201d.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Ohra* 458 budynk\u00f3w mieszkalnych i 4198 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2765 ewangelik\u00f3w, 1412 katolik\u00f3w, 19 mennonit\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Alt-Schottland; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nOba cmentarze zamkni\u0119to 8 grudnia 1956 roku i likwidowano od 1957; w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku na cz\u0119\u015bci terenu stan\u0119\u0142o osiedle przy ulicy \u017bu\u0142awskiej. Nagrobki zniszczono, a cz\u0119\u015b\u0107 z nich wykorzystano jako p\u0142yty chodnikowe i obramowania piaskownic. Dzi\u015b teren jest cz\u0119\u015bciowo zabudowany, cz\u0119\u015bciowo urz\u0105dzony jako park; w 2009 roku postawiono pomnik upami\u0119tniaj\u0105cy.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Dat\u0119 za\u0142o\u017cenia starszego cmentarza \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: Encyklopedia Gda\u0144ska pisze, \u017ce \u201epowsta\u0142 w 1691 jako parafialny dla gminy ewangelickiej przy ko\u015bciele \u015bw. Jerzego\u201d; karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa wskazuje pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o o cmentarzach na Oruni; cmentarze-gdanskie.pl; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52\u201353, pozycja 220; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1957, nr 4, poz. 46, s. 38.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52\u201353, pozycja 220","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0032","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3219,"lng":18.6353,"name_de":"St.-Georgen-Friedhof (Ohra)","name_pl":"Gda\u0144sk-Orunia \u2014 nowy cmentarz ewangelicki parafii \u015bw. Jerzego (ulica Ramu\u0142ta)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki na gda\u0144skiej Oruni (po niemiecku Ohra) le\u017ca\u0142 przy ulicy Go\u015bcinnej \u2014 dawnej Schulstra\u00dfe, p\u00f3\u017aniej Johann-Rickmers-Stra\u00dfe \u2014 i nale\u017ca\u0142 do tamtejszej parafii ewangelickiej przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego. Zajmowa\u0142 1,53 hektara na prostok\u0105tnej dzia\u0142ce mi\u0119dzy obecn\u0105 ulic\u0105 Go\u015bcinn\u0105 a torami kolejowymi, na wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry stoi do dzi\u015b pod numerem 15 jako rzymskokatolicka \u015bwi\u0105tynia Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa i \u015bwi\u0119tego Jana Bosko.\n\nParafia powsta\u0142a po Reformacji. Muhl notuje, \u017ce w przywileju krzy\u017cackim z 1338 roku ko\u015bcio\u0142a w Ohrze nie przewidziano i \u017ce powsta\u0142 on po Reformacji, a w 1568 roku duchownym ewangelickim by\u0142 tu G\u00f6rge Heidenreich; Praetorius w presbyterologii z 1704 roku podaje list\u0119 dziewi\u0119tnastu duchownych oru\u0144skich, otwart\u0105 przez Georgiusa w 1572 roku. W wykazie ewangelickich duchownych Oruni pierwszy jest Georgius, odnotowany \u201ew 1572 roku albo jeszcze wcze\u015bniej\u201d, po nim Martin Sehefeld, przyby\u0142y w 1575 roku ze Szwecji, i Simon Neander od 1580. W latach 1602\u20131624 urz\u0105d sprawowa\u0142 tu Wilhelm Calaminus, nazwany w wykazie kalwinist\u0105, czyli duchownym wyznania reformowanego.\n\nWed\u0142ug Johna Muhla oru\u0144ski duchowny Paulus Brauner prosi\u0142 w 1578 roku rad\u0119 gda\u0144sk\u0105 o wsparcie, poniewa\u017c w 1577 roku Orunia, po niemiecku Ohra, ca\u0142kiem wymar\u0142a i zubo\u017ca\u0142a, kaplica i plebania sp\u0142on\u0119\u0142y, a on sam musia\u0142 ucieka\u0107 do Wis\u0142ouj\u015bcia. John Muhl zaznacza, \u017ce Orunia nale\u017ca\u0142a pierwotnie, jak inne wsie pod Gda\u0144skiem, do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny i p\u0142aci\u0142a mu dziesi\u0119cin\u0119 jeszcze w 1587 i 1593 roku oraz w czasie budowy ko\u015bcio\u0142a w 1608 roku; w czasach Muhla ko\u015bci\u00f3\u0142 oru\u0144ski by\u0142 ko\u015bcio\u0142em parafialnym Oruni, Stadtgebiet i Lipiec, po niemiecku Guteherberge. Wed\u0142ug Johna Muhla ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1608 roku by\u0142 w 1645 roku zrujnowany; wie\u015b ponios\u0142a du\u017ce koszty jego naprawy i otrzyma\u0142a od miejskiego urz\u0119du budowlanego jako zapomog\u0119 6000 dach\u00f3wek i 1000 \u0142okci p\u0142ytek posadzkowych. John Muhl podaje, \u017ce oru\u0144ski pastor Elias Hirschfeld, od 1628 roku odprawiaj\u0105cy tak\u017ce nabo\u017ce\u0144stwa w kaplicy szpitala \u015bwi\u0119tej Gertrudy, doprowadzi\u0142 do budowy ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela (Salvatorkirche) w 1633 roku; zmar\u0142 w 1645 roku. Wizytacja z 1649 roku zapisa\u0142a, \u017ce oru\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142, zbudowany w pruski mur i b\u0119d\u0105cy fili\u0105 parafii w \u015awi\u0119tym Wojciechu, jest \u201eod dawna w posiadaniu innowierc\u00f3w\u201d. Wed\u0142ug Johna Muhla 16 lutego 1697 roku duchowni Wy\u017cyny Gda\u0144skiej z inicjatywy i pod kierunkiem pastor\u00f3w oru\u0144skich utworzyli wsp\u00f3ln\u0105 kas\u0119 wd\u00f3w po duchownych, kt\u00f3rej statut wtedy zatwierdzono. G\u0142\u00f3d i zaraza lat 1709\u20131710 zabra\u0142y w samej parafii oru\u0144skiej, jak pisa\u0142 w 1859 roku tutejszy so\u0142tys E. W. Waage, ponad dwa tysi\u0105ce ludzi; na miejscowym cmentarzu pochowano dwa tysi\u0105ce zmar\u0142ych, a w\u015br\u00f3d czterech duchownych wiejskich, kt\u00f3rzy zmarli wtedy na zaraz\u0119, by\u0142 pastor oru\u0144ski Majus.\n\nEphraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku opisuje przy ko\u015bciele w Oruni cmentarz przyko\u015bcielny, otoczony cz\u0119\u015bciowo murem, z dobudowan\u0105 od p\u00f3\u0142nocy murowan\u0105 kostnic\u0105, na kt\u00f3rej w trzech \u015blepych oknach wypisano od zewn\u0105trz kr\u00f3tkie wiersze o \u015bmierci, mi\u0119dzy innymi \u201eHier schl\u00e4fft arm u. reich; Hier sind sie alle gleich\u201d. By\u0142 te\u017c osobny cmentarz, zwany nowym, le\u017c\u0105cy niedaleko ko\u015bcio\u0142a na wsch\u00f3d, na wydzielonym miejscu; tam chowano wi\u0119kszo\u015b\u0107 zmar\u0142ych i sta\u0142y na nim r\u00f3\u017cne nagrobki. Na wielkiej bramie tego nowego cmentarza namalowano od strony ulicy zmartwychwstanie umar\u0142ych wed\u0142ug widzenia z trzydziestego si\u00f3dmego rozdzia\u0142u Ksi\u0119gi Ezechiela, z wierszem wzywaj\u0105cym, by ka\u017cdy pomy\u015bla\u0142, czym si\u0119 kiedy\u015b stanie, a po stronie wewn\u0119trznej umieszczono emblematy z kr\u00f3tkimi napisami, w\u015br\u00f3d nich niemieck\u0105 sentencj\u0119 \u201edzi\u015b ja, jutro ty\u201d oraz \u0142aci\u0144skie \u201eCum orimur, morimur\u201d i \u201eCum morimur, orimur\u201d.\n\nW 1577 roku sp\u0142on\u0119\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebania, w 1608 stan\u0119\u0142a nowa \u015bwi\u0105tynia za tysi\u0105c marek po\u017cyczonych od kamery gda\u0144skiej na sze\u015b\u0107 procent, w 1638 zbudowano now\u0105 plebani\u0119, w 1645 \u015bwi\u0105tynia by\u0142a zrujnowana, w 1684 dosta\u0142a wie\u017c\u0119, a w 1813 roku, przy obl\u0119\u017ceniu Gda\u0144ska, sp\u0142on\u0119\u0142a ponownie \u2014 w ogniu przepad\u0142y metryki z lat 1800\u20131813, co odnotowa\u0142 B\u00e4r w spisie ksi\u0105g metrykalnych. Odbudowano j\u0105 w 1823 roku wed\u0142ug plan\u00f3w Schinkla. Cmentarz uporz\u0105dkowano wcze\u015bniej ni\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142: w pro\u015bbie do kr\u00f3la z 25 maja 1818 roku pastor, starsi ko\u015bcielni, so\u0142tys i gospodarze Oruni pisali, \u017ce we wsi stan\u0119\u0142y ju\u017c zn\u00f3w domy i budynek szkolny, a cmentarz ogrodzono, natomiast ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebania wci\u0105\u017c le\u017c\u0105 w gruzach. W 1819 roku z materia\u0142u po dw\u00f3ch spalonych plebaniach zbudowano na cmentarzu dom grabarza, a obok niego kostnic\u0119 z muru pruskiego. Wed\u0142ug Waagego parafianie w og\u00f3le nie sk\u0142adali w niej zmar\u0142ych: w 1859 roku korzysta\u0142a z niej tylko policja, gdy znaleziono ofiar\u0119 wypadku, a poza tym trzymano w niej narz\u0119dzia grabarza. Jak podaje John Muhl, w 1823 roku Orunia kupi\u0142a za 20 talar\u00f3w dzwon odlany w 1654 roku przez gda\u0144skiego ludwisarza Michela Weinholdta dla kaplicy w Grabinach Zameczku (Herrengrebin); gdy po pierwszej wojnie \u015bwiatowej parafia oru\u0144ska otrzyma\u0142a nowe dzwony ze staliwa, stary dzwon odkupiono z powrotem do Grabin.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eOhra, Dorf\u201d \u0142\u0105cznie z przysi\u00f3\u0142kami 1239 mieszka\u0144c\u00f3w: 902 luteran\u00f3w, 6 reformowanych, 309 katolik\u00f3w i 22 mennonit\u00f3w; jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazuje Gda\u0144sk-Oruni\u0119 (Ohra). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Ohra* 458 budynk\u00f3w mieszkalnych i 4198 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2765 ewangelik\u00f3w, 1412 katolik\u00f3w, 19 mennonit\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Alt-Schottland; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nPrzewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku podaje, \u017ce parafia oru\u0144ska mia\u0142a wtedy dwa cmentarze: stary, w pobli\u017cu ko\u015bcio\u0142a przy Hauptstra\u00dfe, obsadzony starymi drzewami, z kostnic\u0105 i domem zarz\u0105dcy cmentarza, oraz nowy, oddzielony od starego tylko nasypem kolejowym, z wej\u015bciem od Niederfeld i domem dzwonnika. W 1919 roku ogrodnikiem cmentarnym i zarazem pos\u0142ugaczem ko\u015bcielnym parafii w Oruni by\u0142 Hannemann, mieszkaj\u0105cy przy Hauptstra\u00dfe 27.\n\nCmentarz zamkni\u0119to 8 grudnia 1956 roku, a od 1957 roku likwidowano pod zabudow\u0119 mieszkaniow\u0105; wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w zniszczono i jako cmentarz obiekt nie istnieje. W og\u0142oszeniu z 1957 roku o zamkni\u0119ciu cmentarza dla cel\u00f3w grzebalnych podano jego \u00f3wczesny adres: ulica Jedno\u015bci Robotniczej 71. Cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142ki zabudowano, na pozosta\u0142ej urz\u0105dzono park. Cmentarz obj\u0119ty jest ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w \u2014 ma kart\u0119 Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 nie figuruje natomiast w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, w kt\u00f3rym z oru\u0144skich obiekt\u00f3w poewangelickich zapisano sam ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy Go\u015bcinnej 15 oraz szachulcow\u0105 szko\u0142\u0119 katolick\u0105 i ewangelick\u0105 z 1827 roku.\n\nHas\u0142o Wikipedii o tym cmentarzu, kt\u00f3re w bibliografii wymienia ksi\u0105\u017ck\u0119 Jerzego Sampa \u201eOrunia: historia, zabytki, kultura\u201d (Gda\u0144sk 1992), podaje, \u017ce sta\u0142y tu bogato zdobione stele z XVIII wieku i \u017ce pochowano tu Andrzeja Schopenhauera, dziadka filozofa Arthura Schopenhauera. Samej ksi\u0105\u017cki nie sprawdzono.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Dat\u0119 za\u0142o\u017cenia cmentarza \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: Encyklopedia Gda\u0144ska \u2014 rok 1691, karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Rok 1691 podaje ju\u017c E. W. Waage w historii Oruni wydanej w 1859 roku: pod tym rokiem odnotowuje zatrudnienie dw\u00f3ch duchownych ewangelickich i budow\u0119 pierwszej szko\u0142y, a dalej pisze: \u201eW tym roku za\u0142o\u017cono te\u017c cmentarz\u201d. W Oruni wsp\u00f3lnota ewangelicka jest po\u015bwiadczona od 1568 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po po\u017carze z 1813 roku odbudowano w 1823 roku. John Muhl nazywa Eliasa Hirschfelda, zmar\u0142ego w 1645 roku, pastorem oru\u0144skim; wed\u0142ug r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa pastorem w Oruni by\u0142 od stycznia 1630 roku do ko\u0144ca czerwca 1657 roku Friedrich Haupt starszy, a spis tutejszych duchownych w tym r\u0119kopisie Hirschfelda nie wymienia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 223; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 46, 47, 49; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 105; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026), sekcja powiat miejski Gda\u0144sk; \u201eCmentarze na Oruni\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 230\u2013231, nr C15; ksi\u0105dz W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649); L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 86; Wikipedia, has\u0142o \u201eCmentarz na Oruni\u201d (odczyt z 11 pa\u017adziernika 2026 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52\u201353, pozycja 220; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1957, nr 4, poz. 46, s. 38; E. W. Waage, \u201eAusf\u00fchrliche Geschichte Ohra's, eines Dorfes im Danziger Landraths-Kreise, Regierungsbezirks Danzig\u201d, Danzig 1859, s. 8\u20139, 126, 134; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 102v.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 86","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 105","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 223","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 223","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 46, 47, 49","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52\u201353, pozycja 220","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1957, nr 4, poz. 46, s. 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. W. Waage, \u201eAusf\u00fchrliche Geschichte Ohra's, eines Dorfes im Danziger Landraths-Kreise, Regierungsbezirks Danzig\u201d, Danzig 1859, s. 8\u20139, 126, 134","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/14998/edition/11577/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 102v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0031","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.32236,"lng":18.63301,"name_de":"Friedhof Ohra (Evangelischer Friedhof St. Georg)","name_pl":"Gda\u0144sk-Orunia \u2014 stary cmentarz ewangelicki parafii \u015bw. Jerzego (ulica Go\u015bcinna)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Parafia Ewangelicko-Prezbiteria\u0144ska Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej w Gda\u0144sku \u2014 wsp\u00f3lnota reformowana za\u0142o\u017cona w 2020 r. Nabo\u017ce\u0144stwa w niedziele w Ratuszu Oru\u0144skim (ul. Go\u015bcinna 1). Czynna.","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicko-reformowana","denomination":"ewangelicko-reformowana","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Parafia Ewangelicko-Prezbiteria\u0144ska Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej w Gda\u0144sku (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_Ewangelicko-Prezbiteria%C5%84ska_Tr%C3%B3jcy_%C5%9Awi%C4%99tej_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"prezbiterianie.gda.pl \u2014 Parafia Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0294","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.327222,"lng":18.581111,"name_de":null,"name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 Parafia Ewangelicko-Prezbiteria\u0144ska Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej (czynna)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicki cmentarz \u015bwi\u0119tej Barbary (St. Barbara-Kirchhof) na gda\u0144skich Siedlcach za\u0142o\u017cono w 1869 roku jako nekropoli\u0119 parafii ewangelickiej przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary na D\u0142ugich Ogrodach; po\u015bwi\u0119cono go 2 grudnia tego roku. Le\u017ca\u0142 mi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Powsta\u0144c\u00f3w Warszawskich, Bema, Zakopia\u0144sk\u0105, Pankiewicza i Legnick\u0105, na terenie lekko wznosz\u0105cym si\u0119 ku p\u00f3\u0142nocy i uformowanym w tarasy. By\u0142 ogrodzony, a trzy aleje pod\u0142u\u017cne i cztery poprzeczne dzieli\u0142y go na kwatery. Dzwonnica z dzwonem odlanym w 1626 roku stan\u0119\u0142a przy nim 31 pa\u017adziernika 1925 roku. Powierzchni\u0119 cmentarza \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie \u2014 jako 3,99 oraz jako 1,69 hektara.\n\nW spisie ksi\u0105g metrykalnych z 1908 roku B\u00e4r podaje dla parafii \u015bwi\u0119tej Barbary ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1573 roku, \u015blub\u00f3w od 1567 i zmar\u0142ych od 1816. Cmentarz urz\u0105dzono na przedmie\u015bciu: Siedlce sp\u0142on\u0119\u0142y doszcz\u0119tnie w 1813 roku, w 1814 po\u0142\u0105czono je komunalnie z Gda\u0144skiem, a umowa o wymianie terytori\u00f3w z 31 lipca 1834 roku ostatecznie przyzna\u0142a je miastu. Osobne ksi\u0119gi parafialne zacz\u0119to tu prowadzi\u0107 w latach 1892\u20131895, a ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Heilandskirche) stan\u0105\u0142 w 1901 roku.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku nowym cmentarzem \u015bwi\u0119tej Barbary w Siedlcach, przy Weinbergstra\u00dfe 1, zarz\u0105dza\u0142 inspektor cmentarny Gnibba. W 1919 roku przewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d nazywa go najwi\u0119kszym pojedynczym cmentarzem miasta i podaje jego adres: przed Bram\u0105 Nowe Ogrody (Neugarter Tor), Weinbergstra\u00dfe 1. W 1919 roku ogrodniczk\u0105 cmentarn\u0105 parafii \u015bwi\u0119tej Barbary by\u0142a pani Griebe, mieszkaj\u0105ca przy Weinbergstra\u00dfe 1. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz przy Weinbergstra\u00dfe 1 w Siedlcach jako jedyny cmentarz parafii \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku, licz\u0105cej wtedy 18 500 ewangelik\u00f3w.\n\nOd 1945 roku cmentarz by\u0142 nieczynny; po formalnym zamkni\u0119ciu uleg\u0142 dewastacji. Dzi\u015b teren zajmuje park z zachowanym drzewostanem pocmentarnym, a w 2007 roku w\u0142adze Gda\u0144ska ufundowa\u0142y tu pami\u0105tkowy obelisk i ustawi\u0142y tablic\u0119 informacyjn\u0105 z planem cmentarza.\n\nObiekt uj\u0119to w ewidencji zabytk\u00f3w: karta cmentarza Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje go og\u00f3lnie na po\u0142ow\u0119 XIX wieku. W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie figuruje.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Barbara w Gda\u0144sku 19\u00a0258 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a podaj\u0105 dwie daty. Wed\u0142ug serwisu cmentarze-gdanskie.pl cmentarz zamkni\u0119to formalnie 10 kwietnia 1964 roku; w wykazie og\u0142oszonym 25 maja 1957 roku cmentarz \u201eBarbary\u201d przy ulicy Zakopia\u0144skiej 1 na Siedlcach, o powierzchni 3,9916 hektara, figuruje w\u015br\u00f3d cmentarzy zamkni\u0119tych dla cel\u00f3w grzebalnych decyzj\u0105 Ministerstwa Gospodarki Komunalnej z 8 grudnia 1956 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 217; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 66; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 9; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1957, nr 4, poz. 46, s. 38; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1964,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 66","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 217","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 217","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1957, nr 4, poz. 46","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0033","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.351963,"lng":18.632287,"name_de":"St. Barbara-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk-Siedlce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Siedlce (po niemiecku Schidlitz) ros\u0142y pod koniec XIX wieku tak szybko, \u017ce parafie nie nad\u0105\u017ca\u0142y za ich rozwojem, i w 1895 roku utworzono tu osobn\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105; od tego samego roku prowadzi\u0142a ona w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zmar\u0142ych. Pierwszym jej duchownym by\u0142 Theodor Voigt, urz\u0119duj\u0105cy do 1901 roku, po nim \u2014 Albert Hoffmann, kt\u00f3ry pozosta\u0142 na Siedlcach do 1933 roku. \u015awi\u0105tynia by\u0142a znana tak\u017ce pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Salvatorkirche Schidlitz.\n\nPrzewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku przypomina, \u017ce w 1784 roku Fryderyk Wielki wzni\u00f3s\u0142 na stoku Che\u0142mu budynek na wp\u00f3\u0142 ko\u015bcielny, na wp\u00f3\u0142 gminny: na parterze mie\u015bci\u0142 si\u0119 areszt, na pierwszym pi\u0119trze ratusz, a na drugim ko\u015bci\u00f3\u0142. Przewodnik dodaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 mie\u015bci\u0142 oko\u0142o 3000 os\u00f3b; t\u0119 liczb\u0119 poda\u0142 ju\u017c pierwszy pastor tego zboru, Karl Friedrich Richter, kt\u00f3ry t\u0142umaczy\u0142 j\u0105 bardzo szerokimi emporami, a budynek by\u0142 wed\u0142ug niego gotowy z ko\u0144cem 1783 roku i po\u015bwi\u0119cony w Nowy Rok 1784. Liczba 3000 budzi w\u0105tpliwo\u015b\u0107: to albo celowy zabieg pastora, kt\u00f3ry chcia\u0142 pokaza\u0107 skal\u0119 potrzeb i zaanga\u017cowanie parafii, albo b\u0142\u0105d druku. Podczas obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska w 1807 roku Siedlce sp\u0142on\u0119\u0142y razem z dawnym ko\u015bcio\u0142em na stoku Che\u0142mu, a gmina ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107; \u017cyrandol z tego ko\u015bcio\u0142a wisia\u0142 jeszcze w 1919 roku w izbie burmistrza w gda\u0144skim ratuszu. Po likwidacji dawnej parafii ewangelicy Siedlec nale\u017celi przez blisko 90 lat g\u0142\u00f3wnie do parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku.\n\nZim\u0105 1885/1886 pastor E. Blech zacz\u0105\u0142 odprawia\u0107 w Siedlcach nabo\u017ce\u0144stwa w sali wdowy Seeger; z powsta\u0142ego tam kr\u0119gu wysz\u0142a my\u015bl budowy ko\u015bcio\u0142a, a rodzina Weith odst\u0105pi\u0142a na plac budowy dobrze po\u0142o\u017cony grunt za umiarkowan\u0105 cen\u0119. Przez oko\u0142o dziesi\u0119\u0107 lat przed budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w lokalach publicznych \u2014 w gospodzie Sanssouci, w ochronce dla ma\u0142ych dzieci i w sali gimnastycznej okr\u0119gowej szko\u0142y dla dziewcz\u0105t; o utworzenie samodzielnej parafii zabiega\u0142 w latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku archidiakon E. Blech od \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Gmin\u0119 ewangelick\u0105 odnowiono 1 maja 1895 roku; parafia \u015bwi\u0119tej Katarzyny da\u0142a jej fundusz na uposa\u017cenie pastora w wysoko\u015bci 18 000 marek, ma\u0142y cmentarz zwany Schlapker Kirchhof i plac pod ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u015brodku przedmie\u015bcia. Podstaw\u0119 funduszu budowy ko\u015bcio\u0142a \u2014 oko\u0142o 4000 marek \u2014 da\u0142a loteria stowarzyszenia budowy ko\u015bcio\u0142a prowadzonego przez pierwszego pastora; wraz z zasi\u0142kami Wy\u017cszej Rady Ko\u015bcielnej i Stowarzyszenia Gustawa Adolfa, 20 000 marek przej\u0119tych przez Zwi\u0105zek Parafialny Gminy Ewangelickiej w Gda\u0144sku i darami prywatnymi fundusz osi\u0105gn\u0105\u0142 67 000 marek. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 3170 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1895 roku Theodor Voigt. Latem 1895 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce nowo utworzona parafia Siedlce w diecezji gda\u0144skiej czeka na pastora; uposa\u017cenie wynosi\u0142o 1800 marek oraz mieszkanie albo dodatek na najem, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142a rada parafialna.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 dla nowej parafii zaprojektowa\u0142 Ludwig von Tiedemann (1841\u20131908), architekt urodzony w Rusocinie pod Gda\u0144skiem, tw\u00f3rca wielu \u015bwi\u0105ty\u0144 i gmach\u00f3w publicznych w Berlinie, Poczdamie i Halle. Nada\u0142 budowli formy neogotyckie, wtedy modne. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 4 maja 1900 roku, a budow\u0119 uko\u0144czono 18 maja 1901 roku. Budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a wed\u0142ug projektu von Tiedemanna prowadzi\u0142 \u00f3wczesny mistrz budowlany rejencji Kickton z Poczdamu; trzy dzwony z odlewni Schillinga w Apoldzie, strojone w akordzie f-a-c, wci\u0105gni\u0119to na wie\u017c\u0119 8 sierpnia 1901 roku. Pastor Albert Hoffmann pracowa\u0142 w Siedlcach od 7 sierpnia 1900 roku, a w urz\u0105d wprowadzono go 19 maja 1901 roku, nazajutrz po zawieszeniu wiechy.\n\nW grudniu 1899 roku rada parafialna w Siedlcach otrzyma\u0142a z gabinetu cesarzowej odpowied\u017a na swoj\u0105 pro\u015bb\u0119 skierowan\u0105 bezpo\u015brednio do niej: cesarzowa obj\u0119\u0142a protektorat nad budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a, a cesarz wyrazi\u0142 na to zgod\u0119 rozkazem gabinetowym z 28 listopada 1899 roku, wydanym na pok\u0142adzie \u201eHohenzollern\u201d w Port Viktoria. W kwietniu 1900 roku \u201eReichsbote\u201d poda\u0142, \u017ce cesarzowa, kt\u00f3ra da\u0142a na budow\u0119 \u201ewi\u0119ksz\u0105 kwot\u0119\u201d, zamierza\u0142a przyby\u0107 na uroczysto\u015b\u0107 4 maja osobi\u015bcie \u2014 gazeta nazwa\u0142a j\u0105 po\u015bwi\u0119ceniem ko\u015bcio\u0142a \u2014 ale z powodu przyjazdu cesarza Franciszka J\u00f3zefa do Berlina musia\u0142a z tego zrezygnowa\u0107 i powierzy\u0142a swoje zast\u0119pstwo prezesowi konsystorza Meyerowi. Z okazji po\u0142o\u017cenia kamienia w\u0119gielnego pod Heilandskirche cesarzowa, kt\u00f3ra wed\u0142ug \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d da\u0142a na budow\u0119 20 000 marek (inne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 40 000 marek), przys\u0142a\u0142a zarz\u0105dowi gminy z Berlina telegram z \u017cyczeniami, by \u201ed\u0142ugo wyczekiwany ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d dzi\u0119ki wiernej pomocy wszystkich uczestnik\u00f3w zosta\u0142 wkr\u00f3tce uko\u0144czony. Latem 1901 roku ta sama gazeta donios\u0142a, \u017ce trzej blacharze, socjaldemokraci, kt\u00f3rzy montowali kopu\u0142\u0119 wie\u017cy, umie\u015bcili w kapsule, w kt\u00f3rej zgodnie ze zwyczajem sk\u0142ada si\u0119 dokumenty, egzemplarze pism socjaldemokratycznych \u2014 \u201eK\u00f6nigsberger Volkstrib\u00fcne\u201d, \u201eDer Wahre Jakob\u201d, \u201eMetallarbeiter-Zeitung\u201d i \u201eVorw\u00e4rts\u201d \u2014 oraz pismo, w kt\u00f3rym o\u015bwiadczali, \u017ce wykonali roboty blacharskie w ko\u015bciele i nale\u017c\u0105 do partii socjaldemokratycznej; po doniesieniu na policj\u0119 kopu\u0142\u0119 otwarto ponownie, a kapsu\u0142\u0119 z pismem zaj\u0119to.\n\nKonsekracja odby\u0142a si\u0119 17 wrze\u015bnia 1901 roku, z udzia\u0142em cesarzowej Augusty Wiktorii; towarzyszyli jej mi\u0119dzy innymi nadprezydent prowincji Prusy Zachodnie Gustav Heinrich Gossler i nadburmistrz Gda\u0144ska Clemens Gottlieb Delbr\u00fcck. \u017bona Wilhelma II patronowa\u0142a budowie od pocz\u0105tku: ofiarowa\u0142a 40 000 marek, czyli oko\u0142o jednej trzeciej koszt\u00f3w, kt\u00f3re wynios\u0142y oko\u0142o 136 000 marek, i sama wybra\u0142a wezwanie \u2014 Zbawiciela (po niemiecku Heilandskirche). Przy po\u015bwi\u0119ceniu ko\u015bcio\u0142a 17 wrze\u015bnia 1901 roku generalny superintendent Doeblin wyg\u0142osi\u0142 mow\u0119 na werset z 1 Listu do Tymoteusza 4,10, kt\u00f3ry cesarzowa w\u0142asnor\u0119cznie wpisa\u0142a do Biblii o\u0142tarzowej, a pastor Hoffmann wyg\u0142osi\u0142 pierwsze kazanie na Psalm 84,2. Piotr Birecki dodaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zaprojektowa\u0142 Ludwig von Tiedemann, a jego po\u015bwi\u0119cenie, podobnie jak ko\u015bcio\u0142a w Sopocie, dopasowywano do termin\u00f3w podr\u00f3\u017cy cesarskiej pary.\n\n\u015awi\u0105tynia mie\u015bci\u0142a 793 osoby: 565 w nawie g\u0142\u00f3wnej i 228 na emporze organowej; przewodnik z 1919 roku podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 z empor\u0105 boczn\u0105 i organow\u0105 mie\u015bci\u0142 \u201ewygodnie\u201d 1000 os\u00f3b. Prostok\u0105tna wie\u017ca w naro\u017cniku p\u00f3\u0142nocno-zachodnim wznosi\u0142a si\u0119 na wysoko\u015b\u0107 oko\u0142o 50 metr\u00f3w, a jej he\u0142m i dekoracyjne podzia\u0142y muru wzorowano na Wie\u017cy Wi\u0119ziennej z Przedbramia ulicy D\u0142ugiej. W sierpniu 1901 roku zawieszono w niej trzy dzwony z pracowni Schilling-Apolda i zamontowano mechanizm zegarowy; organy wykona\u0142a firma Sauer z Frankfurtu nad Odr\u0105. Witra\u017ce o\u0142tarzowe z czterema ewangelistami ufundowa\u0142a para cesarska; nastaw\u0119 o\u0142tarza wyrze\u017abi\u0142 Kuntzsch z Wernigerode, a podarowa\u0142 konsul Brandt; budowniczy ko\u015bcio\u0142a, mistrz murarski Prochnow, ofiarowa\u0142 kielichowat\u0105 chrzcielnic\u0119 z czerwonego i bia\u0142ego piaskowca. Do ko\u015bcio\u0142a przylega o\u015bmioboczna zakrystia z witra\u017cami Lutra i Melanchtona; wn\u0119trze nakrywa beczkowy strop drewniany, daj\u0105cy dobr\u0105 akustyk\u0119, a ogrzewano je powietrzem. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 w samym \u015brodku dzielnicy, przy zbiegu ulic Kirchenweg i Karth\u00e4user Stra\u00dfe \u2014 dzisiejszych Ko\u015bcielnej i Kartuskiej. Wraz z budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a parafia powi\u0119kszy\u0142a ma\u0142y, licz\u0105cy oko\u0142o p\u00f3\u0142 hektara Schlapker Kirchhof o przyleg\u0142y, stromo wznosz\u0105cy si\u0119 grunt o powierzchni ponad 1,6 hektara, kupiony za 13 000 marek. W 1905 roku mistrz murarski Prochnow wzni\u00f3s\u0142 po\u015brodku cmentarza za 7000 marek murowany dom przedpogrzebowy z kaplic\u0105, kostnic\u0105 i zakrysti\u0105 \u2014 potrzebny, bo mieszkania na przedmie\u015bciu by\u0142y ma\u0142e i ciasne \u2014 i oddano go do u\u017cytku w Niedziel\u0119 Wieczno\u015bci tego roku. Ksi\u0119ga adresowa z 1910 roku podaje adres cmentarza: Karth\u00e4user Stra\u00dfe 72.\n\nW latach 1909\u20131911 dobudowano plebani\u0119 i dom parafialny. W 1910 roku mistrz murarski Kuschel zbudowa\u0142 przy ko\u015bciele dom parafialny z sal\u0105 za oko\u0142o 50 000 marek. Dom parafialny z plebani\u0105 zaprojektowa\u0142 i nadzorowa\u0142 bezp\u0142atnie radca budowlany Kickton; ma sal\u0119 d\u0142ug\u0105 na 17 metr\u00f3w i szerok\u0105 na 11, z beczkowym stropem i fisharmoni\u0105 podarowan\u0105 przez cesarzow\u0105, a oddano go do u\u017cytku 6 stycznia 1911 roku. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku pastor Albert Hoffmann by\u0142 zarazem duchownym w wi\u0119zieniu s\u0105dowym w Gda\u0144sku przy Schie\u00dfstange.\n\n19 grudnia 1918 roku za\u0142o\u017cono przy parafii Ewangelicki Zwi\u0105zek M\u0119\u017cczyzn i Kobiet z siedmioma komisjami i podzia\u0142em parafii na 14 okr\u0119g\u00f3w. Parafia by\u0142a bardzo uboga \u2014 w 1919 roku zbiera\u0142a zaledwie oko\u0142o 1500 marek podatku ko\u015bcielnego. W 1919 roku Siedlce liczy\u0142y oko\u0142o 14 000 mieszka\u0144c\u00f3w, niemal po r\u00f3wno ewangelik\u00f3w i katolik\u00f3w, w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci rodziny robotnicze. Uboga parafia by\u0142a finansowo ca\u0142kowicie zale\u017cna od Zwi\u0105zku Parafialnego Gmin Ewangelickich w Gda\u0144sku, kt\u00f3ry dop\u0142aca\u0142 do utrzymania ko\u015bcio\u0142a i pastora oko\u0142o 12 000 marek rocznie. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Siedlcach liczy\u0142a wtedy 5942 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1901 roku Albert Hoffmann.\n\nW 1945 roku, wskutek dzia\u0142a\u0144 Armii Czerwonej, zawali\u0142y si\u0119 dach, sklepienia i he\u0142m wie\u017cy, a wn\u0119trze sp\u0142on\u0119\u0142o; z wie\u017cy ocala\u0142 mur poni\u017cej linii okien. Ruin\u0119 rozebrano w latach 1955\u20131957, a w latach 1969\u20131971, przy generalnej przebudowie ulicy Kartuskiej, przez miejsce wie\u017cy i przylegaj\u0105c\u0105 do niej cz\u0119\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a poprowadzono torowisko tramwajowe.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Birecki pisze, \u017ce cesarzowa w li\u015bcie do parafian prosi\u0142a o nadanie ko\u015bcio\u0142owi wezwania Ewangelickiej Ziemi \u015awi\u0119tej (w opisie wy\u017cej: Zbawiciela). \ud83d\udfe1 Przewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d wi\u0105\u017ce spalenie Siedlec i dawnego ko\u015bcio\u0142a z \u201erokiem \u0142ez 1806\u201d, a obl\u0119\u017cenie Gda\u0144ska, w kt\u00f3rym sp\u0142on\u0119\u0142y przedmie\u015bcia, toczy\u0142o si\u0119 w 1807 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii Gda\u0144sk-Siedlce (Danzig-Schidlitz) 6347 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 30, 92, 93, 94, 95, 96; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 64, 67; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 91\u201395; Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Heilandskirche) w Gda\u0144sku-Siedlcach \u2014 reformacja-pomorze.pl oraz serwis Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Sopocie; Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (II) \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia); Gda\u0144sk \u2014 Ewangelicki Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela, stare zdj\u0119cia i mapa \u2014 fotopolska.eu; Siedlce \u2014 \u017cycie religijne, gospodarcze i rozrywkowe \u2014 Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 282, 284; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 13\u201314; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 28; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142a CHE\u0141M i SIEDLCE; P. Schmidt, \u201eDie ehemalige evangelische Kirche zu Stolzenberg bei Danzig, nach der Schilderung von Karl Friedrich Richter\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 3, 1904, s. 7\u201310; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 29 sierpnia 1895 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 12 grudnia 1899 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 kwietnia 1900 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 8 maja 1900 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 1 sierpnia 1901 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1901,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Heilandskirche) w Gda\u0144sku-Siedlcach \u2014 reformacja-pomorze.pl","url":"https://www.reformacja-pomorze.pl/2017/06/30/kosciol-zbawicielaheilandskirchew-gdansku-siedlcach/"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Heilandskirche) w Gda\u0144sku-Siedlcach \u2014 Parafia Ewangelicko-Augsburska Sopot","url":"https://sopot.luteranie.pl/2017/06/kosciol-zbawicielaheilandskirchew-gdansku-siedlcach/"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (II) \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia) [kopia archiwalna 2021-12-26]","url":"https://web.archive.org/web/20211226110327/https://gedanopedia.pl/"},{"typ":"archiwum_fotograficzne","tytul":"Gda\u0144sk \u2014 Ewangelicki Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela, stare zdj\u0119cia i mapa \u2014 fotopolska.eu","url":"https://gdansk.fotopolska.eu/Gdansk/b86095,Ewangelicki_Kosciol_Zbawiciela.html"},{"typ":"artykul","tytul":"Siedlce \u2014 \u017cycie religijne, gospodarcze i rozrywkowe \u2014 Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu","url":"https://www.gdanskstrefa.com/siedlce-zycie-religijne-gospodarcze-i-rozrywkowe/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, Danzig 1908, poz. 22 Danzig-Schidlitz (Tf Tr St 1895\u2014, Konf 1894\u2014)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Perucki, \u201eKo\u015bcio\u0142y, parafie ewangelickie w Gda\u0144sku\u2026\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. VI, 2012, s. 105\u2013131","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 91\u201395","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 30, 92, 93, 94, 95, 96","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 30, 92, 93, 94, 95, 96","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 64","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 64","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Schmidt, \u201eDie ehemalige evangelische Kirche zu Stolzenberg bei Danzig, nach der Schilderung von Karl Friedrich Richter\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 3, 1904, nr 1, s. 7\u201310 (przedruk przedmowy C. F. Richtera do \u201ePredigten \u00fcber die Sonn- und Fest-Tags-Evangelien\u201d, Berlin 1794)","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 67 (cmentarze)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 29 sierpnia 1895 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/R2HWULLRCVKED66TSQ2G6I2AO3RTOXAF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 12 grudnia 1899 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/C7YSHTCD33CSSGMOZBUP56U2GYY5VPXH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 kwietnia 1900 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TNMMJCBV7337AUO4NB5UNWKZNP5ZKR52"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 8 maja 1900 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MQM3BXT5GUG2BQGNNMO63GVSMW4TIW23"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 1 sierpnia 1901 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4UK4BAXDBA3YXTEWCX7TO25KK7OAT5Q7"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0062","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3487,"lng":18.61631,"name_de":"Heilandkirche (Schidlitz)","name_pl":"Gda\u0144sk-Siedlce \u2014 Heilandkirche (Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Heilandskirche) na gda\u0144skich Siedlcach, wzniesiony w latach 1900\u20131901 dla parafii lutera\u0144skiej powo\u0142anej w 1895 r. Projekt Ludwiga von Tiedemanna, neogotyk; kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 4 maja 1900 r., budow\u0119 uko\u0144czono 18 maja 1901 r., po\u015bwi\u0119cenia dokonano 17 wrze\u015bnia 1901 r. w obecno\u015bci cesarzowej Augusty Wiktorii, patronki budowy, kt\u00f3ra sfinansowa\u0142a jedn\u0105 trzeci\u0105 koszt\u00f3w i wybra\u0142a wezwanie. Wie\u017ca wysoko\u015bci ponad 50 m nawi\u0105zywa\u0142a podzia\u0142ami i dekoracj\u0105 do Wie\u017cy Wi\u0119ziennej z zespo\u0142u Przedbramia ul. D\u0142ugiej. \u015awi\u0105tynia sta\u0142a u zbiegu Kirchenweg i Karth\u00e4user Stra\u00dfe (dzi\u015b Ko\u015bcielna i Kartuska). Uszkodzona w 1945 r. (he\u0142m wie\u017cy zniesiony poni\u017cej linii okien, dach i sklepienia zawalone, wn\u0119trze wypalone), nieodbudowana, rozebrana w latach 1955\u20131957.","built_year":1901,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Heilandskirche) w Gda\u0144sku-Siedlcach \u2014 Parafia EA Sopot","url":"https://sopot.luteranie.pl/2017/06/kosciol-zbawicielaheilandskirchew-gdansku-siedlcach/"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0002","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3487856,"lng":18.6217769,"name_de":"Heilandskirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Siedlce \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Heilandskirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W centrum Sobieszewa (po niemiecku Bohnsack), przy dzisiejszej ulicy Turystycznej, u dawnej przeprawy przez Wis\u0142\u0119, le\u017ca\u0142 wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a cmentarz lutera\u0144ski, za\u0142o\u017cony w XVII wieku. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku zniwelowano go. Ocala\u0142y dwie rokokowe stele z piaskowca z drugiej po\u0142owy XVIII wieku: jedna Gerharta Bartscha (1704\u20131777), so\u0142tysa i starszego zwierzchnika ko\u015bcio\u0142a w Sobieszewie, druga \u2014 zwierzchnik\u00f3w tutejszego ko\u015bcio\u0142a: Korneliusa Kohna, Simona Lebbego i Jakoba Gro\u00dfnika. Agnieszka Rapicka nazywa Gerharta Bartscha w\u00f3jtem Orlinek i prze\u0142o\u017conym sobieszewskiej gminy ewangelickiej. W jej ocenie s\u0105 to najstarsze zachowane nagrobki Tr\u00f3jmiasta. Dawny teren cmentarny pe\u0142ni dzi\u015b funkcj\u0119 lapidarium przy \u015bwi\u0105tyni.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142, przy kt\u00f3rym cmentarz powsta\u0142, wzmiankowano w 1590 roku, a p\u00f3\u017aniej by\u0142 siedzib\u0105 parafii ewangelickiej. By\u0142a to budowla z bali \u2014 Zirkwitz odnalaz\u0142 jej rysunek na mapie Mierzei Gda\u0144skiej z 1600 roku, przechowywanej w\u00f3wczas w archiwum gda\u0144skim pod sygnatur\u0105 300 PK VII 7. W por\u00f3wnaniu z ko\u015bcio\u0142ami w Steegen i Tiegenort \u015bwi\u0105tynia w Bohnsack wyr\u00f3\u017cnia\u0142a si\u0119, jak zauwa\u017cy\u0142 ten sam badacz, wyj\u0105tkowo d\u0142ug\u0105 naw\u0105. Dzia\u0142anie cmentarza w drugiej po\u0142owie XVII wieku po\u015bwiadcza spis ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra, kt\u00f3ry dla Bohnsack podaje ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1659 roku, \u015blub\u00f3w z 1659 roku i od 1680, a zgon\u00f3w od 1680 roku. W wyci\u0105gu z pracy Mannhardta o dziejach mennonit\u00f3w Bohnsack nie wyst\u0119puje ani razu, a B\u00e4r prowadzi tutejsz\u0105 parafi\u0119 wy\u0142\u0105cznie jako ewangelick\u0105.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eBohnsack\u201d \u0142\u0105cznie z przysi\u00f3\u0142kami 305 mieszka\u0144c\u00f3w: 304 luteran\u00f3w i jednego katolika, przy parafii lutera\u0144skiej na miejscu. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w Bohnsack 81 budynk\u00f3w mieszkalnych i 841 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 830 ewangelik\u00f3w i pi\u0119ciu katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu osiem gospodarstw ch\u0142opskich. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wykaz gmin do spisu powszechnego z 1885 roku podaje w Bohnsack 905 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 897 ewangelik\u00f3w, 5 katolik\u00f3w i 3 innych chrze\u015bcijan, przy w\u0142asnej parafii ewangelickiej i parafii katolickiej w F\u00fcrstenwerder. Do 1918 roku parafia w Bohnsack nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej diecezji Danziger Nehrung.\n\nKilka wiadomo\u015bci o ko\u015bciele i parafii przechowa\u0142a prasa. W kwietniu 1860 roku \u201eMagdeburgische Zeitung\u201d poda\u0142a w korespondencji z Gda\u0144ska, \u017ce wobec coraz gro\u017aniejszego niebezpiecze\u0144stwa rejencja nakaza\u0142a rozbi\u00f3rk\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Bohnsack; wielu mieszka\u0144c\u00f3w chcia\u0142o wykopa\u0107 z cmentarza cia\u0142a swoich zmar\u0142ych, zanim zabierze je nurt rzeki, ale nie otrzymali dot\u0105d zgody policji. Jesieni\u0105 1889 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d wymieni\u0142a pastora Radtkego z Bohnsack pod Gda\u0144skiem w\u015br\u00f3d duchownych zaproszonych na kazania pr\u00f3bne do parafii Powunden. W sierpniu 1902 roku \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d og\u0142osi\u0142y, \u017ce parafia Bohnsack w diecezji Danziger Nehrung b\u0119dzie do obsadzenia od 1 pa\u017adziernika; patronat by\u0142 prywatny, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 magistrat w Gda\u0144sku.\n\nGrzebano na cmentarzu przy ko\u015bciele do ko\u0144ca XIX wieku, kiedy dla wsi urz\u0105dzono nowy cmentarz w jej wschodniej cz\u0119\u015bci, a pojedyncze poch\u00f3wki zdarza\u0142y si\u0119 jeszcze do 1945 roku. Serwis cmentarzy komunalnych Gda\u0144ska podaje, \u017ce dzisiejszy Cmentarz Sobieszewski przy zbiegu ulic Turystycznej i Falowej, o powierzchni 2,42 hektara, za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1880 roku na potrzeby gminy ewangelickiej Sobieszewa. W latach 1947\u20131973 by\u0142 on cmentarzem katolickiej parafii Matki Bo\u017cej Salety\u0144skiej, od 1973 roku, po w\u0142\u0105czeniu Sobieszewa do Gda\u0144ska, jest cmentarzem komunalnym. W 1992 roku cmentarz powi\u0119kszono o teren przyleg\u0142ego o\u015brodka wczasowego. W wykazie dokumentacji konserwatorskiej, kt\u00f3ry podaje Klaudiusz Grabowski (2024), figuruj\u0105 przy ulicy Turystycznej dwie ewidencje z dokumentacj\u0105 naukowo-historyczn\u0105 z 1980 roku: cmentarza poewangelickiego i cmentarza komunalnego.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Bohnsack przej\u0119li po 1945 roku katolicy; po po\u017carze w 1986 roku wzniesiono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, uko\u0144czony w 2003 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 935 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4277 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eCmentarze w Sobieszewie\u201d; serwis miejski gdansk.pl, \u201eCmentarz Sobieszewski\u201d; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarz ewangelicko-mennonicki Sobieszewo (Bohnsack) \u2014 Find a Grave; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 192\u2013193, nr 11; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u201d, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Niederung, pozycja 2; G. Zirkwitz, badania nad wiejskim budownictwem ko\u015bcielnym Wy\u017cyny i Niziny Gda\u0144skiej; \u201eDie Di\u00f6zesaneinteilung der evangelischen Kirche bis 1918\u201d \u2014 Familienforschung in Westpreussen (westpreussen.de); \u201eCmentarz Sobieszewski. Historia\u201d, cmentarze-gdanskie.pl; \u201eCmentarz Sobieszewski\u201d, cmentarze-gdanskie.pl; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 36, pozycja 19; A. Rapicka, \u201eGda\u0144skie cmentarze, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma\u201d, gdansk.pl (pierwodruk: \u201e30 Dni\u201d 2000, nr 3); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23; \u201eMagdeburgische Zeitung\u201d, 25 kwietnia 1860 roku, s. 3 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 8 listopada 1889 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 10 sierpnia 1902 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicko-mennonicki Sobieszewo (Bohnsack) \u2014 Find a Grave","url":"https://www.findagrave.com/cemetery/2821193/cmentarz-ewangelicko-mennonicki-sobieszewo-(bohnsack)"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eCmentarz Sobieszewski. Historia\u201d, cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77102.asp"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eCmentarz Sobieszewski\u201d, cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77154.asp"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 36, pozycja 19","url":""},{"dopisane_2026_10_26":"\u017ar\u00f3d\u0142o podane przez \u0141ukasza","typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"A. Rapicka, \u201eGda\u0144skie cmentarze, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma\u201d, gdansk.pl (pierwodruk: \u201e30 Dni\u201d 2000, nr 3)","url":"https://www.gdansk.pl/historia-gdanska/historie-gdanskie/cmentarze-ktorych-nie-ma,a,230406"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eMagdeburgische Zeitung\u201d, 25 kwietnia 1860 roku, s. 3 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/R3QLMERF67MPH5VLAERAXHWRPOZAFWNZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 8 listopada 1889 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UYNXGLVMLHSJJ32I5CVONSV3RRUNBIOK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 10 sierpnia 1902 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DC3RIFLL72OHCYMELHTE2MU2MQRVUFQQ"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0034","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34439,"lng":18.825835,"name_de":"Alter evangelischer Friedhof Bohnsack","name_pl":"Gda\u0144sk-Sobieszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja na gda\u0144skim Starym Mie\u015bcie zajmowa\u0142 prostok\u0105tn\u0105 dzia\u0142k\u0119 o powierzchni oko\u0142o 0,5 hektara, z ko\u015bcio\u0142em we wschodniej cz\u0119\u015bci, mi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami \u0141agiewniki, Gniln\u0105, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i Zau\u0142kiem \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja. Otacza\u0142 go mur z bramami; cz\u0119\u015b\u0107 muru zachowa\u0142a si\u0119 wzd\u0142u\u017c p\u00f3\u0142nocnej granicy dzia\u0142ki, przy ulicy Gnilnej. Bram\u0119 zachodni\u0105 z XVII wieku, zwie\u0144czon\u0105 figur\u0105 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, zniszczy\u0142a burza w 1892 roku. Parafialny opis ko\u015bcio\u0142a z 1916 roku podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tynia stoi na nale\u017c\u0105cym do parafii placu o powierzchni 43,5 ara mi\u0119dzy ulicami Sch\u00fcsseldamm, Bartholom\u00e4ikirchengasse i Faulgraben, kt\u00f3ry do 1821 roku s\u0142u\u017cy\u0142 za miejsce poch\u00f3wku, a do 1892 roku otacza\u0142 go mur d\u0142ugo\u015bci 123 metr\u00f3w z czterema bramami. W styczniu 1892 roku burza przewr\u00f3ci\u0142a mur od zachodu i od p\u00f3\u0142nocy; wed\u0142ug tej samej broszury nie zosta\u0142 on odbudowany, a plac urz\u0105dzono jako ogr\u00f3d. Cmentarz zlikwidowano w 1821 roku, cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142a do drugiej wojny \u015bwiatowej. Dzi\u015b teren jest uporz\u0105dkowany jako otoczenie \u015bwi\u0105tyni i nie zosta\u0142 odtworzony.\n\nNie by\u0142 to pierwszy cmentarz tej parafii. Pierwszy le\u017ca\u0142 na M\u0142odym Mie\u015bcie: przy lokacji w 1380 roku wyznaczono na ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z przylegaj\u0105cym cmentarzem dzia\u0142k\u0119 o wymiarach 120 na 80 metr\u00f3w. Po 1455 roku cmentarz ten zamkni\u0119to i zniszczono, a nowy za\u0142o\u017cono przy \u015bwi\u0105tyni wznoszonej od 1456 roku na Starym Mie\u015bcie. Ju\u017c w 1495 roku okolic\u0119 Targu Kaszubskiego nazywano Czarnymi Krzy\u017cami (Schwarze Kreuze) \u2014 wed\u0142ug Stephana od krzy\u017cy nagrobnych le\u017c\u0105cego tu cmentarza \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, jak przytacza Erich Keyser w 1921 roku; nazwa przetrwa\u0142a do jego czas\u00f3w tylko w nazwie gospody przy Kaschubischer Markt 7.\n\nBy\u0142 to cmentarz parafialny, katolicki; przej\u015bcie parafii w r\u0119ce ewangelik\u00f3w datuje si\u0119 na lata 1523\u20131524. Ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 ewangelicka nie by\u0142a jednak od tego czasu nieprzerwana. Freytag pokazuje, \u017ce w sierpniu 1524 roku probostwo \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja obsadzono z wyboru ludowego \u2014 otrzyma\u0142 je Matthias Bienwald \u2014 ale lutera\u0144ski zryw z lat 1525\u20131526 zosta\u0142 st\u0142umiony: 26 lutego 1526 roku we wszystkich ko\u015bcio\u0142ach miasta \u015bpiewano zn\u00f3w msz\u0119 po \u0142acinie, a 12 lipca tego roku mandat biskupa nakaza\u0142 wygnanie duchownych ewangelickich. Trwale ewangelickie sta\u0142y si\u0119 ko\u015bcio\u0142y gda\u0144skie dopiero po 1557 roku, kiedy miasto otrzyma\u0142o przywilej tolerancyjny; prawne uznanie Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Gda\u0144sku przysz\u0142o w 1577. Tak samo datowane jest przej\u015bcie ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary na D\u0142ugich Ogrodach \u2014 na rok 1557. O ci\u0105g\u0142o\u015bci \u017cycia parafialnego od schy\u0142ku XVI wieku \u015bwiadcz\u0105 dwie tablice w zakrystii, na kt\u00f3rych zapisano liczb\u0119 komunikant\u00f3w za ka\u017cdy rok od 1590.\n\nB\u00e4r wymienia ksi\u0119g\u0119 kamieni nagrobnych parafii, prowadzon\u0105 w latach 1791\u20131809, obok metryk chrzt\u00f3w od 1669 roku, \u015blub\u00f3w od 1766 i zmar\u0142ych od 1809.\n\nObiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w (karta cmentarza Narodowego Instytutu Dziedzictwa, datowanie: XV wiek). Teren i mur ko\u015bcielny s\u0105 ponadto obj\u0119te wpisem do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego numer 427 (dawny numer 302) z 24 lutego 1967 roku, uzupe\u0142nionym decyzj\u0105 z 28 lipca 2005 roku: wykaz rejestru wymienia pod tym numerem ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja przy ulicy jego imienia 1, datowany na wieki XV\u2013XVI, a obok niego osobno cmentarz ko\u015bcielny oraz murowane ogrodzenie z drugiej po\u0142owy XVII wieku, przebudowane w 1816 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Wed\u0142ug parafialnej broszury z 1916 roku p\u00f3\u0142nocny odcinek muru, przy Faulgraben (dzi\u015b ulica Gnilna), run\u0105\u0142 w styczniu 1892 roku i nie zosta\u0142 odbudowany. \u0179r\u00f3d\u0142a nie m\u00f3wi\u0105, czy zachowany dzi\u015b odcinek muru przy Gnilnej jest p\u00f3\u017aniejszy, czy ocala\u0142 z tamtej burzy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Bartholom\u00e4i w Gda\u0144sku 4994 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia) i cmentarze-gdanskie.pl; H. Freytag, \u201eDanzig und Wittenberg\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins 38, 1898; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908; \u201eDie evangelische Kirche zu St. Bartholom\u00e4i in Danzig\u201d, [Gda\u0144sk 1916], s. 3\u20134; E. Keyser, \u201eDie Besiedlung der Altstadt Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 61, 1921, s. 176; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1821,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelische Kirche zu St. Bartholom\u00e4i in Danzig\u201d, [Gda\u0144sk 1916], s. 3\u20134","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/23781/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Keyser, \u201eDie Besiedlung der Altstadt Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 61, 1921, s. 176","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/52396/edition/49826/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0035","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.357115,"lng":18.650483,"name_de":"St. Bartholom\u00e4i-Kirchhof (Friedhof an der St.-Bartholom\u00e4i-Kirche)","name_pl":"Gda\u0144sk-Stare Miasto \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele \u015bw. Bart\u0142omieja","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny na Starym Mie\u015bcie w Gda\u0144sku grzebano zmar\u0142ych od ko\u0144ca XII wieku, czyli od czasu budowy \u015bwi\u0105tyni. Nekropolia zajmowa\u0142a najpierw tr\u00f3jk\u0105tny teren przy Kanale Raduni, po p\u00f3\u0142nocnej stronie ko\u015bcio\u0142a, przy dzisiejszej ulicy Podm\u0142y\u0144skiej (Kleine M\u00fchlengasse). W p\u00f3\u017aniejszym okresie zajmowa\u0142a prostok\u0105tn\u0105 dzia\u0142k\u0119 po po\u0142udniowej stronie ko\u015bcio\u0142a, przy dzisiejszej ulicy Katarzynki. U\u017cytkowano j\u0105 w 1807 roku, cho\u0107 uchodzi\u0142a wtedy za przepe\u0142nion\u0105; sama nazwa St. Katharinen-Kirchhof utrwali\u0142a si\u0119 na pocz\u0105tku XX wieku. Do dzi\u015b zosta\u0142y dwie bramy cmentarne: p\u00f3\u0142nocna przy ulicy Podm\u0142y\u0144skiej oraz zrekonstruowana od ulicy Katarzynki. W 1953 roku pierwowz\u00f3r bramy od ulicy Katarzynki, pochodz\u0105cy z 1654 roku, zniszczy\u0142 szczyt prezbiterium powalony przez wichur\u0119. Wed\u0142ug George\u2019a Cuny\u2019ego portal prowadz\u0105cy na wewn\u0119trzny cmentarz mia\u0142 w polu szczytu p\u0142askorze\u017ab\u0119 \u015bwi\u0119tej Katarzyny, obok dat\u0119 1654, a we fryzie napis \u201eSchaw an dein Ziel und Ende, O Mensch zu Gott dich wend\u201d (sp\u00f3jrz na sw\u00f3j cel i kres, cz\u0142owieku, zwr\u00f3\u0107 si\u0119 do Boga); nad wej\u015bciem w murze cmentarnym od strony Professorengasse widnia\u0142 napis \u201eVeracht O Mensch die eitelkeit / Betrachte deine Sterblichkeit / Das ist der weg zur seeligkeit\u201d (gard\u017a, cz\u0142owieku, marno\u015bci\u0105, rozwa\u017caj swoj\u0105 \u015bmiertelno\u015b\u0107 \u2014 to droga do zbawienia) z dat\u0105 1656. Samego cmentarza nie ma. Erich Keyser w studium o zasiedleniu Starego Miasta z 1921 roku pisze, \u017ce od Kogelzipfel (Burggrafenstra\u00dfe) oddziela\u0142a cmentarz \u015bwi\u0119tej Katarzyny przegroda przy Professorengasse, usuni\u0119ta dopiero w 1653 roku. Na cmentarzu sta\u0142a z pocz\u0105tku tylko szko\u0142a ko\u015bcielna, za\u0142o\u017cona przed 1422 rokiem; pozosta\u0142e dzia\u0142ki, tak\u017ce plebani\u0119 na rogu Kleine M\u00fchlengasse, wpisano do ksi\u0119gi gruntowej dopiero po 1624 roku. Wed\u0142ug przewodnika G. L\u00f6schina z 1853 roku budynek szko\u0142y \u015bwi\u0119tej Katarzyny na cmentarzu, wzniesiony w 1572 roku, rozebrano z powodu z\u0142ego stanu w 1836 roku, a nowy gmach szkolny po\u015bwi\u0119cono 1 pa\u017adziernika 1838 roku.\n\nCmentarz by\u0142 pierwotnie katolicki. Parafia \u015bwi\u0119tej Katarzyny by\u0142a jedn\u0105 z sze\u015bciu gda\u0144skich parafii \u2014 obok Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, \u015bwi\u0119tego Jana, \u015bwi\u0119tej Barbary, \u015bwi\u0119tego Piotra i \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja \u2014 o kt\u00f3rych ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisa\u0142, \u017ce katolicy utracili je przez Reformacj\u0119. W styczniu 1525 roku, po obaleniu starej Rady, probostwo \u015bwi\u0119tej Katarzyny obj\u0105\u0142 z wyboru gminy Jakob Hegge, a wyst\u0105pienie st\u0142umiono w latach 1525\u20131526 mandatami kr\u00f3la Zygmunta Starego. Trwale ewangelickie sta\u0142y si\u0119 ko\u015bcio\u0142y gda\u0144skie po 1557 roku. \u015awi\u0105tynia pozostawa\u0142a ewangelicka do 1945 roku.\n\nMetryki parafii, zestawione przez B\u00e4ra w spisie ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich z 1908 roku, zaczynaj\u0105 si\u0119 chrztami i \u015blubami w 1573 roku, a pogrzeby wpisywano od 1737. W tym samym spisie B\u00e4r notuje osobn\u0105 \u201eksi\u0119g\u0119 kamienn\u0105\u201d z lat 1644\u20131815, wymieniaj\u0105c\u0105 wy\u0142\u0105cznie pochowanych pod p\u0142ytami we wn\u0119trzu \u015bwi\u0105tyni.\n\nW wykazie rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego figuruje tu sama \u015bwi\u0105tynia \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny przy ulicy Podm\u0142y\u0144skiej 10, numer A-417 z 24 lutego 1967 roku \u2014 bez cmentarza. Tej nekropolii nie nale\u017cy myli\u0107 z cmentarzem parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny u podn\u00f3\u017ca Grodziska, za\u0142o\u017conym w 1818 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Catharinen w Gda\u0144sku 10\u00a0731 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia) i cmentarze-gdanskie.pl; \u201ePoznaj cmentarze, kt\u00f3rych w Gda\u0144sku ju\u017c nie ma\u201d \u2014 gdansk.pl; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; E. Keyser, \u201eDie Besiedlung der Altstadt Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 61, 1921, s. 171; G. L\u00f6schin, \u201eDanzig und seine Umgebungen\u201d, Gda\u0144sk 1853, s. 117; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; George Cuny, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde der Baudenkm\u00e4ler in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 12, 1899, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Poznaj cmentarze, kt\u00f3rych w Gda\u0144sku ju\u017c nie ma \u2014 gdansk.pl","url":"https://www.gdansk.pl/odeszli/Poznaj-cmentarze-ktorych-w-Gdansku-juz-nie-ma,a,230742"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Keyser, \u201eDie Besiedlung der Altstadt Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 61, 1921, s. 171","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/52396/edition/49826/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. L\u00f6schin, \u201eDanzig und seine Umgebungen\u201d, Gda\u0144sk 1853, s. 117","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10013549"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"George Cuny, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde der Baudenkm\u00e4ler in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 12, 1899, s. 33","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/31268/edition/39892"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0036","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.354124,"lng":18.651299,"name_de":"St. Katharinen-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk-Stare Miasto \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele \u015bw. Katarzyny","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Brygidy nad Kana\u0142em Raduni na Starym Mie\u015bcie w Gda\u0144sku nale\u017ca\u0142 do najstarszych w tej cz\u0119\u015bci miasta. Zgod\u0119 na jego za\u0142o\u017cenie uzyska\u0142y w 1394 roku pokutnice, a uprawnienie to przej\u0105\u0142 dzia\u0142aj\u0105cy tu od 1396 roku klasztor brygidek. Wchodzi\u0142a ona w sk\u0142ad zespo\u0142u cmentarzy katolicko-ewangelickich Starego Miasta, a na planach miasta notowano j\u0105 na pocz\u0105tku XX wieku. Encyklopedia Gda\u0144ska omawia j\u0105 w\u015br\u00f3d cmentarzy Starego Miasta, obok cmentarzy \u015bwi\u0119tej Katarzyny, \u015bwi\u0119tego Jakuba, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja oraz szpitali \u015bwi\u0119tego Jerzego i \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety.\n\nSam ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u015bwi\u0119cony w 1397 roku jako \u015bwi\u0105tynia klasztorna brygidek przyby\u0142ych z Vadstena, pozostawa\u0142 katolicki, z dwoma kr\u00f3tkimi wyj\u0105tkami: w pierwszych latach Reformacji, na prze\u0142omie lat 1524 i 1525, znalaz\u0142 si\u0119 przej\u015bciowo w r\u0119kach protestant\u00f3w, kt\u00f3rzy zniszczyli cz\u0119\u015b\u0107 \u015bredniowiecznego wyposa\u017cenia. W 1577 roku, podczas wojny Gda\u0144ska z kr\u00f3lem Stefanem Batorym, odprawiano w nim nabo\u017ce\u0144stwa kalwi\u0144skie dla szkockich najemnik\u00f3w miejskiego wojska. Po kasacie klasztoru brygidek przez w\u0142adze pruskie ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 w latach 1840\u20131920 siedzib\u0105 katolickiej parafii garnizonowej, a w 1920 roku biskup che\u0142mi\u0144ski Augustyn Rosentreter uczyni\u0142 go ko\u015bcio\u0142em odr\u0119bnej parafii terytorialnej. \u015awi\u0105tyni\u0119 przy ulicy Profesorskiej 17 \u2014 historycznie ulicy Brygidki 17 \u2014 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-440 decyzj\u0105 z 27 lutego 1967 roku.\n\nOd tego cmentarza trzeba odr\u00f3\u017cni\u0107 p\u00f3\u017aniejsze nekropolie parafii \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa i \u015bwi\u0119tej Brygidy, zak\u0142adane poza miastem. Trzecia z nich, przy dzisiejszej ulicy Gie\u0142guda, powsta\u0142a w 1908 roku, zajmowa\u0142a oko\u0142o 1 hektara i zosta\u0142a zamkni\u0119ta 24 listopada 1946 roku; najstarszy zachowany fragment nagrobka pochodzi z 1915 roku, a teren jest dzi\u015b parkiem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142a \u201eCmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Stare Miasto\u201d, \u201eCmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia (z Anio\u0142kami). Zesp\u00f3\u0142 przy ulicy Gie\u0142guda\u201d oraz \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Brygidy\u201d, a tak\u017ce cmentarze-gdanskie.pl; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"rzymskokatolickie (ewangelickich poch\u00f3wk\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142a nie po\u015bwiadczaj\u0105)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Stare Miasto \u2014 Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=CMENTARZE_NA_TERENIE_%C5%9AR%C3%93DMIE%C5%9ACIA._STARE_MIASTO"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0037","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.354599,"lng":18.652232,"name_de":"Altstadt","name_pl":"Gda\u0144sk-Stare Miasto \u2014 cmentarz przy ko\u015bciele \u015bw. Brygidy","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz \u015bwi\u0119tego Piotra i Paw\u0142a (St. Petri- und Pauli-Kirchhof) powsta\u0142 w 1819 roku przy dzisiejszej ulicy 3 Maja 10 w Gda\u0144sku, po zachodniej stronie dawnej Promenady, jako cz\u0119\u015b\u0107 zespo\u0142u cmentarzy u podn\u00f3\u017ca Grodziska. By\u0142 nekropoli\u0105 parafialn\u0105 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra i Paw\u0142a na Starym Przedmie\u015bciu; korzysta\u0142a z niego r\u00f3wnie\u017c parafia ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Tr\u00f3jcy. Wed\u0142ug monografii ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Tr\u00f3jcy z 1901 roku parafia ta chowa\u0142a zmar\u0142ych najpierw na cmentarzu wsp\u00f3lnym z ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Piotra, a p\u00f3\u017aniej na w\u0142asnym cmentarzu, wyznaczonym jej niegdy\u015b przez Rad\u0119 Miasta przy Grodzisku, za \u00f3wczesn\u0105 szko\u0142\u0105 wojskow\u0105 (Kriegsschule), obok starszego cmentarza \u015bwi\u0119tego Piotra. W 1901 roku by\u0142 on od dawna przepe\u0142niony i chowano na nim ju\u017c tylko w nielicznych grobach rodzinnych; zachowa\u0142a si\u0119 na nim wtedy \u017celazna p\u0142yta nagrobna superintendenta Ehwalta.\n\nW spisie ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich, kt\u00f3ry B\u00e4r og\u0142osi\u0142 w 1908 roku, chrzty i \u015bluby tej parafii zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1573 roku (chrzty z lukami w latach 1612\u20131648), pogrzeby w 1659 \u2014 pocz\u0105tkowo w formie ksi\u0119gi kamiennej \u2014 komunikanci w 1654, a konfirmacje w 1820. John Muhl po\u015bwiadcza, \u017ce cmentarz powy\u017cej Raduni, przy ko\u015bciele Zbawiciela, nazywano \u201enowym cmentarzem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a\u201d, zanim w 1657 roku przyj\u0105\u0142 nazw\u0119 od Zbawiciela. W 1813 roku wesz\u0142a w sk\u0142ad parafii \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a gda\u0144ska gmina francuska, prowadz\u0105ca w\u0142asne metryki od 1701 roku i zasilaj\u0105ca tamtejszy zb\u00f3r reformowany.\n\nNekropolia przy Promenadzie zajmowa\u0142a dzia\u0142k\u0119 o powierzchni oko\u0142o 0,24 hektara, na planie nieregularnego czworok\u0105ta zbli\u017conego do kwadratu, ze \u015bci\u0119tym naro\u017cnikiem po\u0142udniowo-wschodnim \u2014 tam przypuszczalnie sta\u0142a g\u0142\u00f3wna brama. Granica wschodnia przylega\u0142a bezpo\u015brednio do dzisiejszej ulicy 3 Maja, a od p\u00f3\u0142nocy s\u0105siadem by\u0142 cmentarz \u015bwi\u0119tej Katarzyny.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku stary cmentarz parafii \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a le\u017ca\u0142 przy Promenadzie Strzeleckiej (Sch\u00fctzenhaus-Promenade); nowy by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 trzech zjednoczonych cmentarzy przy Wielkiej Alei. W 1919 roku starym cmentarzem gminy reformowanej opiekowa\u0142 si\u0119 ko\u015bcielny Max Rose (Petrikirchhof 9).\n\nChowano tu do 1945 roku. Cmentarz zamkni\u0119to 24 listopada 1946 roku i zlikwidowano podczas budowy dworca autobusowego, kt\u00f3ry zaj\u0105\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 terenu ca\u0142ego zespo\u0142u. Karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa rejestruj\u0105 cmentarze tego zespo\u0142u jako \u201emiejsca pocmentarne\u201d o rodzaju \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, datowane na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego figuruje natomiast sam ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Piotra i Paw\u0142a przy ulicy \u017babi Kruk wraz z ogrodzeniem cmentarza przyko\u015bcielnego i bramami; nekropolii przy ulicy 3 Maja w rejestrze nie ma. W 2002 roku na s\u0105siednim terenie dawnego cmentarza Bo\u017cego Cia\u0142a ods\u0142oni\u0119to pomnik \u201eCmentarz Nieistniej\u0105cych Cmentarzy\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 221; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; P. Th. Schmidt, \u201eDie St. Trinitatis-Kirche zu Danzig nach Vergangenheit und Gegenwart\u201d, Danzig 1901, s. 69.*","built_year":1819,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicko-reformowane","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 221","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 221","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Th. Schmidt, \u201eDie St. Trinitatis-Kirche zu Danzig nach Vergangenheit und Gegenwart\u201d, Danzig 1901, s. 69","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/29577/edition/24268/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0039","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.355338,"lng":18.64272,"name_de":"St. Petri- und Pauli-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk-Stare Przedmie\u015bcie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"U p\u00f3\u0142nocno-wschodniego podn\u00f3\u017ca Biskupiej G\u00f3rki, w rejonie zwanym dawniej Czarnym Morzem (Schwarzes Meer), mi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Na Stoku, Salwator i Mennonit\u00f3w, le\u017ca\u0142a ewangelicka nekropolia zwana Neuer Kirchhof. Nazwa sz\u0142a tu za ko\u015bcio\u0142em, nie odwrotnie: John Muhl zanotowa\u0142, \u017ce stary cmentarz ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela, po\u0142o\u017cony powy\u017cej Raduni, nazwano \u201eSalvatorkirchhof\u201d po raz pierwszy w 1657 roku, a wcze\u015bniej m\u00f3wiono o nim zawsze \u201enowy cmentarz \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a\u201d. Wyr\u00f3s\u0142 z niego ca\u0142y zesp\u00f3\u0142. Pocz\u0105tek da\u0142a nekropolia za\u0142o\u017cona po zarazie 1620 roku: jej cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniow\u0105 zaj\u0105\u0142 Mennoniten-Kirchhof, p\u00f3\u017aniej przekszta\u0142cony w St. Salvator-Kirchhof, cmentarz parafii Zbawiciela, a cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocn\u0105 \u2014 St. Johannis-Kirchhof o powierzchni 0,4 ha. By\u0142 to cmentarz ewangelicki z kwater\u0105 mennonick\u0105.\n\nSama parafia Zbawiciela zacz\u0119\u0142a prowadzi\u0107 metryki w 1635 roku \u2014 tak podaje spis ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich B\u00e4ra z 1908 roku \u2014 pogrzeby wpisywa\u0142a od 1784, a konfirmacje od 1843; oko\u0142o 1890 roku Harnoch liczy\u0142 w niej 3000 dusz. Chowano tu do 1945 roku; w 1946 roku cmentarz zamkni\u0119to i zlikwidowano, a na cz\u0119\u015bci terenu stan\u0119\u0142a Szko\u0142a Podstawowa numer 21 przy ulicy Na Stoku. Miejsce nie znikn\u0119\u0142o z papier\u00f3w: gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska prowadzi je pod pozycj\u0105 3559 jako teren dawnego cmentarza ewangelickiego Zbawiciela (St. Salvator Kirchhof) w granicach dzia\u0142ek 150 i 151 obr\u0119bu 80, z wy\u0142\u0105czeniem istniej\u0105cej zabudowy. Pami\u0105tk\u0105 pozosta\u0142 zachowany szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w z lat 1818\u20131819 przy ulicy Mennonit\u00f3w 2a, dzi\u015b Zjednoczony Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki. Odr\u0119bnym, wcze\u015bniejszym obiektem jest Alter Salvator-Kirchhof z 1635 roku przy ko\u015bciele Zbawiciela, ulica Zaro\u015blak 18, podupad\u0142y ju\u017c w XVIII wieku.\n\n\ud83d\udfe1 Ten sam zesp\u00f3\u0142 opisuje w atlasie drugi wpis \u2014 nekropolia ewangelicko-mennonicka u st\u00f3p Biskupiej G\u00f3rki. Czy chodzi o dwie cz\u0119\u015bci jednego za\u0142o\u017cenia, czy o jeden obiekt zapisany dwukrotnie, pozostaje do rozstrzygni\u0119cia. \ud83d\udfe1 Nie uda\u0142o si\u0119 te\u017c ustali\u0107, kiedy powsta\u0142a kwatera mennonicka. Rozprawa Mannhardta o mennonitach pruskich z 1863 roku dat cmentarzy gda\u0144skich nie podaje; nie podaj\u0105 ich te\u017c dzieje gda\u0144skiej gminy mennonickiej, kt\u00f3re Hermann Gottlieb Mannhardt wyda\u0142 w 1919 roku. Pisz\u0105 one natomiast, \u017ce gda\u0144scy mennonici w\u0142asnych cmentarzy nie mieli, a gmina flamandzka chowa\u0142a zmar\u0142ych najcz\u0119\u015bciej na cmentarzu Zbawiciela, kt\u00f3ry w 1816 roku lud nazywa\u0142 ju\u017c cmentarzem mennonickim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Cmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Stare Miasto \u2014 Gedanopedia; H. G. Mannhardt, \u201eDie Danziger Mennonitengemeinde. Ihre Entstehung und ihre Geschichte von 1569\u20131919\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 117, 145.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicki (z kwater\u0105 menonick\u0105)","destroyed_or_closed":1895,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze na terenie \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Stare Miasto \u2014 Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=CMENTARZE_NA_TERENIE_%C5%9AR%C3%93DMIE%C5%9ACIA._STARE_MIASTO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. G. Mannhardt, \u201eDie Danziger Mennonitengemeinde. Ihre Entstehung und ihre Geschichte von 1569\u20131919\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 117, 145","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/24282/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0038","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.346038,"lng":18.64279,"name_de":"Neuer Kirchhof (Mennoniten-Kirchhof / St. Salvator-Kirchhof / St. Johannis-Kirchhof)","name_pl":"Gda\u0144sk-Stare Przedmie\u015bcie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stare Szkoty \u2014 po niemiecku Altschottland, w \u017ar\u00f3d\u0142ach tak\u017ce po prostu Schottland \u2014 by\u0142y podgda\u0144sk\u0105 osad\u0105 biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich i schronieniem dla tych, kt\u00f3rych miasto nie chcia\u0142o w swoich murach. W 1814 roku w\u0142\u0105czono je do Gda\u0144ska; dzi\u015b le\u017c\u0105 przy Trakcie \u015bwi\u0119tego Wojciecha. Nie nale\u017cy ich myli\u0107 z Nowymi Szkotami \u2014 to osobna osada.\n\nOsada mia\u0142a odr\u0119bny stan prawny. Nale\u017ca\u0142a do biskupa i le\u017ca\u0142a poza jurysdykcj\u0105 miasta, a gda\u0144ska ustawa wilkierzowa z 1573 roku zakazywa\u0142a osiedlania si\u0119 w murach i ubiegania o prawo miejskie \u201esekciarzom\u201d, wymieniaj\u0105c anabaptyst\u00f3w. Kto nie mie\u015bci\u0142 si\u0119 w lutera\u0144skim porz\u0105dku miasta, szed\u0142 na przedmie\u015bcia: na Nowe Ogrody, Zaro\u015blak, do Siedlec i do Starych Szkot\u00f3w.\n\nKalwini\u015bci, uchod\u017acy z ogarni\u0119tych wojn\u0105 Niderland\u00f3w, byli w 1570 roku tak liczni, \u017ce sprowadzono dla nich duchownego z Delft, Petera Jansena; w 1581 roku zast\u0105pi\u0142 go Josua Lagus ze S\u0142upska, a po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 Isebrand Balk. Gdy w 1583 roku rada miejska wygna\u0142a Lagusa, duchownego niderlandzkiej gminy kalwi\u0144skiej, ten odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa w Szkotach za zezwoleniem biskupa; na skarg\u0119 rady biskup zezwolenie w ko\u0144cu cofn\u0105\u0142. Osiedlili si\u0119 tu tak\u017ce mennonici.\n\nDzieje zboru mennonickiego w Starych Szkotach opowiada Mannhardt. Mennonici osiedlili si\u0119 pod Gda\u0144skiem liczniej od oko\u0142o 1567 roku, uciekaj\u0105c przed represjami ksi\u0119cia Alby, a g\u0142\u00f3wnym ich siedliskiem sta\u0142y si\u0119 biskupie Stare Szkoty i Siedlce. Pierwszym starszym nowo utworzonego zboru by\u0142 Dirk Philipps, towarzysz Menno Simonsa; wyjecha\u0142 on do Emden w 1568 lub 1569 roku i zmar\u0142 w drodze w 1570 roku. Po edykcie gda\u0144skim, og\u0142oszonym przy Dworze Artusa 26\u201328 kwietnia 1573 roku, wyp\u0119dzeni z miasta znale\u017ali schronienie tam, a biskupi kujawscy ch\u0119tnie ich przyjmowali. Przywilej Zygmunta III dla pasamonik\u00f3w w Szkotach z 20 pa\u017adziernika 1623 roku potwierdzili W\u0142adys\u0142aw IV 30 grudnia 1634 roku i Jan Kazimierz 22 czerwca 1649 roku. W styczniu 1656 roku, gdy gda\u0144szczanie spalili przedmie\u015bcia przed nadej\u015bciem Szwed\u00f3w, Stare Szkoty i Siedlce posz\u0142y z dymem, a rada miejska pozwoli\u0142a osiedli\u0107 si\u0119 w mie\u015bcie dwudziestu jeden rodzinom. W 1684 roku zb\u00f3r wybroni\u0142 si\u0119 przed nakazem chrzczenia dzieci, a 3 kwietnia 1720 roku biskup Konstanty Feliks Szaniawski wzi\u0105\u0142 go w opiek\u0119 i potwierdzi\u0142 wszystkie przywileje.\n\nWyznaniowy przekr\u00f3j osady znany jest z lat 1597, 1713 i 1766. 7 lipca 1597 roku so\u0142tys Daniel Blumstein spisa\u0142 dwie\u015bcie pi\u0119\u0107 g\u0142\u00f3w rodzin: dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 katolickich, sze\u015b\u0107dziesi\u0105t osiem mennonickich, dwadzie\u015bcia dwie lutera\u0144skie, szesna\u015bcie kalwi\u0144skich i cztery bez wyznania albo o niepewnym wyznaniu. S\u0142awomir Ko\u015bcielak, kt\u00f3ry liczy w tym spisie 209 g\u0142\u00f3w rodzin, w tym 96 katolik\u00f3w, znalaz\u0142 w nim siedem nazwisk brzmi\u0105cych brytyjsko: pi\u0119\u0107 nale\u017ca\u0142o do kalwinist\u00f3w, jedno, Petrusa Hilla, do luteranina, a jedno, Georgiusa Reddicka, do mennonity; w\u015br\u00f3d katolik\u00f3w nie by\u0142o \u017cadnego. W 1713 roku przewag\u0119 mieli luteranie: pi\u0119\u0107dziesi\u0105t siedem rodzin ze stu sze\u015bciu, obok trzydziestu trzech mennonickich, czternastu katolickich i dw\u00f3ch kalwi\u0144skich. Inwentarz z 1766 roku obejmuje tylko gospodarzy dom\u00f3w: sze\u015b\u0107dziesi\u0105t rodzin lutera\u0144skich, czterdzie\u015bci sze\u015b\u0107 katolickich i dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 mennonickich; przy stu dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu rodzinach komornik\u00f3w nie podano wyznania. Mieszkali tu r\u00f3wnie\u017c \u017bydzi.\n\nOsada bywa\u0142a polem sporu biskupa w\u0142oc\u0142awskiego z miastem. Adriana Seidla, szkolmistrza ze Starych Szkot\u00f3w, wyp\u0119dzono stamt\u0105d z powodu jego ewangelickiego wyznania; w 1621 roku otrzyma\u0142 zgod\u0119, by osi\u0105\u015b\u0107 za Raduni\u0105, po stronie miejskiej, i tam prowadzi\u0107 szko\u0142\u0119. Wed\u0142ug S\u0142awomira Ko\u015bcielaka, kt\u00f3ry opiera si\u0119 na pracy Wajsbluma o kwakrach w Polsce, zwolennicy Williama Amesa, jednego z przyw\u00f3dc\u00f3w kwakr\u00f3w, przybyli pod Gda\u0144sk po pokoju oliwskim z 1660 roku, znale\u017ali lokum w ko\u015bcielnych posiad\u0142o\u015bciach w Siedlcach i Starych Szkotach; po 1663 roku spad\u0142y na nich prze\u015bladowania i ze strony katolik\u00f3w, i protestant\u00f3w. Pobyt kwakr\u00f3w w samych Starych Szkotach opisuje w przytoczonych \u017ar\u00f3d\u0142ach tylko ta relacja. W p\u00f3\u017aniejszym artykule Ko\u015bcielak opisa\u0142 dalsze losy gda\u0144skich kwakr\u00f3w, kt\u00f3rzy najliczniej mieszkali w Siedlcach. Dnia 12 lutego 1678 roku przebywaj\u0105cy w Gda\u0144sku Jan III Sobieski wyda\u0142 dekret przeciw arianom i kwakrom; mimo to od 1682 roku przez kilka lat z rz\u0119du zwo\u0142ywali oni potajemnie doroczne synody, osobno tak\u017ce dla kobiet, co na kontynencie europejskim by\u0142o ewenementem. W 1689 roku rada miejska zakaza\u0142a wynajmowania im w mie\u015bcie i jego posiad\u0142o\u015bciach dom\u00f3w, mieszka\u0144 i pomieszcze\u0144 na zebrania; wielu wyjecha\u0142o potem do brytyjskich kolonii w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej, g\u0142\u00f3wnie do Pensylwanii, a ostatni gda\u0144ski kwakier zmar\u0142 w 1721 roku.\n\nGdzie modlili si\u0119 tutejsi luteranie, wiadomo z kilku przekaz\u00f3w. Wolnostoj\u0105cej \u015bwi\u0105tyni nie mieli: ich zb\u00f3r mie\u015bci\u0142 si\u0119 od 1784 roku na pi\u0119trze ratusza s\u0105siedniego Che\u0142mu (po niemiecku Stolzenberg), kt\u00f3ry wraz ze Starymi Szkotami tworzy\u0142 w okresie zaboru pruskiego jeden organizm miejski. Budynek sta\u0142 przy dawnym rynku na Che\u0142mie, tu\u017c przy granicy ze Starymi Szkotami; analizy dawnych plan\u00f3w sytuuj\u0105 go po wschodniej stronie dzisiejszej ulicy Stoczniowc\u00f3w. Koniec zboru nast\u0105pi\u0142 w marcu 1807 roku: pruski dow\u00f3dca celowo podpali\u0142 podmiejskie osady, \u017ceby oczy\u015bci\u0107 przedpole przed nadci\u0105gaj\u0105cymi wojskami napoleo\u0144skimi. Ratusz ze zborem sp\u0142on\u0105\u0142 bezpowrotnie. Sta\u0142 w Che\u0142mie, nie w Starych Szkotach. Obie osady wchodzi\u0142y w jeden organizm miejski i obs\u0142ugiwa\u0142y t\u0119 sam\u0105 ludno\u015b\u0107, ale to dwie r\u00f3\u017cne miejscowo\u015bci. Paul Schmidt pisa\u0142 w 1904 roku, \u017ce po ko\u015bciele nie ma ju\u017c \u015bladu, a jego plan mo\u017cna obejrze\u0107 w planotece rejencji. Najdok\u0142adniej opisa\u0142 ten zb\u00f3r jego pierwszy pastor, Karl Friedrich Richter, w przedmowie do tomu swoich kaza\u0144 wydanego w Berlinie w 1794 roku; fragment o Che\u0142mie przedrukowa\u0142 w 1904 roku gda\u0144ski duchowny Paul Schmidt. Wed\u0142ug Richtera kr\u00f3l Fryderyk II przeznaczy\u0142 na budow\u0119 8000 talar\u00f3w, a kasa miejska 3800; budynek by\u0142 gotowy z ko\u0144cem 1783 roku, a w Nowy Rok 1784 uroczy\u015bcie go po\u015bwi\u0119cono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 w\u0142a\u015bciwie sal\u0105 modlitwy, obszern\u0105 i ozdobn\u0105; mie\u015bci\u0142 si\u0119 nad ratuszem, pod kt\u00f3rym na parterze by\u0142o wi\u0119zienie, a dzi\u0119ki bardzo szerokim emporom m\u00f3g\u0142 pomie\u015bci\u0107 \u2014 jak pisze Richter \u2014 oko\u0142o 3000 os\u00f3b. Zb\u00f3r, do kt\u00f3rego nale\u017celi luteranie z Che\u0142mu, Starych Szkot\u00f3w, Siedlec i \u015awi\u0119tego Wojciecha, liczy\u0142 wed\u0142ug Richtera oko\u0142o 3000 dusz. Na wyposa\u017cenie wn\u0119trza i organy sk\u0142adali si\u0119 wierni, a ich datki szczodrze pomno\u017cyli mennonici. Wed\u0142ug Rhesy, gdy Richter w pa\u017adzierniku 1792 roku odszed\u0142 do Berlina, pastorem zosta\u0142 Hans Wilhelm Horn, dot\u0105d odprawiaj\u0105cy nabo\u017ce\u0144stwa popo\u0142udniowe (zm. 22 marca 1801 roku), a po nim August Christian Bette, kt\u00f3ry ju\u017c od 1788 roku by\u0142 drugim duchownym tego ko\u015bcio\u0142a; Bette pozosta\u0142 do 1808 roku. W 1808 roku rozpocz\u0119to rokowania o sprzeda\u017cy ruin ratusza, a w 1811 roku rozebrano ostatnie mury i ceg\u0142\u0119 dostarczono na budow\u0119 umocnie\u0144 na Grodzisku (Hagelsberg). Wed\u0142ug kroniki ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela ksi\u0119gi metrykalne zboru znaleziono w skrzyni w ko\u015bciele jezuit\u00f3w w Starych Szkotach; na mocy reskryptu nadburmistrza von Weickhmanna z 8 maja 1814 roku burmistrz, dawny administrator przedmie\u015b\u0107, przekaza\u0142 je duchownemu \u015bwi\u0119tego Zbawiciela razem ze spisem z 9 maja 1814 roku. Spis ksi\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w zboru ewangelicko-lutera\u0144skiego po\u0142\u0105czonych przedmie\u015b\u0107 Siedlce, Che\u0142m i Stare Szkoty wymienia cztery tomy chrzt\u00f3w od 1784 roku do 2 pa\u017adziernika 1808 roku, tom \u015blub\u00f3w z lat 1792\u20131808, tom zgon\u00f3w z lat 1784\u20131808, cztery tomy protoko\u0142\u00f3w urodze\u0144, ma\u0142\u017ce\u0144stw i zgon\u00f3w z lat 1809\u20131813 oraz trzy tomy rejestr\u00f3w przyj\u0119tych dokument\u00f3w. W reskrypcie zastrze\u017cono, \u017ce ten \u015brodek przej\u015bciowy nie daje ko\u015bcio\u0142owi \u015bwi\u0119tego Zbawiciela praw parafialnych na Che\u0142mie i w Szkotach. Wed\u0142ug Hoffmanna \u017cyrandol z tego ko\u015bcio\u0142a wisia\u0142 jeszcze w 1919 roku w izbie burmistrza w gda\u0144skim ratuszu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w szczeg\u00f3\u0142ach. Ludwig Rhesa podaje jako dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia 15 lutego 1784 roku. Pastor Hoffmann pisze w przewodniku z 1919 roku, \u017ce Fryderyk Wielki wzni\u00f3s\u0142 budynek w 1784 roku. Johannes Wendland, kt\u00f3ry opar\u0142 si\u0119 na aktach gda\u0144skiego archiwum, pisze o przebudowie dawnego odwachu i wi\u0119zienia przy rynku za 9132 talary, w tym 5000 od kr\u00f3la, i o przeprowadzce magistratu na pierwsze pi\u0119tro w 1783 roku.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) w 1887 roku w Starych Szkotach dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka, do kt\u00f3rej ucz\u0119szcza\u0142o 254 dzieci, z o\u015bmioma nauczycielami i jedn\u0105 nauczycielk\u0105.\n\nNieustalone pozostaje miejsce poch\u00f3wku tutejszych ewangelik\u00f3w. Osobnego cmentarza ewangelickiego w Starych Szkotach \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105, a parafii, w kt\u00f3rych grzebano zmar\u0142ych, nie wymieniaj\u0105. Max B\u00e4r w wykazie ksi\u0105g metrykalnych prowincji nie zna dla Starych Szkot\u00f3w \u017cadnych starych ksi\u0105g ewangelickich \u2014 Alt-Schottland ma u niego tylko ksi\u0119gi katolickie, a po stronie ewangelickiej figuruj\u0105 jedynie akta cywilne \u201edla po\u0142\u0105czonych przedmie\u015b\u0107 Che\u0142m, Stare Szkoty i Siedlce\u201d z lat 1810\u20131811 oraz ksi\u0119gi parafii Siedlce od 1895 roku. Istniej\u0105cy dzi\u015b w tym miejscu cmentarz \u015bwi\u0119tego Ignacego, przy pojezuickim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Ignacego Loyoli, jest katolicki, a od 1947 roku komunalny.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W jednym uj\u0119ciu cmentarz \u015bwi\u0119tego Ignacego istnia\u0142 przed 1866 rokiem, kt\u00f3ry oznacza jego rozszerzenie, w innym rok 1866 jest dat\u0105 za\u0142o\u017cenia; kolejne poszerzenia przysz\u0142y w 1878, 1894 i 1970 roku.\n\nKatolicki cmentarz w Starych Szkotach opisuje XVIII-wieczny r\u0119kopis Ephraima Praetoriusa \u201eEvangelisches Danzig\u201d. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 jezuit\u00f3w w Szkotach sp\u0142on\u0105\u0142 w 1656 roku w czasie wojny szwedzkiej. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 jezuici wznie\u015bli w latach 1676\u20131677 w innym miejscu, po drugiej stronie Raduni, na wzg\u00f3rzu przy starym kolegium; tam, gdzie sta\u0142a dawna \u015bwi\u0105tynia, za czas\u00f3w Praetoriusa by\u0142 ju\u017c tylko ogrodzony plac cmentarny, a przed nim wielki krucyfiks. Wed\u0142ug dopisku w r\u0119kopisie w 1717 roku jezuici zbudowali na tym starym cmentarzu, w miejscu, gdzie przed wojn\u0105 sta\u0142 ich ko\u015bci\u00f3\u0142, a w\u00f3wczas by\u0142a kostnica, ma\u0142\u0105 murowan\u0105 kaplic\u0119 z wie\u017cyczk\u0105, przeznaczon\u0105 do mszy i obrz\u0119d\u00f3w pogrzebowych. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142, na kt\u00f3rego miejscu zosta\u0142 cmentarz, sta\u0142 wed\u0142ug r\u0119kopisu \u201edisseits der Radaune\u201d, nowy \u2014 \u201ejenseit der Radaune\u201d; czy by\u0142 to ten sam teren, kt\u00f3ry zajmuje dzisiejszy cmentarz \u015bwi\u0119tego Ignacego, r\u0119kopis nie m\u00f3wi. Dopisek na marginesie kroniki parafii w Cedrach Wielkich podaje, \u017ce 20 marca 1734 roku, w czasie, kt\u00f3ry nazywa rosyjskimi niepokojami (\u201eR\u00fc\u00dfl. troublen\u201d), zabudowania Starych Szkot\u00f3w zn\u00f3w spalono, a podpali\u0142o je samo miasto; tym razem ocala\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 i kolegium jezuit\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 91, 92; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eSzotland\u201d; S. Ko\u015bcielak, \u201eStare Szkoty oraz Chmielniki Pelpli\u0144skie w XV\u2013XVIII wieku: tygiel religii i nacji, wulkan \u00bbpartackiej\u00ab przedsi\u0119biorczo\u015bci\u201d, \u201eHistorie Gda\u0144skich Dzielnic\u201d, t. 6, s. 212\u2013215; S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w? Z dziej\u00f3w koegzystencji mi\u0119dzywyznaniowej w epoce nowo\u017cytnej\u201d, \u201eStudia Historica Gedanensia\u201d, t. V, 2014; M. Wajsblum, \u201eQuakers and Poland, 1661\u20131919\u201d, \u201eThe Polish Review\u201d 1966, t. 11, nr 2, s. 12\u201313 (za: S. Ko\u015bcielak 2014, s. 206); Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142a STARE SZKOTY i KO\u015aCI\u00d3\u0141 \u015aW. IGNACEGO; Hermann Gottlieb Mannhardt, \u201eDie Wehrfreiheit der altpreu\u00dfischen Mennoniten\u201d, 1863, s. 104\u2013107; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908 (Abhandlungen zur Landeskunde der Provinz Westpreu\u00dfen, z. XIII); John Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, zeszyt 21, Gda\u0144sk; P. Schmidt, \u201eDie ehemalige evangelische Kirche zu Stolzenberg bei Danzig, nach der Schilderung von Karl Friedrich Richter\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 3, 1904, s. 7\u201310; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 99; Nachtr\u00e4ge, s. 32; J. Wendland, \u201eAus der Geschichte der K\u00f6niglich-Preu\u00dfischen Immediatstadt Stolzenberg bei Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 73, Gda\u0144sk 1937, s. 190\u2013191; S. Ko\u015bcielak, \u201eBrytyjskie grupy wyznaniowe w Gda\u0144sku w XVII\u2013XVIII (XIX) wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 32, 41\u201342; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 154r\u2013154v; Kronika ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela w Gda\u0144sku (zapiski do 1825 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5463/11 (Archion 15758); Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder) z lat 1648\u20131716, z kronik\u0105 i rejestrem dar\u00f3w pastor\u00f3w Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228).*","built_year":1783,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie naukowe","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w?\u201d, Studia Historica Gedanensia t. V (2014)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eLuteranie, katolicy, kalwini\u015bci w Gda\u0144sku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wyst\u0105pienia Marcina Lutra\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d, t. XI, 2017; S. Ko\u015bcielak, \u201eGda\u0144sk XVI\u2013XVIII wieku \u2014 bezpieczna przysta\u0144 dla religijnych uchod\u017ac\u00f3w?\u201d, Studia Historica Gedanensia t. V (2014)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"S. Ko\u015bcielak, prace o kalwinizmie i koegzystencji wyznaniowej w Gda\u0144sku (GRE t. XI 2017, SHG t. V 2014)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Hermann Gottlieb Mannhardt, \u201eDie Wehrfreiheit der altpreu\u00dfischen Mennoniten\u201d, 1863, s. 104\u2013107","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908 (Abhandlungen zur Landeskunde der Provinz Westpreu\u00dfen, z. XIII)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eSzotland\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 91, 92","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 91, 92","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Wajsblum, \u201eQuakers and Poland, 1661\u20131919\u201d, \u201eThe Polish Review\u201d 1966, t. 11, nr 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Schmidt, \u201eDie ehemalige evangelische Kirche zu Stolzenberg bei Danzig, nach der Schilderung von Karl Friedrich Richter\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 3, 1904, nr 1, s. 7\u201310 (przedruk przedmowy C. F. Richtera do \u201ePredigten \u00fcber die Sonn- und Fest-Tags-Evangelien\u201d, Berlin 1794)","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 99; Nachtr\u00e4ge, s. 32","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Wendland, \u201eAus der Geschichte der K\u00f6niglich-Preu\u00dfischen Immediatstadt Stolzenberg bei Danzig\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 73, Gda\u0144sk 1937, s. 175\u2013210 (tu s. 190\u2013191)","url":""},{"typ":"artyku\u0142","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eStare Szkoty oraz Chmielniki Pelpli\u0144skie w XV\u2013XVIII wieku: tygiel religii i nacji, wulkan \u00bbpartackiej\u00ab przedsi\u0119biorczo\u015bci\u201d, \u201eHistorie Gda\u0144skich Dzielnic\u201d, t. 6, s. 212\u2013215","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Ko\u015bcielak, \u201eBrytyjskie grupy wyznaniowe w Gda\u0144sku w XVII\u2013XVIII (XIX) wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 32, 41\u201342","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147337.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 154r\u2013154v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Kronika ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Zbawiciela w Gda\u0144sku (zapiski do 1825 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5463/11 (Archion 15758)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder) z lat 1648\u20131716, z kronik\u0105 i rejestrem dar\u00f3w pastor\u00f3w Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0542","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34362,"lng":18.6286,"name_de":"Altschottland (Schottland)","name_pl":"Gda\u0144sk-Stare Szkoty \u2014 o\u015brodek dysydencki (zb\u00f3r lutera\u0144ski w ratuszu Che\u0142mu, zb\u00f3r mennonicki)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"zbor","type_label":"zbor"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w gda\u0144skich Stogach (po niemiecku Heubude) za\u0142o\u017cono na lekkim wzniesieniu u zbiegu ulic Kruczej i Nowotnej (Seebadstra\u00dfe), na skraju zalesionych wydm nadmorskich, na p\u00f3\u0142noc od Pustego Stawu. Powsta\u0142 przed 1843 rokiem jako cmentarz komunalny gminy Heubude, a jego cz\u0119\u015b\u0107 otrzyma\u0142 miejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki; w 1881 roku wzniesiono dzwonnic\u0119. Pami\u0105tkowy druk o Stogach wydany w Gda\u0144sku w 1911 roku wi\u0105\u017ce powstanie cmentarza z przerwaniem si\u0119 Wis\u0142y pod Neuf\u00e4hr 1 lutego 1840 roku: Stogi przydzielono wtedy do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary na D\u0142ugich Ogrodach, a odleg\u0142o\u015b\u0107 i cz\u0119sta niedost\u0119pno\u015b\u0107 tego ko\u015bcio\u0142a sprawi\u0142y, \u017ce ju\u017c w 1844 roku trzeba by\u0142o za\u0142o\u017cy\u0107 w\u0142asny cmentarz, powi\u0119kszany potem w latach 1863, 1886 i 1902. Dzwonnic\u0119 z 1881 roku zbudowano wed\u0142ug tego druku z fundacji Alberta Kr\u00fcgera; dzwoni\u0142a zar\u00f3wno na nabo\u017ce\u0144stwa, jak i na pogrzeby, a 15 maja 1911 roku uderzy\u0142 w ni\u0105 piorun, nie wyrz\u0105dzaj\u0105c wi\u0119kszych szk\u00f3d. Zajmowa\u0142 prostok\u0105t o powierzchni 0,81 hektara, mocno wyd\u0142u\u017cony z zachodu na wsch\u00f3d wzd\u0142u\u017c ulicy Nowotnej, z centraln\u0105 alej\u0105 wychodz\u0105c\u0105 od bramy przy ulicy Kruczej. Krajowa ewidencja zabytk\u00f3w datuje cmentarz na po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska wymienia go pod pozycj\u0105 3642 jako teren dawnego cmentarza ewangelickiego Chrystusa Kr\u00f3la na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 89 obr\u0119bu 0086. W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie figuruje.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 561 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 533 luteran\u00f3w, 27 katolik\u00f3w i jednego mennonit\u0119 \u2014 a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazuje Bohnsack, dzisiejsze Sobieszewo w granicach Gda\u0144ska. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Heubude* 93 budynki mieszkalne i 1320 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1214 ewangelik\u00f3w i 106 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu dziesi\u0119\u0107 gospodarstw ch\u0142opskich i 79 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wykaz gmin do spisu z 1885 roku przypisuje Heubude, dziewi\u0119tnast\u0105 gmin\u0119 wiejsk\u0105 powiatu Danziger Niederung, do gda\u0144skiej parafii ewangelickiej \u015bwi\u0119tej Barbary, a katolik\u00f3w do Kaplicy Kr\u00f3lewskiej. W 1885 roku mieszka\u0144c\u00f3w liczono 1593, w tym 1447 ewangelik\u00f3w i 146 katolik\u00f3w. T\u0119 sam\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 notuje oko\u0142o 1890 roku Harnoch, wymieniaj\u0105c cmentarz w Heubude przy parafii \u015bwi\u0119tej Barbary.\n\nParafi\u0119 w Stogach utworzono z okr\u0119gu wikariackiego, do kt\u00f3rego 1 grudnia 1896 roku po\u0142\u0105czono Stogi, Rieselfeld, Krakowiec (Krakau) i Westlich Neuf\u00e4hr; nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 najpierw w sali gospody Waldh\u00e4uschen, potem pod go\u0142ym niebem i w krytej strzech\u0105 szkole, a 13 czerwca 1897 roku generalny superintendent Doeblin po\u015bwi\u0119ci\u0142 prowizoryczny dom modlitwy na skraju lasu, kosztuj\u0105cy 9300 marek; samodzieln\u0105 parafi\u0105 Stogi sta\u0142y si\u0119 dokumentem z 15 lutego 1901 roku, a pierwszym pastorem by\u0142 Franz Schickus. W\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne \u2014 chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, pogrzeb\u00f3w i komunikant\u00f3w \u2014 gmina ewangelicka zacz\u0119\u0142a tu prowadzi\u0107 w 1896 roku, konfirmacji w 1898, jak podaje spis B\u00e4ra z 1908 roku. Przewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku podaje rok za\u0142o\u017cenia cmentarza komunalnego \u2014 1840 \u2014 i dodaje, \u017ce w 1902 roku parafia przed\u0142u\u017cy\u0142a go ku wschodowi o w\u0142asny cmentarz ko\u015bcielny. Po w\u0142\u0105czeniu Stog\u00f3w do Gda\u0144ska parafia przej\u0119\u0142a w zarz\u0105d tak\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 komunaln\u0105. W 1919 roku kasjerem ko\u015bcielnym i prze\u0142o\u017conym cmentarza parafii w Stogach by\u0142 nauczyciel Gottlieb Gehrke.\n\nO kaplicy, przy kt\u00f3rej dzia\u0142a\u0142 cmentarz ko\u015bcielny, pisze Piotr Birecki: by\u0142a szachulcowa z ceglanym wype\u0142nieniem, z wie\u017cyczk\u0105 i drewnian\u0105 empor\u0105 od zachodu, obliczona na 600 miejsc siedz\u0105cych, 120 stoj\u0105cych i 80 na sk\u0142adanych krzes\u0142ach; zbudowa\u0142 j\u0105 wed\u0142ug w\u0142asnego projektu gda\u0144ski cie\u015bla Fey. Kosztowa\u0142a 10 390 marek zamiast zak\u0142adanych 8380 \u2014 1036,26 marki da\u0142a kolekta 21 parafii Prus Zachodnich, a 2000 marek Ewangelicka Naczelna Rada Ko\u015bcielna. W 1919 roku organy do kaplicy zbudowa\u0142a firma Wilhelma Sauera z Frankfurtu nad Odr\u0105, a gda\u0144ska firma Fr. Eberhard za\u0142o\u017cy\u0142a o\u015bwietlenie elektryczne za 9000 marek.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Stogach (Heubude), licz\u0105cej wtedy 5400 ewangelik\u00f3w. Oficjalnie chowano tu do 1942 roku; w marcu i kwietniu 1945 roku z\u0142o\u017cono na cmentarzu w masowej mogile zabitych \u017co\u0142nierzy i zmar\u0142ych cywil\u00f3w. Formalnie zamykano go dwukrotnie: 24 listopada 1946 roku i 8 grudnia 1956 roku. Dzi\u015b teren jest opuszczony, zaniedbany i zaro\u015bni\u0119ty, a pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w usuni\u0119to w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku; w grudniu 2009 roku ustawiono pami\u0105tkow\u0105 tablic\u0119 z czarnego marmuru. W wykazie dokumentacji konserwatorskiej, kt\u00f3ry podaje Klaudiusz Grabowski (2024), figuruje ewidencja cmentarza poewangelickiego przy ulicy Nowotnej z dokumentacj\u0105 naukowo-historyczn\u0105 z 1979 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Rok za\u0142o\u017cenia cmentarza podaje si\u0119 r\u00f3\u017cnie: przed 1843 (wed\u0142ug cz\u0119\u015bci opracowa\u0144), 1840 (\u201eHandbuch\u201d z 1919 roku) albo 1844 (pami\u0105tkowy druk o Stogach z 1911 roku). Piotr Birecki podaje, \u017ce samodzieln\u0105 parafi\u0119 utworzono w 1900 roku, a wed\u0142ug opisu dziej\u00f3w parafii Stogi sta\u0142y si\u0119 ni\u0105 dokumentem z 15 lutego 1901 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 97, 219; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 98; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w (Gda\u0144sk, pozycja 3642); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u201d, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 198\u2013199, nr 55; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 107, 173, 227, 259; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 12; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 42, pozycja 100; \u201eHeubude. Ein Gedenkblatt den Freunden und Besuchern\u201d, Gda\u0144sk [1911], s. 39; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1957, nr 4, poz. 46, s. 38; K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 98","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 219, 97","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 219, 97","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 42, pozycja 100","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHeubude. Ein Gedenkblatt den Freunden und Besuchern\u201d, Gda\u0144sk [1911], s. 39","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/11543/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0040","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.364266,"lng":18.717383,"name_de":"Evangelischer Friedhof Heubude","name_pl":"Gda\u0144sk-Stogi \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Gda\u0144sku-Stogach (Heubude) mennonici wznie\u015bli dom modlitwy (budowa od 1768, pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo na Bo\u017ce Narodzenie 1768; rozbudowa 1853 na 800 os\u00f3b). Po 1945 r. u\u017cytkowany przez katolik\u00f3w, popad\u0142 w ruin\u0119 oko\u0142o 1950 r.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Katalog dom\u00f3w modlitwy mennonit\u00f3w na ziemiach polskich (holland.org.pl)","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=art&dzial=polska&id=12_1"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0082","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3680204,"lng":18.6837164,"name_de":"Heubude","name_pl":"Gda\u0144sk-Stogi \u2014 o\u015brodek mennonicki i dom modlitwy (Heubude)","powiat":"","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015awi\u0119ty Wojciech, po niemiecku St. Albrecht, by\u0142 od \u015bredniowiecza miejscowo\u015bci\u0105 katolick\u0105: dawn\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 biskup\u00f3w kujawskich, z ko\u015bcio\u0142em parafialnym i kaplic\u0105 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 \u015bwi\u0119tego Wojciecha, kt\u00f3ry wed\u0142ug tradycji mia\u0142 tu po raz pierwszy g\u0142osi\u0107 chrze\u015bcija\u0144stwo. Mieszkaj\u0105cy tu ewangelicy nale\u017celi do parafii w Pruszczu.\n\nDla nich istnia\u0142a w \u015awi\u0119tym Wojciechu ewangelicka kaplica. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1905 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 w niej co tydzie\u0144, w czwartek wieczorem \u2014 latem o godzinie 20, zim\u0105 o 19.30 \u2014 duchowny Tellchow z Pruszcza (Praust). Gda\u0144ska ksi\u0119ga adresowa z 1910 roku podaje, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 w niej co cztery tygodnie, w niedziel\u0119 o dziesi\u0105tej. W ksi\u0119dze adresowej jako miejsce nabo\u017ce\u0144stw podano posesj\u0119 St. Albrecht 86. Roczniki 1914 i 1918 nazywaj\u0105 kaplic\u0119 ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii w Pruszczu (Filialkirche von Praust); wed\u0142ug rocznika 1914 nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 w niej co cztery tygodnie, w niedziel\u0119 o drugiej po po\u0142udniu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W 1772 roku przeszed\u0142 pod w\u0142adz\u0119 prusk\u0105; do Gda\u0144ska jako przedmie\u015bcie w\u0142\u0105czono go wed\u0142ug opisu rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku w 1828 roku, a wed\u0142ug Encyklopedii Gda\u0144skiej w 1814 roku. Erich Keyser w \u201eDanzigs Geschichte\u201d z 1921 roku podaje ponadto, \u017ce konwencja elbl\u0105ska z 6 grudnia 1807 roku przyzna\u0142a napoleo\u0144skiemu Wolnemu Miastu Gda\u0144skowi, obok innych teren\u00f3w, dawne biskupie przedmie\u015bcia: \u015awi\u0119ty Wojciech, Stare Szkoty i Che\u0142m.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107, pod nazw\u0105 Danzig-St. Albrecht, do parafii Pruszcz Gda\u0144ski (Praust) i podaje tu 720 ewangelik\u00f3w.\n\nPiotr Szczud\u0142owski (1995, s. 300) pisze, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 w \u015awi\u0119tym Wojciechu katolicy u\u017cytkowali po wojnie przez kr\u00f3tki czas, p\u00f3\u017aniej w\u0142adze przeznaczy\u0142y j\u0105 na cele \u015bwieckie, a w czasie, gdy pisa\u0142 artyku\u0142, mie\u015bci\u0142a si\u0119 w niej szkolna sala gimnastyczna. Autor nie podaje adresu ani wezwania, dlatego nie ustalono, czy chodzi o t\u0119 kaplic\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 65\u201367; \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungs-Bezirk Danzig\u201d, Danzig 1869 (has\u0142o St. Albrecht); Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia); \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 63; E. Keyser, \u201eDanzigs Geschichte\u201d, Danzig 1921, s. 170; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1914, cz. IV, s. 63; tam\u017ce, Danzig 1918, cz. IV, s. 61; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 300.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV (ko\u015bcio\u0142y i gminy wyznaniowe)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV (ko\u015bcio\u0142y i gminy wyznaniowe)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungs-Bezirk Danzig, Danzig 1869 \u2014 has\u0142o St. Albrecht","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 63 (kaplica ewangelicka w \u015awi\u0119tym Wojciechu)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Keyser, \u201eDanzigs Geschichte\u201d, Danzig 1921, s. 170","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. IV, s. 63","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3703/"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. IV, s. 61","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3820/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0556","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2864719,"lng":18.6381913,"name_de":"Evangelische Kapelle in St. Albrecht","name_pl":"Gda\u0144sk-\u015awi\u0119ty Wojciech \u2014 kaplica ewangelicka (St. Albrecht 86)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz lutera\u0144ski (po niemiecku Evangelischer Kirchhof, Wonneberg Kirchhof) za\u0142o\u017cono w XVII wieku przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego w Uje\u015bcisku, dawnym Wonnebergu. Nekropolia o powierzchni oko\u0142o 1,20 hektara rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 wzd\u0142u\u017c dzisiejszej ulicy Cedrowej. W 1807 roku pochowano tu polskich \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w walkach o Gda\u0144sk, mi\u0119dzy innymi pu\u0142kownika Antoniego Parysa, zmar\u0142ego 15 maja 1807 roku. Serwis cmentarzy komunalnych Gda\u0144ska datuje za\u0142o\u017cenie cmentarza na po\u0142ow\u0119 XVII wieku, przy ko\u015bciele parafialnym \u201ez 1648 roku\u201d. Podaje te\u017c, \u017ce pochowano tu oko\u0142o 1000 zmar\u0142ych, a najm\u0142odsze nagrobki pochodzi\u0142y z 1942 roku; Parysa nazywa podpu\u0142kownikiem, kt\u00f3ry zgin\u0105\u0142 od kuli karabinowej na Stogach, w walkach w rejonie Wis\u0142ouj\u015bcia.\n\nUje\u015bcisko, wzmiankowane w 1454 roku, przez wieki nie mia\u0142o w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a: nale\u017ca\u0142o do gda\u0144skiej parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny i jeszcze w 1580 roku p\u0142aci\u0142o jej dziesi\u0119cin\u0119 w zbo\u017cu i owsie. W 1577 roku, podczas wojny Gda\u0144ska ze Stefanem Batorym, wie\u015b zniszczy\u0142y wojska polskie. Jak podaje John Muhl, Uje\u015bcisko, po niemiecku Wonneberg, musia\u0142o wed\u0142ug swojego przywileju oddawa\u0107 plon z o\u015bmiu m\u00f3rg roli; z czasem zamieni\u0142o si\u0119 to w roczn\u0105 danin\u0119 owsa, kt\u00f3r\u0105 w marcu 1640 roku zast\u0105piono sta\u0142\u0105 op\u0142at\u0105 270 gulden\u00f3w polskich rocznie, zniesion\u0105 dopiero wraz z za\u0142o\u017ceniem w\u0142asnej parafii w 1647 roku.\n\nW\u0142asn\u0105 parafi\u0119 wie\u015b zyska\u0142a 6 grudnia 1647 roku, kiedy Rada Miasta Gda\u0144ska jako zwierzchno\u015b\u0107 gruntowa zezwoli\u0142a na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a, przyrzek\u0142a 100 gulden\u00f3w dop\u0142aty rocznie i wcieli\u0142a do nowej parafii Migowo (M\u00fcggau) oraz Szad\u00f3\u0142ki (Sch\u00fcddelkau), zwalniaj\u0105c obie wsie z op\u0142at na rzecz \u015bwi\u0119tej Katarzyny; akt fundacyjny zachowa\u0142 si\u0119. Ephraim Praetorius, pisz\u0105cy w XVIII wieku, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi dopiero od sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu lat, opisuje jego pocz\u0105tki tak: najpierw by\u0142 to budynek, kt\u00f3ry s\u0105siedzi, mieszkaj\u0105cy daleko od ko\u015bcio\u0142a, postawili za zgod\u0105 zwierzchno\u015bci jako nadzwyczajne miejsce zgromadze\u0144; w \u015bwi\u0119ta g\u0142osili w nim kazania i odprawiali godziny modlitwy studenci teologii, sakrament\u00f3w jednak tam nie udzielano. S\u0105siedzi zobowi\u0105zali si\u0119 p\u0142aci\u0107 pastorowi 100 gulden\u00f3w rocznie, a rada postanowi\u0142a zebra\u0107 na ten cel sk\u0142adk\u0119 w ko\u015bcio\u0142ach miejskich i przeznaczy\u0142a mu ponadto 100 gulden\u00f3w rocznie z kasy miejskiej. Za rz\u0105d\u00f3w burmistrza Adriana von der Linde nad Wy\u017cyn\u0105 Gda\u0144sk\u0105 budynek uczyniono zwyczajnym ko\u015bcio\u0142em i po\u015bwi\u0119cono przy wprowadzeniu pierwszego pastora w czwart\u0105 niedziel\u0119 adwentu 1647 roku; kazanie wyg\u0142osi\u0142 magister Friedrich Schoeningius, diakon przy ko\u015bciele Mariackim w Gda\u0144sku, i wydano je drukiem. Budow\u0119 rozpocz\u0119to natychmiast, ale ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego uko\u0144czono dopiero w 1663 roku \u2014 drewniany szachulec wype\u0142niony murem, od 1860 roku otynkowany, z wie\u017c\u0105 stoj\u0105c\u0105 obok jako oddzielna budowla drewniana. Plebani\u0119 wzniesiono r\u00f3wnie\u017c w 1647 roku i przebudowano w 1701 i 1876. Pierwszym plebanem by\u0142 Balthasar Ernst Hettenbach, zatwierdzony przez Rad\u0119 w 1647 roku; w 1653 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku. Ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i pogrzeb\u00f3w parafia prowadzi\u0142a od 1648 roku. John Muhl podaje, \u017ce szko\u0142a w Uje\u015bcisku jest po\u015bwiadczona oko\u0142o 1647 roku, a nauczyciel by\u0142 zarazem organist\u0105 ko\u015bcio\u0142a; nowy budynek szkolny wzniesiono w 1823 roku, a w 1882 roku powsta\u0142a druga szko\u0142a w przysi\u00f3\u0142ku H\u00f6lle. Wed\u0142ug Johna Muhla ju\u017c w 1650 roku pastor w Uje\u015bcisku skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce gospodarze z Szad\u00f3\u0142ek (Sch\u00fcddelkau) chodz\u0105 do innych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, cho\u0107 ich so\u0142tys by\u0142 zawsze witrykiem ko\u015bcio\u0142a uje\u015bciskiego; jeszcze w XIX wieku Szad\u00f3\u0142ki chcia\u0142y uchodzi\u0107 tylko za gmin\u0119 go\u015bcinn\u0105, nie przypisan\u0105 do parafii, i w 1856 roku da\u0142y si\u0119 nawet pozwa\u0107, a w 1857 roku przeprowadzono wobec nich post\u0119powanie przymusowe.\n\nWed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa wie\u017c\u0119 zbudowano na nowo w kwietniu 1681 roku i odt\u0105d mia\u0142a zegar bij\u0105cy i tarcz\u0119 od zewn\u0105trz. Po Hettenbachu pastorem by\u0142 od 1653 roku Melchior Janichius; zmar\u0142 w 1665 roku, maj\u0105c 42 lata bez dw\u00f3ch dni, i 16 listopada zosta\u0142 pochowany w tutejszym ko\u015bciele. Magister Benedictus B\u00f6hm, powo\u0142any w 1666 roku, zmar\u0142 16 grudnia 1673 roku w wieku 38 lat i spocz\u0105\u0142 w zakrystii, nad kt\u00f3r\u0105 wisia\u0142 jego portret. W lipcu 1674 roku przyszed\u0142 Georg K\u00fchl, kt\u00f3rego w 1696 roku zamieniono miejscami z Detlausem Bethmannem, pastorem w Przebrnie i Neukrug; K\u00fchl odszed\u0142 bez kazania po\u017cegnalnego. Dalszy ci\u0105g spisu, dopisany w r\u0119kopisie, podaje, \u017ce Bethmann zmar\u0142 nagle 2 lutego 1713 roku, Johann Salomon Richter przyszed\u0142 w 1713 roku z R\u0119bielcza i odszed\u0142 w 1715 roku, a Henrich Gerber, kt\u00f3ry przyszed\u0142 w tym roku z gda\u0144skiego domu poprawczego, urz\u0119dowa\u0142 do \u015bmierci w 1759 roku. W marcu 1759 roku powo\u0142ano Jacoba Friedricha Karsburga, syna s\u0142ugi ko\u015bcielnego przy ko\u015bciele Mariackim, urodzonego w Gda\u0144sku 25 listopada 1725 roku.\n\nWed\u0142ug Johna Muhla w 1793 roku pastor w Uje\u015bcisku otrzymywa\u0142 od wsi 100 gulden\u00f3w rocznie, 20 gulden\u00f3w \u201eogrodowego\u201d i daniny w naturze, a organista \u2014 pensj\u0119, mieszkanie, op\u0142aty szkolne i naturalia; ko\u015bci\u00f3\u0142 utrzymywa\u0142y wsp\u00f3lnie Uje\u015bcisko, Migowo (M\u00fcggau) i Szad\u00f3\u0142ki (Sch\u00fcddelkau). Kronika prowadzona przez pastora od 1796 roku notuje, \u017ce w 1802 roku jego krewny, kupiec, zapisa\u0142 kr\u00f3tko przed \u015bmierci\u0105 tysi\u0105c gulden\u00f3w na \u201eod dawna zamierzon\u0105, konieczn\u0105 budow\u0119 naszego ko\u015bcio\u0142a\u201d. W lipcu 1803 roku sporz\u0105dzono kosztorys na 1880 gulden\u00f3w, a rejencja w Kwidzynie zarz\u0105dzi\u0142a na brakuj\u0105c\u0105 sum\u0119 kolekt\u0119 w ko\u015bcio\u0142ach wiejskich terytorium gda\u0144skiego: w Uje\u015bcisku zebrano 145 gulden\u00f3w, na ca\u0142ym terytorium ponad 1200. Tego samego roku Jacob Lange ufundowa\u0142 now\u0105 ambon\u0119; pastor zam\u00f3wi\u0142 j\u0105 5 grudnia 1803 roku u gda\u0144skiego mistrza stolarskiego Benjamina Bartscha za 2500 gulden\u00f3w i w sierpniu 1804 roku by\u0142a gotowa. Remont ko\u015bcio\u0142a ruszy\u0142 1 czerwca 1804 roku; prowadzi\u0142 go cie\u015bla Bielau z Migowa wraz z mistrzem murarskim. Przez jedn\u0105 niedziel\u0119 nie by\u0142o nabo\u017ce\u0144stwa, w pozosta\u0142e pastor g\u0142osi\u0142 kazania ze swojej \u0142awki, a komunii udzielano w plebanii.\n\nWojna 1807 roku przesz\u0142a przez sam\u0105 wie\u015b. Wed\u0142ug kroniki 10 marca nadci\u0105gn\u0119\u0142y wojska francuskie z oddzia\u0142ami polskimi, bade\u0144skimi, saskimi, holenderskimi i w\u00fcrzburskimi, Uje\u015bcisko znalaz\u0142o si\u0119 na polu walk o Gda\u0144sk, a w domu pastora stan\u0119\u0142a kwatera genera\u0142a dowodz\u0105cego w zast\u0119pstwie D\u0105browskiego. Przysz\u0142y potem gor\u0105czka nerwowa, czerwonka i inne choroby; \u201egmina zmniejszy\u0142a si\u0119 o po\u0142ow\u0119 i bardzo zubo\u017ca\u0142a\u201d. Jeszcze w 1807 roku sprawiono w wi\u0119kszo\u015bci nowe \u0142awki, bo stare rozebrano i zu\u017cyto w czasie wojny, a w 1809 roku postawiono na nowo p\u0142ot cmentarza przyko\u015bcielnego, \u201ekt\u00f3ry tak\u017ce rozebrano w czasie wojny\u201d.\n\nZ tej samej kroniki pochodz\u0105 p\u00f3\u017aniejsze wiadomo\u015bci. Pierwszy gr\u00f3b rodzinny (Erbbegr\u00e4bnis) na cmentarzu, oznaczony numerem 1, kupi\u0142 za 16 talar\u00f3w i 20 srebrnych groszy Johann Gottlieb Horn, so\u0142tys z Szad\u00f3\u0142ek (Sch\u00fcddelkau); zakup po\u015bwiadczono 10 lipca 1833 roku. Wiosn\u0105 1879 roku ogrodnik Gustav Lange z Emaus posadzi\u0142 rz\u0119dy lip na nowej cz\u0119\u015bci cmentarza, \u201eza grobem rodzinnym Klatt\u00f3w\u201d. 4 lutego 1880 roku zmar\u0142 nauczyciel i organista Samuel Friedrich Anderson, w 74. roku \u017cycia, po ponad 50 latach pracy w Uje\u015bcisku. Ksi\u0119gi pogrzeb\u00f3w parafii dopowiadaj\u0105 losy tych trzech os\u00f3b. Johann Gottlieb Horn, zapisany tam jako gospodarz z Szad\u00f3\u0142ek, zmar\u0142 9 marca 1869 roku w wieku 83 lat i zosta\u0142 pochowany 12 marca; zostawi\u0142 \u017con\u0119 Wilhelmine z domu Block oraz czterech syn\u00f3w i cztery c\u00f3rki. Wpisane najpierw imi\u0119 \u201eJohann Gottfried\u201d pastor Uebe sprostowa\u0142 w 1875 roku na \u201eJohann Gottlieb\u201d, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 mi\u0119dzy innymi na ksi\u0119g\u0119 \u015blub\u00f3w z 1821 roku. Z tej ksi\u0119gi wynika, sk\u0105d Horn pochodzi\u0142: 18 listopada 1821 roku, jako trzydziestopi\u0119cioletni gospodarz z Szad\u00f3\u0142ek, po\u015blubi\u0142 dwudziestoletni\u0105 Catharine Wilhelmine Block; by\u0142 jedynym synem zmar\u0142ego Michaela Horna, w\u0142a\u015bciciela w Gute Herberge (dzi\u015b Lipce), i Anny Marii z domu Schlewinsky, w\u00f3wczas ju\u017c powt\u00f3rnie zam\u0119\u017cnej z Paulem Mitzke, gospodarzem z Szad\u00f3\u0142ek. Andersona pochowano 10 lutego 1880 roku; jako przyczyn\u0119 \u015bmierci zapisano staro\u015b\u0107, a jako wiek 73 lata. Gustav Lange, w\u0142a\u015bciciel i ogrodnik z Emaus, zmar\u0142 20 stycznia 1899 roku w wieku 54 lat i 24 stycznia zosta\u0142 pochowany w Uje\u015bcisku z mow\u0105 nad grobem.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eWonneberg\u201d \u2014 \u0142\u0105cznie z przysi\u00f3\u0142kami Christinenhoff, H\u00f6lle i Teichhaus \u2014 338 mieszka\u0144c\u00f3w: 218 luteran\u00f3w i 120 katolik\u00f3w, przy jednym ko\u015bciele ewangelickim; jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazuje Wonneberg, jako superintendentur\u0119 \u2014 Prausty. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Wonneberg* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 60 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 823, w tym 330 ewangelik\u00f3w i 493 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Parafia by\u0142a niewielka i wiejska: oko\u0142o 1890 roku Harnoch liczy\u0142 w niej 1200 dusz, 42 chrzty, 40 konfirmant\u00f3w, 7 \u015blub\u00f3w, 685 komunikant\u00f3w i 43 pogrzeby rocznie, a probostwo uposa\u017cone na 2700 marek uchodzi\u0142o za dobrze zaopatrzone; szko\u0142y mia\u0142y Uje\u015bcisko, Emaus, Szad\u00f3\u0142ki, Migowo i Sch\u00f6nfeld.\n\nWie\u015b nie le\u017ca\u0142a w mie\u015bcie, lecz w powiecie Danziger H\u00f6he, a w latach 1920\u20131939 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska; do Gda\u0144ska w\u0142\u0105czono j\u0105 dopiero w 1973 roku. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Uje\u015bcisku, licz\u0105cej wtedy 1999 ewangelik\u00f3w.\n\nW czerwcu 1885 roku kr\u00f3lewiecki konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 9, s. 76), \u017ce probostwo w Uje\u015bcisku (Wonneberg), pod patronatem prywatnym, zwolni\u0142o si\u0119 po powo\u0142aniu pastora Kahlego do Sobowidza. Dawa\u0142o oko\u0142o 2948 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 3243 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 1500 dusz i mia\u0142a cztery szko\u0142y z sze\u015bcioma nauczycielami.\n\nW marcu 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zniszczy\u0142y walki; \u015bwi\u0105tyni nie odbudowano, a cmentarz zdewastowano. Przej\u0119\u0142o go miasto i zamkn\u0119\u0142o 8 kwietnia 1961 roku; cz\u0119\u015b\u0107 terenu zniszczono p\u00f3\u017aniej przy modernizacji ulicy Cedrowej. Wed\u0142ug Tadeusza J. Zieli\u0144skiego cmentarz przy ulicy Cedrowej s\u0142u\u017cy\u0142 do poch\u00f3wk\u00f3w \u2014 jak potwierdzili \u015bwiadkowie w o\u015bwiadczeniach notarialnych \u2014 co najmniej do 1946 roku i nigdy nie zosta\u0142 formalnie zamkni\u0119ty; zdewastowany, mia\u0142 ust\u0105pi\u0107 nowej przychodni zdrowia. Wniosek parafii ewangelicko-augsburskiej z 9 lipca 1996 roku zako\u0144czy\u0142a 1 lipca 1999 roku ugoda przed komisj\u0105 regulacyjn\u0105: cmentarz pozosta\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 miasta, a parafia \u2014 w zamian za niego i za dawny ewangelicki budynek parafialny przy ulicy Warszawskiej, od 1955 roku zajmowany przez s\u0142u\u017cb\u0119 zdrowia \u2014 otrzyma\u0142a nieruchomo\u015b\u0107 przy ulicy Biskupiej 24A.\n\nW 2008 roku miasto Gda\u0144sk ufundowa\u0142o i ustawi\u0142o tu tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105. By\u0142a jedn\u0105 z pi\u0119tnastu tablic, kt\u00f3re w latach 2006\u20132008 postawiono na likwidowanych gda\u0144skich cmentarzach z inicjatywy Kaliny Zabiuskiej, kustoszki Muzeum Narodowego w Gda\u0144sku; zamkni\u0119te nekropolie zamieni\u0142y si\u0119 wtedy w parki i tereny zielone. W latach 2007\u20132008 teren wst\u0119pnie oczyszczono z samosiew\u00f3w i zanieczyszcze\u0144 staraniem Gminy Miasta Gda\u0144ska. Od 2017 roku, za zgod\u0105 Gda\u0144skiego Zarz\u0105du Zieleni, spo\u0142ecznym opiekunem cmentarza jest Aleksandra Irena Popowska. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska wymienia je pod pozycj\u0105 727 jako dawny cmentarz ewangelicki przy ulicy Cedrowej 64, na dzia\u0142ce 139/2 obr\u0119bu 075. Z pierwotnych 1,20 hektara zosta\u0142o 0,43; \u015blad dawnej alei lipowej wyznaczaj\u0105 pojedyncze drzewa, zachowa\u0142y si\u0119 fundamenty kaplicy cmentarnej i resztki podstaw 15 nagrobk\u00f3w ze sztucznego kamienia. Wed\u0142ug relacji Aleksandry Ireny Popowskiej z 2026 roku nagrobek rodziny Lange z tego cmentarza przewieziono do Lapidarium Nekropolii Gda\u0144skiej w Parku Akademickim przy Politechnice Gda\u0144skiej. Gedanopedia w ha\u015ble o lapidarium podaje Uje\u015bcisko w\u015br\u00f3d miejsc, z kt\u00f3rych od wiosny 2004 roku zbierano odnalezione nagrobki; samego nagrobka rodziny Lange nie wymienia.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Zieli\u0144ski podaje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cono w 1826 roku (w opisie wy\u017cej: w XVII wieku). Zapiska pastora wspomina p\u0142ot cmentarza przyko\u015bcielnego, odbudowany w 1809 roku. Serwis cmentarzy komunalnych Gda\u0144ska podaje jako rok w\u0142\u0105czenia wsi do miasta 1972 (w opisie wy\u017cej: 1973). Ewidencja m\u00f3wi o tablicy pami\u0105tkowej z 2008 roku; tygodnik \u201eGo\u015b\u0107 Niedzielny\u201d w wydaniu gda\u0144skim pisze natomiast o pomniku postawionym na terenie dawnej nekropolii w 2005 roku. Dat\u0119 2008 i fundatora tablicy potwierdzi\u0142a Dominika Gzowska, kt\u00f3ra wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a przy tym programie; wzmianka o pomniku z 2005 roku pozostaje niewyja\u015bniona. Serwis cmentarzy komunalnych Gda\u0144ska datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny na 1648 rok, inne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105, \u017ce jego budow\u0119 rozpocz\u0119to w 1647 roku, a uko\u0144czono w 1663 roku. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa ko\u015bcio\u0142em uczyniono budynek, kt\u00f3ry s\u0105siedzi postawili wcze\u015bniej jako miejsce zgromadze\u0144, i po\u015bwi\u0119cono go w czwart\u0105 niedziel\u0119 adwentu 1647 roku. Antoniego Parysa \u017ar\u00f3d\u0142a nazywaj\u0105 pu\u0142kownikiem albo \u2014 serwis cmentarzy komunalnych Gda\u0144ska \u2014 podpu\u0142kownikiem. Wed\u0142ug Tadeusza J. Zieli\u0144skiego cmentarz nigdy nie zosta\u0142 formalnie zamkni\u0119ty, wed\u0142ug innych \u017ar\u00f3de\u0142 miasto zamkn\u0119\u0142o go 8 kwietnia 1961 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 69, 70, 162; \u201eCmentarze ewangelickie\u201d, Go\u015b\u0107 Niedzielny (wydanie gda\u0144skie); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 218\u2013219, nr 200; \u201eInne\u201d, cmentarze-gdanskie.pl; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 20\u201321; T. J. Zieli\u0144ski, \u201eRewindykacja nieruchomo\u015bci Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego na terenie Gda\u0144ska po 1989 r. (post\u0119powania przed Komisj\u0105 Regulacyjn\u0105)\u201d, \u201eStudia z Prawa Wyznaniowego\u201d 13 (2010), s. 20, 22; informacja Dominiki Gzowskiej (stowarzyszenie Libera Corda) przekazana mailowo 5 pa\u017adziernika 2026 roku; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5676, \u201eSonstige Verzeichnisse\u201d, Wonneberg, kronika pastora od 1796 roku, skany 6, 8, 9 i 10, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 354; informacja Aleksandry Ireny Popowskiej, spo\u0142ecznego opiekuna cmentarza, przekazana mailowo 4 i 11 listopada 2026 roku; B. \u015aliwi\u0144ski, \u201eLapidarium Nekropolii Gda\u0144skiej\u201d, Gedanopedia (Encyklopedia Gda\u0144ska), dost\u0119p 11 listopada 2026 roku; Ksi\u0119ga pogrzeb\u00f3w parafii ewangelickiej Wonneberg 1838\u20131895, s. 145 i 208 (Evangelisches Zentralarchiv Berlin, skany w serwisie Archion); ksi\u0119ga pogrzeb\u00f3w 1896\u20131936, s. 17; indeks nazwisk zmar\u0142ych 1796\u20131937; ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w 1795\u20131837, rok 1821; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 9, s. 76 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 122v\u2013123v.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1961,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"prasa","tytul":"\u201eCmentarze ewangelickie\u201d, Go\u015b\u0107 Niedzielny \u2014 wydanie gda\u0144skie","url":"https://gdansk.gosc.pl/doc/1761427.Cmentarze-ewangelickie"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eInne\u201d (cmentarz krematoryjny; cmentarz ewangelicki w Uje\u015bcisku), cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77166.asp"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 162, 69, 70","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, EZA 980/5676, \u201eSonstige Verzeichnisse\u201d, Wonneberg (kronika \u201eBemerkliche Sachen und Vorf\u00e4lle\u201d od 1796), skany 6, 8, 9 i 10 \u2014 portal Archion","url":"https://www.archion.de/de/viewer/churchRegister/16982"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 354","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga pogrzeb\u00f3w parafii ewangelickiej Wonneberg 1838\u20131895, s. 145 i 208 (Evangelisches Zentralarchiv Berlin, skany w serwisie Archion); ksi\u0119ga pogrzeb\u00f3w 1896\u20131936, s. 17; indeks nazwisk zmar\u0142ych 1796\u20131937; ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w 1795\u20131837, rok 1821","url":"https://www.archion.de/de/viewer/churchRegister/17018"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 122v\u2013123v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 9, s. 76 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4668/Amtliche_Mittheiluingen_1885_009.pdf"}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0041","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.33452,"lng":18.59111,"name_de":"Evangelischer Kirchhof Wonneberg (Wonneberg Kirchhof)","name_pl":"Gda\u0144sk-Uje\u015bcisko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zb\u00f3r w Wis\u0142ouj\u015bciu jest starszy ni\u017c jego cmentarz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu przed reformacj\u0105, a poniewa\u017c prawo patronatu mia\u0142 magistrat gda\u0144ski, wcze\u015bnie przeszed\u0142 na luteranizm: pierwszym pastorem lutera\u0144skim zapisano w 1569 roku Jana Kroslinga, kt\u00f3rego pod nazwiskiem Johann Kro\u00dfling wymienia niezale\u017cnie Harnoch jako pierwszego duchownego parafii Neufahrwasser i Weichselm\u00fcnde. W\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne prowadzono w Wis\u0142ouj\u015bciu od 1630 roku, a pogrzeby wpisywano do nich od 1790; w tych samych ksi\u0119gach zachowa\u0142y si\u0119 d\u0142u\u017csze zapiski z czas\u00f3w obl\u0119\u017ce\u0144, z lat 1789 i 1807.\n\nCmentarz ewangelicki w Nowym Porcie (po niemiecku Neufahrwasser), historycznie zwi\u0105zany z rejonem Wis\u0142ouj\u015bcia (Weichselm\u00fcnde) u uj\u015bcia Wis\u0142y, za\u0142o\u017cono przed 1689 rokiem dla za\u0142ogi Sza\u0144ca Zachodniego i z czasem powi\u0119kszano ku zachodowi. Przej\u0119\u0142a go gmina ewangelicka Nowego Portu, ukonstytuowana w 1793 roku. \ud83d\udd34 Data jej usamodzielnienia jest w \u017ar\u00f3d\u0142ach rozbie\u017cna: przyjmowany dot\u0105d rok 1833 potwierdza spis B\u00e4ra, w kt\u00f3rym ksi\u0119gi parafii Danzig-Neufahrwasser zaczynaj\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bnie wtedy, natomiast Fankidejski pisze, \u017ce parafi\u0119 Nowego Portu za\u0142o\u017cono dopiero w 1866 roku. Jej ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia wzniesiono w 1841 roku i przebudowano w 1905 roku. Nekropolia by\u0142a wyznania ewangelicko-augsburskiego.\n\nMia\u0142a kszta\u0142t prostok\u0105ta o powierzchni oko\u0142o 1,83 ha, ze \u015bci\u0119tym naro\u017cnikiem p\u00f3\u0142nocno-wschodnim, przy dzisiejszych ulicach Wyzwolenia i W\u0142adys\u0142awa IV. Chowano na niej do 1945 roku, sporadycznie tak\u017ce p\u00f3\u017aniej, a ostatecznie zamkni\u0119to j\u0105 w 1947 roku. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku teren zamieniono na park, cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowo-wschodni\u0105 zaj\u0119\u0142o skrzy\u017cowanie, a nagrobki si\u0119 nie zachowa\u0142y. \ud83d\udfe1 Cz\u0119\u015b\u0107 przekaz\u00f3w wspomina o \u201eparku Ko\u015bcianym\u201d i p\u00f3\u017aniejszym lokalu gastronomicznym w tym miejscu; wyci\u0105g z gminnej ewidencji zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska, licz\u0105cy 31 pozycji cmentarnych, nie zawiera ani jednej dla Wis\u0142ouj\u015bcia lub Nowego Portu i tej wiadomo\u015bci nie rozstrzyga.\n\n\ud83d\udfe1 Ten sam cmentarz opisuje w atlasie drugi wpis \u2014 pod nazw\u0105 miejscowo\u015bci Nowy Port. Oba opisy podaj\u0105 t\u0119 sam\u0105 nazw\u0119 niemieck\u0105, to samo za\u0142o\u017cenie przed 1689 rokiem dla za\u0142ogi Sza\u0144ca Zachodniego, t\u0119 sam\u0105 powierzchni\u0119 1,83 ha i ten sam rok zamkni\u0119cia. Scalenie obu wpis\u00f3w pozostaje do rozstrzygni\u0119cia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1961,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0042","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.39462,"lng":18.68083,"name_de":"Evangelischer Friedhof Neufahrwasser (dawn. cmentarz garnizonowy Sza\u0144ca Zachodniego, w rejonie Weichselm\u00fcnde)","name_pl":"Gda\u0144sk - Wis\u0142ouj\u015bcie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy dzisiejszej ul. Oliwskiej 2 w gda\u0144skim Nowym Porcie (niem. Neufahrwasser) stoi dawny ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia (Himmelfahrtskirche). Pierwsz\u0105, niewielk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ryglow\u0105 po\u015bwi\u0119cono w 1841 r. w \u015awi\u0119to Wniebowst\u0105pienia. W jej miejscu w 1905 r. wzniesiono nowy, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z ceglano-kamiennym licem i wie\u017c\u0105 ponad 60 m, zwie\u0144czon\u0105 dwoma he\u0142mami \u2014 po\u015bwi\u0119cony 19 stycznia 1905 r. Parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej (unijnej) struktury Gda\u0144ska; w niemieckich rejestrach rejon wi\u0105zano z s\u0105siednim Weichselm\u00fcnde (Wis\u0142ouj\u015bcie). W 1945 r. \u015bwi\u0105tynia uleg\u0142a cz\u0119\u015bciowemu zniszczeniu \u2014 he\u0142my wie\u017cy sp\u0142on\u0119\u0142y i nigdy nie odtworzono ich w pierwotnym kszta\u0142cie. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy: rekonsekrowany w 1949 r., dzi\u015b s\u0142u\u017cy jako Morski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Misyjny Niepokalanego Serca Maryi. Autorstwo pierwszego ko\u015bcio\u0142a bywa przypisywane K.F. Schinklowi [?].","built_year":1823,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowy \u015bw. Olafa","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0146","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.4027,"lng":18.6661,"name_de":"Weichselm\u00fcnde","name_pl":"Gda\u0144sk-Wis\u0142ouj\u015bcie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowy \u015bw. Olafa (nieistniej\u0105cy)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki we Wrzeszczu, ul. Sob\u00f3tki/Matejki, w rejonie wrzeszcza\u0144skich nekropolii przy Wielkiej Alei. Zamkni\u0119ty 24.11.1946, zlikwidowany; teren przekszta\u0142cony w ziele\u0144 i zabudow\u0119.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0044","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.38177,"lng":18.60551,"name_de":"Cmentarz ( przy ko\u015bciele garnizonowym \u015b\u015b. Piotra i Paw\u0142a ) ( d. ewangelicki , ob. rzym. - kat. )","name_pl":"Gda\u0144sk - Wrzeszcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kiedy w 1867 roku gda\u0144ska parafia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny zak\u0142ada\u0142a cmentarz nazwany p\u00f3\u017aniej St. Marien-Kirchhof III \u2014 trzecim cmentarzem ko\u015bcio\u0142a Mariackiego \u2014 nekropolie wyprowadzano w\u00f3wczas z Gda\u0144ska wzd\u0142u\u017c Wielkiej Alei (Gro\u00dfe Allee), dzisiejszej alei Zwyci\u0119stwa. Nowy cmentarz powsta\u0142 po jej po\u0142udniowo-zachodniej stronie, ju\u017c we Wrzeszczu (Langfuhr), i zaj\u0105\u0142 2,04 hektara na planie zbli\u017conym do prostok\u0105ta wyd\u0142u\u017conego r\u00f3wnolegle do alei. Od p\u00f3\u0142nocnego zachodu graniczy\u0142 z ewangelickim cmentarzem \u015bwi\u0119tej Katarzyny, od po\u0142udniowego wschodu z katolickim cmentarzem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa i \u015bwi\u0119tej Brygidy. Do dzi\u015b czytelny jest \u015blad alei pod\u0142u\u017cnej i prostopad\u0142ych do niej alej poprzecznych, z kt\u00f3rych jedna zachowa\u0142a szpaler platan\u00f3w. By\u0142 ewangelicki, lutera\u0144ski, parafialny \u2014 nale\u017ca\u0142 do ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, kt\u00f3ry wed\u0142ug Harnocha liczy\u0142 oko\u0142o 1890 roku 10 600 dusz.\n\nFankidejski pisze, \u017ce pierwsze lutera\u0144skie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono w ko\u015bciele Mariackim w 1524 roku, a w 1526 roku biskup Maciej Drzewicki po\u015bwi\u0119ci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ponownie. Wed\u0142ug Hermanna Freytaga aktu tego dokona\u0142 25 lipca 1526 roku biskup pomocniczy Aleksander, gdy kr\u00f3l i biskup opu\u015bcili ju\u017c miasto. Metryki parafii, zestawione przez B\u00e4ra, obejmuj\u0105 pogrzeby w latach 1537\u20131566 i zn\u00f3w od 1593, chrzty od 1580, \u015bluby od 1590. Wed\u0142ug Freytaga przez nast\u0119pne dziesi\u0119ciolecia katolikom pozostawa\u0142 tam jeden nieprofanowany o\u0142tarz wielki; sko\u0144czy\u0142o si\u0119 to podczas bezkr\u00f3lewia, gdy w 1572 roku dwaj predykanci zacz\u0119li i przy nim udziela\u0107 komunii pod dwiema postaciami. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki (Marienkirche) pozostawa\u0142 w r\u0119kach luteran\u00f3w od 1572 do 1945 roku.\n\nInaczej datuj\u0105 cmentarz Anna Kr\u00fcger i zeszyt \u201eGda\u0144skie Miniatury\u201d. Wed\u0142ug monografii Kr\u00fcger nowy cmentarz Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny powsta\u0142 w latach 1899\u20131901, a w wyk\u0142adzie z 2019 roku autorka m\u00f3wi\u0142a o trzecim cmentarzu parafii Mariackiej z 1901 roku, po\u0142o\u017conym po zachodniej stronie alei. \u201eMiniatury\u201d pisz\u0105, \u017ce drugi cmentarz tej parafii utworzono na pocz\u0105tku XX wieku, gdy pierwszy by\u0142 ju\u017c zape\u0142niony. W tym samym zeszycie drugi cmentarz parafii Mariackiej ulokowano przy cmentarzu \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa i \u015bwi\u0119tej Brygidy, z kt\u00f3rym graniczy\u0142 tak\u017ce cmentarz opisywany tutaj. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono rozstrzygni\u0119cia, czy cmentarz za\u0142o\u017cono w 1867 roku, czy na pocz\u0105tku XX wieku.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku trzeci cmentarz parafii Mariackiej le\u017ca\u0142 we Wrzeszczu przy Gro\u00dfe Allee 16/18; ogrodnikiem by\u0142 Templin. By\u0142 to numer sprzed przenumerowania dom\u00f3w przy Wielkiej Alei mi\u0119dzy 1914 a 1918 rokiem: w spisie dom\u00f3w z 1914 roku cmentarz parafii Mariackiej ma numer 16/18, a w spisie z 1918 roku \u2014 numer 30.\n\nPo wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki przej\u0119li katolicy, ale cmentarz nie przeszed\u0142 razem z nim \u2014 nie pe\u0142ni\u0142 nigdy funkcji katolickiej. Dla cel\u00f3w grzebalnych zamkn\u0119\u0142a go decyzja Ministerstwa Gospodarki Komunalnej z 8 grudnia 1956 roku; w wykazie og\u0142oszonym 25 maja 1957 roku figuruje jako cmentarz \u201eMarii (nowy)\u201d przy alei Zwyci\u0119stwa 30, o powierzchni 2,0482 hektara. W latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku teren zniwelowano i urz\u0105dzono w tym miejscu park. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska, wyliczaj\u0105cej 31 pozycji cmentarnych, nie figuruje osobno.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Marien w Gda\u0144sku 10\u00a0268 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie) i gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eCmentarze we Wrzeszczu (z Anio\u0142kami). Przy Wielkiej Alei\u201d, oraz cmentarze-gdanskie.pl; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; H. Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Danzig 1898, s. 45; A. Kr\u00fcger, \u201eCmentarze przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945. Studium z dziej\u00f3w kultury funeralnej\u201d, 2021, Wst\u0119p; \u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej; A. Kr\u00fcger, wyk\u0142ad \u201eZ dziej\u00f3w cmentarzy przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945\u201d, 30 pa\u017adziernika 2019 roku; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1957, nr 4, poz. 46, s. 38.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Kr\u00fcger, \u201eCmentarze przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945. Studium z dziej\u00f3w kultury funeralnej\u201d, s\u0142owo/obraz terytoria, 2021, Wst\u0119p","url":"https://terytoria.com.pl/1830-cmentarze.html"},{"typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"\u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej","url":"https://gdanskieminiatury.ikm.gda.pl/wp-content/uploads/2018/06/gdanskie_miniatury_gra_06_2018_2.pdf"},{"typ":"wyk\u0142ad (nagranie wideo)","tytul":"A. Kr\u00fcger, \u201eZ dziej\u00f3w cmentarzy przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945\u201d, wyk\u0142ad, 30 pa\u017adziernika 2019 roku (nagranie WMG)","url":"https://www.youtube.com/watch?v=CUJUToT_89c"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0049","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.37059,"lng":18.62527,"name_de":"St. Marien-Kirchhof III","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 cmentarz ewangelicki ko\u015bcio\u0142a Mariackiego (St. Marien-Kirchhof III)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w\u0142asnej gminy ewangelickiej Wrzeszcza \u2014 po niemiecku Kirchhof Langfuhr, Lutherischer Kirchhof, Evangelischer Kirchhof \u2014 za\u0142o\u017cono w 1896 roku po p\u00f3\u0142nocno-wschodniej stronie Wielkiej Alei (Gro\u00dfe Allee, dzi\u015b aleja Zwyci\u0119stwa); od alei oddziela\u0142 go plac \u0107wicze\u0144 wojskowych, na kt\u00f3rego miejscu biegnie dzisiejsza ulica Towarowa. Powsta\u0142 specjalnie na potrzeby wrzeszcza\u0144skiej parafii skupionej wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a Lutra \u2014 by\u0142 jedynym w ci\u0105gu cmentarzy przy Wielkiej Alei cmentarzem miejscowej wsp\u00f3lnoty, podczas gdy s\u0105siednie nale\u017ca\u0142y do parafii \u015br\u00f3dmiejskich. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 Lutra, cho\u0107 ze wzgl\u0119du na po\u0142o\u017cenie pe\u0142ni\u0142 do 1920 roku rol\u0119 pomocniczej \u015bwi\u0105tyni garnizonowej wobec ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, formalnie ko\u015bcio\u0142em garnizonowym przed 1945 rokiem nigdy nie by\u0142; wezwanie \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a nosi od przej\u0119cia przez wojsko polskie protoko\u0142em z 4 lutego 1949 roku. Cmentarz le\u017ca\u0142 do 1934 roku poza granicami w\u0142asnej parafii: 1 kwietnia tego roku w\u0142\u0105czono do parafii Lutra ewangelik\u00f3w z kilkunastu dom\u00f3w przy Jachmannstra\u00dfe, dzisiejszej ulicy Trubadur\u00f3w, i pocz\u0105tkowego odcinka Ostseestra\u00dfe, podlegaj\u0105cych wcze\u015bniej parafii Bo\u017cego Cia\u0142a.\n\nZajmowa\u0142 oko\u0142o 2,38 hektara na planie zbli\u017conym do prostok\u0105ta; dwie przecinaj\u0105ce si\u0119 pod k\u0105tem prostym aleje dzieli\u0142y go na cztery symetryczne kwatery. Od p\u00f3\u0142nocnego wschodu graniczy\u0142 z terenem kolei, od po\u0142udniowego wschodu z cmentarzem zjednoczonym parafii \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, \u015bwi\u0119tego Jana oraz \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. W pocz\u0105tkach XX wieku cz\u0119\u015b\u0107 terenu wch\u0142on\u0119\u0142a kolej. W 1914 roku wzniesiono kaplic\u0119 cmentarn\u0105, po 1959 roku przebudowan\u0105 na dom wielorodzinny przy ulicy Trubadur\u00f3w 34. Wed\u0142ug Klaudiusza Grabowskiego (2024) kaplic\u0119 tego cmentarza pokazuj\u0105 zdj\u0119cia prasowe z 1959 roku.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku cmentarz ko\u015bcio\u0142a Lutra le\u017ca\u0142 przy Wielkiej Alei mi\u0119dzy ma\u0142ym placem \u0107wicze\u0144 a torami kolei Gda\u0144sk\u2013Wrzeszcz, przylegaj\u0105c do trzech zjednoczonych cmentarzy; inspektorem by\u0142 Wei\u00df, mieszkaj\u0105cy na cmentarzu \u015bwi\u0119tego Jana, a informacji udziela\u0142 ko\u015bcielny Ganswich (Am Johannisberg 2). To samo po\u0142o\u017cenie i tego samego inspektora podaje ju\u017c ksi\u0119ga adresowa z 1905 roku; w spisie cmentarzy ewangelickich ksi\u0119gi z 1897 roku cmentarza parafii Lutra jeszcze nie ma. Przewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku podaje, \u017ce cmentarz przy ma\u0142ym placu \u0107wicze\u0144 szybko okaza\u0142 si\u0119 za ma\u0142y, bo parafia uros\u0142a z 5000 dusz w 1896 roku do 24 000 w 1917 roku. Nie uda\u0142o si\u0119 dokupi\u0107 przyleg\u0142ego gruntu; parafia naby\u0142a sze\u015bciohektarow\u0105 dzia\u0142k\u0119 ko\u0142o Diabelkowa (D\u00fcwelkau), w miejscu przeznaczonym pod przysz\u0142y g\u0142\u00f3wny cmentarz Gda\u0144ska. W 1919 roku zarz\u0105dc\u0105 cmentarza Lutra by\u0142 Ernst Sch\u00e4fer, mieszkaj\u0105cy przy Ostseestra\u00dfe 1.\n\nCmentarz zamkni\u0119to 24 listopada 1946 roku, a jego teren zajmuj\u0105 dzi\u015b niemal w ca\u0142o\u015bci biurowiec i parking. Uchwa\u0142\u0105 z 27 lipca 1955 roku Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku zatwierdzi\u0142o wniosek Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z 24 listopada 1954 roku o przeznaczeniu terenu zamkni\u0119tego \u201ecmentarza pod wezwaniem \u00bbLutra\u00ab, po\u0142o\u017conego przy ulicy Karola Marksa\u201d na inny cel. W og\u0142oszeniu z 17 stycznia 1956 roku wyznaczono rodzinom termin zg\u0142aszania ekshumacji do 29 lutego 1956 roku. Cmentarz zjednoczony i s\u0105siednie cmentarze parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny zamkni\u0119to tego samego dnia co wrzeszcza\u0144ski, 24 listopada 1946 roku, i przekszta\u0142cono w 1966 roku w park miejski. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska notuje przy ulicy Trubadur\u00f3w dzwonnic\u0119 dawnego cmentarza parafii ewangelickiej Marcina Lutra, a po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza lutera\u0144skiego obj\u0119to 6 marca 2025 roku wpisem do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A/2009, razem z ca\u0142ym zespo\u0142em cmentarno-parkowym po wschodniej stronie Wielkiej Alei. Okre\u015blenie \u201ecmentarz ewangelicki we Wrzeszczu\u201d bywa odnoszone do ca\u0142ego ci\u0105gu nekropolii przy Wielkiej Alei.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Cmentarz za\u0142o\u017cono wed\u0142ug cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 w 1896 roku; Anna Kr\u00fcger w monografii z 2021 roku datuje za\u0142o\u017cenie cmentarza parafii Marcina Lutra na 1898 rok, a ten sam rok poda\u0142a w wyk\u0142adzie z 2019 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 218; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 83; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eCmentarze we Wrzeszczu (z Anio\u0142kami). Przy Wielkiej Alei\u201d, oraz cmentarze-gdanskie.pl; \u201eGda\u0144skie cmentarze, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma\u201d, gdansk.pl; gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska, pozycja 6210; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Kr\u00fcger, \u201eCmentarze przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945. Studium z dziej\u00f3w kultury funeralnej\u201d, 2021, Wst\u0119p; A. Kr\u00fcger, wyk\u0142ad \u201eZ dziej\u00f3w cmentarzy przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945\u201d, 30 pa\u017adziernika 2019 roku; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1956, nr 1, poz. 10, s. 4; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1905, cz. IV, s. 64; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1897, cz. III, s. 76; K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 171.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gda\u0144skie cmentarze, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma \u2014 gdansk.pl","url":"https://www.gdansk.pl/historia-gdanska/historie-gdanskie/cmentarze-ktorych-nie-ma,a,230406"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Daniluk, \u201eHistoria ewangelickiej parafii Lutra w Gda\u0144sku-Wrzeszczu\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. XIV, 2020, s. 35\u201358","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2020.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Kr\u00fcger, \u201eCmentarze przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945. Studium z dziej\u00f3w kultury funeralnej\u201d, s\u0142owo/obraz terytoria, 2021, Wst\u0119p","url":"https://terytoria.com.pl/1830-cmentarze.html"},{"typ":"wyk\u0142ad (nagranie wideo)","tytul":"A. Kr\u00fcger, \u201eZ dziej\u00f3w cmentarzy przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945\u201d, wyk\u0142ad, 30 pa\u017adziernika 2019 roku (nagranie WMG)","url":"https://www.youtube.com/watch?v=CUJUToT_89c"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 83","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 218","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 218","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1956, nr 1, poz. 10, s. 4","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1905, cz. IV, s. 64","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3489/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1897, cz. III, s. 76","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3485/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 171","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0001","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.373,"lng":18.62858,"name_de":"","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 cmentarz ewangelicki parafii Marcina Lutra","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki (lutera\u0144ski) parafii przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Tr\u00f3jcy, po niemiecku Dreifaltigkeitsfriedhof, za\u0142o\u017cono w latach 1867\u20131869 po po\u0142udniowo-zachodniej stronie Wielkiej Alei (Gro\u00dfe Allee, dzi\u015b aleja Zwyci\u0119stwa) we Wrzeszczu, mi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Smoluchowskiego a Sk\u0142odowskiej-Curie. Mia\u0142 kszta\u0142t nieregularnego czworoboku o powierzchni 2,64 hektara, podzielonego prostopad\u0142ymi alejkami; plan opracowa\u0142 ogrodnik Friedrich Raabe. Nowy cmentarz by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 rozleg\u0142ego kompleksu cmentarzy wyznaniowych ci\u0105gn\u0105cych si\u0119 wzd\u0142u\u017c alei \u2014 Wielka Aleja, wytyczona w latach 1768\u20131770, figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-411 z 23 lutego 1967 roku. Wed\u0142ug Anny Kr\u00fcger i zeszytu \u201eGda\u0144skie Miniatury\u201d by\u0142 to pierwszy cmentarz za\u0142o\u017cony przy Wielkiej Alei, w 1867 roku. Monografia ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Tr\u00f3jcy, wydana w 1901 roku przez P. Th. Schmidta, podaje, \u017ce cmentarz po\u015bwi\u0119ci\u0142 uroczy\u015bcie pastor Blech 16 wrze\u015bnia 1867 roku, a nad bram\u0105 umieszczono s\u0142owa z Objawienia Jana (14,13): \u201eSelig sind die Todten, die in dem Herrn sterben\u201d (\u201eB\u0142ogos\u0142awieni umarli, kt\u00f3rzy w Panu umieraj\u0105\u201d). W 1899 roku parafia dokupi\u0142a grunt pod jego powi\u0119kszenie; po powi\u0119kszeniu ca\u0142y cmentarz mia\u0142 wed\u0142ug Schmidta oko\u0142o 31 000 metr\u00f3w kwadratowych, czyli oko\u0142o 3,1 hektara. Sta\u0142y na nim wtedy murowana kostnica, parterowy murowany dom zarz\u0105dcy cmentarza z 1867 roku, dwie studnie i trzy murowane kaplice grobowe: Wernera, Woluntarskiego i Rotg\u00e4ngera. Wed\u0142ug Klaudiusza Grabowskiego (2024) w aktach Urz\u0119du Policji Budowlanej w Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku, pod adresem Hindenburgallee 40, zachowa\u0142a si\u0119 dokumentacja cmentarza z lat 1893\u20131940, a w niej projekty kaplic grobowych rodziny Wolentarskich z 1893 roku, rodziny Werner z 1894 roku i rodziny Bergmann z 1910 roku oraz projekt ozdobnej bramy g\u0142\u00f3wnej z 1909 roku.\n\nParafia \u015bwi\u0119tej Tr\u00f3jcy pozostawa\u0142a pod patronatem magistratu; oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a 4000 dusz, metryki prowadzi\u0142a od 1651 roku, a ksi\u0119gi pogrzeb\u00f3w od 1714, obok nich za\u015b osobny zesp\u00f3\u0142 ksi\u0105g kaplicy \u015bwi\u0119tej Anny z lat 1640\u20131853. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku cmentarz \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy we Wrzeszczu le\u017ca\u0142 przy Gro\u00dfe Allee 24, przy St. Michaelsweg; zarz\u0105dc\u0105 by\u0142 ogrodnik Hermann Schremmer. Przewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku umieszcza go przy Wielkiej Alei, mi\u0119dzy Delbr\u00fcckallee a Feldstra\u00dfe, z wej\u015bciem za pomnikiem Gralatha. W 1919 roku ogrodnikiem cmentarza \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy by\u0142 Adolf Busch (Gro\u00dfe Allee 40), a zarz\u0105dc\u0105 cmentarza w radzie parafialnej mistrz malarski Eugen Dannenberg. Numery 24 i 40 oznaczaj\u0105 to samo miejsce: domy przy Wielkiej Alei przenumerowano mi\u0119dzy 1914 a 1918 rokiem, a w spisach dom\u00f3w z ksi\u0105g adresowych tych lat posesja parafii \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy z cmentarzem i ogrodnikiem Buschem ma najpierw numer 24, potem 40.\n\nChowano tu do ko\u0144ca wojny, a 21 listopada 1946 roku cmentarz zamkni\u0119to. Dla cel\u00f3w grzebalnych zamkn\u0119\u0142a go nast\u0119pnie decyzja Ministerstwa Gospodarki Komunalnej z 8 grudnia 1956 roku; cmentarz \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy liczy\u0142 wtedy 2,8901 hektara. W 1968 roku usuni\u0119to nagrobki, teren przekszta\u0142cono w park miejski, a w 2006 roku ustawiono tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105 z planem dawnego za\u0142o\u017cenia. Zosta\u0142y po nim dwie kasztanowe aleje, biegn\u0105ce r\u00f3wnolegle do dawnej Wielkiej Alei na odcinku oko\u0142o 250 metr\u00f3w. Zachowa\u0142 si\u0119 domek grabarza, mieszcz\u0105cy zarazem kostnic\u0119, u wylotu ulicy Smoluchowskiego do alei Zwyci\u0119stwa. Powojenne zdj\u0119cia cmentarza przechowuje Narodowy Instytut Dziedzictwa. Wed\u0142ug Klaudiusza Grabowskiego (2024) w dost\u0119pnych mu zbiorach konserwatorskich zachowa\u0142a si\u0119 jedna, do\u015b\u0107 szczeg\u00f3\u0142owa dokumentacja tego cmentarza, sporz\u0105dzona w 1960 roku i zaopatrzona w zalecenia konserwatorskie; pokazuje ona stan nieczynnych cmentarzy kilkana\u015bcie lat po zako\u0144czeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono liczby pochowanych: B\u00e4r rejestruje ksi\u0119gi pogrzebowe parafii od 1714 roku bez sum, a Harnoch podaje przy parafiach gda\u0144skich liczby roczne. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono nazwy dzisiejszego parku; gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska wymienia to miejsce pod pozycj\u0105 264 jako dawny cmentarz ewangelicki \u015bwi\u0119tej Tr\u00f3jcy na dzia\u0142kach 24/2 i 23 obr\u0119bu 67. Do rejestru zabytk\u00f3w cmentarz nie zosta\u0142 wpisany; chroniony rejestrem zesp\u00f3\u0142 cmentarno-parkowy le\u017cy po przeciwnej, wschodniej stronie alei Zwyci\u0119stwa.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Trinitatis w Gda\u0144sku 5070 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Nazwisko rodziny, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142a jedna z kaplic grobowych, P. Th. Schmidt (1901) zapisuje jako Woluntarski, a Klaudiusz Grabowski (2024), za projektem kaplicy z 1893 roku, jako Wolentarski.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 216; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 63; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Gda\u0144ska, pozycja 264; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, 1890; \u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej; A. Kr\u00fcger, \u201eCmentarze przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945. Studium z dziej\u00f3w kultury funeralnej\u201d, 2021, Wst\u0119p; A. Kr\u00fcger, wyk\u0142ad \u201eZ dziej\u00f3w cmentarzy przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945\u201d, 30 pa\u017adziernika 2019 roku; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1957, nr 4, poz. 46, s. 38; P. Th. Schmidt, \u201eDie St. Trinitatis-Kirche zu Danzig nach Vergangenheit und Gegenwart\u201d, Danzig 1901, s. 70; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 170\u2013171.*","built_year":1867,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"\u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej","url":"https://gdanskieminiatury.ikm.gda.pl/wp-content/uploads/2018/06/gdanskie_miniatury_gra_06_2018_2.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Kr\u00fcger, \u201eCmentarze przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945. Studium z dziej\u00f3w kultury funeralnej\u201d, s\u0142owo/obraz terytoria, 2021, Wst\u0119p","url":"https://terytoria.com.pl/1830-cmentarze.html"},{"typ":"wyk\u0142ad (nagranie wideo)","tytul":"A. Kr\u00fcger, \u201eZ dziej\u00f3w cmentarzy przy Wielkiej Alei w Gda\u0144sku 1867\u20131945\u201d, wyk\u0142ad, 30 pa\u017adziernika 2019 roku (nagranie WMG)","url":"https://www.youtube.com/watch?v=CUJUToT_89c"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 63","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 216","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 216","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1957, nr 4, poz. 46","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Th. Schmidt, \u201eDie St. Trinitatis-Kirche zu Danzig nach Vergangenheit und Gegenwart\u201d, Danzig 1901, s. 70","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/29577/edition/24268/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 170\u2013171","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0043","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3673,"lng":18.62985,"name_de":"Dreifaltigkeitsfriedhof (Evangelischer Friedhof der St.-Trinitatis-Gemeinde)","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 cmentarz ewangelicki parafii \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy (Dreifaltigkeitsfriedhof)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz \u015bwi\u0119tej Katarzyny (po niemiecku St. Katharinen-Kirchhof) za\u0142o\u017cono w latach 1867\u20131869 przy Wielkiej Alei, dzisiejszej alei Zwyci\u0119stwa, po jej po\u0142udniowo-zachodniej stronie; dzia\u0142ka o powierzchni 3,6 hektara si\u0119ga\u0142a do ulicy Traugutta. Wchodzi\u0142 w sk\u0142ad ci\u0105gu cmentarzy wyznaniowych rozci\u0105gni\u0119tych wzd\u0142u\u017c alei: od p\u00f3\u0142nocnego zachodu s\u0105siadowa\u0142 z katolickim cmentarzem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i Kaplicy Kr\u00f3lewskiej, a od po\u0142udniowego wschodu \u2014 z ewangelickim cmentarzem Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. Le\u017ca\u0142 bli\u017cej Wrzeszcza ni\u017c s\u0105siedni cmentarz Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, naprzeciwko dzisiejszej Opery.\n\nBy\u0142 to cmentarz ewangelicki, nale\u017c\u0105cy do parafii przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Zestawienie Harnocha podaje dla niej 13 000 dusz i trzy cmentarze; metryki parafialne si\u0119ga\u0142y 1573 roku, a ksi\u0119gi pogrzeb\u00f3w prowadzono od 1737 roku.\n\nW 1870 roku przy g\u0142\u00f3wnej alei cmentarnej wzniesiono dom zarz\u0105dcy z przylegaj\u0105c\u0105 do niego kaplic\u0105; przebudowano je w 1924 roku, a budynek zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b przy alei Zwyci\u0119stwa 29, zamieniony na dom mieszkalny. Na cmentarzu sta\u0142a ponadto dzwonnica ufundowana w 1888 roku przez Charlott\u0119 Dreyer. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku zarz\u0105dc\u0105 nowego cmentarza \u015bwi\u0119tej Katarzyny przy Gro\u00dfe Allee 15 we Wrzeszczu by\u0142 Reinhold Schalke. Na cmentarzu \u015bwi\u0119tej Katarzyny przy Wielkiej Alei zbudowano przed 1919 rokiem now\u0105, obszern\u0105 kostnic\u0119 wed\u0142ug plan\u00f3w miejskiego inspektora budowlanego D\u00e4hnego; w 1919 roku ogrodnikiem cmentarnym by\u0142 Ernst Brede, mieszkaj\u0105cy na cmentarzu (Gro\u00dfe Allee 29). Numery 15 i 29 oznaczaj\u0105 to samo miejsce: domy przy Wielkiej Alei przenumerowano mi\u0119dzy 1914 a 1918 rokiem, a w spisach dom\u00f3w z ksi\u0105g adresowych tych lat zarz\u0105dca cmentarza Schalke mieszka na posesji parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny najpierw pod numerem 15, potem pod numerem 29.\n\nCmentarz zamkni\u0119to w grudniu 1956 roku, nast\u0119pnie zlikwidowano i zamieniono w park miejski. W po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci dawnej dzia\u0142ki wzniesiono w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku szpital studencki z przychodni\u0105. Teren dawnego cmentarza wszed\u0142 \u2014 razem z dawnymi cmentarzami Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i Kaplicy Kr\u00f3lewskiej oraz \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa i \u015bwi\u0119tej Brygidy \u2014 w sk\u0142ad Parku Akademickiego przy Politechnice Gda\u0144skiej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Catharinen w Gda\u0144sku 10\u00a0731 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a podaj\u0105 dwie daty. Wed\u0142ug serwisu cmentarze-gdanskie.pl cmentarz zamkni\u0119to 23 grudnia 1956 roku; w wykazie og\u0142oszonym 25 maja 1957 roku cmentarz \u201eKatarzyny\u201d przy alei Zwyci\u0119stwa 29, o powierzchni 3,8905 hektara, figuruje w\u015br\u00f3d cmentarzy zamkni\u0119tych dla cel\u00f3w grzebalnych decyzj\u0105 Ministerstwa Gospodarki Komunalnej z 8 grudnia 1956 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 53; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o o cmentarzach przy Wielkiej Alei; cmentarze-gdanskie.pl; A. Harnoch, zestawienie parafii ewangelickich Prus Zachodnich i Wschodnich, 1890; \u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1957, nr 4, poz. 46, s. 38.*","built_year":1867,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1956,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"\u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej","url":"https://gdanskieminiatury.ikm.gda.pl/wp-content/uploads/2018/06/gdanskie_miniatury_gra_06_2018_2.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, s. 67","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und Vororte\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 53","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 53","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1914, cz. III, s. 80 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3703/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. III, s. 75 (spis dom\u00f3w, Gro\u00dfe Allee)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/3820/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0048","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.37181,"lng":18.62426,"name_de":"St.-Katharinen-Kirchhof","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 cmentarz ewangelicki parafii \u015bw. Katarzyny (St. Katharinen-Kirchhof)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Paw\u0142a we Wrzeszczu (Pauluskirche) sta\u0142 przy dzisiejszej ulicy Szymanowskiego 12, dawniej Hohenfriedbergerweg. Zanim powsta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142, okolica nale\u017ca\u0142a do parafii ko\u015bcio\u0142a Lutra: przewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku zalicza Hohenfriedberger Weg i koszary huzar\u00f3w (Husarenkaserne) w Hochstrie\u00df do okr\u0119gu duszpasterskiego drugiego pastora tej parafii. Z braku pieni\u0119dzy na wzniesienie \u015bwi\u0105tyni ewangelicy przystosowali do kultu uje\u017cd\u017calni\u0119 dawnych koszar huzar\u00f3w przybocznych (Leibhusaren). O nowej parafii w tej cz\u0119\u015bci Wrzeszcza my\u015blano od 1927 roku; przebudow\u0119 zacz\u0119to w 1934 roku, a po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 5 czerwca 1938 roku. Niskie, tr\u00f3jnawowe wn\u0119trze mie\u015bci\u0142o oko\u0142o 1000 wiernych.\n\nPo 1945 roku ko\u015bcio\u0142a tu nie utrzymano. Od 15 marca 1947 roku dzia\u0142a\u0142o w budynku kino na sze\u015b\u0107set miejsc, kolejno pod nazwami Capitol, Zetempowiec i od 1957 roku Znicz; od 1960 roku mia\u0142o projekcj\u0119 d\u017awi\u0119ku stereofonicznego. Ostatni seans odby\u0142 si\u0119 w czerwcu 2002 roku. Potem, do 2011 roku, budynek wynajmowa\u0142 zielono\u015bwi\u0105tkowy zb\u00f3r \u201eNowe \u017bycie\u201d.\n\nW 2013 roku budynek rozebrano pod inwestycj\u0119 Garnizon. Obiekt dzi\u015b nie istnieje.\n\n\u015awi\u0105tyni tej nie nale\u017cy myli\u0107 z innym ewangelickim ko\u015bcio\u0142em tej samej dzielnicy \u2014 ko\u015bcio\u0142em Lutra (Martin-Lutherkirche) przy ulicy Matejki 17, dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em garnizonowym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: danzig-online.pl, ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcza; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o o kinie Znicz; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 227, 230.*","built_year":1938,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=51"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcza \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://www.danzig-online.pl/page30.html","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gedanopedia / gdansk.pl \u2014 ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcza"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcza \u2014 gdansk.pl","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gedanopedia / gdansk.pl \u2014 ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcza"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 227, 230 (spis ulic z podzia\u0142em na parafie)","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0143","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.38397,"lng":18.58889,"name_de":"Pauluskirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bw. Paw\u0142a (Pauluskirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa we Wrzeszczu wzniesiono w latach 1913\u20131916 jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 dla szybko rosn\u0105cego przedmie\u015bcia Gda\u0144ska. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 4 czerwca 1913 roku, a uroczyste po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 31 lipca 1916 roku. Przy po\u0142o\u017ceniu kamienia w\u0119gielnego, w \u015brod\u0119 przed po\u0142udniem, by\u0142a obecna \u017cona nast\u0119pcy tronu, kt\u00f3ra wykona\u0142a pierwsze uderzenia m\u0142otkiem \u2014 donios\u0142a tego dnia berli\u0144ska gazeta \u201eDer Tag\u201d. Projekt opracowa\u0142 architekt Hermann Phleps, nadaj\u0105c budowli formy neobarokowe; wie\u017c\u0119 wie\u0144czy cebulasty he\u0142m.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra \u2014 przed budow\u0105 tego ko\u015bcio\u0142a \u2014 notuje przy parafii ewangelickiej we Wrzeszczu (Danzig-Langfuhr), czyli przy ko\u015bciele Lutra, ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i konfirmacji oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1896 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St K Konf 1896\u2014.\u201d.\n\nSamodzielna parafia powsta\u0142a przy ko\u015bciele 1 wrze\u015bnia 1917 roku, gdy z parafii ko\u015bcio\u0142a Lutra wydzielono cz\u0119\u015b\u0107 Wrzeszcza po\u0142o\u017con\u0105 po drugiej stronie nasypu kolejowego linii do Sopotu \u2014 tak podaje przewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku. Pierwszym stowarzyszeniem nowej parafii by\u0142a za\u0142o\u017cona we wrze\u015bniu 1917 roku Frauenhilfe, licz\u0105ca w 1919 roku 500 cz\u0142onki\u0144.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa stoi na rogu B\u00e4renweg i Hildebrandtweg; jest otynkowany na bia\u0142o, a g\u0142\u00f3wny portal tworzy nisza z czerwonego porfiru z Rochlitz, z \u0142ukiem zdobionym stylizowanymi r\u00f3\u017cami. O\u0142tarz ko\u015bcio\u0142a Chrystusa wykonano z majoliki kady\u0144skiej, w tonacji \u017c\u00f3\u0142tej; w \u0142uku t\u0119czowym namalowano czterech ewangelist\u00f3w, a w niszy o\u0142tarzowej Zmartwychwstanie. W \u015brodkowym oknie kaplicy chrzcielnej umieszczono herb \u017cony nast\u0119pcy tronu, Cecylii, z kt\u00f3rego wyrasta krzew r\u00f3\u017cy z imionami jej dzieci; Cecylia podarowa\u0142a te\u017c chrzcielnic\u0119 oraz Biblie o\u0142tarzow\u0105 i ambonow\u0105. Przy po\u015bwi\u0119ceniu 31 lipca 1916 roku kazanie wyg\u0142osi\u0142 generalny superintendent Reinhard na tekst 1 Listu do Koryntian 3,10; regularne nabo\u017ce\u0144stwa zacz\u0119\u0142y si\u0119 6 sierpnia 1916 roku i powierzono je pastorowi Alfredowi Semrauowi, pierwszemu duchownemu Zachodniopruskiego Prowincjonalnego Stowarzyszenia Misji Wewn\u0119trznej. Nowa parafia Chrystusa liczy\u0142a w 1917 roku oko\u0142o 7000\u20138000 dusz; 21 pa\u017adziernika 1917 roku wybrano jej w\u0142adze, a 27 listopada te wybra\u0142y pastora.\n\n8 listopada 1918 roku powsta\u0142o parafialne stowarzyszenie m\u0119\u017cczyzn, licz\u0105ce w 1919 roku ponad 370 cz\u0142onk\u00f3w; parafi\u0119 podzielono na 30 okr\u0119g\u00f3w, a szk\u00f3\u0142k\u0119 niedzieln\u0105 odwiedza\u0142o przeci\u0119tnie 400\u2013500 dzieci. Parafia wydawa\u0142a w\u0142asne pismo \u201eGlaube und Heimat\u201d, docieraj\u0105ce do 600 rodzin, a mieszanym ch\u00f3rem ko\u015bcielnym kierowa\u0142 organista Wilms. W 1919 roku pastorem by\u0142 Alfred Semrau, mieszkaj\u0105cy przy Schwarzer Weg 4, zarazem kierownik Ewangelickiego Zwi\u0105zku Prasowego dla Prus Zachodnich.\n\nW pa\u017adzierniku 1919 roku \u201eJeversches Wochenblatt\u201d donios\u0142o, \u017ce w czwartek rano na samym szczycie wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a Chrystusa zawis\u0142a czarno-bia\u0142o-czerwona flaga; jej autor najwyra\u017aniej wspi\u0105\u0142 si\u0119 po przewodzie piorunochronu, biegn\u0105cym po zewn\u0119trznej stronie wie\u017cy, i przymocowa\u0142 j\u0105 na g\u00f3rnym ko\u0144cu trzymetrowego krucyfiksu.\n\nWrzeszcz na prze\u0142omie dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku by\u0142 jednym z najszybciej rosn\u0105cych przedmie\u015b\u0107 Gda\u0144ska, a tamtejsza spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka liczy\u0142a do kilkunastu tysi\u0119cy os\u00f3b i mia\u0142a dwa ko\u015bcio\u0142y: starszy ko\u015bci\u00f3\u0142 Lutra z lat 1896\u20131899 i m\u0142odszy ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa. Tr\u00f3jnawowy korpus mie\u015bci\u0142 liczne grono wiernych, mieszkaj\u0105cych przede wszystkim na p\u00f3\u0142noc od linii kolejowej. W uroczysto\u015bci po\u015bwi\u0119cenia uczestniczy\u0142a para ksi\u0105\u017c\u0119ca \u2014 nast\u0119pca tronu niemieckiego Wilhelm Hohenzollern z ma\u0142\u017conk\u0105 Cecyli\u0105 Meklembursk\u0105, kt\u00f3ra ufundowa\u0142a wyposa\u017cenie liturgiczne, mi\u0119dzy innymi chrzcielnic\u0119. Wn\u0119trze zdobi\u0142y organy. W 1924 roku po\u015bwi\u0119cono tu dwa \u201edzwony pami\u0119ci\u201d poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u2014 pierwsze takie w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia Chrystusowa we Wrzeszczu liczy\u0142a wtedy 10 114 ewangelik\u00f3w, a pastorami byli lic. Alfred Semrau (od 1918 roku) i Franz Petzold (od 1925 roku). Parafia nie mia\u0142a w\u0142asnego cmentarza i korzysta\u0142a z prawa go\u015bcinnego na cmentarzu \u015bwi\u0119tej Katarzyny przy Gro\u00dfe Allee 29.\n\nW 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 wyszed\u0142 z wojny z ubytkami w dachu, wybitymi oknami i uszkodzonymi organami. \u017bo\u0142nierze radzieccy urz\u0105dzili w nim przej\u015bciowy ob\u00f3z je\u0144c\u00f3w niemieckich. Ko\u015bci\u00f3\u0142 opr\u00f3\u017cniono na pro\u015bb\u0119 jezuity, ojca Brunona Pawelczyka. Wed\u0142ug Piotra Szczud\u0142owskiego (1995, s. 290) Pawelczyk przyby\u0142 do Gda\u0144ska 8 kwietnia 1945 roku, 11 kwietnia zamieszka\u0142 we Wrzeszczu i zabiega\u0142 u w\u0142adz sowieckich o usuni\u0119cie obozu z ko\u015bcio\u0142a, a 12 kwietnia uzyska\u0142 ustne pozwolenie w\u0142adz miejskich Gda\u0144ska na zaj\u0119cie i otwarcie \u015bwi\u0105tyni. Pawelczyk po\u015bwi\u0119ci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 15 kwietnia pod nowym wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli. Ustn\u0105 decyzj\u0119 w\u0142adz miejskich, oddaj\u0105c\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 jezuitom, potwierdzi\u0142 20 kwietnia 1945 roku wojewoda S. M. Ok\u0119cki, a 29 maja 1945 roku prezydent Gda\u0144ska (s. 290). Parafi\u0119 jezuici obj\u0119li 5 sierpnia tego roku i prowadz\u0105 j\u0105 do dzi\u015b, a w\u0142a\u015bcicielami \u015bwi\u0105tyni s\u0105 od 29 czerwca 1971 roku. Prawnymi u\u017cytkownikami ko\u015bcio\u0142a jezuici stali si\u0119 w 1949 roku: wed\u0142ug Szczud\u0142owskiego (s. 290\u2013291) w\u0142adze prowincjalne Towarzystwa Jezusowego wyst\u0105pi\u0142y do Ministerstwa Administracji Publicznej o przekazanie ko\u015bcio\u0142a zakonowi na w\u0142asno\u015b\u0107; Zarz\u0105d Miejski opowiada\u0142 si\u0119 za oddaniem go w zarz\u0105d i u\u017cytkowanie Kurii Biskupiej Gda\u0144skiej, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Gda\u0144ski \u2014 jezuitom, i 24 wrze\u015bnia 1948 roku ministerstwo przychyli\u0142o si\u0119 do wniosku urz\u0119du. Na tej podstawie 11 lutego 1949 roku spisano protok\u00f3\u0142 zdawczo-odbiorczy numer 97, kt\u00f3rym polska prowincja jezuit\u00f3w, reprezentowana przez ojca Hugona Kwasa, przej\u0119\u0142a w bezpo\u015bredni zarz\u0105d i u\u017cytkowanie ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy Mickiewicza 11.\n\nO zwrot ko\u015bcio\u0142a polskim luteranom stara\u0142 si\u0119 w 1952 roku pastor E. Dietz \u2014 bezskutecznie, tak samo jak przy s\u0105siednim ko\u015bciele Lutra, o kt\u00f3ry upomina\u0142 si\u0119 w latach 1946\u20131947.\n\nParafia nale\u017cy do dekanatu Gda\u0144sk-Wrzeszcz archidiecezji gda\u0144skiej. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1708 decyzj\u0105 z 19 maja 2000 roku; tym samym numerem obj\u0119to pastor\u00f3wk\u0119, dzi\u015b dom zakonny jezuit\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug jednego ze \u017ar\u00f3de\u0142 \u015bwi\u0105tynia powsta\u0142a jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelik\u00f3w reformowanych, kt\u00f3rzy w Prusach nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego; w pozosta\u0142ych \u017ar\u00f3d\u0142ach tego nie znaleziono. \u015awi\u0105tynia bywa datowana na wiek XIX, a pozosta\u0142e \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 budow\u0119 w latach 1913\u20131916.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 21\u00a0769 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 22\u00a0053 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 85, 86, 87, 218; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 86\u201387; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 289\u2013291; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014; \u201eWrzeszcz\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska; \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli w Gda\u0144sku\u201d; \u201eKo\u015bcio\u0142y Wrzeszcz\u201d, danzig-online.pl; \u201eChristuskirche in Langfuhr\u201d, forum \u017ar\u00f3d\u0142owe danzig.de; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 13; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 4 czerwca 1913 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eJeversches Wochenblatt\u201d, 11 pa\u017adziernika 1919 roku, s. 2 (obraz strony: Landesbibliothek Oldenburg, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1916,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Andrzeja Boboli w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Andrzeja_Boboli_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"portal regionalny","tytul":"Ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcz \u2014 danzig-online.pl","url":"https://www.danzig-online.pl/page30.html"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wrzeszcz \u2014 Encyklopedia Gda\u0144ska / Gedanopedia","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/?title=WRZESZCZ"},{"typ":"forum \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"Christuskirche in Langfuhr \u2014 forum.danzig.de","url":"https://www.danzig.de/home/forum/familiengeschichte-und-forschung-im-raum-danzig/quellen/8552-christuskirche-in-langfuhr"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 86\u201387","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 218, 85, 86, 87","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 218, 85, 86, 87","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 4 czerwca 1913 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TZYZ6L6JLYN6MYRQ54YSPFYXRUNACCPW"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eJeversches Wochenblatt\u201d, 11 pa\u017adziernika 1919 roku, s. 2 (obraz strony: Landesbibliothek Oldenburg, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FGQB2GVURJTPBEIQJQS64FUMYR5YAUTH"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0116","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.383056,"lng":18.619444,"name_de":"Danzig-Langfuhr, Christuskirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicki Christuskirche (Ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa) zbudowany 1913\u20131916 we Wrzeszczu przetrwa\u0142 wojn\u0119 nieuszkodzony; po 1945 przej\u0119ty przez jezuit\u00f3w, dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u015bw. Andrzeja Boboli.","built_year":1916,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Andrzeja_Boboli_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://www.danzig-online.pl/page30.html"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Andrzeja Boboli w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Andrzeja_Boboli_w_Gda%C5%84sku"}]},"gps_precision":"\u017ar\u00f3d\u0142o online (wiki)","id":"KOS-0005","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.383056,"lng":18.619444,"name_de":"Christuskirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa (Christuskirche)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Lutra stoi przy ulicy Matejki 17 we Wrzeszczu i s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowy pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a. Wraz z pastor\u00f3wk\u0105, dawnym cmentarzem ko\u015bcielnym i ogrodzeniem tworzy zesp\u00f3\u0142 wpisany 30 grudnia 2016 roku do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1937. Obiekt jest zachowany i czynny.\n\nWrzeszcz, po niemiecku Langfuhr, r\u00f3s\u0142 na prze\u0142omie dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku szybciej ni\u017c kt\u00f3rekolwiek inne przedmie\u015bcie Gda\u0144ska, a wraz z nim ros\u0142a potrzeba w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 utworzono tu w 1896 roku dla mieszka\u0144c\u00f3w nale\u017c\u0105cych dot\u0105d do parafii Bo\u017cego Cia\u0142a oraz dla \u017co\u0142nierzy wyznania ewangelickiego z koszar huzar\u00f3w. Zanim stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tymczasowo w budynku szkolnym: ksi\u0119ga adresowa Gda\u0144ska z 1897 roku notuje \u201eKirche in Langfuhr (provisorisch im Schulgeb\u00e4ude)\u201d z pastorem Lutzem. W\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne parafia prowadzi\u0142a od roku swojego powstania, czyli od 1896 roku; podaje to spis ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich Maxa B\u00e4ra z 1908 roku.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 zaprojektowa\u0142 meklemburski architekt Gotthilf Ludwig M\u00f6ckel (1838\u20131915) z Bad Doberan \u2014 projekt by\u0142 gotowy ju\u017c w styczniu 1896 roku; pracami kierowa\u0142 architekt Gebhardt, a nadz\u00f3r sprawowa\u0142 gda\u0144ski radca budowlany Fehlhaber. Sama budowa, uko\u0144czona w 1899 roku, trwa\u0142a oko\u0142o p\u00f3\u0142tora roku i kosztowa\u0142a oko\u0142o 250 000 marek. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w formach neogotyckich, wzorowanych na wczesnym gotyku, ale ju\u017c z my\u015bl\u0105 o liturgii ewangelickiej, co odr\u00f3\u017cnia\u0142o go od adaptowanych \u015bredniowiecznych \u015bwi\u0105ty\u0144 Gda\u0144ska: mia\u0142 wyodr\u0119bnion\u0105 przestrze\u0144 o\u0142tarzow\u0105 i osobn\u0105 kaplic\u0119 chrzcieln\u0105. Mie\u015bci\u0142 oko\u0142o 800 miejsc siedz\u0105cych, w tym 225 na emporach. Patronk\u0105 budowy by\u0142a cesarzowa Augusta Wiktoria, \u017cona Wilhelma II, reprezentowana przy po\u015bwi\u0119ceniu przez barona von Mirbacha; to ona ufundowa\u0142a witra\u017ce prezbiterium ze scenami z \u017cycia Chrystusa. Konsekracja odby\u0142a si\u0119 6 pa\u017adziernika 1899 roku. Pastor\u00f3wk\u0119 \u2014 dzi\u015b plebani\u0119 \u2014 wzniesiono w 1900 roku. Piotr Birecki podaje szczeg\u00f3\u0142y organ\u00f3w z 1899 roku: mia\u0142y dwa manua\u0142y, peda\u0142 i 28 g\u0142os\u00f3w, prospekt zaprojektowa\u0142 M\u00f6ckel, a ca\u0142o\u015b\u0107 \u2014 z prospektem za 1488 marek, z\u0142oceniami i silnikiem dmuchawy firmy Siemens & Halske za 1250 marek \u2014 kosztowa\u0142a 9293 marki. Katalog reklamowy elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej \u201eAugust Terletzki\u201d z 1908 roku, kt\u00f3ry og\u0142osi\u0142 Wiktor Z. \u0141yjak, wymienia te organy z 1899 roku w\u015br\u00f3d dzie\u0142 zak\u0142adu prowadzonego przez Eduarda Witteka i podaje dla nich 25 g\u0142os\u00f3w oraz nap\u0119d elektryczny.\n\nPrasa z lat 1898\u20131899 opisuje udzia\u0142 pary cesarskiej dok\u0142adniej. Na pocz\u0105tku marca 1898 roku \u201eBerliner Morgen-Zeitung\u201d pisa\u0142a, \u017ce cesarz da\u0142 20 000 marek na ko\u015bci\u00f3\u0142 we Wrzeszczu, kt\u00f3ry mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 nabo\u017ce\u0144stwom wojskowym, i \u017ce jego udzia\u0142 w po\u0142o\u017ceniu kamienia w\u0119gielnego nie jest wykluczony. W wiadomo\u015bci z Berlina z 12 maja 1898 roku \u201eReichsbote\u201d poda\u0142, \u017ce na uroczysto\u015b\u0107 po\u0142o\u017cenia kamienia w\u0119gielnego cesarzowa przys\u0142a\u0142a gminie telegram z \u017cyczeniami, a zgromadzenie odpowiedzia\u0142o jej telegramem ho\u0142downiczym. Jesieni\u0105 1899 roku \u201eWestdeutsche Zeitung\u201d przytoczy\u0142a opowie\u015b\u0107 z rejsu cesarza: gdy jego jacht \u201eHohenzollern\u201d wp\u0142ywa\u0142 w drodze powrotnej na red\u0119 Nowego Portu, Wilhelm II pokaza\u0142 otoczeniu widoczny z morza krzy\u017c na wie\u017cy nowego ko\u015bcio\u0142a we Wrzeszczu i wyja\u015bni\u0142, \u017ce gdy przed\u0142o\u017cono mu plany budowy, w\u0142asnor\u0119cznie narysowa\u0142 wie\u017c\u0119 znacznie wy\u017csz\u0105, aby krzy\u017c na jej szczycie by\u0142 widoczny z morza i wita\u0142 marynarzy wp\u0142ywaj\u0105cych do portu \u201epierwszym pozdrowieniem z niemieckiej ojczyzny\u201d; krzy\u017c nazwano odt\u0105d \u201eKaiserkreuz\u201d. Wed\u0142ug \u201eReichsbote\u201d przy po\u015bwi\u0119ceniu ko\u015bcio\u0142a 6 pa\u017adziernika 1899 roku w po\u0142udnie cesarzow\u0105 reprezentowa\u0142 baron von Mirbach z jej dworu, a obecni byli tak\u017ce nadprezydent von Go\u00dfler i genera\u0142 dowodz\u0105cy von Lentze; cesarzowa przys\u0142a\u0142a gminie z Kadyn telegram z \u017cyczeniami. Z tej okazji podarowa\u0142a ko\u015bcio\u0142owi cenn\u0105 Bibli\u0119 o\u0142tarzow\u0105 z dedykacj\u0105 na karcie tytu\u0142owej i wersetem z Ksi\u0119gi Ezechiela 34,16, generalnemu superintendentowi D\u00f6blinowi da\u0142a sw\u00f3j portret z w\u0142asnor\u0119czn\u0105 dedykacj\u0105 i podpisem, a podmajstrzemu murarskiemu Klausenowi \u2014 z\u0142ot\u0105 szpilk\u0119 do krawata z jej monogramem wysadzanym brylantami. Wiosn\u0105 1900 roku \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce zmar\u0142a w wieku 93 lat pani von Manstein z domu baron\u00f3wna von Puttkamer, pochowana 5 kwietnia we Wrzeszczu, przekaza\u0142a darowizny pu\u0142kowi, w kt\u00f3rym s\u0142u\u017cy\u0142 jako oficer jej zmar\u0142y m\u0105\u017c, i nowo zbudowanemu ko\u015bcio\u0142owi ewangelickiemu we Wrzeszczu.\n\nBerli\u0144ska \u201eDeutsche Bauzeitung\u201d opisa\u0142a uko\u0144czony ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1901 roku: Wrzeszcz, kt\u00f3ry w 1880 roku by\u0142 niewielk\u0105 osad\u0105, liczy\u0142 wtedy z okolicznymi wsiami blisko 20 000 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 13 000 ewangelik\u00f3w. Dwunawowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zajmuje oko\u0142o 700 metr\u00f3w kwadratowych; dzwonnic\u0119 postawiono na naro\u017cniku dzia\u0142ki, przy skrzy\u017cowaniu ulic, a jej he\u0142m, kryty miedzi\u0105, si\u0119ga 65 metr\u00f3w. Nawy przekrywaj\u0105 sklepienia krzy\u017cowe \u2014 w nawie g\u0142\u00f3wnej na wysoko\u015bci 16 metr\u00f3w, w bocznej 10 metr\u00f3w \u2014 a obszern\u0105 empor\u0119 organow\u0105 przewidziano tak\u017ce na koncerty ko\u015bcielne. Elewacje wymurowano z czerwonej ceg\u0142y lic\u00f3wki z glazurowanymi kszta\u0142tkami z zak\u0142ad\u00f3w w Siegersdorfie, dachy pokryto ciemnoniebiesk\u0105 glazurowan\u0105 dach\u00f3wk\u0105 \u015bl\u0105sk\u0105, a ko\u015bci\u00f3\u0142 ogrzewano powietrzem z pieca pod prezbiterium. Witra\u017ce wykona\u0142 nadworny dostawca Ferdinand M\u00fcller z Quedlinburga, a o\u0142tarz i ambon\u0119 wyrze\u017abi\u0142 Albert Kasch z Doberanu. Przy prezbiterium mie\u015bci\u0142a si\u0119 sala konfirmacyjna na stu dzieci.\n\nPrzewodnik \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku podaje, \u017ce z powodu gwa\u0142townego wzrostu liczby wiernych 1 wrze\u015bnia 1917 roku parafi\u0119 podzielono: cz\u0119\u015b\u0107 Wrzeszcza po drugiej stronie linii kolejowej, w stron\u0119 Brze\u017ana, utworzy\u0142a samodzieln\u0105 parafi\u0119 przy ko\u015bciele Chrystusa. Wed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi adresowej z 1910 roku pierwszym pastorem by\u0142 Lutze, a drugim Dannebaum; przy parafii pracowa\u0142y trzy siostry parafialne i diakon. Ksi\u0119gi adresowe z lat 1905 i 1910 umieszczaj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 na rogu ulic Johannisberg i Johannistal, a parafii przypisuj\u0105 w\u0142asny cmentarz przy Wielkiej Alei, mi\u0119dzy Ma\u0142ym Placem \u0106wicze\u0144 (Kleiner Exerzierplatz) a torami kolei Gda\u0144sk\u2013Wrzeszcz, przylegaj\u0105cy do trzech po\u0142\u0105czonych cmentarzy. Klaudiusz Grabowski (2024), powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na prac\u0119 Jana Daniluka z 2020 roku, pisze, \u017ce parafia Lutra mia\u0142a udzia\u0142 w za\u0142o\u017ceniu cmentarza centralnego Srebrzysko.\n\nWed\u0142ug pastora Dannebauma gmin\u0119 wrzeszcza\u0144sk\u0105 od\u0142\u0105czono od parafii Bo\u017cego Cia\u0142a w 1896 roku i pocz\u0105tkowo zarz\u0105dzano ni\u0105 jako okr\u0119giem wikariackim; samodzielno\u015b\u0107 otrzyma\u0142a 1 pa\u017adziernika 1898 roku, licz\u0105c wtedy oko\u0142o 5000 dusz. Wie\u017ca ko\u015bcio\u0142a Lutra mie\u015bci w przyziemiu kaplic\u0119 chrzcieln\u0105 z witra\u017cem \u201eChrzest Chrystusa\u201d; w przedsionku wisi p\u0142askorze\u017aba Lutra z piaskowca, dar radcy budowlanego Rehberga, a szczyt g\u0142\u00f3wnego wej\u015bcia zdobi\u0105 pos\u0105gi aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a. Z trzech dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142a Lutra dwa najwi\u0119ksze przepad\u0142y w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej. Naw\u0119 o\u015bwietlaj\u0105 trzy wielkie witra\u017ce ufundowane przez parafian: \u201eKazanie na G\u00f3rze\u201d, \u201eSamarytanka przy studni\u201d i \u201eSetnik z Kafarnaum\u201d; ambona ma rze\u017abione symbole ewangelist\u00f3w, a piaskowcowy o\u0142tarz \u2014 bogat\u0105 gotyck\u0105 nadbudow\u0119 z wizerunkami ewangelist\u00f3w i wysokim krzy\u017cem. Organy ko\u015bcio\u0142a Lutra zbudowa\u0142a firma Terletzki z Elbl\u0105ga; z prezbiterium przechodzi si\u0119 do sali konfirmacyjnej z witra\u017cem \u201eDwunastoletni Jezus w \u015bwi\u0105tyni\u201d i do zakrystii, a stamt\u0105d do ogrodu z plebani\u0105, kt\u00f3r\u0105 w stylu ko\u015bcio\u0142a zaprojektowa\u0142 tak\u017ce M\u00f6ckel.\n\nParafia Lutra uros\u0142a z 5000 dusz w 1896 roku do 24 000 w 1917 roku. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje dla niej 4875 ewangelik\u00f3w; parafia nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1896 roku Lutze. W pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1900 roku pastor Dannebaum za\u0142o\u017cy\u0142 przy parafii Ewangelickie Stowarzyszenie M\u0119\u017cczyzn i M\u0142odzie\u0144c\u00f3w, kt\u00f3re w 1908 roku zbudowa\u0142o dom stowarzyszenia przy Friedenssteg 8 z sal\u0105 dzielon\u0105 przesuwanymi drzwiami. \u201eFrauenh\u00fclfe Luther\u201d, za\u0142o\u017cona w 1910 roku, urz\u0105dzi\u0142a w czasie wojny w salach stowarzyszenia lazaret pomocniczy na 30 \u0142\u00f3\u017cek, w kt\u00f3rym do 1917 roku leczono ponad 2000 rannych i chorych; obok niej dzia\u0142a\u0142o Stowarzyszenie Diakonii Parafialnej, utrzymuj\u0105ce stacj\u0119 diakonis przy Hauptstra\u00dfe 99. Ksi\u0119ga adresowa z 1918 roku notuje przy ko\u015bciele cotygodniowe nabo\u017ce\u0144stwo wojenne (Kriegsandacht) w \u015brody o pi\u0105tej po po\u0142udniu, a ko\u015bcielnego, pierwszego organist\u0119, pos\u0142ugacza ko\u015bcielnego, diakona parafialnego i dwie z czterech si\u00f3str parafialnych \u2014 jako przebywaj\u0105cych na wojnie (\u201eim Felde\u201d).\n\nBy\u0142a najstarsz\u0105 parafi\u0105 we Wrzeszczu i istnia\u0142a do 1945 roku; obejmowa\u0142a oko\u0142o 13 000 wiernych, a w mi\u0119dzywojniu by\u0142a jedn\u0105 z dw\u00f3ch najwi\u0119kszych parafii ewangelickich Gda\u0144ska. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia przy ko\u015bciele Lutra we Wrzeszczu liczy\u0142a wtedy 18 073 ewangelik\u00f3w, a pastorami byli Karl Lutze (od 1896 roku) i Alfred Dannebaum (od 1901 roku).\n\nW latach 1930\u20131942 pastorem tej parafii by\u0142 Kurt Walter (1892\u20131963), urodzony w Wis\u0142ouj\u015bciu. Od 1934 roku przewodniczy\u0142 gda\u0144skiemu Ko\u015bcio\u0142owi Wyznaj\u0105cemu, kt\u00f3ry nie godzi\u0142 si\u0119 na podporz\u0105dkowanie Ko\u015bcio\u0142a narodowemu socjalizmowi; liczb\u0119 jego cz\u0142onk\u00f3w, kt\u00f3rzy przyst\u0105pienie po\u015bwiadczali podpisaniem \u201eczerwonej karty\u201d, Walter szacowa\u0142 na oko\u0142o pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy os\u00f3b. W jego parafii spotyka\u0142 si\u0119 studencki kr\u0105g biblijny. Za swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 by\u0142 wi\u0119ziony. We wtorek wielkanocny, 7 kwietnia 1942 roku, gestapo aresztowa\u0142o go ponownie; do ko\u0144ca wojny przebywa\u0142 w obozie w Dachau.\n\nPastor ko\u015bcio\u0142a Lutra Paul Heck zmar\u0142 28 marca 1945 roku, w dniu zaj\u0119cia Gda\u0144ska. Wed\u0142ug nekrologu, kt\u00f3ry rodzina og\u0142osi\u0142a w pa\u017adzierniku 1945 roku w \u201eNeuer hannoverscher Kurier\u201d, spocz\u0105\u0142 wraz z innymi cz\u0142onkami parafii w ogrodzie plebanii.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 walki 1945 roku niemal nienaruszony \u2014 brakowa\u0142o mu jedynie szyb. Za zgod\u0105 zarz\u0105du miejskiego z 29 maja 1945 roku kapelan wojskowy ksi\u0105dz W\u0142adys\u0142aw \u017bebracki obj\u0105\u0142 go jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 garnizonow\u0105. Jeszcze w 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono; kto po\u015bwi\u0119ca\u0142, Piotr Szczud\u0142owski (1995, s. 288) nie podaje. O zwrot \u015bwi\u0105tyni polskim luteranom stara\u0142 si\u0119 w latach 1946\u20131947 pastor E. Dietz. Wed\u0142ug Szczud\u0142owskiego (s. 288\u2013289) wojewoda gda\u0144ski powiadomi\u0142 go, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 u\u017cytkuje katolickie duszpasterstwo wojskowe i z tego powodu nie mo\u017ce by\u0107 przekazany innemu wyznaniu, a w opinii wys\u0142anej do Ministerstwa Administracji Publicznej 31 grudnia 1947 roku Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Gda\u0144ski uzale\u017cni\u0142 pozytywne za\u0142atwienie wniosku pastora od decyzji Ministerstwa Obrony Narodowej. W\u0142adze wojskowe nie wyrazi\u0142y ch\u0119ci likwidacji o\u015brodka duszpasterstwa garnizonowego: 16 lutego 1948 roku generalny dziekan wojska, ksi\u0105dz W. Pyszkowski, wyst\u0105pi\u0142 do Ministerstwa Ziem Odzyskanych o przydzielenie ko\u015bcio\u0142a Generalnemu Dziekanatowi, a Ministerstwo Administracji Publicznej zgodzi\u0142o si\u0119 przekaza\u0107 go w zarz\u0105d Ministerstwa Obrony Narodowej, o czym 18 maja 1948 roku powiadomiono G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Likwidacyjny w \u0141odzi i Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki w Gda\u0144sku. Protoko\u0142em z 4 lutego 1949 roku obiekt przeszed\u0142 w zarz\u0105d wojska jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a. W po\u0142owie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych Kuria Biskupia Gda\u0144ska bezskutecznie stara\u0142a si\u0119 o przekazanie jej ko\u015bcio\u0142a (s. 289). Starania pastora Dietza nie powiod\u0142y si\u0119 \u2014 tak samo jak w wypadku s\u0105siedniego ko\u015bcio\u0142a Chrystusa, o kt\u00f3ry upomina\u0142 si\u0119 w 1952 roku. Drugim du\u017cym ko\u015bcio\u0142em ewangelickim dzielnicy by\u0142 bowiem neobarokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa, wzniesiony w latach 1913\u20131916 wed\u0142ug projektu Hermanna Phlepsa, po 1945 roku przej\u0119ty przez jezuit\u00f3w jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli przy ulicy Mickiewicza.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii Gda\u0144sk-Wrzeszcz (Danzig-Langfuhr) 22\u00a0053 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Piotr Birecki podaje wysoko\u015b\u0107 wie\u017cy 66 metr\u00f3w, a \u201eDeutsche Bauzeitung\u201d z 1901 roku \u2014 65 metr\u00f3w. Wed\u0142ug przewodnika \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d z 1919 roku Alfreda Dannebauma powo\u0142ano na drugiego duchownego 1 czerwca 1900 roku, a almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z 1927 roku podaje go jako pastora od 1901 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 81, 82, 83, 84; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 62\u201365; \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 83; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 288\u2013289, 291; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 222, 291; \u201eKo\u015bcio\u0142y Wrzeszcz\u201d, danzig-online.pl; \u201eEvangelische Kirche in Langfuhr bei Danzig\u201d, relacja z 1901 roku, lokalgeschichte.de; J. Daniluk, \u201eHistoria ewangelickiej parafii Lutra w Gda\u0144sku-Wrzeszczu\u201d, Gda\u0144ski Rocznik Ewangelicki XIV (2020); L. \u017bukowska, \u201eKurt Walter \u2014 przyw\u00f3dca Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku 1934\u20131942\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 134\u2013135, 140, 144; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026), sekcja powiat miejski Gda\u0144sk; \u201eEvangelische Kirche in Langfuhr bei Danzig\u201d, \u201eDeutsche Bauzeitung\u201d 35 (1901), s. 503\u2013504; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 12\u201313; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 74; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 61, 64; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 67; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1918, cz. IV, s. 59; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; \u201eBerliner Morgen-Zeitung\u201d, 1 marca 1898 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 maja 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eWestdeutsche Zeitung\u201d, 29 wrze\u015bnia 1899 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 7 pa\u017adziernika 1899 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 12 pa\u017adziernika 1899 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 8 kwietnia 1900 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNeuer hannoverscher Kurier\u201d, 12 pa\u017adziernika 1945 roku, s. 4 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 58; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 28; K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 161\u2013163.*","built_year":1899,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona regionalna","tytul":"Ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcz \u2014 danzig-online.pl","url":"https://www.danzig-online.pl/page30.html"},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"Evangelische Kirche in Langfuhr bei Danzig \u2014 lokalgeschichte.de (relacja z 1901 r.)","url":"https://lokalgeschichte.de/evangelische-kirche-in-langfuhr-bei-danzig"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wrzeszcz \u2014 Wikipedia (de)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Wrzeszcz"},{"typ":"instytucja","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Garnizonowy w Gda\u0144sku-Wrzeszczu \u2014 Rejonowy Zarz\u0105d Infrastruktury w Gdyni","url":"https://rzigdynia.wp.mil.pl/pl/galleries/foto-a-galeria-wojskowych-nieruchomosci-zabytkowych/koscio-garnizonowy-w-gdansku-wrzeszczu-6/"},{"typ":"archiwum zdj\u0119\u0107","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Garnizonowy \u015bw. Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a \u2014 fotopolska.eu","url":"https://fotopolska.eu/Kosciol_Garnizonowy_sw._Apostolow_Piotra_i_Pawla_Gdansk"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Daniluk, Historia ewangelickiej parafii Lutra w Gda\u0144sku-Wrzeszczu, GRE XIV (2020)","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2020.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"L. \u017bukowska, \u201eKurt Walter \u2014 przyw\u00f3dca Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku 1934\u20131942\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012)","url":"https://gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Handbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig, Danzig 1919, s. 83","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 62\u201365 (ko\u015bcio\u0142y ewangelickie)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 81, 82, 83, 84","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 81, 82, 83, 84","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1897, cz. III, s. 74 (ko\u015bci\u00f3\u0142 we Wrzeszczu)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d, Danzig 1905, cz. IV, s. 61, 64 (ko\u015bci\u00f3\u0142 Lutra i jego cmentarz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 67 (cmentarz ko\u015bcio\u0142a Lutra)","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"\u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte\u201d 1918, cz. IV, s. 59 (ko\u015bci\u00f3\u0142 Lutra)","url":"https://pbc.gda.pl/Content/3820/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Morgen-Zeitung\u201d, 1 marca 1898 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/D7EA4FRCJMMGL77XKRUS4BUAKRD7KMRH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 maja 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EM2POZLN7GZ7GSZPVLOJLDVGGY4P2SMP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestdeutsche Zeitung\u201d, 29 wrze\u015bnia 1899 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KYFAW5DQT6BIRRILVG3W4HCT3RZA4TFU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 7 pa\u017adziernika 1899 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MTL6AVDGOMS2JOPVDSSM3TWHEXVZAWJG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 12 pa\u017adziernika 1899 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WUVSYB2ZDYNUYBBT2CC6OJM3RBEHB4UQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 8 kwietnia 1900 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XOCHHD2KE4Y5RXQVISVW5T6IGHA4PVCQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNeuer hannoverscher Kurier\u201d, 12 pa\u017adziernika 1945 roku, s. 4 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZXRW2WWZWSE5R4CBHJE7DRQRRNR52I4I"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 58","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"\u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 28","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 161\u2013163","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0115","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.374908,"lng":18.609725,"name_de":"Danzig-Langfuhr, Lutherkirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Lutra","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"We Wrzeszczu (po niemiecku Danzig-Langfuhr) powsta\u0142y dwa okaza\u0142e ko\u015bcio\u0142y ewangelickie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Marcina Lutra wzniesiono dla parafii utworzonej 1 stycznia 1896 roku \u2014 od tego roku prowadzi\u0142a ona w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne, co odnotowuje spis ksi\u0105g ko\u015bcielnych B\u00e4ra z 1908 roku. Zaprojektowa\u0142 go w stylu neogotyckim Gotthilf Ludwig M\u00f6ckel z Doberanu, kt\u00f3ry opracowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c ca\u0142e jego wyposa\u017cenie. Drug\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 by\u0142 neobarokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa (Christuskirche) przy dzisiejszej ulicy Mickiewicza, dawnym B\u00e4renweg, wzniesiony w latach 1913\u20131916 wed\u0142ug projektu profesora Politechniki Gda\u0144skiej Hermanna Phlepsa i po\u015bwi\u0119cony w 1916 roku w obecno\u015bci rodziny cesarskiej. 3 sierpnia 1924 roku po\u015bwi\u0119cono przy nim dwa dzwony pami\u0119ci ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u2014 pierwsze takie dzwony w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku.\n\nParafi\u0119 wrzeszcza\u0144sk\u0105 erygowa\u0142 Kr\u00f3lewski Konsystorz Zachodniopruski dokumentem z 27 grudnia 1895 roku, z moc\u0105 od 1 stycznia 1896; wydzielono j\u0105 g\u0142\u00f3wnie z parafii Bo\u017cego Cia\u0142a, w mniejszym stopniu ze \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Nazwa \u201eparafia Lutra\u201d przylgn\u0119\u0142a po otwarciu \u015bwi\u0105tyni \u2014 pierwotnie brzmia\u0142a ona Evangelische Kirchengemeinde Langfuhr. Projekt ko\u015bcio\u0142a by\u0142 gotowy w styczniu 1896 roku, a budowl\u0119 otwarto uroczy\u015bcie 6 pa\u017adziernika 1899 roku; strzelist\u0105 wie\u017c\u0119 wzniesiono na sze\u015b\u0107dziesi\u0105t sze\u015b\u0107 metr\u00f3w. W budowie partycypowa\u0142o Ministerstwo Wojny, parafia zorganizowa\u0142a zbi\u00f3rk\u0119 i zaci\u0105gn\u0119\u0142a po\u017cyczk\u0119, a cz\u0119\u015b\u0107 \u015brodk\u00f3w przekaza\u0142 w darze cesarz Wilhelm II. Witra\u017ce figuralne wykona\u0142 w 1899 roku Ferdinand M\u00fcller z Quedlinburga na osobiste zlecenie cesarzowej Augusty Wiktorii \u2014 jej herb zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b na \u015brodkowym oknie prezbiterium.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 4875 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1896 roku Johannes Lutze. Parafia liczy\u0142a oko\u0142o pi\u0119ciu tysi\u0119cy wiernych w 1896 roku i osiemna\u015bcie tysi\u0119cy w 1927, kiedy by\u0142a drug\u0105 co do wielko\u015bci w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku. Dwukrotnie j\u0105 dzielono \u2014 1 wrze\u015bnia 1917 roku wydzielono parafi\u0119 Chrystusa, a 1 pa\u017adziernika 1929 roku parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Paw\u0142a.\n\nParafia od 1900 roku mia\u0142a dw\u00f3ch duchownych. Pierwszym proboszczem by\u0142 ksi\u0105dz Johannes Eduard Karl Lutze (1867\u20131940), kt\u00f3ry odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa od wrze\u015bnia 1895 roku, urz\u0105d obj\u0105\u0142 1 stycznia 1896, wprowadzony uroczy\u015bcie 31 maja tego roku, a na emerytur\u0119 przeszed\u0142 w 1929. Drugim duchownym zosta\u0142 na pocz\u0105tku czerwca 1900 roku ksi\u0105dz Alfred Dannebaum (1872\u20131928), wcze\u015bniej ksi\u0105dz w Tczewie, zmar\u0142y 3 marca 1928 roku. Po nim przyszed\u0142 latem 1928 roku ksi\u0105dz Paul Heck (1887\u20131945?), a w 1929 lub 1930 miejsce Lutzego zaj\u0105\u0142 ksi\u0105dz Kurt Walter (1892\u20131963) \u2014 czo\u0142owa posta\u0107 Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego w Wolnym Mie\u015bcie. Walter przechodzi\u0142 rewizje i przes\u0142uchania, podejrzewano go o pomoc \u017bydom przez udzielanie chrztu, w 1937 roku skazano go na trzy miesi\u0105ce aresztu i wysok\u0105 grzywn\u0119, 7 kwietnia 1942 roku aresztowa\u0142o go Gestapo, a stamt\u0105d trafi\u0142 do obozu koncentracyjnego w Dachau, gdzie doczeka\u0142 wyzwolenia. Zmar\u0142 w Stuttgarcie w 1963 roku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono pewnej wiadomo\u015bci o losie ksi\u0119dza Hecka; powojenne wspomnienie gda\u0144szczan podaje, \u017ce nie skorzysta\u0142 z rozkazu ewakuacji z 15 marca 1945 roku i zmar\u0142 w ostatnich dniach marca w swojej pastor\u00f3wce.\n\nOba ko\u015bcio\u0142y przesz\u0142y wiosn\u0105 1945 roku w r\u0119ce katolickie. Ko\u015bcio\u0142owi Marcina Lutra brakowa\u0142o jedynie szyb; przej\u0105\u0142 go na \u015bwi\u0105tyni\u0119 garnizonow\u0105 kapelan wojskowy ksi\u0105dz W\u0142adys\u0142aw \u017bebracki za zgod\u0105 zarz\u0105du miejskiego z 29 maja 1945 roku i tego samego roku po\u015bwi\u0119ci\u0142, a protoko\u0142em z 4 lutego 1949 roku obiekt przeszed\u0142 w zarz\u0105d wojska pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa wyszed\u0142 z dzia\u0142a\u0144 wojennych z ubytkami w dachu, wybitymi oknami i uszkodzonymi organami; radzieccy \u017co\u0142nierze urz\u0105dzili w nim przej\u015bciowy ob\u00f3z je\u0144c\u00f3w niemieckich, opr\u00f3\u017cniony na pro\u015bb\u0119 jezuity, ojca Brunona Pawelczyka, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 8 kwietnia 1945 roku i po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 15 kwietnia jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli. O zwrot obu \u015bwi\u0105ty\u0144 polskim luteranom stara\u0142 si\u0119 pastor E. Dietz \u2014 przy ko\u015bciele Marcina Lutra w latach 1946\u20131947, przy ko\u015bciele Chrystusa w 1952 roku. Za ka\u017cdym razem bezskutecznie. O\u015brodkiem parafii pozostawa\u0142 pocz\u0105tkowo ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Krzy\u017ca; funkcje \u015bwi\u0105tyni parafialnej dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa przej\u0105\u0142 w 1971 roku i od 29 czerwca tego roku jezuici s\u0105 jego w\u0142a\u015bcicielami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014; P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d t. 84; Ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcza \u2014 danzig-online.pl; Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), has\u0142o \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1908; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 28.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bcio\u0142y Wrzeszcza \u2014 danzig-online.pl","url":"https://www.danzig-online.pl/page30.html"},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, Ewangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich, Toru\u0144 2014 (Gda\u0144sk-Wrzeszcz: ko\u015bci\u00f3\u0142 Marcina Lutra i ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Daniluk, \u201eHistoria ewangelickiej parafii Lutra w Gda\u0144sku-Wrzeszczu\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. XIV, 2020, s. 35\u201358","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2020.pdf"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0409","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3793,"lng":18.596,"name_de":"Danzig-Langfuhr","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 ko\u015bcio\u0142y ewangelickie (ko\u015bci\u00f3\u0142 Marcina Lutra i ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicka (lutera\u0144ska) parafia portowej dzielnicy Neufahrwasser (Nowy Port) usamodzielni\u0142a si\u0119 w 1833 r., wcze\u015bniej podlegaj\u0105c gda\u0144skiemu ko\u015bcio\u0142owi Bo\u017cego Cia\u0142a. Pierwszy, niewielki ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1841 r. staraniem pastora Karla Gustava Adolpha Tennstaedta i konsekrowano w \u015awi\u0119to Wniebowst\u0105pienia (st\u0105d wezwanie Himmelfahrtskirche); cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 wi\u0105\u017ce projekt z Karlem Friedrichem Schinklem [?]. W miejsce starej \u015bwi\u0105tyni wzniesiono nowy, wi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105 ponad 60 m zwie\u0144czon\u0105 dwoma he\u0142mami, konsekrowany 19 stycznia 1905 r. Do 1945 r. parafia ewangelicka przewy\u017csza\u0142a liczebnie katolick\u0105. W 1945 r. \u015bwi\u0105tyni\u0119 zniszczono w ponad po\u0142owie, a he\u0142my wie\u017cy bezpowrotnie. Po wojnie przej\u0119li j\u0105 franciszkanie; w kwietniu 1949 r. ponownie j\u0105 po\u015bwi\u0119cono jako katolicki Morski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Misyjny Niepokalanego Serca Maryi (dzi\u015b w parafii \u015bw. Jadwigi).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia (Himmelfahrtkirche) w Nowym Porcie","url":"https://sopot.luteranie.pl/2017/01/kosciol-wniebowstapienia-himmelfahrtkirche-w-nowym-porcie/"}]},"gps_precision":"nominatim_2026-06-17","id":"KOS-0086","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.4014841,"lng":18.6746948,"name_de":"Evangelisches Kirchspiel Neufahrwasser \u2014 Himmelfahrtskirche","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 Parafia Ewangelicko-Augsburska Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Parafia"},{"article_de":null,"article_pl":"Budynek stan\u0105\u0142 w latach 1913\u20131914 we Wrzeszczu G\u00f3rnym, przy dzisiejszej ulicy Traugutta, na stoku G\u00f3ry Szubienicznej \u2014 jako miejskie krematorium gda\u0144skie z ewangelick\u0105 kaplic\u0105 cmentarn\u0105. Projekt opracowa\u0142 w 1912 roku gda\u0144ski inspektor budowlany Richard Dahne, a budow\u0119 nadzorowa\u0142 radca budowlany Karl Fehlhaber. Powsta\u0142 zesp\u00f3\u0142 ceglanych budynk\u00f3w o formach nawi\u0105zuj\u0105cych do \u015bredniowiecza, neogotyckich w ca\u0142o\u015bci i neoroma\u0144skich w szczeg\u00f3\u0142ach; obok stan\u0119\u0142y zabudowania gospodarcze z kostnic\u0105 oraz dom mieszkalny. W przyziemiu mie\u015bci\u0142o si\u0119 krematorium, a na wy\u017cszych kondygnacjach kaplica pogrzebowa, sala przygotowa\u0144 i biura. Krematorium wraz z cmentarzem krematoryjnym oddano oficjalnie do u\u017cytku 26 pa\u017adziernika 1914 roku. Pierwszej kremacji dokonano 30 pa\u017adziernika 1914 roku.\n\nOdej\u015bcie od wielowiekowej praktyki pogrzebu t\u0142umaczono wzgl\u0119dami higienicznymi i oszcz\u0119dno\u015bci\u0105 miejsca na cmentarzach, a nowa forma poch\u00f3wku zyskiwa\u0142a zwolennik\u00f3w mimo oporu tradycjonalist\u00f3w. W 1914 roku dokonano 16 kremacji, w 1920 roku 165, w 1927 roku 614, a pod koniec 1936 roku \u015brednio 70 miesi\u0119cznie. \u201eGda\u0144skie Miniatury\u201d podaj\u0105 211 kremacji w 1922 roku, czyli 3,5 procent zmar\u0142ych w mie\u015bcie. Gdy cmentarz przy krematorium zape\u0142ni\u0142 si\u0119 grobami urnowymi, dalsze poch\u00f3wki prowadzono powy\u017cej, na G\u00f3rze Szubienicznej. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 zak\u0142adu przerwa\u0142 rok 1945.\n\nPo wojnie, gdy niemiecka ludno\u015b\u0107 ewangelicka opu\u015bci\u0142a miasto, zesp\u00f3\u0142 przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 pa\u0144stwa i znalaz\u0142 si\u0119 w gestii Centralnego Zarz\u0105du Cmentarzy. Rozwa\u017cano wznowienie kremacji, na co nowi mieszka\u0144cy Gda\u0144ska reagowali niech\u0119tnie. Popularne opracowanie miejskie podaje, bez wskazania lat i bez odwo\u0142ania do dokumentu, \u017ce kompleks przekazano w dzier\u017caw\u0119 parafii ewangelicko-augsburskiej. Piotr Szczud\u0142owski (1995, s. 289) przytacza informacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Gda\u0144ski przekaza\u0142 pod koniec 1947 roku Ministerstwu Administracji Publicznej: ewangelicy maj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sopocie, a we Wrzeszczu u\u017cytkuj\u0105 wydzier\u017cawion\u0105 kaplic\u0119; o kt\u00f3r\u0105 kaplic\u0119 chodzi, autor nie podaje. W 1953 roku kaplic\u0119 przej\u0119\u0142a parafia prawos\u0142awna. W gestii parafii prawos\u0142awnej jest od 1983 roku ca\u0142e dawne krematorium. W kaplicy urz\u0105dzono cerkiew \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja Cudotw\u00f3rcy, dzi\u015b pe\u0142ni\u0105c\u0105 funkcj\u0119 konkatedry. \u015awi\u0105tyni\u0119 uzupe\u0142niono o kopu\u0142y cebulaste, \u0142\u0105cz\u0105c zachodni, ceglany historyzm z rosyjsko-bizantyjskim wystrojem prawos\u0142awnym.\n\nDoln\u0105, starsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza zlikwidowano w ko\u0144cu lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku (wed\u0142ug \u201eGda\u0144skich Miniatur\u201d w 1968 roku) i urz\u0105dzono na niej park imienia 25-lecia PRL, dzi\u015b park imienia Romualda Traugutta. G\u00f3rna cz\u0119\u015b\u0107, o powierzchni 0,75 hektara, z poch\u00f3wkami z lat 1932\u20131944, likwidacji unikn\u0119\u0142a. Zachowa\u0142o si\u0119 na niej ponad sto skromnych nagrobk\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie ze sztucznego kamienia, o \u015bwieckich napisach, z nazwiskami niemieckimi i polskimi. W latach 2007\u20132008 wst\u0119pnie uporz\u0105dkowa\u0142y j\u0105 s\u0142u\u017cby komunalne i m\u0142odzie\u017c z Gimnazjum numer 29 w Gda\u0144sku.\n\nObiekt jest zachowany. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia go pod numerem A-1580 z 8 lutego 1996 roku jako zesp\u00f3\u0142 domu pogrzebowego przy ulicy Traugutta 45, obejmuj\u0105cy kaplic\u0119 i krematorium (dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0119 prawos\u0142awn\u0105), kostnic\u0119 (obecnie dom parafialny), dwa budynki gospodarcze i dom mieszkalny. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy parafii ewangelickiej we Wrzeszczu (Danzig-Langfuhr), czyli przy parafii ko\u015bcio\u0142a Lutra, ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i konfirmacji oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1896 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Agnieszka Rapicka datuje budow\u0119 krematorium miejskiego przy ulicy Traugutta na lata dwudzieste XX wieku, a Andrzej Januszajtis \u2014 na 1914 rok.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 21\u00a0769 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 22\u00a0053 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; \u201eCerkiew \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja Cudotw\u00f3rcy\u201d, serwis miejski Gda\u0144ska; \u201eWrzeszcza\u0144skie Pa\u0144stwo Umar\u0142ych\u201d, Instytut Langfuhr; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; gminna ewidencja zabytk\u00f3w oraz karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eInne\u201d, cmentarze-gdanskie.pl; \u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej; A. Rapicka, \u201eGda\u0144skie cmentarze, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma\u201d, gdansk.pl (pierwodruk: \u201e30 Dni\u201d 2000, nr 3); A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 84 (1995), s. 289.*","built_year":1914,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Cerkiew \u015bw. Miko\u0142aja w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cerkiew_%C5%9Bw._Miko%C5%82aja_w_Gda%C5%84sku"},{"typ":"portal_historyczny","tytul":"Cerkiew \u015bw. Miko\u0142aja, ul. Traugutta \u2014 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180801221212/https://polska-org.pl/"},{"typ":"portal_miejski","tytul":"Cerkiew \u015bw. Miko\u0142aja Cudotw\u00f3rcy \u2014 Gda\u0144sk.pl","url":"https://www.gdansk.pl/turystyka-w-gdansku/wielokulturowa-tozsamosc-miasta-gdanska/cerkiew-sw-mikolaja-cudotworcy,a,223090"},{"typ":"pocztowka_archiwalna","tytul":"Danzig. Krematorium (St. Michaelsweg) \u2014 Gda\u0144sk na poczt\u00f3wkach","url":"https://postcard.com.pl/pocztowki/danzig-krematorium-st-michaelsweg/"},{"typ":"portal_regionalny","tytul":"Wrzeszcza\u0144skie Pa\u0144stwo Umar\u0142ych \u2014 Instytut Langfuhr","url":"https://ilangfuhr.pl/wrzeszczanskie-panstwo-umarlych,22"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eInne\u201d (cmentarz krematoryjny; cmentarz ewangelicki w Uje\u015bcisku), cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77166.asp"},{"typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"\u201eZielone miasto. Wielka Aleja \u2014 lipa\u201d, Gda\u0144skie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej","url":"https://gdanskieminiatury.ikm.gda.pl/wp-content/uploads/2018/06/gdanskie_miniatury_gra_06_2018_2.pdf"},{"dopisane_2026_10_26":"\u017ar\u00f3d\u0142o podane przez \u0141ukasza","typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"A. Rapicka, \u201eGda\u0144skie cmentarze, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma\u201d, gdansk.pl (pierwodruk: \u201e30 Dni\u201d 2000, nr 3)","url":"https://www.gdansk.pl/historia-gdanska/historie-gdanskie/cmentarze-ktorych-nie-ma,a,230406"},{"dopisane_2026_10_26":"\u017ar\u00f3d\u0142o podane przez \u0141ukasza","typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"A. Januszajtis, \u201eG jak gda\u0144skie cmentarze\u201d (cykl \u201eGda\u0144skie ABC\u201d), \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 6\u20137","url":"https://www.nasz.gdansk.pl/wp-content/uploads/2014/05/Listopad-2003.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0113","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.369306,"lng":18.621778,"name_de":"Danzig-Langfuhr","name_pl":"Gda\u0144sk-Wrzeszcz \u2014 prawos\u0142awna cerkiew \u015bw. Miko\u0142aja Cudotw\u00f3rcy (d. ewangelicka kaplica cmentarna)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz na Zaspie, przy dzisiejszej ulicy Boles\u0142awa Chrobrego, za\u0142o\u017cono jako miejski cmentarz dla ubogich. Miasto kupi\u0142o grunt 2 pa\u017adziernika 1894 roku w zwi\u0105zku z zamkni\u0119ciem cmentarza lazaretowego przy Wielkiej Alei, a cmentarz otwarto 11 lutego 1895 roku przy drodze z Wrzeszcza do Brze\u017ana. W latach 1899\u20131939 nosi\u0142 nazw\u0119 St\u00e4dtischer Armen-Lazarett-Kirchhof f\u00fcr den Stadtbezirk Danzig, potocznie Lazarett-Kirchhof Saspe albo Armenfriedhof. Chowano tu tych, kt\u00f3rych rodzin nie by\u0142o sta\u0107 na pogrzeb, a tak\u017ce samob\u00f3jc\u00f3w, topielc\u00f3w, wi\u0119\u017ani\u00f3w i \u017co\u0142nierzy. Gda\u0144ska ksi\u0119ga adresowa z 1910 roku wymienia go w wykazie cmentarzy ewangelickich jako \u201eSt\u00e4dt. Lazarett-Kirchhof f\u00fcr den Stadtbezirk Danzig, an der Br\u00f6sener Chaussee bei Saspe\u201d. Zajmuje 3,3 hektara na planie nieregularnego czworoboku, podzielonym na kwatery dwiema prostopadle krzy\u017cuj\u0105cymi si\u0119 alejami; g\u0142\u00f3wna brama prowadzi od ulicy Chrobrego.\n\nOd 4 wrze\u015bnia 1939 roku chowano tu poleg\u0142ych, rozstrzelanych i zamordowanych w obozach, zwykle w zbiorowych mogi\u0142ach; na cmentarzu dokonywano te\u017c egzekucji. W 1951 roku teren uporz\u0105dkowano i podzielono na 55 kwater. Dzi\u015b jest to Cmentarz Ofiar Hitleryzmu, wpisany 8 grudnia 2021 roku do rejestru zabytk\u00f3w jako cmentarz \u2014 pomnik bohater\u00f3w II wojny \u015bwiatowej \u201eZaspa\u201d (numer A-1990). Klaudiusz Grabowski (2024) podaje, \u017ce w aktach cmentarza w archiwum Wydzia\u0142u Urbanistyki i Architektury Urz\u0119du Miasta Gda\u0144ska zachowa\u0142 si\u0119 projekt pierwszej, niezrealizowanej aran\u017cacji mauzoleum z 1948 roku, autorstwa architekta miejskiego Waleriana Spisackiego. Wed\u0142ug Grabowskiego w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku cmentarz wpisano do ewidencji zabytk\u00f3w i opracowano dla niego studium historyczne (G. Olszewska-Hellmann, Z. Grochowska, 1987, w zbiorach gda\u0144skiego oddzia\u0142u Narodowego Instytutu Dziedzictwa); materia\u0142y do projektu cmentarza z lat osiemdziesi\u0105tych zachowa\u0142y si\u0119 w aktach Biura Projekt\u00f3w Budownictwa Komunalnego w Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku, a uporz\u0105dkowanie terenu w latach osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych dokumentuj\u0105 akta Rady Ochrony Pami\u0119ci Walk i M\u0119cze\u0144stwa w Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Rada Ochrony Pomnik\u00f3w Walki i M\u0119cze\u0144stwa wyda\u0142a ponadto dwie niedatowane poczt\u00f3wki z widokiem cmentarza, ze zdj\u0119ciami Franciszka Krasiewicza.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 co do wyznaniowego charakteru cmentarza: gda\u0144ska ksi\u0119ga adresowa z 1910 roku wymienia go w wykazie cmentarzy ewangelickich, a Roman Majchrowicz w \u201eNaszym Gda\u0144sku\u201d z 2003 roku pisze, \u017ce cmentarz ten nie nale\u017ca\u0142 do \u017cadnej gminy wyznaniowej, a chowano na nim na koszt miasta zmar\u0142ych w przytu\u0142kach i wi\u0119zieniach, straconych wyrokami s\u0105d\u00f3w i samob\u00f3jc\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: has\u0142o \u201eCmentarz na Zaspie\u201d, Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia), oprac. J. Labenz; \u201eNeues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026\u201d, Danzig 1910, cz. IV, s. 67 (wykaz cmentarzy, poz. 15), oraz spis mieszka\u0144c\u00f3w i instytucji, has\u0142o \u201eLazarett\u201d; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, poz. A-1990; R. Majchrowicz, \u201ePami\u0119ci pokole\u0144 gda\u0144szczan\u201d, \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 9; K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159, 165\u2013167, 172.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Gedanopedia \u2014 \u201eCmentarz na Zaspie\u201d (oprac. J. Labenz)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=CMENTARZ_NA_ZASPIE"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und die st\u00e4dtischen Vororte\u2026 1910, cz. IV, s. 67 (wykaz cmentarzy, poz. 15)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Neues Adre\u00dfbuch f\u00fcr Danzig und seine Vororte 1910, cz. IV, s. 67 (wykaz cmentarzy, poz. 15)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/7166/edition/3700"},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (NID), A-1990 z 8.12.2021 \u2014 cmentarz-pomnik \u201eZaspa\u201d, ul. Boles\u0142awa Chrobrego","url":""},{"dopisane_2026_10_26":"\u017ar\u00f3d\u0142o podane przez \u0141ukasza","typ":"opracowanie popularnonaukowe","tytul":"R. Majchrowicz, \u201ePami\u0119ci pokole\u0144 gda\u0144szczan\u201d, \u201eNasz Gda\u0144sk\u201d 2003, nr 11, s. 9","url":"https://www.nasz.gdansk.pl/wp-content/uploads/2014/05/Listopad-2003.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 159, 165\u2013167, 172","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1179","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3934319,"lng":18.61591,"name_de":"St\u00e4dtischer Armen-Lazarett-Kirchhof (Lazarett-Kirchhof Saspe)","name_pl":"Gda\u0144sk-Zaspa \u2014 dawny miejski cmentarz ubogich (Lazarett-Kirchhof Saspe), dzi\u015b Cmentarz Ofiar Hitleryzmu","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Christuskirche (ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusa) w dzielnicy Langfuhr (Wrzeszcz) \u2014 ewangelicka \u015bwi\u0105tynia wzniesiona w latach 1913\u20131916 wed\u0142ug projektu prof. Hermanna Phlepsa w stylu neobarokowym, z charakterystycznym cebulastym he\u0142mem wie\u017cy. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 4 czerwca 1913, ko\u015bci\u00f3\u0142 otwarto i po\u015bwi\u0119cono 31 lipca 1916; s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom mieszkaj\u0105cym na p\u00f3\u0142noc od linii kolejowej. Powsta\u0142 jako \u015bwi\u0105tynia ewangelik\u00f3w reformowanych \ud83d\udfe1 (w Prusach w ramach Ko\u015bcio\u0142a unijnego). W 1924 po\u015bwi\u0119cono w nim dwa \u201edzwony pami\u0119ci\u201d poleg\u0142ych z I wojny \u2014 pierwsze w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku. \u015awi\u0105tynia przetrwa\u0142a dzia\u0142ania wojenne 1945 bez zniszcze\u0144. W kwietniu 1945 przej\u0119li j\u0105 jezuici i rekonsekrowali 15 IV 1945 pod wezwaniem \u015bw. Andrzeja Boboli. Dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, od 1971 siedziba parafii \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: I Zb\u00f3r Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia.*","built_year":1502,"currently_active":true,"denom_label":"nieokre\u015blona","denomination":"inne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Marienkirche_(Danzig)"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"I Zb\u00f3r Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w w Gda\u0144sku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/I_Zb%C3%B3r_Ko%C5%9Bcio%C5%82a_Chrze%C5%9Bcijan_Baptyst%C3%B3w_w_Gda%C5%84sku"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0112","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.35403,"lng":18.63403,"name_de":"Danzig","name_pl":"Gda\u0144sk \u2014 zb\u00f3r baptystyczny","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki kolonii Dohnasberg le\u017cy na stokach g\u00f3ry Donas, w dzisiejszej gdy\u0144skiej D\u0105browie, dawniej zwanej Koloni\u0105 Chwaszczy\u0144sk\u0105. Za\u0142o\u017cono go na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku, a liczb\u0119 poch\u00f3wk\u00f3w szacuje si\u0119 na oko\u0142o 140; ostatnie przypad\u0142y na lata czterdzieste XX wieku. Zachowa\u0142 si\u0119 gr\u00f3b so\u0142tysa Augustina Leibrandta, potomka pierwszego kolonisty Johanna Conrada Leibbrandta \u2014 jako rok jego \u015bmierci podaje si\u0119 raz 1942, raz 1943. Po 1945 roku nekropoli\u0119 zdewastowali szabrownicy; teren ogrodzono z inicjatywy parafii. Rosn\u0105 tu ponad 150-letnie \u015bwierki i lipy sadzone przez kolonist\u00f3w.\n\nKoloni\u0119 zasiedlili do 1803 roku osadnicy z Wirtembergii \u2014 luteranie, kt\u00f3rzy po 1817 roku znale\u017ali si\u0119 w pruskim Ko\u015bciele ewangelicko-unijnym. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej, z okr\u0119giem urz\u0119dowym i urz\u0119dem stanu cywilnego w Chwaszczynie oraz s\u0105dem w Sopocie; po 1920 roku znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Polski, w gminie Chwaszczyno, a od 1973 roku le\u017cy w granicach Gdyni.\n\nKoloni\u0119 za\u0142o\u017cono w 1801 roku na ziemi kr\u00f3lewskiej; Franz Schultz pisze, \u017ce osadnikom z Wirtembergii dano ziemi\u0119 i zapomog\u0119 w pieni\u0105dzach i drewnie, ale cz\u0119\u015b\u0107 z nich szybko sprzeda\u0142a gospodarstwa miejscowym Kaszubom. W 1862 roku w\u015br\u00f3d pi\u0119tnastu gospodarzy p\u0142ac\u0105cych podatek nazwiska Falk, Juppenlatz, M\u00fcnch, Jobs, Leist, Leibrand i Amos wskazywa\u0142y na niemieckie pochodzenie, a rodziny Ruff, Schade, Pieper, L\u00f6w i Olke wyjecha\u0142y albo wymar\u0142y. Ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii w Ma\u0142ym Kacku nazywa w 1832 roku Jacoba Juppenlatza kolonist\u0105, a w 1866 roku Johanna George'a Leibrandta ch\u0142opem; w pa\u017adzierniku 1826 roku zapisano w niej pogrzeb Augusta, syna Jacoba M\u00fcncha, \u201eauf dem Kirchhof zu Dohnasberg\u201d \u2014 na cmentarzu w Dohnasbergu. W 1869 roku wie\u015b mia\u0142a 20 gospodarstw ch\u0142opskich, 15 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych, 241 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 74 ewangelik\u00f3w, i w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119; jej nauczyciela M\u00fcllera zatwierdzono na sta\u0142e w 1853 roku, a w 1828 roku w\u0142adze uzna\u0142y koloni\u0119 za szczeg\u00f3lnie odpowiedni\u0105 do umieszczania ubogich, przewa\u017cnie osieroconych dzieci, kt\u00f3rych dziesi\u0119cioro oddano tu rodzinom zast\u0119pczym. W 1894 roku s\u0105d w Sopocie uzna\u0142 za zmar\u0142ych dw\u00f3ch marynarzy z Dohnasbergu, Adama Friedricha Augusta Gohra i Augusta Gohra. Ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii w Ma\u0142ym Kacku, prowadzona od 1855 roku z rubryk\u0105 miejsca pogrzebu, podaje przy zmar\u0142ych z kolonii jako miejsce poch\u00f3wku Dohnasberg co najmniej w latach 1855\u20131874.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 w Dohnasbergu 241 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 68 ewangelik\u00f3w i 173 katolik\u00f3w. Spis poda\u0142 dla nich parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Ma\u0142ym Kacku \u2014 t\u0119 sam\u0105, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y wtedy Gdynia, Chylonia i Wielki Kack. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Ma\u0142ym Kacku, wzniesiony z nieciosanych kamieni przez r\u00f3d von Rosenberg, obs\u0142ugiwa\u0142 w\u00f3wczas rozleg\u0142y obszar do Sopotu, gdzie w 1871 roku po\u015bwi\u0119cono filialn\u0105 Kaplic\u0119 Pokoju.\n\nJerzy Domas\u0142owski pisze, \u017ce kolonia nale\u017ca\u0142a do Ma\u0142ego Kacka do 1873 roku. Domas\u0142owski podaje, \u017ce potem nale\u017ca\u0142a do nowej parafii w Karczemkach. Spis z 1885 roku podaje dla Dohnasbergu parafi\u0119 w Ma\u0142ym Kacku, a Harnoch w 1890 roku wymienia Donasberg w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii ma\u0142okackiej. Harnoch zapisuje przy tym, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142ek w Karczemkach po\u015bwi\u0119cono 21 wrze\u015bnia 1851 roku jako fili\u0119 Ma\u0142ego Kacka i \u017ce pierwszego administratora parafii Karczemki dosta\u0142y w 1873 roku. Harnoch podaje te\u017c, \u017ce w 1877 roku odprowadzano z Karczemek op\u0142aty za pos\u0142ugi do Ma\u0142ego Kacka. W wykazie miejscowo\u015bci nowej parafii z 20 listopada 1877 roku, kt\u00f3ry przytacza Schultz, wymieniono Dohnasberg, a pastor H. Krause z Oliwy, prosz\u0105c w 1882 roku o pomoc dla parafii Friedenau, za przyk\u0142ad jej ub\u00f3stwa poda\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w Dohnasbergu, kt\u00f3rzy od 360 hektar\u00f3w ziemi p\u0142acili 77 marek podatku gruntowego.\n\nLiczba ewangelik\u00f3w w Dohnasbergu spad\u0142a w 1900 roku do jednej trzeciej mieszka\u0144c\u00f3w; oko\u0142o 1905 roku by\u0142o ich 75 przy 142 katolikach.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Jerzy Domas\u0142owski podaje przynale\u017cno\u015b\u0107 kolonii do parafii w Karczemkach od 1873 roku, a spis z 1885 roku i Harnoch w 1890 roku \u2014 do Ma\u0142ego Kacka.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje na Dohnasbergu 68 ewangelickich dusz nale\u017c\u0105cych do parafii w Karczemkach (Friedenau).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 427; Cmentarz na g\u00f3rze Donas \u2014 najwy\u017csza nekropolia w Tr\u00f3jmie\u015bcie (M. St\u0105porek) [kopia archiwalna 1998-12-12]; Cmentarz na g\u00f3rze Donas (nadmorski24.pl); Porz\u0105dkowanie cmentarza na g\u00f3rze Donas (gdynia.plus); wykaz miejscowo\u015bci powiatu wejherowskiego wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1885 roku, strona 58, pozycja 8; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142a Klein Katz i Zoppot (s. 448\u2013449) oraz Friedenau (s. 446\u2013447); J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, cz. I, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 63; ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skany 0312\u20130414 (1855\u20131874); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 czerwca 1882 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 531; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 426; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 172, pozycja 86; ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skany 0161 (1826, nr 17), 0193 (1832, nr 16) i 0353 (1866, nr 4); \u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d, 20 maja 1828 roku, s. 4; \u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d, 24 maja 1853 roku, s. 2; \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d, 12 lutego 1894 roku, s. 11 (obrazy stron: Deutsches Zeitungsportal); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1943,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"prasa regionalna","tytul":"Cmentarz na g\u00f3rze Donas - najwy\u017csza nekropolia w Tr\u00f3jmie\u015bcie (M. St\u0105porek) [kopia archiwalna 1998-12-12]","url":"https://web.archive.org/web/19981212033614/http://www.trojmiasto.pl:80/"},{"typ":"prasa regionalna","tytul":"Cmentarz na g\u00f3rze Donas (nadmorski24.pl)","url":"https://nadmorski24.pl/aktualnosci/8396-cmentarz-na-gorze-donas.html"},{"typ":"portal lokalny","tytul":"Porz\u0105dkowanie cmentarza na g\u00f3rze Donas (gdynia.plus)","url":"https://www.gdynia.plus/dzielnice-gdyni/dabrowa/porzadkowanie-cmentarza-na-gorze-donas/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, powiat Neustadt, strona 58, pozycja 8: \u201eDohna\u00dfberg\u2020, Klein Rak [= Klein Katz], Lnaishin, 241, 68, 173\u201d; A. Harnoch, has\u0142o Kl. Katz i Zoppot; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, powiat Neustadt (odczyt zaczyna si\u0119 na pozycji 16)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 427","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga metrykalna","tytul":"Ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej Klein Katz (Ma\u0142y Kack) 1791\u20131943, mikrofilm FamilySearch 245373 (skany przekaza\u0142 K. Jankowski, pa\u017adziernik 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 czerwca 1882 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 531","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 426","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 172, pozycja 86","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skany 0161 (1826, nr 17), 0193 (1832, nr 16) i 0353 (1866, nr 4)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d, 20 maja 1828 roku, s. 4","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d, 24 maja 1853 roku, s. 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d, 12 lutego 1894 roku, s. 11 (obrazy stron: Deutsches Zeitungsportal)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""}]},"gps_precision":"OSM cmentarz na G\u00f3rze Donas + trojmiasto.pl","id":"CM-0898","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.47035,"lng":18.43471,"name_de":"Friedhof Dohnasberg","name_pl":"Gdynia-D\u0105browa - cmentarz ewangelicki na g\u00f3rze Donas","powiat":"Gdynia M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dom Marynarza Szwedzkiego stoi w \u015ar\u00f3dmie\u015bciu Gdyni przy ulicy Jana z Kolna 25. Mie\u015bci\u0142 kaplic\u0119, konsulat i hotel; zaprojektowa\u0142 go Stanis\u0142aw P\u0142oski z Warszawy, a malarski wystr\u00f3j kaplicy, zachowany do dzi\u015b, wykonali Witold Mars i Stanis\u0142aw Teisseyre ze Lwowa. Budowie przewodniczy\u0142 komitet, w kt\u00f3rym zasiadali konsul generalny Szwecji Napoleon Korzon, dyrektor Micha\u0142 Freydberg i duszpasterz szwedzkich marynarzy, ksi\u0105dz Daniel Cederberg. Szwedzki zb\u00f3r portowy dzia\u0142a\u0142 w Gdyni od 1930 roku. Dom po\u015bwi\u0119ci\u0142 we wtorek 9 czerwca 1936 roku arcybiskup Uppsali Erling Eidem, zwierzchnik Ko\u015bcio\u0142a Szwecji, w obecno\u015bci komisarza rz\u0105du Franciszka Soko\u0142a i pos\u0142a Szwecji Erika Bohemana. Od 1987 roku budynek jest w rejestrze zabytk\u00f3w.\n\nPocz\u0105tki zboru opisa\u0142 w 1939 roku \u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d: prac\u0119 w\u015br\u00f3d szwedzkich marynarzy zacz\u0105\u0142 w kwietniu 1930 roku misjonarz Sweder, pod zwierzchnictwem ksi\u0119dza Helqvista z Gda\u0144ska. Pierwsza kaplica mie\u015bci\u0142a si\u0119 w porcie \u2014 by\u0142 to pok\u00f3j z kuchni\u0105, w kt\u00f3rym piec \u017ale grza\u0142, a przez dach przecieka\u0142o. W styczniu 1931 roku kaplic\u0119 przeniesiono na ulic\u0119 Portow\u0105, naprzeciw ulicy Jana z Kolna, gdzie w 1939 roku nad oknami pierwszego pi\u0119tra widnia\u0142y \u015blady liter \u201eSvenska Sj\u00f6manskyrkan\u201d.\n\nPolski Zb\u00f3r Ewangelicko-Augsburski w Gdyni powsta\u0142 w 1931 roku staraniem budowniczego Adolfa Martensa i ksi\u0119dza seniora Gustawa Manitiusa z Poznania. W kaplicy urz\u0105dzonej w Szkole Handlu Morskiego przy ulicy Morskiej pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono 19 lipca 1931 roku. Zb\u00f3r podlega\u0142 konsystorzowi warszawskiemu, cho\u0107 Gdynia le\u017ca\u0142a na terenie Ko\u015bcio\u0142a unijnego. Od 4 lipca 1937 roku, za zgod\u0105 ksi\u0119dza Cederberga i arcybiskupa Eidema, nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do kaplicy Domu Marynarza Szwedzkiego i odprawiano je tu do wojny. We wrze\u015bniu 1938 roku \u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d odnotowa\u0142 chrzest i \u015blub, kt\u00f3rych polski proboszcz, ksi\u0105dz Jerzy Kahan\u00e9, udzieli\u0142 tu w szwedzkich szatach liturgicznych.\n\n21 lipca 1931 roku Komisariat Rz\u0105du przyzna\u0142 zborowi dzia\u0142k\u0119 budowlan\u0105 przy ulicy Le\u015bnej 16, dzi\u015b ulicy Wolno\u015bci, i hektar w lesie witomi\u0144skim na cmentarz. Pierwszy projekt, rozsy\u0142any na poczt\u00f3wkach po parafiach ca\u0142ego kraju, przedstawia\u0142 przeszklon\u0105 \u017celbetow\u0105 rotund\u0119 z monumentalnymi schodami i siedmiopi\u0119trow\u0105 dzwonnic\u0105; senior Manitius uzna\u0142 go za nierealny. Drugi projekt, gdy\u0144skiego architekta Tadeusza J\u0119drzejewskiego, zak\u0142ada\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 na planie krzy\u017ca greckiego, zwie\u0144czony sp\u0142aszczon\u0105 kopu\u0142\u0105 na otoczonym kolumnad\u0105 b\u0119bnie, i dom parafialny. W listopadzie 1938 roku Komisariat Rz\u0105du zatwierdzi\u0142 plany, a 11 czerwca 1939 roku biskup Juliusz Bursche po\u015bwi\u0119ci\u0142 przy ulicy Le\u015bnej kamie\u0144 w\u0119gielny. W murze z\u0142o\u017cono akt erekcyjny i urn\u0119 z ziemi\u0105 ze Szwecji. Budow\u0119, zacz\u0119t\u0105 od domu parafialnego z tymczasow\u0105 kaplic\u0105, prowadzi\u0142a firma Pronaszko i Markwart; latem, po uko\u0144czeniu fundament\u00f3w, mo\u017cna by\u0142o przyst\u0105pi\u0107 do wznoszenia mur\u00f3w. Wojna przerwa\u0142a prace. Ksi\u0105dz Kahan\u00e9 zgin\u0105\u0142 w 1941 roku w Pirnie-Sonnenstein, a w 1950 roku przy ulicy Wolno\u015bci 18 wida\u0107 by\u0142o przykryte stropem piwnice niedoko\u0144czonego domu parafialnego.\n\nPo wojnie polskie nabo\u017ce\u0144stwa w Domu Marynarza Szwedzkiego, raz w miesi\u0105cu, w ma\u0142ej kapliczce na parterze, przetrwa\u0142y do pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych. W 1958 roku w kaplicy szwedzkiej obradowa\u0142a konferencja lutera\u0144skich Ko\u015bcio\u0142\u00f3w mniejszo\u015bciowych \u015awiatowej Federacji Lutera\u0144skiej. W 2006 roku Ko\u015bci\u00f3\u0142 Szwecji zamkn\u0105\u0142 gdy\u0144sk\u0105 plac\u00f3wk\u0119, a pod koniec 2014 roku budynek kupi\u0142o miasto na siedzib\u0119 Centrum Kultury.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W 1931 roku kaplica przenios\u0142a si\u0119 wed\u0142ug relacji, kt\u00f3r\u0105 zamie\u015bci\u0142 \u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d, na ulic\u0119 Portow\u0105, a wed\u0142ug Jerzego Domas\u0142owskiego \u2014 na plac Kaszubski 3.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), cz. I, s. 58\u201359, 66\u201381; cz. II, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VII (2013), s. 162\u2013164, 176; cz. III, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VIII (2014), s. 150\u2013157, 161\u2013163, 166, 169\u2013170, 173; \u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d, Bydgoszcz 1936, nr 12 (16 czerwca) i 1938 (wrzesie\u0144, porz\u0105dek nabo\u017ce\u0144stw w Gdyni); \u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d 17 (1939), nr 10\u201311; Wikipedia, has\u0142o \u201eDom Marynarza Szwedzkiego w Gdyni\u201d (dost\u0119p 5 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d 1939, nr 6 (5 lutego).*","built_year":1936,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012)","url":"https://gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"prasa","tytul":"\u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d, Bydgoszcz 1936, nr 12 (16 czerwca)","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"\u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d 17 (1939), nr 10\u201311","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia \u2014 Dom Marynarza Szwedzkiego w Gdyni","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Dom_Marynarza_Szwedzkiego_w_Gdyni"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0559","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.52318,"lng":18.53811,"name_de":"","name_pl":"Gdynia \u2014 kaplica Domu Marynarza Szwedzkiego, siedziba polskiego zboru lutera\u0144skiego (1937\u20131939)","powiat":"Gdynia M.","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Ma\u0142ym Kacku, po niemiecku Klein Katz, le\u017cy wok\u00f3\u0142 dawnej \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej przy ulicy ksi\u0119dza Zawackiego (dawniej Bocznej), na granicy Ma\u0142ego Kacka i Or\u0142owa. Grzebano na nim zmar\u0142ych r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144 protestanckich i r\u00f3\u017cnych narodowo\u015bci; oko\u0142o 1922 roku w Ma\u0142ym Kacku i pobliskich Kolibkach mieszka\u0142o oko\u0142o 300 protestant\u00f3w. Jako nekropolia ewangelicka cmentarz przesta\u0142 istnie\u0107; teren wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni jest czynnym cmentarzem parafii rzymskokatolickiej. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w Gdyni osada rzemie\u015blnicza w Ma\u0142ym Kacku figuruje pod pozycj\u0105 1582, a w niej ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, cmentarz przyko\u015bcielny oraz dawna ewangelicka szko\u0142a elementarna, dzi\u015b plebania. Ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 jest wpisany 10 wrze\u015bnia 1981 roku do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-995.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego cmentarz powsta\u0142, zbudowano w latach 1568\u20131572 z fundacji gda\u0144skiej rodziny Rosenberg\u00f3w \u2014 tak datuje go wizytacja z 1582 roku, m\u00f3wi\u0105ca o budowie \u201eprzed oko\u0142o 15 laty\u201d. Cz\u0119\u015b\u0107 opracowa\u0144 podaje rok 1586 i jako fundatora Jerzego Rosenberga, p\u00f3\u017aniejszego burmistrza Gda\u0144ska, a Agathon Harnoch, pisz\u0105cy w 1890 roku, datuje budowl\u0119 na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVI wieku \u2014 \u201eprawdopodobnie 1550\u20131600\u201d \u2014 i r\u00f3wnie\u017c przypisuje fundacj\u0119 rodzinie Rosenberg\u00f3w. Budowla by\u0142a z kamienia polnego, z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105. W XIX wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 szachulcow\u0105 naw\u0119, wie\u017c\u0119 z dwoma dzwonami i nowe organy. Jerzy Domas\u0142owski opisuje, co ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 w \u015brodku do 1945 roku: szesnastowieczne p\u0142yty nagrobne przed o\u0142tarzem, dwa epitafia Rosenberg\u00f3w \u2014 z jednego, datowanego na 1612 rok, obraz trafi\u0142 do Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie \u2014 oraz epitafium Bogus\u0142awa Krokowskiego z drugiej po\u0142owy XVIII wieku, o\u0142tarz z licznymi obrazami, ozdobn\u0105 ambon\u0119 z 1648 roku, podarowan\u0105 przez gda\u0144skiego browarnika, i lo\u017c\u0119 kolatorsk\u0105. Na miejscu przetrwa\u0142a jedynie ambona i fragment zwie\u0144czenia jednego z epitafi\u00f3w.\n\nPastora ewangelickiego wzmiankuje si\u0119 w Ma\u0142ym Kacku od 1630 roku. Pierwszy, nieznany z nazwiska duchowny jest wzmiankowany w latach 1630\u20131634. P\u00f3\u017aniej s\u0142u\u017cyli tu mi\u0119dzy innymi Piotr Faber (1648\u20131661), potem duchowny przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha w Gda\u0144sku, kt\u00f3rego portret p\u0119dzla Andrzeja Stecha jest w Muzeum Narodowym w Gda\u0144sku, i Jan Waschetta z Szestna na Mazurach (1696\u20131719). Oko\u0142o 1700 roku parafia liczy\u0142a 1200\u20131500 wiernych i obok niemieckiego u\u017cywano w niej podobno tak\u017ce polskiego. W latach 1777\u20131827 urz\u0119dowa\u0142 tu Chrystian Herrmann z Kwidzyna, najd\u0142u\u017cej ze wszystkich tutejszych duchownych. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Ma\u0142ym Kacku 226 mieszka\u0144c\u00f3w: 133 luteran\u00f3w i 93 katolik\u00f3w; wie\u015b mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105. W 1869 roku dzia\u0142a\u0142y w Ma\u0142ym Kacku m\u0142yn wodny, dwie ku\u017anice \u017celaza i cegielnia, a 28 stycznia 1900 roku pochowano na tym cmentarzu mistrza kowalstwa stalowego Johanna Gottlieba Siega z Ma\u0142ego Kacka. Oko\u0142o 1890 roku wsp\u00f3lnota liczy\u0142a 5650 dusz i mia\u0142a dwa cmentarze \u2014 tutejszy i sopocki. Sopot by\u0142 jej fili\u0105, z Kaplic\u0105 Pokoju wzniesion\u0105 staraniem Towarzystwa Gustawa Adolfa i po\u015bwi\u0119con\u0105 18 sierpnia 1871 roku; nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano w niej co trzeci\u0105 niedziel\u0119. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku parafia mia\u0142a cmentarze w Ma\u0142ym Kacku i w Sopocie, a po pogrzebach cz\u0119sto urz\u0105dzano pocz\u0119stunek w gospodzie, gdzie \u2014 jak m\u00f3wiono \u2014 nale\u017ca\u0142o \u201eobla\u0107 zmar\u0142emu sk\u00f3r\u0119\u201d; uwag\u0119 t\u0119 Harnoch zapisa\u0142 za s\u0142owami miejscowego proboszcza. W 1897 roku mia\u0142a 767 parafian, w 1913 roku 685; od 1891 roku proboszczem by\u0142 Gustav Schulz.\n\nDo 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu wejherowskiego (Neustadt in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej; po 1920 roku znalaz\u0142a si\u0119 po stronie polskiej \u2014 nie w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku \u2014 a w 1930 roku w\u0142\u0105czono j\u0105 do Gdyni. Ostatni pastor, Zeno Kuske, mieszka\u0142 przy ulicy Palmowej 6 obok ko\u015bcio\u0142a; w 1931 roku wprowadzi\u0142 co dwa tygodnie nabo\u017ce\u0144stwa po polsku, by\u0142 te\u017c duszpasterzem niemieckich marynarzy w porcie. W latach 1933\u20131934 w ko\u015bciele odprawiano tak\u017ce bo\u017conarodzeniowe nabo\u017ce\u0144stwa szwedzkiego zboru marynarzy. Przy ogrodzeniu od strony tor\u00f3w kolejowych zachowa\u0142a si\u0119 zbiorowa mogi\u0142a kilkunastu marynarzy szwedzkich. Nagrobek z granitu z prowincji Bohusl\u00e4n postawiono staraniem ksi\u0119dza Daniela Cederberga, a w 1933 roku po\u015bwi\u0119ci\u0142 go arcybiskup Uppsali Erling Eidem, kt\u00f3ry wizytowa\u0142 szwedzkie duszpasterstwa w Gda\u0144sku i Gdyni. Grzebano tu te\u017c zmar\u0142ych w Gdyni marynarzy innych kraj\u00f3w. W marcu 1945 roku, podczas walk nad rzek\u0105 Kacz\u0105 w rejonie Or\u0142owa, ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 powa\u017cnie zniszczony, a stare nagrobki zdewastowa\u0142y radzieckie czo\u0142gi. W 1946 roku Zeno Kuske zmar\u0142 w niewoli radzieckiej. \u015awi\u0105tyni\u0119 odbudowano w latach 1948\u20131955 jako rzymskokatolick\u0105, pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Bolesnej. Ksi\u0119gi ko\u015bcielne z lat 1661\u20131943 i kronik\u0119 parafii przechowuje Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W wizytacji z 1582 roku budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a okre\u015blono jako dokonan\u0105 \u201eprzed oko\u0142o 15 laty\u201d, a cz\u0119\u015b\u0107 opracowa\u0144 podaje rok 1586. Oko\u0142o 1890 roku parafia liczy\u0142a 5650 dusz, a w 1897 roku \u2014 767 parafian.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 136 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 685 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 448\u2013449; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, Gdynia, pozycja 1582; urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku, Gdynia \u2014 Ma\u0142y Kack, osada rzemie\u015blnicza, numer A-995 z 10 wrze\u015bnia 1981 roku; Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Boskiej Bolesnej w Gdyni \u2014 Wikipedia; cmentarium.pl, cmentarz ko\u015bcio\u0142a pod wezwaniem Matki Boskiej Bolesnej przy ulicy ksi\u0119dza Zawackiego 4 w Gdyni-Or\u0142owie; J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, cz. I, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 59\u201363; cz. III, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VIII (2014), s. 151, 168; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 164\u2013165, nr 115; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 178, pozycja 165; ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0491 (1900); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Boskiej Bolesnej w Gdyni \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Matki_Boskiej_Bolesnej_w_Gdyni"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, cz. I, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012)","url":"https://gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 449","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 178, pozycja 165","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0491 (1900)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0050","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.48607,"lng":18.54273,"name_de":"Evangelischer Friedhof Klein Katz","name_pl":"Gdynia-Or\u0142owo ( Ma\u0142y Kack ) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gdynia M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Miejski cmentarz Gdyni otwarto tu w 1929 roku, a 21 lipca 1931 roku Komisariat Rz\u0105du przyzna\u0142 na nim teren nowo zorganizowanej Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni. Adolf Martens sta\u0142 na czele komitetu organizacyjnego parafii, kt\u00f3ry wspiera\u0142 ksi\u0105dz Gustaw Manitius z Poznania. Cmentarz ewangelicki by\u0142 nekropoli\u0105 polskiego, lutera\u0144skiego zboru mi\u0119dzywojennej Gdyni. Jerzy Domas\u0142owski podaje szczeg\u00f3\u0142y: Komisariat Rz\u0105du przyzna\u0142 zborowi hektar gruntu dwa dni po inauguracyjnym nabo\u017ce\u0144stwie. Grunt le\u017ca\u0142 w lesie witomi\u0144skim, przy \u00f3wczesnej Szosie Witomi\u0144skiej \u2014 dzi\u015b jest to teren za kaplic\u0105 cmentarn\u0105. Urz\u0105dzenie cmentarza kosztowa\u0142o zb\u00f3r 1315 z\u0142otych.\n\nW \u015bredniowiecznych dokumentach Witomino pojawia si\u0119 jako miejsce graniczne s\u0105siedniej Gdyni. Franz Schultz w kronice powiat\u00f3w wejherowskiego i puckiego notuje Witomino jako osad\u0119, kt\u00f3ra wraz z s\u0105siednim, dzi\u015b zanik\u0142ym Grabowem przesz\u0142a w 1283 roku w r\u0119ce niemieckiego lennika. Wed\u0142ug Theodora Hirscha Piotr z Russocina, oddaj\u0105c w 1362 roku Gdyni\u0119 dw\u00f3m so\u0142tysom do osadzenia na prawie niemieckim, zastrzeg\u0142 sobie sze\u015b\u0107 \u0142an\u00f3w \u201eblisko Wytomina\u201d. W 1429 roku nowy przywilej odda\u0142 mieszka\u0144com Gdyni do u\u017cytku sze\u015b\u0107 \u0142an\u00f3w lasu na granicy Witomina, nienadaj\u0105cego si\u0119 pod upraw\u0119. Wed\u0142ug Schultza przed pierwszym rozbiorem Witomino nale\u017ca\u0142o do klasztoru brygidek w Gda\u0144sku.\n\nMieszkali tu najemni robotnicy i komornicy: ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii w Ma\u0142ym Kacku zapisa\u0142a w 1827 roku \u015bmier\u0107 robotnika Johanna Ludwiga Schroedera z Witomina, \u017conatego z Catharin\u0105 z domu Juppenlatz, a w 1835 roku \u2014 c\u00f3rki komornika Johanna Reinkego. W 1869 roku Witomino by\u0142o kr\u00f3lewskim folwarkiem oddanym w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105, z siedmioma budynkami mieszkalnymi i 74 mieszka\u0144cami, w tym 28 ewangelikami; dzieci nale\u017ca\u0142y wtedy do okr\u0119gu szkolnego w Ma\u0142ym Kacku, a obok folwarku sta\u0142a kr\u00f3lewska le\u015bnicz\u00f3wka. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku w obwodzie dworskim Witomino zapisano 80 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 16 ewangelik\u00f3w i 64 katolik\u00f3w. Harnoch wymienia w 1890 roku szko\u0142\u0119 w Witominie w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii Ma\u0142y Kack i Sopot, a jej cmentarze umieszcza w Ma\u0142ym Kacku i w Sopocie. Przed 1920 rokiem by\u0142a to wie\u015b w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen), w rejencji gda\u0144skiej.\n\nW 1932 roku teren cmentarza wytyczono w powi\u0119kszeniu wobec pierwotnych ustale\u0144, do 2,5 hektara. Latem 1937 roku zb\u00f3r uporz\u0105dkowa\u0142 cmentarz, a malarz J\u00f3zef Tomesz wypisa\u0142 wersety biblijne na bramie i na kamieniu krzy\u017ca; w 1939 roku warszawska firma Bracia Hoser ofiarowa\u0142a drzewka. Pochowano tu w kwietniu 1938 roku in\u017cyniera Henryka Kliema, za\u0142o\u017cyciela polskiego zboru w Tczewie, w styczniu 1939 roku \u2014 esto\u0144skiego marynarza Friedricha B\u00f6lowa, z udzia\u0142em za\u0142ogi jego statku i obu duchownych szwedzkich, a 24 marca 1939 roku za\u0142o\u017cyciela gdy\u0144skiego zboru, budowniczego Adolfa Martensa. Wed\u0142ug \u201ePrzegl\u0105du Ewangelickiego\u201d cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 tak\u017ce prawos\u0142awnym.\n\nPo 1939 roku parafia straci\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 dzia\u0142ania; ksi\u0119dza Kahan\u00e9 wysiedlono. W 1941 roku ksi\u0105dz Kahan\u00e9 zosta\u0142 zamordowany.\n\nPo 1945 roku cz\u0119\u015b\u0107 ewangelick\u0105 w\u0142\u0105czono w struktur\u0119 Cmentarza Witomi\u0144skiego; zachowa\u0142y si\u0119 na niej niekt\u00f3re dawne groby. Dzi\u015b jest to czynna nekropolia komunalna przy ulicy Witomi\u0144skiej, na dzia\u0142ce numer 153/13, prowadzona przez Zarz\u0105d Cmentarzy Komunalnych w Gdyni; w ewidencji konserwatorskiej figuruje jako dawny cmentarz gminny, obecnie komunalny. Dawny cmentarz protestancki jest dzi\u015b ca\u0142kowicie wch\u0142oni\u0119ty przez cmentarz komunalny. Domas\u0142owski wymienia zachowane pojedyncze nagrobki: Henryka i Aleksandry Kliem\u00f3w, Jerzego i Antoniny Radke oraz ich syna Jerzego, Felicji Kossakowskiej (1894\u20131938), Marty Neyman (1879\u20131951), rodziny Zieli\u0144skich i Stefana Alfonsa Lotha (1884\u20131937); na innych grobach powtarzaj\u0105 si\u0119 nazwiska z przedwojennej listy parafian.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, Gdynia, pozycja 1700 (Witomino, ulica Witomi\u0144ska, dawny cmentarz gminny, obecnie komunalny, dzia\u0142ka 153/13); Cmentarz Witomi\u0144ski \u2014 Wikipedia; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 61 i 626; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 448\u2013449; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Neustadt, s. 62, pozycja 101; J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, cz. I, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 69, 76, 78; cz. II, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VII (2013), s. 164, 167\u2013169; cz. III, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VIII (2014), s. 151, 159, 161, 171\u2013172; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 195\u2013196, pozycje 392\u2013393; ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skany 0165 (1827, nr 24) i 0200 (1835, nr 9); Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 6 (1882), s. 99, przyp. 1, i s. 100, przyp. 2.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz Witomi\u0144ski \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_Witomi%C5%84ski"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, cz. I, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012)","url":"https://gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 195\u2013196, pozycje 392\u2013393","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skany 0165 (1827, nr 24) i 0200 (1835, nr 9)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 61 i 626","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0051","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.49747,"lng":18.50777,"name_de":"","name_pl":"Gdynia-Witomino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Gdynia M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w G\u0119bicach (po niemiecku Gembitz) w gminie Mogilno, powiecie mogile\u0144skim, wojew\u00f3dztwie kujawsko-pomorskim \u2014 poza obszarem Pomorza Gda\u0144skiego. Nekropolia le\u017cy przy ul. Le\u015bnej, prowadz\u0105cej w kierunku Zbytowa, i bezpo\u015brednio s\u0105siaduje z cmentarzem \u017cydowskim; obie dzia\u0142ki nie s\u0105 rozdzielone. Zajmuje oko\u0142o 0,26 ha. Teren jest zaniedbany i zaro\u015bni\u0119ty, ogrodzenie zachowa\u0142o si\u0119 fragmentarycznie, przetrwa\u0142a metalowa brama z pierwszej po\u0142owy XX w. Zinwentaryzowano czterna\u015bcie stanowisk nagrobnych: dwana\u015bcie mogi\u0142 obmurowanych z piaskowca, lastryka i betonu, trzy postumenty oraz ceglany grobowiec (mauzoleum) z prze\u0142omu XIX i XX w. Uk\u0142ad wewn\u0119trzny cmentarza jest nieczytelny, stan zachowania oceniono jako bardzo z\u0142y. Ewangelicy z G\u0119bic podlegali parafii w Kwieciszewie (od 1856 roku), wcze\u015bniej parafii Strzelno-Kwieciszewo; w\u0142asnej parafii w G\u0119bicach nigdy nie utworzono, mimo wzniesienia tu w latach 1911\u20131914 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Datowanie za\u0142o\u017cenia cmentarza pozostaje sporne \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 pierwsz\u0105 \u0107wier\u0107 XIX w. albo okres drugiej wojny \u015bwiatowej.\n\n\ud83d\udfe1 Ten opis nie ma podanego \u017ar\u00f3d\u0142a. Rekord nie zawiera odsy\u0142acza do literatury ani ewidencji, a tekst podaje fakty sprawdzalne \u2014 nazw\u0119 niemieck\u0105, przynale\u017cno\u015b\u0107 administracyjn\u0105, daty. Przed publikacj\u0105 wymaga uzupe\u0142nienia atrybucji.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0945","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":null,"lng":null,"name_de":"Gembitz","name_pl":"G\u0119bice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"mogile\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w G\u0119si (po niemiecku Gans) za\u0142o\u017cono w pierwszej po\u0142owie XX wieku, oko\u0142o 100 metr\u00f3w od dzisiejszej drogi wojew\u00f3dzkiej numer 214 z L\u0119borka do \u0141eby. Fundatorem by\u0142 Nikolaus von Weiher, kt\u00f3rego posiad\u0142o\u015bci rozparcelowano, a cz\u0119\u015bciowo odebrano za d\u0142ugi fiskalne; przeni\u00f3s\u0142 on szcz\u0105tki swoich bliskich z mauzoleum w Wicku do nowej kaplicy w G\u0119si. Kaplica o wymiarach oko\u0142o 4 \u00d7 4 metr\u00f3w sta\u0142a w tylnym naro\u017cniku cmentarza i zosta\u0142a zniszczona oraz rozebrana do fundament\u00f3w \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 z niej nadpro\u017ce, schody i ceglano-kamienny naro\u017cnik. Cmentarz ma kszta\u0142t tr\u00f3jk\u0105ta r\u00f3wnobocznego o boku oko\u0142o 50 metr\u00f3w, a jego powierzchnia wynosi 0,29 hektara. Granice s\u0105 czytelne dzi\u0119ki po\u0142o\u017ceniu w\u015br\u00f3d p\u00f3l i dzi\u0119ki nasadzeniom. Na obrze\u017cu le\u017c\u0105 kamienie; przetrwa\u0142 tam liczny starodrzew, oko\u0142o 20 \u015bwierk\u00f3w i 10 d\u0119b\u00f3w. Na cmentarzu mo\u017cna odnale\u017a\u0107 7 grob\u00f3w i 5 mogi\u0142 ziemnych o ukierunkowanych polach grobowych.\n\nWie\u015b le\u017cy w gminie Wicko w powiecie l\u0119borskim (przed 1945 rokiem Kreis Lauenburg in Pommern); urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142a w Bia\u0142ogardzie, a obw\u00f3d urz\u0119dowy w Wicku. G\u0119\u015b istnia\u0142a w XIV wieku, a od 1377 roku do 1934 stanowi\u0142a w\u0142asno\u015b\u0107 rodu von Weiher; w 1928 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 kapitan Nicolaus von Weiher, a dzier\u017cawc\u0105 W. Malmendier; p\u00f3\u017aniej posiad\u0142o\u015b\u0107 rozparcelowano. W 1784 roku G\u0119\u015b le\u017ca\u0142a mil\u0119 i \u0107wier\u0107 na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, nad b\u0142otem l\u0119borskim, naprzeciw Cecenowa. Obok folwarku mieszka\u0142o sze\u015bciu gospodarzy, trzech zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142a karczma i ku\u017ania \u2014 razem 17 dym\u00f3w. Formalnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do katolickiego ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie, lecz \u201eh\u00e4lt sich aber als ein Gastdorf zu der Gro\u00df-Jannewitzschen Kirche\u201d \u2014 jako wie\u015b go\u015bcinna trzyma\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Janowicach. W 1879 roku maj\u0105tek Gans (384,92 hektara) nale\u017ca\u0142 do Dietricha von Weihera, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w Wicku, a w latach 1905\u20131911 do Hansa von Weihera.\n\nMiejscowi ewangelicy nale\u017celi najpierw do parafii w Janowicach, a od 1893 roku do parafii w \u0141ebieniu. W pa\u017adzierniku 1890 roku tamtejsza gmina ewangelicka sta\u0142a si\u0119 samodzielnym wikariatem, w 1891 roku zbudowa\u0142a nowy zb\u00f3r, zawieszaj\u0105c na jego wie\u017cy dwa zabytkowe dzwony z lat 1491 i 1604, a w 1893 roku sta\u0142a si\u0119 parafi\u0105. Do parafii wesz\u0142y \u0141ebie\u0144, Bia\u0142ogarda, Kr\u0119pa Kaszubska, Kopaniewo, Zdrzewno, L\u0119dziechowo, Maszewko i G\u0119\u015b. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku wie\u015b zapisano w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska (strona 186, pozycja 11) liczy\u0142a 37 ewangelik\u00f3w, obw\u00f3d dworski (strona 190, pozycja 82) \u2014 132, to jest 61 m\u0119\u017cczyzn i 71 kobiet; katolik\u00f3w nie by\u0142o w \u017cadnym z nich. Parafi\u0105 ewangelick\u0105 obu jednostek by\u0142 \u0141ebie\u0144, katolick\u0105 L\u0119bork. W 1905 roku G\u0119\u015b przypisano do wydzielonej wtedy gminy ko\u015bcielnej w Bia\u0142ogardzie, pozostaj\u0105cej pod wsp\u00f3lnym z \u0141ebieniem urz\u0119dem parafialnym.\n\nGminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Wicko na lata 2019\u20132023 zalicza cmentarz w G\u0119si \u2014 obok cmentarza w Wojciechowie \u2014 do dw\u00f3ch najm\u0142odszych cmentarzy ewangelickich w gminie, datowanych na lata 20. XX wieku. W latach trzydziestych na obrze\u017cach wsi za\u0142o\u017cono ob\u00f3z S\u0142u\u017cby Pracy, a na pocz\u0105tku 1945 roku jego baraki zaj\u0119li ewakuowani wi\u0119\u017aniowie obozu Stutthof; zgin\u0119\u0142o tu oko\u0142o dwustu z nich, a po wojnie ich prochy przeniesiono na cmentarz w Kr\u0119pie Kaszubskiej.\n\nNajlepiej zachowana i odwiedzana jest piel\u0119gnowana przez mieszka\u0144c\u00f3w mogi\u0142a J\u00f3zefa Cichowskiego, zmar\u0142ego w kwietniu 1945 roku. Pozosta\u0142e groby zniszczono i pozbawiono napis\u00f3w; w dobrym stanie s\u0105 dwa krzy\u017ce spawane z element\u00f3w \u017celaznych, przy kt\u00f3rych zostawia si\u0119 sztuczne kwiaty i znicze. Do drzewa przybito krzy\u017c drewniany, na kt\u00f3rym widnia\u0142y dwie miedziane tabliczki z napisem: \u201eTutaj spoczywa moja ukochana siostra Ansetraut Bathow, urodzona 1920 roku na \u015al\u0105sku, zmar\u0142a 1945 w G\u0119si. Dzi\u0119kujemy mieszka\u0144com G\u0119si za zachowanie miejsca spoczynku zmar\u0142ych obywateli niemieckich. Ilse Bathow\u201d. Tabliczk\u0119 z nazwiskiem skradziono. Na zdj\u0119ciu konserwatora zabytk\u00f3w z 2005 roku widnieje nagrobek z lastryko po\u015bwi\u0119cony Jadzi Szewczyk, urodzonej 19 grudnia 1942 i zmar\u0142ej 1 maja 1946 roku; dzi\u015b jest mocno uszkodzony.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a \u201eG\u0119\u015b \u2014 Gans\u201d, \u201eG\u0119\u015b\u201d (miejsca pami\u0119ci) i \u201e\u0141ebie\u0144 \u2014 Labehn\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Labehn; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, roczniki 1893 i 1905; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Wicko na lata 2019\u20132023 (uchwa\u0142a nr VI/16/2019 z 26 marca 2019 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1070; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 246\u2013247; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 134\u2013135; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 123; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 167.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Wicko \u2014 Warto Zobaczy\u0107 (powiat l\u0119borski)","url":"https://www.powiat-lebork.com/turystyka-i-rekreacja/warto-zobaczyc/gmina-wicko/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej \u2014 has\u0142a \u201eG\u0119\u015b \u2013 Gans\u201d i \u201eG\u0119\u015b\u201d (miejsca pami\u0119ci); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"tam\u017ce, has\u0142o \u201e\u0141ebie\u0144 \u2013 Labehn\u201d (sk\u0142ad parafii utworzonej w 1893 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg: strona 186, pozycja 11 (Gans, 37 ewangelik\u00f3w) oraz strona 190, pozycja 82 (Gans, 132 ewangelik\u00f3w)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1070","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 246\u2013247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 134\u2013135","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 123","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 167","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Labehn, s. 251","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0884","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_ges/ges__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.64192,"lng":17.66042,"name_de":"Gans","name_pl":"G\u0119\u015b \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Giemlicach (Gemlitz) na \u017bu\u0142awach le\u017cy przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i jest dzi\u015b czynnym cmentarzem parafialnym rzymskokatolickim; katalog \u017bu\u0142aw opisuje go jako dawny ewangelicki. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 w Giemlicach przetrwa\u0142 jednak Reformacj\u0119 przy dawnym wyznaniu \u2014 jako jedyny w okolicy.\n\nPotwierdza to wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku. Wizytator zapisa\u0142, \u017ce wszystkie ko\u015bcio\u0142y w posiad\u0142o\u015bciach gda\u0144skich zaj\u0119li osiadli heretycy \u2014 \u201epraeter Gemlice\u201d, czyli opr\u00f3cz Giemlic; tutejsza \u015bwi\u0105tynia by\u0142a murowana w ca\u0142o\u015bci i nie wymaga\u0142a \u017cadnych napraw, nosi\u0142a wezwanie \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, a cmentarz przy niej by\u0142 dobrze ogrodzony. A jednak na \u015bcianach tego katolickiego ko\u015bcio\u0142a namalowano kielich z podobizn\u0105 Lutra \u2014 wizytator nakaza\u0142 go \u201ejak najpr\u0119dzej\u201d usun\u0105\u0107. Zapis pokazuje, \u017ce formalna przynale\u017cno\u015b\u0107 \u015bwi\u0105tyni i rzeczywiste sympatie parafian to nie zawsze to samo: kielich podawany wiernym, znak Komunii pod obiema postaciami, by\u0142 znakiem rozpoznawczym Reformacji, a namalowano go w jedynym ko\u015bciele okolicy, kt\u00f3ry pozosta\u0142 przy dawnym wyznaniu.\n\nJak daleko zasz\u0142a zmiana w s\u0105siedztwie, pokazuje wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku. Spisano w nim dwana\u015bcie parafii i notowano przy nich, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile wie\u015b p\u0142aci mu zamiast dziesi\u0119cin \u2014 przy Giemlicach takiego zapisu nie ma. Ten sam wykaz przypomina, \u017ce Giemlice by\u0142y dawniej fili\u0105 Steblewa: biskup je stamt\u0105d oddzieli\u0142 i przypisa\u0142 im kaplic\u0119 oraz wie\u015b D\u0142ugie Pole, ale gda\u0144szczanie z powrotem przy\u0142\u0105czyli j\u0105 do Steblewa.\n\nDzisiejsza \u015bwi\u0105tynia nie jest ju\u017c t\u0105, kt\u00f3r\u0105 ogl\u0105da\u0142 wizytator. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela wzniesiono w latach 1840\u20131841 i konsekrowano w 1842 roku; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego obejmuje go wraz z cmentarzem grzebalnym pod numerem A-1299 z 28 grudnia 1989 roku. Wcze\u015bniej wie\u015b zmienia\u0142a w\u0142a\u015bcicieli: w 1292 roku M\u015bciw\u00f3j II darowa\u0142 j\u0105 cystersom w Pelplinie, w 1301 roku przesz\u0142a do biskupa kujawskiego, a w 1592 roku biskup Rozra\u017cewski odda\u0142 j\u0105 jezuitom ze Szotlandu pod Gda\u0144skiem.\n\nEwangelicy byli tu wyra\u017an\u0105 mniejszo\u015bci\u0105: S\u0142ownik geograficzny notuje w Giemlicach 480 katolik\u00f3w, 46 ewangelik\u00f3w i 32 domy. Przy ko\u015bciele, kt\u00f3rego ewangelicy nie zaj\u0119li, cmentarz pozostawa\u0142 cmentarzem katolickim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku) oraz wykaz \u201edecanatus insulae minoris Gedanensis\u201d z 1593 roku \u2014 Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Giemlice (Gemlitz) \u2014 \u017bu\u0142awy, zulawy.infopl.info; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Giemlice (Gemlitz) \u2014 \u017bu\u0142awy infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/index.php/pg/gcedry/giemlice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0055","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.208744,"lng":18.845745,"name_de":"Gemlitz","name_pl":"Giemlice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz le\u017cy w lesie, na wzg\u00f3rzu, mi\u0119dzy Gilw\u0105 Ma\u0142\u0105 a Gilw\u0105 Wielk\u0105, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Gilwy Wielkiej, na dzia\u0142ce numer 306/4 w obr\u0119bie Paczkowo, w gminie Kwidzyn. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Neud\u00f6rfchen ufundowa\u0142 w 1624 roku Wolff Friedrich, baron na Heydeck, dziedzic Neuhofu, Cremitten i Neud\u00f6rfchen. W\u0142asnego duchownego zb\u00f3r mia\u0142 od 1669 roku, a w 1813 roku \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a w Trumiejach; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w niej co trzeci\u0105 niedziel\u0119, do 1778 roku tak\u017ce po polsku. Dzisiejszy murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1845 roku, wie\u017c\u0119 w 1849; ma dwa dzwony i organy o siedmiu g\u0142osach, a przed o\u0142tarzem le\u017cy p\u0142yta nagrobna Friedricha von der Gr\u00f6bena.\n\nGilwa Ma\u0142a to dawne Klein Gilwe. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Klein Gilwe jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 25 dom\u00f3w mieszkalnych i 260 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 251 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii Belschwitz; katolicy \u2014 do parafii w Kwidzynie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego Gilwe B.\n\nW pruskich spisach powszechnych Gilwa Ma\u0142a nie by\u0142a osobn\u0105 gmin\u0105, lecz osad\u0105 w obr\u0119bie wsi Gilwe A, czyli dzisiejszej Gilwy: w 1885 roku sta\u0142y w niej 24 budynki mieszkalne i mieszka\u0142o 175 os\u00f3b, w 1905 roku \u2014 25 budynk\u00f3w i 138 os\u00f3b. Obok spisy ujmuj\u0105 osobno mniejsz\u0105 osad\u0119 Gilwe B, le\u017c\u0105c\u0105 oko\u0142o kilometra na po\u0142udnie od Gilwy, kt\u00f3r\u0105 opuszczono przed 1945 rokiem. W spisie z 1 grudnia 1885 roku wi\u0119ksza Gilwe A liczy\u0142a 429 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 420 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w, mniejsza Gilwe B \u2014 130 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Ewangelicy z Gilwe A chodzili wtedy do ko\u015bcio\u0142a w Gro\u00df Bellschwitz, ewangelicy z Gilwe B do Trumiej (Gro\u00df Tromnau), katolicy z obu osad do Prabut.\n\nOsobno liczy obie osady tak\u017ce spis z 1 grudnia 1910 roku: Gilwe A mia\u0142a wtedy 313 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 303 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w. Gilwe B liczy\u0142a 105 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskazano Gilwie A w Trumiejkach (Klein Tromnau) w powiecie suskim, a Gilwie B w Neud\u00f6rfchen; tam te\u017c, w Neud\u00f6rfchen, mie\u015bci\u0142y si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy obu osad.\n\nProgram Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn podaje, \u017ce cmentarz ma nieczytelny uk\u0142ad kompozycyjny, nie zachowa\u0142 si\u0119 na nim starodrzew, teren porastaj\u0105 samosiejki, a nagrobki s\u0105 zdewastowane.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wi\u0105\u017ce oba cmentarze Gilwy z Gilw\u0105 Ma\u0142\u0105 i \u017cadnego nie przypisuje ani Gilwe A, ani Gilwe B; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 wi\u0105\u017ce ten cmentarz z dawnym maj\u0105tkiem Gilwa A.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Gro\u00df Gilwe A w parafii Trumiejki (Klein Tromnau) i podaje \u0142\u0105cznie 307 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlicher Quellen, oprac. K\u00f6niglich Preu\u00dfisches Statistisches Landesamt, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 54; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 9\u201310; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 520\u2013521; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen, Berlin 1908 (spis z 1 grudnia 1905 roku), Kreis Marienwerder, s. 82\u201383, pozycje 17\u201318; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Klein Gilwe w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 102\u2013103; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 73.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 54","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 533 i 539\u2013540","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Klein Gilwe (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=54624"},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karty miejscowo\u015bci Gilwe i Gilwe B (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=52250"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 85","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 73","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1081","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71676,"lng":19.15105,"name_de":"Klein Gilwe","name_pl":"Gilwa Ma\u0142a \u2014 cmentarz ewangelicki w lesie na wzg\u00f3rzu (dzia\u0142ka 306/4)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz le\u017cy w lesie mi\u0119dzy Gilw\u0105 Ma\u0142\u0105 a Gilw\u0105 Wielk\u0105, przy polnej drodze, na dzia\u0142ce numer 307/1 w obr\u0119bie Paczkowo, w gminie Kwidzyn. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Karta cmentarza z marca 1988 roku odnotowuje, \u017ce \u201eZachowa\u0142y si\u0119 nieliczne nagrobki /obudowy/ z inskrypcjami lub bez, s\u0142upki w formie \u015bci\u0119tych pni drzew bez tablic inskrypcyjnych\u201d. Czytelny by\u0142 wtedy kszta\u0142t i granice wyd\u0142u\u017conej, prostok\u0105tnej dzia\u0142ki, obsadzonej d\u0119bami i lipami, a uk\u0142ad kwater uleg\u0142 silnemu zatarciu; najstarszy zachowany nagrobek pochodzi\u0142 z 1915 roku, muru ani bramy nie by\u0142o.\n\nGilwa Ma\u0142a, po niemiecku Klein Gilwe, by\u0142a w pruskich spisach powszechnych osad\u0105 w obr\u0119bie gminy Gilwe A; obok niej spisy ujmuj\u0105 osobno gmin\u0119 Gilwe B i przypisuj\u0105 obu r\u00f3\u017cne parafie ewangelickie. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, do kt\u00f3rej z osad, Gilwe A czy Gilwe B, nale\u017ca\u0142 ten cmentarz; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wi\u0105\u017ce oba cmentarze Gilwy z Gilw\u0105 Ma\u0142\u0105.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Klein Gilwe* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 25 dom\u00f3w mieszkalnych i 260 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 251 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce katolicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie, a dzieci do okr\u0119gu szkolnego *Gilwe B*.\n\nW spisie z 1 grudnia 1885 roku Gilwe A liczy\u0142a 429 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 420 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w, Gilwe B \u2014 130 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Ewangelicy z Gilwe A nale\u017celi wtedy do parafii w Gro\u00df Bellschwitz, ewangelicy z Gilwe B do Trumiej (Gro\u00df Tromnau), katolicy z obu osad do Prabut. Spis z 1 grudnia 1910 roku liczy obie osady osobno: Gilwe A mia\u0142a 313 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 303 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w, Gilwe B \u2014 105 mieszka\u0144c\u00f3w, samych ewangelik\u00f3w. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskazano wtedy Gilwie A w Trumiejkach (Klein Tromnau) w powiecie suskim, a Gilwie B w Neud\u00f6rfchen; urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy obu osad mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Neud\u00f6rfchen.\n\nKo\u015bcio\u0142y w Gro\u00df Bellschwitz i w Trumiejkach tworzy\u0142y jedn\u0105 parafi\u0119. \u015awi\u0105tynia w Bellschwitz, pocz\u0105tkowo kaplica, przesz\u0142a w r\u0119ce luteran\u00f3w wkr\u00f3tce po Reformacji; w 1731 roku zosta\u0142a odnowiona, a w 1863 roku rozbudowana ku zachodowi. W miejsce starej wie\u017cy postawiono w 1835 roku now\u0105, kryt\u0105 blach\u0105 cynkow\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 trzy dzwony z 1867 roku, snycerski o\u0142tarz i ambon\u0119 oraz marmurow\u0105 chrzcielnic\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trumiejkach, dawniej macierzysty, po\u0142\u0105czono z Bellschwitz w 1818 roku; by\u0142 murowanym prostok\u0105tem z wie\u017c\u0105, mia\u0142 dwa dzwony z 1604 i 1605 roku oraz organy o trzynastu g\u0142osach. Duchownych w Bellschwitz wymienia si\u0119 od 1611 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Gro\u00df Gilwe A w parafii Trumiejki (Klein Tromnau) i podaje \u0142\u0105cznie 307 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlicher Quellen, oprac. K\u00f6niglich Preu\u00dfisches Statistisches Landesamt, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 53; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 521 (has\u0142o \u201eBelschwitz und Kl. Tromnau\u201d); karta cmentarza w Gilwie Ma\u0142ej, oprac. J. Tarnacki, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 102\u2013103; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 85; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 73.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 53","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 533 i 539\u2013540","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 85","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 73","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1080","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71631,"lng":19.1392,"name_de":"Gilwe","name_pl":"Gilwa Ma\u0142a \u2014 cmentarz ewangelicki w lesie przy polnej drodze (dzia\u0142ka 307/1)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w G\u0142obinie (przed 1945 rokiem Gumbin), wsi le\u017c\u0105cej na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142upska, po\u0142o\u017cony jest na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144. Sprawozdanie Towarzystwa Historii i Staro\u017cytno\u015bci Pomorskich z 1878 roku podaje, \u017ce cmentarz wsi le\u017ca\u0142 oko\u0142o 3000 krok\u00f3w na wsch\u00f3d od G\u0142obina, na \u0142agodnie wznosz\u0105cej si\u0119 wysoko\u015bci, a mi\u0119dzy nim a Stani\u0119cinem (Stantin) wyci\u0119to nale\u017c\u0105cy do wsi las d\u0119bowy, co ods\u0142oni\u0142o rozleg\u0142e cmentarzysko cia\u0142opalne z urnami. Dzi\u015b u\u017cytkuje go parafia rzymskokatolicka w Wieszynie; w zachodnim naro\u017cniku pojawi\u0142y si\u0119 pod koniec XX wieku nowe poch\u00f3wki mieszka\u0144c\u00f3w G\u0142obina i Stani\u0119cina.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na rzucie kwadratu obwiedzionego kamiennym wa\u0142em. Inwentaryzacja z 2020 roku datuje za\u0142o\u017cenie na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku; monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego podaje tylko, \u017ce od ko\u0144ca XIX wieku by\u0142 on dwukrotnie powi\u0119kszany, a jego form\u0119 ko\u0144cow\u0105 utrwali\u0142a mapa z 1935 roku. Najpierw dodano teren od zachodu, co zmieni\u0142o za\u0142o\u017cenie w prostok\u0105t; p\u00f3\u017aniej, ju\u017c w XX wieku, powi\u0119kszono go od p\u00f3\u0142nocy, przez co wr\u00f3ci\u0142 do proporcji zbli\u017conych do kwadratu. Alej\u0119 dziel\u0105c\u0105 teren na dwie kwatery przed\u0142u\u017cono wtedy na now\u0105 cz\u0119\u015b\u0107. Inwentaryzacja opisuje obecny kszta\u0142t jako prostok\u0105tny, ustalony w latach trzydziestych XX wieku.\n\nGranice cmentarza nie zmieni\u0142y si\u0119 do dzi\u015b i wszystkie etapy pozostaj\u0105 czytelne. Zachowa\u0142 si\u0119 starodrzew, zarys podzia\u0142u na dwie kwatery i kamienny wa\u0142 oddzielaj\u0105cy star\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 od nowszej. Pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w skupiaj\u0105 si\u0119 po stronie wschodniej; cz\u0119\u015b\u0107 dodana w XIX wieku nie zachowa\u0142a \u017cadnych \u015blad\u00f3w naziemnych. Ocala\u0142 mi\u0119dzy innymi kamienny nagrobek Maxa Grotha (1877\u20131941) oraz kamienny krzy\u017c z 1934 roku, le\u017c\u0105cy dzi\u015b w najstarszej cz\u0119\u015bci za\u0142o\u017cenia. Z ocala\u0142ych nagrobk\u00f3w utworzono na pocz\u0105tku obecnego stulecia lapidarium z tablic\u0105 dwuj\u0119zyczn\u0105: \u201eJA JESTEM ZMARTWYCHWSTANIE I \u017bYCIE\u2026\u201d (J 11,25) \u2014 \u201eTYM, KT\u00d3RZY TU SPOCZYWAJ\u0104, PAMI\u0118\u0106 I MODLITWA\u201d, i to samo po niemiecku, z dat\u0105 A.D. 2003.\n\nW 1281 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II nada\u0142 wie\u015b norbertanom z Bia\u0142obok\u00f3w. W 1784 roku G\u0142obino liczy\u0142o 14 dym\u00f3w i by\u0142o wcielone do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Piotra na Starym Mie\u015bcie w S\u0142upsku. Ostatnim w\u0142a\u015bcicielem i zarz\u0105dc\u0105 miejscowego maj\u0105tku by\u0142 Erich Guhlke. Przed wojn\u0105 Gumbin nale\u017ca\u0142 do powiatu s\u0142upskiego (Landkreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b liczy\u0142a 104 mieszka\u0144c\u00f3w w 1821 roku, 421 w 1910, a w 1939 oko\u0142o 432 (wed\u0142ug inwentaryzacji z 2020 roku \u2014 423).\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; nale\u017ca\u0142a ona do miejskiej parafii ewangelickiej \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku, a cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 miejscowej spo\u0142eczno\u015bci lutera\u0144skiej. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Gumbin uj\u0119to osobno jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w pierwszej naliczono 201 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, w drugim 57 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. Jako parafi\u0119 podano Stolp (Altstadt), czyli S\u0142upsk. W 1925 roku naliczono tu czworo katolik\u00f3w. W 1939 roku wszyscy mieszka\u0144cy poza czterema katolikami nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Piotra.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 8 marca 1945 roku, a niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eVierzigster Jahresbericht\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 28 (1878), s. 451; \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 176; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 971.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 971","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eVierzigster Jahresbericht\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 28 (1878), s. 451","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_AF_28/471/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0679","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.440401,"lng":17.113856,"name_de":"Gumbin","name_pl":"G\u0142obino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u0142odowo \u2014 po niemiecku Gladau, w wariancie Glodau, a pierwotnie I\u0142aw albo I\u0142owo, potem K\u0142odowa \u2014 do 1920 roku le\u017ca\u0142o w pruskim powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej. Po 1920 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w polskim powiecie ko\u015bcierskim. By\u0142o samodzieln\u0105 gmin\u0105 wiejsk\u0105 i jako gmina G\u0142odowo ujmuje je spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku. By\u0142a to wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska na trakcie skarszewsko-ko\u015bcierskim, przy trzech jeziorach, o obszarze 2494 m\u00f3rg, z 34 domami mieszkalnymi. W Wi\u0119ckowach wie\u015b mia\u0142a okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego, a s\u0105d obwodowy w Skarszewach.\n\nOsada nale\u017ca\u0142a do ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich, a w 1258 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor II nada\u0142 j\u0105 wraz z ca\u0142ym kluczem pog\u00f3dzkim cystersom. W 1354 roku opat Eberard z Elbl\u0105ga wyda\u0142 wie\u015b na czynsz w\u0142o\u015bcianom, a po zaborze d\u00f3br duchownych rz\u0105d pruski nada\u0142 j\u0105 na w\u0142asno\u015b\u0107 dotychczasowym w\u0142o\u015bcianom 29 czerwca 1819 roku. 17 sierpnia 1761 roku opat Izydor Tokarzewski nada\u0142 so\u0142ectwo z czterema w\u0142\u00f3kami Johannowi Reznerowi do trzeciego pokolenia. W 1772 roku Gloddowo liczy\u0142o 24 w\u0142\u00f3ki, a mieszka\u0144cy byli katolikami. Odrabiali pa\u0144szczyzn\u0119, w \u017cniwa codziennie z parobkiem i dziewk\u0105, bez wy\u017cywienia.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 101 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 90 luteran\u00f3w i 11 katolik\u00f3w \u2014 i kieruje luteran\u00f3w do Skarszew (Sch\u00f6neck), katolik\u00f3w do Pog\u00f3dek. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku *Gladau* by\u0142a wsi\u0105 ch\u0142opsk\u0105 z 14 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 13 zagrodami cha\u0142upniczymi. W 1869 roku podr\u0119cznik notowa\u0142 we wsi 315 mieszka\u0144c\u00f3w i 34 budynki mieszkalne. W podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 i karczm\u0119.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* notuje 278 ewangelik\u00f3w, 37 katolik\u00f3w i osiem os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, a wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku \u2014 311 ewangelik\u00f3w i 48 katolik\u00f3w na 359 mieszka\u0144c\u00f3w. Wykaz gmin z 1885 roku podaje przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105: ewangelicy szli do Skarszew, katolicy do Pog\u00f3dek. Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza ju\u017c G\u0142odowo do ewangelickiej parafii w Pog\u00f3dkach (Pogutken) i podaje we wsi 242 dusze. W 1852 roku wie\u015b liczy\u0142a 197 mieszka\u0144c\u00f3w, potem 359 w 1885, 415 w 1905, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku \u2014 405; dzi\u015b mieszka tu oko\u0142o pi\u0119ciuset os\u00f3b. W spisie z 1 grudnia 1910 roku spo\u015br\u00f3d 247 os\u00f3b, kt\u00f3re poda\u0142y niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty, 241 by\u0142o ewangelikami, a sze\u015bcioro \u2014 katolikami; po polsku m\u00f3wi\u0142o wtedy 117 os\u00f3b. W spisie z 1 grudnia 1910 roku, pod pozycj\u0105 24 powiatu ko\u015bcierskiego, obie kolumny wskazuj\u0105 Pog\u00f3dki (Pogutken). Serwis westpreussen.de przypisuje wie\u015b do Pog\u00f3dek, a leksykon Meyersa zna Pog\u00f3dki jako parafi\u0119 katolick\u0105; w Pog\u00f3dkach w 1899 roku stan\u0105\u0142 neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w G\u0142odowie. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka opu\u015bci\u0142a wie\u015b.\n\nKarta cmentarza z 15 listopada 1984 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201eStan zachowania nagrobk\u00f3w z\u0142y\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy przy drodze polnej oko\u0142o siedmiuset metr\u00f3w na zach\u00f3d od wsi, otoczony obwa\u0142owaniem ziemnym i kamienno-ceglanym, a \u015blady mogi\u0142 by\u0142y w wi\u0119kszo\u015bci zatarte. W 1984 roku zachowa\u0142o si\u0119 siedemna\u015bcie p\u0142yt i tabliczek oraz pi\u0119\u0107 nagrobk\u00f3w wolnostoj\u0105cych, najstarszy z 1828 roku, a ze starodrzewu trzy lipy, klony, modrzew i brzoza.\n\nGisela Borchers pisze w \u201eBerenter Kreisbote\u201d z grudnia 2012 roku, \u017ce cmentarz le\u017ca\u0142 na wschodzie wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi do Junkrow\u00f3w. Gmina oczy\u015bci\u0142a wtedy zaro\u015bni\u0119ty teren i ods\u0142oni\u0142a resztki obrze\u017cy mogi\u0142, nagrobki i ogrodzenia. \u017beliwne tabliczki i cz\u0119\u015bci ogrodze\u0144 stopniowo gin\u0119\u0142y, tak \u017ce zosta\u0142a tylko cz\u0119\u015b\u0107 jednego ogrodzenia, wro\u015bni\u0119ta w drzewo. Borchers wymienia te\u017c nagrobek Gustava Knorra i s\u0142upy dawnej bramy. Tablicy obja\u015bniaj\u0105cej tu nie ma, bo cmentarz najwyra\u017aniej nie nale\u017ca\u0142 ju\u017c do gminnego programu odnowy.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 co do po\u0142o\u017cenia. Karta z 1984 roku umieszcza cmentarz oko\u0142o siedmiuset metr\u00f3w na zach\u00f3d od wsi, a Borchers na wschodzie, przy drodze do Junkrow\u00f3w. Nie wiadomo, czy to pomy\u0142ka w jednym ze \u017ar\u00f3de\u0142, czy chodzi o dwa miejsca.\n\nDorota Abramowicz pisze w \u201eDzienniku Ba\u0142tyckim\u201d z 2013 roku, \u017ce cmentarz uporz\u0105dkowano niedawno ze \u015brodk\u00f3w gminy, z inicjatywy so\u0142tysa, i \u017ce dopiero po wyci\u0119ciu drzew okaza\u0142o si\u0119, jak ma\u0142o zosta\u0142o. Mieszkanka, kt\u00f3ra stara si\u0119 o niego dba\u0107, opowiada\u0142a, \u017ce z\u0142odzieje wywie\u017ali metalowe cz\u0119\u015bci ma\u0142\u0105 ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0105, a mur otaczaj\u0105cy cmentarz poszed\u0142 na budow\u0119 dom\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, pozycja 24; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Berent, s. 38, pozycja 23; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom II, has\u0142o \u201eG\u0142odowo\u201d; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 86, nr 77; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat ko\u015bcierski, gmina nr 12; karta cmentarza w G\u0142odowie, oprac. S. Grochowski, Z. Grochowska, G. Olszewska, Gda\u0144sk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 9, pozycja 77; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 161\u2013162; G. Borchers, \u201eDer evangelische Friedhof in Gladau / G\u0142odowo\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 16 (2012), s. 7; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; D. Abramowicz, \u201eJakie\u015b groby tu by\u0142y\u2026\u201d, \u201eDziennik Ba\u0142tycki\u201d, 23 sierpnia 2013 roku, przek\u0142ad niemiecki: \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 15\u201316.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz w G\u0142odowo gmina Liniewo \u2014 Targeo","url":"https://mapa.targeo.pl/cmentarz-glodowo-gmina-liniewo/kategoria/2293/0165853"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 9, pozycja 77","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 161\u2013162","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. Borchers, \u201eDer evangelische Friedhof in Gladau / G\u0142odowo\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 16 (2012), s. 7","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"D. Abramowicz, \u201eJakie\u015b groby tu by\u0142y\u2026\u201d, \u201eDziennik Ba\u0142tycki\u201d, 23 sierpnia 2013 roku, przek\u0142ad niemiecki: \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 15\u201316","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0163","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.075844,"lng":18.31591,"name_de":"Gladau","name_pl":"G\u0142odowo (gmina Liniewo) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w G\u0142odowie (Gloddow) nigdy nie by\u0142o \u2014 by\u0142 tylko cmentarz ewangelicki. W zachowanych zapisach najstarsza wzmianka o poch\u00f3wku na tym cmentarzu pochodzi z 13 marca 1874 roku i dotyczy Augusta Schr\u00f6dera. W 2007 roku stan\u0105\u0142 we wsi pomnik z napisem po polsku i po niemiecku: \u201eNigdy wi\u0119cej wojny!\u201d \u2014 \u201eM\u00f6ge es nie wieder Kriege geben\u201d, a pod nim \u201eGlodowo/Gloddow 2007\u201d.\n\nG\u0142odowo to wie\u015b kaszubska, za\u0142o\u017cona po 1558 roku przez rodzin\u0119 von Puttkamer. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku G\u0142odowo by\u0142o przypisane do ko\u015bcio\u0142a w Wa\u0142dowie (Waldow) w synodzie s\u0142upskim. Dzia\u0142a\u0142y tu szko\u0142a, otwarta po 1795 roku, gospoda i mleczarnia.\n\nW 1818 roku wie\u015b liczy\u0142a 59 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1864 oko\u0142o 287, a w 1939 roku \u2014 zale\u017cnie od \u017ar\u00f3d\u0142a \u2014 216 albo 252. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 G\u0142odowo w dw\u00f3ch rubrykach: w gminie wiejskiej naliczono 90 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 179, i ani jednego katolika. Maj\u0105tek Gloddow-Wustrow rozparcelowano w 1896 roku na dziewi\u0119\u0107 gospodarstw rentowych.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142a w Piaszczynie (Reinwasser), a s\u0105d w Miastku. Mieszkali tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicy, nale\u017c\u0105cy do parafii w Wa\u0142dowie (Waldow); nieliczni katolicy \u2014 do parafii w Miastku. W wykazie parafii pomorskich z 1924 roku parafia wa\u0142dowska figuruje w synodzie miasteckim.\n\nNa pocz\u0105tku marca 1945 roku wesz\u0142a tu Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eusuni\u0119te nagrobki, drzewostan w 80%\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 po zachodniej stronie wsi, przy drodze gruntowej na skraju lasu, nie mia\u0142 ogrodzenia ani bramy, a z dawnego za\u0142o\u017cenia pozosta\u0142o wtedy osiem mogi\u0142 z pierwszej po\u0142owy XX wieku, coko\u0142y metalowych krzy\u017cy oraz grupy i rz\u0119dy starych drzew, w\u015br\u00f3d nich 18 \u015bwierk\u00f3w i 2 jesiony o zwisaj\u0105cej formie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 792; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), powiat Rummelsburg, s. 162\u2013165; \u201eVerzeichnis der evangelischen Pfarrstellen und Geistlichen etc. der Provinz Pommern\u201d, 1924; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 173; G\u0142odowo (gmina Miastko) \u2014 Wikipedia (polska i niemiecka); karta cmentarza w G\u0142odowie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"G\u0142odowo (gmina Miastko) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C5%82odowo_(gmina_Miastko)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 792","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017\u20132020, uchwa\u0142a nr XLV/420/2017 Rady Miejskiej w Miastku z dnia 24 listopada 2017 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2018, poz. 29, s. 40","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2018&book=0&position=29"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0610","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.046725,"lng":17.191346,"name_de":"Gloddow","name_pl":"G\u0142odowo (gmina Miastko) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"G\u0142\u00f3wczewice w gminie Brusy le\u017c\u0105 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci dawnego powiatu chojnickiego, tu\u017c przy granicy powiatu ko\u015bcierskiego. W okolicy lesistej i piaszczystej wie\u015b le\u017ca\u0142a o jedn\u0105 sz\u00f3st\u0105 mili od bitego traktu chojnicko-ko\u015bcierskiego. Wie\u015b wymieniono w dokumencie z 1294 roku, a w 1370 roku Zygfryd von Gerlachsheim, komtur tucholski, nada\u0142 tu 20 w\u0142\u00f3k cz\u0142owiekowi zapisanemu w S\u0142owniku geograficznym jako \u201euczciwy Glopze\u201d. W nadaniu granice wyznaczy\u0142y strugi i miedze s\u0105siad\u00f3w. W 1570 roku ziemia by\u0142a w drobnych udzia\u0142ach: Andrzej Korda G\u0142\u00f3wczewski trzyma\u0142 10 w\u0142\u00f3k, Jan G\u0142\u00f3wczewski dwie, Jerzy K\u0142opat trzy i trzy czwarte, Krzysztof Kozak nieco ponad trzy, Bart\u0142omiej Naje\u017c jedn\u0105.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* opisuje G\u0142\u00f3wczewice jako rycerskie dobra w drobnych udzia\u0142ach: 2825 m\u00f3rg obszaru, 52 budynki, w tym 23 domy mieszkalne, 205 katolik\u00f3w i 18 ewangelik\u00f3w. Parafia by\u0142a w Le\u015bnie, szko\u0142a w Raduniu w powiecie ko\u015bcierskim, poczta w Brusach. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w G\u0142\u00f3wczewicach 245 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 234 katolik\u00f3w i 11 ewangelik\u00f3w. W tym spisie ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Sominach, le\u017c\u0105cych po drugiej stronie granicy, w prowincji Pomorze.\n\nW pierwszym spisie powszechnym Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku wykazano w G\u0142\u00f3wczewicach 336 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 164 m\u0119\u017cczyzn i 172 kobiety. Z tej liczby wszyscy podali wyznanie rzymskokatolickie i narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Glowczewitz* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 23 domy mieszkalne i 223 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 18 ewangelik\u00f3w i 205 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Raduhn*.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o \u201eG\u0142\u00f3wczewice\u201d, oraz t. XV cz. 1, has\u0142o \u201eG\u0142\u00f3wczewice\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 23; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 34\u201335.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"So\u0142ectwo G\u0142\u00f3wczewice \u2014 BIP Urz\u0119du Miejskiego w Brusach","url":"https://bip.brusy.pl/artykul/solectwo-glowczewice-1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o G\u0142\u00f3wczewice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XV, cz. 1","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; Tom XV cz.1; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej (spis z 1921 roku); Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (gmina Brusy)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eSkorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 1921 roku)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; Tom XV cz.1; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej (spis z 1921 roku); Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (gmina Brusy)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 scalony wykaz cmentarzy, stan 29 VIII 2026 (gmina Brusy)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; Tom XV cz.1; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej (spis z 1921 roku); Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (gmina Brusy)"}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0911","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.977348,"lng":17.7253648,"name_de":"Glowitschew","name_pl":"G\u0142\u00f3wczewice \u2014 domniemany cmentarz ewangelicki (niepotwierdzony w \u017ar\u00f3d\u0142ach)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w G\u0142\u00f3wczycach jest jednym z najwi\u0119kszych za\u0142o\u017ce\u0144 tego rodzaju w powiecie s\u0142upskim. Le\u017cy w \u015brodku wsi, na wzg\u00f3rzu; krajowa ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na lata siedemdziesi\u0105te XIX wieku. Stan\u0119\u0142y na nim dwie kaplice \u2014 jedna przed ko\u015bcio\u0142em, wzniesiona w 1869 roku, druga za ko\u015bcio\u0142em, z pocz\u0105tku XX wieku \u2014 oraz pomnik ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, usytuowany przy g\u0142\u00f3wnej drodze. Od p\u00f3\u0142nocy cmentarz zamyka jesionowy starodrzew. Najstarsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107, na szczycie wzg\u00f3rza, zniwelowano; zachowa\u0142y si\u0119 na niej nieliczne dawne pomniki, w\u015br\u00f3d nich kamienne p\u0142yty upami\u0119tniaj\u0105ce pastora Carla Pipera, zmar\u0142ego w 1893 roku, i jego \u017con\u0119 z domu Gilowsk\u0105, zmar\u0142\u0105 w 1857. Obok stan\u0105\u0142 kamie\u0144 po\u015bwi\u0119cony pami\u0119ci dawnych mieszka\u0144c\u00f3w wsi tu pochowanych, z dwuj\u0119zycznym napisem \u201eDen Toten zum Gedenken. Kirchspiel Glowitz\u201d i \u201ePami\u0119ci Zmar\u0142ym. Parafia G\u0142\u00f3wczyce\u201d oraz rokiem 1999. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; nosi ona wezwanie \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a. Cmentarz pozostaje czynny.\n\nG\u0142\u00f3wczyce, do 1945 roku Glowitz, by\u0142y wsi\u0105 parafialn\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; w 1910 roku liczy\u0142y 666 mieszka\u0144c\u00f3w. Do 1945 roku wie\u015b i parafia by\u0142y ewangelickie \u2014 luteranami by\u0142o oko\u0142o 98 procent mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPagel zapisuje podanie, jakoby pierwsza \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a w 1062 roku i wtedy wzniesiono wie\u017c\u0119. B\u00f6ttger notowa\u0142 \u201epodobno zbudowany w 1562\u201d. W 1577 roku spisano matryku\u0142\u0119 parafii i wtedy te\u017c powo\u0142ano pastora Johanna Schwartza. Pagel zaznacza, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwiadczony jest w 1585 roku. Drugi znany ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi\u0142 z 1699 roku, a w latach 1745\u20131749 dostawiono do niego skrzyd\u0142a boczne. Najstarsze wiadomo\u015bci o za\u0142o\u017ceniu ko\u015bcio\u0142a zapisano w rejestrze chrzt\u00f3w, kt\u00f3ry w 1712 roku zacz\u0105\u0142 prowadzi\u0107 pastor Gottlieb Heering. Petrusa Schimansky'ego przys\u0142ano w 1733 roku z rozkazu kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma I, poniewa\u017c patroni nie potrafili uzgodni\u0107 wyboru; z pocz\u0105tku prze\u015bladowany przez okoliczn\u0105 szlacht\u0119, z czasem zyska\u0142 jej szacunek i zmar\u0142 na urz\u0119dzie 9 pa\u017adziernika 1775 roku.\n\nW 1784 roku G\u0142\u00f3wczyce liczy\u0142y 38 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian, a dwa tutejsze folwarki, zwane dworem g\u00f3rnym i dolnym (Oberhof i Niederhof), tworzy\u0142y wtedy jeden folwark. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142o do niego 13 miejscowo\u015bci, mi\u0119dzy innymi Siod\u0142onie, Szczypkowice, Wielka Wie\u015b, Warblino, Kl\u0119cino, Rzuszcze i Izbica.\n\nG\u0142\u00f3wczyce le\u017ca\u0142y w rdzeniu ziemi s\u0142owi\u0144skiej i d\u0142u\u017cej ni\u017c gdziekolwiek w okolicy trzyma\u0142o si\u0119 tu s\u0142owo s\u0142owia\u0144skie. \u201eMiejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki jest jedynym w tamtych stronach, w kt\u00f3rym odbywaj\u0105 si\u0119 jeszcze polskie kazania\u201d \u2014 notuje *S\u0142ownik geograficzny*, dodaj\u0105c, \u017ce \u201ewie\u015b sama przewa\u017cnie zniemczona, starzy tylko m\u00f3wi\u0105 po kaszubsku\u201d. W 1879 roku do komunii przyst\u0105pi\u0142o tu 5256 os\u00f3b po niemiecku i 125 po polsku. Franz Tetzner datuje wyga\u015bni\u0119cie kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego w G\u0142\u00f3wczycach na rok 1886 w swoim zestawieniu (s. 29), a w opisie parafii (s. 158) na rok 1887 \u2014 po \u015bmierci pastora i kronikarza Ernsta Korneliusa Engelberta Lohmanna. W 1881 roku by\u0142o tu 105 kaszubskich komunikant\u00f3w, w 1886 roku osiemnastu. Z okolicami G\u0142\u00f3wczyc wi\u0105za\u0142a si\u0119 osobna nazwa tutejszych S\u0142owian. Tetzner wyja\u015bnia, \u017ce miano *Kabatk\u00f3w* by\u0142o od stu lat niezwyk\u0142ym okre\u015bleniem pomorskich S\u0142owian z okolic G\u0142\u00f3wczyc, podczas gdy *S\u0142owi\u0144cy* od dawna oznaczali Kaszub\u00f3w pomorskich w og\u00f3le; przymiotnika \u201es\u0142owi\u0144ski\u201d u\u017cywali dla ca\u0142o\u015bci tej ludno\u015bci Krofey i Pontanus. Sama parafia g\u0142\u00f3wczycka ma u Tetznera osobne om\u00f3wienie \u2014 obok Gardny Wielkiej, Row\u00f3w, Objazdy, Cecenowa, Smo\u0142dzina, Stowi\u0119cina, Mikorowa, No\u017cyna, Budowa, \u0141upawy, Izbicy i Kluk.\n\nOd 1888 roku parafia mia\u0142a w\u0142asne, samodzielne stanowisko pomocnika duchownego. Stary ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142. Ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki, fundacji rodu von Puttkamer, zbudowano w 1890 roku i po\u015bwi\u0119cono 24 wrze\u015bnia 1891 roku. W G\u0142\u00f3wczycach urodzi\u0142 si\u0119 24 maja 1863 roku Johannes Wentzlaff, syn miejscowego kantora i nauczyciela Theodora; w latach 1890\u20131911 by\u0142 pastorem we Freist. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 345 ewangelik\u00f3w, dw\u00f3ch katolik\u00f3w i 27 \u017byd\u00f3w, w obwodzie dworskim 389 ewangelik\u00f3w i jeden katolik; ewangelicy z obu wierszy nale\u017celi do miejscowej parafii.\n\nData \u015bmierci tutejszego duchownego zachowa\u0142a si\u0119 w urz\u0119dowym wykazie konsystorza: pastor Platzer \u201ein Glowitz, Kirchenkreis Stolp-Altstadt\u201d (okr\u0119g ko\u015bcielny S\u0142upsk-Stare Miasto) zmar\u0142 28 grudnia 1925 roku w wieku pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu lat. W 1926 roku do parafii g\u0142\u00f3wczyckiej, przez gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Giesebitz, przy\u0142\u0105czono ewangelik\u00f3w z folwarku Friedrichshof, wypisanych z parafii w Charbrowie. Po \u015bmierci pastora Platzera patronat powo\u0142a\u0142 z dniem 1 lutego 1927 roku pastora Sprondla. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 6084 dusze i fili\u0119 w Giesebitz, oddalon\u0105 o 9 kilometr\u00f3w. Wed\u0142ug poprawek do tego spisu Sprondel zosta\u0142 z dniem 1 kwietnia 1932 roku powo\u0142any do Stargardu na Pomorzu. Z dniem 1 lipca 1932 roku powo\u0142ano tu Bartelta.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Data 1812, kt\u00f3r\u0105 v. Puttkamer poda\u0142 jako rok ostatniego b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa po kaszubsku (z zastrze\u017ceniem \u201eje\u015bli si\u0119 nie myl\u0119\u201d), nie zgadza si\u0119 z zapisem, \u017ce w 1821 roku kazanie kaszubskie g\u0142oszono w G\u0142\u00f3wczycach co niedziel\u0119. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz datowany jest na lata siedemdziesi\u0105te XIX wieku, a kaplica przed ko\u015bcio\u0142em pochodzi z 1869 roku. W 1577 roku spisano matryku\u0142\u0119 parafii i powo\u0142ano pastora, a Pagel podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwiadczony jest w 1585 roku. Po\u017car starego ko\u015bcio\u0142a Franz Tetzner (1899) datuje na 20 pa\u017adziernika 1889 roku, P. Scharnofske w \u201eOstpommersche Heimat\u201d (1931), za relacj\u0105 pastora Wegeliego, naocznego \u015bwiadka, na 20 sierpnia 1889 roku, a dr Paetow w tym samym pi\u015bmie (1932) datuje po\u017car starego ko\u015bcio\u0142a od uderzenia pioruna na 1881 rok.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1932; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 496, 499\u2013501 i 584; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; v. Puttkamer, \u201eDie letzten Kassuben\u201d (o ko\u015bciele w G\u0142\u00f3wczycach), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 3, 29, 158 i 164; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o Glowitz; krajowa ewidencja zabytk\u00f3w, zabytek.pl, obiekt 871849; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 966\u2013967; R. Steingr\u00e4ber (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 29 pa\u017adziernika 2026 roku; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 170 i 247; P. Scharnofske, \u201eAus der Geschichte der Glowitzer Kirche und der Kirchengemeinde\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1931, nr 23\u201324; dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eG\u0142\u00f3wczyce\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 75","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 75; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 473\u2013474, 483\u2013484, 495, 499; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 30 i s. 178 poz. 198"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, t. II, s. 473\u2013474, 483\u2013484, 495, 499","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 75; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 473\u2013474, 483\u2013484, 495, 499; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 30 i s. 178 poz. 198"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170, poz. 30 i s. 178, poz. 198","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 75; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 473\u2013474, 483\u2013484, 495, 499; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 30 i s. 178 poz. 198"},{"typ":"przedruk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"v. Puttkamer, \u201eDie letzten Kassuben\u201d (o ko\u015bciele w G\u0142owczycach), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1932, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 966\u2013967","url":""},{"typ":"informacja badacza","tytul":"R. Steingr\u00e4ber, przewodnicz\u0105cy Stolper Heimatkreise e.V. \u2014 korespondencja z autorem atlasu, 28\u201329 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 170 i 247","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"P. Scharnofske, \u201eAus der Geschichte der Glowitzer Kirche und der Kirchengemeinde\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1931, nr 23\u201324","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0785","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6212,"lng":17.3726,"name_de":"Glowitz","name_pl":"G\u0142\u00f3wczyce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w G\u0142\u00f3wczycach \u2014 po niemiecku Glowitz \u2014 to neogotycka \u015bwi\u0105tynia murowana z ceg\u0142y i kamienia, wzniesiona w 1890 roku i po\u015bwi\u0119cona w 1891 roku. Jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a, a ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 ko\u015bcielny \u2014 z dwiema kaplicami, plebani\u0105 i cmentarzem przyko\u015bcielnym \u2014 obj\u0119to ochron\u0105 konserwatorsk\u0105.\n\nG\u0142\u00f3wczyce le\u017ca\u0142y w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, i by\u0142y siedzib\u0105 rozleg\u0142ej parafii ewangelickiej; nale\u017ca\u0142a ona do synodu s\u0142upskiego staromiejskiego, a patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciele nale\u017c\u0105cych do niej maj\u0105tk\u00f3w. Wie\u015b pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach w 1252 roku, w dokumencie ksi\u0119cia \u015awi\u0119tope\u0142ka, gdzie wyst\u0119puje rycerz Rac\u0142aw z G\u0142\u00f3wczyc. Nazwa oznacza okolic\u0119 na szczycie wzg\u00f3rza, a G\u0142\u00f3wczyce od dawna uchodzi\u0142y za \u015brodek Kaszub pomorskich; mieszka\u0144c\u00f3w okolicznych wsi nazywano osobnym mianem Kabatk\u00f3w.\n\nLista tutejszych duchownych zaczyna si\u0119 od Georga Bachura i Thomasa Butzkego; w 1577 roku, gdy powo\u0142ano pastora Johanna Schwartza, sporz\u0105dzono tak\u017ce matryku\u0142\u0119 parafii. Najstarsze wiadomo\u015bci o za\u0142o\u017ceniu ko\u015bcio\u0142a zapisano w rejestrze chrzt\u00f3w, kt\u00f3ry w 1712 roku zacz\u0105\u0142 prowadzi\u0107 pastor Gottlieb Heering; od tego roku zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne. Jakob von Kleist, prezes s\u0105du w\u00f3jtowskiego w S\u0142upsku i S\u0142awnie, zapisa\u0142 w testamencie spisanym w Rzuszczach, \u017ce chce spocz\u0105\u0107 w ko\u015bciele w G\u0142\u00f3wczycach, w swojej \u0142awie; ko\u015bcio\u0142owi zostawi\u0142 25 gulden\u00f3w, a pastorowi najlepszego konia. Walther Bartholdy datuje ten testament raz na 1 stycznia 1682, raz na 1 stycznia 1685 roku.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku pastorami w G\u0142\u00f3wczycach byli dalej: Thomas Hecht (powo\u0142any w 1620 roku), trzej Gr\u00fcnebergowie \u2014 Peter (1633), Paul (1658) i Jakob (1688), Gottlieb Heering (poprawka M\u00fcllera, s. 584; od 1705 roku, zmar\u0142y w 1731 roku jako senior synodu), Petrus Schimansky (1733\u20131775) i Johann Friedrich Fleischer (1777\u20131801); w XX wieku po Johannesie Wegelim (1887\u20131909) pastorem zosta\u0142 w 1910 roku Albert Platzer. W 1733 roku, poniewa\u017c patroni nie mogli si\u0119 porozumie\u0107 co do wyboru duchownego, kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm I sam przys\u0142a\u0142 do G\u0142\u00f3wczyc pastora Petrusa Schimansky\u2019ego z Prus Wschodnich; na pocz\u0105tku by\u0142 on prze\u015bladowany przez miejscow\u0105 szlacht\u0119, z czasem jednak zyska\u0142 jej szacunek i s\u0142u\u017cy\u0142 tu a\u017c do \u015bmierci w 1775 roku. Od 1869 roku w parafii g\u0142\u00f3wczyckiej dzia\u0142a\u0142o drugie stanowisko duchownego; do 1912 roku przewin\u0119\u0142o si\u0119 na nim kilkunastu m\u0142odych duchownych pomocniczych i wikariuszy, z regu\u0142y na rok lub dwa, mi\u0119dzy innymi Karl K\u00f6hn (1869\u20131871), Albrecht Giese (1872\u20131873), Hermann Sonnenburg (1873\u20131875) i Theodor Albert Schulz (od 1884 roku).\n\nDawn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, pochodz\u0105c\u0105 z 1699 roku, widzia\u0142 w 1777 roku podr\u00f3\u017cuj\u0105cy t\u0119dy Johann Bernoulli i zapisa\u0142 kr\u00f3tko, \u017ce kaszubski ko\u015bci\u00f3\u0142 wsi G\u0142\u00f3wczyce jest du\u017cy i z zewn\u0105trz do\u015b\u0107 \u0142adny.\n\nW 1784 roku G\u0142\u00f3wczyce liczy\u0142y 38 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian, a dwa tutejsze folwarki, zwane dworem g\u00f3rnym i dolnym (Oberhof i Niederhof), tworzy\u0142y ju\u017c wtedy jeden folwark. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142o do niego 13 miejscowo\u015bci, mi\u0119dzy innymi Siod\u0142onie, Szczypkowice, Wielka Wie\u015b, Warblino, Kl\u0119cino, Rzuszcze i Izbica.\n\nTutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 d\u0142ugo jedynym w okolicy, w kt\u00f3rym rozbrzmiewa\u0142a mowa kaszubska. W dawnej prepozyturze s\u0142upskiej parafia nale\u017ca\u0142a do tak zwanego okr\u0119gu wendyjskiego (*Circulus vandalicus*), w kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiernych m\u00f3wi\u0142a po kaszubsku. Duchowni g\u0142osili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabo\u017ce\u0144stwo zaraz po drugim, a do nauki u\u017cywano polskiej Biblii i polskich podr\u0119cznik\u00f3w, bo Kaszubi rozumieli polszczyzn\u0119. Nazwy okr\u0119g\u00f3w znikn\u0119\u0142y z urz\u0119dowego obiegu przy reformie synod\u00f3w w 1817 roku. Wed\u0142ug raportu pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczonego przez superintendenta Bartholdy\u2019ego, kazania co niedziel\u0119 po niemiecku i po kaszubsku odbywa\u0142y si\u0119 ju\u017c tylko w Cecenowie i w G\u0142\u00f3wczycach, a w Rowach, Gardnie, Smo\u0142dzinie i Stowi\u0119cinie \u017cy\u0142o jeszcze po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych wy\u0142\u0105cznie po kaszubsku. Czterdzie\u015bci, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej duchownych znaj\u0105cych polski wymagano jeszcze we Wrze\u015bciu, Damnie, Sk\u00f3rowie, \u0141upawie, Mikorowie, No\u017cynie, Dobieszewie i Budowie. Wed\u0142ug tego samego opracowania, w kt\u00f3rym zapisano wiadomo\u015b\u0107 o rejestrze chrzt\u00f3w, w 1812 roku odby\u0142o si\u0119 w G\u0142\u00f3wczycach ostatnie b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo w j\u0119zyku kaszubskim \u2014 autor zastrzeg\u0142 jednak: \u201eje\u015bli si\u0119 nie myl\u0119\u201d.\n\nRachunki komunijne pozwalaj\u0105 zmierzy\u0107 t\u0119 zmian\u0119 na przestrzeni dw\u00f3ch stuleci. W 1713 roku do sto\u0142u Pa\u0144skiego przyst\u0105pi\u0142o w parafii 559 os\u00f3b po niemiecku i 3152 po polsku; od 1829 roku prowadzono osobny rejestr obu nabo\u017ce\u0144stw. W 1879 roku by\u0142o to ju\u017c 5256 os\u00f3b po niemiecku i 125 po polsku, w 1881 \u2014 5335 i 105, a w 1886 zosta\u0142o zaledwie 18 komunikant\u00f3w kaszubskich. S\u0142ownik geograficzny zapisa\u0142, \u017ce tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u201ejest jedynym w tamtych stronach w kt\u00f3rym odbywaj\u0105 si\u0119 jeszcze polskie kazania\u201d, i doda\u0142, \u017ce wie\u015b jest przewa\u017cnie zniemczona, a po kaszubsku m\u00f3wi\u0105 ju\u017c tylko starzy.\n\n\u015awiadek postronny opisa\u0142 jedn\u0105 z tych niedziel. Aleksander Hilferding zasta\u0142 w G\u0142\u00f3wczycach nabo\u017ce\u0144stwo s\u0142owia\u0144skie odprawiane przed niemieckim: ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 do\u015b\u0107 zape\u0142niony, ale niemal wy\u0142\u0105cznie starszymi lud\u017ami, w wi\u0119kszo\u015bci przyby\u0142ymi z odleg\u0142ych wsi rybackich; dzieci i m\u0142odzie\u017cy prawie nie widzia\u0142. Ci czekali przed ko\u015bcio\u0142em od\u015bwi\u0119tnie ubrani i przygl\u0105dali si\u0119 z drwi\u0105c\u0105 ciekawo\u015bci\u0105 starym kobietom w kaszubskich strojach, a przy ostatniej pie\u015bni wciskali si\u0119 do \u015brodka, zajmuj\u0105c \u0142awki powoli opuszczane przez Kaszub\u00f3w.\n\nWcze\u015bniejsi duchowni \u2014 Johann Christian Koberstein w latach 1802\u20131828 i Heinrich August K\u00fcsell w latach 1829\u20131852 \u2014 kaszubszczyzn\u0119 stopniowo wypierali; K\u00fcsell rozkopa\u0142 te\u017c pobliskie wzg\u00f3rze, a wydobyte popielnice trafi\u0142y do muzeum w Szczecinie. Najd\u0142u\u017cej pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 t\u0105 mow\u0105 pastor i kronikarz Ernst Engelbert Kornelius Karl Lohmann, sprawuj\u0105cy urz\u0105d od 1853 do 1885 roku, autor kroniki ko\u015bcio\u0142a spisanej w 1856 roku. Synod powiatowy S\u0142upsk-Stare Miasto, zebrany w listopadzie 1877 roku w ratuszu w S\u0142upsku, wybra\u0142 go wi\u0119kszo\u015bci\u0105 36 g\u0142os\u00f3w przeciw 5 do wydzia\u0142u synodalnego i na deputowanego do synodu prowincjonalnego. Kazania po kaszubsku g\u0142oszono do 1886 roku; Franz Tetzner w innym miejscu wi\u0105\u017ce zanik kaszubszczyzny jako mowy nabo\u017ce\u0144stwa z rokiem 1887 i \u015bmierci\u0105 Lohmanna. Jego nast\u0119pca, Johannes Wegeli, urz\u0119duj\u0105cy wed\u0142ug Tetznera od 1886 roku (wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera powo\u0142any z dniem 1 stycznia 1887 roku), pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 ni\u0105 jeszcze w skromnym zakresie, przy bardzo starych ludziach w Klukach.\n\nStara \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a, a obecn\u0105 wzniesiono na jej miejscu. Zachowa\u0142o si\u0119 dziewi\u0119tnastowieczne wyposa\u017cenie: o\u0142tarz, ambona, organy, \u0142awki, konfesjona\u0142 i empory, a tak\u017ce witra\u017ce z herbami rod\u00f3w von Krockow, von Puttkamer i von Querzen. Cmentarz przyko\u015bcielny, jeden z najwi\u0119kszych w powiecie s\u0142upskim, zajmuje wzg\u00f3rze w \u015brodku wsi; stoj\u0105 na nim dwie kaplice \u2014 jedna wzniesiona w 1869 roku przed ko\u015bcio\u0142em, druga na pocz\u0105tku XX wieku za nim \u2014 oraz pomnik ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Najstarsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza zniwelowano, ale ocala\u0142y tam kamienne p\u0142yty nagrobne pastora Carla Pipera, zmar\u0142ego w 1893 roku, i jego \u017cony z domu Gilowskiej, zmar\u0142ej w 1857.\n\nWed\u0142ug fotografii, kt\u00f3r\u0105 zna\u0142 B\u00f6ttger, dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 w G\u0142\u00f3wczycach mia\u0142 wieloboczne prezbiterium, ramiona transeptu i masywn\u0105 wie\u017c\u0119 zachodni\u0105, nad kt\u00f3rej dachem namiotowym wznosi\u0142a si\u0119 wie\u017cyczka ze smuk\u0142ym, spiczastym he\u0142mem. Na zachodniej emporze nowego ko\u015bcio\u0142a zawieszono o\u015bmioramienny mosi\u0119\u017cny \u015bwiecznik z XVII wieku, zako\u0144czony u do\u0142u szyszk\u0105, z or\u0142em i je\u017ad\u017acem w zwie\u0144czeniu. Z dawnych naczy\u0144 zachowa\u0142y si\u0119 prosty kielich z 1712 roku, dzban oraz srebrny talerz z oko\u0142o po\u0142owy XVII wieku, u\u017cywany jako patena.\n\nWed\u0142ug Franza Tetznera (1899) sama wie\u015b liczy\u0142a oko\u0142o 900 mieszka\u0144c\u00f3w, a parafia obejmowa\u0142a czterna\u015bcie wsi i blisko 6000 dusz. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 G\u0142\u00f3wczyce dwoma wierszami: w gminie wiejskiej naliczy\u0142 345 ewangelik\u00f3w, 2 katolik\u00f3w i 27 \u017byd\u00f3w, w obwodzie dworskim \u2014 389 ewangelik\u00f3w i 1 katolika.\n\nData \u015bmierci tutejszego duchownego zachowa\u0142a si\u0119 w urz\u0119dowym wykazie konsystorza: pastor Platzer \u201ein Glowitz, Kirchenkreis Stolp-Altstadt\u201d zmar\u0142 28 grudnia 1925 roku w wieku pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu lat. W 1926 roku ewangelik\u00f3w z folwarku Friedrichshof, wypisanych z parafii w Charbrowie, przy\u0142\u0105czono do gminy ko\u015bcielnej Giesebitz w parafii g\u0142\u00f3wczyckiej. Po \u015bmierci pastora Platzera patronat powo\u0142a\u0142 z dniem 1 lutego 1927 roku pastora Sprondla. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 6084 dusze i fili\u0119 w Giesebitz, oddalon\u0105 o 9 kilometr\u00f3w. Patronat sprawowa\u0142o wsp\u00f3lnie dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b, na czele z w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku von Puttkamerem z Glowitz. Wed\u0142ug poprawek do tego spisu Sprondel zosta\u0142 z dniem 1 kwietnia 1932 roku powo\u0142any do Stargardu na Pomorzu. Z dniem 1 lipca 1932 roku powo\u0142ano tu Bartelta.\n\nPo zaj\u0119ciu G\u0142\u00f3wczyc 8 marca 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy. Jeszcze wiosn\u0105 1945 roku, jak podaje Wojciech Sk\u00f3ra za wspomnieniami s\u0142upskiego wikariusza Giesego, w G\u0142\u00f3wczycach odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa dla Niemc\u00f3w, a do komunii przyst\u0105pi\u0142 wtedy nawet jeden z czerwonoarmist\u00f3w; w drugiej po\u0142owie tego roku pastor parafii w G\u0142\u00f3wczycach Johannes Bartelt, przyby\u0142y do S\u0142upska, udzieli\u0142 Giesemu oficjalnego upowa\u017cnienia do opieki nad wiernymi w S\u0142upsku i okolicach. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a po\u015bwi\u0119cono 24 lutego 1946 roku. Wed\u0142ug Jana Wilda ewangelicy stracili ko\u015bci\u00f3\u0142 jeszcze przed wyjazdem niemieckiego proboszcza, a nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono za zgod\u0105 w\u0142adz radzieckich do mieszka\u0144 prywatnych; oko\u0142o 1950 roku ewangelicy otrzymali salk\u0119 katechetyczn\u0105 przy ulicy Ko\u015bciuszki, w kt\u00f3rej urz\u0105dzono prowizoryczn\u0105 kaplic\u0119, a zb\u00f3r sta\u0142 si\u0119 p\u00f3\u017aniej filia\u0142em parafii ewangelicko-augsburskiej w S\u0142upsku (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 6-7-8 (235-7)/2022, s. 12\u201313). W po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych legalny zb\u00f3r w G\u0142\u00f3wczycach liczy\u0142 1050 os\u00f3b (nr 2 (232)/2022, s. 14), a jeszcze w 1957 roku mieszka\u0142o w samych G\u0142\u00f3wczycach ponad czterdzie\u015bci niemieckich rodzin i odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa po niemiecku (nr 5 (235)/2022, s. 12).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug jednego zapisu kazania po kaszubsku g\u0142oszono do 1886 roku, Franz Tetzner w innym miejscu wi\u0105\u017ce ich zanik z rokiem 1887 i \u015bmierci\u0105 Lohmanna; Johannes Wegeli urz\u0119dowa\u0142 wed\u0142ug Tetznera od 1886 roku, wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera powo\u0142ano go z dniem 1 stycznia 1887 roku. P. Scharnofske w \u201eOstpommersche Heimat\u201d (1931) podaje, \u017ce Wegeli urz\u0119dowa\u0142 w G\u0142\u00f3wczycach w latach 1884\u20131909. Dat\u0119 po\u017caru starego ko\u015bcio\u0142a Franz Tetzner (1899) podaje jako 20 pa\u017adziernika 1889 roku, a Scharnofske przytacza relacj\u0119 pastora Wegeliego, naocznego \u015bwiadka, z \u201eGlowitzer Denkzettel\u201d: burza nadesz\u0142a nad G\u0142\u00f3wczyce 20 sierpnia 1889 roku pod wiecz\u00f3r, \u201epi\u0119\u0107 lat po \u015bmierci pastora Lohmana\u201d, a ogie\u0144 pojawi\u0142 si\u0119 na szczycie wie\u017cy. Dr Paetow w wyk\u0142adzie og\u0142oszonym w tym samym pi\u015bmie w 1932 roku pisze, \u017ce stary ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 od uderzenia pioruna w 1881 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 499\u2013501, 584; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 13; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1932; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, wraz z przytoczon\u0105 tam kronik\u0105 ko\u015bcio\u0142a w G\u0142\u00f3wczycach pastora Ernsta Lohmanna, relacj\u0105 Aleksandra Hilferdinga i sprawozdaniem Johanna Bernoulliego z podr\u00f3\u017cy w 1777 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; v. Puttkamer, \u201eDie letzten Kassuben\u201d (o ko\u015bciele w G\u0142owczycach), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 966\u2013967; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 170 i 247; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 17 listopada 1877 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946)\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d XL, 2025, s. 146, 150; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 2 (232)/2022, s. 14; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 5 (235)/2022, s. 12; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 6-7-8 (235-7)/2022, s. 12\u201313; P. Scharnofske, \u201eAus der Geschichte der Glowitzer Kirche und der Kirchengemeinde\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1931, nr 23\u201324; dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319.*","built_year":1891,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia \u015bw. Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a w G\u0142\u00f3wczycach \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_%C5%9Bw._Aposto%C5%82%C3%B3w_Piotra_i_Paw%C5%82a_w_G%C5%82%C3%B3wczycach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eG\u0142\u00f3wczyce\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"przedruk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"v. Puttkamer, \u201eDie letzten Kassuben\u201d (o ko\u015bciele w G\u0142owczycach), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1932, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 13","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 13","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 499","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 966\u2013967","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 170 i 247","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 17 listopada 1877 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6AYFWZDGG73CG2ZPT7B235SFKJBHHWXT"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946)\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d XL, 2025, s. 146, 150","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/65867395.pdf"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 2 (232)/2022, s. 14","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 5 (235)/2022, s. 12","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 6-7-8 (235-7)/2022, s. 12\u201313","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"P. Scharnofske, \u201eAus der Geschichte der Glowitzer Kirche und der Kirchengemeinde\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1931, nr 23\u201324","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0019","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.621573,"lng":17.372229,"name_de":"Glowitz","name_pl":"G\u0142\u00f3wczyce \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie \u015b\u015b. Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w G\u0142uszynie za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144, po wschodniej stronie drogi do D\u0105br\u00f3wki, i rozplanowano na rzucie prostok\u0105ta. Od zewn\u0105trz otacza\u0142 go kamienny mur, z kt\u00f3rego zosta\u0142a tylko podbudowa. Od zachodu i od po\u0142udnia teren wzd\u0142u\u017c granic lekko opada. Ani mapa z 1936 roku, ani dzisiejszy stan nie pozwalaj\u0105 wskaza\u0107, kt\u00f3r\u0119dy prowadzi\u0142o wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne. Wszystkie pomniki nagrobne postawione przed 1945 rokiem usuni\u0119to. Zosta\u0142a jedna mogi\u0142a \u2014 Joanny Wechmann, zmar\u0142ej 25 sierpnia 1945 roku, oznaczona metalowym krzy\u017cem. Od wschodu przetrwa\u0142 szcz\u0105tkowy d\u0119bowy starodrzew graniczny.\n\nG\u0142uszyno, po niemiecku Gro\u00df Gluschen, wzmiankowano w 1310 roku jako Goluskyna. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, i przechodzi\u0142a przez r\u0119ce rod\u00f3w von Rexin, von Grumbkow i von Somnitz; tutejszy pa\u0142ac przetrwa\u0142 do dzi\u015b. W 1784 roku G\u0142uszyno, po\u0142o\u017cone przy trakcie towarowym z Berlina do Gda\u0144ska, liczy\u0142o 21 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; z d\u00f3br p\u0142acono 70 talar\u00f3w daniny. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Damnie (Dammen) w synodzie s\u0142upskim.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce ludno\u015b\u0107 wsi by\u0142a ewangelicka; w 1925 roku mieszka\u0142o tu 6 katolik\u00f3w, czyli 1,6 procent. W\u0142asnej parafii G\u0142uszyno nie mia\u0142o: razem z 13 okolicznymi miejscowo\u015bciami nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Damnie (Dammen), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, i tam te\u017c sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku podaje G\u0142uszyno w dw\u00f3ch wierszach, bo wie\u015b i maj\u0105tek liczono osobno: w gminie wiejskiej naliczono 191 ewangelik\u00f3w, w obszarze dworskim 201, a w \u017cadnym z nich ani jednego katolika. Oba wiersze wskazuj\u0105 urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy w s\u0105siednim G\u0142uszynku. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 362 mieszka\u0144c\u00f3w. Nauczycielami byli Mundt i Fritz Fischer.\n\nPagel podaje, \u017ce 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Mieszka\u0144cy niemal w komplecie zostali we wsi, do kt\u00f3rej nap\u0142yn\u0119\u0142o te\u017c wielu uciekinier\u00f3w z Prus Wschodnich i Zachodnich. W G\u0142uszynie urz\u0105dzono ko\u0142choz, a wielu mieszka\u0144c\u00f3w wywieziono, w\u015br\u00f3d nich ostatniego burmistrza wsi. Mieszka\u0144c\u00f3w stopniowo wysiedlano; jeden transport odszed\u0142 w maju 1946 roku. P\u00f3\u017aniej odnaleziono 146 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 81 w NRD. Straty: 7 poleg\u0142ych, 13 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 44 zaginionych. Dzi\u015b G\u0142uszyno nale\u017cy do rzymskokatolickiej parafii w Sk\u00f3rowie, w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o Gro\u00df Gluschen; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o G\u0142uszyno, s. 148; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 967.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 967","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0640","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.499105,"lng":17.412704,"name_de":"Gro\u00df Gluschen","name_pl":"G\u0142uszyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz miejskiej gminy ewangelickiej w Gniewie le\u017ca\u0142 przy ulicy Gda\u0144skiej. Zlikwidowano go po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, i zamieniono w park \u2014 parkiem pozostaje do dzi\u015b.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski opisuje uposa\u017cenie gniewskiej fary. Wed\u0142ug niego far\u0119 ufundowa\u0142 i bogato uposa\u017cy\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor: dokument erekcyjny datowany na 1204 rok zapisywa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi \u2014 obok dziewi\u0119ciu w\u0142\u00f3k przy samym mie\u015bcie \u2014 ca\u0142\u0105 wie\u015b Gronowo i k\u0119p\u0119 Kuchni\u0119, a gniewskie m\u0142yny mia\u0142y co miesi\u0105c dostarcza\u0107 korzec najprzedniejszej pszenicy na hostie. Po odzyskaniu fary w 1596 roku proboszczowi zosta\u0142o z tego pi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k roli.\n\nW czasie Reformacji gniewska fara przesz\u0142a na prawie czterdzie\u015bci lat w r\u0119ce ewangelik\u00f3w. Wizytacja zapisa\u0142a dzie\u0144, w kt\u00f3rym gniewska fara wr\u00f3ci\u0142a do katolickiego kultu: 1 lipca 1596 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 murowany, z wie\u017c\u0105 \u2014 by\u0142, jak zanotowano, \u201eprzez prawie czterdzie\u015bci lat sprofanowany zara\u017aliw\u0105 nauk\u0105 Lutra\u201d, a\u017c odzyska\u0142 go biskup Hieronim Rozra\u017cewski; \u015bwi\u0105tyni\u0119 konsekrowano niegdy\u015b ku pami\u0119ci \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. Zwrot o \u201ezara\u017aliwej nauce\u201d to j\u0119zyk polemiczny wizytatora, przytaczany tu jako cytat ze \u017ar\u00f3d\u0142a. Gniew otwiera urz\u0119dowy \u201eKatalog ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych w archidiakonacie pomorskim w lipcu i sierpniu 1596 roku\u201d, a proboszczem zosta\u0142 Georgius Hega. Wizytacja z 1649 roku zapisa\u0142a, \u017ce gniewska fara by\u0142a w posiadaniu innowierc\u00f3w przez czterdzie\u015bci lat, a odzyska\u0142 j\u0105 biskup Rozra\u017cewski w 1596 roku.\n\nOsobnym obiektem, nie tym cmentarzem, by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego ze szpitalem i w\u0142asnym cmentarzem, stoj\u0105cy za bram\u0105 Gda\u0144sk\u0105; podanie m\u00f3wi\u0142o o podziemnym ganku prowadz\u0105cym st\u0105d do zamku. W czasie Reformacji podupad\u0142: oko\u0142o 1596 roku jeszcze sta\u0142, ale zrujnowany, i nabo\u017ce\u0144stw w nim nie odprawiano, a w XVII wieku by\u0142 w gruzach. W 1714 roku toczy\u0142 si\u0119 proces dotycz\u0105cy tego miejsca. \u00d3wczesny proboszcz Jan Jugowski, archidiakon pomorski, skar\u017cy\u0142 si\u0119 \u2014 jak podaje Fankidejski \u2014 \u017ce luterscy mieszczanie, o\u015bmieleni obecno\u015bci\u0105 Szwed\u00f3w, zaorali plac wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, wydobywali z cmentarza glin\u0119 dla zdun\u00f3w razem z ko\u015b\u0107mi i wywozili na stare fundamenty miejskie nieczysto\u015bci. To relacja i oceny jednej strony sporu, zapisane w skardze proboszcza. Po wygranym procesie cmentarzowi przywr\u00f3cono poszanowanie i wystawiono na pami\u0105tk\u0119 ma\u0142\u0105 kapliczk\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego; p\u00f3\u017aniej na cmentarzu katolickim stan\u0119\u0142a nowa kapliczka \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca.\n\nFankidejski wymienia w mie\u015bcie jeszcze dwa miejsca \u015bwi\u0119te: murowan\u0105, sklepion\u0105 kapliczk\u0119 we wschodnim rogu cmentarza przy farze, stoj\u0105c\u0105 jeszcze w 1686 roku i uchodz\u0105c\u0105 za starsz\u0105 od samej fary, oraz ko\u015bci\u00f3\u0142 na przedmie\u015bciu \u201eku M\u0142ynom\u201d, kt\u00f3ry w czasie Reformacji opustosza\u0142 i zosta\u0142 obalony \u2014 na jego kamiennych fundamentach magistrat pozwoli\u0142 mieszczanom postawi\u0107 trzy stodo\u0142y, a biskup Rozra\u017cewski daremnie domaga\u0142 si\u0119 odbudowy. Osobny zb\u00f3r i w\u0142asny cmentarz mieli gniewscy ewangelicy w po\u0142owie XVIII wieku \u2014 notuje to katolicka wizytacja archidiakona Augustyna Kli\u0144skiego, kt\u00f3ra naliczy\u0142a w mie\u015bcie 1050 katolik\u00f3w przyst\u0119puj\u0105cych do spowiedzi wielkanocnej.\n\nGniew (po niemiecku Mewe) le\u017cy na Kociewiu, a w XIX wieku by\u0142 miastem w znacznej cz\u0119\u015bci ewangelickim i niemieckim. W 1783 roku opisywano go jako zamieszkany przez \u201eprawie samych ewangelickich Niemc\u00f3w\u201d; w 1816 roku naliczono tu 937 ewangelik\u00f3w, w 1871 roku 2100 \u2014 wobec 1700 katolik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w mie\u015bcie 4501 mieszka\u0144c\u00f3w: 1754 ewangelik\u00f3w, 2549 katolik\u00f3w, czterech innych chrze\u015bcijan i 194 \u017byd\u00f3w. Proporcja odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 mi\u0119dzy 1871 a 1885 rokiem; w 1890 roku by\u0142o 1504 ewangelik\u00f3w i 2428 katolik\u00f3w.\n\nWierni gromadzili si\u0119 w ko\u015bciele ewangelickim na rynku, wzniesionym w latach 1818\u20131823 wed\u0142ug projektu Karla Friedricha Schinkla, pod kierownictwem S. Sachsa. Harnoch podaje dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia \u2014 3 sierpnia 1823 roku \u2014 i notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany, pod patronatem prywatnym, z trzema dzwonami; parafia liczy\u0142a 3052 dusze, a rocznie odnotowywano 124 chrzty, 34 \u015bluby i 1420 komunikant\u00f3w. Gniewska gmina by\u0142a starsza od swojej \u015bwi\u0105tyni: ewangelickie ksi\u0119gi \u015blub\u00f3w prowadzono tu od 1681 roku, chrzt\u00f3w od 1682, pogrzeby gminy miejskiej notowano od 1766 roku, a wiejskiej od 1783. To dziedzictwo lutera\u0144skie, po 1817 roku unijne. W ca\u0142ej ziemi gniewskiej by\u0142y tylko dwa ko\u015bcio\u0142y ewangelickie: ten gniewski i szachulcowy z 1760 roku, z murowan\u0105 wie\u017c\u0105 z 1796, w Rudnie (Rauden) \u2014 tak podaje inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku, kt\u00f3ry wspomina te\u017c dawny kasztel w Rudnie, gdzie w 1229 roku wzmiankowano kasztelana ksi\u0105\u017c\u0119cego. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku w rozleg\u0142ej parafii ewangelickiej w Gniewie, po niemiecku Mewe, by\u0142o dwadzie\u015bcia cztery prywatne cmentarze.\n\nWed\u0142ug statystyki diecezji che\u0142mi\u0144skiej z 1928 roku w obr\u0119bie parafii katolickiej w Gniewie mieszka\u0142o 275 ewangelik\u00f3w na 4629 mieszka\u0144c\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki na rynku przetrwa\u0142 wojn\u0119, a rozebrano go w latach 1955\u20131957.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Fara \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja by\u0142a pod koniec XVI wieku \u201ew r\u0119kach ewangelik\u00f3w\u201d \u2014 tak zapisa\u0142 inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku \u2014 a katolicy walczyli o jej odzyskanie, podpieraj\u0105c si\u0119 dokumentem erekcyjnym ksi\u0119cia Sambora, rzekomo z 1204 roku, kt\u00f3ry wydawca uznaje za sfa\u0142szowany. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski przytacza ten dokument jako akt fundacji fary.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 902 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1782 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 516, 517; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego bpa H. Rozra\u017cewskiego wraz z katalogiem ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych 1596 (Fontes TNT); Ewidencja cmentarzy Pomorza \u2014 Bia\u0142e Karty konserwatorskie; cmentarze ewangelickie Kociewia (zabytek.pl); ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 253\u2013256 (dekanat gniewski); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908 (ksi\u0119gi metrykalne parafii ewangelickiej w Gniewie); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 74, poz. 3; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G56, s. 191\u2013194; \u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649); \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 260\u2013261 i 278; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bau- u. Kunstdenkm\u00e4ler Kr. Marienwerder/Dt.Krone (1887)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/259/edition/1372"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, K\u00f6nitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Gda\u0144sk 1887","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 517","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0094","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.83422,"lng":18.82516,"name_de":"Mewe","name_pl":"Gniew \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gniew, po niemiecku Mewe, le\u017cy na wysokim lewym brzegu Wis\u0142y, przy uj\u015bciu Wierzycy. Do 1920 roku by\u0142o to miasto powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder), co potwierdza indeks Gemeindelexikonu Prus Zachodnich z 1885 roku. Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego ju\u017c nie ma; po \u015bwi\u0105tyni pozosta\u0142a tablica pami\u0105tkowa przy cmentarzu komunalnym, dawnym cmentarzu ewangelickim.\n\nHistoria Gniewu jest starsza od ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego o p\u00f3\u0142 tysi\u0105clecia. Miasto by\u0142o grodem ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich, Sambora II i Wracis\u0142awa II, potem siedzib\u0105 konwentu krzy\u017cackiego z komturem, a za rz\u0105d\u00f3w polskich starostwem, kt\u00f3re trzymali mi\u0119dzy innymi Jan Sobieski i Stanis\u0142aw Leszczy\u0144ski. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja mia\u0142 ufundowa\u0107 oko\u0142o 1204 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor I, uposa\u017caj\u0105c go mi\u0119dzy innymi dziewi\u0119cioma w\u0142\u00f3kami roli przy mie\u015bcie; autentyczno\u015bci dokumentu erekcyjnego nowsi badacze zaprzeczali ju\u017c w XIX wieku.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ju\u017c przed Reformacj\u0105 tutejszy proboszcz musia\u0142 sprzyja\u0107 Ewangelii, bo w 1506 roku Peter Wilmann, prepozyt przy ko\u015bcio\u0142ach \u015bwi\u0119tego Jerzego i \u015bwi\u0119tego Jana w Toruniu, prosi\u0142 go o zbi\u00f3rk\u0119 na rzecz ubogich waldens\u00f3w. Za pierwszych wyznawc\u00f3w Ewangelii w Gniewie, po niemiecku Mewe, uwa\u017ca si\u0119 duchownych Stephana von L\u00fcbena (1538), Jacoba Danka (1561) i Oswalda Arenda (1569); publiczne nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie wprowadzono oko\u0142o 1545 roku w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a 9 lipca 1570 roku kr\u00f3l Zygmunt August nada\u0142 tutejszym ewangelikom przywilej religijny. Pierwszym sta\u0142ym duchownym mia\u0142 by\u0107 w Gniewie oko\u0142o 1569 roku Michael Bieberfenger. Paul Correns w kronice Gniewu, wydanej w 1897 roku na sze\u015b\u0107setlecie miasta, pisze, \u017ce w 1538 roku wyznanie augsburskie przyj\u0119\u0142a ca\u0142a rada miejska i wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 mieszczan. Stephana von L\u00fcbena, Jacoba Danka i Oswalda Arenda nie znaj\u0105 ani Rhesa, ani wydany w 1753 roku w Gda\u0144sku spis duchownych mniejszych miast Prus Kr\u00f3lewskich, u\u0142o\u017cony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego. Ten ostatni wylicza za to dwudziestu gniewskich duchownych od lat siedemdziesi\u0105tych XVI wieku do Immanuela G\u00f6rtza, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1734 roku; rok jego \u015bmierci, 1762, p\u00f3\u017aniejsza r\u0119ka dopisa\u0142a w egzemplarzu Biblioteki Elbl\u0105skiej, a Rhesa potwierdza go dok\u0142adn\u0105 dat\u0105: 13 lutego 1762.\n\nWed\u0142ug Piotra Bireckiego w 1583 roku wszystkie ko\u015bcio\u0142y dekanatu gniewskiego by\u0142y ju\u017c lutera\u0144skie. Fara pozostawa\u0142a w r\u0119kach innowierc\u00f3w blisko czterdziestu lat; katolicy odzyskali j\u0105 1 lipca 1596 roku. Jak ujmuje to \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie, Reformacja poch\u0142on\u0119\u0142a niemal wszystkie dochody ko\u015bcio\u0142a: wizytacja zasta\u0142a w posiadaniu proboszcza ju\u017c tylko cztery w\u0142\u00f3ki, a i z nich magistrat odebra\u0142 kilka morg\u00f3w i wydzier\u017cawi\u0142 je garncarzowi. Wizytator spisa\u0142 zreszt\u0105 \u017cale proboszcza nie tylko na innowierc\u00f3w, lecz przede wszystkim na rad\u0119 miejsk\u0105: rada zaj\u0119\u0142a si\u0142\u0105 po\u0142ow\u0119 wie\u017cy zwanej domem wikariuszy, przejmowa\u0142a czynsze nale\u017cne szpitalowi przy bramie wodnej i sprzeda\u0142a dwa domki obok niego. Wyliczono te\u017c dawne \u015bwi\u0105tynie, kt\u00f3re przepad\u0142y: kaplic\u0119 nad bram\u0105 wodn\u0105, po kt\u00f3rej ledwie zosta\u0142 \u015blad, ko\u015bci\u00f3\u0142 przy szpitalu \u015bwi\u0119tego Jerzego przed bram\u0105 miejsk\u0105 \u2014 ca\u0142kiem opuszczony, bez nabo\u017ce\u0144stw \u2014 oraz ko\u015bci\u00f3\u0142 za miastem, ku m\u0142ynom, po kt\u00f3rego zburzeniu mieszczanie za zgod\u0105 magistratu postawili na gruzach swoje stodo\u0142y. To samo \u2014 czterdzie\u015bci lat w r\u0119kach innowierc\u00f3w i odzyskanie fary przez biskupa Rozra\u017cewskiego w 1596 roku \u2014 powtarza wizytacja z 1649 roku.\n\nBurmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisa\u0142 oko\u0142o 1760 roku w r\u0119kopisie dzieje ko\u015bcielne Gniewu. Sp\u00f3r o far\u0119 zacz\u0105\u0142 si\u0119 od list\u00f3w kr\u00f3lewskich, kt\u00f3re uzyska\u0142 biskup Hieronim Rozra\u017cewski: 11 kwietnia 1590 roku kr\u00f3l nakaza\u0142 radzie odda\u0107 biskupowi dobra duchowne, a 25 kwietnia odda\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 proboszczowi Johannowi Radzminskiemu. 10 grudnia 1594 roku s\u0105d asesorski przyzna\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 proboszczowi. Burmistrz Peter H\u00f6nisch prosi\u0142 osobi\u015bcie kr\u00f3lewski s\u0105d relacyjny o przekazanie sprawy sejmowi, bo dotyczy\u0142a wszystkich miast pruskich, ale wyrok nakaza\u0142 odda\u0107 far\u0119 ze wszystkimi dobrami. Wys\u0142annikom biskupa odm\u00f3wiono 19 wrze\u015bnia 1595 roku i przekazanie odwleczono do 1597 roku.\n\nWizytacja dekanatu gniewskiego, przeprowadzona w 1598 roku z polecenia biskupa w\u0142oc\u0142awskiego i pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, zapisa\u0142a przy tutejszej parafii zarzuty wobec plebana: \u017ce utrzymywa\u0142 organist\u0119 niekatolika, \u017ce trzyma\u0142 u siebie rodzonego brata kalwinist\u0119, z kt\u00f3rym mieszka\u0142 pod jednym dachem, i \u017ce po przyjacielsku obcowa\u0142 z mieszczanami wyznania ewangelickiego, czasem ucztuj\u0105c z nimi do p\u00f3\u017anej nocy. Pleban obieca\u0142 brata wkr\u00f3tce odprawi\u0107. Wzmianka o kalwini\u015bcie jest w tych aktach rzadko\u015bci\u0105 \u2014 zapisy o innowiercach dotycz\u0105 w nich niemal wy\u0142\u0105cznie luteran\u00f3w. Ta sama wizytacja opisuje uk\u0142ad si\u0142 w mie\u015bcie: lud by\u0142 prawie w ca\u0142o\u015bci katolicki, ale najwa\u017cniejsi mieszczanie, ojcowie rodzin, trwali przy nowej wierze, a przewodzi\u0142 im rajca Piotr. Ewangelicy mieli w\u00f3wczas w Gniewie dw\u00f3ch duchownych, Niemca i Polaka, i urz\u0105dzili sobie miejsce na kazania w ratuszu, gdzie schodzili si\u0119 najcz\u0119\u015bciej. Tabela szk\u00f3\u0142, kt\u00f3r\u0105 Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, dodaje, \u017ce w XVI wieku szko\u0142a katolicka przesz\u0142a tu w r\u0119ce protestant\u00f3w i wr\u00f3ci\u0142a do katolik\u00f3w w 1598 roku, a w 1649 roku dzia\u0142a\u0142y obok siebie szko\u0142a katolicka i ewangelicka.\n\nW 1746 roku wizytator zanotowa\u0142 w parafii gniewskiej oko\u0142o dw\u00f3ch tysi\u0119cy luteran\u00f3w, tolerowanych przez starost\u00f3w: mieli dom modlitwy w mie\u015bcie, oratoria we wsiach za Wis\u0142\u0105 i dwie szko\u0142y za bram\u0105 bydl\u0119c\u0105, od strony Wis\u0142y, \u201ena Holendrach\u201d, gdzie nauczyciele w niedziele g\u0142osili kazania. Ta sama wizytacja archidiakona Augustyna Kli\u0144skiego naliczy\u0142a w mie\u015bcie 1050 katolik\u00f3w przyst\u0119puj\u0105cych do spowiedzi wielkanocnej i odnotowa\u0142a, \u017ce ewangelicy mieli tu osobny zb\u00f3r i w\u0142asny cmentarz. W latach 1765\u20131766 ich nauczyciele g\u0142osili ju\u017c kazania po niemiecku i po polsku \u2014 w szkole po\u015brodku miasta, przy domu modlitwy, i w drugiej od strony Wis\u0142y \u2014 a miasto p\u0142aci\u0142o katolickiemu proboszczowi 125 floren\u00f3w rocznie za swobod\u0119 odprawiania nabo\u017ce\u0144stw i w miejsce op\u0142at za chrzty, \u015bluby i pogrzeby. Luteran\u00f3w liczono wtedy w parafii nadal oko\u0142o dw\u00f3ch tysi\u0119cy. Dom modlitwy, kt\u00f3ry ewangelicy wznie\u015bli po przeniesieniu nabo\u017ce\u0144stw z ratusza, by\u0142 ju\u017c w 1762 roku tak zniszczony, \u017ce przy ulewach woda strugami la\u0142a si\u0119 do wn\u0119trza i na g\u0142owy s\u0142uchaczy; przetrwa\u0142 do 1818 roku.\n\nOd 16 kwietnia 1640 roku, jak podaje Rietz (1924), pracowa\u0142 w Gniewie pastor Johann Mahlendorff, wcze\u015bniej w Rudnie. Wed\u0142ug Rietza, kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 na Haelkego, usuni\u0119to go 8 lipca 1654 roku: katolicy zarzucili mu obraz\u0119 katolickich mieszczan, bo pr\u00f3bowa\u0142 przeszkodzi\u0107 konwersji gniewskiego mieszczanina na \u0142o\u017cu \u015bmierci, a komisja wys\u0142ana przez kr\u00f3la polskiego skaza\u0142a go na usuni\u0119cie z urz\u0119du i opuszczenie miasta w ci\u0105gu trzech minut. By\u0142 potem duchownym w Grabinach Zameczku (Herrengrebin), od 1660 roku diakonem w Prabutach, nast\u0119pnie pastorem w Gardei; zmar\u0142 w 1682 roku.\n\nCz\u0119\u015b\u0107 mieszczan wy\u0142ama\u0142a drzwi domu pastora George'a Nennichiusa i zabroni\u0142a mu sprawowania urz\u0119du, a 16 kwietnia 1640 roku miejsce samowolnie obsadzono Johannem Mahlendorffem. W 1654 roku dziekan i prepozyt Hromadzik nak\u0142oni\u0142 umieraj\u0105cego ewangelika Johanna Tiedemanna do przej\u015bcia na katolicyzm; pastor i wielu mieszczan bezskutecznie pr\u00f3bowa\u0142o temu przeszkodzi\u0107. Komisja kr\u00f3lewska pod przewodem opata oliwskiego odes\u0142a\u0142a strony do s\u0105du kr\u00f3lewskiego, a te wybra\u0142y na s\u0119dziego polubownego swojego starost\u0119, kanclerza litewskiego Albrechta Stanis\u0142awa Radziwi\u0142\u0142a. Wyrokiem wydanym w Kownie 4 sierpnia 1654 roku pozbawi\u0142 on pastora urz\u0119du, a dw\u00f3ch mieszczan wygna\u0142 na zawsze, z p\u00f3\u0142roczn\u0105 zw\u0142ok\u0105 na sprzeda\u017c maj\u0105tku. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 217) 8 lipca 1693 roku urz\u0105d pastora w Gniewie obj\u0105\u0142 Micha\u0142 Wundsch, wcze\u015bniej pastor w Sztumie, kt\u00f3ry zmar\u0142 w Gniewie 2 listopada 1699 roku.\n\nNeogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki sta\u0142 po\u015brodku rynku, obok ratusza. Kamie\u0144 w\u0119gielny wmurowa\u0142 3 maja 1818 roku pastor Teodor Gutt, budowa trwa\u0142a pi\u0119\u0107 lat, a po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 3 sierpnia 1823 roku. Wcze\u015bniej ewangelicy zbierali si\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwa w ratuszu. Wed\u0142ug Corrensa pod nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano w lutym 1818 roku po\u0142udniowo-wschodnie skrzyd\u0142o ratusza, a pod kamieniem w\u0119gielnym, po\u0142o\u017conym 3 maja, z\u0142o\u017cono \u017celazn\u0105 skrzynk\u0119 z wiadomo\u015bciami o budowie \u015bwi\u0105tyni oraz o zarz\u0105dzie i s\u0105downictwie miasta. Po\u015bwi\u0119cenie wyznaczono na 3 sierpnia 1823 roku \u2014 urodziny kr\u00f3la. Budowa kosztowa\u0142a 16 751 talar\u00f3w i 15 srebrnych groszy: Fryderyk Wilhelm III da\u0142 6672 talary i darmowe drewno budowlane, zbi\u00f3rki i zasi\u0142ki ministerstwa przynios\u0142y oko\u0142o 1300 talar\u00f3w. Wed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cony w 1823 roku by\u0142 patronatu prywatnego, murowany, z murowan\u0105 wie\u017c\u0105, kt\u00f3rej iglic\u0119 obito blach\u0105; trzy dzwony podarowa\u0142a w 1832 roku rodzina Krafft\u00f3w, a nastaw\u0119 o\u0142tarzow\u0105 z rze\u017abieniami i obrazem wykonano w 1845 roku w Gda\u0144sku. Z inwentarza parafii Piotr Birecki przytacza wyposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a: neogotycki drewniany o\u0142tarz z olejnym obrazem Chrystusa naturalnej wielko\u015bci, barokow\u0105 ambon\u0119 i okaza\u0142\u0105 drewnian\u0105 chrzcielnic\u0119 z 1765 roku, ufundowan\u0105 przez Michaela Gottharda Voigta i Michaela Pachmuhra, wykonan\u0105 przez Daniela Jastrau i polichromowan\u0105 przez Johanna Christiana Mankego, ze z\u0142ocon\u0105 Grup\u0105 Chrztu w Jordanie. Projekt bywa przypisywany Karlowi Friedrichowi Schinklowi; \u017cadne z dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142 tego jednak nie potwierdza.\n\nPrzebieg budowy i po\u015bwi\u0119cenia opisuje relacja z Gniewu datowana 6 lutego 1830 roku, podpisana liter\u0105 \u201eM.\u201d i og\u0142oszona w tym\u017ce roku w \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d. Budow\u0119 postanowiono w 1816 roku, gdy stary dom modlitwy ca\u0142kiem podupad\u0142 i by\u0142 za ciasny. Relacja dok\u0142adniej rozk\u0142ada fundusze: dar kr\u00f3lewski przyznano rozkazem gabinetowym z 22 grudnia 1817 roku, zbi\u00f3rka po domach i ko\u015bcio\u0142ach w prowincjach Prusy Wschodnie i Prusy Zachodnie, zezwolona przez ministerstwo spraw wewn\u0119trznych, przynios\u0142a 1131 talar\u00f3w, a ministerstwo spraw duchownych da\u0142o 200 talar\u00f3w; reszt\u0119 z\u0142o\u017cyli mieszka\u0144cy miasta i wsi nale\u017c\u0105cych do parafii. Akt w\u0142o\u017cony w \u017celaznej skrzynce pod kamie\u0144 w\u0119gielny, przedrukowany w relacji, podaje, \u017ce kamie\u0144 po\u0142o\u017cono w niedziel\u0119 Exaudi. W komisji budowlanej zasiadali mi\u0119dzy innymi burmistrz Johann Gottlieb Pfeiffer, nadstarszy ko\u015bcielny, rajca Samuel Theodor Pohl, kupiec Carl Gustav Krafft i aptekarz Heinrich August Jury, a z gminy wiejskiej kr\u00f3lewski amtman George Zimmermann z Neuhoff. Budow\u0105 kierowa\u0142 kr\u00f3lewski budowniczy powiatu kwidzy\u0144skiego, inspektor budowlany Salomon Sachs, a pod nim pracowali powiatowy mistrz murarski Heinrich Maus z Kwidzyna, gniewski mistrz murarski Johann Michael Pre\u00df i gniewski mistrz ciesielski Martin Rauch. Wed\u0142ug relacji skrzynka zawiera\u0142a te\u017c wiadomo\u015bci o ustroju miasta wed\u0142ug ordynacji miejskiej z 19 listopada 1808 roku, o podatkach, poczcie i urz\u0119dzie prowiantowym, imienny spis \u00f3wczesnych urz\u0119dnik\u00f3w i tabel\u0119 statystyczn\u0105. W przeddzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia, o \u00f3smej wieczorem, muzycy zagrali z otwartych okien starego domu modlitwy chora\u0142 \u201eNun danket alle Gott\u201d. W dniu po\u015bwi\u0119cenia o dziewi\u0105tej rano odby\u0142a si\u0119 w starym ko\u015bciele spowied\u017a, a kwadrans przed dziesi\u0105t\u0105 zebrali si\u0119 tam kr\u00f3lewski komisarz, magistrat i rada miejska. Przy d\u017awi\u0119ku dzwon\u00f3w ratusza i ko\u015bcio\u0142a procesja z muzykami, uczniami, prze\u0142o\u017conymi ko\u015bcio\u0142a i duchownymi, kt\u00f3rzy nie\u015bli Bibli\u0119, agend\u0119 i naczynia do Wieczerzy Pa\u0144skiej, obesz\u0142a przez ca\u0142y rynek stary i nowy ko\u015bci\u00f3\u0142. Przy zamkni\u0119tych drzwiach g\u0142\u00f3wnych przewodnicz\u0105cy magistratu i komisji budowlanej odda\u0142 klucz komisarzowi rejencji, a ten otworzy\u0142 drzwi w imieniu w\u0142adzy i przekaza\u0142 klucz duchownemu. Liturgi\u0119 odprawiono wed\u0142ug porz\u0105dku wprowadzonego tu rozkazem gabinetowym z 27 lipca 1823 roku; po kazaniu sprawowano Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105, chrzty i \u015bluby. Uroczysto\u015b\u0107 zako\u0144czono chora\u0142em \u201eNun danket alle Gott\u201d.\n\nParafia ewangelicka w Gniewie nale\u017ca\u0142a po 1816 roku do diecezji che\u0142mi\u0144skiej Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, a w podziale obowi\u0105zuj\u0105cym do 1918 roku \u2014 do diecezji kwidzy\u0144skiej, wraz z fili\u0105 w Opaleniu (M\u00fcnsterwalde). S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego podaje w mie\u015bcie 1724 katolik\u00f3w i 2204 ewangelik\u00f3w przy ludno\u015bci liczonej \u201eobecnie oko\u0142o 5000\u201d (w 1868 roku \u2014 3443); liczby te nie sumuj\u0105 si\u0119 z podan\u0105 ludno\u015bci\u0105 og\u00f3\u0142em. Dok\u0142adniejszy obraz daje spis z 1 grudnia 1885 roku: 4501 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1754 ewangelik\u00f3w, 2549 katolik\u00f3w, czterech innych chrze\u015bcijan i 194 \u017byd\u00f3w. Miasto mia\u0142o dwa ko\u015bcio\u0142y parafialne, katolicki i protestancki, oraz synagog\u0119 z 1821 roku. W dawnym zamku krzy\u017cackim i staro\u015bci\u0144skim urz\u0105dzono wielki zak\u0142ad karny, do kt\u00f3rego kierowano przewa\u017cnie m\u0119\u017cczyzn wyznania lutera\u0144skiego z okr\u0119gu apelacyjnego kwidzy\u0144skiego; wi\u0119\u017ani\u00f3w bywa\u0142o tam zwykle oko\u0142o 650. Duchownym kr\u00f3lewskiego zak\u0142adu karnego w Gniewie by\u0142 od 1891 roku Karl Gra\u00dfhoff.\n\nKilka wiadomo\u015bci o tutejszych duchownych przechowa\u0142a prasa. W maju 1856 roku berli\u0144ska \u201eNational-Zeitung\u201d odnotowa\u0142a w rubryce zgon\u00f3w ewangelickiego pastora Gutta z Gniewu. W listopadzie 1862 roku \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d og\u0142osi\u0142y narodziny c\u00f3rki pastora zak\u0142adu karnego w Gniewie, Kittlausa. W listopadzie 1884 roku \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce na pastora w Gniewie powo\u0142ano dotychczasowego pastora w Dobieszewie, Richarda Schweitzera, a w maju 1890 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce Schweitzer otrzyma\u0142 woln\u0105 parafi\u0119 przy ko\u015bciele ewangelickim w Srokowie, w diecezji Rastenburg. W grudniu 1898 roku \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d og\u0142osi\u0142a, \u017ce z ewangelik\u00f3w z Wessel, dot\u0105d przypisanych do parafii Neuenburg w diecezji Schwetz, oraz z maj\u0105tku Opalenie i wsi Eichwalde, Jesewitz, Fielitz i Aplinki, dot\u0105d nale\u017c\u0105cych do parafii w Gniewie, utworzono now\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Opalenie (M\u00fcnsterwalde).\n\nW czerwcu 1884 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 6, s. 46), \u017ce probostwo w Gniewie, pod patronatem miejskim, zwolni\u0142o si\u0119 po \u015bmierci pastora Voigta. Dawa\u0142o oko\u0142o 2733 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 3006 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 3050 dusz i mia\u0142a dziewi\u0119\u0107 szk\u00f3\u0142 z 19 nauczycielami, a proboszcza mia\u0142y wybra\u0107 po\u0142\u0105czone organy gminy spo\u015br\u00f3d trzech kandydat\u00f3w zaproponowanych przez magistrat.\n\nNabo\u017ce\u0144stwa w Gniewie odprawiano dawniej tak\u017ce po polsku, w 1890 roku ju\u017c tylko po niemiecku. Parafia liczy\u0142a wtedy oko\u0142o 3052 dusz, a mieszka\u0142o w niej tak\u017ce oko\u0142o 160 mennonit\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2510 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gniewu, a pastorem by\u0142 od 1890 roku Bernhard Klapp.\n\nOstatni obraz sprzed wojny daje statystyka diecezji che\u0142mi\u0144skiej z 1928 roku: w obr\u0119bie parafii katolickiej w Gniewie mieszka\u0142o wtedy 275 ewangelik\u00f3w na 4629 mieszka\u0144c\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 u\u017cytkowano do 1945 roku; potem \u017cycie parafialne zamar\u0142o, budynek podupad\u0142 i rozebrano go w 1957 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Ludwig Rhesa, autor wykazu duchownych Prus Zachodnich z 1834 roku, zapisuje nazwisko Michaela Bieberfengera jako Biberfenger i tak\u017ce uwa\u017ca go za prawdopodobnie pierwszego tutejszego duchownego, ale pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 o nim znajduje w miejskiej ksi\u0119dze s\u0105dowej ju\u017c 24 marca 1563 roku \u2014 i wed\u0142ug niego prawdopodobnie w tym samym roku z\u0142o\u017cono go z urz\u0119du; rok 1569 to tylko ponowne pojawienie si\u0119 jego nazwiska w ksi\u0119gach rady. Correns podaje, \u017ce ewangelicy musieli odda\u0107 far\u0119 w 1597 roku (w opisie wy\u017cej: 1 lipca 1596 roku) i \u017ce rada miejska udost\u0119pni\u0142a im wtedy sal\u0119 w ratuszu; wed\u0142ug niego modlili si\u0119 w niej a\u017c do budowy ko\u015bcio\u0142a w 1818 roku. Correns przy kamieniu w\u0119gielnym nie wymienia pastora Teodora Gutta \u2014 akt erekcyjny podpisa\u0142a komisja budowlana, w kt\u00f3rej zasiada\u0142 m.in. nadstarszy ko\u015bcielny Theodor Pohl. Relacja z 1830 roku i przedrukowany w niej akt z kamienia w\u0119gielnego wymieniaj\u0105 natomiast mow\u0119, modlitw\u0119 i b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo pastora Theodora Nathanaela Gutta, doktora filozofii, po kt\u00f3rych po\u0142o\u017cono kamie\u0144. Relacja pisze te\u017c, \u017ce w lutym 1818 roku pod budow\u0119 rozebrano cz\u0119\u015b\u0107 starego domu modlitwy oraz dawne mieszkanie duchownego, a Correns podaje, \u017ce rozebrano wtedy po\u0142udniowo-wschodnie skrzyd\u0142o ratusza. Wed\u0142ug kroniki Harnocha publiczne nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie wprowadzono w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja ju\u017c oko\u0142o 1545 roku, wizytacje m\u00f3wi\u0105 za\u015b o blisko czterdziestu latach fary w r\u0119kach innowierc\u00f3w. Wed\u0142ug kroniki Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1823 roku by\u0142 patronatu prywatnego, wed\u0142ug almanachu z 1897 roku patronem by\u0142 magistrat Gniewu. Dar kr\u00f3lewski, kt\u00f3ry Correns podaje jako 6672 talary, relacja z 1830 roku okre\u015bla dok\u0142adniej: 6672 talary i 18 srebrnych groszy oraz darmowe drewno budowlane.\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Rietz za Haelkem podaje, \u017ce Mahlendorffa usuni\u0119to 8 lipca 1654 roku, a komisja kr\u00f3lewska kaza\u0142a mu opu\u015bci\u0107 miasto w ci\u0105gu trzech minut. Goedtke (s. 215\u2013216) pisze o wyroku s\u0119dziego polubownego Radziwi\u0142\u0142a z 4 sierpnia, p\u00f3\u0142roczn\u0105 zw\u0142ok\u0119 odnosi do dw\u00f3ch mieszczan, a o trzech minutach nie wspomina; w przedruku stoi tu rok 1564, z kontekstu wynika 1654. Wed\u0142ug Rietza Mahlendorff by\u0142 od 1660 roku diakonem w Prabutach i zmar\u0142 w 1682 roku; wed\u0142ug Goedtkego (s. 220\u2013221) w 1660 roku by\u0142 przy kaplicy w Grabinach Zameczku, w 1671 roku zosta\u0142 diakonem w Prabutach, jeszcze w tym roku pastorem w Gardei i zmar\u0142 tam 12 maja 1680 roku. Far\u0119 wed\u0142ug \u017ar\u00f3d\u0142a katolickiego odzyskano 1 lipca 1596 roku; Goedtke (s. 215) podaje, tak jak Correns, rok 1597 i odrzuca rok 1596 podany przez B\u00fcschinga jako sprzeczny z tutejszymi pismami. Stephana von L\u00fcben, Jacoba Dancka i Oswalda Arenda spis z 1753 roku nie zna, ale r\u0119kopis wymienia ich wed\u0142ug gniewskich ksi\u0105g miejskich (s. 213) i przypuszcza, \u017ce nale\u017celi do pierwszych wyznawc\u00f3w religii ewangelickiej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 902 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1782 dusze.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Reinhardt (1568), Laurentius Kleinschultz (1600), Severin Stobbe (1608\u20131622), George Felix (1629), Christian Krieger (1793), Theodor Nathanael Gutt (1813), Richard Ottomar Herrmann Schweitzer (1884), Hanns Bernhard Christian Klapp (1890), Leo Gustav Treumann (1940). Bez podanego roku: Michael Biberfenger, Christoph M\u00f6ller, Daniel Gottfried Rogall, Caspar Theodoricus, Michael Wannovius.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 516, 517; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. I: Pommerellen, z. 4, Danzig 1887, s. 277\u2013295 (has\u0142o Mewe); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eGniew\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Marienwerder, poz. 3; Wizytacja dekanatu gniewskiego z 1598 roku, w: \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, z. II, s. 430\u2013435 (za Monumenta Historica Dioeceseos Wladislaviensis, t. XV); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 371, 387, 418; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G56, s. 191\u2013194; \u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649); \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Gniewie\u201d, Wikipedia (za serwisem gniew.pl); westpreussen.de, przegl\u0105d struktury Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Prusach Zachodnich; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 210, 213, 217; P. Correns, \u201eChronik der Stadt Mewe\u201d, Graudenz 1897, s. 31\u201332, 58; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 74, 101; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 235; I. G. Goedtke, \u201eEvangelisches Predigt-Amt in denen kleineren St\u00e4dten des Polnischen Preussens\u201d, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 13\u201314; Rietz, \u201eEin Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638\u20131640\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 63, Marienwerder 1924, s. 11; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 117; t. 2, s. 479, 686; t. 3, s. 940, 947, 996; t. 4, s. 1201; t. 5, s. 1454, 1496; t. 6, s. 1671, 1775; t. 7, s. 1822, 1854, 1919; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 213\u2013216, 220\u2013221; \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 11 maja 1856 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 8 listopada 1862 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 30 listopada 1884 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 30 maja 1890 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 18 grudnia 1898 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); M., \u201eUeber den Neubau der evangelischen Kirche in der Stadt Mewe in den Jahren 1818\u20131823 und deren feierliche Einweihung am 3. August 1823\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 3, K\u00f6nigsberg 1830, s. 436\u2013440 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 217; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 6, s. 46 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470.*","built_year":1818,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=477"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Gniewie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_ewangelicki_w_Gniewie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/259/edition/1372"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 516, 517","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Rietz, \u201eEin Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638\u20131640\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 63, Marienwerder 1924, s. 11","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 117; t. 2, s. 479, 686; t. 3, s. 940, 947, 996; t. 4, s. 1201; t. 5, s. 1454, 1496; t. 6, s. 1671, 1775; t. 7, s. 1822, 1854, 1919","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 213\u2013216, 220\u2013221","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 11 maja 1856 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2RCWQCCPLQBHX3YIDHDOP642FRWNV55S"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 8 listopada 1862 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5FAX7QY2A2HEFI7L7JCBBMA5GCD7E3VY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 30 listopada 1884 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3DLLXAGWB3WDV7RZCO5VFUBM45JMDWEA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 30 maja 1890 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AJJLDUDK37AXFX7TWTNM55H66BRVWEYR"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 18 grudnia 1898 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2MQFLUGCN6FMAZLB3NBAQHSL7PI3A4KC"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M., \u201eUeber den Neubau der evangelischen Kirche in der Stadt Mewe in den Jahren 1818\u20131823 und deren feierliche Einweihung am 3. August 1823\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 3, K\u00f6nigsberg 1830, s. 436\u2013440 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/35377/edition/33540"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. I: Pommerellen, z. 4, Danzig 1887, s. 277\u2013295 (has\u0142o Mewe)","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 235","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 217","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 6, s. 46 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4651/Amtliche_Mitteilung_1884_6.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 18","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 4, s. 37 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4649/Amtliche_Mittelungen_1884_4.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 13, s. 89 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4658/Amtliche_Mitteilungen_1884_13.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0153","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.83422,"lng":18.82516,"name_de":"Mewe","name_pl":"Gniew \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Mewe, nieistniej\u0105cy)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gniewinko (po niemiecku Gnewinke) by\u0142o dawn\u0105 wsi\u0105 maj\u0105tkow\u0105 \u2014 najpierw rycerskim maj\u0105tkiem (Rittergut), potem majoratem \u2014 w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg). W podziale administracyjnym powiat nale\u017ca\u0142 do rejencji koszali\u0144skiej w prowincji Pomorze. Leksykon Meyersa, wydany w 1912 roku, podaje tu 90 mieszka\u0144c\u00f3w wed\u0142ug spisu z 1910 roku. W 1895 roku gmin\u0119 wiejsk\u0105 Gniewinko zniesiono i w\u0142\u0105czono do obszaru dworskiego Gniewinko.\n\nW 1784 roku Gniewinko le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka. Obok folwarku mieszka\u0142o trzech zagrodnik\u00f3w \u2014 razem sze\u015b\u0107 dym\u00f3w.\n\nW 1756 roku Rexinowie ufundowali majorat, do kt\u00f3rego wesz\u0142o Gniewinko. Cramer przytacza dokument, kt\u00f3rym z d\u00f3br Salino, Salinko, Gniewino, Gniewinko, W\u00f3dka, D\u0105br\u00f3wka (Klein Damerkow) i \u015awichowo utworzono rodzinny fideikomis. Po Rexinach maj\u0105tek przeszed\u0142 mi\u0119dzy innymi do von Pircha.\n\nKo\u015bcielnie Gniewinko nale\u017ca\u0142o do Osiek (Ossecken): tak wymienia je opis ziemi l\u0119borskiej sporz\u0105dzony w maju 1658 roku przez komisarza Wedigego von Bonina, w wykazie wsi ko\u015bcio\u0142a osieckiego. W 1889 roku, po wizytacji generalnej z 1887 roku, przeniesiono Gniewinko wraz z Bychowem, Toliszczkiem i Perlinem Wielkim i Ma\u0142ym do parafii w Gniewinie \u2014 Ernst M\u00fcller notuje to na stronie 257 swojego spisu duchownych pomorskich. Tam te\u017c wie\u015b mia\u0142a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, na stronie 190 pod pozycj\u0105 86, zapisano w Gniewinku osiemdziesi\u0119ciu sze\u015bciu ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w; jako parafi\u0119 katolick\u0105 wymieniono L\u0119bork. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ani kaplicy nie by\u0142o; cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono pod koniec XIX wieku.\n\nMaj\u0105tek z czasem rozparcelowano \u2014 pomorskie towarzystwo osadnicze podzieli\u0142o folwark Gniewinko II, licz\u0105cy 53 hektary, na dwa gospodarstwa rentowe.\n\nDawny cmentarz ewangelicki pe\u0142ni dzi\u015b funkcj\u0119 cmentarza komunalnego. Dawna nekropolia le\u017cy na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi, na dzia\u0142ce 281, i zajmuje trzyna\u015bcie ar\u00f3w. W ewidencji zabytk\u00f3w brak roku za\u0142o\u017cenia cmentarza i opisu stanu nagrobk\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Cramer datuje ten dokument na 2 sierpnia 1756 roku, Marek Drzewiecki podaje dla tego samego majoratu 12 sierpnia, a Franz Schultz w wykazie fideikomis\u00f3w powiatu \u2014 21 sierpnia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Franz Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912; Reinhold Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow, K\u00f6nigsberg 1858; Marek Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071.*","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 cmentarz komunalny w Gniewinku","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d oraz serwisu gniewino.pl \u2014 cmentarz komunalny w Gniewinku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"gniewino.pl \u2014 cmentarz komunalny w Gniewinku","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d oraz serwisu gniewino.pl \u2014 cmentarz komunalny w Gniewinku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0108","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.712203,"lng":17.988838,"name_de":"Gnewinke","name_pl":"Gniewinko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz le\u017cy przy ko\u015bciele, w centrum Gniewina. Do 1945 roku by\u0142 nekropoli\u0105 gminy ewangelickiej, dzi\u015b jest czynnym katolickim cmentarzem przyko\u015bcielnym. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (wykaz dla gminy Gniewino) prowadzi go jako cmentarz przyko\u015bcielny, katolicki, dawniej ewangelicki, o powierzchni 0,47 hektara; ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\nGniewino (po niemiecku Gnewin) do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Gniewino by\u0142o siedzib\u0105 rozleg\u0142ej parafii ewangelickiej (Kirchspiel Gnewin) w diecezji (Kirchenkreis) Lauenburg, nale\u017c\u0105cej do Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-unijnego Prus, czyli unii staropruskiej.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano tu w 1400 roku, a S\u0142ownik geograficzny notuje, \u017ce pierwotnie by\u0142y to dobra rz\u0105dowe, dop\u00f3ki w 1364 roku wielki mistrz krzy\u017cacki Winrych von Kniprode nie nada\u0142 ich na w\u0142asno\u015b\u0107 Szczepanowi. Wed\u0142ug \u015bwiadectwa rady miasta L\u0119borka z 1477 roku, przytoczonego w opisie Pomorza z 1784 roku, wie\u015b by\u0142a dobrem rodziny von Pirch, \u201ekt\u00f3re na rozkaz ksi\u0119\u017cnej Zofii oddano klasztorowi panien w \u017barnowcu\u201d. Patronat nale\u017ca\u0142 potem do dziedzic\u00f3w: von Weiher\u00f3w, von Rexin\u00f3w, wreszcie majoratu Woedtke.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom od pocz\u0105tku Reformacji. Ernst M\u00fcller prowadzi list\u0119 dwudziestu tutejszych duchownych od 1547 roku, kiedy urz\u0105d obj\u0105\u0142 Nikolaus Petrokisius. Franz Schultz zapisuje, \u017ce pr\u00f3ba odebrania \u015bwi\u0105tyni ewangelikom przez ochmistrza \u017carnowieckiego Bystrama nie powiod\u0142a si\u0119 wobec oporu pani von Weiher i s\u0105siad\u00f3w. Wed\u0142ug tego samego autora po po\u017carze starego ko\u015bcio\u0142a na pocz\u0105tku XVII wieku pozosta\u0142y dzwony z 1601 i 1604 roku. Opis ziemi l\u0119borskiej, sporz\u0105dzony w maju 1658 roku przez komisarza Wedigego von Bonina z Ko\u0142obrzegu i og\u0142oszony drukiem przez Cramera, notuje kr\u00f3tko, \u017ce do ko\u015bcio\u0142a gniewi\u0144skiego nie nale\u017cy nic ponad sam\u0105 wie\u015b Gniewino, a wsp\u00f3lnota ma w\u0142asnego duchownego. Przy okazji zaznacza, \u017ce z takimi ko\u015bcio\u0142ami szlacheckimi katoliccy ksi\u0119\u017ca nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego i wszystkie dochody pobieraj\u0105 tamtejsi duchowni lutera\u0144scy.\n\nW 1784 roku Gniewino le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, przy granicy z Prusami Zachodnimi. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian, siedmiu gospodarzy (w\u015br\u00f3d nich m\u0142ynarz) i czterech zagrodnik\u00f3w; by\u0142a karczma, ku\u017ania i podsi\u0119bierny m\u0142yn wodny z po\u0142owem w\u0119gorzy i troci \u2014 razem 23 dymy. Trzy razy w roku odbywa\u0142y si\u0119 tu jarmarki: we Wniebowst\u0105pienie, 24 sierpnia, w dzie\u0144 \u015awi\u0119tego Bart\u0142omieja, i w dzie\u0144 \u015awi\u0119tej Barbary.\n\nParafia ros\u0142a z jednej wsi do kilkunastu. W 1784 roku Gniewino by\u0142o parafi\u0105 macierzyst\u0105 inspekcji charbrowskiej, z w\u0142asnym duchownym i ko\u015bcielnym. Wcielono do niej Tadzino, Lisewo, cz\u0119\u015b\u0107 M\u0142yn\u00f3w i Mierzyna oraz szlacheck\u0105 wie\u015b Strzebielinek, le\u017c\u0105c\u0105 ju\u017c w Prusach Zachodnich; trzy dalsze wsie zachodniopruskie \u2014 Kolkowo, Opalino i Rybno \u2014 trzyma\u0142y si\u0119 tutejszego ko\u015bcio\u0142a jako tak zwane wsie go\u015bcinne. Dla swoich wsi zachodniopruskich parafia sk\u0142ada\u0142a duplikaty ksi\u0105g w s\u0105dzie obwodowym w Wejherowie \u2014 chrzty za lata 1851\u20131852, \u015bluby i zgony za 1852\u20131862. Dekretem z 6 lipca 1889 roku przeniesiono tu z parafii w Osiekach L\u0119borskich Gniewinko, Perlino Wielkie i Ma\u0142e (Perlinko), Bychowo i zachodniopruskie Burgsdorf; ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gniewinie by\u0142 wtedy \u201ew budowie\u201d. 25 lipca 1890 roku do\u0142\u0105czono jeszcze zachodniopruskie Nadole \u2014 a ko\u015bci\u00f3\u0142 nadal budowano. Ernst M\u00fcller wymienia w 1912 roku w parafii, obok Gniewina, trzyna\u015bcie miejscowo\u015bci (s. 252), a spis parafii pomorskich z 1932 roku \u2014 dwana\u015bcie miejscowo\u015bci w\u0142\u0105czonych do parafii; w 1940 roku parafia liczy\u0142a 2061 wiernych, a jej ksi\u0119gi metrykalne si\u0119ga\u0142y 1640 roku.\n\nMowa kaszubska zanik\u0142a tu wcze\u015bniej ni\u017c w s\u0105siedztwie. Franz Tetzner, opisuj\u0105c S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w l\u0119borskich, przytoczy\u0142 raport etnograficzny Aleksandra Hilferdinga z po\u0142owy XIX wieku: parafia gniewi\u0144ska jest ju\u017c ca\u0142kiem zniemczona, podczas gdy w s\u0105siednich wsiach pomorskich Bismark i Rybienko mowa kaszubska jeszcze si\u0119 utrzyma\u0142a, a w nadmorskiej parafii osieckiej gwara kaszubska trwa nadal.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach, osobno gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w pierwszym zapisano 174 ewangelik\u00f3w, 20 katolik\u00f3w i 10 \u017byd\u00f3w, w drugim 169 ewangelik\u00f3w i 37 katolik\u00f3w. Katolicy z obu wierszy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku. W 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 408 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1925 \u2014 691, w 1939 \u2014 914.\n\nKonsystorz pomorski odnotowa\u0142 w 1941 roku tutejszego wikariusza: kapral Willi Valzer, \u201eHilfsprediger in Gnewin, Kirchenkreis Lauenburg\u201d, otrzyma\u0142 odznak\u0119 szturmow\u0105 piechoty. Ten sam organ odnotowa\u0142 wcze\u015bniejsz\u0105 obsad\u0119: pastorem w Gniewinie zosta\u0142 z dniem 1 stycznia 1929 roku tamtejszy duchowny pomocniczy Scheel. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 2035 dusz, a pastorem by\u0142 Johannes Scheel. Zaznacza te\u017c, \u017ce nale\u017c\u0105ce dawniej do parafii Nadole przesz\u0142o w 1919 roku w polskie posiadanie. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; parafia istnieje tu od 1977 roku, w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\nStarszy z dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142a w Gniewinie, o \u015brednicy 80 centymetr\u00f3w, z napisem \u201eLAUDATE DOMINUM IN SANCTIS EIUS\u201d, odla\u0142 w 1601 roku Ambrosius Rofmann. Drugi dzwon, o \u015brednicy 60 centymetr\u00f3w, odla\u0142 w 1604 roku w Gda\u0144sku Gert Benninck. W ko\u015bciele w Gniewinie zawieszono na tablicach srebrne tarcze herbowe z oku\u0107 trumien rodziny von Rexin.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142, ten ogl\u0105dany dzi\u015b, by\u0142 w budowie w latach 1889\u20131890 i powsta\u0142 oko\u0142o 1890 roku. Spotyka si\u0119 te\u017c datowanie na lata 1870\u20131872.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 217; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1929; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Gniewino (wykaz Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, stan na 25 sierpnia 2026 roku), pozycja 48; zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa), karta \u201ecmentarz ewangelicki, ob. katolicki przyko\u015bcielny\u201d, Gniewino; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 186, poz. 13 i s. 190, poz. 85; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 252\u2013254 i 257; R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. I, K\u00f6nigsberg 1858 (opis ziemi l\u0119borskiej z maja 1658 roku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1071; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, wraz z przytoczonym tam sprawozdaniem etnograficznym Aleksandra Hilferdinga; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1929, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 217","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 252 i 257","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0109","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.716903,"lng":18.013966,"name_de":"Gnewin","name_pl":"Gniewino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gniewino, po niemiecku Gnewin, le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg) prowincji Pomorze. Stoi tu ceglany neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ze smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105, dawniej ewangelicki, dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika. Obok stoi dawna pastor\u00f3wka, dzi\u015b siedziba urz\u0119du gminy, a wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a le\u017cy dawny ewangelicki, obecnie katolicki cmentarz przyko\u015bcielny o powierzchni blisko p\u00f3\u0142 hektara; zachowa\u0142y si\u0119 na nim resztki nagrobk\u00f3w z niemieckimi inskrypcjami.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Gniewinie wzmiankowano ju\u017c oko\u0142o 1400 roku w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu l\u0119borskiego. Wed\u0142ug Br\u00fcggemanna, kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 na \u015bwiadectwo rady miasta L\u0119borka z 1477 roku, wie\u015b by\u0142a dobrem rodziny von Pirch, \u201ekt\u00f3re na rozkaz ksi\u0119\u017cnej Zofii oddano klasztorowi panien w \u017barnowcu\u201d; Franz Schultz pisze ostro\u017cniej, \u017ce nale\u017ca\u0142a do Pirch\u00f3w \u201epodobno\u201d, a przekazanie datuje na oko\u0142o 1474 rok. Potem przesz\u0142a w r\u0119ce Wejher\u00f3w: wed\u0142ug ich dokument\u00f3w kupi\u0142 j\u0105 Johannes Weiher ju\u017c w 1491 roku, wed\u0142ug p\u00f3\u017aniejszego potwierdzenia cysterki sprzeda\u0142y j\u0105 Clausowi Weiherowi w 1528 roku. Wraz ze wsi\u0105 patronat przeszed\u0142 na jej dziedzic\u00f3w. Gniewino sta\u0142o si\u0119 parafi\u0105 ewangelick\u0105 po 1535 roku; patronat nale\u017ca\u0142 wcze\u015bniej do B\u0142\u0105dzikowskich i cysterek z \u017barnowca, potem do Wejher\u00f3w. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce sta\u0142 tu stary ko\u015bci\u00f3\u0142 pokrzy\u017cacki patronatu prywatnego, kt\u00f3ry od pocz\u0105tku Reformacji s\u0142u\u017cy\u0142 innowiercom. W drugiej po\u0142owie XVI wieku Gniewino mia\u0142o wed\u0142ug Andrzeja Tomczaka tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Salinie, a Perlino nale\u017ca\u0142o do parafii w Osiekach. Pr\u00f3b\u0119 rekatolicyzacji udaremniono: zamach na ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry z polecenia biskupa Rozra\u017cewskiego mia\u0142 przeprowadzi\u0107 urz\u0119dnik klasztoru w \u017barnowcu, Bystram, nie powi\u00f3d\u0142 si\u0119 dzi\u0119ki stanowczo\u015bci pani von Weiher i pomocy s\u0105siad\u00f3w \u2014 rodzin Balge, Jatzkow i Bychowskich.\n\nStary ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 na pocz\u0105tku XVII wieku; w po\u017carze przepad\u0142 portret Martina Weihera \u2014 wed\u0142ug Schultza ostatniego biskupa kamie\u0144skiego. Dzwony ko\u015bcio\u0142a pochodzi\u0142y z lat 1601 i 1604. W 1658 roku mieszka\u0142 przy ko\u015bciele duchowny ewangelicki, a do parafii nale\u017ca\u0142o wtedy samo Gniewino. W wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711, Gniewino figuruje jako parafia. W 1719 roku parafia zapisa\u0142a dziesi\u0119\u0107 chrzt\u00f3w, dwie osoby za\u015blubione i siedmiu zmar\u0142ych. Kolejny ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowa\u0142 w 1776 roku patron Carl Ludwig von Rexin z W\u00f3dki. Parafia, nale\u017c\u0105ca do dekanatu l\u0119borskiego, obejmowa\u0142a Gniewino, Rybno i Perlino.\n\nW 1784 roku Gniewino le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, przy granicy z Prusami Zachodnimi. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian, siedmiu gospodarzy (w\u015br\u00f3d nich m\u0142ynarz) i czterech zagrodnik\u00f3w; by\u0142a karczma, ku\u017ania i podsi\u0119bierny m\u0142yn wodny z po\u0142owem w\u0119gorzy i troci \u2014 razem 23 dymy. Trzy razy w roku odbywa\u0142y si\u0119 tu jarmarki: we Wniebowst\u0105pienie, 24 sierpnia, w dzie\u0144 \u015awi\u0119tego Bart\u0142omieja, i w dzie\u0144 \u015awi\u0119tej Barbary. W 1784 roku Gniewino by\u0142o parafi\u0105 macierzyst\u0105 inspekcji charbrowskiej, z w\u0142asnym duchownym i ko\u015bcielnym. Wcielono do niej Tadzino, Lisewo, cz\u0119\u015b\u0107 M\u0142yn\u00f3w i Mierzyna oraz szlacheck\u0105 wie\u015b Strzebielinek, le\u017c\u0105c\u0105 ju\u017c w Prusach Zachodnich; trzy dalsze wsie zachodniopruskie, Kolkowo, Opalino i Rybno, korzysta\u0142y z tutejszego ko\u015bcio\u0142a jako tak zwane wsie go\u015bcinne. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 137) ze zboru w Gniewinie korzystali luteranie ze Strzebielinka, Kolkowa, Opalina i Czymanowa; autor dodaje, \u017ce z tych peryferyjnych wsi szlacheckich powiatu puckiego do lutera\u0144skiego zboru w Gniewinie ucz\u0119szczali protestanccy Kaszubi (s. 165).\n\nList\u0119 tutejszych duchownych ewangelickich otwiera u M\u00fcllera rok 1547, gdy urz\u0105d obj\u0105\u0142 Nikolaus Petrokisius; po nim przyszli Johann Wattike (1559\u20131562) i Matthias Petrokisius (1562\u20131565), prawdopodobnie syn pierwszego. Nast\u0119pnie urz\u0105d sprawowali Laurentius Schmalka (1566\u20131580), ordynowany przez Jakoba Hogensee, oraz Paulus Hartke (1581\u20131590), rodem z Quesdow. W XVII wieku pos\u0142ugiwali tu duchowni z Marchii \u2014 Petrus Riscovius, obecny na synodzie w L\u0119borku 31 pa\u017adziernika 1636 roku, i Daniel Rudewick (1644\u20131670) \u2014 a po nich Georg Bansius (1672\u20131699), rodem z L\u0119borka. Osiemnaste stulecie to Jakob Swietlicki z Prus Litewskich (1700\u20131744), Gottfried Poplowski z Passenheim w Prusach Wschodnich (1745\u20131761) i Johann Steinkampf, syn rajcy grudzi\u0105dzkiego, wprowadzony 15 marca 1762 roku i sprawuj\u0105cy urz\u0105d do 1806 roku; z dziewi\u0119tnastowiecznych najd\u0142u\u017cej, od 1855 do 1886 roku, s\u0142u\u017cy\u0142 Heinrich Joachim Karl L\u00fcttke. Ostatnim, kt\u00f3rego M\u00fcller wymienia, jest Reinhold Wilhelm Otto Roll, powo\u0142any w 1910 roku.\n\nPrasa przynosi kilka wiadomo\u015bci o tutejszych duchownych z XIX i pocz\u0105tku XX wieku. Jesieni\u0105 1847 roku pastor Bodin w Gniewinie naby\u0142 w drodze cesji wierzytelno\u015b\u0107 hipoteczn\u0105; wspomina o tym og\u0142oszenie urz\u0119dowe z 1898 roku. W kwietniu 1852 roku pruski dziennik urz\u0119dowy poda\u0142, \u017ce kandydat Schmitt zosta\u0142 mianowany pastorem w Gniewinie, w synodzie l\u0119borskim. W czerwcu 1886 roku \u201eDer Reichsbote\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce probostwo pod patronatem prywatnym zwolni\u0142o si\u0119 wskutek \u015bmierci pastora i zostanie wkr\u00f3tce obsadzone, a w sierpniu 1894 roku doni\u00f3s\u0142, \u017ce tutejszy duchowny pomocniczy Hoffmeister zosta\u0142 pastorem gminy. Jak poda\u0142 \u201eDer Reichsbote\u201d, probostwo, daj\u0105ce 1800 marek uposa\u017cenia zasadniczego i bezp\u0142atne mieszkanie, zwolni\u0142o si\u0119 ponownie 1 pa\u017adziernika 1904 roku. W maju 1905 roku \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d poda\u0142a, \u017ce pastorem mianowano kandydata Ehmanna, a w listopadzie 1909 roku berli\u0144ski \u201eDer Tag\u201d doni\u00f3s\u0142, \u017ce Ehmann przeszed\u0142 na stanowisko pastora przy wojskowym sieroci\u0144cu dla dziewcz\u0105t w zamku Pretzsch.\n\nDzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 na prze\u0142omie lat osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku: urz\u0119dowy dziennik konsystorza pomorskiego 6 lipca 1889 roku m\u00f3wi o rozpocz\u0119tej budowie ko\u015bcio\u0142a w Gniewinie, a 25 lipca 1890 roku o ko\u015bciele \u201ew budowie\u201d (im Bau begriffen). Katalog reklamowy elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej Augusta Terletzkiego z 1908 roku, og\u0142oszony przez Wiktora Z. \u0141yjaka, wymienia dla ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Gniewinie organy z 1890 roku o jedenastu g\u0142osach. Parafia nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego i obejmowa\u0142a, pr\u00f3cz samego Gniewina, Gnewinke, Wielki i Ma\u0142y Perlin, cz\u0119\u015b\u0107 Mersina, Tadden, Lissow, Bychow, Burgsdorf, Fredrichsrode, Kolkau, Oppalin, Rauschendorf i Nadolle. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich do\u0142\u0105czono dopiero w czasie budowy nowego ko\u015bcio\u0142a: 6 lipca 1889 roku przeniesiono tu z parafii w Osiekach L\u0119borskich Gniewinko, Perlino, Perlinko, Bychowo i Burgsdorf, a 25 lipca 1890 roku \u2014 zachodniopruskie Nadole. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie wiejskiej Gniewino 174 ewangelik\u00f3w, 20 katolik\u00f3w i 10 \u017byd\u00f3w, a w obwodzie dworskim 169 ewangelik\u00f3w i 37 katolik\u00f3w \u2014 razem 343 ewangelik\u00f3w, 57 katolik\u00f3w i 10 \u017byd\u00f3w. Tetzner zapisa\u0142, \u017ce parafia gniewi\u0144ska by\u0142a ju\u017c ca\u0142kiem zniemczona j\u0119zykowo, podczas gdy w s\u0105siedniej, nadmorskiej parafii w Osiekach (Ossecken) mowa kaszubska utrzymywa\u0142a si\u0119 jeszcze w tamtejszych wsiach.\n\nKonsystorz pomorski odnotowa\u0142 w 1941 roku tutejszego wikariusza: kapral Willi Valzer, \u201eHilfsprediger in Gnewin, Kirchenkreis Lauenburg\u201d, otrzyma\u0142 odznak\u0119 szturmow\u0105 piechoty. O wcze\u015bniejszej obsadzie informuje ten sam organ: pastorem w Gniewinie zosta\u0142 z dniem 1 stycznia 1929 roku tamtejszy duchowny pomocniczy Scheel. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2035 dusz; patronat przys\u0142ugiwa\u0142 w\u0142a\u015bcicielom dawnych maj\u0105tk\u00f3w Gniewino i Gniewinko, a pastorem by\u0142 Johannes Scheel. Spis zaznacza te\u017c, \u017ce nale\u017c\u0105ce dawniej do parafii Nadole przesz\u0142o w 1919 roku w polskie posiadanie. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce pierwsz\u0105 Msz\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105 odprawi\u0142 tu proboszcz Kostkowa ksi\u0105dz Bernard Stosik 1 listopada 1945 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 fili\u0105 parafii Kostkowo do 1977 roku, kiedy to biskup Ignacy Je\u017c dekretem z 8 grudnia 1977 roku erygowa\u0142 parafi\u0119 samodzieln\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Robotnika. Dnia 7 grudnia 2002 roku biskup Jan Bernard Szlaga konsekrowa\u0142 o\u0142tarz i ko\u015bci\u00f3\u0142, zmieniaj\u0105c wezwanie parafii na \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W opracowaniach spotyka si\u0119 datowanie ko\u015bcio\u0142a na lata 1870\u20131872, a dziennik konsystorza m\u00f3wi o budowie w latach 1889\u20131890. \ud83d\udfe1 Lista tutejszych duchownych u M\u00fcllera zaczyna si\u0119 od 1547 roku, a wed\u0142ug Andrzeja Tomczaka w drugiej po\u0142owie XVI wieku Gniewino mia\u0142o tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Salinie. \ud83d\udfe1 Perlino wymienione jest w sk\u0142adzie parafii obok Rybna, a wed\u0142ug dziennika konsystorza przeniesiono je tu z parafii w Osiekach dopiero w 1889 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1929; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 230; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 363\u2013364; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 252\u2013254; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 346; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 60; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1071; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Gniewino; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111; \u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d (Berlin), 8 kwietnia 1852 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 czerwca 1886 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 18 sierpnia 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 17 grudnia 1898 roku, s. 11 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 9 pa\u017adziernika 1904 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 7 maja 1905 roku, s. 33 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 20 listopada 1909 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 137, 165.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz archiwalny (1908)","tytul":"B\u00e4r, Max: Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, Danzig 1908 (Abhandlungen zur Landeskunde Westpreu\u00dfen, H.13)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/20647/edition/31692/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1929, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d (Berlin), 8 kwietnia 1852 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/J6UV4BEAW5PBOSTZGIH5BD73IPE3B6HK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 czerwca 1886 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KFKCT2JDWKKM7VTUCN45EYMWPVWOPZNC"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 18 sierpnia 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/64ZLZLN3YOVF5T2OQJ2E2DKROVA2V6IS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 17 grudnia 1898 roku, s. 11 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CAXRVDYEATM47C2YWCLPXOL6KZZI4IVI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 9 pa\u017adziernika 1904 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NT4GP3K3IQPIPGI7Q4ZIGXGFZXXH2UYT"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 7 maja 1905 roku, s. 33 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/I4MMLPL3NBAATMXBRKKNVS3ROQ3C5FUN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 20 listopada 1909 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XG7F2SOSXGM7JQEN34OQ3BKZBPRVI7NW"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 252\u2013254","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 137, 165","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0014","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.716903,"lng":18.013966,"name_de":"Gnewin","name_pl":"Gniewino \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie \u015bw. J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gniewskie M\u0142yny le\u017c\u0105 w gminie Gniew, w powiecie tczewskim. Przed 1920 rokiem okolica nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia tu cmentarz poewangelicki, bez opisu po\u0142o\u017cenia i bez datowania.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Gniew.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Gniew","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, spis z 30 IX 1921, powiat Gniew, pozycja 19 (Kursztyn: 163 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 6 ewangelik\u00f3w)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1118","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8376357,"lng":18.7997098,"name_de":"","name_pl":"Gniewskie M\u0142yny \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gniewskie Pole, po niemiecku Mewischfelde, nale\u017cy do gminy Kwidzyn i le\u017cy nad Wis\u0142\u0105, przy granicy ze wsi\u0105 Lipianki. Tutejszy cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku na szczycie wa\u0142u wi\u015blanego, po zachodniej stronie drogi. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, kt\u00f3ra to po\u0142o\u017cenie zapisa\u0142a w arkuszu gminy Kwidzyn, podaje te\u017c numer dzia\u0142ki: 66.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Mewischfelde* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 20 dom\u00f3w mieszkalnych i 307 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 161 ewangelik\u00f3w, 144 katolik\u00f3w i dwie osoby innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie; katolicy \u2014 do parafii w Gniewie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nS\u0142ownik geograficzny opisuje Gniewskie Pole jako wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 po\u015br\u00f3d nizin, na prawym brzegu Wis\u0142y naprzeciwko Tymawy, od wi\u015blanych zalew\u00f3w zas\u0142oni\u0119t\u0105 mocn\u0105 grobl\u0105. Razem z osadami Fuchswinkel, czyli Lisim K\u0105tem, i Katscher Kampe, czyli Kacz\u0105 K\u0119p\u0105, wie\u015b obejmowa\u0142a 2803 morgi obszaru, 62 budynki i 20 dom\u00f3w mieszkalnych. W tym ha\u015ble S\u0142ownik podaje 161 ewangelik\u00f3w i 144 katolik\u00f3w. Parafi\u0119 katolick\u0105 S\u0142ownik umieszcza w Janowie, szko\u0142\u0119 na miejscu, a poczt\u0119 i stacj\u0119 nowej kolei nadwi\u015bla\u0144skiej w Kwidzynie.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder). Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 301 mieszka\u0144c\u00f3w w 38 domach: 197 ewangelik\u00f3w, 94 katolik\u00f3w i 10 innych chrze\u015bcijan; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie, katolicy do parafii w Janowie (Johannisdorf). Przy spisie z 1 grudnia 1910 roku Gniewskie Pole liczy\u0142o 334 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 242 osoby poda\u0142y j\u0119zyk niemiecki, a 77 os\u00f3b \u2014 polski. W grupie niemieckoj\u0119zycznej spis wykaza\u0142 206 ewangelik\u00f3w, 25 katolik\u00f3w i 11 innych chrze\u015bcijan.\n\nKarta cmentarza z wrze\u015bnia 1986 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eZ\u0142y stan zachowania\u201d. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy siedem wolno stoj\u0105cych, mocno zniszczonych nagrobk\u00f3w, a najstarszym z nich by\u0142a klasycystyczna stela z piaskowca z 1809 roku; muru ani bramy nie by\u0142o. W 1986 roku granice dzia\u0142ki obsadzone by\u0142y starymi lipami, wi\u0105zami, jesionami i kasztanowcami w dobrym stanie zdrowotnym.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 206 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, pozycja 70; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 78\u201379, pozycja 73 (odczyt ze skanu); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, zeszyt III (rejencja kwidzy\u0144ska), spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Marienwerder, pozycja 66 (odczyt ze skanu); karta cmentarza w Gniewskim Polu, oprac. J. Labenz, 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o Gniewskie pole; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 106\u2013107; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 85; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o Gniewskie pole","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 85","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1082","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77698,"lng":18.86139,"name_de":"Mewischfelde","name_pl":"Gniewskie Pole \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gnojewo, po niemiecku Gnojau, le\u017cy na \u017bu\u0142awach przy dawnym trakcie tczewsko-malborskim, o mil\u0119 i od Malborka, i od Tczewa. Przywilej lokacyjny otrzyma\u0142 tu Willebruch od wielkiego mistrza Dietricha von Altenburg w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a 1338 roku; stoj\u0105cy dzi\u015b w ruinie ko\u015bci\u00f3\u0142 rejestr zabytk\u00f3w datuje na 1340 rok.\n\nWsp\u00f3lnota ewangelicka ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 tu wed\u0142ug Harnocha pod koniec XVI wieku (Hermann Eckerdt podaje rok 1610) \u2014 duchownego Gnojewo mia\u0142o w 1582 roku \u2014 a od 1630 roku tworzy\u0142a jedn\u0105 parafi\u0119 z Alt-M\u00fcnsterberg, Milenz i Simonsdorfem. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w izbie nad podcieniem domu gospodarza. W wykazie duchownych pruskich duchowny ewangelicki odnotowany jest w Gnojewie w 1582 roku. W 1630 roku wsp\u00f3lnota po\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 ze Star\u0105 Ko\u015bcielnic\u0105; pastor mia\u0142 odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa na przemian w obu wsiach, a wed\u0142ug Harnocha wsp\u00f3lni duchowni mieszkali najpierw w Gnojewie, od 1637 roku za\u015b w Starej Ko\u015bcielnicy.\n\nW 1789 roku topografia Goldbecka notuje w tej kr\u00f3lewskiej wsi o dwudziestu sze\u015bciu dymach katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Ko\u0144czewicach (Kunzendorf), podleg\u0142y pierwszej inspekcji lutera\u0144skiej w Malborku. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 278 mieszka\u0144c\u00f3w: 80 luteran\u00f3w, 193 katolik\u00f3w i 5 mennonit\u00f3w; jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Kunzendorff, a we wsi sta\u0142 w\u00f3wczas lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, kt\u00f3rego macierz mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Alt-M\u00fcnsterberg. W 1817 roku \u2014 wed\u0142ug Bernharda Schmida 17 stycznia 1818 roku \u2014 wichura zrzuci\u0142a wie\u017c\u0119 tutejszego ko\u015bcio\u0142a katolickiego na jego w\u0142asny dach. Katolicka wsp\u00f3lnota, zbyt uboga, by d\u017awign\u0105\u0107 odbudow\u0119, zosta\u0142a przy\u0142\u0105czona do parafii w Ko\u0144czewicach, a w 1819 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gnojewie oddano ewangelikom. Ci go odbudowali i w 1853 roku dostawili wie\u017c\u0119; zawis\u0142y w niej trzy dzwony, a wn\u0119trze \u2014 barwnie malowany strop i o\u0142tarz ze sreberkami i snycerk\u0105 \u2014 zachowa\u0142o dawny charakter. Organy mia\u0142y wed\u0142ug Harnocha dziesi\u0119\u0107 g\u0142os\u00f3w (Bernhard Schmid podaje jedena\u015bcie), parafia liczy\u0142a 346 dusz, a do Sto\u0142u Pa\u0144skiego przyst\u0119powa\u0142o w niej rocznie oko\u0142o 285 os\u00f3b. W 1870 roku siedzib\u0119 parafii przeniesiono z powrotem do Gnojewa.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Gnojau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 31 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 439, w tym 108 ewangelik\u00f3w, 320 katolik\u00f3w, dziesi\u0119ciu mennonit\u00f3w i jednego \u017byda. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Ko\u0144czewicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. *S\u0142ownik geograficzny* przy 123 w\u0142\u00f3kach obszaru i 31 domach mieszkalnych notuje 320 katolik\u00f3w, 108 ewangelik\u00f3w i 10 mennonit\u00f3w, wymienia lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny oraz szko\u0142\u0119 na miejscu. W Ko\u0144czewicach S\u0142ownik wskazuje parafi\u0119 katolick\u0105. Spis powszechny z 1885 roku wykaza\u0142 w Gnojewie 322 mieszka\u0144c\u00f3w: 193 katolik\u00f3w, 122 ewangelik\u00f3w i siedmiu innych chrze\u015bcijan.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w 1818 roku, rok przed przej\u0119ciem ko\u015bcio\u0142a. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w 28 lipca 1993 roku pod numerem A-127 \u2014 tym samym, pod kt\u00f3rym od 2 grudnia 1959 roku widnieje ruina ko\u015bcio\u0142a. Studium gminy Mi\u0142oradz i ewidencja gminna opisuj\u0105 to za\u0142o\u017cenie jako cmentarz przyko\u015bcielny ewangelicki przy gotyckim ko\u015bciele parafialnym \u015bwi\u0119tych Szymona i Judy Tadeusza; rejestr rozdziela oba obiekty: ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tych Szymona i Judy z dzwonnic\u0105, cmentarzem przyko\u015bcielnym i ogrodzeniem ma osobny numer A-1423, nadany 22 pa\u017adziernika 1993 roku, i datowany jest na 1863 rok.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d trzech cmentarzy parafii w Gnojewie, licz\u0105cej wtedy 607 ewangelik\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z wrze\u015bnia 1984 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eNagrobki zachowane szcz\u0105tkowo\u201d. Policzono w\u00f3wczas czterna\u015bcie nagrobk\u00f3w wolnostoj\u0105cych, z kt\u00f3rych najstarszy pochodzi\u0142 z 1848 roku, a teren \u2014 po\u0142o\u017cony w \u015brodku wsi wok\u00f3\u0142 ruiny ko\u015bcio\u0142a \u2014 nie mia\u0142 ani muru ogrodzeniowego, ani bramy. Dobrze zachowa\u0142 si\u0119 starodrzew: pi\u0119\u0107 lip, sze\u015b\u0107 klon\u00f3w i jawor\u00f3w, cztery jesiony oraz kasztanowiec.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Goldbeck (1789) i spis z 1820 roku notuj\u0105 we wsi lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, a p\u00f3\u017aniejsze opisy m\u00f3wi\u0105 o nabo\u017ce\u0144stwach w izbie nad podcieniem; czy chodzi\u0142o o osobny budynek, \u017ar\u00f3d\u0142a nie rozstrzygaj\u0105. W rejestrze zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gnojewie datowany jest na 1340 rok, a pod numerem A-1423 \u2014 na 1863 rok.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 94 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 477 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Gnojewo; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 434\u2013435; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Danzig 1919, s. 55; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru, Narodowy Instytut Dziedzictwa, wojew\u00f3dztwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 32\u201333, nr 35; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 201\u2013202; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 61; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 30\u201331; karta cmentarza w Gnojewie, oprac. D. Rekowska, Gda\u0144sk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 145, pozycja 33; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/miloradz/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-259591"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"miloradz.geoportal-krajowy.pl","url":"https://miloradz.geoportal-krajowy.pl/zabytki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/905551774"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Gnojewo","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 201","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 61","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 145, pozycja 33","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0977","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0533,"lng":18.90827,"name_de":"Gnojau","name_pl":"Gnojewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gnojewo, po niemiecku Gnojau, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Malborskich; do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg), a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Stoj\u0105 tu dwa ko\u015bcio\u0142y \u2014 jeden w ruinie, drugi czynny. Starszy, gotycki, o konstrukcji szachulcowej, nosi\u0142 wezwanie \u015bwi\u0119tych Szymona i Judy Tadeusza i dzi\u015b niszczeje; rejestr zabytk\u00f3w wymienia go jako ruin\u0119 ko\u015bcio\u0142a z 1340 roku pod numerem A-127, wpisan\u0105 2 grudnia 1959 roku. Nowszy, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1863 roku; przej\u0105\u0142 on tych samych patron\u00f3w i s\u0142u\u017cy rzymskim katolikom; wraz z dzwonnic\u0105, cmentarzem przyko\u015bcielnym oraz ogrodzeniem z bram\u0105 ma numer A-1423 z 22 pa\u017adziernika 1993 roku. Pod tym samym numerem co ruina, A-127, wpisano 28 lipca 1993 roku cmentarz ewangelicki z 1818 roku. Zachowa\u0142a si\u0119 tak\u017ce gotycka ceglana kapliczka przydro\u017cna z ko\u0144ca XV wieku, wpisana do rejestru 5 kwietnia 1960 roku pod numerem A-171.\n\nWie\u015b wzmiankowano po raz pierwszy w 1323 roku, w przywileju dla Starej Ko\u015bcielnicy. W\u0142asny przywilej nada\u0142 jej w 1338 roku wielki mistrz Dietrich von Altenburg, wydzielaj\u0105c wiernemu Willebruchowi 57 \u0142an\u00f3w i 5 morg\u00f3w na prawie che\u0142mi\u0144skim; dokument wymienia ju\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i cztery wolne w\u0142\u00f3ki dla proboszcza.\n\nEwangelicka wsp\u00f3lnota jest tu po\u015bwiadczona ju\u017c w 1582 roku, wcze\u015bniej ni\u017c u s\u0105siad\u00f3w. Wed\u0142ug Hartwicha w 1582 roku duchownym w Gnojewie, po niemiecku Gnojau, by\u0142 prawdopodobnie Walenty Fischbeck, w 1589 roku Jerzy Oswalt, kt\u00f3rego wdowa kupi\u0142a we wsi karczm\u0119, a 22 lutego 1609 roku powo\u0142ano do Gnojewa i Szymankowa Joachima Pfefferkorna z Pasewalku, od 1600 roku pastora w \u201eSchlochow\u201d. Jak podaje Hermann Eckerdt (1868), w 1610 roku, mimo kr\u00f3lewskich zakaz\u00f3w, ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 w Gnojewie, po niemiecku Gnojau, gmina ewangelicka; Gnojewo mia\u0142o wsp\u00f3lnych duchownych ze Star\u0105 Ko\u015bcielnic\u0105 \u2014 oko\u0142o 1590 roku Adama, a na pewno od 1602 roku Dawida Conrada.\n\nW 1630 roku po\u0142\u0105czono w jedn\u0105 parafi\u0119 M\u00fcnsterberg, Milentz, Gnojewo i Szymankowo (Simonsdorf); wsp\u00f3lni duchowni mieszkali najpierw w Gnojewie, od 1637 roku w Starej Ko\u015bcielnicy, a w 1870 roku siedziba wr\u00f3ci\u0142a do Gnojewa. Szymankowo rozebra\u0142o sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1633 roku, a w 1865 roku do Gnojewa przy\u0142\u0105czono Star\u0105 Ko\u015bcielnic\u0119 z Milentz. Szko\u0142y parafialne dzia\u0142a\u0142y w Starej Ko\u015bcielnicy, Gnojewie i Milentz, a parafia liczy\u0142a 346 dusz.\n\nBernhard Schmid przypuszcza, \u017ce wsp\u00f3lnota ewangelicka w\u0142asnego budynku ko\u015bcielnego nigdy nie mia\u0142a; Abraham Hartwich pisze natomiast o domach modlitwy czterech po\u0142\u0105czonych wsi, rozebranych w 1633 roku. P\u00f3\u017aniej, a\u017c do 1819 roku, miejscem nabo\u017ce\u0144stw by\u0142a izba w zagrodzie; Schmid, cho\u0107 osobnego budynku nie zna, wspomina przy wyposa\u017ceniu \u201edawny ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski\u201d i \u201edawny lutera\u0144ski dom modlitwy\u201d w Gnojewie. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w izbie nad podcieniem gospodarstwa: w XVII wieku \u2014 wed\u0142ug Schmida \u2014 u Neumann\u00f3w, gdzie w 1653 roku wybuch\u0142 po\u017car (Harnoch umieszcza ten po\u017car w Starej Ko\u015bcielnicy), w XVIII wieku na dworze Gehrwin\u00f3w, p\u00f3\u017aniej zwanym M\u00fcrauskim. Potwierdzaj\u0105 to katolickie protoko\u0142y wizytacyjne, kt\u00f3re om\u00f3wi\u0142 Jan Wi\u015bniewski: w 1647 roku duchowny lutera\u0144ski naucza\u0142 i udziela\u0142 sakrament\u00f3w co drug\u0105 niedziel\u0119 w domu prywatnym, a dzieci uczy\u0142 lutera\u0144ski nauczyciel, na kt\u00f3rego tak\u017ce katolicy z Gnojewa p\u0142acili sk\u0142adk\u0119 w wysoko\u015bci 6 groszy \u2014 zdaniem autora dlatego, \u017ce wobec braku nauczyciela katolickiego posy\u0142ali dzieci do szko\u0142y protestanckiej. W 1700 roku wizytator podkre\u015bla\u0142, \u017ce do szko\u0142y katolickiej nie chodzi \u017cadne dziecko, bo luteranie maj\u0105 we wsi w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119; now\u0105 wiar\u0119 przyjmowali, jak zanotowano, przede wszystkim dzier\u017cawcy, nie zagrodnicy i ubodzy.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723), gdy szwedzka artyleria pu\u0142kownika Roblata sta\u0142a na kwaterach w okolicy Kra\u015bniewa i M\u0105t\u00f3w, szwedzki kapelan polowy Miko\u0142aj Valerius, kwateruj\u0105cy u katolickiego proboszcza w Gnojewie, oraz niemiecki duchowny von Borstel z M\u0105t\u00f3w odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa w lutera\u0144skim ko\u015bciele w Gnojewie, b\u0119d\u0105cym wtedy fili\u0105 Starej Ko\u015bcielnicy. Najstarsza zachowana ksi\u0119ga ko\u015bcielna po\u0142\u0105czonych parafii Starej Ko\u015bcielnicy i Gnojewa, przechowywana dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, zaczyna si\u0119 od zapiski pastora Franciszka Borskiego. Napisa\u0142 w niej, \u017ce w 1672 roku ca\u0142a gmina obu parafii powo\u0142a\u0142a go na wakuj\u0105ce miejsce pastora, a gdy w Bo\u017ce Narodzenie tego roku obj\u0105\u0142 urz\u0105d, nie zasta\u0142 po poprzednikach \u017cadnego zapisu chrzt\u00f3w ani \u015blub\u00f3w. Postanowi\u0142 wi\u0119c za\u0142o\u017cy\u0107 t\u0119 ksi\u0119g\u0119 i notowa\u0107 w niej imiona ochrzczonych i po\u015blubionych oraz wszystko, co dotyczy ko\u015bcio\u0142a i jego dochod\u00f3w, dla przysz\u0142ych nast\u0119pc\u00f3w. Po jego \u015bmierci 19 czerwca 1685 roku ksi\u0119g\u0119 prowadzi\u0142 dalej jego nast\u0119pca, Ephraim Praetorius z Gda\u0144ska. Schmid korzysta\u0142 z najstarszej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej gminy ewangelickiej, prowadzonej od 1672 roku.\n\nUni\u0119 z M\u00fcnsterbergiem potwierdza Eduard Schnaase: w 1709 roku \u201ezjednoczone gminy ewangelickie M\u00fcnsterberg, Milenz, Gnojau i Simonsdorf\u201d straci\u0142y duchownego, magistra Nicolausa Richtera, powo\u0142anego do Tiegenort. Richter wyg\u0142osi\u0142 po\u017cegnalne kazanie w niedziel\u0119 po Bo\u017cym Narodzeniu w Gnojewie, a w Nowy Rok 1710 \u2014 w Starej Ko\u015bcielnicy. W r\u0119kopi\u015bmiennej cz\u0119\u015bci spisu duchownych gda\u0144skich Ephraima Praetoriusa odnotowano rozpad tej parafii w XVIII wieku: po odej\u015bciu pastora Richtera wsp\u00f3lnota podzieli\u0142a si\u0119 tak, \u017ce Milentz i M\u00fcnsterberg zapragn\u0119\u0142y osobnego duchownego, a Gnojewo i Szymankowo r\u00f3wnie\u017c. Zapisano przy tym, \u017ce Richter przyj\u0105\u0142 ten podzia\u0142 bole\u015bnie, uzna\u0142, \u017ce sam go swoim odej\u015bciem spowodowa\u0142, popad\u0142 w melancholi\u0119 i w niej zmar\u0142. Milentz to Mi\u0142oradz, a M\u00fcnsterberg \u2014 Stara Ko\u015bcielnica (Altm\u00fcnsterberg): te same cztery gminy wymieniaj\u0105 Harnoch i Schnaase, a wykaz duchownych Prus Zachodnich prowadzi Richtera w\u015br\u00f3d pastor\u00f3w Starej Ko\u015bcielnicy i Gnojewa.\n\nWed\u0142ug Hartwicha w 1710 roku Gnojewo i Szymankowo od\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 od Starej Ko\u015bcielnicy i Mi\u0142oradza i przyj\u0119\u0142y za pastora Christopha Porscha, dawnego szwedzkiego kapelana polowego z pu\u0142ku pu\u0142kownika Deckebladta, komendanta Elbl\u0105ga, buduj\u0105c mu w Gnojewie now\u0105 plebani\u0119; kr\u00f3l August II postanowi\u0142, \u017ce obaj pastorzy pozostan\u0105 na miejscach, a po \u015bmierci lub odej\u015bciu jednego z nich gminy maj\u0105 si\u0119 zn\u00f3w po\u0142\u0105czy\u0107. Eduard Schnaase, kt\u00f3ry korzysta\u0142 z akt gda\u0144skiego Ministerium, opisuje przebieg sporu dok\u0142adniej. Gnojewo i Szymankowo domaga\u0142y si\u0119 przy wyborze pastora r\u00f3wnego g\u0142osu ze Star\u0105 Ko\u015bcielnic\u0105 i Mi\u0142oradzem, bo tak wybierano jeszcze w 1698 roku Richtera; gdy im odm\u00f3wiono, 23 stycznia 1710 roku same powo\u0142a\u0142y Porscha, a 26 stycznia jego zwolennicy si\u0142\u0105 otworzyli ko\u015bci\u00f3\u0142 w Starej Ko\u015bcielnicy, wr\u0119czyli mu powo\u0142anie i tam wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne. 5 marca 1710 roku gda\u0144skie Ministerium orzek\u0142o, \u017ce winne s\u0105 obie strony, \u017ce obaj pastorzy maj\u0105 pozosta\u0107, bo \u017caden nie mo\u017ce ju\u017c ust\u0105pi\u0107 bez ujmy, a gdy jedna z posad si\u0119 zwolni, tamta gmina ma powo\u0142a\u0107 pastora drugiej, tak by cztery wsie zn\u00f3w si\u0119 po\u0142\u0105czy\u0142y; na przysz\u0142o\u015b\u0107, gdyby g\u0142osowanie nie da\u0142o wyniku, obie strony mia\u0142y wystawia\u0107 po r\u00f3wno deputat\u00f3w. Tak si\u0119 sta\u0142o: po \u015bmierci Porscha 9 kwietnia 1725 roku jego miejsce zaj\u0105\u0142 M\u00f6ller, a nast\u0119pca M\u00f6llera, David Vorloff, by\u0142 zn\u00f3w pastorem wszystkich czterech wsi.\n\nKronika s\u0105siedniej parafii w Starej Ko\u015bcielnicy zanotowa\u0142a, \u017ce 29 maja 1721 roku, w niedziel\u0119 Exaudi, o sz\u00f3stej rano sp\u0142on\u0119\u0142a plebania pastora w Gnojewie wraz ze wszystkimi zabudowaniami, stodo\u0142\u0105 i stajniami. Kronikarz doda\u0142, \u017ce pastor sam m\u00f3g\u0142 przy tym straci\u0107 \u017cycie, ale s\u0105siednie budynki uda\u0142o si\u0119 ocali\u0107. Wed\u0142ug tej samej kroniki pastor Gnojewa mieszka\u0142 po po\u017carze plebanii w 1721 roku k\u0105tem u ludzi. 20 lutego 1727 roku panna Elisabeth [?] i jej krewni ofiarowali \u201eko\u015bcio\u0142owi gnojewskiemu\u201d czarn\u0105 taftow\u0105 zas\u0142on\u0119 przed o\u0142tarz, u\u017cyt\u0105 po raz pierwszy w Wielkim Tygodniu, a w pa\u017adzierniku tego roku pokryto na nowo dachy plebanii i stodo\u0142y. W dziewi\u0119tnast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1731 roku wprowadzono przed kazaniem w urz\u0105d witryk\u00f3w \u201ew gnojewskim domu Bo\u017cym\u201d Martina Neumanna i Michaela Adlera. Jan Wi\u015bniewski, omawiaj\u0105c w tym samym miejscu Gnojewo, przytacza te\u017c zarz\u0105dzenie biskupa z 6 czerwca 1749 roku, kt\u00f3ry sprzeciwi\u0142 si\u0119 grzebaniu luteran pomieszanych z katolikami na cmentarzu katolickim: poleci\u0142 wytyczy\u0107 wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a pas ziemi o d\u0142ugo\u015bci jednego pr\u0119ta od mur\u00f3w \u015bwi\u0105tyni, na procesje i poch\u00f3wki katolik\u00f3w, i usun\u0105\u0107 z niego kamienne epitafia; w ten spos\u00f3b, zdaniem autora, innowiercy mogli nadal chowa\u0107 zmar\u0142ych blisko swoich dom\u00f3w. W 1785 roku parafi\u0119 zamieszkiwa\u0142o 159 protestant\u00f3w \u2014 75 m\u0119\u017cczyzn i 84 kobiety \u2014 oraz 172 katolik\u00f3w, a ewangelicy mieli wed\u0142ug protoko\u0142u \u015bwi\u0105tyni\u0119 i pastora, cho\u0107 nie wskazano, gdzie ta \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a.\n\nPrze\u0142om przynios\u0142a wichura, kt\u00f3ra 17 stycznia 1818 roku zwali\u0142a wie\u017c\u0119 starego, wci\u0105\u017c katolickiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego i uszkodzi\u0142a sam\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 oraz plebani\u0119. Kr\u00f3lewski rozkaz gabinetowy z 11 marca 1819 roku nakaza\u0142 odda\u0107 budowl\u0119 wraz z wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 uposa\u017cenia gminie ewangelickiej Gnojewa i Starej Ko\u015bcielnicy. Przekazania dokona\u0142 7 wrze\u015bnia 1819 roku malborski landrat H\u00fcllmann, a tutejszych katolik\u00f3w wcielono do parafii w Ko\u0144czewicach (Kunzendorf), dok\u0105d przeniesiono te\u017c sprz\u0119ty ko\u015bcielne. Ewangelicy odnowili ko\u015bci\u00f3\u0142 i w 1853 roku dostawili mu skromn\u0105 wie\u017c\u0119. \u015awi\u0105tynia mia\u0142a trzy dzwony, malowany strop i o\u0142tarz ze srebrami i snycerk\u0105, w kt\u00f3rych zosta\u0142a dawna katolicka szata, oraz organy \u2014 wed\u0142ug Harnocha \u2014 o dziesi\u0119ciu g\u0142osach. Katolicy wznie\u015bli w 1863 roku nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry biskupim dokumentem z 22 lipca 1868 roku, zatwierdzonym 16 pa\u017adziernika tego samego roku, otrzyma\u0142 prawa parafialne.\n\nW starym ko\u015bciele obecn\u0105 zakrysti\u0119 od wschodu dobudowano w 1819 roku, a murowan\u0105 wie\u017c\u0119 zachodni\u0105 \u2014 t\u0119 sam\u0105, kt\u00f3r\u0105 Harnoch nazywa skromn\u0105 \u2014 wzni\u00f3s\u0142 w latach 1853\u20131854 inspektor budowlany Greuel; w latach 1908\u20131909 ko\u015bci\u00f3\u0142 gruntownie odnowi\u0142 sam Bernhard Schmid. Najstarsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 budowli jest obecna nawa g\u0142\u00f3wna, pierwotnie szkieletowa; jej ciesielska konstrukcja wskazuje na bardzo dawne pochodzenie, a zewn\u0119trzne obmurowanie wykonano w formach gotyckich XIV wieku. W XV wieku dobudowano od p\u00f3\u0142nocy ca\u0142kowicie murowan\u0105 naw\u0119 boczn\u0105. Proboszcz Jacob Franz Xaver Krefft, urz\u0119duj\u0105cy w latach 1708\u20131725, kaza\u0142 gruntownie odnowi\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 i cz\u0119\u015bciowo na nowo go wyposa\u017cy\u0107 \u2014 jeszcze zanim budowla przesz\u0142a w 1819 roku w r\u0119ce ewangelik\u00f3w. W 1909 roku nad drzwiami do zakrystii odkryto gotyckie malowid\u0142o \u015bcienne przedstawiaj\u0105ce ch\u0142opa wioz\u0105cego zbo\u017ce do m\u0142yna \u2014 wed\u0142ug Schmida (s. 57) prawdopodobnie t\u0142o wizerunku \u015bwi\u0119tego Krzysztofa.\n\nMalowany strop ma trzy g\u0142\u00f3wne obrazy: na wschodzie dwudziestu czterech Starszych oddaj\u0105cych cze\u015b\u0107 Barankowi, po\u015brodku Wniebowzi\u0119cie Matki Jezusa, a na zachodzie Sen Jakuba; obja\u015bniaj\u0105 je \u0142aci\u0144skie sentencje z Wulgaty. Malowid\u0142a stropu wykona\u0142 Christof Mariowski; jego podpis w inskrypcji nosi dat\u0119 2 pa\u017adziernika 1717 roku. Nastawa o\u0142tarzowa nale\u017ca\u0142a do o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego dawnego ko\u015bcio\u0142a katolickiego; ufundowa\u0142 j\u0105 proboszcz Krefft, a po raz pierwszy wzmiankowano j\u0105 w 1724 roku. Ambona pochodzi z dawnego ko\u015bcio\u0142a lutera\u0144skiego w Gnojewie, gdzie sta\u0142a po stronie Ewangelii; w 1819 roku ustawiono j\u0105 w tym ko\u015bciele po stronie Episto\u0142y. Ambon\u0119 dostarczy\u0142 w listopadzie 1685 roku Matthias Paschen z Gda\u0144ska, po niemiecku Danzig, za 120 floren\u00f3w, a po\u015bwi\u0119cono j\u0105 9 grudnia 1685 roku; fundatorami byli pastor Franz Borschky oraz gospodarze Michael Adler, David Sa\u00df, David Fademrecht, Martin Neumann i Michael Hacker. Dawny instrument mia\u0142 wed\u0142ug Bernharda Schmida jedena\u015bcie g\u0142os\u00f3w i pochodzi\u0142 z dworu Gehrwin\u00f3w w Gnojewie; wed\u0142ug napisu Ephraim Gruhnwald i Anna Elisabeth Gruhnwaldin z domu Mader kazali go w 1775 roku pomalowa\u0107 \u201eBogu na chwa\u0142\u0119 i temu ko\u015bcio\u0142owi ku ozdobie\u201d. \u0141awki kobiece w nawie g\u0142\u00f3wnej i cz\u0119\u015bciowo zachowane \u0142awki gospodarzy na p\u00f3\u0142noc od o\u0142tarza pochodz\u0105 z dawnego lutera\u0144skiego domu modlitwy w Gnojewie; wi\u0119kszo\u015b\u0107 nosi dat\u0119 1751 i gmerki gospodarzy z Gnojewa i Szymankowa. Najstarszym naczyniem jest srebrny kielich z ko\u0144ca XIV wieku, z napisem \u201eMARIA\u201d wykonanym p\u00f3\u017anogotyckimi majusku\u0142ami na guzie. Dwa pozosta\u0142e dzwony kupiono w czerwcu 1825 roku na licytacji z maj\u0105tku dawnej gminy katolickiej; Schmid (s. 63) wnioskuje st\u0105d, \u017ce by\u0142y od dawna w\u0142asno\u015bci\u0105 Gnojewa.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 278 mieszka\u0144c\u00f3w: 80 luteran\u00f3w, 193 katolik\u00f3w i 5 mennonit\u00f3w, a przy wsi lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, kt\u00f3rego ko\u015bcio\u0142em macierzystym by\u0142a Stara Ko\u015bcielnica. Oko\u0142o 1860 roku Gnojewo nale\u017ca\u0142o do parafii w Starej Ko\u015bcielnicy, w superintendenturze malborskiej, i to do niego w\u0142\u0105czone by\u0142o Szymankowo. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Gnojau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 31 budynk\u00f3w mieszkalnych i 439 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 108 ewangelik\u00f3w, 320 katolik\u00f3w, dziesi\u0119ciu mennonit\u00f3w i jednego \u017byda. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Ko\u0144czewicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 322 mieszka\u0144c\u00f3w: 193 katolik\u00f3w, 122 ewangelik\u00f3w i siedmiu innych chrze\u015bcijan (na \u017bu\u0142awach byli to zwykle mennonici). S\u0142ownik geograficzny podaje dla tego samego okresu 320 katolik\u00f3w, 108 ewangelik\u00f3w i 10 mennonit\u00f3w przy 31 domach i 123 w\u0142\u00f3kach obszaru, a katolik\u00f3w odsy\u0142a do parafii w Ko\u0144czewicach. Odr\u0119bnej gminy mennonickiej we wsi nie potwierdzono.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 443 ewangelik\u00f3w; patronami byli wolnoche\u0142mi\u0144scy gospodarze, a pastorem by\u0142 od 1865 roku Carl Friedrich. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Gnojewie liczy\u0142a wtedy 607 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1901 roku superintendent Moritz Brenske.\n\nEwangelikom ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 do 1945 roku. Po wojnie przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 pa\u0144stwa i by\u0142 magazynem \u2014 wed\u0142ug \u201eGo\u015bcia Elbl\u0105skiego\u201d magazynem nawoz\u00f3w; straci\u0142 wtedy ruchome wyposa\u017cenie i popad\u0142 w ruin\u0119. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego 5 grudnia 1957 roku gda\u0144ski pastor Edward Dietz poprosi\u0142 w\u0142adze wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego o przydzielenie Ko\u015bcio\u0142owi ewangelickiemu nieczynnego ko\u015bcio\u0142a w Gnojewie. Zamierza\u0142 go rozebra\u0107, a uzyskany materia\u0142 wykorzysta\u0107 przy remoncie \u015bwi\u0105tyni w Drewnicy. W\u0142adze, cho\u0107 same nosi\u0142y si\u0119 z zamiarem rozbi\u00f3rki tej budowli, odpowiedzia\u0142y odmownie. W 1973 roku przekazano go parafii katolickiej w Szymankowie, kt\u00f3rej nie by\u0142o sta\u0107 na remont. \ud83d\udfe1 W tabeli ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich przej\u0119tych dla kultu katolickiego Robert Ziemia\u0144ski podaje dla Gnojewa dat\u0119 przyj\u0119cia 1945 i dat\u0119 po\u015bwi\u0119cenia 28 pa\u017adziernika 1981 roku; wed\u0142ug \u201eGo\u015bcia Elbl\u0105skiego\u201d ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 po wojnie magazynem nawoz\u00f3w. W 2009 roku ruin\u0119 wzi\u0119\u0142o w u\u017cyczenie na dziesi\u0119\u0107 lat gda\u0144skie Towarzystwo Opieki nad Zabytkami i uzyska\u0142o na jej ratowanie 870 tysi\u0119cy z\u0142otych dotacji ministerialnej; w styczniu 2013 roku pisano, \u017ce wojew\u00f3dzki konserwator zabytk\u00f3w uchyli\u0142 pozwolenia na prowadzone tam prace. W 2020 roku 600 tysi\u0119cy z\u0142otych na remont dachu i konserwacj\u0119 jednego rz\u0119du polichromowanego stropu przyznano kurii elbl\u0105skiej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Topografia Goldbecka z 1789 roku nazywa miejsce nabo\u017ce\u0144stw lutera\u0144skim ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii w Ko\u0144czewicach (Kunzendorf), a urz\u0119dowy spis z 1820 roku w rubryce parafii tak\u017ce podaje Ko\u0144czewice jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wsi, cho\u0107 w rubryce ko\u015bcio\u0142\u00f3w notuje tu lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny Starej Ko\u015bcielnicy. Karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa liczy ewangelickie u\u017cytkowanie ko\u015bcio\u0142a od 1818 roku (w opisie wy\u017cej: od 1819). Liczba katolik\u00f3w ze S\u0142ownika (320) nie zgadza si\u0119 z liczb\u0105 ze spisu z 1885 roku (193).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 94 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 477 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): David Conrad (1602), Thomas Rosa (1610), Martin Pr\u00e4torius (1615\u20131627), Albert Aretius (1630), Simon Arlet (1633), Christoph Grebner (1649), Ephraim Pr\u00e4torius (1685), Christophorus Porsch (1710), Michael Gutt (1737), Hermann Eberhard Heinrich Johanning (1843\u20131864), Carl Albert Friedrich (1865), Moritz Philipp Marcus Brenske (1901). Bez podanego roku: N. Adamus.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 99; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 133, 160, 240; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 56, 57, 58, 60, 61, 62, 63, 64; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Danzig 1919, s. 55\u201356; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 434\u2013435; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom II, has\u0142o Gnojewo; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d (Gda\u0144sk 1713), egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105, s. 45; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 63; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 32, nr 35; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 201\u2013202; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 61; E. Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 466; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 467\u2013469; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 30\u201331; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 41; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6610, \u201eSonstige Verzeichnisse 1630\u20131842\u201d (ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii Altm\u00fcnsterberg i Gnojau), skan 7, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6610, \u201eSonstige Verzeichnisse 1630\u20131842\u201d (ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii Altm\u00fcnsterberg), skan 40, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6610, \u201eSonstige Verzeichnisse 1630\u20131842\u201d (ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii Altm\u00fcnsterberg i Gnojau), skany 41\u201342, dost\u0119p przez portal Archion; karta ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Szymona i Judy w Gnojewie \u2014 Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa); wiadomo\u015b\u0107 o wstrzymaniu remontu ko\u015bcio\u0142a w Gnojewie, Kosycarz Foto Press (kfp.pl), 15 stycznia 2013 roku; \u0141. Siano\u017c\u0119cki, \u201eZabytkowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gnojewie otrzyma dofinansowanie\u201d, \u201eGo\u015b\u0107 Elbl\u0105ski\u201d, 27 marca 2020 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 145, pozycja 33; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 7, 38, 39, 229, 315; t. 2, s. 525, 638, 686; t. 3, s. 881; t. 5, s. 1386, 1392, 1393, 1507; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 44\u201345, 79; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192, 194\u2013195, 197.*","built_year":1340,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Szymona i Judy Tadeusza w Gnojewie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Szymona_i_Judy_Tadeusza_w_Gnojewie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Gnojewo","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 201","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 61","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 466","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 56, 57, 58, 60, 61, 62, 63, 64","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 99","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 133, 160, 240","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 145, pozycja 33","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 7, 38, 39, 229, 315; t. 2, s. 525, 638, 686; t. 3, s. 881; t. 5, s. 1386, 1392, 1393, 1507","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 44\u201345, 79","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192, 194\u2013195, 197","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0277","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.054,"lng":18.9085,"name_de":"Gnojau","name_pl":"Gnojewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 gotycki, od 1819 roku ewangelicki (ruina)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Gockowie, po niemiecku Gotzkau, figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w jako obiekt odr\u0119bny, ale wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, w kt\u00f3rym zwykle podaje si\u0119 po\u0142o\u017cenie, powierzchni\u0119 i datowanie, gminy Rzeczenica nie obejmuje. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia go s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan prze-rzedzony\u201d. Cmentarz o powierzchni pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu o\u015bmiu ar\u00f3w le\u017ca\u0142 w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi przy drodze do Bre\u0144ska, nie mia\u0142 ju\u017c wtedy ani muru, ani bramy, a najstarszego nagrobka nie uda\u0142o si\u0119 wskaza\u0107. Z dawnego za\u0142o\u017cenia pozosta\u0142y czytelne granice, uk\u0142ad alejowo-kwaterowy oraz stare drzewa \u2014 dwie lipy, trzy jesiony, siedem klon\u00f3w, dwa \u015bwierki i daglezja \u2014 w\u015br\u00f3d runa bluszczowo-barwinkowego.\n\nW dobie Reformacji przedreformacyjny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gockowie przej\u0119li sami mieszka\u0144cy. Wed\u0142ug ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego \u2014 zgodnie w *Utraconych ko\u015bcio\u0142ach* i w podpisanym przez niego ha\u015ble *S\u0142ownika geograficznego* \u2014 arcybiskup Wawrzyniec Gembicki w\u0142\u0105czy\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 do nowo utworzonego dekanatu czarne\u0144skiego w 1617 roku; wizytacja z 1653 roku odnotowuje tu zb\u00f3r lutera\u0144ski.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Gockowo dzieli\u0142o si\u0119 na cztery dzia\u0142y szlacheckie: A \u2014 po Michaelu von Bornie od 1750 roku Johanna von Wedelstaedta; B \u2014 po Walentym Gostkowskim od 1754 roku Franciscusa Ewalda von Manteuffla, a od 1756 roku Michaela Ernsta von Wedelstaedta i jego syn\u00f3w; C \u2014 po Melchiorze von Bornie i Theodorze von Wollschlaegerze od 1740, \u015bci\u015blej 1741 roku Jerzego Trzebiatowskiego i jego potomk\u00f3w; D \u2014 po Beker-Gotzkowskich od 1741 roku Marcina Pr\u0105dzy\u0144skiego, a od 1761 roku jego syna Franciszka Albrechta. W wykazie wasali z 1774 roku w Gockowie mieszka\u0142o trzech wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicieli, w\u015br\u00f3d nich wdowa Trzebiatowska.\n\nParafi\u0105 macierzyst\u0105 by\u0142o od 1827 roku Olszanowo (Elsenau); wcze\u015bniej ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gockowie by\u0142 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a macierzystego w Breitenfelde. Fankidejski wymienia jako filie Olszanowa zbory w Pakotulsku (Pogdanzig), Gockowie, Rutenbergu i Ritterbergu \u2014 dzisiejszym Grodzisku; sk\u0142ad ten si\u0119 zmienia\u0142, bo w 1852 roku Pogdanzig od\u0142\u0105czono i przy\u0142\u0105czono do S\u0105polna, a w parafii znalaz\u0142o si\u0119 B\u00e4renwalde, czyli Bi\u0144cze.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w prowincji z 1887 roku datuje ryglow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Gockowie na pocz\u0105tek XIX wieku, a klasycystyczn\u0105 budowl\u0119 datuje si\u0119 na oko\u0142o 1800 rok. Agathon Harnoch w kronice ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich z 1890 roku pisze, \u017ce filialny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gockowie by\u0142 w r\u0119kach ewangelik\u00f3w w 1680 roku, a obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 szachulcow\u0105, z wie\u017c\u0105 o dw\u00f3ch dzwonach, jedyn\u0105 w ca\u0142ej parafii z zakrysti\u0105 i ma\u0142ymi starymi organami \u2014 po\u015bwi\u0119cono 22 sierpnia 1841 roku. W ko\u015bciele w Gockowie odprawiono w 1952 roku pierwsze legalne nabo\u017ce\u0144stwa lutera\u0144skie po wojnie w powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 wed\u0142ug ustale\u0144 Jana Wilda, udost\u0119pnionych przez parafi\u0119 ewangelicko-augsbursk\u0105 w S\u0142upsku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano oko\u0142o 1970 roku, mimo wpisu do rejestru zabytk\u00f3w.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gotzkau* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 11 dom\u00f3w mieszkalnych i 122 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 120 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Elsenau*; katolicy \u2014 do parafii *F\u00f6rstenau*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Loosen*. Gockowo by\u0142o wsi\u0105 rycersk\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim, opodal traktu bitego z Cz\u0142uchowa na Pomorze, trzy czwarte mili od stacji kolejowej w Czarnem (Hammerstein). Ludno\u015b\u0107 mia\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelick\u0105. *S\u0142ownik geograficzny* notuje tu oko\u0142o 1880 roku 120 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w, 28 budynk\u00f3w, jedena\u015bcie dom\u00f3w mieszkalnych i 3140 morg\u00f3w area\u0142u. Podaje te\u017c szko\u0142\u0119 w Loosen i poczt\u0119 w Rzeczenicy, a jako w\u0142a\u015bcicielk\u0119 d\u00f3br w 1859 roku \u2014 wdow\u0119 po generale Pr\u0105dzy\u0144skim. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku \u2014 strona 162, pozycja 102 \u2014 podaje dla tutejszego obwodu dworskiego 145 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 139 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu katolik\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Olszanowie i katolick\u0105 w Czarnem; gminy wiejskiej tej nazwy wykaz nie zna \u2014 Gockowo stoi w nim wy\u0142\u0105cznie w dziale maj\u0105tk\u00f3w.\n\nHarnoch opisuje Olszanowo jako parafi\u0119 zbiorcz\u0105 z\u0142o\u017con\u0105 z pi\u0119ciu gmin \u2014 Olszanowa, Ruthenbergu, Gockowa, Rittersbergu i B\u00e4renwalde \u2014 wszystkich pod patronatem dworskim i wszystkich, jak pisze, ma\u0142ych, ubogich i po\u0142o\u017conych daleko od siebie; liczy\u0142a 4537 dusz i mia\u0142a trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich, a jej wykaz miejsc szkolnych wraz z przypisanymi do nich wsiami obejmuje dwadzie\u015bcia siedem miejscowo\u015bci. Podawana niekiedy liczba blisko stu dwudziestu miejscowo\u015bci parafii olszanowskiej oko\u0142o 1800 roku nie znajduje oparcia w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach. W XX wieku Gockowo zmieni\u0142o parafi\u0119: w zestawieniu parafii diecezji cz\u0142uchowskiej stoi nie przy Olszanowie, lecz przy Rzeczenicy (Stegers), razem z Rittersbergiem. Osobno bieg\u0142y ksi\u0119gi metrykalne: chrzty, \u015bluby i pogrzeby w Gockowie zapisywano od 1774 roku, a ksi\u0119gi przechowywano potem w Rzeczenicy.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Inwentarz zabytk\u00f3w prowincji z 1887 roku datuje ryglow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Gockowie na pocz\u0105tek XIX wieku, a Agathon Harnoch podaje, \u017ce obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 22 sierpnia 1841 roku. Wed\u0142ug Harnocha w 1890 roku sta\u0142 w Gockowie szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142, a *S\u0142ownik geograficzny* oko\u0142o czterdziestu lat po jego po\u015bwi\u0119ceniu zapisa\u0142, \u017ce \u201eobecnie ani ko\u015bcio\u0142a luterskiego nie masz w G.\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 166 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 543 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Heft IV, Danzig 1887, s. 388 (opracowanie J. Heisego); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 495\u2013496; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; zestawienie diecezji i parafii ewangelickich Prus Zachodnich (westpreussen.de); ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 336\u2013337; J. Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9 (250)/2023, s. 11\u201312; karta cmentarza w Gockowie, oprac. H. Gr\u0119cki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 365 (s. 16), nr 366 (s. 16), nr 367 (s. 16), nr 1282 (s. 113\u2013114); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 132\u2013133; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Rzeczenica \u2013 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Gmina_Rzeczenica"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Gockowy, niem. Gotzkau, rycer. dobra, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o \u201eGockowy, niem. Gotzkau\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny, Tom II, has\u0142o \u201eGockowy, niem. Gotzkau\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Schlochau, str. 162, poz. 102 \u201eGopkau\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 494\u2013496 (has\u0142o Elsenau); ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 355\u2013356"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Schlochau, s. 162, poz. 102 \u201eGopkau\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny, Tom II, has\u0142o \u201eGockowy, niem. Gotzkau\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Schlochau, str. 162, poz. 102 \u201eGopkau\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 494\u2013496 (has\u0142o Elsenau); ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 355\u2013356"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 494\u2013496 (has\u0142o Elsenau)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny, Tom II, has\u0142o \u201eGockowy, niem. Gotzkau\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Schlochau, str. 162, poz. 102 \u201eGopkau\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 494\u2013496 (has\u0142o Elsenau); ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 355\u2013356"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny, Tom II, has\u0142o \u201eGockowy, niem. Gotzkau\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Schlochau, str. 162, poz. 102 \u201eGopkau\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 494\u2013496 (has\u0142o Elsenau); ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 355\u2013356"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 365 (s. 16), nr 366 (s. 16), nr 367 (s. 16), nr 1282 (s. 113\u2013114)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0661","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.721115,"lng":17.057635,"name_de":"Gotzkau","name_pl":"Gockowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gockowo, po niemiecku Gotzkau (u Harnocha Gotzkow), powsta\u0142o w 1367 roku jako dobra rycerskie z nadania wielkiego mistrza krzy\u017cackiego Winricha von Kniprode; w\u015br\u00f3d p\u00f3\u017aniejszych w\u0142a\u015bcicieli byli Pr\u0105dzy\u0144scy i Trzebiatowscy, a w 1859 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do wdowy po generale Pr\u0105dzy\u0144skim. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim, trzy czwarte mili od stacji kolejowej w Czarnem. Ko\u015bcio\u0142a ju\u017c tu nie ma \u2014 rozebrano go oko\u0142o 1970 roku.\n\n\u015awi\u0105tynia sta\u0142a w Gockowie jeszcze przed Reformacj\u0105. W 1617 roku arcybiskup gnie\u017anie\u0144ski Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 j\u0105 do nowo utworzonego dekanatu czarne\u0144skiego. Ksi\u0105dz Fankidejski s\u0105dzi, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201emusia\u0142 jednak bardzo rych\u0142o przej\u015b\u0107 na lutersk\u0105 reformacy\u0105\u201d, poniewa\u017c wizytacja oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku nic o nim nie wie i wzmiankuje tylko, \u017ce istnia\u0142 wtedy we wsi bezprawnie zb\u00f3r luterski. Wie\u015b zalicza\u0142a si\u0119 do tych d\u00f3br szlacheckich powiatu, na kt\u00f3rych \u2014 jak uj\u0105\u0142 to ksi\u0105dz P. Panske \u2014 gminy lutera\u0144skie powsta\u0142y \u201ena \u015bwie\u017cym korzeniu\u201d. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 209) zb\u00f3r istnia\u0142 tu prawdopodobnie ju\u017c w drugiej po\u0142owie XVI wieku; do XVII wieku by\u0142 fili\u0105 \u0141ozy, p\u00f3\u017aniej Sierpowa (1682\u20131714) i Olszanowa.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gockowie by\u0142 ju\u017c w 1680 roku w r\u0119kach ewangelik\u00f3w; pierwotnie nale\u017ca\u0142 jako filia do ko\u015bcio\u0142a macierzystego w Sierpowie (Breitenfelde), a w 1827 roku przy\u0142\u0105czono go do Olszanowa. By\u0142 to jedyny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii olszanowskiej, kt\u00f3ry mia\u0142 zakrysti\u0119 i \u2014 cho\u0107 ma\u0142e i stare \u2014 organy; w wie\u017cy wisia\u0142y dwa dzwony.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Gockowo dzieli\u0142o si\u0119 na cztery dzia\u0142y szlacheckie: A \u2014 po Michaelu von Bornie od 1750 roku Johanna von Wedelstaedta; B \u2014 po Walentym Gostkowskim od 1754 roku Franciscusa Ewalda von Manteuffla, a od 1756 roku Michaela Ernsta von Wedelstaedta i jego syn\u00f3w; C \u2014 po Melchiorze von Bornie i Theodorze von Wollschlaegerze Jerzego Trzebiatowskiego (B\u00e4r podaje dwie daty: 1740 i 1741 rok) i jego potomk\u00f3w; D \u2014 po Beker-Gotzkowskich od 1741 roku Marcina Pr\u0105dzy\u0144skiego, a od 1761 roku jego syna Franciszka Albrechta. W wykazie wasali z 1774 roku w Gockowie mieszka\u0142o trzech wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicieli, w\u015br\u00f3d nich wdowa Trzebiatowska.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gotzkau* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 11 dom\u00f3w mieszkalnych i 122 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 120 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Elsenau*; katolicy \u2014 do parafii *F\u00f6rstenau*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Loosen*. Ewangelicy z Gockowa nale\u017celi do parafii w Olszanowie: pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia Gotzkau jako obw\u00f3d dworski na stronie 162 pod pozycj\u0105 102 i wpisuje jej parafi\u0119 ewangelick\u0105 Elsenau oraz katolick\u0105 Czarne. Mieszka\u0142o tu wtedy 145 os\u00f3b, w tym 139 ewangelik\u00f3w i 6 katolik\u00f3w. \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d podaje 120 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w, obszar 3140 m\u00f3rg, 28 budynk\u00f3w i 11 dom\u00f3w mieszkalnych \u2014 te same liczby ludno\u015bci i dom\u00f3w co urz\u0119dowy podr\u0119cznik z 1868 roku.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce tutejsza gmina ko\u015bcielna w okr\u0119gu parafialnym Rzeczenicy (Stegers) liczy\u0142a wtedy 600 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br von M\u00fcnchow, a obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor Georg Janke ze Stegers, urz\u0119duj\u0105cy od 1895 roku. W listopadzie 1907 roku pastorem w Rzeczenicy (Stegers), Gockowie i Grodzisku (Rittersberg) mianowano duchownego pomocniczego L\u00fcpkego z Gro\u00df Zacharin. W marcu 1918 roku L\u00fcpke przeszed\u0142 na probostwo w Lebehnke w diecezji Deutsch Krone, a probostwo w Rzeczenicy, wolne od patronatu i po\u0142\u0105czone z Gockowem i Grodziskiem, kt\u00f3re mia\u0142y patronat prywatny, og\u0142oszono jako wolne, z bezp\u0142atnym mieszkaniem s\u0142u\u017cbowym; podania przyjmowa\u0142a rada parafialna ca\u0142ej parafii Rzeczenica.\n\nSpis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, tu\u017c przed wojenn\u0105 rekwizycj\u0105, wymienia dwa dzwony z br\u0105zu: z 1925 roku, odlany przez Schillinga w Apoldzie, i ma\u0142y z 1792 roku, dzie\u0142o Meyera z Neustettin (Szczecinka).\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 wojn\u0119 i pierwsze lata powojenne jako czynna \u015bwi\u0105tynia niemieckoj\u0119zycznego zboru. Wed\u0142ug Jana Wilda tutaj, w wiejskim ko\u015bciele, odprawiono w 1952 roku pierwsze legalne nabo\u017ce\u0144stwa lutera\u0144skie po wojnie w powiecie cz\u0142uchowskim. Mimo wpisania do rejestru zabytk\u00f3w 21 lutego 1959 roku obiekt rozebrano oko\u0142o 1970 roku, decyzj\u0105 w\u0142adz.\n\nW karcie zielonej wype\u0142nionej 11 sierpnia 1958 roku, z czterema fotografiami, opisano szachulcow\u0105 budowl\u0119 z wie\u017c\u0105: \u015bciany ryglowe wype\u0142nione ceg\u0142\u0105, stropy i wi\u0105zania dachu drewniane, dach kryty dach\u00f3wk\u0105, kubatura 1160 metr\u00f3w sze\u015bciennych. Rubryka zniszcze\u0144 notuje pod dat\u0105 15 pa\u017adziernika 1959 roku s\u0142owa \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 niezniszczony\u201d, a we wrze\u015bniu 1964 \u2014 \u201estan do\u015b\u0107 dobry\u201d. Ko\u015bcio\u0142a nie u\u017cytkowano, klucz trzymano w tutejszym pa\u0144stwowym gospodarstwie rolnym. Na karcie widnieje numer rejestru 167 z dat\u0105 21 lutego 1959 i p\u00f3\u017aniejszy dopisek: skre\u015blono w 1970 roku.\n\nDzisiejszy wykaz rejestru zabytk\u00f3w zna w Gockowie tylko zesp\u00f3\u0142 pa\u0142acowy z pierwszej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku (numer A-1176 z 1 lipca 1987); ko\u015bcio\u0142a nie wymienia. Zna go natomiast ewidencja: Narodowy Instytut Dziedzictwa prowadzi osobny opis \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki\u201d w Gockowie, datowany na 1800 rok, w konstrukcji muru pruskiego, klasycystyczny \u2014 z adnotacj\u0105 \u201eobiekt nieistniej\u0105cy\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W ha\u015ble \u201eS\u0142ownika geograficznego\u201d, podpisanym przez ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego, czytamy, \u017ce \u201eobecnie ani ko\u015bcio\u0142a luterskiego nie masz w G.\u201d. Jan Wild pisze natomiast, \u017ce pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki istnia\u0142 tu ju\u017c w drugiej po\u0142owie szesnastego wieku \u2014 ko\u015bcio\u0142y w Gockowie i kilku s\u0105siednich wsiach wznosi\u0142y wed\u0142ug niego rody szlachty cz\u0142uchowskiej \u2014 a nowy, ryglowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w stylu klasycystycznym zbudowano oko\u0142o 1800 roku; mia\u0142 on wie\u017c\u0119 zachodni\u0105 wci\u0105gni\u0119t\u0105 do wn\u0119trza i wyposa\u017cenie przewa\u017cnie z dziewi\u0119tnastego wieku. Ewidencja zabytk\u00f3w datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 na 1800 rok. W wykazie dwudziestu jeden ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu cz\u0142uchowskiego, og\u0142oszonym w 1887 roku w inwentarzu zabytk\u00f3w Prus Zachodnich, stoi \u201eGotzkau\u201d jako budowla drewniana (skr\u00f3t \u201eh.\u201d) z pocz\u0105tku XIX wieku. W inwentarzu z 1887 roku i w ewidencji ko\u015bci\u00f3\u0142 datowany jest na pocz\u0105tek XIX wieku albo na oko\u0142o 1800 rok, a S\u0142ownik pisze w tych latach o braku ko\u015bcio\u0142a. Harnoch w 1890 roku opisuje tu ko\u015bci\u00f3\u0142 z zakrysti\u0105, organami i dwoma dzwonami.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 166 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 543 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 495; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142a Gockowy i El\u017canowo; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 162, poz. 102); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 336\u2013337; P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 22\u201323; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 9/2023; karta obiektu w rejestrze zabytk\u00f3w (zabytek.pl) i karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 (inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich 1885\u201387); F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 129; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 87; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 365 (s. 16), nr 366 (s. 16), nr 367 (s. 16), nr 1282 (s. 113\u2013114); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 132\u2013133; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83; \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 3 listopada 1907 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 marca 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 9 marca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 209.*","built_year":1800,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 4), Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"polska-org.pl, has\u0142o \u201eGockowo\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"polska-org.pl / Zabytek.pl \u2014 Gockowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Gockowo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"polska-org.pl / Zabytek.pl \u2014 Gockowo"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/kosciol-ewangelicki-879716"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 9/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Gockowy, niem. Gotzkau, rycer. dobra, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 365 (s. 16), nr 366 (s. 16), nr 367 (s. 16), nr 1282 (s. 113\u2013114)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 3 listopada 1907 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/M3RD2PNLOHEVR36AMN2UMMXK5RUO7URE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 marca 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5U62QDNYFGOU5CRWU5J6ZLGL3KOWDRTV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 9 marca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LND35773KXDPBYV43GFS4JVMRALCNFWG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 495","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 209","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"KOS-0199","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.72194,"lng":17.06444,"name_de":"Gotzkau","name_pl":"Gockowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w God\u0119towie le\u017cy oko\u0142o kilometra od wsi, przy alei brzozowej w stron\u0119 L\u0119borka, i mierzy mniej wi\u0119cej 25 na 40 metr\u00f3w. Le\u015bnicy oczy\u015bcili go przed laty i ogrodzili, zachowuj\u0105c starodrzew; pierwotne granice s\u0105 nieczytelne, tylko od p\u00f3\u0142nocnego zachodu biegnie dawny r\u00f3w graniczny. Uk\u0142ad poch\u00f3wk\u00f3w pozostaje czytelny. Stoj\u0105 tu kamienny obelisk i du\u017cy kamienny krzy\u017c rodziny von Osterroht \u2014 Ernsta (1843\u20131928) i Marthy z domu von Somnitz (1850\u20131934). W\u015br\u00f3d innych tablic jest mi\u0119dzy innymi tablica Minny Briefchke z domu Felgner (1866\u20131917); tak nazwisko odczyta\u0142 z nagrobka Marek Drzewiecki. W dobrym stanie zachowa\u0142 si\u0119 fragment \u201ekrzy\u017ca kaszubskiego\u201d: kutego krzy\u017ca, kt\u00f3rego \u015brodkowym elementem jest kszta\u0142t greckiej litery omega, zwie\u0144czonej symbolem s\u0142o\u0144ca z wpisanym ma\u0142ym krzy\u017cykiem. W 1990 roku z\u0142o\u017cono tu urn\u0119 z prochami Richardis von Somnitz, zmar\u0142ej w tym\u017ce roku, wed\u0142ug Marka Drzewieckiego ostatniej w\u0142a\u015bcicielki God\u0119towa; zachowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce grobowiec Anny von Nagel-Ittlingen.\n\nGod\u0119towo, po niemiecku Goddentow, le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie l\u0119borskim. W dokumentach \u015bredniowiecznych pojawia si\u0119 jako Kodutow i Goditow; po raz pierwszy w 1284 roku, kiedy ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II nada\u0142 je wraz z Brzynem nad Jeziorem \u017barnowieckim Bozeyowi, synowi Witka. W 1493 roku notowane jest nazwisko tutejszych w\u0142a\u015bcicieli: von Goddutow. J\u0119zykoznawcy wyprowadzaj\u0105 nazw\u0119 od imienia \u2014 Goduta, God\u0119ta albo Godzisz \u2014 a Ryszard Gerlach wi\u0105za\u0142 j\u0105 z pierwiastkiem *god*, tym samym co w s\u0142owie \u201egody\u201d.\n\nOd czas\u00f3w Reformacji w\u0142a\u015bciciele wsi byli ewangelikami i nale\u017celi do gminy ewangelickiej w Dzi\u0119cielcu. Po rodzie God\u0119towskich maj\u0105tek przeszed\u0142 w XVIII wieku do von Bornst\u00e4dt\u00f3w i von Wussow\u00f3w, a potem do von Weiher\u00f3w. Przy recesie zawartym w L\u0119borku 2 kwietnia 1777 roku, kt\u00f3rym ziemie l\u0119borska i bytowska wesz\u0142y w jedno cia\u0142o z Pomorzem Tylnym, w\u015br\u00f3d przedstawicieli rycerstwa wymieniono Philippa Georga von Weiher na God\u0119towie; kupi\u0142 on maj\u0105tek w 1769 roku i zmar\u0142 tu, ociemnia\u0142y, 28 listopada 1792 roku. W 1784 roku God\u0119towo by\u0142o siedzib\u0105 szlacheck\u0105 trzy czwarte mili na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad strumieniem wpadaj\u0105cym do \u0141eby. Obok murowanego dworu i folwarku by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 13 dym\u00f3w \u2014 a do wsi nale\u017ca\u0142o du\u017co \u0142\u0105k i dobry las. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Dzi\u0119cielcu (Dzincelitz). Od 1829 roku God\u0119towo nale\u017ca\u0142o do von Somnitz\u00f3w; na pocz\u0105tku XX wieku przechowywano tu testament Lorenza Christopha von Somnitz z 7 marca 1672 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w tutejszym obwodzie dworskim 174 ewangelik\u00f3w i 13 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskaza\u0142 Dzi\u0119cielec.\n\nWikariat powsta\u0142 w listopadzie 1887 roku, po wizytacji generalnej tego roku, jako jeden z sze\u015bciu nowych wikariat\u00f3w powiatu l\u0119borskiego. Nowy neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z ceg\u0142y lic\u00f3wki \u2014 oko\u0142o dwudziestu metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, jedenastu szeroko\u015bci, ze smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105 \u2014 po\u015bwi\u0119cono 13 pa\u017adziernika 1891 roku. W zestawieniu parafii powiatu l\u0119borskiego Schultz podaje dat\u0119 po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a w God\u0119towie: 13 pa\u017adziernika 1891 roku. W tym samym tygodniu zwierzchnik Ko\u015bcio\u0142a prowincji po\u015bwi\u0119ci\u0142 trzy ko\u015bcio\u0142y: w God\u0119towie 13 pa\u017adziernika, w \u0141ebieniu 16 pa\u017adziernika i w Ciekocinie (Zackenzin) 18 pa\u017adziernika. Od 1900 roku wikariat by\u0142 drugim probostwem parafii w Dzi\u0119cielcu. Na mocy dokumentu erekcyjnego z 18 i 23 marca 1911 roku, z dniem 1 kwietnia tego roku, God\u0119towo z okolicznymi maj\u0105tkami i kaplic\u0105 w Bo\u017cympolu Wielkim wydzielono z parafii w Dzi\u0119cielcu jako osobn\u0105 parafi\u0119. Drugie probostwo Dzi\u0119cielca przesz\u0142o na ni\u0105 i na wydzielon\u0105 wtedy gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Lubowidzu (Luggewiese) jako ich wsp\u00f3lne probostwo, a wraz z nim dotychczasowy drugi duchowny Friedrich Gustav Johannes Karl Kannenberg. 16 sierpnia 1911 roku Kannenberga przeniesiono do Jerchel (diecezja Altenplathow) w prowincji Saksonia, a z tym dniem powo\u0142ano tu Johannesa Emila Kohsmunda. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 2076 dusz oraz gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Lubowidzu i kaplic\u0119 w Bo\u017cympolu Wielkim, obie oddalone o 6 kilometr\u00f3w; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony.\n\nOsobno, przy dawnym ko\u015bciele, by\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny. Stoi na nim wysmuk\u0142y kamienny obelisk wysoko\u015bci 2,20 metra z inskrypcj\u0105 z Listu do Rzymian (8,18), po\u015bwi\u0119cony poleg\u0142ym w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, oraz po\u0142amana piaskowcowa tablica Ernsta von Osterroht (1885\u20131918). W \u015bwi\u0105tyni wisia\u0142o epitafium czternastu poleg\u0142ych w pierwszej wojnie. Ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w God\u0119towie rozebrano na pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, a jego sprz\u0119ty rozesz\u0142y si\u0119 po okolicy: kielich trafi\u0142 do Lubowidza, dzwon do Roz\u0142azina.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Marek Drzewiecki nazywa ostatni\u0105 w\u0142a\u015bcicielk\u0105 God\u0119towa Richardis von Somnitz, a w opisie dziej\u00f3w wsi ten sam autor nazywa ostatnim w\u0142a\u015bcicielem Mateusza D\u00f6eringa von Somnitz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 195, 278 i 364; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, has\u0142a Zinzelitz i Goddentow, s. 241, 244\u2013245; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 God\u0119towo (Goddentow), gmina \u0141\u0119czyce","url":"http://web.archive.org/web/20160803190716/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-leczyce/33-godetowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, has\u0142a Zinzelitz i Goddentow, s. 245","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Powiatu Wejherowskiego na lata 2022\u20132025, uchwa\u0142a nr VI/XL/546/23 Rady Powiatu Wejherowskiego z dnia 16 czerwca 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 3257, s. 63","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=3257"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0185","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_godetowo/godetowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.565727777,"lng":17.864988888,"name_de":"Goddentow","name_pl":"God\u0119towo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"God\u0119towo \u2014 po niemiecku Goddentow \u2014 pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach pod koniec XIII wieku: 20 lipca 1284 roku w S\u0142awnie ksi\u0105\u017c\u0119 pomorski M\u015bciw\u00f3j II nada\u0142 Bo\u017cejowi, synowi Witka, dobra Brzyno i God\u0119towo. W 1400 roku wyst\u0119puje jako wie\u015b rycerska, od ko\u0144ca XV wieku notowana jest rodzina von Goddutow, a od pierwszej po\u0142owy XIX wieku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodu von Somnitz, mieszkaj\u0105cego tu do drugiej wojny \u015bwiatowej; ostatnim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 wed\u0142ug Marka Drzewieckiego Mateusz D\u00f6ering von Somnitz, urodzony w 1906 roku.\n\nW 1784 roku God\u0119towo by\u0142o siedzib\u0105 szlacheck\u0105 trzy czwarte mili na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad strumieniem wpadaj\u0105cym do \u0141eby. Obok murowanego dworu i folwarku by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 13 dym\u00f3w \u2014 a do wsi nale\u017ca\u0142o du\u017co \u0142\u0105k i dobry las. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Dzi\u0119cielcu (Dzincelitz). S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) podaje, \u017ce w God\u0119towie by\u0142a szko\u0142a lutera\u0144ska, a katolik\u00f3w, nale\u017c\u0105cych do parafii w Roz\u0142azinie, mieszka\u0142o tu 13.\n\nPierwotnie wie\u015b wchodzi\u0142a w sk\u0142ad parafii roz\u0142azi\u0144skiej. W okresie Reformacji w\u0142a\u015bciciele przeszli na ewangelicyzm i mimo akcji rekatolizacyjnej po 1637 roku przy nim pozostali. Przy\u0142\u0105czono ich do gminy ewangelickiej w Dzi\u0119cielcu. W jej obr\u0119bie w listopadzie 1887 roku, po wizytacji generalnej, powo\u0142ano wikariat z siedzib\u0105 w God\u0119towie \u2014 pierwszy z sze\u015bciu wikariat\u00f3w utworzonych w\u00f3wczas w synodzie l\u0119borskim. Marek Drzewiecki datuje powo\u0142anie wikariatu na 1877 rok. W 1876 roku Gustav-Adolf-Verein wy\u0142o\u017cy\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 \u015brodk\u00f3w na duchownego pomocniczego dla doliny \u0141eby, kt\u00f3ry mia\u0142 stacjonowa\u0107 w Bo\u017cympolu Wielkim. W pa\u017adzierniku 1888 roku wikariuszem w God\u0119towie by\u0142 J. Domann: w og\u0142oszeniu w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d szuka\u0142, jako \u201em\u0142ody duchowny\u201d, wyczerpanej ju\u017c w ksi\u0119garniach agendy pastora A. Schenka z Wollin. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano do u\u017cytku w 1891 roku, a dokumentem konsystorza z 2 lutego 1900 roku, obowi\u0105zuj\u0105cym od 31 marca, utworzono w parafii w Dzi\u0119cielcu drugie stanowisko proboszcza z siedzib\u0105 w God\u0119towie; obj\u0105\u0142 je dotychczasowy wikary god\u0119towski Kannenberg, wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera 6 maja 1900 roku. Samodzieln\u0105 parafi\u0105 God\u0119towo sta\u0142o si\u0119 w 1911 roku \u2014 dokument z 18 i 23 marca obowi\u0105zywa\u0142 od 1 kwietnia; ten rok podaj\u0105 Schultz, M\u00fcller i Drzewiecki. Do nowej parafii wesz\u0142y okr\u0119gi dworskie wy\u0142\u0105czone z Dzi\u0119cielca: D\u0105br\u00f3wka Wielka, Budowanie z D\u0119binem, God\u0119towo, Wielistowo, Chmieleniec, Bo\u017cepole Wielkie i Bo\u017cepole Ma\u0142e oraz gmina wiejska Bo\u017cepole Ma\u0142e, a wykaz duchownych pomorskich dolicza do tego Luggewiese i kaplic\u0119 w Bo\u017cepolu Wielkim. Pierwszymi pastorami byli Friedrich Kannenberg, wcze\u015bniej drugi duchowny w Dzi\u0119cielcu, oraz Johannes Emil Kohsmund. W czerwcu 1911 roku w og\u0142oszeniu w \u201eReichsbote\u201d podano, \u017ce probostwo w God\u0119towie jest wolne; kandydaci mieli si\u0119 zg\u0142asza\u0107 do von Weihera z Bo\u017cegopola Wielkiego, przedstawiciela uprawnionych do powo\u0142ania pastora.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w God\u0119towie po\u015bwi\u0119cono 14 pa\u017adziernika 1891 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141ebieniu 16 pa\u017adziernika, a w Ciekocinie 18 pa\u017adziernika \u2014 trzy ko\u015bcio\u0142y w ci\u0105gu jednego tygodnia; Franz Schultz podaje dla God\u0119towa 13 pa\u017adziernika. Schultz nazwa\u0142 to zdarzeniem rzadkim, mo\u017ce jedynym w prowincji. Marek Drzewiecki podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano do u\u017cytku 13 listopada 1891 roku. Relacja z Ciekocina, og\u0142oszona w \u201eReichsbote\u201d 27 pa\u017adziernika 1891 roku, podaje, \u017ce generalny superintendent Poetter po\u015bwi\u0119ci\u0142 w synodzie l\u0119borskim trzy nowe ko\u015bcio\u0142y w dniach 14\u201318 pa\u017adziernika, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w God\u0119towie \u2014 14 pa\u017adziernika. W mowie po\u015bwi\u0119ceniowej w Ciekocinie Poetter zauwa\u017cy\u0142, \u017ce po\u015bwi\u0119cenia trzech ko\u015bcio\u0142\u00f3w w ci\u0105gu zaledwie pi\u0119ciu dni nie by\u0142o od czas\u00f3w Ottona z Bambergu, a korespondent doda\u0142, \u017ce \u015brodki na budow\u0119 pochodzi\u0142y w wi\u0119kszo\u015bci z dobrowolnych ofiar.\n\nNiewielka neogotycka \u015bwi\u0105tynia, wzniesiona z ceg\u0142y lic\u00f3wki przy drodze do Roz\u0142azina, mia\u0142a oko\u0142o 20 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci i 11 szeroko\u015bci. Wej\u015bcie prowadzi\u0142o przez smuk\u0142\u0105 kwadratow\u0105 wie\u017c\u0119 zwr\u00f3con\u0105 ku wschodowi; prezbiterium by\u0142o wieloboczne, o pi\u0119ciu \u015bcianach. W skromnym wn\u0119trzu by\u0142y dwa rz\u0119dy po osiemna\u015bcie \u0142awek z imiennymi tabliczkami, drewniana chrzcielnica o o\u015bmiobocznej g\u0142owicy, ambona z wizerunkami czterech ewangelist\u00f3w, lo\u017ca patronacka w\u0142a\u015bcicieli oraz epitafium poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. \u015awi\u0105tynia nie zachowa\u0142a si\u0119; na cmentarzu przetrwa\u0142 grobowiec Anny von Nagel-Ittlingen.\n\nW czasie generalnej wizytacji ko\u015bcielnej powiatu l\u0119borskiego w 1927 roku pastorem w God\u0119towie by\u0142 Mehlhorn; jego nazwisko podaje lista duchownych og\u0142oszona w l\u0119borskim kalendarzu na 1928 rok. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2076 dusz oraz gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Lubowidzu i kaplic\u0119 w Bo\u017cympolu Wielkim, obie oddalone o 6 kilometr\u00f3w. Parafia by\u0142a wolna od patronatu, a urz\u0105d obsadzali na przemian w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w i w\u0142adze ko\u015bcielne; by\u0142 on wtedy nieobsadzony. Wed\u0142ug Wojciecha Sk\u00f3ry w latach 1934\u20131938 proboszczem w God\u0119towie by\u0142 Helmut Echternach (1907\u20131988), doktor filozofii i teologii, kt\u00f3ry potem przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do S\u0142upska. W maju 1933 roku wst\u0105pi\u0142 do NSDAP, a w s\u0142upskim sporze ko\u015bcielnym czas\u00f3w nazizmu nale\u017ca\u0142 do pastor\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego; przez ca\u0142\u0105 drug\u0105 wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 s\u0142u\u017cy\u0142 w wojsku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Marek Drzewiecki przy opisie cmentarza nazywa ostatni\u0105 w\u0142a\u015bcicielk\u0105 God\u0119towa Richardis von Somnitz, zmar\u0142\u0105 w 1990 roku, a w opisie dziej\u00f3w wsi \u2014 Mateusza D\u00f6eringa von Somnitz. Dokument konsystorza o utworzeniu drugiego stanowiska proboszcza w Dzi\u0119cielcu, og\u0142oszony w \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d z 1900 roku (nr 26, s. 39), podpisano w Szczecinie 2 lutego 1900 roku i obowi\u0105zywa\u0142 od 31 marca 1900 roku; Ernst M\u00fcller (s. 241) datuje sam dokument erekcyjny na 31 marca 1900 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGojtowo\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o God\u0119towo \u2014 Goddentow (dawna witryna, kopia archiwalna); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 277\u2013278 (wikariaty po wizytacji generalnej) i 364\u2013365 (has\u0142o Goddentow); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 241, 244\u2013245; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1876 i 1900 (nr 26, s. 39); \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg\u201d 1928, artyku\u0142 Gerlacha o wizytacji generalnej 1927 roku, skan 47; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 17 pa\u017adziernika 1888 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 pa\u017adziernika 1891 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 czerwca 1911 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 131.*","built_year":1891,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 God\u0119towo \u2013 Goddentow","url":"http://web.archive.org/web/20160803190716/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-leczyce/33-godetowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGojtowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 17 pa\u017adziernika 1888 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4UECBT6XEDNBEVMFNP6Y4SD7VHPDEYY2"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 pa\u017adziernika 1891 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VLTFHZVC7TZMVPBWZO3EAGXG4SY2A7PS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 czerwca 1911 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5DE53ZHBTSKY6CF3QKUED5J2GTWC743T"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 131","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/65867395.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1900, nr 26, s. 39","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony_wies","id":"KOS-0227","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_godetowo/godetowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5739,"lng":17.8681,"name_de":"Goddentow","name_pl":"God\u0119towo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (niezachowany)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Zdewastowany cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX w. we wsi gminnej Godkowo (po niemiecku G\u00f6ttchendorf). Wie\u015b do 1945 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Skowronach; pod koniec XIX w. mieszka\u0142o tu 265 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. Cmentarz osobny (nie przyko\u015bcielny) \u2014 Godkowo nie ma dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Godkowo; https://www.powiat.elblag.pl/pl/miasta-i-gminy/gmina-godkowo.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Godkowo"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.elblag.pl","url":"https://www.powiat.elblag.pl/pl/miasta-i-gminy/gmina-godkowo"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1037","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.08094,"lng":19.90322,"name_de":"G\u00f6ttchendorf","name_pl":"Godkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Godziszewo, po niemiecku Gardschau, jest najwi\u0119ksz\u0105 wsi\u0105 gminy Skarszewy i ma w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105 z rokokowym ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Jana Nepomucena z 1748 roku, wpisanym do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-602 dnia 30 maja 1972 roku. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau), utworzonego 1 pa\u017adziernika 1887 roku z cz\u0119\u015bci powiat\u00f3w starogardzkiego (Kreis Preu\u00dfisch Stargard) i gda\u0144skiego (Landkreis Danzig), w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim. Obs\u0142ugiwa\u0142a ich kolejno parafia w Rambeltsch, potem \u2014 od 1789 roku \u2014 w Sobowidzu (Sobbowitz), a od 1908 roku w Turzu (Gro\u00df Turse). Zosta\u0142a po nich nekropolia, dzi\u015b nieczynna i uj\u0119ta w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w; ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b w 1945 roku.\n\nWizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, oko\u0142o 1583 roku, opisuje Godziszewo jako wie\u015b opata z L\u0105du. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 murowany, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, i wymaga\u0142 wielu napraw, bo po\u0142ow\u0119 budowli trzeba by\u0142o jeszcze wznie\u015b\u0107; cmentarz otacza\u0142 kamienny mur. Drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty, do kt\u00f3rego co trzeci\u0105 niedziel\u0119 przyje\u017cd\u017ca\u0142 z kazaniem heretyk ze Skarszew, opisano w tym samym protokole przy s\u0105siednim Demlinie. Wizytator naliczy\u0142 w parafii godziszewskiej w 1702 roku 587 katolik\u00f3w i 77 luteran\u00f3w, a w 1728 roku \u2014 739 katolik\u00f3w i osiemdziesi\u0119ciu luteran\u00f3w. Wizytacja z lat 1780\u20131781 odnotowa\u0142a w samym Godziszewie 213 katolik\u00f3w i 47 \u201eakatolik\u00f3w\u201d, a \u017byd\u00f3w nie by\u0142o.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Gardschau* jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z 19 gospodarstwami ch\u0142opskimi, 12 zagrodami cha\u0142upniczymi i 25 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 598, w tym 368 ewangelik\u00f3w, 220 katolik\u00f3w i dziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sobowidzu; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nGodziszewo liczy\u0142o wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku 617 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 345 ewangelik\u00f3w, 267 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi wed\u0142ug tego spisu do parafii w Sobowidzu, katolicy do miejscowej. Po zmianie granic pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 472 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 275 rzymskich katolik\u00f3w i 197 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 313 os\u00f3b, niemieck\u0105 155, \u017cydowsk\u0105 cztery.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d o\u015bmiu cmentarzy parafii w Sobowidzu, licz\u0105cej wtedy 2655 ewangelik\u00f3w. Karta cmentarza z grudnia 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eBardzo z\u0142y, zdewastowany, elementy nagrobne po\u0142amane\u201d. Najstarszym zachowanym nagrobkiem by\u0142 wtedy nagrobek Rudolfa Kelscha, zmar\u0142ego w 1852 roku, a kamienny mur ogrodzeniowy by\u0142 zniszczony i cz\u0119\u015bci obwodu w og\u00f3le nie ogrodzono. Z dawnych obsadze\u0144 alei pozosta\u0142y klony, kasztanowce i akacja, w tym okaza\u0142y klon o \u015brednicy pnia stu dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w. Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024\u20132027 wymienia cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,1 ha, po\u0142o\u017cony w centrum wsi, po p\u00f3\u0142nocno-wschodniej stronie katolickiego cmentarza przyko\u015bcielnego, przy drodze Godziszewo\u2013Tczew.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sobbowitz i podaje tu 285 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583), Fontes TNT, z. 1, s. 50; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 334, 364; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G70 (1780\u20131781); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 20; Program Opieki nad Zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr VII/52/2024 z 29 pa\u017adziernika 2024 roku); karta cmentarza w Godziszewie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 204, pozycja 67; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Oficjalna Strona Miasta i Gminy Skarszewy","url":"https://www.skarszewy.pl/dla-turytsty/zabytki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\", Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 204, pozycja 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr VII/52/2024 Rady Miejskiej w Skarszewach z dnia 29 pa\u017adziernika 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2024, poz. 4610, s. 112","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2024&book=0&position=4610"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0284","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09898,"lng":18.556105,"name_de":"Gardschau","name_pl":"Godziszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Gogolewku s\u0105 dwa cmentarze ewangelickie i oba s\u0105 nieczynne. Wi\u0119kszy, o powierzchni oko\u0142o 6600 metr\u00f3w kwadratowych, le\u017cy na po\u0142udniowym skraju wsi, oko\u0142o 300 metr\u00f3w od zabudowa\u0144, przy drodze do Male\u0144ca. Jego granice znaczy zachowane ogrodzenie z cios\u00f3w kamiennych, a wewn\u0105trz przetrwa\u0142o ponad 100 \u015blad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w \u2014 w\u015br\u00f3d nich kilka mogi\u0142 z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, 35 granitowych podstaw krzy\u017cy \u017celiwnych, kamienie polne, betonowe krzy\u017ce i rzadko spotykany wysoki kamienny cok\u00f3\u0142 nagrobny, kt\u00f3rego bez inskrypcji nie da si\u0119 datowa\u0107. Poch\u00f3wki datowano tu na lata 1880\u20131952.\n\nW 1784 roku Gogolewko liczy\u0142o 28 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; nale\u017ca\u0142a do niego owczarnia Friederichsfelde, a z d\u00f3br p\u0142acono 96 talar\u00f3w daniny. Schorawe, folwark Gogolewka, nale\u017ca\u0142 do parafii w Budowie.\n\nDrugi cmentarz za\u0142o\u017cono w\u015br\u00f3d p\u00f3l, a dzi\u015b otacza go las. Ma nietypowy mur graniczny z wielkich, nieregularnych g\u0142az\u00f3w narzutowych u\u0142o\u017conych obok siebie, a naro\u017cniki i wej\u015bcie akcentuj\u0105 kamienie sto\u017ckowe. Jego po\u0142o\u017cenie zapisano r\u00f3\u017cnie: monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego umieszcza go oko\u0142o 1200 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, przy drodze polnej ku \u0141upawie, dokumentacja terenowa za\u015b na wsch\u00f3d od wsi.\n\nGogolewko, po niemiecku Neu Jugelow, w starszym zapisie Klein Jugelow, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Metryk\u0119 ma \u015bredniowieczn\u0105: dawne formy nazwy to Gogolow, Gughelow z 1440 roku, Gugelow z 1490, Gughelowen z 1496 i Guggelow z 1523 \u2014 te same, kt\u00f3re nosi\u0142o s\u0105siednie Gogolewo. Miejsce zwi\u0105zane by\u0142o z rodem Zitzewitz\u00f3w.\n\nMieszka\u0144cy do 1945 roku w wi\u0119kszo\u015bci byli ewangelikami i nale\u017celi do parafii w \u0141upawie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach: w gminie wiejskiej naliczono 183 ewangelik\u00f3w. W obwodzie dworskim spis naliczy\u0142 305 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 304 ewangelik\u00f3w i jednego katolika.\n\n8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119to bez walki, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gogolewo/Gogolewko \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 50; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 973\u2013974.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gogolewo/Gogolewko \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/gogolewo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Gogolewko (s. 50 druku)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Gogolewko (s. 50 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 94 (strona 172) i 266 (strona 182); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona lewa: 140 m\u0119\u017cczyzn, 165 kobiet) i (strona prawa: 304 ewangelik\u00f3w, 1 katolik)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 94 (s. 172) i 266 (s. 182) (strona lewa: 140 m\u0119\u017cczyzn, 165 kobiet) i (strona prawa: 304 ewangelik\u00f3w, 1 katolik)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Gogolewko (s. 50 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 94 (strona 172) i 266 (strona 182); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona lewa: 140 m\u0119\u017cczyzn, 165 kobiet) i (strona prawa: 304 ewangelik\u00f3w, 1 katolik)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 973\u2013974","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0835","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.359757,"lng":17.431185,"name_de":"Neu Jugelow","name_pl":"Gogolewko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Gogolewie, po niemiecku Alt Jugelow, nie by\u0142o ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy \u2014 istnia\u0142 cmentarz ewangelicki, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie XIX wieku na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, na skraju \u0142\u0105k, a dzi\u015b le\u017c\u0105cy w g\u0142\u0119bi lasu. Ma kszta\u0142t prostok\u0105ta, a aleja brzozowa dzieli go na dwie kwatery. W kwaterze przy granicy wschodniej stoj\u0105 postumenty grob\u00f3w dzieci\u0119cych, w zachodniej, wzd\u0142u\u017c \u015bwierkowych nasadze\u0144 \u2014 wysokie kamienne krzy\u017ce. Na jednym z nich przetrwa\u0142a inskrypcja upami\u0119tniaj\u0105ca Karla Krolla, urodzonego 13 marca 1847 i zmar\u0142ego 21 lutego 1935 roku, oraz Therese Kroll z domu Klemer. Therese Kroll urodzi\u0142a si\u0119 3 grudnia 1860 i zmar\u0142a 1 wrze\u015bnia 1936 roku; inskrypcj\u0119 na krzy\u017cu zamykaj\u0105 s\u0142owa \u201eEs ist vollbracht\u201d, czyli \u201eWykona\u0142o si\u0119\u201d. Zachowa\u0142y si\u0119 nadto dwa \u017celiwne krzy\u017ce na granitowych coko\u0142ach, 13 granitowych fundament\u00f3w, granitowy obelisk, \u017celiwna tablica inskrypcyjna i dwa betonowe nagrobki. W dokumentacji terenowej za najstarszy poch\u00f3wek uznano krzy\u017c Alberta Stiewego, zmar\u0142ego 3 lutego 1882 roku; monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wymienia najstarsz\u0105 zachowan\u0105 tabliczk\u0119 inskrypcyjn\u0105 z 1908 roku.\n\nW 1784 roku Gogolewo liczy\u0142o 29 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; wie\u015b le\u017ca\u0142a w synodzie s\u0142upskim.\n\nGogolewo le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim na Pomorzu Zachodnim i od XIV wieku wchodzi\u0142o w sk\u0142ad d\u00f3br rodu von Zitzewitz. S\u0142ownik geograficzny notuje je jako wie\u015b w \u00f3wczesnym powiecie s\u0142upskim, pod nazw\u0105 niemieck\u0105 Jagelow. Nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w \u0141upawie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b dwoma wierszami: gmin\u0105 wiejsk\u0105 i obwodem dworskim. W gminie wiejskiej naliczono 210 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 119, a katolik\u00f3w nie zapisano w \u017cadnym z nich.\n\nPo zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 w marcu 1945 roku i osiedleniu polskich mieszka\u0144c\u00f3w w pa\u017adzierniku tego samego roku cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cytkowany.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gogolewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 51; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 973.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gogolewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/gogolewo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Gogolewo (s. 51 druku)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Gogolewo (s. 51 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 4 (strona 168) i 162 (strona 176); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (162 Alt Jugelow: 119 mieszka\u0144c\u00f3w, 52 m\u0119\u017cczyzn i 67 kobiet)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 4 (s. 168) i 162 (s. 176) (162 Alt Jugelow: 119 mieszka\u0144c\u00f3w, 52 m\u0119\u017cczyzn i 67 kobiet)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Gogolewo (s. 51 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 4 (strona 168) i 162 (strona 176); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (162 Alt Jugelow: 119 mieszka\u0144c\u00f3w, 52 m\u0119\u017cczyzn i 67 kobiet)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 973","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0836","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.379588,"lng":17.40222,"name_de":"Alt Jugelow","name_pl":"Gogolewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Go\u0142czewo, po niemiecku Golzau, to wie\u015b w dawnym obwodzie urz\u0119dowym Parchowo. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gda\u0144skiej, w obwodzie urz\u0119dowym Parchowo; do powiatu bytowskiego przypisano j\u0105 po wojnie. W Go\u0142czewie jest cmentarz ewangelicki. Nie figuruje on w rejestrze zabytk\u00f3w \u2014 wpisano tam tylko dom numer 21 z pocz\u0105tku XIX wieku.\n\nW 1253 roku biskup Wolimir potwierdzi\u0142 ko\u015bcio\u0142owi w Parchowie dziesi\u0119ciny mi\u0119dzy innymi z Golzau. W 1381 roku klasztor w Oliwie odst\u0105pi\u0142 Golczau, razem z Jamen, wielkiemu mistrzowi za rent\u0119; wie\u015b mia\u0142a prawo niemieckie i p\u0142aci\u0142a 13 skojc\u00f3w. W 1454 roku jej dochody sz\u0142y, obok dochod\u00f3w Parchowa, Jamen i Nakla, na utrzymanie za\u0142ogi zamku w Bytowie.\n\nEwangelicy z Go\u0142czewa figuruj\u0105 w odpisach ksi\u0105g metrykalnych parafii w Pomysku i Jasieniu w latach 1838\u20131839, w osobnym spisie chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w prowadzonym dla wsi zachodniopruskich. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Golzau* jako maj\u0105tek w dzier\u017cawie wieczystej z 14 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 12 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 42 budynki mieszkalne i 481 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 124 ewangelik\u00f3w i 357 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Pomysku Wielkim; katolicy \u2014 do parafii w Parchowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 462 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 148 ewangelik\u00f3w i 314 katolik\u00f3w. W 1905 roku wie\u015b z maj\u0105tkiem Go\u0142czewo liczy\u0142a 441 mieszka\u0144c\u00f3w. W Parchowie mie\u015bci\u0142a si\u0119 parafia katolicka \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja.\n\nDo ko\u015bcio\u0142a ewangelicy chodzili za granic\u0119 prowincji, na Pomorze. Najpierw jako go\u015bcie ucz\u0119szczali do Wielkiego Pomyska (Gro\u00df Pomeiske) w powiecie bytowskim, a z dniem 1 grudnia 1894 roku konsystorz wcieli\u0142 ich na sta\u0142e do tej parafii, razem z s\u0105siednimi Jamen i Zukowken. Tak te\u017c podaje wykaz gmin sporz\u0105dzony po spisie z 1 grudnia 1910 roku: przy parafii Gro\u00df Pomeiske zaznacza, \u017ce le\u017cy ona w prowincji Pomorze. *S\u0142ownik geograficzny* wskazuje t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 \u2014 Wielki Pomejek, Gross Pomeiske \u2014 dla s\u0105siedniego Nak\u0142a. Z dniem 1 pa\u017adziernika 1911 roku Go\u0142czewo przesz\u0142o do nowo utworzonej parafii w P\u00f3\u0142cznie (Polschen) w synodzie bytowskim.\n\nNabo\u017ce\u0144stwa odprawiano od lat w izbie miejscowej szko\u0142y ewangelickiej, kt\u00f3ra w 1913 roku nie mie\u015bci\u0142a wiernych. Konsystorz og\u0142osi\u0142 wtedy kolekt\u0119 w ca\u0142ej prowincji na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Go\u0142czewie, kt\u00f3rej koszt szacowano na 9500 marek. Naczelna Rada Ko\u015bcielna przyzna\u0142a 4500 marek zapomogi, a miejscowi ewangelicy zobowi\u0105zali si\u0119 dostarczy\u0107 kamie\u0144 na fundamenty i podwody. Og\u0142oszenie uzasadnia\u0142o zbi\u00f3rk\u0119 tym, \u017ce \u201ePolenbank in B\u00fctow\u201d, czyli polski bank w Bytowie, wypiera ewangelickich gospodarzy z ich ziemi. Akta parafii w P\u00f3\u0142cznie obejmuj\u0105 \u201ebudow\u0119 kaplicy w Go\u0142czewie\u201d z lat 1912\u20131915 i nabo\u017ce\u0144stwa w Go\u0142czewie z lat 1912\u20131917. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, czy kaplic\u0119 uko\u0144czono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943 (zw\u0142aszcza 1894, 1911 i 1913); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, Nachtr\u00e4ge und Berichtigungen, s. 573\u2013574; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 106, pozycja 115; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 113; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 42, 67, 106; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 9281.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Go\u0142czewo - BIP Urz\u0105d Gminy Parchowo","url":"http://bip.parchowo.pl/index.php?id=292"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 106, pozycja 115","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 113","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 42, 67, 106","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 9281","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, Nachtr\u00e4ge und Berichtigungen, s. 573\u2013574","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Parchowo na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XXXVIII.329.2023 Rady Gminy Parchowo z dnia 17 marca 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1625, s. 29\u201330","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1625"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0635","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.188966,"lng":17.638457,"name_de":"Golzau","name_pl":"Go\u0142czewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Go\u0142\u0119biewie \u015arednim le\u017cy przy dzisiejszej ulicy Lawendowej, na dzia\u0142ce 69/6. Po 1945 roku cmentarz przesta\u0142 by\u0107 czynny. Figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w oraz w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie. Karta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201eCmentarz bardzo zniszczony, du\u017co rozkopanych grob\u00f3w\u201d. Zachowa\u0142 si\u0119 wtedy jeden pomnik nagrobny i trzydzie\u015bci trzy mogi\u0142y ziemne, a najstarszy czytelny napis nagrobny nosi\u0142 dat\u0119 9 sierpnia 1928 roku. Wed\u0142ug karty cmentarz o powierzchni dwunastu ar\u00f3w le\u017ca\u0142 na skraju lasku, po zachodniej stronie drogi z Go\u0142\u0119biewa do Go\u0142\u0119biewa \u015aredniego. W 1986 roku cmentarz by\u0142 silnie zaro\u015bni\u0119ty bluszczem oraz samosiewem brzozy, klonu i sosny; ze starodrzewu przetrwa\u0142y dwa d\u0119by, klon i \u015bwierk.\n\nGo\u0142\u0119biewo \u015arednie, po niemiecku Mittel Golmkau, by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. Z dawnego za\u0142o\u017cenia przetrwa\u0142 zesp\u00f3\u0142 dworski i folwarczny: dw\u00f3r, budynek bramny, owczarnia, ku\u017ania, gorzelnia, trzy budynki gospodarcze i park. Zesp\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 13 grudnia 1996 roku pod numerem A-1614. S\u0142ownik Meyersa i pruski spis powszechny notuj\u0105 wie\u015b w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; dzi\u015b le\u017cy w gminie Tr\u0105bki Wielkie. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono potwierdzenia, czy po 1920 roku Go\u0142\u0119biewo \u015arednie znalaz\u0142o si\u0119 po polskiej stronie, czy w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku.\n\nW wizytacji biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku trzy Go\u0142\u0119biewa figuruj\u0105 w\u015br\u00f3d wsi parafii w Godziszewie (Gardschau) z murowanym ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Paw\u0142a. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 64-letni Wac\u0142aw Bystram mieszka\u0142 w Go\u0142\u0119biewie \u015arednim z synem Wincentym. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Go\u0142\u0119biewo \u015arednie nale\u017ca\u0142o do Jerzego Bystrama, potem do jego bratanka Wac\u0142awa, od 1792 roku do syna Wac\u0142awa, Mateusza Wac\u0142awa. W tych ksi\u0119gach od 1818 roku w\u0142a\u015bcicielk\u0105 by\u0142a Cecylia Lewi\u0144ska z \u0141ebi\u0144skich, a od 1822 roku Ferdinand Schulz.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Gro\u00df Golmkau. Has\u0142o S\u0142ownika geograficznego podaje dwa spisy jeden po drugim: w 1869 roku by\u0142o w ca\u0142ym kluczu 166 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 112 katolik\u00f3w i 54 ewangelik\u00f3w, a w 1885 roku \u2014 223 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 141 katolik\u00f3w i 82 ewangelik\u00f3w. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku Mittel Golmkau figuruje w dziale obwod\u00f3w dworskich powiatu tczewskiego: 223 mieszka\u0144c\u00f3w, 82 ewangelik\u00f3w i 141 katolik\u00f3w oraz przynale\u017cno\u015b\u0107 do parafii ewangelickiej w Sobowidzu i katolickiej w Godziszewie. Maj\u0105tek liczy\u0142 w\u00f3wczas 682 hektary, w tym 112 hektar\u00f3w lasu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sobbowitz i podaje tu 108 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o \u201eGo\u0142\u0119biewo \u015arednie\u201d; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Dirschau, s. 30, poz. 59; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 402\u2013403 (wizytacja Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Tr\u0105bki Wielkie (pozycja 35); wykaz obiekt\u00f3w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie (pozycja 32); karta cmentarza w Go\u0142\u0119biewie \u015arednim, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 646 (s. 25), nr 1425 (s. 145); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 40, pozycja 77; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 32, Go\u0142\u0119biewo \u015arednie)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 646 (s. 25), nr 1425 (s. 145)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 40, pozycja 77","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0364","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.140535,"lng":18.543922,"name_de":"Mittel Golmkau","name_pl":"Go\u0142\u0119biewo \u015arednie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w G\u00f3rkach za\u0142o\u017cono przy maj\u0105tku dworskim, na p\u00f3\u0142noc od zespo\u0142u podworskiego, na po\u0142udniowym stoku wzniesienia, niemal u jego szczytu, na dzia\u0142ce 249/22. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i podaje, \u017ce le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od dawnego maj\u0105tku, uk\u0142ad przestrzenny jest zatarty, po\u0142udniowa cz\u0119\u015b\u0107 zniszczona, nagrobki nie zachowa\u0142y si\u0119, a zadrzewienie historyczne przetrwa\u0142o szcz\u0105tkowo. W ewidencji konserwatorskiej datowano go na XIX wiek; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono powierzchni cmentarza ani liczby pochowanych. Urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w cmentarza nie obejmuje, cho\u0107 chroni stoj\u0105cy obok dw\u00f3r.\n\nDw\u00f3r stoi do dzi\u015b. Rejestr zabytk\u00f3w opisuje go jako budowl\u0119 z ko\u0144ca XVIII i z XIX wieku, wpisan\u0105 24 pa\u017adziernika 1990 roku pod numerem A-1333; ewidencja wojew\u00f3dzka datuje go inaczej \u2014 na koniec XVI wieku z przebudow\u0105 w 1850 roku. W tej samej ewidencji zapisano przy dworze za\u0142o\u017cenie dworsko-parkowe z XVIII\u2013XX wieku, park z prze\u0142omu XVIII i XIX stulecia oraz budynek gospodarczy z ko\u0144ca XIX wieku.\n\nG\u00f3rki le\u017c\u0105 w gminie Kwidzyn, tu\u017c przy mie\u015bcie, przy dawnym trakcie kwidzy\u0144sko-suskim. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Gorken* dziewi\u0119\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych i 154 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 137 ewangelik\u00f3w i 17 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Sch\u00e4ferei*.\n\nPo niemiecku G\u00f3rki nazywa\u0142y si\u0119 Gorken, a *S\u0142ownik geograficzny* zapisuje t\u0119 nazw\u0119 w postaci Gurken i dodaje, \u017ce dawniej wie\u015b nosi\u0142a miano Wojs\u0142awice. W G\u00f3rkach mie\u015bci\u0142y si\u0119 dobra z m\u0142ynem, kt\u00f3ry nap\u0119dza\u0142a rzeka Liwa. Obszar liczy\u0142 2983 morgi, sta\u0142y tu 32 budynki, w tym dziewi\u0119\u0107 mieszkalnych, a mieszka\u0142o w nich 137 ewangelik\u00f3w i 17 katolik\u00f3w. W Kwidzynie by\u0142y poczta i stacja nowej wtedy kolei nadwi\u015bla\u0144skiej, a szko\u0142a \u2014 w Owczarni, czyli w Sch\u00e4ferei.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w obwodzie dworskim Gorken 762 hektary, 13 budynk\u00f3w mieszkalnych i 31 gospodarstw domowych. W obwodzie mieszka\u0142o 166 os\u00f3b (82 m\u0119\u017cczyzn i 84 kobiety), w tym 106 ewangelik\u00f3w i 60 katolik\u00f3w. W tym samym spisie obie parafie, ewangelicka i katolicka, mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Kwidzynie, a urz\u0105d stanu cywilnego oraz obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142y siedzib\u0119 w Brakau, dzisiejszym Brokowie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 127 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, pozycje 71\u201375, stan z 29 sierpnia 2026 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom II, has\u0142o \u201eG\u00f3rki 6.\u201d, oraz tom XIII, has\u0142o \u201eWojs\u0142awice\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Marienwerder, obw\u00f3d dworski Gorken, strony 80\u201381, pozycja 140; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku (Kwidzyn \u2014 G\u00f3rki, dw\u00f3r, numer rejestru A-1333); Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 102\u2013103; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 75","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Marienwerder, obw\u00f3d dworski Gorken","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 85","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1083","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7355,"lng":18.95494,"name_de":"Gorken","name_pl":"G\u00f3rki (gmina Kwidzyn) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W miejscu G\u00f3rek, po niemiecku G\u00f6rken, wzmiankowano w 1294 roku prusk\u0105 osad\u0119 \u201eGrabisto\u201d. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu mor\u0105skiego w rejencji kr\u00f3lewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie.\n\nPo dawnej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej zosta\u0142 cmentarz we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w i gminny program opieki nad zabytkami gminy Stary Dzierzgo\u0144 na lata 2012\u20132015 podaj\u0105 jego powierzchni\u0119 \u2014 0,35 ha \u2014 i datuj\u0105 go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Dzi\u015b jest nieu\u017cytkiem.\n\nW 1782 roku we wsi sta\u0142o 16 dom\u00f3w, w 1858 roku mieszka\u0142o w niej 110 os\u00f3b, w latach 1937\u20131939 \u2014 142, a w 2022 roku 112. W styczniu 1945 roku teren zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b przesz\u0142a pod administracj\u0119 polsk\u0105.\n\nEwangelicy z G\u00f3rek nale\u017celi do parafii w Starym Dzierzgoniu (Alt Christburg) \u2014 Agathon Harnoch wymienia G\u00f6rken w 1890 roku w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Ten sam S\u0142ownik wymienia G\u00f3rki w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci powiatu mor\u0105skiego, w kt\u00f3rych Wojciech K\u0119trzy\u0144ski dopatrzy\u0142 si\u0119 \u015bladu \u017cywio\u0142u polskiego. Z krzy\u017cackich ksi\u0105g czynszowych z lat 1436\u20131437 Wojciech K\u0119trzy\u0144ski zaczerpn\u0105\u0142 nazwy tych miejscowo\u015bci.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Stary Dzierzgo\u0144 (Alt Christburg), licz\u0105cej 1990 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgo\u0144, pozycja 55; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, tom VI, has\u0142o Mor\u0105g (powiat mor\u0105ski); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 (has\u0142o Alt Christburg); G\u00f3rki (gmina Stary Dzierzgo\u0144) \u2014 Wikipedia; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stary Dzierzgo\u0144 na lata 2012\u20132015 (uchwa\u0142a nr VII/68/12 z 29 grudnia 2012 roku); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"G\u00f3rki (gmina Stary Dzierzgo\u0144) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C3%B3rki_(gmina_Stary_Dzierzgo%C5%84)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 (has\u0142o Alt Christburg)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0433","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.82209,"lng":19.34408,"name_de":"G\u00f6rken","name_pl":"G\u00f3rki (gmina Stary Dzierzgo\u0144) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Horniki G\u00f3rne, po niemiecku Ober Hornikau, le\u017c\u0105 w gminie Nowa Karczma w powiecie ko\u015bcierskim; przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Nie by\u0142y osobn\u0105 gmin\u0105: wykazy urz\u0119dowe ujmuj\u0105 je razem z Hornikami Dolnymi jako jedn\u0105 gmin\u0119 wiejsk\u0105 Hornikau, z urz\u0119dem stanu cywilnego i obwodem urz\u0119dowym w Lubieszynie (Lipschin) oraz s\u0105dem w Ko\u015bcierzynie. Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon podaje dla tak rozumianej gminy 239 mieszka\u0144c\u00f3w. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Hornikach G\u00f3rnych w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono.\n\nW 1747 roku \u201eHornikowy\u201d w parafii Stare Grabowo posiada\u0142 Lniski, asesor ziemski. W 1772 roku G\u00f3rne i Dolne Horniki nale\u017ca\u0142y do d\u00f3br Lubieszyn; ch\u0142opi z ka\u017cdej z tych wsi p\u0142acili razem 50 talar\u00f3w za 4\u00bd w\u0142\u00f3ki. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 10 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania lutera\u0144skiego, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 zapisan\u0105 jako Neu-Barkotzin. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku szlachecka wie\u015b ch\u0142opska Horniki G\u00f3rne z trzema gospodarstwami ch\u0142opskimi i pi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142a 94 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 90 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w. Sta\u0142o w niej 12 budynk\u00f3w mieszkalnych.\n\nS\u0142ownik geograficzny opisuje Horniki G\u00f3rne jako szlacheck\u0105 wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 o obszarze 892 m\u00f3rg, z trzema w\u0142o\u015bcianami, pi\u0119cioma ogrodnikami, dwunastoma domami, czterema katolikami i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119cioma ewangelikami. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii katolickiej w Starym Grabowie, a szko\u0142a i poczta by\u0142y w Nowej Karczmie. W s\u0105siednich Hornikach Dolnych (Nieder Hornikau) na 372 morgach sta\u0142o siedem dom\u00f3w, a mieszka\u0142 tam jeden katolik i czterdziestu sze\u015bciu ewangelik\u00f3w. Trzecia wie\u015b tej nazwy, Horniki Nowe (Neu Hornikau), by\u0142a wybudowaniem przy\u0142\u0105czonym do Lubieszyna. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujmuje G\u00f3rne i Dolne Horniki w jednym wierszu: 200 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 174 ewangelik\u00f3w, 17 katolik\u00f3w i dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. W spisie z 1 grudnia 1910 roku gmina wiejska Hornikau liczy\u0142a 239 mieszka\u0144c\u00f3w; j\u0119zyk niemiecki poda\u0142o 221 os\u00f3b, wszystkie wyznania ewangelickiego, a j\u0119zyk polski \u2014 18 os\u00f3b. Na nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie chodzono do Nowego Barkoczyna; przypisanie to powtarzaj\u0105 oba spisy, z 1885 i 1910 roku.\n\nCmentarz jest du\u017cy i za\u0142o\u017cony na planie prostok\u0105ta, w znacznej cz\u0119\u015bci wygrodzony kamiennym murem. Dzi\u015b nieczynny i mocno zaro\u015bni\u0119ty krzakami. Zachowa\u0142o si\u0119 kilka nagrobk\u00f3w, w tym dwa z ogrodzeniami, oraz jedna czytelna tablica inskrypcyjna; w partii bli\u017cszej drodze nagrobk\u00f3w nie ma wcale. Obiekt nie figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje go w wykazie gminy Nowa Karczma, ze wskazaniem cz\u0119\u015bci wsi \u2014 G\u00f3rne Horniki. Nowa Karczma, po niemiecku Neukrug, by\u0142a dawniej koloni\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do Lubieszyna: S\u0142ownik geograficzny ujmuje j\u0105 w ha\u015ble \u201eLubieszy\u0144ska kolonia\u201d, obejmuj\u0105cym osady Nowa Karczma i Parowa \u2014 razem 1337 m\u00f3rg, dwudziestu siedmiu gbur\u00f3w, dziewi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w, 45 dom\u00f3w, 114 katolik\u00f3w i 271 ewangelik\u00f3w. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego kolonia Nowa Karczma nale\u017ca\u0142a do parafii katolickiej w Garczynie, a szko\u0142\u0119 i poczt\u0119 mia\u0142a na miejscu. Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon prowadzi Now\u0105 Karczm\u0119 jako wie\u015b nale\u017c\u0105c\u0105 do gminy Neu Lipschin, w obwodzie urz\u0119dowym i okr\u0119gu urz\u0119du stanu cywilnego Lubieszyn. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1910 roku gmina Neu Lipschin liczy\u0142a 441 mieszka\u0144c\u00f3w: j\u0119zyk niemiecki poda\u0142y 282 osoby, w tym 275 ewangelik\u00f3w, pi\u0119ciu katolik\u00f3w i dwie osoby innego wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego, a j\u0119zyk polski \u2014 159 os\u00f3b.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107, pod nazw\u0105 Hornikau, do parafii Nowy Barkoczyn (Neu Barkoschin) i podaje tu 221 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. V, has\u0142o \u201eLubieszy\u0144ska kolonia\u201d; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, has\u0142a \u201eHornikau\u201d i \u201eOber Hornikau\u201d; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eHornikowy\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, powiat Berent, pozycja 69; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke \u2026 Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, pozycja 35; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 88, nr 96; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Nowa Karczma; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 11, pozycja 100; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 129; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 286\u2013287, has\u0142a \u201eNeukrug 6) Kr. Berent\u201d i \u201eNeu Lipschin\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 11, pozycja 100","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 129","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 286\u2013287, has\u0142a \u201eNeukrug 6) Kr. Berent\u201d i \u201eNeu Lipschin\u201d","url":"https://www.meyersgaz.org/place/20287063"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0199","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14715,"lng":18.19967,"name_de":"Ober Hornikau","name_pl":"G\u00f3rne Horniki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w G\u00f3rzynie za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144. Na ca\u0142ym obwodzie wida\u0107 do dzi\u015b wa\u0142 z cios\u00f3w kamiennych; zosta\u0142 te\u017c przetrzebiony d\u0119bowy starodrzew, a mi\u0119dzy drzewami wschodz\u0105 samosiejki pospolitych drzew li\u015bciastych. Zachowa\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cne formy pomnik\u00f3w nagrobnych \u2014 coko\u0142y stylizowane na \u015bci\u0119te pnie d\u0119b\u00f3w oraz proste kamienne postumenty z u\u0142amkami marmurowych krzy\u017cy, wszystkie w g\u0119sto \u015bciel\u0105cym si\u0119 bluszczu. Gminny program opieki nad zabytkami gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 wymienia go w ewidencji konserwatorskiej jako cmentarz ewangelicki z lat 70. XIX wieku.\n\nG\u00f3rzyno, przed 1945 rokiem Gohren, po kaszubsku Gorzno, by\u0142o wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; notowano je od XV wieku jako lenno rodu Stojentin\u00f3w. W 1590 roku liczy\u0142o 26 gospodarstw kmiecych, w 1871 roku \u2014 77 gospodarstw i 515 mieszka\u0144c\u00f3w. W 1648 roku maj\u0105tek przeszed\u0142 w drodze zamiany na Georga Wobesera, od 1753 roku siedzia\u0142 tu Georg Heinrich von Wobeser, a w latach 1837\u20131839 dobra kupili von Belowowie. Z pierwszej po\u0142owy XIX wieku pochodzi eklektyczny pa\u0142ac z cylindryczn\u0105 wie\u017c\u0105.\n\nW 1784 roku G\u00f3rzyno liczy\u0142o 32 dymy i mia\u0142o nauczyciela; mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Stowi\u0119cinie (Stojentin) w synodzie s\u0142upskim, a w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br wsp\u00f3\u0142sprawowali patronat nad tamtejszym ko\u015bcio\u0142em. Le\u015bnicz\u00f3wka Wusette nale\u017ca\u0142a do parafii w Sk\u00f3rowie (Schurow). Wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a; parafia w Stowi\u0119cinie nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. W\u0142a\u015bciciele G\u00f3rzyna mieli w tej parafii g\u0142os: prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili mi\u0119dzy siebie panowie Stowi\u0119cina, G\u00f3rzyna, Czierwienz i Neitzkow, a 20 lipca 1790 roku wokacj\u0119 dla pastora Paula Georga Philippa Mampego podpisa\u0142 mi\u0119dzy innymi Moritz von Weyher jako opiekun ma\u0142oletnich von Wobeser\u00f3w z G\u00f3rzyna. Pastora wprowadzono na urz\u0105d 28 marca 1791 roku (wed\u0142ug akt konsystorza 10 listopada 1790). Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Stowi\u0119cinie wzmiankowano w 1519 roku; obecny pochodzi z XVII wieku i od Reformacji by\u0142 ewangelicki. W 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Stowi\u0119cinie przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki.\n\nO tym, jak miesza\u0142a si\u0119 tu ludno\u015b\u0107 kaszubska z niemieck\u0105, pisa\u0142 w 1779 roku Wobeser, przytaczany przez Tetznera: w parafii stowi\u0119ci\u0144skiej Kaszubi byli w Stowi\u0119cinie, G\u00f3rzynie, Podolu i Wolini silnie wymieszani z Niemcami. W tym opisie najwi\u0119cej z nich w dawnym stroju widywa\u0142o si\u0119 w Dargolezie; w Prebendowie i Rexinie \u017cyli pojedynczo. Wed\u0142ug Pagela oko\u0142o 1800 roku w G\u00f3rzynie m\u00f3wi\u0142o po kaszubsku niewielu mieszka\u0144c\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 423 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w, w obwodzie dworskim \u2014 283 ewangelik\u00f3w i jeden katolik.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119to bez walki. Od 1946 roku Niemc\u00f3w wywo\u017cono grupami po 20\u201330 os\u00f3b za Odr\u0119. W RFN odnaleziono potem 208 z nich, a w NRD 167. Straty: 29 poleg\u0142ych, 13 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 36 zaginionych. Nauczycielami byli Wilcke, Wendt i Schmude.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 515\u2013516; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 493\u2013495; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVII/137/25 z 28 sierpnia 2025 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 968.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 77","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 77; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 515 (Stojenthin); spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 31 i s. 178 poz. 199"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, t. II, s. 515 (Stojenthin)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 77; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 515 (Stojenthin); spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 31 i s. 178 poz. 199"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170, poz. 31 i s. 178, poz. 199","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 77; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 515 (Stojenthin); spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 31 i s. 178 poz. 199"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 968","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0786","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.55813,"lng":17.4963,"name_de":"Gohren","name_pl":"G\u00f3rzyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Go\u015bci\u0119cino, po niemiecku Gossentin, by\u0142o dawnym maj\u0105tkiem (Gut) w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Go\u015bci\u0119cino notowano jako wie\u015b od pierwszej po\u0142owy XIV wieku.\n\nW wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Go\u015bci\u0119cino figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 44-letniego Johanna Friedricha von Jannewitza, mieszkaj\u0105cego w Bolszewie. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych jedna po\u0142owa wsi nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br Bolszewo A, kt\u00f3re Johann Friedrich mia\u0142 cz\u0119\u015bciowo w spadku po ojcu Ewaldzie Lorenzu i bracie, cz\u0119\u015bciowo z kupna od si\u00f3str Doroty Hedwig von Massow i Barbary Elisabeth von Ustarbowskiej z domu von Schachmann. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych druga po\u0142owa wsi nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br Bolszewo B, kt\u00f3re po Bogislawie Hectorze von Massowie przesz\u0142y w 1744 roku na jego c\u00f3rki. Od 1787 roku obie cz\u0119\u015bci trzyma\u0142 Michael Ernst von Jannewitz, syn Johanna Friedricha, a od 1827 roku jego c\u00f3rka, owdowia\u0142a hrabina von Krockow.\n\nGo\u015bci\u0119cino nie by\u0142o odr\u0119bn\u0105 gmin\u0105: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku policzy\u0142 je jako jedno z miejsc zamieszkanych obszaru dworskiego Taw\u0119cino (Tauenzin) \u2014 pi\u0119\u0107 dom\u00f3w i 94 mieszka\u0144c\u00f3w. Ca\u0142y ten obszar dworski liczy\u0142 wtedy 393 osoby, z czego 392 by\u0142y wyznania ewangelickiego, a jedna katolickiego. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Go\u015bci\u0119cino nie mia\u0142o; ewangelicy nale\u017celi najpierw do parafii w Salinie (Saulin), bo parafia w Zwartowie (Schwartow) powsta\u0142a pod koniec XIX wieku. Zwartowo otrzyma\u0142o wikariusza w 1889 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono tam w 1897 roku, a samodzieln\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 erygowano dokumentem z 14 i 23 listopada 1901 roku, z dniem 1 stycznia 1902 roku. Akt wymienia Go\u015bci\u0119cino imiennie: wypisano z parafii sali\u0144skiej ewangelik\u00f3w Zwartowa z folwarkami M\u00fcnsterhof i Waldhof, Zwart\u00f3wka, Taw\u0119cina z folwarkami Evertshof, Go\u015bci\u0119cino i Karlikowo L\u0119borskie, obu Borkow\u00f3w oraz B\u0105sewic. W spisie z 1895 roku wsie te przypisano parafii ewangelickiej w Salinie, a Zwartowo by\u0142o w nim tylko siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego. Katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku (Lauenburg).\n\nCmentarz by\u0142 lokaln\u0105 nekropoli\u0105 wsi i maj\u0105tku, czynn\u0105 do 1945 roku; le\u017cy w lesie, na po\u0142udnie od dawnego za\u0142o\u017cenia dworsko-parkowego, na dzia\u0142ce 258. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Zwartowie przej\u0119li katolicy, ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono. Daty za\u0142o\u017cenia nekropolii nie podaje ewidencja konserwatorska, Ernst M\u00fcller ani Franz Schultz. T\u0119 sam\u0105 nazw\u0119 Gossentin nosi\u0142a odr\u0119bna wie\u015b w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt) \u2014 dzisiejsze Go\u015bcicino w gminie Wejherowo, kt\u00f3re Franz Schultz wymienia w\u015br\u00f3d wsi katolickiej parafii w Luzinie.\n\nWed\u0142ug opisu przes\u0142anego przez Claudi\u0119 Fredrich, kt\u00f3rego autora nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107, cmentarz ma 0,05 hektara i le\u017cy oko\u0142o 500 metr\u00f3w na po\u0142udnie od zespo\u0142u dworskiego; za\u0142o\u017cono go pod koniec XIX wieku na planie prostok\u0105ta. Przy inwentaryzacji w 1985 roku naliczono 19 nagrobk\u00f3w \u2014 8 wolno stoj\u0105cych i 11 ziemnych \u2014 z kt\u00f3rych najstarszy pochodzi\u0142 z 1924 roku. Rozpozna\u0107 mo\u017cna granitowy nagrobek zarz\u0105dcy maj\u0105tku z lat dwudziestych, \u017cyj\u0105cego w latach 1882\u20131928. Z zachowanych zdj\u0119\u0107 znane s\u0105 te\u017c groby \u017co\u0142nierza Heinza Bonina i Adalberta Glaubkego. Dzi\u015b cmentarz jest ca\u0142kowicie zdewastowany: uk\u0142ad kwater jest ledwie czytelny, wi\u0119kszo\u015b\u0107 grob\u00f3w rozkopano i ograbiono, nie przetrwa\u0142 \u017caden \u017celiwny krzy\u017c ani \u017cadna ca\u0142a p\u0142yta. Zachowa\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wna aleja obsadzona \u015bwierkami, wzd\u0142u\u017c osi wej\u015bcia od wschodu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W opisie przes\u0142anym przez Claudi\u0119 Fredrich zarz\u0105dca nazywa si\u0119 Ewald Steiling, a w do\u0142\u0105czonym odczycie napisu \u2014 Sieling.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 260\u2013262; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), Kreis Lauenburg, strony 194\u2013195, pozycja 160 wraz z przypisem o miejscach zamieszkanych; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1901, szpalty 8858\u20138873; Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Choczewo; opis cmentarza w Go\u015bci\u0119cinie (autor nieustalony), przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 636 (s. 25), nr 1395 (s. 136\u2013137), nr 1396 (s. 137).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Choczewo","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"opis cmentarza w Go\u015bci\u0119cinie (autor nieustalony), przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 636 (s. 25), nr 1395 (s. 136\u2013137), nr 1396 (s. 137)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0068","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.66528,"lng":17.8199,"name_de":"Gossentin","name_pl":"Go\u015bci\u0119cino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gostkowo \u2014 po niemiecku Gustkow, po kaszubsku G\u00f2stk\u00f2w\u00f2 \u2014 le\u017cy oko\u0142o sze\u015bciu kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od Bytowa, przy dawnym bitym trakcie bytowsko-s\u0142upskim; S\u0142ownik geograficzny okre\u015bla\u0142 t\u0119 odleg\u0142o\u015b\u0107 na trzy czwarte mili. Tutejszy cmentarz ewangelicki by\u0142 wsp\u00f3lnym miejscem poch\u00f3wku Gostkowa Wielkiego i Ma\u0142ego, czyli Gostkowa i Gostk\u00f3wka. Herbert v. Schmude, kt\u00f3ry przyjecha\u0142 tu w 1975 roku, podczas drugiej podr\u00f3\u017cy w strony bytowskie (pierwsz\u0105 odby\u0142 w 1974), zasta\u0142 go nieuporz\u0105dkowany, z grobami zaro\u015bni\u0119tymi przez drzewa i krzewy, ale \u2014 jak odnotowa\u0142 z rado\u015bci\u0105 \u2014 bez \u015blad\u00f3w celowej dewastacji. Wiele inskrypcji rdza prze\u017car\u0142a tak, \u017ce nie da\u0142o si\u0119 ich odczyta\u0107 nawet dotykiem. Schmude odczyta\u0142 oko\u0142o dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu; najstarsze dotycz\u0105 os\u00f3b urodzonych w XVIII wieku: von Wittkena (1756) i von Gostkowsky\u2019ego (1786). Sw\u00f3j spis nazwa\u0142 skromn\u0105 namiastk\u0105 brakuj\u0105cych ksi\u0105g ko\u015bcielnych.\n\nGminna ewidencja zabytk\u00f3w wykazuje w Gostkowie dwa odr\u0119bne historyczne cmentarze wiejskie: jeden na dzia\u0142ce 504P, drugi na dzia\u0142ce 228. W ewidencji przy \u017cadnym z nich nie podano powierzchni, datowania ani stanu zachowania. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku odnotowa\u0142 ponadto rodowe miejsce poch\u00f3wku von Puttkamer\u00f3w, po\u0142o\u017cone w polu na po\u0142udniowy zach\u00f3d od dworu w Gostk\u00f3wku. W tym miejscu sta\u0142 nagrobek z serpentynu, zamkni\u0119ty p\u00f3\u0142koli\u015bcie, dla Paula von Puttkamera (1835\u20131870), chor\u0105\u017cego spod Gravelotte, i Brunona von Puttkamera (1842\u20131871).\n\nWed\u0142ug Br\u00fcggemanna (1784) Gostkowo le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142noc od Bytowa, przy trakcie do S\u0142upska. Wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na dziesi\u0119\u0107 folwark\u00f3w, ka\u017cdy wielko\u015bci gospodarstwa ch\u0142opskiego, nale\u017c\u0105cych do dziesi\u0119ciu w\u0142a\u015bcicieli; by\u0142a te\u017c ku\u017ania. Rejestr czynszowy zakonu z 1438 roku wymienia Gostkowo i Gostk\u00f3wko \u2014 \u201eGro\u00dfe Gostkow\u201d i \u201eKleyne Gostkow\u201d \u2014 w\u015br\u00f3d d\u00f3br uposa\u017conych prawem che\u0142mi\u0144skim i magdeburskim; Gostk\u00f3wko liczy\u0142o wtedy 30 w\u0142\u00f3k i wystawia\u0142o jednego \u017co\u0142nierza na wojn\u0119 (inwentarz z 1938 roku podaje dla Gostkowa 40 w\u0142\u00f3k). W 1607 roku wyda\u0142 tu przywilej lenny ksi\u0105\u017c\u0119 pomorski Franciszek I, a w\u015br\u00f3d lennik\u00f3w S\u0142ownik geograficzny wymienia rodziny Schaffken i Pallbitzken. W latach 1637\u20131657, kiedy w ziemi bytowskiej odbierano ewangelikom ko\u015bcio\u0142y, Gostkowo pozosta\u0142o \u2014 jak zapisano w rozprawie o tutejszej kontrreformacji \u2014 czysto ewangelickie. Do okr\u0119gu parafialnego bytowskiego zalicza obie wsie opis ziemi bytowskiej z 1658 roku, wyliczaj\u0105c Gostkowo i Gostk\u00f3wko w\u015br\u00f3d trzech wsi szlacheckich. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej we wsi.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Gostkowo, po niemiecku Gustkow, zapisane jako \u201eGro\u00df Gustkow oder Gostkow\u201d, mia\u0142o lutera\u0144skiego nauczyciela, m\u0142yn wodny i 31 ognisk (domostw). W opisie Br\u00fcggemanna wie\u015b nale\u017cy do parafii w Bytowie. S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 we wsi czterdziestu dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w \u2014 reszt\u0119 stanowili ewangelicy \u2014 i odnotowa\u0142 miejscow\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105; w s\u0105siednim Gostk\u00f3wku katolik\u00f3w by\u0142o o\u015bmiu. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, w kt\u00f3rym wie\u015b figuruje jako Gro\u00df Gustkow, wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 600 ewangelik\u00f3w i 41 katolik\u00f3w. W Gostk\u00f3wku, wpisanym jako obw\u00f3d dworski, spis naliczy\u0142 191 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Jedni i drudzy nale\u017celi do parafii w Bytowie, gdzie mie\u015bci\u0142a si\u0119 te\u017c poczta.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu bytowskiego. Wie\u015b liczy\u0142a 220 os\u00f3b w 1819 roku, 861 w 1925, 711 w 1939 i 304 w 2023. W marcu 1945 roku zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona, rdzennych, w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono, a nazw\u0119 spolonizowano.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1086; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 211\u2013213; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w; H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101; H. v. Schmude, \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1086.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gostkowo, cmentarz ewangelicki \u2014 BillionGraves","url":"https://billiongraves.com/cemetery/Gostkowo-cmentarz-ewangelicki/217964"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Gostkowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101, oraz \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, tam\u017ce, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179"},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"H. v. Schmude, \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101, oraz \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, tam\u017ce, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1086","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1086","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-16_OSM","id":"CM-0447","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2246,"lng":17.4766,"name_de":"Gustkow (dawniej Gostkow)","name_pl":"Gostkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Gostomiu zachowa\u0142 si\u0119 jako obiekt nieu\u017cytkowany, datowany na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 18 wykazu dla gminy Ko\u015bcierzyna. Jest to jedyny \u015blad po tutejszej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej: w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy niemiecka mniejszo\u015b\u0107 nigdy w tej wsi nie wznios\u0142a. Mariola Lamkiewicz-Czechowska, realizatorka gminnego projektu rewitalizacji cmentarzy ewangelickich, opisuje go w relacji z tych prac do\u0142\u0105czonej do ksi\u0105\u017cki Tomasza Hinca: \u201eW czasie pracy nad realizacj\u0105 rewitalizacji zlokalizowano jeszcze jedno miejsce, gdzie by\u0142 cmentarz ewangelicki. To miejsce w Gostomiu na rozdro\u017cu dr\u00f3g przed wsi\u0105. Znajduje si\u0119 tu obecnie 1 gr\u00f3b, obok postawiony przydro\u017cny krzy\u017c, w tle teren poro\u015bni\u0119ty g\u0119stymi krzewami bzu\u201d. Miejsce odnaleziono dopiero w toku tych prac, ju\u017c po pierwszej inwentaryzacji, kt\u00f3ra obj\u0119\u0142a pi\u0119tna\u015bcie cmentarzy \u2014 dlatego Gostomia nie ma w katalogu wsi opisanych przez Hinca. Nie ma go te\u017c na li\u015bcie cmentarzy ewangelickich, kt\u00f3r\u0105 publikuje Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; wymienia go natomiast wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w.\n\nGostomie to kaszubska wie\u015b na p\u00f3\u0142noc od Ko\u015bcierzyny. Dzi\u015b le\u017cy w powiecie ko\u015bcierskim, ale przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus): urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142a w St\u0119\u017cycy, a s\u0105d obwodowy w Ko\u015bcierzynie.\n\nW 1284 roku Gostome, czyli dzisiejsze Gostomie i Gostomko, by\u0142o jedn\u0105 z 22 wsi ziemi Pirsna. W czasach krzy\u017cackich by\u0142a to wie\u015b prawa polskiego, podleg\u0142a w\u00f3jtowi tczewskiemu, kt\u00f3ry zarz\u0105dza\u0142 zarazem dworem Bernt (Ko\u015bcierzyna). Wed\u0142ug Hirscha (s. 40) z ka\u017cdego haka p\u0142acono tu 16 skojc\u00f3w czynszu, a ponadto, jak we wszystkich takich wsiach, dwie kury albo dwa szel\u0105gi. Theodor Hirsch nazywa t\u0119 wie\u015b \u201eGostomie albo Gostomko\u201d i zaznacza, \u017ce zakonna ksi\u0119ga czynszowa wymienia dwie miejscowo\u015bci: Gustum jako lenno polskie i Gostum jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 w urz\u0119dzie Bernt. Heidn przytacza za Lotarem Weberem formy Gross-Gostomie i Gostum dla Gostomia oraz Gustum i Kl.-Gostumie dla Gostomka. Sam przy Gostomiu podaje zapis \u201eGustum\u201d z 1437 roku (s. 148), a za wielk\u0105 ksi\u0119g\u0105 czynszow\u0105 zakonu pisze, \u017ce Gustum (Gostomie) by\u0142o dobrem zobowi\u0105zanym do s\u0142u\u017cby polskiej i mia\u0142o 10 hak\u00f3w, z kt\u00f3rych ka\u017cdy p\u0142aci\u0142 16 skojc\u00f3w bez 10 denar\u00f3w (s. 149).\n\nWie\u015b by\u0142a rdzennie katolicka \u2014 i przez wieki nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a. Nale\u017ca\u0142a do parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej w St\u0119\u017cycy; po\u015bwiadcza to ju\u017c szesnastowieczna wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego. Gostomie p\u0142aci w niej z dw\u00f3ch dwor\u00f3w po korcu \u017cyta i tyle\u017c owsa, a sam ko\u015bci\u00f3\u0142 st\u0119\u017cycki, odbudowany po po\u017carze, stoi jeszcze niekonsekrowany, z ogrodzonym cmentarzem i czterema \u0142anami uposa\u017cenia.\n\nW 1772 roku Gostomie by\u0142o wsi\u0105 drobnej szlachty, podzielon\u0105 na udzia\u0142y Borzestowskiego, Gostomskich, Kistowskiego, Kulpi\u0144skiego, Kostki, Niesio\u0142owskiego, Pianowskiego i \u017babi\u0144skiego; najwi\u0119kszy, dwie w\u0142\u00f3ki, mia\u0142 \u017babi\u0144ski, kt\u00f3ry stawi\u0142 si\u0119 przed komisj\u0105 prusk\u0105. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 w Gostomiu mieszka\u0142o 14 drobnych szlachcic\u00f3w, ka\u017cdy na w\u0142asnej cz\u0105stce wsi \u2014 mi\u0119dzy innymi Gostomscy, Jakuszowie, Borzyskowscy, Kistowscy, Kostkowie, W\u0119sierscy i Zabi\u0144ski \u2014 a pruskie ksi\u0119gi hipoteczne wyliczaj\u0105 dla Gostomia a\u017c 17 osobnych dzia\u0142\u00f3w szlacheckich.\n\nW Gostomiu ewangelicy byli garstk\u0105, kt\u00f3ra po wzro\u015bcie w XIX wieku szybko topnia\u0142a. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 97 mieszka\u0144c\u00f3w: 3 luteran\u00f3w i 94 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 w Ko\u015bcierzynie.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Gostomie* jako maj\u0105tek rycerski z 13 gospodarstwami ch\u0142opskimi. Notowa\u0142 tu 38 budynk\u00f3w mieszkalnych i 331 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 63 ewangelik\u00f3w i 268 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie; katolicy \u2014 do parafii w St\u0119\u017cycy; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nS\u0142ownik geograficzny opisuje j\u0105 jako wie\u015b rycersk\u0105 nad jeziorem, z kt\u00f3rego ma\u0142a struga wyp\u0142ywa i m\u0142yn obraca: dwana\u015bcie cz\u0119\u015bci folwarcznych i jedna posiad\u0142o\u015b\u0107 m\u0142y\u0144ska, trzynastu w\u0142o\u015bcian i jeden zagrodnik, 4360 m\u00f3rg obszaru wraz z sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioma morgami jeziora, 38 dom\u00f3w mieszkalnych i szko\u0142a w miejscu. Jako w\u0142a\u015bciciela wymienia \u0141aszewskiego, a na wzg\u00f3rzu w po\u0142udniowo-zachodniej stronie wsi odnotowuje prastare cmentarzysko: szereg dwudziestu do dwudziestu pi\u0119ciu kr\u0119g\u00f3w kamiennych, w wi\u0119kszo\u015bci rozebranych w 1876 roku na budow\u0119 domku u st\u00f3p g\u00f3ry. W latach osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 63 ewangelik\u00f3w wobec 268 katolik\u00f3w, spis z 1 grudnia 1885 roku \u2014 317 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 55 ewangelik\u00f3w i 262 katolik\u00f3w.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna ewangelickiej mniejszo\u015bci zmieni\u0142a si\u0119 w ci\u0105gu jednego pokolenia. W spisie z 1885 roku Gostomie stoi przy parafii ewangelickiej w Ko\u015bcierzynie (Berent) i przy katolickiej w St\u0119\u017cycy. Agathon Harnoch w 1890 roku nie zna jeszcze parafii ewangelickiej w St\u0119\u017cycy \u2014 w jego diecezji kartuskiej jej nie ma, a sam\u0105 St\u0119\u017cyc\u0119 wymienia w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii ko\u015bcierskiej. Dopiero spis z 1 grudnia 1910 roku podaje dla Gostomia ewangelick\u0105 parafi\u0119 w St\u0119\u017cycy. Wed\u0142ug Heidna ewangelik\u00f3w z Gostomia przydzielono, tak jak katolik\u00f3w, do parafii w St\u0119\u017cycy, a ewangelik\u00f3w z Gostomka \u2014 do parafii w Lipuszu w powiecie ko\u015bcierskim.\n\nW spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 339 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego zaledwie dwadzie\u015bcia osiem os\u00f3b poda\u0142o niemiecki jako mow\u0119 ojczyst\u0105; w tej grupie tablica wylicza dziewi\u0119tnastu ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. T\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w co spis z 1910 roku podaje leksykon Meyersa, kt\u00f3ry przytacza w\u0142a\u015bnie wyniki tego spisu. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 w Gostomiu \u2014 wci\u0105\u017c w powiecie kartuskim \u2014 314 mieszka\u0144c\u00f3w: 304 katolik\u00f3w i 10 ewangelik\u00f3w, przy czym narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o r\u00f3wnie\u017c dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b.\n\nPierwsz\u0105 w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, filialny ko\u015bci\u00f3\u0142 Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego, Gostomie otrzyma\u0142o dopiero w 1992 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii St\u0119\u017cyca (Stendsitz) i podaje tu 19 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010, tam\u017ce M. Lamkiewicz-Czechowska, \u201eZapomniane cmentarze \u2014 rezultaty projektu\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, Berlin 1887 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o \u201eGostomie\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 420\u2013424 i 456; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski\u2026 factae\u201d, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, z. 1 (wizytacja parafii St\u0119\u017cyca); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 118, nr 86; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Ko\u015bcierzyna (wykaz Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku z 21 III 2025), poz. 18; Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 148\u2013149, 155; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 184 (s. 8), nr 197 (s. 8), nr 1160 (s. 67); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 106, pozycja 118; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 109; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 54; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 57\u201362; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 38 (z przyp. 1) i 40; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010, zako\u0144czenie (\u201eZapomniane cmentarze \u2014 rezultaty projektu\u201d)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 184 (s. 8), nr 197 (s. 8), nr 1160 (s. 67)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 106, pozycja 118","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 109","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 54","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 57\u201362","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 155","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0143","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18144,"lng":17.87201,"name_de":"Gostomie","name_pl":"Gostomie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Gowidlinie powsta\u0142 na gruncie, kt\u00f3ry udost\u0119pni\u0142 niemiecki gospodarz. Zajmuje oko\u0142o 2500 metr\u00f3w kwadratowych i mie\u015bci oko\u0142o trzydziestu grob\u00f3w. Najstarszy udokumentowany poch\u00f3wek to gr\u00f3b Hermanna Pahnkego I, zmar\u0142ego w 1865 roku. Spoczywaj\u0105 tu mi\u0119dzy innymi rodziny Voss, Pahnke i Kutschke \u2014 ewangelicy nie tylko z Gowidlina, ale i z okolicznych wsi: Kowala, \u0141y\u015bniewa, Smolnika. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej we wsi.\n\nGowidlino to kaszubska wie\u015b w powiecie kartuskim, przed 1945 rokiem z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105 katolick\u0105. W czasach krzy\u017cackich Gowidlino by\u0142o wsi\u0105 na prawie polskim w urz\u0119dzie mirachowskim, jedn\u0105 z dw\u00f3ch, kt\u00f3rych przywileje si\u0119 zachowa\u0142y. Starosta wsi by\u0142 zwolniony z pu\u015bciny, czyli mia\u0142 ziemi\u0119 na pe\u0142n\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107. Z wsi p\u0142acono 14 skojc\u00f3w od haka, a las przy Gowidlinie dawa\u0142 Zakonowi 40 grzywien czynszu. W gmin\u0119 wiejsk\u0105 zamieniono tu dawne dobra rycerskie.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Gowidlino* 97 budynk\u00f3w mieszkalnych i 910 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 170 ewangelik\u00f3w, 729 katolik\u00f3w i 11 \u017byd\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 43 gospodarstwa ch\u0142opskie. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sul\u0119czynie; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. *S\u0142ownik geograficzny* notuje w latach osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku 730 katolik\u00f3w, 170 ewangelik\u00f3w i jedenastu \u017byd\u00f3w w 97 domach, a dla samej parafii katolickiej \u2014 w 1880 roku przesz\u0142o 1480 dusz.\n\nW wykazie gmin z 1885 roku przy Gowidlinie podano 1059 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 171 ewangelik\u00f3w, 875 katolik\u00f3w i trzynastu innych chrze\u015bcijan, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Sul\u0119czynie i katolick\u0105 na miejscu. W wykazie parafii ewangelickich Prus Zachodnich Benedykta Reszki Sul\u0119czyno figuruje pod rokiem 1864. W 1888 roku utworzono parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Sierakowicach \u2014 wed\u0142ug Agathona Harnocha 1 czerwca, wed\u0142ug innych przekaz\u00f3w 8 sierpnia. Wed\u0142ug Heidna od 1888 roku ewangelik\u00f3w z Gowidlina przydzielono do parafii w Sierakowicach, a co trzeci\u0105 niedziel\u0119 pastor z Sierakowic odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwo w tutejszej ewangelickiej szkole powszechnej. W granicach wsi by\u0142y cmentarze obu wyzna\u0144. Spis z 1 grudnia 1910 roku przypisuje Gowidlino do parafii ewangelickiej w Sierakowicach.\n\nW spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 1389 mieszka\u0144c\u00f3w. W tablicy tego spisu wyznania podano wy\u0142\u0105cznie w obr\u0119bie grup j\u0119zykowych, a po niemiecku m\u00f3wi\u0142o tu 189 os\u00f3b \u2014 w\u015br\u00f3d nich 150 ewangelik\u00f3w, czternastu katolik\u00f3w, jeden inny chrze\u015bcijanin i dwadzie\u015bcia cztery osoby wyznania moj\u017ceszowego. Po kaszubsku m\u00f3wi\u0142o 1191 os\u00f3b, niemal wy\u0142\u0105cznie katolik\u00f3w, po polsku dziewi\u0119\u0107. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 1382 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym siedemdziesi\u0119ciu czterech ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 1331 os\u00f3b, niemieck\u0105 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t jeden. W statystyce diecezji che\u0142mi\u0144skiej z 1928 roku w obr\u0119bie parafii katolickiej w Gowidlinie mieszka\u0142o 97 ewangelik\u00f3w na 2062 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, nekropoli\u0119 opuszczono. Karta Bia\u0142ych Kart konserwatorskich, spisana 15 wrze\u015bnia 1985 roku, podaje jako dat\u0119 zamkni\u0119cia czas po 1945 roku. Wed\u0142ug opisu z 2021 roku nekropolia jest w z\u0142ym stanie: nieogrodzona, zdewastowana, zagro\u017cona ca\u0142kowitym zatarciem.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Benedykt Reszka w swoim wykazie datuje powstanie parafii w Sierakowicach na 1890 rok, Agathon Harnoch i inne przekazy \u2014 na 1888 rok.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sierakowice (Sierakowitz) i podaje tu 107 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus, s. 48, poz. 28; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 28; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o \u201eGowidlino\u201d; B. Reszka, wykaz parafii ewangelickich Prus Zachodnich; \u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), karta 469; \u201eOpuszczony cmentarz ewangelicki w Gowidlinie\u201d, tymrazem.pl (stan z 2021 roku); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 425 (parafia Sierakowitz); W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 162\u2013163; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 106\u2013107, pozycja 120; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 38, 40, 44, 59; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Opuszczony Cmentarz Ewangelicki w Gowidlinie (tymrazem.pl)","url":"https://tymrazem.pl/opuszczony-cmentarz-ewangelicki-w-gowidlinie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eGowidlino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/259/edition/1372"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 106\u2013107, pozycja 120","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 38, 40, 44, 59","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 162\u2013163","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0275","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.322983,"lng":17.799209,"name_de":"Gowidlino","name_pl":"Gowidlino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grabiny Zameczek, po niemiecku Herrengrebin, to wie\u015b na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, oko\u0142o dwunastu kilometr\u00f3w na po\u0142udnie od Gda\u0144ska, dzi\u015b w gminie Suchy D\u0105b, dawniej w powiecie gda\u0144skim nizinnym (Kreis Danziger Niederung). Cmentarz poewangelicki, dawniej podworski, le\u017cy przy bocznej drodze, oko\u0142o 350 metr\u00f3w od skrzy\u017cowania z szos\u0105 Wr\u00f3blewo\u2013Krzywe Ko\u0142o i oko\u0142o 60 metr\u00f3w od zamku; tak opisuje jego po\u0142o\u017cenie wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, notuj\u0105c go pod pozycj\u0105 12. Stan nekropolii opisuje karta cmentarza z 1985 roku.\n\nDo 1920 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w Prusach Zachodnich, w rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w Rzeszy. W spisach z 1885 i 1910 roku figurowa\u0142a jako obw\u00f3d dworski.\n\nOsad\u0119 wzmiankowano w 1273 roku, a nazw\u0119 wsi da\u0142 stoj\u0105cy tu zamek. Rejestr zabytk\u00f3w datuje zamek krzy\u017cacki na prze\u0142om XIV i XV wieku i ujmuje go \u2014 dzi\u015b jako dom mieszkalny z kaplic\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy \u2014 pod numerem A-785, na mocy decyzji z 27 pa\u017adziernika 1973 roku. O jego pocz\u0105tkach S\u0142ownik geograficzny m\u00f3wi tylko, \u017ce Krzy\u017cacy zbudowali go \u201ewkr\u00f3tce po przybyciu\u201d i \u017ce by\u0142a to siedziba w\u00f3jt\u00f3w. Ephraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku pisze, \u017ce Krzy\u017cacy nazywali zamek \u201eSattelhoff\u201d i trzymali tu na wypadek wojny kilkaset osiod\u0142anych koni, a na zamku osobnego w\u00f3jta lub zarz\u0105dc\u0119. Po odst\u0105pieniu Gda\u0144ska od Zakonu gda\u0144szczanie opanowali zamek i w 1459 roku, w poniedzia\u0142ek po dniu \u015bwi\u0119tego Dominika, zburzyli go, a na jego miejscu zbudowali ma\u0142y dw\u00f3r, otoczony wod\u0105 i dost\u0119pny przez most zwodzony. Wed\u0142ug Praetoriusa dw\u00f3r zaj\u0119li zbrojnie 26 wrze\u015bnia 1576 roku kr\u00f3l Stefan Batory, 26 sierpnia 1626 roku kr\u00f3l szwedzki Gustaw Adolf, a w maju 1656 roku Karol Gustaw; 26 stycznia 1657 roku odbili go szturmem gda\u0144szczanie. Dalsze dzieje zamku S\u0142ownik streszcza kr\u00f3tko: w 1657 roku oddano go Polakom, a w 1770 wi\u0119zi\u0142 w nim Fryderyk Wielki \u017co\u0142nierzy gda\u0144skich.\n\nWed\u0142ug Harnocha kaplica w Grabinach by\u0142a dawniej kaplic\u0105 zamku rycerskiego; w 1839 roku rozebra\u0142 j\u0105 dzier\u017cawca maj\u0105tku i odt\u0105d nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w \u201enieco przerobionym\u201d spichlerzu. Kaplica nale\u017ca\u0142a od 1752 roku do parafii w Osicach, a wcze\u015bniej do Ostrowitego. W listopadzie 1853 roku kr\u00f3lewiecka \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d odnotowa\u0142a, \u017ce pewien w\u0142a\u015bciciel ziemski ofiarowa\u0142 kaplicy w Grabinach Zameczku czarne sukienne nakrycie o\u0142tarza i pulpitu, obszyte srebrem.\n\nWed\u0142ug Johna Muhla dla kaplicy w Grabinach Zameczku, po niemiecku Herrengrebin, gda\u0144ski ludwisarz Michel Weinholdt odla\u0142 w 1654 roku dzwon, kt\u00f3ry w 1808 roku zdj\u0119to z powodu z\u0142ego stanu dzwonnicy i w 1823 roku sprzedano do Oruni; po pierwszej wojnie \u015bwiatowej odkupiono go z powrotem do Grabin.\n\nJ. Heise w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1885 roku podaje za Praetoriusem, \u017ce kaplica stoj\u0105ca dawniej w obr\u0119bie dworu popad\u0142a w ruin\u0119 w czasach Reformacji i w 1643 roku, staraniem \u00f3wczesnego dzier\u017cawcy, urz\u0105dzono now\u0105 kaplic\u0119 w izbie dla s\u0142u\u017cby we dworze. By\u0142a tam do pocz\u0105tku XIX wieku, kiedy po rozbi\u00f3rce dworu przeniesiono j\u0105 do dawnego browaru; nale\u017ca\u0142a do parafii w Osicach. Za czas\u00f3w Heisego zajmowa\u0142a sal\u0119 o boku 9,80 metra, w kt\u00f3rej murach grubo\u015bci 1,70 i 2,40 metra zachowa\u0142 si\u0119 jeszcze w\u0105tek dawnej budowli rycerskiej. P\u0142askie, bez\u017cebrowe sklepienie wachlarzowe, wsparte na surowym granitowym s\u0142upie z murowan\u0105 i otynkowan\u0105 g\u0142owic\u0105, uzna\u0142 za p\u00f3\u017aniejsze i dopuszcza\u0142 jego zwi\u0105zek z odbudow\u0105 maj\u0105tku przez Hansa Feldstetena pod koniec XVI wieku. Wed\u0142ug zapisk\u00f3w w ksi\u0119dze pami\u0105tkowej rady miasta Gda\u0144ska naczynia liturgiczne kaplicy przekazano radzie, kt\u00f3ra w 1471 roku da\u0142a je na wielk\u0105 karawel\u0119, na kt\u00f3rej Paul Beneke odnosi\u0142 zwyci\u0119stwa w wojnie Hanzy z Angli\u0105.\n\nPraetorius opisuje dzieje kaplicy dok\u0142adniej, przytaczaj\u0105c stary r\u0119kopis. W 1630 roku dzier\u017cawc\u0105 maj\u0105tku zosta\u0142 Gabriel Borckmann; poniewa\u017c jego czelad\u017a rozchodzi\u0142a si\u0119 w niedziele daleko, do Rokitnicy (M\u00fcggenhahl) i Pruszcza Gda\u0144skiego (Praust), gdzie mia\u0142a rodzic\u00f3w i krewnych, i wraca\u0142a p\u00f3\u017ano, uzyska\u0142 od burgrabiego zgod\u0119, by nauczyciel w swojej izbie czyta\u0142 w niedziele ewangeli\u0119 z wyk\u0142adem z lutera\u0144skiej postylli i prowadzi\u0142 modlitw\u0119 i \u015bpiew. Gdy w 1643 roku zarz\u0105d \u017bu\u0142aw obj\u0105\u0142 burmistrz Ferber, dzier\u017cawca na w\u0142asny koszt wyposa\u017cy\u0142 przeznaczon\u0105 na kaplic\u0119 izb\u0119 w \u0142awy, ambon\u0119 i o\u0142tarz; we wrze\u015bniu tego roku przys\u0142ano studenta, kt\u00f3ry w tygodniu uczy\u0142 w szkole, a w niedziele g\u0142osi\u0142 kazania w kaplicy. Za o\u0142tarzem umieszczono \u0142aci\u0144ski wiersz fundacyjny z 1643 roku, w kt\u00f3rym fundator jest wymieniony z imienia: \u201eHoc Borckmanne Tuo cum munere splendeat omne\u201d. Pastor z Ostrowitego (Osterwick) mia\u0142 zapowiada\u0107 w kaplicy ka\u017cd\u0105 komuni\u0119 w Ostrowitem, a ze wzgl\u0119du na starszych ludzi, kt\u00f3rzy nie mogli tam doj\u015b\u0107, cztery razy w roku sprawowa\u0107 Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 w samej kaplicy \u2014 w \u015brodkowy dzie\u0144 \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia, Wielkanocy i Zielonych \u015awi\u0105tek oraz oko\u0142o dnia \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a; r\u0119kopis dodaje, \u017ce w chwili spisywania tego ust\u0119pu tak by\u0142o nadal. Kaplica by\u0142a w\u00f3wczas sklepiona, ale bardzo ma\u0142a i niska. Z czasem sprawiono dwa ma\u0142e dzwony, kt\u00f3re wisia\u0142y najpierw na osobnym drewnianym rusztowaniu po\u015brodku dziedzi\u0144ca, a kilka lat przed opisem przeniesiono je na plac drzewny. Kazania w kaplicy wyg\u0142aszali kandydaci teologii, kt\u00f3rych do tej s\u0142u\u017cby nie ordynowano; prowadzili zarazem szko\u0142\u0119 i \u015bpiew i otrzymywali z kamlarii miejskiej 50 floren\u00f3w rocznie. R\u0119kopis wymienia ich ponad dwudziestu, od 1643 do 1776 roku, a niekt\u00f3rzy obejmowali potem parafie wiejskie i gda\u0144skie.\n\nWie\u015b by\u0142a mieszana wyznaniowo, z przewag\u0105 ewangelik\u00f3w. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 175 mieszka\u0144c\u00f3w: 118 luteran\u00f3w i 57 katolik\u00f3w, a tak\u017ce jedn\u0105 kaplic\u0119 ewangelick\u0105; luteranie nale\u017celi do parafii w Osicach (Wossitz). S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1867 roku 63 katolik\u00f3w i 93 ewangelik\u00f3w; ci ostatni mieli w samej wsi lutera\u0144ski dom modlitwy, po niemiecku *Bethaus*, a katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Herrengrebin* 16 budynk\u00f3w mieszkalnych i 156 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 93 ewangelik\u00f3w i 63 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Osicach; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach. Wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku (strony 20\u201321, pozycja 74) obw\u00f3d dworski liczy\u0142 165 mieszka\u0144c\u00f3w: 95 ewangelik\u00f3w, 69 katolik\u00f3w i jednego innego chrze\u015bcijanina. W spisie z 1910 roku by\u0142o tu 172 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 163 poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty \u2014 113 ewangelik\u00f3w i 50 katolik\u00f3w \u2014 a dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b inny j\u0119zyk; ewangelicy podlegali parafii w Osicach, katolicy za\u015b parafii w Woc\u0142awach.\n\nCmentarz nale\u017ca\u0142 do tych luteran\u00f3w i by\u0142 zwi\u0105zany z maj\u0105tkiem. Odr\u0119bnej gminy mennonickiej \u017ar\u00f3d\u0142a w tej wsi nie odnotowuj\u0105. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d dw\u00f3ch cmentarzy parafii w Osicach, licz\u0105cej wtedy 601 ewangelik\u00f3w. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka i ewangelicka ust\u0105pi\u0142a, wie\u015b sta\u0142a si\u0119 polska, a cmentarz opustosza\u0142.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y.Ca\u0142o\u015b\u0107 zdewastowana,zaro\u015bni\u0119ta samosiejkami.\u201d. Na obszarze o powierzchni 0,11 hektara zachowa\u0142o si\u0119 wtedy siedem mogi\u0142 umocnionych i ziemnych oraz tylko jeden nagrobek z czytelnym napisem, a przy jednej mogile pozosta\u0142 fragment ozdobnego metalowego ogrodzenia. Najstarszy istniej\u0105cy nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 6 marca 1866 roku, teren ogrodzono cz\u0119\u015bciowo siatk\u0105 na betonowych s\u0142upkach, ros\u0142y za\u015b na nim cztery lipy i pi\u0119\u0107 jesion\u00f3w, z kt\u00f3rych dwa drzewa \u2014 jesion i lipa \u2014 by\u0142y uschni\u0119te.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Harnoch podaje, \u017ce kaplic\u0119 rozebra\u0142 dzier\u017cawca w 1839 roku, a nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do przerobionego spichlerza; wed\u0142ug Heisego przeniesiono j\u0105 na pocz\u0105tku XIX wieku do dawnego browaru. Wed\u0142ug Harnocha kaplica nale\u017ca\u0142a od 1752 roku do parafii w Osicach; r\u0119kopis Ephraima Praetoriusa pisze w ust\u0119pie o kaplicy, \u017ce w chwili spisywania tego ust\u0119pu pastor z Ostrowitego nadal sprawowa\u0142 w niej cztery razy w roku Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Osice (Wossitz) i podaje tu 100 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 46; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 403\u2013404; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 20\u201321, poz. 74; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 198\u2013199, nr 53; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Suchy D\u0105b (pozycja 12); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 29; karta cmentarza w Grabinach Zameczku, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 83\u201386; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 42, pozycja 98; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 27 listopada 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 55v\u201360v.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 Grabiny Zameczek (Herrengrebin)","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/grabiny-zameczek"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 403\u2013404","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 46","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 83\u201386","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 42, pozycja 98","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 27 listopada 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LTZFDGVJMIUL7TTQLI3HLZM5QGKU4FFB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 55v\u201360v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, hrsg. vom Evangelischen Konsistorium f\u00fcr die Freie Stadt Danzig, [Danzig] 1927, s. 29, parafia nr 9 Wossitz (Kirchenkreis Danziger Werder)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0397","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.237583,"lng":18.747746,"name_de":"Herrengrebin","name_pl":"Grabiny Zameczek \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Gr\u0105bkowie nie by\u0142o; zmar\u0142ych chowano na wiejskim cmentarzu ewangelickim. Za\u0142o\u017cono go na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, na skraju niewielkiej po\u0142aci lasu; prowadzi\u0142a do niego polna droga biegn\u0105ca wzd\u0142u\u017c kraw\u0119dzi lasu. W 1983 roku stwierdzono, \u017ce cmentarz pozbawiono nagrobk\u00f3w; ich pozosta\u0142o\u015bci le\u017c\u0105 dzi\u015b z\u0142o\u017cone w kilku miejscach na jego terenie.\n\nW 1784 roku Gr\u0105bkowo liczy\u0142o 46 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; do d\u00f3br nale\u017ca\u0142a owczarnia Damerow, zwana te\u017c Tumbrowe, i kolonia Sch\u00f6nfelde, a p\u0142acono z nich 182 talary daniny.\n\nGr\u0105bkowo, po niemiecku Grumbkow, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. By\u0142o gniazdem pomorskiego rodu von Grumbkow, wzmiankowanym od 1457 roku. W latach 1797\u20131804 maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do genera\u0142a Gebharda von Bl\u00fcchera. Z kolei do 1893 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodu von Puttkamer.\n\nMieszka\u0144cy byli w przewa\u017caj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami, luteranami z Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej, i nale\u017celi do parafii w \u0141upawie (Lupow), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. M\u00fcller wylicza duchownych tej parafii od Matthiasa de Corona i Thomasa Holsteniusa, ordynowanego w 1587 roku, po Karla Ernsta Emila Hoffmanna, wprowadzonego w urz\u0105d 1 pa\u017adziernika 1897. Na \u0142upawskie probostwo pastora Johanna Georga Mattnera powo\u0142a\u0142a 24 pa\u017adziernika 1787 roku owdowia\u0142a Friederike von Podewils z domu von Grumbkow.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 209 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Grumbkow figuruje w nim tylko raz, w\u015br\u00f3d obszar\u00f3w dworskich powiatu; gminy wiejskiej o tej nazwie w wykazie nie ma. Wie\u015b by\u0142a zarazem siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu urz\u0119dowego, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142y Darsin, Dombrowe, Poganitz i Pottangow. W 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 301 mieszka\u0144c\u00f3w, a w latach 1932 i 1933 \u2014 296. W dniu 17 maja 1939 roku mieszka\u0142o tu 359 os\u00f3b w 70 gospodarstwach. W 1925 roku mieszka\u0142y tu 23 osoby wyznania katolickiego.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. W p\u00f3\u017aniejszych latach odnaleziono 191 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w Republice Federalnej Niemiec i 126 w NRD. Straty wynios\u0142y 19 poleg\u0142ych, 11 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 19 zaginionych. Nauczycielami byli Simon i Fritz Neubieser. Dzi\u015b Gr\u0105bkowo nale\u017cy do rzymskokatolickiej parafii w \u0141upawie, w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 502\u2013503; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o Grumbkow; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Gr\u0105bkowo, s. 150; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 970\u2013971.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (powiat.slupsk.pl)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Grumbkow, s. 557","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 970\u2013971","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 502","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0638","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.444739,"lng":17.471537,"name_de":"Grumbkow","name_pl":"Gr\u0105bkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gr\u0105bkowo le\u017cy w gminie Pot\u0119gowo (pow. s\u0142upski), regionie ewangelickim do 1945 r. Cmentarze ewangelickie gminy katalogowane s\u0105 na cmentarze.slupsk.pl, lecz brak osobnego potwierdzenia dla tego punktu \u2014 wymaga sprawdzenia w terenie.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0639","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.45141,"lng":17.46521,"name_de":"Cmentarz ( d. ewangelicki )","name_pl":"Gr\u0105bkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Grabnie ukryty jest w lesie przy drodze do Przew\u0142oki. Za\u0142o\u017cono go na rzucie kwadratu, z wej\u015bciem od wschodu; prowadzi do niego brzozowa aleja, a aleja \u015bwierkowo-lipowa dzieli teren na dwie kwatery. Zachowa\u0142y si\u0119 kamienne postumenty.\n\nW 1784 roku Wintershagen \u2014 dzisiejsze Grabno i Zimowiska, wtedy jedna wie\u015b \u2014 liczy\u0142o 22 dymy; mieszkali tu pastor i nauczyciel. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, z fili\u0105 w Ustce; nale\u017ca\u0142y do niego Niestkowo i Przew\u0142oka. Br\u00fcggemann dodaje, \u017ce dokument z 1356 roku obiecywa\u0142 40 dni odpustu ka\u017cdemu, kto obdaruje ko\u015bcio\u0142y w Wintershagen i Ustce albo b\u0119dzie si\u0119 w nich modli\u0142.\n\nGrabno \u2014 do 1945 roku Wintershagen \u2014 tworzy\u0142o wraz z s\u0105siednimi Zimowiskami jedn\u0105 wie\u015b: Zimowiska by\u0142y Wintershagen A, Grabno za\u015b Wintershagen B. Le\u017ca\u0142y w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego podaje przy Grabnie dawn\u0105 nazw\u0119 Hohenhagen. Hohenhagen by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 area\u0142u wydzielon\u0105 w 1920 roku i w\u0142\u0105czon\u0105 do Ustki.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tych Jana Chrzciciela i Miko\u0142aja konsekrowano w 1356 roku, a z dawnego ko\u015bcio\u0142a przetrwa\u0142a do dzi\u015b wie\u017ca z tego roku. Sk\u0142ad parafii zapisa\u0142 Ernst M\u00fcller: \u015bwi\u0105tynia w Ustce (Stolpm\u00fcnde) by\u0142a fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a w Wintershagen, a do parafii nale\u017ca\u0142y Przew\u0142oka (Strickershagen), Niestkowo (Nesekow), Grasbruch, Silberberg i Karlshof. Prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Wintershagen i magistrat miasta S\u0142upska. Aktem z 7 i 14 pa\u017adziernika 1909 roku przeniesiono siedzib\u0119 parafii do Ustki, ze skutkiem od 1 pa\u017adziernika tego roku. Dwa cmentarze parafii \u2014 przyko\u015bcielny i wiejski \u2014 le\u017c\u0105 po stronie Zimowisk.\n\nW 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 182 mieszka\u0144c\u00f3w. W marcu 1945 roku zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona, Niemc\u00f3w wysiedlono do 1946 roku, a urz\u0119dow\u0105 nazw\u0119 Grabno wprowadzono w 1948.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2026; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 484 (has\u0142o Wintershagen); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2026","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0751","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.56234,"lng":16.89457,"name_de":"Wintershagen (Grabno = Wintershagen B)","name_pl":"Grabno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grab\u00f3wko, po niemiecku Neu Grabau, le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent). W samym Grab\u00f3wku wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia cmentarz poewangelicki, po\u0142o\u017cony na zach\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi, po po\u0142udniowej stronie drogi gruntowej do Rekownicy. W tym miejscu znak cmentarza \u2014 Khf. \u2014 pokazuje niemiecka mapa topograficzna \u201eAlt-Grabau\u201d (arkusz 1874, z uzupe\u0142nieniami z 1902 roku). S\u0105siedni arkusz \u201eSch\u00f6nfliess\u201d (1875/537, wydanie z 1925 roku) pokazuje drugi taki znak tu\u017c na po\u0142udnie od zabudowy wsi, przy rozwidleniu dr\u00f3g nad ma\u0142ym jeziorkiem. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, czyj by\u0142 ten drugi cmentarz ani co si\u0119 z nim sta\u0142o. Grabowo Ko\u015bcierskie (Alt Grabau) to osobna wie\u015b, oddalona o oko\u0142o 3,3 kilometra; tamtejszy cmentarz ewangelicki, za\u0142o\u017cony podobno w 1891 roku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza w lesie poza zabudowaniami Grabowa, po zachodniej stronie drogi gruntowej do Piotrowa.\n\nWie\u015b za\u0142o\u017cy\u0142 oko\u0142o 1609 roku Matthis Schedlin Kniebawski, zwany te\u017c Czarli\u0144skim. Tak podaje H. Schuch w pracy z 1886 roku. W pracy wcze\u015bniejszej, z 1883 roku, ten sam autor pisa\u0142, \u017ce Neu-Grabau, dawniej zwane Grabowko, za\u0142o\u017cy\u0142 klasztor kartuski jako w\u0142a\u015bciciel Alt-Grabau, na nale\u017c\u0105cych do tej wsi gruntach. Razem z nim powsta\u0142y w\u00f3wczas cztery inne osady, do XIX wieku zobowi\u0105zane wobec klasztoru do pos\u0142ug i czynszu: Fustpetersh\u00fctte, Grabaush\u00fctte, Stoffersh\u00fctte i Jaschh\u00fctte. 10 wrze\u015bnia 1610 roku Matthias Kniebowski sprzeda\u0142 przed s\u0105dem w Starogardzie dziedziczne so\u0142ectwo z pi\u0119cioma w\u0142\u00f3kami Andresowi Stenke i Andresowi Vorbauerowi. W 1617 roku by\u0142o tu dw\u00f3ch wolnych so\u0142tys\u00f3w, dziewi\u0119ciu ch\u0142op\u00f3w pe\u0142now\u0142\u00f3kowych i dw\u00f3ch p\u00f3\u0142w\u0142\u00f3kowych; ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 dwie w\u0142\u00f3ki, a karczmarz jedn\u0105. Czynsz wynosi\u0142 w 1621 roku 185 floren\u00f3w, w 1670 roku gospodarowa\u0142o tu sze\u015bciu du\u017cych i sze\u015bciu ma\u0142ych ch\u0142op\u00f3w, a so\u0142tysami byli w 1706 roku Martin Zisge, w 1718 roku Adam Stolz. D\u017cuma z 1710 roku zostawi\u0142a z dziesi\u0119ciu gospodarstw ch\u0142opskich p\u00f3\u0142tora i so\u0142tysa.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 122 mieszka\u0144c\u00f3w: 47 luteran\u00f3w i 75 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej Barkotzin. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku wie\u015b ch\u0142opska *Neu-Grabau* z 23 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 27 zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142a 448 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 230 ewangelik\u00f3w, 212 katolik\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w. Sta\u0142o w niej 55 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowym Barkoczynie; katolicy \u2014 do parafii w Alt-Grabau; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Odnotowano tu tak\u017ce szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 i karczm\u0119. Miejscowa szko\u0142a ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii w Nowym Barkoczynie.\n\nSpis z 1885 roku wykaza\u0142 456 mieszka\u0144c\u00f3w: 254 katolik\u00f3w i 202 ewangelik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 479 mieszka\u0144c\u00f3w; niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142y 204 osoby, a polski \u2014 275 os\u00f3b. W tej grupie niemieckoj\u0119zycznej by\u0142o 196 ewangelik\u00f3w i o\u015bmiu katolik\u00f3w. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku naliczy\u0142 438 mieszka\u0144c\u00f3w: 301 wyznania rzymskokatolickiego i 137 ewangelickiego, przy czym narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142y 33 osoby, a polsk\u0105 \u2014 405.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowy Barkoczyn (Neu Barkoschin) i podaje tu 202 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 86, nr 83; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Berent, s. 40, poz. 59; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 64; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat ko\u015bcierski, poz. 17; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Neu Barkoczyn; niemiecka mapa topograficzna \u201eSch\u00f6nfliess\u201d, arkusz 1875/537, wydanie z 1925 roku; niemiecka mapa topograficzna \u201eAlt-Grabau\u201d, arkusz 1874, wydanie z 1877 roku z uzupe\u0142nieniami z 1902 roku; Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Nowa Karczma (pozycje 11 i 19); ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eRenowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma\u201d, koscierski.info; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 10, pozycja 84; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 77, 172\u2013173; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 108; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Renowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma \u2014 koscierski.info [kopia archiwalna 2009-06-06]","url":"https://web.archive.org/web/20090606113325/http://koscierski.info:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 10, pozycja 84","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 77, 172\u2013173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0202","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.147019,"lng":18.157987,"name_de":"Neu Grabau","name_pl":"Grab\u00f3wko \u2014 cmentarz ewangelicki przy drodze do Rekownicy (gmina Nowa Karczma)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grab\u00f3wko, po niemiecku Klein Grabau, le\u017cy na po\u0142udnie od Kwidzyna, w gminie Kwidzyn. Cmentarz za\u0142o\u017cono tu w pierwszej po\u0142owie XIX wieku, na po\u0142udniowym kra\u0144cu wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi z Kwidzyna do Nebrowa. W pobli\u017cu biegn\u0105 tory kolei w\u0105skotorowej; cmentarz zajmuje dzia\u0142k\u0119 numer 14. W ewidencji konserwatorskiej miejsce figuruje jako cmentarz dawniej ewangelicki. Ten sam wykaz notuje w Grab\u00f3wku osobno kaplic\u0119 cmentarn\u0105 z oko\u0142o 1930 roku. W wykazie nie wskazano po\u0142o\u017cenia kaplicy. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 datuje go na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. W programie wymieniono go w\u015br\u00f3d nekropolii gminy jako cmentarz \u201ez zachowanymi nagrobkami i starodrzewem\u201d.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Klein Grabau jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 48 prywatnych dom\u00f3w mieszkalnych i 488 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 459 ewangelik\u00f3w, 28 katolik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania. Wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142o te\u017c s\u0105siednie Gro\u00df Grabau.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje Klein Grabau (strona 76, pozycja 54) z 653 mieszka\u0144cami, w tym 584 ewangelikami i 69 katolikami; ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie. Wed\u0142ug Harnocha parafia kwidzy\u0144ska liczy\u0142a w 1890 roku oko\u0142o 17 000 dusz.\n\nInn\u0105 wsi\u0105 jest Grab\u00f3wko w gminie Nowa Karczma w powiecie ko\u015bcierskim, dawniej Neu Grabau; tamtejszy cmentarz poewangelicki wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia pod pozycj\u0105 19.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusze gmin Kwidzyn (pozycje 116 i 121) i Nowa Karczma (pozycja 19); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, s. 76, pozycja 54; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eGrab\u00f3wko\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 516; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Gda\u0144sk 1868, s. 102\u2013103.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 121","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen","url":""},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 533 i 539\u2013540","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eGrab\u00f3wko\u201d","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 85","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Gda\u0144sk 1868, s. 102\u2013103","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1084","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.702731,"lng":18.827774,"name_de":"","name_pl":"Grab\u00f3wko \u2014 cmentarz ewangelicki przy drodze z Kwidzyna do Nebrowa (gmina Kwidzyn)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Grabowie jest cmentarz epidemiczny. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako cmentarz ewangelicki, epidemiczny, i umieszcza w cz\u0119\u015bci wsi zwanej dawniej Maksymilianowem. Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty, nr 573, grudzie\u0144 1986) nazywa go natomiast cmentarzem pocholerycznym, bezwyznaniowym. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Bobowo na lata 2025\u20132028 m\u00f3wi o cmentarzu pocholerycznym w Grabowie, \u017ce jest \u201ew bardzo z\u0142ym stanie\u201d.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku wie\u015b kr\u00f3lewska *Grabau* z 11 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 16 zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142a 546 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 37 ewangelik\u00f3w i 509 katolik\u00f3w. Sta\u0142o w niej 49 budynk\u00f3w mieszkalnych. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce katolicy nale\u017celi do miejscowej parafii, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nGrabowo, wie\u015b w gminie Bobowo, le\u017cy w powiecie starogardzkim. W XIV wieku by\u0142a tu parafia. \u015awi\u0105tyni\u0119 wymieniono w urz\u0119dowym \u201eKatalogu ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych w archidiakonacie pomorskim w lipcu i sierpniu 1596 roku\u201d, spisanym w trakcie akcji rekatolizacyjnej biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego. W tym samym katalogu zapisano, \u017ce wraz ze Sk\u00f3rczem powierzono j\u0105 Kasprowi Happe, kapelanowi biskupa. Piotr Birecki podaje, \u017ce starosta osiecki Adam Walewski wspiera\u0142 Reformacj\u0119 tak usilnie, \u017ce w starostwie osieckim ko\u015bci\u00f3\u0142 w Grabowie, podobnie jak ko\u015bcio\u0142y w Bar\u0142o\u017cnie i w Sk\u00f3rczu, przeszed\u0142 w r\u0119ce luteran\u00f3w oko\u0142o 1565 roku. Fragment wizytacji ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych w 1596 roku, og\u0142oszony w tym samym wydawnictwie, okre\u015bla Grabowo jako fili\u0119 Sk\u00f3rcza.\n\nO tutejszej wsp\u00f3lnocie m\u00f3wi wizytacja z 1649 roku: ko\u015bci\u00f3\u0142 w Grabowie, fili\u0119 parafii w Sk\u00f3rczu, odzyskano z r\u0105k innowierc\u00f3w razem ze \u015bwi\u0105tyni\u0105 sk\u00f3reck\u0105, ale \u2014 jak zanotowa\u0142 wizytator \u2014 \u201ewi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w to innowiercy\u201d.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 230 mieszka\u0144c\u00f3w: 13 luteran\u00f3w i 217 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Starogardzie Gda\u0144skim (Stargard).\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje w Grabowie 569 mieszka\u0144c\u00f3w. W tym samym spisie zapisano 23 ewangelik\u00f3w i 546 katolik\u00f3w. Wed\u0142ug tego spisu parafia ewangelicka Grabowa mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Sk\u00f3rczu, kt\u00f3ry liczy\u0142 2016 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Skurz i podaje tu 1 ewangelika (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Katalog ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych w archidiakonacie pomorskim w lipcu i sierpniu 1596 roku, w: Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; fragment wizytacji ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych w 1596 roku (\u201eFilia Skurcz, Grabowo\u201d), tam\u017ce, zeszyt II, s. 303; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 32\u201333, poz. 12 (Grabau), i s. 34\u201335, poz. 53 (Skurz); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Bobowo; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 70; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 58, nr 70; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 205\u2013206, pozycja 79; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Bobowo na lata 2025\u20132028 (uchwa\u0142a nr XV/110/2025 z 26 listopada 2025 roku), Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2025, poz. 4667, s. 49; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Bobowo","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 205\u2013206, pozycja 79","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Bobowo na lata 2025\u20132028 (uchwa\u0142a nr XV/110/2025 z 26 listopada 2025 roku), Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2025, poz. 4667, s. 49","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1116","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.828716,"lng":18.601869,"name_de":"Grabau","name_pl":"Grabowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po ewangelickich mieszka\u0144cach Grabowa Ko\u015bcierskiego pozosta\u0142 cmentarz. Zosta\u0142 on uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w i jest dzi\u015b nieczynny. Za\u0142o\u017cono go podobno w 1891 roku, lecz daty tej nie potwierdza \u017caden z dost\u0119pnych wykaz\u00f3w. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tutejsi ewangelicy nie mieli.\n\nGrabowo Ko\u015bcierskie, po niemiecku Alt Grabau, to kaszubska wie\u015b dawnego powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent), z w\u0142asnym urz\u0119dem stanu cywilnego i katolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym \u015bwi\u0119tej Anny, wzniesionym w 1631 roku, za kartuz\u00f3w; parafia ma fili\u0119 w Rekownicy. W 1284 roku Alt Grabau wyznacza\u0142o po\u0142udniowy kraniec ziemi Pirsna, a w 1291 roku dobra klasztoru w \u0141eknie si\u0119ga\u0142y \u201ea\u017c do granic Strippau i Alt-Grabau\u201d. Parafi\u0119 w Grabowie Ko\u015bcierskim wymieniaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a po raz pierwszy w 1284 roku \u2014 tak podaje inwentarz zabytk\u00f3w z 1884 roku, zastrzegaj\u0105c, \u017ce to data pierwszej wzmianki o parafii, nie budowy ko\u015bcio\u0142a. Sam\u0105 wie\u015b *S\u0142ownik geograficzny* zna z dokument\u00f3w od 1295 roku.\n\nLuteranie pojawili si\u0119 tu w XVI wieku. *S\u0142ownik geograficzny* podaje, \u017ce w XVI wieku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Dor\u0119gowskich, pocz\u0105tkowo luteran\u00f3w, kt\u00f3rzy w pobliskiej Rekownicy zbudowali zb\u00f3r; potem wr\u00f3cili do katolicyzmu i zamienili zb\u00f3r na ko\u015bci\u00f3\u0142. Oko\u0142o 1600 roku dobra obj\u0105\u0142 Maciej de Szedlin Knibawski (Harnoch pisze: von Knibowski), \u201ezagorza\u0142y zwolennik luteranizmu\u201d, kt\u00f3ry sprowadzi\u0142 do Grabowa i okolicznych, w wi\u0119kszo\u015bci opustosza\u0142ych wsi wielu lutera\u0144skich osadnik\u00f3w z Brandenburgii i Pomorza, a w pobliskim K\u0142obucinie wystawi\u0142 im zb\u00f3r. W 1617 roku dobra przesz\u0142y w r\u0119ce kartuz\u00f3w. Wed\u0142ug *S\u0142ownika* klasztor je kupi\u0142, wed\u0142ug H. Schucha naby\u0142 je w drodze zamiany. Schuch podaje te\u017c, \u017ce kartuzi w 1630 roku wyp\u0119dzili z K\u0142obucina lutera\u0144skiego duchownego Martina Taberta, kt\u00f3rego osadnicy przywiedli ze sob\u0105 z dawnych stron. Wtedy sami mieszka\u0144cy rozebrali drewniany zb\u00f3r, bo obawiali si\u0119, \u017ce klasztor osadzi w nim katolickiego ksi\u0119dza, i odt\u0105d nale\u017celi do ko\u015bcio\u0142a w Szymbarku.\n\nWed\u0142ug dokumentu z 1701 roku organista by\u0142 zarazem nauczycielem \u2014 to pierwsza wiadomo\u015b\u0107 o tutejszej szkole. 22 maja 1722 roku klasztor nakaza\u0142, by ka\u017cdy luteranin w Grabowie p\u0142aci\u0142 proboszczowi 2 grosze rocznie od dziesi\u0105tego roku \u017cycia; za pogrzeb luteranina proboszcz m\u00f3g\u0142 \u017c\u0105da\u0107 3 floren\u00f3w. Przywilej m\u0142y\u0144ski z 1727 roku dla Jacoba Eichmanna zobowi\u0105zywa\u0142 m\u0142ynarza do przestrzegania \u015bwi\u0105t katolickich i do p\u0142acenia proboszczowi dziesi\u0119ciny, kol\u0119dy i spowiednego; mle\u0107 w tym m\u0142ynie musieli mieszka\u0144cy K\u0142obuczyna, Fustpetersh\u00fctte, Grabaush\u00fctte i Alt-Grabau. W 1772 roku we wsi mieszka\u0142o 109 os\u00f3b, wszyscy Polacy i katolicy.\n\nLiczby mieszka\u0144c\u00f3w podaj\u0105 kolejne wykazy. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 205 mieszka\u0144c\u00f3w: 95 luteran\u00f3w i 110 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 w Szymbarku (Sch\u00f6nberg) i katolick\u0105 w Grabowie. *S\u0142ownik geograficzny* notuje w Starym Grabowie ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki parafialny, szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 i dwie karczmy, 5021 m\u00f3rg obszaru, 49 dom\u00f3w mieszkalnych oraz 276 katolik\u00f3w, 219 ewangelik\u00f3w i sze\u015b\u0107 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. W spisie z 1 grudnia 1885 roku wie\u015b wyst\u0119puje w dw\u00f3ch cz\u0119\u015bciach: gmina wiejska liczy\u0142a 329 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 186 ewangelik\u00f3w, 141 katolik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Szymbarku i katolick\u0105 w Grabowie (strona 38, pozycja 6) \u2014 a obszar dworski 101 mieszka\u0144c\u00f3w, 65 ewangelik\u00f3w i 36 katolik\u00f3w (strona 44, pozycja 113); razem 430 os\u00f3b. Ten sam podzia\u0142 stosuje spis z 1 grudnia 1910 roku: gmina wiejska liczy\u0142a wtedy 435 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 248 poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 234 ewangelik\u00f3w i czternastu katolik\u00f3w; po polsku m\u00f3wi\u0142o 187 os\u00f3b. Obszar dworski liczy\u0142 131 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 57 niemieckoj\u0119zycznych \u2014 52 ewangelik\u00f3w i pi\u0119ciu katolik\u00f3w \u2014 oraz 74 polskoj\u0119zycznych. Razem dawa\u0142o to 566 os\u00f3b. Miejscowo\u015b\u0107 figuruje w tym wykazie jako Alt Grabau, a jej parafi\u0105 ewangelick\u0105 pozostawa\u0142 Szymbark w powiecie kartuskim. Liczba 435, kt\u00f3r\u0105 podaje leksykon Meyersa, to ludno\u015b\u0107 gminy wiejskiej wed\u0142ug spisu z 1910 roku; spis z 1905 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 405 os\u00f3b, a w obszarze dworskim 114.\n\nPrasa wskazuje jednak, \u017ce na pocz\u0105tku XX wieku w Grabowie mieszka\u0142 duchowny ewangelicki. W 1912 roku pastor Samuel Pfeiffer, podpisany \u201eAlt-Grabau, Krs. Berent, Wpr.\u201d, zawiadomi\u0142 w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d o swoim \u015blubie z Charlotte z domu Bading, zawartym 28 maja w Neuk\u00f6lln. Jesieni\u0105 1934 roku chrze\u015bcija\u0144ski dziennik \u201eAufw\u00e4rts\u201d, omawiaj\u0105c gminy ewangelickie okr\u0119gu ko\u015bcielnego Ko\u015bcierzyna, wymieni\u0142 w\u015br\u00f3d nich Altgrabau: w wojnie \u015bwiatowej straci\u0142o ono 62 syn\u00f3w, a liczba jego dusz spad\u0142a z 1585 do 911. Gazeta traktuje wi\u0119c Grabowo jako osobn\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105, cho\u0107 almanach z 1913 roku zalicza wie\u015b do parafii w Szymbarku. Ca\u0142y okr\u0119g ko\u015bcierski liczy\u0142 wed\u0142ug tego artyku\u0142u w 1913 roku 21 209 ewangelik\u00f3w, a w 1934 roku ju\u017c tylko 6371.\n\nPo 1945 roku wie\u015b pozosta\u0142a polska i katolicka.\n\nKarta cmentarza z grudnia 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eCmentarz zdewastowany\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy poza zabudowaniami wsi, na terenie le\u015bnym po zachodniej stronie drogi gruntowej do Piotrowa; z dawnego ogrodzenia pozosta\u0142y tylko fragmenty obwa\u0142owania kamiennego, a cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocn\u0105 ogrodzono wt\u00f3rnie siatk\u0105 na metalowych s\u0142upkach. Zachowa\u0142o si\u0119 sze\u015b\u0107 p\u0142yt nagrobnych, jeden nagrobek wolno stoj\u0105cy i zniszczony pomnik bez p\u0142yty, a najstarszy nagrobek upami\u0119tnia\u0142 Alberta Dohringa, \u017cyj\u0105cego w latach 1848\u20131895.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug *S\u0142ownika* wie\u015b znana jest z dokument\u00f3w od 1295 roku, w innych przytoczonych \u017ar\u00f3d\u0142ach pojawia si\u0119 w 1284 i 1291 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 234 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami) i 52 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eGrabowo Ko\u015bcierskie\u201d \u2014 Memento Mori (kopia archiwalna z 7 VIII 2024); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom II, has\u0142o \u201eGrabowo 7. Stare\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Berent, s. 38\u201339, poz. 6, i s. 44, poz. 113; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, pozycje 5 i 117; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 86, nr 82; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Carthaus, Berent und Neustadt\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 1), Danzig 1884; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat Berent, s. 2\u20133, poz. 5, i s. 6\u20137, poz. 116; karta cmentarza w Grabowie Ko\u015bcierskim, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 18, 23; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 169\u2013172, 184, 186\u2013187; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 maja 1912 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAufw\u00e4rts\u201d, 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Grabowo Ko\u015bcierskie \u2014 Memento Mori [kopia archiwalna 2024-08-07]","url":"https://web.archive.org/web/20240807021711/https://www.memento-mori.org.pl/grabowo-koscierskie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Carthaus, Berent und Neustadt\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 1), Danzig 1884","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 18, 23","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 169\u2013171, 186\u2013187","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 maja 1912 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MDTI66QJD3TL5ZXBPC3FYB5GU2RQBZS7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAufw\u00e4rts\u201d, 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PIHW7J6OBP5J4MHZDPNK2IOHR6OKOEDD"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0200","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.173467,"lng":18.148039,"name_de":"Alt Grabau","name_pl":"Grabowo Ko\u015bcierskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grabowska Huta, po niemiecku Grabaush\u00fctte, by\u0142a wsi\u0105 dawnego powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej; urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142a w Grabowie Ko\u015bcierskim. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 198 mieszka\u0144c\u00f3w w 26 domach \u2014 146 ewangelik\u00f3w i 52 katolik\u00f3w. W leksykonie Meyersa podano 282 mieszka\u0144c\u00f3w wed\u0142ug spisu z 1910 roku.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Grabaush\u00fctte* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 12 gospodarstwami ch\u0142opskimi i o\u015bmioma zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 20 budynk\u00f3w mieszkalnych i 147 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 101 ewangelik\u00f3w i 46 katolik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Alt-Grabau, a dzieci do tamtejszego okr\u0119gu szkolnego.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o; tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku, co po\u015bwiadcza wykaz gmin z 1885 roku, podaj\u0105cy przy Grabowskiej Hucie parafi\u0119 \u201eSch\u00f6nberg\u201d. W wykazie parafii ewangelickich ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku figuruje Sch\u00f6nberg w powiecie kartuskim (Karthaus), czyli Szymbark.\n\nPierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 we wsi 287 mieszka\u0144c\u00f3w w czterdziestu budynkach mieszkalnych: 149 wyznania ewangelickiego i 138 rzymskokatolickiego. Narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142y 152 osoby, polsk\u0105 \u2014 135.\n\nPozosta\u0142o\u015bci\u0105 po tej spo\u0142eczno\u015bci jest cmentarz, kt\u00f3ry wed\u0142ug Stowarzyszenia Historyczno-Eksploracyjnego \u201eMemento Mori\u201d za\u0142o\u017cono pod koniec XIX wieku. Wed\u0142ug opisu stowarzyszenia, opartego na ogl\u0119dzinach z maja 2024 roku, nagrobki zosta\u0142y niemal ca\u0142kowicie zdewastowane; zachowa\u0142y si\u0119 jedynie ich obramowania i jedno ozdobne ogrodzenie z tablic\u0105 epitafijn\u0105 osoby zmar\u0142ej w 1905 roku. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, w wykazie dla gminy Nowa Karczma, cmentarz figuruje pod pozycj\u0105 17 jako poewangelicki; le\u017cy na wzniesieniu, oko\u0142o trzystu metr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi. Katolicy nale\u017c\u0105 dzi\u015b do parafii \u015bwi\u0119tej Anny w Grabowie Ko\u015bcierskim. W s\u0105siednim Grabowie Ko\u015bcierskim znajduje si\u0119 osobny cmentarz ewangelicki.\n\nHut\u0119 szk\u0142a za\u0142o\u017cy\u0142 tu w 1621 roku przeor kartuz\u00f3w Heinrich Villarius. Karczm\u0119 sprzedano w 1654 roku Gergenowi Kr\u00fcgerowi i Trine Hiesen. W 1670 roku mieszka\u0142o tu dziewi\u0119ciu ch\u0142op\u00f3w, p\u0142ac\u0105cych po 12 floren\u00f3w, i karczmarz. Przed d\u017cum\u0105 z 1710 roku we wsi by\u0142o dziewi\u0119ciu p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w, po niej trzech i trzech ogrodnik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 160 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, strona 38, pozycja 25; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 10, pozycja 86; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 77, 173; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33; Grabowska Huta \u2014 cmentarz ewangelicki, Stowarzyszenie Historyczno-Eksploracyjne \u201eMemento Mori\u201d (wersja strony z 13 czerwca 2025 roku, zapis w archiwum internetowym z 8 listopada 2025 roku); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz dla gminy Nowa Karczma, pozycje 11 i 17; Diecezja Pelpli\u0144ska, karta parafii \u015bwi\u0119tej Anny w Grabowie Ko\u015bcierskim (diecezja-pelplin.pl, stan z 11 listopada 2026 roku); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (punkt ze zbioru po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 10, pozycja 86","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 77, 173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"Grabowska Huta \u2014 cmentarz ewangelicki \u2014 Stowarzyszenie Historyczno-Eksploracyjne \u201eMemento Mori\u201d (wersja strony z 13 czerwca 2025 roku, oparta na ogl\u0119dzinach z maja 2024 roku; zapis w archiwum internetowym z 8 listopada 2025 roku)","url":"https://web.archive.org/web/20251108005954/https://memento-mori.org.pl/grabowska-huta-cmentarz-ewangelicki/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Parafia pw. \u015awi\u0119tej Anny w Grabowie Ko\u015bcierskim \u2014 Diecezja Pelpli\u0144ska (stan z 11 listopada 2026 roku)","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-swietej-anny-w-grabowie-koscierskim/"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 wykaz dla gminy Nowa Karczma (WUOZ w Gda\u0144sku), poz. 11 (Grabowo Ko\u015bcierskie) i 17 (Grabowska Huta)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 punkt ze zbioru po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy (\u201eGrabowska Huta\u201d)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0201","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.182746,"lng":18.168565,"name_de":"Grabaush\u00fctte","name_pl":"Grabowska Huta \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 (d. ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej) z cmentarzem przyko\u015bcielnym. Zbudowany w 1776 roku jako \u015bwi\u0105tynia ewangelicka. Wie\u015b nosi\u0142a do 1945 roku niemieck\u0105 nazw\u0119 Gro\u00df Thierbach i by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej. Wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 641/69 decyzj\u0105 z 27 lutego 1968 roku, razem z cmentarzem przyko\u015bcielnym. Dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em filialnym rzymskokatolickiej parafii w Rogajnach; ortofotomapa pokazuje budynek pod dachem, z wie\u017c\u0105 od zachodu. Has\u0142o \u201eruiny ko\u015bcio\u0142a\u201d w serwisie zabytek.pl i dopisek \u201eruina\u201d w Wikidanych nie odpowiadaj\u0105 stanowi obecnemu (\ud83d\udfe1 nie ustalono, z kiedy pochodzi ten opis \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 odbudowany po wpisie do rejestru).\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142, pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, stoi na stromym wzg\u00f3rzu opadaj\u0105cym ku potokowi. Wcze\u015bniejsza \u015bwi\u0105tynia, filia parafii w Skowronach, powsta\u0142a w 1623 roku; z powodu z\u0142ego stanu rozebrano j\u0105 w 1775 roku, a w nast\u0119pnym roku cie\u015bla Hilbrandt z Grei\u00dfings postawi\u0142 obecny, murowany ko\u015bci\u00f3\u0142. Ceglana wie\u017ca na fundamencie z kamienia polnego ma o\u015bmioboczny barokowy he\u0142m z drewnian\u0105 latarni\u0105, kul\u0105 i chor\u0105giewk\u0105 z 1776 roku z herbem D\u00f6nhoff\u00f3w, a mierzy \u0142\u0105cznie 26,68 metra wysoko\u015bci; korpus z czterema osiami okien ma w \u015bwietle 17,26 metra d\u0142ugo\u015bci i 10,20 metra szeroko\u015bci. Boetticher wymienia te\u017c dwa lichtarze o\u0142tarzowe z repusowanej blachy mosi\u0119\u017cnej z 1676 roku, dzwon odlany w 1584 roku w Gda\u0144sku przez Herrmanna Bennigka i mniejszy z 1786 roku oraz obraz w zakrystii ze szko\u0142y M\u00f6llera.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego (NID, stan na 30 czerwca 2026 roku); has\u0142o \u201eGr\u0105dki\u201d w Encyklopedii Warmii i Mazur; ortofotomapa GUGiK; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Gro\u00df Thierbach w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 130.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","denomination":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.wuoz.olsztyn.pl","url":"http://www.bip.wuoz.olsztyn.pl/phocadownload/rejestr/HTML/WUOZ%20Olsztyn%20-%20Rejestr%20zabytkow%20nieruchomych.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-265915"},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Gro\u00df Thierbach (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=52814"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Gr\u0105dki \u2014 Encyklopedia Warmii i Mazur","url":"http://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Gr%C4%85dki"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 130","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0505","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.03749,"lng":19.84879,"name_de":"Gro\u00df Thierbach","name_pl":"Gr\u0105dki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gro\u00df Thierbach)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Graniczna Wie\u015b, po niemiecku Grenzdorf, po kaszubsku Gr\u00f4niczn\u00f4 Wies, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w dawnym powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym (Kreis Danziger H\u00f6he). Zosta\u0142y tu po ewangelikach dwa cmentarze: jeden w pobli\u017cu ulicy Jarz\u0119binowej, na dzia\u0142ce numer 99, drugi przy le\u015bnicz\u00f3wce Pruska Karczma, na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 134/3. Pierwszy figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 57, oba za\u015b w ewidencji wojew\u00f3dzkiej \u2014 pod pozycjami 60 i 61.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Grenzdorf by\u0142 pustkowiem d\u00f3br Czerniewo, kt\u00f3re Jan Trembecki skupi\u0142 z trzech cz\u0119\u015bci od 1754 roku. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Grenzdorf figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 53-letniego Trembeckiego, by\u0142ego chor\u0105\u017cego malborskiego. W 1783 roku dobra przesz\u0142y do jego syna Ignacego Brochwitz-Trembeckiego. W 1827 roku dobra Czerniewo wraz z pustkowiem Grenzdorf przesz\u0142y do Ottona Feliksa Zabokrzyckiego.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Grenzdorf* 33 budynki mieszkalne i 249 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 185 ewangelik\u00f3w i 64 katolik\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu szkolnego w Czerniau, a katolicy \u2014 do parafii w Pr\u0119gowie Dolnym.\n\nW pruskim spisie z 1 grudnia 1885 roku naliczono 245 mieszka\u0144c\u00f3w w 37 domach, w\u015br\u00f3d nich 164 ewangelik\u00f3w i 81 katolik\u00f3w (strony 22\u201323, wiersz 12). Wed\u0142ug tego spisu katolicy nale\u017celi do parafii w Mierzeszynie. Ewangelicy podlegali parafii w Sch\u00f6neck, dzi\u015b Skarszewach. Harnoch podaje, \u017ce ca\u0142y jej okr\u0119g liczy\u0142 6403 dusze i osiem cmentarzy ewangelickich.\n\nW spisie z 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 279 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 264 poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty \u2014 174 ewangelik\u00f3w i 90 katolik\u00f3w \u2014 a czterna\u015bcie os\u00f3b inny j\u0119zyk. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rejencji gda\u0144skiej w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. W tym czasie le\u017ca\u0142a tu\u017c przy granicy z polskim powiatem ko\u015bcierskim. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d czternastu cmentarzy parafii w Mierzeszynie, licz\u0105cej wtedy 3309 ewangelik\u00f3w.\n\nW czasie drugiej wojny \u015bwiatowej w Grenzdorfie dzia\u0142a\u0142 niemiecki ob\u00f3z dla Polak\u00f3w i Kaszub\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eCmentarz w du\u017cym stopniu zniszczony\u201d. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy siedem nagrobk\u00f3w wolnostoj\u0105cych, g\u0142\u00f3wnie tumby i obramowania grob\u00f3w oraz trzy ozdobne ogrodzenia bez tabliczek, a najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 28 pa\u017adziernika 1893 roku. Teren, ogrodzony kamiennym obwa\u0142owaniem, le\u017ca\u0142 na ma\u0142ym wzniesieniu i zarasta\u0142 samosiewem d\u0119bowym i lipowym; ze starodrzewu pozosta\u0142y trzy lipy, w tym okaz o pniu \u015brednicy stu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w, d\u0105b i dwie sosny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sch\u00f6neck i podaje tu 174 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 has\u0142o parafii Sch\u00f6neck, odczyt; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Tr\u0105bki Wielkie (pozycje 60 i 61) oraz wykaz obiekt\u00f3w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie (pozycja 57); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 17; karta cmentarza w Granicznej Wsi, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 624 (s. 24), nr 1411 (s. 141\u2013142); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 41, pozycja 84; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 57, Graniczna Wie\u015b)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 has\u0142o parafii Sch\u00f6neck, odczyt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 624 (s. 24), nr 1411 (s. 141\u2013142)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 41, pozycja 84","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0365","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15555,"lng":18.459189,"name_de":"Grenzdorf","name_pl":"Graniczna Wie\u015b \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Grapicach cmentarz za\u0142o\u017cono w XIX wieku w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi. W rzucie cmentarz mia\u0142 kszta\u0142t prostok\u0105ta u\u0142o\u017conego r\u00f3wnolegle do drogi na Damno. Wzd\u0142u\u017c granicy zachodniej i wschodniej posadzono \u015bwierki, a mapa z 1936 roku pokazuje prowadz\u0105c\u0105 do niego alej\u0119 lipow\u0105. W cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej sta\u0142a kaplica o prostej formie, z dachem dwuspadowym, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a r\u00f3wnie\u017c jako salka katechetyczna. W 1982 roku po\u015brodku dawnej nekropolii wzniesiono ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny. Dzi\u015b jedynym \u015bladem cmentarza jest nagrobek Anny Liesch z domu Krause, zmar\u0142ej w 1936 roku.\n\nW 1784 roku Grapice liczy\u0142y 22 dymy i mia\u0142y nauczyciela; do d\u00f3br nale\u017ca\u0142 folwark Neu-Grapitz, a p\u0142acono z nich 106 talar\u00f3w daniny; wie\u015b le\u017ca\u0142a w synodzie s\u0142upskim.\n\nGrapice (po niemiecku Grapitz) by\u0142y wsi\u0105 rycersk\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 kolejno do von Rexin\u00f3w, von Hoym\u00f3w, von Zitzewitz\u00f3w, von Massow\u00f3w i von Puttkamer\u00f3w, a od po\u0142owy XIX wieku do 1945 roku do rodziny Wallenius. W lipcu 1915 roku m\u0105\u017c, Rudolf Wallenius, i dzieci zawiadomili w berli\u0144skiej prasie, \u017ce w niedziel\u0119 11 lipca rano, po kr\u00f3tkiej chorobie, zmar\u0142a Elisabeth Wallenius z domu Gerlach, w wieku 53 lat; zawiadomienie podpisano w Grapicach, a pogrzeb w Grapicach wyznaczono na \u015brod\u0119 14 lipca po po\u0142udniu. Wykaz Meyersa notuje tu oko\u0142o 212 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1938 roku maj\u0105tek liczy\u0142 795 hektar\u00f3w.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w Damnie (Dammen, dzi\u015b w gminie Damnica), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. W tym okr\u0119gu parafia nale\u017ca\u0142a do pomorskiej prowincji ko\u015bcielnej unii staropruskiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Damnie, w nowym budynku z 1879 roku. Grapice by\u0142y wsi\u0105 filialn\u0105, bez w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a, a katolicy podlegali S\u0142upskowi.\n\nPo 1945 roku mieszka\u0144c\u00f3w zmuszono do wyjazdu albo wysiedlono; w Kartotece Miejscowo\u015bci Pomorza odnotowano p\u00f3\u017aniej 108 z nich w Republice Federalnej Niemiec. W Niemieckiej Republice Demokratycznej kartoteka odnotowa\u0142a 25.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 149; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 970; \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 14 lipca 1915 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 970","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 14 lipca 1915 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FU6F7WX34NQYVNN4NE4TDPWMTRVOYYQ5"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0637","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.510615,"lng":17.431916,"name_de":"Grapitz","name_pl":"Grapice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki le\u017cy przy wschodnim skraju Gr\u0105sina, w s\u0105siedztwie ostatnich zabudowa\u0144, w dawnej cz\u0119\u015bci wsi nale\u017c\u0105cej do folwarku Granzin A. Wyr\u00f3\u017cnia go bogaty drzewostan graniczny z klon\u00f3w jesionolistnych. Dzi\u015b jest to ruina: teren silnie zaro\u015bni\u0119ty, \u015blady poch\u00f3wk\u00f3w zatarte. Z nagrobk\u00f3w udokumentowano jeszcze kamie\u0144 narzutowy upami\u0119tniaj\u0105cy Sophie Deinert, zmar\u0142\u0105 w 1937 roku.\n\nU wej\u015bcia od p\u00f3\u0142nocy upami\u0119tniono pochowanych tu uchod\u017ac\u00f3w z Warmii \u2014 wed\u0142ug wystawy z 2020 roku czterna\u015bcie os\u00f3b \u2014 i ich duchownego Oskara Lingnaua, proboszcza z \u0141ajs (Layss) na Warmii, zmar\u0142ego w Gr\u0105sinie 13 marca 1945 roku. W 1994 roku sta\u0142 tu drewniany krzy\u017c z inskrypcj\u0105 dotycz\u0105c\u0105 poch\u00f3wk\u00f3w z lat 1945\u20131995; wystawa z 2020 roku opisuje drewniany krzy\u017c z granitow\u0105 p\u0142yt\u0105, a serwis cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 granitowy obelisk, le\u017c\u0105cy frontem do ziemi. Monografia i serwis nazywaj\u0105 Lingnaua pastorem, lecz wed\u0142ug wystawy zar\u00f3wno duchowny, jak i jego wierni byli katolikami \u2014 i to ta wersja si\u0119 broni: Pagel prowadzi Gr\u0105sino jako wie\u015b bez w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a, wpisan\u0105 do parafii \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku, wi\u0119c pastora na miejscu by\u0107 tu nie mog\u0142o. Dlatego cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 uznaje ten cmentarz za katolicki. Kiedy 8 marca 1945 roku wkroczyli tu Sowieci, poza mieszka\u0144cami przebywa\u0142o we wsi oko\u0142o sze\u015bciuset uchod\u017acc\u00f3w.\n\nCmentarze by\u0142y w Gr\u0105sinie dwa, bo maj\u0105tek podzielono na folwarki Granzin A (cz\u0119\u015b\u0107 wschodnia) i Granzin B (cz\u0119\u015b\u0107 zachodnia); na obu chowano jeszcze po drugiej wojnie \u015bwiatowej. Drugi le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, w\u015br\u00f3d p\u00f3l, przy drodze do Wielog\u0142\u00f3w. Wszyscy mieszka\u0144cy nale\u017celi do jednej parafii \u2014 \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d), http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl) \u2014 Gmina Redzikowo, Gr\u0105sino, https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/1408-2/; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 177\u2013178; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o \u201e35. Granzin\u201d, s. 496\u2013498.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/1408-2/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"muzeum.swolowo.pl","url":"http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o \u201e35. Granzin\u201d, s. 496\u2013498","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1026","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.4998,"lng":17.156,"name_de":"Granzin","name_pl":"Gr\u0105sino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Gr\u0105sinie zachowa\u0142y si\u0119 dwa cmentarze ewangelickie, na kt\u00f3rych chowano do ko\u0144ca lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. Pierwszy le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, po wschodniej stronie starej drogi do Wielog\u0142\u00f3w: niewielkie prostok\u0105tne za\u0142o\u017cenie o powierzchni oko\u0142o 1700 metr\u00f3w kwadratowych, wygrodzone g\u0142ogowym \u017cywop\u0142otem i nasadzeniami drzew. Wej\u015bcie prowadzi\u0142o pierwotnie od zachodu, dzi\u015b prowadzi od po\u0142udnia. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego notuje w naro\u017cniku po\u0142udniowo-wschodnim kilka nagrobk\u00f3w dzieci\u0119cych, po stronie przeciwleg\u0142ej \u2014 nagrobki z lat czterdziestych XX wieku, a jako jeden z najstarszych udokumentowanych poch\u00f3wk\u00f3w \u2014 gr\u00f3b z 1910 roku. Wed\u0142ug p\u00f3\u017aniejszej inwentaryzacji grob\u00f3w przedwojennych mieszka\u0144c\u00f3w nie wida\u0107: zosta\u0142y granitowa podstawa pod krzy\u017c \u017celiwny, podstawa z fragmentem a\u017curowego krzy\u017ca z grobu dzieci\u0119cego i u\u0142amek betonowego nagrobka. Mogi\u0142y dzieci\u0119ce w naro\u017cniku po\u0142udniowo-wschodnim to wed\u0142ug niej groby dzieci pierwszych polskich osadnik\u00f3w.\n\nW opisie Pomorza z 1784 roku Gr\u0105sino liczy\u0142o cztery dymy. Br\u00fcggemann powo\u0142uje si\u0119 tu na matryku\u0142\u0119 ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Piotra na Starym Mie\u015bcie w S\u0142upsku z 7 lipca 1590 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rej by\u0142o wtedy we wsi \u201esechs Bauerh\u00f6fe\u201d i \u201e2 w\u00fcste Kathen\u201d \u2014 sze\u015b\u0107 gospodarstw ch\u0142opskich i dwie puste cha\u0142upy; z ich podlegaj\u0105cych podatkowi \u0142an\u00f3w sk\u0142ada\u0142o si\u0119 w 1784 roku ca\u0142e dobro.\n\nDrugi cmentarz le\u017cy we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi. Oba za\u0142o\u017cenia s\u0105 dzi\u015b zaro\u015bni\u0119te.\n\nGr\u0105sino, po niemiecku Granzin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim (Landkreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; w 1925 roku mieszka\u0142 tu jeden katolik. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; parafianie nale\u017celi do zboru \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku (Kirchspiel Stolp-Altstadt) w Ko\u015bciele unii staropruskiej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Granzin jako dwa obwody dworskie: w pierwszym, oznaczonym liter\u0105 A, naliczono 138 ewangelik\u00f3w, w drugim, oznaczonym liter\u0105 B \u2014 88, a w \u017cadnym ani jednego katolika. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 261 w 1910 roku, 279 w 1925 i 258 w 1939.\n\nArmia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b 8 marca 1945 roku.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce kartoteka odnalaz\u0142a 142 mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 31 w NRD. Straty: 6 poleg\u0142ych, 4 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 17 zaginionych. Nauczycielami byli Block (1931) i Gaul, poleg\u0142y w kwietniu 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gr\u0105sino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim [kopia archiwalna 2022-06-30]; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 177\u2013178; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 969.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gr\u0105sino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim [kopia archiwalna 2022-06-30]","url":"https://web.archive.org/web/20220630064319/https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-slupsk/10-grasino"},{"typ":"wystawa / inwentaryzacja","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S\u0142upsk-1.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 969","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0680","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.493733,"lng":17.146108,"name_de":"Granzin (Kreis Stolp)","name_pl":"Gr\u0105sino \u2014 cmentarz po\u0142udniowy (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gr\u0105sino, po niemiecku Granzin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim i przed 1945 rokiem by\u0142o niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelickie; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142o. Cmentarz ewangelicki le\u017cy przy wschodnim skraju wsi, w s\u0105siedztwie ostatnich zabudowa\u0144, w cz\u0119\u015bci, kt\u00f3ra nale\u017ca\u0142a niegdy\u015b do folwarku Granzin A. Wyr\u00f3\u017cnia go bogaty drzewostan graniczny z klon\u00f3w jesionolistnych. Dzi\u015b jest to ruina: teren silnie zaro\u015bni\u0119ty, \u015blady poch\u00f3wk\u00f3w zatarte. Z nagrobk\u00f3w udokumentowano kamie\u0144 narzutowy upami\u0119tniaj\u0105cy Sophie Deinert, zmar\u0142\u0105 w 1937 roku.\n\nW 1784 roku Gr\u0105sino liczy\u0142o cztery dymy i by\u0142o wcielone do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Piotra na Starym Mie\u015bcie w S\u0142upsku. Br\u00fcggemann powo\u0142uje si\u0119 tu na matryku\u0142\u0119 tego ko\u015bcio\u0142a z 7 lipca 1590 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rej by\u0142o wtedy we wsi \u201esechs Bauerh\u00f6fe\u201d i \u201e2 w\u00fcste Kathen\u201d \u2014 sze\u015b\u0107 gospodarstw ch\u0142opskich i dwie puste cha\u0142upy; z ich podlegaj\u0105cych podatkowi \u0142an\u00f3w sk\u0142ada\u0142o si\u0119 w 1784 roku ca\u0142e dobro.\n\nU wej\u015bcia od p\u00f3\u0142nocy upami\u0119tniono pochowanych tu uchod\u017ac\u00f3w z Warmii \u2014 wed\u0142ug wystawy z 2020 roku 14 os\u00f3b \u2014 i ich duchownego Oskara Lingnaua (1877\u20131945), proboszcza z \u0141ajs (Layss) na Warmii, zmar\u0142ego w Gr\u0105sinie 13 marca 1945 roku. W 1994 roku sta\u0142 tu drewniany krzy\u017c z inskrypcj\u0105 dotycz\u0105c\u0105 poch\u00f3wk\u00f3w z lat 1945\u20131995; wystawa z 2020 roku opisuje drewniany krzy\u017c z granitow\u0105 p\u0142yt\u0105, a serwis cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 granitowy obelisk, le\u017c\u0105cy frontem do ziemi. Monografia i serwis nazywaj\u0105 Lingnaua pastorem, lecz wed\u0142ug wystawy zar\u00f3wno duchowny, jak i jego wierni byli katolikami.\n\nW Gr\u0105sinie by\u0142y dwa cmentarze, bo maj\u0105tek podzielono na folwarki Granzin A (cz\u0119\u015b\u0107 wschodnia) i Granzin B (cz\u0119\u015b\u0107 zachodnia); na obu chowano po drugiej wojnie \u015bwiatowej, do ko\u0144ca lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. Drugi le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, w\u015br\u00f3d p\u00f3l, przy drodze do Wielog\u0142\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d), http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl) \u2014 Gmina Redzikowo, Gr\u0105sino, https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/1408-2/; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 177\u2013178; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Granzin; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 969.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"wystawa / inwentaryzacja","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S\u0142upsk-1.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/1408-2/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"muzeum.swolowo.pl","url":"http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 969","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Granzin","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1137","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.499167,"lng":17.151111,"name_de":"Granzin (Kreis Stolp)","name_pl":"Gr\u0105sino \u2014 cmentarz wschodni (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gra\u017cymowo \u2014 do 1938 roku Grasnitz \u2014 le\u017cy w gminie Prabuty, w powiecie kwidzy\u0144skim. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje tu cmentarz ewangelicki bez daty za\u0142o\u017cenia, numeru dzia\u0142ki i opisu po\u0142o\u017cenia. W tym samym arkuszu figuruj\u0105 dawne za\u0142o\u017cenie dworskie z parkiem oraz d\u0119by przy dawnej drodze ze Sta\u0144kowa do Gra\u017cymowa. W urz\u0119dowym rejestrze zabytk\u00f3w nieruchomych cmentarza w Gra\u017cymowie nie ma.\n\nGrasnitz nie by\u0142 wsi\u0105 ch\u0142opsk\u0105, lecz obwodem dworskim. S\u0142ownik geograficzny opisuje go jako dobra le\u017c\u0105ce nad jeziorem zwanym Matczyne, po niemiecku Muttersee, z kt\u00f3rego struga p\u0142ynie do Liwy i p\u0119dzi tutejszy m\u0142yn. Dobra le\u017ca\u0142y p\u00f3\u0142 mili od Prabut, mil\u0119 od Susza, blisko lasu. Obszar liczy\u0142 1063 morgi, sta\u0142o tu dwana\u015bcie budynk\u00f3w, w tym sze\u015b\u0107 mieszkalnych, a mieszka\u0142o 77 ewangelik\u00f3w; poczta by\u0142a w Prabutach, szko\u0142a w Sta\u0144kowie, czyli w Riesenwalde.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku podaje dla obwodu dworskiego Grasnitz 272 hektary: 197 roli ornej, 31 \u0142\u0105k i 38 lasu. Zasta\u0142 tu pi\u0119\u0107 budynk\u00f3w mieszkalnych, dziesi\u0119\u0107 gospodarstw domowych i 50 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 26 m\u0119\u017cczyzn i 24 kobiety, w tym 48 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W spisie obie parafie, ewangelicka i katolicka, mieszcz\u0105 si\u0119 w Prabutach. Obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142 siedzib\u0119 w Gro\u00df Jauth, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Riesenwalde, dzisiejszym Sta\u0144kowie. Grasnitz nale\u017ca\u0142 wtedy do powiatu suskiego (Kreis Rosenberg), kt\u00f3ry si\u0119ga\u0142 od Prabut po Susz. 16 lipca 1938 roku w\u0142adze niemieckie zmieni\u0142y nazw\u0119 Grasnitz na Drulitten.\n\nProgram Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 wymienia go w\u015br\u00f3d nieu\u017cytkowanych cmentarzy ewangelickich, kt\u00f3re \u201es\u0105 zaniedbane, starodrzew niszczeje, tereny cmentarzy zarastaj\u0105 samosiejkami\u201d.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Grasnitz* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu sze\u015b\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych i 77 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Riesenwalde, czyli w Sta\u0144kowie, a dzieci do tamtejszego okr\u0119gu szkolnego.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Prabuty (Riesenburg) i podaje tu 81 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, pozycje 17, 18 i 359, stan z 29 sierpnia 2026 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom II, has\u0142o \u201eGrazymowo\u201d, strona 799; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Rosenberg, obw\u00f3d dworski Grasnitz, strony 86\u201387, pozycja 82; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Drulitten w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 116\u2013117; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 17","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Rosenberg, obw\u00f3d dworski Grasnitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Drulitten (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=51184"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 1290, s. 35, poz. 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1096","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71953,"lng":19.22524,"name_de":"Grasnitz","name_pl":"Gra\u017cymowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po ewangelickiej spo\u0142eczno\u015bci Grodziska, do 1945 roku Rittersbergu, zosta\u0142 cmentarz. Jego dzisiejszego stanu nie opisuje ani wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w, kt\u00f3ry gminy Rzeczenica nie obejmuje, ani rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, kt\u00f3ry Grodziska nie wymienia.\n\nDzi\u015b jest to licz\u0105ca kilkana\u015bcie os\u00f3b wie\u015b w gminie Rzeczenica, cz\u0119\u015b\u0107 so\u0142ectwa Olszanowo (Elsenau). Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego (Kreis Schlochau): do lat 1919\u20131920 w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzy\u0144skiej, w latach 1920\u20131938 w prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144sko-Zachodniopruska i rejencji pilskiej, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze, nadal w tej samej rejencji (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen).\n\nZb\u00f3r luterski powsta\u0142 tu w drugiej po\u0142owie szesnastego wieku. Ksi\u0105dz Panske wylicza Rittersberg w\u015br\u00f3d siedemnastu d\u00f3br szlacheckich starostwa cz\u0142uchowskiego, na kt\u00f3rych za starosty Stanis\u0142awa Latalskiego zak\u0142adano zbory, jak pisze, \u201ena \u015bwie\u017cym korzeniu\u201d; dat ani nazwisk duchownych nie podaje. Najstarsz\u0105 wiadomo\u015b\u0107 o tutejszym ko\u015bciele zapisa\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski: akta synodu prowincjonalnego arcybiskupa Jana W\u0119\u017cyka z 1628 roku m\u00f3wi\u0105 o nim, \u017ce jest \u201ezabrany i zbezczeszczony przez heretyk\u00f3w\u201d, a za oficja\u0142a Trebnica w 1653 roku sta\u0142 we wsi zb\u00f3r luterski. Aleksander Klemp (1994, s. 209) podaje: \u201eZb\u00f3r od 1638 r., duchowni zob. Olszanowo\u201d; na s. 127 wymienia Grodzisko w\u015br\u00f3d osad szlacheckich, w kt\u00f3rych w pierwszej po\u0142owie XVII wieku znajdowa\u0142y si\u0119 zbory lutera\u0144skie.\n\nW wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem Grodziska figuruje 40-letni ksi\u0105\u017c\u0119 Adam Czartoryski, mieszkaj\u0105cy w Warszawie; w 1776 roku odnotowano, \u017ce podarowa\u0142 maj\u0105tek hrabiemu von Flemmingowi. Ksi\u0119ga hipoteczna wymienia jako posiadaczk\u0119 ksi\u0119\u017cn\u0119 Izabel\u0119 Czartorysk\u0105 z domu hrabiank\u0119 Rzeszy von Flemming, od 1775 roku hrabiego Rzeszy Heinricha von Flemminga, od 1776 roku J\u00f3zefa Pruszaka, a od 1777 roku Aemiliusa Henckego.\n\nW topografii Goldbecka z 1789 roku zanotowano w Rittersbergu, wsi szlacheckiej z folwarkiem o pi\u0119tnastu dymach, ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski \u2014 fili\u0119 Olszanowa (Elsenau) \u2014 pod patronatem w\u0142a\u015bciciela. Wi\u0119cej szczeg\u00f3\u0142\u00f3w podaje Harnoch: ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rittersbergu istnia\u0142 ju\u017c przed 1670 rokiem, a od 1846 roku sta\u0142a tu drewniana budowla szachulcowa bez wie\u017cy, z jednym dzwonkiem w dzwonnicy i wn\u0119trzem, kt\u00f3re Harnoch nazywa ubogim. By\u0142 to jeden z pi\u0119ciu ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafii zbiorczej w Olszanowie \u2014 obok samego Olszanowa, Ruthenbergu, Gockowa i B\u00e4renwalde \u2014 wszystkie pod patronatem dworskim i, jak pisze Harnoch, wszystkie ma\u0142e, ubogie i po\u0142o\u017cone daleko od siebie. W inwentarzu zabytk\u00f3w prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rittersbergu figuruje na li\u015bcie dwudziestu jeden \u015bwi\u0105ty\u0144 ewangelickich powiatu jako budowla szachulcowa, bez roku budowy. Z tej parafii przetrwa\u0142 do dzi\u015b szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Olszanowie, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w 5 kwietnia 1960 roku pod numerem A-175.\n\nW 1888 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 *Rittersberg* jako dobra rycerskie w powiecie cz\u0142uchowskim, po\u0142o\u017cone 5 kilometr\u00f3w od poczty w Brz\u0119cznicy (*Stegers*) i 7 kilometr\u00f3w od stacji kolejowej w *Baerenwalde*. Dobra liczy\u0142y 636 hektar\u00f3w, w tym 48 hektar\u00f3w lasu, 60 hektar\u00f3w \u0142\u0105k i 481 hektar\u00f3w roli. W 1868 roku by\u0142o tu 25 budynk\u00f3w i 9 dom\u00f3w mieszkalnych, a mieszka\u0142o 85 os\u00f3b: 15 katolik\u00f3w i 70 ewangelik\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w \u017cy\u0142a na folwarku *Huetten*, na kt\u00f3ry w 1885 roku przypada\u0142y 3 domy i 32 mieszka\u0144c\u00f3w. W\u0142a\u015bcicielem d\u00f3br by\u0142 w 1858 roku Demi\u0144ski, a w 1885 roku Nehring. W tym samym 1885 roku dobra kupi\u0142 za 126 000 marek v. Livonius z Chojnic. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii *Elsenau*; katolicy \u2014 do parafii *F\u00f6rstenau*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Elsenau*.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku pokazuje wie\u015b w dziale obwod\u00f3w dworskich, na stronach 164 i 165, pod pozycj\u0105 130: 112 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 52 m\u0119\u017cczyzn i 60 kobiet \u2014 w tym 96 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w, w dziesi\u0119ciu domach mieszkalnych i siedemnastu gospodarstwach domowych. Parafi\u0105 ewangelick\u0105 jest tu Olszanowo, katolick\u0105 \u2014 Ferstnowo, po niemiecku F\u00f6rstenau. Gminy wiejskiej o tej nazwie wykaz nie ma, wie\u015b figuruje tylko jako obszar dworski.\n\nChrzty, \u015bluby i pogrzeby Rittersbergu wpisywano od 1691 roku do wsp\u00f3lnej ksi\u0119gi olszanowskiej, a od 1823 do ksi\u0119gi prowadzonej razem z Rzeczenic\u0105 \u2014 tak notuje wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich B\u00e4ra. Wie\u015b by\u0142a \u2014 obok Pakotulska (Pogdanzig), Gockowa i Rutenbergu \u2014 jedn\u0105 z filii parafii ewangelickiej w Elznowie, czyli Elzanowie, dzisiejszym Olszanowie; trzy ostatnie z tych czterech ko\u015bcio\u0142\u00f3w, jak zapisa\u0142 Fankidejski, \u201es\u0105 zabrane katolikom\u201d, to znaczy Gockowo, Rutenberg i Ritterberg.\n\nW 1907 roku Rittersberg \u2014 wraz z Gockowem \u2014 w\u0142\u0105czono do ewangelickiej parafii w Rzeczenicy (Stegers), w diecezji cz\u0142uchowskiej Ko\u015bcio\u0142a unijnego; tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki po\u015bwi\u0119cono w 1901 roku. Samego roku 1907 nie potwierdza \u017cadne z dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142; zmian\u0119 umieszczaj\u0105 mi\u0119dzy oko\u0142o 1890 a 1908 rokiem wykazy Harnocha i B\u00e4ra. Harnoch, pisz\u0105cy o stanie z oko\u0142o 1890 roku, liczy jeszcze Rittersberg do parafii olszanowskiej. B\u00e4r w 1908 roku wymienia ju\u017c Rzeczenic\u0119 jako osobn\u0105 parafi\u0119 i notuje przy niej ksi\u0119gi Gockowa od 1774 roku, a Rittersbergu i Rzeczenicy \u2014 chrzty od 1823, \u015bluby i zgony w latach 1823\u20131825 i od 1832, wsp\u00f3lne ksi\u0119gi komunikant\u00f3w od 1903 i konfirmacji od 1899. T\u0119 sam\u0105 zmian\u0119 wida\u0107 w wykazach diecezjalnych: w podziale z 1816 roku Rittersberg jest fili\u0105 Olszanowa w diecezji chojnickiej, a w podziale obowi\u0105zuj\u0105cym do ko\u0144ca 1918 roku \u2014 fili\u0105 Rzeczenicy, razem z Gockowem, w diecezji cz\u0142uchowskiej.\n\nOkolica by\u0142a wyznaniowo mieszana: Rzeczenica liczy\u0142a w 1925 roku 1706 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 1268 katolik\u00f3w \u2014 74,3 procent \u2014 i 438 ewangelik\u00f3w. Nie wiadomo, czy liczby te dotycz\u0105 samej wsi, czy ca\u0142ej gminy.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wykaz wasali podaje, \u017ce Adam Czartoryski podarowa\u0142 maj\u0105tek hrabiemu von Flemmingowi w 1776 roku, a ksi\u0119ga hipoteczna \u2014 \u017ce Heinrich von Flemming posiada\u0142 go od 1775 roku, a od 1776 roku J\u00f3zef Pruszak.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 60 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 270 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Rzeczenica (gmina wiejska) \u2014 Wykaz Miejscowo\u015bci; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 337; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 22; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 494\u2013496; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycje 208 i 218; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 164\u2013165, pozycja 130; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; de.wikipedia.org, has\u0142o Rzeczenica (Stegers) \u2014 dane wyznaniowe z 1925 roku i data po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 186; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 379 (s. 17), nr 1350 (s. 127\u2013128); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eRittersberg\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 142\u2013143; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 127, 209.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Rzeczenica (gmina wiejska) \u2013 Wykaz Miejscowo\u015bci","url":"https://wykaz.rky.pl/g2203072.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Schlochau","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Schlochau); ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 356; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 494\u2013496; B\u00e4r, Kirchenb\u00fccher Westpreussens (1908)i 219"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 356","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Schlochau); ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 356; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 494\u2013496; B\u00e4r, Kirchenb\u00fccher Westpreussens (1908)i 219"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 494\u2013496","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Schlochau); ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 356; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 494\u2013496; B\u00e4r, Kirchenb\u00fccher Westpreussens (1908)i 219"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Schlochau); ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 356; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 494\u2013496; B\u00e4r, Kirchenb\u00fccher Westpreussens (1908)i 219"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 186","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 379 (s. 17), nr 1350 (s. 127\u2013128)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0662","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.723,"lng":17.136,"name_de":"Rittersberg","name_pl":"Grodzisko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pozosta\u0142o\u015bci\u0105 ewangelickiej wsp\u00f3lnoty Gromadzina jest nieczynny cmentarz przy ulicy Nied\u017awiedziej, na dzia\u0142ce 38, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Przywidz. Daty jego za\u0142o\u017cenia nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach \u2014 ani ewidencja, ani statystyka ko\u015bcielna Harnocha jej nie podaj\u0105. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Nied\u017awiedziej.\n\nGromadzin, do 1945 roku Scharsh\u00fctte, to niewielka wie\u015b na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, na pograniczu katolicko-ewangelickim. W czasach polskich nazywa\u0142a si\u0119 Czarnahuta \u2014 John Muhl wywodzi z tej samej polskiej nazwy zar\u00f3wno Scharsh\u00fctte, jak i s\u0105siedni\u0105 Schwarzh\u00fctte, dzisiejsz\u0105 Czarn\u0105 Hut\u0119 \u2014 i nale\u017ca\u0142a do starostwa skarszewskiego. Przed 1920 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w 1920 roku wesz\u0142a w sk\u0142ad powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nPo przej\u0119ciu przez Prusy Scharsh\u00fctte sta\u0142a si\u0119 wsi\u0105 urz\u0119du domenalnego w Skarszewach. Kataster zasta\u0142 tu dziesi\u0119\u0107 \u0142an\u00f3w che\u0142mi\u0144skich, z czego pi\u0119\u0107 z g\u00f3r\u0105 stanowi\u0142y zaro\u015bla, a we wsi dziewi\u0119ciu gospodarzy i dw\u00f3ch komornik\u00f3w. Wed\u0142ug Hermanna Schucha w 1772 roku mieszka\u0142o tu siedmiu ch\u0142op\u00f3w, luteran\u00f3w, i czterech komornik\u00f3w, a kontrakt ch\u0142opom odebra\u0142 starosta Mostowski. Kontrakt od starosty, hrabiego Mostowskiego, gospodarze otrzymali oko\u0142o 1750 roku, ale nie mogli go przedstawi\u0107. Ka\u017cdy gospodarz p\u0142aci\u0142 czterna\u015bcie talar\u00f3w czynszu gruntowego rocznie, a ca\u0142a wie\u015b tyle\u017c kontrybucji. Wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami \u2014 tak zanotowa\u0142 kataster z 1773 roku, wymieniaj\u0105c gospodarzy z imienia i nazwiska: Michel i Martin Uphagen, Martin oraz Johann pierwszy i drugi Klatt, Georg Bellag, Cristian Sch\u00f6nnagel i Michel Kindel. Na mocy edykt\u00f3w z 1808 i 1811 roku dziewi\u0119ciu gospodarzy otrzyma\u0142o 29 czerwca 1819 roku pe\u0142n\u0105 i nieograniczon\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 swoich gospodarstw, po niespe\u0142na p\u00f3\u0142tora \u0142ana na ka\u017cde: byli to Johann, Michel i Andreas Klatt, Johann Kindel, Michel Arndt, Michel Bellag, Jakob Zube, Gottfried Dey i Michel Marzinke. W latach 1829\u20131835 wsie Scharsh\u00fctte oraz Piek\u0142o G\u00f3rne i Dolne wzi\u0119\u0142y wsp\u00f3lnie w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105 przyleg\u0142e zaro\u015bla le\u015bne, a w 1835 roku wykupiono im prawo wypasu i poboru drewna w lasach pa\u0144stwowych; ostatnie drobne powinno\u015bci odpad\u0142y w 1843 roku.\n\nLudno\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do staropruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego, a ewangelicy podlegali parafii w Przywidzu. Jej powstanie zbieg\u0142o si\u0119 z budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry od 1830 roku wznosi\u0142 w\u0142asnym kosztem gda\u0144ski kupiec Steffens, w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Mariensee; \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku. Postawiono j\u0105 na \u00f3wczesnym cmentarzu katolickim \u2014 katolicy, maj\u0105cy wtedy na miejscu ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, chowali odt\u0105d swoich zmar\u0142ych obok. By\u0142a to prostok\u0105tna budowla z ceg\u0142y i kamieni polnych, ustawiona osi\u0105 z p\u00f3\u0142nocy na po\u0142udnie, z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105, kopu\u0142\u0105 i dwoma dzwonami na szczycie p\u00f3\u0142nocnym, z organami o sze\u015bciu g\u0142osach. Przez pierwsze lata parafia nie mia\u0142a w\u0142asnego duchownego: nabo\u017ce\u0144stwa i pos\u0142ugi sprawowali duchowni ze Skarszew, Przyja\u017ani i Lublewa, a pierwszego ustanowiono w 1835 roku. Plebani\u0119 zbudowano na nowo w 1838 roku. Gromadzin \u2014 u Harnocha \u201eCzarsh\u00fctte\u201d \u2014 figuruje w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii, kt\u00f3ra liczy\u0142a 4257 dusz i mia\u0142a dwadzie\u015bcia cztery cmentarze ewangelickie.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 133 mieszka\u0144c\u00f3w: 132 ewangelik\u00f3w i jednego katolika; spis przypisuje wie\u015b do parafii ewangelickiej w Przywidzu i katolickiej w Skarszewach. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 133 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich niemieckoj\u0119zycznych, w\u015br\u00f3d nich 132 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. W 1910 roku spis notowa\u0142 dwadzie\u015bcia jeden dom\u00f3w mieszkalnych i dwadzie\u015bcia gospodarstw domowych; parafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142a nadal Mariensee w powiecie kartuskim. Zestawienie gmin powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej podaje dla 1929 roku 109 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z sierpnia 1986 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eCmentarz zniszczony\u201d. Le\u017ca\u0142 w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, przy zabudowie, nad drog\u0105 gruntow\u0105 do Piek\u0142a G\u00f3rnego; zachowa\u0142y si\u0119 wtedy cztery nagrobki wolnostoj\u0105ce, cztery p\u0142yty i oko\u0142o czterdziestu siedmiu mogi\u0142 ziemnych, a wiele marmurowych p\u0142yt by\u0142o pot\u0142uczonych. Najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 5 marca 1880 roku, granice obsadzone klonami i lipami pozostawa\u0142y czytelne, a w\u015br\u00f3d drzew ros\u0142a lipa o \u015brednicy pnia stu centymetr\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Kataster podaje we wsi dziewi\u0119ciu gospodarzy i dw\u00f3ch komornik\u00f3w, a Hermann Schuch dla 1772 roku \u2014 siedmiu ch\u0142op\u00f3w i czterech komornik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 133 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Danzig 1938, s. 192, has\u0142o Scharsh\u00fctte; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, Warszawa 1889, has\u0142o Skarszewy; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 421\u2013422, has\u0142o Mariensee; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Berent, s. 42, poz. 85; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 91; Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Gromadzinie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 154; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 154","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, hrsg. vom Evangelischen Konsistorium f\u00fcr die Freie Stadt Danzig, [Danzig] 1927, s. 16\u201317, parafia nr 4 Mariensee (Kirchenkreis Danziger H\u00f6he)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0238","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.187528,"lng":18.335334,"name_de":"Scharsh\u00fctte","name_pl":"Gromadzin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Gronajnach za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku naprzeciw dawnego folwarku, na prostok\u0105tnej dzia\u0142ce o powierzchni 0,11 hektara. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w usuni\u0119to podczas prac porz\u0105dkowych po 1962 roku; zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne ich fragmenty, w bardzo z\u0142ym stanie. Czytelne pozostaje przede wszystkim samo za\u0142o\u017cenie przestrzenne wraz z uk\u0142adem zieleni \u2014 m\u0142odsze drzewa pochodz\u0105 z p\u00f3\u017aniejszych nasadze\u0144. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w obiekt figuruje pod pozycj\u0105 130, na dzia\u0142ce 48.\n\nGronajny, po niemiecku Gr\u00fcnhagen, maj\u0105 zesp\u00f3\u0142 folwarczny z XIX i pocz\u0105tku XX wieku, po\u0142o\u017cony w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, po wschodniej stronie drogi wiejskiej. Le\u017c\u0105 na Powi\u015blu; w czasach pruskich nale\u017ca\u0142y do powiatu sztumskiego.\n\nEwangelicy byli w okolicy Losendorf, dzisiejszej \u0141ozy, w 1564 roku, a ich g\u0142\u00f3wny o\u015brodek stanowi\u0142 Schroop. Szwedzi, kt\u00f3rzy w 1633 roku umocnili t\u0119 okolic\u0119, doprowadzili do ukonstytuowania si\u0119 gminy ewangelickiej. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano do 1637 roku w ko\u015bciele parafialnym w Schroop, potem \u2014 za szwedzkim po\u015brednictwem \u2014 wolno je by\u0142o przenie\u015b\u0107 do Losendorf, dok\u0105d przeprowadzi\u0142 si\u0119 tak\u017ce duchowny. Zbierano si\u0119 w spichlerzu miejscowego wolnego so\u0142tysa Michaela Kinda, a gdy spichlerz sp\u0142on\u0105\u0142, gmina otrzyma\u0142a 4 listopada 1677 roku przywilej religijny od kr\u00f3la polskiego, przebywaj\u0105cego w\u00f3wczas w Gda\u0144sku. W 1678 roku stan\u0105\u0142 ubogi, kryty s\u0142om\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142ek z muru pruskiego, bez wie\u017cy i bez dzwon\u00f3w. Do 1772 roku tutejszy duchowny nie mia\u0142 pe\u0142nych praw proboszcza \u2014 chrzci\u0107 i udziela\u0107 \u015blub\u00f3w m\u00f3g\u0142 wy\u0142\u0105cznie jako zast\u0119pca proboszcza katolickiego i za jego zgod\u0105, czego dowodzi zezwolenie zachowane w starej ksi\u0119dze ko\u015bcielnej. Starego ko\u015bcio\u0142a u\u017cywano do 10 maja 1878 roku, a potem go rozebrano; tego dnia po\u015bwi\u0119cono nowy, murowany, gotycki, ze smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105 i trzema dzwonami; obraz o\u0142tarzowy z pok\u0142onem pasterzy podarowa\u0142 cesarz Wilhelm I. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu dawniej tak\u017ce po polsku. Ca\u0142a parafia liczy\u0142a 750 dusz.\n\nW 1789 roku topografia Goldbecka wymienia\u0142a Gr\u00fcnhagen w\u015br\u00f3d sze\u015bciu wsi, kt\u00f3rych luteranie nale\u017celi do ko\u015bcio\u0142a w \u0141ozie. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gr\u00fcnhagen* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 35 dom\u00f3w mieszkalnych i 287 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 101 ewangelik\u00f3w i 186 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Losendorf*; katolicy \u2014 do parafii *Deutsch Damerau*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 300 mieszka\u0144c\u00f3w: 190 katolik\u00f3w, 109 ewangelik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego. Katolicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Deutsch Damerau, czyli w D\u0105br\u00f3wce Malborskiej; we wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a podlegaj\u0105ca parafii ewangelickiej w \u0141ozie. Spis z 1910 roku zasta\u0142 we wsi 253 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych 247 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a sze\u015bcioro po polsku; w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 65 ewangelik\u00f3w, 160 katolik\u00f3w i 22 wyznawc\u00f3w innych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii \u0141oza (Losendorf) i podaje tu 65 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Losendorf, s. 509\u2013510; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, powiat sztumski, strona 68, pozycja 18; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat Stuhm, pozycja 18; Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Sztum na lata 2016\u20132020; gminna i wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 26; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 196\u2013197; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"sztum.pl","url":"https://sztum.pl/files/file_add/download/30_2016_08_17_program_opieki_nad_zabytkami_2016_2020_zalacznik_do_uchwaly.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1003","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9837,"lng":19.0527,"name_de":"Gr\u00fcnhagen","name_pl":"Gronajny \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grzmi\u0105ca, po niemiecku Gramenz, le\u017ca\u0142a w dawnym powiecie bytowskim, w prowincji Pomorze, w rejencji koszali\u0144skiej. Cmentarz poewangelicki przetrwa\u0142; gminna ewidencja zabytk\u00f3w notuje go na dzia\u0142kach 309 i 311/1 jako historyczny cmentarz wiejski.\n\nW inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu z 1938 roku pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1387 roku (Gremencz), a rejestr czynszowy zakonu z 1438 roku zapisuje j\u0105 jako \u201eOremetitcz, po polsku Grzmyca, po niemiecku Gramenz\u201d. Ten sam rejestr liczy tu osiemna\u015bcie w\u0142\u00f3k czynszowych, dwie w\u0142\u00f3ki puste, m\u0142yn p\u0142ac\u0105cy dwie lekkie marki i cztery ogrody. Z ka\u017cdej w\u0142\u00f3ki czynszowej dawano po marce i po dwie kury, do tego szarwarki przy sianokosach, a z ogrod\u00f3w \u2014 po korcu \u017cyta, j\u0119czmienia i owsa, cho\u0107 wszystkie ogrody sta\u0142y wtedy puste. Opis z 1658 roku notuje: przedtem by\u0142 tu so\u0142tys, pi\u0119ciu gbur\u00f3w i jeden ogrodnik, ale so\u0142ectwo jest ca\u0142kiem zrujnowane, jedno gospodarstwo ch\u0142opskie stoi puste. W tym samym opisie ogrodnik s\u0142u\u017cy piechot\u0105, a czterej gburowie maj\u0105 wsp\u00f3lnie jednego konia, dziesi\u0119\u0107 wo\u0142\u00f3w i siedem kr\u00f3w. W opisie z 1658 roku Grzmi\u0105c\u0105 wyliczono w\u015br\u00f3d o\u015bmiu wsi urz\u0119dowych okr\u0119gu parafialnego bytowskiego.\n\nW 1782 roku wie\u015b wzmiankowano jako domenaln\u0105, nale\u017c\u0105c\u0105 do dawnego urz\u0119du kr\u00f3lewskiego w Bytowie: by\u0142 tu wolny so\u0142tys, pi\u0119\u0107 gospodarstw ch\u0142opskich, dwaj zagrodnicy, lutera\u0144ski nauczyciel i dziesi\u0119\u0107 dym\u00f3w. W 1784 roku Grzmi\u0105ca le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Bytowa, w okolicy g\u00f3rzystej. W pobli\u017cu wsi by\u0142o jezioro nad mokrad\u0142em zwanym Selkow. W XIX wieku Grzmi\u0105ca p\u0142aci\u0142a, wraz z innymi starymi wsiami urz\u0119du bytowskiego, danin\u0119 zwan\u0105 pieni\u0105dzem biskupim, wp\u0142ywaj\u0105c\u0105 po sekularyzacji biskupstwa kamie\u0144skiego do kasy pa\u0144stwowej.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Grzmi\u0105ca nie mia\u0142a; i ewangelicy, i katolicy nale\u017celi do parafii w Bytowie, a urz\u0105d stanu cywilnego oraz okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Meddersin (w S\u0142owniku geograficznym \u2014 Niedarzyno). We wsi by\u0142y szko\u0142a i cmentarz. S\u0142ownik geograficzny notuje dw\u00f3ch katolik\u00f3w i dodaje, \u017ce reszt\u0119 stanowi\u0105 ewangelicy, a szko\u0142a ewangelicka jest na miejscu. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku naliczono tu 200 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w. W 1925 roku wie\u015b liczy\u0142a 202 mieszka\u0144c\u00f3w, wed\u0142ug inwentarza z 1938 roku bez katolik\u00f3w, a w 1933 roku \u2014 156, w tym dwudziestu katolik\u00f3w.\n\nW 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono, a polsk\u0105 nazw\u0119 przywr\u00f3cono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 196\u2013197 (\u26a0 druk z 1938 roku, wykorzystany dla danych inwentarzowych i liczbowych); gminna ewidencja zabytk\u00f3w; R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1055.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela (niezabyszewo.com) \u2014 podzia\u0142 parafii bytowskiej","url":"https://www.niezabyszewo.com/wspomnienia-pastora-hoheisela"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eGrzmiaca\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1055","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022, uchwa\u0142a nr IV/25/2019 Rady Miejskiej w Bytowie z dnia 23 stycznia 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 747, s. 58, 77","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=747"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0448","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20079,"lng":17.44899,"name_de":"Gramenz","name_pl":"Grzmi\u0105ca \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Grzybowski M\u0142yn (po niemiecku Ludwigsthal, do 1869 roku Grzybauer M\u00fchle) to kaszubska osada m\u0142y\u0144ska nad Trzebioch\u0105, na p\u00f3\u0142nocnym skraju dzisiejszego Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej. Starsza z jej dw\u00f3ch niemieckich nazw wzi\u0119\u0142a si\u0119 od m\u0142yna wodnego za\u0142o\u017conego przez osadnik\u00f3w.\n\nW osadzie pozosta\u0142 cmentarz miejscowej kolonii ewangelickiej. Cmentarz figuruje na urz\u0119dowej li\u015bcie gminy Ko\u015bcierzyna; dzi\u015b jest nieczynny i zachowa\u0142 si\u0119 szcz\u0105tkowo. Jest bardzo zadbany i odnowiony, le\u017cy przy drodze wjazdowej do wsi i jest ogrodzony drewnianym p\u0142otem. Cmentarz zajmuje 0,06 hektara i ma kszta\u0142t trapezu prostok\u0105tnego. Porastaj\u0105 go drzewa ponad stutrzydziestoletnie, g\u0142\u00f3wnie d\u0119by i \u015bwierki, a przed wej\u015bciem stoi tablica informacyjna. Zachowa\u0142o si\u0119 osiem pozosta\u0142o\u015bci po nagrobkach.\n\nTablica ustawiona przy cmentarzu przez Nadle\u015bnictwo Ko\u015bcierzyna i Wdzydzki Park Krajobrazowy datuje go na pocz\u0105tek XIX wieku i wymienia sze\u015b\u0107 pochowanych tu os\u00f3b \u2014 dawnych w\u0142a\u015bcicieli folwarku w Grzybowskim M\u0142ynie i Przer\u0119bskiej Hucie; ich imiona i nazwiska podajemy w zapisie z tablicy. W tym gronie s\u0105 Johan Gotfryd Engler (urodzony 13 lutego 1796, zmar\u0142y 27 stycznia 1847) i Eufana Engler z domu Burand (urodzona 27 maja 1794, zmar\u0142a w 1844 roku). W dalszej cz\u0119\u015bci tablica wymienia: Ludwig Gerlach (urodzony 7 pa\u017adziernika 1835), Kamnttza Hintzman, Jeannette Hintzman z domu Glome i Ubelbert Richard Langbein. Wed\u0142ug tablicy, opartej na ustnych przekazach, poch\u00f3wk\u00f3w by\u0142o dziesi\u0119\u0107 do dwunastu, a do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 dwa kompletne nagrobki \u2014 \u017celiwne krzy\u017ce z ogrodzeniami \u2014 oraz pozosta\u0142o\u015bci pi\u0119ciu innych mogi\u0142. W podziale le\u015bnym teren cmentarza nale\u017cy do Nadle\u015bnictwa Ko\u015bcierzyna jako oddzia\u0142 334 n.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w osadzie; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie (Berent), a Ludwigsthal wymieniano w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii. Katolicy podlegali parafii w Lipuszu; dzi\u015b osada nale\u017cy do parafii Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w W\u0105glikowicach.\n\nSpis z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 w obwodzie dworskim Ludwigsthal 53 mieszka\u0144c\u00f3w: niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b, a kaszubski 43. W grupie niemieckoj\u0119zycznej by\u0142o o\u015bmiu ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w, a wszyscy m\u00f3wi\u0105cy po kaszubsku byli katolikami. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku naliczy\u0142 tu 35 mieszka\u0144c\u00f3w: 29 rzymskich katolik\u00f3w i sze\u015bciu ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o sze\u015b\u0107 os\u00f3b, polsk\u0105 29.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Ko\u015bcierzyna (Berent) i podaje tu 8 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 142; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat ko\u015bcierski, obszary dworskie, poz. 14; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Berent; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eGrzybowo\u201d; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna; tablica informacyjna \u201eCmentarz ewangelicki w Grzybowskim M\u0142ynie\u201d (Nadle\u015bnictwo Ko\u015bcierzyna, Wdzydzki Park Krajobrazowy), odczytana ze zdj\u0119cia nades\u0142anego w pa\u017adzierniku 2026 roku; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0144","image_url":"/static/atlas/foto/cm_grzybowski_mlyn/grzybowski_mlyn_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.065444,"lng":17.898194,"name_de":"Ludwigsthal (do 1869 r. Grzybauer M\u00fchle)","name_pl":"Grzybowski M\u0142yn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Grzymis\u0142awiu uj\u0119to w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. Datowany jest na koniec XIX wieku, ma 0,10 hektara powierzchni i le\u017cy w obr\u0119bie lasu. Drzewostan tworz\u0105 g\u0142\u00f3wnie buki, a tak\u017ce d\u0119by, brzozy i \u015bwierki. Obiekt nie jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.debrzno.pl","url":"https://bip.debrzno.pl/ (GEZ 2015)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, obwody dworskie, pozycja 139","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1010","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.55298,"lng":17.20974,"name_de":"","name_pl":"Grzymis\u0142aw \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Hasowo w gminie Morzeszczyn mia\u0142o by\u0107 miejscem ewangelickiego cmentarza rodzinnego dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. Takiej miejscowo\u015bci nie uda\u0142o si\u0119 jednak nigdzie potwierdzi\u0107.\n\nW *Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen*, czyli w wykazie gmin i obszar\u00f3w dworskich sporz\u0105dzonym na podstawie spisu z 1 grudnia 1885 roku, nie ma nazwy Hasowo ani zbli\u017conej do niej formy niemieckiej. W\u015br\u00f3d osiemdziesi\u0119ciu pozycji powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) \u017cadna nie zaczyna si\u0119 od Has-, Haas- ani Hass-. Skorowidz ca\u0142ej prowincji zna dwana\u015bcie nazw na Has- i Hass- \u2014 trzy samodzielne jednostki (Haselau w powiecie elbl\u0105skim, Hasenberg w wa\u0142eckim, Hasseln w cz\u0142uchowskim) i dziewi\u0119\u0107 osad, w tym Hasenwinkel w powiecie starogardzkim \u2014 ale \u017cadnej o brzmieniu Hasow- ani Hassow-. Morzeszczyn figuruje w wykazie pod niemieck\u0105 form\u0105 Morroschin, jako gmina wiejska powiatu starogardzkiego (Kreis Preu\u00dfisch Stargard, pozycja 34), nie tczewskiego. Nazwy Hasowo nie notuje te\u017c urz\u0119dowy rejestr miejscowo\u015bci \u2014 obejmuj\u0105cy ca\u0142\u0105 Polsk\u0119 \u2014 ani wykaz obr\u0119b\u00f3w ewidencyjnych powiatu tczewskiego. Obiektu nie potwierdzaj\u0105 tak\u017ce katalogi cmentarzy.\n\n\ud83d\udfe1 Obiekt pozostaje domniemanym cmentarzem rodzinnym o rodowodzie poewangelickim. Otwarte pozostaje te\u017c pytanie, czy sama nazwa nie jest zniekszta\u0142ceniem nazwy innej miejscowo\u015bci. Rozstrzygn\u0105\u0107 to mo\u017ce dopiero wizyta w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Spis cmentarzy pow. tczewski \u2014 Polskie Cmentarze","url":"http://www.polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-tczewski/Gmina-Tczew"}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0196","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.0333,"lng":18.2,"name_de":null,"name_pl":"Hasowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz przyko\u015bcielny w Helu otacza gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a w Nowym Helu i stanowi dzi\u015b ogrodzony teren ekspozycji Muzeum Rybo\u0142\u00f3wstwa, kt\u00f3re mie\u015bci si\u0119 w \u015bwi\u0105tyni od 1972 roku. Zachowa\u0142 si\u0119 tu nagrobek z 1646 roku oraz obelisk ku czci ofiar pierwszej wojny \u015bwiatowej.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku *Hela* by\u0142a wsi\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do miasta Gda\u0144ska, nazywan\u0105 zwyczajowo miastem. Liczy\u0142a 372 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 w tym, wed\u0142ug druku, 386 ewangelik\u00f3w i 4 katolik\u00f3w \u2014 oraz 79 budynk\u00f3w mieszkalnych; mieszka\u0144cy byli rybakami i \u017ceglarzami. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Jastarni; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c latarni\u0119 morsk\u0105 na samym ko\u0144cu p\u00f3\u0142wyspu i podawa\u0142, \u017ce osada sta\u0142a dawniej w innym miejscu, a po po\u017carze w 1572 roku odbudowano j\u0105 tam, gdzie le\u017cy obecnie.\n\nNajstarszym dobrze zachowanym grobowcem jest \u2014 wedle monografii Helu z 1930 roku \u2014 gr\u00f3b \u017cony w\u00f3jta Helu Dawida Jeskego, z kamienn\u0105 p\u0142yt\u0105 z 1646 roku. Charakterystyczn\u0105 jego cech\u0105 jest umieszczony na p\u0142ycie merk, czyli rybacki znak rodzinny. Cmentarzyk otacza\u0142 wtedy ko\u015bci\u00f3\u0142 i mia\u0142 wiele kamiennych pomnik\u00f3w; autor monografii pisa\u0142 o nim, \u017ce latem robi wra\u017cenie najbarwniejszego ogrodu \u2014 oceanu kwiat\u00f3w pokrywaj\u0105cego czysto utrzymane mogi\u0142y. W wydzielonym k\u0105cie tego cmentarza grzebano te\u017c rozbitk\u00f3w, kt\u00f3rych cia\u0142a morze wyrzuca\u0142o na brzeg po sztormach \u2014 zapisa\u0142 to Carl Girth w opisie p\u00f3\u0142wyspu z 1891 roku.\n\nHel, po niemiecku Hela, le\u017ca\u0142 w powiecie puckim. *S\u0142ownik geograficzny* notuje tutejszego pastora luterskiego, Henryka, oko\u0142o 1526 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1884 roku zapisuje kr\u00f3tko, \u017ce Hel \u201esta\u0142 si\u0119 ewangelicki\u201d w 1525 roku, a Agathon Harnoch \u2014 \u017ce po wielu walkach rozstrzygn\u0119\u0142o si\u0119, i\u017c miasto od 1580 roku pozosta\u0142o ewangelickie. Ko\u015bcio\u0142em ewangelickim by\u0142 \u015bredniowieczny, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a; luteranie u\u017cytkowali go do drugiej po\u0142owy lat trzydziestych XX wieku, gdy po utworzeniu Rejonu Umocnionego Hel wysiedlono z miasta grup\u0119 Niemc\u00f3w \u2014 wed\u0142ug Mariusza Kardasa w 1937 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1884 roku przytacza tak\u017ce napis z tutejszego dzwonu z 1631 roku \u2014 zdanie z Ewangelii Jana: \u201eWer aus Gott ist, der h\u00f6rt Gottes Wort\u201d, \u201ekto jest z Boga, s\u0142ucha s\u0142\u00f3w Bo\u017cych\u201d.\n\nMiasto mia\u0142o w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105, w mi\u0119dzywojniu w superintendenturze wejherowskiej. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje j\u0105 pod nazw\u0105 \u201eHela\u201d w diecezji Neustadt, czyli wejherowskiej, pod patronatem magistratu gda\u0144skiego, z 430 duszami. Katolicy nie mieli tu w\u0142asnej parafii; nale\u017celi do Jastarni.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku, opisuj\u0105cy stan z 1818 roku, notuje tu 364 mieszka\u0144c\u00f3w: 352 luteran\u00f3w i 12 katolik\u00f3w. Spis podaje jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 Hel. *S\u0142ownik geograficzny* notuje czterystu mieszka\u0144c\u00f3w i osiemdziesi\u0105t dom\u00f3w; mieszka\u0144cy s\u0105 wyznania luterskiego, katolik\u00f3w jest czterech. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w Helu 420 os\u00f3b: 414 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu katolik\u00f3w. W 1905 roku by\u0142o 553 ewangelik\u00f3w i pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu jeden katolik\u00f3w.\n\nW Helu s\u0105 dwa miejsca o ewangelickim rodowodzie: ten cmentarz przyko\u015bcielny oraz cmentarz komunalny przy ulicach Kuracyjnej i Dworcowej, gdzie z warstwy niemieckiej zachowa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi nagrobek Franza Bessalaga, zmar\u0142ego w 1945 roku.\n\nW 1351 roku powsta\u0142o w Helu bractwo \u015bwi\u0119tej Katarzyny, kt\u00f3re za sw\u00f3j obowi\u0105zek uzna\u0142o grzebanie cia\u0142 wyrzuconych przez morze.\n\nEphraim Praetorius, autor r\u0119kopisu z XVIII wieku, mia\u0142 w r\u0119kach orygina\u0142 pergaminowego listu tego bractwa, sporz\u0105dzonego w 1351 roku, i zapisa\u0142, \u017ce bractwo istnia\u0142o jeszcze w jego czasach. Za helsk\u0105 ksi\u0119g\u0105 ko\u015bcieln\u0105 poda\u0142 te\u017c, \u017ce w 1635 roku pochowano na tutejszym cmentarzu przyko\u015bcielnym oko\u0142o stu cia\u0142 wyrzuconych przez morze \u2014 szwedzkich \u017co\u0142nierzy z dw\u00f3ch statk\u00f3w, kt\u00f3re osiad\u0142y na mieli\u017anie; jeden wi\u00f3z\u0142 trzystu \u017co\u0142nierzy, drugi przede wszystkim amunicj\u0119.\n\nW zapiskach pastora Johanna Erdmanna Falckhahna jest opis gwa\u0142townej wichury z 1791 roku. Wed\u0142ug tych zapisk\u00f3w u brzegu helskiego rozbi\u0142 si\u0119 statek gda\u0144skiego szypra Martina Stockmanna, a dziewi\u0119ciu ludzi z jego za\u0142ogi, wyrzuconych przez morze w r\u00f3\u017cnym czasie, pochowano \u201eauf unserem Kirchhofe\u201d, na naszym cmentarzu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W ha\u015ble podr\u0119cznika z 1869 roku liczba ewangelik\u00f3w jest wy\u017csza od liczby wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 465 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 587 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 570; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 447\u2013448; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Putzig, s. 64, poz. 19; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 162\u2013163, nr 97; A. \u015awierkosz, \u201eZ wybrze\u017ca polskiego. Hel. Zarys monograficzny z ilustracjami\u201d, 1930, s. 41\u201343; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Carthaus, Berent und Neustadt\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 1), Danzig 1884; C. Girth, \u201eGeschichte und Beschreibung der Halbinsel Hela bis auf die neueste Zeit\u201d, Danzig [1891]; M. Kardas, \u201eOkupacja hitlerowska Helu. Wybrane aspekty\u201d, \u201eZeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej\u201d 52 (2011), nr 2 (185), s. 170; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, \u201eSonstige Verzeichnisse 1789\u20131838\u201d, skan 6, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 175\u2013176, pozycja 137; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 130r, 131v.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1962,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny (1908)","tytul":"B\u00e4r, Max: Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, Danzig 1908 (Abhandlungen zur Landeskunde Westpreu\u00dfen, H.13)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/20647/edition/31692/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eHel\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 447","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"monografia regionalna","tytul":"A. \u015awierkosz, \u201eZ wybrze\u017ca polskiego. Hel. Zarys monograficzny z ilustracjami\u201d, 1930","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Carthaus, Berent und Neustadt\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 1), Danzig 1884","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"C. Girth, \u201eGeschichte und Beschreibung der Halbinsel Hela bis auf die neueste Zeit\u201d, Danzig [1891]","url":"https://polona.pl/item-view/416503a4-fabf-49e2-b934-1f377ad35297"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 570","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 175\u2013176, pozycja 137","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 130r, 131v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0396","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.605178,"lng":18.802233,"name_de":"Hela","name_pl":"Hel \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Hel (po niemiecku Hela), miasto rybackie na P\u00f3\u0142wyspie Helskim, przed 1920 rokiem le\u017ca\u0142 w powiecie puckim (Kreis Putzig; rejencja gda\u0144ska, Prusy Zachodnie). Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a stoi w Nowym Helu: gotycka \u015bwi\u0105tynia wzniesiona w XIV wieku i rozbudowana w XV, przez stulecia u\u017cytkowana przez tutejszych ewangelik\u00f3w jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. Hel tworzy\u0142 w\u0142asny okr\u0119g parafialny (Kirchspiel Hela) w superintendenturze wejherowskiej (Neustadt).\n\nPrzed Reformacj\u0105 Hel mia\u0142 dwa ko\u015bcio\u0142y murowane oraz kilka kaplic i o\u0142tarzy: kaplic\u0119 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny w Starym Helu, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a w Nowym Helu, kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tej Anny \u2014 jej fundacj\u0119 monografia Helu z 1930 roku datuje na 1434, a Franz Schultz i Agathon Harnoch na 1494 rok \u2014 i o\u0142tarz \u015bwi\u0119tego Andrzeja, zwany jeszcze w p\u00f3\u017aniejszych czasach o\u0142tarzem katolickim; w 1470 roku dzia\u0142a\u0142 tu r\u00f3wnie\u017c szpital. Dat\u0119 pierwszej wzmianki o ko\u015bciele parafialnym \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozmaicie: bywa wskazywany rok 1417, monografia Helu wymienia \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod rokiem 1430, inwentarz zabytk\u00f3w z 1884 roku pod latami 1430 i 1431, a po\u015bwi\u0119cenia odnotowano w 1471 i 1482 roku. Wizytator biskupi zapisa\u0142 oko\u0142o 1600 roku, \u017ce miasteczko Hel, odleg\u0142e od Gda\u0144ska drog\u0105 l\u0105dow\u0105 o czterna\u015bcie mil, ma dwa ko\u015bcio\u0142y murowane, z kt\u00f3rych ca\u0142e z\u0142oto i srebro \u2014 a by\u0142o tego podobno wiele \u2014 wywieziono w czasie wojny do Gda\u0144ska. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku do Wielkanocy 1572 roku istnia\u0142y dwa Hele: dawny, spalony Hel le\u017ca\u0142 p\u00f3\u0142 godziny drogi dalej, przy wysuni\u0119tym, dzi\u015b niemal ca\u0142kiem zasypanym porcie; podpali\u0107 go mieli Szwedzi albo szwedzcy piraci, a jego ruiny pokry\u0142 lotny piasek. W Starym Helu sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny; wed\u0142ug podania za\u0142o\u017cy\u0142y go trzy rozbitkinie, kt\u00f3rych g\u0142owy przechowywano w niszy o\u0142tarzowej. Z resztek tej \u015bwi\u0105tyni powi\u0119kszono ko\u015bci\u00f3\u0142 w Nowym Helu. Ju\u017c w 1482 roku Nowy Hel by\u0142 wa\u017cniejszy \u2014 mia\u0142 proboszcza, podczas gdy Stary Hel tylko wikariusza. Do rady miejskiej Helu nale\u017ca\u0142 tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Swarzewie, po niemiecku Schwarzau, o kt\u00f3rego posiadanie spierano si\u0119 w 1487 roku. W Swarzewie pokazywano cudowny obraz Matki Bo\u017cej, kt\u00f3ry wed\u0142ug przekazu w czasie Reformacji wrzucono w Helu do morza, a fale wyrzuci\u0142y go na brzeg w Swarzewie, gdzie go ocalono.\n\nReformacja dotar\u0142a tu wcze\u015bnie. Pod dat\u0105 5 lutego rada Helu donios\u0142a Gda\u0144skowi, \u017ce wybra\u0142a magistra Heinricha swoim kapelanem, z obowi\u0105zkiem g\u0142oszenia S\u0142owa Bo\u017cego tak jak w Gda\u0144sku, to jest po lutera\u0144sku, i prosi\u0142a o zatwierdzenie wyboru. Rok tego pisma \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: Agathon Harnoch \u2014 1522, z wyborem pocz\u0105tkowo na pi\u0119\u0107 lat; Franz Schultz \u2014 tak\u017ce 1522; Carl Girth \u2014 1525, z wyborem na rok; pastor Erich May za\u015b od lutego 1525 roku liczy\u0142 czterechsetlecie gminy, obchodzone w 1925 roku. Wed\u0142ug Girtha wiosn\u0105 1524 roku Hel skar\u017cy\u0142 si\u0119 Gda\u0144skowi, \u017ce oficja\u0142 pucki usun\u0105\u0142 tutejszego proboszcza Bart\u0142omieja, zatwierdzonego przez kr\u00f3la i biskupa kujawskiego, i narzuca ksi\u0119dza Heintzego, odsuni\u0119tego wcze\u015bniej za liczne przewinienia; Gda\u0144sk pogodzi\u0142 strony, za co helanie podzi\u0119kowali 29 kwietnia 1524 roku. Rozbie\u017cne s\u0105 te\u017c dalsze daty: inwentarz zabytk\u00f3w z 1884 roku notuje, \u017ce Hel \u201esta\u0142 si\u0119 ewangelicki\u201d w 1525 roku; monografia Helu z 1930 roku m\u00f3wi, \u017ce \u015bwi\u0105tynia by\u0142a w r\u0119kach ewangelickich od 1526 roku; *S\u0142ownik geograficzny* \u2014 \u017ce oko\u0142o 1526 roku zniemczeni helanie przyj\u0119li Reformacj\u0119 i mieli pastora Henryka. Agathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce \u201epo wielu walkach\u201d rozstrzygn\u0119\u0142o si\u0119, i\u017c Hel od 1580 roku pozosta\u0142 ewangelicki, i \u017ce od tego samego roku zaczyna si\u0119 szereg znanych tutejszych duchownych. Pastor Erich May, autor pami\u0105tki wydanej w 1925 roku na czterechsetlecie gminy, dodaje, \u017ce w 1538 roku rada zawar\u0142a umow\u0119 z nowym duchownym, Bartholom\u00e4usem Hicanusem, kt\u00f3ry mia\u0142 g\u0142osi\u0107 \u201ewed\u0142ug Konfesji Augsburskiej\u201d.\n\nZa pierwszego ewangelickiego duchownego Helu uchodzi Michael Storch, o kt\u00f3rym wykaz duchownych Prus Zachodnich zapisuje ostro\u017cnie, \u017ce \u201emia\u0142 by\u0107 tu pierwszym\u201d, i nic ponadto \u2014 roku nie podaje. Pierwszym pewnie datowanym jest Philipp Michlerus, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1580 roku; po dziesi\u0119ciu latach, w 1590 roku, przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Oruni pod Gda\u0144skiem, a wygnano go z Prus i z Pomorza, bo podejrzewano go o sprzyjanie nauce Kalwina. W\u015br\u00f3d jego nast\u0119pc\u00f3w byli: Joachim Jacobi, ordynowany na to miejsce w 1625 roku w S\u0142upsku, Christian Gillmeister z Bolszewa, Gottfried Kozerus, cesarsko koronowany poeta, oraz Johann Wilhelm Lehmann, kt\u00f3ry odszed\u0142 st\u0105d w 1785 roku do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny w Gda\u0144sku. Harnoch przytacza zdanie Brandst\u00e4tera, \u017ce Hel bywa\u0142 \u201emiejscem zsy\u0142ki dla gorsz\u0105cych duchownych\u201d.\n\nR\u0119kopis Ephraima Praetoriusa z XVIII wieku zawiera spis helskich duchownych. Wklejona do niego karta z wypisami z gda\u0144skiego archiwum podaje, \u017ce w 1581 roku helanie chcieli odprawi\u0107 swojego pastora Michaela Storcha, lecz administrator w li\u015bcie z 13 grudnia tego roku odpowiedzia\u0142 im, \u017ce nie do nich nale\u017cy ustanawianie i usuwanie duchownych; nie zgadza si\u0119 to z przekazem, \u017ce Storch by\u0142 pierwszym pastorem, a Michler obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1580 roku. Wed\u0142ug tej samej wk\u0142adki w pismach rady z 1586 roku zapisano, \u017ce magistrowi Philippowi Angeliusowi, pastorowi w Helu, administratorzy z polecenia rady wypowiedzieli s\u0142u\u017cb\u0119 z powodu jego gorsz\u0105cego \u017cycia, a autor wk\u0142adki przypuszcza\u0142, \u017ce by\u0142 on tu pastorem mi\u0119dzy Michlerem a Albertim. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa magistra Wilhelma Albertiego rada ustanowi\u0142a pastorem w Helu 26 sierpnia 1588 roku, a zmar\u0142 on tu zapewne w 1596 roku. O jego nast\u0119pcy, Zachariasie Schalitzu, m\u00f3wiono, \u017ce by\u0142 w Helu pastorem trzy lata; poniewa\u017c w 1598 roku przeszed\u0142 do Rokitnicy, Praetorius wnioskowa\u0142, \u017ce przyszed\u0142 podobno oko\u0142o 1596 roku z Wis\u0142ouj\u015bcia. Spisany przez niego w 1597 roku rejestr starego bractwa \u015bwi\u0119tej Katarzyny Praetorius ogl\u0105da\u0142 25 czerwca 1705 roku u tutejszego nauczyciela. Michael Milonius wed\u0142ug r\u0119kopisu przyszed\u0142 do Helu dopiero w 1620 roku jako nast\u0119pca Georga Foelixa; Praetorius uto\u017csamia go z Michaelem Miloniusem, pastorem w Saalfeld w latach 1607\u20131620. Zmar\u0142 tu w 1624 roku i spocz\u0105\u0142 przed wielkim o\u0142tarzem. Joachima Jacobiego powo\u0142ano 3 stycznia 1625 roku, kazanie wst\u0119pne wyg\u0142osi\u0142 26 stycznia, a zmar\u0142 wed\u0142ug r\u0119kopisu na pocz\u0105tku 1630 roku, w pi\u0105tym roku urz\u0119dowania, i tak\u017ce zosta\u0142 pochowany przed wielkim o\u0142tarzem.\n\nHel ma najwcze\u015bniej po\u015bwiadczon\u0105 szko\u0142\u0119 na ca\u0142ym terytorium gda\u0144skim \u2014 dokument wymienia j\u0105 w 1442 roku. W XVII wieku rada gda\u0144ska wy\u0142o\u017cy\u0142a materia\u0142y na budow\u0119 nowej szko\u0142y. Rajc\u00f3w Helu wybierano spo\u015br\u00f3d prze\u0142o\u017conych ko\u015bcielnych i mianowa\u0142 ich magistrat gda\u0144ski; w 1616 roku jedna osoba, Johann Kluge, by\u0142a naraz w\u00f3jtem, pisarzem miejskim, nauczycielem i stra\u017cnikiem le\u015bnym.\n\nKarta tytu\u0142owa ksi\u0119gi ko\u015bcielnej zapisuje, \u017ce t\u0119 now\u0105 ksi\u0119g\u0119 sprawiono dla Helu w 1786 roku, za administracji burmistrza gda\u0144skiego Johanna Gottfrieda Reygera, staraniem \u00f3wczesnego duchownego Helu Carla Friedricha G\u00fcnthera. W tym samym tomie archiwalnym spisano nauczycieli ewangelickich w Helu od 1620 roku. Spis wymienia m.in. Martina Eleringa (1630\u20131668), Jacoba Webera, kt\u00f3ry w 1705 roku odszed\u0142 do Gda\u0144ska, Andreasa Langego, kt\u00f3ry w 1709 roku odszed\u0142 do Oruni (Ohra), Johanna Jacoba Schultza (1717\u20131731), Gottfrieda Neumanna (1731\u20131742), Jacoba Wittinga (1750\u20131770) oraz Johanna Gottlieba Reinhardta, nauczyciela od 1770 roku, kt\u00f3ry od 1819 roku by\u0142 w stanie spoczynku i zmar\u0142 w 1835 roku. Meyera, nauczyciela od 1859 roku, usuni\u0119to z urz\u0119du w 1860 roku; jego nast\u0119pca M\u00fcller uczy\u0142 do kwietnia 1879 roku, kiedy przeszed\u0142 do Hoppenbruch ko\u0142o Malborka. W kronice parafii z lat 1873\u20131875 jako nauczyciel i organista figuruje Hermann M\u00fcller, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 te\u017c agencj\u0119 pocztow\u0105 i by\u0142 telegrafist\u0105.\n\nZ p\u00f3\u017aniejszych duchownych r\u0119kopis Praetoriusa wymienia Davida Schmidta, gda\u0144szczanina, powo\u0142anego w czerwcu 1693 roku, kt\u00f3ry zmar\u0142 po d\u0142ugiej chorobie 29 pa\u017adziernika 1701 roku w wieku 45 lat i zosta\u0142 pochowany w zakrystii helskiego ko\u015bcio\u0142a; to inna osoba ni\u017c David Schmidt ze S\u0142upska, pastor od 1705 roku. Dalszy ci\u0105g spisu, dopisany w r\u0119kopisie od 1709 roku, wymienia George\u2019a Goldmanna, urodzonego w Gda\u0144sku w 1695 roku, kt\u00f3ry przyszed\u0142 tu w 1731 roku i zmar\u0142 w nast\u0119pnym roku. Zapisano w nim te\u017c, \u017ce w 1736 roku uchwa\u0142\u0105 wszystkich ordynk\u00f3w miasta przeniesiono do Helu od ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w Gda\u0144sku Johanna Daniela Kickebuscha, sk\u0142\u00f3conego z Paulem Swietlitzkim, diakonem przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana; Kickebusch jednak nie podporz\u0105dkowa\u0142 si\u0119 tej uchwale i potajemnie opu\u015bci\u0142 miasto. Wed\u0142ug tego dopisku Ernsta Heinricha Patzera powo\u0142ano 23 lipca 1759 roku i ordynowano 7 sierpnia, a w 1772 roku przeszed\u0142 on do Lublewa Gda\u0144skiego. Johann Wilhelm Lehmann by\u0142 wed\u0142ug tego dopisku synem pastora z miasta Stargard i urodzi\u0142 si\u0119 21 stycznia 1731 roku; do Helu przyszed\u0142 w 1772 roku.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej, zapisanej pod nazw\u0105 Hela, ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1633 roku, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1631 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1786 roku (od 1848 roku imienny) oraz ksi\u0119gi konfirmacji z lat 1706\u20131709, 1721\u20131727 i od 1773 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1633\u2014 Tr St 1631\u2014 K 1786\u2014, seit 1848 namentlich, Konf 1706\u201409; 1721\u201427; 1773\u2014. Aufzeichnungen: 1643\u201492 kurze Vermerke ortsgeschichtlichen Inhalts; seit 1693 l\u00e4ngere Aufzeichnungen und Chronik. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb St 1809\u201411 Tr 1810\u201411. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1801\u201406. Dupl. im A.-G. Putzig: Tf Tr St 1814\u201474\u201d.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w z 1884 roku podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Helu by\u0142 po\u015bwi\u0119cony aposto\u0142om Piotrowi i Paw\u0142owi, cho\u0107 wed\u0142ug innych urz\u0119dowych danych jego patronem by\u0142 \u015bwi\u0119ty Bart\u0142omiej; stan budynku oceniono w 1881 roku jako bardzo z\u0142y, a remont by\u0142 ju\u017c zamierzony. Z obszernego, niegdy\u015b tr\u00f3jnawowego ko\u015bcio\u0142a zachowa\u0142o si\u0119 wielobocznie zamkni\u0119te prezbiterium o szeroko\u015bci 8,70 metra i d\u0142ugo\u015bci 12,80 metra z przylegaj\u0105c\u0105 zakrysti\u0105 oraz fragment nawy \u2014 szerokiej na 19,5 metra, a d\u0142ugiej tylko na 8,50 metra. Po\u017car w 1572 roku dotkn\u0105\u0142 szczeg\u00f3lnie m\u0142odsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a; przy odbudowie, odpowiednio do upadku zamo\u017cno\u015bci i spadku liczby mieszka\u0144c\u00f3w, skr\u00f3cono naw\u0119 i dostawiono now\u0105 \u015bcian\u0119 zachodni\u0105 oraz krucht\u0119 z wie\u017c\u0105, kt\u00f3r\u0105 w 1865 roku rozebrano z powodu z\u0142ego stanu. Na strychu ko\u015bcio\u0142a sta\u0142 w 1884 roku nieu\u017cywany ju\u017c dzwon z 1631 roku z napisem \u201eWer aus Gott ist, der h\u00f6rt Gottes Wort\u201d; wed\u0142ug drugiego napisu odla\u0142 go w Gda\u0144sku Matis Ul. Wed\u0142ug Pr\u00e4toriusa ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1647 roku, za burmistrza Gda\u0144ska Adriana von der Linde, gruntownie wyremontowano, a trzy lata p\u00f3\u017aniej powi\u0119kszono o now\u0105, zgrabn\u0105 budowl\u0119 z du\u017cym ch\u00f3rem. \u0141awki ko\u015bcielne z prost\u0105 dekoracj\u0105 i barwnymi malowid\u0142ami wykonano wed\u0142ug napisu w 1626 roku, a kilka ma\u0142ych witra\u017cy pochodzi z 1650 roku; w zakrystii sta\u0142 piec kaflowy z drobnymi scenkami rodzajowymi malowanymi na fioletowo na bia\u0142ym tle, ufundowany w 1788 roku przez w\u00f3jta i rajc\u00f3w Helu.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa podaje szczeg\u00f3\u0142y rozbudowy z 1650 roku: kosztowa\u0142a oko\u0142o 3000 floren\u00f3w, kt\u00f3re administratorzy wzi\u0119li po cz\u0119\u015bci z kar, a po cz\u0119\u015bci z kasy miejskiej. Ziemia helska da\u0142a do niej tylko chor\u0105giewk\u0119 na szczycie, kosztuj\u0105c\u0105 50 floren\u00f3w, i \u017cywi\u0142a robotnik\u00f3w, a pan Engelke, kt\u00f3ry by\u0142 zarazem zarz\u0105dc\u0105 budowy, do\u0142o\u017cy\u0142 z w\u0142asnych \u015brodk\u00f3w 100 floren\u00f3w. We wrze\u015bniu 1670 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ponownie odnowiono. Mury od wschodu, po\u0142udnia i p\u00f3\u0142nocy by\u0142y grube i mocne, a tylko nowa zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142a konstrukcj\u0119 szkieletow\u0105; wn\u0119trze mierzy\u0142o ponad 98 st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci, 67 st\u00f3p szeroko\u015bci i 27 st\u00f3p wysoko\u015bci. O\u0142tarz z rokiem 1647 kaza\u0142 wykona\u0107 w pa\u017adzierniku tego roku burmistrz Adrian von der Linde za 300 floren\u00f3w z pieni\u0119dzy za ratowanie \u0142adunk\u00f3w (Bergegelder). Dawny o\u0142tarz z poz\u0142acan\u0105 snycerk\u0105, malowid\u0142ami i dwoma skrzyd\u0142ami, z pewno\u015bci\u0105 sprzed Reformacji, przechowywano jeszcze w ko\u015bciele, cho\u0107 jego snycerka by\u0142a mocno po\u0142amana. Ambon\u0119 wykonano 30 czerwca 1619 roku, a chrzcielnic\u0119, stoj\u0105c\u0105 w tak zwanym Gda\u0144skim K\u0105cie, podarowali w lutym 1626 roku, gdy pastorem by\u0142 Joachim Jacobi, ludzie z Gda\u0144ska.\n\nWie\u017ce ko\u015bcio\u0142a znika\u0142y stopniowo: wie\u017cyczk\u0119 z ogniem nawigacyjnym na szczycie nawy o\u0142tarzowej str\u0105cono oko\u0142o 1770 roku. Wie\u017c\u0119 wspart\u0105 o wschodni\u0105 przybud\u00f3wk\u0119 rozebrano jako gro\u017c\u0105c\u0105 zawaleniem jeszcze przed 1890 rokiem. Sze\u015b\u0107 lat po inwentarzu Harnoch opisywa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako \u201eniewiele wi\u0119cej ni\u017c ruin\u0119\u201d: wie\u017c\u0119 wspart\u0105 o wschodni\u0105 przybud\u00f3wk\u0119 trzeba by\u0142o wtedy rozebra\u0107 jako gro\u017c\u0105c\u0105 zawaleniem, a po kaplicy \u015bwi\u0119tej Anny nie zosta\u0142o prawie \u015bladu. Pastor Erich May podaje w 1925 roku inn\u0105 wersj\u0119: wie\u017ca z zegarem, stoj\u0105ca u szczytu krzy\u017cowego za\u0142o\u017cenia, z czasem podupad\u0142a, a w niedziel\u0119 Invocavit 1861 roku zniszczy\u0142a j\u0105 burza; nie odbudowano jej, a przy wielkiej naprawie w 1888 roku postawiono w jej miejsce na dachu sygnaturk\u0119. Czy obaj autorzy pisz\u0105 o tej samej wie\u017cy, \u017ar\u00f3d\u0142a nie wyja\u015bniaj\u0105.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w z 1884 roku przytacza napis z tutejszego dzwonu z 1631 roku \u2014 zdanie z Ewangelii Jana: \u201eWer aus Gott ist, der h\u00f6rt Gottes Wort\u201d, \u201ekto jest z Boga, s\u0142ucha s\u0142\u00f3w Bo\u017cych\u201d. W 1925 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 ju\u017c tylko dwa dzwony, z 1642 i 1778 roku, zawieszone w sygnaturce. Trzeci, najwi\u0119kszy, wisia\u0142 w dzwonnicy po\u015brodku wsi, by w czasie sztormu s\u0142ycha\u0107 go by\u0142o na drugim ko\u0144cu osady; po przelaniu straci\u0142 warto\u015b\u0107 zabytkow\u0105 i w czasie wojny trzeba go by\u0142o odda\u0107.\n\nWed\u0142ug Praetoriusa organy zbudowano w 1653 roku za 500 floren\u00f3w; mistrz przyj\u0105\u0142 w rozliczeniu dawny ma\u0142y pozytyw, ka\u017cdy mieszczanin musia\u0142 da\u0107 na nie 4 floreny, a 17 lipca 1689 roku naprawiono je za 180 floren\u00f3w. Wie\u017ca, wysoka na 116\u00bd stopy, by\u0142a niegdy\u015b tak\u017ce latarni\u0105, bo dawniej palono na niej noc\u0105 \u015bwiat\u0142o dla przep\u0142ywaj\u0105cych statk\u00f3w; wisia\u0142 w niej najwi\u0119kszy dzwon. Dwa pozosta\u0142e dzwony zawieszono we wrze\u015bniu 1670 roku na rynku, bo przy wietrze nie wsz\u0119dzie by\u0142o s\u0142ycha\u0107 dzwonienie; wi\u0119kszy z nich nosi rok 1642 i imi\u0119 pastora Ludwiga Bethiusa, a mniejszy \u2014 rok 1645.\n\nCo z katolickiej przesz\u0142o\u015bci zosta\u0142o w helskim ko\u015bciele po przej\u0119ciu go przez ewangelik\u00f3w, opisuje monografia Helu z 1930 roku. Prezbiterium z wieloboczn\u0105 absyd\u0105 i zakrysti\u0105 pochodzi z XIV wieku, nawa z XV. W wielkim o\u0142tarzu wisia\u0142 obraz \u201eChrystus przed Pi\u0142atem\u201d z 1647 roku \u2014 kopia rembrandtowskiego \u201eEcce Homo\u201d, dar burmistrza Adriana von der Linde. Z wyposa\u017cenia katolickiego przetrwa\u0142 rze\u017abiony i malowany tryptyk \u015bwi\u0119tego Andrzeja z lat 1500\u20131508, a w nim rze\u017aba Za\u015bni\u0119cia Matki Bo\u017cej z oko\u0142o 1390 roku. Nowe organy o pi\u0119tnastu g\u0142osach po\u015bwi\u0119cono w 1752 roku z wielk\u0105 okaza\u0142o\u015bci\u0105: przyjecha\u0142 na t\u0119 uroczysto\u015b\u0107 administrator ziemi helskiej, burmistrz Gda\u0144ska z rodu Reyger\u00f3w \u2014 pierwszy od ponad stu lat administrator, kt\u00f3ry Hel odwiedzi\u0142 \u2014 i witano go bram\u0105 honorow\u0105 oraz salwami. Carl Girth pisa\u0142 jednak w 1891 roku, \u017ce tutejsze \u201ebardzo dobre\u201d organy pochodz\u0105 z 1653 roku i kosztowa\u0142y 500 talar\u00f3w; wed\u0142ug apelu rady parafialnej z Bo\u017cego Narodzenia 1903 roku organy mia\u0142y wtedy ponad 150 lat. Malowanie ambony ufundowa\u0142 w\u00f3jt Valentin Plog, urz\u0119duj\u0105cy w latach 1742\u20131752; w jej polu \u015brodkowym umieszczono jego rybacki znak. Bogaty niegdy\u015b skarbiec ewangelicy wywie\u017ali w 1562 roku do Gda\u0144ska na przechowanie \u2014 kilkadziesi\u0105t monstrancji i kielich\u00f3w \u2014 a reszt\u0119 zabrali Francuzi w 1807 roku. Do ko\u015bcio\u0142a trafi\u0142a te\u017c ceg\u0142a z opuszczonego Starego Helu: 21 kwietnia 1732 roku murarze przys\u0142ani przez gda\u0144skiego administratora Abrahama Groddecka zacz\u0119li rozbiera\u0107 tamtejsze mury i postawili z nich now\u0105 zachodni\u0105 \u015bcian\u0119 \u015bwi\u0105tyni. Dwa lata p\u00f3\u017aniej, w 1734 roku, Hel ostrzela\u0142a flota rosyjska; dow\u00f3dca oszcz\u0119dzi\u0142 miasto po d\u0142ugich pro\u015bbach pastora i rajc\u00f3w, a na pami\u0105tk\u0119 zawieszono w ko\u015bciele model rosyjskiej fregaty z pe\u0142nym olinowaniem.\n\nNad \u0142aci\u0144skim napisem wykutym na dawnym szczycie zewn\u0119trznym \u2014 \u201eBenedic, Domine, domum istam et omnes habitantes in Hela\u2026 Exaudi preces supplicum\u201d, czyli \u201ePob\u0142ogos\u0142aw Panie ten dom i wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w Helu i wejd\u017a do tego miejsca. Wys\u0142uchaj pro\u015bby b\u0142agaj\u0105cych\u201d \u2014 widnieje data przeniesiona ze \u015bwi\u0105tyni Starego Helu. Monografia Helu z 1930 roku czyta j\u0105 jako 1141, Harnoch i Schultz jako 1142; obaj dodaj\u0105, \u017ce wspomniano o niej ju\u017c w 1670 roku przy naprawie \u00f3wczesnej wie\u017cy i \u017ce nies\u0142usznie brano j\u0105 za rok budowy ko\u015bcio\u0142a.\n\nPraetorius przytacza zapisk\u0119 pastora Christiana Gillmeistera z tutejszej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej: 28 listopada 1670 roku, w czasie naprawy, Gillmeister przystawi\u0142 na wielkim strychu drabin\u0119, od zachodu ku wschodowi, przy zapalonym \u015bwietle znalaz\u0142 rok ko\u015bcio\u0142a, 1142, i wyliczy\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi 528 lat; r\u0119kopis dopisuje, \u017ce do 1707 roku by\u0142oby to ju\u017c 565 lat. Sam Praetorius przyjecha\u0142 do Helu w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, 24 czerwca 1705 roku, i po po\u0142udniu sam wszed\u0142 po wysokiej drabinie, by obejrze\u0107 t\u0119 dat\u0119. Zapisa\u0142, \u017ce na osobnym, pod\u0142u\u017cnym, wmurowanym kamieniu stoi wyra\u017anie rok 1142, a kamie\u0144 ma wed\u0142ug jego oceny oko\u0142o trzech st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci i oko\u0142o jednej stopy szeroko\u015bci. Sam jednak s\u0105dzi\u0142, \u017ce kamie\u0144 nie wskazuje wieku obecnego ko\u015bcio\u0142a: przypuszcza\u0142, \u017ce pochodzi z ma\u0142ego ko\u015bci\u00f3\u0142ka albo kaplicy z czas\u00f3w norweskiego kr\u00f3la Olafa, a po jej upadku wmurowano go w ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowany przez Krzy\u017cak\u00f3w w Starym Helu, a wreszcie, na pami\u0105tk\u0119, w obecny. Nazajutrz, 25 czerwca o si\u00f3dmej rano, pop\u0142yn\u0105\u0142 z w\u00f3jtem, burmistrzem i swoim bratem do Starego Helu i obejrza\u0142 ruiny tamtejszego ko\u015bcio\u0142a. Zrujnowano go w wojnach szwedzkich, a dzwony wywieziono; mury by\u0142y mocne i solidnie zbudowane, cho\u0107 tu i \u00f3wdzie przebite, a mury wie\u017cy sta\u0142y jeszcze pewnie.\n\nW helskim ko\u015bciele zachowa\u0142y si\u0119 rzeczy, jakich nie ma nigdzie indziej na tym wybrze\u017cu: merki, czyli znaki rybackie. Monografia z 1930 roku wylicza je po kolei: znaki na cokole figury \u015bwi\u0119tego Andrzeja przy chrzcielnicy, a tak\u017ce merki Piotra Neumanna, Jakuba Gendricka, Jakuba Pipra, Jana Tolkemita, Micha\u0142a Hancka (obywatela Helu i sekretarza w Gda\u0144sku), Andrzeja J\u00fcngmanna (obywatela Helu i piekarza w Gda\u0144sku) oraz w\u00f3jta Dawida Jeskego. Merk rodziny Jesk\u00f3w monografia odnotowuje na nagrobku \u017cony w\u00f3jta z 1646 roku, na cmentarzu helskim.\n\nAkta parafii w Ewangelickiej Najwy\u017cszej Radzie Ko\u015bcielnej w Berlinie (EZA 7/17719\u201317720) dorzucaj\u0105 wiele szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Petycja gminy z oko\u0142o 1871 roku podaje, \u017ce o\u015bmioboczn\u0105 wie\u017cyczk\u0119 z o\u015bmioma oknami nad dawnym o\u0142tarzem, na kt\u00f3rej w dawnych latach utrzymywano \u015bwiat\u0142o dla \u017ceglarzy, rozebrano w 1732 roku; administrator Abraham Groddeck dobudowa\u0142 wtedy od zachodu, z ceg\u0142y ruin Starego Helu, wie\u017c\u0119 z krucht\u0105, a w 1752 roku administrator Friedrich Reyger urz\u0105dzi\u0142 tam nowe organy za 5000 floren\u00f3w gda\u0144skich. Ostatni\u0105, szachulcow\u0105 wie\u017c\u0119 rozebrano w 1865 roku. Kronika parafii z lat 1840\u20131872 opisuje przebieg tej sprawy. W niedziel\u0119 Invocavit, 14 lutego 1864 roku, w czasie strasznej burzy wierni wybiegli z ko\u015bcio\u0142a, bo wydawa\u0142o si\u0119 im, \u017ce wie\u017ca si\u0119 chwieje; pastor odprawi\u0142 nabo\u017ce\u0144stwo w izbie szkolnej, a gdy wraca\u0142 przez cmentarz przyko\u015bcielny do domu, z\u0142ama\u0142 si\u0119 szczyt wie\u017cy, czyli dr\u0105g he\u0142mu z ga\u0142k\u0105 i chor\u0105giewk\u0105. 26 wrze\u015bnia 1864 roku wie\u017c\u0119 obejrza\u0142 inspektor budownictwa portowego Ehrenreich, kt\u00f3ry potem sporz\u0105dzi\u0142 kosztorys naprawy. Napraw\u0119, kt\u00f3r\u0105 przej\u0105\u0142 mistrz murarski z Wejherowa, miano zacz\u0105\u0107 8 sierpnia 1865 roku, ale rzemie\u015blnicy wkr\u00f3tce o\u015bwiadczyli, \u017ce przy z\u0142ym stanie ca\u0142ej g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci wie\u017cy nie odwa\u017c\u0105 si\u0119 przy niej pracowa\u0107, i roboty wstrzymano. Po ponownych ogl\u0119dzinach wie\u017cy przez inspektora Ehrenreicha w sierpniu i 4 wrze\u015bnia rejencja nakaza\u0142a rozebra\u0107 wie\u017c\u0119 w tej cz\u0119\u015bci, kt\u00f3ra by\u0142a szachulcowa, i sporz\u0105dzi\u0107 kosztorys nowej wie\u017cy; rozbi\u00f3rk\u0119 zacz\u0119to 13 wrze\u015bnia 1865 roku. 23 kwietnia 1866 roku powiatowy budowniczy z Wejherowa obejrza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pod kosztorys budowy wie\u017cy, a 23 sierpnia ogl\u0105dano go ponownie, bo okaza\u0142o si\u0119, \u017ce pierwszy kosztorys trzeba zmieni\u0107. W 1867 roku gda\u0144skie stowarzyszenie i helski komitet lokalny, na wniosek prze\u0142o\u017conego ko\u015bcielnego Carla Gr\u00f6nwalda, przeznaczy\u0142y na budow\u0119 wie\u017cy w Helu 100 talar\u00f3w nagrody za ratowanie ludzi przy rozbiciu statk\u00f3w \u201eJuno\u201d i \u201eLondon\u201d, a 22 sierpnia 1867 roku nadesz\u0142a wiadomo\u015b\u0107, \u017ce Ewangelicka Najwy\u017csza Rada Ko\u015bcielna przyzna\u0142a na budow\u0119 wie\u017cy 300 talar\u00f3w z og\u00f3lnego funduszu kolekt, pod warunkiem \u017ce magistrat gda\u0144ski jako patron ko\u015bcio\u0142a da z w\u0142asnych \u015brodk\u00f3w co najmniej tyle samo. 12 sierpnia 1872 roku pastor Uebe przypomnia\u0142 spraw\u0119 budowy wie\u017cy prezydentowi rejencji von Diestowi. Wed\u0142ug akt Najwy\u017cszej Rady Ko\u015bcielnej ko\u015bci\u00f3\u0142 przebudowano w latach 1887\u20131888; budow\u0119 nowej wie\u017cy wstrzymano, a gmina chcia\u0142a otworzy\u0107 odnowion\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na Wielkanoc 1888 roku. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu nowe organy w 1904 roku.\n\nApel rady parafialnej i pastora Seegera o datki na nowe organy, datowany na Bo\u017ce Narodzenie 1903 roku, wydrukowa\u0142a \u201eDeutsche Zeitung\u201d 29 grudnia 1903 roku. Pisali, \u017ce organy ko\u015bcio\u0142a w Helu s\u0105 w stanie zupe\u0142nie nieu\u017cytecznym i nie nadaj\u0105 si\u0119 ju\u017c do naprawy: maj\u0105 ponad 150 lat, drewno jest zbutwia\u0142e, a cz\u0119\u015bci \u017celazne zardzewia\u0142e. Hel nazwali ubog\u0105, licz\u0105c\u0105 tylko 460 dusz gmin\u0105 rybak\u00f3w, kt\u00f3rzy w ci\u0119\u017ckiej i niebezpiecznej pracy zdobywaj\u0105 utrzymanie z morza. Osiemdziesi\u0105t pi\u0119\u0107 os\u00f3b p\u0142ac\u0105cych podatki oddawa\u0142o w daninach ko\u015bcielnych 206 procent pa\u0144stwowego podatku dochodowego, a na nowe organy brakowa\u0142o 2000 marek, cho\u0107 wielu rybak\u00f3w samo opodatkowa\u0142o si\u0119 na ten cel kwotami do 10 marek.\n\nProtok\u00f3\u0142 ogl\u0119dzin z 23 maja 1912 roku \u2014 z udzia\u0142em radcy rejencyjnego Ehrhardta, pastora Seegera i konserwatora prowincji Schmida \u2014 odnotowuje, \u017ce strop belkowy, empor\u0119 i \u0142awki w formach gotyckich wykonano w 1888 roku, a prospekt organowy pochodzi z 1752 roku; zalecono przywr\u00f3ci\u0107 rybackie merki, kt\u00f3re do 1888 roku widnia\u0142y na drzwiczkach \u0142awek i na g\u0142owicach belek w transepcie. Minister pisa\u0142 w listopadzie 1912 roku, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142, ograbiony przy dawnych remontach z cennego wyposa\u017cenia, sprawia wra\u017cenie \u201enadzwyczaj nagie i puste\u201d.\n\nTom, kt\u00f3ry w 1789 roku za\u0142o\u017cy\u0142 tu nowy pastor, a kt\u00f3ry przechowuje dzi\u015b Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie, pozwala u\u0142o\u017cy\u0107 ci\u0105g duchownych prze\u0142omu osiemnastego i dziewi\u0119tnastego wieku, i to ich w\u0142asnymi s\u0142owami. Johann Erdmann Falckhahn, urodzony w Gda\u0144sku 12 listopada 1755 roku, kandydat od 1782 roku, kt\u00f3ry przez cztery lata g\u0142osi\u0142 kazania w gda\u0144skim domu poprawczym, przyjecha\u0142 do Helu 12 grudnia 1789 roku o dziesi\u0105tej wieczorem i w czwart\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, 20 grudnia, obj\u0105\u0142 urz\u0105d. Opisa\u0142 potem ci\u0119\u017ckie lata: burze, rozbite statki i topielc\u00f3w, kt\u00f3rych chowano na tutejszym cmentarzu przyko\u015bcielnym, a w 1793 roku przej\u015bcie Helu pod w\u0142adz\u0119 prusk\u0105 i ho\u0142d mieszka\u0144c\u00f3w. W lipcu 1795 roku rada Gda\u0144ska powo\u0142a\u0142a go na pastora w Uje\u015bcisku (Wonneberg). Jego nast\u0119pca, Peter Andreas Witzgall, w sierpniu 1795 roku powo\u0142any przez magistrat gda\u0144ski, wcze\u015bniej przez szesna\u015bcie lat kandydat, g\u0142osz\u0105cy kazania mi\u0119dzy innymi w gda\u0144skim domu poprawczym, przyjecha\u0142 do Helu 5 listopada 1795 roku i w nast\u0119pn\u0105, dwudziest\u0105 czwart\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne. Zaraz po przybyciu za\u0142o\u017cy\u0142 przy plebanii ogr\u00f3d i sad z trzydziestu dziewi\u0119ciu drzewek owocowych, posadzonych, jak podkre\u015bli\u0142, bez koszt\u00f3w dla ko\u015bcio\u0142a; szko\u0142\u0119, kt\u00f3r\u0105 zasta\u0142 w upadku, stara\u0142 si\u0119 podnie\u015b\u0107. Jego poprzednik zanotowa\u0142 wcze\u015bniej, \u017ce w 1791 roku przez cztery tygodnie trwa\u0142 gruntowny remont plebanii. W 1798 roku na urz\u0105d w Helu powo\u0142ano Johanna Carla Jonassona, urodzonego w Gda\u0144sku 28 grudnia 1740 roku, absolwenta Wittenbergi, od 1792 roku przez sze\u015b\u0107 i p\u00f3\u0142 roku katechet\u0119 przy kaplicy i szkole we Wr\u00f3blewie (Sperlingsdorf). Ordynowany 26 lipca 1798 roku, na pocz\u0105tku wrze\u015bnia wyruszy\u0142 z \u017con\u0105 do Helu, gdzie zmar\u0142 24 lutego 1805 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Helu \u017cy\u0142 po cz\u0119\u015bci z morza. Pastorzy notowali w ksi\u0119dze podzia\u0142 pieni\u0119dzy za ratowanie \u0142adunk\u00f3w i wrak\u00f3w: zwyczajowo trzecia cz\u0119\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142owi i jego ludziom \u2014 pastorowi, organi\u015bcie i witrykom. Gdy w 1795 roku w\u00f3jt, zarazem starszy witryk, nie chcia\u0142 odda\u0107 ko\u015bcio\u0142owi tej cz\u0119\u015bci ze 100 floren\u00f3w, zwo\u0142a\u0142 w ko\u0144cu mieszczan, kt\u00f3rzy uchwalili, \u017ce trzecia cz\u0119\u015b\u0107 ma przypa\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142owi. W sierpniu 1799 roku z 1300 floren\u00f3w za uratowane zbo\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 trzy udzia\u0142y, razem 27 floren\u00f3w i 12 groszy, a pastor i nauczyciel po dwa.\n\nKiedy \u015bwiat\u0142o dla \u017ceglarzy przesta\u0142o p\u0142on\u0105\u0107 na ko\u015bciele, pastorzy dalej pilnowali sprawy ognia nawigacyjnego. W rejestrze rozbitych statk\u00f3w, kt\u00f3ry Falckhahn prowadzi\u0142 od 1789 roku, zanotowa\u0142 przy grudniu tego roku, \u017ce rozbicie si\u0119 statku p\u0142yn\u0105cego do Gda\u0144ska da\u0142o pow\u00f3d do zbudowania nowego ognia (*Bliese*), bo szyper mia\u0142 nie widzie\u0107 dotychczasowego \u015bwiat\u0142a, zas\u0142oni\u0119tego przez wzg\u00f3rze. Dom ogniowy wzniesiony na wydmie i uko\u0144czony 30 sierpnia 1790 roku trzeba by\u0142o we wrze\u015bniu 1792 roku rozebra\u0107, bo sta\u0142 na sypkim piasku i grozi\u0142 zawaleniem; postawiono go na nowo u st\u00f3p wzg\u00f3rza, w miejscu wybranym przez pastora, za 600 floren\u00f3w, a sam Falckhahn dosta\u0142 od administratora nadz\u00f3r nad budow\u0105.\n\nUposa\u017cenie pastora by\u0142o skromne. 24 kwietnia 1799 roku pastor Jonasson poprosi\u0142 magistrat gda\u0144ski o dodatek do pensji, nie tylko dla siebie, ale i dla nast\u0119pc\u00f3w, bo tutejsze dochody by\u0142y, jak napisa\u0142, nie do zniesienia ma\u0142e. Magistrat zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do pruskiej Kamery Wojen i Domen w Kwidzynie, a reskrypt z Berlina z 23 wrze\u015bnia tego roku zawiadomi\u0142, \u017ce kr\u00f3l przyzna\u0142 do pensji pastora w Helu, wynosz\u0105cej rocznie 220 floren\u00f3w, dodatek 120 floren\u00f3w, czyli 30 talar\u00f3w. Od czerwca pastor pobiera\u0142 pensj\u0119 wraz z dodatkiem, p\u0142atn\u0105 kwartalnie. W spisie w\u0142adz miasteczka z tego roku jako witrycy figuruj\u0105 George Hoffmeister, Andreas Gr\u00f6nwald, Frantz Becker i Christian Holl.\n\nOko\u0142o 1800 roku pastor Jonasson zanotowa\u0142, \u017ce mieszka\u0144cy Helu coraz rzadziej przychodz\u0105 w niedziele do ko\u015bcio\u0142a, a zamiast tego zajmuj\u0105 si\u0119 zarobkiem i domowymi sprawami. Poniewa\u017c upomnienia z ambony nie pomaga\u0142y, kaza\u0142 og\u0142osi\u0107 przez urz\u0105d w\u00f3jta i rozes\u0142a\u0107 po domach dawne, potwierdzone przez zwierzchno\u015b\u0107 przepisy wraz z karami, p\u0142aconymi na rzecz ko\u015bcio\u0142a. Kto w niedziel\u0119 przed p\u00f3\u0142noc\u0105 wyp\u0142ywa\u0142 na po\u0142\u00f3w, p\u0142aci\u0142 trzy floreny od \u0142odzi; kto w niedziel\u0119 suszy\u0142, przyrz\u0105dza\u0142 albo sprzedawa\u0142 ryby \u2014 tyle samo; tyle samo od \u0142odzi p\u0142aci\u0142 ten, kto w sobot\u0119 wieczorem albo w niedziel\u0119 przed nieszporami bez pilnej potrzeby wi\u00f3z\u0142 ryby do miasta na sprzeda\u017c. Karano te\u017c tych, kt\u00f3rzy w niedziele i \u015bwi\u0119ta nie przychodzili na nabo\u017ce\u0144stwo poranne, na nieszpory i na nauk\u0119 katechizmu, chyba \u017ce zatrzyma\u0142a ich choroba albo ma\u0142e dzieci, a tak\u017ce ka\u017cd\u0105 \u0142\u00f3d\u017a, kt\u00f3ra p\u0142yn\u0119\u0142a do Gda\u0144ska, nie zg\u0142osiwszy si\u0119 wcze\u015bniej u pastora.\n\nPastor zanotowa\u0142 te\u017c epizod z zimy 1803 roku. 12 grudnia przyby\u0142 do Helu porucznik von Lerchenfeld z 22 \u017co\u0142nierzami piechoty i czterema artylerzystami, by pilnowa\u0107 brzegu, bo w Maladze panowa\u0142a zaraza i \u017caden statek stamt\u0105d nie m\u00f3g\u0142 tu wyl\u0105dowa\u0107; 4 lutego 1804 roku oddzia\u0142 odmaszerowa\u0142. Oficer by\u0142 katolikiem i \u2014 jak zapisano \u2014 pr\u00f3bowa\u0142 nak\u0142oni\u0107 dw\u00f3ch tutejszych rajc\u00f3w, Wedla i Valkenberga, by porzucili wiar\u0119 lutera\u0144sk\u0105 dla \u201eprawdziwej, zbawiaj\u0105cej wiary rzymskokatolickiej\u201d, jak j\u0105 nazywa\u0142.\n\nPo \u015bmierci Jonassona urz\u0105d obj\u0105\u0142 Carl Gotthilf Gronert, urodzony pod Gda\u0144skiem w sierpniu 1770 roku, powo\u0142any 14 marca 1805 roku przez gda\u0144skie kolegium ko\u015bcielne i szkolne po ponad czterech latach kandydatury, ordynowany 21 lipca. Do Helu przyby\u0142 drog\u0105 l\u0105dow\u0105 z \u017con\u0105 i jej dwiema doros\u0142ymi c\u00f3rkami 7 sierpnia 1805 roku wieczorem, a wprowadzi\u0142 go w urz\u0105d inspektor i radca konsystorza Bertling. Zapisa\u0142, \u017ce w marcu 1806 roku zacz\u0119to tu budow\u0119 latarni morskiej, prowadzon\u0105 przez pruskiego radc\u0119 wojennego i domen Petersena, uko\u0144czon\u0105 w 1808 roku. 15 czerwca 1808 roku wybrano go na pastora w Przebrnie i Nowej Karczmie na Mierzei, a po kazaniu po\u017cegnalnym w trzeci\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej wyjecha\u0142 z Helu do Gda\u0144ska.\n\nLata napoleo\u0144skie da\u0142y si\u0119 plebanii we znaki. W maju 1808 roku stan\u0105\u0142 w Helu francuski oddzia\u0142 grenadier\u00f3w, a oficerowie zaj\u0119li kwater\u0119 w przedniej izbie plebanii. Nast\u0119pca Gronerta, Joachim August Ludwig Walter, urodzony w Gda\u0144sku 5 maja 1770 roku, otrzyma\u0142 powo\u0142anie 15 czerwca 1808 roku i 28 sierpnia, w jedenast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, wyg\u0142osi\u0142 w Helu kazanie wst\u0119pne. Zapisa\u0142, \u017ce jego zawsze otwarty dom bardziej przypomina\u0142 magazyn ni\u017c mieszkanie duchownego, bo co cztery, pi\u0119\u0107 dni wydawano tu \u017cywno\u015b\u0107 dla wojska, cz\u0119sto w nocy; pro\u015bby do magistratu gda\u0144skiego pozosta\u0142y bez odpowiedzi. Nast\u0119pna zima by\u0142a tak ci\u0119\u017cka, \u017ce p\u00f3\u0142wysep straci\u0142 \u0142\u0105czno\u015b\u0107 z Gda\u0144skiem, a pastora z rodzin\u0105 \u017cywili chleb i ziemniaki od kilku mieszka\u0144c\u00f3w i nauczyciela. Walter urz\u0119dowa\u0142 kr\u00f3tko: ju\u017c 26 kwietnia 1809 roku otrzyma\u0142 powo\u0142anie na pastora w Przebrnie i Nowej Karczmie na Mierzei. Zast\u0105pi\u0142 tam Gronerta, kt\u00f3ry wed\u0142ug wykazu duchownych Rhesy z 1834 roku odszed\u0142 z Przebrna w tym samym roku do Drewnicy (Sch\u00f6nbaum).\n\nW 1829 roku urz\u0105d obj\u0105\u0142 Johann Peter Roloff, urodzony 8 lutego 1801 roku w Neuteicherwalde w okr\u0119gu Nowego Dworu Gda\u0144skiego (Tiegenhof), absolwent gimnazjum w Gda\u0144sku (1818\u20131824) i uniwersytet\u00f3w w Kr\u00f3lewcu i Bonn (1824\u20131828). Zapisa\u0142, \u017ce 21 stycznia 1829 roku superintendent zach\u0119ci\u0142 go do starania si\u0119 o wakuj\u0105c\u0105 parafi\u0119 helsk\u0105, a on zgodzi\u0142 si\u0119 pod warunkiem poprawy uposa\u017cenia: magistrat gda\u0144ski podni\u00f3s\u0142 wtedy pensj\u0119 pastora z 85 do 200 talar\u00f3w, z kt\u00f3rej przez pewien czas 50 talar\u00f3w mia\u0142a dostawa\u0107 wdowa po poprzedniku. Roloff przyby\u0142 do Helu 25 lipca, a 2 sierpnia 1829 roku superintendent wprowadzi\u0142 go w urz\u0105d kazaniem na s\u0142owa z Listu do Kolosan (4,17). 25 czerwca 1830 roku obchodzono w Helu trzechsetlecie og\u0142oszenia Wyznania Augsburskiego.\n\nTa sama kronika zapisuje, \u017ce Carla Wilhelma Sch\u00f6wa, urodzonego 11 maja 1811 roku w Gda\u0144sku, rada miasta Gda\u0144ska wybra\u0142a 26 sierpnia 1840 roku na pastora w Helu. W dniach 22\u201323 maja 1841 roku przebywa\u0142 w Helu generalny superintendent Sartorius, kt\u00f3ry przyjecha\u0142, by z bliska obejrze\u0107 t\u0119 odleg\u0142\u0105 i ma\u0142o znan\u0105 miejscowo\u015b\u0107. W 1853 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 w darze nowe okno z napisem \u201eSoli Deo Gloria\u201d i nazwiskami ofiarodawc\u00f3w na kolorowych szybkach; ofiarowali je prze\u0142o\u017cony ko\u015bcielny Gr\u00f6nwald i jego \u017cona Eleonore z domu Boschke.\n\nZapiski z lat 1860\u20131867 prowadzi\u0142 pastor, kt\u00f3rego nazwiska skany kroniki nie podaj\u0105. Po wyborze na pastora w Helu przeprowadzi\u0142 si\u0119 tu drog\u0105 morsk\u0105 2 pa\u017adziernika 1860 roku. 30 grudnia 1860 roku, w niedziel\u0119 po Bo\u017cym Narodzeniu, w dniu pogrzebu pastora Sch\u00f6wa w Juszkowie (Gischkau), uczczono w Helu jego pami\u0119\u0107 biciem dzwon\u00f3w i popo\u0142udniowym nabo\u017ce\u0144stwem. W 1861 roku siedem nabo\u017ce\u0144stw pasyjnych po raz pierwszy odprawiono w niedzielne popo\u0142udnia. W czerwcu tego roku szyper z Pucka przywi\u00f3z\u0142 materia\u0142y budowlane do wi\u0119kszych napraw ko\u015bcio\u0142a, plebanii i szko\u0142y; przy tych naprawach ko\u015bci\u00f3\u0142 wybielono i wykonano na nowo przypor\u0119 przy p\u00f3\u0142nocnej \u015bcianie. 5 marca 1865 roku, w niedziel\u0119 Invocavit, w czasie \u015bpiewu przed ko\u0144cem przedpo\u0142udniowego nabo\u017ce\u0144stwa zapali\u0142a si\u0119 plebania; ogie\u0144 wyszed\u0142 od pieca, a szkod\u0119 oszacowano na 150 talar\u00f3w. 14 lipca 1867 roku, w 4. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, pastor wyg\u0142osi\u0142 kazanie pr\u00f3bne w Sobieszewie (Bohnsack), a 25 lipca gda\u0144ski magistrat wybra\u0142 go na tamtejszego pastora; 2 wrze\u015bnia otrzyma\u0142 zatwierdzenie wyboru przez konsystorz w Kr\u00f3lewcu, a 22 wrze\u015bnia 1867 roku wyg\u0142osi\u0142 w Helu ostatnie kazanie.\n\nKolejne zapiski prowadzi\u0142 pastor, kt\u00f3ry podpisywa\u0142 si\u0119 w kronice \u201eTh. Hardt\u201d. 7 lutego 1870 roku gda\u0144ski magistrat wybra\u0142 go do Osic (Wossitz), 22 lutego wyb\u00f3r zatwierdzi\u0142 konsystorz, a 1 maja 1870 roku wyg\u0142osi\u0142 w Helu kazanie po\u017cegnalne na s\u0142owa z Listu do Hebrajczyk\u00f3w (13,14). Wcze\u015bniej, 9 i 10 czerwca 1869 roku, parafi\u0119 wizytowa\u0142 generalny superintendent Moll. 16 maja 1870 roku gda\u0144ski magistrat wybra\u0142 na pastora w Helu Daniela Andreasa Uebego. Ordynowa\u0142 go generalny superintendent Moll przy o\u0142tarzu ko\u015bcio\u0142a zamkowego w Kr\u00f3lewcu, a 26 lipca 1870 roku wieczorem Uebe przyp\u0142yn\u0105\u0142 do Helu parowcem rz\u0105dowym. Pierwsze kazanie wyg\u0142osi\u0142 w \u015brod\u0119 27 lipca, w dniu modlitwy zarz\u0105dzonym przez kr\u00f3la, a 7 sierpnia wprowadzi\u0142 go w urz\u0105d pastor Friese z Kartuz, zarz\u0105dzaj\u0105cy superintendentur\u0105. Kronika zapisuje te\u017c, \u017ce od 1 stycznia 1871 roku Hel przesta\u0142 nale\u017ce\u0107 do diecezji Neustadt-Carthaus i nale\u017ca\u0142 odt\u0105d do diecezji Neustadt (Wejherowo).\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 364 mieszka\u0144c\u00f3w: 352 luteran\u00f3w i 12 katolik\u00f3w, przy 76 paleniskach i jednym ko\u015bciele lutera\u0144skim; parafia lutera\u0144ska \u2014 Hel, katolicka \u2014 Jastarnia Pucka. *S\u0142ownik geograficzny* podaje 400 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania luterskiego przy 80 domach i tylko czterech katolik\u00f3w (roku nie podano); samo miasto Hel \u2014 372 dusze. Tutejszych ewangelik\u00f3w przypisuje do ko\u015bcio\u0142a luterskiego parafialnego w Helu, z pastorem od 1526 roku.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku *Hela* by\u0142a wsi\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do miasta Gda\u0144ska, nazywan\u0105 zwyczajowo miastem. Liczy\u0142a 372 mieszka\u0144c\u00f3w i 79 budynk\u00f3w mieszkalnych; mieszka\u0144cy byli rybakami i \u017ceglarzami. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Jastarni; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c latarni\u0119 morsk\u0105 na samym ko\u0144cu p\u00f3\u0142wyspu i podawa\u0142, \u017ce osada sta\u0142a dawniej w innym miejscu, a po po\u017carze w 1572 roku odbudowano j\u0105 tam, gdzie le\u017cy obecnie. Katolicy nale\u017celi do Jastarni a\u017c do erygowania parafii Bo\u017cego Cia\u0142a w 1936 roku; nowy neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1930\u20131934.\n\nStatystyka Harnocha podaje dla 1890 roku 430 dusz pod patronatem magistratu gda\u0144skiego, w jednym okr\u0119gu szkolnym: Hel wraz z Jastarni\u0105 Puck\u0105 i Jastarni\u0105 Gda\u0144sk\u0105. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 467 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1893 roku Wilhelm Waldow.\n\nW styczniu 1886 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 2, s. 20), \u017ce probostwo na Helu, pod patronatem prywatnym, zwolni\u0142o si\u0119, bo dotychczasowy duchowny zosta\u0142 powo\u0142any gdzie indziej. Parafia liczy\u0142a oko\u0142o 412 dusz i mia\u0142a jedn\u0105 szko\u0142\u0119 z jednym nauczycielem; doch\u00f3d wynosi\u0142 oko\u0142o 1471 marek bez mieszkania i oko\u0142o 1618 marek z mieszkaniem, a minister zgodzi\u0142 si\u0119 na dop\u0142aty do najni\u017cszego dochodu 2100 marek rocznie.\n\nW marcu 1913 roku \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce w\u0142adze gminy Jezusowej przy Wassertorstra\u00dfe, gminy personalnej, wybra\u0142y na swojego pastora Seegera z P\u00f3\u0142wyspu Helskiego. Ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaje natomiast, \u017ce w 1913 roku Seeger zosta\u0142 inspektorem misji miejskiej w Berlinie i jeszcze tego roku trzecim pastorem w Berlin-Tegel.\n\nW 1913 roku, gdy parafia czeka\u0142a na nowego pastora, konsystorz podawa\u0142 j\u0105 jako licz\u0105c\u0105 587 dusz. Pastorem zosta\u0142 wtedy Johannes Urbschat, wcze\u015bniej kierownik sieroci\u0144ca ormia\u0144skiego w Choi w Persji, i s\u0142u\u017cy\u0142 tu do 1919 roku; jego nast\u0119pca Erich May by\u0142 pastorem w latach 1919\u20131925, gdy Hel przeszed\u0142 do Polski.\n\nW 1924 roku pastor Erich May stara\u0142 si\u0119 o przeniesienie za granic\u0119; konsystorz w Poznaniu proponowa\u0142 mu raczej parafi\u0119 w Szymbarku (Sch\u00f6nberg). W lutym 1925 roku konsystorz podawa\u0142 587 dusz i oko\u0142o 30 m\u00f3rg ziemi w r\u0119kach ewangelik\u00f3w, a mieszka\u0144c\u00f3w okre\u015bla\u0142 jako niemal wy\u0142\u0105cznie rybak\u00f3w. Po wyje\u017adzie Maya parafi\u0105 zarz\u0105dza\u0142 od czerwca 1925 roku emerytowany prepozyt Braunschweig. Na naradzie 2 czerwca 1926 roku postanowiono zdj\u0105\u0107 sygnaturk\u0119 i przyj\u0119to projekt Grubera: na fundamentach dawnej wie\u017cy mia\u0142a stan\u0105\u0107 smo\u0142owana wie\u017ca z bali, malowana jak domy rybackie \u2014 \u201ea wi\u0119c ko\u015bci\u00f3\u0142 rybacki\u201d, jak pisa\u0142 radca konsystorski Nehring, kt\u00f3ry liczy\u0142 wtedy gmin\u0119 na oko\u0142o 450 dusz, w tym 70\u201380 rybak\u00f3w.\n\nAkta Ko\u015bcielnego Urz\u0119du Zagranicznego w Berlinie, przechowywane w Ewangelickim Archiwum Centralnym (EZA 5/965), zawieraj\u0105 list administratora parafii, emerytowanego prepozyta Braunschweiga, z 22 listopada 1926 roku, w kt\u00f3rym prosi on niemiecki konsulat generalny o zapomog\u0119 na pokrycie koszt\u00f3w przebudowy ko\u015bcio\u0142a. Pisze, \u017ce gmina musia\u0142a tego lata gruntownie przebudowa\u0107 sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142 z pocz\u0105tku XV wieku: dach, nieszczelny po sztormach, trzeba by\u0142o odnowi\u0107, a drewnian\u0105 sygnaturk\u0119 nad skrzy\u017cowaniem naw, ca\u0142kiem ju\u017c przegni\u0142\u0105, rozebra\u0107. Doradc\u0105 artystycznym przebudowy by\u0142 profesor Gruber z Wrzeszcza, kierownictwo techniczne mia\u0142 gda\u0144ski budowniczy miejski Kr\u00fcger z miejskiego urz\u0119du budownictwa, a roboty prowadzi\u0142a tczewska firma Ernsta Schultza. Kosztorys na 38 000 gulden\u00f3w gda\u0144skich zatwierdzi\u0142 Konsystorz Ewangelicki w Poznaniu; pomog\u0142y Naczelna Rada Ko\u015bcielna w Berlinie i Towarzystwa Gustawa Adolfa, a miasto Gda\u0144sk \u2014 patron gminy od 1454 roku, cho\u0107, jak ustali\u0142 proces z 1877 roku, bez obowi\u0105zku ponoszenia ci\u0119\u017car\u00f3w \u2014 da\u0142o 2000 gulden\u00f3w. Parafianie zebrali jeszcze 947 z\u0142otych na zegar wie\u017cowy. W czasie rob\u00f3t wysz\u0142y prace dodatkowe \u2014 wymiana przegni\u0142ych belek, wentylacja, uszczelnienie i cz\u0119\u015bciowe przeszklenie czternastu okien nawy \u2014 a przy przek\u0142adaniu dachu trzeba by\u0142o sprowadzi\u0107 3900 dach\u00f3wek mnich-mniszka; zabrak\u0142o 3000 gulden\u00f3w. Przebudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 14 listopada 1926 roku w obecno\u015bci gda\u0144skiego senatora dr. Schwartza. Parafia liczy\u0142a wtedy 410 dusz, wy\u0142\u0105cznie rybak\u00f3w. Zapomog\u0119 przyznano na prze\u0142omie 1926 i 1927 roku.\n\nW 1927 roku konsystorz pisa\u0142, \u017ce zale\u017ca\u0142o mu na odnowieniu starego ko\u015bcio\u0142a wraz z ponownym wzniesieniem wie\u017cy. Braunschweig zrezygnowa\u0142 jesieni\u0105 1927 roku i wr\u00f3ci\u0142 do Oliwy; gmina liczy\u0142a wtedy 410 dusz i by\u0142a, jak pisano, \u201ebardzo ko\u015bcielna\u201d.\n\nPolskie nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie wr\u00f3ci\u0142y na Hel w XX wieku, cho\u0107 tylko sezonowo: co najmniej od lata 1928 roku odprawia\u0142 je w tutejszym ko\u015bciele dla letnik\u00f3w ksi\u0105dz Otto Reimann z Odolanowa, a w 1932 roku ksi\u0105dz Zenon Kuske z Ma\u0142ego Kacka.\n\nW sierpniu 1928 roku \u201eHarburger Tageblatt\u201d zamie\u015bci\u0142 korespondencj\u0119 z Gda\u0144ska pod tytu\u0142em \u201eSt\u00f6rung einer Andacht durch einen Polen\u201d (\u201eZak\u0142\u00f3cenie nabo\u017ce\u0144stwa przez Polaka\u201d). Gazeta pisa\u0142a, \u017ce podczas koncertu organowego w ewangelickim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a w Helu pastor Reimann wyg\u0142osi\u0142 kr\u00f3tkie przem\u00f3wienie po niemiecku i prze\u0142o\u017cy\u0142 je na polski ze wzgl\u0119du na polskich letnik\u00f3w. Po polskiej wersji jeden z letnik\u00f3w, wy\u017cszy urz\u0119dnik pa\u0144stwowy, kt\u00f3rego nazwiska nie zdo\u0142ano jeszcze ustali\u0107, zawo\u0142a\u0142, \u017ce j\u0119zyk polski pos\u0142u\u017cy\u0142 tu jako j\u0119zyk przek\u0142adu, a w Polsce powinien sta\u0107 na pierwszym miejscu, po czym ostentacyjnie wyszed\u0142 z ko\u015bcio\u0142a, gdy zacz\u0119\u0142a si\u0119 gra organ\u00f3w; za nim wysz\u0142o oko\u0142o czterdziestu os\u00f3b. Wed\u0142ug gazety przem\u00f3wienie nie zawiera\u0142o nic politycznego, a zaj\u015bcie wywo\u0142a\u0142o w gminie rybackiej oburzenie.\n\nPiotr Birecki podaje, \u017ce w 1934 roku parafia pr\u00f3bowa\u0142a rozbudowa\u0107 budynki przyko\u015bcielne, mi\u0119dzy innymi o dom diakonis, wed\u0142ug projekt\u00f3w W. Lieberta, a potem toru\u0144skiego architekta Zygmunta Knothego; w 1935 roku w\u0142adze polskie wstrzyma\u0142y to ze wzgl\u0119d\u00f3w politycznych.\n\nW 1937 roku, po utworzeniu Rejonu Umocnionego Hel, wysiedlono z miasta grup\u0119 Niemc\u00f3w, w tym 97 obywateli Wolnego Miasta Gda\u0144ska; wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich, oko\u0142o czterdziestu rybak\u00f3w z rodzinami, wr\u00f3ci\u0142a na p\u00f3\u0142wysep jeszcze w 1939 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zamieniono na magazyny. W 1937 roku, gdy Hel rozbudowywano na port wojenny, konsystorz odm\u00f3wi\u0142 nawet rozwa\u017cania odej\u015bcia pastora Waltera. Senat Wolnego Miasta Gda\u0144ska, patron gminy, chwali\u0142 go za to, \u017ce zadba\u0142 o schronienie dla wysiedlonych cz\u0142onk\u00f3w gminy; w\u0142adze polskie uzna\u0142y wtedy cz\u0119\u015b\u0107 wyposa\u017cenia ko\u015bcio\u0142a za zabytek. Na pocz\u0105tku 1938 roku konsystorz liczy\u0142 gmin\u0119 na 300 dusz. Walter zosta\u0142 z Helu wydalony w czerwcu 1938 roku i zamieszka\u0142 w Wis\u0142ouj\u015bciu. 25 wrze\u015bnia 1938 roku radca konsystorski Hildt z Poznania odprawi\u0142 w ko\u015bciele ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie; ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkni\u0119to, a klucz zabra\u0142 do Wejherowa superintendent Syring. 1 pa\u017adziernika 1938 roku Hel musia\u0142o opu\u015bci\u0107 ostatnich osiem niemieckich rodzin rybackich z polskim obywatelstwem; niemiecki konsulat przewidywa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 stanie si\u0119 katolicki. Notka redakcyjna podpisana inicja\u0142ami H.M. w \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d z 1993 roku podaje, \u017ce gdy niemieckie rodziny rybackie wr\u00f3ci\u0142y w 1939 roku do Helu, ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 pusty: wielki obraz o\u0142tarzowy, o\u0142tarz szafowy z kaplicy chrzcielnej i wszystkie inne cenne przedmioty znikn\u0119\u0142y bez \u015bladu. Po wojnie zwr\u00f3cono tylko du\u017cy dzwon ko\u015bcielny; w 1993 roku sta\u0142 on przy wej\u015bciu do ko\u015bcio\u0142a, u\u017cywanego wtedy jako muzeum rybackie.\n\nPo 1945 roku parafii ewangelickiej nie odtworzono; od 1972 roku w dawnej \u015bwi\u0105tyni dzia\u0142a Muzeum Rybo\u0142\u00f3wstwa, oddzia\u0142 Muzeum Morskiego w Gda\u0144sku. Wed\u0142ug Dawida Binemanna-Zdanowicza nieczynny ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy Bulwar Nadmorski 2, do 1939 roku w\u0142asno\u015b\u0107 parafii ewangelicko-unijnej, przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 Skarbu Pa\u0144stwa decyzj\u0105 Urz\u0119du do Spraw Wyzna\u0144 z 23 lutego 1963 roku, bo 31 pa\u017adziernika 1946 roku nie by\u0142 w posiadaniu Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego. Wniosek parafii ewangelicko-augsburskiej w Sopocie o przywr\u00f3cenie jego w\u0142asno\u015bci komisja regulacyjna oddali\u0142a 14 grudnia 1998 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Liczba ewangelik\u00f3w podana w ha\u015ble urz\u0119dowego podr\u0119cznika z 1869 roku jest wy\u017csza od liczby wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w, dlatego jej tu nie podano. Braunschweig pisze, \u017ce rozebran\u0105 w 1926 roku sygnaturk\u0119 postawiono \u201eprzed pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu laty\u201d, czyli oko\u0142o 1876 roku; pastor May \u0142\u0105czy j\u0105 z wielk\u0105 napraw\u0105 w 1888 roku. Petycja gminy z oko\u0142o 1871 roku datuje rozebranie wie\u017cyczki ze \u015bwiat\u0142em nawigacyjnym na 1732 rok (w opisie wy\u017cej: oko\u0142o 1770), a rozbi\u00f3rk\u0119 ostatniej wie\u017cy \u2014 na 1865 rok, jak inwentarz z 1884 roku; radca konsystorski Nehring w 1926 roku powtarza natomiast wersj\u0119 pastora Maya o burzy w niedziel\u0119 Invocavit 1861 roku. Kronika parafii z lat 1840\u20131872 opisuje burz\u0119 w niedziel\u0119 Invocavit 14 lutego 1864 roku, w czasie kt\u00f3rej z\u0142ama\u0142 si\u0119 szczyt wie\u017cy. Ordynacj\u0119 Uebego kronika datuje na 7 lipca 1870 roku, ksi\u0119ga pastor\u00f3w na 1 lipca 1870 roku. Liczb\u0119 587 dusz, kt\u00f3r\u0105 opis odnosi do 1913 roku, konsystorz podaje te\u017c w lutym 1925 roku. W numerze z listopada 1939 roku niemieckie pismo ko\u015bcielne z Poznania poda\u0142o, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Helu zosta\u0142 we wrze\u015bniu cz\u0119\u015bciowo zniszczony \u2014 wie\u017ca i wn\u0119trze. Relacja pochodzi z prasy okupacyjnej, pisanej w tonie propagandowym, i wymaga potwierdzenia w innym \u017ar\u00f3dle. Wykaz duchownych Rhesy z 1834 roku podaje dat\u0119 urodzenia Joachima Waltera jako 5 marca 1770 roku (w opisie wy\u017cej: 5 maja). Za organy z 1653 roku r\u0119kopis Ephraima Praetoriusa podaje cen\u0119 500 floren\u00f3w, a Carl Girth \u2014 500 talar\u00f3w. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa Wilhelma Albertiego ustanowiono pastorem 26 sierpnia 1588 roku, a zmar\u0142 on zapewne w 1596 roku; wed\u0142ug Ksi\u0119gi pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich by\u0142 pastorem od 1590 roku i zmar\u0142 w 1598 roku. Michael Milonius by\u0142 wed\u0142ug r\u0119kopisu pastorem w Helu od 1620 roku do \u015bmierci w 1624 roku, wed\u0142ug Ksi\u0119gi pastor\u00f3w \u2014 w latach 1600\u20131625. Joachim Jacobi zmar\u0142 wed\u0142ug r\u0119kopisu na pocz\u0105tku 1630 roku, wed\u0142ug Ksi\u0119gi pastor\u00f3w \u2014 w 1639 roku. Gottfried Kozerus (Kotzer) urodzi\u0142 si\u0119 wed\u0142ug r\u0119kopisu 12 czerwca 1670 roku, wed\u0142ug Ksi\u0119gi pastor\u00f3w \u2014 w 1661 roku. Johann Lebner (Lebener) urodzi\u0142 si\u0119 wed\u0142ug dalszego ci\u0105gu spisu w r\u0119kopisie 25 czerwca 1701 roku, wed\u0142ug Ksi\u0119gi pastor\u00f3w \u2014 24 stycznia 1701 roku. Spis helski w r\u0119kopisie podaje, \u017ce Ernsta Heinricha Patzera powo\u0142ano w 1759 roku, natomiast has\u0142o o Lublewie w tym samym r\u0119kopisie nazywa go Johannem Heinrichem i podaje, \u017ce pastorem w Helu zosta\u0142 w 1749 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 465 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 587 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Carl Gotthilf Gronert (1805), Joachim August Ludwig Walter (1808), Jonathan Ernst Gottfried Ehwalt (1809), Johann Peter Roloff (1829), Emil August Theodor Zander (1833), Carl Wilhelm Sch\u00f6w (1840), Gustav Eduard Feyerabend (1853), Daniel Andreas Uebe (1870), Johann Adolf Max Theodor Gro\u00dfkopf (1873), Albert Wilhelm C\u00f6lestin Gr\u00e4ntz (1875), Eugen Gustav G\u00f6hrke (1877\u20131879), Ernst Gottfried Otto Blech (1879), Wilhelm Robert Waldow (1893), Johannes Daniel Otto Seeger (1898), Erich May (1919), Friedrich Karl Martin Braunschweig (1925), Bruno Leopold Walter (1927\u20131942), Arkadius Filipow (1942). Ksi\u0119ga zna te\u017c 29 wcze\u015bniejszych duchownych, najdawniejszego z 1580 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 447\u2013448; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 573; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I (Kreise Karthaus, Berent, Neustadt), s. 69, 70, 71; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 475, 507, 524; J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, cz. I, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 63\u201364; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 162\u2013163, nr 97; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 93, 126\u2013127; A. \u015awierkosz, \u201eZ wybrze\u017ca polskiego. Hel. Zarys monograficzny z ilustracjami\u201d, 1930, s. 41, 47, 76, 83; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Carthaus, Berent und Neustadt\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 1), Danzig 1884; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 9; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 4, 9; E. May, \u201eFestschrift zur Vierhundertjahrfeier der evangelischen Kirche und Gemeinde zu Hela\u201d, Hela 1925; C. Girth, \u201eGeschichte und Beschreibung der Halbinsel Hela bis auf die neueste Zeit\u201d, Danzig [1891]; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 11, nr 171; M. Kardas, \u201eOkupacja hitlerowska Helu. Wybrane aspekty\u201d, \u201eZeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej\u201d 52 (2011), nr 2 (185), s. 170; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 222, 47; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, EZA 5/965 (\u201eHel\u201d, 1926\u20131927), digitalizat w czytelni online EZA, skany 5\u20138, 10, 24; D. Binemann-Zdanowicz, \u201eUregulowanie stanu prawnego nieruchomo\u015bci Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w III RP\u201d, Warszawa\u2013Bielsko-Bia\u0142a 2020, s. 297; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, EZA 7/17719\u201317720 (akta Ewangelickiej Najwy\u017cszej Rady Ko\u015bcielnej \u201eHela\u201d, 1867\u20131939), digitalizat w czytelni online EZA, skany 17, 81, 134, 136\u2013137, 157\u2013158, 189\u2013190, 208, 211\u2013213, 219, 223, 227, 229; t. 2, skany 7, 20, 23; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 45; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, \u201eSonstige Verzeichnisse 1789\u20131838\u201d (ksi\u0119ga ko\u015bcielna Helu za\u0142o\u017cona w 1789 roku, z zapiskami pastor\u00f3w), skany 4\u201310, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, \u201eSonstige Verzeichnisse 1789\u20131838\u201d, skany 8 i 11, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, \u201eSonstige Verzeichnisse 1789\u20131838\u201d, skan 12, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, \u201eSonstige Verzeichnisse 1789\u20131838\u201d, skany 12\u201313, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, \u201eSonstige Verzeichnisse 1789\u20131838\u201d, skany 6 i 14, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, \u201eSonstige Verzeichnisse 1789\u20131838\u201d, skany 18\u201319, dost\u0119p przez portal Archion; \u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d 18 (1939), nr 1/2, listopad 1939; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, \u201eSonstige Verzeichnisse 1789\u20131838\u201d, skan 20, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, \u201eSonstige Verzeichnisse 1789\u20131838\u201d, skany 22\u201325, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7135, \u201eSonstige Verzeichnisse 1789\u20131838\u201d, skany 26\u201329, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 175\u2013176, pozycja 137; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 134, 223; t. 2, s. 430, 483, 486, 611, 632, 651, 657; t. 4, s. 1157; t. 5, s. 1505; t. 6, s. 1616, 1680; t. 7, s. 1866, 1908, 1910, 2032; \u201eDeutsche Zeitung\u201d, 29 grudnia 1903 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d, 31 marca 1913 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eHarburger Tageblatt\u201d, 7 sierpnia 1928 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal); E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 128v, 130r\u2013136r; Kronika parafii ewangelickiej w Helu (Hela) z lat 1840\u20131872 (\u201eSonstige Verzeichnisse\u201d, zapiski kronikarskie pastor\u00f3w), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/7136 (Archion 25463); Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Helu (Hela), karta tytu\u0142owa z 1786 roku i spis nauczycieli od 1620 roku (\u201eSonstige Verzeichnisse 1620\u20131920\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/7135 (Archion 25448); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 2, s. 20 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Kronika parafii ewangelickiej w Helu (Hela) z lat 1873\u20131875, ze spisem urz\u0119dnik\u00f3w parafii (\u201eSonstige Verzeichnisse\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/7136 (Archion 25466); \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 12 (1993), s. 27.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia parafialna","tytul":"Kuklik, Z dziej\u00f3w parafii ewangelickiej w Helu, Hel 2019","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Piotra i Paw\u0142a w Helu (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Piotra_i_Paw%C5%82a_w_Helu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eHel\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, cz. I, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012)","url":"https://gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"monografia regionalna","tytul":"A. \u015awierkosz, \u201eZ wybrze\u017ca polskiego. Hel. Zarys monograficzny z ilustracjami\u201d, 1930","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Carthaus, Berent und Neustadt\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 1), Danzig 1884","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 9","url":"https://polona.pl/item-view/46e663c3-72ce-40b0-82f3-0336ac6a8dac"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 4","url":"https://polona.pl/item-view/8fe9bde7-00fe-45d6-ab66-5ae9a8811fc2"},{"typ":"monografia parafii","tytul":"E. May, \u201eFestschrift zur Vierhundertjahrfeier der evangelischen Kirche und Gemeinde zu Hela\u201d, Hela 1925","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/125560"},{"typ":"monografia","tytul":"C. Girth, \u201eGeschichte und Beschreibung der Halbinsel Hela bis auf die neueste Zeit\u201d, Danzig [1891]","url":"https://polona.pl/item-view/416503a4-fabf-49e2-b934-1f377ad35297"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I (Kreise Karthaus, Berent, Neustadt), s. 69, 70, 71","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 573","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 447","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 175\u2013176, pozycja 137","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 134, 223; t. 2, s. 430, 483, 486, 611, 632, 651, 657; t. 4, s. 1157; t. 5, s. 1505; t. 6, s. 1616, 1680; t. 7, s. 1866, 1908, 1910, 2032","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d, 29 grudnia 1903 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Q3N2NYTKJM3EHTLG2UDC65QWRUEYOTK7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d, 31 marca 1913 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HI2PB3F4XUZJ4F6S2PHZYJX7XNXLGUL4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHarburger Tageblatt\u201d, 7 sierpnia 1928 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/BOB6ORJA2ARDKKKZLD54K7SH6423C7T4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 128v, 130r\u2013136r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 93, 126\u2013127","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Kronika parafii ewangelickiej w Helu (Hela) z lat 1840\u20131872 (\u201eSonstige Verzeichnisse\u201d, zapiski kronikarskie pastor\u00f3w), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/7136 (Archion 25463)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Helu (Hela), karta tytu\u0142owa z 1786 roku i spis nauczycieli od 1620 roku (\u201eSonstige Verzeichnisse 1620\u20131920\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/7135 (Archion 25448)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Kronika parafii ewangelickiej w Helu (Hela) z lat 1873\u20131875, ze spisem urz\u0119dnik\u00f3w parafii (\u201eSonstige Verzeichnisse\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/7136 (Archion 25466)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 2, s. 20 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4677/Amtliche_Mitteilungen_1886_002.pdf"},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 12 (1993), s. 27 (notka redakcji H.M.) (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-12-1993"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0099","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.60664,"lng":18.80271,"name_de":"Hela","name_pl":"Hel \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (enklawa lutera\u0144ska)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Hermanowo, po niemiecku Herminendorf, to przysi\u00f3\u0142ek w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim. Dawniej le\u017ca\u0142o po drugiej stronie granicy powiatowej \u2014 w powiecie grudzi\u0105dzkim (Kreis Graudenz).\n\nOsad\u0119 za\u0142o\u017cono w sierpniu 1820 roku na gruntach d\u00f3br Kalmuzy, wykarczowanych pod kopanie torfu; przyby\u0142o wtedy dwunastu osadnik\u00f3w, z kt\u00f3rych ka\u017cdy dosta\u0142 trzy i p\u00f3\u0142 morgi roli, wolne pastwisko w kr\u00f3lewskim borze i udzia\u0142 we wsp\u00f3lnym torfowisku. Nazw\u0119 wie\u015b wzi\u0119\u0142a od Herminy, pierwszej c\u00f3rki \u00f3wczesnego w\u0142a\u015bciciela Kalmuz, Gustawa Zollerna. Rz\u0105d uzna\u0142 osad\u0119 w 1832 roku, a w 1846 od\u0142\u0105czy\u0142 j\u0105 od Kalmuz.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Herminendorf* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 12 dom\u00f3w mieszkalnych i 102 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 83 ewangelik\u00f3w i 19 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gardei; katolicy \u2014 do parafii w Mokrem; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Gardei. Agathon Harnoch wymienia Herminendorf w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii Garnsee le\u017c\u0105cych w powiecie grudzi\u0105dzkim; poczt\u0119 mieszka\u0144cy mieli w Gardei. S\u0142ownik geograficzny notuje we wsi 51 m\u00f3rg obszaru i 14 budynk\u00f3w; spis z 1 grudnia 1910 roku podaje 51 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nCmentarz ewangelicki przetrwa\u0142 jako relikt na zalesionym zboczu; najstarszy zachowany na nim nagrobek pochodzi z 1907 roku. W 1982 roku naliczono na cmentarzu 24 nagrobki i cztery mogi\u0142y. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 wymienia go jako nieczynny cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku. W wykazie podano jego po\u0142o\u017cenie: ulica D\u0119bowa, le\u015bne zbocze po zachodniej stronie drogi, naprzeciwko zabudowa\u0144. W tym samym wykazie cmentarz jest czytelny w terenie i zachowany szcz\u0105tkowo.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Hermanowo (gmina Gardeja), cmentarz ewangelicki \u2014 timenote.info [kopia archiwalna 2019-04-18]; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat wiejski Graudenz, s. 28\u201329, wykaz osad przy poz. 107; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 20\u201321; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. III, has\u0142a Herminendorf i Kalmusy; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 508.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Hermanowo (gm. Gardeja), cmentarz ewangelicki \u2014 timenote.info [kopia archiwalna 2019-04-18]","url":"https://web.archive.org/web/20190418105310/https://timenote.info/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142a Herminendorf i Kalmuzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 508, has\u0142o \u201eGarnsee\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, spis z 1 XII 1910, Kreis Graudenz","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, spis z 1 XII 1910, Kreis Graudenz","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 Rady Gminy Gardeja z dnia 28 pa\u017adziernika 2020 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2020, poz. 4865, s. 73","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2020&book=0&position=4865"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0407","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.59796,"lng":18.90822,"name_de":"Herminendorf","name_pl":"Hermanowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary cmentarz ewangelicki w Hopowie \u2014 po niemiecku Hoppendorf \u2014 le\u017cy po drugiej stronie drogi ni\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142, na dzia\u0142ce 211/2; osobno, na dzia\u0142ce 48/1, ewidencja zabytk\u00f3w notuje tutejszy cmentarz parafialny katolicki. Na starym cmentarzu ewangelickim zachowa\u0142y si\u0119 zniszczone nagrobki i stare lipy; porz\u0105dkuj\u0105 go spo\u0142ecznie mieszka\u0144cy. Ewidencja datuje cmentarz na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku; dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\nSama nazwa wsi pochodzi od osadnik\u00f3w nosz\u0105cych nazwisko Hoppe. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Hopowo by\u0142o pustkowiem d\u00f3br Wyczechowo, nale\u017c\u0105cych do Adama Sikorskiego, potem do jego syna Piotra i bratanka Teofila; w 1776 roku dobra przesz\u0142y na hrabiego Paw\u0142a D\u0105mbskiego i jeszcze w tym samym roku na barona Gilberta von Robertsa, a potem kolejno na jego \u017con\u0119 Johann\u0119 Florentine z domu Hintz, ponownie na niego, na Richarda Cowle\u2019a, Heinricha Lehmanna, Johanna Davida Johannota von Chagnian, Franza Matthiasa von Below i od 1806 roku na Georga Friedricha Jacksteina. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 37-letni Teofil Sikorski, mieszkaj\u0105cy w Grajcu na Kujawach.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 50 mieszka\u0144c\u00f3w: 14 luteran\u00f3w i 36 katolik\u00f3w. W tym spisie luteran\u00f3w przypisano parafii w Przyja\u017ani, bez sta\u0142ego przydzia\u0142u.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Hoppendorf* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 16 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 26 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 204, wszystkich wyznania katolickiego. Katolicy nale\u017celi do parafii w Gor\u0119czynie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Neuhoff. S\u0142ownik geograficzny notuje wie\u015b pod has\u0142em \u201eHopfendorf\u201d: nale\u017c\u0105c\u0105 do Wyczechowa, przy trakcie gda\u0144sko-ko\u015bcierskim, w parafii katolickiej Gor\u0119czyno, za\u0142o\u017con\u0105 oko\u0142o 1600 roku w borach starostwa skarszewskiego \u2014 26 dom\u00f3w i 207 katolik\u00f3w; ewangelik\u00f3w has\u0142o nie wymienia.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 345 mieszka\u0144c\u00f3w w 43 domach i 68 gospodarstwach domowych, w tym 180 ewangelik\u00f3w i 165 katolik\u00f3w. Ta sama pozycja wykazu m\u00f3wi, dok\u0105d owych 180 os\u00f3b chodzi\u0142o do ko\u015bcio\u0142a przed powstaniem w\u0142asnej gminy: do parafii ewangelickiej w Kartuzach.\n\nOd 1895 roku dzia\u0142a\u0142a tu gmina wikariuszowska, a 1 pa\u017adziernika 1902 roku erygowano samodzieln\u0105 ewangelick\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a do 1945 roku. W zestawieniu parafii protestanckich Prus Zachodnich wed\u0142ug dat powstania Hopowo figuruje pod rokiem 1895 obok Sopotu i Sierakowic z 1890 roku, a wykaz ksi\u0105g metrykalnych z 1908 roku notuje tu chrzty, \u015bluby, zgony i wykaz komunikant\u00f3w od 1895 roku. W tym wykazie konfirmacje figuruj\u0105 od 1897 roku, a parafia \u2014 w diecezji kartuskiej.\n\nPierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 drewniany. Przerobiono go p\u00f3\u017aniej na stodo\u0142\u0119, kt\u00f3ra stoi do dzi\u015b. Ceglan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w latach 1911\u20131913 i po\u015bwi\u0119cono 23 kwietnia 1913 roku. Wed\u0142ug zestawienia parafii FamilySearch katolicy z Hopowa nale\u017celi do parafii w Gor\u0119czynie. Meyers odnotowuje w Hopowie ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, urz\u0105d stanu cywilnego w Borczu i 335 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 t\u0119 sam\u0105 liczb\u0119, kt\u00f3r\u0105 podaje spis z 1 grudnia 1910 roku. Ten sam spis wymienia przy parafii w Hopowie co najmniej osiem jednostek: samo Hopowo, Egiertowo, Kamel\u0119, Maidahnen, Neuendorf i Schlawkau oraz obwody dworskie Bortsch i Fitschkau.\n\nPierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 347 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 129 wyznania ewangelickiego i 218 rzymskich katolik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 237 os\u00f3b, niemieck\u0105 110.\n\nW listopadzie 1922 roku pozna\u0144ski \u201eEvangelisches Kirchenblatt\u201d donosi\u0142, \u017ce katoliccy mieszka\u0144cy Hopowa zwr\u00f3cili si\u0119 do ministra wyzna\u0144 o przekazanie im ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, cho\u0107 zbudowano go na gruncie kupionym przez gmin\u0119 ewangelick\u0105, z jej \u015brodk\u00f3w i z dar\u00f3w; pismo dodawa\u0142o, \u017ce ewangelicy, stanowi\u0105cy we wsi zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107, s\u0105 tym bardzo zaniepokojeni.\n\nW marcu 1945 roku ostatni pastor, August Weber, przekaza\u0142 klucze katolickiemu proboszczowi z Gor\u0119czyna, ksi\u0119dzu Antoniemu Prissowi. Od 30 maja 1948 roku \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem Nawiedzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. W 1975 roku erygowano tu samodzieln\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W podr\u0119czniku z 1869 roku i w S\u0142owniku geograficznym nie ma w Hopowie ewangelik\u00f3w, a spisy z 1820 i 1885 roku ich notuj\u0105. Wed\u0142ug \u201eEvangelisches Kirchenblatt\u201d z 1922 roku ewangelicy stanowili we wsi zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107, a spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku wykaza\u0142 129 ewangelik\u00f3w i 218 katolik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 169 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1174 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eEvangelisches Kirchenblatt. Monatsschrift f\u00fcr evangelisches Leben in Polen\u201d, Pozna\u0144, nr 2, listopad 1922; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. III, has\u0142o \u201eHopfendorf\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Karthaus, strona 48, pozycja 32; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eHoppendorf\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org); B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908, pozycja 105; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008; U. Kerntopf za H. Neumeyerem, dzieje parafii ewangelickiej Hoppendorf; ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 wykaz cmentarzy, gmina Somonino, pozycje 28 i 29; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 120, nr 105; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 763 (s. 29), nr 1507 (s. 173\u2013174); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 108, pozycja 136; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Hoppendorf","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/hoppendorf.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"prasa","tytul":"\u201eEvangelisches Kirchenblatt. Monatsschrift f\u00fcr evangelisches Leben in Polen\u201d, Pozna\u0144, nr 2, listopad 1922","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 763 (s. 29), nr 1507 (s. 173\u2013174)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 108, pozycja 136","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eHoppendorf\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org)","url":"https://www.meyersgaz.org/place/10843090"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0315","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.25542,"lng":18.23529,"name_de":"Hoppendorf","name_pl":"Hopowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Hopowo (po niemiecku Hoppendorf) w powiecie kartuskim \u2014 przed 1920 rokiem Kreis Karthaus \u2014 by\u0142o na katolickich, kaszubskich ziemiach wok\u00f3\u0142 Kartuz rzadkim o\u015brodkiem ewangelickim z w\u0142asn\u0105 parafi\u0105. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry tutejsi ewangelicy wznie\u015bli w latach 1911\u20131913, stoi do dzi\u015b: po\u015bwi\u0119cony 23 kwietnia 1913 roku, od 30 maja 1948 roku s\u0142u\u017cy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem Nawiedzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, a parafi\u0119 katolick\u0105 erygowano przy nim w 1975 roku. Dawn\u0105 drewnian\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 przerobiono na stodo\u0142\u0119 \u2014 i ta r\u00f3wnie\u017c stoi do dzi\u015b. Po drugiej stronie drogi zachowa\u0142 si\u0119 dawny cmentarz ewangelicki z uszkodzonymi nagrobkami i starymi lipami.\n\nSama nazwa wsi pochodzi od osadnik\u00f3w nosz\u0105cych nazwisko Hoppe. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Hopowo by\u0142o pustkowiem d\u00f3br Wyczechowo, nale\u017c\u0105cych do Adama Sikorskiego, potem do jego syna Piotra i bratanka Teofila; w 1776 roku dobra przesz\u0142y na hrabiego Paw\u0142a D\u0105mbskiego i jeszcze w tym samym roku na barona Gilberta von Robertsa, a potem kolejno na jego \u017con\u0119 Johann\u0119 Florentine z domu Hintz, ponownie na niego, na Richarda Cowle\u2019a, Heinricha Lehmanna, Johanna Davida Johannota von Chagnian, Franza Matthiasa von Below i od 1806 roku na Georga Friedricha Jacksteina. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 37-letni Teofil Sikorski, mieszkaj\u0105cy w Grajcu na Kujawach.\n\nLiczba mieszka\u0144c\u00f3w ros\u0142a. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 50 mieszka\u0144c\u00f3w: 14 luteran\u00f3w i 36 katolik\u00f3w. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Hoppendorf* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 16 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 26 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 204, wszystkich wyznania katolickiego. Katolicy nale\u017celi do parafii w Gor\u0119czynie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Neuhoff. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 345 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 180 ewangelik\u00f3w, nale\u017c\u0105cych wtedy jeszcze do parafii ewangelickiej w Kartuzach, i 165 katolik\u00f3w.\n\nW Hopowie parafia zacz\u0119\u0142a si\u0119 od petycji nauczyciela. Na pocz\u0105tku 1890 roku Fritz Nugel z Hopowa z\u0142o\u017cy\u0142 w gda\u0144skim konsystorzu pro\u015bb\u0119 o sta\u0142ego duchownego, a 15 stycznia tego roku rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 rozmowy o utworzeniu ewangelickiego okr\u0119gu wikariackiego; obejmowa\u0142 on 919 ewangelik\u00f3w obok 497 katolik\u00f3w i sze\u015bciorga \u017byd\u00f3w. Wed\u0142ug Heidna starania o w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 zacz\u0105\u0142 w 1890 roku miejscowy nauczyciel Fritz Nagel, kt\u00f3ry z\u0142o\u017cy\u0142 w konsystorzu gda\u0144skim petycj\u0119 z wieloma podpisami; ponowi\u0142 j\u0105 jego nast\u0119pca, nauczyciel Herz.\n\nPierwsze nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 9 czerwca 1895 roku w szkole w Neuhof wikary Johannes Frese. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce okr\u0119g wikariacki liczy\u0142 wtedy 810 ewangelik\u00f3w, a duszpasterzem by\u0142 od 1895 roku wikariusz Johann Otto Grabowski. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1895 roku, a ksi\u0119gi konfirmacji od 1897 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St K 1895\u2014 Konf 1897\u2014.\u201d.\n\nGrunt parafialny gmina kupi\u0142a w 1896 roku, ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 postawi\u0142a w 1897, plebani\u0119 w latach 1898\u20131899, a 1 pa\u017adziernika 1902 roku Hopowo sta\u0142o si\u0119 samodzieln\u0105 parafi\u0105, z\u0142o\u017con\u0105 z cz\u0119\u015bci parafii kartuskiej, Przyja\u017ani i Szymbarku. Wed\u0142ug Heidna nowa parafia liczy\u0142a na pocz\u0105tku 540 os\u00f3b, a w 1900 roku na jej obszarze mieszka\u0142o 794 ewangelik\u00f3w, 604 katolik\u00f3w i trzech \u017byd\u00f3w. Jak wygl\u0105da\u0142y te pocz\u0105tki, opowiedzia\u0142 latem 1898 roku sam Grabowski na dw\u00f3ch zgromadzeniach Towarzystwa Gustawa Adolfa. Na zgromadzeniu g\u0142\u00f3wnym brandenburskiego zwi\u0105zku tego towarzystwa w Arnswalde, 29 czerwca, przedstawi\u0142 Hopowo jako ubog\u0105 gmin\u0119 diasporaln\u0105 na Kaszubach, licz\u0105c\u0105 800 ewangelik\u00f3w, kt\u00f3rych liczba pod naciskiem polsko\u015bci powoli, lecz stale maleje. Jako wikariusz mieszka\u0142 najpierw w n\u0119dznej izbie na poddaszu, potem \u2014 z pomoc\u0105 katolickiego duchownego \u2014 w dw\u00f3ch innych pomieszczeniach, paszarni i oborze, przez co ca\u0142a jego rodzina ci\u0105gle chorowa\u0142a. Gdy w\u0142a\u015bciciel, jak m\u00f3wi\u0142 Grabowski, pod naciskiem katolik\u00f3w i Polak\u00f3w wypowiedzia\u0142 mu i te pomieszczenia, musia\u0142 wynaj\u0105\u0107 mieszkanie w Kartuzach i obs\u0142ugiwa\u0107 sw\u00f3j okr\u0119g z odleg\u0142o\u015bci od trzech do pi\u0119ciu mil. Dlatego trzy tygodnie wcze\u015bniej zacz\u0105\u0142 na w\u0142asne ryzyko budow\u0119 plebanii, cho\u0107 zebra\u0142 na ni\u0105 tylko 5000 marek, a koszt obliczano na 16 000 marek. We wrze\u015bniu tego roku, na 51. zgromadzeniu g\u0142\u00f3wnym Towarzystwa Gustawa Adolfa w Ulm, Grabowski ponowi\u0142 pro\u015bb\u0119 o wsparcie; wed\u0142ug sprawozdania w \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d powiedzia\u0142 tam, \u017ce na w\u0142asne ryzyko zbudowa\u0142 sal\u0119 modlitw i zacz\u0105\u0142 budow\u0119 plebanii, w kt\u00f3rej b\u0119dzie mo\u017cna zamieszka\u0107 od 1 lipca nast\u0119pnego roku. W latach 1901\u20131915 pastorem by\u0142 Paperlein, do 1903 roku jako duchowny pomocniczy. W marcu 1903 roku og\u0142oszono, \u017ce stanowisko pastora w Hopowie, w diecezji kartuskiej, z dochodem 1800 marek, jest do obsadzenia, a zg\u0142oszenia przyjmuje gminna rada ko\u015bcielna.\n\nMa\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 szybko przesta\u0142 wystarcza\u0107. W 1904 roku postanowiono wznie\u015b\u0107 wi\u0119kszy \u2014 na 350 miejsc siedz\u0105cych i sto stoj\u0105cych; kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 20 sierpnia 1911 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 23 kwietnia 1913 roku. Wed\u0142ug Heidna nowy, wi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u015bwi\u0119cony w 1913 roku, powsta\u0142 w du\u017cej mierze dzi\u0119ki staraniom nauczyciela i organisty Maxa Sietza. W sierpniu 1912 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d, pisz\u0105c o nowo\u015bciach wprowadzanych przy budowie i odnawianiu ko\u015bcio\u0142\u00f3w, poda\u0142 za przyk\u0142ad Hopowo: wzniesiono tam nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3rego zewn\u0119trzna bry\u0142a przypomina dawne zamki pa\u0144stwa krzy\u017cackiego, i miano go wyposa\u017cy\u0107 w o\u015bwietlenie elektryczne oraz elektryczny nap\u0119d organ\u00f3w.\n\nPiotr Birecki podaje szczeg\u00f3\u0142y budowy: wznosi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 Conrad Heinemann z L\u0119borka, a ko\u0144czy\u0142 Wilhelm Tribetz z Kartuz; ma dwie nawy \u2014 szersz\u0105 pod drewnianym pozornym sklepieniem kolebkowym i w\u0119\u017csz\u0105, z podw\u00f3jnymi emporami, pod p\u0142askim stropem. O\u0142tarz z drewnianym krzy\u017cem za 1600 marek i kamienn\u0105 chrzcielnic\u0119 za 2000 marek zaprojektowa\u0142 berli\u0144ski profesor August Oetken, kt\u00f3ry da\u0142 te\u017c kartony malowide\u0142, wykonanych przez kartuskiego mistrza malarskiego Geisera; o\u0142tarz zrobi\u0142 Paul Sako\u0142owski z Kartuz, ambon\u0119 Artur, a \u0142awki Georg Sako\u0142owski, chrzcielnic\u0119 wyku\u0142 w piaskowcu rze\u017abiarz Triebes z Kartuz, a witra\u017c z Chrystusem \u2014 zachowany do dzi\u015b \u2014 wykona\u0142a za 480 marek wroc\u0142awska pracownia Adolfa Seilera. Organy kosztowa\u0142y 3900 marek, a dwa pierwsze dzwony, dar Zwi\u0105zku Kobiet Gustawa Adolfa z Wittenbergi, przyby\u0142y w dniu po\u015bwi\u0119cenia, 23 kwietnia 1913 roku.\n\nLeksykon Meyersa notuje 335 mieszka\u0144c\u00f3w i urz\u0119dy w Borczu \u2014 t\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 daje spis z 1 grudnia 1910 roku. Przynale\u017cno\u015b\u0107 katolik\u00f3w z Hopowa do parafii w Gor\u0119czynie podaje zestawienie parafii FamilySearch. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 347 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 129 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 237 os\u00f3b, niemieck\u0105 110.\n\nGranica polsko-gda\u0144ska z 1920 roku przeci\u0119\u0142a t\u0119 wsp\u00f3lnot\u0119: oko\u0142o 450 ewangelik\u00f3w znalaz\u0142o si\u0119 po stronie Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Opracowanie niemieckie podaje, \u017ce 22 lipca 1920 roku polska policja przeszuka\u0142a plebani\u0119 i zatrzyma\u0142a pastora Webera, kt\u00f3rego zwolniono 9 pa\u017adziernika 1920 roku; osobnego potwierdzenia w \u017ar\u00f3d\u0142ach polskich brak. Berli\u0144ska \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d poda\u0142a 1 listopada 1920 roku, \u017ce pastora Webera z Hopowa zwolniono z polskiego aresztu \u015bledczego za kaucj\u0105 30 000 marek i o\u015bwiadczono mu, podobnie jak innym zwolnionym wtedy Niemcom z powiat\u00f3w wejherowskiego i puckiego, \u017ce \u015bledztwo przeciw nim b\u0119dzie prowadzone dalej.\n\nNa pocz\u0105tku 1922 roku katoliccy mieszka\u0144cy Hopowa zwr\u00f3cili si\u0119 do ministra wyzna\u0144 z pro\u015bb\u0105 o przekazanie im ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Pozna\u0144skie pismo ewangelickie, kt\u00f3re o tym donios\u0142o, przypomina\u0142o, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na gruncie kupionym przez parafi\u0119 i zbudowano go za pieni\u0105dze ewangelik\u00f3w i z dar\u00f3w, a ewangelicy, stanowi\u0105cy w Hopowie wyra\u017an\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107, przyj\u0119li t\u0119 wiadomo\u015b\u0107 z wielkim niepokojem. Pismo by\u0142o w tej sprawie stron\u0105.\n\nKoniec ma tu dwa nazwiska. W marcu 1945 roku ostatni pastor, August Weber, przekaza\u0142 klucze ksi\u0119dzu Antoniemu Prissowi; ewangelicy opu\u015bcili wie\u015b. Wed\u0142ug Heidna August Weber, przyby\u0142y z kraj\u00f3w nadba\u0142tyckich, obs\u0142ugiwa\u0142 tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Po\u0142\u0119czynie i urz\u0119dowa\u0142 a\u017c do 1945 roku. W lipcu 1939 roku prasa niemiecka donosi\u0142a, \u017ce pastor August Weber obchodzi\u0142 w Hopowie 80. urodziny i mimo podesz\u0142ego wieku nadal pe\u0142ni\u0142 pos\u0142ug\u0119; pracowa\u0142 w tej gminie od 23 lat i zamierza\u0142 pozosta\u0107 na urz\u0119dzie, dop\u00f3ki pozwol\u0105 mu si\u0142y, a wcze\u015bniej by\u0142 duchownym w powiecie Ost-Sternberg nad Wart\u0105, a jeszcze przedtem w Inflantach i Estonii.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce dekret eryguj\u0105cy parafi\u0119 katolick\u0105 w Hopowie wydano 4 lutego 1975 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. S\u0142ownik geograficzny notuje pod has\u0142em \u201eHopfendorf\u201d 207 katolik\u00f3w w 26 domach i \u017cadnych ewangelik\u00f3w. W Hopowie ewangelik\u00f3w notuje zar\u00f3wno spis z 1820 roku, jak i spis z 1885 roku; nie jest te\u017c pewne, czy has\u0142o o tym brzmieniu dotyczy tej w\u0142a\u015bnie wsi. \ud83d\udfe1 W 1890 roku petycj\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142 nauczyciel Fritz Nugel; wed\u0142ug Heidna nazywa\u0142 si\u0119 on Fritz Nagel.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 169 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1174 dusze.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Otto Grabowski (1897), Ernst Hermann Paperlein (1901). Bez podanego roku: Rudolf Woeller.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Karthaus, strona 48, pozycja 32; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eHoppendorf\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; U. Kerntopf za H. Neumeyerem, dzieje parafii ewangelickiej Hoppendorf; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 120, nr 105; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 122, 126, 154, 188, 203, 216, 223, 233, 240, 251; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 23; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 174\u2013175; \u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d 1 (1922), nr 2, s. 42; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 763 (s. 29), nr 1507 (s. 173\u2013174); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 108, pozycja 136; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 628; t. 5, s. 1322; t. 7, s. 2007; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 lipca 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 17 wrze\u015bnia 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 24 marca 1903 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 sierpnia 1912 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 1 listopada 1920 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eS\u00e4chsische Volkszeitung\u201d (Drezno), 28 lipca 1939 roku, s. 8 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1911,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Nawiedzenia NMP w Hopowie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Nawiedzenia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Maryi_Panny_w_Hopowie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 763 (s. 29), nr 1507 (s. 173\u2013174)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 108, pozycja 136","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 628; t. 5, s. 1322; t. 7, s. 2007","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 lipca 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/L7SBPUUKG4QDUUKWIVEBYGOIIT5FOYAA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 17 wrze\u015bnia 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CFBBCJ43IMKOASK7FS7G54ENCSBEDHCZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 24 marca 1903 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4TVI4AVXUGIITNRK4JHA4GJRNPJ4XQOQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 sierpnia 1912 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7J5CFZ4S7MIDHBKTMBJ24TAWMNZXGBPE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 1 listopada 1920 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VBLMQB5GFQWQVBNKXX2K76427WUFNYIF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u00e4chsische Volkszeitung\u201d (Drezno), 28 lipca 1939 roku, s. 8 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VK5YFK6R3C5KOEJQDWUEDYOKZEBZ63RU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eHoppendorf\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org)","url":"https://www.meyersgaz.org/place/10843090"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 174\u2013175","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0231","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.255,"lng":18.235,"name_de":"Hoppendorf","name_pl":"Hopowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Hoppendorf)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Hucie Dolnej, po niemiecku Niederh\u00fctte, figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Przywidz (zarz\u0105dzenie numer 92/2022). Po 1945 roku jest nieczynny. Huta Dolna le\u017cy dzi\u015b w gminie Przywidz, w powiecie gda\u0144skim, na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. John Muhl zalicza Hut\u0119 Doln\u0105 do wsi hutniczych Wy\u017cyny Gda\u0144skiej \u2014 osad, kt\u00f3re wyros\u0142y z le\u015bnych hut smolnych i pota\u017cowych, za\u0142o\u017conych na dobrach szlacheckich Mariensee, Schaplitz i Paglau.\n\nParafia ewangelicka w Przywidzu powsta\u0142a wraz z ko\u015bcio\u0142em, wznoszonym od 1830 roku kosztem gda\u0144skiego kupca Steffensa, w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br, i po\u015bwi\u0119conym w 1832 roku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Huta Dolna nie mia\u0142a. Wed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przywidzu (Mariensee) wzniesiono na \u00f3wczesnym cmentarzu katolickim, a katolicy, kt\u00f3rzy mieli tam wtedy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, chowali odt\u0105d zmar\u0142ych obok niego. Pierwszego w\u0142asnego duchownego parafia otrzyma\u0142a w 1835 roku; wcze\u015bniej pos\u0142ug\u0119 sprawowali duchowni ze Skarszew, Przyja\u017ani i Lublewa. W 1838 roku zbudowano now\u0105 plebani\u0119. Wed\u0142ug Heidna przed 1878 rokiem w Hucie Dolnej dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka, do kt\u00f3rej chodzi\u0142y tak\u017ce dzieci z Michalina i s\u0105siednich osad; w 1879 roku jeden nauczyciel mia\u0142 w niej 120 uczni\u00f3w.\n\nPod nazw\u0105 Niederh\u00fctte wie\u015b figuruje w pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku. Spis zapisa\u0142 tu 108 mieszka\u0144c\u00f3w: 91 ewangelik\u00f3w i 17 katolik\u00f3w. Wie\u015b przypisano do parafii ewangelickiej w Przywidzu i katolickiej w Pr\u0119gowie Dolnym, urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142a za\u015b w St\u0119gwa\u0142dzie (Stangenwalde). Spis z 1885 roku wykazuje Niederh\u00fctte jako osobn\u0105 gmin\u0119 wiejsk\u0105. Pod t\u0105 sam\u0105 nazw\u0105 wymienia j\u0105 Agathon Harnoch w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii przywidzkiej; parafia ta liczy\u0142a wtedy 4257 dusz i mia\u0142a 24 cmentarze ewangelickie.\n\nDo 1920 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie kartuskim, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie. Jak pisze Muhl, ca\u0142y pas tutejszych wsi hutniczych, rozdzielony dot\u0105d mi\u0119dzy powiaty kartuski i ko\u015bcierski, trafi\u0142 do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej przy tworzeniu Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Od stycznia 1920 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w tym powiecie, w granicach Wolnego Miasta, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eCmentarz zdewastowany\u201d. Karta umieszcza go 800 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi, przy drodze gruntowej, na p\u00f3\u0142nocnym stoku wzg\u00f3rza w zagajniku sosnowym, a jego za\u0142o\u017cenie datuje na pocz\u0105tek dwudziestego wieku. Zachowa\u0142y si\u0119 wtedy groby w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-zachodniej, jeden \u017celiwny krzy\u017c i jeden nagrobek z datami, a ca\u0142y teren, otoczony obwa\u0142owaniem kamienno-ziemnym, zarasta\u0142 samosiew i bzy. Najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 21 marca 1907 roku, z tego samego roku pochodzi\u0142o te\u017c ozdobne kute ogrodzenie w cz\u0119\u015bci po\u0142udniowo-zachodniej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 50, poz. 68; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890, s. 421\u2013422, has\u0142o Mariensee; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 390; karta cmentarza w Hucie Dolnej, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 390","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0239","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.231048,"lng":18.337349,"name_de":null,"name_pl":"Huta Dolna \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po ewangelickich mieszka\u0144cach Huty G\u00f3rnej pozosta\u0142 nieczynny cmentarz; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi. Figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w w wykazie gminy Przywidz; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Podle\u015bnej.\n\nHuta G\u00f3rna to kaszubska wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w dzisiejszej gminie Przywidz. Osad\u0119 za\u0142o\u017cono w XVII wieku \u2014 wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego przez jezuit\u00f3w \u2014 a w XIX wieku liczy\u0142a pi\u0119tna\u015bcie gburstw i dwana\u015bcie zagr\u00f3d na 207 hektarach. Administracyjnie do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w Prusach Zachodnich. Po 1920 roku rejon Przywidza w\u0142\u0105czono do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej (Kreis Danziger H\u00f6he) w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a po 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w Polsce.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 59 mieszka\u0144c\u00f3w: 30 luteran\u00f3w i 29 katolik\u00f3w. W 1869 roku ewangelik\u00f3w by\u0142o 129 wobec 33 katolik\u00f3w, a w 1885 roku 134 wobec osiemnastu. Wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 248 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich podaj\u0105cych niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty, w tym 201 wyznania ewangelickiego i 47 katolickiego.\n\nW 1820 roku do ewangelik\u00f3w doje\u017cd\u017cano z Rheinfeldu, bo parafii w Przywidzu wtedy nie by\u0142o; spis z tego roku przypisywa\u0142 katolik\u00f3w do \u017bukowa. W Przywidzu parafia powsta\u0142a wraz z budow\u0105 tamtejszego ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry od 1830 roku wznosi\u0142 w\u0142asnym kosztem gda\u0144ski kupiec Steffens, w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku. \u015awi\u0105tyni\u0119, murowan\u0105 z ceg\u0142y i kamienia polnego, z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105 i dwoma dzwonami, po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku i oddano pod patronat kr\u00f3lewski. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przywidzu, a katolicy do parafii w Pr\u0119gowie Dolnym.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Ma\u0142o zachowanych nagrobk\u00f3w. Obudowania kamienne zniszczone. Groby zdewastowane.\u201d. Cmentarz o powierzchni o\u015bmiu ar\u00f3w le\u017ca\u0142 na zachodnim skraju wsi, oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w od drogi gruntowej do Klonowa Dolnego, i otoczony by\u0142 resztkami kamiennego obwa\u0142owania. W 1985 roku zachowa\u0142 si\u0119 fragment podw\u00f3jnego szpaleru klon\u00f3w, a najstarszym nagrobkiem by\u0142 \u017celiwny krzy\u017c z 3 kwietnia 1904 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o \u201eHuta G\u00f3rna\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Karthaus, s. 50, poz. 76; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 134, nr 227; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890, has\u0142o \u201eMariensee\u201d w diecezji Karthaus; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Przywidz (pozycja 32); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Hucie G\u00f3rnej, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 122, pozycja 288.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Huta G\u00f3rna (Pomorskie Towarzystwo Genealogiczne, przywidz.org)","url":"https://przywidz.org/miejscowosci/476-huta-gorna"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 122, pozycja 288","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0241","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.224324,"lng":18.328041,"name_de":"Oberh\u00fctte","name_pl":"Huta G\u00f3rna \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Huta Kalna mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki: wzniesiono go w 1894 roku dla wsp\u00f3lnoty Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej, a dzi\u015b s\u0142u\u017cy katolikom. Katolicy mieli w Hucie Kalnej tak\u017ce osobny cmentarz.\n\nPruski spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 409 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 284 ewangelik\u00f3w, 121 katolik\u00f3w i cztery osoby wyznania moj\u017ceszowego (powiat starogardzki, strona 32, pozycja 17). Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Borzechowie (Bordzichow) \u2014 Huta Kalna mia\u0142a w niej w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 \u2014 a katolicy do parafii w Zblewie (Hoch St\u00fcblau).\n\nWykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich Maxa B\u00e4ra z 1908 roku notuje w Hucie Kalnej w\u0142asne ksi\u0119gi ewangelickie: chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1891 roku, konfirmacji od 1892, w diecezji starogardzkiej (Preu\u00dfisch-Stargard). Wykaz ten wymienia przy tutejszej parafii ewangelickiej tak\u017ce rejestr komunikant\u00f3w prowadzony od 1891 roku, r\u00f3wnolegle z ksi\u0119gami chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w. W wykazie parafii tej diecezji Huta Kalna, pod niemieck\u0105 nazw\u0105 H\u00fctte, figuruje jako osobna parafia, obok Borzechowa, Starogardu, Skarszew i Sk\u00f3rcza. Od 1 czerwca 1913 roku, po wakacie og\u0142oszonym w styczniu tego roku, pastorem gminy by\u0142 dr Gerhard Fredy, emerytowany duchowny z Drezna, powo\u0142any i zatwierdzony przez konsystorz w Gda\u0144sku.\n\nO tutejszej gminie w latach 1894\u20131917 pisa\u0142a prasa berli\u0144ska. W czerwcu 1894 roku w rubryce wakat\u00f3w og\u0142oszono, \u017ce w Hucie Kalnej, w diecezji starogardzkiej, utworzono nowe stanowisko pastora, bez patrona, z uposa\u017ceniem 1800 marek; kandydaci mieli si\u0119 zg\u0142asza\u0107 do rady parafialnej. W listopadzie tego roku \u201eDer Reichsbote\u201d poda\u0142 w rubryce powo\u0142a\u0144, \u017ce na pastora w Hucie Kalnej powo\u0142ano pastora pomocniczego Hensela; jak d\u0142ugo tu urz\u0119dowa\u0142, prasa nie m\u00f3wi. Ewangelicki dom modlitwy po\u015bwi\u0119cono tu 29 listopada 1894 roku. Gazeta nazwa\u0142a wie\u015b, po\u0142o\u017con\u0105 w diasporze i licz\u0105c\u0105 400 mieszka\u0144c\u00f3w, \u201erodzajem ewangelickiej wyspy\u201d po\u015br\u00f3d katolickiego otoczenia. Na uroczysto\u015b\u0107 przybyli generalny superintendent D. D\u00f6blin, prezes synodu prowincjalnego superintendent K\u00e4hler z Nowego Stawu (Neuteich), superintendent diecezji starogardzkiej Dreyer i landrat powiatu Hagen. Najpierw w szkole, w kt\u00f3rej dot\u0105d odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa, mow\u0119 po\u017cegnaln\u0105 wyg\u0142osi\u0142 pastor Beyer z Borzechowa, dawny duszpasterz gminy. Potem przy d\u017awi\u0119ku dzwonu wszyscy przeszli do nowego domu modlitwy; generalny superintendent wyg\u0142osi\u0142 mow\u0119 po\u015bwi\u0119ceniow\u0105 na podstawie Psalmu 50,15 i po\u015bwi\u0119ci\u0142 budynek, a kazanie \u015bwi\u0105teczne wyg\u0142osi\u0142 miejscowy duchowny. W styczniu 1913 roku prasa og\u0142osi\u0142a, \u017ce stanowisko pastora w Hucie Kalnej, wolne od patronatu, jest nieobsadzone. W pa\u017adzierniku 1917 roku pastorem w Hucie Kalnej mianowano pastora von Zychlinskiego z Wildenau w prowincji saskiej.\n\nW\u0142asny cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w 1894 roku po zachodniej stronie wsi, oko\u0142o 150 metr\u00f3w od drogi do Klanin. Na trzech bokach cmentarz otacza m\u0142ody las sosnowy; zajmuje on 0,26 hektara. Karta cmentarza w ewidencji Narodowego Instytutu Dziedzictwa wyja\u015bnia, dlaczego dzi\u015b jest to cmentarz parafialny: katolicki cmentarz z 1959 roku za\u0142o\u017cono na terenie dawnego ewangelickiego. Arkusz gminy Czarna Woda w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w notuje go kr\u00f3tko jako cmentarz dawniej ewangelicki, obecnie katolicki. Po 1945 roku cmentarz ewangelicki zosta\u0142 opuszczony.\n\nWed\u0142ug relacji Kaya Piotrowskiego, kt\u00f3ry jesieni\u0105 2026 roku rozmawia\u0142 na miejscu z grabarzami, proboszczem i jedn\u0105 z rodzin, teren dawnego cmentarza ewangelickiego zasypano ziemi\u0105 i nad jej powierzchni\u0105 nie zosta\u0142o z niego nic. W ocenie rozm\u00f3wc\u00f3w sta\u0142o si\u0119 to w latach siedemdziesi\u0105tych albo na prze\u0142omie lat siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych. Wed\u0142ug tej relacji stare groby i nagrobki wychodz\u0105 na wierzch przy kopaniu nowych mogi\u0142 i s\u0105 zakopywane z powrotem. Na zdj\u0119ciach Kaya Piotrowskiego le\u017cy wydobyta w ten spos\u00f3b, pot\u0142uczona p\u0142yta z napisem \u201eHier ruhen in Gott unsere lieben Eltern\u201d \u2014 nagrobek Friedricha Sella, wed\u0142ug odczytu autora zdj\u0119\u0107 urodzonego 6 grudnia 1844 i zmar\u0142ego 21 grudnia 1910 roku, oraz jego \u017cony Augusty.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 234 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 533 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 184; zabytek.pl, karta ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Hucie Kalnej i karta cmentarza (identyfikator 695655); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Czarna Woda; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32, poz. 17; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Bordzichow; wykaz struktury Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego Prus Zachodnich (westpreussen.de), diecezja Stargard-Berent; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 5; relacja Kaya Piotrowskiego z rozm\u00f3w na miejscu i jego fotografie p\u0142yty nagrobnej, pa\u017adziernik 2026 roku; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42; \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 19 czerwca 1894 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 listopada 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 7 grudnia 1894 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 5 stycznia 1913 roku, s. 22 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 10 pa\u017adziernika 1917 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 5","url":"https://polona.pl/item-view/0099513d-7c3b-4748-bc23-407e835aca09"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 19 czerwca 1894 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FI6EG7EQTMTPQWRBTLUWOLM3WPUSAP4C"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 listopada 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WUMVP6WQPJ4C7YQSTPGJAKCYMRQYPRXZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 7 grudnia 1894 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YB3L7YMGMAV6LUL3FLNNHTNR5B7274O3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 5 stycznia 1913 roku, s. 22 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PZAT4HK72FPYVQWKCIREOFJC2GS3Q5V4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 10 pa\u017adziernika 1917 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SCGZFWV4GPB2P6PUUCGBKRNW6WUAVCBS"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0125","image_url":"/static/atlas/foto/cm_huta_kalna/huta_kalna_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.844815,"lng":18.208719,"name_de":"H\u00fctte","name_pl":"Huta Kalna \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 w I\u0142awie (Deutsch Eylau, dawny Ordenskirche) by\u0142 ewangelicki od 1525 do 1945 roku; po wojnie wr\u00f3ci\u0142 do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi wezwanie Przemienienia Pa\u0144skiego. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku I\u0142awa, po niemiecku Deutsch Eylau, otrzyma\u0142a przywilej miejski w 1305 roku od Zygfryda von Schwarzburga, komtura dzierzgo\u0144skiego, a obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano wkr\u00f3tce po za\u0142o\u017ceniu miasta. Harnoch zapisa\u0142 przekaz, wed\u0142ug kt\u00f3rego ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do klasztoru, kt\u00f3ry sta\u0142 na miejscu p\u00f3\u017aniejszej szko\u0142y i z kt\u00f3rego przez wie\u017c\u0119 prowadzi\u0142y drzwi do ko\u015bcio\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w I\u0142awie, w ca\u0142o\u015bci murowany i orientowany, by\u0142 pod patronatem panuj\u0105cego ksi\u0119cia Reuss linii m\u0142odszej; sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z wielobocznie zamkni\u0119tego prezbiterium, nawy g\u0142\u00f3wnej i wie\u017cy stoj\u0105cej na p\u00f3\u0142noc od prezbiterium, z dachem siod\u0142owym i schodkowymi szczytami zwr\u00f3conymi na p\u00f3\u0142noc i po\u0142udnie. Mia\u0142 cztery dzwony, gipsowy strop, rze\u017abiony o\u0142tarz i organy zbudowane na nowo w 1810 roku. Dawna zakrystia pod wie\u017c\u0105 nie by\u0142a u\u017cywana, a jej rol\u0119 przej\u0119\u0142a s\u0105siednia dawna krypta grobowa; trumny przeniesiono do krypt pod o\u0142tarzem, gdzie spoczywa\u0142y zmumifikowane zw\u0142oki, przypisywane rycerzom zakonnym.\n\nZa czas\u00f3w margrabiego Albrechta wielki marsza\u0142ek Wilhelm von Eisenberg ufundowa\u0142 w tym ko\u015bciele o\u0142tarz \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, przy kt\u00f3rym co tydzie\u0144 mia\u0142y by\u0107 odprawiane trzy msze, a utrzymuj\u0105cy go wikariusz mia\u0142 dostawa\u0107 rocznie 34 grzywny ze wsi Winkelsdorf. Nabo\u017ce\u0144stwa w I\u0142awie odprawiano po niemiecku i po polsku; pastor\u00f3w ewangelickich wymieniano od 1525 roku. W Archiwum Pa\u0144stwowym w Olsztynie, w zespole Archiwum rodziny Finckenstein, zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi rachunkowe i\u0142awskiego ko\u015bcio\u0142a z lat 1620\u20131632, 1634\u20131640, 1657\u20131665, 1675\u20131676, 1682\u20131685, 1698\u20131761 i 1793\u20131798 (sygnatury APO 42/385/278\u2013340). W latach 1689\u20131692 fili\u0105 I\u0142awy by\u0142o Herzogswalde.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Deutsch Eylau* jako miasto. Notowa\u0142 tu 224 domy mieszkalne i 2912 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2410 ewangelik\u00f3w, 304 katolik\u00f3w i 198 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w I\u0142awie 4570 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 681 \u017co\u0142nierzy czynnej s\u0142u\u017cby: 3577 ewangelik\u00f3w, 850 katolik\u00f3w, troje innych chrze\u015bcijan i 140 \u017byd\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom III, 1882) odnotowuje w I\u0142awie dwa ko\u015bcio\u0142y \u2014 katolicki i lutera\u0144ski \u2014 oraz lutera\u0144sk\u0105 szko\u0142\u0119 miejsk\u0105 obok katolickiej szko\u0142y elementarnej. Wed\u0142ug tego samego S\u0142ownika przed Reformacj\u0105 na obszarze \u00f3wczesnej parafii i\u0142awskiej istnia\u0142y ko\u015bcio\u0142y w I\u0142awie, \u201e\u0141awicach\u201d, \u201eGromotach\u201d, \u201eSzonfor\u015bcie\u201d, \u201eDziarnach\u201d, \u201eRudziczu\u201d, \u201eMontykach\u201d i \u201ePiotrkowie\u201d; wszystkie przej\u0119li protestanci, a wszystkie poza i\u0142awskim i rudzickim z czasem zagin\u0119\u0142y.\n\nW 1890 roku parafia liczy\u0142a 6400 dusz, w tym 1300 Polak\u00f3w, a rocznie notowano w niej 250 chrzt\u00f3w, 130 konfirmacji, 50 \u015blub\u00f3w, 2300 komunikant\u00f3w i 130 pogrzeb\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 5971 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 panuj\u0105cy ksi\u0105\u017c\u0119 Reuss m\u0142odszej linii, a pastorem by\u0142 od 1878 roku Karl Wlokka. Karl Wlokka przechodzi\u0142 z 1 pa\u017adziernika 1897 roku w stan spoczynku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.* Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii (jako \u201eDtsch. Eylau\u201d, diecezja Rosenberg): 6400 dusz w parafii. Harnoch wymienia te\u017c ko\u015bcio\u0142y katolickie w obr\u0119bie tej parafii ewangelickiej: \u201eDtsch. Eylau und Radomno. 1900 Katholiken. Zinkenstein und Gr. Albrechtstal\u201d \u2014 \ud83d\udfe1 nazwy w zapisie niemieckim, do sprawdzenia na skanie. *\u0179r\u00f3d\u0142o: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 522\u2013523; A. \u017begli\u0144ska, \u201eKsi\u0119gi rachunkowe i metrykalne parafii ewangelickich w zasobie archiwum rodu Finck von Finckenstein\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 116 (2021), s. 537; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eI\u0142awa\u201d; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 78; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 114\u2013115.*","built_year":1318,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Przemienienia Pa\u0144skiego w I\u0142awie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Przemienienia_Pa%C5%84skiego_w_I%C5%82awie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 522","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. \u017begli\u0144ska, \u201eKsi\u0119gi rachunkowe i metrykalne parafii ewangelickich w zasobie archiwum rodu Finck von Finckenstein\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 116 (2021), s. 533\u2013551","url":"https://repozytorium.bg.ug.edu.pl/info/article/UOG1035c40beedd442aa217069fd7e1ff96/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 522\u2013523, 523","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eI\u0142awa\u201d","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0050","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.5961089,"lng":19.5761026,"name_de":"Deutsch Eylau","name_pl":"I\u0142awa \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie Przemienienia Pa\u0144skiego; Deutsch Eylau)","powiat":"i\u0142awski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W I\u0142ownicy jest cmentarz ewangelicki. Le\u017cy na szczycie wzg\u00f3rza poro\u015bni\u0119tego m\u0142odym laskiem sosnowym, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi ze Skarszew do Nowej Karczmy \u2014 z drogi niewidoczny. Zajmuje 0,03 hektara, a granic za\u0142o\u017cenia nie da si\u0119 odtworzy\u0107. Cmentarz za\u0142o\u017cono prawdopodobnie w latach czterdziestych XIX wieku; najstarsza odczytana data, 1851, widnia\u0142a na u\u0142amanym krzy\u017cu.\n\nPo\u015brodku cmentarza znajduje si\u0119 podziemny grobowiec; podczas ogl\u0119dzin w 1984 roku by\u0142y w nim trumny i szcz\u0105tki ludzkie, przypuszczalnie z pierwszej po\u0142owy XIX wieku; czasu powstania budowli karta ewidencyjna nie okre\u015bla. W karcie z 1984 roku zapisano, \u017ce cmentarz w zasadzie nie istnieje. Zosta\u0142y fundamenty i strop grobowca ze zniszczon\u0105 jedn\u0105 \u015bcian\u0105, fragment metalowego krzy\u017ca i rozkopana mogi\u0142a; starego zadrzewienia nie ma, teren zaros\u0142y samosiewy topoli. Obiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w, do rejestru nie jest wpisany.\n\nI\u0142ownica, po niemiecku Gillnitz, le\u017cy w gminie Liniewo w powiecie ko\u015bcierskim; przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do pruskiego powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego z czas\u00f3w biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, u schy\u0142ku XVI wieku, wymienia \u201eJlownic\u0119\u201d w\u015br\u00f3d wsi parafii Wysin: nie wiadomo, ile ma w\u0142\u00f3k, ale na ten czas p\u0142aci dwana\u015bcie korc\u00f3w \u017cyta i tyle\u017c owsa. Wizytacja z 1649 roku, spisana za biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza, nazywa t\u0119 sam\u0105 wie\u015b szlacheck\u0105 i notuje pi\u0119\u0107 korc\u00f3w \u017cyta i tyle samo owsa. W \u017cadnej z tych wizytacji nie znaleziono wzmianki o ewangelikach w I\u0142ownicy.\n\nW 1772 roku Jelownica (Gillnitz) nale\u017ca\u0142a do von Garczy\u0144skiego, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w Polsce, a w zastawie za 1200 floren\u00f3w trzyma\u0142 j\u0105 von Gotartowski; obaj byli katolikami, tak jak mieszka\u0144cy. Administratorem by\u0142 \u0141\u0119gowski; wie\u015b liczy\u0142a 18 w\u0142\u00f3k, czternastu danik\u00f3w i o\u015bmiu komornik\u00f3w.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Gillnitz* 14 budynk\u00f3w mieszkalnych i 172 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 50 ewangelik\u00f3w i 122 katolik\u00f3w. W 1869 roku dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Liniewie. *S\u0142ownik geograficzny* opisuje I\u0142ownic\u0119 (alias Je\u0142ownic\u0119) jako wie\u015b rycersk\u0105 nad Wietcis\u0105, przy trakcie skarszewsko- i gda\u0144sko-ko\u015bcierskim, o obszarze 2730 m\u00f3rg w dw\u00f3ch posiad\u0142o\u015bciach; w czternastu domach mieszka\u0142o 122 katolik\u00f3w i 50 ewangelik\u00f3w. W S\u0142owniku wie\u015b przypisano do parafii Wysin, szko\u0142y w Liniewie i poczty w Pog\u00f3dkach.\n\nWykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku wymienia I\u0142ownic\u0119 jako obszar dworski pod pozycj\u0105 129 powiatu ko\u015bcierskiego: dwana\u015bcie budynk\u00f3w mieszkalnych, 24 gospodarstwa domowe, 145 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 65 m\u0119\u017cczyzn i 80 kobiet. W tym wykazie w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o jedenastu ewangelik\u00f3w i 131 katolik\u00f3w. Rubryki innych wyzna\u0144 s\u0105 w tym wierszu puste; tak podaje druk. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 tu 459 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 58 poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty \u2014 w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 50 ewangelik\u00f3w i o\u015bmiu katolik\u00f3w \u2014 a po polsku m\u00f3wi\u0142o 399 os\u00f3b. W kolumnach parafialnych obu wykaz\u00f3w ewangelicy nale\u017c\u0105 w 1885 roku do parafii w Skarszewach (Sch\u00f6neck), a w 1910 roku \u2014 do parafii w Pog\u00f3dkach (Pogutken). W Pog\u00f3dkach ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stan\u0105\u0142 pod koniec XIX wieku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Pog\u00f3dki (Pogutken) i podaje tu 49 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom III, has\u0142o \u201eI\u0142ownica\u201d; wizytacje archidiakonatu pomorskiego (Fontes, zeszyt 1, s. 46, i zeszyt 2, s. 403); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, powiat Berent, s. 44, pozycja 129; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku), powiat Berent, pozycja 23; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 9, pozycja 76; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 129; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 57; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 9, pozycja 76","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 129","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 57","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0164","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.078963,"lng":18.284616,"name_de":"Gillnitz","name_pl":"I\u0142ownica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Izbicy le\u017cy po wschodniej stronie drogi prowadz\u0105cej do wsi; za\u0142o\u017cono go pod koniec XIX wieku. Zachowa\u0142y si\u0119 pierwotne wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne w postaci bramy z ceglanymi s\u0142upkami, kaplica cmentarna z prze\u0142omu XIX i XX wieku, pomnik ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, wsp\u00f3\u0142czesny pomnik ofiar drugiej wojny oraz pozosta\u0142o\u015bci dawnych nagrobk\u00f3w. Te ostatnie s\u0105 zniszczone i zsuni\u0119te z pierwotnych miejsc \u2014 z\u0142o\u017cono je poza granicami dzisiejszego ogrodzenia, a monografia dawnych cmentarzy powiatu postuluje utworzenie z nich lapidarium. Starodrzew wyznacza alej\u0119 wiod\u0105c\u0105 na wzniesienie, na kt\u00f3rym stoi pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie. Po 1945 roku cmentarz przej\u0119to i do dzi\u015b u\u017cytkuje si\u0119 go jako komunalny. G\u0142az z 1997 roku ku pami\u0119ci zmar\u0142ych z Izbicy stoi nie na cmentarzu, lecz przed ko\u015bcio\u0142em we wsi.\n\nIzbica, przed 1945 rokiem Giesebitz, le\u017cy nad po\u0142udniowym brzegiem jeziora \u0141ebsko. Nazwa notowana jest od XVI wieku: Giesebitz pojawia si\u0119 w dokumentach w 1518 roku, w latach 1523, 1529 i 1561 zapisywano j\u0105 jako Gisbitze, Gesebitze i Jesebitz; znany jest te\u017c zapis z 1583 roku. Karl-Heinz Pagel nazywa Izbic\u0119 dawn\u0105 osad\u0105 kaszubsk\u0105; w 1519 roku by\u0142a ona w posiadaniu rodu von Stojentin. Przed wojn\u0105 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, by\u0142a siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego. Oko\u0142o 1905 roku liczy\u0142a mniej wi\u0119cej 350 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1939 roku \u2014 644 osoby w 150 gospodarstwach.\n\nW 1784 roku Izbica, po\u0142o\u017cona nad du\u017cym potokiem Rojski, kt\u00f3ry niedaleko wsi wpada\u0142 do jeziora \u0141ebsko, liczy\u0142a 34 dymy i mia\u0142a nauczyciela; z d\u00f3br p\u0142acono 143 talary i 12 groszy daniny. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w G\u0142\u00f3wczycach (Glowitz) w synodzie s\u0142upskim.\n\nWok\u00f3\u0142 \u0141ebska i Gardna mieszkali S\u0142owi\u0144cy \u2014 s\u0142owia\u0144ska, lutera\u0144ska grupa, z czasem zgermanizowana, a po 1945 roku wysiedlona. Izbica by\u0142a wsi\u0105 ch\u0142opsk\u0105 i ryback\u0105. Tetzner zalicza j\u0105, wraz z Pa\u017c\u0105tk\u0105 i Zapotokiem, do \u015brodka osadnictwa Kaszub\u00f3w pomorskich i zapisuje jej kaszubsk\u0105 nazw\u0119 *Jizbice*. Przytacza te\u017c opini\u0119, \u017ce rybacy znad \u0141ebska wyra\u017anie odr\u00f3\u017cniali si\u0119 od s\u0105siednich Kabatk\u00f3w i S\u0142owi\u0144c\u00f3w i nazywali siebie Kaszubami, cho\u0107 ich mowa by\u0142a taka sama jak mowa s\u0105siad\u00f3w.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w G\u0142\u00f3wczycach (Glowitz). Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 348 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim \u2014 529; katolika nie zapisano w \u017cadnym z dw\u00f3ch wierszy. Wikariat parafialny podleg\u0142y G\u0142\u00f3wczycom utworzono w Izbicy 1 czerwca 1904 roku; pos\u0142ugiwali w nim kolejno Ferdinand Hirt, Ernst Magull i Werner Kob. Po odej\u015bciu Koba w 1908 roku urz\u0105d przez pewien czas pozostawa\u0142 nieobsadzony, a od kwietnia 1910 roku obj\u0105\u0142 go Johannes Dallmann. W 1912 roku Izbica sta\u0142a si\u0119 samodzieln\u0105 gmin\u0105 ko\u015bcieln\u0105 w obr\u0119bie parafii g\u0142\u00f3wczyckiej; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w izbie szkolnej, a obok szko\u0142y od 1904 roku sta\u0142a dzwonnica. Budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a uzasadniano w 1911 roku w urz\u0119dowym organie konsystorza ruchem wielkopolsko-katolickim, napieraj\u0105cym \u2014 jak pisano \u2014 \u201eod strony \u0141eby\u201d na ludno\u015b\u0107 czysto ewangelick\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1929\u20131930, za pastora Sprondla, wed\u0142ug projektu architekta Buchholza. W 1926 roku do tutejszej gminy ko\u015bcielnej przeniesiono folwark Friedrichshof z obszaru dworskiego Speck, nale\u017c\u0105cy dot\u0105d do parafii w Charbrowie. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako fili\u0119 parafii w Glowitz, oddalon\u0105 od Glowitz o 9 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 6084 dusze. Stanowisko wikariusza parafialnego w Giesebitz by\u0142o wtedy nieobsadzone; pastor Sprondel z Glowitz zosta\u0142 z dniem 1 kwietnia 1932 roku powo\u0142any do Stargardu na Pomorzu.\n\nPomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej stoi na usypanym kopcu, do kt\u00f3rego prowadzi podej\u015bcie obsadzone d\u0119bami: na cokole z kamienia polnego ustawiono pionow\u0105 p\u0142yt\u0119 granitow\u0105 z napisem \u201eEs starben den Heldentod f\u00fcrs Vaterland\u201d (\u201ePolegli \u015bmierci\u0105 bohatersk\u0105 za ojczyzn\u0119\u201d) i \u201eEhre Ihrem Andenken\u201d (\u201eCze\u015b\u0107 ich pami\u0119ci\u201d). Wypisano na niej 28 nazwisk z datami \u015bmierci: Otto Bandemer (4 pa\u017adziernika 1915), Wilhelm Bandemer (30 sierpnia 1918), Johann Comnick (2 grudnia 1914), Paul Exner (21 marca 1918), August Gresens (5 czerwca 1917), Karl Gresens (20 sierpnia 1914), Wilhelm Gresens (9 maja 1915), Ernst Janneck (27 maja 1916), Hermann Janneck (14 czerwca 1915), Paul Karweick (5 lutego 1915), Erich Linse (6 sierpnia 1917), Fritz Maike (13 maja 1918), Wilhelm Much (31 maja 1916), Albert Piotter (23 lipca 1915), Otto Pollex (9 kwietnia 1918), Karl Rattun (22 listopada 1914), August Schaffelke (31 stycznia 1915), Friedrich Schimannke (29 lipca 1915), Artur Schwabe (23 kwietnia 1917), August Selke (16 kwietnia 1918), Wilhelm Selke (6 lutego 1915), Albert Steinhardt (31 maja 1916), Paul Steinhardt (2 listopada 1918), Hermann Stritzel (23 kwietnia 1918), Wilhelm Walk (1916, bez dok\u0142adnej daty), Karl Wandtke (25 sierpnia 1918), Paul Wandtke (1 pa\u017adziernika 1918), Erich Wogatzke (20 sierpnia 1914). Spisano je w ramach niemieckiego projektu dokumentuj\u0105cego pomniki poleg\u0142ych (odpis ze stycznia 2010 roku, uzupe\u0142niony 1 wrze\u015bnia 2022 roku).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 499\u2013502; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 79; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170\u2013171, poz. 29, i s. 178\u2013179, poz. 195; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, s. 478\u2013482; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 15 i 19; \u201eGiesebitz, Kreis Stolp, Pommern\u201d \u2014 Onlineprojekt Gefallenendenkm\u00e4ler (denkmalprojekt.org), oprac. F. Henschel, R. Krukenberg, 2010 i 2022; wskazanie Claudii Fredrich, korespondencja z autorem atlasu, 7 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 965; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 170\u2013171 i 247; I. Giesing (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 4 listopada 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Izbica - Giesebitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 78","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 78; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 499; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 29 i s. 178 poz. 195"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, t. II, s. 499","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 78; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 499; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 29 i s. 178 poz. 195"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170, poz. 29 i s. 178, poz. 195","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 78; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 499; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 29 i s. 178 poz. 195"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Onlineprojekt Gefallenendenkm\u00e4ler \u2014 Giesebitz, Kreis Stolp","url":"http://www.denkmalprojekt.org/2022/giesebitz_krs-stolp_wk1_pl.html"},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"wskazanie Claudii Fredrich, korespondencja z autorem atlasu, 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 965","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 170\u2013171 i 247","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"korespondencja","tytul":"I. Giesing (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 4 listopada 2026 roku","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0787","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.668725,"lng":17.419652,"name_de":"Giesebitz","name_pl":"Izbica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Izbicy, po niemiecku Giesebitz, stoi nad jeziorem \u0141ebsko, na ziemi s\u0142owi\u0144skiej. Wzniesiono go w latach 1929\u20131930 kosztem 62 759 marek, wed\u0142ug projektu architekta Buchholza, dla ewangelickiej wsp\u00f3lnoty filialnej nale\u017c\u0105cej do parafii w G\u0142\u00f3wczycach. Budowla jest ceglana, modernistyczna, z wie\u017c\u0105 zwie\u0144czon\u0105 szachulcow\u0105 nadbudow\u0105 i neobarokowym he\u0142mem, a we wn\u0119trzu zachowa\u0142y si\u0119 malowid\u0142a biblijne ze scenami znad \u0141ebska, p\u0119dzla Gschwinda. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa. Przed ko\u015bcio\u0142em stoi g\u0142az z napisem \u201eZum Gedenken an unsere Toten aus Giesebitz 1997\u201d i \u201ePami\u0119\u0107 naszym zmar\u0142ym z Izbicy 1997\u201d. 6 wrze\u015bnia 1997 roku odby\u0142a si\u0119 przy nim uroczysto\u015b\u0107 ekumeniczna, w obecno\u015bci delegacji dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Izbicy.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach zapisywano nazw\u0119 Izbicy jako Gisbitze w 1523 roku, Gesebitze w 1529 i Jesebitz w 1561. Szko\u0142a istnia\u0142a tu w XVIII wieku, w cha\u0142upie nale\u017c\u0105cej do dworu; tymczasowy nauczyciel Simon Jahneck uzyska\u0142 sta\u0142y etat w 1738 roku. W 1784 roku Izbica, po\u0142o\u017cona nad du\u017cym potokiem Rojski, kt\u00f3ry niedaleko wsi wpada\u0142 do jeziora \u0141ebsko, liczy\u0142a 34 dymy i mia\u0142a nauczyciela; z d\u00f3br p\u0142acono 143 talary i 12 groszy daniny. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w G\u0142\u00f3wczycach (Glowitz) w synodzie s\u0142upskim.\n\nFranz Tetzner zapisa\u0142, \u017ce Izbica, po kaszubsku Izbice, stara osada kaszubska nad potokiem Rojski i jeziorem \u0141ebsko, mia\u0142a z pocz\u0105tku kilka chat rybackich, a na pocz\u0105tku XIX wieku liczy\u0142a okresowo ponad 1000 mieszka\u0144c\u00f3w; po fali wychod\u017astwa do Ameryki liczba spad\u0142a, ale w czasie, gdy pisa\u0142, wynosi\u0142a 900. Po po\u017carze szko\u0142y w 1813 roku uczy\u0142 tu krawiec Haack. Otrzymywa\u0142 22 srebrne grosze i 50 fenig\u00f3w rocznie oraz 6 szefli j\u0119czmienia i p\u00f3\u0142 szefla \u017cyta za niedzielne godziny modlitwy w miesi\u0105cach zimowych. Urz\u0105d musia\u0142 z\u0142o\u017cy\u0107 w 1834 roku \u201ez powodu niechwalebnego trybu \u017cycia\u201d, bo mocno pi\u0142. Uczy\u0142 po kaszubsku \u2014 podobnie jak jego nast\u0119pca Echt, pracuj\u0105cy w latach 1834\u20131864.\n\nW latach pracy Echta odwiedzi\u0142 Izbic\u0119 Aleksander Hilferding i zapisa\u0142, co us\u0142ysza\u0142. Rybacy patrzyli \u201enie bez szemrania na t\u0119pienie s\u0142owia\u0144skiej narodowo\u015bci\u201d, a rodzice skar\u017cyli si\u0119, \u017ce dzieci, gdy m\u00f3wi si\u0119 do nich po kaszubsku, odpowiadaj\u0105 przewa\u017cnie po niemiecku. Jeden z rybak\u00f3w powiedzia\u0142 mu: \u201ew szko\u0142ach ucz\u0105 dzeci wszetko po niemecku, ot starszich drobk\u0105 s\u0105 naucz\u0105 po polsku\u201d. Opowiadano mu te\u017c, \u017ce w tutejszej szkole dzieci bije si\u0119 za ka\u017cde s\u0142owo wypowiedziane do siebie po s\u0142owia\u0144sku \u2014 i \u017ce to samo dzieje si\u0119 w szkole w Klukach, o czym s\u0142ysza\u0142 od samych uczni\u00f3w.\n\nW parafii macierzystej mowa kaszubska wygas\u0142a w ko\u015bciele w 1886 roku, a 20 pa\u017adziernika 1889 roku sp\u0142on\u0105\u0142 w G\u0142\u00f3wczycach stary \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 kaszubski\u201d. W miejscu spalonego ko\u015bcio\u0142a stan\u0119\u0142a nowa \u015bwi\u0105tynia. Spis z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie wiejskiej 348 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego, a w obwodzie dworskim 529 ewangelik\u00f3w. Kiedy Franz Tetzner obje\u017cd\u017ca\u0142 w 1896 roku pomorskie Kaszuby, ustali\u0142, \u017ce mowa kaszubska utrzyma\u0142a si\u0119 tylko w Czarn\u00f3wku, w Klukach i w Izbicy.\n\nW Izbicy przed budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w sali szkolnej, a dzwonnica sta\u0142a tu od 1904 roku. Budow\u0119 tutejszego ko\u015bcio\u0142a uzasadniano w 1911 roku w urz\u0119dowym organie konsystorza ruchem wielkopolsko-katolickim, napieraj\u0105cym \u2014 jak pisano \u2014 \u201eod strony \u0141eby\u201d. W 1914 roku duchownym w Izbicy by\u0142 Dallmann. Urz\u0119dowy wykaz z 1924 roku podaje dla gminy ko\u015bcielnej w Izbicy 1038 dusz, a wikariuszem parafialnym by\u0142 tu od 1 listopada 1922 roku Constantin Sadde. W 1926 roku do gminy ko\u015bcielnej w Izbicy przeniesiono folwark Friedrichshof z obszaru dworskiego Speck, nale\u017c\u0105cy dot\u0105d do gminy ko\u015bcielnej w Charbrowie. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia Giesebitz jako fili\u0119 parafii w Glowitz, oddalon\u0105 od Glowitz o 9 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 6084 dusze. Stanowisko wikariusza parafialnego w Giesebitz by\u0142o wtedy nieobsadzone; pastor Sprondel z Glowitz zosta\u0142 z dniem 1 kwietnia 1932 roku powo\u0142any do Stargardu na Pomorzu.\n\nCmentarz le\u017cy po wschodniej stronie drogi wiod\u0105cej do wsi; zachowa\u0142y si\u0119 pierwotne wej\u015bcie w postaci bramy z ceglanymi s\u0142upkami, kaplica cmentarna z prze\u0142omu XIX i XX wieku i pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, a obok niego stoi wsp\u00f3\u0142czesny pomnik ofiar drugiej wojny. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c starodrzew wyznaczaj\u0105cy alej\u0119 prowadz\u0105c\u0105 na wzniesienie. Dawne nagrobki s\u0105 zniszczone, zdj\u0119te ze swoich miejsc i z\u0142o\u017cone poza dzisiejszym ogrodzeniem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 107 i 165\u2013166 (tam relacja Hilferdinga); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 79, has\u0142o Izbica; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 499 (Glowitz); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Stolp, s. 170\u2013171, poz. 29, i s. 178\u2013179, poz. 195); \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o Giesebitz; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 348; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 965; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 155, 170\u2013171 i 247; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924, s. 178; I. Giesing (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 4 listopada 2026 roku.*","built_year":1929,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"Izbica \u2014 wyspa po\u015br\u00f3d bagien i torfowisk (GOK G\u0142\u00f3wczyce)","url":"https://gok-glowczyce.pl/teksty/92-muzeum/491-izbica-wyspa-posrod-bagien-i-torfowisk"},{"typ":"parafia","tytul":"Izbica \u2014 Salezjanie G\u0142\u00f3wczyce","url":"https://salezjanieglowczyce.pl/strony/9-izbica"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 965","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 155, 170\u2013171 i 247","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924, s. 178","url":""},{"typ":"korespondencja","tytul":"I. Giesing (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 4 listopada 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 499 (Glowitz)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0527","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.67637,"lng":17.42308,"name_de":"Giesebitz","name_pl":"Izbica \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (ewangelicki, ob. rzymskokatolicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Miejsce na cmentarz ewangelicki w Jackowie wyznaczono w 1834 roku 600 metr\u00f3w od wsi, po prawej stronie drogi do Biebrowa, i ogrodzono je olbrzymimi kamieniami polnymi. Wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy umieszcza go po wschodniej stronie drogi z Jackowa do Biebrowa, w lesie; wed\u0142ug po\u0142o\u017cenia wskazanego przez Marka Drzewieckiego le\u017cy w punkcie 54,77177 / 17,82564.\n\nPo lewej i po prawej stronie chowano mieszka\u0144c\u00f3w wsi, a na wprost wej\u015bcia, w otoczeniu \u015bwierk\u00f3w, urz\u0105dzono kwater\u0119 rodziny Flie\u00dfbach, \u00f3wczesnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. Spocz\u0119\u0142o w niej kilkoro dzieci Wilhelma i Franziski Flie\u00dfbach, w\u015br\u00f3d nich Franz, w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku od 1892 roku; jego gr\u00f3b zdobi\u0142 czarny marmurowy pomnik. Dwaj jego synowie, Franz Wilhelm Carl i Ernst Bernhard, obaj urodzeni w 1895 roku, polegli podczas pierwszej wojny \u015bwiatowej \u2014 w 1917 i 1914 roku \u2014 i pochowano ich w miejscach \u015bmierci, a na cmentarzu ustawiono im krzy\u017ce pami\u0105tkowe. Inne mogi\u0142y mia\u0142y kamienne p\u0142yty, najcz\u0119\u015bciej metalowe krzy\u017ce i ogrodzenia.\n\nCa\u0142a nekropolia, \u0142\u0105cznie z kwater\u0105 rodzinn\u0105, zosta\u0142a zdewastowana. Wed\u0142ug lokalnego portalu Choczewo24.info zniszczono j\u0105 w latach siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych XX wieku, gdy rozkradziono metalowe krzy\u017ce i ogrodzenia; w 1984 roku mo\u017cna by\u0142o doliczy\u0107 si\u0119 tu ponad stu nagrobk\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci powa\u017cnie uszkodzonych. Nadle\u015bnictwo Choczewo oczy\u015bci\u0142o teren z zaro\u015bli i ustawi\u0142o przy wej\u015bciu kamie\u0144 z cytatem z Ksi\u0119gi Koheleta: \u201ePokolenie przychodzi i pokolenie odchodzi, a ziemia trwa po wszystkie czasy\u201d (Koh 1,4); podczas prac odnaleziono kilka tablic \u2014 dzi\u0119ki nim ustalono nazwiska niekt\u00f3rych pochowanych w wiejskiej cz\u0119\u015bci cmentarza: Ernsta Rehbeina (zmar\u0142 w 1920 roku) i jego \u017cony Marty z domu Kranzke (zmar\u0142a w 1935 roku), Emilie Marquardt z domu Skierke (zmar\u0142a w 1916 roku), Paula Domr\u00f6sego (zmar\u0142 w 1934 roku) oraz Auguste Meyer z domu Palenske (zmar\u0142a w 1926 roku).\n\nJackowo, dawniej Jatzkow, le\u017cy w gminie Choczewo, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego. Wzmiankowano je po raz pierwszy w 1377 roku, a od nazwy wsi wzi\u0105\u0142 nazwisko r\u00f3d von Jatzkow, kt\u00f3rego najstarszy zachowany list lenny, z 3 lipca 1527 roku (w ha\u015ble o samym Jackowie Franz Schultz drukuje rok 1537), wylicza rozrzucone po powiecie maj\u0105tki: Jatzkow, Bebbrow, Sassin, Bergensin, Borkow, Prebendow i Kerskow. Cramer wymienia ten r\u00f3d w\u015br\u00f3d rycerstwa ziemi l\u0119borskiej obok Krockow\u00f3w, Wejher\u00f3w, Pirch\u00f3w i Goddentow\u00f3w.\n\nW sk\u0142adzie parafii w Osiekach L\u0119borskich ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wymienia Jackowo na rok 1658, mi\u0119dzy innymi obok Osiek, Zak\u0119cin, Bobrowa, Szlazowa, Krysowa, Lubetowa, Witenbergu, Ma\u0142ego i Wielkiego Lubielewa, Przebendowa i Wierzchucina. W 1784 roku Jackowo le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, niedaleko morza. Obok folwarku mieszka\u0142o siedmiu gospodarzy, czterech zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142 m\u0142yn wodny o jednym kole, ku\u017ania i karczma, a na polach folwark Koscierzynke \u2014 razem 19 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken).\n\nMaj\u0105tek trafi\u0142 10 stycznia 1829 roku w r\u0119ce Flie\u00dfbach\u00f3w: najpierw Karla Georga, od 29 pa\u017adziernika 1855 roku Wilhelma, w 1888 roku jego wdowy, a od 29 marca 1892 roku Franza. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Jatzkow uj\u0119to w dw\u00f3ch pozycjach: gmina wiejska liczy\u0142a 23 mieszka\u0144c\u00f3w, samych ewangelik\u00f3w, obw\u00f3d dworski za\u015b 209 os\u00f3b \u2014 207 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w; urz\u0105d stanu cywilnego obie jednostki mia\u0142y w Sasinie. Franz Tetzner zaliczy\u0142 Jackowo do miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych zachowa\u0142y si\u0119 resztki mowy s\u0142owia\u0144skiej. W 1910 roku gmin\u0119 wiejsk\u0105 Jackowo po\u0142\u0105czono z Kierzkowem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 316 i 368; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y\u201d, 1880; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat l\u0119borski, pozycja 16 wykazu gmin wiejskich i pozycja 96 wykazu obwod\u00f3w dworskich; wpis portalu Choczewo24.info na Facebooku z 6 pa\u017adziernika 2026 roku (wskaza\u0142a Claudia Fredrich); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1072.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Jackowo (Jatzkow)","url":"http://web.archive.org/web/20151028023045/http://www.cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-choczewo/207-jackowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Choczewo24.info, wpis o cmentarzu ewangelickim w Jackowie na Facebooku, 6 pa\u017adziernika 2026 (wskaza\u0142a C. Fredrich, 8.10.2026)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"wpis portalu Choczewo24.info na Facebooku z 6 pa\u017adziernika 2026 roku (wskaza\u0142a Claudia Fredrich)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1072","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0069","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_jackowo/jackowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.771768,"lng":17.825642,"name_de":"Jatzkow","name_pl":"Jackowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Jagatowie le\u017cy przy ulicy G\u00f3rnej, na dzia\u0142ce 44; figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Pruszcz Gda\u0144ski. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; po tutejszych protestantach pozosta\u0142 cmentarz. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono.\n\nJagatowo, po niemiecku Jetau, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. Przed 1945 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie Wy\u017cyn Gda\u0144skich (Kreis Danziger H\u00f6he): do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a od 1939 roku w Rzeszy. Po raz pierwszy wzmiankowano je w 1352 roku, a od 1454 roku nale\u017ca\u0142o do gda\u0144skiego patrymonium wiejskiego. Wed\u0142ug Johna Muhla Jagatowo, po niemiecku Jetau, nale\u017ca\u0142o do oko\u0142o osiemnastu d\u00f3br szlacheckich Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, kt\u00f3re wed\u0142ug przywilej\u00f3w krzy\u017cackich winne by\u0142y dziesi\u0119cin\u0119 katolickiemu ko\u015bcio\u0142owi w \u015awi\u0119tym Wojciechu (St. Albrecht); lutera\u0144scy w\u0142a\u015bciciele tych d\u00f3br odmawiali jej od czas\u00f3w Reformacji, lecz wyrok Trybuna\u0142u Koronnego w Piotrkowie z 1648 roku rozstrzygn\u0105\u0142 sp\u00f3r na ich niekorzy\u015b\u0107, a Jagatowo figuruje w wykazie tych d\u00f3br z 1667 roku. Maj\u0105tek przechodzi\u0142 przez r\u0119ce kilku rod\u00f3w: von Giese, von R\u00fcdiger i von Tiedemann-Brandis; w r\u0119kach tej ostatniej rodziny pozostawa\u0142 w latach 1763\u20131927.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku nie opisywa\u0142 *Jetau* osobno, lecz odsy\u0142a\u0142 do has\u0142a *Woyanow*. Dla *Woyanow* podawa\u0142 44 budynki mieszkalne i 512 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 253 ewangelik\u00f3w i 259 katolik\u00f3w. W tym podr\u0119czniku *Woyanow* nale\u017ca\u0142o do okr\u0119gu szkolnego w Schwintsch. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 383 mieszka\u0144c\u00f3w w 35 domach i 79 gospodarstwach, w tym 251 ewangelik\u00f3w i 132 katolik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w \u015awi\u0119tym Wojciechu, ewangelicy do parafii w Pruszczu \u2014 tak podaje spis z 1885 roku, a Harnoch wymienia Jagatowo w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii pruszcza\u0144skiej, obok Rusocina, Wojanowa i Rostau. W 1856 roku wie\u015b liczy\u0142a 172 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1905 roku 382, a w 1910 roku 364.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d sze\u015bciu cmentarzy parafii w K\u0142odawie, licz\u0105cej wtedy 1281 ewangelik\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z wrze\u015bnia 1986 roku ocenia jego stan jako \u201eZ\u0142y. Zniszczone nagrobki, po\u0142amane 2 krzy\u017ce \u017celiwne i tabliczki\u201d. Cmentarz o powierzchni czterech ar\u00f3w le\u017ca\u0142 w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, w\u015br\u00f3d zabudowa\u0144, ogrodzony metalow\u0105 siatk\u0105 i z trzech stron obwiedziony skarp\u0105. W 1986 roku teren by\u0142 bardzo zaro\u015bni\u0119ty samosiewem i krzewami g\u0142ogu, a ze starodrzewu zachowa\u0142y si\u0119 trzy lipy. Najstarszy czytelny nagrobek pochodzi\u0142 z 1863 roku i nale\u017ca\u0142 do Ludwiga Seelafta.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii K\u0142odawa (Kladau) i podaje tu 221 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 108; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Danziger H\u00f6he, s. 22\u201323, poz. 18); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o \u201eJagatowo\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890, s. 394 (parafia Praust); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Pruszcz Gda\u0144ski (pozycja 37); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 15; karta cmentarza w Jagatowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 358; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Dawny cmentarz ewangelicki \u2014 mierzejaizulawy.pl","url":"http://mierzejaizulawy.pl/dawny-cmentarz-ewangelicki/","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Dawny cmentarz ewangelicki \u2014 mierzejaizulawy.pl / Miejscowo\u015bci \u2014 Gmina Pruszcz Gda\u0144ski"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Miejscowo\u015bci \u2014 Gmina Pruszcz Gda\u0144ski","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Dawny cmentarz ewangelicki \u2014 mierzejaizulawy.pl / Miejscowo\u015bci \u2014 Gmina Pruszcz Gda\u0144ski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 108","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 358","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0223","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.220834,"lng":18.549649,"name_de":"Jetau","name_pl":"Jagatowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki Janis\u0142awca, do 1945 roku Johannisthal, le\u017cy za torami, na niewielkim wzg\u00f3rzu przy drodze do folwarku. Ma wymiary oko\u0142o trzydziestu na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w; wyra\u017anych granic nie ma, a rozrzucone g\u0142azy od strony czo\u0142owej pozwalaj\u0105 si\u0119 domy\u015bla\u0107 dawnego muru. Stan zachowania jest tragiczny: \u015blady wskazuj\u0105 na jeden rz\u0105d grob\u00f3w, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w rozrzucono po znacznym terenie. Zachowa\u0142a si\u0119 po\u0142amana tablica Friedy Stothut, urodzonej 31 lipca 1910 roku, zmar\u0142ej 23 listopada 1949 roku, ufundowana przez jej dzieci, a w tylnej, obsadzonej d\u0119bami cz\u0119\u015bci \u2014 obrabowany i zdewastowany grobowiec rodziny Rabbas\u00f3w; z p\u0119kni\u0119tej granitowej p\u0142yty daje si\u0119 odczyta\u0107 nazwisko Wernera Rabbasa, w\u0142a\u015bciciela Janis\u0142awca, urodzonego 30 sierpnia 1861 roku, zmar\u0142ego 10 listopada 1924 roku. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje na dzia\u0142ce numer 469 jako cmentarz zabytkowy.\n\nLuteranizm przyj\u0119\u0142a ta ziemia za ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich, po sejmie w Trzebiatowie w 1534 roku; w Garczegorzu pierwszym znanym pastorem ewangelickim by\u0142 Daniel Klock, ordynowany w 1562 roku przez Jakoba Hogensee. Ewangelicy z Janis\u0142awca nale\u017celi do parafii w Garczegorzu, obejmuj\u0105cej \u2014 jak zapisa\u0142 Ernst M\u00fcller \u2014 Rekowo, Wilkowo, Obliwice i K\u0119b\u0142owo oraz fili\u0119 w Nowej Wsi L\u0119borskiej. U M\u00fcllera nazwy te brzmi\u0105: Rekow, Villkow, Obliwitz, Carmielow; uto\u017csamienia przyj\u0119to za S\u0142ownikiem geograficznym, t. VII, IX i XIII, oraz za Schultzem, s. 338, gdzie Camelow to K\u0119b\u0142owo w obwodzie urz\u0119dowym Nowa Wie\u015b; to ostatnie uto\u017csamienie jest najmniej pewne. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Johannisthal; ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Garczegorzu.\n\nJanis\u0142awiec nale\u017cy do najm\u0142odszych miejscowo\u015bci dawnego powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej. Powsta\u0142 jako folwark za\u0142o\u017cony przez \u00f3wczesnego so\u0142tysa Garczegorza, kt\u00f3ry scali\u0142 w\u0142asne gospodarstwo z dwoma wykupionymi gospodarstwami ch\u0142opskimi \u2014 rzecz mo\u017cliwa po uwolnieniu ch\u0142op\u00f3w od pa\u0144szczyzny i przyznaniu warstwom nieszlacheckim prawa do nabywania ziemi. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono roku za\u0142o\u017cenia; osada istnia\u0142a w 1876 roku, a nadano jej niemieckie miano Johannisthal, pisane te\u017c Johannesthal. Do 1945 roku nie uzyska\u0142a samodzielno\u015bci komunalnej i nale\u017ca\u0142a do gminy Garczegorze. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku nie wykazuje jej osobno, lecz w przypisie do gminy wiejskiej Garczegorze (pozycja 12) wymienia Johannisthal z o\u015bmioma domami i 78 mieszka\u0144cami.\n\nNa arkuszu mapy topograficznej Tauenzin (Taw\u0119cino), zdj\u0119tym w 1889 roku i wydanym w 1890 roku, wida\u0107 przy podpisie Johannisthal dw\u00f3r z parkiem i rz\u0105d dom\u00f3w robotniczych. Na tym arkuszu nie ma sygnatury cmentarza przy Johannisthal, kt\u00f3r\u0105 zaznaczono na przyk\u0142ad przy Obliwicach.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku Janis\u0142awiec, po niemiecku Johannisthal (w ksi\u0119dze: Johannisthal bei Garzigar, czyli ko\u0142o Garczegorzy), by\u0142 Rabbas. W 1879 roku maj\u0105tek Johannisthal bei Garzigar liczy\u0142 315,98 hektara. W\u0142a\u015bcicielem d\u00f3br by\u0142 Rabbas, kt\u00f3ry od 1905 do co najmniej 1913 roku zasiada\u0142 w miejscowym oddziale zrzeszenia rolniczego, a w 1910 roku prowadzi\u0142 tu gorzelni\u0119. W latach 1905\u20131911 nale\u017ca\u0142 do Wernera Rabbasa, a w 1928 roku do wdowy po nim, Berthy Rabbas. W imieniu Berthy Rabbas maj\u0105tkiem zarz\u0105dza\u0142 Kurt Rabbas. Po 10 marca 1945 roku folwark przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 skarbu pa\u0144stwa, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wsp\u00f3lnota ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107 wraz z ni\u0105. Cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cytkowany.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug Drzewieckiego w 1925 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Werner Rabbas, a z p\u0142yty jego grobowca odczytano dat\u0119 \u015bmierci 10 listopada 1924 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 249; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, karta \u201eJanis\u0142awiec \u2014 Johannisthal\u201d (dawna witryna, kopia archiwalna z lat 2015\u20132016); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Garzigar; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1898; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Messtischblatt 1:25 000, arkusz Tauenzin, zdj\u0119cie 1889, wydanie 1890, uzupe\u0142nienia 1911; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126\u2013127; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 124.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":"http://web.archive.org/web/20160803190759/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/134-janislawiec"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej \u2014 karta \u201eJanis\u0142awiec \u2013 Johannisthal\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycja 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ewidencja WEZ/WUOZ, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (Janis\u0142awiec, dz. 469, zabytkowy cmentarz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja C (parafie liczy\u0142y po dwadzie\u015bcia i wi\u0119cej wsi) i D","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1898","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 karty terenowe cmentarzy powiatu l\u0119borskiego","url":"http://web.archive.org/web/20160803190759/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/134-janislawiec"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz Tauenzin, zdj\u0119cie 1889, wydanie 1890, uzupe\u0142nienia 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 248\u2013249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126\u2013127","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 124","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Garzigar, s. 249","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska z dnia 9 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1108, s. 52","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1108"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0876","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_janislawiec/janislawiec__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.610359,"lng":17.716946,"name_de":"Johannisthal","name_pl":"Janis\u0142awiec \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Janiszewo to wie\u015b kociewska w gminie Pelplin, w powiecie tczewskim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 tu z pewno\u015bci\u0105 ju\u017c pod koniec XIII wieku: Meineke von Querfurt, mistrz krajowy pruski rz\u0105dz\u0105cy w latach 1288\u20131299, nadaj\u0105c wie\u015b niejakiemu Marcinowi Rennkenowi, przeznaczy\u0142 dla proboszcza cztery w\u0142\u00f3ki i nazwa\u0142 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wprost parafialnym.\n\n\ud83d\udccc O tym, \u017ce by\u0142 to kiedy\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 samodzielny, przypomina\u0142a jeszcze d\u0142ugo stara tablica przechowywana w Lignowach \u2014 wizytator biskupi odczyta\u0142 z niej, \u017ce \u015bwi\u0105tynia janiszewska by\u0142a pierwotnie parafialna, a dopiero z czasem przy\u0142\u0105czono j\u0105 do Lign\u00f3w. \ud83d\udfe1 Wizytacje szesnastowieczne \u2014 jak zauwa\u017ca Andrzej Tomczak \u2014 ju\u017c o niej nie wspominaj\u0105; w 1583 roku Janiszewo figuruje tylko jako wie\u015b parafii w Lignowach.\n\n\ud83d\udfe1 Akta nie m\u00f3wi\u0105 o przej\u015bciu tej \u015bwi\u0105tyni na luteranizm.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom III, 1882) podaje, \u017ce wed\u0142ug wizytacji biskupa Rozra\u017cewskiego z 1596 roku ko\u015bcio\u0142a w Janiszewie od dawna ju\u017c nie by\u0142o i nie pozosta\u0142 po nim nawet \u015blad, a w\u0142\u00f3ki proboszczowskie zaj\u0119li ch\u0142opi; odzyska\u0142 je dopiero po procesie ci\u0105gn\u0105cym si\u0119 od 1687 roku blisko pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat proboszcz w Lignowach. Jeszcze w 1746 roku na miejscu ko\u015bcio\u0142a by\u0142 ogrodzony cmentarz, u\u017cywany do pogrzeb\u00f3w. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom III, 1882) w dobrach Janiszewo mieszka\u0142o w czasie wydania tomu 206 katolik\u00f3w i 16 ewangelik\u00f3w; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Lignowach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 258; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 70; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eJaniszewo\u201d.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"katolickie","denomination":"katolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 258","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eJaniszewo\u201d","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0541","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":null,"lng":null,"name_de":"","name_pl":"Janiszewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (nieistniej\u0105cy)","powiat":"tczewski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Jankowo Gda\u0144skie, po niemiecku Jenkau, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu gda\u0144skiego wy\u017cynnego (Kreis Danziger H\u00f6he). Przynale\u017cno\u015b\u0107 pa\u0144stwowa zmienia\u0142a si\u0119 tu: do 1920 roku Prusy Zachodnie (rejencja gda\u0144ska), w latach 1920\u20131939 Wolne Miasto Gda\u0144sk, w latach 1939\u20131945 Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen, po 1945 roku Polska.\n\nJankowo figuruje na li\u015bcie z 1667 roku w\u015br\u00f3d oko\u0142o osiemnastu d\u00f3br szlacheckich Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, kt\u00f3re wedle przywilej\u00f3w krzy\u017cackich winne by\u0142y dziesi\u0119cin\u0119 katolickiemu ko\u015bcio\u0142owi w \u015awi\u0119tym Wojciechu. Wkr\u00f3tce po 1525 roku w\u0142a\u015bciciele tych d\u00f3br odm\u00f3wili i dziesi\u0119ciny, i udzia\u0142u w kosztach ko\u015bcio\u0142a oraz szko\u0142y; dekrety kr\u00f3lewskie z 1609 i 1640 roku obowi\u0105zek potwierdzi\u0142y, a sp\u00f3r zamkn\u0105\u0142 wyrok Trybuna\u0142u Koronnego w Piotrkowie z 1648 roku, wydany przeciwko lutera\u0144skim dziedzicom. W dziewi\u0119tnastym wieku ci\u0119\u017car dziesi\u0119ciny zniesiono.\n\nW wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Jankowo figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 60-letniego Eduarda Friedricha von Conradiego, burmistrza Gda\u0144ska \u2014 obok B\u0105kowa, Otomina i Sulmina. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych te tak zwane dobra b\u0105kowskie nale\u017ca\u0142y wcze\u015bniej do Adelgundy von Schwarzwald z domu von Coelmer, od 1761 roku do jej c\u00f3rki Anny Elisabeth von Conradi, po jej \u015bmierci do syna Karla Friedricha von Conradiego \u2014 cz\u0119\u015bciowo w spadku, cz\u0119\u015bciowo na mocy umowy kupna z 1787 roku. W 1798, \u015bci\u015blej 1799 roku, dobra b\u0105kowskie przesz\u0142y na w\u0142asno\u015b\u0107 fundacji: Prowincjonalnego Instytutu Szkolnego i Wychowawczego imienia von Conradiego. W latach 1801\u20131900 dzia\u0142a\u0142 we wsi Zak\u0142ad Conradiego (Conradinum) o charakterze protestancko-niemieckim. Jego koniec w Jankowie datuje Paul Simson: w 1900 roku zak\u0142ad, maj\u0105cy tu bardzo niewielu uczni\u00f3w, przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Wrzeszcza i zaspokoi\u0142 pal\u0105c\u0105 potrzeb\u0119 tego rozrastaj\u0105cego si\u0119 przedmie\u015bcia. Uczy\u0142 w nim wcze\u015bniej Meineke, kt\u00f3ry w 1826 roku zosta\u0142 dyrektorem gimnazjum joachimsthalskiego w Berlinie.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 83 mieszka\u0144c\u00f3w: 29 luteran\u00f3w i 54 katolik\u00f3w, a przy rubryce parafii lutera\u0144skiej adnotacj\u0119 \u201enoch nicht eingepfarrt\u201d, czyli: jeszcze nieprzypisani do parafii. S\u0142ownik geograficzny notuje tu 140 ewangelik\u00f3w, 76 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu mennonit\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazuje Jenkau jako obszar dworski: 168 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 119 ewangelik\u00f3w, 48 katolik\u00f3w i jednego \u017byda. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Uje\u015bcisku (Wonneberg), katolicy do parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha.\n\nCmentarz nale\u017ca\u0142 do miejscowej gminy ewangelickiej, lutera\u0144sko-unijnej. Ewidencja prowadzi go jako obiekt o powierzchni 0,32 hektara, po\u0142o\u017cony w lesie po zachodniej stronie drogi prowadz\u0105cej do Jankowa, i datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku. Karta cmentarza z wrze\u015bnia 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Zachowane nieliczne groby, w tym dwa krzy\u017ce metalowe\u201d. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy dziewi\u0119\u0107 mogi\u0142 ziemnych i dwa nagrobki wolnostoj\u0105ce, a najstarszy czytelny nagrobek pochodzi\u0142 z 1900 roku. Na wzniesienie prowadzi\u0142a aleja lipowa, a w\u015br\u00f3d starodrzewu ros\u0142o dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 lip, w tym okaz o \u015brednicy pnia stu centymetr\u00f3w. W 1986 roku teren zarasta\u0142 samosiew klonowo-lipowy, bluszcz i paprocie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Wonneberg i podaje tu 73 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gedanopedia i cmentarze-gdanskie.pl; cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Danziger H\u00f6he, s. 26\u201327, poz. 65; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 200\u2013201, nr 58; karta cmentarza w Jankowie Gda\u0144skim, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 771 (s. 30), nr 1392 (s. 136); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/cmentarz-ewangelicki-693274"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 771 (s. 30), nr 1392 (s. 136)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0134","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.29915,"lng":18.54993,"name_de":"Jenkau","name_pl":"Jankowo Gda\u0144skie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Janowicach, po niemiecku Gro\u00df Jannewitz, ma powierzchni\u0119 oko\u0142o p\u00f3\u0142tora hektara i jest nieczynny od kilkudziesi\u0119ciu lat; datowania na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku nie potwierdzono. Strona krajoznawcza FotoExploracje opisa\u0142a to miejsce jako pozosta\u0142o\u015b\u0107 cmentarza: wystaj\u0105ce z ziemi kamienne obramowania mogi\u0142, pot\u0142uczone i poprzemieszczane kamienie nagrobne, przewr\u00f3cone postumenty. W lipcu 2020 roku jej autorzy stwierdzili na miejscu, \u017ce teren wyr\u00f3wnano ci\u0119\u017ckim sprz\u0119tem, a nagrobki zepchni\u0119to pod p\u0142ot oddzielaj\u0105cy dawn\u0105 nekropoli\u0119 od cmentarza wsp\u00f3\u0142czesnego; spraw\u0119 zg\u0142osili wojew\u00f3dzkiemu konserwatorowi zabytk\u00f3w w S\u0142upsku.\n\nJanowice by\u0142y do 1945 roku wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze \u2014 i siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej z ko\u015bcio\u0142em parafialnym. *S\u0142ownik geograficzny* prowadzi wie\u015b pod nazw\u0105 Janowiec i podaje, \u017ce w 1354 roku wielki mistrz krzy\u017cacki Winrych von Kniprode nada\u0142 dwu braciom z Janowca na prawie magdeburskim Janowiec i K\u0119b\u0142owo. S\u0142ownik podaje te\u017c, \u017ce tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny wcze\u015bnie, wskutek Reformacji, dosta\u0142 si\u0119 w r\u0119ce luteran\u00f3w, a w 1658 roku nale\u017ca\u0142y do tej parafii mi\u0119dzy innymi Witoradz, Nieb\u0119dzino, Pogorszewo i Dar\u017cewo.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano tu w 1400 roku, a pierwszego duchownego ewangelickiego przyj\u0119to w 1569 roku. Schultz podaje jego nazwisko w dw\u00f3ch rozbie\u017cnych formach, Zetzmalka i Mathias de Corona, i zaznacza, \u017ce wy\u015bwi\u0119ci\u0142 go biskup kujawski, cho\u0107 sam duchowny by\u0142 ewangelikiem. Patronat trzyma\u0142 r\u00f3d von Jannewitz, w opisie Schultza \u201estreng evangelisch\u201d, czyli \u015bci\u015ble ewangelicki, a od 1799 roku von der Ostenowie.\n\nPo 1644 roku znale\u017ali tu schronienie ewangelicy rozproszeni z Bia\u0142ogardy. Z parafii zachowa\u0142 si\u0119 opis z 1654 roku i najstarsza ksi\u0119ga metrykalna z 1657. W 1654 roku opis ten sporz\u0105dzi\u0142 w\u0142asnor\u0119cznie miejscowy proboszcz. Thomas Hering zapisa\u0142, jak obejmowa\u0142 probostwo \u2014 oziminy by\u0142y zasiane \u017cytem, ale nienawiezione, wi\u0119c kupi\u0142 naw\u00f3z i zasia\u0142 zbo\u017ca jare w\u0142asnym sumptem; na w\u0142asny koszt zbudowa\u0142 te\u017c komory na dziedzi\u0144cu plebanii, drewutni\u0119 i wozowni\u0119. O ko\u015bciele pisze, \u017ce dwa lata wcze\u015bniej, w 1652 roku, zbudowano go na nowo a\u017c po wie\u017c\u0119 i wyposa\u017cono w ma\u0142e \u0142awki, a urz\u0105dzono go po wojnie szwedzkiej: szlachcice stawiali swoje \u0142awy, ka\u017cdy w\u0142asnym kosztem, pozosta\u0142e \u0142awki i empory \u2014 z funduszu ko\u015bcielnego. W opisie jest te\u017c zdanie: \u201ez pism i wiadomo\u015bci nie znalaz\u0142em przy ko\u015bciele niczego\u201d. Jeden z jego poprzednik\u00f3w, Josua Schwartz, by\u0142 tutejszym duchownym przez pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat i ust\u0105pi\u0142 z powodu wieku i s\u0142abo\u015bci. Wykaz z 1719 roku podaje dla parafii janowickiej trzydzie\u015bci cztery osoby ochrzczone, siedem za\u015blubionych i trzyna\u015bcie zmar\u0142ych.\n\nW 1784 roku Janowice by\u0142y siedzib\u0105 szlacheck\u0105 mil\u0119 na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, nad b\u0142otem l\u0119borskim, naprzeciw wsi Wollin. Obok murowanego dworu i folwarku z poka\u017an\u0105 owczarni\u0105 mieszkali pastor i zakrystian oraz dziesi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, cegielnia, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 33 dymy. Ziemia by\u0142a gliniasta i \u017cyzna, \u0142\u0105k du\u017co, lasu ma\u0142o, a ryby \u0142owiono w sze\u015bciu stawach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 \u201eeine von den R\u00f6mischkatholischen vor der Reformation erbauete Kirche\u201d \u2014 by\u0142 dawniej fili\u0105 Garczegorza, a teraz macierzystym ko\u015bcio\u0142em inspekcji charbrowskiej; jako wsie go\u015bcinne trzyma\u0142y si\u0119 go G\u0119\u015b i L\u0119dziechowo, formalnie wcielone do katolickiego ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie. Parafia wyros\u0142a z filii Garczegorza \u2014 tak notuje j\u0105 M\u00fcller w wykazie duchownych Pomorza \u2014 i wed\u0142ug Schultza usamodzielni\u0142a si\u0119 w 1784 roku.\n\nM\u00fcller podaje, jak d\u0142ugo urz\u0119dowa\u0142o kilku tutejszych duchownych. Josua Schwartz przes\u0142u\u017cy\u0142 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat i zmar\u0142 w wieku dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu siedmiu lat; Thomas Heering \u2014 czterdzie\u015bci osiem; Daniel Konstantin Heineccius \u2014 trzydzie\u015bci trzy lata (22 wrze\u015bnia 1758 roku, ju\u017c jako tutejszy pastor, by\u0142 ojcem chrzestnym w Dzi\u0119cielcu, po niemiecku Zinzelitz); Rudolf Hoppe obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1853 roku i odszed\u0142 na emerytur\u0119 1 pa\u017adziernika 1900.\n\nDzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, neogotycki, stan\u0105\u0142 w 1882 roku, a o\u0142tarz i chrzcielnica s\u0105 od niego starsze \u2014 wed\u0142ug Franza Schultza z 1623 i z 1629 roku, wed\u0142ug inwentarza Hugona Lemckego z 1693 i z 1699 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w samych Janowicach, prowadzonych jako obw\u00f3d dworski, 426 ewangelik\u00f3w, a katolik by\u0142 tu wtedy jeden. W pocz\u0105tkach XX wieku parafia obejmowa\u0142a Klein-Jannewitz, Rettkewitz, Rosgars, Chotzlow, Wobensin, Karolinenthal, P\u00f6ggerschow i Vitr\u00f6se. Hrabia von der Osten z Gro\u00df-Jannewitz by\u0142 te\u017c patronem ko\u015bcio\u0142a w s\u0105siednich Kr\u0119pkowicach, po\u015bwi\u0119conego 18 wrze\u015bnia 1906 roku. W 1925 roku ca\u0142a parafia liczy\u0142a 1017 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 986 protestant\u00f3w, czyli 97 procent, i 31 katolik\u00f3w, czyli 3 procent \u2014 to s\u0105 liczby parafii, nie wsi. Urz\u0105d stanu cywilnego i ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142y na miejscu, katolicy podlegali L\u0119borkowi. Z tutejszej parafii wydzielono w 1926 roku now\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105: dokumentem z 8 wrze\u015bnia ewangelicy gminy wiejskiej Mackensen zostali wypisani z gminy ko\u015bcielnej Gro\u00df Jannewitz i po\u0142\u0105czeni w samodzieln\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Mackensen, w tym samym okr\u0119gu l\u0119borskim. Zgod\u0119 pa\u0144stwow\u0105 na t\u0119 zmian\u0119 wydano osobno. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 2682 dusze, fili\u0119 w Mackensen, oddalon\u0105 o 9 kilometr\u00f3w, oraz miejsce kaza\u0144 w Redkowicach, oddalone o 6 kilometr\u00f3w. Duchownym pomocniczym by\u0142 Hans Schulz.\n\nPo 1945 roku Niemc\u00f3w wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Franz Schultz podaje nazwisko pierwszego duchownego ewangelickiego w dw\u00f3ch formach: Zetzmalka i Mathias de Corona. Schultz datuje usamodzielnienie parafii na 1784 rok, a S\u0142ownik geograficzny wymienia wsie nale\u017c\u0105ce do niej w 1658 roku. W datowaniu o\u0142tarza i chrzcielnicy Franz Schultz podaje lata 1623 i 1629, a inwentarz Hugona Lemckego \u2014 lata 1693 i 1699.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eJanowiec\u201d, Warszawa 1880\u20131902; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 250\u2013251; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Th. Hering, \u201eBeschreibung der Pfarrei Jannewitz Kreis Lauenburg von 1654\u201d, przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; \u201eJanowice\u201d \u2014 strona krajoznawcza FotoExploracje (fotoexploracje.manifo.com), z dopiskiem z lipca 2020 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071\u20131072; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Janowice \u2013 Gro\u00df Jannewitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eJanowiec\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"przedruk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"Th. Hering, \u201eBeschreibung der Pfarrei Jannewitz Kreis Lauenburg von 1654\u201d, przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte","url":""},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071\u20131072","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0629","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_janowice/kos_janowice__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.599331,"lng":17.644016,"name_de":"Gro\u00df Jannewitz","name_pl":"Janowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Janowicach \u2014 po niemiecku Gro\u00df Jannewitz \u2014 to neogotycka \u015bwi\u0105tynia wzniesiona w 1882 roku; po 1945 roku przej\u0105\u0142 j\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika w parafii Garczegorze. O wyznaniu wsi przes\u0105dzi\u0142 r\u00f3d dziedzic\u00f3w, opisywany w \u017ar\u00f3d\u0142ach kr\u00f3tko jako \u201estreng evangelisch\u201d. Von Jannewitzowie trzymali patronat do 1799 roku, potem przeszed\u0142 on na hrabi\u00f3w von der Osten, kt\u00f3rzy w\u0142adali maj\u0105tkiem do 1945 roku; ostatnim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 R\u00fcdiger Graf von der Osten.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano tu ju\u017c oko\u0142o 1400 roku. W 1583 roku wizytator nie dotar\u0142 do Janowic: spis notuje je w\u015br\u00f3d o\u015bmiu ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu l\u0119borskiego, kt\u00f3rych nie odwiedzono \u201eob periculum salutis\u201d, czyli ze wzgl\u0119du na niebezpiecze\u0144stwo; wszystkie opisano jednym zdaniem jako zaj\u0119te przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d. Pierwszego duchownego ewangelickiego wzmiankowano w 1569 roku; wy\u015bwi\u0119ci\u0142 go biskup kujawski, cho\u0107 duchowny by\u0142 ju\u017c ewangelikiem.\n\nJanowice by\u0142y w XVII wieku siedzib\u0105 synodu duchownych okolicy: 18 listopada 1643 roku jego pastorzy \u2014 Georg Frankenhagen, Servatius Wagner z Janowic, Johann Berychius z Charbrowa, Georg Achilles z \u0141ebuni, Samuel Burck z \u0141eby i Johann Hankotius z Osiek \u2014 prosili gda\u0144skie Ministerium o pomoc dla pastora z Salina, kt\u00f3remu podpalono dom. Tutaj, obok Charbrowa i Garczegorza, znale\u017ali oparcie ewangelicy z Bia\u0142ogardy, rozproszeni po odebraniu im tamtejszego ko\u015bcio\u0142a w 1644 roku. S\u0142ownik geograficzny podaje t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 pod nazw\u0105 Janowiec i odnotowuje, \u017ce wskutek Reformacji wcze\u015bnie sta\u0142a si\u0119 lutera\u0144ska; w 1658 roku parafia obejmowa\u0142a mi\u0119dzy innymi Witoradz (w gminnym programie opieki nad zabytkami wschodnia cz\u0119\u015b\u0107 dzisiejszej wsi Chocielewko, po niemiecku Vitr\u00f6se), Nieb\u0119dzino, Pogorszewo i Dar\u017cewo.\n\nO tutejszej parafii zachowa\u0142o si\u0119 \u015bwiadectwo rzadkie: w\u0142asnor\u0119czny opis stanu, w jakim proboszcz zasta\u0142 parafi\u0119, obejmuj\u0105c j\u0105 w 1654 roku. Sporz\u0105dzi\u0142 go jednak p\u00f3\u017aniej, bo jednego z \u00f3wczesnych patron\u00f3w nazywa ju\u017c zmar\u0142ym. Thomas Hering zapisa\u0142, jak obejmowa\u0142 probostwo \u2014 oziminy by\u0142y zasiane \u017cytem, ale nienawiezione, wi\u0119c kupi\u0142 naw\u00f3z i zasia\u0142 zbo\u017ca jare w\u0142asnym sumptem; na w\u0142asny koszt zbudowa\u0142 te\u017c komory na dziedzi\u0144cu plebanii, drewutni\u0119 i wozowni\u0119. O ko\u015bciele pisze, \u017ce dwa lata wcze\u015bniej, w 1652 roku, zbudowano go na nowo a\u017c po wie\u017c\u0119 i wyposa\u017cono w ma\u0142e \u0142awki, a urz\u0105dzono go dopiero p\u00f3\u017aniej, po wojnie szwedzkiej: szlachta stawia\u0142a swoje \u0142awy ka\u017cdy w\u0142asnym kosztem, pozosta\u0142e \u0142awki i empory \u2014 z funduszu ko\u015bcielnego. I zdanie, kt\u00f3re t\u0142umaczy, dlaczego o wcze\u015bniejszych dziejach wiadomo tak ma\u0142o: \u201ez pism i wiadomo\u015bci nie znalaz\u0142em przy ko\u015bciele niczego\u201d. Jeden z jego poprzednik\u00f3w, Josua Schwartz, by\u0142 tutejszym duchownym przez pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat i ust\u0105pi\u0142 z powodu wieku i s\u0142abo\u015bci.\n\nNa nastawie o\u0142tarzowej, datowanej na szczycie na 1693 rok, umieszczono herby fundator\u00f3w z podpisami \u201eGEORG U. PAUL V. JANWITZ\u201d i \u201eBARBARA MARIA V. NATZMERIN\u201d. Bogato rze\u017abion\u0105 chrzcielnic\u0119 z 1699 roku, z pokryw\u0105 w kszta\u0142cie \u015bwi\u0105tyni ze scenami biblijnymi i Chrztem w Jordanie wewn\u0105trz, ufundowa\u0142 Georg Pirch \u2014 g\u0142osi to napis na brzegu czaszy. W ko\u015bciele wisia\u0142o drewniane epitafium z malowanym herbem Pirch-Rexin dla Wilhelminy von Rexin, \u017cony polskiego genera\u0142a von Pircha, z dat\u0105 1799. W\u015br\u00f3d tarcz herbowych z oku\u0107 trumien rodzin patron\u00f3w jedna nosi \u0142aci\u0144ski napis ku pami\u0119ci barona Ernsta Alexandra Hepburna ze szkockiego rodu, z dat\u0105 1745. Dwa bardzo ci\u0119\u017ckie mosi\u0119\u017cne lichtarze o\u0142tarzowe maj\u0105 54 centymetry wysoko\u015bci i niezwykle szerokie podstawy. Srebrny, cz\u0119\u015bciowo z\u0142ocony kielich wysoki na 29 centymetr\u00f3w ufundowa\u0142a w 1677 roku Barbara Maria von Janwitz; wykona\u0142 go z\u0142otnik L. Kroll z Insterburga. Drugi, ma\u0142y kielich srebrny, wysoki na 10,3 centymetra, Lemcke zaliczy\u0142 do nielicznych \u015bredniowiecznych kielich\u00f3w obu powiat\u00f3w; dobrana do niego patena pochodzi z 1604 roku.\n\nW wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711, Janowice figuruj\u0105 jako miejsce, gdzie \u201enajpierw by\u0142a kaplica, potem parafia\u201d. Wykaz z 1719 roku podaje dla parafii janowickiej trzydzie\u015bci cztery osoby ochrzczone, siedem za\u015blubionych i trzyna\u015bcie zmar\u0142ych. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Heinecciusa (1746).\n\nW 1784 roku Janowice by\u0142y siedzib\u0105 szlacheck\u0105 mil\u0119 na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, nad b\u0142otem l\u0119borskim, naprzeciw wsi Wollin. Obok murowanego dworu i folwarku z poka\u017an\u0105 owczarni\u0105 mieszkali pastor i zakrystian oraz dziesi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, cegielnia, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 33 dymy. Ziemia by\u0142a gliniasta i \u017cyzna, \u0142\u0105k du\u017co, lasu ma\u0142o, a ryby \u0142owiono w sze\u015bciu stawach. Wed\u0142ug Schultza Janowice d\u0142ugo uchodzi\u0142y za fili\u0119 Garczegorza, ale ju\u017c w 1784 roku by\u0142y samodzieln\u0105 parafi\u0105 macierzyst\u0105; ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1657 roku. Wed\u0142ug opisu Pomorza Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 janowicki, \u201ezbudowany przez katolik\u00f3w przed Reformacj\u0105\u201d, by\u0142 dawniej fili\u0105 Garczegorza, a teraz jest ko\u015bcio\u0142em macierzystym w inspekcji charbrowskiej. Wcielone by\u0142y do niego Janowiczki (Klein-Jannewitz), Rozgorze (Rosgars), Pogorszewo (Puggerschow), Nieb\u0119dzino (Niebendzin), Redkowice (Rettkewitz), Chocielewko (Chotzlow) i Viterese (tak w druku; Vitr\u00f6se \u2014 w gminnym programie opieki nad zabytkami niemiecka nazwa Chocielewka G\u00f3rnego), a jako wsie go\u015bcinne trzyma\u0142y si\u0119 go G\u0119\u015b (Gans) i L\u0119dziechowo (Landechow), formalnie wcielone do katolickiego ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku pastorami w Janowicach, po niemiecku Gro\u00df Jannewitz, byli: Ernst Friedrich Doehling (1809\u20131852), wcze\u015bniej nauczyciel w korpusie kadet\u00f3w w S\u0142upsku, Rudolf Hoppe (1853\u20131900), Eduard Mallow (1900\u20131907), Justus Beyer (1908\u20131909) i Ernst Noeske (od 1909 roku); do parafii nale\u017ca\u0142y w\u00f3wczas Janowiczki (Klein-Jannewitz), Redkowice (Rettkewitz), Rozgorze (Rosgars), Chocielewko (Chotzlow), Nieb\u0119dzino (Wobensin), \u017belazkowo (Karolinenthal), Pogorszewo (P\u00f6ggerschow) i Vitr\u00f6se (w gminnym programie opieki nad zabytkami niemiecka nazwa Chocielewka G\u00f3rnego). Wed\u0142ug Schultza (1912) parafia mia\u0142a obok ko\u015bcio\u0142a dwa miejsca nabo\u017ce\u0144stw w szko\u0142ach \u2014 w Redkowicach (Rettkewitz) i w Chocielewku (Chotzlow). W maju 1897 roku wydzia\u0142 teologiczny uniwersytetu w Greifswaldzie nada\u0142 Rudolfowi Hoppemu, z okazji pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecia jego s\u0142u\u017cby duchownej, doktorat honorowy teologii.\n\nParafia by\u0142a niemal jednolicie ewangelicka: w 1925 roku spo\u015br\u00f3d jej 1017 mieszka\u0144c\u00f3w 986, czyli 97 procent, stanowili ewangelicy, a 31 katolik\u00f3w podlega\u0142o parafii w L\u0119borku. Z tutejszej parafii wydzielono w 1926 roku now\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105: dokumentem z 8 wrze\u015bnia ewangelicy gminy wiejskiej Mackensen zostali wypisani z gminy ko\u015bcielnej Gro\u00df Jannewitz i po\u0142\u0105czeni w samodzieln\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Mackensen, w tym samym okr\u0119gu l\u0119borskim. Zgod\u0119 pa\u0144stwow\u0105 na t\u0119 zmian\u0119 wydano osobno. W 1927 roku pastorem w Janowicach by\u0142 Backhaus. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2682 dusze, fili\u0119 w Mackensen, oddalon\u0105 o 9 kilometr\u00f3w, i miejsce kaza\u0144 w Redkowicach, oddalone o 6 kilometr\u00f3w. Patronem, z wy\u0142\u0105cznym prawem wyboru, by\u0142 hrabia von der Osten z Janowic, a duchownym pomocniczym od 23 listopada 1931 roku Hans Schulz.\n\nO\u0142tarz przeniesiono po wojnie do Wierzchucina, gdzie odnaleziono go i poddano restauracji w 2001 roku. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce po wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przeznaczono na spichlerz zbo\u017cowy, a w 1974 roku miejscowa ludno\u015b\u0107 wymog\u0142a na w\u0142adzach jej zwrot i w ci\u0105gu kilku tygodni doprowadzi\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 do u\u017cytku. 15 wrze\u015bnia 1974 roku biskup po\u015bwi\u0119ci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 po generalnym remoncie; w wykazie czynno\u015bci biskupa zapisano, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 \u201eprzyj\u0119ty w ramach ustawy\u201d. Uchwa\u0142\u0105 nr 303 Rady Ministr\u00f3w z 31 grudnia 1973 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano nieodp\u0142atnie na w\u0142asno\u015b\u0107 osoby prawnej jednego z ko\u015bcio\u0142\u00f3w lub zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 54).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Nazwisko pierwszego duchownego ewangelickiego, wzmiankowanego w 1569 roku, podawane jest w dw\u00f3ch rozbie\u017cnych formach \u2014 Zetzmalka albo Mathias de Corona. Datowania zachowanego wyposa\u017cenia s\u0105 rozbie\u017cne. Franz Schultz w monografii powiatu l\u0119borskiego z 1912 roku datuje nastaw\u0119 o\u0142tarzow\u0105 na 1623 rok, z herbami Jannewitz\u00f3w i Natzmer\u00f3w, a mis\u0119 chrzcieln\u0105 z herbem Pirch\u00f3w na 1629 rok. Wsp\u00f3\u0142czesny opis Lokalnej Organizacji Turystycznej Ziemi L\u0119borskiej podaje barokowy o\u0142tarz z 1693 roku, fundacji Barbary Marii von Jannewitz z domu von Natzmer, i chrzcielnic\u0119 z 1699 roku. Cho\u0107 wed\u0142ug Schultza Janowice d\u0142ugo uchodzi\u0142y za fili\u0119 Garczegorza, w\u0142asnych duchownych \u017ar\u00f3d\u0142a notuj\u0105 tu od 1569 roku, a wykaz z lat 1710\u20131711 m\u00f3wi, \u017ce \u201enajpierw by\u0142a kaplica, potem parafia\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 250\u2013251; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 2 (5. zeszyt ca\u0142ej serii): \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 217, 222; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 278, 367; \u201eProgram opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska na lata 2023\u20132026\u201d, za\u0142\u0105cznik do uchwa\u0142y nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska z 9 lutego 2023 roku, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego 2023, poz. 1108, s. 28; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 250\u2013251; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 88; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Lokalna Organizacja Turystyczna Ziemi L\u0119borskiej \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika w Janowicach; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 346; Th. Hering, \u201eBeschreibung der Pfarrei Jannewitz Kreis Lauenburg von 1654\u201d, przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1071\u20131072; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 502\u2013503, 420\u2013421; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071\u20131072; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, R. 3, 1975, nr 1, s. 20; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 maja 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1882,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Janowice","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d oraz Wikipedii \u2014 Janowice"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Janowice \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d oraz Wikipedii \u2014 Janowice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 367","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika w Janowicach \u2014 Lokalna Organizacja Turystyczna Ziemi L\u0119borskiej","url":"https://www.lotzl.lebork.pl/atrakcje-turystyczne/kultura/koscioly-i-inne-obiekty-sakralne/kosciol-pw-sw-jozefa-rzemieslnika-i-oblubienca-nmp-w-janowicach/"},{"typ":"przedruk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"Th. Hering, \u201eBeschreibung der Pfarrei Jannewitz Kreis Lauenburg von 1654\u201d, przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte","url":""},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1071\u20131072","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 2 (5. zeszyt ca\u0142ej serii): \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 217, 222","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 250","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071\u20131072","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, R. 3, 1975, nr 1, s. 20","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 maja 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NZ52R4JWUVEMHAHW5YPYCMMEFTIZU5RH"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0236","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_janowice/kos_janowice__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.599331,"lng":17.644016,"name_de":"Gro\u00df Jannewitz","name_pl":"Janowice \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gro\u00df Jannewitz)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Janowo \u2014 po niemiecku Johannisdorf, wie\u015b \u015bwi\u0119tego Jana \u2014 le\u017cy w gminie Kwidzyn, nad Wis\u0142\u0105. W Janowie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, siedziba katolickiej parafii, a przy nim cmentarz przyko\u015bcielny z drugiej po\u0142owy XIX wieku. Ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony w latach 1867\u20131872, wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 14 lutego 1994 roku pod numerem A-1439, a ten sam numer obj\u0105\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny i bram\u0119. W ewidencji konserwatorskiej cmentarz przyko\u015bcielny figuruje pod pozycj\u0105 162 (dzia\u0142ka 126).\n\nEwangelicy mieli w\u0142asne miejsce poch\u00f3wku: cmentarz za\u0142o\u017cony w pierwszej po\u0142owie XIX wieku, w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, na wale wi\u015blanym, na cz\u0119\u015bciach dzia\u0142ek 266 i 264 \u2014 w ewidencji pod pozycj\u0105 163. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 datuje go na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a najstarszy nagrobek na 1855 roku. W tym programie cmentarz figuruje jako zamkni\u0119ty w 1961 roku; teren jest zaniedbany, uk\u0142ad wewn\u0119trzny nieczytelny, poro\u015bni\u0119ty starodrzewem i samosiejkami.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom III, 1882) opisuje Janowo \u2014 \u201eal. Janowa g\u00f3ra\u201d, po niemiecku Johannisdorf \u2014 jako wie\u015b ko\u015bcieln\u0105 parafialn\u0105 w powiecie kwidzy\u0144skim, \u201ena nizinach prawego brzegu Wis\u0142y, prawie naprzeciw Gniewu\u201d. W tym opisie wie\u015b od strony rzeki zabezpiecza\u0142a grobla. Wie\u015b liczy\u0142a 1446 m\u00f3rg, 64 budynki i 31 dom\u00f3w, 157 katolik\u00f3w i 126 ewangelik\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki murowano wed\u0142ug S\u0142ownika od 1867 do 1871 roku, a nowa parafia mia\u0142a 1123 dusze; wcze\u015bniej ko\u015bcio\u0142a tu nie by\u0142o. W okresie bez ko\u015bcio\u0142a katolicy, \u201epomi\u0119dzy innowiercami na nizinach rozproszeni\u201d, je\u017adzili na nabo\u017ce\u0144stwo do Gniewu, na drugi brzeg Wis\u0142y.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Johannisdorf* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 31 dom\u00f3w mieszkalnych i 287 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 126 ewangelik\u00f3w, 157 katolik\u00f3w i cztery osoby innych wyzna\u0144. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Janowie 349 mieszka\u0144c\u00f3w: 110 ewangelik\u00f3w, 235 katolik\u00f3w i czterech innych chrze\u015bcijan. 1 grudnia 1910 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 341; po niemiecku m\u00f3wi\u0142y 124 osoby (98 ewangelik\u00f3w, 17 katolik\u00f3w i dziewi\u0119ciu innych chrze\u015bcijan), a po polsku \u2014 211 os\u00f3b. Spis z 1910 roku podaje wyznania osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej, nie dla ca\u0142ej wsi; liczby z 1885 roku dotycz\u0105 wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego we wsi; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Gniewie, po drugiej stronie Wis\u0142y, a katolicka parafia mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gniew (Mewe) i podaje tu 83 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 162 i 163 (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, strona 76, pozycja 43; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), strona 40, pozycja 38; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 104\u2013105; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 163","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 86","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1085","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.81885,"lng":18.85305,"name_de":"Johannisdorf","name_pl":"Janowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Jarcewie za\u0142o\u017cono na planie czworoboku, na wsch\u00f3d od dworu. Ewidencja konserwatorska wymienia tu trzy pozycje: pod numerem 88 dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni czterech ar\u00f3w, pod 87 kaplic\u0119 stoj\u0105c\u0105 na tym starym cmentarzu, pod 89 cmentarz rzymskokatolicki. Cmentarz jest u\u017cytkowany do dzi\u015b; od 1945 roku s\u0142u\u017cy innej spo\u0142eczno\u015bci. Jarcewo, po niemiecku Zandersdorf, le\u017cy w gminie Chojnice.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Jarcewo nale\u017ca\u0142o do Jana Chryzostoma Czapskiego, potem do jego syna Adama, a od 1752 roku do Micha\u0142a Drogos\u0142awa Sk\u00f3rzewskiego i jego \u017cony Ludwiki z Czapskich jako spadkobierc\u00f3w Franciszka Czapskiego. W wykazie wasali z 1774 roku 62-letni Micha\u0142 Sk\u00f3rzewski, genera\u0142 polski w stanie spoczynku, figuruje jako w\u0142a\u015bciciel Jarcewa i kilku s\u0105siednich d\u00f3br, mi\u0119dzy innymi S\u0105polna i Konarzyn; mieszka\u0142 w Polsce, w miejscowo\u015bci zapisanej jako Komorsze.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Zandersdorf* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 18 dom\u00f3w mieszkalnych i 233 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 106 ewangelik\u00f3w i 127 katolik\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Chojnicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* (tom z 1882 roku) opisywa\u0142 Jarcewo pod nazw\u0105 Jarczewo, po niemiecku *Zandersdorf*, jako dobra rycerskie nad strug\u0105 Chojniczk\u0105, o mil\u0119 od Chojnic. Naliczono tam 38 budynk\u00f3w i 18 dom\u00f3w, a mieszka\u0142o 127 katolik\u00f3w i 106 ewangelik\u00f3w. Parafi\u0119 i poczt\u0119 wie\u015b mia\u0142a w Chojnicach, szko\u0142a za\u015b by\u0142a na miejscu.\n\nU ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego nazwa Zandersdorf pada jeden raz \u2014 w rozdziale o kaplicach chojnickich, w wyliczeniu maj\u0105tk\u00f3w rodziny Dorengowskich, obok Szynfeldu i \u0141ozy. W tym miejscu nie ma wzmianki o \u015bwi\u0105tyni ani cmentarzu w Jarcewie. Has\u0142o \u201eJarcewo\u201d w S\u0142owniku geograficznym dotyczy w wi\u0119kszo\u015bci stacji pocztowej w guberni smole\u0144skiej, a przy tutejszej wsi podaje odes\u0142anie: \u201epowiat chojnicki, ob. Jarczewo\u201d.\n\nW spisie z 1 grudnia 1885 roku, kt\u00f3ry uj\u0105\u0142 Jarcewo jako obszar dworski, naliczono 421 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 225 ewangelik\u00f3w i 196 katolik\u00f3w. Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia Zandersdorf w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci wielkiej parafii ewangelickiej w Chojnicach (Konitz), licz\u0105cej 8790 dusz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 na rynku, pod patronatem magistratu, mia\u0142 organy o dw\u00f3ch manua\u0142ach, pedale i dwudziestu pi\u0119ciu g\u0142osach. W ko\u015bciele odnotowywano rocznie 250 chrzt\u00f3w, 180 konfirmacji, 60 \u015blub\u00f3w, 4358 komunikant\u00f3w i 172 pogrzeby. Parafia ma ewangelickie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i zgon\u00f3w od 1632 roku, ksi\u0119gi \u015blub\u00f3w \u2014 od 1641, z przerw\u0105 w latach czterdziestych i pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XVII wieku.\n\nMaj\u0105tek rycerski Zandersdorf nale\u017ca\u0142 w 1891 roku do spadkobierc\u00f3w Beyricha, a w latach 1903\u20131912 do Ernsta Beyricha; mia\u0142 wtedy oko\u0142o 660 hektar\u00f3w. Od\u0142\u0105czony od niego folwark Zawist (Saw\u00fcst) by\u0142 w 1909 i 1912 roku osobnym maj\u0105tkiem Carla Kreicha. Ksi\u0119ga adresowa z 1928 roku wymienia przy Jarcewie Ernsta Beyricha, Mari\u0119 Fischer i Karola Kreicha, a w latach 1934\u20131939 cz\u0119\u015bci Jarcewa nale\u017c\u0105ce do Marii i Rudolfa Fischer\u00f3w trzykrotnie wpisywano do wykaz\u00f3w ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu.\n\nW pierwszym spisie Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, w obwodzie dworskim Jarcewo zapisano 354 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 298 katolik\u00f3w i 56 ewangelik\u00f3w \u2014 przy czym narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 196 os\u00f3b, a niemieck\u0105 158. W Jarcewie, bez nale\u017c\u0105cego do obwodu Czarto\u0142omia, mieszka\u0142o wtedy 190 os\u00f3b, w tym 45 ewangelik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 152 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Konitz, s. 156, poz. 120; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 14, poz. 10; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Konitz, s. 499\u2013500; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, has\u0142o Konitz; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 343; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), poz. 87\u201389; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 360 (s. 15), nr 1382 (s. 133); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 118; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 206; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 138; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1934 nr 13 poz. 101, pozycja 3; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 183; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 129; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1166; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eJarcewo\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 52\u201353; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Konitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Konitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 360 (s. 15), nr 1382 (s. 133)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 118","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 206","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 138","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1934 nr 13 poz. 101, pozycja 3","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 183","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 129","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1166","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami na terenie Gminy Chojnice na lata 2025\u20132028, uchwa\u0142a nr XIV/227/2025 Rady Gminy w Chojnicach z dnia 21 listopada 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 4525, s. 227, 278","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=4525"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0088","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.740083,"lng":17.57284,"name_de":"Zandersdorf","name_pl":"Jarcewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jaromierz, po niemiecku Germen, le\u017cy w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim. Wed\u0142ug spisu z 1885 roku maj\u0105tek (obszar dworski) Germen nale\u017ca\u0142 do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 112 mieszka\u0144c\u00f3w: 93 ewangelik\u00f3w i 19 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gro\u00df Tromnau.\n\nKarta cmentarza z listopada 1987 roku podaje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cono w pierwszej po\u0142owie XIX wieku. Po\u0142o\u017cenie karta opisuje tak: \u201ePo\u0142o\u017cony po wschodniej stronie szosy z Trumieji do Jaromierza, pomi\u0119dzy rzeczk\u0105 Gardej\u0105 a jeziorem Kucki. Pod\u0142u\u017cna, prostok\u0105tna dzia\u0142ka odsuni\u0119ta nieco od szosy, w\u015br\u00f3d \u0142\u0105k. Wyd\u0142u\u017cona w kierunku p\u00f3\u0142noc-po\u0142udnie, nachylona przy pomocy skarp od zachodu i po\u0142udnia\u201d. Powierzchni\u0119 karta podaje jako 0,40 hektara, jako najstarszy nagrobek wymienia \u201e1879 r. /fragment \u017celiwnego krzy\u017ca/\u201d, a dawn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 okre\u015bla jako \u201eewangelicka\u201d.\n\nStan cmentarza w chwili sporz\u0105dzenia karty: \u201eZachowa\u0142 si\u0119 uk\u0142ad przestrzenny za\u0142o\u017cenia wraz z wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 drzewostanu. Nagrobki zachowane nieliczne, bez warto\u015bci zabytkowej\u201d. Na karcie odnotowano: \u201eGKM-4-48/1/72 z 8.I.1972 - przeznaczony do likwidacji /Urz\u0105d Gminy Kwidzyn/\u201d. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w (zabytek.pl) obiekt figuruje jako \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, datowany na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\nNa mapie topograficznej w skali 1:25 000 z 1910 roku (arkusz 2380 Ndr. Zehren) w tym miejscu stoj\u0105 znaki krzy\u017cy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w Jaromierzu, listopad 1987 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 694966); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 80, poz. 139; Me\u00dftischblatt 2380 Ndr. Zehren, wydanie 1910 (egzemplarz IfL, mapywig).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w Jaromierzu, listopad 1987 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694966/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.113751/1"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"zabytek.pl \u2014 Jaromierz, cmentarz ewangelicki, 1. po\u0142. XIX w. (ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694966"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder, s. 80, poz. 139 \u201eGermen\u201d","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"Me\u00dftischblatt 2380 Ndr. Zehren, wydanie 1910 (egzemplarz IfL, mapywig)","url":"http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/025K_TK25/2380_(988)_Ndr._Zehren_1910_IfL.jpg"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1207","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.644386,"lng":19.14203,"name_de":"Germen","name_pl":"Jaromierz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Jaromierzu, po niemiecku Klausfelde, znajduje si\u0119 cmentarz ewangelicki. Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w ma dla Jaromierza jeden wiersz, oznaczony jako cmentarz ewangelicki, bez datowania i bez wskazania dzia\u0142ki; ani wieku nekropolii, ani jej dzisiejszego stanu nie da si\u0119 z niego odczyta\u0107.\n\nWie\u015b le\u017cy w gminie Cz\u0142uch\u00f3w. W drugiej po\u0142owie XVI wieku by\u0142a prywatn\u0105 wsi\u0105 szlacheck\u0105 w wojew\u00f3dztwie pomorskim Prus Kr\u00f3lewskich, w granicach dawnego starostwa cz\u0142uchowskiego \u2014 w 1571 roku trzymali j\u0105 wsp\u00f3lnie bracia Christof i Michel Hoppe. Po pierwszym rozbiorze w 1772 roku wesz\u0142a do pruskiego powiatu cz\u0142uchowskiego w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131938 nale\u017ca\u0142a do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze. Po tej zmianie wie\u015b le\u017ca\u0142a w rejencji z siedzib\u0105 w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen): powiat cz\u0142uchowski zaliczy\u0142a do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, kt\u00f3ra w tej cz\u0119\u015bci wesz\u0142a w \u017cycie 1 pa\u017adziernika 1938 roku.\n\nKsi\u0105dz Panske wylicza Klausfelde w\u015br\u00f3d siedemnastu d\u00f3br szlacheckich starostwa cz\u0142uchowskiego, na kt\u00f3rych za rz\u0105d\u00f3w Latalskich zak\u0142adano zbory \u2014 jak pisze \u2014 \u201ena \u015bwie\u017cym korzeniu\u201d. Panske dat ani nazwisk duchownych nie podaje.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Jaromierz nale\u017ca\u0142 do Franza von Weihera, potem do jego syna Franza Karla, od 1763, \u015bci\u015blej 1767 roku, do jego siostry Franziski Albertiny, zam\u0119\u017cnej von Somnitz, od 1777 roku do jej syna Johanna Friedricha von Somnitza, a od 1779 roku do Petera Nehringa. W wykazie wasali z 1774 roku Jaromierz figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br Franza von Somnitza, a w latach 1775\u20131776 \u2014 jego brata Johanna z Kr\u00f3lewca.\n\nHarnoch zapisuje nazw\u0119 wsi w formie Clausfelde. Starostowie cz\u0142uchowscy z rodu Latalskich wyjednali miastu przywilej religijny za panowania Zygmunta Augusta, a luteranom oddano kaplic\u0119 zamkow\u0105 i sam\u0105 far\u0119. W 1609 roku katolicy rozwi\u0105zali w Cz\u0142uchowie parafi\u0119 ewangelick\u0105 i si\u0142\u0105 przej\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 farny. Odt\u0105d \u2014 jak pisze Harnoch \u2014 \u201eewangelicy trzymali si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Clausfelde\u201d, a od 1609 do 1826 roku miasto nie mia\u0142o w\u0142asnego duchownego ewangelickiego. W 1826 roku gmin\u0119 restytuowano, przy czym wi\u0119kszo\u015b\u0107 okolicznych ewangelik\u00f3w z obszaru si\u0119gaj\u0105cego ponad trzy mile da\u0142a si\u0119 przypisa\u0107 do odnowionej parafii w mie\u015bcie. Cz\u0142uch\u00f3w rok p\u00f3\u017aniej otrzyma\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, wzniesiony na ruinach starego zamku. Dawne ko\u015bcio\u0142y w Jaromierzu i w Stolzenfelde rozebrano w ci\u0105gu XIX wieku i nigdy ich nie odbudowano; w Stolzenfelde zosta\u0142y po nich dwa dzwony.\n\nWykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich podaje, \u017ce dla Klausfelde chrzty i \u015bluby zapisywano od 1731 roku, a zgony od 1732 \u2014 podczas gdy w\u0142asne ksi\u0119gi Cz\u0142uchowa zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1815 i 1816 roku. Ta sama ksi\u0119ga metrykalna, kt\u00f3ra obejmuje Jaromierz, prowadzi te\u017c zapisy Stolzenfelde od 1747 i 1790 roku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Klausfelde* 17 dom\u00f3w mieszkalnych i 156 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 146 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 91 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 49 m\u0119\u017cczyzn i 42 kobiety \u2014 w sze\u015bciu domach mieszkalnych i czternastu gospodarstwach domowych. W tej liczbie by\u0142o 82 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w; wiersz stoi w dziale obwod\u00f3w dworskich, na stronie 162, pod pozycj\u0105 110. Obie parafie mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Cz\u0142uchowie. Agathon Harnoch wymienia Jaromierz w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tamtejszej parafii ewangelickiej, licz\u0105cej wtedy 5357 dusz.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia go s\u0142owami: \u201enagrobki zniszczpne, p\u0142yty uszkodzone, drzewostan w pe\u0142nym rozwoju\u201d. Cmentarz o powierzchni czternastu ar\u00f3w le\u017ca\u0142 przy szosie z Cz\u0142uchowa, we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, na lekkim wyniesieniu obok sklepu i lasu; nie mia\u0142 wtedy ogrodzenia ani bramy, a z nagrobk\u00f3w zosta\u0142y dwie p\u0142yty i cztery mogi\u0142y. Najstarsza z p\u0142yt, z 1872 roku, nale\u017ca\u0142a do Carla Nehringa, w\u0142a\u015bciciela tutejszego maj\u0105tku, a w\u015br\u00f3d starodrzewu ros\u0142y d\u0119by, klony, lipa i \u015bwierk w dobrym stanie zdrowotnym.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 231 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 162, pozycja 110); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 216 (Schlochau); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 504\u2013505; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 22; wykaz patronat\u00f3w (Hoppe, 1571, Klausfelde, Kr. Schlochau); wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, gmina Cz\u0142uch\u00f3w, pozycja 60; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; karta cmentarza w Jaromierzu, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1258 (s. 108); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 136\u2013137; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau / Kreis Konitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1258 (s. 108)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0494","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.641757,"lng":17.289661,"name_de":"Klausfelde","name_pl":"Jaromierz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jaroszewy, po niemiecku Jarischau, le\u017c\u0105 w gminie Skarszewy, na Kociewiu, i przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej. Po ewangelikach zosta\u0142 cmentarz w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi. Ewidencja konserwatorska powiatu starogardzkiego wymienia go pod pozycj\u0105 sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 pierwsz\u0105, a tu\u017c obok, pod pozycj\u0105 sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105, cmentarz bezwyznaniowy, kt\u00f3ry z nim graniczy; osobno, pod pozycj\u0105 sto czterdziest\u0105 si\u00f3dm\u0105, uj\u0119to zachowane ogrodzenie dawnego cmentarza. Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024\u20132027 wymienia go jako cmentarz ewangelicki po\u0142o\u017cony w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi. W atlasie punkt na mapie wyznaczono wed\u0142ug po\u0142o\u017cenia wsi, nie przez pomiar samej nekropolii. Obiekt czeka na sprawdzenie w terenie.\n\nGranica nadania dla joannit\u00f3w z 1198 roku si\u0119ga\u0142a do Jarosou. Karczm\u0119 \u201eBorr'sche\u201d, p\u00f3\u017aniej Barken Krug, sprzedano w 1753 roku M. Junczikowi. W 1772 roku Jaroszewy nale\u017ca\u0142y do d\u00f3br pelpli\u0144skich i liczy\u0142y 39\u00be w\u0142\u00f3ki, a mieszka\u0144cy byli katolikami. Rok wcze\u015bniej, przy wielkiej rekwizycji fura\u017cu og\u0142oszonej przez genera\u0142a Bellinga, potajemnie uciek\u0142o st\u0105d czterech ch\u0142op\u00f3w, a dw\u00f3ch dwa lata wcze\u015bniej; 11 w\u0142\u00f3k le\u017ca\u0142o od\u0142ogiem.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 156 mieszka\u0144c\u00f3w: 62 luteran\u00f3w i 94 katolik\u00f3w; luteranie nale\u017celi do parafii w Skarszewach (Sch\u00f6neck), katolicy \u2014 w Pog\u00f3dkach (Poguttken). Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Jarischau* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 34 gospodarstwami ch\u0142opskimi, 43 zagrodami cha\u0142upniczymi i 82 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 717, w tym 232 ewangelik\u00f3w, 476 katolik\u00f3w i dziewi\u0119ciu baptyst\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach; katolicy \u2014 do parafii w Pog\u00f3dkach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW wykazie gmin z 1 grudnia 1885 roku, w cz\u0119\u015bci dla powiatu ko\u015bcierskiego, na stronie czterdziestej, pod pozycj\u0105 trzydziest\u0105 trzeci\u0105, wie\u015b ma 798 mieszka\u0144c\u00f3w. W tej liczbie by\u0142o 226 ewangelik\u00f3w, 567 katolik\u00f3w i pi\u0119\u0107 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wykazuje w Jaroszewach 885 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego po polsku m\u00f3wi\u0142o 745 os\u00f3b. W tym spisie po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 140 os\u00f3b \u2014 w\u015br\u00f3d nich 133 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w.\n\nW 1885 roku Jaroszewy podlega\u0142y ewangelickiej parafii w Skarszewach, a katolickiej parafii w Pog\u00f3dkach. Spis z 1910 roku przypisuje wie\u015b ewangelickiej parafii w Pog\u00f3dkach. W 1890 roku w Pog\u00f3dkach za\u0142o\u017cono samodzieln\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105; spis ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra notuje, \u017ce wszystkie tamtejsze rejestry, od chrzt\u00f3w po konfirmacje, zaczynaj\u0105 si\u0119 w tym roku. Agathon Harnoch w 1890 roku wymienia Pog\u00f3dki w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 okr\u0119gu parafialnego Skarszew.\n\nKarta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku stwierdza kr\u00f3tko: \u201eCmentarz zdewastowany\u201d. Z oko\u0142o osiemdziesi\u0119ciu pi\u0119ciu mogi\u0142 zachowa\u0142y si\u0119 wtedy g\u0142\u00f3wnie obramowania i tumby, dwa napisy nagrobne oraz kilka niekompletnych ozdobnych ogrodze\u0144, a teren otacza\u0142o zniszczone obwa\u0142owanie kamienne. Najstarszy zachowany nagrobek \u2014 \u017celiwna tablica \u2014 nale\u017ca\u0142 do Juliusa Bendomira, \u017cyj\u0105cego w latach 1845\u20131895; dobrze trzyma\u0142 si\u0119 drzewostan, ze szpalerami lip i brz\u00f3z. W drzewostanie wyr\u00f3\u017cnia\u0142a si\u0119 okaza\u0142a lipa o \u015brednicy stu trzydziestu centymetr\u00f3w.\n\nDorota Abramowicz pisze w \u201eDzienniku Ba\u0142tyckim\u201d z 2013 roku o cmentarzu z XIX wieku, ukrytym za domami i przedzielonym drog\u0105. Po jednej stronie, jak twierdz\u0105 mieszka\u0144cy, chowano katolik\u00f3w, po drugiej ewangelik\u00f3w. W zaro\u015blach trudno ju\u017c znale\u017a\u0107 pojedyncze groby; jeszcze dziesi\u0119\u0107 czy dwadzie\u015bcia lat wcze\u015bniej by\u0142o ich tu kilka, a bram\u0119 i metalowy krzy\u017c zabrali zbieracze z\u0142omu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Pog\u00f3dki (Pogutken) i podaje tu 133 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 wykaz cmentarzy powiatu starogardzkiego, karta gminy Skarszewy; Jaroszewy \u2014 Parafia w Skarszewach; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 88, nr 99; Program Opieki nad Zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr VII/52/2024 z 29 pa\u017adziernika 2024 roku); karta cmentarza w Jaroszewach, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 11\u201312, pozycja 104; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 85; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 162\u2013163; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; D. Abramowicz, \u201eJakie\u015b groby tu by\u0142y\u2026\u201d, \u201eDziennik Ba\u0142tycki\u201d, 23 sierpnia 2013 roku, przek\u0142ad niemiecki: \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 15\u201316.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Jaroszewy \u2014 Parafia w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/jaroszewy.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 11\u201312, pozycja 104","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 85","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 162\u2013163","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"D. Abramowicz, \u201eJakie\u015b groby tu by\u0142y\u2026\u201d, \u201eDziennik Ba\u0142tycki\u201d, 23 sierpnia 2013 roku, przek\u0142ad niemiecki: \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 15\u201316","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0286","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.027462,"lng":18.354952,"name_de":"Jarischau","name_pl":"Jaroszewy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jarz\u0119bina le\u017cy w gminie Ryjewo, w powiecie kwidzy\u0144skim, na skraju nadwi\u015bla\u0144skich nizin. W dokumentacji konserwatorskiej obiekt opisano jako \u201ecmentarz menonicki\u201d, bez daty za\u0142o\u017cenia, powierzchni, opisu po\u0142o\u017cenia, liczby pochowanych i nazwisk z nagrobk\u00f3w. Punkt na mapie wskazuje wie\u015b, nie granic\u0119 za\u0142o\u017cenia. Cmentarz le\u017cy na niewielkim wzniesieniu, z zachowanym drzewostanem w formie alei. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027 odnotowuje, \u017ce mimo podrostu samosiew\u00f3w kompozycja i granice cmentarza pozostaj\u0105 czytelne. Wed\u0142ug programu zachowa\u0142y si\u0119 jedynie nieliczne fragmenty kamiennych steli oraz metalowych ogrodze\u0144. W tej samej gminie zachowa\u0142y si\u0119 dwa dalsze cmentarze mennonickie w Barcicach \u2014 jeden za zabudowaniami gospodarstwa numer 70, drugi przy drodze prowadz\u0105cej do o\u015brodka dla os\u00f3b bezdomnych. W s\u0105siedniej gminie Sadlinki ewidencja notuje cmentarz mennonicki w Okr\u0105g\u0142ej \u0141\u0105ce oraz cmentarz ewangelicko-mennonicki w Olszanicy, po kt\u00f3rym zosta\u0142a jedna stela.\n\nDawna nazwa wsi to Schulwiese. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono urz\u0119dowego aktu przemianowania po 1945 roku; uto\u017csamienie opiera si\u0119 na \u015bwiadectwach po\u015brednich. Arkusz Messtischblattu 2179 Rehhof z 1906 roku podpisuje osad\u0119 w miejscu dzisiejszej Jarz\u0119biny jako Schulwiese \u2014 wie\u015b rz\u0119dow\u0105 ci\u0105gn\u0105c\u0105 si\u0119 wzd\u0142u\u017c wa\u0142u wi\u015blanego. W tym arkuszu podpis rozci\u0105ga si\u0119 na blisko dwa kilometry: \u201eSchul-\u201d przy p\u00f3\u0142nocnym ko\u0144cu wsi, \u201ewiese\u201d przy po\u0142udniowym. Urz\u0119dowy punkt Jarz\u0119biny z pa\u0144stwowego rejestru nazw geograficznych wypada dok\u0142adnie mi\u0119dzy dwiema po\u0142owami tego podpisu. Najbli\u017csze inne nazwy na arkuszu to Rudnerweide od p\u00f3\u0142nocy, Schardau od wschodu i Schadewinkel od po\u0142udnia.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Schulwiese* jako wie\u015b. W Schulwiese podr\u0119cznik notowa\u0142 28 dom\u00f3w mieszkalnych i 206 mieszka\u0144c\u00f3w. W tej liczbie wymieniono 90 ewangelik\u00f3w i 46 katolik\u00f3w. W podr\u0119czniku zapisano te\u017c 70 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Wed\u0142ug tego podr\u0119cznika ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Gniewie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Schadewinkel*.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Schulwiese 187 mieszka\u0144c\u00f3w: 75 ewangelik\u00f3w, 59 katolik\u00f3w i 53 innych chrze\u015bcijan. S\u0142ownik geograficzny opisuje Schulwiese jako wie\u015b w Pomezanii, w powiecie kwidzy\u0144skim, z poczt\u0105 w Ryjewie. W ha\u015ble tym S\u0142ownik przy 187 mieszka\u0144cach wymienia 29 dom\u00f3w, 36 dym\u00f3w oraz 53 dyssydent\u00f3w. Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gniewie, po drugiej stronie Wis\u0142y. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b obejmowa\u0142a 172,9 hektara i liczy\u0142a 117 mieszka\u0144c\u00f3w. W tym spisie wie\u015b mia\u0142a 21 dom\u00f3w mieszkalnych i 25 gospodarstw domowych.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gniew (Mewe) i podaje tu 54 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Ryjewo, pozycje 16, 17 i 30, oraz arkusz gminy Sadlinki, pozycje 147 i 189, stan z 29 sierpnia 2026 roku; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2179 Rehhof, wydanie z 1906 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 78, poz. 104; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Marienwerder, poz. 94; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, Warszawa 1889, has\u0142o \u201eSchulwiese\u201d; Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 110\u2013111; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo, stan 29 VIII 2026, poz. 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2179 Rehhof, wydanie z 1906 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 78, poz. 104","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, Warszawa 1889, has\u0142o \u201eSchulwiese\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Ryjewo (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Ryjewo (stan 29 VIII 2026), pozycja 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2179 Rehhof, wydanie 1906","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 2044, s. 45 i 47","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1106","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.87056,"lng":18.88546,"name_de":"Schulwiese","name_pl":"Jarz\u0119bina \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jasie\u0144, po niemiecku Jassen, do 1945 roku nale\u017ca\u0142 do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze i by\u0142 siedzib\u0105 parafii ewangelickiej. Cmentarz ewangelicki, datowany na prze\u0142om XIX i XX wieku i uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w, le\u017cy na le\u015bnym wzniesieniu na zach\u00f3d od drogi do Mrogi G\u00f3rnej; zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty kilkunastu nagrobk\u00f3w, mi\u0119dzy innymi mi\u0119dzywojenna p\u0142yta z niemieckimi inskrypcjami. Starszy cmentarz otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142: inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku opisuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako stoj\u0105c\u0105 na wsch\u00f3d od dworu, na dawnym, stromo opadaj\u0105cym ku po\u0142udniowi cmentarzu. Na cmentarzu przy ko\u015bciele sta\u0142 wtedy jeszcze uszkodzony \u201ekrzy\u017c kaszubski\u201d \u2014 tak, w cudzys\u0142owie, nazwali niemieccy wydawcy inwentarza drewniane krzy\u017ce nagrobne tej okolicy, z napisami dawniej malowanymi na ramionach. Jego zdj\u0119cie zamieszczono na tablicy 106 tego wydawnictwa, razem ze zdj\u0119ciami trzech takich krzy\u017cy z innej wsi powiatu bytowskiego, datowanych na 1866 i 1887 rok.\n\nZachowany szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w miejscu kaplicy grobowej, kt\u00f3r\u0105 oko\u0142o 1584 roku zbudowa\u0142 Hans von Wussow; now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 postawi\u0142 pod koniec XVII wieku Nikolaus Lorenz von Wussow, a na chor\u0105giewce z dat\u0105 1699 przetrwa\u0142 rodowy monogram Wussow\u00f3w pod koron\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jasieniu nie zosta\u0142 odebrany ewangelikom w 1637 roku. Monografia powiatu bytowskiego t\u0142umaczy, \u017ce gdy zajmowano \u015bwi\u0105tynie, wolno\u015bci i dochody oraz przekazywano je Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu, jedynie dwa ko\u015bcio\u0142y \u2014 w Jasieniu i w Wielkim Pomysku \u2014 jako prywatna w\u0142asno\u015b\u0107 dziedzic\u00f3w pozosta\u0142y poza zasi\u0119giem tego zaj\u0119cia. Stron\u0119 katolick\u0105 reprezentuje ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, kt\u00f3ry za Damalewiczem wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jasieniu jako dawniej katolicki i pozostaj\u0105cy pod prywatnym patronatem.\n\nWojna 1657 roku spustoszy\u0142a wie\u015b doszcz\u0119tnie \u2014 o ile zestawienie szk\u00f3d, kt\u00f3re w lutym tego roku sporz\u0105dzi\u0142 Ludwig von Putkamer z Lubna, dotyczy tego Jasienia. Ostro\u017cno\u015b\u0107 jest tu konieczna: wed\u0142ug inwentarza z 1938 roku Jasie\u0144 by\u0142 w XV\u2013XVII wieku w\u0142asno\u015bci\u0105 von Wussow\u00f3w (w 1628 roku siedzia\u0142 tu Lorentz Wussow), a do Putkamer\u00f3w przeszed\u0142 dopiero w 1764 roku, kiedy kupi\u0142 go Lorenz Heinrich von Puttkamer. Spalono murowany dw\u00f3r kryty gontem d\u0119bowym, wzniesiony w 1632 roku, i wszystkie osiem ch\u0142opskich zagr\u00f3d, a gospodarza Jacoba Schabehla zar\u0105bano; w ca\u0142ej wsi nie zosta\u0142o, jak zapisano, nic pr\u00f3cz rocznego ciel\u0119cia.\n\nW wykazie z 1719 roku Jasie\u0144 uj\u0119to razem z parafi\u0105 macierzyst\u0105 w Pomysku Wielkim: \u0142\u0105cznie przypad\u0142y na nie dwadzie\u015bcia cztery chrzty, jedena\u015bcie os\u00f3b za\u015blubionych i siedemnastu zmar\u0142ych. W spisie z 1777 roku Jasie\u0144 ma ju\u017c zn\u00f3w ko\u015bcielnego. W 1784 roku Jasie\u0144 le\u017ca\u0142 dwie mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Bytowa, na wzniesieniu, niedaleko jeziora \u0141upawsko. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze, trzech zagrodnik\u00f3w i zakrystian; by\u0142a ku\u017ania i karczma, a do wsi nale\u017ca\u0142y folwarki i kolonie Kr\u00fcgke, Teerofen, Brandst\u00e4dte, Babylonke, Busch-Schulitz, Barenbruch i po\u0142owa Neuendorf \u2014 razem 20 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Pomyska Wielkiego w inspekcji bytowskiej; w 1780 roku przyznano tu kr\u00f3lewskie pieni\u0105dze \u0142askawe na spuszczenie jeziora i mleczarni\u0119 przy Mydlicie.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 remontowano w 1810, w latach 1847\u20131851 i w 1925 roku. W Jasieniu przechowywano cz\u0119\u015b\u0107 archiwum superintendentury bytowskiej, dzielonego mi\u0119dzy tutejsz\u0105 plebani\u0119 a plebani\u0119 w Bytowie; by\u0142y w nim matryku\u0142a ko\u015bcielna Ko\u0142czyg\u0142\u00f3w (Alt Kolziglow) z 1590 roku, matryku\u0142a lubie\u0144ska z 1641 i wizytacje generalne w Budowie z lat 1590\u20131804.\n\nDzieje parafii to historia trzech usamodzielnie\u0144. Jasie\u0144 by\u0142 pierwotnie fili\u0105 Wielkiego Pomyska (Gro\u00df Pomeiske). Parafia obejmowa\u0142a \u2014 jak wylicza Ernst M\u00fcller \u2014 sam Jasie\u0144 z Glash\u00fctte i Bahrenbruch, Buchwalde, Now\u0105 Wie\u015b, K\u0142osy, Wussowke, Alth\u00fctte i Neuh\u00fctte po stronie pomorskiej oraz Chosnitz z Bawerndorf, M\u00fchlchen, Kamionken i Chosnitzforst po stronie zachodniopruskiej. W 1856 roku ustanowiono tu osobnego wikariusza parafialnego, ale od kwietnia do 1 wrze\u015bnia 1871 roku, a potem od 1877 do 1894, Jasie\u0144 zn\u00f3w by\u0142 zarz\u0105dzany z Wielkiego Pomyska. Aktem z 12 listopada 1894 roku, ze skutkiem od 1 grudnia, zniesiono uni\u0119 parafialn\u0105 z Pomyskiem Wielkim i erygowano w\u0142asne probostwo; do parafii wcielono wtedy wsie z powiatu kartuskiego. Patronat sprawowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br w Jasieniu. W 1928 roku do\u0142\u0105czono jeszcze \u0141upawsko, przeniesione z parafii w Pomysku Wielkim. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1150 dusz. Pastorem by\u0142 superintendent Ernst Engel.\n\nPrzej\u015bcie nie odby\u0142o si\u0119 g\u0142adko. Gdy 17 listopada 1895 roku mia\u0142 tu wyg\u0142osi\u0107 kazanie duchowny przyjezdny, odm\u00f3wiono wydania kluczy do ko\u015bcio\u0142a \u2014 drzwi otworzy\u0142 \u015blusarz pod ochron\u0105 \u017candarma, po czym, jak zapisano, gmina licznie stawi\u0142a si\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwo. O sprawie pisa\u0142a gazeta \u201eDas Volk\u201d 28 lutego 1896 roku.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Jasie\u0144, po niemiecku Jassen, by\u0142 Wilhelm Kette, deputowany powiatowy (Kreisdeputierter). W 1879 roku maj\u0105tek liczy\u0142 2422,26 hektara i mia\u0142 krochmalni\u0119 i tartak. W 1905 roku Jasie\u0144 nale\u017ca\u0142 do Roberta Schradera z Ciecholew w powiecie cz\u0142uchowskim, a w 1911 roku do jego wdowy; oboje prowadzili maj\u0105tek przez administrator\u00f3w. Powierzchnia maj\u0105tku spad\u0142a w tym czasie z 2457 do 1909 hektar\u00f3w. W 1928 roku Jasie\u0144 z folwarkiem Bahrenbruch, licz\u0105cy 1956 hektar\u00f3w, nale\u017ca\u0142 do hrabiego von D\u00fcrckheima, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 tu znan\u0105 hodowl\u0119 zb\u00f3\u017c.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a w przewadze lutera\u0144ska, w znacznej cz\u0119\u015bci kaszubska. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w zmienia\u0142a si\u0119 nier\u00f3wno \u2014 162 osoby w 1819 roku, 375 w 1855, 380 w 1885, 344 w 1905, 376 w 1925, 206 w 1933 i 199 w 1936, po parcelacji maj\u0105tku i wydzieleniu pi\u0119ciu gospodarstw osadniczych; w 1925 roku naliczono tu zaledwie jedenastu katolik\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu \u2014 pozycja 53, strona 198 \u2014 357 ewangelik\u00f3w, pi\u0119cioro katolik\u00f3w i czworo \u017byd\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 na miejscu. Po 1945 roku dawnych mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. Dzi\u015b s\u0142u\u017cy rzymskim katolikom jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Bo\u017cego Cia\u0142a i figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-118 z 1959 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. O przynale\u017cno\u015b\u0107 tutejszego ko\u015bcio\u0142a toczy si\u0119 sp\u00f3r. Szulist podaje Jasie\u0144 jako fili\u0119 Rokit, ale wydawcy inwentarza archiw\u00f3w odrzucaj\u0105 to wprost: Jasie\u0144 by\u0142 fili\u0105 parafii w Pomysku Wielkim. W archiwum parafialnym w Rokitach le\u017ca\u0142y jeszcze w 1970 roku akta budowy tutejszego ko\u015bcio\u0142a z lat 1800\u20131875.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 31; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Jassen, s. 77\u201378; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 216\u2013219; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; E. Bahr, \u201eDas Amt B\u00fctow und seine Ortschaften um das Jahr 1637\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d NF 53/1967, s. 48\u201361; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; zestawienie szk\u00f3d Ludwiga von Putkamera z Lubben z lutego 1657 roku, w opracowaniu \u201ePutkamer 1657\u201d ze zbioru Heimatkreis B\u00fctow (K.-D. Kreplin); A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998, has\u0142o Ko\u0142czyg\u0142owy, s. 99; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1087; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 102\u2013103; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 108\u2013109; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 31; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39\u201340.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Jassen","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/jassen.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938","url":""},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"E. Bahr, \u201eDas Amt B\u00fctow und seine Ortschaften um das Jahr 1637\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d NF 53/1967, s. 48\u201361","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1087","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 30\u201331","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 102\u2013103","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 108\u2013109","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39\u201340","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0813","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.284557,"lng":17.631202,"name_de":"Jassen","name_pl":"Jasie\u0144 \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ryglowy (szachulcowy) ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Jasnej (Lichtfelde), gm. Dzierzgo\u0144, pow. sztumski (pogranicze Powi\u015bla i \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich). Sta\u0142 do ko\u0144ca lat 50. XX w., nast\u0119pnie rozebrany. Nie istnieje.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=50099"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"infopolska.com.pl / historiaszlachecka.pl \u2014 Jasna (Lichtfelde)","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0356","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.0066,"lng":19.3048,"name_de":"Lichtfelde","name_pl":"Jasna \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Lichtfelde, nieistniej\u0105cy)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Jasna, po niemiecku Lichtfelde, le\u017cy na pograniczu Powi\u015bla i \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich; Abraham Hartwich nazywa j\u0105 ostatnim okr\u0119giem parafialnym Ma\u0142ych \u017bu\u0142aw Malborskich. Wed\u0142ug Hartwicha parafia w Jasnej, po niemiecku Lichtfelde albo G\u00fcldenfeld, by\u0142a ostatni\u0105 parafi\u0105 na Ma\u0142ych \u017bu\u0142awach Malborskich i nale\u017ca\u0142y do niej Campenau, Brodsende i Bruch. Wielki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy z lat 1320\u20131330 stoi nadal i jest katolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku Jasna, po niemiecku Lichtfelde, otrzyma\u0142a przywilej lokacyjny jako niemiecka wie\u015b ch\u0142opska w 1350 roku, a tutejsza gmina przesz\u0142a na luteranizm prawdopodobnie w 1552 roku, za kr\u00f3la Zygmunta Augusta, przejmuj\u0105c wielki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, plebani\u0119 i ziemi\u0119 proboszczowsk\u0105. Ewangelicy modlili si\u0119 tu od 1585 roku w wielkim ko\u015bciele parafialnym, a pierwszym pastorem by\u0142 wed\u0142ug Hartwicha Miko\u0142aj Waldau, \u201eostry obro\u0144ca prawdziwej nauki i wielki wr\u00f3g filipist\u00f3w\u201d, kt\u00f3ry w 1611 roku odszed\u0142 do Przezmarku pod Elbl\u0105giem. Wed\u0142ug Hermanna Eckerdta (1868) w Jasnej, po niemiecku Lichtfelde, by\u0142 oko\u0142o 1585 roku duchowny ewangelicki, a p\u00f3\u017aniej pastor Ostrowski \u2014 Polak, kt\u00f3ry przeszed\u0142 na luteranizm. Wed\u0142ug Hartwicha po Miko\u0142aju Waldau pastorem w Jasnej, po niemiecku Lichtfelde, by\u0142 Teofil Klein, a od 1625 roku przez osiem lat Micha\u0142 Niedrig, wcze\u015bniej pastor w Stalewie; wed\u0142ug zapisu w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej Jeziora w 1634 roku przyszed\u0142 Jerzy Ninnickius, w 1636 roku powo\u0142any do Gniewu, a w tym samym roku Jerzy Severus, kt\u00f3ry w 1640 roku za\u0142o\u017cy\u0142 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Jasnej. Pastor Jerzy Severus, zmar\u0142y w 1652 roku po dwudziestu sze\u015bciu latach s\u0142u\u017cby w Stalewie, Zwierznie i Jasnej, spocz\u0105\u0142 w krypcie wielkiego ko\u015bcio\u0142a; wed\u0142ug zapisk\u00f3w Richtera, na kt\u00f3re powo\u0142uje si\u0119 Hartwich, w 1670 roku kanonik Dziarabski kaza\u0142 wydoby\u0107 cia\u0142o, a ko\u015bci w wi\u0119kszo\u015bci wrzucono do kostnicy. W 1653 roku pastorem by\u0142 Jan Ostrovius z Lublina, dawny jezuita, kt\u00f3ry w 1658 roku zosta\u0142 diakonem w Nidzicy.\n\nWed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 129) w drugiej po\u0142owie XVI wieku Czemowie zamienili dotychczasowy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Jasnej na \u015bwi\u0105tyni\u0119 lutera\u0144sk\u0105, kt\u00f3ra jako jedyny zb\u00f3r szlachecki w wojew\u00f3dztwie malborskim dotrwa\u0142a do pierwszego rozbioru. Miko\u0142aj Waldau obj\u0105\u0142 lutera\u0144ski zb\u00f3r w Jasnej jeszcze przed 1585 rokiem, a opu\u015bci\u0142 go, jak przypuszcza autor, ju\u017c po przyj\u0119ciu przez tutejszych patron\u00f3w, Czem\u00f3w, kalwinizmu. Teofil Klein obj\u0105\u0142 zb\u00f3r w 1611 roku i opiekowa\u0142 si\u0119 nim a\u017c do \u015bmierci w 1625 roku, a Jerzy Severus, kt\u00f3ry przyby\u0142 do Jasnej w 1636 roku, przebywa\u0142 tu a\u017c do \u015bmierci 16 listopada 1652 roku (s. 209\u2013210). Autor przypuszcza, \u017ce mniej wi\u0119cej wtedy, gdy minister z Jordanek opiekowa\u0142 si\u0119 zborem reformowanym w Sztumie (1615\u20131617), do sieci zbor\u00f3w Jednoty Wielkopolskiej w\u0142\u0105czono tak\u017ce Jasn\u0105; w marcu 1636 roku Fabian Czema, syn zmar\u0142ego w 1605 roku wojewody malborskiego, prosi\u0142 senior\u00f3w w Lesznie o przys\u0142anie do Jasnej polskiego duchownego, cho\u0107 by\u0142 tu ju\u017c opr\u00f3cz pastora lutera\u0144skiego minister niemiecki (s. 138).\n\nWielki ko\u015bci\u00f3\u0142 odebrano ewangelikom w 1668 roku, cho\u0107 \u2014 jak podaje Hartwich \u2014 sp\u0142on\u0105\u0142 on ju\u017c wcze\u015bniej, w czasie wojny szwedzkiej. Wed\u0142ug Harnocha w 1668 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 odzyska\u0142 w drodze procesu katolicki proboszcz z Thiergarten. Jan Wi\u015bniewski przypisuje odzyskanie ko\u015bcio\u0142a kanonikowi Stanis\u0142awowi \u017beromskiemu, kt\u00f3ry wszed\u0142 przez to w konflikt z cz\u0119\u015bci\u0105 szlachty pruskiej, a budowie w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni przez innowierc\u00f3w nie zdo\u0142a\u0142 przeszkodzi\u0107. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego spalony ko\u015bci\u00f3\u0142, pozostaj\u0105cy pod opiek\u0105 rodziny Guldenstern\u00f3w, zd\u0105\u017cy\u0142 jeszcze odbudowa\u0107 W\u0142adys\u0142aw Kazimierz Guldenstern i dopiero wtedy, w 1668 roku, odebra\u0142 go proboszcz katolicki, zmuszaj\u0105c ewangelik\u00f3w do budowy innego domu nabo\u017ce\u0144stw. Kronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna (1961) dodaje, \u017ce w 1585 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jasnej by\u0142 pod patronatem Fabiana von Zehmena m\u0142odszego, a w 1668 roku czysto ewangeliccy mieszka\u0144cy wsi musieli utrzymywa\u0107 tak\u017ce nauczyciela katolickiego, cho\u0107 nie by\u0142o tu ani jednego katolickiego gospodarza; prawo do nabo\u017ce\u0144stw domowych do czasu budowy nowego ko\u015bcio\u0142a gmina wykupi\u0142a wcze\u015bniej za wielkie pieni\u0105dze. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) po \u015bmierci pastora Jana Ostroviusa w 1661 roku ewangelicy w Jasnej \u017cyli bez duchownego i bez nabo\u017ce\u0144stw, poniewa\u017c w czasie drugiej wojny szwedzkiej, za Karola Gustawa, wielki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jasnej doszcz\u0119tnie sp\u0142on\u0105\u0142; dopiero w 1669 roku zbudowano pierwszy dom ko\u015bcielny. W 1669 roku, gdy w\u0142o\u015bciami rz\u0105dzi\u0142a wdowa po Zygmuncie von G\u00fcldensternie, gmina postawi\u0142a pierwszy w\u0142asny dom ko\u015bcielny. Wed\u0142ug Hartwicha w styczniu 1669 roku wdowa po Zygmuncie von G\u00fcldenstern powo\u0142a\u0142a do Jasnej Jana Wismara z Dzierzgonia, kt\u00f3ry w 1673 roku przeszed\u0142 do Riesenkirch pod Prabutami; 4 stycznia 1673 roku przyszed\u0142 Micha\u0142 Steinh\u00f6vel z Zalewa, zmar\u0142y w 1681 roku i pochowany w Zalewie, w 1682 roku Krzysztof Bergmann, zmar\u0142y w 1683 roku, nast\u0119pnie Teodor Cunovius z Pogorza\u0142ej Wsi, kt\u00f3ry w 1688 roku zrezygnowa\u0142 z powodu prze\u015bladowa\u0144, a 24 sierpnia 1688 roku przeniesiono tu z \u0141ozy (Losendorf) Jakuba Zillicha. Aleksander Klemp (1994, s. 139, 210) podaje, \u017ce w 1675 roku, wraz ze \u015bmierci\u0105 starosty sztumskiego W. K. G\u00fcldensterna, upad\u0142y zbory Jednoty w Jordankach i w Jasnej, oraz \u017ce Teodor Cunov (Cunovius) obj\u0105\u0142 urz\u0105d pastora w Jasnej 6 lutego 1683 roku i opu\u015bci\u0142 tutejsz\u0105 gmin\u0119 lutera\u0144sk\u0105 w 1688 roku, poniewa\u017c katolicki patron, obra\u017cony jego kazaniem, domaga\u0142 si\u0119 przeprosin, na co Cunovius nie chcia\u0142 przysta\u0107. Katoliccy dziedzice nie rezygnowali przy tym ze wszystkich uprawnie\u0144 patron\u00f3w: S. A. Konopacki zachowa\u0142 w 1688 roku w Jasnej prawo prezencji, wprowadzaj\u0105c na urz\u0105d nowego pastora lutera\u0144skiego Jakuba Zillicha (s. 145). Jan Wi\u015bniewski, pisz\u0105c o nacisku duchowie\u0144stwa katolickiego na pastor\u00f3w, podaje, \u017ce kanonik \u017beromski wytacza\u0142 kolejne procesy Janowi Wismarowi z Jasnej i Janowi Attinentiuszowi, kt\u00f3rego autor nazywa duchownym gmin reformowanych w Jordankach i Jasnej, a Micha\u0142 Steinh\u00f6vel musia\u0142 ucieka\u0107 do Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych, ale wr\u00f3ci\u0142 do Jasnej i dalej sprawowa\u0142 urz\u0105d.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego katolicy uznawali nowy zb\u00f3r lutera\u0144ski w Jasnej za nieprawny i w 1678 roku mia\u0142 on zosta\u0107 zburzony; luteranie zagrozili jednak, \u017ce opuszcz\u0105 wie\u015b, a dziedzic W\u0142adys\u0142aw \u0141o\u015b cofn\u0105\u0142 ten nakaz i postara\u0142 si\u0119 o nowy indukt, kt\u00f3ry zatwierdzi\u0142 ich wyznanie i ko\u015bci\u00f3\u0142, dop\u00f3ki na \u017bu\u0142awach trwa\u0107 b\u0119dzie kult lutera\u0144ski. Aleksander Klemp (1994, s. 158) pisze, \u017ce ludno\u015b\u0107 ewangelicka w Jasnej, oburzona prze\u015bladowaniem pastora, zagrozi\u0142a katolickiemu dziedzicowi, \u017ce opu\u015bci wie\u015b; w\u0142a\u015bciciel wsi stan\u0105\u0142 wtedy w jej obronie, a nast\u0119pnie wyda\u0142 protestantom z Jasnej przywilej wyznaniowy. Wed\u0142ug Hartwicha 4 lutego 1695 roku pastora z Jasnej, po niemiecku Lichtfelde, Jakuba Zillicha, kilku katolickich proboszcz\u00f3w pochwyci\u0142o na publicznej drodze i dotkliwie pobi\u0142o; skarga \u017bu\u0142aw wskaza\u0142a jako sprawc\u0119 sufragana che\u0142mi\u0144skiego, b\u0119d\u0105cego zarazem proboszczem w Jasnej, Rozgarcie i Tiergart. 4 sierpnia 1704 roku, za zgod\u0105 dziedzic\u00f3w i bez przeszk\u00f3d ze strony duchowie\u0144stwa katolickiego, rozebrano dom ko\u015bcielny z 1669 roku w ci\u0105gu jednego dnia i jeszcze tego dnia po\u0142o\u017cono fundament pod nowy. Nowy dom stan\u0105\u0142 tak szybko, \u017ce ju\u017c 11 wrze\u015bnia pastor Jakub Zillich wyg\u0142osi\u0142 kazanie na jego po\u015bwi\u0119cenie; Martin Bergau, pisz\u0105cy w 1753 roku, podaje dat\u0119 1 wrze\u015bnia. Przytoczony w kronice Piepkorna wykaz pastor\u00f3w Isaaca G\u00f6dtkego podaje, \u017ce Jakub Zillich przes\u0142u\u017cy\u0142 w \u0141ozie i Jasnej \u0142\u0105cznie sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dwa lata i do\u017cy\u0142 dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat i dw\u00f3ch dni, a od 1721 roku pomaga\u0142 mu jako ordynowany adiunkt syn, Johann Ernst, p\u00f3\u017aniejszy pastor w Dzierzgoniu; w 1772 roku tutejszym pastorem by\u0142 Simon G\u00f6rcke. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 211) Jakub Zillich by\u0142 w czasie pobytu w Jasnej prze\u015bladowany przez katolik\u00f3w i przebywa\u0142 tu a\u017c do \u015bmierci 27 stycznia 1738 roku (urodzi\u0142 si\u0119 wed\u0142ug autora 13 stycznia 1655 roku; \ud83d\udfe1 wykaz G\u00f6dtkego podaje, \u017ce Zillich do\u017cy\u0142 dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat); jego syn Johann Ernst obj\u0105\u0142 1 lutego 1733 roku parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Dzierzgoniu. Po jego odej\u015bciu ordynowano w Zalewie do Jasnej Jerzego Schumachera, kt\u00f3ry biegle w\u0142ada\u0142 j\u0119zykiem polskim; od 1733 roku jako r\u00f3wnorz\u0119dny duchowny dzieli\u0142 si\u0119 on z Jakubem Zillichem dochodami z uposa\u017ce\u0144 pastorskich i zmar\u0142 nagle w Elbl\u0105gu w czasie Wielkanocy 1738 roku. Szymon G\u00f6rke (Simon G\u00f6rcke), ordynowany w 1738 roku w Zalewie do Jasnej, obj\u0105\u0142 zb\u00f3r najp\u00f3\u017aniej na pocz\u0105tku sierpnia 1738 roku i zmar\u0142 w Jasnej w 1787 roku. Klemp korzysta\u0142 z cennego, jak pisze, \u017ar\u00f3d\u0142a: ksi\u0119gi chrzt\u00f3w tutejszego zboru lutera\u0144skiego z lat 1664\u20131750, przechowywanej w Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku (zesp\u00f3\u0142 955, sygnatura 1); wed\u0142ug niego ewangelicy polskoj\u0119zyczni z wojew\u00f3dztwa malborskiego korzystali mi\u0119dzy innymi ze zboru w Jasnej (s. 21, 170\u2013171). Na wzg\u00f3rzu Waldberg na po\u0142udnie od wsi r\u00f3s\u0142 buk Hartwicha z \u017celiwn\u0105 tablic\u0105: w tym miejscu pastor Friedrich Hartwich pob\u0142ogos\u0142awi\u0142 syn\u00f3w Fritza i Wilhelma, gdy w latach 1813\u20131815 poszli na ochotnika na wojn\u0119 z Napoleonem, i tu po wywalczonym pokoju synowie powitali rodzic\u00f3w; tablic\u0119 odnowi\u0142a rodzina w sierpniu 1873 roku. Na pocz\u0105tku 1904 roku na zebraniu w Malborku, w kt\u00f3rym wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 oko\u0142o 80 os\u00f3b, w wi\u0119kszo\u015bci posiadaczy z powiat\u00f3w malborskiego, sztumskiego i elbl\u0105skiego, za\u0142o\u017cono towarzystwo budowy wie\u017cy Bismarcka (Bismarckturm-Bauverein); od razu przyst\u0105pi\u0142y do niego 63 osoby. Towarzystwo chcia\u0142o zebra\u0107 36 000\u201340 000 marek na wie\u017c\u0119 na Waldbergu ko\u0142o Jasnej, kt\u00f3ra mia\u0142a stan\u0105\u0107 w bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie buka Hartwicha. Radca sprawiedliwo\u015bci Hartwich, nazwany w nekrologu najstarszym notariuszem Niemiec, urodzi\u0142 si\u0119 w Jasnej 20 listopada 1824 roku jako syn superintendenta Hartwicha, a zmar\u0142 w Malborku w maju 1910 roku, w 86. roku \u017cycia, po sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu latach pracy w zawodzie, w tym czterdziestu w Malborku.\n\nKatolickie protoko\u0142y wizytacyjne, kt\u00f3re om\u00f3wi\u0142 Jan Wi\u015bniewski, pokazuj\u0105 gmin\u0119 w XVIII wieku. 13 maja 1749 roku wizytator uzna\u0142 za niesprawiedliwe, \u017ce katolicy na r\u00f3wni z innowiercami musieli p\u0142aci\u0107 na utrzymanie predykanta i lutera\u0144skiego organisty, czego biskup zakaza\u0142; biskup by\u0142 te\u017c \u201eg\u0142\u0119boko poruszony\u201d tym, \u017ce dysydenci odwa\u017cyli si\u0119 wyremontowa\u0107 sw\u00f3j dom modlitwy i ozdobi\u0107 go wewn\u0105trz malowid\u0142ami i obrazami, a mimo zakazu kupili nowe organy, i przekaza\u0142 spraw\u0119 instygatorowi oficja\u0142a pomeza\u0144skiego. W 1767 roku biskup zanotowa\u0142, \u017ce \u201ech\u0142opi, nale\u017c\u0105cy do parafii w Jasnej wybudowali wspania\u0142\u0105 rezydencj\u0119 predykantowi wyznania augsburskiego\u201d, cho\u0107 przy remontach budynk\u00f3w parafialnych byli oporni. W 1785 roku na terenie parafii mieszka\u0142o 666 protestant\u00f3w, oko\u0142o 74 procent wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Jasna dzieli\u0142a si\u0119 w XVIII wieku na trzy dzia\u0142y: pierwszy nale\u017ca\u0142 do R\u00f3\u017cy Konstancji Potockiej z Los\u00f3w, od 1751 roku do Dominika Losa i jego potomk\u00f3w, drugi \u2014 do Teresy Kruszy\u0144skiej z Konopackich i od oko\u0142o 1742 roku do jej syna Antoniego, trzeci \u2014 od 1767 roku do Bogumi\u0142y Kalkstein z Kczewskich i jej syn\u00f3w, a od 1787 roku do Konstantego Kruszy\u0144skiego. W 1792 roku rozebrano dom ko\u015bcielny z 1704 roku. Nowy, szachulcowy, z organami, lecz bez wie\u017cy, po\u015bwi\u0119cono 22 wrze\u015bnia 1793 roku; od 1856 roku mia\u0142 trzy dzwony. Piotr Birecki (2021) wymienia Jasn\u0105 w\u015br\u00f3d wsi, w kt\u00f3rych nowe, skromne ko\u015bcio\u0142y szkieletowe mieli wznosi\u0107 oficerowie szwedzcy w czasie wojny p\u00f3\u0142nocnej.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Lichtfelde* 113 dom\u00f3w mieszkalnych i 1232 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 687 ewangelik\u00f3w, 506 katolik\u00f3w i 39 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom V, 1884) Jasna, po niemiecku Lichtfelde, liczy\u0142a 687 ewangelik\u00f3w i 506 katolik\u00f3w; by\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i lutera\u0144ski, a szko\u0142y katolicka i lutera\u0144ska istnia\u0142y we wsi stale.\n\nWed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jasnej z 1793 roku by\u0142 patronatu prywatnego; patronat opiera\u0142 si\u0119 na z\u0142o\u017conym w rejencji w Kwidzynie funduszu kaucyjnym w wysoko\u015bci 6000 marek, wsp\u00f3lnym dla fundacji ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego i katolickiego. Trzy dzwony wisia\u0142y od 1856 roku na dzwonnicy, wn\u0119trze nakrywa\u0142o sklepienie kolebkowe, o\u0142tarz i ambona by\u0142y rze\u017abione, a nowo zbudowane organy mia\u0142y peda\u0142, dwa manua\u0142y i siedem rejestr\u00f3w. W 1890 roku parafia w Jasnej liczy\u0142a 1650 dusz, a rocznie notowano w niej 56 chrzt\u00f3w, 40 konfirmacji, 17 \u015blub\u00f3w, 950 komunikant\u00f3w i 40 pogrzeb\u00f3w; cmentarz w Jasnej by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1650 ewangelik\u00f3w; stosunki patronackie nie by\u0142y jeszcze uregulowane, a pastorem by\u0142 od 1894 roku Max Buttgereit.\n\nBernhard Schmid w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu sztumskiego z 1909 roku opisa\u0142 ostatni ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Jasnej. Budow\u0119 rozpocz\u0119to 29 wrze\u015bnia 1792 roku. \u015aciany z drewnianego szkieletu wype\u0142nionego ceg\u0142\u0105 mia\u0142y 25 centymetr\u00f3w grubo\u015bci, a w szczytach pola wype\u0142niono \u017c\u00f3\u0142t\u0105 ceg\u0142\u0105 w ozdobnym wzorze. Wn\u0119trze dzieli\u0142y dwa rz\u0119dy po sze\u015b\u0107 drewnianych s\u0142up\u00f3w na trzy nawy: \u015brodkow\u0105 nakrywa\u0142o sklepienie kolebkowe, boczne \u2014 p\u0142askie stropy, a empory bieg\u0142y z trzech stron, tak\u017ce za o\u0142tarzem, jak w starszych ko\u015bcio\u0142ach \u017cu\u0142awskich. \u015aciany by\u0142y bielone, sklepienie pomalowane w proste draperie, a balustrady empor w ga\u0142\u0105zki i girlandy li\u015bci. Wie\u017cy nie by\u0142o, a budowl\u0119 dope\u0142nia\u0142 rz\u0105d starych topoli; z powodu niejasnych stosunk\u00f3w patronackich ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ju\u017c wtedy \u017ale utrzymany.\n\nWi\u0119kszo\u015b\u0107 wyposa\u017cenia przeniesiono z poprzedniego ko\u015bcio\u0142a. P\u00f3\u017anobarokow\u0105 nastaw\u0119 o\u0142tarzow\u0105 ze skr\u0119conymi kolumnami, z Ukrzy\u017cowaniem, Barankiem i pelikanem, kupiono 7 marca 1705 roku za 181 talar\u00f3w, a bogato z\u0142ocony anio\u0142 chrzcielny \u2014 w tym samym roku za 37 talar\u00f3w. Ambon\u0119 z Dobrym Pasterzem nad drzwiami i siedmioma figurami \u2014 Chrystusa, ewangelist\u00f3w i dw\u00f3ch aposto\u0142\u00f3w \u2014 zbudowano w 1750 roku i poz\u0142ocono w 1751 roku, \u0142\u0105cznie za 430 floren\u00f3w. Z dawnego prospektu organowego zosta\u0142y tylko figury Dawida i dw\u00f3ch anio\u0142\u00f3w. \u0141awki, zapewne z ko\u015bcio\u0142a z 1704 roku, mia\u0142y na przednich \u015bciankach sceny biblijne w strojach z pocz\u0105tku XVIII wieku, a na balustradach empor wisia\u0142y liczne tabliczki trumienne z XIX wieku. Schmid wymienia te\u017c kielich elbl\u0105skiego z\u0142otnika Alexandra Tolckemita, ufundowany w 1679 roku przez Elisabeth Scholtz z domu Arent, z\u0142ocony kielich z 1742 roku z czas\u00f3w pastora Simona G\u00f6rckego, wykonany przez Sigismunda Tolkemita, dzban na wino z 1770 roku, mosi\u0119\u017cne lichtarze o\u0142tarzowe z 1694 roku oraz dwa \u017cyrandole, ufundowane w 1682 roku przez wdow\u0119 po Mattheisie Beneke i w 1708 roku przez Michaela i Elisabeth Benicke. Na cmentarzu przy ko\u015bciele sta\u0142o kilka steli nagrobnych w stylu rokoka i klasycyzmu, w\u015br\u00f3d nich szczeg\u00f3lnie oryginalna z 1805 roku, a brama cmentarna, s\u0142u\u017c\u0105ca zarazem za schowek na mary, by\u0142a prost\u0105 budowl\u0105 z desek pod dach\u00f3wk\u0105.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 z 1793 roku sta\u0142 we wsi do ko\u0144ca lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku i dzi\u015b go nie ma.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Harnocha gmina przesz\u0142a na luteranizm prawdopodobnie w 1552 roku, a wed\u0142ug Hartwicha ewangelicy modlili si\u0119 w wielkim ko\u015bciele od 1585 roku. Wed\u0142ug Hartwicha ewangelicy w Jasnej zostali bez duchownego po \u015bmierci pastora Jana Ostroviusa w 1661 roku, a wed\u0142ug innego zapisu Ostrovius ju\u017c w 1658 roku zosta\u0142 diakonem w Nidzicy. Wed\u0142ug Hartwicha wielki ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w czasie wojny szwedzkiej doszcz\u0119tnie, a wed\u0142ug Piotra Bireckiego odbudowa\u0142 go jeszcze W\u0142adys\u0142aw Kazimierz Guldenstern, zanim w 1668 roku odebra\u0142 go proboszcz katolicki. Inn\u0105 chronologi\u0119 duchownych podaje Jan Wi\u015bniewski: Jan Ostrovius (u niego Ostrow) opu\u015bci\u0142 Jasn\u0105 w 1666 roku, jego nast\u0119pc\u0105 by\u0142 Micha\u0142 Steinh\u00f6vel, a Jan Wismar by\u0142 pastorem w Jasnej w latach 1667\u20131673; wed\u0142ug Hartwicha Wismar przyszed\u0142 w styczniu 1669 roku, a Steinh\u00f6vel dopiero w 1673 roku. Aleksander Klemp (1994, s. 210\u2013211) podaje, \u017ce Jan Ostrow (Ostrovius) opiekowa\u0142 si\u0119 zborem w Jasnej w latach 1653\u20131658 i w 1658 roku opu\u015bci\u0142 Jasn\u0105 z powodu szykan miejscowego proboszcza katolickiego ks. S. \u017beromskiego; \u017ce Jan Wismar (u Klempa: Vismar) otrzyma\u0142 zb\u00f3r w Jasnej w styczniu 1667 roku i w 1673 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych; i \u017ce Jakub Zillich 15 sierpnia 1688 roku opu\u015bci\u0142 \u0141oz\u0119, a 25 sierpnia w\u0142a\u015bciciele Jasnej osadzili go przy tutejszym zborze \u2014 wed\u0142ug Hartwicha przeniesiono go tu 24 sierpnia 1688 roku. Hermann Freytag w opracowaniu o studentach z Prus na uniwersytecie w Wittenberdze (1903, s. 71) podaje, \u017ce Miko\u0142aj Waldau by\u0142 pastorem w Jasnej w latach 1585\u20131603, potem go st\u0105d wyp\u0119dzono i przez kilka lat \u017cy\u0142 na wygnaniu, a pastorem w Przezmarku zosta\u0142 w 1609 albo 1611 roku; wed\u0142ug Hartwicha odszed\u0142 do Przezmarku w 1611 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Nicolaus Waldau (1585), George Nennichius (1634), Georg Severus (1636), Michael Steinh\u00f6fel (1673), Christoph Bergmann (1681), Johann Simon G\u00f6rke (1738\u20131787), Friedrich Simon Hartwich (1787), Gustav Adolph Leopold Hartwich (1827), Alexander Julius Friedrich Steinbr\u00fcck (1831), Alexander Friedrich Ludwig Steinbr\u00fcck (1864), Bruno Schirlitz (1913), Hans Zollenkopf (1935). Bez podanego roku: Theophil Klein.\n\nAleksandra Paprot, kt\u00f3ra w lipcu 2010 roku bada\u0142a cmentarze ewangelickie i mennonickie \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich, opisa\u0142a ewangelicki cmentarz w Jasnej jako zapomniany. Kilka grob\u00f3w i \u017celiwny krzy\u017c przetrwa\u0142y na prywatnej posesji, w zagrodzie mi\u0119dzy stertami drewna. W\u0142a\u015bcicielka dba\u0142a o widoczne groby, sadzi\u0142a na nich przebi\u015bniegi i zapala\u0142a lampki, licz\u0105c, \u017ce przyjedzie jeszcze kto\u015b z potomk\u00f3w pochowanych; dawniej przyje\u017cd\u017cali tu starsi Niemcy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wsi nie wiedzia\u0142a o cmentarzu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 99; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 96, 176, 177, 267; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eLichtfelde\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 509; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 176\u2013177, 267\u2013269; M. Bergau, \u201eDie gesamte Priesterschaft der unge\u00e4nderten Augspurgischen Confe\u00dfion\u2026\u201d, Danzig 1753; \u201eJasna (wie\u015b)\u201d, Wikipedia; \u201eJasna (Dzierzgo\u0144)\u201d, Wikipedia (wersja niemiecka); \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 73; \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 103, 204; O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961, s. 129, 145\u2013146, 150, 160, 162, 253; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, z. 3: \u201eKreis Stuhm\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. XIII), Danzig 1909, s. 286\u2013289; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1097 (s. 49\u201350); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 198\u2013199; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 103; t. 2, s. 614; t. 3, s. 724, 946; t. 4, s. 1257; t. 6, s. 1588, 1694, 1754, 1756; t. 7, s. 1907, 2057; A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 10 lutego 1904 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 9 maja 1910 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 39, 41, 69\u201370; P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 16; H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 71; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 21, 129, 138\u2013139, 145, 158, 170\u2013171, 209\u2013211; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36.*","built_year":1793,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"M. Bergau, \u201eDie gesamte Priesterschaft der unge\u00e4nderten Augspurgischen Confe\u00dfion\u2026\u201d, Danzig 1753","url":"https://polona.pl/item-view/dd93b891-2bd5-4615-9ee0-efe2ee992926"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"\u201eJasna (wie\u015b)\u201d, Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Jasna_(wie%C5%9B)"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"\u201eJasna (Dzierzgo\u0144)\u201d, Wikipedia (wersja niemiecka)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Jasna_(Dzierzgo%C5%84)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 509","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eLichtfelde\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 99","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 176, 177, 267, 96","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"kronika miasta","tytul":"O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens, z. 3: Kreis Stuhm (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. XIII), Danzig 1909, s. 286\u2013289","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1097 (s. 49\u201350)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 103; t. 2, s. 614; t. 3, s. 724, 946; t. 4, s. 1257; t. 6, s. 1588, 1694, 1754, 1756; t. 7, s. 1907, 2057","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 10 lutego 1904 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Y5D2NINGZC3GW3YUMEGTGM5GO47Q2JEK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 9 maja 1910 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LHC3XPYA3DLVX32ZLLYJYNLCYFAWQQLD"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 39, 41, 69\u201370","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 16","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 21, 129, 138\u2013139, 145, 158, 170\u2013171, 209\u2013211","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0552","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.006667,"lng":19.304722,"name_de":"Lichtfelde (u Hartwicha tak\u017ce Lichtenfelde)","name_pl":"Jasna \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Lichtfelde, nieistniej\u0105cy)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarzowa G\u00f3ra to niewielki pag\u00f3rek po prawej stronie ulicy Mickiewicza w Jastarni, je\u015bli i\u015b\u0107 od centrum i portu. Na jego szczycie stoi metalowy krzy\u017c, obok \u2014 kamie\u0144 upami\u0119tniaj\u0105cy dawny cmentarz. By\u0142 to cmentarz Boru, czyli Jastarni Gda\u0144skiej, po niemiecku Danziger Heisternest. Na miejscu brak informacji, \u017ce grzebano tu ewangelik\u00f3w.\n\nW serwisie \u201eDziedzictwo\u201d Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego cmentarz opisuje has\u0142o Agnieszki Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rskiej, oparte na ksi\u0105\u017cce Miros\u0142awa Kuklika o parafii ewangelickiej w Helu i na tablicy przy cmentarzu. Wed\u0142ug tego has\u0142a cmentarz le\u017ca\u0142 tu\u017c nad zatok\u0105, a opr\u00f3cz rybak\u00f3w z Boru chowano na nim cia\u0142a wyrzucone przez morze. Ka\u017cdy sztorm zabiera\u0142 kawa\u0142ek brzegu; miejscowy grabarz zbiera\u0142 wymyte przez fale ko\u015bci i zakopywa\u0142 je ponownie. Ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 tu w latach siedemdziesi\u0105tych XIX wieku.\n\nB\u00f3r by\u0142 osad\u0105 m\u0142odsz\u0105 od s\u0105siedniej Jastarni. Carl Girth w opisie P\u00f3\u0142wyspu Helskiego z 1891 roku podaje, \u017ce za\u0142o\u017cy\u0142 j\u0105 magistrat gda\u0144ski pod koniec XVI wieku na kra\u0144cu swojego terytorium i osadzi\u0142 w niej najpierw lutera\u0144skich rybak\u00f3w z Helu. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Helu i wed\u0142ug ksi\u0105g metrykalnych mia\u0142a niegdy\u015b ludno\u015b\u0107 niemal w ca\u0142o\u015bci niemieck\u0105. Helska ksi\u0119ga metrykalna z 1704 roku notuje obok 469 mieszka\u0144c\u00f3w Helu tak\u017ce 63 mieszka\u0144c\u00f3w Boru. Wkr\u00f3tce osiedlili si\u0119 tu tak\u017ce przybysze polscy. Blisko\u015b\u0107 kaszubskiej i katolickiej Jastarni Puckiej (Putziger Heisternest) oraz trudna droga do Helu, odleg\u0142ego o dwie mile, sprawi\u0142y, \u017ce mieszka\u0144cy Boru zmienili najpierw j\u0119zyk, a potem wyznanie. Od XVIII wieku przej\u015bcia na katolicyzm by\u0142y coraz cz\u0119stsze i w 1891 roku, jak zapisa\u0142 Girth, ca\u0142a wie\u015b by\u0142a katolicka. W bibliotece tutejszej szko\u0142y przechowywano wtedy polsk\u0105 Bibli\u0119 lutera\u0144sk\u0105. Szko\u0142\u0119 zbudowano w 1758 roku z inicjatywy Carla Groddecka, burmistrza Gda\u0144ska i administratora Helu, kt\u00f3ry sam pokry\u0142 jej koszt: wed\u0142ug Girtha 1700 gulden\u00f3w, wed\u0142ug \u201eEncyklopedii Gda\u0144skiej\u201d 1497 floren\u00f3w. Morze zabiera\u0142o tak\u017ce zabudow\u0119 Boru: tam, gdzie pi\u0119tna\u015bcie lat wcze\u015bniej sta\u0142y dwa domy, w 1891 roku przelewa\u0142y si\u0119 fale.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142, do kt\u00f3rego nale\u017celi ewangelicy z Boru, sta\u0142 w Helu; w dawnej \u015bwi\u0105tyni mie\u015bci si\u0119 dzi\u015b Muzeum Rybo\u0142\u00f3wstwa.\n\nTablica przy cmentarzu przytacza legend\u0119 o ostatnim poch\u00f3wku. Pewien mieszkaniec Boru powtarza\u0142, \u017ce po \u015bmierci chce spocz\u0105\u0107 tylko na Cmentarzowej G\u00f3rze. Gdy umar\u0142, zmar\u0142ych z Boru grzebano ju\u017c na cmentarzu w Jastarni i tam chciano go pochowa\u0107. Trumna okaza\u0142a si\u0119 jednak za ci\u0119\u017cka dla nios\u0105cych, a potem nawet dla wo\u0142\u00f3w zaprz\u0119gni\u0119tych do wozu. Trudno\u015bci ust\u0105pi\u0142y, gdy postanowiono pochowa\u0107 go na Cmentarzowej G\u00f3rze.\n\nW monografii Carla Girtha o P\u00f3\u0142wyspie Helskim nie znaleziono wzmianki o cmentarzu Boru. W \u017ar\u00f3d\u0142ach poza has\u0142em w serwisie \u201eDziedzictwo\u201d nie znaleziono informacji, jakiego wyznania byli pochowani tu zmarli ani jak d\u0142ugo cmentarz by\u0142 u\u017cywany.\n\nWizytator biskupi z oko\u0142o 1600 roku zapisa\u0142, \u017ce w Jastarni rybacy z cz\u0119\u015bci gda\u0144skiej chodzili na nabo\u017ce\u0144stwa do Helu, a z cz\u0119\u015bci puckiej \u2014 do ko\u015bcio\u0142a w Swarzewie, p\u0142ac\u0105c proboszczowi rybami zamiast dziesi\u0119ciny. Schultz dodaje, \u017ce podzia\u0142 z 1526 roku obj\u0105\u0142 wyznanie, j\u0119zyk i obyczaj, a obie wsie d\u0142ugo sta\u0142y wobec siebie wrogo. Za administracji komendarza Knittera (1821\u20131829) w Jastarni Gda\u0144skiej (Danziger Heisternest) dosz\u0142o do licznych konwersji; oko\u0142o 1905 roku obie Jastarnie by\u0142y niemal ca\u0142kowicie katolickie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Hel (Hela) i podaje tu 4 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 567, 568; A. Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska, \u201eCmentarzowa G\u00f3ra w Jastarni\u201d, serwis \u201eDziedzictwo\u201d Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w RP (za: M. Kuklik, \u201eZ dziej\u00f3w parafii ewangelickiej w Helu\u201d, Hel 2019, i tablic\u0105 przy cmentarzu); C. Girth, \u201eGeschichte und Beschreibung der Halbinsel Hela bis auf die neueste Zeit\u201d, Danzig [1891], s. 34\u201335, 52\u201353; has\u0142o \u201eGroddeck Karl, burmistrz Gda\u0144ska\u201d, \u201eEncyklopedia Gda\u0144ska\u201d (Gedanopedia); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"serwis KEA (opracowanie)","tytul":"A. Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska, \u201eCmentarzowa G\u00f3ra w Jastarni\u201d, serwis \u201eDziedzictwo\u201d Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w RP (za: M. Kuklik, \u201eZ dziej\u00f3w parafii ewangelickiej w Helu\u201d, Hel 2019, i tablic\u0105 przy cmentarzu)","url":"https://dziedzictwo.ewangelicy.pl/cmentarzowa-gora-w-jastarni/"},{"typ":"monografia","tytul":"C. Girth, \u201eGeschichte und Beschreibung der Halbinsel Hela bis auf die neueste Zeit\u201d, Danzig [1891], s. 34\u201335, 52\u201353","url":"https://polona.pl/item-view/416503a4-fabf-49e2-b934-1f377ad35297"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Has\u0142o \u201eGroddeck Karl, burmistrz Gda\u0144ska\u201d, \u201eEncyklopedia Gda\u0144ska\u201d (Gedanopedia)","url":"https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=GRODDECK_KARL,_burmistrz_Gda%C5%84ska"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 567, 568","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1175","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.6952666,"lng":18.6852017,"name_de":"Danziger Heisternest","name_pl":"Jastarnia (B\u00f3r) \u2014 Cmentarzowa G\u00f3ra, cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Jastarni Gda\u0144skiej, czyli w Borze (po niemiecku Danziger Heisternest), burmistrz gda\u0144ski i administrator Helu Karl Groddeck zbudowa\u0142 w 1758 roku na w\u0142asny koszt szko\u0142\u0119, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a zarazem za miejsce nabo\u017ce\u0144stw. Groddeck sam opisa\u0142, jak do tego dosz\u0142o. Obejmuj\u0105c administracj\u0119 Helu, zasta\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w Boru, jak pisa\u0142, \u201ezupe\u0142nie nieokrzesanymi i nieobeznanymi z chrze\u015bcija\u0144stwem\u201d; so\u0142tys i radni t\u0142umaczyli mu, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 i szko\u0142a s\u0105 od nich zbyt daleko. Zaproponowa\u0142 im wi\u0119c szko\u0142\u0119 na miejscu, w kt\u00f3rej w niedziele i \u015bwi\u0119ta mieliby si\u0119 gromadzi\u0107, by s\u0142u\u017cy\u0107 Bogu modlitw\u0105, \u015bpiewem i s\u0142uchaniem S\u0142owa Bo\u017cego czytanego przez nauczyciela, a w pozosta\u0142e dni uczy\u0107 dzieci chrze\u015bcija\u0144stwa, czytania i pisania. Mieszka\u0144cy przyj\u0119li to z rado\u015bci\u0105. Budowa kosztowa\u0142a go 1497 floren\u00f3w i 8 groszy.\n\nPierwszym nauczycielem zosta\u0142 Johann Friedrich Gr\u00fctz, kt\u00f3ry w\u0142ada\u0142 j\u0119zykiem niemieckim i polskim; z dochod\u00f3w helskich dostawa\u0142 25 floren\u00f3w kwartalnie, a mieszka\u0144cy p\u0142acili mu czesne i oddawali cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142owu ryb. Gr\u00fctz uczy\u0142 do 1786 roku, cho\u0107 w 1782 roku otrzyma\u0142 upomnienie, bo utwierdza\u0142 ludzi w zabobonach; po nim szko\u0142\u0119 prowadzi\u0142 Johann Heinrich Rachau, po\u015bwiadczony jeszcze w 1812 roku. Od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XVIII wieku w rachunkach Helu pojawiaj\u0105 si\u0119 wydatki na pomoce szkolne: w 1764 roku na elementarze i katechizmy, w 1768 roku na elementarze polskie i niemieckie, w 1770 roku na katechizmy i w 1771 roku na katechizmy polskie.\n\nB\u00f3r za\u0142o\u017cy\u0142 magistrat gda\u0144ski pod koniec XVI wieku na kra\u0144cu swojego terytorium i osadzi\u0142 w nim najpierw lutera\u0144skich rybak\u00f3w z Helu; ewangelicy z Boru nale\u017celi do parafii w Helu. Z czasem, pod wp\u0142ywem s\u0105siedniej, kaszubskiej i katolickiej Jastarni Puckiej, mieszka\u0144cy zmienili j\u0119zyk, a potem wyznanie. Hermann Mankowski zanotowa\u0142 w 1906 roku, \u017ce w szkolnej bibliotece przechowywano polsko-lutera\u0144sk\u0105 Bibli\u0119 z czas\u00f3w za\u0142o\u017cenia szko\u0142y, a w 1900 roku na 406 mieszka\u0144c\u00f3w wsi przypada\u0142 jeden ewangelik.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Hel (Hela) i podaje tu 4 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Foltz, \u201eKirchen, Schulen und Br\u00fcderschaften auf Hela vor der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 7 (1908), nr 4, s. 64\u201365 (z listem Karla Groddecka); H. Mankowski, \u201eDie Halbinsel Hela\u201d, Danzig [1906], s. 53; C. Girth, \u201eGeschichte und Beschreibung der Halbinsel Hela bis auf die neueste Zeit\u201d, Danzig [1891], s. 34\u201335, 52\u201353; wskazanie Agnieszki Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rskiej, korespondencja z autorem atlasu, 8 pa\u017adziernika 2026 roku; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38.*","built_year":1758,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Foltz, \u201eKirchen, Schulen und Br\u00fcderschaften auf Hela vor der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Mitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins 7 (1908), nr 4, s. 64\u201365","url":"https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/328027/edition/294206/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Mankowski, \u201eDie Halbinsel Hela\u201d, Danzig [1906], s. 53","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/211056/edition/217065/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0560","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6952666,"lng":18.6852017,"name_de":"Danziger Heisternest","name_pl":"Jastarnia (B\u00f3r) \u2014 szko\u0142a z nabo\u017ce\u0144stwami (1758)","powiat":"pucki","source":null,"sources_merged":[],"type":"zbor","type_label":"zbor"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Ja\u017awiskach le\u017cy na rozwidleniu dr\u00f3g do Rakowca i Opalenia. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji cmentarzy figuruje pod pozycj\u0105 343, w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w miasta i gminy Gniew \u2014 pod pozycj\u0105 41. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy ewangelicy w Ja\u017awiskach nie mieli.\n\nJa\u017awiska le\u017c\u0105 na lewym brzegu Wis\u0142y, na po\u0142udnie od Gniewu. Wie\u015b lokowano w 1355 roku na trzydziestu czterech w\u0142\u00f3kach i na prawie che\u0142mi\u0144skim; przywilej wyda\u0142 komtur gniewski Jan von Falkenstein, nazywaj\u0105c j\u0105 na wst\u0119pie wsi\u0105 niemieck\u0105. S\u0142ownik geograficzny rozr\u00f3\u017cnia dwie wsie tej nazwy \u2014 Ja\u017awiska Wielkie (Gro\u00df Jesewitz) i Ja\u017awiska Ma\u0142e (Klein Jesewitz) \u2014 obie w powiecie kwidzy\u0144skim. Od XVI i XVII wieku osiedlali si\u0119 tutaj ol\u0119drzy. Obszar nale\u017ca\u0142 do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w Prusach Zachodnich \u2014 lewobrze\u017cn\u0105, gniewsk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 powiatu przy\u0142\u0105czono do Polski w 1920 roku, a pierwszy spis Rzeczypospolitej notuje wie\u015b w osobnym powiecie gniewskim.\n\nW 1906 roku wie\u015b obj\u0105\u0142 strajk szkolny przeciw niemieckiej nauce religii. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Ja\u017awiskach Wielkich 662 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 82 ewangelik\u00f3w i 580 katolik\u00f3w. W Ja\u017awiskach Ma\u0142ych spis wykaza\u0142 czternastu mieszka\u0144c\u00f3w, z tego pi\u0119ciu ewangelik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny podaje dla Ja\u017awisk Wielkich 529 katolik\u00f3w i 91 ewangelik\u00f3w. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku naliczy\u0142 tu 780 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 39 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 752 osoby, niemieck\u0105 28. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gniewie \u2014 tak podaje spis z 1885 roku dla obu wsi. We wsi dzia\u0142a\u0142a ponadto ewangelicka ochronka prowadzona przez niemieckie diakonisy, czynna do 1945 roku.\n\nZmar\u0142ych z tej wsi zapisywano w Gniewie: tamtejsza parafia ewangelicka prowadzi\u0142a osobne rejestry pogrzebowe dla gminy wiejskiej od 1783 roku, ksi\u0119gi \u015blub\u00f3w od 1681, a chrzt\u00f3w od 1682; oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a 3052 dusze, a jej ko\u015bci\u00f3\u0142 na rynku po\u015bwi\u0119cono 3 sierpnia 1823 roku.\n\nWizytacja z oko\u0142o 1583 roku notuje w Ja\u017awiskach dwunastu gospodarzy, kt\u00f3rzy oddawali parafii w Opaleniu po p\u00f3\u0142 korca \u017cyta i tyle\u017c owsa. P\u00f3\u017aniejsza wizytacja zapisa\u0142a, \u017ce dwunastu gospodarzy z Ja\u017awisk, dawniej przynale\u017cnych do tej parafii, zm\u0119czonych odleg\u0142o\u015bci\u0105 przenios\u0142o si\u0119 do heretyckiego duchownego w Tymawie. W Tymawie gospodarze ci grzebali te\u017c zmar\u0142ych. Wydawca wizytacji zauwa\u017cy\u0142 przy tym, \u017ce skoro wizytator nazywa duchownego z Tymawy heretykiem, tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 nie by\u0142 wtedy zwr\u00f3cony katolikom \u2014 sta\u0142o si\u0119 to w 1596 roku, podobnie jak w wypadku pozosta\u0142ych ko\u015bcio\u0142\u00f3w wok\u00f3\u0142 Gniewa; dlatego zapis ten wydawca zalicza do wizytacji z 1596 roku.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku okre\u015bla jego stan s\u0142owami \u201eZaniedbany i zdewastowany\u201d. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 mogi\u0142 zaros\u0142a wtedy wysok\u0105 traw\u0105 i krzewami, a najstarszy nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 23 marca 1869 roku.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Ja\u017awiska mia\u0142y tych samych w\u0142a\u015bcicieli co s\u0105siednie Halbdorf: Justyn\u0119 z Pstroko\u0144skich, hrabin\u0119 von Schlieben, jej c\u00f3rk\u0119 Eleonor\u0119, owdowia\u0142\u0105 ksi\u0119\u017cn\u0119 von Aschen, i od 1746 roku hrabiego Paw\u0142a D\u0105mbskiego (Lubraniec-D\u0105mbski), a od 1777 roku by\u0142y dobrami kr\u00f3lewskimi. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 figuruj\u0105 w\u015br\u00f3d d\u00f3br 62-letniego hrabiego Paw\u0142a D\u0105mbskiego, kasztelana brzeskokujawskiego, mieszkaj\u0105cego w Ostrowitem.\n\nPod t\u0105 nazw\u0105 urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku prowadzi dwa osobne has\u0142a i nie wiadomo, kt\u00f3rego z nich dotyczy ten cmentarz: pod has\u0142em *Gro\u00df Jesewitz* (wie\u015b) \u2014 77 dom\u00f3w mieszkalnych i 620 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 91 ewangelik\u00f3w i 529 katolik\u00f3w; pod has\u0142em *Klein Jesewitz* (wie\u015b) \u2014 dwa domy mieszkalne i 15 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym siedmiu ewangelik\u00f3w i o\u015bmiu katolik\u00f3w. W obu miejscowo\u015bciach ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Gniewie.\n\nPod koniec XIX wieku zmieni\u0142a si\u0119 przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna wsi. W grudniu 1898 roku berli\u0144ska \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d donios\u0142a, \u017ce z ewangelik\u00f3w z Wessel, nale\u017c\u0105cych dot\u0105d do parafii w Nowem (Neuenburg) w diecezji \u015bwieckiej, oraz z ewangelik\u00f3w z maj\u0105tku Opalenie (Gut M\u00fcnsterwalde), z Eichwalde, Ja\u017awisk, Fielitz i Aplinek (Applinken), przypisanych dot\u0105d do parafii w Gniewie, utworzono now\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Opalenie (M\u00fcnsterwalde).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Opalenie (M\u00fcnsterwalde) i podaje tu 42 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. III, has\u0142o \u201eJa\u017awiska\u201d; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen\u201d, wykaz gmin wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1885 roku, powiat kwidzy\u0144ski, s. 76, poz. 31 (Gro\u00df Jesewitz) i poz. 56 (Klein Jesewitz); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat gniewski, s. 18, poz. 11; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski\u2026 facta, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyty 1\u20132 (wizytacje parafii Opalenie: z. 1, s. 77, i z. 2, s. 302\u2013303; datowanie we wst\u0119pie wydawcy, z. 1, s. XXI\u2013XXII); wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy, gmina Gniew, pozycja 343; gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta i gminy Gniew, pozycja 41; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 (parafia Mewe); karta cmentarza w Ja\u017awiskach, oprac. A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 256 (s. 10), nr 1162 (s. 69), nr 1165 (s. 70); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 104\u2013105; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 18 grudnia 1898 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz Ewangelicki Ja\u017awiska \u2014 Find a Grave","url":"https://www.findagrave.com/cemetery/2717789/cmentarz-ewangelicki-ja%C5%BAwiska"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 256 (s. 10), nr 1162 (s. 69), nr 1165 (s. 70)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 18 grudnia 1898 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2MQFLUGCN6FMAZLB3NBAQHSL7PI3A4KC"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0097","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.76899,"lng":18.82496,"name_de":"Jesewitz","name_pl":"Ja\u017awiska \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"J\u0119czniki Ma\u0142e, po niemiecku Klein Jenznick, le\u017c\u0105 w gminie Cz\u0142uch\u00f3w. Miejscowo\u015b\u0107 wzmiankowano w 1350 roku jako *villa Gynczknik*, a na Ma\u0142e i Wielkie podzielono j\u0105 w XV stuleciu. Do 1 grudnia 1919 roku nale\u017ca\u0142y do powiatu chojnickiego, potem do cz\u0142uchowskiego. W latach 1920\u20131938 powiat cz\u0142uchowski nale\u017ca\u0142 do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1938 roku do prowincji Pomorze.\n\nS\u0142ownik geograficzny opisuje same dobra: 962 morgi, 10 budynk\u00f3w, w tym dwa domy mieszkalne, 16 katolik\u00f3w i 18 ewangelik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje wie\u015b w powiecie chojnickim, w dziale obwod\u00f3w dworskich (strona 156, pozycja 96): 246 hektar\u00f3w obszaru, dwa budynki mieszkalne, 57 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 31 ewangelik\u00f3w i 26 katolik\u00f3w. W tym spisie obie parafie, ewangelick\u0105 i katolick\u0105, wskazano w Cz\u0142uchowie, le\u017c\u0105cym wtedy w s\u0105siednim powiecie. Okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Jakobsdorfie.\n\nW ha\u015ble S\u0142ownika odnotowano szko\u0142\u0119 w J\u0119czonkach, do kt\u00f3rej chodzi\u0142o 35 dzieci.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; zachowa\u0142 si\u0119 natomiast cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Cz\u0142uch\u00f3w pod pozycj\u0105 61. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; dzi\u015b osada liczy oko\u0142o 265 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan w pe\u0142nym rozwoju\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, na lekkim wywy\u017cszeniu, otoczony ceglanym murem o d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o stu metr\u00f3w z jedn\u0105 bram\u0105; zachowa\u0142o si\u0119 wtedy pi\u0119\u0107 obudowanych mogi\u0142 i jeden nagrobek \u2014 stela z 1909 roku upami\u0119tniaj\u0105ca Ottona Bonina, wykonana w pracowni z Bydgoszczy. Przy murze ros\u0142y rz\u0119dy lip, jedena\u015bcie drzew oraz klon, wszystkie w dobrym stanie zdrowotnym, a w runie barwinek i bluszcz.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Klein Jensnik* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu dwa domy mieszkalne i 34 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 18 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Chojnicach; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Gro\u00df Jensnik*.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 39 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o J\u0119czonki (Jensnick); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Konitz, strony 156 i 157, pozycja 96; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Cz\u0142uch\u00f3w, pozycja 61; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); karta cmentarza w J\u0119cznikach Ma\u0142ych, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 36\u201337; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"J\u0119czniki Ma\u0142e \u2014 Urz\u0105d Gminy Cz\u0142uch\u00f3w","url":"https://ugczluchow.pl/jeczniki-male.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o J\u0119czonki (Jensnick)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau / Kreis Konitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0495","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.633537,"lng":17.419761,"name_de":"Klein Jenznick","name_pl":"J\u0119czniki Ma\u0142e \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"J\u0119czniki Wielkie, po niemiecku Gro\u00df Jenznick, by\u0142y do 1772 roku wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 starostwa cz\u0142uchowskiego w wojew\u00f3dztwie pomorskim Korony; po pierwszym rozbiorze przesz\u0142y do Prus. Przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 potem dwukrotnie: Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Kwidzynie do lat 1919\u20131920, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile w latach 1920\u20131938, wreszcie prowincja Pomorze od 1 pa\u017adziernika 1938 roku, z rejencj\u0105 pilsk\u0105 (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen).\n\nKsi\u0105dz P. Panske notuje, \u017ce kazania w J\u0119cznikach (Jenznick) i Brze\u017anie (Deutsch Briesen) g\u0142osi\u0142 Joachimus Manzeke, jeden z duchownych dzia\u0142aj\u0105cych w starostwie cz\u0142uchowskim za Latalskich. Panske nie podaje lat jego pos\u0142ugi i nie rozr\u00f3\u017cnia J\u0119cznik Wielkich od Ma\u0142ych.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Jensnik* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 46 dom\u00f3w mieszkalnych i 402 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 140 ewangelik\u00f3w i 262 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Debrznie.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku daje wsi w\u0142asny wiersz (strona 158, pozycja 33): 578 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 281 m\u0119\u017cczyzn i 297 kobiet \u2014 w 63 budynkach mieszkalnych i 102 gospodarstwach domowych. By\u0142o w\u015br\u00f3d nich 415 katolik\u00f3w, 157 ewangelik\u00f3w i 6 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. W tym samym wierszu ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Cz\u0142uchowie, a katolik\u00f3w do Debrzna, po niemiecku Preu\u00dfisch Friedland. S\u0142ownik geograficzny dodaje, \u017ce Jensnick stanowi\u0142 fili\u0119 parafii katolickiej we Frydl\u0105dzie, z ko\u015bcio\u0142em filialnym we wsi.\n\nCmentarz ewangelicki figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w: wykaz notuje w J\u0119cznikach Wielkich dwa osobne cmentarze ewangelickie, pod pozycjami 63 i 64, a obok nich cmentarz przyko\u015bcielny i cmentarz-pomnik. W wykazie gminnej ewidencji nie podano ani datowania, ani po\u0142o\u017cenia \u017cadnego z tych cmentarzy.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku opisuje jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, gr\u00f3b rozkopany, brak drzewostanu\u201d. W karcie zapisano, \u017ce cmentarz le\u017ca\u0142 przy bruku, oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w od szosy z Cz\u0142uchowa, przed wjazdem do wsi, po\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych. W tej samej karcie odnotowano, \u017ce z ogrodzenia pozosta\u0142y fundamenty muru kamiennego, a teren porasta\u0142a murawa z podrostem klonu i jesionu. W karcie opisano granice dawnego za\u0142o\u017cenia jako czytelne, a uk\u0142ad kwater i mogi\u0142 jako zatarty.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 192 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau; ks. P. Panske, Chojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji, Toru\u0144 1925, s. 20; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; karta cmentarza w J\u0119cznikach Wielkich, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 134\u2013135; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau / Kreis Konitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0496","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.634472,"lng":17.439094,"name_de":"Gro\u00df Jenznick","name_pl":"J\u0119czniki Wielkie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewidencja gminna prowadzi w J\u0119cznikach Wielkich cztery pozycje cmentarne, z kt\u00f3rych ewangelickie s\u0105 dwie: 63 i 64 arkusza gminy Cz\u0142uch\u00f3w, obie ze znacznikiem wyznania. Pozycja 65 to cmentarz przyko\u015bcielny, a ko\u015bci\u00f3\u0142 we wsi by\u0142 katolicki \u2014 S\u0142ownik geograficzny notuje w J\u0119cznikach ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, spis za\u015b z 1885 roku wskazuje dla wsi parafi\u0119 katolick\u0105 we Frydl\u0105dzie, czyli w dzisiejszym Debrznie. Pozycja 66 to \u201ecmentarz pomnik\u201d.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Jensnik* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 46 dom\u00f3w mieszkalnych i 402 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 140 ewangelik\u00f3w i 262 katolik\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Debrznie.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje 5757 m\u00f3rg obszaru, 105 budynk\u00f3w (w tym 46 dom\u00f3w), 262 katolik\u00f3w i 140 ewangelik\u00f3w. Zapisuje wie\u015b jako J\u0119czonki albo J\u0119czniki, po niemiecku Jenschnick, i zaznacza, \u017ce dwie posiad\u0142o\u015bci tej nazwy le\u017c\u0105 obok siebie w dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych powiatach, rozdzielone jeziorem, z kt\u00f3rego pograniczna struga p\u0142ynie do jeziora Wierzchowskiego. J\u0119czniki Wielkie to ta z nich, kt\u00f3ra le\u017cy w powiecie cz\u0142uchowskim, przy granicy powiatu chojnickiego, na bitym trakcie z Kamienia do Cz\u0142uchowa.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 578 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 281 m\u0119\u017cczyzn i 297 kobiet \u2014 a w\u015br\u00f3d nich 415 katolik\u00f3w, 157 ewangelik\u00f3w i sze\u015b\u0107 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. Wie\u015b mia\u0142a wtedy 63 domy i 102 gospodarstwa domowe. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie, katolicy do Debrzna.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 192 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Cz\u0142uch\u00f3w, pozycje 63, 64, 65 i 66; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, s. 158 i 159, pozycja 33; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eJ\u0119czonki albo J\u0119czniki\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 134\u2013135; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Cz\u0142uch\u00f3w (stan 29 VIII 2026), pozycja 63, 64, 65 i 66","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, s. 158, pozycja 33","url":""},{"typ":"s\u0142ownik geograficzny","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o \u201eJ\u0119czniki\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1152","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.629514,"lng":17.435349,"name_de":"Gro\u00df Jenznick","name_pl":"J\u0119czniki Wielkie \u2014 drugi cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jeg\u0142ownik (po niemiecku Fichthorst) le\u017cy na \u017bu\u0142awach, w gminie Gronowo Elbl\u0105skie. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 402 mieszka\u0144c\u00f3w: 388 luteran\u00f3w, jednego reformowanego, 8 katolik\u00f3w i 5 mennonit\u00f3w; parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazuje w Neukirch in der Niedrung.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Fichthorst* \u2014 razem z rogatk\u0105 szosow\u0105 nr 5 i osad\u0105 *Hengstberg* \u2014 jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b cha\u0142upnicz\u0105 z trzema gospodarstwami ch\u0142opskimi i 97 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 86 budynk\u00f3w mieszkalnych i 1065 mieszka\u0144c\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku katolik\u00f3w przypisano do parafii w Elbl\u0105gu, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W wykazie gmin sporz\u0105dzonym po spisie z 1885 roku wie\u015b figuruje na stronie 2 pod pozycj\u0105 20: 982 mieszka\u0144c\u00f3w, 441 m\u0119\u017cczyzn i 541 kobiet. Ewangelik\u00f3w by\u0142o w\u015br\u00f3d nich 946, katolik\u00f3w 32, a cztery osoby zapisano jako innych chrze\u015bcijan.\n\nW Neuheide pocz\u0105tki parafii ewangelickiej wi\u0105za\u0142y si\u0119 z cmentarzem. W 1641 roku ewangeliccy w\u0142a\u015bciciele dwor\u00f3w w Rogatau i Hopferau wybrali jeden z najwy\u017cszych punkt\u00f3w niziny elbl\u0105skiej, w borze prawie niezamieszkanym, i za\u0142o\u017cyli tam najpierw cmentarz \u2014 a na nim postawili ko\u015bci\u00f3\u0142ek w kszta\u0142cie ma\u0142ego dworu. Po\u015bwi\u0119ci\u0142 go w dwudziest\u0105 pi\u0105t\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej tego samego roku Balthasar Boidius, senior ministerium elbl\u0105skiego; obok stan\u0119\u0142a szko\u0142a. Pierwszym duchownym zosta\u0142 wed\u0142ug Harnocha w 1641 roku Nicolaus Bachmann; Abraham Hartwich datuje jego przybycie z Marz\u0119cina na 1642 rok.\n\nKiedy ko\u015bci\u00f3\u0142ek sta\u0142 si\u0119 za ma\u0142y i zbyt w\u0105t\u0142y, wzniesiono nowy, po\u015bwi\u0119cony w dwudziest\u0105 pierwsz\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1804 roku; wie\u017c\u0119 szachulcow\u0105 dobudowano w 1839 roku, dzwony pochodz\u0105 z 1841 roku, a organy przeniesione ze starej \u015bwi\u0105tyni po\u015bwi\u0119cono ponownie w 1857 roku \u2014 maj\u0105 peda\u0142 i osiemna\u015bcie g\u0142os\u00f3w. W czasach Harnocha parafia liczy\u0142a 4350 dusz, a na jej obszarze mieszka\u0142o ponadto 200 mennonit\u00f3w i oko\u0142o czterdziestu baptyst\u00f3w. Jeg\u0142ownik nale\u017ca\u0142 do niej jako jedna z miejscowo\u015bci z w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0105, a spis z 1885 roku wpisa\u0142 wie\u015b do tej samej parafii w Neuheide.\n\nCmentarz le\u017cy w centralnej cz\u0119\u015bci wsi, przy dawnym ko\u015bciele ewangelickim, dzi\u015b rzymskokatolickim pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy. Ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na siedemnasty wiek.\n\nZachowa\u0142o si\u0119 kilka starszych nagrobk\u00f3w, w tym kwatera grobowa rodziny z Wiktorowa \u2014 dawniej Klein Wickerau \u2014 zdobiona figur\u0105 anio\u0142a. Przy g\u0142\u00f3wnej bramie utworzono lapidarium z zebranych nagrobk\u00f3w; stoi tam wysoki obelisk upami\u0119tniaj\u0105cy poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, z nazwiskami (ponad 170) na trzech bokach i inskrypcj\u0105 na czwartym: \u201eEurer Treue \u2022 unser Dank! \u2022 1914\u20131918\u201d. Cmentarz pozostaje w u\u017cytkowaniu jako parafialny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Neuheide i podaje tu 752 ewangelik\u00f3w.\n\nW lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, kt\u00f3ra bada\u0142a wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich, zaliczy\u0142a ten cmentarz do niszczej\u0105cych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Elbing, s. 2, poz. 20; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Neuheide; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 6, nr 54; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 77, pozycja 57; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30; A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-elblaski/gmina-gronowo-elblaskie/jeglownik"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"polskie-cmentarze.pl","url":"https://polskie-cmentarze.pl/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"rowery.olsztyn.pl","url":"https://rowery.olsztyn.pl/wiki/miejsca/1914/warminsko-mazurskie/jeglownik"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 77, pozycja 57","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0960","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.125149,"lng":19.295464,"name_de":"Fichthorst","name_pl":"Jeg\u0142ownik \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jeg\u0142ownik (po niemiecku Fichthorst) le\u017cy w gminie Gronowo Elbl\u0105skie na \u017bu\u0142awach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, przy cmentarzu. Obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono na pocz\u0105tku dziewi\u0119tnastego wieku: portal regionalny po\u015bwi\u0119cony \u017bu\u0142awom podaje rok 1805 i budowniczego, Georgiusa Jacubowskiego; ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje budowl\u0119 na rok 1804. Poprzedniczka pochodzi\u0142a z 1641 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nazywano dawniej Neukirch, od osady, kt\u00f3ra wraz z Fichthorst i Friedrichsbergiem z\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 na dzisiejszy Jeg\u0142ownik. Abraham Hartwich zapisa\u0142, \u017ce pierwszym pastorem by\u0142 Miko\u0142aj Bachmann, przeniesiony tu w 1642 roku z Marz\u0119cina; w nast\u0119pnym roku odszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny w Elbl\u0105gu. Potem przez trzyna\u015bcie lat parafia nie mia\u0142a duchownego \u2014 jak przypuszcza Hartwich, z powodu zakazu ze strony katolik\u00f3w. W 1656 roku przyby\u0142 Joachim Hannemann, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu do \u015bmierci w 1670 roku. Agathon Harnoch datuje przybycie Bachmanna na 1641 rok. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ma konstrukcj\u0119 ryglow\u0105 wype\u0142nion\u0105 czerwon\u0105 ceg\u0142\u0105; jest tr\u00f3jnawowy, wzniesiony na planie prostok\u0105ta, z murowan\u0105 czworoboczn\u0105 wie\u017c\u0105 od zachodu. Z dawnego wyposa\u017cenia zachowa\u0142y si\u0119 grupa Ukrzy\u017cowania z 1691 roku oraz prospekt organowy i ambona z osiemnastego wieku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Jeg\u0142owniku by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafii Neuheide. Wed\u0142ug Harnocha za\u0142o\u017cyli j\u0105 w 1641 roku ewangeliccy gospodarze z Rogatau i Hopferau, kt\u00f3rzy na jednym z najwy\u017cszych punkt\u00f3w niziny elbl\u0105skiej urz\u0105dzili cmentarz i postawili na nim ko\u015bci\u00f3\u0142ek w kszta\u0142cie ma\u0142ego domu wiejskiego; po\u015bwi\u0119ci\u0142 go w 25. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1641 roku senior ministerium elbl\u0105skiego Balthasar Boidius. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, pod patronatem kr\u00f3lewskim, po\u015bwi\u0119cono w 21. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1804 roku; szachulcow\u0105 wie\u017c\u0119 zbudowano w 1839 roku, dwa dzwony pochodz\u0105 z 1841 roku. Poprzeczna belka z krucyfiksem podpiera\u0142a sklepienie nawy \u015brodkowej, o\u0142tarz i ambona tworzy\u0142y jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, a organy z peda\u0142em i osiemnastoma g\u0142osami, przeniesione ze starego ko\u015bcio\u0142a, po\u015bwi\u0119cono ponownie w 1857 roku. W ko\u015bciele znajdowa\u0142o si\u0119 epitafium wielkiego podr\u00f3\u017cnika, pastora Friedricha Bahmela, zmar\u0142ego w 1678 roku, a przed o\u0142tarzem p\u0142yta nagrobna pastora George Arenda, zmar\u0142ego w 1751 roku. Parafia liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 4350 dusz, a obok nich 200 mennonit\u00f3w i oko\u0142o 40 baptyst\u00f3w.\n\nKerstan podaje, \u017ce budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a, rozpocz\u0119t\u0105 wiosn\u0105 1641 roku i uko\u0144czon\u0105 jesieni\u0105, kierowali burmistrz Israel Hoppe, kamerariusz Sigismund Meienreis i s\u0119dzia ziemski Heinrich Horn, a po\u015bwi\u0119cenie 17 listopada 1641 roku opisa\u0142 wierszem elbl\u0105ski rajca Friedrich Zamehl. W latach 1689\u20131704 organist\u0105 by\u0142 tu Nikolaus Schr\u00f6ter, wykszta\u0142cony w Lipsku. W 1804 roku stan\u0105\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w konstrukcji ryglowej z wype\u0142nieniem kamiennym, kryty dach\u00f3wk\u0105, a w 1901 roku parafia zbudowa\u0142a dom parafialny \u2014 jedyny w powiecie.\n\nPiotr Birecki podaje, \u017ce do szachulcowego, barokowego korpusu dobudowano w 1878 roku ceglan\u0105 wie\u017c\u0119.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 402 mieszka\u0144c\u00f3w: 388 luteran\u00f3w, jednego reformowanego, o\u015bmiu katolik\u00f3w i pi\u0119ciu mennonit\u00f3w; luteranie nale\u017celi do parafii Neukirch in der Niedrung.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Fichthorst* \u2014 razem z rogatk\u0105 szosow\u0105 nr 5 i osad\u0105 *Hengstberg* \u2014 jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b cha\u0142upnicz\u0105 z trzema gospodarstwami ch\u0142opskimi i 97 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 86 budynk\u00f3w mieszkalnych i 1065 mieszka\u0144c\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Neuheide; katolicy \u2014 do parafii w Elbl\u0105gu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWykaz gmin sporz\u0105dzony po spisie z 1 grudnia 1885 roku notuje Fichthorst na stronie 2 pod pozycj\u0105 20: 982 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 441 m\u0119\u017cczyzn i 541 kobiet. W tej liczbie wykaz notuje 946 ewangelik\u00f3w, 32 katolik\u00f3w i czterech innych chrze\u015bcijan; wyznania moj\u017ceszowego nie odnotowano. Wie\u015b mia\u0142a parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Neuheide, katolick\u0105 za\u015b w Fischau, czyli w s\u0105siednim Fiszewie. W wykazie przy nazwie wsi stoi odsy\u0142acz do pozycji 99 \u2014 obszaru dworskiego Elbinger Territorium.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 3984 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a duszpasterzami byli Gottlieb Mootz (od 1883 roku) i wikariusz Johannes Seeger (od 1897 roku).\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 pierwotnie ewangelicki. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego po\u015bwi\u0119ci\u0142 go w 1946 roku ksi\u0105dz Ludwik Bia\u0142ek, proboszcz katolickiej parafii \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja w Elbl\u0105gu. Remontowano go w latach 2012\u20132013.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Kerstan pisze, \u017ce Joachim Hannemann przyszed\u0142 z \u0141\u0119cza w 1643 roku i zmar\u0142 jako pastor w Jeg\u0142owniku w 1665 roku, a w latach 1658\u20131660, w czasie wojny szwedzko-polskiej, nie m\u00f3g\u0142 sprawowa\u0107 urz\u0119du; Hartwich podaje lata 1656 i 1670. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ma wed\u0142ug opisu konstrukcj\u0119 ryglow\u0105 wype\u0142nion\u0105 czerwon\u0105 ceg\u0142\u0105, a Kerstan pisze o nowym ko\u015bciele z 1804 roku w konstrukcji ryglowej z wype\u0142nieniem kamiennym.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Neuheide i podaje tu 752 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 418; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Elbing, strona 2, pozycja 20 (odczyt ze skanu); portal krajoznawczy \u017bu\u0142aw, has\u0142o Jeg\u0142ownik w gminie Gronowo Elbl\u0105skie; Encyklopedia Warmii i Mazur, has\u0142o Gronowo Elbl\u0105skie; karta obiektu w bazie Narodowego Instytutu Dziedzictwa (zabytek.pl), has\u0142o Jeg\u0142ownik; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, tom II, has\u0142o Fichthorst; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 6, nr 54; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 217; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 130; E. G. Kerstan, \u201eDie Geschichte des Landkreises Elbing\u201d, Elbing 1925, s. 274\u2013275; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 39; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 77, pozycja 57; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 190\u2013191.*","built_year":1804,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-elblaski/gmina-gronowo-elblaskie/jeglownik"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Gronowo_Elbl%C4%85skie_(gmina_wiejska)"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 418","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 77, pozycja 57","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 190\u2013191","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0472","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1221,"lng":19.2954,"name_de":"Fichthorst","name_pl":"Jeg\u0142ownik \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Fichthorst)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz parafialny w Jelonkach, po niemiecku Hirschfeld, le\u017cy przy ko\u015bciele, na skarpie opadaj\u0105cej ku rzece Jelonce. Chowano na nim i ewangelik\u00f3w, i katolik\u00f3w. Najstarszy zachowany nagrobek, z 1796 roku, nale\u017cy do \u00f3wczesnego pastora tutejszej parafii.\n\nWie\u015b, wzmiankowan\u0105 po raz pierwszy w 1304 roku, wymieniono ponownie w 1312 roku, gdy wielki mistrz Karol z Trewiru potwierdzi\u0142 sprzeda\u017c pobliskiej Marwicy tutejszemu proboszczowi. Jelonki le\u017c\u0105 na styku \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich i Oberlandu, maj\u0105 zwart\u0105 zabudow\u0119 owalnicy roz\u0142o\u017conej wok\u00f3\u0142 placu, kt\u00f3rego \u015brodkiem p\u0142ynie rzeka.\n\nSam ko\u015bci\u00f3\u0142, datowany w rejestrze zabytk\u00f3w na drug\u0105 \u0107wier\u0107 XIV wieku, a w opracowaniach regionalnych na lata 1350\u20131375, jest budowl\u0105 orientowan\u0105, wzniesion\u0105 na rzucie prostok\u0105ta, z wie\u017c\u0105 zespolon\u0105 z naw\u0105. Dzi\u015b nosi wezwanie Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusa. Wpisano go do rejestru wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym 27 lutego 1968 roku; wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa podaje numer 640/69, a wykaz Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w Olsztynie \u2014 numer A-795. Obok ko\u015bcio\u0142a stoi barokowa plebania z XVIII wieku, a we wsi zachowa\u0142y si\u0119 cztery domy podcieniowe. W 1937 roku ods\u0142oni\u0119to we wsi obelisk ku czci parafian poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Adolf Boetticher pisa\u0142 w 1898 roku, \u017ce tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 nie jest orientowany \u2014 biegnie z po\u0142udniowego zachodu na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d; opracowania regionalne nazywaj\u0105 go orientowanym.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku podaje w tutejszej parafii 2449 dusz, 6 szk\u00f3\u0142 i 9 nauczycieli.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; B. Lipi\u0144ska, \u201e\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 ochrona i kszta\u0142towanie zabytkowego krajobrazu\u201d, Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski 2011, oraz L. S\u0142odownik, \u201eJelonki (niem. Hirschfeld)\u201d \u2014 za serwisem zulawywislane.blogspot.com; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 36; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawywislane.blogspot.com","url":"https://zulawywislane.blogspot.com/2014/03/jelonki-hirschfeld.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/warmi%C5%84sko-mazurskie/powiat_elbl%C4%85ski/gmina_Rychliki"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 36","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1048","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.02902,"lng":19.5608,"name_de":"Hirschfeld","name_pl":"Jelonki \u2014 cmentarz parafialny przy ko\u015bciele","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jelonkach (po niemiecku Hirschfeld) to budowla gotycka z drugiej \u0107wierci XIV wieku, przebudowana w po\u0142owie XIX wieku. Dzi\u015b nosi wezwanie Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku podaje, \u017ce Jelonki by\u0142y wed\u0142ug T\u00f6ppena dawn\u0105 siedzib\u0105 archiprezbitera, a ko\u015bci\u00f3\u0142, pod patronatem prywatnym i w czasach katolickich w archiprezbiteracie elbl\u0105skim, nie jest orientowany \u2014 biegnie z po\u0142udniowego zachodu na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d \u2014 i powsta\u0142 zapewne w po\u0142owie XIV wieku. Z zewn\u0105trz wyr\u00f3\u017cnia go wysoka na oko\u0142o 19 metr\u00f3w wie\u017ca z ceg\u0142y w w\u0105tku gotyckim, z dachem namiotowym z 1830 roku i uskokowym ostro\u0142ukowym portalem; w przyziemiu mia\u0142a mie\u0107 dwa prz\u0119s\u0142a sklepie\u0144 krzy\u017cowych, nigdy niewykonanych, a uk\u0142ad wn\u0119k i blend czyni z niej rodzaj dwuprz\u0119s\u0142owej kruchty, co wed\u0142ug Boettichera \u015bwiadczy o dawnym znaczeniu miejsca. Szczyt p\u00f3\u0142nocno-wschodni zdobi\u0105 pary ostro\u0142ukowych blend i resztki \u017cabek. \u015arodkow\u0105 naw\u0119 nakrywa deskowe sklepienie wsparte z ka\u017cdej strony na czterech drewnianych s\u0142upach, z rokokowymi malowid\u0142ami; empora organowa stoi na czterech kolumienkach z po\u0142owy XVII wieku. W naro\u017cu p\u00f3\u0142nocnym zachowa\u0142a si\u0119 zaniedbana szafka sakramentalna, a drzwi zakrystii maj\u0105 gotyckie okucia. Mensa o\u0142tarza jest gotycka, nastaw\u0119 z ambon\u0105 wyrze\u017abiono na prze\u0142omie XVII i XVIII wieku, a z sufitu zwisa\u0142 anio\u0142 chrzcielny z muszl\u0105. Sprzedany w 1890 roku dzwon nosi\u0142 napis \u201eO rex gloriae veni cum pace\u201d i imi\u0119 ludwisarza Hermana; dat\u0119 Boetticher odczytywa\u0142 jako zapewne 1502. Na \u015bcianach bocznych umieszczono tabliczki z siedmiu trumien cz\u0142onk\u00f3w rod\u00f3w szlacheckich z lat 1727\u20131763.\n\nOrgany zbudowa\u0142 warsztat Andreasa Hildebrandta; Jan Janca i Werner Renkewitz datuj\u0105 je na oko\u0142o 1725 roku. Wed\u0142ug Krzysztofa Urbaniaka w\u0142a\u015bnie tu Hildebrandt po raz pierwszy zastosowa\u0142 uk\u0142ad prospektu, kt\u00f3ry w 1728 roku powt\u00f3rzy\u0142 w Pruszczu Gda\u0144skim: doln\u0105 kondygnacj\u0119 prospektu wype\u0142nia\u0142o 49 piszcza\u0142ek rejestru Principal 8\u2019, a w g\u00f3rnej, obok p\u00f3l z niemymi piszcza\u0142kami, sta\u0142y figury muzykuj\u0105cych anio\u0142\u00f3w z mechanizmem uderzaj\u0105cym w mosi\u0119\u017cne dzwonki. W wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a zachowa\u0142y si\u0119 trzy miechy klinowe z urz\u0105dzeniem dla kalikanta. W 1852 roku nieznany organmistrz, prawdopodobnie z rodziny Scherweit\u00f3w z Kr\u00f3lewca, dobudowa\u0142 czterog\u0142osowy peda\u0142, w 1871 roku August Terletzki wymieni\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 rejestr\u00f3w, a w 1917 roku skonfiskowano piszcza\u0142ki frontowe, kt\u00f3rych jeszcze w 1930 roku nie uzupe\u0142niono. Metalowa tabliczka pod \u015brodkow\u0105 wie\u017cyczk\u0105 prospektu g\u0142osi, \u017ce w 1932 roku organy odnowi\u0142a kr\u00f3lewiecka firma \u201eBruno Goebel & S\u00f6hne\u201d z fundacji doktora honoris causa Augusta Madsacka z Hanoweru, urodzonego w Jelonkach. Prawdopodobnie po 1945 roku instrument zdewastowano: zagin\u0119\u0142y niemal wszystkie metalowe piszcza\u0142ki, w g\u00f3rnej kondygnacji prospektu s\u0105 dzi\u015b namalowane na tekturze atrapy, a anio\u0142y pos\u0142u\u017cy\u0142y do ozdobienia jednego z o\u0142tarzy bocznych z drugiej po\u0142owy XX wieku. Z piszcza\u0142ek Hildebrandta zachowa\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bciowo tylko drewniany rejestr Bordun 16\u2019, a konstrukcj\u0119 szafy organowej niszcz\u0105 szkodniki drewna.\n\nDo 1945 roku by\u0142 o\u015brodkiem ewangelickiej parafii Hirschfeld, obejmuj\u0105cej Ma\u0142\u0105 Marwic\u0119, Budki, \u015aliwice, D\u0142u\u017cyn\u0119, Druzno, Krasin, Sok\u00f3\u0142k\u0119 oraz Stare i Nowe Kusy. Ostatni pastor tej parafii, Ulrich Braun, pozosta\u0142 we wsi po zaj\u0119ciu jej przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i zgin\u0105\u0142 od strza\u0142u, gdy stan\u0105\u0142 w obronie gwa\u0142conej kobiety. W taki spos\u00f3b jego \u015bmier\u0107 opisuje oficjalny serwis gminy Rychliki, na kt\u00f3rej terenie le\u017c\u0105 Jelonki.\n\nPo wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w r\u0119ce rzymskokatolickie. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego katolickie nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w tym ko\u015bciele ju\u017c w 1946 roku. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym pod numerem 640/69 decyzj\u0105 z 27 lutego 1968 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Andreas Hunoldt (1569), Caspar Nisius (1597), Gottfried Niederstetter (1619), Martin Puhlmann (1652), Johann Krintz (1669), Johann Conrad Laxdehn (1716), Gottlob Christoph Siegfried (1762), Johann Christian Ueberson (1785), Johann August John (1797), Ernst Gustav Schultz (1812\u20131854), Horst Broscheit (1942). Bez podanego roku: Michael Theodor Ebentheur, Ambrosius Melhorn.\n\n30 wrze\u015bnia 1909 roku pastor Gustav Winkler uko\u0144czy\u0142 osiemdziesi\u0105t lat i tego samego dnia, po ponad pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu czterech latach s\u0142u\u017cby, przeszed\u0142 w stan spoczynku. Z tej podw\u00f3jnej okazji prezes konsystorza D. K\u00e4hler przyjecha\u0142 do Jelonek, by wr\u0119czy\u0107 mu Order Czerwonego Or\u0142a trzeciej klasy z kokard\u0105. Winkler pochodzi\u0142 z kr\u00f3lewieckiej rodziny nauczycielskiej; ordynowany 20 maja 1855 roku w ko\u015bciele zamkowym w Kr\u00f3lewcu na duchownego wi\u0119ziennego, urz\u0119du tego nie obj\u0105\u0142, lecz wkr\u00f3tce przyszed\u0142 do Jelonek jako adiunkt tutejszego pastora, superintendenta w stanie spoczynku Ernsta Gustava Schultza (w gazecie: Schulz), a od 1856 roku by\u0142 tu pastorem \u2014 by\u0142a to jego pierwsza i ostatnia parafia. Tak\u017ce Schultz obchodzi\u0142 w Jelonkach, w 1848 roku, pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecie s\u0142u\u017cby; wed\u0142ug gazety z 58 lat urz\u0119dowania sp\u0119dzi\u0142 tu 44 (1812\u20131856; ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaje koniec urz\u0119dowania w 1854 roku), tak \u017ce obaj duchowni przepracowali w tej parafii \u0142\u0105cznie okr\u0105g\u0142e stulecie. Jesieni\u0105 1910 roku prasa nauczycielska donosi\u0142a o sporze gminy ko\u015bcielnej Hirschfeld, \u201ewsi ko\u0142o Elbl\u0105ga\u201d, zapewne tutejszej, z konsystorzem o podwy\u017ck\u0119 pensji nauczyciela-organisty: gmina przeznaczy\u0142a na ni\u0105 800 marek, a gdy konsystorz uzna\u0142 za wystarczaj\u0105ce 600 marek, zesz\u0142a do 700, lecz i tej kwoty konsystorz nie zatwierdzi\u0142; gmina obstawa\u0142a przy swojej uchwale.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119: za\u0142o\u017cona przed 1561 rokiem, pod patronatem w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br von der Gr\u00f6ben na Wiese i Hirschfeld. Liczy\u0142a 2449 dusz, 6 szk\u00f3\u0142 i 9 nauczycieli. Obja\u015bnienia almanachu zastrzegaj\u0105, \u017ce takie dawne daty pochodz\u0105 g\u0142\u00f3wnie z kroniki Harnocha i nie r\u0119cz\u0105 za ich dok\u0142adno\u015b\u0107. Nale\u017ca\u0142y do niej: Hirschfeld, Bodeck, Bardeleben, Neu Drausenau, Drausenhof, Friedrichshorst, Kleppe, Alt Ku\u00dffeld, Neu Ku\u00dffeld, Langenreihe, Leisten, Gro\u00df Marwitz, Klein Marwitz, Nahmgeist, Neuguth, Rodland, Sangershausen, Sch\u00f6nfeld, Wiese. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1909 roku, Ulrich Braun, urodzony w 1874 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych wpisanych do rejestru, powiat elbl\u0105ski, gmina Rychliki; serwis gminy Rychliki, has\u0142o Jelonki (niem. Hirschfeld); A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 36\u201338; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 248; t. 2, s. 422; t. 3, s. 851, 882, 999; t. 4, s. 1058, 1166, 1274, 1282; t. 5, s. 1407; t. 6, s. 1640, 1699; t. 7, s. 1866; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15, 83 oraz obja\u015bnienia; \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 1 pa\u017adziernika 1909 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBadische Schulzeitung\u201d, 5 listopada 1910 roku, s. 11 (obraz strony: Badische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); K. Urbaniak, \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elbl\u0105gu i jego okolicach w latach 1711\u20131725\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 239\u2013241; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/warmi%C5%84sko-mazurskie/powiat_elbl%C4%85ski/gmina_Rychliki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"rychliki.pl","url":"https://rychliki.pl/jelonki-niem-hirschfeld/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawywislane.blogspot.com","url":"https://zulawywislane.blogspot.com/2014/03/jelonki-hirschfeld.html"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 36\u201338","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 248; t. 2, s. 422; t. 3, s. 851, 882, 999; t. 4, s. 1058, 1166, 1274, 1282; t. 5, s. 1407; t. 6, s. 1640, 1699; t. 7, s. 1866","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15, 83 oraz obja\u015bnienia","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 1 pa\u017adziernika 1909 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GSDOZBQBOQQPJ4SJSHNOAXP3USETVEWR"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBadische Schulzeitung\u201d, 5 listopada 1910 roku, s. 11 (obraz strony: Badische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5LQSGGSBQILMNGLWFOLFSHGP7LZAIAU6"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Urbaniak, \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elbl\u0105gu i jego okolicach w latach 1711\u20131725\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 239\u2013241","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148286.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0518","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.028833,"lng":19.561,"name_de":"Hirschfeld","name_pl":"Jelonki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Hirschfeld)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Jerzkowicach jest nieczynny. Cmentarz le\u017ca\u0142 oko\u0142o 250 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od ostatnich zabudowa\u0144 wsi, przy le\u015bnym dukcie. Karta cmentarza z 30 maja 2008 roku opisuje jego ziele\u0144 s\u0142owami: \u201eStarodrzew w cz\u0119\u015bci wyci\u0119ty, teren cmentarza zaro\u015bni\u0119ty licznymi samosiejkami drzew\u201d. Stan nagrobk\u00f3w oceniono wtedy jako z\u0142y, a drzewostanu jako dobry; naliczono dwadzie\u015bcia nagrobk\u00f3w wolno stoj\u0105cych, z kt\u00f3rych jeden pochodzi\u0142 z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku. W 2008 roku najstarszy zachowany nagrobek pochodzi\u0142 z 1866 roku i nale\u017ca\u0142 do Charlotty Bewersdorf, zmar\u0142ej 7 listopada 1866 roku w osiemdziesi\u0105tym trzecim roku \u017cycia.\n\nJerzkowice, po niemiecku Jerskewitz, by\u0142y wsi\u0105 i dawnym maj\u0105tkiem w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Le\u017ca\u0142y na jego po\u0142udniowo-wschodnim kra\u0144cu: granic\u0105 z powiatem bytowskim by\u0142 wschodni brzeg Jeziora Jasie\u0144. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu s\u0105dowego w Bytowie, a urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142a w Czarnej D\u0105br\u00f3wce, w powiecie s\u0142upskim. Pod koniec XVIII wieku cz\u0119\u015b\u0107 wsi nale\u017ca\u0142a do kapitana Michaela Stanislausa von Zeromskiego, kt\u00f3ry w 1779 roku dokupi\u0142 od Puttkamer\u00f3w ich udzia\u0142y; jego potomkowie trzymali dobra w 1862 roku. P\u00f3\u017aniej maj\u0105tek przeszed\u0142 w r\u0119ce von Natzmer\u00f3w (1893 i 1924), a w 1938 roku \u2014 Leona von Zelewskiego.\n\nW 1784 roku Jerzkowice liczy\u0142y 29 dym\u00f3w i mia\u0142y nauczyciela; na nale\u017c\u0105cych do d\u00f3br polach Damerow, przy trakcie z L\u0119borka do Bytowa, blisko rybnego jeziora \u0141upawsko, powsta\u0142a kolonia Neu-Zeromin, a z d\u00f3br p\u0142acono 80 talar\u00f3w daniny. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w No\u017cynie (Gro\u00df-Nossin) w synodzie s\u0142upskim. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; nale\u017ca\u0142a ona do parafii ewangelickiej w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin), a przez ni\u0105 do okr\u0119gu ko\u015bcielnego bytowskiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 tam w 1638 roku wraz ze wszystkimi budynkami pleba\u0144skimi, a odbudowa ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 latami. Parafia no\u017cy\u0144ska do 1817 roku nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego, potem do ko\u0142czyg\u0142owskiego, a w 1871 roku przeniesiono j\u0105 do bytowskiego; kolatorem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br w No\u017cynie.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Jerzkowice w dw\u00f3ch wierszach, bo dzieli\u0142y si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w gminie (strona 170, pozycja 51) naliczono 78 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w. W obwodzie dworskim (strona 178, pozycja 220) naliczono 255 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i jednego innego chrze\u015bcijanina. W 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 328 mieszka\u0144c\u00f3w, 355 w 1933, 319 w 1939; w 1925 roku mieszka\u0142o tu pi\u0119ciu katolik\u00f3w.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 8 marca 1945 roku. Mieszka\u0144c\u00f3w ewakuowano wcze\u015bniej w marcu, lecz cz\u0119\u015b\u0107 wr\u00f3ci\u0142a; wysiedlano ich p\u00f3\u017aniej, mi\u0119dzy innymi 9 listopada 1946 i 3 lipca 1947 roku. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce w marcu 1945 roku wie\u015b opuszczono na rozkaz niemieckich oddzia\u0142\u00f3w. Straty wynios\u0142y 9 poleg\u0142ych, 14 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 47 zaginionych. P\u00f3\u017aniej odnaleziono 144 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 79 w NRD. Nauczycielami byli Loeper i Herbert Bujack.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170\u2013171, poz. 51 i s. 178\u2013179, poz. 220; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II: \u201eRegierungsbezirk K\u00f6slin\u201d, Stettin 1912, s. 72\u201373 (has\u0142o Gro\u00df-Nossin); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 583\u2013586 (has\u0142o Jerskewitz); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Jerzkowicach, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 972\u2013973.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Czarna D\u0105br\u00f3wka / okolice (Jerzkowice) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/czarna-dabrowka-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 972\u2013973","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0814","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.328016,"lng":17.574591,"name_de":"Jerskewitz","name_pl":"Jerzkowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Jeziernik, po niemiecku Seem\u00fchle, to dawna osada m\u0142y\u0144ska w gminie Rzeczenica, nale\u017c\u0105ca przed 1920 rokiem do powiatu cz\u0142uchowskiego w Prusach Zachodnich.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Seem\u00fchl* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu trzy domy mieszkalne i 16 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Sch\u00f6nau*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Stremlau*.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku Seem\u00fchle figuruje jako miejsce zamieszkane wchodz\u0105ce w sk\u0142ad gminy Stremlau, czyli dzisiejszego Trzmielewa: dwa budynki mieszkalne i trzynastu mieszka\u0144c\u00f3w. Liczby zapisane pod pozycj\u0105 80 na stronie 162 \u2014 169 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 137 ewangelik\u00f3w i 32 katolik\u00f3w \u2014 dotycz\u0105 ca\u0142ej tej gminy, nie samej osady. Gmin\u0119 spis przypisuje do parafii ewangelickiej w Bia\u0142ym Borze (Baldenburg) i katolickiej w Brzeziu, kt\u00f3re wymienia pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Eickfier.\n\nS\u0142ownik geograficzny wymienia Seem\u00fchle w\u015br\u00f3d d\u00f3br powiatu cz\u0142uchowskiego i podaje ich obszar: 534 morgi magdeburskie przy dw\u00f3ch domach i trzynastu mieszka\u0144cach. Stacj\u0119 pocztow\u0105 i parafi\u0119 katolick\u0105 S\u0142ownik umieszcza w Eickfier, a gmin\u0119 i szko\u0142\u0119 w Trzmielewie.\n\nAgathon Harnoch liczy dla parafii w Bia\u0142ym Borze w 1890 roku 3600 dusz. Ksi\u0119gi metrykalne parafii w Bia\u0142ym Borze si\u0119gaj\u0105 1765 roku. W parafii tej Harnoch wymienia cztery miejsca szkolne \u2014 Bia\u0142y B\u00f3r, Grabowo, Brze\u017anic\u0119 i Wittfelde \u2014 a przy nich dziewi\u0119\u0107 dalszych osad, w\u015br\u00f3d nich Pieni\u0119\u017cnic\u0119. Jeziernika Harnoch w\u015br\u00f3d nich nie wymienia \u2014 \u201eSeem\u00fchl\u201d figuruje u niego w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii w Drzonowie (Sch\u00f6nau), licz\u0105cej 1100 dusz. Spis z 1 grudnia 1910 roku zalicza Seem\u00fchle do parafii ewangelickiej w Drzonowie (Sch\u00f6nau).\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1995 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201ebrak nagrobk\u00f3w, drzewostan w 50 %\u201d. Cmentarz, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku i zajmuj\u0105cy sze\u015b\u0107 setnych hektara, le\u017ca\u0142 przed wsi\u0105 przy drodze dojazdowej, bez muru ogrodzeniowego i bramy. W karcie zapisano, \u017ce czytelne pozostawa\u0142y granice pierwotnego uk\u0142adu cmentarza. Wzd\u0142u\u017c granicy ros\u0142y wtedy dwie sosny i sze\u015b\u0107 \u015bwierk\u00f3w w dobrym stanie, wewn\u0105trz za\u015b osika i lilak. Cmentarz figuruje w ewidencji cmentarzy Pomorza jako obiekt ewangelicki. W dost\u0119pnym wyci\u0105gu wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w nie znaleziono tego cmentarza; wyci\u0105g obejmuje z powiatu cz\u0142uchowskiego gmin\u0119 i miasto Cz\u0142uch\u00f3w oraz miasto Czarne.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kra\u015bniewo (Sch\u00f6nau) i podaje tu 40 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau \u2014 powiat Schlochau, strony 162 i 163, pozycja 80 wraz z wykazem miejsc zamieszkanych; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 494; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 206; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (wyci\u0105g z 29 sierpnia 2026); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Schlochau, s. 54\u201355, wykaz osad przy poz. 83; karta cmentarza w Jezierniku, oprac. H. Grecki, 1995 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. X, has\u0142o Seemuehle; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 144\u2013145; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Jeziernik (powiat cz\u0142uchowski) \u2013 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Jeziernik_(powiat_cz%C5%82uchowski)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. X, has\u0142o Seemuehle","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0663","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.834531,"lng":16.869815,"name_de":"Seem\u00fchle","name_pl":"Jeziernik \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sch\u00f6nsee \u2014 dzi\u015b Jeziernik w gminie Ostaszewo, w powiecie nowodworskim \u2014 le\u017cy na \u017bu\u0142awach. Nazwa pada po raz pierwszy w 1333 roku, w przywileju dla s\u0105siedniego Ostaszewa, jako punkt graniczny; w niedziel\u0119 Laetare, 6 marca 1334 roku, wielki mistrz Luter z Brunszwiku wystawi\u0142 wsi w\u0142asny przywilej, nadaj\u0105c Gerkemu i Hartwigowi 60 w\u0142\u00f3k na prawie che\u0142mi\u0144skim. W tym samym przywileju tutejszemu ko\u015bcio\u0142owi parafialnemu i jego plebanowi nadano cztery w\u0142\u00f3ki. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w prowincji Prusy Zachodnie (rejencja gda\u0144ska), w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska \u2014 powiatu Wielkie \u017bu\u0142awy z siedzib\u0105 w Nowym Dworze Gda\u0144skim. W latach 1939\u20131945 Jeziernik nale\u017ca\u0142 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nZachowany ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego, o murach z XIV wieku, jest dawn\u0105 far\u0105 katolick\u0105. W 1637 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jezierniku opisano jako budowl\u0119 z litego muru, z wie\u017c\u0105 wymagaj\u0105c\u0105 naprawy. W zapisie z 1647 roku u\u015bci\u015blono, \u017ce dzwonnica by\u0142a murowana od do\u0142u, a jej g\u00f3rna cz\u0119\u015b\u0107 zbita z desek. W XVII wieku Jeziernik mia\u0142 w\u0142asnego plebana, kt\u00f3ry bywa\u0142 zarazem duszpasterzem Ostaszewa; pod koniec stulecia pleban przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Ostaszewa i odt\u0105d zarz\u0105dza\u0142 Jeziernikiem stamt\u0105d, jako ko\u015bcio\u0142em z\u0142\u0105czonym. W Ostaszewie ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki mia\u0142 swoj\u0105 fili\u0119 w Jezierniku; dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego. W 1832 roku prze\u0142o\u017cono dach zakrystii i cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142aci p\u00f3\u0142nocnej mnichem i mniszk\u0105, co kosztowa\u0142o oko\u0142o 750 talar\u00f3w, a w 1889 roku he\u0142m wie\u017cy dosta\u0142 nowe d\u0119bowe gonty. Wn\u0119trze mierzy 7,32 na 16 metr\u00f3w. Do rejestru zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano pod numerem A-181 8 kwietnia 1960 roku.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Jezierniku 589 mieszka\u0144c\u00f3w: 235 ewangelik\u00f3w, 234 katolik\u00f3w i 120 zapisanych jako inni chrze\u015bcijanie. W statystyce Harnocha i w spisie powszechnym z 1885 roku ewangelicy z Jeziernika nale\u017c\u0105 do parafii w Ostaszewie (Sch\u00f6neberg), obejmuj\u0105cej 1 000 dusz i maj\u0105cej szko\u0142y w Ostaszewie i w Jezierniku.\n\nBernhard Schmid dopatrywa\u0142 si\u0119 w Jezierniku \u015blad\u00f3w najstarszego, ryglowego budownictwa \u017cu\u0142awskiego \u2014 prostych sal na rzucie prostok\u0105ta, o \u015bcianach z ci\u0105g\u0142ych s\u0142up\u00f3w, z drugiego i trzeciego dziesi\u0119ciolecia XIV wieku, czyli z czasu planowego zasiedlania Wielkich \u017bu\u0142aw; takie budowle podmurowywano tu p\u00f3\u017aniej, podobnie jak w Gnojewie i M\u0105towach Wielkich. Murowany korpus, z ceg\u0142y wielkiego formatu w w\u0105tku gotyckim, wi\u0105za\u0142 z latami 1390\u20131400, a jego wschodni szczyt \u2014 z filarkami wi\u0105zkowymi i fryzem o maswerku wyci\u0105ganym w stiuku \u2014 por\u00f3wnywa\u0142 z po\u0142udniowym szczytem prezbiterium ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku. Strop w Jezierniku, podobnie jak w M\u0105towach Wielkich, by\u0142 kolebkowy, a w tym rozwi\u0105zaniu Schmid widzia\u0142 pokrewie\u0144stwo z budownictwem ko\u015bcio\u0142\u00f3w norweskich. \u015aciana p\u00f3\u0142nocna jest bezokienna; murowanej wie\u017cy ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mia\u0142: dzwony wisia\u0142y w wysokiej drewnianej dzwonnicy na niskim murowanym cokole, zwie\u0144czonej o\u015bmioboczn\u0105 latarni\u0105, jak w M\u0105towach Wielkich, Bor\u0119tach, Lubieszewie i Ko\u0144czewicach. Viktor Zirkwitz odnotowa\u0142 ponadto konstrukcj\u0119 usztywniaj\u0105c\u0105 szczyt wschodni, umieszczon\u0105 na strychu, oraz krucht\u0119 przy \u015bcianie po\u0142udniowej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Ostaszewo (Sch\u00f6neberg) i podaje tu 233 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 283\u2013284 oraz s. XLI i s. 3\u20134 przegl\u0105du budownictwa ko\u015bcielnego; V. Zirkwitz (rozprawa 1933, druk Danzig 1940); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 438 (Sch\u00f6neberg); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Zabytek.pl \u2014 Jeziernik, ko\u015bci\u00f3\u0142 fil. \u015bw. Jerzego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0383","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.20968,"lng":18.98636,"name_de":"Sch\u00f6nsee","name_pl":"Jeziernik \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (Sch\u00f6nsee, ob. \u015bw. Jerzego)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki Jezierzyc (do 1947 roku Jeseritz) le\u017cy oko\u0142o 1,5 kilometra na po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie polnej drogi wiod\u0105cej niegdy\u015b do Ryczewa. Dziewi\u0119tnastowieczne mapy, w tym arkusz Messtischbl\u00e4tter z 1890 roku, pokazuj\u0105 go jako niewielkie dwukwaterowe za\u0142o\u017cenie na planie prostok\u0105ta; zajmuje oko\u0142o 1020 metr\u00f3w kwadratowych. Daty za\u0142o\u017cenia nie podaje ani ewidencja konserwatorska, ani monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego. Dzi\u015b otacza go las, a granice wyznacza wa\u0142 ziemny poro\u015bni\u0119ty starymi d\u0119bami. Zachowa\u0142 si\u0119 pierwotny przebieg alejki dojazdowej, obsadzonej niegdy\u015b \u2014 jak wskazuje szcz\u0105tkowy starodrzew \u2014 r\u00f3wnie\u017c d\u0119bami.\n\nW 1784 roku Jezierzyce, do kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142y pola Seddin, liczy\u0142y dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w.\n\nCmentarz jest nieczynny i zdewastowany, ale kilkana\u015bcie miejsc poch\u00f3wku pozostaje czytelnych. Przy granicy kwatery p\u00f3\u0142nocnej stoi grobowiec z podziemnymi kryptami. Udokumentowano dwa krzy\u017ce \u017celiwne z 1909 i 1914 roku, cztery nagrobki w kszta\u0142cie pnia drzewa, dwa betonowe pomniki z pust\u0105 p\u0142ycin\u0105 po tablicy inskrypcyjnej, dwie ceglane wn\u0119ki grobowe oraz oko\u0142o dwudziestu czterech rozbitych nagrobk\u00f3w. Z p\u0142yt nagrobnych zachowa\u0142 si\u0119 fragment z czytelnym owalnym miejscem na fotografi\u0119 zmar\u0142ego.\n\nPochowano tu dziesi\u0119cioro uchod\u017ac\u00f3w z Prus Wschodnich \u2014 ofiary katastrofy kolejowej na dworcu w Jezierzycach. Wczesnym rankiem 19 lutego 1945 roku poci\u0105g sanitarny najecha\u0142 na stoj\u0105cy poci\u0105g z uchod\u017acami; w ostatnim wagonie poci\u0105gu z uchod\u017acami zgin\u0119\u0142o dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b, a czterna\u015bcie zosta\u0142o rannych. Superintendent s\u0142upski Otto Gehrke, do kt\u00f3rego parafii \u015bwi\u0119tego Piotra nale\u017ca\u0142y Jezierzyce, opisa\u0142 w swojej relacji poci\u0105g z uchod\u017acami, kt\u00f3ry d\u0142ugo sta\u0142 przed semaforem: gdy odjecha\u0142, kolejarze znale\u017ali przy nasypie trzydzie\u015bcioro zmar\u0142ych dzieci, wyniesionych z poci\u0105gu. Gehrke pochowa\u0142 je na cmentarzu w Jezierzycach. Relacja nie podaje dnia tego zdarzenia ani nie \u0142\u0105czy go z katastrof\u0105. W dniu 8 marca wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie.\n\nJ\u00fcrgen L\u00fcdtke, kt\u00f3rego rodzina mieszka\u0142a w Jezierzycach do 1948 roku, podaje, \u017ce w 1945 roku pochowano tu jego dziadka, Carla Ernsta Roberta Schakowske, i jego najm\u0142odsz\u0105 c\u00f3rk\u0119 Ilse; oboje zmarli na tyfus. W 2013 roku szuka\u0142 ich grobu na cmentarzu, ale go nie znalaz\u0142. Na kilku grobach sta\u0142y wtedy jeszcze stare znicze, cho\u0107 cmentarz od dawna by\u0142 nieczynny. Od kiedy przestano tu chowa\u0107 zmar\u0142ych, L\u00fcdtke nie wie; potem poch\u00f3wki odbywa\u0142y si\u0119 w Seddin. Jescow von Puttkamer, zmar\u0142y w 2022 roku, z kt\u00f3rym L\u00fcdtke rozmawia\u0142 o cmentarzu, m\u00f3wi\u0142 mu, \u017ce jedno ze zniszczonych miejsc poch\u00f3wku to grobowiec rodzinny Puttkamer\u00f3w.\n\nJezierzyce le\u017ca\u0142y przed 1945 rokiem w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; dzi\u015b nale\u017c\u0105 do powiatu s\u0142upskiego. By\u0142a to wie\u015b szlachecka: po 1491 roku Belowowie oddali j\u0105 w drodze zamiany Puttkamerom, w kt\u00f3rych r\u0119kach \u2014 z przerw\u0105 w latach 1801\u20131858 \u2014 pozostawa\u0142a do 1945 roku. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Jezierzycach nie postawiono; mieszka\u0144cy, w wi\u0119kszo\u015bci luteranie, nale\u017celi do parafii przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. W 1925 roku mieszka\u0142o tu czterna\u015bcioro katolik\u00f3w, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 343 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce w domach osiedlili si\u0119 Polacy, a mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. 168 z nich odnaleziono p\u00f3\u017aniej w RFN, 71 w NRD. Straty wynios\u0142y 6 poleg\u0142ych, 11 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 44 zaginionych. Nauczycielami byli Buchholz i Emil Ganz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Jezierzyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 179; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 586\u2013590; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 973; \u201eDokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa\u201d, oprac. Theodor Schieder, t. I/1, 1954, nr 65: relacja superintendenta s\u0142upskiego Ottona Gehrkego (odpis uwierzytelniony z 7 marca 1950 roku); J. L\u00fcdtke, zg\u0142oszenie do atlasu z 1 listopada 2026 roku i listy do autora atlasu z 5 i 6 listopada 2026 roku, zdj\u0119cia z 2013 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Jezierzyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/1435-2/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 973","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa\u201d, oprac. Theodor Schieder, t. I/1, 1954, nr 65: relacja superintendenta s\u0142upskiego Ottona Gehrkego (odpis uwierzytelniony z 7 marca 1950 roku)","url":"http://doku.zentrum-gegen-vertreibung.de/archiv/oderneisse1/kapitel-6-1-1-8-2.htm"},{"typ":"korespondencja","tytul":"J. L\u00fcdtke, zg\u0142oszenie do atlasu z 1 listopada 2026 roku i listy do autora atlasu z 5 i 6 listopada 2026 roku, zdj\u0119cia z 2013 roku","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0681","image_url":"/static/atlas/foto/luedtke_2026/cm-0681_jezierzyce_01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.490165,"lng":17.102837,"name_de":"Jeseritz","name_pl":"Jezierzyce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w Jeziorze (po niemiecku Thiensdorf), w gminie Markusy na \u017bu\u0142awach Malborskich, le\u017cy za zborem, na terpie \u2014 sztucznym wzniesieniu. Za\u0142o\u017cono go na planie prostok\u0105ta na pocz\u0105tku XVIII wieku i grzebano tu do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej. Pierwotnie dzieli\u0142y go na cztery kwatery dwie prostopad\u0142e aleje; zosta\u0142a z nich jedna \u2014 aleja starych lip poprowadzona dok\u0142adnie na osi zboru. Dzi\u015b cmentarz jest bardzo zniszczony i zaniedbany, cho\u0107 niezaro\u015bni\u0119ty. Zachowa\u0142y si\u0119 nagrobki rodzin Penner\u00f3w i Bartel\u00f3w oraz trzy tablice inskrypcyjne z wyci\u0119tymi krzy\u017cami \u0142aci\u0144skimi: dwie granitowe i fragment tablicy z piaskowca.\n\nWie\u015b powsta\u0142a jako osada ol\u0119derska i nie podlega\u0142a \u017cadnemu ko\u015bcio\u0142owi. Schmid oddaje to \u0142aci\u0144sk\u0105 formu\u0142\u0105 *nulli ecclesiae subiacet*. Osadnicy przyszli z Niderland\u00f3w za panowania kr\u00f3l\u00f3w polskich, z zapewnion\u0105 wolno\u015bci\u0105 wyznania, \u017ceby osuszy\u0107 i obsia\u0107 niziny \u2014 Harnoch pisze o rodzinach ewangelicko-lutera\u0144skich i mennonickich. Wykaz duchownych pruskich podaje, \u017ce wsie tworz\u0105ce parafi\u0119 le\u017ca\u0142y pierwotnie na bagnach i \u017ce od osadnik\u00f3w z Niderland\u00f3w wzi\u0119\u0142a si\u0119 nazwa \u017bu\u0142aw Malborskich jako \u201eholendr\u00f3w malborskich\u201d.\n\nWed\u0142ug has\u0142a encyklopedycznego prawo do w\u0142asnych poch\u00f3wk\u00f3w potwierdzi\u0142 spo\u0142eczno\u015bci mennonickiej kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw IV w 1638 roku; zgody na budow\u0119 dom\u00f3w modlitwy przysz\u0142y w XVIII wieku. Mennonici mieli w Jeziorze w\u0142asny dom modlitwy \u2014 Harnoch wymienia dwa, w Jeziorze i w Markusach \u2014 i w\u0142asn\u0105 kancelari\u0119: gmina Thiensdorf-Markushof prowadzi\u0142a ksi\u0119gi urodze\u0144, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1776 roku, a chrzt\u00f3w od 1800 roku. W Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku przechowywany jest duplikat ksi\u0105g gminy mennonickiej z 1812 roku.\n\nWed\u0142ug Harnocha parafi\u0119 Thiensdorf ufundowa\u0142 z rozkazu Gustawa Adolfa kanclerz Axel Oxenstierna dokumentem wystawionym w Elbl\u0105gu. Pierwszy dokument w sprawie tutejszego ko\u015bcio\u0142a wystawiono po szwedzku w obozie polowym pod Ornet\u0105 9 pa\u017adziernika 1627 roku, a fundacj\u0119 podpisa\u0142 w\u0142asnor\u0119cznie kanclerz Szwecji Axel Oxenstierna w Elbl\u0105gu. Rhesa w 1834 roku t\u0142umaczy\u0142 zw\u0142ok\u0119 w budowie ko\u015bcio\u0142a wrogo\u015bci\u0105 katolickiego duchowie\u0144stwa. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 nied\u0142ugo po 1636 roku, kiedy so\u0142tysi i rajcy wszystkich wsi parafii zobowi\u0105zali si\u0119 go wznie\u015b\u0107. Gdy podupad\u0142, wystarano si\u0119 w 1752 roku o zgod\u0119 na nowy \u2014 udzielono jej, jak powiadano, pod warunkiem, \u017ce budowa zajmie dob\u0119. Konstrukcj\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142 mistrz ciesielski George Poed w Clementsf\u00e4hre nad Nogatem; ch\u0142opi przewie\u017ali j\u0105 noc\u0105 i postawili do wieczora nad starym ko\u015bcio\u0142em i wok\u00f3\u0142 niego. Organy sprowadzono noc\u0105, 9 pa\u017adziernika, polnymi drogami. \u015awi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 19 stycznia 1794 roku. By\u0142 to prosty, zorientowany budynek szachulcowy bez wie\u017cy i bez dzwon\u00f3w, od 1848 roku pod dach\u00f3wk\u0105. W ko\u015bciele by\u0142y rze\u017abiony o\u0142tarz, ambona oraz organy o trzynastu g\u0142osach. Parafia liczy\u0142a 3300 dusz i mia\u0142a sze\u015b\u0107 cmentarzy, a jej ksi\u0119gi metrykalne si\u0119gaj\u0105 1684 roku.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Thiensdorf* 13 budynk\u00f3w mieszkalnych i 134 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 70 ewangelik\u00f3w, 16 katolik\u00f3w i 48 mennonit\u00f3w. Wymienia\u0142 tu dwie zagrody cha\u0142upnicze. W podr\u0119czniku zapisano, \u017ce katolicy nale\u017celi do parafii w Thiergarth, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w gminie 200 mieszka\u0144c\u00f3w: 156 ewangelik\u00f3w, 10 katolik\u00f3w i 34 innych chrze\u015bcijan; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Jeziorze (Thiensdorf). Spis z 1 grudnia 1910 roku poda\u0142 166 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich niemieckoj\u0119zycznych: 120 ewangelik\u00f3w, 13 katolik\u00f3w i 33 innych chrze\u015bcijan.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W sprawie daty postawienia ko\u015bcio\u0142a Harnoch podaje 17 czerwca 1753 roku, a Martin Bergau, pisz\u0105cy w 1753 roku \u2014 rok 1752. W sprawie daty fundacji parafii przez Axela Oxenstiern\u0119 Harnoch podaje 13 wrze\u015bnia 1631 roku, a wykaz duchownych pruskich \u2014 16 lipca 1631 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 122 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 3007 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 442\u2013444; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycje 152 i 581; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d; has\u0142o \u201eCmentarz mennonicki w Jeziorze\u201d w Encyklopedii Warmii i Mazur; materia\u0142y turystyczne gminy Markusy; katalog cmentarzy \u017bu\u0142aw, zulawy.infopl.info; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16\u201317, poz. 132; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat malborski, s. 36\u201337, poz. 112; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 214; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 146; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"markusy.pl","url":"https://markusy.pl/turystyka"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 442","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 214","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 146","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0961","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.06536,"lng":19.39541,"name_de":"Thiensdorf","name_pl":"Jezioro \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Jeziorze (do 1945 roku Thiensdorf) stoi po\u015brodku wsi w gminie Markusy na \u017bu\u0142awach. Murowan\u0105, neogotyck\u0105 i orientowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w latach 1898\u20131899 na planie prostok\u0105ta, z wie\u017c\u0105 od zachodu zwie\u0144czon\u0105 he\u0142mem z kul\u0105 i krzy\u017cem. Po 1945 roku przej\u0119li j\u0105 katolicy; nosi dzi\u015b wezwanie Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego w 1947 roku zacz\u0119to przystosowywa\u0107 opuszczony ko\u015bci\u00f3\u0142 do kultu katolickiego; administrator parafii, ksi\u0105dz Teofil Chrobak, zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 wtedy do Starostwa Powiatowego w Malborku z pro\u015bb\u0105 o przej\u0119cie \u015bwi\u0105tyni. Pro\u015bb\u0119 popar\u0142 zarz\u0105d gminy w \u017burawcu i ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano. Przy ko\u015bciele stoi granitowy obelisk z krzy\u017cem, postawiony oko\u0142o 1920 roku ku pami\u0119ci poleg\u0142ych w latach 1914\u20131918. \u26a0 Nie nale\u017cy myli\u0107 tej \u015bwi\u0105tyni ze zborem mennonickim z 1865 roku, kt\u00f3ry stoi w tej samej wsi, oko\u0142o 1,2 kilometra st\u0105d na po\u0142udniowy wsch\u00f3d, i po wojnie s\u0142u\u017cy\u0142 za magazyn.\n\nTutejsza parafia ewangelicka ma pochodzenie, jakiego nie ma \u017cadna inna na \u017bu\u0142awach: swoje uposa\u017cenie zawdzi\u0119cza Szwedom. Osadnicy, kt\u00f3rzy przyszli w te strony z Niderland\u00f3w za panowania kr\u00f3l\u00f3w polskich, mieli osuszy\u0107 i zagospodarowa\u0107 \u017cu\u0142awskie niziny, a w zamian zapewniono im wolno\u015b\u0107 wyznania; byli w\u015br\u00f3d nich i luteranie, i mennonici. Wykaz duchownych pruskich opowiada to tak: wsie tworz\u0105ce parafi\u0119 le\u017ca\u0142y pierwotnie na bagnach, a dopiero za kr\u00f3l\u00f3w polskich sprowadzono tu z Niderland\u00f3w rodziny ewangelickie i mennonickie, kt\u00f3rym obiecano wolno\u015b\u0107 wyznania \u2014 od nich wzi\u0119\u0142o si\u0119 okre\u015blanie \u017bu\u0142aw Malborskich mianem \u201eholendr\u00f3w malborskich\u201d. Mimo tego zapewnienia ewangelicy d\u0142ugo pozostawali bez ko\u015bcio\u0142a. Zmieni\u0142o si\u0119 to po wkroczeniu wojsk szwedzkich: gdy na mocy rozejmu z 1629 roku \u017bu\u0142awy Malborskie pozosta\u0142y w dyspozycji kr\u00f3la Szwecji, parafi\u0119 w Thiensdorf z rozkazu Gustawa Adolfa uposa\u017cy\u0142 \u2014 albo tylko potwierdzi\u0142 \u2014 kanclerz Axel Oxenstierna. Zanim to nast\u0105pi\u0142o, nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w domu prywatnym na granicy Markus\u00f3w. Parafia nie by\u0142a jednak ca\u0142kiem nowa: ju\u017c przywilej Gustawa Adolfa z 9 pa\u017adziernika 1627 roku m\u00f3wi o wsiach, kt\u00f3re \u201eseit langer Zeit\u201d (od dawna) nale\u017ca\u0142y do jednej parafii, nakazuje zachowa\u0107 t\u0119 \u201ealte Fundation\u201d (dawn\u0105 fundacj\u0119) i wspomina poprzednik\u00f3w pastora Severusa (Max Toeppen, 1889, s. 103\u2013104).\n\nDat\u0119 fundacji \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 dwojako. Harnoch przytacza dokument wystawiony w Elbl\u0105gu 13 wrze\u015bnia 1631 roku, podpisany w\u0142asnor\u0119cznie przez kanclerza i opatrzony jego piecz\u0119ci\u0105; Rhesa datuje fundacj\u0119 na 16 lipca 1631 roku, a najwcze\u015bniejsze pismo w sprawie tutejszego ko\u015bcio\u0142a \u2014 szwedzkie, z piecz\u0119ci\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105, wystawione w obozie polowym pod Ornet\u0105 \u2014 na 9 pa\u017adziernika 1627 roku. Dokument fundacyjny wymienia jedena\u015bcie wsi parafii, mi\u0119dzy innymi Markusy, Thiensdorf, Eichenhorst i Wengeln, a na utrzymanie ko\u015bcio\u0142a przeznacza trzy w\u0142\u00f3ki w Thiensdorf, z czego jedna mia\u0142a przypa\u015b\u0107 duchownemu, wolna od czynszu i powinno\u015bci. Kr\u00f3l polski dokument zatwierdzi\u0142, ale w\u0142\u00f3k nigdy nie wyznaczono. Oxenstierna zostawi\u0142 ko\u015bcio\u0142owi sw\u00f3j herb malowany na tablicach woskowych; jeszcze pod koniec XIX wieku przechowywano go w registraturze parafialnej, a parafia u\u017cywa\u0142a tego znaku w swojej piecz\u0119ci. Anonimowy artyku\u0142 o dziejach tutejszego ko\u015bcio\u0142a, og\u0142oszony w 1835 roku w \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d, dodaje, \u017ce orygina\u0142 dokumentu fundacyjnego od 1752 roku znajdowa\u0142 si\u0119 w Malborku, a w registraturze parafialnej le\u017ca\u0142 s\u0105downie uwierzytelniony odpis. Herb Oxenstierny znajdowa\u0142 si\u0119 te\u017c jako ozdoba nad oknem jednej z izb starej plebanii, zast\u0105pionej now\u0105 w latach 1827\u20131828; autor artyku\u0142u, syn tutejszego pastora, wspomina, jak ojciec wyjmowa\u0142 ten stary barwny herb i jak opowiadano wtedy o Gustawie Adolfie, jego kanclerzu i budowie ko\u015bcio\u0142a. Piotr Birecki (2021) wymienia Jezioro w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych nowe budynki ko\u015bcielne o konstrukcji szkieletowej powsta\u0142y, gdy realizowano mi\u0119dzy innymi nakazy szwedzkiego kr\u00f3la Gustawa Adolfa.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) streszcza szwedzki przywilej Gustawa Adolfa z 9 pa\u017adziernika 1627 roku: na skarg\u0119 tutejszego duchownego Jerzego Severusa kr\u00f3l nakaza\u0142 w nim wsiom zapisanym w S\u0142owniku jako K\u0119pnowo, Markusy, Tyrgart oraz Stary i Pruski Rozengart wr\u00f3ci\u0107 do parafii, od kt\u00f3rej si\u0119 od\u0142\u0105czy\u0142y; orygina\u0142 przechowywano w archiwum parafialnym. Max Toeppen (1889) nazywa ten przywilej najstarszym zachowanym dokumentem parafii; orygina\u0142 nosi\u0142 w\u0142asnor\u0119czny podpis Gustawa Adolfa i szwedzk\u0105 piecz\u0119\u0107 pa\u0144stwow\u0105. Pastor Krause powierzy\u0142 mu dokument, a Toeppen og\u0142osi\u0142 jego szwedzki tekst wraz z niemieckim przek\u0142adem. Zaznacza te\u017c, \u017ce Abraham Hartwich w opisie \u017bu\u0142aw tego przywileju nie wymienia, a Rhesa wiedzia\u0142 o nim, ale nie zdo\u0142a\u0142 go przet\u0142umaczy\u0107. W czasie wydania tomu dzia\u0142a\u0142a we wsi szko\u0142a ewangelicka.\n\nPierwszym duchownym by\u0142 Georg M\u00fcller \u2014 wed\u0142ug Harnocha powo\u0142any w 1626 roku, wed\u0142ug Rhesy g\u0142osz\u0105cy tu kazania ju\u017c w 1625. Po nim, od 1636 roku, urz\u0105d sprawowa\u0142 Martin Pisanus \u2014 pierwszy pastor parafii ufundowanej przez szwedzkiego kanclerza, autor najstarszej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w. Artyku\u0142 z 1835 roku przypuszcza, \u017ce oko\u0142o 1636 roku nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 dopiero uko\u0144czony i po\u015bwi\u0119cony, skoro od tego roku zaczyna si\u0119 pierwszy rejestr chrzt\u00f3w. Parafia obejmowa\u0142a wed\u0142ug niego ju\u017c wtedy dwadzie\u015bcia miejscowo\u015bci, a p\u00f3\u017aniej dosz\u0142y jeszcze trzy, po\u0142o\u017cone cz\u0119\u015bciowo w najbardziej bagnistej okolicy nad rzek\u0105 Dzierzgo\u0144 (Sorge) i za Gustawa Adolfa jeszcze niezagospodarowane. W 1835 roku owe dwadzie\u015bcia trzy gminy mia\u0142y wed\u0142ug artyku\u0142u oko\u0142o 200 w\u0142\u00f3k che\u0142mi\u0144skich i oko\u0142o 4000 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich blisko 800 dzieci w wieku szkolnym. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha pastor Martin Pisanus, powo\u0142any w 1636 roku, g\u0142osi\u0142 jeszcze kazania w domu Bo\u017cym nad rzek\u0105 Tin\u0105, ale za jego urz\u0119dowania gmina przenios\u0142a zgromadzenia na miejsce, gdzie za czas\u00f3w Hartwicha sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142. Rok budowy pierwszego ko\u015bcio\u0142a nie jest znany. 14 wrze\u015bnia 1636 roku so\u0142tysi i rajcy wszystkich wsi parafii zobowi\u0105zali si\u0119 dokumentem do jego wzniesienia. Katolicka wizytacja z 1647 roku, om\u00f3wiona przez Jana Wi\u015bniewskiego, notuje w \u201eTinsdorf\u201d dom modlitwy zbudowany po wojnie szwedzkiej, kt\u00f3rego duchowny udziela\u0142 sakrament\u00f3w tak\u017ce mieszka\u0144com Markus\u00f3w i R\u00f3\u017can. Wi\u015bniewski uto\u017csamia t\u0119 wie\u015b z Tulicami, ale Markusy i R\u00f3\u017cany nale\u017ca\u0142y do parafii w Jeziorze, a na wcze\u015bniejszej stronie ten sam autor pisze \u201eJezioro (in Thinsdorff)\u201d, tote\u017c wiadomo\u015b\u0107 odnosi si\u0119 raczej do Jeziora.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) pierwszego pastora w Jeziorze, po niemiecku Thiensdorf, Jerzego M\u00fcllera z\u0142o\u017cono z urz\u0119du, bo jego \u017cycie nie zgadza\u0142o si\u0119 z nauk\u0105; po \u015bmierci Pisanusa w 1649 roku powo\u0142ano Krzysztofa Hayniusa z Pragi, wcze\u015bniej nauczyciela gimnazjum elbl\u0105skiego, kt\u00f3ry w 1660 roku przeszed\u0142 do Przezmarku (Preu\u00dfisch Mark). Wed\u0142ug Hartwicha w 1662 roku pastorem w Jeziorze zosta\u0142 Eliasz Dogen z Marchii, w 1664 roku Gabriel Schwarz z Elbl\u0105ga, zmar\u0142y 10 lutego 1678 roku, w tym samym roku Micha\u0142 Horst, rodem z Fiszewa, zmar\u0142y po roku, a w 1679 roku Gottfried Ernesti z Bartoszyc, dawny konrektor w Malborku, zmar\u0142y w 1694 roku w \u015bwi\u0119to Oczyszczenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Jak podaje Abraham Hartwich (1723), Michael Horst, urodzony w 1660 roku w Fiszewie, w 1678 roku zosta\u0142 pastorem w Jeziorze, po niemiecku Thiensdorf \u2014 jako jeden z nielicznych duchownych wywodz\u0105cych si\u0119 z \u017cu\u0142awskich ch\u0142op\u00f3w.\n\nZim\u0105 1695 roku pastora Leonarda W\u00e4chtera, przybysza z G\u00f3rnych W\u0119gier, wywo\u0142ano wieczorem przed dom, wrzucono w szlafroku na sanie i zawieziono do biskupa sufragana w Zwierznie, kt\u00f3ry zarzuci\u0142 mu, \u017ce nie \u017c\u0105da od proboszcza katolickiego zezwole\u0144 na chrzty i \u015bluby. Pastora pobito, a ca\u0142e \u017bu\u0142awy poskar\u017cy\u0142y si\u0119 kr\u00f3lowi Janowi III, kt\u00f3ry t\u0119 przemoc surowo zgani\u0142. Anonimowy \u201eKurtzer Bericht\u201d o stanie ewangelickich nabo\u017ce\u0144stw na \u017bu\u0142awach Malborskich, og\u0142oszony w 1724 roku w \u201eErleutertes Preu\u00dfen\u201d, podaje daty tego zaj\u015bcia: sufragan che\u0142mi\u0144ski Skotnicki, jako proboszcz w Zwierznie, kaza\u0142 3 lutego 1695 roku \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 na drodze w Zwierznie z sa\u0144 pastora z Lichtenfelde Jakuba Zillichiusa, kt\u00f3ry wraca\u0142 z Elbl\u0105ga do domu, a nazajutrz si\u0142\u0105 zabra\u0107 z mieszkania tutejszego pastora Leonarda W\u00e4chtera i pod b\u0142ahym pretekstem bardzo \u017ale z nimi post\u0105pi\u0107. Wed\u0142ug tego tekstu dw\u00f3r pisemnie zgani\u0142 sufraganowi t\u0119 przemoc, a 20 lutego tego samego roku wydano pod piecz\u0119ci\u0105 koronn\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 deklaracj\u0119, kt\u00f3ra potwierdzi\u0142a ewangelick\u0105 wolno\u015b\u0107 religijn\u0105; przytoczony w tym samym tek\u015bcie przywilej Augusta II z 16 maja 1700 roku datuje deklaracje Jana III na 28 lutego 1695 roku. Artyku\u0142 z 1835 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rego wiadomo\u015bci o tym zdarzeniu zachowa\u0142y si\u0119 w tutejszej registraturze, opowiada t\u0119 spraw\u0119 z innymi szczeg\u00f3\u0142ami: sufragan siedzia\u0142 zimowym wieczorem w probostwie w Zwierznie z kilkoma innymi duchownymi katolickimi i postanowiono, jak pisze autor, \u201esich mit dem lutherischen Pr\u00e4dikanten einen Spa\u00df zu machen\u201d (zabawi\u0107 si\u0119 kosztem lutera\u0144skiego predykanta). Pastora wywo\u0142ano w \u015brodku nocy pod pozorem wezwania do umieraj\u0105cego, w Zwierznie wyszydzono go, a gdy odpowiada\u0142 ze spokojn\u0105 godno\u015bci\u0105, pobito. Nast\u0119pca Leonarda W\u00e4chtera, Samuel Bachmann z Elbl\u0105ga, s\u0142u\u017cy\u0142 tu niemal jedena\u015bcie lat, po czym odszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Elbl\u0105gu. W 1713 roku pow\u00f3d\u017a tak zniszczy\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142, \u017ce pastor Jan Pfeiffer odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa z ch\u00f3ru, dop\u00f3ki w latach 1714\u20131715 budynku nie podniesiono i nie odnowiono. Jak podaje Wi\u015bniewski, 12 maja 1724 roku biskup zanotowa\u0142, \u017ce predykant z Jeziora czyta Ewangeli\u0119 i g\u0142osi kazania po polsku.\n\nGdy budowla podupad\u0142a, w 1752 roku wyst\u0105piono do polskiego urz\u0119du ekonomicznego w Malborku o zgod\u0119 na now\u0105. Konstrukcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a ociosano i zwi\u0105zano w Clementsf\u00e4hre nad Nogatem, dwie mile od wsi, u cie\u015bli George'a Poeda, po czym gospodarze z Thiensdorf przewie\u017ali go w ci\u0105gu jednej nocy i 17 czerwca 1753 roku, do wieczora, postawili szachulcow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na miejscu starej. Nabo\u017ce\u0144stwa zacz\u0119to w niej odprawia\u0107 po kilku tygodniach. Organy sprowadzono z Mor\u0105ga \u2014 a \u017ce drogi bite by\u0142y wtedy pilnowane, przewieziono je noc\u0105 9 pa\u017adziernika 1753 roku drogami polnymi. Po\u015bwi\u0119cenie tego ko\u015bcio\u0142a Harnoch odnotowuje dopiero pod dat\u0105 19 stycznia 1794 roku. Inaczej datuje t\u0119 budow\u0119 Martin Bergau, pastor w Ostaszewie, pisz\u0105cy w 1753 roku: wed\u0142ug niego nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1752 roku, a tutejszy pastor Samuel Leonhard W\u00e4chter, syn wcze\u015bniejszego duchownego tej samej gminy, zmar\u0142 8 listopada 1752 roku i 17 listopada pochowano go z pe\u0142nym ceremonia\u0142em w jego nowym ko\u015bciele. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 z przekazem Harnocha pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nSzczeg\u00f3\u0142owo przebieg tej budowy opisuje wspomniany artyku\u0142 z 1835 roku, odczytany 5 lutego tego roku w Kr\u00f3lewskim Towarzystwie Niemieckim w Kr\u00f3lewcu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiadomo\u015bci autor zawdzi\u0119cza\u0142 \u00f3wczesnemu pastorowi Johannowi Christianowi Friedrichowi Schmidtowi, a relacj\u0119 opiera na registraturze i ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, w niekt\u00f3rych szczeg\u00f3\u0142ach za\u015b na opowie\u015bci 84-letniego Petera K\u00fchlmanna z Krzewska (Hohenwalde), kt\u00f3rego ojciec Michael K\u00fchlmann sam pracowa\u0142 przy tym ko\u015bciele. Wed\u0142ug artyku\u0142u gmina z\u0142o\u017cy\u0142a w 1752 roku w polskim urz\u0119dzie ekonomicznym w Malborku orygina\u0142 dokumentu fundacyjnego z pro\u015bb\u0105 o uwierzytelnione odpisy; pisemnej odpowiedzi nie ma, ale z zachowanego odpisu i z dalszych wydarze\u0144 autor wnioskuje, \u017ce zezwolenie wydano. Wiadomo\u015b\u0107, \u017ce udzielono go tylko pod warunkiem uko\u0144czenia budowy w jeden dzie\u0144, nazywa podaniem (\u201eSage\u201d) i przypuszcza, \u017ce nale\u017cy je rozumie\u0107 tak, i\u017c w\u0142adza \u017cyczliwie poleci\u0142a budowa\u0107 potajemnie i jak najszybciej, \u017ceby duchowie\u0144stwo katolickie sp\u00f3\u017ani\u0142o si\u0119 ze skargami. Cie\u015bla George P\u00f6ck, \u201eeinem listigen, verschmitzten Manne\u201d (cz\u0142owiek chytry i przebieg\u0142y), ciosa\u0142 konstrukcj\u0119 pod pozorem, \u017ce to wielki spichlerz zbo\u017cowy dla w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku na \u017bu\u0142awach. Na budow\u0119 wybrano dzie\u0144 Reinerusa jako jeden z najd\u0142u\u017cszych w roku. Liczne wozy przywioz\u0142y noc\u0105 drewno w kolejno\u015bci ustalonej do szybkiego sk\u0142adania, a pierwszy, prowadzony przez gospodarzy Jakoba Schmidta i Wiedwalda z Krzewska, wi\u00f3z\u0142 s\u0142up naro\u017cnika po\u0142udniowo-zachodniego. Proboszcz katolicki w Zwierznie mimo to dowiedzia\u0142 si\u0119 o budowie i wys\u0142a\u0142 jednego po drugim trzech pos\u0142a\u0144c\u00f3w z zakazem; P\u00f6ck odpowiedzia\u0142, \u017ce sam przestanie pracowa\u0107, ale nie ma w\u0142adzy, by powstrzyma\u0107 robotnik\u00f3w, kt\u00f3rzy wiedz\u0105, co robi\u0107, i bez niego. W porze nieszpor\u00f3w, jeszcze przed zachodem s\u0142o\u0144ca, nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 ju\u017c nad starym i wok\u00f3\u0142 niego, d\u0142u\u017cszy i szerszy od niego o 10\u201312 st\u00f3p: mia\u0142 90 st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci i 40 szeroko\u015bci. Poniewa\u017c rozesz\u0142a si\u0119 pog\u0142oska, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 przejdzie na w\u0142asno\u015b\u0107 katolik\u00f3w, je\u015bli katolicki duchowny dotrze przed po\u015bwi\u0119ceniem do o\u0142tarza, gospodarz Wei\u00df z Krzewska kaza\u0142 dniem i noc\u0105 pilnowa\u0107 drogi; warta mia\u0142a trwa\u0107 sze\u015b\u0107 tygodni, a w tym czasie rozebrano stary ko\u015bci\u00f3\u0142 wewn\u0105trz nowego. Wed\u0142ug autora duchowie\u0144stwo katolickie nie pozwala\u0142o budowa\u0107 w ko\u015bcio\u0142ach ewangelickich prawdziwych organ\u00f3w, tak jak nie pozwala\u0142o na wie\u017ce i dzwony; kiedy wi\u0119c proboszcz ze Zwierzna obsadzi\u0142 drogi, przy nocnym przewozie organ\u00f3w okoliczni ewangelicy k\u0142adli mosty przez rowy i zaraz je rozbierali. Artyku\u0142 przytacza zapis pastora George'a Jakoba Bobricka w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej: 9 pa\u017adziernika 1753 roku wniesiono do nowego ko\u015bcio\u0142a konstrukcj\u0119 i piszcza\u0142ki organ\u00f3w z o\u015bmiostopowym pryncypa\u0142em, organmistrz Obuch z Mor\u0105ga od razu zacz\u0105\u0142 prac\u0119 i uko\u0144czy\u0142 j\u0105 19 stycznia 1754 roku, a w drug\u0105 niedziel\u0119 po Objawieniu Pa\u0144skim Bobrick po\u015bwi\u0119ci\u0142 organy wraz z ko\u015bcio\u0142em przy wielkim t\u0142umie ludzi. Duchowie\u0144stwo katolickie wnios\u0142o potem do urz\u0119du ekonomicznego w Malborku podw\u00f3jn\u0105 skarg\u0119: \u017ce naro\u017cnik po\u0142udniowo-zachodni nowego domu modlitwy wysuni\u0119to o p\u00f3\u0142torej stopy na grunt Markus\u00f3w, wsi p\u0142ac\u0105cej dziesi\u0119cin\u0119 i kol\u0119d\u0119 ko\u015bcio\u0142owi w Zwierznie, i \u017ce nad organami umieszczono wielkiego czarnego or\u0142a z koron\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 i szeroko rozpostartymi, bij\u0105cymi skrzyd\u0142ami. W dwudziest\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, wed\u0142ug autora zapewne w 1754 albo 1755 roku, bo w zapisie Bobricka brak roku, przyjecha\u0142 na ogl\u0119dziny polski wiceekonom, genera\u0142 major von Rexin, z radc\u0105 komisyjnym F\u00f6rsterem; rozpatrywano wtedy tak\u017ce sp\u00f3r samych ewangelik\u00f3w o nowe \u0142awy dla prze\u0142o\u017conych ko\u015bcielnych. Ogl\u0119dziny pokaza\u0142y, \u017ce naro\u017cnik stoi kilka krok\u00f3w od granicy Markus\u00f3w i Thiensdorf. O or\u0142a ewangelicy powiedzieli, \u017ce jest tam tylko na chwa\u0142\u0119 Bo\u017c\u0105: gdy grano i \u015bpiewano \u201eHeilig, heilig ist unser Gott\u201d, dwaj anio\u0142owie stoj\u0105cy pod nim przyk\u0142adali do ust tr\u0105by zwyci\u0119stwa, a orze\u0142 bi\u0142 skrzyd\u0142ami, jakby wzbija\u0142 si\u0119 do lotu. Wiceekonom orzek\u0142: \u201eDa der schwarze Adler zur Ehre Gottes da ist, so soll er auch bleiben\u201d (skoro czarny orze\u0142 jest na chwa\u0142\u0119 Bo\u017c\u0105, niech zostanie).\n\nBy\u0142 to prosty, orientowany budynek szachulcowy pod patronatem gminy, bez wie\u017cy i bez dzwon\u00f3w; od 1848 roku kryty dach\u00f3wk\u0105. Artyku\u0142 z 1835 roku notuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 wci\u0105\u017c nie mia\u0142 wie\u017cy i by\u0142 kryty trzcin\u0105, jak niemal wszystkie budynki w okolicy, tote\u017c z daleka wygl\u0105da\u0142 jak wielki spichlerz; wn\u0119trze autor nazywa jednak godnym, a nawet gustownym. Parafia gromadzi\u0142a fundusz na dzwony w wysoko\u015bci 3000 marek. O\u0142tarz i ambona by\u0142y snycerskie, organy trzynastog\u0142osowe. Katalog reklamowy elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej \u201eAugust Terletzki\u201d, og\u0142oszony przez Wiktora \u0141yjaka, notuje natomiast dla tutejszego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego organy o pi\u0119tnastu g\u0142osach, zbudowane przez t\u0119 firm\u0119 w 1889 roku; tej liczby nie da si\u0119 uzgodni\u0107 z podanymi wy\u017cej trzynastoma g\u0142osami. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry stoi dzi\u015b, wzniesiono ju\u017c po opracowaniu Harnocha, w miejsce budowli szachulcowej. \u26a0 Data 1631, pojawiaj\u0105ca si\u0119 w zestawieniach jako rok \u201epoprzedniego ko\u015bcio\u0142a\u201d, odnosi si\u0119 do dokumentu fundacyjnego parafii, nie do budynku.\n\nTen sam artyku\u0142 opisuje odej\u015bcie pastora Bobricka, o kt\u00f3rym m\u00f3wiono, \u017ce \u015bwietnie przemawia\u0142 z ambony. W 1765 roku, po dwunastu latach urz\u0119dowania, popad\u0142 on w wielki sp\u00f3r z gmin\u0105, kt\u00f3rego pierwsze przyczyny wed\u0142ug autora pozostaj\u0105 nieznane. Za spraw\u0105 kapelana polowego Krafta z pruskiego pu\u0142ku von Taddena, kt\u00f3ry wed\u0142ug autora nie dochowa\u0142 tajemnicy rzekomo powierzonej mu spowiedzi, powsta\u0142a pog\u0142oska, \u017ce Bobrick prowadzi niemoralne \u017cycie. Autor uwa\u017ca to oskar\u017cenie za podejrzane, bo Kraft sam chcia\u0142 obj\u0105\u0107 t\u0119 parafi\u0119 i umia\u0142 zjedna\u0107 sobie gmin\u0119, Bobrick nigdy si\u0119 do winy nie przyzna\u0142, a polski urz\u0105d za\u015bwiadczy\u0142 w wyroku, \u017ce przez dwana\u015bcie lat sprawowa\u0142 urz\u0105d wiernie i pilnie. Gmina pod nieobecno\u015b\u0107 pastora wdar\u0142a si\u0119 noc\u0105 do jego mieszkania, zabra\u0142a klucze i sprz\u0119ty ko\u015bcielne, wbrew rozkazom urz\u0119du ekonomicznego z broni\u0105 w r\u0119ku zagrodzi\u0142a mu wst\u0119p do ko\u015bcio\u0142a i odebra\u0142a mu wszystkie dochody. Zagro\u017cony na \u017cyciu Bobrick uciek\u0142 noc\u0105 z rodzin\u0105 do Petersburga, gdzie ju\u017c w 1766 roku z \u0142aski cesarzowej otrzyma\u0142 parafi\u0119 ewangelick\u0105 szesna\u015bcie wiorst od stolicy, z wi\u0119kszymi dochodami ni\u017c poprzednio. Gmin\u0119 ukarano grzywn\u0105 5000 gulden\u00f3w, nakazano jej zwr\u00f3ci\u0107 Bobrickowi zaleg\u0142e dochody w kwocie 3000 gulden\u00f3w i pod kar\u0105 1000 dukat\u00f3w wybra\u0107 w ci\u0105gu czternastu dni nowego pastora, byle nie Krafta, na kt\u00f3rego nie zgodzi\u0142y si\u0119 wydzia\u0142 teologiczny ani urz\u0105d ekonomiczny w Malborku. Do przej\u015bcia prowincji pod panowanie pruskie Bobrick nie dosta\u0142 nic, a z grzywien zap\u0142acono tylko 3000 gulden\u00f3w, kt\u00f3re otrzyma\u0142o duchowie\u0144stwo katolickie; na pro\u015bb\u0119 gminy skierowan\u0105 do Fryderyka Wielkiego obie zaleg\u0142e kwoty skre\u015blono.\n\nOko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej, licz\u0105cej 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w, i obejmowa\u0142a R\u00f3\u017cany (Alt-Rosengarth), Wi\u015bniewo (Augustwalde), Balewo (Balau), Je\u017cewo (Eschenhorst), Niziny (Fellermannshuben), Krzewsk (Hohenwalde), Markusy (Marcushof), \u017bukowo (Reichhorst), Jurandowo (Rosenort), Mostek (R\u00fcckfort), \u017burawiec (Schwansdorf), \u017burawin\u0119 (Schwansdorfh\u00f6schen), Dzierzgonk\u0119 (Sorgenort), Mokre (Spitzendorf), Stobno (Stobbendorf), W\u0119gle (Wengeln), \u017b\u00f3\u0142winiec (Wengelwalde), Thiensdorfsee, Thienshof i Kukuk. Wed\u0142ug pisma rejencji gda\u0144skiej z 30 marca 1871 roku w\u0142\u0105czono do niej formalnie Westpreussisch K\u00fchlborn, osad\u0119 po\u0142o\u017con\u0105 mi\u0119dzy parafiami w Jeziorze i Gro\u00df Blumenau, otoczon\u0105 strumieniami Kummer i Sorge, kt\u00f3ra dot\u0105d nie nale\u017ca\u0142a do \u017cadnej parafii. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Thiensdorf* 13 budynk\u00f3w mieszkalnych i 134 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 70 ewangelik\u00f3w, 16 katolik\u00f3w i 48 mennonit\u00f3w. Wymienia\u0142 tu dwie zagrody cha\u0142upnicze. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Thiergarth; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w gminie 200 mieszka\u0144c\u00f3w: 156 ewangelik\u00f3w, 10 katolik\u00f3w i 34 innych chrze\u015bcijan, czyli na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Jeziorze. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku; przy ko\u0144cu lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 1400 komunikant\u00f3w. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku parafia liczy\u0142a 3300 dusz i mia\u0142a sze\u015b\u0107 cmentarzy; w roku sprawozdawczym zanotowano 138 chrzt\u00f3w, 65 konfirmacji, 35 \u015blub\u00f3w i 100 pogrzeb\u00f3w, a mennonici mieli w\u0142asne domy modlitwy w Jeziorze i w Markusach. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2725 ewangelik\u00f3w; patronami byli ewangeliccy w\u0142a\u015bciciele ziemscy parafii, a pastorem by\u0142 od 1886 roku Gustav Krause. Wiosn\u0105 1888 roku parafi\u0119 zala\u0142a pow\u00f3d\u017a. Organista i nauczyciel Melzer opisa\u0142 w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d, jak w Wielki Pi\u0105tek, 30 marca, wynaj\u0105\u0142 w Alt-Dollst\u00e4dt \u0142\u00f3d\u017a i pop\u0142yn\u0105\u0142 do Jeziora ratowa\u0107 byd\u0142o, kt\u00f3re sta\u0142o ju\u017c w wodzie, ale \u0142odzi\u0105 nie da\u0142o si\u0119 go zabra\u0107. Uratowa\u0142 je dopiero nazajutrz, w sobot\u0119 31 marca, przy pomocy promu. Woda si\u0119ga\u0142a wtedy 25\u201330 st\u00f3p; Melzer po\u017cegna\u0142 si\u0119 z domem, zabi\u0142 gwo\u017adziami okna i drzwi szko\u0142y i ko\u015bcio\u0142a i po sze\u015bciu godzinach trwo\u017cnej podr\u00f3\u017cy wyl\u0105dowa\u0142 z powrotem w Alt-Dollst\u00e4dt. Relacj\u0119 zako\u0144czy\u0142 s\u0142owami, \u017ce b\u0142ogos\u0142awiony \u201eogr\u00f3d Bo\u017cy\u201d sta\u0142 si\u0119 pustkowiem na wiele lat. Na pocz\u0105tku maja ta sama gazeta donosi\u0142a, \u017ce w ko\u015bciele, na plebanii i w szkole le\u017ca\u0142o cztery do sze\u015bciu centymetr\u00f3w mu\u0142u. W dzie\u0144 pokutny autor relacji odprawi\u0142 nabo\u017ce\u0144stwo czytane, na kt\u00f3re wierni przyp\u0142yn\u0119li mniej wi\u0119cej sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioma \u0142odziami, a w nast\u0119pn\u0105 niedziel\u0119 nabo\u017ce\u0144stwo prowadzi\u0142 ju\u017c sam pastor, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c przyby\u0142 \u0142odzi\u0105. W listopadzie 1895 roku cesarz przyzna\u0142 15 000 marek zapomogi na budow\u0119 nowego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Jeziorze. Pastor Krause zabiera\u0142 te\u017c g\u0142os w sprawach publicznych: w lutym 1903 roku pojecha\u0142 do Berlina, by w ministerstwach i z pos\u0142ami do Landtagu zabiega\u0107 o to, \u017ceby dodatek wschodniomarchijski (Ostmarkenzulage) obj\u0105\u0142 tak\u017ce powiaty elbl\u0105ski i malborski, a we wrze\u015bniu tego roku prasa przypomina\u0142a, \u017ce Zwi\u0105zek Rolnik\u00f3w (Bund der Landwirte) wystawi\u0142 go obok von Oldenburga-Januschau jako kandydata do pruskiego Landtagu w okr\u0119gu wyborczym Elbl\u0105g\u2013Malbork. Gazeta \u201eDer Gesellige\u201d z Graudenz, kt\u00f3rej doniesienie przedrukowa\u0142a berli\u0144ska \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d, pisa\u0142a jednak, \u017ce w\u015br\u00f3d konserwatyst\u00f3w spoza Zwi\u0105zku jego kandydatura budzi, jak si\u0119 wydaje, niewiele ch\u0119ci. W archiwum superintendentury, kt\u00f3re przele\u017ca\u0142o na strychu malborskiej plebanii do jesieni 1998 roku i trafi\u0142o potem do Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, zachowa\u0142y si\u0119 pisma z lat 1891\u20131899 o budowie tutejszego ko\u015bcio\u0142a i jego finansowaniu, a w\u015br\u00f3d nich drukowany porz\u0105dek nabo\u017ce\u0144stw w ko\u015bciele mennonickim w Jeziorze z drugiej po\u0142owy 1898 roku \u2014 odprawiali je tam wtedy i mennonici, i ewangelicy. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, 1 grudnia 1910 roku, mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 166, wszystkich podano jako niemieckoj\u0119zycznych: 120 ewangelik\u00f3w, 13 katolik\u00f3w i 33 innych chrze\u015bcijan.\n\nW listopadzie 1885 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 14, s. 96), \u017ce probostwo w Jeziorze (Thiensdorf), pod patronatem prywatnym, zwolni\u0142o si\u0119 po przej\u015bciu pastora Stollenza na stanowisko drugiego pastora w Malborku. Dawa\u0142o oko\u0142o 3654 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 4019 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 3238 dusz i mia\u0142a osiem szk\u00f3\u0142 z o\u015bmioma nauczycielami.\n\nB\u00e4r notuje ksi\u0119gi chrzt\u00f3w parafii ewangelickiej od 1684 roku, \u015blub\u00f3w od 1715, zgon\u00f3w od 1713, a w\u015br\u00f3d zapisk\u00f3w \u2014 te o przyst\u0105pieniach do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego od 1825 roku i o przerwaniach wa\u0142\u00f3w. Z tej samej parafii \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eThiensdorf\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 duplikaty ksi\u0105g z lat 1806\u20131874, czyli odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom, cz\u0119sto jedyne, kt\u00f3re przetrwa\u0142y. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nNotatki pastora z lat 1761\u20131772 zapisuj\u0105 kolejne powodzie. 28 lutego 1761 roku przerwa\u0142 si\u0119 wa\u0142 przy wsi Ellerwald na terytorium Elbl\u0105ga i woda zala\u0142a nie tylko ziemie elbl\u0105skie, lecz tak\u017ce tutejsz\u0105 nizin\u0119; do wsi dosz\u0142a 2 marca. Organista opu\u015bci\u0142 sw\u00f3j dom i mieszka\u0142 u pastora, kt\u00f3rego dom pozosta\u0142 suchy, a ludzie trzymali w domach konie, \u015bwinie, psy i koty. Nikt nie zgin\u0105\u0142, kilka dom\u00f3w zosta\u0142o zniszczonych, a przerw\u0119 w wale zamkni\u0119to 2 maja. W 1765 roku noc\u0105 przerwa\u0142a si\u0119 Nogat; woda sta\u0142a przez ca\u0142e lato, a pastor dopisa\u0142 przy tym wpisie, \u017ce by\u0142a o 17\u00bd cala ni\u017csza ni\u017c w 1761 roku. 31 marca 1768 roku wieczorem dosz\u0142o do gro\u017anego przerwania wa\u0142u w Markusach, kt\u00f3re naprawiano do 9 kwietnia, a wsie sta\u0142y pod wod\u0105. W kwietniu 1770 roku pow\u00f3d\u017a wr\u00f3ci\u0142a i Jezioro znalaz\u0142o si\u0119 ca\u0142e pod wod\u0105.\n\nTe same notatki odnotowuj\u0105 te\u017c przej\u015bcia mennonit\u00f3w do Ko\u015bcio\u0142a lutera\u0144skiego, w tym publiczne wyrzeczenie si\u0119, jak zapisa\u0142 pastor, \u201emennonickiej niewiary\u201d (\u201edem Mennonitischen Unglauben\u201d) przez m\u0119\u017catk\u0119 w 21. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1761 roku, przez m\u0142odego czeladnika 21 pa\u017adziernika 1770 roku i przez dziewi\u0119tnastoletni\u0105 pann\u0119 w Zielone \u015awi\u0105tki 1772 roku; ta ostatnia po wcze\u015bniejszej nauce przyst\u0105pi\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-lutera\u0144skiego i przyj\u0119\u0142a te\u017c Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105. Pod 25 listopada 1771 roku, w dniu \u015bwi\u0119tej Katarzyny, pastor zapisa\u0142, \u017ce z polecenia zwierzchno\u015bci obchodzono \u015bwi\u0119to pochwalne i dzi\u0119kczynne (\u201eLob u. Dankfest\u201d) za cudowne Bo\u017ce ocalenie \u201enaszego kr\u00f3la z r\u0105k jego morderc\u00f3w\u201d (\u201ewegen der wunderbahren g\u00f6ttl. Errettg. unsres K\u00f6niges aus den H\u00e4nden seiner M\u00f6rder\u201d). W zespole ksi\u0105g parafii w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie jest te\u017c tom z lat 1741\u20131750, opisany w portalu Archion jako \u201eKonvertiten\u201d (konwertyci), oraz rejestry urodze\u0144, \u015blub\u00f3w i pogrzeb\u00f3w mennonit\u00f3w z lat 1801\u20131875.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Zgody na nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1752 roku miano udzieli\u0107 pod warunkiem, \u017ce stanie on w ci\u0105gu doby, co artyku\u0142 z 1835 roku nazywa podaniem; Harnoch dodaje, \u017ce o ten warunek obwiniano miejscowe duchowie\u0144stwo katolickie, ale podaje to wyra\u017anie jako pog\u0142osk\u0119, nie jako ustalenie. Rhesa t\u0142umaczy przy tym zw\u0142ok\u0119 w budowie ko\u015bcio\u0142a wrogo\u015bci\u0105 katolickiego duchowie\u0144stwa \u2014 to ocena lutera\u0144skiego autora z 1834 roku, nie ustalenie badawcze. S\u0142ownik geograficzny nazywa duchownego z 1627 roku Jerzym Severusem, a Harnoch i Rhesa wymieniaj\u0105 jako pierwszego duchownego Georga M\u00fcllera. Harnoch podaje jako dat\u0119 po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a 19 stycznia 1794 roku, a wed\u0142ug zapisu Bobricka, przytoczonego w artykule z 1835 roku, 19 stycznia 1754 roku uko\u0144czono organy, kt\u00f3re po\u015bwi\u0119cono wraz z ko\u015bcio\u0142em w drug\u0105 niedziel\u0119 po Objawieniu Pa\u0144skim. Cie\u015bla, nazwany wy\u017cej George'em Poedem, w artykule z 1835 roku nosi nazwisko P\u00f6ck. Wed\u0142ug tego artyku\u0142u kanclerz przeznaczy\u0142 ko\u015bcio\u0142owi u\u017cytkowanie trzech w\u0142\u00f3k, a duchownemu jednej, i tych czterech w\u0142\u00f3k kr\u00f3lowie polscy nigdy nie wyznaczyli; herb Oxenstierny namalowano wed\u0142ug niego \u201eauf Wachstaffent\u201d, czyli na woskowanej tafcie. \u015amier\u0107 Gottfrieda Ernestiego artyku\u0142 datuje na 3 lutego 1694 roku; Hartwich wskazuje \u015bwi\u0119to Oczyszczenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny 1694 roku, a Ksi\u0119ga pastor\u00f3w 23 lutego 1694 roku. \u015amier\u0107 Samuela Leonharda W\u00e4chtera artyku\u0142 datuje, tak jak Ksi\u0119ga pastor\u00f3w, na 7 listopada 1752 roku, a Bergau na 8 listopada 1752 roku. Roku postawienia ko\u015bcio\u0142a szachulcowego artyku\u0142 z 1835 roku nie podaje, wymienia tylko dzie\u0144 Reinerusa, 17 czerwca; pisze jednak, \u017ce ju\u017c po kilku tygodniach kaza\u0142 w nim \u00f3wczesny pastor Samuel Leonhard W\u00e4chter, kt\u00f3rego \u015bmier\u0107 sam datuje na 7 listopada 1752 roku, podczas gdy wy\u017cej jako dzie\u0144 postawienia podano 17 czerwca 1753 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 122 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 3007 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1909 roku, Johannes Lenzen, urodzony w 1873 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Martin Pisanus (1636), Elias D\u00f6gen (1661), Michael Horst (1678), Gottfried Ernesti (1679), Leonhard Waechter (1694), Samuel Bachmann (1702), Gottfried Kraffert (1724), Ephraim I. Ohlert (1765), Ephraim II. Ohlert (1809), Hermann Hahn (1847), Hugo August Gottfried Eysenbl\u00e4tter (1861), Georg Friedrich Wilhelm Stollenz (1874), Gustav Otto Felix Krause (1886), Johann Herbert Lenzen (1909). Bez podanego roku: Gabriel Schwartz.\n\nArtyku\u0142 z 1835 roku wymienia szesnastu duchownych tej parafii, od George'a M\u00fcllera do Johanna Christiana Friedricha Schmidta, i dodaje kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Elias D\u00f6gen z Marchii odszed\u0142 wed\u0142ug niego ju\u017c w 1663 roku i zosta\u0142 kapelanem polowym. Johann Pfeifer by\u0142 szwedzkim kapelanem garnizonowym w Elbl\u0105gu; gdy Rosjanie w 1710 roku zdobyli miasto szturmem, genera\u0142 Nostitz uwolni\u0142 go z niewoli, a 27 lipca 1713 roku powo\u0142ano go do Thiensdorf, gdzie zmar\u0142 w 1724 roku. Gottfried Kraffert zmar\u0142, jak podaje ksi\u0119ga ko\u015bcielna, w niedziel\u0119 Judica 1737 roku, o dziesi\u0105tej przed po\u0142udniem, podczas \u015bpiewu wyznania wiary. Ephraim Ohlert starszy zmar\u0142 po 43 latach urz\u0119dowania i nie spocz\u0105\u0142 ju\u017c w krypcie duchownych, lecz na cmentarzu przyko\u015bcielnym. W 1835 roku parafi\u0105 zarz\u0105dza\u0142 Johann Christian Friedrich Schmidt z Falkenau ko\u0142o S\u0119popola, wcze\u015bniej duchowny w Kandytach ko\u0142o G\u00f3rowa I\u0142aweckiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 265, 347; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eThiensdorf\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 443\u2013444; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 442\u2013443, has\u0142o Thiensdorf (tam pe\u0142ny tekst dokumentu Oxenstierny); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 10, pozycja 152 \u2014 Thiensdorf, powiat malborski, ksi\u0119gi ewangelickie; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64, 74\u201375; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16\u201317, poz. 132; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat malborski, s. 36\u201337, poz. 112; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 214\u2013216; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); Jezioro (Thiensdorf) \u2014 zulawy.infopl.info; has\u0142o \u201eZb\u00f3r mennonicki w Jeziorze\u201d w Encyklopedii Warmii i Mazur; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 176, 265\u2013266; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 168\u2013169; M. Bergau, \u201eDie gesamte Priesterschaft der unge\u00e4nderten Augspurgischen Confe\u00dfion\u2026\u201d, Danzig 1753, s. 72\u201373; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 43\u201344; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 146; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 56; t. 2, s. 384, 454, 460; t. 3, s. 701, 840, 985, 991; t. 4, s. 1077; t. 5, s. 1295, 1364; t. 6, s. 1666, 1777; t. 7, s. 1901; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 kwietnia 1888 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 maja 1888 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 listopada 1895 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 11 lutego 1903 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 11 wrze\u015bnia 1903 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 66, 68; W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54; M. Toeppen, \u201eEine Originalurkunde Gustav Adolfs \u00fcber ein Kirchspiel in Westpreussen\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 27, 1889, s. 101\u2013104; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191; \u201eUeber die Stiftung und die Schicksale der Kirche zu Thiensdorf in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eVaterl\u00e4ndisches Archiv f\u00fcr Wissenschaft, Kunst, Industrie und Agrikultur, oder Preu\u00df. Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 14, K\u00f6nigsberg 1835, s. 239\u2013253 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); \u201eKurtzer Bericht von dem Zustande des Evangelischen Gottesdienstes in denen Marienburgischen Werdern, seit dem Olivischen Frieden\u201d, \u201eErleutertes Preu\u00dfen\u201d I, K\u00f6nigsberg 1724, s. 25\u201353 (Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa); Notatki pastora parafii ewangelickiej w Jeziorze (Thiensdorf) z lat 1761\u20131772, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6762 (Archion 23693); Ksi\u0119gi parafii ewangelickiej w Jeziorze (Thiensdorf) w portalu Archion: \u201eSonstige Verzeichnisse 1741\u20131750\u201d (adnotacja Archionu \u201eKonvertiten\u201d; Archion 23672, EZA sygn. 980/6761), rejestry urodze\u0144, \u015blub\u00f3w i pogrzeb\u00f3w mennonit\u00f3w 1801\u20131875 (EZA sygn. 980/6769\u20136771), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 14, s. 96 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36; Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 83\u201385 (Westpreussisch K\u00fchlborn, 1871; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa).*","built_year":1898,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"markusy.pl","url":"https://markusy.pl/turystyka"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Zb\u00f3r mennonicki w Jeziorze \u2014 Encyklopedia Warmii i Mazur","url":"http://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Zb%C3%B3r_mennonicki_w_Jeziorze"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Jezioro (Thiensdorf) \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-elblaski/gmina-markusy/jezioro"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen, Neidenburg 1890, s. 442\u2013443, has\u0142o Thiensdorf (tam pe\u0142ny tekst dokumentu Oxenstierny)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 214","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"M. Bergau, \u201eDie gesamte Priesterschaft der unge\u00e4nderten Augspurgischen Confe\u00dfion\u2026\u201d, Danzig 1753","url":"https://polona.pl/item-view/dd93b891-2bd5-4615-9ee0-efe2ee992926"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 443\u2013444","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eThiensdorf\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 265, 347","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 146","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 56; t. 2, s. 384, 454, 460; t. 3, s. 701, 840, 985, 991; t. 4, s. 1077; t. 5, s. 1295, 1364; t. 6, s. 1666, 1777; t. 7, s. 1901","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 kwietnia 1888 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/R5JIMYPFJCY4KRCFDTMO7H5DSLQW4CXA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 maja 1888 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LU54DYIT7LX7IKS4RUFJUKMAZPCAGIIO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 listopada 1895 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HCQ7H3BVRDRKTSFR5SS2X5SFUSV37FMN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 11 lutego 1903 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/M4IX46G3A2ZCR7FZSADAGGNNEAINEZ4L"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 11 wrze\u015bnia 1903 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6BJQUSYIPLAQJIX45JOOPLZKVCFPHO7R"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 66, 68","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Toeppen, \u201eEine Originalurkunde Gustav Adolfs \u00fcber ein Kirchspiel in Westpreussen\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 27, 1889, s. 101\u2013104","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft27.8779286"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eUeber die Stiftung und die Schicksale der Kirche zu Thiensdorf in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eVaterl\u00e4ndisches Archiv f\u00fcr Wissenschaft, Kunst, Industrie und Agrikultur, oder Preu\u00df. Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 14, K\u00f6nigsberg 1835, s. 239\u2013253 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/35739/edition/33975"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eKurtzer Bericht von dem Zustande des Evangelischen Gottesdienstes in denen Marienburgischen Werdern, seit dem Olivischen Frieden\u201d, \u201eErleutertes Preu\u00dfen\u201d I, K\u00f6nigsberg 1724, s. 25\u201353 (Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://kpbc.umk.pl/Content/80184/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119gi parafii ewangelickiej w Jeziorze (Thiensdorf) w portalu Archion: \u201eSonstige Verzeichnisse 1741\u20131750\u201d (adnotacja Archionu \u201eKonvertiten\u201d; Archion 23672, EZA sygn. 980/6761), rejestry urodze\u0144, \u015blub\u00f3w i pogrzeb\u00f3w mennonit\u00f3w 1801\u20131875 (EZA sygn. 980/6769\u20136771), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Notatki pastora parafii ewangelickiej w Jeziorze (Thiensdorf) z lat 1761\u20131772, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6762 (Archion 23693)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 83\u201385 (Westpreussisch K\u00fchlborn, 1871; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/64638"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 14, s. 96 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4673/Amtliche_Mitteilung_1885_14.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0473","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.07473,"lng":19.38625,"name_de":"Thiensdorf","name_pl":"Jezioro \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Thiensdorf)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Jezioro, do 1945 roku Thiensdorf, le\u017cy w gminie Markusy w powiecie elbl\u0105skim. Tutejsza gmina mennonicka, fryzyjska, zwana gmin\u0105 \u201eMa\u0142ej \u017bu\u0142awy\u201d, powsta\u0142a oko\u0142o 1607 roku i skupia\u0142a osadnik\u00f3w z teren\u00f3w na po\u0142udnie od Elbl\u0105ga. Pierwszy w\u0142asny dom modlitwy po\u015bwi\u0119cono 27 kwietnia 1728 roku, po uzyskaniu pozwolenia biskupa che\u0142mi\u0144skiego Feliksa Ignacego Kretkowskiego. Jan Wi\u015bniewski, wed\u0142ug kt\u00f3rego od tutejszej gminy oderwa\u0142a si\u0119 w 1791 roku gmina w Markusach, przytacza protok\u00f3\u0142 wizytacji z 1749 roku, kt\u00f3ry umieszcza mennonicki dom modlitwy \u201ew Markusach\u201d i wymienia przywilej z 27 kwietnia 1728 roku. Przywilej, wystawiony przez biskupa w Starogrodzie, ustanawia\u0142 w tym domu modlitwy urz\u0105d duchownego wsp\u00f3lnoty. Potwierdzali go kolejni biskupi che\u0142mi\u0144scy: Tomasz Franciszek Czapski 26 stycznia 1732 roku w Malborku, Adam Grabowski 30 pa\u017adziernika 1738 roku, Andrzej Za\u0142uski 19 sierpnia 1743 roku w Starogrodzie, a wreszcie 10 listopada 1747 roku Wojciech Leski, kt\u00f3ry zezwoli\u0142 g\u0142osi\u0107 S\u0142owo Bo\u017ce po niemiecku, zakazuj\u0105c zarazem zwodzenia katolik\u00f3w. W 1791 roku cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci, sk\u0142onna dopuszcza\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stwa mieszane, od\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 i zbudowa\u0142a odr\u0119bny dom modlitwy w Markusach; obie gminy po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 ponownie w 1890 roku jako Thiensdorf-Markushof. Ich ksi\u0119gi prowadzono od 1776 roku, chrzty od 1800; duplikat z 1812 roku przechowuje archiwum pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku.\n\nObecny budynek wzniesiono w 1865 roku w miejsce starego: murowany z ceg\u0142y, neogotycki, na kamiennym fundamencie, orientowany, na rzucie prostok\u0105ta, nakryty dachem dwuspadowym krytym dach\u00f3wk\u0105 es\u00f3wk\u0105. W elewacji frontowej i tylnej wysuni\u0119to centralny ryzalit z pierwotnie ostro\u0142ukowym portalem, dzi\u015b powi\u0119kszonym do prostok\u0105tnych wr\u00f3t wjazdowych; nad nim znajduj\u0105 si\u0119 dwa cz\u0119\u015bciowo zamurowane ostro\u0142ukowe okna z maswerkami, kt\u00f3re do\u015bwietla\u0142y niegdy\u015b ch\u00f3r muzyczny. Ryzalit wie\u0144czy fryz rozetowy w tynku, szczyt \u2014 ceglany fryz kroksztynowy, a naro\u017ca sterczyny z iglicami. Elewacje boczne s\u0105 sze\u015bcioosiowe, z ostro\u0142ukowymi oknami z maswerkami, w dolnej cz\u0119\u015bci zamurowanymi. Wn\u0119trze pozosta\u0142o jednoprzestrzenne, nakryte stropem belkowym. Wed\u0142ug katalogu reklamowego elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej \u201eAugust Terletzki\u201d z 1908 roku, kt\u00f3ry og\u0142osi\u0142 Wiktor Z. \u0141yjak, zak\u0142ad Augusta Terletzkiego zbudowa\u0142 w 1883 roku do tutejszego domu modlitwy mennonit\u00f3w organy o pi\u0119tnastu g\u0142osach.\n\nPo 1945 roku budynek s\u0142u\u017cy\u0142 najpierw za kaplic\u0119 katolikom, potem kr\u00f3tko za sklep, a przez wiele lat za magazyn nawoz\u00f3w pa\u0144stwowego gospodarstwa rolnego; dzi\u015b stoi pusty i w z\u0142ym stanie technicznym. W Polsce zachowa\u0142o si\u0119 dziewi\u0119\u0107 mennonickich dom\u00f3w modlitwy; ten jest jednym z nich.\n\nW Jeziorze dom modlitwy mennonit\u00f3w i ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki to dwa r\u00f3\u017cne budynki. Lutera\u0144ska parafia Thiensdorf, ufundowana w 1631 roku, mia\u0142a w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, a jej murowany nast\u0119pca z lat 1898\u20131899 stoi oko\u0142o 1,2 kilometra st\u0105d, na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d. Tutejsz\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 ufundowali Szwedzi; wykaz duchownych pruskich opowiada to tak: wsie tworz\u0105ce parafi\u0119 le\u017ca\u0142y pierwotnie na bagnach. W czasach kr\u00f3l\u00f3w polskich sprowadzono tu z Niderland\u00f3w rodziny ewangelickie i mennonickie, kt\u00f3rym obiecano wolno\u015b\u0107 wyznania \u2014 od nich wzi\u0119\u0142a si\u0119 nazwa \u017bu\u0142aw Malborskich jako \u201eholendr\u00f3w malborskich\u201d. Pierwszy dokument w sprawie tutejszego ko\u015bcio\u0142a wystawiono po szwedzku w obozie polowym pod Ornet\u0105 9 pa\u017adziernika 1627 roku, a fundacj\u0119 podpisa\u0142 w\u0142asnor\u0119cznie kanclerz Szwecji Axel Oxenstierna w Elbl\u0105gu \u2014 wed\u0142ug tego wykazu 16 lipca 1631 roku; Harnoch, kt\u00f3ry przytacza tekst dokumentu, podaje dat\u0119 13 wrze\u015bnia 1631 roku. Rhesa t\u0142umaczy przy tym zw\u0142ok\u0119 w budowie ko\u015bcio\u0142a wrogo\u015bci\u0105 katolickiego duchowie\u0144stwa; to ocena lutera\u0144skiego autora z 1834 roku. Harnoch podaje, \u017ce oko\u0142o 1890 roku parafia liczy\u0142a 3300 dusz, a rocznie notowano w niej 35 \u015blub\u00f3w, 1400 komunikant\u00f3w i 100 pogrzeb\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 organy o trzynastu g\u0142osach, a w obwodzie parafii by\u0142o sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich. Chrzty zapisywano tu od 1684 roku, \u015bluby od 1715, zgony od 1713, a obok metryk prowadzono dwa osobne rejestry: przyst\u0105pie\u0144 do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego od 1825 roku i przerwa\u0144 wa\u0142\u00f3w. Z tej parafii \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eThiensdorf\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 duplikaty ksi\u0105g z lat 1806\u20131874, czyli odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom, kt\u00f3re cz\u0119sto jako jedyne przetrwa\u0142y. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nW archiwum superintendentury malborskiej zachowa\u0142 si\u0119 drukowany porz\u0105dek nabo\u017ce\u0144stw w tutejszym domu modlitwy mennonit\u00f3w z drugiej po\u0142owy 1898 roku. W czasie budowy w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni w Jeziorze ewangelicy odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa u mennonit\u00f3w.\n\nHermann Eckerdt (1868) wymienia Jezioro, po niemiecku Thiensdorf, w\u015br\u00f3d wsi Ma\u0142ych \u017bu\u0142aw maj\u0105cych tak zwane w\u0142\u00f3ki holenderskie \u2014 pierwotne osady mennonickie, w jego czasach wci\u0105\u017c w wi\u0119kszo\u015bci zamieszkane przez mennonit\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Thiensdorf* 13 budynk\u00f3w mieszkalnych i 134 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 70 ewangelik\u00f3w, 16 katolik\u00f3w i 48 mennonit\u00f3w. Wymienia\u0142 tu dwie zagrody cha\u0142upnicze. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Thiergarth; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w gminie 200 mieszka\u0144c\u00f3w: 156 ewangelik\u00f3w, 10 katolik\u00f3w i 34 innych chrze\u015bcijan; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Jeziorze (Thiensdorf). Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 166 mieszka\u0144c\u00f3w: 120 ewangelik\u00f3w, 13 katolik\u00f3w i 33 innych chrze\u015bcijan; wszystkich podano jako niemieckoj\u0119zycznych.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 122 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 3007 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 171; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 442\u2013444; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycje 152 i 581; has\u0142o \u201eZb\u00f3r mennonicki w Jeziorze\u201d w Encyklopedii Warmii i Mazur; Jezioro (Thiensdorf) \u2014 zulawy.infopl.info; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 75; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16\u201317, poz. 132; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat malborski, s. 36\u201337, poz. 112; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 214; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 146; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 67; W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54.*","built_year":1865,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zb\u00f3r mennonicki w Jeziorze \u2014 Encyklopedia Warmii i Mazur","url":"http://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Zb%C3%B3r_mennonicki_w_Jeziorze"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 214","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 171","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 146","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 67","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/korygowane","id":"KOS-0041","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.06513,"lng":19.39438,"name_de":"Thiensdorf","name_pl":"Jezioro \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonicki (Thiensdorf)","powiat":"elbl\u0105ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Jod\u0142owno \u2014 po niemiecku Stangenwalde, po kaszubsku Szt\u00e3gw\u00f4\u0142d, dawniej po polsku Szt\u0119gwa\u0142d \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, na Kaszubach, w dzisiejszej gminie Przywidz. Cmentarz poewangelicki w Jod\u0142ownie figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Przywidz. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz poewangelicki przy ulicy D\u0119bowej. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz jest nieczynny. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono w Jod\u0142ownie ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy; o kaplicy, kt\u00f3r\u0105 wymienia wykaz z 1973 roku, m\u00f3wi osobny akapit ni\u017cej.\n\nJohn Muhl zapisa\u0142, \u017ce Stangenwalde wchodzi\u0142o w sk\u0142ad d\u00f3br Schaplitz, kupionych w 1617 roku przez jezuit\u00f3w ze Starych Szkot\u00f3w pod Gda\u0144skiem. Z s\u0105siednimi wsiami klasztoru brygidek \u2014 Ostro\u017ckami, Pr\u0119gowem i Popowem \u2014 dobra te rozgraniczano w 1624 i ponownie w 1631 roku; maj\u0105tek pozosta\u0142 w r\u0119kach jezuit\u00f3w do 1772 roku. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Stangenwalde* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 12 gospodarstwami ch\u0142opskimi i dziesi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 27 budynk\u00f3w mieszkalnych i 247 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 88 ewangelik\u00f3w, 154 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przywidzu; katolicy \u2014 do parafii w Pr\u0119gowie Dolnym; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Marschauerberg.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 436 mieszka\u0144c\u00f3w: 302 katolik\u00f3w, 127 ewangelik\u00f3w i siedmiu \u017byd\u00f3w. W 1905 roku wie\u015b liczy\u0142a 222 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 73 ewangelik\u00f3w, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku \u2014 207 mieszka\u0144c\u00f3w. W 1910 roku wszyscy mieszka\u0144cy wsi byli niemieckoj\u0119zyczni, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 79 ewangelik\u00f3w i 128 katolik\u00f3w. Osobn\u0105 jednostk\u0105 by\u0142 rozleg\u0142y nadle\u015bny obszar dworski tej samej nazwy, kt\u00f3ry w 1910 roku liczy\u0142 4800,9 hektara. W nadle\u015bnym obszarze dworskim mieszka\u0142o wtedy dalszych 391 os\u00f3b, w tym 380 niemieckoj\u0119zycznych, a w\u015br\u00f3d nich 72 ewangelik\u00f3w i 308 katolik\u00f3w. Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna zmieni\u0142a si\u0119 mi\u0119dzy jednym spisem a drugim. W 1885 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Przywidzu (Mariensee) i katolickiej w Pr\u0119gowie Dolnym; w spisie z 1 grudnia 1910 roku wskazano parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Przyja\u017ani (Rheinfeld).\n\nDo 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w Prusach Zachodnich; po traktacie wersalskim znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, w powiecie Wy\u017cyny Gda\u0144skiej (Landkreis Danziger H\u00f6he). W latach 1939\u20131945 powiat ten le\u017ca\u0142 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen), a z nim wie\u015b Jod\u0142owno. By\u0142a siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego, obejmuj\u0105cych okoliczne wsie hutnicze.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Przywidzu wznosi\u0142 od 1830 roku w\u0142asnym kosztem gda\u0144ski kupiec Steffens, w\u0142a\u015bciciel tamtejszych d\u00f3br, na \u00f3wczesnym cmentarzu katolickim. Po\u015bwi\u0119cono go w 1832 roku, a w\u0142asnego duchownego parafia doczeka\u0142a si\u0119 w 1835 roku \u2014 wcze\u015bniej pos\u0142ug\u0119 sprawowali duchowni ze Skarszew, Przyja\u017ani i Lublewa. W 1890 roku Agathon Harnoch poda\u0142 dla parafii przywidzkiej 4257 dusz i dwadzie\u015bcia cztery cmentarze ewangelickie, nie wyliczaj\u0105c ich nazw. Parafia w Przyja\u017ani powsta\u0142a na pocz\u0105tku XVII wieku; jeden z jej dzwon\u00f3w nosi dat\u0119 1605, ambona \u2014 1611, a pierwszym znanym duchownym by\u0142 od 1610 roku Johann Helwig.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y, bardzo zniszczony. Zachowane pojedyncze groby i fragmenty nagrobk\u00f3w\u201d. Na obszarze trzech ar\u00f3w, bez ogrodzenia, naliczono wtedy jedena\u015bcie mogi\u0142 i dwa nagrobki wolnostoj\u0105ce, z kt\u00f3rych \u017caden nie zachowa\u0142 czytelnej daty; wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 gr\u00f3b rodziny Kulling. Granice cmentarza znaczy\u0142y zdrowe lipy i \u015bwierki, a pod\u0142o\u017ce porasta\u0142 barwinek.\n\n\ud83d\udfe1 Wykaz do\u0142\u0105czony do uchwa\u0142y nr 303 Rady Ministr\u00f3w z 31 grudnia 1973 roku wymienia w Jod\u0142ownie kaplic\u0119, kt\u00f3r\u0105 t\u0105 uchwa\u0142\u0105 przekazano nieodp\u0142atnie na w\u0142asno\u015b\u0107 osoby prawnej jednego z ko\u015bcio\u0142\u00f3w lub zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 41); wykaz podaje tylko wie\u015b, gmin\u0119 i powiat, bez ulicy, wyznania i wieku budynku. Historia parafii rzymskokatolickiej Macierzy\u0144stwa Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Jod\u0142ownie, spisana na jej stronie internetowej z rozmowy z ksi\u0119dzem Marianem Szlagowskim nagranej w 2017 roku, z zastrze\u017ceniem, \u017ce ksi\u0105dz Szlagowski nie wszystkiego by\u0142 pewien i opiera\u0142 si\u0119 tylko na pami\u0119ci, podaje, \u017ce msze odprawiano w kaplicy w Jod\u0142ownie od lat trzydziestych XX wieku. Kaplic\u0119 oddano do u\u017cytku za ksi\u0119dza Leona Szulca, proboszcza w Pr\u0119gowie w latach 1934\u20131936, a mie\u015bci\u0142a si\u0119 ona w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci budynku; du\u017ce zas\u0142ugi w jej powstaniu mia\u0142a protestancka rodzina Muzal. Na pocz\u0105tku swojej pos\u0142ugi w Jod\u0142ownie, kt\u00f3r\u0105 obj\u0105\u0142 1 lipca 1974 roku, ksi\u0105dz Szlagowski przebudowa\u0142 t\u0119 kaplic\u0119, maj\u0105c\u0105 wtedy 9 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, na ko\u015bci\u00f3\u0142 d\u0142ugi na 18 metr\u00f3w. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Przywidz podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Macierzy\u0144stwa Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Jod\u0142ownie przerobiono na \u015bwi\u0105tyni\u0119 w 1973 roku z domu mieszkalnego z 1910 roku. Wed\u0142ug archidiecezji gda\u0144skiej parafi\u0119 erygowano w 1973 roku. \u017badne z tych \u017ar\u00f3de\u0142 nie m\u00f3wi wprost, \u017ce kaplica z wykazu z 1973 roku to kaplica opisana na stronie parafii albo ko\u015bci\u00f3\u0142, o kt\u00f3rym pisze program gminy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 52\u201353, poz. 118; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 109 i 161; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142a Mariensee i Rheinfeld; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Jod\u0142ownie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133, pozycja 405; uchwa\u0142a nr 303 Rady Ministr\u00f3w z 31 grudnia 1973 roku (M.P. 1973 nr 57, poz. 325), wykaz, poz. 41; strona internetowa parafii Macierzy\u0144stwa Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Jod\u0142ownie, \u201eHistoria parafii\u201d; strona internetowa archidiecezji gda\u0144skiej, parafia w Jod\u0142ownie.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133, pozycja 405","url":""},{"typ":"dokument urz\u0119dowy","tytul":"Uchwa\u0142a nr 303 Rady Ministr\u00f3w z dnia 31 grudnia 1973 r. w sprawie przekazania osobom prawnym Ko\u015bcio\u0142a Rzymskokatolickiego oraz innych ko\u015bcio\u0142\u00f3w i zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych w\u0142asno\u015bci niekt\u00f3rych nieruchomo\u015bci po\u0142o\u017conych na Ziemiach Zachodnich i P\u00f3\u0142nocnych, M.P. 1973 nr 57, poz. 325, \u00a7 1\u20132 i wykaz, s. 651, poz. 41","url":"https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19730570325"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Parafia rzymskokatolicka Macierzy\u0144stwa NMP w Jod\u0142ownie, \u201eHistoria parafii\u201d (wed\u0142ug rozmowy z ks. Marianem Szlagowskim, 3.02.2017)","url":"https://www.nmpjodlowno.pl/historia-parafii/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Archidiecezja gda\u0144ska, parafia Macierzy\u0144stwa NMP w Jod\u0142ownie (data erygowania)","url":"https://www.diecezja.gda.pl/parafie/455"}]},"gps_precision":"Nominatim/korygowane","id":"CM-0242","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24658,"lng":18.392132,"name_de":"Stangenwalde","name_pl":"Jod\u0142owno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Jordankach, po niemiecku Jordanken, wsi w dzisiejszej gminie Stary Targ, sta\u0142 od drugiej po\u0142owy XVI wieku do 1717 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. Topografia Goldbecka z 1789 roku, przytoczona przez Bernharda Schmida w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu sztumskiego z 1909 roku, nazywa go ewangelicko-reformowanym i tak samo pisz\u0105 o nim ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku oraz kronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna. Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa pisze, \u017ce wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rozleg\u0142ych d\u00f3br rodziny von Zehmen, w kt\u00f3rych, jak to ujmuje, istnia\u0142y warunki do powstania gmin ewangelickich, i \u017ce w Jordankach zbudowano obok ko\u015bcio\u0142a katolickiego ewangelicki dom Bo\u017cy; w latach 1550\u20131590 by\u0142 to, obok Starego Targu, jeden z dw\u00f3ch nowo wzniesionych ma\u0142ych ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich na terenie p\u00f3\u017aniejszego powiatu sztumskiego. Tak\u017ce kronika Piepkorna wymienia Jordanki w\u015br\u00f3d wsi, w kt\u00f3rych w czasach Reformacji zbudowano ko\u015bcio\u0142y ewangelickie. Polscy badacze datuj\u0105 t\u0119 budow\u0119 i rozbi\u00f3rk\u0119 inaczej: ksi\u0105dz Jan Wi\u015bniewski pisze, \u017ce zb\u00f3r reformowany w Jordankach wzni\u00f3s\u0142 Czema oko\u0142o 1600 roku, a rozebrano go oko\u0142o po\u0142owy XVII wieku, Piotr Birecki za\u015b nazywa budowniczym ko\u015bcio\u0142a kalwi\u0144skiego Fabiana Czem\u0119 i podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano wkr\u00f3tce po jego \u015bmierci, a cz\u0119\u015b\u0107 cegie\u0142 trafi\u0142a na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Dzierzgoniu. Aleksander Klemp (1994, s. 129) pisze, \u017ce oko\u0142o 1600 roku F. Czema zbudowa\u0142 w Jordankach zb\u00f3r reformowany, kt\u00f3ry opustosza\u0142 po \u015bmierci W. K. G\u00fcldensterna, ale rozebrany zosta\u0142 dopiero w 1717 roku przez katolickich w\u0142a\u015bcicieli wsi; w aneksie tej samej ksi\u0105\u017cki autor przytacza za P. Czaplewskim, \u017ce zb\u00f3r istnia\u0142 ju\u017c oko\u0142o 1600 roku, sam jednak przypuszcza, \u017ce powsta\u0142 raczej w latach 1610\u20131620 (s. 219).\n\nKo\u015bcio\u0142y w Jasnej i w Jordankach, jako stoj\u0105ce pod patronatem szlacheckim, pozosta\u0142y przez jaki\u015b czas w r\u0119kach ewangelik\u00f3w, gdy miasta traci\u0142y swoje ko\u015bcio\u0142y. Wed\u0142ug ksi\u0119dza Jana Wi\u015bniewskiego Czema za\u0142o\u017cy\u0142 w Jordankach tak\u017ce szko\u0142\u0119, w kt\u00f3rej w 1614 roku uczy\u0142 si\u0119 j\u0119zyka polskiego Helwig, burmistrz Elbl\u0105ga, co autor uznaje za \u015bwiadectwo jej dobrego poziomu i s\u0142awy; tutejszy zb\u00f3r upad\u0142, jak pisze w tym miejscu, w 1675 roku wraz ze \u015bmierci\u0105 starosty sztumskiego G\u00fcldensterna \u2014 cho\u0107 gdzie indziej ten sam autor podaje, \u017ce zb\u00f3r rozebrano oko\u0142o po\u0142owy XVII wieku. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 138) wojewoda malborski F. Czema przyj\u0105\u0142 do \u015bwie\u017co w\u00f3wczas zbudowanego zboru w Jordankach duchownego Jednoty Wielkopolskiej, a minister z Jordanek opiekowa\u0142 si\u0119 w latach 1615\u20131617 tak\u017ce zborem reformowanym w Sztumie. Autor wymienia tutejszych duchownych (s. 219\u2013220): Marcin Orminiusz pe\u0142ni\u0142 przez pewien czas, przypuszczalnie na pocz\u0105tku XVII wieku, obowi\u0105zki duchownego w Jordankach; Wojciech Niklasjusz (Nicolaus) zosta\u0142 w 1622 roku powo\u0142any do zboru w Jordankach i ordynowany na synodzie w Ostrorogu 21 wrze\u015bnia 1622 roku; Daniel Kopecki, ordynowany w 1637 roku w Lesznie do Sztumu, by\u0142 zarazem nadwornym duchownym kasztelanowej gda\u0144skiej Anny z Czem\u00f3w G\u00fcldensternowej i ministrem w Jordankach; Jan Attinentius (Zugeh\u00f6r), w 1670 roku wed\u0142ug autora prawdopodobnie ostatni opiekun zboru w Jordankach, by\u0142 nadwornym duchownym A. G\u00fcldensternowej i zarazem predykantem gmin reformowanych w Jordankach i Jasnej. W 1717 roku katolicki w\u0142a\u015bciciel Jordanek kaza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 zburzy\u0107. Schmid przytacza za Goldbeckiem, \u017ce w\u0142a\u015bciciel Gr\u00fcnfelde, pan von Waldowski, kaza\u0142 rozebra\u0107 \u201eevangelisch reformirte Kirche\u201d w nale\u017c\u0105cej do niego wsi Jordanki, z uzyskanego materia\u0142u zbudowa\u0107 klasztor w Dzierzgoniu, a ca\u0142y sprz\u0119t ko\u015bcielny podarowa\u0107 ko\u015bcio\u0142owi klasztornemu. Kronika Piepkorna dodaje, \u017ce z cegie\u0142 rozebranego ko\u015bcio\u0142a zbudowano w 1717 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 klasztorny w Dzierzgoniu, a S\u0142ownik geograficzny nazywa w\u0142a\u015bciciela S\u0142up-Wa\u0142dowskim. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono dok\u0142adnego miejsca, w kt\u00f3rym sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jordankach; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w nie wymienia w Jordankach ani ko\u015bcio\u0142a, ani cmentarza, lecz uk\u0142ad ruralistyczny wsi i cztery domy mieszkalne, pod numerami 2, 5, 8 i 10.\n\nW wykazie wasali z 1774 roku Jordanki figuruj\u0105 w\u015br\u00f3d d\u00f3br grunfeldzkich 70-letniej Magdaleny Waldowskiej, wdowy po podskarbim koronnym, mieszkaj\u0105cej w Gr\u00fcnfelde; wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych dobra te nale\u017ca\u0142y p\u00f3\u017aniej do Marianny z Chrz\u0105stowskich, zam\u0119\u017cnej najpierw za Bagniewskim, potem za hrabi\u0105 Sierakowskim, do jej c\u00f3rki Anny Teodory, a od 1792 roku do jej syn\u00f3w, hrabi\u00f3w Sierakowskich. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Jordanken* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 24 domy mieszkalne i 215 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 74 ewangelik\u00f3w, 136 katolik\u00f3w i pi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii Losendorf; katolicy \u2014 do parafii Kalwe; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 Jordanki jako wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 w powiecie sztumskim, po\u0142o\u017con\u0105 oko\u0142o p\u00f3\u0142torej mili od Malborka. Wie\u015b mia\u0142a 1660 m\u00f3rg obszaru. W Jordankach sta\u0142o 48 budynk\u00f3w. Jordanki mia\u0142y szko\u0142\u0119 na miejscu, a poczt\u0119 w Starym Targu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. S\u0142ownik geograficzny nazywa ten ko\u015bci\u00f3\u0142 luterskim i przypisuje jego za\u0142o\u017cenie G\u00fcldensternom; wed\u0142ug Schmida G\u00fcldensternowie przej\u0119li dobra Gr\u00fcnfelde, do kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142y Jordanki, po Zehmenach. Felix Hassenstein w dziejach parafii Dzierzgo\u0144 z 1892 roku podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 reformowany w Jordankach zbudowa\u0142 Zygmunt von G\u00fcldenstern, i nazywa go przyw\u00f3dc\u0105 ewangelik\u00f3w. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego i ksi\u0119dza Jana Wi\u015bniewskiego ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowa\u0142 natomiast Fabian Czema, co zgadza si\u0119 z ksi\u0119g\u0105 pami\u0105tkow\u0105, wed\u0142ug kt\u00f3rej Jordanki nale\u017ca\u0142y do d\u00f3br rodziny von Zehmen. Rozbi\u00f3rk\u0119 ko\u015bcio\u0142a Goldbeck i Schmid wi\u0105\u017c\u0105 z poleceniem pana von Waldowskiego z 1717 roku, a Wi\u015bniewski i Birecki datuj\u0105 j\u0105 znacznie wcze\u015bniej; ich datowanie dotyczy zapewne raczej upadku gminy ni\u017c samego budynku, bo obie wersje zgodnie m\u00f3wi\u0105 o cegle u\u017cytej w Dzierzgoniu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii \u0141oza (Losendorf) i podaje tu 56 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 143\u2013144, 146; O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961, s. 127, 142; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, t. 3: Kreis Stuhm, Danzig 1909, s. 270 i has\u0142o Gr\u00fcnfelde (za: Goldbeck, \u201eVollst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preu\u00dfen\u201d, cz. II, Marienwerder 1789, s. 20); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, tom III, has\u0142o Jordanki; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Targ; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 15 (s. 2), nr 1079 (s. 45\u201346); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eJordanki\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 198\u2013199; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg\u201d, Christburg 1892; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 38, 75\u201376; P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 11; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 129, 138, 219\u2013220.*","built_year":1550,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"kronika miasta","tytul":"O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens, t. 3: Kreis Stuhm, Danzig 1909, s. 270 (za Goldbeckiem 1789) i has\u0142o Gr\u00fcnfelde","url":""},{"typ":"s\u0142ownik","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o Jordanki","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Targ, pozycje 89\u201393","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 15 (s. 2), nr 1079 (s. 45\u201346)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg\u201d, Christburg 1892","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 38, 75\u201376","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 11","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 129, 138, 219\u2013220","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0565","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.985616,"lng":19.17986,"name_de":"Jordanken","name_pl":"Jordanki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Jordanken, rozebrany w 1717 roku)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Junkrowy \u2014 po niemiecku Jungfernberg \u2014 le\u017c\u0105 na Kociewiu, w okolicy Skarszew. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Cesarstwa Niemieckiego, a w latach 1920\u20131939 do Drugiej Rzeczypospolitej.\n\nNekropoli\u0119 za\u0142o\u017cono w po\u0142owie XIX wieku, w centrum wsi, na wzniesieniu; zajmuje pi\u0119\u0107 ar\u00f3w. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1869 roku. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w obejmuje cmentarz wraz z ogrodzeniem, a osobno wymienia jeden nagrobek na poniemieckim cmentarzu we wsi. Dzi\u015b cmentarz jest nieczynny, ale granice pozostaj\u0105 czytelne; teren zaros\u0142y klony i bez.\n\nPrzywilej wolnego so\u0142ectwa pochodzi\u0142 z 12 listopada 1753 roku. W 1772 roku Junkrowy liczy\u0142y 20 w\u0142\u00f3k, z czego 6 le\u017ca\u0142o od\u0142ogiem, a mieszka\u0144cy byli katolikami. Trzech ch\u0142op\u00f3w uciek\u0142o wtedy przed rekwizycjami genera\u0142a Bellinga. W tym czasie pozostali mieszka\u0144cy zarabiali na popiele, w\u0119glu drzewnym i kradzie\u017cy drewna.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Jungfernberg* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 14 gospodarstwami ch\u0142opskimi i dziewi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 26 budynk\u00f3w mieszkalnych i 227 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 76 ewangelik\u00f3w, 147 katolik\u00f3w i czterech baptyst\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c szko\u0142\u0119 katolick\u0105.\n\nSpis z 1885 roku zasta\u0142 we wsi 269 mieszka\u0144c\u00f3w: 181 katolik\u00f3w i 88 ewangelik\u00f3w (Kreis Berent, strona 40, pozycja 35). W 1910 roku Junkrowy liczy\u0142y 211 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 97 m\u0119\u017cczyzn i 114 kobiet. Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 240 os\u00f3b, w tym 39 ewangelik\u00f3w i 201 katolik\u00f3w. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 236 os\u00f3b, niemieck\u0105 cztery.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy we wsi nie by\u0142o; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach. Katolik\u00f3w wykaz gmin z 1885 roku przypisuje parafii w Pog\u00f3dkach; przynale\u017cno\u015b\u0107 do skarszewskiej parafii \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a jest p\u00f3\u017aniejsza.\n\nNabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie odprawiano w skarszewskiej farze od 1551 roku; pod koniec 1594 roku ewangelicy musieli j\u0105 opu\u015bci\u0107. W Wielki Czwartek 1598 roku starosta zamkn\u0105\u0142 im tak\u017ce zast\u0119pcz\u0105 kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego przed murami. Wolno\u015b\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa przywr\u00f3ci\u0142o wstawiennictwo magistratu gda\u0144skiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142, do kt\u00f3rego chodzili ewangelicy z Junkrow\u00f3w, wzniesiono w latach 1879\u20131881. W parafii oko\u0142o 1890 roku by\u0142o przesz\u0142o sze\u015b\u0107 tysi\u0119cy wiernych i osiem cmentarzy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sch\u00f6neck i podaje tu 48 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz miasta i gminy Skarszewy, pozycje 157 i 160; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Berent, s. 40, poz. 35; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 39; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat ko\u015bcierski, s. 31, poz. 25; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Sch\u00f6neck; Cmentarze \u2014 Parafia \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 12, pozycja 110; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 163; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 12, pozycja 110","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 163","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0287","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.07312,"lng":18.36082,"name_de":"Jungfernberg","name_pl":"Junkrowy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Juszkowo, po niemiecku Gischkau, a w zapisie z 1220 roku \u201eUscov\u201d, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w dawnym powiecie Wy\u017cyn Gda\u0144skich (Kreis Danziger H\u00f6he). Do prze\u0142omu lat 1919 i 1920 nale\u017ca\u0142o do prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen). Po 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Polski. Wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, lutera\u0144sko-unijny. Przy ko\u015bciele dzia\u0142a\u0142 cmentarz. Wed\u0142ug Johna Muhla (1936) posadzki i p\u0142yty nagrobne ze starego ko\u015bcio\u0142a u\u017cyto na pod\u0142og\u0119 nowego, w stanie surowym gotowego w 1648 roku; przed o\u0142tarzem le\u017ca\u0142a wtedy wielka granitowa p\u0142yta z nazwiskiem gda\u0144skiego patrycjusza Hansa Kortha, herbem i rokiem 1602. W 2016 roku odnaleziono siedemnastowieczn\u0105 herbow\u0105 p\u0142yt\u0119 nagrobn\u0105 Hansa Kordta, zmar\u0142ego w 1607 roku, a w 2017 roku poddano j\u0105 renowacji. Czy to ta sama p\u0142yta co u Muhla, nie wiadomo.\n\nEphraim Praetorius zapisa\u0142 w r\u0119kopisie z XVIII wieku, \u017ce pospolity cmentarz pozosta\u0142 na dawnym miejscu, gdzie niegdy\u015b sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, po tej stronie Raduni; grzebano na nim jednak tylko najubo\u017cszych, kt\u00f3rzy z chrze\u015bcija\u0144skiego mi\u0142osierdzia mieli tam bezp\u0142atny gr\u00f3b. Wed\u0142ug tego samego r\u0119kopisu dawny ko\u015bci\u00f3\u0142ek sta\u0142 po tej stronie Raduni, w dolinie, a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano dalej od niego, po drugiej stronie Raduni, na wzg\u00f3rzu.\n\nO przej\u015bciu tutejszego ko\u015bcio\u0142a w r\u0119ce ewangelik\u00f3w pisa\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Juszkowie by\u0142 wed\u0142ug niego przed Reformacj\u0105 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Wojciecha, a prawo patronatu nale\u017ca\u0142o do magistratu gda\u0144skiego \u2014 i t\u0105 drog\u0105, jak pisze Fankidejski, \u201ewcze\u015bnie si\u0119 dosta\u0142 innowiercom\u201d. Biskup Hieronim Rozra\u017cewski pr\u00f3bowa\u0142 go odzyska\u0107: w 1583 roku pos\u0142a\u0142 do Juszkowa osobnego komisarza, \u201ekt\u00f3rego jednak miejscowy predykant wcale nie dopu\u015bci\u0142 do ko\u015bcio\u0142a\u201d. Ten sam komisarz us\u0142ysza\u0142 wtedy w s\u0105siednim Pruszczu od tamtejszego duchownego ewangelickiego: \u201eNikogo za pana nie uznaj\u0119, tylko magistrat, kt\u00f3ry mnie przys\u0142a\u0142\u201d.\n\nWizytacja z 1649 roku zasta\u0142a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 murowany, z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105, fili\u0119 parafii w \u015awi\u0119tym Wojciechu \u2014 \u201eod wielu lat w posiadaniu innowierc\u00f3w\u201d. Kronika Agathona Harnocha opisuje budowl\u0119 p\u00f3\u017aniejsz\u0105: wzniesiono j\u0105 w 1678 roku pod patronatem magistratu gda\u0144skiego, w konstrukcji szachulcowej, z wie\u017c\u0105. John Muhl pisa\u0142 w 1936 roku, \u017ce data 1678 u Harnocha i Brandst\u00e4ttera jest b\u0142\u0119dna. Trzykrotnie \u2014 w 1790, 1828 i 1871 roku \u2014 nawiedzi\u0142 j\u0105 ogie\u0144; dzwony przelano w 1854 roku, a organy mia\u0142y szesna\u015bcie g\u0142os\u00f3w. Do parafii nale\u017ca\u0142o wtedy oko\u0142o 900 dusz, a szko\u0142y ewangelickie prowadzono w pi\u0119ciu miejscowo\u015bciach: w Juszkowie, Rottmannsdorfie, Straszynie, Bangschin i Wartsch. Spis duchownych gda\u0144skich Efraima Praetoriusa notuje dw\u00f3ch duchownych, kt\u00f3rzy przyszli tu z miasta: Gottfrieda Neandra w 1709 roku (\u201eKam nach Gischkau\u201d) oraz \u2014 w r\u0119kopi\u015bmiennej kontynuacji spisu \u2014 Abrahama Groddecka, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 w Gda\u0144sku od 1770 roku, a w 1773 odszed\u0142 do Juszkowa.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notowa\u0142 309 mieszka\u0144c\u00f3w: 262 luteran\u00f3w i 47 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 \u2014 samo Juszkowo. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Gischkau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 38 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 423, w tym 324 ewangelik\u00f3w i 99 katolik\u00f3w. Miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku liczy tu 463 mieszka\u0144c\u00f3w: 329 ewangelik\u00f3w i 134 katolik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich zapisa\u0142 tu kr\u00f3tko: \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 luterski parafialny, szko\u0142a w miejscu\u201d.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1650 roku oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1893 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1650\u2014 K 1893\u2014. Historische Aufzeichnungen finden sich von 1805\u201432 und 1866\u201474. Seit 1806 wird eine Chronik gef\u00fchrt. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig Geb Tr St 1809; 1811\u201d. Katolicy do 1923 roku nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha na Oruni, a potem do Pruszcza Gda\u0144skiego. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Juszkowie, licz\u0105cej wtedy 913 ewangelik\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 nie przetrwa\u0142 drugiej wojny \u015bwiatowej. Szcz\u0105tki z cmentarza ekshumowano i w listopadzie 2016 roku z\u0142o\u017cono w zachowanej kaplicy grobowej. Na fundamentach dawnej \u015bwi\u0105tyni katolicka parafia b\u0142ogos\u0142awionego Jerzego Popie\u0142uszki, erygowana w 2015 roku, wznosi nowy ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. John Muhl twierdzi, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 za\u0142o\u017cono po Reformacji, oko\u0142o 1570 roku, a ksi\u0105dz Jakub Fankidejski \u2014 \u017ce przed Reformacj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Wojciecha.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 237 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 779 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3, nr 28; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 183\u2013184; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 (has\u0142o Gischkau); Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d (Gda\u0144sk 1713), egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105 do 1799 roku, s. 26; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 22\u201323, poz. 9; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 196\u2013197, nr 36; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 15; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 39, pozycja 70; J. Muhl, \u201eKirchen auf der Danziger H\u00f6he II\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 35, 1936, z. 3, s. 69, 72; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 116r.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 183\u2013184","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 39, pozycja 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eKirchen auf der Danziger H\u00f6he II\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 35, 1936, z. 3, s. 69, 72","url":"https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/328516/edition/295489/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 116r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0224","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.25629,"lng":18.60332,"name_de":"Gischkau","name_pl":"Juszkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Juszkowo, po niemiecku Gischkau, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, a jego pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 najstarszych osad Pomorza \u2014 z tutejszych cmentarzysk pochodz\u0105 denary rzymskie. Do 1919/20 roku Juszkowo nale\u017ca\u0142o do prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie; od 1887 do 1939 roku by\u0142o samodzieln\u0105 gmin\u0105 w powiecie Danziger H\u00f6he.\n\nBy\u0142a to wie\u015b ksi\u0105\u017c\u0119ca. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich podaje, \u017ce M\u015bciw\u00f3j I zapisa\u0142 j\u0105 cystersom oliwskim, a \u015awi\u0119tope\u0142k II zapis cofn\u0105\u0142 w 1220 roku. John Muhl, dziejopis wsi Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, opisuje to inaczej: wie\u015b Uscow, nadan\u0105 Oliwie w XII wieku, klasztor za zgod\u0105 ksi\u0119cia zamieni\u0142 przed 1224 rokiem na wie\u015b Barnewitz, a pod nazw\u0105 Juskow miejscowo\u015b\u0107 pojawia si\u0119 w 1294 roku, gdy Stefan i Albert oddali j\u0105 biskupowi w\u0142oc\u0142awskiemu w zamian za Witomino i B\u00f6ltendorf. Po Krzy\u017cakach wie\u015b przesz\u0142a w r\u0119ce gda\u0144szczan: 16 czerwca 1454 roku kr\u00f3l Kazimierz przyrzek\u0142 w Elbl\u0105gu miastu wsie zakonne Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, Juszkowo wymieniaj\u0105c z nazwy, a nadanie potwierdzi\u0142 pok\u00f3j toru\u0144ski.\n\nChronologi\u0119 tutejszych \u015bwi\u0105ty\u0144 najpe\u0142niej podaje Muhl, opieraj\u0105c si\u0119 na aktach gda\u0144skich. W \u017cadnym z dokument\u00f3w trzynastego, czternastego i pi\u0119tnastego stulecia o wiejskim ko\u015bciele nie ma mowy: \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 za\u0142o\u017cono i zbudowano w dolnej cz\u0119\u015bci wsi dopiero po Reformacji, oko\u0142o 1570 roku, a pierwszy duchowny ewangelicki jest tu po\u015bwiadczony oko\u0142o Wielkanocy 1573 roku; nazwiska duchownych s\u0105 znane w nieprzerwanym ci\u0105gu od 1578 roku, a organist\u00f3w i nauczycieli w wi\u0119kszo\u015bci od 1594 roku. W 1580 roku przy\u0142\u0105czono do parafii wie\u015b Kemnade, w 1630, a powt\u00f3rnie w 1648 roku \u2014 osad\u0119 Scharffenort. Wed\u0142ug Johna Muhla od 1587 roku pastorem ewangelickim w Juszkowie by\u0142 Dionizy Bossmann (Dionysius Bo\u00dfmann), kt\u00f3ry wcze\u015bniej s\u0142u\u017cy\u0142 w R\u00f3\u017cynach (Rosenberg); wyp\u0119dzony stamt\u0105d w 1596 roku, nadal z Juszkowa obs\u0142ugiwa\u0142 tamtejsz\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelik\u00f3w, co zapisano niezwykle dok\u0142adnie. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku zasta\u0142a w Juszkowie ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105, fili\u0119 parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha, od wielu lat \u2014 jak twierdzono \u2014 w posiadaniu heretyckiego duchownego imieniem Antoni Pomeranus, kt\u00f3remu juszkowscy poddani p\u0142acili danin\u0119: trzydzie\u015bci dwa korce \u017cyta i owsa, nale\u017cne proboszczowi \u015bwi\u0119tego Wojciecha. Danina odpowiada\u0142a trzydziestu dw\u00f3m w\u0142\u00f3kom wsi, potwierdzonym gda\u0144skim przywilejem z Bo\u017cego Narodzenia 1378 roku, i utrzyma\u0142a si\u0119 nadzwyczaj d\u0142ugo \u2014 juszkowscy gospodarze p\u0142acili j\u0105 katolickiemu ko\u015bcio\u0142owi \u015bwi\u0119tego Wojciecha jeszcze w 1798 roku, a wykupiono j\u0105 dopiero w 1880 roku. Wizytator notowa\u0142 zwykle samo istnienie innowiercy; tutaj poda\u0142 jego imi\u0119, a przy tym zaznaczy\u0142, \u017ce wie\u015b nale\u017cy do Gda\u0144ska.\n\nDlaczego ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 do innowierc\u00f3w tak wcze\u015bnie, wyja\u015bni\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski: prawo patronatu mia\u0142 gda\u0144ski magistrat. Biskup Rozra\u017cewski pr\u00f3bowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 odzyska\u0107 i w 1583 roku pos\u0142a\u0142 do Juszkowa osobnego komisarza, kt\u00f3rego miejscowy duchowny w og\u00f3le nie dopu\u015bci\u0142 do ko\u015bcio\u0142a. Ten sam komisarz us\u0142ysza\u0142 tego roku w Pruszczu odpowied\u017a, kt\u00f3r\u0105 Fankidejski zapisa\u0142 osobno: \u201eNikogo za pana nie uznaj\u0119, tylko magistrat, kt\u00f3ry mnie przys\u0142a\u0142\u201d. Poza tym, dodaje Fankidejski, o juszkowskim ko\u015bciele akta nic nie m\u00f3wi\u0105. Wizytacja z 1649 roku zasta\u0142a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 murowany, z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105, fili\u0119 parafii w \u015awi\u0119tym Wojciechu \u2014 \u201eod wielu lat w posiadaniu innowierc\u00f3w\u201d, a wizytacja z lat 1765\u20131766 wymieni\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Juszkowie w\u015br\u00f3d trzech ko\u015bcio\u0142\u00f3w filialnych parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha, dodaj\u0105c, \u017ce od d\u0142u\u017cszego czasu jest on w r\u0119kach luteran\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Muhla nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, postawiony ju\u017c w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci wsi, po\u015bwi\u0119cono 18 kwietnia 1649 roku. Patronem ko\u015bcio\u0142a i szko\u0142y by\u0142o miasto Gda\u0144sk; poniewa\u017c dochody duchownego by\u0142y nader skromne, rada gda\u0144ska kupi\u0142a w 1694 roku juszkowskie gospodarstwo z dwiema w\u0142\u00f3kami i przekaza\u0142a je ko\u015bcio\u0142owi, a w 1718 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 dokupi\u0142 jeszcze p\u00f3\u0142torej w\u0142\u00f3ki. W 1782 roku dobudowano zakrysti\u0119, kt\u00f3r\u0105 w 1904 roku odnowiono jako murowan\u0105; ci\u0119\u017ckie szkody wyrz\u0105dzi\u0142y uderzenie pioruna w 1790 roku i wichura w 1818 roku, a w sierpniu 1936 roku zacz\u0119to kolejny konieczny remont. Plebani\u0119, zbudowan\u0105 po raz pierwszy wed\u0142ug Muhla zapewne oko\u0142o 1570 roku, zast\u0105piono now\u0105 w 1761 roku; szko\u0142a, po\u015bwiadczona od 1594 roku, doczeka\u0142a si\u0119 nowych budynk\u00f3w w 1816 i 1909 roku.\n\nEphraim Praetorius opisa\u0142 w r\u0119kopisie z XVIII wieku, \u017ce obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w po\u0142owie poprzedniego stulecia w miejsce dawnego, ma\u0142ego ko\u015bci\u00f3\u0142ka, podobnego do kaplicy, kt\u00f3ry sta\u0142 po tej stronie Raduni, w samym dole. Z polecenia rady rozebrano go, a nowy za\u0142o\u017cono nieco dalej, po drugiej stronie Raduni, na wzg\u00f3rzu; budow\u0119 prowadzono, gdy Wy\u017cyn\u0105 Gda\u0144sk\u0105 zarz\u0105dza\u0142 burmistrz Adrian von der Linde, w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci jego staraniem i dzi\u0119ki jego hojno\u015bci, a kazanie wyg\u0142oszone przy po\u015bwi\u0119ceniu wydano drukiem. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 konstrukcj\u0119 szkieletow\u0105 z wype\u0142nieniem murowym i mierzy\u0142 wewn\u0105trz 35\u00be \u0142okcia d\u0142ugo\u015bci i 14 \u0142okci szeroko\u015bci; w zakrystii, szerokiej na 4\u00bd \u0142okcia, sta\u0142a chrzcielnica, kt\u00f3r\u0105 w 1693 roku podarowa\u0142 Ephraim Prebsky. Organy, ambona i o\u0142tarz, w kt\u00f3rego \u015brodkowym obrazie przedstawiono Chrystusa na G\u00f3rze Oliwnej, nosi\u0142y rok 1648, kiedy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano i sprz\u0119ty wstawiono, a kilka p\u0142yt nagrobnych przeniesionych ze starego ko\u015bcio\u0142a \u2014 rok 1624. W 1692 roku, za zarz\u0105du burmistrza Gabriela Schumanna, ko\u015bci\u00f3\u0142 wymalowano w ca\u0142o\u015bci scenami biblijnymi i innymi przedstawieniami pe\u0142nymi tre\u015bci. Kruchta mia\u0142a 7\u00bd \u0142okcia d\u0142ugo\u015bci i 5\u00bd \u0142okcia szeroko\u015bci. Wi\u0119kszy z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w, o obwodzie 4\u00bd \u0142okcia, nosi\u0142 imi\u0119 burmistrza Christiana Schroedera, napis \u201eGloria in excelsis Deo\u201d i rok 1680, a mniejszy, o obwodzie 4 \u0142okci, napis \u201eDa pacem domine in diebus nostris\u201d i rok 1643; na wie\u017cyczce by\u0142 zegar bij\u0105cy z tarcz\u0105. Plebania sta\u0142a nadal na dawnym miejscu, przy starym ko\u015bciele, i z powodu staro\u015bci j\u0105 odbudowano. Pastor otrzymywa\u0142 rocznie 100 gulden\u00f3w z kasy miejskiej; dawniej nie mia\u0142 w\u0142\u00f3k pastorskich, a tylko 4 morgi ziemi. Zakup gospodarstwa dla ko\u015bcio\u0142a w 1694 roku Praetorius przypisuje staraniom nadzarz\u0105dcy Wy\u017cyny, burmistrza Gabriela Schumanna, i dodaje, \u017ce jego u\u017cytkowanie przekazano pastorom na zawsze.\n\nZ chronologi\u0105 Muhla nie wszystko si\u0119 zgadza i przekazy trzeba poda\u0107 obok siebie. Dariusz Dolatowski, autor zarysu dziej\u00f3w gminy Pruszcz Gda\u0144ski, datuje pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 na 1570 rok \u2014 powsta\u0142 p\u00f3\u017ano, bo blisko sta\u0142y ko\u015bcio\u0142y w Pruszczu i Lublewie \u2014 a drugi, postawiony ju\u017c w innym miejscu, bo pierwszy by\u0142 bardzo zniszczony, na 1647. Agathon Harnoch pisa\u0142 w 1890 roku, \u017ce pocz\u0105tkowo by\u0142a tu tylko kaplica w dolnej cz\u0119\u015bci wsi, a \u00f3wczesny ko\u015bci\u00f3\u0142, szachulcowy z wie\u017c\u0105, zbudowano w 1678 roku pod patronatem gda\u0144skiego magistratu; ewangelickich duchownych wzmiankuje si\u0119 wed\u0142ug niego od ko\u0144ca szesnastego wieku. John Muhl pisa\u0142 w 1936 roku, \u017ce Harnoch i Brandst\u00e4tter myl\u0105 si\u0119, przesuwaj\u0105c budow\u0119 nowego ko\u015bcio\u0142a na 1678 rok. Wersji Harnocha o kaplicy przeczy wizytacja z oko\u0142o 1583 roku, kt\u00f3ra zasta\u0142a tu ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany, a daty 1647, 1649 i 1678 mog\u0105 dotyczy\u0107 jednej budowli, wznoszonej i przebudowywanej, albo dw\u00f3ch kolejnych. Harnoch notuje te\u017c po\u017cary i uderzenia pioruna w 1790, 1828 i 1871 roku oraz przelanie dw\u00f3ch dzwon\u00f3w w 1854.\n\nEduard Schnaase opisuje wakat z 1679 roku: po \u015bmierci pastora Jacoba Haasego (Lagusa) burmistrz zarz\u0105dzaj\u0105cy Wy\u017cyn\u0105 Gda\u0144sk\u0105 powierzy\u0142 parafi\u0119 Georgowi K\u00fchlowi z Uje\u015bciska. W 1680 roku K\u00fchl udzieli\u0142 w domu \u015blubu m\u0142ynarzowi ze Straszyna, wsi przypisanej do parafii juszkowskiej, nie wiedz\u0105c, \u017ce nauczyciel zatai\u0142 brak wymaganego zezwolenia od katolickiego dziedzica Straszyna; dziedzic wni\u00f3s\u0142 skarg\u0119, a K\u00fchl prosi\u0142 kolegium duchownych Gda\u0144ska (Ministerium) o wstawiennictwo u burmistrza. Wed\u0142ug Johna Muhla ko\u015bci\u00f3\u0142 w Juszkowie, po niemiecku Gischkau, otrzyma\u0142 w 1692 roku ca\u0142kowicie nowe wyposa\u017cenie wn\u0119trza. John Muhl odnotowuje, \u017ce w 1699 roku rada gda\u0144ska poskar\u017cy\u0142a si\u0119 biskupowi na katolickiego komendarza z Pr\u0119gowa Franciszka Markiewicza, kt\u00f3ry przypisywa\u0142 sobie prawa duszpasterskie nad protestantami w miejskich dobrach Warcz i Juszkowo. Wed\u0142ug Johna Muhla w 1753 roku ustalono, \u017ce gospodarze z Juszkowa p\u0142ac\u0105 na ko\u015bci\u00f3\u0142 i szko\u0142\u0119 \u0142\u0105cznie 53,6 guldena rocznie, a ponadto od ka\u017cdej w\u0142\u00f3ki korzec \u017cyta dla duchownego i po 10 miarek dla nauczyciela. Jak podaje John Muhl, ziemi\u0119, kt\u00f3r\u0105 rada gda\u0144ska i sam ko\u015bci\u00f3\u0142 nabyli dla uposa\u017cenia juszkowskich duchownych w 1694 i 1718 roku, sprzedano w XIX wieku, a uzyskane pieni\u0105dze, ulokowane w papierach warto\u015bciowych, przepad\u0142y po pierwszej wojnie \u015bwiatowej w inflacji.\n\nKo\u015bcielny spis pastor\u00f3w, prowadzony w Juszkowie a\u017c do 1935 roku i przechowywany dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, ma przy nazwiskach kr\u00f3tkie adnotacje o dziejach ko\u015bcio\u0142a. Spis wymienia trzydziestu pastor\u00f3w \u2014 od Antona Bo\u00dfmanna, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d oko\u0142o 1590 roku, do Johannesa Otto, kt\u00f3ry przyszed\u0142 15 pa\u017adziernika 1917 roku i przeszed\u0142 w stan spoczynku 1 lipca 1935 roku. W XIX wieku byli to: Paul Jacob Rosenthal (1799\u20131814), Ernst Gottlieb Hoffmann (1814\u20131822), David Bernhard L\u00fcckst\u00e4de (1823\u20131825), Ernst Carl Oehlschl\u00e4ger (1825\u20131832, potem u \u015awi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku), Johann Peter Roloff (1832\u20131844), Gustav R\u00f6\u00dfner (1845\u20131853), Carl Wilhelm Sch\u00f6n (1853\u20131860, przyszed\u0142 z Helu), Wilhelm Rindfleisch (1861\u20131884), Johann Eduard Theodor Kleefeld (1885\u20131893) i Friedrich Richard Arnold (od 1893); po nich Franz Oscar Otto Grzegorzewski (1899\u20131906), Wilhelm Z\u00fchlsdorff (1906\u20131915) i August Angermann (1916\u20131917). Prasa uzupe\u0142nia ten spis kilkoma szczeg\u00f3\u0142ami. Wed\u0142ug \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d z 20 pa\u017adziernika 1853 roku pastor Sch\u00f6n wyg\u0142osi\u0142 wtedy w Juszkowie kazanie wst\u0119pne, po trzynastu latach pracy w swojej gminie na P\u00f3\u0142wyspie Helskim; ta sama gazeta w nekrologu zmar\u0142ego w\u0142a\u015bnie pastora L\u00fcckst\u00e4dego z Oruni poda\u0142a, \u017ce przed 1825 rokiem by\u0142 on przez dwa lata pastorem na Helu, a o Juszkowie nie wspomnia\u0142a. 23 lutego 1858 roku w ko\u015bciele w Juszkowie obchodzi\u0142o doroczne \u015bwi\u0119to Towarzystwo Wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015bci powiatu gda\u0144skiego. Pastor Rindfleisch, kt\u00f3ry wcze\u015bniej przez dwa lata by\u0142 nauczycielem domowym w Prusach Wschodnich i przez trzy lata uczy\u0142 w szkole realnej przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Piotra w Gda\u0144sku, obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w lipcu 1861 roku, a w pa\u017adzierniku 1884 roku przeszed\u0142 do Trutn\u00f3w. W pa\u017adzierniku 1896 roku pastor Arnold z Juszkowa podpisa\u0142 jako sekretarz odezw\u0119 P\u00f3\u0142nocno-Zachodniego Komitetu dla Diaspory w sprawie domu dla ch\u0142opc\u00f3w w Kobysewie. Mianowanie pastora Grzegorzewskiego z Przebrna na pastora w Juszkowie berli\u0144ska \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d og\u0142osi\u0142a ju\u017c na pocz\u0105tku grudnia 1898 roku.\n\nPrzy pastorze Piotrze Krausem (1610\u20131617) zapisano, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 wcze\u015bniej w dolnej cz\u0119\u015bci wsi; przy Adamie Pretschu (1642\u20131650) \u2014 \u017ce kamie\u0144 w\u0119gielny pod nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono 19 lipca 1647 roku, a po\u015bwi\u0119cono go 18 kwietnia 1649 roku. Ksi\u0119ga ko\u015bcielna przytoczona przez Johna Muhla podaje, \u017ce budow\u0119 uko\u0144czono w kwietniu 1648 roku; Muhl rozumie to jako stan surowy. Posadzki i p\u0142yty nagrobne ze starego ko\u015bcio\u0142a u\u017cyto na pod\u0142og\u0119 nowego. Ju\u017c wcze\u015bniej, 23 stycznia 1638 roku, po zaj\u015bciu w Juszkowie, zarz\u0105dzono, \u017ce duchowny mo\u017ce grzeba\u0107, chrzci\u0107 i dawa\u0107 \u015blub poza swoj\u0105 parafi\u0105 tylko za pokwitowaniem pastora, do kt\u00f3rego parafii ci ludzie nale\u017c\u0105. Pierwsza ksi\u0119ga metrykalna zaczyna si\u0119 w 1649 roku, druga w 1696, trzecia w 1805. Ko\u015bci\u00f3\u0142 okradziono w 1671 roku, a zakrysti\u0119 w 1697 i 1698 roku. W 1694 roku dokupiono dla probostwa dwie w\u0142\u00f3ki z maj\u0105tku Pruszcz, a w 1722 roku pastor Thomas V\u00f6lker sprzeda\u0142 trzy w\u0142\u00f3ki gruntu parafialnego. 13 kwietnia 1790 i 6 lipca 1828 roku w ko\u015bci\u00f3\u0142 uderzy\u0142 piorun. W 1805 roku o\u0142tarz odnowiono i poz\u0142ocono. W 1806 roku przy\u0142\u0105czono do parafii Warcz, w 1807 roku, w czasie obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska, na plebanii kwaterowali \u017co\u0142nierze francuscy, w 1811 roku grunty probostwa oddano w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105, a w 1816 roku zbudowano w Juszkowie szko\u0142\u0119; w 1817 roku w\u0142\u0105czono do parafii Straszyn i Pr\u0119dzieszyn, a w latach 1857 i 1863 ostatecznie kolejne okoliczne wsie.\n\nKsi\u0119ga metrykalna parafii prowadzona od 1805 roku zawiera na ko\u0144cu zapiski kolejnych duchownych z lat 1805\u20131832; wed\u0142ug karty tytu\u0142owej sporz\u0105dzi\u0142 j\u0105 \u00f3wczesny pastor Paul Jacob Rosenthal. Rosenthal zapisa\u0142, \u017ce Warcz wraz z okolicznymi terenami nale\u017c\u0105cymi do miasta Gda\u0144ska w\u0142\u0105czono do parafii 23 listopada 1806 roku; dekret rejencji z 13 maja 1828 roku, odnotowany przez pastora Oehlschl\u00e4gera, podaje jako dat\u0119 tego w\u0142\u0105czenia 11 lipca 1806 roku i stwierdza, \u017ce w latach 1807\u20131814 w\u0142\u0105czenia nie uchylono, lecz milcz\u0105co je uznano. Rosenthal odnotowa\u0142 te\u017c, \u017ce w 1806 roku jeden z mennonit\u00f3w przeszed\u0142 do Ko\u015bcio\u0142a lutera\u0144skiego. 7 marca 1807 roku nadesz\u0142y wojska francuskie przeznaczone do obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska; od 11 marca do 27 kwietnia pastor mia\u0142 na plebanii sztab generalski, potem przez czterna\u015bcie dni dw\u00f3ch oficer\u00f3w 44. pu\u0142ku Wielkiej Armii, a p\u00f3\u017aniej stale kilku oficer\u00f3w a\u017c do 20 listopada 1808 roku, nie dostaj\u0105c za to ani grosza. Z liczn\u0105 rodzin\u0105 przetrwa\u0142 obl\u0119\u017cenie we w\u0142asnym domu, bo za sw\u00f3j obowi\u0105zek uwa\u017ca\u0142 pozosta\u0107 przy gminie, i to samo zaleci\u0142 nast\u0119pcom. Lata 1808 i 1809 nazwa\u0142 najgorszymi, jakie tu prze\u017cy\u0142, i pisa\u0142, \u017ce w ci\u0105gu pi\u0119tnastu lat urz\u0119dowania w tym miejscu prze\u017cy\u0142 dwa obl\u0119\u017cenia, kt\u00f3re zabra\u0142y mu kilka tysi\u0119cy z jego maj\u0105tku. W 1812 roku czynsz z grunt\u00f3w duchownego ustalono na 300 floren\u00f3w gda\u0144skich, p\u0142atnych na \u015bwi\u0119tego Marcina. Tabele tej ksi\u0119gi notuj\u0105 77 pogrzeb\u00f3w w 1807 roku i 73 w 1813, wobec 22 do 34 w pozosta\u0142ych latach 1805\u20131813; do komunii przyst\u0105pi\u0142o w 1805 roku 1199 os\u00f3b, w 1813 roku 1400, a w 1814 roku 952.\n\nNast\u0119pca Rosenthala, Ernst Gottlieb Hoffmann, zapisa\u0142, \u017ce rada Wolnego Miasta Gda\u0144ska wybra\u0142a go na duchownego w Juszkowie 2 lutego 1814 roku, a 13 maja wprowadzono go na urz\u0105d; wcze\u015bniej, jako duchowny w Oruni, prze\u017cy\u0142 w czasie obl\u0119\u017cenia spalenie tej wsi przez Rosjan i utrat\u0119 ca\u0142ego dobytku. Wed\u0142ug jego zapisu szko\u0142\u0119 zbudowano w 1816 roku na koszt kr\u00f3lewski: gdy radca miejski Trendelenburg przedstawi\u0142 rejencji kwidzy\u0144skiej z\u0142y stan starego budynku, przyzna\u0142a ona na nowy, o ile Hoffmann wiedzia\u0142, 600 talar\u00f3w. Gospodarze z Juszkowa, Kemnade i Scharfenort odrobili szarwark, a pozostali mieszka\u0144cy bezp\u0142atnie pomagali przy pracy; budow\u0119 zacz\u0119to w lipcu, a 14 listopada 1816 roku Hoffmann uroczy\u015bcie po\u015bwi\u0119ci\u0142 szko\u0142\u0119, do kt\u00f3rej nauczyciel przeprowadzi\u0142 uczni\u00f3w ze starej przy biciu dzwon\u00f3w i \u015bpiewie pie\u015bni \u201eHerr h\u00f6re, Herr erh\u00f6re\u201d. 20 marca 1817 roku w\u0142\u0105czono do parafii luteran\u00f3w ze Straszyna i Pr\u0119dzieszyna. David Bernhard L\u00fcckst\u00e4dt zapisa\u0142, \u017ce rada miasta Gda\u0144ska mianowa\u0142a go duchownym w Juszkowie w pa\u017adzierniku 1822 roku, w czterdziestym \u00f3smym roku \u017cycia, po dwunastu latach pracy jako starszy nauczyciel w szkole przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, a 19 stycznia 1823 roku superintendent uroczy\u015bcie wprowadzi\u0142 go na urz\u0105d. 1 stycznia 1824 roku m\u0142ynarz z Pr\u0119dzieszyna podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi nowy srebrny kielich, wewn\u0105trz z\u0142ocony; od 1824 roku w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 i \u015bwi\u0119to dw\u00f3ch ch\u0142opc\u00f3w ze szko\u0142y zbiera\u0142o datki do puszek, a w czerwcu 1825 roku organmistrz Wegner nastroi\u0142 i oczy\u015bci\u0142 organy, kt\u00f3re by\u0142y w bardzo z\u0142ym stanie.\n\nOehlschl\u00e4ger zapisa\u0142, \u017ce superintendent wprowadzi\u0142 go na urz\u0105d 25 wrze\u015bnia 1825 roku, a w nast\u0119pn\u0105 niedziel\u0119, w \u015bwi\u0119to do\u017cynek, wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne. Odnotowa\u0142, \u017ce w 1826 roku w\u0142\u0105czono do parafii B\u0105kowo (Bangschin), Borz\u0119cin (Borrentschin), Rekcin (Rexin) i Arciszewo (Artschau); w tym samym roku trzy \u015bciany izby szkolnej w budynku zbudowanym, jak pisze, bardzo \u017ale dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej postawiono od nowa, od fundament\u00f3w a\u017c pod dach, pod nadzorem juszkowskich gospodarzy. W listopadzie i grudniu 1827 roku zbudowano od nowa i poszerzono p\u0142ot cmentarza przyko\u015bcielnego, a gmina wykona\u0142a przy tym robocizn\u0119 r\u0119czn\u0105 i zaprz\u0119gow\u0105. Przy separacji grunt\u00f3w w 1828 roku parafii przypad\u0142o \u0142\u0105cznie 14 m\u00f3rg i 22 pr\u0119ty kwadratowe. 6 lipca 1828 roku piorun, kt\u00f3ry wcze\u015bniej trafi\u0142 w star\u0105 wierzb\u0119, uderzy\u0142 w wie\u017c\u0119, strzaska\u0142 drewniany wa\u0142ek zegara wie\u017cowego i belk\u0119 podpieraj\u0105c\u0105 konstrukcj\u0119 dzwon\u00f3w, przeszed\u0142 do p\u00f3\u0142nocno-zachodniego naro\u017cnika ko\u015bcio\u0142a i oderwa\u0142 od pionowej belki d\u0142ug\u0105 drzazg\u0119, kt\u00f3r\u0105 przerzuci\u0142 przez p\u0142ot cmentarza, nie wzniecaj\u0105c jednak po\u017caru. 3 maja 1831 roku z\u0142odzieje dostali si\u0119 do ko\u015bcio\u0142a przez piec w zakrystii i zabrali dwa ramiona metalowego \u015bwiecznika wisz\u0105cego, dwa metalowe lichtarze o\u0142tarzowe z dwiema cynowymi podstawkami, dwa cynowe wazony na kwiaty, bia\u0142e lniane nakrycie o\u0142tarza i mniejsze z czerwonego at\u0142asu, dwa antependia z czerwonego at\u0142asu oraz nakrycie ambony z czerwonego aksamitu ze srebrnymi galonami. Po kradzie\u017cy ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 w darze mi\u0119dzy innymi dwa karmazynowe antependia haftowane z\u0142otem od kowala Kr\u00fcgera, a na \u015bwi\u0119to Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1831 roku par\u0119 lichtarzy o\u0142tarzowych z imieniem ofiarodawczyni, panny Grundt, siostry fabrykanta papieru ze Straszyna, i cynowe podstawki do nich od trzech najstarszych syn\u00f3w fabrykanta, z ich wyrytymi imionami. 10 lipca 1831 roku odprawiono konfirmacj\u0119 tu\u017c przed wybuchem cholery w Juszkowie, a w sierpniu zmarli tu pierwsi chorzy; wed\u0142ug Oehlschl\u00e4gera choroba dotar\u0142a w maju do Gda\u0144ska, nie wiadomo jak\u0105 drog\u0105, i stamt\u0105d szybko rozesz\u0142a si\u0119 po okolicy. Tabela pogrzeb\u00f3w notuje w 1831 roku 46 pogrzeb\u00f3w. 9 wrze\u015bnia 1832 roku Oehlschl\u00e4ger wyg\u0142osi\u0142 kazanie po\u017cegnalne, odchodz\u0105c na urz\u0105d duchownego u \u015awi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku, i zapisa\u0142, \u017ce rada mianowa\u0142a jego nast\u0119pc\u0105 Roloffa, dotychczasowego pastora na Helu.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa podaje pastor\u00f3w z czasu mi\u0119dzy Piotrem Krausem a Jacobem Lagusem. Przed Gallusem Oswaldem by\u0142 tu pastorem Benedictus, kt\u00f3rego nazwiska autor nie zna\u0142; zmar\u0142 w 1628 roku. Gallus Oswald, rodem z Siedmiogrodu, od 1611 roku przez pi\u0119tna\u015bcie lat uczy\u0142 w szkole przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku, w 1626 roku zosta\u0142 pastorem na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, a w pa\u017adzierniku 1628 roku przyszed\u0142 do Juszkowa na miejsce Benedictusa; zmar\u0142 26 wrze\u015bnia 1641 roku. Adama Pretscha powo\u0142ano 17 pa\u017adziernika 1642 roku i wprowadzono na urz\u0105d 2 listopada tego roku, p\u00f3\u017aniej jednak go odprawiono. Na miejsce usuni\u0119tego Pretscha powo\u0142ano w 1650 roku Jacoba Lagusa, ordynowanego 9 lutego 1650 roku; jeszcze w tym samym roku po\u015blubi\u0142 on Elisabeth, c\u00f3rk\u0119 zmar\u0142ego Gallusa Oswalda. Lagus zmar\u0142 2 wrze\u015bnia 1679 roku i 8 wrze\u015bnia zosta\u0142 pochowany przed zakrysti\u0105 w tutejszym ko\u015bciele. Dalszy ci\u0105g spisu, dopisany w r\u0119kopisie, podaje, \u017ce Martin Friedrich Cramer (Kramer), urodzony w 1697 roku w Szczecinie (Alt-Stettin), kt\u00f3ry zda\u0142 egzamin (tentamen) 22 wrze\u015bnia 1724 roku, d\u0142ugo nie m\u00f3g\u0142 otrzyma\u0107 urz\u0119du i zosta\u0142 powo\u0142any do Juszkowa dopiero w 1746 roku, po odej\u015bciu Johanna Jungiusa do ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Gda\u0144sku, a zmar\u0142 w 1751 roku; jego nast\u0119pca Christoph Johann Tannenberg przyszed\u0142 w 1751 roku z kaplicy we Wr\u00f3blewie.\n\nKsi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii z lat 1649\u20131695 notuje, \u017ce w 1660 roku Nathanael Schmieden przydzieli\u0142 nauczycielowi op\u0142at\u0119 od mieszka\u0144c\u00f3w Scharfenort, po trzy grosze co kwarta\u0142. W 1690 roku Dorothea, \u017cona krawca z Pr\u0119dzieszyna, podarowa\u0142a mosi\u0119\u017cny lichtarz ramienny, kt\u00f3ry wisia\u0142 w ko\u015bciele obok ambony. Dopisek pod umow\u0105 pastora Jacoba Lagusa podaje, \u017ce w 1680 roku za zgod\u0105 Christiana Schroedera, burmistrza Gda\u0144ska zarz\u0105dzaj\u0105cego Wy\u017cyn\u0105 Gda\u0144sk\u0105, umow\u0119 t\u0119 uniewa\u017cniono.\n\nPastor Wilhelm Rindfleisch (1861\u20131884) dopisa\u0142 w\u0142asne notatki: w pa\u017adzierniku 1866 roku cholera zabra\u0142a w Juszkowie ca\u0142\u0105 siedmioosobow\u0105 rodzin\u0119 z wyj\u0105tkiem jednego brata; 26 lutego 1871 roku, przy wyj\u0105tkowo wysokiej wodzie i surowej zimie, szko\u0142a sta\u0142a w wodzie, a zmar\u0142ych z s\u0105siednich wsi trzeba by\u0142o wie\u017a\u0107 do ko\u015bcio\u0142a okr\u0119\u017cn\u0105 drog\u0105 przez Pruszcz; 20 lipca 1871 roku piorun uderzy\u0142 w ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119, a szkody w ko\u015bciele pokry\u0142a zbi\u00f3rka w gminie w 1872 roku. W niedziel\u0119 Laetare 1872 roku stan\u0105\u0142 na o\u0142tarzu \u017celazny krucyfiks z poz\u0142acan\u0105 figur\u0105 Chrystusa \u2014 z 18 talar\u00f3w, kt\u00f3re kosztowa\u0142, 5 da\u0142a \u017cona pastora z \u015blubowania z\u0142o\u017conego w chorobie, reszt\u0119 zebra\u0142a gmina. 16 kwietnia 1873 roku \u015bci\u0119to 13 starych drzew na cmentarzu przyko\u015bcielnym, sprzedanych wcze\u015bniej na licytacji za 10 talar\u00f3w na rzecz kasy ko\u015bcielnej, a w 1874 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 odnowiono z zewn\u0105trz i wewn\u0105trz za 200 talar\u00f3w.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 309 mieszka\u0144c\u00f3w: 262 luteran\u00f3w i 47 katolik\u00f3w, przy w\u0142asnej parafii lutera\u0144skiej w Juszkowie (Gischkau). Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Gischkau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 38 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 423, w tym 324 ewangelik\u00f3w i 99 katolik\u00f3w. Miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wie\u015b mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 z ko\u015bcio\u0142em parafialnym i szko\u0142\u0105 na miejscu \u2014 tak opisuje j\u0105 S\u0142ownik geograficzny, podaj\u0105c zarazem 324 ewangelik\u00f3w przy 100 katolikach. Katolicy nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha, a od 1923 roku do parafii w Pruszczu. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 we wsi 463 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 329 ewangelik\u00f3w i 134 katolik\u00f3w. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, 1 grudnia 1910 roku, mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 357 i wszyscy podali niemiecki jako mow\u0119 ojczyst\u0105; ewangelik\u00f3w naliczono 241, katolik\u00f3w 116.\n\nW pa\u017adzierniku 1884 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 12, s. 82), \u017ce probostwo w Juszkowie, pod patronatem prywatnym, zwolni\u0142o si\u0119 po przej\u015bciu pastora dr. Rindfleischa do Trutn\u00f3w. Dawa\u0142o oko\u0142o 2317 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 2549 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 1100 dusz i mia\u0142a pi\u0119\u0107 szk\u00f3\u0142 z pi\u0119cioma nauczycielami, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 magistrat Gda\u0144ska.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku p\u0142aski strop ko\u015bcio\u0142a w Juszkowie obity by\u0142 p\u0142\u00f3tnem i ozdobiony obrazami, o\u0142tarz i ambona by\u0142y snycerskie, organy mia\u0142y manua\u0142, peda\u0142 i szesna\u015bcie g\u0142os\u00f3w, a na ch\u00f3rze po prawej stronie o\u0142tarza wisia\u0142y obrazy Opatrzno\u015bci, Sprawiedliwo\u015bci, Wiary i Nadziei. Parafia liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 900 dusz i mia\u0142a pi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci szkolnych; rocznie odprawiano w niej 50 chrzt\u00f3w, 15 konfirmacji, 8 \u015blub\u00f3w i 25 pogrzeb\u00f3w, a do komunii przyst\u0119powa\u0142o 500 os\u00f3b.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 751 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1893 roku Friedrich Arnold. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Juszkowie liczy\u0142a wtedy 913 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1917 roku Johannes Otto.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej zachowa\u0142y si\u0119 duplikaty ksi\u0105g z lat 1809\u20131874 (odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom, cz\u0119sto jedyne ocala\u0142e egzemplarze). Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1650 roku oraz wykazy komunikant\u00f3w od 1893 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1650\u2014 K 1893\u2014. Historische Aufzeichnungen finden sich von 1805\u201432 und 1866\u201474. Seit 1806 wird eine Chronik gef\u00fchrt. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig Geb Tr St 1809; 1811\u201d.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zd\u0105\u017cono jeszcze udokumentowa\u0107: rysunek wykona\u0142 w 1906 roku Bernhard Schmid, fotografie w 1932 roku Victor Zirkwitz, a 8 czerwca 1941 roku sfotografowano go raz jeszcze, z wie\u017c\u0105 na miejscu. Drugiej wojny \u015bwiatowej \u015bwi\u0105tynia nie przetrwa\u0142a \u2014 sp\u0142on\u0119\u0142a w 1945 roku. Przez siedemdziesi\u0105t lat po wojnie o ko\u015bciele przypomina\u0142y pusty plac i resztki cmentarza; ocala\u0142a tylko kaplica cmentarna, kt\u00f3r\u0105 gminny program opieki nad zabytkami datuje na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku. 8 grudnia 2015 roku erygowano w Juszkowie katolick\u0105 parafi\u0119 b\u0142ogos\u0142awionego Jerzego Popie\u0142uszki, a w 2016 roku parafianie z proboszczem ods\u0142onili spod kilkunastocentymetrowej warstwy darni fundamenty dawnego ko\u015bcio\u0142a, relikty dzwonnicy i p\u0142yty nagrobne. Najlepiej zachowana z nich, umieszczona w osi \u015bwi\u0105tyni, upami\u0119tnia Hansa Kordta i jego spadkobierc\u00f3w; nosi dat\u0119 1607. Miejscowi historycy wi\u0105\u017c\u0105 j\u0105 z rodzin\u0105 Korth\u00f3w, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142 mi\u0119dzy innymi pobliski Goszyn, a jej po\u0142o\u017cenie wewn\u0105trz ko\u015bcio\u0142a potwierdza, \u017ce mia\u0142 on krypt\u0119 grobow\u0105. Na terenie dawnego cmentarza powstaje dzi\u015b nowy ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Przydomek Pomeranus, czyli \u201ePomorzanin\u201d, bywa\u0142 nazwiskiem albo okre\u015bleniem pochodzenia; tu rozstrzygn\u0105\u0107 tego nie spos\u00f3b. Pierwszego pastora Muhl nazywa Dionizym Bossmannem i datuje na 1587 rok, a spis \u2014 Antonem Bo\u00dfmannem, oko\u0142o 1590 roku. R\u0119kopis Ephraima Praetoriusa podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony w po\u0142owie XVII wieku mia\u0142 konstrukcj\u0119 szkieletow\u0105 z wype\u0142nieniem murowym, a wizytacja z 1649 roku nazywa tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 murowanym. Wed\u0142ug dalszego ci\u0105gu spisu dopisanego w r\u0119kopisie Praetoriusa Martin Friedrich Cramer zosta\u0142 powo\u0142any do Juszkowa dopiero w 1746 roku, po odej\u015bciu Johanna Jungiusa, i zmar\u0142 w 1751 roku; Ksi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich notuje go tu od 1730 roku i podaje, \u017ce zmar\u0142 w Juszkowie 25 stycznia 1738 roku. Jako miejsce urodzenia Cramera ten sam dopisek podaje Szczecin, a Ksi\u0119ga pastor\u00f3w \u2014 Gda\u0144sk. W\u0142asny wpis Oehlschl\u00e4gera w ksi\u0119dze metrykalnej podaje, \u017ce na urz\u0105d w Juszkowie wprowadzono go 25 wrze\u015bnia 1825 roku; Ksi\u0119ga pastor\u00f3w notuje go jako duchownego w Juszkowie od 24 wrze\u015bnia 1825 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Peter Baystrup (1700), Gottfried Neander (1709\u20131710), Thomas V\u00f6lker (1710), Martin Friedrich Cramer (1730), Johann Jungius (1738), Christoph Johann Tannenberg (1751), Abraham Groddeck (1773), Benjamin Benedict Heinrichsdorf (1774), Johann Balthasar Nothwanger (1789), Paul Jacob Rosenthal (1799), Ernst Gottlieb August Hoffmann (1814\u20131822), David Bernhard L\u00fcckst\u00e4dt (1823), Ernst Carl Oehlschl\u00e4ger (1825), Gustav Friedrich Eduard R\u00f6sner (1844), Johann Wilhelm Ferdinand Rindfleisch (1861), Friedrich Richard Arnold (1893), Franz Oskar Otto Grzegorzewski (1898\u20131906), Friedrich Wilhelm Ferdinand Z\u00fchlsdorff (1906), August Angermann (1916), Max Theodor Johannes Otto (1917). Bez podanego roku: Johann Eduard Theodor Kleefeld.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 12, 13, 99, 146; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 391; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3, nr 28; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 183; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Danzig 1938, s. 9\u201313; D. Dolatowski, \u201eGminne Strony \u2014 zarys dziej\u00f3w gminy Pruszcz Gda\u0144ski\u201d (za: \u201eJuszkowo. Ods\u0142onili tajemnicz\u0105 p\u0142yt\u0119 i spalony ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d, strefahistorii.pl; \u201eJuszkowo: ods\u0142onili relikty XVII-wiecznego ko\u015bcio\u0142a\u201d, pruszczgdanski.naszemiasto.pl); \u201eNiezwyk\u0142a ksi\u0105\u017cka. Juszkowo i Borz\u0119cin w opowie\u015bciach mieszka\u0144c\u00f3w\u201d, Dziennik Ba\u0142tycki; Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Pruszcz Gda\u0144ski na lata 2018\u20132021 (oprac. P. Najmajer), za\u0142\u0105cznik do uchwa\u0142y nr VII/44/2019 Rady Gminy Pruszcz Gda\u0144ski z 31 maja 2019 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2019, poz. 3144; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 196\u2013197, nr 36; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger H\u00f6he, poz. 9; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), poz. 9; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G61 (wizytacja 1765\u20131766), s. 14\u201315; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 423, 429\u2013430; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 15; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 29; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5597, \u201eSonstige Verzeichnisse 1590\u20131935\u201d (spis pastor\u00f3w parafii Juszkowo z adnotacjami oraz zapiski pastora Wilhelma Rindfleischa), skany 3\u20134, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 39, pozycja 70; J. Muhl, \u201eKirchen auf der Danziger H\u00f6he II\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 35, 1936, z. 3, s. 69, 72; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 40, 76, 327; t. 2, s. 649, 673; t. 3, s. 758, 817, 893, 943; t. 4, s. 1111, 1253, 1286; t. 5, s. 1291, 1314, 1483, 1494, 1514; t. 7, s. 1809, 1886, 2059; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 20 pa\u017adziernika 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 4 marca 1858 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 25 maja 1899 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eWestdeutsche Zeitung\u201d, 8 pa\u017adziernika 1896 roku, s. 3 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 4 grudnia 1898 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 116r\u2013116v, 118r; Ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Juszkowie (Gischkau) od 1805 roku z zapiskami duchownych z lat 1805\u20131832, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5594 (Archion 16355); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 12, s. 82 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Juszkowie (Gischkau) z lat 1649\u20131695, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5592 (Archion 16325).*","built_year":1649,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Juszkowski ko\u015bci\u00f3\u0142, berlinka i smok \u2014 Praust/Pruszcz","url":"https://praust.wordpress.com/2025/02/21/juszkowski-kosciol-berlinka-i-smok/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, Chronik und Statistik\u2026, Neidenburg 1890, s. 391, has\u0142o Gischkau","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/Content/7975/DjVu/218_0001.djvu"},{"typ":"prasa","tytul":"Juszkowo. Ods\u0142onili tajemnicz\u0105 p\u0142yt\u0119 i spalony ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 strefahistorii.pl","url":"https://strefahistorii.pl/article/3408-juszkowo-odslonili-tajemnicza-plyte-i-spalony-kosciol"},{"typ":"prasa","tytul":"Juszkowo: ods\u0142onili relikty XVII w. ko\u015bcio\u0142a, w tym tablice \u2014 pruszczgdanski.naszemiasto.pl","url":"https://pruszczgdanski.naszemiasto.pl/juszkowo-odslonili-relikty-xvii-w-kosciola-w-tym-tablice/ar/c8-3701556"},{"typ":"prasa","tytul":"Niezwyk\u0142a ksi\u0105\u017cka. Juszkowo i Borz\u0119cin w opowie\u015bciach mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 dziennikbaltycki.pl","url":"https://dziennikbaltycki.pl/niezwykla-ksiazka-juszkowo-i-borzecin-w-opowiesciach-mieszkancow/ar/c1-15978707"},{"typ":"dokument samorz\u0105dowy","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Pruszcz Gda\u0144ski na lata 2018\u20132021 (oprac. P. Najmajer), za\u0142\u0105cznik do uchwa\u0142y nr VII/44/2019 Rady Gminy Pruszcz Gda\u0144ski z 31 maja 2019 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2019, poz. 3144","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 391","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 12, 13, 146, 99","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 39, pozycja 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eKirchen auf der Danziger H\u00f6he II\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 35, 1936, z. 3, s. 69, 72","url":"https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/328516/edition/295489/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 40, 76, 327; t. 2, s. 649, 673; t. 3, s. 758, 817, 893, 943; t. 4, s. 1111, 1253, 1286; t. 5, s. 1291, 1314, 1483, 1494, 1514; t. 7, s. 1809, 1886, 2059","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 20 pa\u017adziernika 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2CVGGF4CLQY3EZV2BHYVZVIVEAYH7DBW"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 4 marca 1858 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FVYTTGRBHOW5QLNF74GDLYF3F5EIV3DY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 25 maja 1899 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/P5USPSDSTC2CGYNMTSKTEWTT4GM55QES"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestdeutsche Zeitung\u201d, 8 pa\u017adziernika 1896 roku, s. 3 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GEWD7SZWI3DIQ6A6XKWVM2O6C42LTTIL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 4 grudnia 1898 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WMXB3EMP6DW43NAPPRPGXLJSPUT6345C"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 116r\u2013116v, 118r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Juszkowie (Gischkau) od 1805 roku z zapiskami duchownych z lat 1805\u20131832, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5594 (Archion 16355)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Juszkowie (Gischkau) z lat 1649\u20131695, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5592 (Archion 16325)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 12, s. 82 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4657/Amtliche_Mitteilungen_1884_12.pdf"}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0258","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2536,"lng":18.595,"name_de":"Gischkau","name_pl":"Juszkowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gischkau, nieistniej\u0105cy)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaczki, po niemiecku Katzke, le\u017c\u0105 na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w gminie Tr\u0105bki Wielkie. Cmentarz poewangelicki znajduje si\u0119 przy ulicy Spacerowej, na dzia\u0142ce numer 104; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje go pod pozycj\u0105 66, gminna \u2014 pod pozycj\u0105 63. Za\u0142o\u017cono go w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono opisu jego stanu p\u00f3\u017aniejszego ni\u017c karta cmentarza z 1986 roku. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono.\n\nOd 1311 roku Kaczki le\u017ca\u0142y na granicy okr\u0119gu gda\u0144skiego komturii. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Kaczki nale\u017ca\u0142y do Micha\u0142a Kczewskiego, od 1727 roku do Felicjana Kczewskiego, w 1755 roku przesz\u0142y na Jana Trembeckiego i jeszcze w tym samym roku na Paw\u0142a Owidzkiego, potem na jego syna Krystiana (po dziale z bratem Ludwikiem w 1785 roku). W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 dziedzicem Kaczek by\u0142 59-letni Owidzki z synami Stanis\u0142awem, Ludwikiem i Andrzejem. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych od 1792 roku Kaczki nale\u017ca\u0142y do Georga Ernsta von Meyera, od 1799 roku do barona Heinricha von der Goltza, od 1800 roku do Johanna Davida Johannota von Chagnian, a od 1817 roku do Johanna Jakoba Czolbego.\n\nW 1820 roku urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej naliczy\u0142 tu 79 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 9 luteran\u00f3w i 70 katolik\u00f3w; ewangelicy podlegali wtedy parafii w Sobowidzu. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku katolicy nale\u017celi do parafii w K\u0142odawie, a dzieci do okr\u0119gu szkolnego w Tr\u0105bkach Wielkich. Wed\u0142ug Agathona Harnocha parafia sobowidzka liczy\u0142a oko\u0142o czterech tysi\u0119cy dusz i mia\u0142a dziewi\u0119\u0107 cmentarzy. Wie\u015b by\u0142a okr\u0119giem dworskim. Wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku w okr\u0119gu dworskim mieszka\u0142o 168 os\u00f3b, z czego 167 poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty; w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 142 ewangelik\u00f3w i 25 katolik\u00f3w.\n\nDo 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Prus Zachodnich, do powiatu gda\u0144skiego wy\u017cynnego (Kreis Danziger H\u00f6he). 10 stycznia 1920 roku wszed\u0142 w \u017cycie traktat wersalski, a kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej powsta\u0142o formalnie Wolne Miasto Gda\u0144sk, w kt\u00f3rego granicach znalaz\u0142 si\u0119 ca\u0142y powiat. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d o\u015bmiu cmentarzy parafii w Sobowidzu, licz\u0105cej wtedy 2655 ewangelik\u00f3w. W latach 1939\u20131945 Kaczki nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Zachowane nieliczne groby, w tym tylko jeden nagrobek z epitafium\u201d. Teren o powierzchni dwudziestu jeden ar\u00f3w le\u017ca\u0142 wtedy poza zabudowaniami wsi, na skraju lasu, otoczony resztkami kamiennego obwa\u0142owania i szpalerem \u015bwierk\u00f3w; zachowa\u0142o si\u0119 siedem mogi\u0142, jedna p\u0142yta nagrobna z lastryko z najstarsz\u0105 dat\u0105 z 1922 roku oraz nieliczny starodrzew \u2014 trzy lipy, klon i pi\u0119\u0107 \u015bwierk\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w Kaczkach dziewi\u0119\u0107 budynk\u00f3w mieszkalnych i 119 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 67 ewangelik\u00f3w i 52 katolik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny opisuje Kaczki jako dobra szlacheckie przy bitym trakcie skarszewsko-gda\u0144skim, o obszarze 973 m\u00f3rg, z dziewi\u0119cioma domami, i notuje 67 ewangelik\u00f3w wobec 62 katolik\u00f3w; parafi\u0119 katolick\u0105 wskazuje w K\u0142odawie, szko\u0142\u0119 i poczt\u0119 w Tr\u0105bkach.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sobbowitz i podaje tu 142 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 200\u2013201, nr 67; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Danziger H\u00f6he; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 has\u0142o parafii Sobbowitz; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (pozycja 66) i wykaz obiekt\u00f3w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie (pozycja 63); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 20; karta cmentarza w Kaczkach, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 623 (s. 24), nr 1432 (s. 147\u2013148); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 44, pozycja 131; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 29; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 63, Kaczki)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142o Kaczki","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 623 (s. 24), nr 1432 (s. 147\u2013148)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 44, pozycja 131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 29","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0367","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.170583,"lng":18.564306,"name_de":"Katzke","name_pl":"Kaczki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaczkowo, po niemiecku Kattschow, le\u017cy w gminie \u0141\u0119czyce, w powiecie wejherowskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg in Pommern), w okr\u0119gu urz\u0119dowym Schweslin. Wie\u015b jest wzmiankowana w 1361 roku, gdy dokument odnotowa\u0142 zamian\u0119 d\u00f3br mi\u0119dzy Kattschow a Reddestow: Peter von Koczschow i jego bratanek Semycauca otrzymali Reddestow w miejsce dw\u00f3ch trzecich Kattschow, poniewa\u017c zakonowi zale\u017ca\u0142o na zaokr\u0105gleniu w\u0142asnej domeny. P\u00f3\u017aniej Kaczkowo by\u0142o kr\u00f3lewsk\u0105 wsi\u0105 urz\u0119dow\u0105. W 1437 roku m\u0142ynarz i karczmarz siedzieli tu na prawie lennoczynszowym, gburzy za\u015b, wedle starszego zwyczaju, na polskim prawie czynszowym; do m\u0142yna nale\u017ca\u0142a w\u0142\u00f3ka roli. Opis z 1658 roku wymienia trzyna\u015bcie w\u0142\u00f3k, w tym jedn\u0105 woln\u0105 so\u0142tysi\u0105; cztery dalsze by\u0142y rozdzielone mi\u0119dzy gbur\u00f3w za roczny czynsz. Opis notuje wolnego so\u0142tysa i o\u015bmiu gbur\u00f3w o nazwiskach: Wick, Nagerrin (dw\u00f3ch), Nagorsen, Nadatz, Damcke, Klo\u00df, Klop i Kolasik. Wed\u0142ug zestawienia statystycznego z 1784 roku by\u0142o tu, obok so\u0142tysa wolnego, dziewi\u0119ciu gospodarzy, w\u015br\u00f3d nich trzej wolni. M\u0142yn od\u0142\u0105czono od wsi jako osobne grunty \u2014 p\u00f3\u017aniejszy Meddersin \u2014 i w 1658 roku przypisano go do \u015awietlina. Na pocz\u0105tku dwudziestego wieku wie\u015b liczy\u0142a 307 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW 1784 roku Kaczkowo \u2014 w ha\u015ble Br\u00fcggemanna zapisane jako *Ratschow* \u2014 le\u017ca\u0142o mil\u0119 i \u0107wier\u0107 na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad \u0141eb\u0105, przy kt\u00f3rej wie\u015b mia\u0142a \u0142\u0105ki. Obok gospodarstw sta\u0142a tu chata so\u0142ecka, a ca\u0142a wie\u015b liczy\u0142a 12 dym\u00f3w.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 335 ewangelik\u00f3w. W tym spisie katolik\u00f3w we wsi nie zapisano. Parafia ewangelicka by\u0142a w Brze\u017anie L\u0119borskim (Bresen), katolicka \u2014 w L\u0119borku, a urz\u0105d stanu cywilnego r\u00f3wnie\u017c w Brze\u017anie.\n\nCmentarz jest uj\u0119ty w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 karta cmentarza nosi dat\u0119 15 listopada 1984 roku \u2014 i datowany na koniec XIX wieku. Ma oko\u0142o 25 na 60 metr\u00f3w i trudny dojazd, poniewa\u017c stara droga zanik\u0142a; granic\u0119 wyznacza drzewostan lipowo-klonowy, a s\u0142upki bramy zachowa\u0142y si\u0119 nie\u017ale. Na lewo od bramy le\u017cy osobna kwatera trojga dzieci, z jedn\u0105 tumb\u0105 rozbit\u0105 na drobne kawa\u0142ki; najwi\u0119cej poch\u00f3wk\u00f3w jest po prawej stronie, w kwaterach rodzinnych ogo\u0142oconych z ogrodze\u0144. Najstarsza, \u015brodkowa cz\u0119\u015b\u0107 mie\u015bci pola grobowe z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku; poch\u00f3wki najm\u0142odsze le\u017c\u0105 przy granicy p\u00f3\u0142nocno-zachodniej. Dewastacja jest powszechna, element\u00f3w nienaruszonych zosta\u0142o niewiele.\n\nZachowane nagrobki upami\u0119tniaj\u0105 rodziny tutejszych gospodarzy. Na ocala\u0142ym ogrodzeniu wisi tabliczka Theodora Juhnkego (1884\u20131892). Na cz\u0119\u015bciowo zniszczonej p\u0142ycie marmurowej mo\u017cna odczyta\u0107 nazwiska Augusta Zilskego (1851\u20131922) i jego \u017cony Johanny z domu Wenzel (1851\u20131937), na dobrze zachowanym krzy\u017cu betonowym \u2014 Karla Juhnkego (1853\u20131940) i Adeline Juhnke z domu Zoch (1861\u20131940), na \u017celiwnym krzy\u017cu \u2014 Carla i Heinricha Maerz\u00f3w, zmar\u0142ych w 1880 i 1882 roku, a na z\u0142amanym krzy\u017cu marmurowym \u2014 Eduarda Maerza. Po\u0142amana p\u0142yta z marblitu nale\u017cy do Ottilie Nagorsen z domu Bork. Ledwie czytelny kamienny nagrobek Marek Drzewiecki odczyta\u0142 z wahaniem jako nagrobek Eduarda Kopittkego (1885\u20131941), handlarza byd\u0142em zamordowanego w L\u0119borku, obok brata Heinricha (urodzonego w 1888 roku). Z pierwszej wojny \u015bwiatowej nie wr\u00f3ci\u0142o do wsi dziewi\u0119ciu m\u0119\u017cczyzn, o nazwiskach Granzin, Juhnke (dw\u00f3ch), Kopittke, Krause, M\u00fcller (dw\u00f3ch), Paul i Woss.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W wykazie m\u0142yn\u00f3w urz\u0119du l\u0119borskiego ten sam druk zapisuje wie\u015b jako *Katschow*.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Kaczkowo \u2014 Kattschow (dawna witryna, kopia archiwalna z 3 sierpnia 2016 roku); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 374\u2013375; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), Kreis Lauenburg, strony 186\u2013187, pozycja 18; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050, 1053.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Kaczkowo, gmina \u0141\u0119czyce","url":"http://web.archive.org/web/20160803190836/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-leczyce/93-kaczkowo","z_rozdzielenia_2026_10_11":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d oraz serwisu FotoExploracje \u2014 Kaczkowo, gmina \u0141\u0119czyce"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Kaczkowo, gmina \u0141\u0119czyce \u2014 FotoExploracje","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d oraz serwisu FotoExploracje \u2014 Kaczkowo, gmina \u0141\u0119czyce"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050, 1053","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0187","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_kaczkowo/kaczkowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.614142,"lng":17.884212,"name_de":"Kattschow","name_pl":"Kaczkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Kaczynosie rozpozna\u0107 dzi\u015b mo\u017cna tylko po drzewach. Le\u017cy w centrum wsi, po zachodniej stronie g\u0142\u00f3wnej drogi wiejskiej, na wysokim terpie. Zachowa\u0142a si\u0119 wy\u0142\u0105cznie kompozycja zieleni wysokiej: graniczne nasadzenia d\u0119b\u00f3w, kasztanowc\u00f3w i jesion\u00f3w oraz nasadzenia wewn\u0105trz za\u0142o\u017cenia \u2014 lipy, klony, jesiony, d\u0119by \u2014 dawniej akcentuj\u0105ce poszczeg\u00f3lne poch\u00f3wki. Do cmentarza prowadzi od po\u0142udnia droga wiejska obsadzona szpalerem 36 lip, a na p\u00f3\u0142noc od niego biegnie dwustumetrowa aleja lipowa; obie z drugiej po\u0142owy XIX wieku.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia cmentarz pod pozycj\u0105 29 arkusza gminy Stare Pole jako \u201edawny cmentarz ewangelicki\u201d w centrum wsi, po zachodniej stronie g\u0142\u00f3wnej drogi, na wysokim terpie. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz datowany jest na XVII wiek. W gminnym wykazie zabytk\u00f3w, do\u0142\u0105czonym do studium, ma numer 249. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego cmentarz wpisany nie jest.\n\nKaczynos, po niemiecku Katznase, le\u017cy na Ma\u0142ych \u017bu\u0142awach Malborskich. Wielki mistrz Winrich von Kniprode nada\u0142 t\u0119 wie\u015b w 1367 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Dionizego, niejakiemu Hannusowi Arnoldisowi. W 1565 roku proboszcz rzymskokatolicki w s\u0105siednim Kr\u00f3lewie Friedrich Eichenbruch przeszed\u0142 wraz z du\u017c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 parafian na stron\u0119 ewangelick\u0105. Z pocz\u0105tku luteranie korzystali z ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Kr\u00f3lewie, potem zostali z niego usuni\u0119ci i zbudowali w\u0142asny dom Bo\u017cy w Kaczynosie; do tego czasu siedzib\u0105 duchownego by\u0142o Kr\u00f3lewo. Harnoch podaje rok 1565 dla prze\u0142omu i 1618 dla budowy ko\u015bcio\u0142a.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 po\u015brodku zabudowa\u0144 jednego z du\u017cych gospodarstw \u2014 w tym samym miejscu, w kt\u00f3rym wcze\u015bniej odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa. Nowy, w konstrukcji ryglowej wype\u0142nionej ceg\u0142\u0105, postawiono w latach 1705\u20131706. Oko\u0142o 1890 roku by\u0142 to budynek szachulcowy bez wie\u017cy, pod patronatem ewangelickich w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw, z dwoma dzwonami z 1865 roku otrzymanymi w darze. W ko\u015bciele by\u0142y wtedy rze\u017abiony o\u0142tarz i ambona, lichtarz o\u0142tarzowy z 1597 roku i organy w stylu gotyckim o 17 g\u0142osach. Pow\u00f3d\u017a po przerwaniu wa\u0142u pod Jonasdorf 25 marca 1888 roku przyspieszy\u0142a rozpad nadw\u0105tlonej budowli; w 1907 roku rozebrano j\u0105 i odbudowano pod nadzorem Bernharda Schmida, przesuwaj\u0105c j\u0105 nieco ku po\u0142udniowi i wbudowuj\u0105c od zachodu wie\u017c\u0119 w dach. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 za magazyn i owczarni\u0119, a w latach 1981\u20131986 przeniesiono go do Elbl\u0105ga, gdzie stoi przy ulicy Rawskiej.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 276 mieszka\u0144c\u00f3w: 121 luteran\u00f3w, 151 katolik\u00f3w i 4 mennonit\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazuje Kaczynos (Katznase). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Katznase* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 33 budynki mieszkalne i 403 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 206 ewangelik\u00f3w i 197 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Kr\u00f3lewie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W spisie z 1885 roku Kaczynos liczy\u0142 497 mieszka\u0144c\u00f3w: 293 ewangelik\u00f3w, 201 katolik\u00f3w i trzech innych chrze\u015bcijan. Parafia liczy\u0142a 600 dusz, obejmowa\u0142a Kaczynos i Kr\u00f3lewo z czterema mniejszymi osadami \u2014 Jonasdorf, K\u00f6nigshof, Sch\u00f6nwiese i Sommerort \u2014 i mia\u0142a jeden cmentarz. Cmentarz protestancki w Kr\u00f3lewie, drugim o\u015brodku parafii, ewidencja gminna prowadzi osobno.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 218 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 486 dusz.\n\nW lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, kt\u00f3ra bada\u0142a wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich, zaliczy\u0142a ten cmentarz do zdewastowanych i zapomnianych przez mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 429; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Stare Pole (stan 29 VIII 2026); Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Stare Pole wraz z gminnym wykazem zabytk\u00f3w; opis miejscowy Kaczynosa w serwisie krajoznawczym \u017bu\u0142aw; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 34, nr 53; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 69\u201370; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru, Narodowy Instytut Dziedzictwa, wojew\u00f3dztwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 147, pozycja 50; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/starepole/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/index.php/pm/gstarepole/kaczynos"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Stare Pole (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Stare Pole","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 147, pozycja 50","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0982","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.06802,"lng":19.16566,"name_de":"Katznase","name_pl":"Kaczynos \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaczynos, po niemiecku Katznase, le\u017cy w gminie Stare Pole na wschodnim skraju \u017bu\u0142aw Malborskich. Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego we wsi dzi\u015b nie ma: rozebrano go i w 1984 roku przeniesiono do Elbl\u0105ga, gdzie przy ulicy Rawskiej s\u0142u\u017cy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem b\u0142ogos\u0142awionej Doroty z M\u0105tow\u00f3w. Pozosta\u0142 natomiast dawny cmentarz ewangelicki w centrum wsi, po zachodniej stronie g\u0142\u00f3wnej drogi, na wysokim terpie. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na XVII wiek i nie wymienia zachowanych nagrobk\u00f3w. Zosta\u0142a wy\u0142\u0105cznie kompozycja zieleni: szpaler trzydziestu sze\u015bciu lip wzd\u0142u\u017c drogi od po\u0142udniowego wjazdu do wsi, dwustumetrowa aleja lipowa biegn\u0105ca od cmentarza na p\u00f3\u0142noc oraz przylegaj\u0105cy do cmentarza od po\u0142udnia park wiejski, dawniej przydomowy, dzi\u015b og\u00f3lnodost\u0119pny.\n\nWie\u015b nada\u0142 wielki mistrz Winrych von Kniprode w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Dionizego 1367 roku niejakiemu Hannusowi Arnoldisowi. Luteranizm przyszed\u0142 tu z s\u0105siedniego Kr\u00f3lewa: w 1565 roku tamtejszy proboszcz rzymskokatolicki Friedrich Eichenbruch przeszed\u0142 wraz z du\u017c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 gminy do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Jak podaje Hermann Eckerdt (1868), w Kaczynosie, po niemiecku Katznase, kazania protestanckie g\u0142oszono ju\u017c od 1575 roku. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) po Eichenbruchu duchownym gminy by\u0142 Melchior G\u00f6bel, mieszkaj\u0105cy jeszcze w Kr\u00f3lewie (K\u00f6nigsdorf) i odprawiaj\u0105cy nabo\u017ce\u0144stwa w jednej z zagr\u00f3d, dok\u0105d przychodzili te\u017c mieszka\u0144cy Kaczynosa, po niemiecku Katznase; zmar\u0142 w 1579 roku. W 1596 roku w Kr\u00f3lewie mieszka\u0142 i g\u0142osi\u0142 kazania Brandan Regius; wed\u0142ug Hartwicha zmar\u0142 22 grudnia 1617 roku.\n\nEwangelicy korzystali pocz\u0105tkowo z ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Kr\u00f3lewie, ale wyp\u0119dzeni stamt\u0105d wznie\u015bli w 1618 roku w\u0142asny dom Bo\u017cy w\u0142a\u015bnie w Kaczynosie \u2014 i do tego roku siedzib\u0105 proboszcza pozostawa\u0142o Kr\u00f3lewo. Cztery wsie \u2014 Kr\u00f3lewo, Sch\u00f6nwiese, Kaczynos i Jonasdorf \u2014 powo\u0142a\u0142y wtedy wsp\u00f3lnie Baltazara Voidiusa, uwie\u0144czonego poet\u0119, i z powodu prze\u015bladowa\u0144 da\u0142y mu mieszkanie w Kaczynosie. Jeszcze w 1620 roku wyg\u0142osi\u0142 kazanie pogrzebowe w zagrodzie zmar\u0142ego gospodarza w Jonasdorfie. Tak podaje Agathon Harnoch; Bernhard Schmid stwierdza ostro\u017cniej, \u017ce pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 tego wyznania postawiono tu przed 1626 rokiem. W zapisie z 1647 roku nazwano j\u0105 \u201esynagog\u0105\u201d. Nie chodzi o dom modlitwy \u017cydowski: w \u00f3wczesnym j\u0119zyku akt urz\u0119dowych i wizytacyjnych s\u0142owa tego u\u017cywano tak\u017ce wobec zbor\u00f3w innowierczych, a zapis stoi u Schmida w rozdziale o ko\u015bciele ewangelickim. Protok\u00f3\u0142 katolickiej wizytacji z 1647 roku, om\u00f3wiony przez Jana Wi\u015bniewskiego, nazywa Kaczynos o\u015brodkiem innowierc\u00f3w w parafii Kr\u00f3lewo: przy tej \u015bwi\u0105tyni mieszkali duchowny udzielaj\u0105cy sakrament\u00f3w i nauczyciel ucz\u0105cy dzieci, a kantor prowadzi\u0142 w niej ch\u00f3r (\u201equi chorum regit in synagoga\u201d, czyli \u201ekt\u00f3ry prowadzi ch\u00f3r w synagodze\u201d). Jeszcze w 1689 roku oficja\u0142 biskupi zakaza\u0142 gminie pod kar\u0105 tysi\u0105ca dukat\u00f3w cho\u0107by najmniejszej naprawy starego domu modlitwy.\n\nWed\u0142ug Hartwicha Baltazar Voidius odszed\u0142 z Kaczynosa w 1623 roku na proboszcza do Mor\u0105ga; jego nast\u0119pca Jan Matthesius zmar\u0142 wraz z \u017con\u0105 na zaraz\u0119 15 stycznia 1625 roku i oboje pochowano w jednym grobie na cmentarzu w Z\u0105browie (Sommerau), a w 1629 roku, po zarazie, powo\u0142ano Marcina Lebbeusa z Elbl\u0105ga. W\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne parafia prowadzi\u0142a od 1639 roku, z przerwami w XVII i na pocz\u0105tku XVIII wieku; duplikaty sk\u0142adane s\u0105dowi w Malborku obejmuj\u0105 lata 1794\u20131874. Duplikaty te figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Wed\u0142ug Hartwicha w 1636 roku przyszed\u0142 do Kaczynosa Jan Linck z Elbl\u0105ga, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 czterna\u015bcie lat i zmar\u0142 w 1650 roku; po nim sze\u015b\u0107 lat by\u0142 tu Jan Venkki z Elbl\u0105ga, od 1656 roku Fryzyjczyk Jan Dammann, zmar\u0142y w 1681 roku, a nast\u0119pnie magister Joachim Michael z okolic Lipska, zmar\u0142y 3 listopada 1695 roku; p\u00f3\u017aniej urz\u0119dowali Fryderyk Marschall, zmar\u0142y w 1716 roku, i od stycznia 1717 roku Henryk Porsch ze Stalewa. Wed\u0142ug Wi\u015bniewskiego wizytacja z 24 maja 1749 roku zasta\u0142a w parafii Kr\u00f3lewo oko\u0142o trzystu luteran\u00f3w, mieszkaj\u0105cych w Kaczynosie, a wraz z nimi duchownego, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 w \u015bwi\u0105tyni kazania po niemiecku, i nauczyciela prowadz\u0105cego szko\u0142\u0119; w 1785 roku naliczono w parafii 330 protestant\u00f3w (160 m\u0119\u017cczyzn i 170 kobiet), maj\u0105cych w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Kaczynosie, przy kt\u00f3rej mieszka\u0142 pastor.\n\nNowy budynek w konstrukcji ryglowej wype\u0142nionej ceg\u0142\u0105 postawiono w latach 1705\u20131706 \u2014 na planie prostok\u0105ta, pierwotnie bez wie\u017cy, z zakrysti\u0105 od po\u0142udnia i przedsionkami od p\u00f3\u0142nocy i zachodu, z barokowym wyposa\u017ceniem i stropem pokrytym polichromi\u0105 przedstawiaj\u0105c\u0105 S\u0105d Ostateczny. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z lat 1705\u20131706 sta\u0142 na po\u0142udniowym kra\u0144cu wsi, w gospodarstwie nale\u017c\u0105cym w czasach Schmida do Adolfa Zimmermanna.\n\nDwa mosi\u0119\u017cne lichtarze stoj\u0105ce z 1597 roku ufundowa\u0142 \u201eGeorg Meienreis von der Katzenas\u201d; na ich trzonach wygrawerowano statek. Z poprzedniego ko\u015bcio\u0142a pochodzi \u0142awka z siedzeniami na zawiasach, z wyci\u0119tymi napisami \u201eM. Merten 1626 Krause\u201d i \u201eGerge Zarnaw Ao 1653\u201d. Chrzcielnic\u0119 ufundowa\u0142 w 1685 roku Caspar Damman, a pomalowa\u0107 j\u0105 kaza\u0142a \u201eBogu na chwa\u0142\u0119 i ko\u015bcio\u0142owi ku ozdobie\u201d Maria Heinin. O\u0142tarz wzniesiono w 1718 roku; wed\u0142ug napisu starszy Martin Hirschfeld ufundowa\u0142 jego budow\u0119, a m\u0142odszy Martin Hirschfeld kaza\u0142 go ozdobi\u0107 obrazami i malatur\u0105. Balustrada empor ma w 25 polach tyle\u017c obraz\u00f3w z historii biblijnej, od stworzenia \u015bwiata do Wniebowst\u0105pienia Chrystusa. Autorem rymowanych sentencji pod obrazami na emporach by\u0142 wed\u0142ug Schmida zapewne \u00f3wczesny duchowny Heinrich Porsch. Malowany strop wykonano jako ostatni element wystroju, w 1770 roku. Ambona, zdobiona w stylu rokoka kartuszami i ornamentem muszlowym, nosi napis z 1788 roku upami\u0119tniaj\u0105cy zmar\u0142\u0105 Ann\u0119 Elisabet Rentelin z domu Gr\u00e4ber ze Sch\u00f6nwiese. W ksi\u0119dze parafialnej zapisano, \u017ce zmar\u0142a w testamencie z 1787 roku przeznaczy\u0142a na now\u0105 ambon\u0119 100 talar\u00f3w, czyli 300 gulden\u00f3w pruskich, kt\u00f3re wdowiec wyp\u0142aci\u0142 w pa\u017adzierniku; ambon\u0119 wykona\u0142 od razu rze\u017abiarz w Malborku, pomalowa\u0142 j\u0105 i poz\u0142oci\u0142 malarz, a po\u015bwi\u0119cono j\u0105 14 wrze\u015bnia 1788 roku, w 17. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, kazaniem na tekst Ewangelii Mateusza 23,1\u20133. Pieni\u0119dzy dla malarza nie starczy\u0142o i brakuj\u0105c\u0105 kwot\u0119 dop\u0142aci\u0142 wdowiec. W\u015br\u00f3d dawnych tarcz trumiennych jest tarcza pastora ewangelickiego Samuela Leonharda W\u00e4chtera, zmar\u0142ego 11 lipca 1812 roku.\n\nKsi\u0119g\u0119 metrykaln\u0105 parafii zacz\u0119to prowadzi\u0107 22 czerwca 1681 roku. Samuel Leonhard W\u00e4chter, pastor w Kaczynosie, rozpocz\u0105\u0142 w 1774 roku now\u0105 ksi\u0119g\u0119, w kt\u00f3rej notowa\u0142 komunikuj\u0105cych, ochrzczonych, po\u015blubionych i zmar\u0142ych, a 8 czerwca 1809 roku podpisa\u0142 w niej zapis jako tutejszy duchowny. W tej samej ksi\u0119dze zapisano, \u017ce w listopadzie 1785 roku wieczorem z nieostro\u017cno\u015bci s\u0142u\u017c\u0105cej wybuch\u0142 po\u017car w zagrodzie tu\u017c przy ko\u015bciele, ale ogie\u0144 ugaszono, zanim wyrz\u0105dzi\u0142 wsi wielkie szkody, oraz \u017ce 23 maja 1791 roku trzej duchowni z Malborka i duchowni z Ma\u0142ych \u017bu\u0142aw Malborskich, w\u015br\u00f3d nich W\u00e4chter z Kaczynosa, odbyli zjazd, a drugi synod odby\u0142 si\u0119 29 maja 1792 roku.\n\nKsi\u0105dz Andrzej Starczewski, opieraj\u0105c si\u0119 na Schmidzie i na kartach dokumentacyjnych z 1963 roku, podaje fundator\u00f3w malowide\u0142. Obrazy na emporze wschodniej, od Stworzenia Ewy do Potopu, wykona\u0142 w 1718 roku miejscowy rzemie\u015blnik na polecenie czterech czeladnik\u00f3w (Jung Gesellen): Andreasa Damma, Johanna i Jacoba Wunderlich\u00f3w oraz Samuela Gr\u00e4bera. Malowid\u0142a empory po\u0142udniowej, od Przymierza Noego z Bogiem do Ukrzy\u017cowania, powsta\u0142y w 1728 roku z zapisu czeladnika Andreasa Wagho\u00dfa, kt\u00f3ry poleci\u0142, by empor\u0119 pomalowano \u201edem ersten gleich\u201d (\u201ena wz\u00f3r pierwszej\u201d), a wykonali je jego spadkobiercy Johann Wunderlich z Kaczynosa i Christian Wagho\u00df z Jan\u00f3wki; ci sami malarze ozdobili, wed\u0142ug autora oko\u0142o 1728 roku, empor\u0119 zachodni\u0105, kt\u00f3rej cykl zaczyna\u0142 si\u0119 od Zdj\u0119cia z krzy\u017ca. Pomalowanie prospektu organowego zapisa\u0142a Esther Schultz z domu Ludwich, a przeprowadzi\u0142 je jej m\u0105\u017c David Schultz, dykgraf Ma\u0142ych \u017bu\u0142aw Malborskich. Boazeri\u0119 \u015bcian pod emporami \u2014 trzydzie\u015bci trzy p\u0142yciny, w tym dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 scen ze Starego Testamentu \u2014 pomalowano w 1759 roku z zapis\u00f3w czeladnika Emmanuela Bollhagena z Kaczynosa (200 floren\u00f3w) i Petera Wulffa z Jan\u00f3wki (100 floren\u00f3w); tablic\u0119 z t\u0105 wiadomo\u015bci\u0105 podpisali prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a, mi\u0119dzy innymi George Winderlich, Jacob Willm i Heinrich von Gellern. Piotr Birecki zalicza \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Kaczynosie do nowo wzniesionych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, w kt\u00f3rych nie by\u0142o ju\u017c sprz\u0119t\u00f3w pokatolickich, oraz do tych, w kt\u00f3rych w prezbiterium ustawiono \u0142awy kolatorskie albo empory dla cz\u0142onk\u00f3w rady ko\u015bcio\u0142a i opiekun\u00f3w finansowych parafii.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 276 mieszka\u0144c\u00f3w: 121 luteran\u00f3w, 151 katolik\u00f3w i 4 mennonit\u00f3w; parafia lutera\u0144ska by\u0142a we wsi. Oko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej, licz\u0105cej 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w, i obejmowa\u0142a Jan\u00f3wk\u0119 (Jonasdorf), Kr\u00f3lewo (K\u00f6nigsdorf) oraz Krasno\u0142\u0119k\u0119 (Sch\u00f6nwiese). Go\u015bcinnie, bez formalnego w\u0142\u0105czenia, korzysta\u0142o z niej tak\u017ce Z\u0105br\u00f3wko (Sommerort).\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Katznase* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 33 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 403, w tym 206 ewangelik\u00f3w i 197 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Kr\u00f3lewie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom III, 1882) notuje w Kaczynosie, po niemiecku Katznase, ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski i szko\u0142\u0119 oraz 206 ewangelik\u00f3w i 197 katolik\u00f3w w 33 domach; katolicy nale\u017celi do parafii w Kr\u00f3lewie (K\u00f6nigsdorf). Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 we wsi 497 os\u00f3b: 293 ewangelik\u00f3w, 201 katolik\u00f3w i 3 innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Harnocha parafia liczy\u0142a 600 dusz i mia\u0142a jeden cmentarz, a jako miejsca szkolne wymienia\u0142 on Kaczynos i Kr\u00f3lewo z Jan\u00f3wk\u0105, K\u00f6nigshof, Krasno\u0142\u0119k\u0105 i Z\u0105browem. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku; w roku sprawozdawczym odnotowano 24 chrzty, 12 konfirmacji, 6 \u015blub\u00f3w, 250 komunikuj\u0105cych i 22 pogrzeby. Duchowni ewangeliccy pracowali tu nieprzerwanie od 1565 roku. Harnoch zasta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pod patronatem ewangelickich gospodarzy, po\u015brodku zabudowy jednego z gospodarstw. Odnotowa\u0142 dwa dzwony z 1865 roku, otrzymane w darze, snycerski o\u0142tarz i snycersk\u0105 ambon\u0119, lichtarz o\u0142tarzowy z 1597 roku i organy w stylu gotyckim o siedemnastu g\u0142osach. Dzwony odla\u0142 w 1855 roku Johannes Gro\u00df w K\u00f6nigsbergu, co po\u015bwiadcza rymowany napis \u201eGetrost mich go\u00df f\u00fcr Christi Werk\u201d.\n\nArchiwum superintendentury przele\u017ca\u0142o na strychu malborskiej plebanii do jesieni 1998 roku i trafi\u0142o potem do Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej. Zachowa\u0142y si\u0119 w nim dwa protoko\u0142y z 29 listopada 1889 i 31 marca 1890 roku o przekazaniu tutejszej plac\u00f3wce ksi\u0105g parafialnych przez parafi\u0119 w Starym Polu oraz ksi\u0119ga inwentarzowa z 1896 roku, kt\u00f3rej strony 13\u201314 przedstawiaj\u0105 kr\u00f3tko dzieje parafii i jej prawo patronatu. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 623 ewangelik\u00f3w; patronami byli wolnoche\u0142mi\u0144scy gospodarze, a pastorem by\u0142 od 1890 roku Walter Patschke.\n\nPow\u00f3d\u017a \u017cu\u0142awska 1888 roku powa\u017cnie uszkodzi\u0142a budowl\u0119; remont i konserwacj\u0119 przeprowadzono w latach 1906\u20131907 pod nadzorem Bernharda Schmida, przesuwaj\u0105c ko\u015bci\u00f3\u0142 na po\u0142udnie i wbudowuj\u0105c od zachodu wie\u017c\u0119 w po\u0142a\u0107 dachu. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono 7 sierpnia 1906 roku, a po\u015bwi\u0119cono go 4 pa\u017adziernika 1907 roku. Wed\u0142ug ksi\u0119dza Andrzeja Starczewskiego kszta\u0142t nowej budowli wyznaczy\u0142a komisja ministerialna, kt\u00f3ra w czerwcu 1901 roku obejrza\u0142a stary ko\u015bci\u00f3\u0142: zalecono wykorzysta\u0107 dawne wyposa\u017cenie, zachowa\u0107 stare formy wn\u0119trza i powt\u00f3rzy\u0107 zewn\u0119trzn\u0105 architektur\u0119 dawnej \u015bwi\u0105tyni, a nowo\u015bci\u0105 by\u0142a tylko dobudowana od zachodu wie\u017ca, p\u00f3\u017aniej za\u015b przedsionek zakrystii od po\u0142udnia; budowa kosztowa\u0142a 44 622 marki, a najwi\u0119ksza darowizna wynios\u0142a 14 220 marek. W latach 1906\u20131907 ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano od nowa; do 31 marca 1907 roku budow\u0105 kierowa\u0142 powiatowy inspektor budowlany Herrmann, a od tego dnia sam Bernhard Schmid. Od 1906 roku pozosta\u0142o\u015bci dawnej konstrukcji drewnianej znajduj\u0105 si\u0119 na zamku w Malborku, po niemiecku Marienburg, gdzie z\u0142o\u017cono je na nowo przy jednym z dom\u00f3w przedzamcza; tam te\u017c przechowywana jest oryginalna inskrypcja budowlana z 1706 roku. Poniewa\u017c deski dawnego stropu by\u0142y zniszczone wilgoci\u0105, w 1907 roku malarz Fey namalowa\u0142 strop na nowo z pewnymi uproszczeniami \u2014 pomin\u0105\u0142 Niebo i Piek\u0142o, reszt\u0119 odtworzy\u0142 wed\u0142ug czytelnych pozosta\u0142o\u015bci. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu organy w 1907 roku.\n\nWojn\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142, ale nie przetrwa\u0142 w Kaczynosie. Po 1945 roku s\u0142u\u017cy\u0142 jako magazyn i owczarnia, ulegaj\u0105c dewastacji, a\u017c w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku rozebrano go i wzniesiono na nowo w Elbl\u0105gu.\n\nJak pisze ksi\u0105dz Andrzej Starczewski, w latach 1945\u20131979 ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mia\u0142 zarz\u0105dcy i nie odprawiano w nim nabo\u017ce\u0144stw; mimo stara\u0144 miejscowej ludno\u015bci i proboszcza z Kr\u00f3lewa nie przekazano go katolikom. 25 lutego 1963 roku, na polecenie Wojew\u00f3dzkiego Biura Dokumentacji Zabytk\u00f3w w Elbl\u0105gu, Aleksandra Kunicka i Bogna Jakubowska sporz\u0105dzi\u0142y karty informacyjne jego dekoracji malarskiej. W 1979 roku ksi\u0105dz infu\u0142at Mieczys\u0142aw J\u00f3zefczyk podj\u0105\u0142 starania o ratowanie niszczej\u0105cej \u015bwi\u0105tyni i powsta\u0142a my\u015bl przeniesienia jej do Elbl\u0105ga. W dokumentach w\u0142adz partyjno-pa\u0144stwowych wojew\u00f3dztwa elbl\u0105skiego z 1979 roku, kt\u00f3re przytacza Andrzej Bohdan Krupa, odnotowano pr\u00f3by przej\u0119cia ko\u015bcio\u0142\u00f3w poprotestanckich w Kaczynosie i Gr\u0105dkach, a kuria biskupia diecezji warmi\u0144skiej uj\u0119\u0142a 30 pa\u017adziernika 1979 roku w planie budownictwa ko\u015bcielnego na 1980 rok przeniesienie tej \u015bwi\u0105tyni do Elbl\u0105ga. \ud83d\udfe1 W przypisie Krupa nazywa przenoszon\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u201epomenonick\u0105\u201d; Agathon Harnoch i Bernhard Schmid opisuj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kaczynosie jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 parafii ewangelickiej. Obrazy z\u0142o\u017cono wtedy w parafii \u015bwi\u0119tego Jerzego w Elbl\u0105gu; osiem obraz\u00f3w ze \u015bciany wschodniej i trzy pejza\u017ce, w tym jeden z sylwetk\u0105 ko\u015bcio\u0142a w Kaczynosie, wmontowano po konserwacji, uko\u0144czonej w pa\u017adzierniku 1980 roku pod kierunkiem Zofii i Zbigniewa Kowalskich z Krakowa, w empor\u0119 ch\u00f3row\u0105 tamtejszego ko\u015bcio\u0142a. Dzia\u0142k\u0119 przy ulicy Rawskiej podarowa\u0142 parafii 15 wrze\u015bnia 1980 roku Ludwik Gnoi\u0144ski, parafi\u0119 b\u0142ogos\u0142awionej Doroty biskup warmi\u0144ski erygowa\u0142 dekretem z 18 stycznia 1981 roku, a 4 maja 1981 roku rozpocz\u0119to rozbi\u00f3rk\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Kaczynosie. Przy odbudowie wykorzystano niespe\u0142na 20 procent materia\u0142u ze starego ko\u015bcio\u0142a, a jedynym nowym elementem by\u0142o podpiwniczenie z dolnym ko\u015bcio\u0142em. Stan surowy uko\u0144czono 6 grudnia 1984 roku, pierwsz\u0105 msz\u0119 odprawiono 25 grudnia 1984 roku, a 1 pa\u017adziernika 1986 roku kardyna\u0142 J\u00f3zef Glemp konsekrowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142. Pozosta\u0142e obrazy przekazano w 1982 roku parafii b\u0142ogos\u0142awionej Doroty i po konserwacji umieszczono w nowym ko\u015bciele, cho\u0107 nie wszystkie ocala\u0142y: dwie p\u0142yciny empory zachodniej by\u0142y wy\u0142amane wraz z desk\u0105 z podpisami ju\u017c w 1963 roku, a obraz O\u015blicy Balaama ze \u015bciany zachodniej nie zachowa\u0142 si\u0119 do 1979 roku. W Kaczynosie wisia\u0142y dwa dzwony, o wadze 120 i 170 kilogram\u00f3w; dla ko\u015bcio\u0142a w Elbl\u0105gu odlano w 1993 roku nowy dzwon, wa\u017c\u0105cy 120 kilogram\u00f3w, w odlewni Jana Felczy\u0144skiego w Przemy\u015blu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Ksi\u0105dz Andrzej Starczewski pisze inaczej: \u017ce Regiusa powo\u0142ano w 1618 roku na pierwszego pastora w Kaczynosie i \u017ce wzmiankowano go tu jeszcze w 1637 roku. Wed\u0142ug Harnocha dzwony pochodzi\u0142y z 1865 roku, wed\u0142ug napisu przytoczonego przez Schmida odla\u0142 je w 1855 roku Johannes Gro\u00df. Wed\u0142ug jednego opisu ko\u015bci\u00f3\u0142 z lat 1705\u20131706 wyremontowano w latach 1906\u20131907 i przesuni\u0119to na po\u0142udnie, wed\u0142ug Schmida zbudowano go wtedy od nowa, a pozosta\u0142o\u015bci dawnej konstrukcji z\u0142o\u017cono na zamku w Malborku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 218 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 486 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Balthasar Voidius (1618), Johannes Matthesius (1623), Johann Ventzki (1650\u20131656), Johann Dammann (1656), Johann Laurentius Fischer (1695), Friedrich Marschall (1709\u20131716), Heinrich Porsch (1717), Jacob Hein (1738), Friedrich Rudolph Wiebe (1831), Ludwig Ferdinand Gonell (1870), Josef Felix Lentz (1885), Friedrich Patschke (1892), Wilhelm Denzer (1930). Odej\u015bcie Lentza do Sch\u00f6nwalde opisa\u0142a prasa kr\u00f3lewiecka: 12 wrze\u015bnia 1889 roku w ko\u015bciele w Sch\u00f6nwalde w powiecie kr\u00f3lewieckim reprezentacja gminy pod kierunkiem radcy konsystorskiego Eilsbergera wybra\u0142a go na pastora, daj\u0105c mu 15 z 37 g\u0142os\u00f3w (w druku nazwisko brzmi \u201eLenz\u201d); wyb\u00f3r zako\u0144czy\u0142 trwaj\u0105cy tam ponad rok okres tymczasowo\u015bci. Bez podanego roku: Brandanus Stegius.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 98; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 259, 260; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eKaczy nos\u201d; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 70, 71, 73, 74, 75, 76, 77, 78; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 429; M. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, Danzig 1908, poz. 140; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Marienburg, s. 12, poz. 51; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 34, nr 53; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64, 73; ustalenia Bernharda Schmida o pierwszej \u015bwi\u0105tyni i o zapisie z 1647 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Stare Pole, pozycje 26\u201329; miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego gminy Stare Pole; \u201eHistoria okolic Elbl\u0105ga: Kaczynos i Krzy\u017canowo\u201d, portel.pl; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 95\u201396, 259\u2013260; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 164; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 222; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 41; ks. A. Starczewski, \u201ePolichromia ko\u015bcio\u0142a b\u0142. Doroty z M\u0105t\u00f3w Wielkich w Elbl\u0105gu\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 148\u2013158; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 147, pozycja 50; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 352, 366, 493, 620; t. 3, s. 752; t. 4, s. 1076, 1141, 1151; t. 5, s. 1330, 1387; t. 6, s. 1749; t. 7, s. 1880, 1890, 1976; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 17 wrze\u015bnia 1889 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 63\u201364; P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 32; Ksi\u0119ga komunikuj\u0105cych, ochrzczonych, po\u015blubionych i zmar\u0142ych parafii ewangelickiej w Kaczynosie (Katznase), za\u0142o\u017cona w 1774 roku przez pastora Samuela Leonharda W\u00e4chtera, z zapiskami z lat 1785\u20131809, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6635 (Archion 22589); Ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Kaczynosie (Katznase), za\u0142o\u017cona 22 czerwca 1681 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6634 (Archion 22568); A. B. Krupa, \u201eW\u0142adze partyjno-pa\u0144stwowe wojew\u00f3dztwa elbl\u0105skiego wobec wizyty Jana Paw\u0142a II w Polsce w 1979 roku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 144, 2025, s. 210\u2013211.*","built_year":1705,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/starepole/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/index.php/pm/gstarepole/kaczynos"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 70, 71, 73, 74, 75, 76, 77, 78","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eKaczy nos\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 98","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 259, 260","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 147, pozycja 50","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 352, 366, 493, 620; t. 3, s. 752; t. 4, s. 1076, 1141, 1151; t. 5, s. 1330, 1387; t. 6, s. 1749; t. 7, s. 1880, 1890, 1976","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 17 wrze\u015bnia 1889 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QX74IKV3I5XPE5HHVL6LDGZI4ZFX5QGU"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 63\u201364","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 32","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. A. Starczewski, \u201ePolichromia ko\u015bcio\u0142a b\u0142. Doroty z M\u0105t\u00f3w Wielkich w Elbl\u0105gu\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 148\u2013158","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s147-160.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga komunikuj\u0105cych, ochrzczonych, po\u015blubionych i zmar\u0142ych parafii ewangelickiej w Kaczynosie (Katznase), za\u0142o\u017cona w 1774 roku przez pastora Samuela Leonharda W\u00e4chtera, z zapiskami z lat 1785\u20131809, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6635 (Archion 22589)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Kaczynosie (Katznase), za\u0142o\u017cona 22 czerwca 1681 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6634 (Archion 22568)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. B. Krupa, \u201eW\u0142adze partyjno-pa\u0144stwowe wojew\u00f3dztwa elbl\u0105skiego wobec wizyty Jana Paw\u0142a II w Polsce w 1979 roku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d 144, 2025, s. 210\u2013211","url":"https://doi.org/10.52204/np.2025.144.197-212"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0478","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.06802,"lng":19.16566,"name_de":"Katznase","name_pl":"Kaczynos \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Katznase)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Kadyny, po niemiecku Cadinen, le\u017ca\u0142y w powiecie elbl\u0105skim, nad Zalewem Wi\u015blanym, dwie i p\u00f3\u0142 mili od Elbl\u0105ga, w okolicy, kt\u00f3r\u0105 S\u0142ownik geograficzny nazwa\u0142 bardzo urocz\u0105. Kadyny by\u0142y dobrami rycerskimi; na zalesionym wzg\u00f3rzu sta\u0142y ruiny klasztoru bernardyn\u00f3w, ufundowanego w 1683 roku przez \u00f3wczesnego w\u0142a\u015bciciela Teodora von Schliewena i zniesionego przez rz\u0105d pruski w 1826 roku.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 157 mieszka\u0144c\u00f3w: 59 luteran\u00f3w, 2 reformowanych i 96 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Lenzen, czyli \u0141\u0119cze. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku maj\u0105tek rycerski *Cadinen* liczy\u0142 267 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 116 ewangelik\u00f3w i 151 katolik\u00f3w. Sta\u0142y w nim 24 budynki mieszkalne. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w \u0141\u0119czu; katolicy \u2014 do parafii w Tolkmicku; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nS\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 tu 136 katolik\u00f3w i 57 ewangelik\u00f3w. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono 256 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 140 ewangelik\u00f3w, 115 katolik\u00f3w i jednego innego chrze\u015bcijanina. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wtedy nie mieli: ewangelicy z Kadyn nale\u017celi do parafii w \u0141\u0119czu, katolicy \u2014 do parafii w Tolkmicku.\n\nCmentarz ewangelicki le\u017cy oko\u0142o 400 metr\u00f3w od \u015brodka wsi, przy dawnej drodze polnej zwanej Drog\u0105 Ko\u015bcieln\u0105, na odcinku Traktu Tolkmickiego mi\u0119dzy \u0141\u0119czem a dobrami kady\u0144skimi; ewidencja datuje go na oko\u0142o 1920 rok. Na tej samej dzia\u0142ce sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki zwany \u015awi\u0105tyni\u0105 Pokoju \u2014 po nim zosta\u0142y fundamenty, datowane na lata 1912\u20131917. Ca\u0142o\u015b\u0107 jest chroniona w ramach uk\u0142adu ruralistycznego wsi, wpisanego do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 145/90 decyzj\u0105 z 13 kwietnia 1990 roku.\n\nZaniedban\u0105 le\u015bn\u0105 nekropoli\u0105 zaj\u0119li si\u0119 jesieni\u0105 2004 roku uczniowie gimnazjum w Tolkmicku, w ramach programu \u201e\u015alady przesz\u0142o\u015bci\u201d, wsp\u00f3lnie z Nadle\u015bnictwem Elbl\u0105g. Odnaleziono i naprawiono oko\u0142o 30 nagrobk\u00f3w, teren obsadzono cisami i ja\u0142owcami, ustawiono nowy krzy\u017c. W dniu 8 grudnia 2006 roku po\u015bwi\u0119cono tu kamie\u0144 pami\u0105tkowy z napisem \u201ePami\u0119ci tych, kt\u00f3rzy \u017cyli tu przed nami\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lenzen i podaje tu 211 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom II, has\u0142o Elbl\u0105g, i tom III, has\u0142o Kadyny; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Elbing, s. 8\u20139, poz. 109; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 416; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 2, nr 19; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 72\u201373, pozycja 21; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_ewangelicki_w_Kadynach"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/elblag/tolkmicko/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142o Kadyny","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 72\u201373, pozycja 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1051","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.30339,"lng":19.4925,"name_de":"Cadinen","name_pl":"Kadyny \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kadyny (po niemiecku Cadinen) le\u017c\u0105 w powiecie elbl\u0105skim, nad Zalewem Wi\u015blanym, u st\u00f3p Wysoczyzny Elbl\u0105skiej; przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu elbl\u0105skiego w Prusach Zachodnich. Od \u015bredniowiecza by\u0142y maj\u0105tkiem rycerskim \u2014 S\u0142ownik geograficzny opisuje je jako dobra o 29 w\u0142\u00f3kach, z 18 domami, szko\u0142\u0105, zajazdem, browarem i cegielni\u0105, i notuje 136 katolik\u00f3w wobec 57 ewangelik\u00f3w.\n\nPruski spis z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 w obwodzie dworskim Kadyny 256 mieszka\u0144c\u00f3w: 140 ewangelik\u00f3w, 115 katolik\u00f3w i jednego innego chrze\u015bcijanina; ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w \u0141\u0119czu (Lenzen), katolicy do Tolkmicka. W 1891 roku dobra kady\u0144skie z Rehbergiem i Scharffenbergiem (1601 hektar\u00f3w) nale\u017ca\u0142y do Arthura Birknera, landrata w stanie spoczynku. W 1898 roku \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel Kadyn, Artur Birkner, przekaza\u0142 maj\u0105tek cesarzowi Wilhelmowi II i odt\u0105d, a\u017c do 1945 roku, wie\u015b by\u0142a letni\u0105 rezydencj\u0105 rodziny cesarskiej. Od 1903 roku ksi\u0119gi podaj\u0105 jako w\u0142a\u015bciciela cesarza Wilhelma II; w 1909 roku dobra liczy\u0142y 1635 hektar\u00f3w, a oberinspektorem by\u0142 Horn. W 1912 roku oberinspektorem by\u0142 Nowak, a Rehberg dzier\u017cawi\u0142 H. Sohst. W 1910 roku by\u0142o tu 387 mieszka\u0144c\u00f3w, wszyscy niemieckoj\u0119zyczni, w tym 251 ewangelik\u00f3w, 134 katolik\u00f3w i dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan. W 1922 roku w\u0142a\u015bcicielem d\u00f3br kady\u0144skich by\u0142 \u201eWilhelm II, by\u0142y cesarz Niemiec\u201d.\n\nZ cesarskiej fundacji stan\u0105\u0142 tu Ko\u015bci\u00f3\u0142 Pokoju \u2014 neogotycki, nawi\u0105zuj\u0105cy do gotyku zakonnego, zaprojektowany przez radc\u0119 budowlanego Arthura Kicktona z Poczdamu. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 12 lipca 1913 roku, a budow\u0119 uko\u0144czono w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej. T\u0119 dat\u0119 podaje Kerstan i potwierdza j\u0105 korespondencja z Kadyn z 14 lipca, og\u0142oszona w \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d 15 lipca 1913 roku: uroczysto\u015b\u0107 odby\u0142a si\u0119 \u201ew sobot\u0119 po po\u0142udniu\u201d, czyli 12 lipca; radca rz\u0105dowy Kickton odczyta\u0142 akt erekcyjny, kt\u00f3ry nast\u0119pnie wmurowano, pierwsze uderzenia m\u0142otkiem wykona\u0142 pan von Etzdorff, \u015bpiewa\u0142 kady\u0144ski ch\u00f3r ko\u015bcielny pod kierunkiem miejscowego duchownego, a gra\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 malborskiej orkiestry \u201eOrdenskapelle\u201d. Piotr Birecki dodaje, \u017ce cesarz chcia\u0142 postawi\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 na dzia\u0142ce wydzielonej z parku zamkowego, a Kickton nawi\u0105za\u0142 w projekcie do architektury pa\u0144stwa zakonnego. Wn\u0119trze zdobi\u0142y malowid\u0142a oraz majolikowa mozaika i p\u0142ytki z kady\u0144skiej wytw\u00f3rni ceramiki, a \u015bciany zewn\u0119trzne pokryto klinkierem z Kadyn. W ko\u015bciele sta\u0142a rzadko spotykana ambona z bogat\u0105 dekoracj\u0105 figuraln\u0105.\n\nPrasa pozwala prze\u015bledzi\u0107 dzieje budowy. W marcu 1912 roku donoszono z Elbl\u0105ga, \u017ce na cesarskim maj\u0105tku Kadyny planuje si\u0119 budow\u0119 ewangelickiej \u015bwi\u0105tyni dla ewangelik\u00f3w z s\u0105siednich miejscowo\u015bci i z Tolkmicka. Nale\u017celi oni wtedy do parafii w \u0141\u0119czu, kt\u00f3rej pastor odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa nie tylko w \u0141\u0119czu, ale te\u017c w D\u00f6rbeck, w Kadynach i w Tolkmicku. W kwietniu 1912 roku podano, \u017ce cesarz zatwierdzi\u0142 projekt w stylu miejscowej architektury zakonnej i powierzy\u0142 budow\u0119 pozna\u0144skiemu radcy rz\u0105dowemu i budowlanemu; ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 mie\u0107, opr\u00f3cz l\u00f3\u017c dla pary cesarskiej, \u015bwity i urz\u0119dnik\u00f3w maj\u0105tku, 200 miejsc siedz\u0105cych. W pa\u017adzierniku 1912 roku pisano, \u017ce Kadyny otrzymaj\u0105 w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 i zostan\u0105 wydzielone z parafii w \u0141\u0119czu, \u017ce \u015bwi\u0105tynia stanie przy szosie z \u0141\u0119cza do Tolkmicka, po lewej stronie przed laskiem, i \u017ce budowniczy Kickton z Poznania przedstawi\u0142 cesarzowi projekt. Budow\u0119 rozpocz\u0119to w kwietniu 1913 roku wed\u0142ug projektu i pod kierunkiem Kicktona; we wrze\u015bniu 1913 roku dosz\u0142a do nawy g\u0142\u00f3wnej, przed zim\u0105 ca\u0142y budynek przykryto dachem, a wie\u017c\u0119 wzniesiono do kondygnacji dzwon\u00f3w. W styczniu 1914 roku berli\u0144ska gazeta podawa\u0142a, \u017ce trwaj\u0105 prace przy sklepieniach i \u017ce po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a wyznaczono na 22 pa\u017adziernika, urodziny cesarzowej. W kwietniu 1914 roku pisano, \u017ce Kadyny otrzymaj\u0105 w\u0142asnego duchownego, pozostaj\u0105cego w prywatnej s\u0142u\u017cbie cesarza i op\u0142acanego z jego \u015brodk\u00f3w, podobnie jak dawniej bywa\u0142o z ksi\u0105\u017c\u0119cymi kapelanami dworskimi.\n\nJesieni\u0105 1915 roku za zgod\u0105 cesarza zacz\u0119to ju\u017c u\u017cywa\u0107 ko\u015bcio\u0142a, cho\u0107 nie by\u0142 jeszcze ca\u0142kiem uko\u0144czony; wed\u0142ug \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d wojna przerwa\u0142a prace, a po\u015bwi\u0119cenie, w obecno\u015bci cesarza i cesarzowej, od\u0142o\u017cono do zawarcia pokoju. W numerze z 5 listopada 1915 roku gazeta ta podawa\u0142a, \u017ce nawa mia\u0142a 200 miejsc siedz\u0105cych, w nawie bocznej urz\u0105dzono lo\u017ce dla urz\u0119dnik\u00f3w cesarskiego maj\u0105tku, a wie\u017ca, dostawiona do korpusu od po\u0142udnia, mie\u015bci\u0142a lo\u017c\u0119 cesarsk\u0105 i dzwony; pos\u0142ug\u0119 duszpastersk\u0105 pe\u0142ni\u0142 wikariusz synodu okr\u0119gowego Kersten z Berlina. Ta sama gazeta opisywa\u0142a bogate sklepienie gwia\u017adziste, bogate malowid\u0142a na \u015bcianach i stropach oraz ok\u0142adziny majolikowe w lo\u017cach i w niszy g\u0142\u00f3wnego wej\u015bcia w wie\u017cy. Cztery dzwony nazwano imionami cesarza Wilhelma II, cesarzowej Augusty Wiktorii, nast\u0119pcy tronu Fryderyka Wilhelma i jego \u017cony Cecylii; dzwon cesarza nosi\u0142 jego herb i werset z Listu do Rzymian 12,12: \u201eW nadziei rado\u015bni, w ucisku cierpliwi, w modlitwie wytrwali\u201d \u2014 biblijn\u0105 dewiz\u0119 \u015blubu pary cesarskiej. Dzwony dostarczy\u0142a nadworna ludwisarnia Franz Schilling S\u00f6hne w Apoldzie. Wiosn\u0105 1917 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 w zasadzie uko\u0144czony, a cesarz przyj\u0105\u0142 jego budowniczego, radc\u0119 rz\u0105dowego i budowlanego Kicktona z Poczdamu, kt\u00f3ry przedstawi\u0142 projekty wyposa\u017cenia wn\u0119trza. Jesieni\u0105 1917 roku pisano, \u017ce gotowa \u015bwi\u0105tynia zostanie po\u015bwi\u0119cona dopiero po zawarciu pokoju, a jej dzwony maj\u0105 niejako ten pok\u00f3j wydzwoni\u0107; poniewa\u017c wojna op\u00f3\u017ani\u0142a budow\u0119, cesarz zapragn\u0105\u0142 urz\u0105dzi\u0107 j\u0105 jako Ko\u015bci\u00f3\u0142 Pokoju. Pierwotnie mia\u0142a by\u0107 o\u015brodkiem dla ewangelik\u00f3w z Kadyn i okolicy. Kickton, jak dodawano, pracowa\u0142 dawniej w Poznaniu, a teraz nale\u017ca\u0142 do rejencji w Poczdamie. W 1918 roku we wspomnieniu o poleg\u0142ym malarzu ko\u015bcielnym Friedrichu Schwartingu, uczniu Hermanna Schapera, wymieniono w\u015br\u00f3d jego prac \u201emalowanie ko\u015bcio\u0142a w Kadynach\u201d.\n\nKerstan podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br kady\u0144skich \u2014 ko\u015bcio\u0142em prywatnym, nie parafialnym. Zanim go oddano do u\u017cytku, nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w mauzoleum w parku, zamienionym w czasach cesarskich na kaplic\u0119 dworsk\u0105. Now\u0105 kaplic\u0119 w parku zamkowym w Kadynach po\u015bwi\u0119cono przed po\u0142udniem 22 wrze\u015bnia 1901 roku, w obecno\u015bci cesarza i cesarzowej. W lipcu 1903 roku cesarzowa z dwoma starszymi ksi\u0105\u017c\u0119tami uczestniczy\u0142a w nabo\u017ce\u0144stwie w kaplicy maj\u0105tku (Gutskapelle), a miejscowego duchownego, pastora Graudenza z \u0141\u0119cza, zaproszono na obiad do dworu. Po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 14 listopada 1920 roku. Jeszcze w po\u0142owie pa\u017adziernika 1920 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d zapowiada\u0142a po\u015bwi\u0119cenie na 22 pa\u017adziernika, 62. urodziny cesarzowej, w skromnej formie, \u201eniejako w zupe\u0142nej ciszy\u201d.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 rozebrano w 1958 roku decyzj\u0105 \u00f3wczesnych w\u0142adz. Ocala\u0142 o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, przeniesiony do katedry w Elbl\u0105gu. Do dzi\u015b zosta\u0142y fundamenty, oko\u0142o czterdziestu metr\u00f3w od cmentarza ewangelickiego, na tej samej dzia\u0142ce numer 334, do kt\u00f3rej prowadzi stara aleja.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 co do daty po\u0142o\u017cenia kamienia w\u0119gielnego. Spotyka si\u0119 tak\u017ce dat\u0119 12 czerwca 1913 roku, zapewne b\u0142\u0119dn\u0105; Kerstan i \u00f3wczesna prasa wskazuj\u0105 na 12 lipca.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. III, has\u0142o Kadyny; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, powiat elbl\u0105ski, pozycja 109; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis z 1 grudnia 1910 roku, rejencja gda\u0144ska, powiat elbl\u0105ski, pozycja 90; Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Tolkmicko; polska-org.pl; fotopolska.eu; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 198, 213, 235, 280\u2013281; E. G. Kerstan, \u201eDie Geschichte des Landkreises Elbing\u201d, Elbing 1925, s. 117, 169; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 80; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 20\u201321; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 46; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 36\u201337; \u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 80; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 wrze\u015bnia 1901 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 20 lipca 1903 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 marca 1912 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eSolinger Zeitung\u201d, 23 kwietnia 1912 roku, s. 7 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 12 pa\u017adziernika 1912 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 15 lipca 1913 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 17 wrze\u015bnia 1913 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Abendpost\u201d, 10 stycznia 1914 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eRheinischer Merkur\u201d, 20 kwietnia 1914 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 5 listopada 1915 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 5 grudnia 1915 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eCoburger Zeitung\u201d, 11 grudnia 1915 roku, s. 4 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eHarburger Anzeigen und Nachrichten\u201d, 3 maja 1917 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 30 wrze\u015bnia 1917 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 20 sierpnia 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 15 pa\u017adziernika 1920 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1913,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_ewangelicki_w_Kadynach"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"polska-org.pl","url":"https://polska-org.pl/7839909,Kadyny,Kosciol_ewangelicki_dawny.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/elblag/tolkmicko/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142o Kadyny","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 80","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 20\u201321","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 46","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 36\u201337","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 80","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 wrze\u015bnia 1901 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/C67O4MU4QCC4HJ7ME7WZEBETXDMSVYMR"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 20 lipca 1903 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/U7JLBOBJKZY7YUYAXIPXT2UEGUSZ2D6Z"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 marca 1912 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MZWWESTWOZ72KBLV2M376K5JFK67OKL2"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eSolinger Zeitung\u201d, 23 kwietnia 1912 roku, s. 7 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SRJLILO4JB7U267FN5MXBZNNT6NC7XN5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 12 pa\u017adziernika 1912 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AA4SO2UIHO2ZJJB5UOF5HBKSVJYBN5DZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 15 lipca 1913 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7EKJZJZFKWARA6EEH4NGS7ZDVHBC4JA6"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 17 wrze\u015bnia 1913 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/D3KYLKFFYHQ6J633LXLGUOATHJZ4V6CL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Abendpost\u201d, 10 stycznia 1914 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SVGD6ICPTE3NGBR3FDG6XFOCKYGM2Z3P"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eRheinischer Merkur\u201d, 20 kwietnia 1914 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2GDQSPS5QTN7MMOF4J6RXA3YNTKZMRNV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 5 listopada 1915 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TORKR52RGSUW2POW6564AHRUQ5UMILBY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 5 grudnia 1915 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LVU3AE3EZEU3HCLPRJ7MDNMF2SVWQQF5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eCoburger Zeitung\u201d, 11 grudnia 1915 roku, s. 4 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PXXRPJNIY7JC2IFQFMFHFPQVPTTS3U4O"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHarburger Anzeigen und Nachrichten\u201d, 3 maja 1917 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7PJRAZULNKPSIKL3V4OE76AFEOTBBV4O"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 30 wrze\u015bnia 1917 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/I2HDZKIMI7IEFH7BFISRIV3O2XT4CFNH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 20 sierpnia 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZHVXHRICEVVFABSQMV7QURZ5XG7U7SZG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 15 pa\u017adziernika 1920 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6Y4BODP62IT5NKAFTWUXBXDQKV2UBOFZ"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0522","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.30375,"lng":19.49225,"name_de":"Friedenskirche Cadinen","name_pl":"Kadyny \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Friedenskirche Cadinen)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Ka\u0142dowo \u2014 po niemiecku Kalthof \u2014 le\u017cy na zachodnim, \u017cu\u0142awskim brzegu Nogatu, u skraju \u017bu\u0142aw Malborskich. \ud83d\udccc Granica z 1920 roku przeci\u0119\u0142a tu rzeczywisto\u015b\u0107 bardzo nier\u00f3wno: zachodni skrawek \u017bu\u0142aw wraz z Ka\u0142dowem wszed\u0142 w latach 1920\u20131939 w granice Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 nale\u017ca\u0142 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie; podczas gdy samo miasto Malbork, le\u017c\u0105ce po drugiej stronie Nogatu, pozosta\u0142o w Niemczech. Wie\u015b i jej najbli\u017csze miasto znalaz\u0142y si\u0119 w dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych pa\u0144stwach.\n\nW XVIII wieku mieszkali tu obok siebie mennonici, ewangelicy wyznania lutera\u0144sko-unijnego i katolicy \u2014 trzy odr\u0119bne wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3rych nie nale\u017cy ze sob\u0105 zlewa\u0107. \u26a0 Mennonici nale\u017celi zapewne do gminy w Stogach, a ewangelicy prawdopodobnie do parafii w Malborku; obu przypuszcze\u0144 nie potwierdzono, podobnie jak istnienia we wsi samodzielnego ko\u015bcio\u0142a b\u0105d\u017a ewangelickiego domu modlitwy. Miejscowo\u015b\u0107 powsta\u0142a, jak si\u0119 przyjmuje, z po\u0142\u0105czenia dw\u00f3ch wsi \u2014 Kalthof i Vogelsang \u2014 czego r\u00f3wnie\u017c nie potwierdzono.\n\nPo 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Polski, a g\u0142\u00f3wn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 historycznego Ka\u0142dowa w\u0142\u0105czono do Malborka w 1954 roku.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom III, 1882) w Ka\u0142dowie Zamkowym, po niemiecku Schloss Kalthof, na lewym brzegu Nogatu naprzeciw Malborka, mieszka\u0142o 212 ewangelik\u00f3w, 210 katolik\u00f3w i 25 mennonit\u00f3w; wie\u015b mia\u0142a szko\u0142\u0119, a parafi\u0105 by\u0142 Malbork.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Marienburg i podaje tu 389 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eKa\u0142dowo\u201d; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; westpreussen.de; Narodowy Instytut Dziedzictwa \u2014 zabytek.pl; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu","tytul_przed_2026_10_11":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eKa\u0142dowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0341","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.042778,"lng":18.988889,"name_de":"Kalthof","name_pl":"Ka\u0142dowo","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ka\u0142dowo le\u017cy w gminie Prabuty, w powiecie kwidzy\u0144skim. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje tu cmentarz ewangelicki, bez datowania. Niemiecka nazwa wsi brzmia\u0142a Kaltenhof.\n\nPierwszym duchownym ewangelickim Prabut by\u0142 Laurentius Morgenstern, kt\u00f3rego Marcin Luter wys\u0142a\u0142 ze S\u0142upska do Prus, a biskup pomeza\u0144ski Erhard von Queis ordynowa\u0142 tu oko\u0142o 1524 roku; w 1543 roku Morgenstern przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Pas\u0142\u0119ka. Ewangelicy z Prabut mieli dwa ko\u015bcio\u0142y: du\u017cy, zwany niemieckim, i ma\u0142y, zwany polskim, bo dawniej g\u0142oszono w nim kazania po polsku. Mniejsza \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a w 1722 roku i zosta\u0142a odbudowana rok p\u00f3\u017aniej kosztem kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma I. W 1871 roku odnowi\u0142 j\u0105 w\u0142asnym sumptem, za 210 talar\u00f3w, pan von Francius na Kaltenhofie, czyli w\u0142a\u015bciciel tutejszego maj\u0105tku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Kaltenhof* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu siedem dom\u00f3w mieszkalnych i 72 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 57 ewangelik\u00f3w i 15 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Riesenburg*; katolicy \u2014 do parafii *Sch\u00f6nwiese*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Scheipnitz*. W 1882 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 *Kaltenhof* jako dobra w powiecie suskim, \u201ew okolicy nieco lesistej i bagnistej, blisko jeziora i powiatu kwidzy\u0144skiego\u201d. S\u0142ownik podaje 826 m\u00f3rg obszaru, 17 budynk\u00f3w, siedem dom\u00f3w mieszkalnych, pi\u0119tnastu katolik\u00f3w i 57 ewangelik\u00f3w; szko\u0142a by\u0142a w Sypanicy, poczta w Prabutach.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazuje Kaltenhof jako obszar dworski powiatu suskiego: 77 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 64 ewangelik\u00f3w i 13 katolik\u00f3w. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 i katolick\u0105 wskazano w Prabutach, urz\u0105d stanu cywilnego w Sonnenberg, a obw\u00f3d urz\u0119dowy w Klein Sonnenberg. W spisie z 1 grudnia 1910 roku mieszka\u0142o tu 66 os\u00f3b; niemieckim jako j\u0119zykiem ojczystym m\u00f3wi\u0142y 64, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 56 ewangelik\u00f3w, sze\u015bciu katolik\u00f3w i dwoje innych chrze\u015bcijan; po polsku m\u00f3wi\u0142a jedna osoba. Parafie pozosta\u0142y te same, a urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Klein Sonnenberg.\n\nKa\u0142d\u00f3w na Pomorzu jest kilka i *S\u0142ownik geograficzny* podaje je pod jednym has\u0142em, w pi\u0119ciu pozycjach. Pierwsza opisuje wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 o niemieckiej nazwie Kaldau w powiecie cz\u0142uchowskim, przy trakcie bitym z Cz\u0142uchowa do Bia\u0142ego Boru, dwa kilometry od miasta. To wie\u015b o obszarze 5157 m\u00f3rg, z 225 budynkami, 97 domami mieszkalnymi, 642 ewangelikami i 213 katolikami; mia\u0142a w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119, a parafi\u0119 i poczt\u0119 w Cz\u0142uchowie. Dalsze pozycje to dawny folwark staro\u015bci\u0144ski pod Tuchol\u0105, dwa Ka\u0142dowa w powiecie malborskim oraz osada przy wsi Jungfer w powiecie elbl\u0105skim.\n\nKarta cmentarza z marca 1987 roku stwierdza, \u017ce \u201eZachowa\u0142 si\u0119 jedynie og\u00f3lny kszta\u0142t przestrzenny za\u0142o\u017cenia\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 na zach\u00f3d od wsi, w\u015br\u00f3d p\u00f3l i \u0142\u0105k, na czworobocznej dzia\u0142ce o powierzchni dwunastu ar\u00f3w, wyniesionej ponad otoczenie skarpami; nie by\u0142o wtedy \u017cadnych nagrobk\u00f3w, a z dawnego obsadzenia granic pozosta\u0142o pi\u0119\u0107 lip, ca\u0142o\u015b\u0107 za\u015b porasta\u0142y samosiewy i otacza\u0142 wsp\u00f3\u0142czesny p\u0142ot druciany. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 zalicza go do nieu\u017cytkowanych cmentarzy ewangelickich, kt\u00f3re \u201es\u0105 zaniedbane, starodrzew niszczeje, tereny cmentarzy zarastaj\u0105 samosiejkami\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Za parafi\u0119 d\u00f3br Kaltenhof *S\u0142ownik geograficzny* podawa\u0142 Susz, a podr\u0119cznik z 1868 roku i spis z 1885 roku \u2014 Prabuty (Riesenburg).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Prabuty (Riesenburg) i podaje tu 46 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom III, has\u0142o Ka\u0142dowo (pozycje pierwsza i czwarta) oraz odsy\u0142acz \u201eKaltenhof\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlicher Quellen, oprac. K\u00f6niglich Preu\u00dfisches Statistisches Landesamt, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 527\u2013528; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 240; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Prabuty (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku); karta cmentarza w Ka\u0142dowie, oprac. J. Labenz, Gda\u0144sk 1987 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eKaldowo\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 118\u2013119; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku)","url":""},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 533 i 539\u2013540","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 1290, s. 35, poz. 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1097","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.780091,"lng":19.13965,"name_de":"Kaltenhof","name_pl":"Ka\u0142dowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaliska, po niemiecku Dreidorf, a wcze\u015bniej Frankenfelde, to dawna gmina wiejska utworzona w 1877 roku z po\u0142\u0105czenia trzech osad: Dombrowo, Strich i K\u00f6niglich Kaliska. Wed\u0142ug Heinricha Schucha u schy\u0142ku panowania polskiego, w 1772 roku, Kaliska nale\u017ca\u0142y do starostwa kiszewskiego. M\u00fchlradt podaje, \u017ce wie\u015b przemianowano, by odr\u00f3\u017cni\u0107 j\u0105 od maj\u0105tku Frankenfelde. Zawdzi\u0119cza\u0142a rozw\u00f3j stacji Kolei Wschodniej i zak\u0142adom przemys\u0142owym Elstorpff\u00f3w. Tutejsi ewangelicy \u2014 w wi\u0119kszo\u015bci urz\u0119dnicy pocztowi, kolejowi i fabryczni \u2014 nale\u017celi do parafii Gr\u00fcnthal w P\u0142ocicznie i modlili si\u0119 w domach prywatnych oraz w szkole we Frankenfelde. Pastor Johannes M\u00fchlradt za\u0142o\u017cy\u0142 tu stowarzyszenie budowy ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3re w 1908 roku mia\u0142o zebrane oko\u0142o 14 000 marek; przewodniczy\u0142 mu fabrykant Elstorpff, kt\u00f3ry podarowa\u0142 te\u017c plac tu\u017c przy torach.\n\nKamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 24 czerwca 1910 roku o trzeciej po po\u0142udniu, kilka godzin po uroczysto\u015bci w P\u0142ocicznie. Budowa\u0142 Paul Rohnke ze Starogardu. Wed\u0142ug sprawozdania z uroczysto\u015bci ko\u015bci\u00f3\u0142, d\u0142ugi na 18 i szeroki na 9 metr\u00f3w, mia\u0142 mie\u0107 200 miejsc i wie\u017c\u0119 wysok\u0105 na 22 metry, a obraz do o\u0142tarza \u2014 \u201eChrystus w Ogr\u00f3jcu\u201d, nagrodzony z\u0142otym medalem na wystawie \u015bwiatowej w Melbourne \u2014 podarowa\u0142a berli\u0144ska malarka Block-Niendorf; jego powi\u0119kszona kopia trafi\u0142a do ko\u015bcio\u0142a w P\u0142ocicznie. Wiech\u0119 zawieszono 15 pa\u017adziernika 1910 roku, tego samego dnia co w P\u0142ocicznie. Broszura M\u00fchlradta podaje w przypisie, \u017ce po\u015bwi\u0119cenie obu ko\u015bcio\u0142\u00f3w wyznaczono na 18 czerwca (s. 48); przedmow\u0119 do niej autor datowa\u0142 na \u015awi\u0119to Reformacji 1910 roku (s. 4). M\u00fchlradt odnotowa\u0142, \u017ce obok ko\u015bcio\u0142a mia\u0142a stan\u0105\u0107 szko\u0142a ewangelicka, a na placu ko\u015bcielnym zamierzano za\u0142o\u017cy\u0107 cmentarz, bo dotychczasowy cmentarz ewangelik\u00f3w we Frankenfelde by\u0142 przepe\u0142niony, a mniej wi\u0119cej dwa lata wcze\u015bniej nieznani sprawcy zniszczyli na nim dwa nagrobki.\n\nPiotr Birecki zalicza \u015bwi\u0105tyni\u0119 do neobarokowych ko\u015bcio\u0142\u00f3w z wie\u017c\u0105 wtopion\u0105 w korpus, zbudowanych wed\u0142ug tych samych plan\u00f3w co ko\u015bci\u00f3\u0142 w P\u0142ocicznie, z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce tutaj pozostawiono surow\u0105 ceg\u0142\u0119. Przed ko\u015bcio\u0142em stan\u0105\u0142, jak pisze, pomnik Bismarcka.\n\nWed\u0142ug parafii prace trwa\u0142y do listopada 1911 roku. Uroczysto\u015bci po\u015bwi\u0119cenia obu nowych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, w P\u0142ocicznie i w Kaliskach, pastor M\u00fchlradt opisa\u0142 w osobnej broszurze z serii \u201eDie Tuchler Heide in Wort und Bild\u201d, wydanej nak\u0142adem w\u0142asnym; zapowiedzia\u0142 j\u0105 w kwietniu 1913 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d. Artyku\u0142 o ubytku ewangelik\u00f3w w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Ko\u015bcierzyny, og\u0142oszony w pa\u017adzierniku 1934 roku w \u201eAufw\u00e4rts\u201d, podawa\u0142, \u017ce parafia w P\u0142ocicznie, licz\u0105ca 700 dusz, zbudowa\u0142a w 1910 roku z pomoc\u0105 Towarzystwa Gustawa Adolfa po ko\u015bciele dla siebie i dla filii w Kaliskach, a w 1934 roku liczy\u0142a ju\u017c tylko 135 dusz. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 na 1912 rok. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 katolicki 9 lipca 1948 roku; przej\u0119\u0142a go parafia w Piecach, a pierwszego po\u015bwi\u0119cenia dokona\u0142 15 maja 1949 roku dziekan czerski ks. Franciszek Drost. W 1962 roku powsta\u0142 tu samodzielny o\u015brodek duszpasterski, a 10 lutego 1975 roku parafia Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy. W latach 1991\u20131993 ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowano: 25 marca 1993 roku rozebrano \u015bcian\u0119 frontow\u0105 starej \u015bwi\u0105tyni i po\u0142\u0105czono j\u0105 z now\u0105, a 28 czerwca 1993 roku ca\u0142o\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119ci\u0142 biskup Jan Szlaga. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi przy ulicy D\u0142ugiej 21; ma o\u015bmioboczn\u0105 wie\u017c\u0119 z he\u0142mem.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Koszt budowy broszura M\u00fchlradta podaje dwojako: sprawozdanie z uroczysto\u015bci m\u00f3wi o 38 000 marek, akt erekcyjny \u2014 o oko\u0142o 33 000 marek.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. M\u00fchlradt, \u201eDie Grundsteinlegungsfeierlichkeiten und das Richtfest f\u00fcr die beiden evangelischen Kirchen in Gr\u00fcnthal, Kr. Berent und in Dreidorf, Kr. Pr. Stargard\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 4, 7\u201324, 48; J. M\u00fchlradt, \u201eDie Tuchler Heide in Wort und Bild\u201d, t. 1: \u201eEin Besuch in Gr\u00fcntal in der Tuchler Heide, Kr. Berent\u201d, Danzig 1908, s. 17, 20, 27\u201329, 173; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 155, 303; strona parafii rzymskokatolickiej Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy w Kaliskach (parafiakaliska.pl), dost\u0119p 5 pa\u017adziernika 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 karta gminy Kaliska, poz. 26; westpreussen.de, Westpreu\u00dfisches Ortsverzeichnis, has\u0142o Dombrowo (dost\u0119p 5 pa\u017adziernika 2026 roku); H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 15 (1886), s. 57, 140; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 kwietnia 1913 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAufw\u00e4rts\u201d, 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1911,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. M\u00fchlradt, \u201eDie Grundsteinlegungsfeierlichkeiten und das Richtfest f\u00fcr die beiden evangelischen Kirchen in Gr\u00fcnthal, Kr. Berent und in Dreidorf, Kr. Pr. Stargard\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 4, 7\u201324, 48","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014","url":""},{"typ":"strona parafii","tytul":"Parafia MBNP w Kaliskach \u2014 Historia parafii; Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Kaliskach","url":"https://parafiakaliska.pl/index.php/historia-parafi/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 kwietnia 1913 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EDYMKMB2HAK76NRKLPUXEBIBTHGWVZVY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAufw\u00e4rts\u201d, 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PIHW7J6OBP5J4MHZDPNK2IOHR6OKOEDD"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0558","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.90522,"lng":18.21724,"name_de":"Dreidorf (wcze\u015bniej Frankenfelde)","name_pl":"Kaliska \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Dreidorf), obecnie ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy","powiat":"starogardzki","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Kaliskach Ko\u015bcierskich to najwi\u0119ksza zachowana nekropolia ewangelicka gminy Ko\u015bcierzyna. Le\u017cy na kra\u0144cu wsi, wkomponowany w las; dzi\u015b z jednej strony graniczy z zabudowaniem. Kamienny murek wydziela prostok\u0105tn\u0105 stref\u0119 o powierzchni 0,24 hektara, a wej\u015bcia strzeg\u0105 dwie stare, roz\u0142o\u017cyste lipy. Zachowa\u0142y si\u0119 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t cztery nagrobki os\u00f3b doros\u0142ych i dwadzie\u015bcia dzieci\u0119cych, a do tego liczne \u015blady po ogrodzeniach i s\u0142upach; groby uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnymi pasami, a przez \u015brodek bieg\u0142a niegdy\u015b aleja przeci\u0119ta drug\u0105, tak \u017ce obie tworzy\u0142y krzy\u017c. Z odczytanych inskrypcji pochodzi mi\u0119dzy innymi ta z blaszanej tabliczki ku pami\u0119ci dobrej matki, Mielke, zmar\u0142ej 5 grudnia 1922 roku. Stan zachowania \u015bwiadczy o niemal ca\u0142kowitej dewastacji; jedynym \u015bladem pami\u0119ci bywaj\u0105 znicze palone tu w dzie\u0144 Wszystkich \u015awi\u0119tych.\n\nNie jest to pierwsza nekropolia wsi: Walter Bendomir i Reinhold Borchers wspominaj\u0105 o wcze\u015bniejszej, po kt\u00f3rej nie ma dzi\u015b \u015bladu. Obecn\u0105 notuje mapa z 1840 roku, a ewidencja zabytk\u00f3w datuje jej za\u0142o\u017cenie na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku; w wykazie wojew\u00f3dzkim dla gminy Ko\u015bcierzyna cmentarz stoi pod pozycj\u0105 33. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz opuszczono; dzi\u015b jest nieu\u017cytkowany i figuruje w wykazie cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna.\n\nW kwietniu 2011 roku cmentarz porz\u0105dkowano w ramach akcji gminy Ko\u015bcierzyna. Gmina Ko\u015bcierzyna pozyska\u0142a wtedy \u015brodki zewn\u0119trzne na uprz\u0105tni\u0119cie wszystkich swoich cmentarzy ewangelickich, ale uczestnik forum genealogicznego, kt\u00f3ry wkr\u00f3tce po akcji obejrza\u0142 cmentarz w Kaliskach, zapisa\u0142, \u017ce ograniczono si\u0119 do niedba\u0142ego wyci\u0119cia zaro\u015bli, a stan tego, co zosta\u0142o, nazwa\u0142 tragedi\u0105. Jest to relacja z forum, nie z dokumentu urz\u0119dowego.\n\nKaliska Ko\u015bcierskie (po niemiecku Beeck albo Beek, wcze\u015bniej Buchholz) to wie\u015b przy bitym trakcie ko\u015bciersko-gda\u0144skim na \u017bukowo, blisko granicy powiatu kartuskiego, o mil\u0119 od Ko\u015bcierzyny. H. Schuch przypuszcza\u0142, \u017ce niemiecka nazwa Beek jest dos\u0142ownym dolnoniemieckim przek\u0142adem dawnej nazwy wsi, Kaliska; sam zastrzega\u0142 jednak, \u017ce tak si\u0119 tylko wydaje. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1939\u20131945 powiat ten pod t\u0105 sam\u0105 niemieck\u0105 nazw\u0105 le\u017ca\u0142 w rejencji gda\u0144skiej Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nPowsta\u0142a w 1612 roku z osadnictwa prowadzonego przez Demetriusza Wejhera, starost\u0119 ko\u015bcierskiego, kt\u00f3ry w tym samym czasie zak\u0142ada\u0142 Szymbark; pierwsze zasiedlenie trwa\u0142o tylko osiem lat. Osadnicy, kt\u00f3rych starosta Demetrius Weiher sprowadzi\u0142 do Beek, byli Niemcami z Pomorza, a wie\u015b nale\u017ca\u0142a do lutera\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a w Szymbarku. W 1664 roku na osiemnastu w\u0142\u00f3kach gospodarowa\u0142o dziesi\u0119ciu osadnik\u00f3w. Umow\u0105 z 7 kwietnia 1768 roku starosta Nowowiejski wydzier\u017cawi\u0142 gminie Beek na dziewi\u0119\u0107 lat folwark Neuhof, nale\u017c\u0105cy do starostwa ko\u015bcierskiego, za 200 talar\u00f3w gda\u0144skich rocznie; w 1774 roku miano jej t\u0119 dzier\u017caw\u0119 odebra\u0107. Ch\u0142opi z Beek i z Szymbarku odrabiali na tym folwarku pa\u0144szczyzn\u0119. W 1778 roku zacz\u0119\u0142a dzia\u0142a\u0107 szko\u0142a, a prawa w\u0142asno\u015bci wie\u015b otrzyma\u0142a przywilejem z 1 kwietnia 1820 roku. W po\u0142owie XIX wieku mia\u0142a 44 domy, 22 posiad\u0142o\u015bci w\u0142o\u015bcia\u0144skie i tyle\u017c zagrodniczych oraz karczm\u0119, a jej obszar liczy\u0142 3708 m\u00f3rg.\n\nW Kaliskach od pocz\u0105tku wsi chodzono do ko\u015bcio\u0142a w Szymbarku. Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku (Sch\u00f6nberg) w powiecie kartuskim \u2014 tym samym, kt\u00f3ry Demetriusz Wejher zak\u0142ada\u0142 r\u00f3wnolegle z Kaliskami i w kt\u00f3rym pozwoli\u0142 zbudowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 i, jak pisze Tomasz Hinc, stanowili jej trzon ju\u017c u zarania. Szymbark wskazuj\u0105 przy Kaliskach zgodnie oba pruskie spisy, z 1885 i z 1910 roku; parafi\u0105 katolick\u0105 by\u0142a Ko\u015bcierzyna. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o.\n\nEwangelicy stanowili tu przewa\u017caj\u0105c\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Beek* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 22 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 22 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 44 budynki mieszkalne i 353 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 332 ewangelik\u00f3w i 21 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku; katolicy \u2014 do parafii w Ko\u015bcierzynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 i karczm\u0119. S\u0142ownik geograficzny liczy w Kaliskach 332 ewangelik\u00f3w wobec 21 katolik\u00f3w przy czterdziestu czterech domach, a we wsi sta\u0142a szko\u0142a ewangelicka.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 356 mieszka\u0144c\u00f3w: 341 ewangelik\u00f3w i 15 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o ich 353, z czego 310 poda\u0142o niemiecki jako mow\u0119 ojczyst\u0105 \u2014 i wszyscy oni byli ewangelikami; pozostali, m\u00f3wi\u0105cy po polsku i po kaszubsku, byli katolikami. Spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, ju\u017c w odrodzonej Rzeczypospolitej, podaje 325 mieszka\u0144c\u00f3w: 269 ewangelik\u00f3w i 56 rzymskich katolik\u00f3w, przy czym 244 osoby zadeklarowa\u0142y narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105, a 81 polsk\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W cz\u0119\u015bci opis\u00f3w podaje si\u0119 dla Kalisk ze spisu z 1871 roku 597 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 48 ewangelik\u00f3w i 543 katolik\u00f3w; s\u0105siedni Kalisz pod Dziemianami liczy\u0142 w 1885 roku 834 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 790 katolik\u00f3w i 39 ewangelik\u00f3w. Katolick\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c Kaliska w powiecie starogardzkim, gdzie spis z 1921 roku notuje 751 mieszka\u0144c\u00f3w: 689 katolik\u00f3w i 62 ewangelik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 310 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010; \u201eCmentarze ewangelickie\u201d, wykaz gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424 (parafia Sch\u00f6nberg); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. III, has\u0142o \u201eKaliska\u201d (3.); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, Berlin 1887 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Berent; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Forum Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego, w\u0105tek \u201eB\u0119dominek \u2014 cmentarz\u201d, marzec\u2013kwiecie\u0144 2011; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. Kubicki (oprac.), \u201eGermanizacja nazw miejscowo\u015bci w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie 1939\u20131945. Wyb\u00f3r \u017ar\u00f3de\u0142\u201d, Gda\u0144sk\u2013Warszawa 2022, s. 9, 12\u201313; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2\u20133, pozycja 14; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 112; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 90, 104, 175, 183; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"ewidencja","tytul":"\u201eCmentarze ewangelickie\u201d, wykaz gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"forum","tytul":"Forum Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego","url":"https://www.ptg.gda.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2\u20133, pozycja 14","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 112","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 175, 183","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0145","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14698,"lng":18.02647,"name_de":"Beeck (Beek), dawniej Buchholz","name_pl":"Kaliska Ko\u015bcierskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kamela, po niemiecku Kamehlen, to wie\u015b na Kaszubach w dawnym powiecie kartuskim. Oko\u0142o 1600 roku za\u0142o\u017cono j\u0105 jako osad\u0119 karczunkow\u0105 w starostwie skarszewskim. Wed\u0142ug Hugona Schucha nazwa Kamehlen nale\u017cy do nielicznych starych nazw s\u0142owia\u0144skich w okolicy.\n\nW 1772 roku, tak jak w Egiertowie, wygas\u0142a tu dzier\u017cawa wieczysta Lewi\u0144skich i wie\u015b wcielono do starostwa. Do Stolzenbergu dostarczano wtedy torf, a wie\u015b mia\u0142a 4 w\u0142\u00f3ki roli i 6 w\u0142\u00f3k zaro\u015bli.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 56 mieszka\u0144c\u00f3w: 45 luteran\u00f3w i 11 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Szymbarku (Sch\u00f6nberg). Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku kr\u00f3lewska wie\u015b ch\u0142opska Kamehlen liczy\u0142a 173 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 119 ewangelik\u00f3w i 54 katolik\u00f3w. Kamehlen mia\u0142a 12 gospodarstw ch\u0142opskich i 11 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Sta\u0142o w niej 26 budynk\u00f3w mieszkalnych. W tym podr\u0119czniku katolik\u00f3w przypisano do parafii w Gor\u0119czynie. Kamela mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 259 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 190 ewangelik\u00f3w i 69 katolik\u00f3w; dom\u00f3w by\u0142o 36, a gospodarstw domowych 48. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w 1885 roku w Szymbarku. Spis z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 256 mieszka\u0144c\u00f3w: 173 osoby poda\u0142y niemiecki jako mow\u0119 ojczyst\u0105 (w tym 172 ewangelik\u00f3w i jeden katolik), a 29 kaszubski. W 1910 roku 54 osoby poda\u0142y niemiecki obok drugiego j\u0119zyka. Ewangelicy z Kameli nale\u017celi wtedy do parafii w Hopowie. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 259 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 151 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 210 os\u00f3b, niemieck\u0105 czterdzie\u015bci dziewi\u0119\u0107.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego we wsi nie by\u0142o. Pozosta\u0142 cmentarz \u2014 oko\u0142o kilometra na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144, na dzia\u0142ce numer 150. Ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w 1946 roku. Do dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 pojedynczy, odrestaurowany \u017celiwny krzy\u017c; nekropoli\u0119 uporz\u0105dkowali mieszka\u0144cy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Hopowo (Hoppendorf) i podaje tu 181 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Karthaus, s. 48\u201349, poz. 34; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 34; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. III, has\u0142o \u201eKamela\u201d; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 122, nr 123; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Somonino, poz. 30 (cmentarz dawny ewangelicki, dzia\u0142ka 150); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 109, pozycja 152; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 103; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 153; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1946,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Somonino \u2014 uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego (Express Kaszubski)","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eKamela\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 109, pozycja 152","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 103","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 153","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0316","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.231204,"lng":18.221824,"name_de":"Kamehlen","name_pl":"Kamela \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kamierowo, po niemiecku Kamerau, to wie\u015b na Kociewiu, na wysoczy\u017anie skarszewskiej. Przed 1920 rokiem i w czasie okupacji nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, a w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim \u2014 w pasie zwanym korytarzem. W 1198 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Grzymis\u0142aw nada\u0142 joannitom Starogard z ziemi\u0105 \u201edo granic Camerou\u201d, a ponadto t\u0119 wie\u015b. W 1511 roku Jan z Baysen potwierdzi\u0142, \u017ce Stanis\u0142aw Wysocki, burgrabia sobowidzki i so\u0142tys w Camerau, sprzeda\u0142 so\u0142ectwo (sze\u015b\u0107 \u0142an\u00f3w, si\u00f3dmy z karczm\u0105, prawo po\u0142owu i \u0142ow\u00f3w) mieszczaninowi skarszewskiemu Maciejowi Jaroszewskiemu, zwanemu Ratho. W wizytacji archidiakonatu pomorskiego, wed\u0142ug wydawcy spisanej w lipcu 1597 roku, opisano tutejszych mieszka\u0144c\u00f3w. Wizytacja notuje Kamirowo jako wie\u015b pana Bazi\u0144skiego, zamieszkan\u0105 przez ogrodnik\u00f3w, z so\u0142ectwem obr\u00f3conym przez dziedzica w folwark; najubo\u017csi ogrodnicy byli katolikami.\n\nOd 1771 roku porucznik Georg von Gerlach, luteranin, trzyma\u0142 Kamierowo i Kamerau-Ofen w dzier\u017cawie wieczystej na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat, z so\u0142ectwem i karczm\u0105; wkupne 1500 talar\u00f3w zap\u0142aci\u0142 von Flemmingowi. W tej dzier\u017cawie kanon wynosi\u0142 400 talar\u00f3w. By\u0142y tu dwa folwarki po dwana\u015bcie w\u0142\u00f3k i so\u0142ectwo z 21 w\u0142\u00f3kami, dziewi\u0119ciu danik\u00f3w i szesnastu innych mieszka\u0144c\u00f3w. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 98 mieszka\u0144c\u00f3w: 31 luteran\u00f3w i 67 katolik\u00f3w; obie parafie, lutera\u0144ska i katolicka, mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Skarszewach (Sch\u00f6neck). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Kamerau* 58 budynk\u00f3w mieszkalnych i 532 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 417 ewangelik\u00f3w i 115 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 23 gospodarstwa ch\u0142opskie i 29 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach, ewangelicy \u2014 do tamtejszej parafii ewangelickiej. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani zboru Kamierowo nie mia\u0142o. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 591 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 448 ewangelik\u00f3w i 143 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 508 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 388 os\u00f3b, a po polsku 118. W tym spisie w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 370 ewangelik\u00f3w i osiemnastu katolik\u00f3w. Tablica z 1910 roku podaje wyznania wewn\u0105trz grup j\u0119zykowych, nie w ca\u0142ej miejscowo\u015bci.\n\nCmentarz z drugiej po\u0142owy XIX wieku zachowa\u0142 si\u0119, a wraz z nim kamienny pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Ewidencja konserwatorska powiatu starogardzkiego wymienia cmentarz pod pozycj\u0105 sto sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 si\u00f3dm\u0105. W tej ewidencji cmentarz le\u017cy po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi z Posto\u0142owa do Kamierowa, na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 wsi. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelicko-niemiecka opu\u015bci\u0142a wie\u015b; cmentarz jest nieczynny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Skarszewy (Sch\u00f6neck) i podaje tu 370 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 wykaz cmentarzy powiatu starogardzkiego, karta gminy Skarszewy; Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, wydana w serii Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 88, nr 112; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 13, pozycja 116; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 85; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 62, 160; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 58; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 13, pozycja 116","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 85","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 62, 160","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 58","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach (tekst z pracy magisterskiej D. Schoenec \u201eZabytki sakralne Gminy Skarszewy\u201d; zapis strony w archiwum internetowym z 18 lipca 2019 roku)","url":"https://web.archive.org/web/20190718090246/http://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0288","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0944,"lng":18.4628,"name_de":"Kamerau","name_pl":"Kamierowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kamionek Wielki, po niemiecku Gro\u00df Steinort, le\u017ca\u0142 w powiecie elbl\u0105skim, nad Zalewem Wi\u015blanym i nadmorsk\u0105 strug\u0105 Steinbach. Lokowano go w 1315 roku, gdy komtur elbl\u0105ski Fryderyk von Wildenberg nada\u0142 niejakiemu Arnoldowi dwadzie\u015bcia w\u0142\u00f3k na prawie che\u0142mi\u0144skim.\n\nCmentarz ewangelicki le\u017cy niemal w \u015brodku wsi, po wschodniej stronie drogi do Bor\u00f3wca, obok pozosta\u0142o\u015bci pruskiego grodziska z XII wieku. Kerstan podaje, \u017ce Kamionek Wielki za\u0142o\u017cy\u0142 w\u0142asny cmentarz w 1891 roku, a w 1896 roku postawiono we wsi dzwonnic\u0119 z dwoma dzwonami, kupionymi za 500 marek od gminy ewangelickiej w Pangritz-Kolonie. Karta cmentarza z grudnia 1993 roku opisuje jego stan s\u0142owami: \u201eliczne nagrobki \u2014 zdewastowane\u201d. Naliczono wtedy osiemdziesi\u0105t trzy nagrobki wolnostoj\u0105ce z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku, nie by\u0142o ani muru ogrodzeniowego, ani bramy, a najstarszego nagrobka z dat\u0105 nie odnaleziono. Teren o powierzchni trzydziestu dw\u00f3ch ar\u00f3w por\u00f3s\u0142 samosiewem i zosta\u0142 wch\u0142oni\u0119ty przez las; na granicy przy drodze zachowa\u0142 si\u0119 szpaler lip, a przy granicach p\u00f3\u0142nocnej, wschodniej i zachodniej obsadzenia d\u0119bowe.\n\nW urz\u0119dowym spisie miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku zapisano tu 96 mieszka\u0144c\u00f3w: 87 luteran\u00f3w i 9 katolik\u00f3w. W tym samym spisie jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w wsi podano D\u00f6rbeck (Pr\u00f3chnik), fili\u0119 \u0141\u0119cza.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Steinort* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z dziesi\u0119cioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i 15 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 35 budynk\u00f3w mieszkalnych i 417 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 386 ewangelik\u00f3w i 31 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono tu 515 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich 476 ewangelik\u00f3w i 39 katolik\u00f3w. Na miejscu dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w \u0141\u0119czu, katolicy do parafii w Elbl\u0105gu.\n\nParafia \u0142\u0119cka, obs\u0142ugiwana na przemian z D\u00f6rbeck, liczy\u0142a oko\u0142o 1600 dusz. Jej ko\u015bci\u00f3\u0142 wznios\u0142a w 1746 roku, na miejscu starszego, rada miejska Elbl\u0105ga; po\u015bwi\u0119cono go we wtorek po \u015bwi\u0119tym Michale tego samego roku. Szachulcow\u0105 wie\u017c\u0119 rozebrano na pocz\u0105tku XIX wieku; zosta\u0142y dwa dzwony w dzwonnicy, drewniany sklepiony strop i organy o czternastu g\u0142osach. Prawo patronatu nale\u017ca\u0142o do rady miejskiej Elbl\u0105ga do 1826 roku, potem do kr\u00f3la.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii D\u00f6rbeck i podaje tu 551 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Elbing, s. 4\u20135, poz. 29; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 414\u2013416; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XI, has\u0142o Steinort; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 20, nr 178; E. G. Kerstan, \u201eDie Geschichte des Landkreises Elbing\u201d, Elbing 1925, s. 337; karta cmentarza w Kamionku Wielkim, oprac. J. Domino, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 90, pozycja 203; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-682719"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"http://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Kamionek_Wielki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/elblag/tolkmicko/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 90, pozycja 203","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1052","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.259797,"lng":19.407164,"name_de":"Gro\u00df Steinort","name_pl":"Kamionek Wielki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kamionka le\u017cy w gminie Kwidzyn, a jej cmentarz, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie XVIII wieku, znajduje si\u0119 na po\u0142udniowym kra\u0144cu wsi. Tak opisuje go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (arkusz gminy Kwidzyn, pozycja 170, stan z 29 sierpnia 2026 roku). W ewidencji podano te\u017c jego po\u0142o\u017cenie: przy drodze wylotowej na Kwidzyn, po jej p\u00f3\u0142nocno-zachodniej stronie, na dzia\u0142ce 59.\n\nParafia kwidzy\u0144ska, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142a wie\u015b, by\u0142a ewangelicka od czas\u00f3w Reformacji: wykaz duchownych Rhesy z 1834 roku otwiera przy katedrze Simon Klein, okre\u015blony jako \u201eucze\u0144 Lutra\u201d. W katedrze od 1560 roku by\u0142 te\u017c osobny diakon dla wiernych m\u00f3wi\u0105cych po polsku.\n\nW dawnym powiecie kwidzy\u0144skim by\u0142y dwie Kamionki i spisy ujmuj\u0105 je osobno; druga, Kamionka szlachecka, le\u017cy dzi\u015b w powiecie tczewskim, a jej ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Nowem nad Wis\u0142\u0105. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 w Kamionce kr\u00f3lewskiej 218 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 101 ewangelik\u00f3w i 117 katolik\u00f3w, z parafiami obu wyzna\u0144 w Kwidzynie. W 1910 roku Kamionka kr\u00f3lewska liczy\u0142a 273 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 221 (141 ewangelik\u00f3w, 71 katolik\u00f3w, sze\u015bciu innych chrze\u015bcijan i trzech \u017byd\u00f3w).\n\n16 lipca 1938 roku w\u0142adze niemieckie zmieni\u0142y nazw\u0119 wsi, wtedy Kamiontken, na Lamprechtsdorf.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Lamprechtsdorf w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 86.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 170","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Lamprechtsdorf (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=55956"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 86","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1086","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.760449,"lng":18.973017,"name_de":"Kamionken","name_pl":"Kamionka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Kaplicy nie by\u0142o w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej; niewielki cmentarz by\u0142 jednym z osiemnastu, kt\u00f3re Agathon Harnoch liczy przy parafii szymbarskiej. Ewidencja zabytk\u00f3w notuje go jako dawny cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 136, a karta Bia\u0142ych Kart konserwatorskich, spisana 30 pa\u017adziernika 1985 roku, podaje jako dat\u0119 zamkni\u0119cia rok 1945. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono.\n\nKaplica \u2014 po niemiecku Kapellenh\u00fctte, dawniej Kapelowa Huta, po kaszubsku Kapl\u00ebca \u2014 le\u017cy w gminie Somonino, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego. W Szymbarku parafia ewangelicka nale\u017ca\u0142a do superintendentury kartuskiej. Jej rodow\u00f3d Harnoch wywodzi od osadnik\u00f3w lutera\u0144skich sprowadzonych z Pomorza: pan von Knibowski (S\u0142ownik geograficzny w ha\u015ble K\u0142\u00f3bucin pisze: Maciej Knibawski), w\u0142a\u015bciciel wsi zapisanych przez Harnocha jako Grabau, Recknitz i Bendomin, kupi\u0142 te\u017c wsie Klobczyn i Mansow, spustoszone po wojnie ko\u0144cz\u0105cej si\u0119 w 1466 roku tak dalece, \u017ce okolica zaros\u0142a lasem; sprowadzi\u0142 dwadzie\u015bcia dwie rodziny lutera\u0144skie i nada\u0142 im przywilej w Grabowie w pa\u017adzierniku 1605 roku, a one zbudowa\u0142y dzisiejsze K\u0142obuczyno. Wkr\u00f3tce potem starosta ko\u015bcierski Demetrius von Weiher osadzi\u0142 Pomorzanami tak\u017ce Szymbark. Wed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 w Szymbarku za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1610 roku, 24 czerwca 1785 roku uko\u0144czono nowy, szachulcowy, a 19 grudnia 1834 roku po\u015bwi\u0119cono murowany \u2014 pod patronatem kr\u00f3lewskim, na dwa tysi\u0105ce os\u00f3b \u2014 kt\u00f3ry w 1890 roku nazywa obecnym. W okresie mi\u0119dzywojennym parafia liczy\u0142a oko\u0142o 2208 wiernych, a jej ko\u015bci\u00f3\u0142 po 1945 roku przej\u0119li katolicy.\n\nW 1772 roku w Kapellh\u00fctt \u017cy\u0142o trzech ch\u0142op\u00f3w po jednej w\u0142\u00f3ce, luteran\u00f3w. Dot\u0105d utrzymywali si\u0119 z wo\u017cenia drewna z las\u00f3w kartuskich do Gda\u0144ska, a poniewa\u017c mia\u0142o to usta\u0107, grozi\u0142a im n\u0119dza. Wed\u0142ug Heidna ewangelik\u00f3w z Kaplicy i Chylowej Huty przydzielono dekretami z 1822 i 1876 roku do parafii w Szymbarku. Wed\u0142ug Heidna w 1906 roku w Kaplicy otwarto szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, przeniesion\u0105 p\u00f3\u017aniej do Chylowej Huty.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku kr\u00f3lewska wie\u015b ch\u0142opska *Kapellenh\u00fctte* z dziesi\u0119cioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i sze\u015bcioma zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142a 143 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 134 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. Sta\u0142y w niej 23 budynki mieszkalne. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku; katolicy \u2014 do parafii w Alt-Grabau; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Pollenschin. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 172 mieszka\u0144c\u00f3w: 163 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w, w 35 domach mieszkalnych i 38 gospodarstwach domowych. W spisach z 1885 i 1910 roku wie\u015b przypisano do parafii szymbarskiej.\n\nW spisie z 1 grudnia 1905 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 393. W spisie z 1 grudnia 1910 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 423 \u2014 196 m\u0119\u017cczyzn i 227 kobiet \u2014 na obszarze 578,2 hektara. W spisie z 1910 roku dom\u00f3w mieszkalnych by\u0142o 63, a gospodarstw domowych 67. Tablica z 1910 roku podaje wyznania wy\u0142\u0105cznie w obr\u0119bie grup j\u0119zykowych: po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 327 os\u00f3b, w tym 310 ewangelik\u00f3w i siedemnastu katolik\u00f3w; 91 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po kaszubsku policzono w ca\u0142o\u015bci jako katolik\u00f3w, a pi\u0119\u0107 os\u00f3b w\u0142ada\u0142o niemieckim i jeszcze jednym j\u0119zykiem. Meyers ujmuje j\u0105 jako wie\u015b i gmin\u0119 wiejsk\u0105: urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy w Szymbarku, s\u0105d w Kartuzach. Parafi\u0119 katolick\u0105 w Gor\u0119czynie i ewangelick\u0105 w Szymbarku podaje zestawienie parafii FamilySearch.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Harnoch nazywa w 1890 roku obecnym ko\u015bci\u00f3\u0142 w Szymbarku po\u015bwi\u0119cony w 1834 roku, a rejestr zabytk\u00f3w datuje dzisiejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na lata 1882\u20131884.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 310 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Karthaus, s. 48\u201349, poz. 37; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 37; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eKapellenh\u00fctte\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, w tym t. IV, has\u0142o \u201eK\u0142\u00f3bucin al. K\u0142obocin\u201d; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Somonino; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026), nr A-1928 z 21 stycznia 2016 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), karta 555; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 204\u2013205; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 110, pozycja 160; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 153; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Somonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 expresskaszubski.pl","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 110, pozycja 160","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 153","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eKapellenh\u00fctte\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org)","url":"https://www.meyersgaz.org/place/10926079"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 204","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0317","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.211633,"lng":18.183879,"name_de":"Kapellenh\u00fctte","name_pl":"Kaplica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Sztumie le\u017cy przy ulicy Kochanowskiego. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim kaplica grobowa, ogrodzenie, cz\u0119\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w i uk\u0142ad zieleni wysokiej; tu\u017c obok rozci\u0105ga si\u0119 dawny cmentarz \u017cydowski, a cmentarz katolicki miasta za\u0142o\u017cono przy innej ulicy. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi to za\u0142o\u017cenie jako cmentarz ewangelicki, datowany na prze\u0142om XVII i XVIII wieku oraz na pocz\u0105tek XX wieku. Wpisano go pod numerem A-1384 decyzj\u0105 z 20 maja 1993 roku; ochron\u0105 obj\u0119to tak\u017ce kaplic\u0119 i ogrodzenie. Ewidencja konserwatorska wymienia przy tej samej ulicy cmentarz wraz z ogrodzeniem, kaplic\u0105, zachowanymi nagrobkami i uk\u0142adem zieleni wysokiej.\n\nSztum (po niemiecku Stuhm) by\u0142 miastem o przewadze katolickiej, ze wsp\u00f3lnot\u0105 ewangelick\u0105. Zmian\u0119 nabo\u017ce\u0144stwa przeprowadzi\u0142 w Sztumie starosta Achacy Cema (Achaz von Zehmen), oddany \u2014 jak zapisa\u0142 Agathon Harnoch \u2014 sprawie Ewangelii; 27 czerwca 1570 roku miasto otrzyma\u0142o od kr\u00f3la Zygmunta Augusta przywilej religijny i za kr\u00f3lewsk\u0105 zgod\u0105 odprawia\u0142o nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie w ko\u015bciele szpitalnym. \u015awi\u0105tyni\u0119 t\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142a nazywaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: Bernhard Schmid, inwentaryzator zabytk\u00f3w powiatu sztumskiego, m\u00f3wi o ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny, Harnoch o szpitalnym ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha; zgodne s\u0105 co do roku 1599, kiedy trzeba j\u0105 by\u0142o odda\u0107 katolikom. Po utracie ko\u015bcio\u0142a szpitalnego ewangelicy odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa w ratuszu. Sztumscy ewangelicy mieli przywilej kr\u00f3lewski: wykaz duchownych pruskich Ludwiga Rhesy zapisa\u0142, \u017ce \u201egmina ewangelicka w Sztumie otrzyma\u0142a przywilej wolnego nabo\u017ce\u0144stwa wed\u0142ug zasad konfesji augsburskiej od Zygmunta Augusta, kr\u00f3la Polski, w roku 1570\u201d. W 1589 roku jako duchowny ewangelicki wymieniony jest Georg Fabricius z Byalken. Pierwszym wymienionym pastorem jest wspomniany Georg Fabricius z Byalken (u Rhesy \u201eGeorge Fabricius von Byalken\u201d), przyby\u0142y w 1589 roku, cho\u0107 autor przypuszcza, \u017ce kto\u015b urz\u0119dowa\u0142 tu przed nim. Julian Poniatovius, powo\u0142any do Sztumu w 1615 roku, odszed\u0142 potem na rektorat do Czech i zmar\u0142 16 lutego 1628 roku na Morawach. Si\u00f3dmy z kolei, Daniel Kopecki (Copecius), by\u0142 Czechem, trzyma\u0142 si\u0119 wyznania braci czeskich i w XVII wieku s\u0142u\u017cy\u0142 na sztumskim zamku jako kapelan starosty.\n\nRatusz sp\u0142on\u0105\u0142 w 1683 roku; Peter Mogge (tak zapisuje go Schmid), w\u00f3wczas pisarz staro\u015bci\u0144ski, a p\u00f3\u017aniej burmistrz, podarowa\u0142 gminie sw\u00f3j dom przy rynku, kt\u00f3ry urz\u0105dzono na ko\u015bci\u00f3\u0142. Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku podaje, \u017ce cmentarz ewangelicki, na kt\u00f3rym pochowano Petera Moggego, podarowa\u0142 gminie on sam \u2014 burmistrz miasta od 1695 roku \u2014 i \u017ce przy drodze do niego zbudowa\u0142 te\u017c szpital ewangelicki. Mogge z\u0142o\u017cy\u0142 w ratuszu gda\u0144skim kapita\u0142 na szpital i ko\u015bci\u00f3\u0142, z kt\u00f3rego odsetek ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 dostawa\u0107 50, a szpital 180 floren\u00f3w rocznie. Mogge, luteranin surowych zasad, kt\u00f3ry sam uk\u0142ada\u0142 modlitwy i pie\u015bni, zmar\u0142 w 1716 roku w Prabutach; 15 wrze\u015bnia jego trumn\u0119 wniesiono przed o\u0142tarz sztumskiego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, kazanie wyg\u0142osi\u0142 Ephraim Fromm z Malborka, po czym pochowano go na cmentarzu przed bram\u0105, pod p\u0142yt\u0105 zam\u00f3wion\u0105 za \u017cycia, ozdobion\u0105 sentencjami, symbolami i wizerunkami jego i rodziny. W domu \u017ca\u0142oby przem\u00f3wi\u0142 wcze\u015bniej po polsku miejscowy pastor Johann Lehmann. Gr\u00f3b le\u017ca\u0142 tu\u017c obok rodzinnego grobowca Philipsen\u00f3w z Barlewic; ostatni niemiecki burmistrz miasta, doktor Nester, kaza\u0142 zaniedban\u0105 mogi\u0142\u0119 uporz\u0105dkowa\u0107, a p\u0142yt\u0119 z napisami w miar\u0119 mo\u017cno\u015bci odnowi\u0107.\n\nW XVIII wieku jeden z pastor\u00f3w, Johann Fabian Rebe, \u201emusia\u0142 znosi\u0107 wiele prze\u015bladowa\u0144 ze strony katolik\u00f3w\u201d. W 1796 roku rozebrano dom Moggego, bo grozi\u0142 zawaleniem, a nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do szko\u0142y i dom\u00f3w prywatnych. 18 pa\u017adziernika 1818 roku po\u015bwi\u0119cono murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 na sztumskim rynku. Do 1834 roku przez parafi\u0119 przesz\u0142o trzydziestu czterech duchownych.\n\nMax B\u00e4r notuje sztumskie ksi\u0119gi ewangelickie od 1691 roku: chrzty z lat 1691\u20131693 i 1702\u20131712, rok 1713 zachowany niekompletnie, a dalej zapis ci\u0105g\u0142y od 1719 roku; \u015bluby z lat 1691\u20131692 i 1705\u20131713, potem od 1719. B\u00e4r notuje te\u017c zgony od 1719 roku, rejestr komunikant\u00f3w od 1825 i konfirmowanych od 1783.\n\nPruski spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 2238 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich 1347 katolik\u00f3w, 771 ewangelik\u00f3w, 102 \u017byd\u00f3w i 18 os\u00f3b w rubryce innych chrze\u015bcijan. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku podaje dla parafii 4600 dusz. Parafia by\u0142a pod patronatem magistratu i nale\u017ca\u0142a do diecezji kwidzy\u0144skiej; w ci\u0105gu roku notowano 160 chrzt\u00f3w, 84 konfirmacje, 40 \u015blub\u00f3w, 2000 komunikant\u00f3w i 80 pogrzeb\u00f3w. Zim\u0105 odprawiano jedno nabo\u017ce\u0144stwo, latem dwa. Szko\u0142y parafialne prowadzono w Sztumie, Sztumskiej Wsi, Barlewicach, U\u015bnicach i w miejscu zapisanym jako Heydem\u00fchle. Do parafii nale\u017ca\u0142o kilkadziesi\u0105t okolicznych wsi, w\u015br\u00f3d nich Stary Targ.\n\nW 1971 roku wej\u015bcie na cmentarz ewangelicki by\u0142o, jak zanotowa\u0142 odwiedzaj\u0105cy Sztum Georg Teschendorff, ledwie widoczne, zaro\u015bni\u0119te drzewami i krzakami.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 803 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2139 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 2; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 519\u2013520; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, t. 3: powiat sztumski, 1909; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 166; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 248\u2013250; \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 244\u2013246, 277; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"kaplica grobowa na cmentarzu ewangelickim w Sztumie (Wikidata)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki, Sztum \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/cmentarz-ewangelicki-680889"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 519","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d (has\u0142o Stuhm); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 Stuhm 68/2; B\u00e4r; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy gmina Sztum; B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 248","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0909","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.919083179,"lng":19.03636747,"name_de":"Stuhm","name_pl":"kaplica grobowa na cmentarzu ewangelickim w Sztumie","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Karczemki w gminie Szemud, w powiecie wejherowskim, nosi\u0142y po niemiecku nazw\u0119 Friedenau, a wcze\u015bniej \u2014 Adlig Karczemken. Nazwa m\u00f3wi, czym miejsce by\u0142o na pocz\u0105tku: karczm\u0105 przy drodze, dawn\u0105 \u201etaberna Dobrzewinensis\u201d, szynkiem nale\u017c\u0105cym do Dobrzewina. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Karczemki by\u0142y karczm\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do d\u00f3br Dobrzewino; dobra te dzieli\u0142y si\u0119 na trzy dzia\u0142y, kt\u00f3re Johann Karl Herrmann skupi\u0142 w latach 1777\u20131793 \u2014 po Janie Dobrzewi\u0144skim, baronie Heinrichu von der Goltzu i Chmieli\u0144skich \u2014 a od 1804 roku nale\u017ca\u0142y do Piotra Schedlin-Czarli\u0144skiego i od 1818 roku do Christopha Friesego. Karczma dzia\u0142a\u0142a tu jeszcze w XIX wieku: ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii w Ma\u0142ym Kacku notuje w 1828 roku \u015bmier\u0107 dwuletniego syna karczmarza z Karczemek. Ewangelicy mieszkali tu na d\u0142ugo przed budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a: w 1808 roku ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w parafii w Ma\u0142ym Kacku zapisa\u0142a Davida Wetzlinga z Karczemek, czwartego syna Ephraima Wetzlinga z Karczemek, a w 1866 roku ksi\u0119ga zgon\u00f3w \u2014 dziecko robotnika folwarcznego z Karczemek szlacheckich, pochowane na tutejszym cmentarzu.\n\nEwangelicy zacz\u0119li tu od \u015bwi\u0105tyni pomocniczej. Franz Schultz zapisa\u0142, \u017ce wzniesiono j\u0105 w Karczemkach ju\u017c w 1849 roku jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Ma\u0142ym Kacku; Agathon Harnoch podaje, \u017ce po\u015bwi\u0119cono j\u0105 21 wrze\u015bnia 1851 roku.\n\nAkta Rejencji w Gda\u0144sku pozwalaj\u0105 odtworzy\u0107 pocz\u0105tki ko\u015bcio\u0142a. Ju\u017c w 1847 roku ewangelicy z Karczemek modlili si\u0119 w domu modlitwy, do kt\u00f3rego w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w Siewert z Dobrzewina i Dix z Kielna podarowali nakrycia o\u0142tarza i ambony. Grunt pod ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz \u2014 dwie morgi i 26 pr\u0119t\u00f3w kwadratowych miary magdeburskiej z maj\u0105tku Dobrzewino \u2014 Carl Siewert przekaza\u0142 gminie w Ma\u0142ym Kacku 24 stycznia 1851 roku. Budow\u0119 rozpocz\u0119to w 1850 roku wed\u0142ug kosztorysu na 1850 talar\u00f3w; Towarzystwo Gustawa Adolfa da\u0142o na pocz\u0105tek 1000 talar\u00f3w w Gda\u0144sku i 100 w Kr\u00f3lewcu, a w 1851 roku \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a ju\u017c pod dachem, cho\u0107 bez wie\u017cy, dzwon\u00f3w i organ\u00f3w. Po\u015bwi\u0119cenia 21 wrze\u015bnia 1851 roku dokona\u0142 superintendent Gehrt z Lublewa Gda\u0144skiego, z polecenia generalnego superintendenta doktora Sartoriusa. Gda\u0144ska korespondencja prasowa z 29 wrze\u015bnia 1851 roku dodaje, \u017ce gmina da\u0142a 200 talar\u00f3w i podwody, oddzia\u0142 Towarzystwa z \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich \u2014 60 talar\u00f3w, a mosi\u0119\u017cne \u015bwieczniki o\u0142tarzowe z dawnego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku podarowa\u0142 jeden z gda\u0144szczan.\n\nRozliczenie pastora Schumanna z Ma\u0142ego Kacka z 9 sierpnia 1852 roku zamkn\u0119\u0142o si\u0119 kwot\u0105 2376 talar\u00f3w; z dar\u00f3w, w tym \u0142\u0105cznie 1490 talar\u00f3w od Towarzystwa Gustawa Adolfa, zebrano 2026 talar\u00f3w. Brakuj\u0105ce 350 talar\u00f3w pokry\u0142 kr\u00f3l rozkazem z 12 marca 1853 roku. W 1854 roku gmina kupi\u0142a od w\u0142a\u015bciciela Dobrzewina dom z muru pruskiego, kryty dach\u00f3wk\u0105, z mieszkaniem organisty i ko\u015bcielnego, izb\u0105 szkoln\u0105 i pokojem dla przyjezdnego pastora; i ten zakup sfinansowa\u0142o Towarzystwo Gustawa Adolfa. Jeszcze w 1873 roku landrat pisa\u0142 o ko\u015bciele filialnym w Adlig Karczemken, \u201enazywanym teraz Friedenau\u201d: nazw\u0119 nadano obwieszczeniem Rejencji z 28 wrze\u015bnia 1873 roku, kt\u00f3re jednocze\u015bnie przemianowa\u0142o Dobrzewino na Werthheim.\n\nW 1873 roku dano \u015bwi\u0105tyni w Karczemkach w\u0142asnego administratora, a dokumentem rozgraniczaj\u0105cym z 20 listopada 1877 roku utworzono samodzieln\u0105 parafi\u0119. Obj\u0119\u0142a ona kilkana\u015bcie miejscowo\u015bci powiatu wejherowskiego \u2014 mi\u0119dzy innymi Dobrzewino (Wertheim), Kielno (K\u00f6lln), Koleczkowo (Kollezkau) i Bojano (Bojahn) \u2014 a tak\u017ce Kowalewo, wy\u0142\u0105czone z parafii w Sma\u017cynie, oraz szereg wsi powiatu kartuskiego, w\u015br\u00f3d nich Banino i Barniewice. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom III, 1882) zapisa\u0142, \u017ce nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski w Karczemkach by\u0142 fundowany i utrzymywany przez ewangelickie Towarzystwo Gustawa Adolfa i stanowi\u0142 fili\u0119 parafii w Ma\u0142ym Kacku.\n\nW 1869 roku Karczemki by\u0142y w istocie dwiema osadami. Cz\u0119\u015b\u0107 szlacheck\u0105 urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej wlicza\u0142 do d\u00f3br Dobrzewino, kt\u00f3re razem z Granicznikiem liczy\u0142y wtedy 229 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 44 ewangelik\u00f3w; obok le\u017ca\u0142y Karczemki Kr\u00f3lewskie \u2014 jedno gospodarstwo o powierzchni o\u015bmiu w\u0142\u00f3k, z trzema budynkami mieszkalnymi i 32 mieszka\u0144cami, z kt\u00f3rych 11 by\u0142o ewangelikami, i z w\u0142asnym okr\u0119giem szkolnym. Spis z 1 grudnia 1885 roku pokazuje, jak rozproszona to by\u0142a wsp\u00f3lnota. W licz\u0105cym 913 mieszka\u0144c\u00f3w Kielnie ewangelik\u00f3w by\u0142o 52, w Koleczkowie \u2014 6 na 622 osoby. Bojano liczy\u0142o wtedy pi\u0119\u0107dziesi\u0105t budynk\u00f3w i 462 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 55 ewangelik\u00f3w i 407 katolik\u00f3w; przy tej wsi wykaz podaje parafi\u0119 ewangelick\u0105 Friedenau, a jako katolickie \u2014 Chwaszczyno i Kielno, do kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142y r\u00f3\u017cne cz\u0119\u015bci wsi.\n\nNa plebani\u0119 parafia czeka\u0142a d\u0142ugo. W lipcu 1879 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, relacjonuj\u0105c rozdzia\u0142 zapom\u00f3g stowarzyszenia wspieraj\u0105cego ewangelik\u00f3w w diasporze, poda\u0142a, \u017ce pastor Krause z Oliwy otrzyma\u0142 na budow\u0119 plebanii w Friedenau 3209 marek od zwi\u0105zku g\u0142\u00f3wnego i 150 marek z Kr\u00f3lewca. W grudniu 1880 roku Rejencja zatwierdzi\u0142a zakup od w\u0142a\u015bciciela Dobrzewina (Wertheim) dzia\u0142ek o powierzchni 1 hektara 27 ar\u00f3w 70 metr\u00f3w kwadratowych za 3500 marek i budow\u0119 plebanii. W czerwcu 1882 roku pastor H. Krause z Oliwy, kt\u00f3ry zast\u0119pczo prowadzi\u0142 parafi\u0119, wezwa\u0142 w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d stowarzyszenia Gustawa Adolfa do pomocy: gmina Friedenau \u201ehat schon seit 3 Jahren keinen Geistlichen, weil noch immer das Pfarrhaus fehlt\u201d \u2014 od trzech lat nie ma duchownego, bo wci\u0105\u017c brakuje plebanii. Liczy\u0142a niespe\u0142na 600 dusz, rozproszonych w prawie trzydziestu miejscowo\u015bciach w\u015br\u00f3d siedmiu ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich, i nale\u017ca\u0142a do najubo\u017cszych w prowincji. Jeszcze w 1885 roku landrat pisa\u0142, \u017ce parafia od lat nie ma pastora, bo brakuje domu dla duchownego; budowa mia\u0142a kosztowa\u0107 oko\u0142o 18 000 marek, a gmina zebra\u0142a 16 500. W styczniu tego roku berli\u0144ska \u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d og\u0142asza\u0142a probostwo w Karczemkach jako opr\u00f3\u017cnione wskutek powo\u0142ania duchownego na inne miejsce; dawa\u0142o ono 1204 marki, bez mieszkania s\u0142u\u017cbowego, a dop\u0142at\u0119 do najni\u017cszego uposa\u017cenia dopiero zamierzano wystara\u0107. W 1888 roku w\u0142a\u015bciciel Dobrzewina Boelcke podarowa\u0142 parafii dzia\u0142k\u0119 o powierzchni 25 ar\u00f3w 53 metr\u00f3w kwadratowych pod dom ko\u015bcielnego, a w 1906 roku na podw\u00f3rzu plebanii wykopano studni\u0119 kosztem 676 marek.\n\nWakat og\u0142asza\u0142 te\u017c kr\u00f3lewiecki konsystorz w \u201eAmtliche Mitteilungen\u201d. W lutym 1884 roku (nr 1, s. 7) poda\u0142, \u017ce probostwo w Karczemkach, bez patrona, zwolni\u0142o si\u0119 po powo\u0142aniu dotychczasowego zarz\u0105dcy parafii na probostwo w Rumi; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 577 dusz i mia\u0142a dwie szko\u0142y z dwoma nauczycielami, a pastora mia\u0142a wybra\u0107 gmina spo\u015br\u00f3d trzech kandydat\u00f3w przedstawionych przez konsystorz, zgodnie z dodatkiem do aktu erekcyjnego. W styczniu 1886 roku (nr 1, s. 11) og\u0142osi\u0142 probostwo ponownie, przy oko\u0142o 580 duszach, a minister zgodzi\u0142 si\u0119 wtedy na dop\u0142aty do najni\u017cszego dochodu 2100 marek rocznie. W tym samym numerze (s. 12) odnotowano dar dla ko\u015bcio\u0142a: rodze\u0144stwo Wolskich z Quaschin ofiarowa\u0142o d\u0119bow\u0105, rze\u017abion\u0105 nastaw\u0119 o\u0142tarzow\u0105 z trzema obrazami olejnymi, wart\u0105 1200 marek.\n\nNazwiska duchownych zachowa\u0142a ksi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen. Od 1873 roku w Karczemkach stacjonowa\u0142 Friedrich Gustav Adolf Eltze, wikariusz parafii w Ma\u0142ym Kacku, a w latach 1875\u20131879 pos\u0142ugiwa\u0142 tu Siegfried Ebel. Po latach bez w\u0142asnego duchownego, w pa\u017adzierniku 1886 roku, przyszed\u0142 tu gda\u0144szczanin Albert M\u00e4cklenburg; od 1887 roku by\u0142 pastorem i zosta\u0142 do 1906 roku. Po nim urz\u0119dowa\u0142 Arthur Graentz, ale ksi\u0119ga podaje t\u0119 parafi\u0119 w jego \u017cyciorysie z niepewnymi datami, ko\u0144cz\u0105c oko\u0142o 1911 roku. W grudniu 1910 roku \u201eDer Reichsbote\u201d wymienia\u0142 ju\u017c probostwo w Karczemkach ko\u0142o Chwaszczyna w\u015br\u00f3d wolnych stanowisk, z uposa\u017ceniem zasadniczym klasy I, mieszkaniem s\u0142u\u017cbowym i wyborem przez gmin\u0119. Od 15 lutego 1911 roku proboszczem by\u0142 Carl Wilhelm Reddies, by\u0142y pastor, dot\u0105d wikariusz; akta Rejencji w Gda\u0144sku nazywaj\u0105 go pastorem w stanie spoczynku, a ksi\u0119ga pastor\u00f3w zapisuje tylko, \u017ce od 1911 roku by\u0142 pastorem \u201ew Friedenau\u201d. \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d z 12 marca 1911 roku, og\u0142aszaj\u0105c t\u0119 nominacj\u0119, nazywaj\u0105 go wikariuszem. Zmar\u0142 24 lipca 1911 roku, co poda\u0142a berli\u0144ska \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d. Ta sama gazeta og\u0142osi\u0142a 1 pa\u017adziernika 1911 roku, \u017ce probostwo zwolni\u0142o si\u0119 wskutek \u015bmierci. W 1912 roku przyszed\u0142 Wilhelm Reimer, urodzony w 1886 roku. Almanach z 1913 roku notuje go tu przy 548 duszach, rozsianych po dw\u00f3ch powiatach; najwi\u0119cej ewangelik\u00f3w mieszka\u0142o wtedy w Kielnie (75) i na Dohnasbergu (68), a w Dobrzewinie razem z Karczemkami by\u0142o ich 48. Parafia nie mia\u0142a patrona: konsystorz przedstawia\u0142 gminie trzech kandydat\u00f3w do wyboru. Reimer zmar\u0142 4 lipca 1918 roku w lazarecie w Trewirze od rany odniesionej w marcu. W maju 1919 roku \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d og\u0142asza\u0142a probostwo jako wolne, ze zg\u0142oszeniami do konsystorza. W 1919 roku pastorem zosta\u0142 Kurt Walter, kt\u00f3ry odszed\u0142 st\u0105d 1 wrze\u015bnia 1923 roku.\n\nSam ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 budowl\u0105 szachulcow\u0105, otoczon\u0105 starymi drzewami \u2014 resztk\u0105 dawnego lasu. Wykaz Harnocha z 1890 roku notuje przy nim dwa dzwony, organy o sze\u015bciu g\u0142osach i 550 dusz w parafii, a rocznie 25 chrzt\u00f3w, trzy \u015bluby, 354 komunikant\u00f3w i 19 pogrzeb\u00f3w; parafia mia\u0142a te\u017c w\u0142asny cmentarz w Karczemkach. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Karczemkach, po niemiecku Friedenau, nie mia\u0142 patrona, a jego dwa dzwony wisia\u0142y w osobnej dzwonnicy; jeszcze w 1877 roku op\u0142aty za pos\u0142ugi odprowadzano st\u0105d do macierzystej parafii w Ma\u0142ym Kacku. Szko\u0142y parafialne dzia\u0142a\u0142y w Karczemkach i w Espenkrug. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 536 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1887 roku Albert M\u00e4cklenburg. W 1909 roku przy domenie Dobrzewino, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y Karczemki, dzia\u0142a\u0142a gorzelnia, a w 1921 roku urz\u0119dowy skorowidz miejscowo\u015bci wymienia\u0142 w Karczemkach karczm\u0119, osad\u0119 i le\u015bnictwo, razem 85 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 13 ewangelik\u00f3w. W okresie mi\u0119dzywojennym parafia nale\u017ca\u0142a do superintendentury wejherowskiej Ko\u015bcio\u0142a unijnego.\n\nPami\u0119\u0107 miejscow\u0105 o ko\u015bciele spisano w 1995 roku w gminnym pi\u015bmie \u201eLes\u00f4k\u201d, na podstawie pracy Jadwigi Freiberg. To relacja lokalna, nie dokument \u2014 datuje budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a na \u201eoko\u0142o 1800 roku\u201d, podczas gdy \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku \u2014 ale przechowuje szczeg\u00f3\u0142y, kt\u00f3rych gdzie indziej brak. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 na kamiennych fundamentach, w konstrukcji ryglowej wype\u0142nionej czerwon\u0105 ceg\u0142\u0105, pod dachem z dach\u00f3wki karpi\u00f3wki; wn\u0119trze by\u0142o otynkowane, w oknach by\u0142y witra\u017ce, a zim\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ogrzewano. Ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz otacza\u0142 a\u017curowy mur z bia\u0142ej ceg\u0142y z kut\u0105 bram\u0105, a obok sta\u0142a ryglowa dzwonnica z dwoma dzwonami. Wed\u0142ug tej relacji w mi\u0119dzywojniu nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 doje\u017cd\u017caj\u0105cy z Ma\u0142ego Kacka pastor Kuske, na plebanii do wybuchu wojny mieszka\u0142 diakon, kt\u00f3ry uczy\u0142 religii i przygotowywa\u0142 do konfirmacji, a w czasie okupacji \u2014 rodzina gda\u0144skiego pastora, \u201eAnna Ahne z dzie\u0107mi\u201d; \u017cona pastora czasem gra\u0142a na organach podczas nabo\u017ce\u0144stw. Wed\u0142ug relacji spisanej w 1995 roku ko\u015bcielnym i opiekunem cmentarza by\u0142 Herman Veiss, a po nim jego syn, tak\u017ce Herman. Dzia\u0142ania wojenne ko\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 niemal bez szk\u00f3d; zniszczyli go dopiero okoliczni mieszka\u0144cy, a w 1946 roku z polecenia w\u0142adz gminnych rozebrano ko\u015bci\u00f3\u0142 i dzwonnic\u0119. Materia\u0142 pos\u0142u\u017cy\u0142 do odbudowy szko\u0142y w Koleczkowie i do budowy chlewni w Chwaszczynie, a znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ceg\u0142y rozkradziono.\n\nJeden z dzwon\u00f3w z dawnej dzwonnicy przetrwa\u0142. Od 1945 roku przechowuje go parafia w Chwaszczynie. Napis na p\u0142aszczu brzmi: \u201eGemeinde Karczemken und Gustav Adolf Verein zu Danzig. 1869\u201d (\u201eGmina Karczemki i Towarzystwo Gustawa Adolfa w Gda\u0144sku. 1869\u201d). G\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dzwonu zdobi pas ornamentu ro\u015blinnego, a jego koron\u0119 \u2014 g\u0142\u00f3wki anio\u0142k\u00f3w. Stowarzyszenie \u201eKorzenie\u201d, kt\u00f3re w 2026 roku uporz\u0105dkowa\u0142o cmentarz w Karczemkach, stara si\u0119 o zwrot dzwonu i ustawienie go z powrotem w Karczemkach.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 na terenie cmentarza: jego kamienne fundamenty ods\u0142oni\u0142o tam w 2026 roku Stowarzyszenie Genealog\u00f3w i Regionalist\u00f3w Polskich \u201eKorzenie\u201d. Przetrwa\u0142 cmentarz przy ulicy Gda\u0144skiej, za\u0142o\u017cony w latach 1853\u20131854 i uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 43 arkusza gminy Szemud.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej chrzty, \u015bluby, zgony i konfirmacje od 1873 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St K Konf 1873\u2014\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Schultza \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono ju\u017c w 1849 roku, a wed\u0142ug akt Rejencji budow\u0119 rozpocz\u0119to w 1850 roku. Wed\u0142ug ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz pochodzi z ko\u0144ca XIX wieku, cho\u0107 za\u0142o\u017cono go w latach 1853\u20131854. W samych og\u0142oszeniach wakatu kr\u00f3lewieckiego konsystorza r\u00f3\u017cni si\u0119 data dodatku do aktu erekcyjnego parafii, na kt\u00f3ry si\u0119 one powo\u0142uj\u0105: w \u201eAmtliche Mitteilungen\u201d z 1884 roku (nr 1, s. 7) to 24 czerwca i 5 lipca 1875 roku, w p\u00f3\u017aniejszych numerach \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (1885, nr 8, s. 69; 1886, nr 1, s. 11; 1886, nr 13, s. 98) 24 czerwca i 5 lipca 1878 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku, zesp\u00f3\u0142 9 (Rejencja w Gda\u0144sku), sygnatury 1619, 1621, 1622 (skany: Stowarzyszenie \u201eKorzenie\u201d, fotografowa\u0142a Judyta Zawieracz, 2026); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eKarczemki\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446\u2013447; informacje Kamila Jankowskiego (SGiRP \u201eKorzenie\u201d), korespondencja z autorem atlasu, 2 pa\u017adziernika 2026 roku; fotografia z wizyty autora atlasu, 2 pa\u017adziernika 2026 roku; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 531; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau \u2014 Kreis Neustadt, s. 56\u201357, pozycja 4 (Bojahn) oraz s. 58\u201359, pozycje 23 i 24 (K\u00f6lln, Kolletzkau); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Szemud, pozycja 43; Karczemki (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 44\u201345; A. Mi\u0142osz, \u201eMonografia parafii ewangelickiej w Karczemkach\u201d, na podstawie pracy Jadwigi Freiberg, \u201eLes\u00f4k\u201d nr 10 (1995), s. 7; Kamil Jankowski, Stowarzyszenie Genealog\u00f3w i Regionalist\u00f3w Polskich \u201eKorzenie\u201d, informacja i fotografie dzwonu przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku; ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0167 (1828); \u201eAmts-Blatt der K\u00f6niglichen Regierung zu Danzig\u201d 1873, nr 40, s. 142, poz. 460 (obwieszczenie z 28 wrze\u015bnia 1873 roku; Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 2 pa\u017adziernika 1851 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 czerwca 1882 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1416 (s. 142\u2013143); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 172, pozycja 85, i s. 177, pozycje 157\u2013158; ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245372, skan 0016 (1808); ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0353 (1866, nr 11); \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 104\u2013105; \u201eSkorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, t. XI: wojew\u00f3dztwo pomorskie (spis z 1921 roku), gmina Dobrzewino, pozycja 8; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 421, 440, 633; t. 4, s. 1123; t. 5, s. 1439, 1452; t. 7, s. 1912; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 20 sierpnia 1911 roku (zgon pastora Reddiesa; obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), wydanie wieczorne, 31 stycznia 1885 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 grudnia 1910 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 3 lipca 1879 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 12 marca 1911 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 1 pa\u017adziernika 1911 roku, s. 33 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 1, s. 7 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 8, s. 69 oraz 1886, nr 1, s. 11\u201312 oraz 1886, nr 13, s. 98 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 24 maja 1919 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1849,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Karczemki (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Karczemki_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"informacja","tytul":"K. Jankowski (SGiRP \u201eKorzenie\u201d) \u2014 korespondencja z autorem atlasu, 2.10.2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446\u2013447","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eKarczemki\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku, zesp\u00f3\u0142 9 (Rejencja w Gda\u0144sku), sygnatury 1619, 1621, 1622 (skany: Stowarzyszenie \u201eKorzenie\u201d, fotografowa\u0142a Judyta Zawieracz, 2026)","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga metrykalna","tytul":"Ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej Klein Katz (Ma\u0142y Kack) 1791\u20131943, mikrofilm FamilySearch 245373 (skany przekaza\u0142 K. Jankowski, pa\u017adziernik 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmts-Blatt der K\u00f6niglichen Regierung zu Danzig\u201d 1873, nr 40, s. 142, poz. 460 (obwieszczenie z 28 wrze\u015bnia 1873 roku; Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 2 pa\u017adziernika 1851 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 czerwca 1882 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1416 (s. 142\u2013143)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 172, pozycja 85, i s. 177, pozycje 157\u2013158","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245372, skan 0016 (1808)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0353 (1866, nr 11)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 104\u2013105","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eSkorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, t. XI: wojew\u00f3dztwo pomorskie (spis z 1921 roku), gmina Dobrzewino, pozycja 8","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 421, 440, 633; t. 4, s. 1123; t. 5, s. 1439, 1452; t. 7, s. 1912; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 20 sierpnia 1911 roku (zgon pastora Reddiesa; obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), wydanie wieczorne, 31 stycznia 1885 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MPUCTDZ2RK6PBZHPGBLCMIP6JCPDURPH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 grudnia 1910 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GKIO3HQ63WEBB7XGCZ74RT2DDBLAVBO4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 12 marca 1911 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RI2UF3MUAKBKATNO6EFTCAO657M3YJJJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 1 pa\u017adziernika 1911 roku, s. 33 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2WNFDWJV7276I4JZR3PQHPUOUC4U5IYP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 24 maja 1919 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AB2SZ5RNDHDKEIZN47EAQMZQHB7OSACM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 531","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 1, s. 7 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4646/Amtliche_Mitteilungen_1884_1.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 1, s. 11\u201312 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4676/Amtliche_Mitteilungen_1886_001.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 8, s. 69 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4667/Amtliche_Mittheilungen_1885_008.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 13, s. 98 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4689/Amtliche_Mittheilungen_1886_013.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 15, s. 114 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4691/Amtliche_Mittheilungen_1886_015_.pdf"}]},"gps_precision":"Google Maps","id":"KOS-0209","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/cm_karczemki/karczemki_12.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.446247,"lng":18.3878,"name_de":"Friedenau","name_pl":"Karczemki \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Friedenau, rozebrany)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Karlikowo L\u0119borskie, do 1945 roku Karlkow, le\u017cy w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w wymienia tu zabytkowy cmentarz na dzia\u0142ce numer 108. Marek Drzewiecki umie\u015bci\u0142 to miejsce w swoim wykazie punkt\u00f3w cmentarnych pod dat\u0105 14 pa\u017adziernika 2013 roku. W tym wypadku karty opisowej cmentarza nie sporz\u0105dzi\u0142.\n\nKarta cmentarza z 1 czerwca 2009 roku ocenia stan zachowania kr\u00f3tko: \u201enagrobki: z\u0142y\u201d, a czytelno\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w i mogi\u0142 okre\u015bla jako szcz\u0105tkow\u0105, przy zatartych granicach od strony p\u00f3\u0142nocnej i zachodniej. Cmentarz le\u017ca\u0142 oko\u0142o siedmiuset metr\u00f3w na wsch\u00f3d od wsi, przy le\u015bnym dukcie; naliczono wtedy dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku, najstarszy z lat trzydziestych, a ze starodrzewu pozosta\u0142o pi\u0119\u0107 d\u0119b\u00f3w o pniach grubo\u015bci od sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu do osiemdziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w.\n\nKarlkow by\u0142 maj\u0105tkiem w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, zwi\u0105zanym z Taw\u0119cinem (Tauenzin). Opis Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku wymienia go jako folwark Carlkow nale\u017c\u0105cy do Taw\u0119cina. W 1910 roku maj\u0105tek uzyska\u0142 przystanek na linii kolejowej z L\u0119borka przez Garczegorze do Choczewa, zlikwidowanej po 1955 roku; mapa topograficzna z 1911 roku (arkusz Taw\u0119cino) ma przy nim podpis \u201eHp. Gut Karlkow\u201d. W latach 1925\u20131940 rozparcelowano 318 hektar\u00f3w maj\u0105tku. Po 1945 roku dawn\u0105 ludno\u015b\u0107 wysiedlono.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w maj\u0105tku Karlkow nie by\u0142o. Br\u00fcggemann zalicza Taw\u0119cino wraz z folwarkiem do parafii w Salinie (Saulin); wed\u0142ug spisu z 1895 roku do tej parafii nale\u017ca\u0142y s\u0105siednie B\u0105sewice. W XX wieku tutejsi ewangelicy przeszli do nowej parafii w Schwartow, czyli w dzisiejszym Zwartowie w gminie Choczewo; katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku. Katolicka parafia w Taw\u0119cinie powsta\u0142a w 1981 roku. Parafia zwartowska powstawa\u0142a w dw\u00f3ch etapach: po wizytacji generalnej z 1887 roku utworzono tam w 1889 roku wikariat \u2014 od tej daty jej dzieje liczy Franz Schultz \u2014 a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1897 roku. Samodzieln\u0105 parafi\u0105 Zwartowo zosta\u0142o, jak podaje Ernst M\u00fcller, w 1902 roku, na podstawie dokumentu z 14 i 23 listopada 1901 roku; z dniem 1 stycznia 1902 roku wypisano z parafii w Salinie ewangelik\u00f3w z Taw\u0119cina wraz z folwarkami, w\u015br\u00f3d nich z folwarku Karlkow.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, wykaz punkt\u00f3w cmentarnych ziemi l\u0119borskiej (plik GPX); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1082; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Schwartow; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Gazetteer (has\u0142o Karlkow); \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1901; Urz\u0105d Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska, strona so\u0142ectwa Karlikowo L\u0119borskie (nwl.pl); Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 arkusze gminne i scalony wykaz cmentarzy, stan 29 VIII 2026; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1372 Taw\u0119cino (Tauenzin), wydanie 1911; karta cmentarza w Karlikowie L\u0119borskim, oprac. M. Palacz, 2009 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Karlikowo/Karlkow, gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ewidencja WEZ/WUOZ, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (\u201e52 | l\u0119borski | Nowa Wie\u015b L\u0119borska | Karlikowo | dz. 108 | zabytkowy cmentarz\u201d)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja C (parafia Schwartow, wikariat od 1889)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg \u2014 172 pozycje, brak wiersza Karlkow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y \u2014 ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, \u201eRozdzia\u0142 III. Dekanat Pucki\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 arkusze gminne","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1372 Taw\u0119cino (Tauenzin), wydanie 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 scalony wykaz cmentarzy, stan 29 VIII 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1082","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Schwartow, s. 261\u2013262","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0875","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.640141,"lng":17.801449,"name_de":"Karlkow","name_pl":"Karlikowo L\u0119borskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Karpinach le\u017cy przy ulicy Grudzi\u0105dzkiej, na dzia\u0142ce 44, tu\u017c obok drogi wojew\u00f3dzkiej numer 532. Ewidencja konserwatorska opisuje go jako dawny cmentarz ewangelicki, bez datowania i bez podania powierzchni. W Karpinach jest drugi dawny cmentarz ewangelicki, na dzia\u0142ce 142, na terenie le\u015bnym po drugiej stronie tej samej drogi. Urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w \u017cadnego z nich nie zna.\n\nKarta cmentarza z 1987 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki znacznie zniszczone zachowane w niewielkiej liczbie, drzewostan cz\u0119\u015bciowo przetrzebiony, zaro\u015bni\u0119ty samosiewami\u201d. Za\u0142o\u017cenie o powierzchni oko\u0142o trzydziestu jeden ar\u00f3w le\u017ca\u0142o na p\u0142askim terenie, bez muru ogrodzeniowego i bramy. W uk\u0142adzie by\u0142 to prostok\u0105t przedzielony alej\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 na dwie kwatery. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy oko\u0142o dwudziestu czterech nagrobk\u00f3w i oko\u0142o dwudziestu mogi\u0142 z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku. W 1987 roku najstarszy zachowany nagrobek pochodzi\u0142 z pocz\u0105tku dwudziestego wieku.\n\nKarpiny nazywa\u0142y si\u0119 przed wojn\u0105 Treugenkohl i le\u017c\u0105 w gminie Sadlinki, w powiecie kwidzy\u0144skim. Wed\u0142ug pruskiej topografii Goldbecka z ko\u0144ca XVIII wieku liczono w Treugenkohl 31 dym\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny opisuje je jako wie\u015b w Pomezanii, z poczt\u0105 w Sadlinkach, o obszarze 359 hektar\u00f3w, z czego 180 przypada\u0142o na rol\u0119 orn\u0105, siedem na \u0142\u0105ki, a cztery na las. Sta\u0142y tu 53 domy, a w nich 60 dym\u00f3w; szko\u0142a we wsi by\u0142a ewangelicka.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Treugenkohl* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 46 dom\u00f3w mieszkalnych i 322 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 306 ewangelik\u00f3w, sze\u015bciu katolik\u00f3w i dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. W tym samym podr\u0119czniku miejscowo\u015b\u0107 ma w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 290 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 131 m\u0119\u017cczyzn i 159 kobiet \u2014 w tym 279 ewangelik\u00f3w, sze\u015bcioro katolik\u00f3w i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w. W spisie z 1885 roku, tak jak w podr\u0119czniku z 1868 roku, ewangelicy nale\u017c\u0105 do parafii w Gardei, po niemiecku Garnsee, a katolicy do parafii w Kwidzynie. Urz\u0105d stanu cywilnego i siedziba obwodu urz\u0119dowego mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Okr\u0105g\u0142ej \u0141\u0105ce, dawnym Rundewiese. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b ma 357,5 hektara, 48 dom\u00f3w mieszkalnych i 311 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW ewidencji zabytk\u00f3w uj\u0119to w Karpinach dziewi\u0119\u0107 suszarni tytoniu razem z budynkiem mieszkalno-gospodarczym.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gardeja (Garnsee) i podaje tu 308 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, pozycje 107\u2013118 (Karpiny), w tym pozycja 114, stan z 29 sierpnia 2026 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o \u201eTreugenkohl\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Marienwerder, gmina wiejska Treugenkohl, strony 78\u201379, pozycja 113; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Marienwerder, gminy wiejskie, pozycja 100; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; karta cmentarza w Karpinach, oprac. J. Gzowski, 1987 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 112\u2013113; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 3746, s. 49; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, stan 29 VIII 2026, poz. 114","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Marienwerder, gmina wiejska Treugenkohl","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 3746, s. 49","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1110","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.65372,"lng":18.87139,"name_de":"Treugenkohl","name_pl":"Karpiny \u2014 cmentarz ewangelicki przy ulicy Grudzi\u0105dzkiej (dzia\u0142ka 44)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi z karpi\u0144skich cmentarzy za\u0142o\u017cono poza wsi\u0105, w lesie. Ewidencja konserwatorska opisuje go jako dawny cmentarz ewangelicki na terenie le\u015bnym, na dzia\u0142ce 142, przy drodze numer 532. W dokumentacji ewidencyjnej nie podano datowania ani powierzchni, a w rejestrze zabytk\u00f3w cmentarz nie figuruje. W tej samej gminie ewidencja wymienia dawne cmentarze ewangelickie w lesie w Bia\u0142kach i Boguszach, a drugi cmentarz w Karpinach, starszy, le\u017cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l przy ulicy Grudzi\u0105dzkiej.\n\nKarpiny nosi\u0142y do 1945 roku nazw\u0119 Treugenkohl i nale\u017c\u0105 do gminy Sadlinki w powiecie kwidzy\u0144skim. Szko\u0142a we wsi by\u0142a ewangelicka.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Treugenkohl* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 46 dom\u00f3w mieszkalnych i 322 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 306 ewangelik\u00f3w, sze\u015bciu katolik\u00f3w i dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny odnotowuje, \u017ce dzieci z Neu M\u00fchlbach chodzi\u0142y do szko\u0142y w Treugenkohl, a osada, licz\u0105ca w 1868 roku 21 dom\u00f3w i 149 mieszka\u0144c\u00f3w, by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka.\n\nW pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono tu 290 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 279 ewangelik\u00f3w, sze\u015bcioro katolik\u00f3w i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w, przy 53 domach i 60 gospodarstwach domowych. W tym samym spisie ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Gardei, po niemiecku Garnsee, katolik\u00f3w do parafii w Kwidzynie, a urz\u0105d stanu cywilnego i siedzib\u0119 obwodu urz\u0119dowego wskazano w Okr\u0105g\u0142ej \u0141\u0105ce, dawnym Rundewiese. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b obejmowa\u0142a 357,5 hektara, mia\u0142a 48 dom\u00f3w mieszkalnych i 311 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW dniu 1 pa\u017adziernika 1938 roku w\u0142\u0105czono do Treugenkohl s\u0105siedni\u0105 gmin\u0119 Neu M\u00fchlbach, licz\u0105c\u0105 w 1925 roku 148 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nProgram Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027 podaje, \u017ce cmentarz pochodzi z czwartej \u0107wierci XIX wieku i by\u0142 przeznaczony dla mieszka\u0144c\u00f3w dawnej miejscowo\u015bci Treugenkohl, a le\u017cy na terenie le\u015bnym, po wschodniej stronie drogi nr 532, na lekkim wyniesieniu. W programie zapisano, \u017ce zachowa\u0142a si\u0119 \u201eznaczna ilo\u015b\u0107 tumb i nagrobk\u00f3w\u201d, a teren jest mocno poro\u015bni\u0119ty drzewami i zaniedbany.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gardeja (Garnsee) i podaje tu 308 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, pozycja 118 oraz pozycje 10, 11 i 114, stan z 29 sierpnia 2026 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o \u201eTreugenkohl\u201d, i tom VI, has\u0142o \u201eMuehlbach Neu\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Marienwerder, gmina wiejska Treugenkohl, strony 78\u201379, pozycja 113; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Marienwerder, gminy wiejskie, pozycje 100 i 75; Rolf Jehke, Territoriale Ver\u00e4nderungen in Deutschland, wykaz gmin powiatu Marienwerder; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 112\u2013113; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, stan 29 VIII 2026, poz. 118","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Marienwerder, gmina wiejska Treugenkohl","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Rolf Jehke, Territoriale Ver\u00e4nderungen in Deutschland, wykaz gmin powiatu Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 3746, s. 49","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1111","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.635442,"lng":18.851916,"name_de":"Treugenkohl","name_pl":"Karpiny \u2014 cmentarz ewangelicki w lesie (dzia\u0142ka 142)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Karsin, po niemiecku Karschin albo Karszin, le\u017cy dzi\u015b w powiecie ko\u015bcierskim; w czasach S\u0142ownika geograficznego nale\u017ca\u0142 do powiatu chojnickiego, a dawniej do ziemi zwanej Zaborni\u0105. Pierwszy znany przywilej wystawi\u0142 tu w 1360 roku komtur tucholski Zygfryd von Gerlachsheim: liczono wtedy sze\u015b\u0107dziesi\u0105t w\u0142\u00f3k, nadano prawo che\u0142mi\u0144skie, a so\u0142tys otrzyma\u0142 sze\u015b\u0107 w\u0142\u00f3k wolnych dziedzicznie.\n\nEwangelicy byli w Karsinie nieliczn\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 i nie mieli tu w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy. S\u0142ownik geograficzny notuje we wsi 1165 katolik\u00f3w i stu ewangelik\u00f3w przy 157 domach i 334 budynkach na obszarze 10 549 m\u00f3rg, z parafi\u0105 katolick\u0105, szko\u0142\u0105 i poczt\u0105 w Wielu i w miejscu. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 1519 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 64 ewangelik\u00f3w, 1416 katolik\u00f3w i 39 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego; ewangelicy podlegali parafii w Mokrem (Mockrau) w diecezji chojnickiej, katolicy parafii w Wielu. Wykaz parafii ewangelickich Prus Zachodnich nie zna samodzielnej parafii w Karsinie.\n\nRejestr zabytk\u00f3w wymienia w Karsinie wy\u0142\u0105cznie obiekty katolickie: drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Matki Boskiej R\u00f3\u017ca\u0144cowej z 1906 roku, przebudowany w 1955 (numer A-1901 z 22 lipca 2014 roku), oraz cmentarz rzymskokatolicki z 1904 i lat 1932\u20131936 wraz z kaplic\u0105 cmentarn\u0105 z 1937 roku (numer A-1919 z 29 czerwca 2015 roku). Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 Zmartwychwstania, wzniesiony w latach 1892\u20131894 i po 1945 roku przej\u0119ty przez katolik\u00f3w, stoi nie w Karsinie, lecz w Ko\u015bcierzynie, przy ulicy \u015awi\u0119toja\u0144skiej \u2014 tam mie\u015bci si\u0119 dzi\u015b rzymskokatolicka parafia Zmartwychwstania Pa\u0144skiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eKarsin\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, powiat Konitz, pozycja 32; wykaz ewangelickich parafii Prus Zachodnich (diecezja chojnicka) w serwisie westpreussen.de; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Karsin.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Karsin \u2014 Wikipedia (en)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Karsin"}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0255","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.866,"lng":17.939,"name_de":"Karschin","name_pl":"Karsin \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Karschin)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W Kartkowie zachowa\u0142 si\u0119 dawny cmentarz ewangelicki.\n\nKartkowo, po niemiecku Kartkow, by\u0142o przed 1945 rokiem maj\u0105tkiem rycerskim i cz\u0119\u015bci\u0105 gminy No\u017cyno (Gro\u00df Nossin) w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej \u2014 nie w s\u0105siednim bytowskim, do kt\u00f3rego wie\u015b nale\u017cy dzisiaj. Maj\u0105tek liczy\u0142 w 1938 roku 464 hektary, a w osadzie dzia\u0142a\u0142a w\u0142asna jednoklasowa szko\u0142a. Po 1945 roku wie\u015b przesz\u0142a pod administracj\u0119 polsk\u0105 jako Kartkowo i jest dzi\u015b so\u0142ectwem gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka; nale\u017cy do katolickiej parafii w No\u017cynie, w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie postawiono: \u015bwi\u0105tynia parafialna sta\u0142a w No\u017cynie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Kartkowo w dziale obwod\u00f3w dworskich, pod pozycj\u0105 222 na stronie 178: 126 ewangelik\u00f3w, katolik\u00f3w nie zapisano. W tym spisie okr\u0119g urz\u0119dowy i okr\u0119g stanu cywilnego dla Kartkowa wskazano w No\u017cynie. Ernst M\u00fcller wymienia Kartkowo w\u015br\u00f3d 19 miejscowo\u015bci tej parafii (wliczaj\u0105c samo No\u017cyno), obok Wussowske, Zawiat (Sowiat), \u017beromina i Czarnej D\u0105br\u00f3wki. Parafia nale\u017ca\u0142a do 1817 roku do synodu s\u0142upskiego, potem do ko\u0142czyg\u0142owskiego, a od 1871 roku do bytowskiego; kolatorem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br w No\u017cynie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern), powiat Stolp, s. 178\u2013179, pozycja 222; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 73; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017), wykaz wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, gmina Czarna D\u0105br\u00f3wka, poz. 21; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Gro\u00df Nossin, s. 533\u2013537.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0815","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.27559,"lng":17.47517,"name_de":"Kartkow","name_pl":"Kartkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kartuzy \u2014 po niemiecku Karthaus, w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej \u2014 mia\u0142y w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105. W Kartuzach 8 sierpnia 1381 roku szlachcic Johann Russchitzen ufundowa\u0142 klasztor kartuz\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w mie\u015bcie 2300 mieszka\u0144c\u00f3w: 1385 katolik\u00f3w, 772 ewangelik\u00f3w, 141 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego i dwie osoby innego lub nieustalonego wyznania.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Karthaus* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu siedem budynk\u00f3w mieszkalnych i 1765 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 719 ewangelik\u00f3w, 967 katolik\u00f3w i 79 \u017byd\u00f3w.\n\nWsp\u00f3lnota ewangelicka zaczyna\u0142a w poklasztornym refektarzu. Oddano go ewangelikom 4 wrze\u015bnia 1844 roku na lokal nabo\u017ce\u0144stwowy, a do 1852 roku odprawia\u0142 w nim nabo\u017ce\u0144stwo co cztery tygodnie pastor z Rheinfeld; katolicki tumult, kt\u00f3ry mia\u0142 temu przeszkodzi\u0107, musieli u\u015bmierzy\u0107 huzarzy gda\u0144scy. O\u0142tarz i ambon\u0119 sprawiono ze sk\u0142adek i ze wsparcia Towarzystwa Gustawa Adolfa. Gro\u017abie zawalenia si\u0119 sklepienia refektarza zapobie\u017cono gruntown\u0105 napraw\u0105 dachu, a organy po\u015bwi\u0119cono w 1854 roku. Pierwszym pastorem zosta\u0142 Carnuth; plebani\u0119 zbudowano w 1880 roku. Wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich notuje tu ewangelickie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i zgon\u00f3w od 1852 roku, \u015blub\u00f3w od 1853 i wykaz komunikant\u00f3w od 1871 roku, a ponadto duplikaty w s\u0105dzie obwodowym w Ko\u015bcierzynie za lata 1851\u20131874.\n\nW\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 p\u00f3\u017aniej: neogotycki, wzniesiony w latach 1885\u20131887, kt\u00f3rego kamie\u0144 w\u0119gielny po\u015bwi\u0119ci\u0142 w 1886 roku superintendent Taube; dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Kazimierza. Harnoch szacowa\u0142 liczebno\u015b\u0107 parafii oko\u0142o 1890 roku na dwa tysi\u0105ce dusz, a w 1937 roku, gdy parafia nale\u017ca\u0142a do Superintendentury Kartuzy Ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a Unijnego, liczy\u0142a 487 wiernych.\n\nCmentarz tej parafii otwarto w 1862 roku. Poch\u00f3wki wstrzymano 8 kwietnia 1961 roku, a w 1968 roku cmentarz zlikwidowano. Na jego miejscu urz\u0105dzono park przy ulicy Ceynowy, od 1993 roku nosz\u0105cy imi\u0119 doktora Aleksandra Majkowskiego; w tym samym roku Towarzystwo Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Kartuz ods\u0142oni\u0142o tam kamie\u0144 pami\u0105tkowy, odnowiony w 2015 roku. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi ten teren jako cmentarz ewangelicki, umiejscawiaj\u0105c go mi\u0119dzy ulicami Majkowskiego a Ceynowy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1204 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2316 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 421, parafia Karthaus; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 8, nr 106; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 48\u201349, poz. 38; wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich (westpreussen.de, has\u0142o Karthaus); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, miasto i gmina Kartuzy, poz. 200; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wikipedia \u2014 Cmentarz ewangelicki w Kartuzach; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 110\u2013111, pozycja 163; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":1862,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1961,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda webowa (parafie miejskie)","tytul":"Wikipedia \u2014 Cmentarz ewangelicki w Kartuzach","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_ewangelicki_w_Kartuzach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 110\u2013111, pozycja 163","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0127","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.334237,"lng":18.190779,"name_de":"Begr\u00e4bnisplatz der evangelischen Kirche (Karthaus)","name_pl":"Kartuzy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kartuzy, po niemiecku Karthaus, by\u0142y miastem powiatowym w otoczeniu kaszubskim i katolickim, wyros\u0142ym wok\u00f3\u0142 dawnego klasztoru kartuz\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry zbudowali tu ewangelicy, stoi przy rynku do dzi\u015b: neogotycka budowla z czerwonej ceg\u0142y, z wie\u017c\u0105 wysoko\u015bci oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w i z zegarem, z witra\u017cami i drewnianym stropem. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; od 1983 roku jest ko\u015bcio\u0142em parafialnym \u015bwi\u0119tego Kazimierza, po\u015bwi\u0119conym pod tym wezwaniem w 2008 roku.\n\nFundator klasztoru Johann von Russoczin, syn Piotra i wnuk kasztelana Woys\u0142awa, da\u0142 kartuzom z rodowych d\u00f3br tylko Gdyni\u0119, a dokupi\u0142 dla nich Czapel i Kie\u0142pino; 21 marca 1380 roku zamieni\u0142 trzy parcele na Starym Mie\u015bcie w Gda\u0144sku na 12 \u0142an\u00f3w lasu ze Schlossbergiem. Miejsce to przeor Deterhus po\u015bwi\u0119ci\u0142 wbrew poleceniom prze\u0142o\u017conych. Fundator by\u0142 chorowity i bezdzietny; w 1397 roku kapitu\u0142a pozwoli\u0142a mu wst\u0105pi\u0107 do konwers\u00f3w, a zmar\u0142 8 grudnia 1398 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 klasztorny zbudowano kosztem gda\u0144skiego kupca, wielkiego szafarza Zakonu Johanna Thiergarta, i po\u015bwi\u0119cono 7 pa\u017adziernika 1403 roku; budowniczym by\u0142, jak przypuszcza\u0142 Heise, mistrz Tidemann, a o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny uko\u0144czono w 1444 roku. Osada Kartuzy wyros\u0142a z ogrodnik\u00f3w osadzonych wok\u00f3\u0142 klasztornej karczmy nad jeziorem Grzybno; w 1418 roku karczmie dodano ziemi do jednego \u0142anu i nadano jej prawo che\u0142mi\u0144skie. W czasie wojny trzynastoletniej klasztor pl\u0105drowali w kwietniu 1455 roku \u017co\u0142nierze zwi\u0105zkowi ze Starogardu, w lipcu 1465 roku oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu najemnik\u00f3w zwi\u0105zkowych, a w sierpniu 1466 roku 1200 najemnik\u00f3w zakonnych; kartuzi trzymali bowiem z Zakonem, za przyk\u0142adem swojego patrona Nicolausa von Russoczin.\n\nPierwsz\u0105 kaplic\u0105 ewangelick\u0105 w mie\u015bcie by\u0142 refektarz poklasztorny. Pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 8 pa\u017adziernika 1842 roku pastor Fischer z Przyja\u017ani (Rheinfeld), do kt\u00f3rej parafii kartuscy ewangelicy wtedy nale\u017celi; sam refektarz oddano im 4 wrze\u015bnia 1844 roku. Mimo katolickiego otoczenia spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka by\u0142a tu znacz\u0105ca. W 1848 roku spo\u015br\u00f3d 817 mieszka\u0144c\u00f3w 273 by\u0142o ewangelikami, obok 511 katolik\u00f3w i 33 \u017byd\u00f3w. Do 1852 roku nabo\u017ce\u0144stwo odprawia\u0142 tu co cztery tygodnie pastor z Przyja\u017ani, a katolicki tumult, kt\u00f3ry mia\u0142 mu przeszkodzi\u0107, musieli t\u0142umi\u0107 gda\u0144scy huzarzy. O\u0142tarz i ambon\u0119 sprawiono z dobrowolnych sk\u0142adek i ze wsparcia Towarzystwa Gustawa Adolfa. Gro\u017c\u0105ce zawaleniem sklepienie refektarza podparto przy gruntownej naprawie dachu, a organy po\u015bwi\u0119cono w 1854 roku.\n\nRefektarz, w kt\u00f3rym modlili si\u0119 kartuscy ewangelicy, inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich z 1884 roku opisuje jako jednonawowe, prostok\u0105tne pomieszczenie o d\u0142ugo\u015bci 21,26 metra, szeroko\u015bci 8,05 metra i wysoko\u015bci 6,3 metra, nakryte sklepieniami gwia\u017adzistymi wspartymi na prostych wspornikach. Aby refektarz m\u00f3g\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 gminie ewangelickiej za dom modlitwy, w jego zachodniej cz\u0119\u015bci postawiono nisk\u0105 \u015bciank\u0119 oddzielaj\u0105c\u0105 zakrysti\u0119, kt\u00f3rej strop tworzy\u0142 podest dla ma\u0142ych organ\u00f3w; w \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej wybito ponadto drzwi. Budynek refektarza by\u0142 wed\u0142ug inwentarza z 1884 roku w dobrym stanie i nale\u017ca\u0142 do pa\u0144stwowego skarbu domen; dop\u00f3ki korzysta\u0142a z niego gmina ewangelicka, to ona mia\u0142a dba\u0107 o jego utrzymanie.\n\nW grudniu 1852 roku przyby\u0142 administrator parafii Carnuth, a samodzieln\u0105 parafi\u0105 ewangelicko-unijn\u0105 Kartuzy sta\u0142y si\u0119 na mocy dokumentu erekcyjnego z 25 kwietnia 1856 roku. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom III, 1882) w 1869 roku w Kartuzach mieszka\u0142o 719 ewangelik\u00f3w, 967 katolik\u00f3w i 79 \u017byd\u00f3w; na miejscu by\u0142 katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski. Plebani\u0119 zbudowano w 1880 roku. Siedzib\u0105 superintendentury miasto by\u0142o ju\u017c w 1871 roku, kiedy kr\u00f3l mianowa\u0142 pastora Friesego w Kartuzach superintendentem diecezji kartuskiej. Wed\u0142ug Heidna pastor Plath obj\u0105\u0142 w 1891 roku nowo utworzon\u0105 superintendentur\u0119 w Kartuzach; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d podaje, \u017ce superintendentem mianowano go w 1893 roku. Za pastora Alfreda Lukowa (1872\u20131887) wzniesiono przy rynku ko\u015bci\u00f3\u0142 imienia Lutra \u2014 Lutherkirche; po\u015bwi\u0119ci\u0142 go 2 pa\u017adziernika 1887 roku generalny superintendent Taube z Gda\u0144ska.\n\nPiotr Birecki podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 Lutra zaprojektowa\u0142 i budowa\u0142 kr\u00f3lewski inspektor budowlany Beckershaus wraz z technikiem Wilhelmem Tribetzem; prace przygotowawcze zacz\u0119to 1 grudnia 1885 roku, kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 20 czerwca 1886 roku w obecno\u015bci generalnego superintendenta Taubego, a budow\u0119 z pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciometrow\u0105 wie\u017c\u0105 uko\u0144czono 1 sierpnia 1887 roku kosztem 69 264,31 marki. Ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 dzi\u0119ki tak zwanej kolekcie Lutra, zebranej na czterechsetlecie urodzin Reformatora, co upami\u0119tnia\u0142a br\u0105zowa tablica z napisem \u201eEin feste Burg ist unser Gott\u201d. Witra\u017c z Chrystusem wed\u0142ug Thorvaldsena ufundowa\u0142 Wilhelm I, witra\u017ce z aposto\u0142ami \u2014 w\u0142a\u015bciciel ziemski Lehmann z \u0141apalic i kartuski browarnik Steindorff, a do o\u0142tarza przeniesiono obraz Pok\u0142onu Trzech Kr\u00f3li z 1855 roku, z czas\u00f3w, gdy gmina modli\u0142a si\u0119 w dawnym klasztorze.\n\n\u26a0 Statystyka Agathona Harnocha, wydana w 1890 roku, nowej \u015bwi\u0105tyni jeszcze nie zna: zastaje gmin\u0119 w refektarzu i notuje tylko tyle, \u017ce kupiono pod ko\u015bci\u00f3\u0142 plac i przyznano kolekt\u0119 lutera\u0144sk\u0105 w wysoko\u015bci oko\u0142o 50 000 marek. Starania o nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 si\u0119ga\u0142y jednak dalej wstecz: ju\u017c urz\u0119dowy podr\u0119cznik topograficzno-statystyczny rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku, opisuj\u0105c refektarz urz\u0105dzony na ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, odnotowuje, \u017ce spraw\u0119 budowy nowej \u015bwi\u0105tyni wszcz\u0119to. Statystyka Harnocha liczy tutejsz\u0105 parafi\u0119 na 2000 dusz i notuje przy niej rocznie 46 chrzt\u00f3w, 26 konfirmacji, 15 \u015blub\u00f3w, 863 komunikant\u00f3w i 42 pogrzeby, a jako pierwszego duchownego wymienia Carnutha. W rubryce s\u0105siednich ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich wylicza Kartuzy z ich okaza\u0142ym ko\u015bcio\u0142em klasztornym, Chmielno, Gor\u0119czyno, Kie\u0142pino i Seefeld, a wiernych tych parafii szacuje na oko\u0142o 12 000.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w samym mie\u015bcie 2300 mieszka\u0144c\u00f3w w 161 domach: 772 ewangelik\u00f3w, 1385 katolik\u00f3w, 141 \u017byd\u00f3w i dwie osoby wyznania innego albo nieokre\u015blonego. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1371 albo 1671 ewangelik\u00f3w (druga cyfra tej liczby jest w druku uszkodzona; suma liczb podanych w tym samym wpisie almanachu przy wymienionych w nim miejscowo\u015bciach wynosi 1671); nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1888 roku superintendent Gustav Plath. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, 1 grudnia 1910 roku, Kartuzy liczy\u0142y 3699 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych 1937 mia\u0142o niemiecki za j\u0119zyk ojczysty; w\u015br\u00f3d tych 1937 os\u00f3b spisano 1200 ewangelik\u00f3w, 637 katolik\u00f3w, dziesi\u0119ciu innych chrze\u015bcijan i 90 \u017byd\u00f3w. Ca\u0142\u0105 parafi\u0119 szacowano wtedy na oko\u0142o 2300 wiernych.\n\nWilly Heidn, autor powojennego opisu wsi powiatu kartuskiego, uzupe\u0142nia list\u0119 duchownych. Pierwszy pastor Carnuth zmar\u0142 w 1859 roku; za jego nast\u0119pcy, pastora Friesego, parafia naby\u0142a w 1862 roku 138 m\u00f3rg ziemi pleba\u0144skiej za 2890 talar\u00f3w. W pierwszej radzie parafialnej z 1856 roku zasiada\u0142 mi\u0119dzy innymi dyrektor s\u0105du powiatowego Fink. Po pastorze Placie, kt\u00f3ry w 1902 roku odszed\u0142 do Kr\u00f3lewca, parafi\u0105 i superintendentur\u0105 kierowa\u0142 Ernst M\u00fcller (1902\u20131921); od 1920 roku superintendentem by\u0142 pastor z Przyja\u017ani, Paul Lau, a od 1922 roku pastorem w Kartuzach Werner Mueller. W 1931 roku w Kartuzach mieszka\u0142o ju\u017c tylko 214 ewangelik\u00f3w na 4917 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nDalsze liczby pokazuj\u0105, co przynios\u0142a zmiana granic. Po 1920 roku, gdy Kartuzy znalaz\u0142y si\u0119 w Polsce, niemieccy ewangelicy wyjechali. Pierwszy spis powszechny Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, naliczy\u0142 w mie\u015bcie 3717 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich 409 ewangelik\u00f3w wobec 3271 rzymskich katolik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 327 os\u00f3b. Parafia zmala\u0142a do 502 wiernych w 1929 roku i 487 w 1937. W nieca\u0142e dwadzie\u015bcia lat wsp\u00f3lnota skurczy\u0142a si\u0119 niemal pi\u0119ciokrotnie. Ostatnim pastorem by\u0142 Werner M\u00fcller.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eKarthaus\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne: chrzt\u00f3w i zgon\u00f3w od 1852 roku, \u015blub\u00f3w od 1853, komunikant\u00f3w od 1871. Inwentarz ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich notuje przy niej ponadto duplikaty z lat 1851\u20131874, z\u0142o\u017cone w s\u0105dzie w Ko\u015bcierzynie; takie odpisy, sk\u0142adane w\u0142adzom, bywaj\u0105 jedynym \u015bladem, kt\u00f3ry przetrwa\u0142. Figuruj\u0105 dzi\u015b w inwentarzu archiwalnym jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nKronik\u0119 ko\u015bcieln\u0105 superintendentury kartuskiej, kt\u00f3r\u0105 superintendent Paul Lau wyda\u0142 w 1938 roku wsp\u00f3lnie z pastorami okr\u0119gu, policja skonfiskowa\u0142a zaraz po wyj\u015bciu z druku: wed\u0142ug pozna\u0144skiego pisma ewangelickiego w plebaniach okr\u0119gu przeprowadzono rewizje i zabrano ca\u0142y nak\u0142ad \u015bwie\u017co wydanej ksi\u0105\u017cki.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 konsekrowa\u0142 3 pa\u017adziernika 2008 roku biskup Jan Bernard Szlaga, w dwudziestopi\u0119ciolecie parafii i w 550. rocznic\u0119 urodzin \u015bwi\u0119tego Kazimierza, a sam\u0105 parafi\u0119 pod tym wezwaniem erygowa\u0142 1 pa\u017adziernika 1983 roku biskup Marian Przykucki, czyni\u0105c tego dnia \u015bwi\u0105tyni\u0119 ko\u015bcio\u0142em parafialnym.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug innego zapisu oko\u0142o 1938 roku parafia liczy\u0142a mniej wi\u0119cej 400 os\u00f3b. Wed\u0142ug Harnocha parafia liczy\u0142a 2000 dusz, wed\u0142ug almanachu z 1897 roku 1371 albo 1671 ewangelik\u00f3w, a oko\u0142o 1910 roku szacowano j\u0105 na oko\u0142o 2300 wiernych.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1204 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2316 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Gustav Adolf Friedrich Martin Plath (1888), Ernst Otto Franz M\u00fcller (1902), Werner Paul Reinhold M\u00fcller (1921), Erik Frey (1940).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eKartuzy\u201d; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I (Kreise Karthaus, Berent, Neustadt), s. 13, 17; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 421; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Karthaus, strona 48, pozycja 38; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat kartuski; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908, pozycja 106; H. Neumeyer, dzieje ewangelickiej parafii w Kartuzach (opracowanie U. Kerntopfa); \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig\u201d, Danzig 1869, cz. 1, s. 110; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 148, 173, 188, 208, 238; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 23; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 218\u2013220; \u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d 17 (1938), nr 10/11, s. 520; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 87\u201389, 91\u201392, 102, 114\u2013115; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 516; t. 4, s. 1225, 1232; t. 5, s. 1366; \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 15 sierpnia 1871 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1885,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Karthaus","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/karthaus.htm"},{"typ":"kwerenda webowa (parafie miejskie)","tytul":"Wikipedia \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Kazimierza w Kartuzach","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Kazimierza_w_Kartuzach"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Kazimierza w Kartuzach \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Kazimierza_w_Kartuzach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 421","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"\u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig\u201d, Danzig 1869, cz. 1","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/29516"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I (Kreise Karthaus, Berent, Neustadt), s. 13","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eKartuzy\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 87\u201389, 91\u201392, 102, 114\u2013115","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 516; t. 4, s. 1225, 1232; t. 5, s. 1366","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 218\u2013220","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 13","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0075","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.335464,"lng":18.20091,"name_de":"Karthaus","name_pl":"Kartuzy \u2014 parafia i ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Karthaus)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Karwie\u0144skich B\u0142otach le\u017cy na zach\u00f3d od zabudowy wsi, w\u015br\u00f3d zarastaj\u0105cych drzewami p\u00f3l; jego po\u0142o\u017cenie zmierzono w terenie w 2013 roku. Za\u0142o\u017cono go w po\u0142owie XIX wieku na planie prostok\u0105ta. We wschodniej cz\u0119\u015bci stoj\u0105 ruiny murowanego z ceg\u0142y grobowca rodzinnego z drugiej po\u0142owy XIX wieku, a wok\u00f3\u0142 zachowa\u0142y si\u0119 szcz\u0105tki nagrobk\u00f3w, obramowania mogi\u0142 i \u017celiwne krzy\u017ce; w\u015br\u00f3d nich kamie\u0144 Ernestine Dreske (1846\u20131929) z wersetem z Ksi\u0119gi Jeremiasza. Cmentarz u\u017cytkowano jeszcze w latach czterdziestych XX wieku, a po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej opuszczono. Zajmuje dwadzie\u015bcia siedem ar\u00f3w.\n\nWalter Schr\u00f6der, urodzony w Karwie\u0144skich B\u0142otach, napisa\u0142 w li\u015bcie z 22 pa\u017adziernika 1998 roku, og\u0142oszonym w \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, \u017ce dwa dzwony cmentarne, kt\u00f3re po wojnie znikn\u0119\u0142y z cmentarza, odnalaz\u0142 w 1998 roku na wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a w Strzelnie (Strellin), oko\u0142o dwunastu kilometr\u00f3w w linii prostej na wsch\u00f3d. Rozpozna\u0142 je po napisie \u201e300 Jahre stand Karwenbruch am 18. Oktober 1899\u201d; po przeciwnej stronie widniej\u0105 wed\u0142ug listu s\u0142owa \u201eweinet nicht\u201d, a nazwa wsi jest zeszlifowana. Cmentarz by\u0142 wed\u0142ug niego w 1998 roku nieczynny, zdzicza\u0142y i ca\u0142kiem zaro\u015bni\u0119ty; sta\u0142y jeszcze resztki dzwonnicy, zachowa\u0142o si\u0119 te\u017c kilka nagrobk\u00f3w z kamienia i metalu.\n\nTablica ustawiona przy cmentarzu podaje, \u017ce najstarszy z zachowanych nagrobk\u00f3w nosi dat\u0119 1858. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi obiekt pod adresem Karwie\u0144skie B\u0142oto Pierwsze jako nieczynny cmentarz ewangelicki z po\u0142owy XIX wieku, wpisany 24 kwietnia 1990 roku pod numerem A-1309; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod nazw\u0105 Karwie\u0144skie B\u0142oto II. Uk\u0142ad ruralistyczny wsi, datowany na wiek siedemnasty, wpisano 17 czerwca 2005 roku pod numerem A-1760, decyzj\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 dla Karwie\u0144skiego B\u0142ota Pierwszego i Drugiego.\n\nKarwie\u0144skie B\u0142ota, po niemiecku Karwenbruch, powsta\u0142y na osuszanych bagnach nad Ba\u0142tykiem. W XVI wieku te mokrad\u0142a le\u017ca\u0142y od\u0142ogiem; starosta pucki Wejher kaza\u0142 odmierzy\u0107 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k i w 1599 roku odda\u0142 je osadnikom, w ramach osadnictwa ol\u0119derskiego. By\u0142 to Jakub Wejher, jak nazywa go *S\u0142ownik geograficzny* przy fundacji z 1599 roku.\n\nOsadnicy mieli szeroki samorz\u0105d \u2014 co trzy lata obierali so\u0142tysa, kt\u00f3ry sprawowa\u0142 s\u0105dy, a apelacja sz\u0142a na zamek pucki. W 1604 roku w\u0142asnym kosztem postawili szko\u0142\u0119. Chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w udziela\u0142 im pocz\u0105tkowo katolicki proboszcz w Swarzewie, a do ko\u015bcio\u0142a chodzili pieszo do Krokowej; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nigdy nie mia\u0142a. W 1608 roku osadnicy z Karwie\u0144skich B\u0142ot otrzymali pozwolenie, by co czwart\u0105 niedziel\u0119 odprawia\u0142 u nich nabo\u017ce\u0144stwo pastor z Gniewina na Pomorzu. W 1666 roku niespodziewana pow\u00f3d\u017a \u2014 woda przysz\u0142a nie od morza, lecz strug\u0105 karwie\u0144sk\u0105 od l\u0105du \u2014 zala\u0142a dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k od strony morza i dwana\u015bcie i p\u00f3\u0142 od strony l\u0105du; po polach je\u017cd\u017cono wtedy \u0142odziami. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 169) Karwie\u0144skie B\u0142ota nale\u017ca\u0142y, obok Kniewskich B\u0142ot, do najwi\u0119kszych niemieckich lutera\u0144skich gmin wyznaniowych w starostwie puckim; luteranie i nieliczni kalwini z Karwie\u0144skich B\u0142ot s\u0105 w ksi\u0119dze chrzt\u00f3w zboru krokowskiego z lat 1718\u20131763 notowani wyra\u017anie jako Niemcy.\n\nPrzed 1945 rokiem Karwenbruch nale\u017ca\u0142 do powiatu puckiego i do obwodu urz\u0119dowego Karwenbruch, do parafii ewangelickiej w Krokowej (Krockow); przynale\u017cno\u015b\u0107 katolicka zmienia\u0142a si\u0119 \u2014 spis z 1820 roku kieruje tutejszych katolik\u00f3w do Swarzewa, a wykaz gmin z 1885 roku do Strzelna (Strellin). Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 306 mieszka\u0144c\u00f3w: 225 reformowanych i 81 katolik\u00f3w, przy pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu paleniskach. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Karwenbruch* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 34 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 17 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 76 budynk\u00f3w mieszkalnych i 543 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 525 ewangelik\u00f3w i 18 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Krokowej; katolicy \u2014 do parafii w Strellin. *S\u0142ownik geograficzny* podaje 525 ewangelik\u00f3w i osiemnastu katolik\u00f3w w 78 domach, na 120 w\u0142\u00f3kach, przy 34 gburach i siedemnastu zagrodnikach; w 1871 roku wie\u015b liczy\u0142a 531 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 560 mieszka\u0144c\u00f3w: 544 ewangelik\u00f3w i szesnastu katolik\u00f3w. Dnia 18 pa\u017adziernika 1899 roku gmina uroczy\u015bcie obchodzi\u0142a trzechsetlecie osady za\u0142o\u017conej przez przybysz\u00f3w z Holandii P\u00f3\u0142nocnej \u2014 z nabo\u017ce\u0144stwem, przem\u00f3wieniem landrata Albrechta i ca\u0142o\u015bci\u0105 prowadzon\u0105 przez pastora Reimera z Krokowej. Oko\u0142o 1905 roku Karwie\u0144skie B\u0142ota liczy\u0142y 541 mieszka\u0144c\u00f3w, niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelik\u00f3w \u2014 w przeciwie\u0144stwie do s\u0105siedniej Karwi, kt\u00f3rej mieszka\u0144cy byli katolikami i nale\u017celi do parafii Strellin. W spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o 516 mieszka\u0144c\u00f3w, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 511 os\u00f3b \u2014 w\u015br\u00f3d nich 501 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w. Na pobliskim Karwie\u0144skim Dworze dzier\u017cawy szybko przej\u0119li niemieccy ch\u0142opi ewangeliccy: schematyzm diecezji che\u0142mi\u0144skiej z 1848 roku w og\u00f3le tej osady nie wymienia, a w 1867 roku notuje tylko czterech katolik\u00f3w.\n\nPrzed 1945 rokiem Karwie\u0144skie B\u0142ota by\u0142y jedn\u0105 wsi\u0105. Wykaz gmin z 1885 roku zna w powiecie puckim jedno \u201eKarwenbruch\u201d \u2014 obok osobnych Karwi (Karwen) i Karwie\u0144skiego Dworu (Karwenhof) \u2014 a spis z 1 grudnia 1910 roku liczy\u0142 t\u0119 osad\u0119 r\u00f3wnie\u017c jako jedn\u0105 jednostk\u0119. Franz Schultz pisze o obwodzie urz\u0119dowym Karwenbruch i o \u201es\u0105siednim Karwenbruch\u201d w liczbie pojedynczej. Podzia\u0142 na B\u0142ota Pierwsze i Drugie jest powojenny, a wcze\u015bniejsze \u017ar\u00f3d\u0142a znaj\u0105 jedn\u0105 wie\u015b Karwenbruch.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Skorowidz przywo\u0142ywany przez *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla za\u0142o\u017cenia osady rok 1594, a inne zapisy \u2014 rok 1599. W opracowaniach sieciowych fundator wyst\u0119puje jako \u201eJan Wejher\u201d; Johann Weiher by\u0142 starost\u0105 puckim jeszcze w latach dwudziestych XVII wieku i zmar\u0142 przed szwedzkim zaj\u0119ciem Pucka w 1627 roku. O tym, kim byli pierwsi osadnicy, \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie. Jedna wersja podaje sze\u015bciu Fryz\u00f3w wyznania lutera\u0144skiego i dat\u0119 28 pa\u017adziernika 1599 roku. *S\u0142ownik geograficzny* pisze natomiast o siedmiu rodzinach z Holandii, wyznania kalwi\u0144skiego, i wymienia ich z nazwiska pod rokiem 1601: so\u0142tys Maciej Giessen, Bardin, Wrent, Conwont, Kaspar, Wiebent, Daniel Neufeld, Hans Westerwig i Dawid. Starsze opracowania m\u00f3wi\u0142y te\u017c o mennonitach; Kwa\u015bniewska w 2021 roku odrzuca mennonicki charakter cmentarza. Spis z 1820 roku nie notuje tu ani jednego luteranina, a wszystkich ewangelik\u00f3w liczy jako reformowanych i przypisuje do reformowanej parafii w Krokowej. W po\u0142owie XIX wieku wsp\u00f3lnota by\u0142a lutera\u0144ska. Tablica przy cmentarzu podaje dla najstarszego nagrobka rok 1858, a has\u0142o w Wikipedii, kt\u00f3re powtarza jej tre\u015b\u0107 niemal dos\u0142ownie, ma w tym miejscu rok 1848.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Krockow i podaje tu 448 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 576, 578, 582, 583; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), karta \u201eKarwie\u0144skie B\u0142ota I\u201d z 15 listopada 1984 roku; tablica informacyjna przy cmentarzu (fot. A. Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska, 28 listopada 2020); \u201eCmentarz ewangelicki w Karwie\u0144skich B\u0142otach Pierwszych\u201d, Wikipedia; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. III, has\u0142o \u201eKarwie\u0144skie b\u0142oto\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Putzig, s. 64\u201365, poz. 23; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Putzig, poz. 22; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 164\u2013165, nr 112; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 177, pozycja 163; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 169; \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 18 (1998), s. 6 (list W. Schr\u00f6dera z 22 pa\u017adziernika 1998 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki w Karwie\u0144skich B\u0142otach Pierwszych \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_ewangelicki_w_Karwie%C5%84skich_B%C5%82otach_Pierwszych"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eKarwie\u0144skie b\u0142oto\u201d","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki w Karwie\u0144skich B\u0142otach Pierwszych (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_ewangelicki_w_Karwie%C5%84skich_B%C5%82otach_Pierwszych"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Karwia","url":""},{"typ":"tablica","tytul":"Tablica informacyjna przy cmentarzu (fot. A. Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska, 28.11.2020)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 576, 578, 582, 583","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 177, pozycja 163","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 169","url":""},{"typ":"fotografia nagrobka","tytul":"Fotografia nagrobka Ernestine Dreske na cmentarzu w Karwie\u0144skich B\u0142otach, fot. A. Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska, 28 XI 2020","url":""},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 18 (1998), s. 6 (list W. Schr\u00f6dera z 22 pa\u017adziernika 1998 roku) (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-18-1998"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0155","image_url":"/static/atlas/foto/tarnogorska_2020/cm_karwienskie_bloto/karwienskie_bloto_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.80936,"lng":18.16819,"name_de":"Karwenbruch","name_pl":"Karwie\u0144skie B\u0142ota \u2014 cmentarz ewangelicki osadnik\u00f3w ol\u0119derskich","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Karwie\u0144skich B\u0142otach jest dzi\u015b opuszczony i zdewastowany: po drugiej wojnie \u015bwiatowej zgermanizowanych potomk\u00f3w osadnik\u00f3w wysiedlono, a nekropoli\u0119 porzucono. Zachowa\u0142y si\u0119 ruiny murowanego grobowca rodzinnego z drugiej po\u0142owy XIX wieku i pojedyncze nagrobki \u2014 \ud83d\udfe1 najstarszy z 1848 roku, do potwierdzenia. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi obiekt pod adresem Karwie\u0144skie B\u0142oto Pierwsze jako nieczynny cmentarz ewangelicki z po\u0142owy XIX wieku, wpisany 24 kwietnia 1990 roku pod numerem A-1309; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go natomiast pod nazw\u0105 Karwie\u0144skie B\u0142oto II. Uk\u0142ad ruralistyczny wsi, datowany na wiek siedemnasty, wpisano 17 czerwca 2005 roku pod numerem A-1760, decyzj\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 dla Karwie\u0144skiego B\u0142ota Pierwszego i Drugiego.\n\nOsada ma dok\u0142adn\u0105 dat\u0119 narodzin. W 1599 roku starosta pucki Jakub Wejher kaza\u0142 odmierzy\u0107 55 w\u0142\u00f3k na osuszanych b\u0142otach i odda\u0142 je osadnikom \u2014 tak powsta\u0142y Karwie\u0144skie B\u0142ota, po niemiecku Karwenbruch, osada ol\u0119derska. O tym, kim byli ci pierwsi osadnicy, \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie. Jedna wersja podaje sze\u015bciu Fryz\u00f3w wyznania lutera\u0144skiego i dat\u0119 28 pa\u017adziernika 1599 roku. *S\u0142ownik geograficzny* pisze natomiast o siedmiu rodzinach z Holandii, wyznania kalwi\u0144skiego, osadzonych w 1599 roku (skorowidz podaje 1594), kt\u00f3re chrzty i \u015bluby odprawia\u0142y przed katolickim proboszczem w Swarzewie, a do ko\u015bcio\u0142a chodzi\u0142y do Krokowej. To samo has\u0142o wymienia ich z nazwiska pod rokiem 1601: so\u0142tys Maciej Giessen, Bardin, Wrent, Conwont, Kaspar, Wiebent, Daniel Neufeld, Hans Westerwig i Dawid. \ud83d\udfe1 Rozbie\u017cno\u015b\u0107 pozostaje nierozstrzygni\u0119ta, cho\u0107 spis z 1820 roku przemawia za wersj\u0105 kalwi\u0144sk\u0105: nie notuje w Karwie\u0144skich B\u0142otach ani jednego luteranina, a wszystkich ewangelik\u00f3w liczy jako reformowanych i przypisuje do reformowanej parafii w Krokowej.\n\nPrzed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu puckiego i do obwodu urz\u0119dowego Karwenbruch. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nigdy nie mia\u0142a: parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Krokowej i tam chodzono na nabo\u017ce\u0144stwa pieszo, a na miejscu by\u0142y tylko szko\u0142a \u2014 zbudowana w 1604 roku \u2014 i cmentarz. Przynale\u017cno\u015b\u0107 katolicka zmienia\u0142a si\u0119: spis z 1820 roku kieruje tutejszych katolik\u00f3w do Swarzewa, a wykaz gmin z 1885 roku \u2014 do Strzelna.\n\nPrzed 1945 rokiem Karwie\u0144skie B\u0142ota by\u0142y jedn\u0105 wsi\u0105. Wykaz gmin z 1885 roku zna w powiecie puckim jedno \u201eKarwenbruch\u201d \u2014 obok osobnych Karwi (Karwen) i Karwie\u0144skiego Dworu (Karwenhof) \u2014 a spis z 1 grudnia 1910 roku liczy\u0142 t\u0119 osad\u0119 r\u00f3wnie\u017c jako jedn\u0105 jednostk\u0119. Franz Schultz pisze o obwodzie urz\u0119dowym Karwenbruch i o \u201es\u0105siednim Karwenbruch\u201d w liczbie pojedynczej. Podzia\u0142 na B\u0142ota Pierwsze i Drugie jest powojenny, wi\u0119c w odniesieniu do dziej\u00f3w przedwojennych mowa po prostu o Karwie\u0144skich B\u0142otach.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 306 mieszka\u0144c\u00f3w: 225 reformowanych i 81 katolik\u00f3w, przy pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu paleniskach. *S\u0142ownik geograficzny* podaje oko\u0142o 1880 roku 525 ewangelik\u00f3w i osiemnastu katolik\u00f3w przy 78 domach, na 120 w\u0142\u00f3kach, w\u015br\u00f3d 34 gbur\u00f3w i siedemnastu zagrodnik\u00f3w; w 1871 roku wie\u015b liczy\u0142a 531 mieszka\u0144c\u00f3w. Wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku gmina liczy\u0142a 560 mieszka\u0144c\u00f3w: 544 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Krokowej. W spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o 516 mieszka\u0144c\u00f3w, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 511 os\u00f3b \u2014 w\u015br\u00f3d nich 501 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w. \u26a0 Liczby z 1910 roku dotycz\u0105 ca\u0142ego Karwenbruch, kt\u00f3ry by\u0142 wtedy jedn\u0105 jednostk\u0105; dzisiejsze Karwie\u0144skie B\u0142ota Pierwsze i Drugie maj\u0105 w tym zbiorze osobne opisy, wi\u0119c tych 516 os\u00f3b nie nale\u017cy liczy\u0107 dwa razy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Krockow i podaje tu 448 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 64\u201365, poz. 23; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Putzig, poz. 22; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 164\u2013165, nr 112; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki w Karwie\u0144skich B\u0142otach Pierwszych (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_ewangelicki_w_Karwie%C5%84skich_B%C5%82otach_Pierwszych"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Karwia","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eKarwie\u0144skie b\u0142oto\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0010","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.8298289,"lng":18.2106494,"name_de":"Karwenbruch","name_pl":"Karwie\u0144skie B\u0142ota \u2014 cmentarz ewangelicki osadnik\u00f3w ol\u0119derskich (rejestr zabytk\u00f3w)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Karwnie, z XIX wieku, o powierzchni oko\u0142o 0,37 hektara, le\u017cy mniej wi\u0119cej trzysta metr\u00f3w na zach\u00f3d od zabudowa\u0144; przed 1945 rokiem sta\u0142o na nim oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu nagrobk\u00f3w. Dzi\u015b jest zaniedbany \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 kamienne obramowania grob\u00f3w, ogrodzenie i porcelanowe tabliczki inskrypcyjne; \u017celiwne krzy\u017ce zniszczono.\n\nW 1784 roku Karwno liczy\u0142o 44 dymy i mia\u0142o nauczyciela. Przy trakcie pocztowym z Berlina do Prus powsta\u0142a kolonia Neu-Carwen, a z d\u00f3br p\u0142acono 114 talar\u00f3w daniny. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Karwno, po niemiecku Carwen, nale\u017ca\u0142o do parafii w Mikorowie (Mickrow) w synodzie s\u0142upskim.\n\nKarwno, po niemiecku Karwen, a dawniej Alt Carwen, by\u0142o do 1945 roku wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o \u2014 dzia\u0142a\u0142a natomiast szko\u0142a i by\u0142 cmentarz. W szkole w Karwnie uczyli Albert Kuchenb\u00e4cker, Heinig i Walter Neumann.\n\nPierwszym znanym pastorem w Mikorowie by\u0142 David Zelack, ordynowany przez prepozyta Jakoba Hogensee w S\u0142upsku; w spisie pastor\u00f3w M\u00fcller podaje przy nim lata 1570\u20131616. Podczas wizytacji 25 lipca 1590 roku Zelack by\u0142 w urz\u0119dzie od 23 lat (poprawka M\u00fcllera, s. 584), a zmar\u0142 10 lipca 1616 roku. Parafia mikorowska nale\u017ca\u0142a pierwotnie do synodu s\u0142upskiego, w 1817 roku przesz\u0142a do ko\u0142czyg\u0142owskiego, a w 1871 do s\u0142upskiego staromiejskiego; jej fili\u0105 by\u0142o Cosem\u00fchl, gdzie od 1744 roku sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w przewadze ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w Mikorowie (Mickrow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, w Ko\u015bciele unii staropruskiej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazuje Karwno osobno jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski. Gmina wiejska (pozycja 52, strona 170) liczy\u0142a 264 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w, obw\u00f3d dworski (pozycja 223, strona 178) \u2014 dalszych 306 ewangelik\u00f3w. W \u017cadnym z nich nie by\u0142o ani jednego katolika; dla obu spis podaje t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 w Mikorowie. Wie\u015b liczy\u0142a 531 mieszka\u0144c\u00f3w w 1939 roku.\n\nArmia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b 9 marca 1945 roku; wkroczy\u0142y do niej czo\u0142gi i piechota. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce wycofuj\u0105ce si\u0119 wojska niemieckie nie stawia\u0142y we wsi oporu, a po kilku dniach we dworze urz\u0105dzono radzieck\u0105 komendantur\u0119. 30 sierpnia 1946 roku wysiedlono oko\u0142o 100 os\u00f3b, reszt\u0119 w 1947 roku. Odnaleziono 317 mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 154 w NRD. Straty: 18 poleg\u0142ych, 14 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 61 zaginionych.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern), powiat Stolp, s. 170\u2013171, pozycja 52, i s. 178\u2013179, pozycja 223; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 504 i 584; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017), wykaz wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, gmina Czarna D\u0105br\u00f3wka, poz. 23; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Karwen, s. 593\u2013597; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 948\u2013949.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 948\u2013949","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 504","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0816","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3927,"lng":17.51458,"name_de":"Karwen (dawniej Alt Carwen / Alt Karwen)","name_pl":"Karwno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mieszka\u0144c\u00f3w Karzcina le\u017cy w znacznym oddaleniu od wsi \u2014 oko\u0142o 900 metr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d, po po\u0142udniowej stronie drogi i linii kolejowej do Machowina \u2014 i zajmuje oko\u0142o 8320 metr\u00f3w kwadratowych. Za\u0142o\u017cono go na planie prostok\u0105ta z podzia\u0142em na dwie kwatery, dzi\u015b zatartym; zosta\u0142y resztki starodrzewu. W inwentaryzacji jako najstarszy zachowany krzy\u017c \u017celiwny podano krzy\u017c z dat\u0105 1909, upami\u0119tniaj\u0105cy Gertrud Bergunde, zmar\u0142\u0105 w wieku dziesi\u0119ciu miesi\u0119cy. Nagrobk\u00f3w ocala\u0142o niewiele: zardzewia\u0142e fragmenty \u017celiwnych krzy\u017cy z dwiema zachowanymi porcelanowymi tabliczkami inskrypcyjnymi, granitowe podstawy pod krzy\u017ce, granitowy obelisk oraz wn\u0119ka grobowa z czerwonej ceg\u0142y, w kt\u00f3rej inwentaryzatorzy znale\u017ali ko\u015bci pochowanych. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny.\n\nKarzcino \u2014 do 1945 roku Karzin \u2014 wed\u0142ug Pagla nale\u017ca\u0142o w 1281 roku do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku; ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II przekaza\u0142 wie\u015b klasztorowi norbertan\u00f3w w Bia\u0142obokach jako uposa\u017cenie klasztoru norbertanek w S\u0142upsku. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim w prowincji Pomorze. W 1490 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw nada\u0142 je w lenno Hansowi Mitzlaffowi i jego braciom, razem z dwoma dworami przy \u015awi\u0119tym Jerzym (St. J\u00fcrgen) w S\u0142upsku.\n\nW 1784 roku Karzcino liczy\u0142o 25 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Karzcino, po niemiecku Carzin, nale\u017ca\u0142o w\u00f3wczas do parafii ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra na Starym Mie\u015bcie w S\u0142upsku, w synodzie s\u0142upskim.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku naliczono w gminie wiejskiej 107 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w obszarze dworskim \u2014 226 ewangelik\u00f3w i r\u00f3wnie\u017c ani jednego katolika; w 1925 roku katolik\u00f3w by\u0142o siedmioro. Ko\u015bcio\u0142a we wsi nie postawiono \u2014 Karzcino nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Wytownie (po niemiecku Weitenhagen) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto, obejmuj\u0105cej ponadto Bydlino, Machowino i Machowinko. Spis parafii pomorskich z 1932 roku notuje we wsi sal\u0119 parafialn\u0105, a w p\u00f3\u0142roczu zimowym nabo\u017ce\u0144stwo co dwa tygodnie, i podaje dla ca\u0142ej parafii 1900 dusz. Pastorem by\u0142 Walter Scheel. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 1910 wiernych. Wojska sowieckie zaj\u0119\u0142y wie\u015b 8 marca 1945 roku; maj\u0105tek zajmowa\u0142y do 1950 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl) \u2014 Gmina Redzikowo, Karzcino; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Karzin, s. 598\u2013601, i has\u0142o Weitenhagen; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 181, poz. 224; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 949\u2013950; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 176\u2013177.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 176\u2013177","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 949\u2013950","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0682","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.549219,"lng":17.051045,"name_de":"Karzin","name_pl":"Karzcino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Kar\u017cnicy za\u0142o\u017cono w\u015br\u00f3d p\u00f3l i \u0142\u0105k na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, mi\u0119dzy ciekiem wodnym a drog\u0105 biegn\u0105c\u0105 ku Maczkowu. Dzi\u015b jest trudno dost\u0119pny, bo doko\u0142a stoj\u0105 wygrodzone uprawy le\u015bne, a prace przy poprowadzonej tu\u017c obok drodze uszkodzi\u0142y kamienne ogrodzenie w naro\u017cniku p\u00f3\u0142nocno-wschodnim. Ca\u0142e za\u0142o\u017cenie rozplanowano na planie prostok\u0105ta z lekko nachylon\u0105 granic\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105; kamienny wa\u0142 graniczny zachowa\u0142 si\u0119 na ca\u0142ym obwodzie, a d\u0119bowy starodrzew wyznacza poprzeczn\u0105 alej\u0119 dziel\u0105c\u0105 cmentarz na dwie kwatery. Na obu le\u017c\u0105 nieliczne nagrobki, po kt\u00f3rych wida\u0107 cz\u0119\u015bciowe u\u0142o\u017cenie rz\u0119d\u00f3w; przewa\u017caj\u0105 kamienne p\u0142yty, ramy mogi\u0142 oraz postumenty ze \u015bladami \u017celiwnych krzy\u017cy. Na \u017cadnym z zachowanych fragment\u00f3w nie przetrwa\u0142a inskrypcja z nazwiskiem zmar\u0142ego ani z dat\u0105 poch\u00f3wku.\n\nKar\u017cnica, do 1937 roku Wendisch Karstnitz, a potem Ramnitz, le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim rejencji koszali\u0144skiej, na wsch\u00f3d od S\u0142upska, mi\u0119dzy rzekami S\u0142upi\u0105 a \u0141upaw\u0105, nad strumieniem Rambowbach. Przydomek \u201eWendisch\u201d, czyli wendyjska, odr\u00f3\u017cnia\u0142 j\u0105 od pobliskiej Deutsch Karstnitz, dzisiejszej Kar\u017cniczki. W 1531 roku nale\u017ca\u0142a do rodziny von Chorken; w XIX i XX wieku by\u0142y to dobra rycerskie, nale\u017c\u0105ce mi\u0119dzy innymi do von Wedl\u00f3w, Livonius\u00f3w i Lehmann\u00f3w. W 1784 roku Kar\u017cnica liczy\u0142a 15 dym\u00f3w; by\u0142 tu nauczyciel, a do wsi nale\u017ca\u0142 folwark Selsow. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w \u0141upawie (Lupow) w synodzie s\u0142upskim.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: ewangelicy nale\u017celi do parafii w \u0141upawie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, a katolicy do parafii \u015bwi\u0119tego Ottona w S\u0142upsku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Kar\u017cnic\u0119 jako obw\u00f3d dworski z 266 ewangelikami i jednym katolikiem; wie\u015b by\u0142a przy tym siedzib\u0105 w\u0142asnego okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego. W 1925 roku mieszka\u0142o tu o\u015bmioro katolik\u00f3w, czyli 1,6 procent og\u00f3\u0142u, a w 1939 roku gmina liczy\u0142a 425 os\u00f3b w 92 gospodarstwach domowych. 8 marca 1945 roku zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a miejscowo\u015b\u0107 przemianowano na Kar\u017cnic\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 151; Karl Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Ramnitz (Wendisch Karstnitz), s. 797\u2013799; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 948.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Kar\u017cnica (s. 150\u2013151 druku)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Kar\u017cnica (s. 150\u2013151 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 320 (strona 184, odczyt nazwy \u201eWendisch Kar\u00dfnik\u201d)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 320 (s. 184, odczyt nazwy \u201eWendisch Kar\u00dfnik\u201d)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Kar\u017cnica (s. 150\u2013151 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 320 (strona 184, odczyt nazwy \u201eWendisch Kar\u00dfnik\u201d)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 948","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0841","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.44879,"lng":17.36037,"name_de":"Wendisch Karstnitz (od 1937 przemianowana na Ramnitz)","name_pl":"Kar\u017cnica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rodowy cmentarz von Puttkamer\u00f3w w Kar\u017cniczce, po niemiecku Deutsch Karstnitz, a od 1937 roku Karstnitz, le\u017cy na niewielkim wzniesieniu w kszta\u0142cie kopca, przy g\u0142\u00f3wnej drodze na wsch\u00f3d od dawnych zabudowa\u0144 folwarcznych. Grobowce skupiono na szczycie kopca i otoczono drzewami r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w, a prowadz\u0105c\u0105 do nich alej\u0119 obsadzono \u015bwierkami. Zachowa\u0142o si\u0119 kilka fragment\u00f3w granitowych pomnik\u00f3w nagrobnych \u2014 wszystkie bez inskrypcji. Rysunek pogl\u0105dowy za\u0142o\u017cenia wykona\u0142 w 1995 roku Henryk Grecki.\n\nKar\u017cniczka le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim; Karl-Heinz Pagel opisuje j\u0105 jako ma\u0142\u0105 ulic\u00f3wk\u0119, znan\u0105 niegdy\u015b z pa\u0142acu na wodzie. Od 1686 do 1945 roku wie\u015b by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 rodu von Puttkamer, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142 pa\u0142ac na wyspie otoczonej fos\u0105, przebudowany w 1802 roku.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Kar\u017cniczka (*Teutsch-Carstnitz*) nale\u017ca\u0142a do parafii w Zag\u00f3rzycy (Sageritz) w synodzie s\u0142upskim, a tutejszy dw\u00f3r mia\u0142 w zag\u00f3rzyckim ko\u015bciele w\u0142asn\u0105 \u0142aw\u0119 (Kirchenstand). Kar\u017cniczka liczy\u0142a wtedy 18 dym\u00f3w i mia\u0142a nauczyciela.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Deutsch-Carstnitz, licz\u0105cy 939 hektar\u00f3w, z m\u0142ynem wodnym, nale\u017ca\u0142 do von Puttkamera. W 1905 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Henning von Puttkamer, a dzier\u017cawi\u0142 go Ulrich von Puttkamer. W 1910 roku powsta\u0142 we wsi powiatowy szpital dla chorych na gru\u017alic\u0119, a kamie\u0144 w\u0119gielny pod niego po\u0142o\u017cy\u0142a cesarzowa. W 1911 roku Ulrich by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem, ale mieszka\u0142 w P\u0119zinie (Pansin) w powiecie szadzkim, a Kar\u017cniczk\u0105 kierowali w jego imieniu administratorzy.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Zag\u00f3rzycy w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. W 1939 roku mieszka\u0142o tu 291 os\u00f3b, wszystkie wyznania ewangelickiego. Ostatnim w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku by\u0142 Bogislaw von Puttkamer, urodzony w 1902 roku, kt\u00f3ry osiad\u0142 w Kar\u017cniczce w 1942 roku; po wojnie zamieszka\u0142 w Ratzeburgu i zmar\u0142 w 1974 roku w Lubece. We wsi uczyli Max Hauser i Willi Strelow, a w ostatnich latach wojny doje\u017cd\u017ca\u0142 emerytowany nauczyciel Kasten z Bi\u0119cina (Benzin).\n\nW marcu 1945 roku mieszka\u0144cy uciekli bez rozkazu ewakuacji, ale tabor dogoni\u0142y wojska radzieckie i ludzie wr\u00f3cili do dom\u00f3w. Wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 8 marca 1945 roku; Rosjanie oddali j\u0105 Polakom w pa\u017adzierniku 1951 roku. Pa\u0142ac sp\u0142on\u0105\u0142 w nocy z 3 na 4 listopada 2009 roku, a wie\u017ca zegarowa \u2014 w 2012 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 947; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kar\u017cniczka (Karstnitz) \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Kar\u017cniczka, s. 32; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Karstnitz; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 947\u2013948; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 178\u2013179; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 168; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 180; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 165.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kar\u017cniczka (Karstnitz) \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 947","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 947\u2013948","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 178\u2013179","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 168","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 180","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 165","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0521","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.488329,"lng":17.246611,"name_de":"Deutsch Karstnitz","name_pl":"Kar\u017cniczka \u2014 rodowy cmentarz ewangelicki von Puttkamer\u00f3w","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wiejski cmentarz ewangelicki w Kar\u017cniczce le\u017cy w lesie na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144. W okresie powojennym teren wyr\u00f3wnano i oczyszczono z kamieni nagrobnych, a same kamienie zrzucono w jedno miejsce, przy alejce prowadz\u0105cej na cmentarz. Z granicznego starodrzewu zachowa\u0142o si\u0119 niewiele, ale przetrwa\u0142 pot\u0119\u017cny d\u0105b \u2014 pomnik przyrody o obwodzie pnia oko\u0142o 450 centymetr\u00f3w. Odr\u0119bnym obiektem jest cmentarz rodowy von Puttkamer\u00f3w na kopcu przy drodze na wsch\u00f3d od dawnego folwarku; to tam zosta\u0142y fragmenty nagrobk\u00f3w tego rodu.\n\nKar\u017cniczka \u2014 do 1937 roku Deutsch Karstnitz, potem Karstnitz \u2014 le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Od 1686 roku maj\u0105tek \u2014 kupiony od von Hebron\u00f3w \u2014 nale\u017ca\u0142 do rodu von Puttkamer i pozostawa\u0142 w jego r\u0119kach 259 lat, do 1945. W XVIII wieku powsta\u0142 barokowy pa\u0142ac na wodzie.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Kar\u017cniczka, po niemiecku Deutsch Karstnitz (Teutsch-Carstnitz), nale\u017ca\u0142a do parafii w Zag\u00f3rzycy (Sageritz) w synodzie s\u0142upskim, a tutejszy dw\u00f3r mia\u0142 w zag\u00f3rzyckim ko\u015bciele w\u0142asn\u0105 \u0142aw\u0119 (Kirchenstand). W 1784 roku Kar\u017cniczka liczy\u0142a 18 dym\u00f3w i mia\u0142a nauczyciela. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; parafia w Zag\u00f3rzycy nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej, a jej ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1696 do 1945 roku.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Deutsch-Carstnitz, licz\u0105cy 939 hektar\u00f3w, z m\u0142ynem wodnym, nale\u017ca\u0142 do von Puttkamera. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w obwodzie dworskim Deutsch Karstnitz 240 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w. W 1905 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Henning von Puttkamer, a dzier\u017cawi\u0142 go Ulrich von Puttkamer. W 1911 roku Ulrich by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem, ale mieszka\u0142 w P\u0119zinie (Pansin) w powiecie szadzkim, a Kar\u017cniczk\u0105 kierowali w jego imieniu administratorzy. Wed\u0142ug Pagla rozleg\u0142e za\u0142o\u017cenia parkowe urz\u0105dzi\u0142 Ulrich von Puttkamer, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 maj\u0105tek w 1908 roku.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b 8 marca 1945 roku. Ostatni w\u0142a\u015bciciel, Bogislaw von Puttkamer, walczy\u0142 w 1945 roku jako \u017co\u0142nierz i trafi\u0142 do niewoli ameryka\u0144skiej; jego rodzina uciek\u0142a drog\u0105 morsk\u0105. Wie\u015b pozostawa\u0142a pod zarz\u0105dem sowieckim a\u017c do pa\u017adziernika 1951 roku, a ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono. Straty wojny i wysiedlenia wynios\u0142y 18 poleg\u0142ych, 6 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 23 zaginionych. W Republice Federalnej Niemiec odnaleziono p\u00f3\u017aniej 159 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w, a w NRD 34. Pa\u0142ac sp\u0142on\u0105\u0142 po podpaleniach w 2009 i 2012 roku i dzi\u015b jest ruin\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 947; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kar\u017cniczka (Karstnitz) \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, cmentarze.slupsk.pl; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 176\u2013177, poz. 180; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 590\u2013593; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 32, has\u0142o Kar\u017cniczka; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 947\u2013948; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 178\u2013179; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 168; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 180; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 165.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kar\u017cniczka (Karstnitz) \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 590\u2013593","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 947","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 947\u2013948","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 178\u2013179","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 168","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 180","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 165","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0522","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4922125,"lng":17.2300351,"name_de":"Karstnitz (do 1937 Deutsch Karstnitz)","name_pl":"Kar\u017cniczka \u2014 wiejski cmentarz ewangelicki w lesie na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0105ty, po niemiecku Kanten, le\u017c\u0105 w gminie Pas\u0142\u0119k, w dawnym powiecie Preu\u00dfisch Holland. Tutejszy cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono wed\u0142ug studium gminy Pas\u0142\u0119k w drugiej po\u0142owie XIX wieku; ma oko\u0142o 0,7 hektara powierzchni.\n\nMiejsce wybrano na wzniesieniu, w s\u0105siedztwie niewielkiego lasu. Do cmentarza prowadzi aleja lipowa, biegn\u0105ca star\u0105 drog\u0105 z K\u0105t\u00f3w do \u015aliwic. Z dawnej zabudowy przetrwa\u0142y pozosta\u0142o\u015bci kaplicy cmentarnej, a stan zachowania ca\u0142o\u015bci opis ewidencyjny ocenia jako z\u0142y. Lepiej zachowa\u0142a si\u0119 kompozycja zieleni \u2014 d\u0119by, klony i lipy; wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 w niej okaza\u0142y buk czerwonolistny, kt\u00f3rego pie\u0144 ma wed\u0142ug tego samego opisu ponad trzy i p\u00f3\u0142 metra w pier\u015bnicy (pomiar na wysoko\u015bci piersi).\n\nCmentarz jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w razem z alej\u0105 dojazdow\u0105. \ud83d\udfe1 Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa (stan na 30 czerwca 2026 roku) nazywa go \u201ecmentarzem rodowym rodziny zu Dohna, z alej\u0105 dojazdow\u0105\u201d, datuje na XVIII wiek i podaje numer A-2007 oraz decyzj\u0119 z 5 listopada 2016 roku; rejestr Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w Olsztynie nazywa obiekt \u201ecmentarzem z alej\u0105 dojazdow\u0105\u201d, bez datowania i bez nazwiska rodziny, i podaje numer A-4239 oraz decyzj\u0119 z 5 listopada 2002 roku (znak SOZ-4290-IZN-5340-153/2002). Studium gminy Pas\u0142\u0119k opisuje go jako cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku, wpisany 5 listopada 2002 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku wymienia t\u0119 miejscowo\u015b\u0107, pod nazw\u0105 Canthen, w parafii Zielonka Pas\u0142\u0119cka (Gr\u00fcnhagen), licz\u0105cej 2598 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k\u201d; wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych wpisanych do rejestru, powiat elbl\u0105ski, gmina Pas\u0142\u0119k; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w Olsztynie, stan na 10 pa\u017adziernika 2026 roku; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mapcarta.com","url":"https://mapcarta.com/W801342815"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1043","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.99537,"lng":19.6164,"name_de":"Kanten","name_pl":"K\u0105ty \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Kczewie za\u0142o\u017cono na po\u0142udnie od zabudowa\u0144; dzi\u015b le\u017cy przy polnej drodze rozdzielaj\u0105cej pola uprawne i \u0142\u0105ki. Wiod\u0105 do niego dwie aleje \u2014 jedna obsadzona d\u0119bami, druga, skrajna, klonami. Z braku opieki pojawi\u0142y si\u0119 liczne samosiewy, ale zachowa\u0142o si\u0119 wiele fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w i czytelny pozosta\u0142 uk\u0142ad rz\u0119d\u00f3w i kwater. Formy pomnik\u00f3w s\u0105 r\u00f3\u017cne: krzy\u017ce kamienne oraz \u017celiwne, pe\u0142ne i a\u017curowe; wi\u0119kszo\u015b\u0107 mogi\u0142 wydzielono kamiennymi ramami. Jeden z \u017celiwnych krzy\u017cy nosi inskrypcj\u0119 z 1907 roku.\n\nKczewo, do 1945 roku Egsow, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142awie\u0144skim w rejencji koszali\u0144skiej, a administracyjnie w gminie Bzowo i tamtejszym okr\u0119gu urz\u0119dowym. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Kczewo mia\u0142o nauczyciela, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w S\u0142onowicach (Schl\u00f6nwitz) nale\u017ca\u0142 do synodu s\u0142awie\u0144skiego. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 143 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w S\u0142onowicach, po niemiecku Gro\u00df Schl\u00f6nwitz, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym s\u0142awie\u0144skim Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej; ostatnim niemieckim duszpasterzem by\u0142 pastor Otto Range.\n\nW marcu 1945 roku teren zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a po wojnie wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Polski. Dw\u00f3r rozebrano, ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a dzisiejsi mieszka\u0144cy s\u0105 rzymskimi katolikami i nale\u017c\u0105 do parafii w S\u0142onowicach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 871; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 117; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (wyd. 1898), powiat Schlawe, s. 156\u2013157, poz. 149.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\", 2013, s. 117 (has\u0142o Kczewo)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 871","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0581","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.36928,"lng":16.86852,"name_de":"Egsow","name_pl":"Kczewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w K\u0119b\u0142owie le\u017cy w lesie, poza zabudowaniami wsi, na dzia\u0142ce 714. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 9 wykazu gminy Luzino i nazywa reliktem cmentarza ewangelickiego dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. Stoi na nim kamie\u0144 z kaszubskim napisem \u201eCerpisko\u201d. Dzi\u015b jest niemal zatarty. Datowania ani powierzchni ewidencja nie podaje.\n\nK\u0119b\u0142owo, po niemiecku Kamlau, by\u0142o maj\u0105tkiem szlacheckim w powiecie Neustadt in Westpreu\u00dfen; dzi\u015b le\u017cy w powiecie wejherowskim, w gminie Luzino. Wie\u015b wzmiankowano w 1354 roku. W drugiej po\u0142owie XVI wieku Atlas historyczny Prus Kr\u00f3lewskich notuje K\u0119b\u0142owo jako wie\u015b szlacheck\u0105 w powiecie puckim i w parafii luzi\u0144skiej, z w\u0142asnym m\u0142ynem. Rejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku \u2014 oba wpisy wydawca uto\u017csamia z K\u0119b\u0142owem \u2014 notuje pod nazw\u0105 Kamelaw, w parafii luzi\u0144skiej, sze\u015b\u0107 zrzebi, czyli dzia\u0142\u00f3w gruntu, od kt\u00f3rych podatek zap\u0142aci\u0142 szlachcic Micha\u0142 Lubocki. W dopisku z 1571 roku, pod nazw\u0105 Kamelow i w parafii G\u00f3ra, rejestr notuje 18 zrzebi, z kt\u00f3rych po\u0142ow\u0119 \u2014 razem z dziedzicznym ko\u0142em m\u0142y\u0144skim i karczm\u0105 \u2014 opodatkowa\u0142 szlachcic Jan Lubocki. Wykaz wsi parafii Luzino w zbiorze wizytacji archidiakonatu pomorskiego zasta\u0142 K\u0119b\u0142owo jako wy\u0142\u0105czn\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 pan\u00f3w Lubockich, a mieszkaj\u0105cych w nim czternastu ch\u0142op\u00f3w tak ubogich, \u017ce nie p\u0142acili mesznego \u2014 korca \u017cyta i tyle\u017c owsa \u2014 do kt\u00f3rego byli zobowi\u0105zani. Datowanie tego zapisu jest niepewne: Franz Schultz odnosi go do wiadomo\u015bci ko\u015bcielnych z oko\u0142o 1600 roku, wydawca zbioru za\u015b wywodzi ca\u0142\u0105 t\u0119 parti\u0119 z kodeksu pelpli\u0144skiego, opisanego jako wizytacja biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku.\n\nPo Lubockich przyszli Czapscy \u2014 oko\u0142o 1624 roku wie\u015b by\u0142a miejscowo\u015bci\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 ich czterocz\u0142onowego klucza i to tutaj dor\u0119czano im pozwy. W Wielkanoc 1692 roku zmar\u0142 bezpotomnie Peter Czapski, dziedzic Luboczyna i K\u0119b\u0142owa, \u0142awnik puckiego dystryktu szlacheckiego. Jan Jerzy Czapski zastawi\u0142 dobra 1 sierpnia 1725 roku u von Rybi\u0144skiego, a w 1758 roku przej\u0119li je Przebendowscy. W 1789 roku K\u0119b\u0142owo by\u0142o szlacheckim folwarkiem i wsi\u0105 o 17 paleniskach. Od 1834 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do landrata barona von Platena. W wyniku umowy notarialnej z 18 maja 1855 roku i um\u00f3w s\u0105dowych z 1860 i 1864 roku maj\u0105tek rozdzielono na K\u0119b\u0142owo, Platenrode z m\u0142ynem k\u0119b\u0142owskim i Schlo\u00df Platen. K\u0119b\u0142owo, licz\u0105ce w\u00f3wczas 3390 m\u00f3rg, przesz\u0142o do Johannesa von Bernutha, potem do Gr\u00f6nwalda i Wolschon\u00f3w; ostatnimi w\u0142a\u015bcicielami byli Louis Wolschon z 849 hektarami i Johanna Schr\u00f6der z domu von Burger z 533 hektarami, a \u0142\u0105czna liczba mieszka\u0144c\u00f3w wynosi\u0142a 540. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych zastawione przez Czapskich dobra kupi\u0142 ostatecznie w 1782 roku Jan Nepomucen Przebendowski, na mocy umowy z opiekunami i matk\u0105 ma\u0142oletnich Czapskich, Adelgund\u0105 z domu von Wobeser; od 1796 roku nale\u017ca\u0142y one do hrabi\u00f3w Przebendowskich, a w latach 1800\u20131802 przesz\u0142y na Karola Zabokrzyckiego.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 101 mieszka\u0144c\u00f3w: 9 luteran\u00f3w i 92 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Bolszewo (Bohlschau). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Kamlau* 49 budynk\u00f3w mieszkalnych i 606 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 376 ewangelik\u00f3w i 230 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu trzy gospodarstwa ch\u0142opskie. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bolszewie; katolicy \u2014 do parafii w Luzinie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Bolszewie, katolicy do parafii w Luzinie; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego tu nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Spis z 1 grudnia 1885 roku wymienia Kamlau w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu Neustadt: jedena\u015bcie miejscowo\u015bci, 45 dom\u00f3w, 95 gospodarstw domowych, 547 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 281 m\u0119\u017cczyzn i 266 kobiet \u2014 w tym 185 ewangelik\u00f3w i 362 katolik\u00f3w; r\u00f3wnie\u017c on, podobnie jak spis z 1 grudnia 1910 roku, wskazuje parafi\u0119 w Bolszewie. W spisie z 1 grudnia 1890 roku obw\u00f3d dworski liczy\u0142 554 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 139 ewangelik\u00f3w; Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, naliczy\u0142 w\u015br\u00f3d nich 120 Niemc\u00f3w i dziewi\u0119tnastu Kaszub\u00f3w. W 1910 roku obw\u00f3d dworski liczy\u0142 635 os\u00f3b, w tym 124 ewangelik\u00f3w, przy 222 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 czterdziestu ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d 679 mieszka\u0144c\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o wtedy 635 os\u00f3b, niemieck\u0105 44.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Bolszewo (Bohlschau) i podaje tu 93 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 448\u2013449; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae\u201d, s. 471; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 164\u2013165, nr 104; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 60, poz. 69; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), poz. 68; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1499 (s. 170); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 176\u2013177, pozycja 154; \u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 124; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 61; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 277, 285; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1499 (s. 170)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 176\u2013177, pozycja 154","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 448\u2013449","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Luzino na lata 2026\u20132029, uchwa\u0142a nr XXX/259/2026 Rady Gminy Luzino z dnia 28 wrze\u015bnia 2026 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2026, poz. 3902, s. 87\u201388","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2026&book=0&position=3902"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0175","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_keblowo_nw/lowcze__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.59656,"lng":18.09702,"name_de":"Kamlau","name_pl":"K\u0119b\u0142owo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0119b\u0142owo Nowowiejskie, do 1945 roku Kamelow, to wie\u015b ulic\u00f3wka nad rzek\u0105 Kisewk\u0105, w dawnym powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Dawny cmentarz ewangelicki le\u017cy w po\u0142owie drogi do \u0141owcza, kt\u00f3re Marek Drzewiecki obja\u015bnia jako \u201eg\u00f3rne lub ma\u0142e K\u0119b\u0142owo\u201d, przy samej drodze, na wzg\u00f3rzu, kt\u00f3rego niemal ca\u0142y wierzcho\u0142ek zajmuje. Wyra\u017anych granic nie ma, ale obszar mo\u017cna oszacowa\u0107 na oko\u0142o 70 na 40 metr\u00f3w. Prowadzi\u0142y tu dwie bramy \u2014 po\u0142udniowa od strony \u0141owcza i p\u00f3\u0142nocna od K\u0119b\u0142owa \u2014 obie zachowane do dzi\u015b w formie filar\u00f3w; do p\u00f3\u0142nocnej wiod\u0142y kamienne schody. Po murze od p\u00f3\u0142nocy i po\u0142udnia nie zosta\u0142o \u015bladu; wschodni\u0105 granic\u0119 wyznacza skarpa wzg\u00f3rza z resztkami starodrzewu, zachodni\u0105 \u2014 pola uprawne.\n\nPi\u0119kne stare d\u0119by rosn\u0105 przy bramie p\u00f3\u0142nocnej i to od tej strony zaczynaj\u0105 si\u0119 poch\u00f3wki, ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 a\u017c na szczyt. Teren dzieli si\u0119 na trzy cz\u0119\u015bci. Przy bramie biegnie \u015bcie\u017cka; po jej lewej stronie le\u017c\u0105 du\u017ce groby rodzinne, po prawej pojedyncze, u\u0142o\u017cone w wyra\u017ane rz\u0119dy pod g\u00f3r\u0119. Na dw\u00f3ch trzecich wysoko\u015bci wzg\u00f3rza niski betonowy murek zmienia uk\u0142ad na poprzeczny, a g\u0119ste zakrzaczenie utrudnia tam dost\u0119p. Na szczycie le\u017c\u0105 groby najbardziej r\u00f3\u017cnorodne \u2014 dzieci\u0119ce, pojedyncze i rodzinne, w tym jeden o rzadko spotykanych s\u0142upkach ogrodzenia \u0142\u0105czonych niegdy\u015b kwadratowymi pr\u0119tami stalowymi. Le\u017cy tam te\u017c kupka czerwonych cegie\u0142; wed\u0142ug miejscowych opowie\u015bci sta\u0142a tu niegdy\u015b ma\u0142a kapliczka albo wi\u0119kszy grobowiec. Element\u00f3w metalowych nie zachowa\u0142o si\u0119 prawie wcale. Na nielicznych betonowych krzy\u017cach daj\u0105 si\u0119 jeszcze odczyta\u0107 inskrypcje, w tym daty \u015bmierci z 1937 i 1940 roku. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje jako zabytkowy cmentarz w K\u0119b\u0142owie, gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska, na dzia\u0142ce 231; nie nale\u017cy go myli\u0107 z reliktem cmentarza ewangelickiego dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku w K\u0119b\u0142owie w gminie Luzino (dzia\u0142ka 714).\n\nK\u0119b\u0142owo ma s\u0142owia\u0144sk\u0105 nazw\u0119, a najstarsza wzmianka o nim pochodzi z 1402 roku. Wie\u015b by\u0142a rolniczym zapleczem L\u0119borka, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142a \u2014 tak jak Lubowidz i Nowa Wie\u015b; nadanie to potwierdzi\u0142 w 1507 roku Bogus\u0142aw X, a dokument z 1658 roku utrzyma\u0142 j\u0105 jako lenno miasta, co po\u015bwiadczy\u0142 elektor brandenburski. Dzia\u0142a\u0142a tu cegielnia, kt\u00f3r\u0105 kamera l\u0119borska sprzeda\u0142a jako deficytow\u0105. W 1784 roku K\u0119b\u0142owo nale\u017ca\u0142o do d\u00f3br w\u0142asnych miasta L\u0119borka i le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od niego, w dolinie nad strumieniem. Wok\u00f3\u0142 ros\u0142y lasy d\u0119bowe, \u015bwierkowe i olchowe, a mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Garczegorzu (Garzigar). Wed\u0142ug Br\u00fcggemanna w 1784 roku mieszka\u0142o tu czterech ch\u0142op\u00f3w, trzech cha\u0142upnik\u00f3w i so\u0142tys \u2014 razem dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w. W pierwszej po\u0142owie XIX wieku ch\u0142opi z K\u0119b\u0142owa wykupili si\u0119 z czynszu na rzecz L\u0119borka i stali si\u0119 samodzielnymi gospodarzami, a ludno\u015b\u0107 ros\u0142a: 233 mieszka\u0144c\u00f3w w 1875 roku i 276 w 1910. Nieopodal wsi, w le\u015bnym w\u0105wozie, le\u017cy sjenitowy g\u0142az narzutowy, jeden z najwi\u0119kszych na ziemi l\u0119borskiej, zwany Szerokim Kamieniem. W okresie mi\u0119dzywojennym od\u0142upanymi z niego p\u0142ytami wyk\u0142adano chodniki w L\u0119borku, a miejscowa ludno\u015b\u0107 wi\u0105za\u0142a z nim dwie opowie\u015bci: o skarbie, kt\u00f3ry odczarowa\u0107 mo\u017ce tylko m\u0142odzieniec urodzony w niedziel\u0119, je\u015bli znajdzie si\u0119 tu w noc \u015bwi\u0119toja\u0144sk\u0105, i o zakl\u0119tym zamku, kt\u00f3ry wybawi kto\u015b przyby\u0142y o sob\u00f3tkowej p\u00f3\u0142nocy z leszczynow\u0105 r\u00f3\u017cd\u017ck\u0105.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy K\u0119b\u0142owo nie mia\u0142o. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Garczegorzu (Garzigar) w synodzie l\u0119borskim. W\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii Ernst M\u00fcller wymienia w 1912 roku \u201eCarmielow\u201d; wie\u015b do tej parafii przypisuje spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry naliczy\u0142 w gminie wiejskiej Kamelow 223 ewangelik\u00f3w i 31 katolik\u00f3w. Katolicy podlegali parafii w L\u0119borku, a urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Nowej Wsi (Neuendorf). Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 635,6 hektara, 30 dom\u00f3w i 252 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 239 ewangelik\u00f3w i trzynastu katolik\u00f3w, z t\u0105 sam\u0105 parafi\u0105 ewangelick\u0105. Wed\u0142ug Franza Schultza w Garczegorzu wzniesiono ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w 1740 roku, a kolejny w 1817 roku; obecny, neogotycki, Drzewiecki opisuje jako budowany w latach 1817\u20131897, a roku 1897 Schultz nie podaje. Urz\u0119dowy wykaz parafii prowincji Pomorze z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku podaje dla Garczegorza 1400 dusz i kolejne 1300 w gminie filialnej w Nowej Wsi L\u0119borskiej.\n\n\u0141owcze (J\u00e4gerhof), nazywane g\u00f3rnym albo ma\u0142ym K\u0119b\u0142owem, nie mia\u0142o samodzielno\u015bci komunalnej: Schultz wymienia je w\u015br\u00f3d osad powiatu bez w\u0142asnego samorz\u0105du, w wi\u0119kszo\u015bci \u2014 jak pisze \u2014 nowszego pochodzenia, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje je jako cz\u0119\u015b\u0107 gminy wiejskiej Kamelow, z jednym budynkiem mieszkalnym i 12 mieszka\u0144cami. Obok przysi\u00f3\u0142ka bieg\u0142 dawny trakt furma\u0144ski z Gda\u0144ska do S\u0142upska, prowadz\u0105cy wysokim brzegiem doliny \u0141eby \u201ebei J\u00e4gerhof und Miggow vor\u00fcber\u201d. Oko\u0142o 1912 roku jedna z dw\u00f3ch gosp\u00f3d K\u0119b\u0142owa, nale\u017c\u0105ca do Bergander\u00f3w, sta\u0142a w \u0141owczu. Osad\u0119 zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 10 marca 1945 roku.\n\nWie\u015b nale\u017cy dzi\u015b do rzymskokatolickiej parafii Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Nowej Wsi L\u0119borskiej; diecezjalny wykaz parafii wymienia w\u015br\u00f3d jej ko\u015bcio\u0142\u00f3w filialnych \u015bwi\u0105tyni\u0119 Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy w K\u0119b\u0142owie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 249; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 35\u201336, 41 i 339; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a K\u0119b\u0142owo Nowowiejskie \u2014 Kamelow i Garczegorze \u2014 Garzigar; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Messtischblatt 1:25 000, ark. 1472 L\u0119bork (Lauenburg) 1937; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 WEZ gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1039\u20131040; Diecezja Pelpli\u0144ska, karta parafii Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Nowej Wsi L\u0119borskiej (diecezja-pelplin.pl, stan z 11 listopada 2026 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 K\u0119b\u0142owo Nowowiejskie, gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":"http://web.archive.org/web/20160803190228/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/46-keblowo-nowowiejskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a K\u0119b\u0142owo Nowowiejskie \u2014 Kamelow i Garczegorze \u2014 Garzigar (poz. 31)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, s. 186, poz. 17","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Garzigar, s. 249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) \u2014 wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), punkt 5","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, ark. 1472 L\u0119bork (Lauenburg) 1937","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 WEZ gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1039\u20131040","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Parafia pw. Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Nowej Wsi L\u0119borskiej \u2014 Diecezja Pelpli\u0144ska (stan z 11 listopada 2026 roku)","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-niepokalanego-poczecia-najswietszej-maryi-panny-w-nowej-wsi-leborskiej/"}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0870","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_keblowo_nw/lowcze__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.57265,"lng":17.788265,"name_de":"Kamelow","name_pl":"K\u0119b\u0142owo Nowowiejskie / \u0141owcze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w K\u0119picach, do 1945 roku Hammerm\u00fchle, za\u0142o\u017cono wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego pod koniec XIX wieku, po zachodniej stronie \u00f3wczesnej drogi g\u0142\u00f3wnej i linii kolejowej, na wysoko\u015bci budynku szko\u0142y. Z pierwotnego zagospodarowania zosta\u0142o niewiele, ale cmentarz jest czynny i s\u0142u\u017cy jako cmentarz parafialny. Od wschodu s\u0105siaduje z nim ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony w latach 1975\u20131976, a dalej wzd\u0142u\u017c wschodniej granicy zabudowa mieszkaniowa. Na cmentarzu stoi dawny pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej; w 1999 roku umieszczono na nim now\u0105 tablic\u0119 z napisem \u201eZum Gedenken den Toten von Hammerm\u00fchle\u201d (\u201ePami\u0119ci zmar\u0142ych z Hammerm\u00fchle\u201d).\n\nK\u0119pice wyros\u0142y z papierni, kt\u00f3r\u0105 w 1868 roku postawi\u0142 nad Wieprz\u0105 Otto von Bismarck na dobrach Warcino, nabytych rok wcze\u015bniej. Osada nale\u017ca\u0142a do powiatu miasteckiego w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicka: w 1925 roku na 1575 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 1534 ewangelik\u00f3w i 11 katolik\u00f3w, a w 1939 roku osada liczy\u0142a 2170 os\u00f3b. Ko\u015bcielnie wchodzi\u0142a w sk\u0142ad ewangelickiej parafii w Osowie, po niemiecku Wussow, w synodzie s\u0142awie\u0144skim.\n\nOsada mia\u0142a te\u017c w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, kt\u00f3ry nie przetrwa\u0142.\n\n6 marca 1945 roku osad\u0119 zaj\u0119\u0142y, bez wi\u0119kszych walk, wojska radzieckie. Niemc\u00f3w wysiedlono, w 1947 roku przemianowano j\u0105 na K\u0119pice, a w 1967 roku K\u0119pice otrzyma\u0142y prawa miejskie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 co do datowania. W opracowaniu dawnego powiatu miasteckiego przypuszcza si\u0119, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz powsta\u0142y w latach 1925\u20131935; monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego datuje cmentarz na koniec XIX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 103; Heimatkreis Rummelsburg in Pommern, strona osady Hammerm\u00fchle (rummelsburg.de); niemiecka Wikipedia, has\u0142o \u201eK\u0119pice\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0567","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24278,"lng":16.88967,"name_de":"Hammerm\u00fchle","name_pl":"K\u0119pice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0119piny Ma\u0142e, po niemiecku Zeyersvorderkampen, to wie\u015b ol\u0119derska na \u017cu\u0142awskim brzegu Nogatu; w latach 1920\u20131939 rzeka stanowi\u0142a tu granic\u0119 pa\u0144stwow\u0105. Cmentarz mennonicki za\u0142o\u017cono na pocz\u0105tku XIX wieku, w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi. Do dzi\u015b stoi kilka tumb i coko\u0142\u00f3w oraz p\u0142yta Dietricha i Agathe Wiebe, le\u017cy te\u017c fragment ceramicznej rze\u017aby; obiekt jest zaniedbany. W arkuszu gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski ewidencja wymienia obiekt pod pozycj\u0105 31 jako \u201ecmentarz menonicki\u201d w K\u0119pinach Ma\u0142ych, z adresem \u201eK\u0119piny-Laszka\u201d, bez daty i bez opisu; dat\u0119 \u201epocz\u0105tek XIX wieku\u201d podaj\u0105 Bia\u0142e Karty konserwatorskie. Do rejestru zabytk\u00f3w cmentarz nie zosta\u0142 wpisany.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku kr\u00f3lewska wie\u015b ch\u0142opska Zeyersvordercampen liczy\u0142a 503 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 352 ewangelik\u00f3w, 19 katolik\u00f3w i 132 mennonit\u00f3w. W 1869 roku we wsi by\u0142o 46 gospodarstw ch\u0142opskich i dwie zagrody cha\u0142upnicze. Sta\u0142y w niej 62 budynki mieszkalne. Katolicy nale\u017celi do parafii w Elbl\u0105gu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nS\u0142ownik geograficzny opisuje wie\u015b jako w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105, z poczt\u0105 w Zeyer, o obszarze 980 hektar\u00f3w, w tym 295 roli ornej, 222 \u0142\u0105k i 57 lasu, ze szko\u0142\u0105 na miejscu. Dodaje, \u017ce tutejsze k\u0119py rz\u0105d podzieli\u0142 na 18 dzia\u0142\u00f3w po dwie w\u0142\u00f3ki i 14 morg\u00f3w che\u0142mi\u0144skich i w 1787 roku pu\u015bci\u0142 w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zaliczy\u0142 wie\u015b do powiatu elbl\u0105skiego i wykaza\u0142 w niej 480 mieszka\u0144c\u00f3w: 352 ewangelik\u00f3w, 28 katolik\u00f3w i stu innych chrze\u015bcijan. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 436 mieszka\u0144c\u00f3w: 342 ewangelik\u00f3w, 9 katolik\u00f3w i 85 innych chrze\u015bcijan. Ewangelicy nale\u017celi do parafii Zeyer i Jungfer, czyli do K\u0119pek i Marz\u0119cina, a katolicy do parafii \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja w Elbl\u0105gu; tak podaj\u0105 oba wykazy gmin, z 1885 i z 1905 roku. Agathon Harnoch wymienia w 1890 roku K\u0119piny w\u015br\u00f3d wsi parafii ewangelickiej Jungfer, czyli Marz\u0119cina, przypisanych do tamtejszych szk\u00f3\u0142. W 1890 roku parafia Jungfer liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 2150 dusz ewangelickich, a na jej obszarze mieszka\u0142o te\u017c 481 mennonit\u00f3w.\n\nGranic\u0119 na Nogacie wyznaczy\u0142 traktat wersalski (artyku\u0142 28): w latach 1920\u20131939 wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie Gro\u00dfes Werder Wolnego Miasta Gda\u0144ska, z siedzib\u0105 w Nowym Dworze Gda\u0144skim, a w latach 1939\u20131945 w Rzeszy. S\u0105siednie Zeyersniederkampen, dzi\u015b K\u0119piny Wielkie, pozosta\u0142o po stronie niemieckiej, w powiecie elbl\u0105skim.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. S\u0142ownik geograficzny umieszcza wie\u015b w powiecie malborskim, a spis z 1885 roku \u2014 w elbl\u0105skim.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza cz\u0119\u015b\u0107 tej miejscowo\u015bci do parafii Marz\u0119cino (Jungfer) i podaje w niej 75 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); zulawy.infopl.info \u2014 Cmentarze i stele mennonickie na \u017bu\u0142awach; zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Cmentarze i stele mennonickie na \u017bu\u0142awach; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, powiat elbl\u0105ski, s. 6, poz. 91; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat elbl\u0105ski, poz. 78 (strony druku 42\u201343); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XIV, has\u0142o Zeyersvorderkampen; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 415; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Traktat pokoju podpisany w Wersalu 28 czerwca 1919 roku, cz\u0119\u015b\u0107 II, artyku\u0142 28; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 95, pozycja 255; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info \u2014 Cmentarze i stele mennonickie na \u017bu\u0142awach","url":"https://zulawy.infopl.info/region/architektura-zulaw-wislanych/cmentarze","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cmentarze i stele mennonickie na \u017bu\u0142awach \u2014 zulawy.infopl.info / Zabytek.pl"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Cmentarze i stele mennonickie na \u017bu\u0142awach","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cmentarze i stele mennonickie na \u017bu\u0142awach \u2014 zulawy.infopl.info / Zabytek.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Elbing, s. 6 poz. 91 (\u201eZeyersvorderkampen\")","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 95, pozycja 255","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0423","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.212403,"lng":19.288184,"name_de":"Zeyersvorderkampen","name_pl":"K\u0119piny Ma\u0142e \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w K\u0119pinach Ma\u0142ych (niem. Zeyersvorderkampen [?] \u2014 polska Wikipedia podaje wariant \u201eZeyerniederkampen\"), wsi na \u017bu\u0142awach nad Nogatem, w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski. Miejscowo\u015b\u0107 ma rodow\u00f3d ol\u0119derski. Do 1920 nale\u017ca\u0142a do Kreis Marienburg w Prusach Zachodnich (rej. Gda\u0144sk), a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska (Kreis Grosses Werder) \u2014 historyczna granica gda\u0144sko-pruska bieg\u0142a w\u0142a\u015bnie t\u0119dy, dzi\u015b jest to granica wojew\u00f3dztw pomorskiego i warmi\u0144sko-mazurskiego. Zachowany cmentarz jest MENNONICKI (anabaptystyczny), a wi\u0119c zwi\u0105zany z odr\u0119bn\u0105 od luteran wsp\u00f3lnot\u0105 ol\u0119dersk\u0105 \u017bu\u0142aw; z powodu s\u0142abego dojazdu bywa coraz rzadziej odwiedzany, m.in. przez niemieckie grupy, w tym menonit\u00f3w. W samej wsi nie potwierdzono ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy \u2014 obiektem jest sam cmentarz. Parafia ewangelicko-lutera\u0144ska/unijna oraz macierzysta gmina mennonicka wymagaj\u0105 dalszego ustalenia.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Katalog Zabytk\u00f3w Osadnictwa Holenderskiego \u2014 Zeyersvorderkampen","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=351"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0464","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.22736,"lng":19.274096,"name_de":"Zeyersvorderkampen","name_pl":"K\u0119piny Ma\u0142e \u2014 cmentarz mennonicki (Zeyersvorderkampen)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0119pki \u2014 do 1945 roku Zeyer \u2014 to wie\u015b nad Nogatem na \u017bu\u0142awach Wi\u015blanych. Przed 1920 rokiem le\u017ca\u0142a w powiecie elbl\u0105skim; granica wytyczona w 1920 roku rozdzieli\u0142a tu ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119, a w latach 1939\u20131945 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nChodzi o dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-lutera\u0144ski, nie mennonicki. \u015awi\u0105tynia z 1663 roku stan\u0119\u0142a na prawym, wschodnim brzegu Nogatu, naprzeciw wsi, na terenie nale\u017c\u0105cym dzi\u015b do Bielnika Drugiego, i zast\u0105pi\u0142a starsz\u0105, wzniesion\u0105 w tym samym miejscu jeszcze w XIV wieku. By\u0142a to budowla ryglowa, a przy niej le\u017ca\u0142 cmentarz; krajowa ewidencja zabytk\u00f3w notuje w Bielniku Drugim cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku.\n\nWed\u0142ug atlasu historycznego Prus Kr\u00f3lewskich z drugiej po\u0142owy XVI wieku dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w Zeyer pod koniec XVI wieku zajmowali protestanci. Wed\u0142ug jednego z przekaz\u00f3w pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 tu Dawid Friedrich, kt\u00f3ry pojawi\u0142 si\u0119 w 1604 roku. Dawida Friedricha i rok 1604 podaje tak\u017ce Kerstan. Pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 wed\u0142ug niego Dawid Friedrich, kt\u00f3ry w 1604 roku odszed\u0142 do Myszewa; po nim przyszed\u0142 Klemens Bursch (u Hartwicha Burstius), nazwany \u201ebardzo sprawnym i \u017cwawym poet\u0105\u201d, kt\u00f3ry zmar\u0142 na K\u0119pkach w 1625 roku. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) po pierwszym pastorze Klemensie Burstiusie przyszed\u0142 do K\u0119pek w 1625 roku Piotr Venski, a po nim w 1656 roku Micha\u0142 Schulz, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1676 roku. Wed\u0142ug Hartwicha po Krzysztofie Herrmannie, kt\u00f3ry zmar\u0142 w K\u0119pkach w 1677 roku, przyszed\u0142 w 1678 roku Maciej Mann, w 1682 roku powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Elbl\u0105gu; po nim pastorem by\u0142 Krzysztof Porsch, a od 1688 roku Kasper Colerus, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1713 roku. Nast\u0119pnie przyszed\u0142 Miko\u0142aj Tolckemit m\u0142odszy, a w 1715 roku Jan Linck. Wed\u0142ug Hartwicha K\u0119pki by\u0142y wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y wie\u015b Tobe i zagrody w Ellerwald. Piotr Birecki (2021) wymienia K\u0119pki w\u015br\u00f3d wiejskich posiad\u0142o\u015bci Elbl\u0105ga, w kt\u00f3rych ko\u015bcio\u0142ach mieszcza\u0144stwo tego miasta fundowa\u0142o o\u0142tarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.\n\nWiele szczeg\u00f3\u0142\u00f3w dodaje Tolckemit (1753). Klemens Bursch (u Tolckemita Burschius) mimo stara\u0144 przy dw\u00f3ch wakatach \u2014 w ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a w Elbl\u0105gu i w Kmiecinie \u2014 nie otrzyma\u0142 awansu, zapewne, jak s\u0105dzi Tolckemit, dlatego, \u017ce gorliwie broni\u0142 nauki Kalwina. Powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na jego p\u0142yt\u0119 nagrobn\u0105, Tolckemit nie wie, na jakiej podstawie pewien r\u0119kopis podaje, \u017ce w 1625 roku rada go odprawi\u0142a, a jeden z hrabi\u00f3w Dohn\u00f3w przyj\u0105\u0142 go na duchownego dworskiego. Micha\u0142 Schulz, jak przypuszcza Tolckemit, popad\u0142 z powodu wieku w wielk\u0105 bied\u0119, i dlatego rada Elbl\u0105ga da\u0142a mu w 1672 roku adiunkta, Piotra Frantza, kt\u00f3ry pomaga\u0142 mu cztery lata. Krzysztof Herrmann urodzi\u0142 si\u0119 w 1628 roku w Pas\u0142\u0119ku, w 1660 roku zosta\u0142 pastorem w Marz\u0119cinie, a w 1676 roku rada przenios\u0142a go do K\u0119pek; zmar\u0142 24 czerwca 1677 roku, w 49. roku \u017cycia. Kasper Colerus (K\u00f6hler) by\u0142 synem pastora w Barth na Pomorzu Przednim; w K\u0119pkach straci\u0142 w po\u017carze wiele z dobytku. Miko\u0142aj Tolckemit m\u0142odszy, syn elbl\u0105skiego seniora Miko\u0142aja Tolckemita, urodzi\u0142 si\u0119 16 maja 1679 roku, od 1700 roku studiowa\u0142 w Kr\u00f3lewcu, a potem w Jenie, w 1706 roku obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w \u0141\u0119czu (Lenzen), po trzech latach Kmiecin, a w 1713 roku \u2014 przy s\u0142abym zdrowiu, ku zdziwieniu wielu \u2014 uci\u0105\u017cliw\u0105 parafi\u0119 w K\u0119pkach. Zmar\u0142 w 1714 roku, p\u00f3\u0142 roku po \u015bmierci ojca; og\u0142osi\u0142 drukiem dysertacj\u0119 \u201eDe emendatione calendarii\u201d (1701), bronion\u0105 pod kierunkiem kr\u00f3lewieckiego profesora Gotfryda Wegnera. Jan Linck zabiega\u0142 tu szczeg\u00f3lnie o nauczanie niewykszta\u0142conej m\u0142odzie\u017cy i wyda\u0142 \u201eZeyerische Catechismus-Lehre\u201d (Elbl\u0105g 1723) \u2014 katechizm, kt\u00f3ry Tolckemit uwa\u017ca\u0142 za udany i godny powszechnego u\u017cytku. Po Janie Hollandzie Tolckemit wymienia Henryka Cunoviusa (1735\u20131737) i od 1737 roku Micha\u0142a Poselgera.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w K\u0119pkach, po niemiecku Zeyer, za\u0142o\u017cono jeszcze w czasach krzy\u017cackich i kilkakrotnie powi\u0119kszano, ostatni raz w 1754 roku; by\u0142 gotycki w stylu, od p\u00f3\u0142nocy szachulcowy, od po\u0142udnia murowany, mia\u0142 snycerski o\u0142tarz i organy z 1727 roku, a w 1781 roku dostawiono do niego szachulcow\u0105 wie\u017c\u0119 wysoko\u015bci 143 st\u00f3p. Wed\u0142ug Kerstana star\u0105 wie\u017c\u0119 rozebrano w 1777 roku. Z inwentarza parafii Piotr Birecki przytacza wyposa\u017cenie: barokow\u0105 ambon\u0119, drewniane figury w prezbiterium, organy o 23 g\u0142osach z 1727 roku, odnowione w 1856 roku, z napisami z Izajasza 60,13 i Psalmu 150, oraz trzy okaza\u0142e \u017cyrandole, podarowane 28 marca 1717 roku przez Regin\u0119 Kramer. W 1789 roku topografia Goldbecka notuje Zeyer nad Nogatem jako wie\u015b z ko\u015bcio\u0142em lutera\u0144skim, licz\u0105c\u0105 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t cztery dymy.\n\nParafia nale\u017ca\u0142a do diecezji elbl\u0105skiej i prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne: chrzt\u00f3w od 1773 roku, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1785 roku. Mia\u0142a te\u017c kronik\u0119 parafialn\u0105, kontynuowan\u0105 jeszcze pod koniec XIX wieku. Wykaz ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra notuje ksi\u0119gi parafii Zeyer dopiero od 1773 roku.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Zeyer* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 22 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 65 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 93 budynki mieszkalne i 959 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 922 ewangelik\u00f3w, 20 katolik\u00f3w i 17 baptyst\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Elbl\u0105gu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka i sama stanowi\u0142a siedzib\u0119 parafii. Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 777 mieszka\u0144c\u00f3w: 748 ewangelik\u00f3w i 23 katolik\u00f3w, a 6 os\u00f3b zapisano jako innych chrze\u015bcijan. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 649 mieszka\u0144c\u00f3w: 631 ewangelik\u00f3w, 15 katolik\u00f3w i 3 innych chrze\u015bcijan. Ewangelicy nale\u017celi do parafii na miejscu, katolicy do parafii \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja w Elbl\u0105gu. S\u0142ownik geograficzny opisuje Zeyer jako wie\u015b powiatu elbl\u0105skiego z ko\u015bcio\u0142em parafialnym ewangelickim, stacj\u0105 pocztow\u0105 i szko\u0142\u0105 ewangelick\u0105, o obszarze 670 hektar\u00f3w, w tym 77 hektar\u00f3w roli ornej, 64 hektary \u0142\u0105k i 2 hektary lasu.\n\nMennonici \u017cyli w s\u0105siednich K\u0119pinach Ma\u0142ych i byli wsp\u00f3lnot\u0105 odr\u0119bn\u0105, kt\u00f3rej nie nale\u017cy \u0142\u0105czy\u0107 z lutera\u0144skim ko\u015bcio\u0142em w K\u0119pkach. W tej samej rubryce innych chrze\u015bcijan K\u0119piny Ma\u0142e maj\u0105 w 1885 roku 100 os\u00f3b na 480 mieszka\u0144c\u00f3w, podczas gdy K\u0119pki \u2014 sze\u015b\u0107.\n\nParafia w K\u0119pkach liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 4600 dusz; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a w roku sprawozdawczym zanotowano 187 chrzt\u00f3w, 97 konfirmacji, 28 \u015blub\u00f3w, 1869 komunikant\u00f3w i 137 pogrzeb\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 4401 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1878 roku Ernst Freytag. Wed\u0142ug Kerstana pastor Freytag (1878\u20131900) ws\u0142awi\u0142 si\u0119 pomoc\u0105 w czasie wielkiej powodzi w 1888 roku. Prasa z marca 1888 roku pokazuje, jak wygl\u0105da\u0142a wtedy wie\u015b. Wed\u0142ug korespondencji z Elbl\u0105ga z 22 marca bieda w K\u0119pkach by\u0142a wi\u0119ksza ni\u017c za ludzkiej pami\u0119ci: jedynym domem, w kt\u00f3rym da\u0142o si\u0119 mieszka\u0107, by\u0142a plebania, a w nocy ze \u015brody na czwartek koczowa\u0142o w niej ponad sto os\u00f3b. Berli\u0144ska \u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d opisywa\u0142a tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej, \u017ce wie\u015b le\u017cy po obu stronach Nogatu, po\u0142\u0105czonych promem, a ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebania stoj\u0105 na prawym, elbl\u0105skim brzegu; w nocy kl\u0119ski plebania by\u0142a tam jedynym pewnym schronieniem i st\u0142oczy\u0142o si\u0119 w niej trzysta os\u00f3b. We wrze\u015bniu 1888 roku pastor Freytag z K\u0119pek, zapisany na urz\u0119dowej li\u015bcie jako Freitag, otrzyma\u0142 z okazji tegorocznych powodzi Order Czerwonego Or\u0142a IV klasy. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu organy w 1902 roku. W grudniu 1900 roku berli\u0144ska \u201eDeutsche Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a wakat na parafii w K\u0119pkach w diecezji elbl\u0105skiej, z uposa\u017ceniem 3000 marek i obsad\u0105 przez konsystorz; w tym samym numerze poda\u0142a, \u017ce pastor Schm\u00f6kel z Kocza\u0142y zostaje pastorem w K\u0119pkach. W maju 1905 roku tutejszy pastor Ahlemann dzi\u0119kowa\u0142 w \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d za datki dla pogorzelc\u00f3w z K\u0119pek, o kt\u00f3re wcze\u015bniej prosi\u0142 na \u0142amach tej gazety. Zebrano 122,45 marki, a w\u015br\u00f3d ofiarodawc\u00f3w by\u0142 pastor Schm\u00f6kel, wtedy ju\u017c w Poczdamie.\n\nE. G. Kerstan, pastor w \u0141\u0119czu, w historii powiatu elbl\u0105skiego z 1925 roku zaznacza, \u017ce po wytyczeniu granicy w 1920 roku sam ko\u015bci\u00f3\u0142 z budynkami ko\u015bcielnymi, stoj\u0105cy na prawym brzegu Nogatu, pozosta\u0142 w powiecie elbl\u0105skim, a plebania we wsi przypad\u0142a Wolnemu Miastu Gda\u0144skowi \u2014 granica rozdzieli\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w K\u0119pkach liczy\u0142a wtedy 4221 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1911 roku Hans Schmidt.\n\n\u015awi\u0105tynia przetrwa\u0142a wojn\u0119, lecz po 1945 roku rozebrano j\u0105 do fundament\u00f3w. W 1985 roku wzniesiono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, po\u015bwi\u0119cony 15 czerwca tego roku przez biskupa Tadeusza Goc\u0142owskiego, a w 1989 roku erygowano parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Maksymiliana Kolbego.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Abraham Hartwich podaje inaczej: wed\u0142ug niego pierwszym pastorem ewangelickim na K\u0119pkach by\u0142 Klemens Burstius, powo\u0142any w 1611 roku, a Dawida Friedricha notuje on w 1616 roku w Myszewie. Wed\u0142ug Kerstana Dawid Friedrich w 1604 roku z K\u0119pek odszed\u0142 (w opisie wy\u017cej, wed\u0142ug jednego z przekaz\u00f3w: wtedy tu przyby\u0142); Hartwich notuje go w Myszewie dopiero w 1616 roku. Tolckemit (1753) wymienia Dawida Friedricha jako pierwszego pastora w K\u0119pkach i podaje, \u017ce w 1611 roku odszed\u0142 on do Myszewa, a Klemens Bursch przyszed\u0142 w tym samym roku. Micha\u0142a Schulza Hartwich notuje w K\u0119pkach od 1656 roku i podaje jego \u015bmier\u0107 w 1676 roku, a Tolckemit \u2014 od 1630 roku, przez 45 lat, do \u015bmierci 17 lipca 1675 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Clemens Bursch (1604), Peter Ventzki (1625\u20131629), Michael Schulz (1630), Christoph Porsch (1682\u20131688), Caspar Colerus (1688), Johann Holland (1725\u20131735), Johann Christian Schusterus (1792), Jacob Heinrich Schreiber (1797), Martin George Cuntius (1809), Heinrich Schumann (1857), Ernst Friedrich Wilhelm Freytag (1878), Hermann August Johannes Schm\u00f6kel (1900\u20131903), Julius Albert Rudolf Hans Schmidt (1911), Werner Henning (1934).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 659 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4674 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 14, 214, 220; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 420, 420\u2013421; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat elbl\u0105ski, poz. 89; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat elbl\u0105ski, poz. 76 (strony druku 42\u201343); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XIV, has\u0142o Zeyer; M. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, pozycja 92 (Zeyer, powiat elbl\u0105ski); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; has\u0142o o parafii \u015bwi\u0119tego Maksymiliana Kolbego w K\u0119pkach w Wikipedii; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 275; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 214; \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, pod redakcj\u0105 T. Paneckiego i M. S\u0142onia, cz\u0119\u015b\u0107 II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczeg\u00f3\u0142owe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 20, 29; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 222, 111, 213, 217, 220, 246; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 26; E. G. Kerstan, \u201eDie Geschichte des Landkreises Elbing\u201d, Elbing 1925, s. 417; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 40; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 95, pozycja 253; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 273, 310, 336; t. 2, s. 520; t. 3, s. 773, 830; t. 5, s. 1386; t. 6, s. 1602, 1605, 1619, 1657, 1661, 1663; t. 7, s. 1880; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 23 marca 1888 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 30 marca 1888 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 3 wrze\u015bnia 1888 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 18 grudnia 1900 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 25 maja 1905 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 104\u2013105, 133, 169, 196\u2013201 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41.*","built_year":1663,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia \u2014 Parafia \u015bw. Maksymiliana Kolbego w K\u0119pkach","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_%C5%9Bw._Maksymiliana_Kolbego_w_K%C4%99pkach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 275","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 420, 420\u2013421","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 14, 214, 220","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 95, pozycja 253","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 273, 310, 336; t. 2, s. 520; t. 3, s. 773, 830; t. 5, s. 1386; t. 6, s. 1602, 1605, 1619, 1657, 1661, 1663; t. 7, s. 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 23 marca 1888 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WNNP6THOPSOJMVE4IYLHGHXHHWSQEOAI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 30 marca 1888 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WU5PVHO572BHXCAUHZ4VZF4E6OQKXQLS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 3 wrze\u015bnia 1888 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/OWC5AOL3OEFCGILLMFAM7EVVPUGQHWNO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 18 grudnia 1900 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SXJ64MWI4CIZERXLWQM6QE33XC5SSM2J"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 25 maja 1905 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6KXCSOP5ALKBRBQDB7ZUEGCOBER65SMF"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 104\u2013105, 133, 169, 196\u2013201 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/7312/edition/7090/content"},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0428","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.190556,"lng":19.311389,"name_de":"Zeyer","name_pl":"K\u0119pki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Zeyer, nieistniej\u0105cy)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0119pniewo (po niemiecku Kampenau albo Campenau, a w zapisie z 1600 roku Campenew) le\u017cy na \u017bu\u0142awach, w gminie Markusy, przy dawnej granicy powiatu sztumskiego i Prus Wschodnich. Po mennonitach zosta\u0142 tu cmentarz; zachowa\u0142y si\u0119 z niego aleja lipowa i nagrobek rodziny Janzen w kszta\u0142cie kapelusza napoleo\u0144skiego.\n\nParafi\u0119 katolick\u0105 wie\u015b mia\u0142a w Thiergart, czyli w Tyrgardzie; jak podaje Bernhard Schmid, wcielono j\u0105 do tej parafii na mocy przywileju z 1337 roku. Dawniej wie\u015b nale\u017ca\u0142a do kr\u00f3lewskiej ekonomii malborskiej; lustracja z 1565 roku zasta\u0142a j\u0105 w do\u017cywotnim w\u0142adaniu Jana Kostki, kasztelana gda\u0144skiego i podskarbiego pruskiego, i opisa\u0142a jako \u201epust\u0105 dziedzin\u0119, w kt\u00f3rej nie masz gruntu rolnego, jeno pastwiska\u201d.\n\nTutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Lichtfelde, wsi w \u00f3wczesnym powiecie sztumskim, przy granicy powiatu malborskiego. Lichtfelde mia\u0142o i ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, i lutera\u0144ski. Tamtejsza gmina przesz\u0142a na luteranizm oko\u0142o 1552 roku i do 1668 roku zajmowa\u0142a star\u0105 far\u0119; potem, przegrawszy proces z katolickim proboszczem z Thiergart, budowa\u0142a sobie kolejne w\u0142asne ko\u015bcio\u0142y. 22 wrze\u015bnia 1793 roku po\u015bwi\u0119cono ostatni z nich, szachulcowy i bez wie\u017cy.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 410 mieszka\u0144c\u00f3w: 260 luteran\u00f3w, 52 katolik\u00f3w i 98 mennonit\u00f3w.\n\nHermann Eckerdt (1868) wymienia K\u0119pniewo, po niemiecku Kampenau, w\u015br\u00f3d wsi Ma\u0142ych \u017bu\u0142aw maj\u0105cych tak zwane w\u0142\u00f3ki holenderskie; o w\u0142\u00f3kach tych og\u00f3lnie pisze, \u017ce by\u0142y pierwotnie osadami mennonickimi i w jego czasach w wi\u0119kszo\u015bci zamieszkiwali je mennonici. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Campenau* 74 budynki mieszkalne i 595 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 429 ewangelik\u00f3w, 88 katolik\u00f3w i 78 mennonit\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 49 gospodarstw i dwie zagrody cha\u0142upnicze, nadane w 1819 roku na w\u0142asno\u015b\u0107. W podr\u0119czniku z 1869 roku Kampenau stanowi\u0142o te\u017c w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nS\u0142ownik geograficzny opisuje K\u0119pniewo jako wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 \u00f3wczesnego powiatu malborskiego o 126 w\u0142\u00f3kach obszaru. W Gronowie wie\u015b mia\u0142a poczt\u0119 i stacj\u0119 kolejow\u0105. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, kt\u00f3ry mennonit\u00f3w nie wyr\u00f3\u017cnia\u0142 osobn\u0105 rubryk\u0105, zapisa\u0142 wie\u015b na stronie 12 pod pozycj\u0105 50: 548 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 420 ewangelik\u00f3w, 63 katolik\u00f3w i 65 innych chrze\u015bcijan.\n\nW 1939 roku K\u0119pniewo nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Jeziorze (Thiensdorf).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lichtfelde i podaje tu 374 ewangelik\u00f3w.\n\nAleksandra Paprot, kt\u00f3ra w lipcu 2010 roku bada\u0142a cmentarze ewangelickie i mennonickie \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich, datuje ten cmentarz na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku. Od g\u0142\u00f3wnej drogi prowadzi do niego aleja brzozowa. Najstarszy nagrobek, cippus, pochodzi z 1796 roku; zachowa\u0142o si\u0119 wtedy oko\u0142o 140 nagrobk\u00f3w. Cmentarz nie by\u0142 ogrodzony i nic nie zatrzymywa\u0142o niszczenia grob\u00f3w. Mieszkaniec wsi, przesiedlony tu w 1947 roku w akcji \u201eWis\u0142a\u201d, pami\u0119ta\u0142 ogrodzenie z kutymi bramami, rodzinne grobowce oraz krzy\u017ce \u017celiwne i betonowe; p\u0142ot i grobowce rozebrano i noc\u0105 wywieziono samochodami.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 co do alei: materia\u0142y turystyczne gminy Markusy m\u00f3wi\u0105 o lipowej, Paprot o brzozowej, biegn\u0105cej od g\u0142\u00f3wnej drogi do K\u0119pniewa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 171; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 12\u201313, poz. 50; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom III, has\u0142o K\u0119pniewo, i tom V, has\u0142o Lichtfelde; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 509; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 30, nr 23; materia\u0142y turystyczne gminy Markusy; portal dzieje.pl; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Kampenau w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 143, pozycja 23; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"markusy.pl","url":"https://markusy.pl/turystyka"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"dzieje.pl","url":"https://dzieje.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 171","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Kampenau (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=54092"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 143, pozycja 23","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0962","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.01778,"lng":19.35723,"name_de":"Kampenau","name_pl":"K\u0119pniewo \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w K\u0119pnie, po niemiecku Kempen, le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od ostatnich zabudowa\u0144, w le\u015bnym ost\u0119pie, nieopodal pomnika, kt\u00f3ry wed\u0142ug Krystyny Mazurkiewicz-Palacz upami\u0119tnia ofiary katastrofy sterowca. Biegnie obok szlak rowerowy nazwany Pier\u015bcieniem Gryfit\u00f3w, a przy drodze stoi tablica informacyjna. Cmentarz ogrodzono niewysokim kamiennym murem z wej\u015bciem od po\u0142udnia, przy kt\u00f3rym oba odcinki muru wygi\u0119to w \u0142uk. Dzi\u015b ca\u0142y teren porastaj\u0105 samosiewy \u015bwierka i brzozy, pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w jest niewiele, a ich uk\u0142ad nie pozwala odczyta\u0107 dawnego rozplanowania. Przetrwa\u0142y poch\u00f3wki z lat trzydziestych i czterdziestych XX wieku.\n\nK\u0119pno by\u0142o niewielk\u0105 osad\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, zwi\u0105zan\u0105 z s\u0105siednim Wrze\u015bciem (po niemiecku Freist): mieszka\u0144cy nale\u017celi do tamtejszej parafii. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku K\u0119pno figuruje razem z Freister Gr\u00fcnden i osad\u0105 m\u0142y\u0144sk\u0105 w jednym zapisie. Wiersz wskazuje za to parafi\u0119 ewangelick\u0105 we Wrze\u015bciu oraz okr\u0119g urz\u0119dowy w Lubuczewie. Wed\u0142ug inwentaryzacji osada by\u0142a przez 400 lat, do 1843 roku, maj\u0105tkiem rodu von Gutzmerow, a ostatnim jej w\u0142a\u015bcicielem, w latach 1918\u20131945, by\u0142 Wilhelm Anhalt. Przed Anhaltami siedzib\u0119 mia\u0142 tu von Livonius: w grudniu 1913 roku patronem ko\u015bcio\u0142a we Wrze\u015bciu by\u0142 \u201evon Livonius-Kempen\u201d, czyli von Livonius z K\u0119pna. To do niego, na adres \u201eKempen bei L\u00fcbzow\u201d, mieli kierowa\u0107 swoje papiery kandydaci na tamtejsze probostwo, kt\u00f3re 1 lutego 1914 roku zwalnia\u0142o si\u0119 wskutek przeniesienia pastora. Parafia liczy\u0142a wtedy 1600 dusz i mia\u0142a jeden ko\u015bci\u00f3\u0142, przy szosie, 12 kilometr\u00f3w od S\u0142upska; og\u0142oszenie nazywa j\u0105 \u201eprzyjemn\u0105 posad\u0105\u201d i zaprasza wy\u0142\u0105cznie kandydat\u00f3w \u201epozytywnych\u201d (tak nazywano wtedy duchownych nurtu teologicznie konserwatywnego, przeciwnego liberalnemu).\n\nW\u015br\u00f3d poch\u00f3wk\u00f3w s\u0105 groby ostatnich w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku i ich bliskich: Emmy Augusty Anhalt z domu Luck (1857\u20131939), aptekarza Wilhelma Anhalta (1857\u20131940), Hansa Henninga von Anhalta (1913\u20131942), rotmistrza poleg\u0142ego w Rosji, oraz Elise Schmidt (1854\u20131940). Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego zapisuje poleg\u0142ego w Rosji w 1942 roku jako Hansa Herninga.\n\nPierwsi Polacy \u2014 dziewi\u0119\u0107 rodzin z Zemborzyna na Kielecczy\u017anie \u2014 osiedlili si\u0119 tu w 1946 roku.\n\nCharakter cmentarza podawany jest dwojako: monografia opisuje go jako nekropoli\u0119 wsi, inwentaryzacja Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d \u2014 jako dawny cmentarz dworski rodziny Anhalt\u00f3w. Z miejscem tym wi\u0105\u017ce si\u0119 te\u017c opowie\u015b\u0107 o ukrytym maj\u0105tku Anhalt\u00f3w, wywiezionym przed nadej\u015bciem Armii Czerwonej; inwentaryzacja przedstawia j\u0105 jako legend\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d), Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swo\u0142owie; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o K\u0119pno, s. 181; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; katalog dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, cmentarze.slupsk.pl; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 14; \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 18 grudnia 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"muzeum.swolowo.pl","url":"http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.slupsk.pl","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 14","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/09/ip_9_2026.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 18 grudnia 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LCCKVAMR7R4ILCIFRC4NJX5XEQBVFRW2"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1027","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.563,"lng":17.1035,"name_de":"Kempen","name_pl":"K\u0119pno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Kie\u0142pinie \u2014 do 1945 roku Woltersdorf \u2014 le\u017cy w powiecie cz\u0142uchowskim, oko\u0142o p\u00f3\u0142 kilometra od ko\u015bcio\u0142a. Krajowa ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako \u201ecmentarz ewangelicki\u201d z po\u0142owy XIX wieku; wojew\u00f3dzki wykaz cmentarzy zna w Kie\u0142pinie jeden cmentarz ewangelicki, pod pozycj\u0105 72. We wsi stoi ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a, dzi\u015b filialny rzymskokatolicki, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-90 w 1958 roku. Cmentarz przyko\u015bcielny przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a to osobny obiekt.\n\nKie\u0142pin le\u017cy nad jeziorem Kie\u0142pin, w dawnym starostwie cz\u0142uchowskim. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1352 roku, lokacja na prawie che\u0142mi\u0144skim z 1355, kiedy Henryk von Thaba, komtur cz\u0142uchowski, wyda\u0142 so\u0142tysowi Henrykowi Steynbergowi sze\u015b\u0107dziesi\u0105t w\u0142\u00f3k. Dalsze nadania *S\u0142ownik geograficzny* umieszcza w latach 1375 i 1380 i wi\u0105\u017ce z wielkim mistrzem Winrykiem von Kniprode: w 1375 roku dwana\u015bcie w\u0142\u00f3k otrzyma\u0142 Jakub z Kie\u0142pina, a w 1380 roku siedemdziesi\u0105t w\u0142\u00f3k \u2014 Jakub von Guntirsberg (G\u00fcntersberg).\n\nSiedzib\u0105 ko\u015bcio\u0142a macierzystego by\u0142 Kie\u0142pin na pocz\u0105tku XVII wieku. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce w 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 do Kie\u0142pina \u2014 i tu wprost dodaje niemieck\u0105 nazw\u0119 Woltersdorf \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 prywatnego patronatu w Rychwa\u0142dzie. Ten sam autor przypuszcza, \u017ce w czasie pierwszej wojny szwedzkiej ko\u015bci\u00f3\u0142 rychwa\u0142dzki zaj\u0119li innowiercy, stary rozebrali, a nowy postawili na jego miejscu. Wed\u0142ug Fankidejskiego oko\u0142o 1650 roku przywr\u00f3ci\u0142 go katolikom Andrzej Galimski.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Kie\u0142pin (Woltersdorf) dzieli\u0142 si\u0119 na dwa dzia\u0142y: A nale\u017ca\u0142 do Joachima Reimera von Manteuffla, od 1723 roku do Katarzyny Konstancji Wolskiej-Paw\u0142owskiej (Powalskiej), a od 1751 roku do Antona Heinricha von Lewald-Powalskiego; B \u2014 do Antona von Borna i jego \u017cony Eleonory Edmundy z Kie\u0142pi\u0144skich, od 1739 roku do Jana Rigisz-Modrzewskiego i jego \u017cony Anny z Dor\u0119gowskich, a od 1766 roku do ich zi\u0119cia Antoniego Radli\u0144skiego. W wykazie wasali z 1774 roku w Kie\u0142pinie mieszka\u0142 40-letni Karol Radoli\u0144ski (tak u B\u00e4ra), a cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br nale\u017ca\u0142a do 62-letniego Lehwald-Powalskiego, by\u0142ego \u0142awnika ziemskiego i kapitana saskiego, mieszkaj\u0105cego w Kie\u0142pinku.\n\nDo tutejszych d\u00f3br rycerskich nale\u017ca\u0142 folwark Olszanka, po niemiecku Elsenhof. *S\u0142ownik geograficzny* zapisa\u0142, \u017ce za\u0142o\u017cono go w 1866 roku i \u017ce tak nazwali go \u00f3wcze\u015bni niemieccy w\u0142a\u015bciciele, a w 1868 roku sta\u0142o tam jedena\u015bcie budynk\u00f3w; mieszka\u0142 w nich jeden katolik i czterdziestu dziewi\u0119ciu ewangelik\u00f3w. Szko\u0142a by\u0142a w Kie\u0142pinie, parafia katolicka w Przechlewie, a poczta w Cz\u0142uchowie. W Kie\u0142pinie dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka, kt\u00f3r\u0105 notuje *S\u0142ownik geograficzny*; ewangelik\u00f3w przypisywano do parafii w Cz\u0142uchowie.\n\n*S\u0142ownik* notuje w dobrach i wsi razem 153 ewangelik\u00f3w wobec pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w, a osobne has\u0142o dla Woltersdorfu \u2014 23 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym szesnastu ewangelik\u00f3w. W wykazie gmin prowincji Prusy Zachodnie, do kt\u00f3rej powiat cz\u0142uchowski w\u00f3wczas nale\u017ca\u0142, sporz\u0105dzonym na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, w dziale gmin wiejskich, na stronie 162 pod pozycj\u0105 83, stoi Woltersdorf z pi\u0119cioma domami, pi\u0119cioma gospodarstwami domowymi, dziesi\u0119cioma m\u0119\u017cczyznami i trzynastoma kobietami; ewangelik\u00f3w by\u0142o szesnastu, katolik\u00f3w siedmiu, a parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Cz\u0142uchowie. Obw\u00f3d dworski tej samej nazwy, wykazany osobno na stronie 164 pod pozycj\u0105 138, liczy\u0142 201 mieszka\u0144c\u00f3w: 140 ewangelik\u00f3w i 61 katolik\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Cz\u0142uchowie (Schlochau). W 1867 roku Kie\u0142pin liczy\u0142 112 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1925 roku \u2014 236. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono liczb wyznaniowych z XX wieku.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1992 roku ocenia go s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te b\u0105d\u017a zniszczone, drzewostan w 50 %\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi przy drodze polnej, w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych, a po ogrodzeniu pozosta\u0142y fundamenty muru kamiennego o d\u0142ugo\u015bci stu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w. Zachowa\u0142y si\u0119 trzy wolno stoj\u0105ce nagrobki i oko\u0142o trzydziestu mogi\u0142, a najstarszym z nich by\u0142 cippus z 1896 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W jednym opisie ko\u015bci\u00f3\u0142 jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 szachulcow\u0105 z 1788 roku, remontowan\u0105 w 1886, w *S\u0142owniku geograficznym* \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142kiem drewnianym patronatu prywatnego, po\u015bwi\u0119conym w 1835 roku i b\u0119d\u0105cym fili\u0105 parafii w Przechlewie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 22 ewangelik\u00f3w i 128 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; karta cmentarza w Kie\u0142pinie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 369 (s. 16), nr 386 (s. 17), nr 1377 (s. 132); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Kie\u0142pin (K. 5, niem. Woltersdorf)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"zabytek.pl (NID), \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, Kie\u0142pin, gm. Cz\u0142uch\u00f3w, id 694544","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694544"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 369 (s. 16), nr 386 (s. 17), nr 1377 (s. 132)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0499","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.70725,"lng":17.40023,"name_de":"Woltersdorf","name_pl":"Kie\u0142pin \u2014 cmentarz ewangelicki p\u00f3\u0142 kilometra od ko\u015bcio\u0142a","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny le\u017cy przy ko\u015bciele filialnym \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a w Kie\u0142pinie, do 1945 roku Woltersdorf, w powiecie cz\u0142uchowskim. Ewidencja konserwatorska notuje go jako dawny cmentarz ewangelicko-katolicki. Krajowa ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi w Kie\u0142pinie dwa cmentarze: ten przyko\u015bcielny oraz odr\u0119bny cmentarz ewangelicki z po\u0142owy XIX wieku, le\u017c\u0105cy oko\u0142o p\u00f3\u0142 kilometra dalej; wojew\u00f3dzki wykaz cmentarzy ma tylko jeden wiersz \u2014 pozycj\u0119 72, oznaczon\u0105 jako cmentarz ewangelicki \u2014 a s\u0105siedni Kie\u0142pinek prowadzi pod w\u0142asn\u0105 pozycj\u0105. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz pozosta\u0142y rzymskokatolickie i s\u0105 czynne.\n\nWie\u015b lokowano w 1355 roku na prawie che\u0142mi\u0144skim. \u015aredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li w okresie Reformacji luteranie \u2014 a byli nimi w\u0142a\u015bciciele wsi, Manteufflowie-Kie\u0142pi\u0144scy. Hermann Freytag wymienia w\u015br\u00f3d \u015bwiadk\u00f3w aktu, kt\u00f3rym starosta Stanis\u0142aw Latalski powo\u0142a\u0142 lutera\u0144skiego duchownego Jana Elharda na proboszcza Cz\u0142uchowa, Christiana Manteuffla na Woltersdorf i zalicza \u015bwiadk\u00f3w tego aktu do ewangelickiej szlachty okolicy. Wed\u0142ug zapisu ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego w 1617 roku arcybiskup Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 do parafii w Kie\u0142pinie ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rychwa\u0142dzie, \u015bwi\u0105tyni\u0119 prywatnego patronatu, kt\u00f3r\u0105 prawdopodobnie w czasie pierwszej wojny szwedzkiej przej\u0119li innowiercy, a oko\u0142o 1650 roku odzyskali katolicy. Po wizytacji z 1653 roku, kt\u00f3ra zasta\u0142a parafi\u0119 nieobsadzon\u0105, kie\u0142pi\u0144sk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w\u0142\u0105czono do katolickiej parafii w Przechlewie, a od 1901 roku do nowo utworzonej parafii w Polnicy. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 157\u2013158) pod koniec XVII wieku mieszka\u0144cy Kie\u0142pina, gdzie kilkadziesi\u0105t lat wcze\u015bniej zlikwidowano zb\u00f3r lutera\u0144ski, odm\u00f3wili wydzielenia placu pod budow\u0119 katolickiej szko\u0142y.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Kie\u0142pin (Woltersdorf) dzieli\u0142 si\u0119 na dwa dzia\u0142y: A nale\u017ca\u0142 do Joachima Reimera von Manteuffla, od 1723 roku do Katarzyny Konstancji Wolskiej-Paw\u0142owskiej (Powalskiej), a od 1751 roku do Antona Heinricha von Lewald-Powalskiego; B \u2014 do Antona von Borna i jego \u017cony Eleonory Edmundy z Kie\u0142pi\u0144skich, od 1739 roku do Jana Rigisz-Modrzewskiego i jego \u017cony Anny z Dor\u0119gowskich, a od 1766 roku do ich zi\u0119cia Antoniego Radli\u0144skiego. W wykazie wasali z 1774 roku w Kie\u0142pinie mieszka\u0142 40-letni Karol Radoli\u0144ski (tak u B\u00e4ra), a cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br nale\u017ca\u0142a do 62-letniego Lehwald-Powalskiego, by\u0142ego \u0142awnika ziemskiego i kapitana saskiego, mieszkaj\u0105cego w Kie\u0142pinku.\n\nObecny ko\u015bci\u00f3\u0142, o konstrukcji szachulcowej, pochodzi z 1788 roku. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako szachulcowy z ko\u0144ca XVIII wieku. Stoj\u0105cy obok dzwon pochodzi z 1566 roku. Obiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-90 decyzj\u0105 z 13 maja 1958 roku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Woltersdorf* 20 dom\u00f3w mieszkalnych i 203 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 153 ewangelik\u00f3w i 50 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie; katolicy \u2014 do parafii *Prechlau*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. *S\u0142ownik geograficzny* w ha\u015ble \u201eKie\u0142pin 5.\u201d tomu czwartego notuje w dobrach i wsi razem 153 ewangelik\u00f3w wobec pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w, przy 49 budynkach i dwudziestu domach. Osobne has\u0142o tomu XIII, dotycz\u0105ce samego Woltersdorfu, podaje 23 mieszka\u0144c\u00f3w w pi\u0119ciu domach, w tym szesnastu ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w. Tak samo dzieli te liczby wykaz gmin prowincji Prusy Zachodnie, sporz\u0105dzony na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku: w dziale gmin wiejskich, na stronie 162 pod pozycj\u0105 83, Woltersdorf liczy 23 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym szesnastu ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w. W dziale obwod\u00f3w dworskich \u2014 zaczynaj\u0105cym si\u0119 na pozycji 86 i biegn\u0105cym alfabetycznie do ko\u0144ca powiatu \u2014 na stronie 164 pod pozycj\u0105 138 stoi obw\u00f3d dworski tej samej nazwy. W obwodzie dworskim spisano 201 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 140 ewangelik\u00f3w i 61 katolik\u00f3w. Do prowincji Prusy Zachodnie nale\u017ca\u0142 w\u00f3wczas powiat cz\u0142uchowski.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie (Schlochau) i mieli tu w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119; Harnoch wymienia Kie\u0142pin w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tamtejszej parafii ewangelickiej, licz\u0105cej 5357 dusz, a zarazem w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich jej okr\u0119gu. Do d\u00f3br kie\u0142pi\u0144skich nale\u017ca\u0142 te\u017c folwark Olszanka, po niemiecku Elsenhof, za\u0142o\u017cony w 1866 roku \u2014 *S\u0142ownik geograficzny* notuje przy nim parafi\u0119 w Przechlewie i szko\u0142\u0119 w Kie\u0142pinie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Has\u0142o Woltersdorf w tomie trzynastym *S\u0142ownika geograficznego* m\u00f3wi o \u015bwi\u0105tyni wzniesionej \u201ew pierwszej po\u0142owie bie\u017c\u0105cego stulecia\u201d, a wykaz rejestru zabytk\u00f3w datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 na koniec XVIII wieku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 22 ewangelik\u00f3w i 128 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 505; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 369 (s. 16), nr 386 (s. 17), nr 1377 (s. 132); H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 74; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 146\u2013147; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 157\u2013158.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie i katolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rys historyczny \u2014 Kie\u0142pin, Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/rys-historyczny-kielpin.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Kie\u0142pin (K. 5, niem. Woltersdorf)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"zabytek.pl (NID), \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, Kie\u0142pin, gm. Cz\u0142uch\u00f3w, id 694544","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694544"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 369 (s. 16), nr 386 (s. 17), nr 1377 (s. 132)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 157\u2013158","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0498","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7112567,"lng":17.3966012,"name_de":"Woltersdorf","name_pl":"Kie\u0142pin \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (dawny ewangelicko-katolicki)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kie\u0142pinek, po niemiecku Hasseln, le\u017ca\u0142 oko\u0142o mili na p\u00f3\u0142noc od Cz\u0142uchowa, w okolicy lesistej. By\u0142a to wie\u015b rycerska; po jej ewangelickich mieszka\u0144cach pozosta\u0142 cmentarz. Kie\u0142pinek nale\u017ca\u0142 kolejno do prowincji: Prusy Zachodnie do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie w latach 1920\u20131938, Pomorze od 1938 roku.\n\nGminna ewidencja zabytk\u00f3w notuje cmentarz pod pozycj\u0105 81 jako \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, bez datowania i bez opisu stanu. Karta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan zach.w 70 %\u201d. Cmentarz zajmowa\u0142 wtedy dziesi\u0119\u0107 ar\u00f3w w lesie, by\u0142 otoczony wa\u0142em ziemnym i po\u0142\u0105czony alej\u0105 \u015bwierkow\u0105 z drog\u0105 poln\u0105; granice dawnego uk\u0142adu pozostawa\u0142y czytelne. W 1992 roku zachowa\u0142y si\u0119 cztery mogi\u0142y, a najstarszym zachowanym nagrobkiem by\u0142a stela z 1887 roku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani wiadomo\u015bci o jego losach po 1945 roku: has\u0142a S\u0142ownika geograficznego o Kie\u0142pinku i o Kie\u0142pinie cmentarza nie wymieniaj\u0105, a w wykazie rejestru zabytk\u00f3w wsi nie ma. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wiadomo\u015bci o pocz\u0105tkach wsi ani o tym, kiedy i za czyj\u0105 spraw\u0105 jej mieszka\u0144cy przyj\u0119li luteranizm.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Kie\u0142pinek (Hasseln, w wykazie wasali tak\u017ce Klein-Kielpin) nale\u017ca\u0142 do Joachima Reimera von Manteuffla, od 1725 roku do Katarzyny Konstancji Wolskiej-Powalskiej. W 1751 roku maj\u0105tek przeszed\u0142 do Antona Heinricha von Lewald-Powalskiego. W wykazie wasali z 1774 roku mieszka\u0142 tu 62-letni Lehwald-Powalski, by\u0142y \u0142awnik ziemski i kapitan saski.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Hasseln* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu siedem dom\u00f3w mieszkalnych i 120 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. W tym podr\u0119czniku dzieci przypisano do okr\u0119gu szkolnego *Woltersdorf*.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje dla Kie\u0142pinka pi\u0119tna\u015bcie budynk\u00f3w i area\u0142 3525 morg\u00f3w, a z wyzna\u0144 wymienia wy\u0142\u0105cznie ewangelik\u00f3w. W wykazie gmin sporz\u0105dzonym po spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku s\u0105 tak\u017ce katolicy. Na stronie 162 pod pozycj\u0105 108, w dziale obwod\u00f3w dworskich, pod nazw\u0105 \u201eHasseln\u201d widnieje 127 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 73 ewangelik\u00f3w i 54 katolik\u00f3w. W tej pozycji wykaz notuje pi\u0119\u0107 miejsc zamieszkania, dziewi\u0119\u0107 dom\u00f3w i dwadzie\u015bcia gospodarstw.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a w Kie\u0142pinku; Agathon Harnoch wymienia Hasseln w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii cz\u0142uchowskiej. Katolicy z okolicy korzystali z ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Andrzeja w s\u0105siednim Kie\u0142pinie, po\u015bwi\u0119conego wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego w 1835 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 48 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom IV, has\u0142a Kie\u0142pinek i Kie\u0142pin; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Schlochau, s. 162\u2013163, poz. 108; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 504 (parafia Schlochau); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie; karta cmentarza w Kie\u0142pinku, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 369 (s. 16), nr 1287 (s. 114\u2013115); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 132\u2013133; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Kie\u0142pinek 2. (K. al. Has\u0142y)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 369 (s. 16), nr 1287 (s. 114\u2013115)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0500","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.722928,"lng":17.366704,"name_de":"Hasseln","name_pl":"Kie\u0142pinek \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kierzkowo, po niemiecku Kerschkow, to kaszubska wie\u015b w gminie Choczewo, w powiecie wejherowskim. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze, w okr\u0119gu urz\u0119dowym Osieki.\n\nW kopenhaskich tabliczkach woskowych wyst\u0119puje Ru\u00dfke, inaczej Rostike, z Kerskowa. Spis dziesi\u0119ciny biskupiej z oko\u0142o 1402 roku notuje Kyrskowo na p\u00f3\u0142tora haka, a sprawozdanie wizytacyjne z 1437 roku, spisuj\u0105ce dobra w\u00f3jtostwa l\u0119borskiego, wymienia Kirschkow w\u015br\u00f3d maj\u0105tk\u00f3w kaszubskich pan\u00f3w, kt\u00f3rzy oddawali zwierzchno\u015bci \u015bwinie na \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, krowy na \u015bwi\u0119tego Jana i kozy na \u015bwi\u0119tego Dominika. W li\u015bcie lennym wystawionym w Szczecinie 3 lipca 1527 roku Kerskow nadano \u2014 razem z Jackowem, Biebrowem, Sasinem, Zwartowem i Przebendowem \u2014 rodzinie Jatzkow, kt\u00f3ra siedzia\u0142a tu wcze\u015bniej w osobie Micha\u0142a Jatzkowa. Od 1608 roku wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicielami byli von L\u00fcbtowowie, a w 1784 roku jedynymi panami wsi; w spisie szlachty tej ziemi wie\u015b wyst\u0119puje przy tym rodzie: \u201eHann\u00df zu L\u00fcbtow und Kirschkow\u201d. Kierzkowo le\u017ca\u0142o trzy i p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka i nale\u017ca\u0142o do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken). Opis z 1784 roku przedstawia maj\u0105tek jako folwark z dwoma gospodarzami, trzema zagrodnikami, karczm\u0105, m\u0142ynem wodnym i dwoma stawami \u2014 razem jedena\u015bcie dym\u00f3w.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 205 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a wie\u015b przypisa\u0142 do parafii ewangelickiej, urz\u0119du stanu cywilnego i okr\u0119gu urz\u0119dowego w Osiekach L\u0119borskich. W spisie z 1895 roku katolik\u00f3w przypisano do parafii w L\u0119borku. Kolejni nabywcy odsprzedawali cz\u0119\u015bci ziemi na gospodarstwa rentowe; w marcu 1905 roku Kierzkowo przekszta\u0142cono w gmin\u0119 wiejsk\u0105, a 7 czerwca 1906 roku dawny maj\u0105tek rycerski wykre\u015blono z matryku\u0142y. Ludno\u015b\u0107 wzros\u0142a wtedy z oko\u0142o stu trzydziestu os\u00f3b do trzystu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu na trzystu hektarach. W 1910 roku przy\u0142\u0105czono do Kierzkowa gmin\u0119 Jackowo, z\u0142o\u017con\u0105 z trzech gospodarstw. W 1925 roku na 682 mieszka\u0144c\u00f3w Kierzkowa przypada\u0142 jeden katolik. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono.\n\nPo 1945 roku Kierzkowo znalaz\u0142o si\u0119 w granicach Polski. Ewidencja konserwatorska notuje we wsi cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 330/2, przy drodze gruntowej z Kierzkowa do Biebrowa; daty za\u0142o\u017cenia nekropolii nie podaje, a wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne cmentarza (54,767 N / 17,861 E) wskazuj\u0105 okolice Choczewa. \u26a0 Kierzkowo w gminie Przywidz, w powiecie gda\u0144skim, to inna miejscowo\u015b\u0107 tej samej nazwy.\n\nW pa\u017adzierniku 2026 roku na cmentarz wchodzi\u0142o si\u0119 wprost z drogi w stron\u0119 Jackowa, przez dawn\u0105 bram\u0119, z kt\u00f3rej zosta\u0142y dwa betonowe s\u0142upki o kwadratowym przekroju. Cmentarz zajmuje okr\u0105g\u0142y teren o \u015brednicy oko\u0142o 70 metr\u00f3w, r\u00f3wnomiernie zaro\u015bni\u0119ty du\u017cymi k\u0119pami leszczyny. Le\u017c\u0105 na nim pozosta\u0142o\u015bci ponad dwudziestu zniszczonych nagrobk\u00f3w: betonowe obramowania tablic, kilka betonowych postument\u00f3w w kszta\u0142cie pni, rozbite tablice z czarnego szk\u0142a, \u017celiwne krzy\u017ce i ich u\u0142amki oraz ozdobna \u017celiwna podstawa jednego z nich.\n\nDwie tablice z czarnego szk\u0142a daj\u0105 si\u0119 przeczyta\u0107 w ca\u0142o\u015bci. Pierwsza upami\u0119tnia Pauline Klein z domu Schr\u00f6der, urodzon\u0105 19 lutego 1873 i zmar\u0142\u0105 14 sierpnia 1926 roku: \u201eHier ruhet in Gott meine inniggeliebte Frau, unsere treue unvergessliche Mutter\u201d (\u201eTu spoczywa w Bogu moja ukochana \u017cona, nasza wierna, niezapomniana matka\u201d). Druga nale\u017cy do Hermanna Pauli, urodzonego 1 listopada 1913 i zmar\u0142ego 18 kwietnia 1914 roku: \u201eunser liebes S\u00f6hnchen u. Br\u00fcderchen\u201d (\u201enasz kochany synek i braciszek\u201d). Na u\u0142amku trzeciej tablicy wida\u0107 dat\u0119 urodzenia 23 marca i skr\u00f3t \u201egef. 7. Aug. 1915\u201d, czyli \u201epoleg\u0142 7 sierpnia 1915\u201d; z imienia i nazwiska ocala\u0142o tylko kilka liter. Obok, na postumencie w kszta\u0142cie pnia, zachowa\u0142a si\u0119 ma\u0142a kamienna tabliczka z imieniem Eva.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Choczewo; Franz Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg i. Pom. 1912; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg); ogl\u0119dziny terenowe i fotografie Dominiki Gzowskiej, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1072.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1937,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Choczewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Ogl\u0119dziny terenowe i fotografie Dominiki Gzowskiej, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1072","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0070","image_url":"/static/atlas/foto/cm_kierzkowo/kierzkowo_01_brama.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.766975,"lng":17.861382,"name_de":"Kerschkow","name_pl":"Kierzkowo (gmina Choczewo) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Kierzkowie le\u017cy przy ulicy \u017burawiej, na dzia\u0142kach 103 i 104/3. Cmentarz figuruje w gminnej i wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w (gmina Przywidz). Sama wie\u015b znajduje si\u0119 w powiecie gda\u0144skim, przy dawnym bitym trakcie ko\u015bciersko-gda\u0144skim. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego opisuje Kierzkowo le\u017c\u0105ce blisko granicy powiatu gda\u0144skiego, z parafi\u0105 w Skarszewach i poczt\u0105 w Przywidzu, podaje dla niego niemieck\u0105 nazw\u0119 Strauchh\u00fctte, 1670 m\u00f3rg obszaru i 254 ewangelik\u00f3w oraz notuje we wsi szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 i karczm\u0119. Kierzkowo pod Choczewem, po niemiecku Kerschkow, nale\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg) i by\u0142o fili\u0105 parafii ewangelickiej w Osiekach L\u0119borskich.\n\nW 1772 roku w Strauchh\u00fctte gospodarowa\u0142o trzynastu ch\u0142op\u00f3w, a obok nich mieszka\u0142o szesna\u015bcie innych os\u00f3b, wszyscy luteranie. Wie\u015b mia\u0142a 10 w\u0142\u00f3k roli i 4 w\u0142\u00f3ki lasu, pomierzone przez starost\u0119 Mostowskiego, a czynsz wynosi\u0142 211 talar\u00f3w 60 groszy. Prawa w\u0142asno\u015bci wie\u015b otrzyma\u0142a przywilejem wystawionym w Gda\u0144sku 29 czerwca 1819 roku.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 Strauchh\u00fctte jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105. W 1869 roku we wsi by\u0142o 18 gospodarstw ch\u0142opskich, 21 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych i 38 budynk\u00f3w mieszkalnych. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 254, wszystkich wyznania ewangelickiego. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przywidzu. Wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W\u015br\u00f3d zabudowa\u0144 podr\u0119cznik wymienia\u0142 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 i karczm\u0119.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 297 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 295 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w; katolik\u00f3w przypisano do parafii w Skarszewach (Sch\u00f6neck). W 1885 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent). W spisie z 1910 roku wie\u015b przypisano do parafii ewangelickiej w Nowym Wiecu (Neu Fietz).\n\nKarta cmentarza z sierpnia 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Pozosta\u0142y nieliczne obramowania i tumby\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy po po\u0142udniowej stronie wsi, oko\u0142o stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w od zabudowa\u0144, przy drodze gruntowej do Suchej Huty, otoczony kamiennym obwa\u0142owaniem z murkiem oporowym. W 1986 roku naliczono na cmentarzu dwadzie\u015bcia dwie mogi\u0142y, dwie \u017celiwne tabliczki i dwa kute ogrodzenia, a teren zarasta\u0142y bzy i \u015bnieguliczki. Najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 24 wrze\u015bnia 1891 roku i nale\u017ca\u0142 do Eduarda Thuna, ze starodrzewu za\u015b pozosta\u0142y cztery klony i pi\u0119ciopniowa lipa o pniu grubo\u015bci stu trzydziestu centymetr\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 312 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, Warszawa 1880\u20131902, t. IV, has\u0142o \u201eKierzkowo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, s. 42, poz. 101; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (cmentarz ewangelicki, obr\u0119b Kierzkowo, ulica \u017burawia, dzia\u0142ki 103 i 104/3); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Przywidz (pozycja 59); karta cmentarza w Kierzkowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 29, pozycja 266; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 154; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 29, pozycja 266","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 154","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0243","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16377,"lng":18.3371,"name_de":"Strauchh\u00fctte","name_pl":"Kierzkowo (gmina Przywidz) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Kiezmarku (po niemiecku K\u00e4semark) jest przyko\u015bcielny: otacza dawn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 z 1727 roku, wzniesion\u0105 na starszych fundamentach. Wie\u015b le\u017cy na lewym brzegu Wis\u0142y, na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnym powiecie Danziger Niederung \u2014 w miejscu, gdzie rzeka dzieli si\u0119 na odnog\u0119 gda\u0144sk\u0105 i elbl\u0105sk\u0105 i gdzie S\u0142ownik geograficzny odnotowa\u0142 przew\u00f3z na drugi brzeg. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski wymieni\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kiezmarku \u2014 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 w Kiermarku (Kisemark)\u201d \u2014 w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144 dawnego dekanatu steblewskiego, kt\u00f3re w czasach Reformacji przesz\u0142y do ewangelik\u00f3w. Fankidejski upatrywa\u0142 przyczyny w prawie patronatu, jakie wykonywa\u0142 nad nimi magistrat gda\u0144ski. Przeciwstawia\u0142 im s\u0105siednie Giemlice, podlegaj\u0105ce biskupowi kujawskiemu i pozosta\u0142e przy katolicyzmie. Pisz\u0105c w 1880 roku, notowa\u0142, \u017ce wszystkie te ko\u015bcio\u0142y s\u0105 nadal w r\u0119kach ewangelik\u00f3w \u2014 z jednym wyj\u0105tkiem, ko\u015bcio\u0142a w Suchym D\u0119bie, kt\u00f3ry, jak zapisa\u0142, \u201ezagin\u0105\u0142\u201d.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1688 roku, konfirmacji od 1815 roku i wykaz komunikant\u00f3w z lat 1854\u20131874 oraz od 1890 roku, a tak\u017ce kronik\u0119 ko\u015bcieln\u0105 za\u0142o\u017con\u0105 w 1839 roku, z wiadomo\u015bciami od 1687 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1688\u2014 K 1854\u201474; 1890\u2014 Konf 1815\u2014. \u00bbGedenkbuch der Kirche zu K.\u00ab, 1839 begonnen, mit Nachrichten von 1687 nach \u00e4lteren Aufzeichnungen\u201d.\n\nWe wsi by\u0142a samodzielna parafia lutera\u0144ska z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em i szko\u0142\u0105, a katolicy nale\u017celi do parafii w F\u00fcrstenwerder. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 481 mieszka\u0144c\u00f3w: 334 luteran\u00f3w, 141 katolik\u00f3w i 6 mennonit\u00f3w; parafia lutera\u0144ska by\u0142a w Kiezmarku. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *K\u00e4semark* 78 budynk\u00f3w mieszkalnych i 754 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 594 ewangelik\u00f3w, 154 katolik\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w \u017bu\u0142awkach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 tu oko\u0142o 1880 roku 594 ewangelik\u00f3w i 154 katolik\u00f3w w 78 domach, przy 22 gburach i 34 zagrodnikach na 4348 morgach obszaru. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 900 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 723 ewangelik\u00f3w, 167 katolik\u00f3w i dziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Rubryka \u201einni chrze\u015bcijanie\u201d jest przy Kiezmarku pusta, a has\u0142o S\u0142ownika geograficznego wylicza wy\u0142\u0105cznie katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Harnocha cmentarz ko\u015bcielny w Kiezmarku by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 gminy politycznej, nie parafii. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Kiezmarku, licz\u0105cej wtedy 1040 ewangelik\u00f3w. W 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; nosi ona dzi\u015b wezwanie Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej. Po ucieczce i wysiedleniu niemieckich ewangelik\u00f3w nekropolia zacz\u0119\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 parafii katolickiej i pozostaje czynna. Zachowa\u0142o si\u0119 na niej kilka dawnych nagrobk\u00f3w ewangelickich, w tym wysoki obelisk. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego obejmuje oba obiekty jednym numerem A-291: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym wpisano 6 sierpnia 1962 roku, a sam cmentarz przyko\u015bcielny \u2014 decyzj\u0105 z 14 pa\u017adziernika 1987 roku; wykaz datuje go na prze\u0142om wiek\u00f3w szesnastego i siedemnastego. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w obiekt figuruje pod pozycj\u0105 siedemdziesi\u0105t\u0105 pierwsz\u0105, przy ulicy Spacerowej 8, jako cmentarz przyko\u015bcielny parafialny, dawniej ewangelicki.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 633 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1087 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 400; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 4, nr 52; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau \u2014 Kreis Danziger Niederung, s. 18\u201319, poz. 23; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 204\u2013205; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru wojew\u00f3dztwa pomorskiego (numer A-291, decyzje z 6 sierpnia 1962 i 14 pa\u017adziernika 1987 roku); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (Pomorski Wojew\u00f3dzki Konserwator Zabytk\u00f3w), gmina Cedry Wielkie, poz. 71; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 200\u2013201, nr 63; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 27; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 44, pozycja 122; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Kiezmark","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 400","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 44, pozycja 122","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0056","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2569237,"lng":18.9322176,"name_de":"K\u00e4semark","name_pl":"Kiezmark \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kiezmark \u2014 po niemiecku K\u00e4semark \u2014 le\u017cy na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w gminie Cedry Wielkie; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu Danziger Niederung, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a potem do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi do dzi\u015b: po 1945 roku przej\u0119li go katolicy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej, a w rejestrze zabytk\u00f3w figuruje od 1962 roku.\n\nWie\u015b otrzyma\u0142a przywilej lokacyjny w 1349 roku, za wielkiego mistrza Henryka Dusemera; plebanii wyznaczono wtedy trzy \u0142any. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowany jest w 1592 oraz 1653 roku, a po Reformacji przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelickie i s\u0142u\u017cy\u0142 gminie lutera\u0144sko-unijnej a\u017c do 1945. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wymienia \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 w Kiermarku (Kisemark)\u201d w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144 dawnego dekanatu steblewskiego, kt\u00f3re przesz\u0142y do ewangelik\u00f3w, poniewa\u017c prawo patronatu wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski.\n\nHermann Freytag wymienia przedreformacyjnych duchownych Kiezmarka: Jacobusa z pocz\u0105tku XV wieku, Vincentiusa (1488) i Marcusa Beckera (1492).\n\nKiezmark by\u0142 siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej. Wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku pokazuje, jak daleko zasz\u0142a tu zmiana wyznaniowa: przy ka\u017cdej z dwunastu parafii zapisano, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile mu wie\u015b p\u0142aci zamiast dziesi\u0119cin. W Kiezmarku duchowny trzyma\u0142 trzy \u0142any daj\u0105ce oko\u0142o 146 floren\u00f3w, przy wsi licz\u0105cej sze\u015b\u0107dziesi\u0105t \u0142an\u00f3w; do parafii nale\u017ca\u0142 wtedy tak\u017ce Szmerblok. Pozosta\u0142 przy niej d\u0142ugo: w 1890 roku okr\u0119gami szkolnymi parafii by\u0142y Kiezmark, Szmerblok i Sch\u00f6nrohr, a spis z 1910 roku wci\u0105\u017c wskazuje Kiezmark jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 Szmerbloku. W marcu 1904 roku Kr\u00f3lewska Komisja Generalna dla prowincji Prusy Zachodnie i Pozna\u0144skie w Bydgoszczy og\u0142osi\u0142a post\u0119powanie o wykup ci\u0119\u017car\u00f3w realnych, kt\u00f3re grunty w Sch\u00f6nrohr \u015bwiadczy\u0142y na rzecz ewangelickiej plebanii i organist\u00f3wki w Kiezmarku.\n\nPierwszym duchownym ewangelickim Harnoch nazywa Enocha Hutzinga, wzmiankowanego od 1592 roku. Z p\u00f3\u017aniejszych zapami\u0119tano dw\u00f3ch: Andreasa B\u00fctnera (1651\u20131652), znanego jako poeta \u0142aci\u0144ski, oraz Carla Tauta (1705\u20131721), koronowanego poet\u0119 i cz\u0142onka towarzystwa \u201eSchwanengesellschaft\u201d.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) pierwszym duchownym ewangelickim w Kiezmarku by\u0142 od 1592 roku Enoch H\u00fcsing starszy, a pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w 1597 roku, przeniesiono tu z Osic Miko\u0142aja Meuseliusa; p\u00f3\u017aniej s\u0142u\u017cyli tu Jan Papenius i Marcin Scheritius, kt\u00f3ry przyby\u0142 w 1628 roku i zmar\u0142 w 1650 roku. Wed\u0142ug Hartwicha po \u015bmierci Andrzeja B\u00fcttnera przyszed\u0142 do Kiezmarku w 1653 roku Erdmann Zernebach, kt\u00f3ry w 1657 roku odszed\u0142 do gda\u0144skiego Lazaretu; w 1660 roku przyby\u0142 Ernest Bartholdi, zmar\u0142y tu w 1676 roku, a po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 Micha\u0142 Ewald, powo\u0142any gdzie indziej w 1686 roku. Wed\u0142ug Hartwicha pod koniec XVII wieku duchownymi w Kiezmarku byli Wilhelm Osterstock i Samuel Hamel; w 1700 roku przyby\u0142 magister Jan Schelwig, w 1705 roku powo\u0142any na diakona do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku, a na jego miejsce przyszed\u0142 w 1705 roku z Leszk\u00f3w Karol Taut, kt\u00f3remu w 1721 roku dodano jako zast\u0119pc\u0119 Natana Henryka Mollera z Herrengrebin.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa uzupe\u0142nia ten ci\u0105g. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa Enoch H\u00fcsing (Hutzing) starszy, od 1597 roku diakon przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku, zosta\u0142 tam pastorem w 1609 roku. Miko\u0142aj Meuselius przeszed\u0142 do gda\u0144skiego szpitalnego ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a \u2014 wed\u0142ug r\u0119kopisu w 1612 roku, a wed\u0142ug zapisu w \u017cu\u0142awskiej \u201ezielonej ksi\u0119dze\u201d 23 lutego 1613 roku, bo sparali\u017cowa\u0142o mu r\u0119ce i mia\u0142 si\u0119 tam leczy\u0107. Jan Papenius, powo\u0142any w 1613 roku, zmar\u0142 w lutym 1627 roku, w wieku 45 lat; wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa pochowano go 25 lutego w Gda\u0144sku, przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana. Wilhelm Osterstock, wcze\u015bniej katecheta w Herrengrebin, zosta\u0142 powo\u0142any pod koniec 1686 roku, ordynowany 14 stycznia 1687 roku i wprowadzony 19 stycznia, a ju\u017c we wrze\u015bniu 1687 roku zosta\u0142 diakonem przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana. Samuel Hamel, wprowadzony 9 listopada 1687 roku, zmar\u0142 wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa w trzeci dzie\u0144 Wielkanocy, 13 kwietnia 1700 roku, w wieku 48 lat, i zosta\u0142 pochowany 26 kwietnia. Po Mollerze przyszed\u0142 Grade, syn magistra Daniela Grade, pastora ko\u015bcio\u0142a Mariackiego; w 1750 roku przeszed\u0142 on do Trutn\u00f3w (Trutenau). Po Wagnerze (1750\u20131754) s\u0142u\u017cy\u0142 tu Suter, urodzony w 1719 roku w Gda\u0144sku, wcze\u015bniej w domu ubogich (Spendhaus), kt\u00f3ry w 1759 roku przeszed\u0142 do Woc\u0142aw.\n\n\u0141aci\u0144ski spis pastor\u00f3w w ksi\u0119dze parafii podaje dzienne daty ich zmian na urz\u0119dzie. Johanna Theodora Grade, powo\u0142anego w 1739 roku, wprowadzono w urz\u0105d 22 listopada, w 26. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, a 29 listopada, w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne. Jego nast\u0119pc\u0119, pastora, kt\u00f3rego nazwisko w spisie jest nieczytelne, wprowadzono w urz\u0105d 12 lipca 1750 roku; 18 listopada 1754 roku powo\u0142ano go do Trutn\u00f3w (Trutenau), a z parafi\u0105 po\u017cegna\u0142 si\u0119 w drug\u0105 niedziel\u0119 Adwentu. Nathanael Gottlieb Suter otrzyma\u0142 powo\u0142anie 9 grudnia 1754 roku, 17 grudnia zosta\u0142 ordynowany, 22 grudnia, w czwart\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, wprowadzony w urz\u0105d, a w pierwszy dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne; 29 pa\u017adziernika 1759 roku wybrano go na pastora w Woc\u0142awach (Wotzlaff), a z parafi\u0105 po\u017cegna\u0142 si\u0119 w 23. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Wed\u0142ug dopisku w spisie zmar\u0142 w czerwcu 1784 roku. Abrahama Rahta wprowadzono w urz\u0105d w drug\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1759 roku i tego samego dnia wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne. Dalszy zapis, prowadzony w pierwszej osobie, podaje, \u017ce jego autor \u201ewbrew oczekiwaniu i mniemaniu wielu\u201d zosta\u0142 7 grudnia 1770 roku wybrany na pastora szpitala (\u201ePastor Nosocomii\u201d) i ostatni raz po\u017cegna\u0142 si\u0119 z parafi\u0105 w drugi dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia. Michaela M\u00fcndla wprowadzono w urz\u0105d 13 stycznia 1771 roku, w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 po Epifanii, a kazanie wst\u0119pne wyg\u0142osi\u0142 20 stycznia.\n\nDaniel Theodor Grade otrzyma\u0142 powo\u0142anie 19 lutego 1783 roku, 18 marca zosta\u0142 ordynowany, 30 marca, w niedziel\u0119 Laetare, wprowadzony w urz\u0105d, a 6 kwietnia, w niedziel\u0119 Judica, wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne. 1 wrze\u015bnia 1790 roku wybrano go na pastora w Ko\u017alinach (G\u00fcttland); wed\u0142ug spisu po\u017cegna\u0142 si\u0119 z parafi\u0105 ze smutkiem 26 wrze\u015bnia, w 17. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, a zmar\u0142 w Ko\u017alinach 16 wrze\u015bnia 1802 roku. Friedrich Wilhelm Struve, powo\u0142any z Osic (Wossitz), gdzie by\u0142 pastorem prawie dziewi\u0119\u0107 lat, wyg\u0142osi\u0142 w Kiezmarku kazanie wst\u0119pne 7 listopada 1790 roku, w 23. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Friedricha Deschnera wprowadzono w urz\u0105d 2 sierpnia 1807 roku, w 10. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, a kazanie wst\u0119pne wyg\u0142osi\u0142 9 sierpnia. Pastor Dragheim, kt\u00f3ry przez 31 lat sprawowa\u0142 urz\u0119dy ko\u015bcielne w rodzinnym mie\u015bcie, wed\u0142ug spisu z pasterskiego pragnienia sam ubiega\u0142 si\u0119 o parafi\u0119 w Kiezmarku i otrzyma\u0142 j\u0105; w urz\u0105d wprowadzono go w niedziel\u0119 Jubilate 1839 roku. Jego nast\u0119pca Mundt urodzi\u0142 si\u0119 wed\u0142ug spisu 13 lutego 1810 roku, a powo\u0142anie otrzyma\u0142 w kwietniu 1851 roku.\n\nKsi\u0119g\u0119 metrykaln\u0105 ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Kiezmarku, Szmerbloku i Sch\u00f6nrohr za\u0142o\u017cono w 1785 roku; jej karta tytu\u0142owa wymienia administratora Eduarda Friedricha von Conradiego, pastora magistra Daniela Theodora Grade, mi\u0119dzy innymi prze\u0142o\u017conych ko\u015bcio\u0142a Friedricha Dirksena, Paula Behrenda i Michaela Heina. Na ko\u0144cu ksi\u0119gi zapisywano liczb\u0119 przyst\u0119puj\u0105cych co roku do komunii: w 1785 roku by\u0142o ich 1223, w 1790 roku 1290, w 1801 roku 1174, w 1808 roku 723, w 1812 roku 658, a w 1813 roku 339, z \u0142aci\u0144skim dopiskiem \u201ePropter belli calamitates et fugam\u201d, czyli z powodu kl\u0119sk wojennych i ucieczki; w 1814 roku 428, w 1820 roku 721, w 1829 roku 345, w 1830 roku 507, w 1840 roku 604, a w 1888 roku 520. Pastor Dragheim zapisa\u0142 w tej ksi\u0119dze, \u017ce urz\u0105d w Kiezmarku obj\u0105\u0142 na pocz\u0105tku 1839 roku, po p\u00f3\u0142tora roku s\u0142u\u017cby jako duchowny przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Barbary i po latach diakonatu i archidiakonatu przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku. Wed\u0142ug katalogu pastor\u00f3w w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej Trutn\u00f3w Johann Theodor Grade, zanim w 1750 roku obj\u0105\u0142 tamt\u0105 parafi\u0119, by\u0142 duchownym w Kiezmarku przez dziesi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 roku, a Friedrich Deschner, kt\u00f3ry urz\u0105d w Trutnowych obj\u0105\u0142 2 lutego 1823 roku, przez pi\u0119tna\u015bcie i p\u00f3\u0142 roku.\n\nSzko\u0142a kiezmarska nale\u017ca\u0142a do lepiej uposa\u017conych: jej nauczyciel na pocz\u0105tku XVII wieku mia\u0142 pomocnika, co na wsi zdarza\u0142o si\u0119 rzadko. W 1620 roku o posad\u0119 nauczyciela i organisty ubiega\u0142 si\u0119 tu Abraham Figulus, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na dwa lata nauki u organisty w Kr\u00f3lewcu i cztery u kapelmistrza gda\u0144skiej fary. Na Bo\u017ce Narodzenie 1637 roku dawano nauczycielowi z ka\u017cdego domu p\u00f3\u0142 funta \u015bwiec, a w 1684 roku z ka\u017cdego \u0142ana \u0107wier\u0107 korca \u017cyta.\n\nNazwa tej wsi trafi\u0142a do dziej\u00f3w wojennych Gda\u0144ska. Podczas wojny ze Szwecj\u0105 gda\u0144szczanie bronili sza\u0144c\u00f3w pod Kiezmarkiem \u2014 jak zapisa\u0142 Paul Simson, stawili tam Szwedom najtwardszy op\u00f3r, cho\u0107 pozycj\u0119 ostatecznie musieli odda\u0107. Gustaw Adolf nie zdo\u0142a\u0142 mimo to przyst\u0105pi\u0107 do obl\u0119\u017cenia samego miasta.\n\nWed\u0142ug Hartwicha podczas obl\u0119\u017cenia sza\u0144ca przy G\u0142owie Gda\u0144skiej, 7 grudnia 1659 roku, miejscowi ch\u0142opi uko\u0144czyli umocnienie przy ko\u015bciele w Kiezmarku, zwane sza\u0144cem ko\u015bcielnym, bo \u017co\u0142nierze majora Thomsona z powodu wzbieraj\u0105cej Wis\u0142y nie mogli ju\u017c kwaterowa\u0107 przy wale. Kronika pastora Tobiasza Colerusa z Cedr\u00f3w Wielkich podaje, \u017ce 25 listopada 1659 roku wieczorem ma\u0142y, ale dobrze umocniony szaniec w Kiezmarku wydano na mocy uk\u0142adu gda\u0144szczanom; by\u0142a w nim za\u0142oga z\u0142o\u017cona z kapitana, porucznika i 50 \u017co\u0142nierzy oraz dwa \u017celazne dzia\u0142a.\n\nEphraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku wylicza kl\u0119ski wsi: ucierpia\u0142a w wojnie trzynastoletniej, w wojnie z 1577 roku i w obu wojnach szwedzkich. Prom nada\u0142 tu w 1398 roku mistrz rybacki Johann von Dolle. W 1540 roku, w niedziel\u0119 przed dniem \u015bwi\u0119tego Macieja, Wis\u0142a przerwa\u0142a tu wa\u0142 i zala\u0142a siedemna\u015bcie wsi, a szkody si\u0119gn\u0119\u0142y samego Gda\u0144ska. W lipcu 1577 roku kr\u00f3l Stefan kaza\u0142 zatopi\u0107 pod Kiezmarkiem w Wi\u015ble \u0142odzie i barki obci\u0105\u017cone piaskiem i kamieniami, ale nurt je wymy\u0142. 14 lipca 1627 roku Szwedzi zdobyli tutejszy szaniec miejski. W lipcu 1653 roku rozebrano stary ko\u015bci\u00f3\u0142 i wie\u017c\u0119 i po\u0142o\u017cono nowe fundamenty; burmistrz Constantin Ferber da\u0142 na to 2000 floren\u00f3w polskich z w\u0142asnej kiesy. Wie\u017c\u0119 uko\u0144czono, osadzaj\u0105c ga\u0142k\u0119, 6 wrze\u015bnia 1655 roku, a wed\u0142ug pami\u0105tkowego zapisu znalezionego w ga\u0142ce w 1687 roku kosztowa\u0142a blisko 4000 floren\u00f3w. 7 marca 1657 roku Szwedzi przekopali wa\u0142 wi\u015blany przy wsi i zalali ca\u0142e \u017bu\u0142awy; wa\u0142\u00f3w nie naprawiono a\u017c do ko\u0144ca wojny w 1660 roku, we wsi zosta\u0142o niewiele dom\u00f3w, a zniszczona by\u0142a nawet plebania. W 1687 roku, za pastora Samuela Hamela, wie\u017c\u0119 na nowo naprawiono. Zakrystii d\u0142ugo nie by\u0142o \u2014 pastor siedzia\u0142 za o\u0142tarzem pod schodami na ch\u00f3r \u2014 a\u017c kilka lat przed opisem Praetoriusa, za administracji burmistrza Christiana Schroedera, dobudowano j\u0105 od p\u00f3\u0142nocy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 dwa ch\u00f3ry i organy, nie mia\u0142 zegara bij\u0105cego, a na po\u0142udniowej stronie wie\u017cy by\u0142 zegar s\u0142oneczny. Pr\u00f3cz trzech \u0142an\u00f3w pastor pobiera\u0142 dziesi\u0119ciny; fili\u0105 by\u0142 Szmerblok, a do ko\u015bcio\u0142a chodzi\u0142a te\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 gospodarzy z Sch\u00f6nrohr, wolnej wsi nadanej w 1354 roku przez Winricha von Kniprode.\n\nNa stronie ksi\u0119gi parafii obok \u0142aci\u0144skiego spisu pastor\u00f3w zapisywano te\u017c kl\u0119ski i budowy. Wpis pod 7 marca 1657 roku dodaje, \u017ce wa\u0142 naprzeciw wsi kaza\u0142 przekopa\u0107 kr\u00f3l szwedzki Karol Gustaw i \u017ce woda zatopi\u0142a oziminy; wpis odsy\u0142a przy tym do historii Gda\u0144ska Reinholda Curickego, s. 374. 10 kwietnia 1674 roku Wis\u0142a przerwa\u0142a wa\u0142y o sz\u00f3stej wieczorem, a potem o dziesi\u0105tej w nocy; w wale Wielkich \u017bu\u0142aw powsta\u0142y dwa wy\u0142omy. 8 kwietnia 1729 roku Wis\u0142a wyla\u0142a na Scharpau. Pod 23 marca 1731 roku, Wielkim Pi\u0105tkiem, zapisano, \u017ce w Wielk\u0105 Sobot\u0119 Wis\u0142a przerwa\u0142a si\u0119 w Gda\u0144sku przed Bram\u0105 D\u0142ugich Ogrod\u00f3w (\u201eLanggartschen Thor\u201d) przez kontreskarp\u0119, a \u015bwi\u0119ta wielkanocne by\u0142y przez to bardzo smutne. 24 stycznia 1737 roku Wis\u0142a przerwa\u0142a si\u0119 pod Sch\u00f6nhorst na Wielkie \u017bu\u0142awy i zala\u0142a wszystko. W 1681 roku zbudowano w Kiezmarku now\u0105 plebani\u0119. W nocy 23 wrze\u015bnia 1682 roku na plebanii zacz\u0119\u0142o si\u0119 pali\u0107 na strychu nad wielk\u0105 izb\u0105, ale ogie\u0144 ugaszono.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku obecn\u0105 budowl\u0119 wzniesiono w 1727 roku w konstrukcji szachulcowej, pod patronatem magistratu gda\u0144skiego. Wed\u0142ug Viktora Zirkwitza stoi ona na fundamentach starszego ko\u015bcio\u0142a z czas\u00f3w krzy\u017cackich \u2014 tak jak w s\u0105siednim Reichenbergu i Gottswalde. Wie\u017ca ma bardzo stary masywny trzon, g\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 szachulcow\u0105, a od 1873 roku pokrycie cynkowe. \ud83d\udfe1 Piotr Birecki w artykule z 2017 roku podaje inne daty: wed\u0142ug niego w 1592 roku wzniesiono w Kiezmarku dla luteran\u00f3w nowy budynek ko\u015bcielny, a oko\u0142o 1712 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowano, wykorzystuj\u0105c zachowan\u0105 w dobrym stanie zachodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 poprzedniej \u015bwi\u0105tyni. Zachowa\u0142o si\u0119 manierystyczno-barokowe wyposa\u017cenie: o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, ambona, chrzcielnica oraz osiemnastowieczny prospekt organowy przypisywany Andreasowi Hildebrandtowi \u2014 jednemu z najwybitniejszych organmistrz\u00f3w gda\u0144skich swojej epoki. Piotr Birecki, omawiaj\u0105c przestrze\u0144 liturgiczn\u0105 ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich, przywo\u0142uje kiezmarski o\u0142tarz jako przyk\u0142ad uk\u0142adu, w kt\u00f3rym w predelli umieszczono Pasch\u0119, wy\u017cej Ostatni\u0105 Wieczerz\u0119, a dopiero w zwie\u0144czeniu Zmartwychwstanie; ambon\u0119 ustawiono tu w przej\u015bciu z prezbiterium do nawy, a Kiezmark wymienia te\u017c w\u015br\u00f3d \u017cu\u0142awskich ko\u015bcio\u0142\u00f3w z malowid\u0142ami na stropie. Harnoch notuje przy ko\u015bciele organy z peda\u0142em, a cmentarz przyko\u015bcielny nazywa w\u0142asno\u015bci\u0105 gminy politycznej.\n\nPastor Johann Moneta z Cedr\u00f3w Wielkich zanotowa\u0142, \u017ce w czasie obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska w 1734 roku w Kiezmarku, pod nieobecno\u015b\u0107 pastora M\u00f6llera, tutejszy nauczyciel Gronau tak dobrze pilnowa\u0142 ko\u015bcio\u0142a i plebanii, \u017ce \u2014 z Bo\u017c\u0105 pomoc\u0105 \u2014 pi\u0119kny nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 zachowany w dobrym stanie i nie uszkodzono w nim nawet gwo\u017adzia.\n\nNow\u0105 plebani\u0119 zbudowano w 1794 roku na koszt gmin Kiezmark i Schmerblock; wed\u0142ug zapiski w ksi\u0119dze parafialnej gospodarze obu wsi p\u0142acili na ni\u0105 od maja do grudnia po pi\u0119tna\u015bcie groszy od w\u0142\u00f3ki.\n\nZapiski parafialne, przechowywane dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, opisuj\u0105 pow\u00f3d\u017a z 1829 roku: 9 kwietnia, w czwartek o czwartej nad ranem, spi\u0119trzona kr\u0105 Wis\u0142a przerwa\u0142a wa\u0142 pod Kiezmarkiem na szeroko\u015bci oko\u0142o 450 pr\u0119t\u00f3w i pod D\u0142ugim Polem (Langenfelde) na oko\u0142o 60 pr\u0119t\u00f3w i zala\u0142a okolic\u0119. Woda si\u0119gn\u0119\u0142a ponad pr\u00f3g plebanii i zala\u0142a jej sie\u0144 i kuchni\u0119. Zapiska jest wyblak\u0142a; liczby pr\u0119t\u00f3w i szczeg\u00f3\u0142y odczytano z zastrze\u017ceniem.\n\nWie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 481 mieszka\u0144c\u00f3w: 334 luteran\u00f3w, 141 katolik\u00f3w i 6 mennonit\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Kiezmarku (K\u00e4semark). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *K\u00e4semark* 78 budynk\u00f3w mieszkalnych i 754 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 594 ewangelik\u00f3w, 154 katolik\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w \u017bu\u0142awkach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 900 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 723 ewangelik\u00f3w, 167 katolik\u00f3w i dziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w; S\u0142ownik geograficzny podaje 594 ewangelik\u00f3w i 154 katolik\u00f3w \u2014 tyle samo, co podr\u0119cznik z 1869 roku. W 1890 roku, wed\u0142ug Harnocha, parafia liczy\u0142a oko\u0142o 1200 dusz; rocznie odprawiano w niej 60 chrzt\u00f3w, 19 konfirmacji, 11 \u015blub\u00f3w i 33 pogrzeby, a do komunii przyst\u0119powa\u0142o 558 wiernych. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 638 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich niemieckoj\u0119zycznych: 575 ewangelik\u00f3w, 58 katolik\u00f3w, trzech innych chrze\u015bcijan i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. Katolicy nale\u017celi wtedy do parafii F\u00fcrstenwerder w powiecie malborskim. Odr\u0119bnej gminy mennonickiej w Kiezmarku nie potwierdzono.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1222 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1889 roku Robert Elsner. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Kiezmarku liczy\u0142a wtedy 1040 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1920 roku lic. Bruno Elsner.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eK\u00e4semark\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 duplikaty ksi\u0105g metrykalnych z lat 1809\u20131874, czyli odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. B\u00e4r notuje ponadto w\u0142asne ksi\u0119gi parafii od 1688 roku i \u201eGedenkbuch der Kirche zu K\u00e4semark\u201d, za\u0142o\u017con\u0105 w 1839 roku i si\u0119gaj\u0105c\u0105 zapiskami do 1687.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Andreas B\u00fcthnerus (1651), Erdmann Zernebach (1653), Ernst Bartholdi (1660), Michael Ewald (1676), Samuel Hamel (1687), Johann. Schelwig (1700), Nathanael Heinrich M\u00fcller (1721\u20131739), Johann Matthias Wagner (1750), Abraham Raht (1759), Michael M\u00fcndel (1770), Christian Gottlieb Mattiak (1798), Friedrich Deschner (1807), Jacob Friedrich Braunschweig (1822), Johann Friedrich Benjamin Dragheim (1838), Friedrich Gotthilf Adolf Mundt (1851), Wilhelm Robert Eduard Elsner (1889), Ernst Hermann Franz Lippky (1906), Michael Gustav Adolf Klotz (1914), Wilhelm Gustav Bruno Elsner (1920), Hermann L\u00f6ffler (1931), Bruno Epp (1937), Otto Franz Weick (1941\u20131945).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa przywilej wsi wystawiono w 1341 roku, a imi\u0119 wielkiego mistrza jest w nim niewyra\u017ane; inne \u017ar\u00f3d\u0142a \u0142\u0105cz\u0105 przywilej z 1349 rokiem i wielkim mistrzem Henrykiem Dusemerem. Pastorem przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku Enoch H\u00fcsing starszy zosta\u0142 wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa w 1609 roku, wed\u0142ug ksi\u0119gi pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich w 1608 roku. Samuel Hamel zmar\u0142 wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa w trzeci dzie\u0144 Wielkanocy, 13 kwietnia 1700 roku, wed\u0142ug ksi\u0119gi pastor\u00f3w 16 kwietnia 1700 roku. Wed\u0142ug ksi\u0119gi pastor\u00f3w Dragheima wybrano na pastora w Kiezmarku w 1838 roku, a on sam datuje obj\u0119cie urz\u0119du na pocz\u0105tek 1839 roku. Wed\u0142ug \u0142aci\u0144skiego spisu pastor\u00f3w w ksi\u0119dze parafii Michael M\u00fcndel by\u0142 od 1757 roku do pocz\u0105tku 1762 roku konrektorem szko\u0142y Mariackiej w Gda\u0144sku, a potem jej rektorem; Rhesa podaje, \u017ce by\u0142 rektorem tej szko\u0142y w latach 1757\u20131770, a ksi\u0119ga pastor\u00f3w \u2014 w latach 1737\u20131770. Wed\u0142ug dopisku w \u0142aci\u0144skim spisie pastor\u00f3w Abraham Raht zmar\u0142 w styczniu 1775 roku [?], wed\u0142ug ksi\u0119gi pastor\u00f3w 20 czerwca 1775 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 185, 193, 209, 427; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 399\u2013400, has\u0142o K\u00e4semark; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 204\u2013205; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirchen von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, odbitka cz\u0119\u015bciowa, Danzig 1940; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 494, 495 i 501; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 4, poz. 52; P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. 1; wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku \u2014 kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Niederung, s. 18, poz. 23; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Danziger Niederung, poz. 23; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 200\u2013201, nr 63; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej w Kiezmarku \u2014 zabytek.pl; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 27; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 35; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5724, \u201eSonstige Verzeichnisse 1733\u20131865\u201d (kronika parafii Gro\u00df Z\u00fcnder pastora Johanna Monety, 1733), skan 11, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5731, \u201eSonstige Verzeichnisse 1687\u20131821\u201d (zapiski parafii K\u00e4semark, s. 532\u2013533), skany 3 i 5, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 44, pozycja 122; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 69, 223, 264; t. 2, s. 368, 396, 440, 449, 458; t. 3, s. 706, 952; t. 4, s. 1096, 1101, 1152, 1231, 1233, 1235; t. 5, s. 1426; t. 6, s. 1574; t. 7, s. 1904, 1939, 2037; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 marca 1904 roku, s. 13 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 35\u201336, 39; Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 115; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 41v\u201345r; Ksi\u0119ga metrykalna ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Kiezmarku (K\u00e4semark), Szmerbloku i Sch\u00f6nrohr od 1785 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 226528; Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Trutnowych (Trutenau) za\u0142o\u017cona w 1661 roku, katalog pastor\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5800 (Archion 17972); Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder) z lat 1648\u20131716, z kronik\u0105 i rejestrem dar\u00f3w pastor\u00f3w Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228); Ksi\u0119ga parafii ewangelickiej w Kiezmarku (K\u00e4semark), \u0142aci\u0144ski spis pastor\u00f3w, s. 572\u2013573 (\u201eSonstige Verzeichnisse 1592\u20131851\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5731 (Archion 226507); Ksi\u0119ga parafii ewangelickiej w Kiezmarku (K\u00e4semark), \u0142aci\u0144ski spis pastor\u00f3w z zapiskami o powodziach i budynkach, s. 572\u2013573, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 226507, skan 16); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470, 472.*","built_year":1727,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 MB Cz\u0119stochowskiej w Kiezmarku","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. par. pw. Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej w Kiezmarku \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/kiezmark-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-par-pw-matki-bosk"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger_Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Kiezmark","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 185, 193, 209, 427","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 44, pozycja 122","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 69, 223, 264; t. 2, s. 368, 396, 440, 449, 458; t. 3, s. 706, 952; t. 4, s. 1096, 1101, 1152, 1231, 1233, 1235; t. 5, s. 1426; t. 6, s. 1574; t. 7, s. 1904, 1939, 2037","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 marca 1904 roku, s. 13 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LMKHDHR3YDSD4LAYRWBFDOETBPLARR46"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 35\u201336, 39","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 115","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 41v\u201345r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga metrykalna ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Kiezmarku (K\u00e4semark), Szmerbloku i Sch\u00f6nrohr od 1785 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 226528","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Trutnowych (Trutenau) za\u0142o\u017cona w 1661 roku, katalog pastor\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5800 (Archion 17972)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder) z lat 1648\u20131716, z kronik\u0105 i rejestrem dar\u00f3w pastor\u00f3w Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga parafii ewangelickiej w Kiezmarku (K\u00e4semark), \u0142aci\u0144ski spis pastor\u00f3w, s. 572\u2013573 (\u201eSonstige Verzeichnisse 1592\u20131851\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5731 (Archion 226507)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga parafii ewangelickiej w Kiezmarku (K\u00e4semark), \u0142aci\u0144ski spis pastor\u00f3w z zapiskami o powodziach i budynkach, s. 572\u2013573, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 226507, skan 16)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470, 472","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0283","image_url":"/static/atlas/foto/bielamowicz_commons/kos-0283_01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2559,"lng":18.9321,"name_de":"K\u00e4semark","name_pl":"Kiezmark \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. MB Cz\u0119stochowskiej)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Kisewie le\u017cy na wzg\u00f3rzu w lesie, oko\u0142o kilometra od zabudowa\u0144. Wzg\u00f3rze jest na tyle strome, \u017ce prowadzi\u0142y na nie granitowe schody; zachowa\u0142o si\u0119 z nich kilka stopni, rozrzuconych poza dawn\u0105 drog\u0105. Granice za\u0142o\u017cenia s\u0105 dzi\u015b nieczytelne \u2014 w tylnej cz\u0119\u015bci wida\u0107 \u015blad wa\u0142u ziemnego. Cmentarz zajmuje mniej wi\u0119cej czterdzie\u015bci na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w. Z nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142y g\u0142\u00f3wnie betonowe obudowania mogi\u0142, jedna ozdobna tumba, po\u0142amane krzy\u017ce i u\u0142amki tablic. Daj\u0105 si\u0119 z nich odczyta\u0107 nazwiska: nauczyciela Wilhelma Kusserowa, zmar\u0142ego w 1931 roku, i jego syna Paula, zmar\u0142ego w 1883; le\u015bniczego Emila Pali\u0144skiego, zmar\u0142ego w 1935; Adeline Hingst z domu Dargatz (1858\u20131941) i Ottona Fetta (1852\u20131924), a tak\u017ce cz\u0142onk\u00f3w rodziny von Osterroht: Theodora Gotthilfa (1814\u20131892) i Else (1858\u20131932). Rozrzut grob\u00f3w jest tak du\u017cy, \u017ce regularnego uk\u0142adu nie da si\u0119 odtworzy\u0107.\n\nW 1767 roku pochowano na tym wzg\u00f3rzu Joachima Antona von Woedtke, w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku w Strzel\u0119cinie. W 1784 roku Kisewo le\u017ca\u0142o mil\u0119 na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, na \u017cyznej roli, z \u0142\u0105kami nad \u0141eb\u0105. Obok folwarku mieszka\u0142o dziewi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142 m\u0142yn zbo\u017cowy i tartak, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 22 dymy. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim (Bresen).\n\nU szczytu schod\u00f3w sta\u0142a niewielka kaplica cmentarna z czerwonej ceg\u0142y, o wymiarach mniej wi\u0119cej cztery na cztery metry, a obok niej dzwonnica. Rodzina von Osterroht, uszlachcona 2 stycznia 1863 roku, ufundowa\u0142a z wdzi\u0119czno\u015bci za ten zaszczyt trzy dzwony dla ko\u015bcio\u0142a w Brze\u017anie L\u0119borskim; poniewa\u017c wie\u017ca okaza\u0142a si\u0119 za s\u0142aba, kaza\u0142a wznie\u015b\u0107 dzwonnic\u0119 przy cmentarzu i tam je zawiesi\u0107. Po zbudowaniu nowej \u015bwi\u0105tyni w 1912 roku dzwony wr\u00f3ci\u0142y do Brze\u017ana, a kisewska dzwonnica dosta\u0142a trzy nowe. Te skradziono w kilka lat po drugiej wojnie \u015bwiatowej, a pozbawiona jakiejkolwiek opieki dzwonnica rozsypa\u0142a si\u0119.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w tutejszym obwodzie dworskim 174 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskaza\u0142 Brze\u017ano L\u0119borskie. W spisie katolik\u00f3w przypisano do L\u0119borka, urz\u0105d stanu cywilnego do Brze\u017ana, a okr\u0119g urz\u0119dowy do Taw\u0119cina. Tetzner, spisuj\u0105c u schy\u0142ku dziewi\u0119tnastego wieku mow\u0119 S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w nad\u0142ebskich, wymieni\u0142 Kisewo \u2014 w formie \u201eKisowo\u201d \u2014 w\u015br\u00f3d wsi, w kt\u00f3rych mo\u017cna by\u0142o spotka\u0107 starych ludzi m\u00f3wi\u0105cych po kaszubsku i rozumiej\u0105cych ten j\u0119zyk.\n\nW dniu 27 maja 1915 roku odby\u0142 si\u0119 na tym cmentarzu pogrzeb. Pochowano wtedy Friedricha Theodora Gotthilfa von Osterroht, zwanego \u201eFritzem\u201d, pana na Strzel\u0119cinie, zmar\u0142ego 24 maja. Za rodzin\u0105 szed\u0142, jak donosi\u0142a l\u0119borska gazeta, liczny t\u0142um przyjaci\u00f3\u0142 i znajomych, a w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w zjechali z r\u00f3\u017cnych stron powiatu l\u0119borskiego; kazanie wyg\u0142osi\u0142 proboszcz z Brze\u017ana. Nazwisko duchownego zapisywano dwojako, jako Rhode i jako Rohde; spis duchownych pomorskich M\u00fcllera powierza parafi\u0119 brze\u017anie\u0144sk\u0105 od 28 grudnia 1902 roku Arnoldowi Adolfowi Wilhelmowi Ehrhardtowi Rohdemu, urodzonemu 11 stycznia 1869 roku w Szczecinie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w podaje i odleg\u0142o\u015b\u0107, i powierzchni\u0119 inaczej: cmentarz ma le\u017ce\u0107 oko\u0142o czterystu metr\u00f3w na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, na skraju lasu, i zajmowa\u0107 oko\u0142o czterdziestu ar\u00f3w. W tej samej ewidencji cmentarz datowano na po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a poch\u00f3wek na wzg\u00f3rzu pochodzi z 1767 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 has\u0142o Kisewo (K\u00fcssow), w tym odczyty nagrobk\u00f3w i przek\u0142ad notatki z \u201eLauenburger Zeitung\u201d z 28 maja 1915 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), powiat l\u0119borski; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 237; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy \u0141\u0119czyce; serwis FotoExploracje \u2014 Kisewo; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kisewo (woj. pomorskie) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/kisewo-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Bresin, s. 237","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0188","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_kisewo/kisewo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.592023,"lng":17.81601,"name_de":"K\u00fcssow","name_pl":"Kisewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 farny w Kisielicach (Freystadt), wzniesiony w XIV w. przez rodzin\u0119 Stang\u00f3w (budowa odnotowana od 1331 roku), nosi\u0142 pierwotnie wezwanie \u015bw. Jana Ewangelisty i nale\u017ca\u0142 do diecezji pomeza\u0144skiej. W 1576 roku przej\u0119\u0142a go wsp\u00f3lnota ewangelicka i u\u017cytkowa\u0142a do 1945 roku Drewnian\u0105 wie\u017c\u0119 zniszczy\u0142 po\u017car w 1653 roku, zast\u0119puj\u0105c\u0105 j\u0105 wie\u017c\u0119 szachulcow\u0105 \u2014 po\u017car miasta w 1775 roku; murowan\u0105 wie\u017c\u0119 neogotyck\u0105 wzniesiono w latach 1856\u20131857. Na pocz\u0105tku 1945 roku \u015bwi\u0105tynia zosta\u0142a ci\u0119\u017cko zniszczona w czasie dzia\u0142a\u0144 wojennych. Od 22 wrze\u015bnia 1957 roku plac\u00f3wk\u0119 prowadz\u0105 pallotyni; odbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 konsekrowano 28 sierpnia 1960 roku Dzi\u015b rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pw. Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej \u015awiata.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku Kisielice, po niemiecku Freystadt, mia\u0142y za\u0142o\u017cy\u0107 bracia von Stangen, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano tu w 1334 roku. 28 lutego 1653 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 a\u017c do mur\u00f3w obwodowych i dw\u00f3ch dolnych kondygnacji wie\u017cy; odbudowano go z masywnym dachem, ale ocala\u0142y kikut wie\u017cy dosta\u0142 tylko drewnian\u0105 nadbudow\u0119, kt\u00f3ra nie mog\u0142a ud\u017awign\u0105\u0107 dzwon\u00f3w, dlatego zawieszono je na osobnym rusztowaniu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kisielicach, patronatu kr\u00f3lewskiego, sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z nawy i prosto zamkni\u0119tego prezbiterium; mia\u0142 dwa dzwony z 1659 roku, rze\u017abiony o\u0142tarz z 1696 roku, ambon\u0119 po stronie p\u00f3\u0142nocnej z trzynastoma portretami pastor\u00f3w, organy o szesnastu rejestrach z 1726 roku i marmurow\u0105 chrzcielnic\u0119. Pastor\u00f3w ewangelickich w Kisielicach wymieniano od 1567 roku; co sze\u015b\u0107 tygodni odprawiano nabo\u017ce\u0144stwo tak\u017ce po polsku, a w 1890 roku parafia liczy\u0142a 5000 dusz. Do parafii w Kisielicach nale\u017ca\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gro\u00df Plauth, zbudowany na nowo w 1601 roku przez Hansa von Auerswalda. Po sporze z gmin\u0105 kisielick\u0105 Plauth wy\u0142\u0105czono z tej parafii, w 1717 roku \u2014 poniewa\u017c ubogi patron nie m\u00f3g\u0142 utrzyma\u0107 duchownego \u2014 przy\u0142\u0105czono go zn\u00f3w do Kisielic, w 1726 roku do Tromnau, a w 1818 roku ostatecznie po\u0142\u0105czono z Kisielicami. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Plauth by\u0142 drewniany, na planie prostok\u0105ta, z wie\u017c\u0105 zbudowan\u0105 w 1840 roku w stylu gotyckim i dwoma dzwonami z 1605 roku; wisia\u0142 w nim portret jego budowniczego.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IV, 1883) w 1867 roku Kisielice liczy\u0142y \u2014 nie licz\u0105c \u017byd\u00f3w \u2014 2218 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2165 ewangelik\u00f3w i 63 katolik\u00f3w; lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny mia\u0142 wie\u017c\u0119 wysok\u0105 na 153 stopy, wzniesion\u0105 w stylu gotyckim na szczeg\u00f3lne \u017cyczenie kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma IV, a przy ko\u015bciele dzia\u0142a\u0142 szpital ko\u015bcielny. Ten sam s\u0142ownik, za K\u0119trzy\u0144skim, podaje, \u017ce w czasie Reformacji ludno\u015b\u0107 Kisielic przesz\u0142a na luteranizm razem z biskupami pomeza\u0144skimi, a gdy ich dobra zabrali ksi\u0105\u017c\u0119ta pruscy, w ich r\u0119ce przeszed\u0142 te\u017c patronat ko\u015bcio\u0142a. Ten sam S\u0142ownik przytacza polski nagrobek protestanta Wojciecha (Albrechta) Wa\u0142dowskiego z rodu Grampner\u00f3w, dziedzica Wa\u0142dowa, zmar\u0142ego 1 wrze\u015bnia 1596 roku w wieku 78 lat i pochowanego przed wielkim o\u0142tarzem fary w Kisielicach \u2014 jako \u015bwiadectwo, \u017ce ludno\u015b\u0107 miasta i okolicy by\u0142a w\u00f3wczas w znacznej cz\u0119\u015bci polska.\n\nPiotr Birecki zalicza ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kisielicach do budowli wzniesionych lub przebudowanych we wsp\u00f3\u0142pracy z Friedrichem Augustem St\u00fclerem: architekt dobudowa\u0142 do gotyckiego korpusu boczn\u0105 wie\u017c\u0119.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 4091 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a duszpasterzami byli superintendent Philipp Reinhard (od 1895 roku) i Reinhold Heuer (od 1893 roku).\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Freistadt* jako miasto. Notowa\u0142 tu 222 domy mieszkalne i 2466 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2165 ewangelik\u00f3w, 53 katolik\u00f3w i 248 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Schwenten*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IV, has\u0142o \u201eKisielice\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 524, 525, 524\u2013525; Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej \u015awiata w Kisielicach \u2014 Wikipedia; Kisielice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, medievalheritage.eu [kopia archiwalna 2023-03-24]; kwerenda w\u0142asna, weryfikacja 18 czerwca 2026; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 98; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 78\u201379; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 114\u2013115.*","built_year":1331,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej \u015awiata w Kisielicach \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Matki_Bo%C5%BCej_Kr%C3%B3lowej_%C5%9Awiata_w_Kisielicach"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Kisielice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, medievalheritage.eu [kopia archiwalna 2023-03-24]","url":"https://web.archive.org/web/20230324163257/https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/kisielice-kosciol/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 524, 524\u2013525, 525","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IV, has\u0142o \u201eKisielice\u201d","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0052","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.6076054,"lng":19.2593923,"name_de":"Freystadt","name_pl":"Kisielice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej \u015awiata; Freystadt)","powiat":"i\u0142awski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Klasztorku le\u017cy za wsi\u0105, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od niej, po wschodniej stronie drogi do Mi\u0119dzylesia, na dzia\u0142ce numer 143; ujmuje go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w w arkuszu gminy Gardeja. W tej samej ewidencji figuruje w Klasztorku drugi cmentarz, na cyplu Jeziora Klasztornego, na dzia\u0142ce 209/3, bez podanego wyznania.\n\nKlasztorek (Kl\u00f6sterchen) nale\u017ca\u0142 do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder), ale jego ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w s\u0105siednim powiecie suskim. Wykaz ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich, og\u0142oszony przez Agathona Harnocha w 1890 roku, wymienia wie\u015b w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii Belschwitz i Klein Tromnau \u2014 wsp\u00f3lnoty licz\u0105cej 4752 dusze i maj\u0105cej dwa ko\u015bcio\u0142y; przy Klasztorku i s\u0105siedniej Wullenburg wykaz odnotowuje osobno, \u017ce le\u017c\u0105 w innym powiecie. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1910 roku r\u00f3wnie\u017c odes\u0142ano miejscowo\u015bci z powiatu kwidzy\u0144skiego do parafii ewangelickiej Klein Tromnau w powiecie suskim.\n\nMaj\u0105tek Belschwitz nale\u017ca\u0142 niegdy\u015b do biskupa Jerzego von Polentz. Harnoch wymienia go w\u015br\u00f3d d\u00f3br dziedzicznych, kt\u00f3re przesz\u0142y na syna biskupa, Teofila. Rok budowy tamtejszego ko\u015bcio\u0142a nie jest znany; pocz\u0105tkowo by\u0142a to kaplica, kt\u00f3ra wkr\u00f3tce po Reformacji przesz\u0142a w r\u0119ce luteran\u00f3w. W 1727 roku nale\u017ca\u0142a do niej jako filia Gro\u00df Jauth, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej zanik\u0142a. W 1731 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 odnowiono, w miejsce starej wie\u017cy postawiono w 1835 roku now\u0105, kryt\u0105 blach\u0105 cynkow\u0105, a w 1863 rozbudowano \u015bwi\u0105tyni\u0119 od zachodu. Trzy dzwony pochodzi\u0142y z 1867 roku, o\u0142tarz i ambona by\u0142y snycerskie, chrzcielnica marmurowa.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Klein Tromnau, czyli w Trumiejkach, by\u0142 dawniej samodzielnym ko\u015bcio\u0142em macierzystym; w latach 1726\u20131818 nale\u017ca\u0142 do niego jako filia Plauth. Nie wiadomo, kiedy go wzniesiono; \u00f3wczesna \u015bwi\u0105tynia by\u0142a murowanym prostok\u0105tem z wie\u017c\u0105, mia\u0142a dwa dzwony z 1604 i 1605 roku, o\u0142tarz stanowi\u0105cy ca\u0142o\u015b\u0107 z ambon\u0105 i organy z peda\u0142em o trzynastu g\u0142osach. W 1818 roku obie parafie po\u0142\u0105czono. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano co niedziela w obu ko\u015bcio\u0142ach. Duchownych w Belschwitz wymienia si\u0119 od 1611 roku, a ostatnim w Trumiejkach by\u0142 w latach 1814\u20131816 L. Grzywatz.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Kl\u00f6sterchen* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 18 dom\u00f3w mieszkalnych i 157 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. W 1868 roku miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Trumiejki (Klein Tromnau) i podaje tu 99 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 521\u2013523; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 104\u2013105; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2020, poz. 4865, s. 74, tab. 4, lp. 13; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 73.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 142","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 412\u2013414","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2020, poz. 4865, s. 74, tab. 4, lp. 13","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 73","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1066","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67706,"lng":19.11802,"name_de":"Kl\u00f6sterchen","name_pl":"Klasztorek \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Klecewku le\u017ca\u0142, jak podaje ewidencja konserwatorska, na po\u0142udnie od folwarku.\n\nKlecewko le\u017cy w gminie Ryjewo w powiecie kwidzy\u0144skim, przy dawnym bitym trakcie z Kwidzyna do Sztumu; w XIX wieku nale\u017ca\u0142o do powiatu sztumskiego. Klecewko by\u0142o maj\u0105tkiem \u2014 dobrami rycerskimi o obszarze 1471 m\u00f3rg, z dwudziestoma budynkami, w\u015br\u00f3d nich siedmioma domami mieszkalnymi. W *S\u0142owniku geograficznym* zapisano, \u017ce poczt\u0119 mieszka\u0144cy Klecewka mieli w Ryjewie.\n\nPod rokiem 1404 miejsce zapisano jako Glocz. Najpierw trzymali je Kalksteinowie; na pocz\u0105tku XVII wieku przesz\u0142o ono na spokrewnionych z nimi Brant\u00f3w. W 1772 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Sarnacki, a dobra pozostawa\u0142y w zastawie u Donimirskich. W wykazie wasali z 1774 roku jako dziedzic zapisany jest 52-letni Anton von Czarnacki, by\u0142y marsza\u0142ek konfederacji, mieszkaj\u0105cy w Gda\u0144sku. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Klecewko nale\u017ca\u0142o do Gabriela Johanna von Steffensa, od 1749 roku do jego syna Leona, od 1760 roku do jego braci Gabriela i Ignacego, jeszcze w tym samym roku do Antoniego Sarnackiego, od 1781 roku do Karla Wilhelma Achatiusa Moldenhauera, potem do jego wdowy Charlotte Elise z domu Zapf, syna Friedricha i c\u00f3rki Wilhelmine Dorothei Ulrike, zam\u0119\u017cnej von Beyer, a od 1805 roku do Karla Heinricha von Gimmiga.\n\nW 1796 roku radca wojenny Moldenhauer, \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel Klecewka, zbudowa\u0142 tu w\u0142asnym nak\u0142adem zb\u00f3r luterski. W 1804 roku maj\u0105tek, oszacowany przez landszaft\u0119 na 15 000 talar\u00f3w, by\u0142 w r\u0119kach spadkobierc\u00f3w Moldenhauera. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten w 1813 roku przy\u0142\u0105czono do Sztumu; podzia\u0142 diecezjalny z 1820 roku wymienia w diecezji kwidzy\u0144skiej \u201eStuhm (nebst Kletzewko)\u201d.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Kletzewko* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu siedem dom\u00f3w mieszkalnych i 113 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 41 ewangelik\u00f3w i 72 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Straszewo*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Lindenkrug*. W 1876 roku maj\u0105tek przemianowano na Louisenwalde i pod t\u0105 nazw\u0105 wyst\u0119puje w pruskich spisach. W spisie z 1 grudnia 1885 roku Louisenwalde figuruje jako siedziba parafii ewangelickiej, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y okoliczne wsie, mi\u0119dzy innymi Pestlin, Rehheide, Rehhof, Straszewo i Zieglershuben. Spis z 1885 roku zasta\u0142 w Louisenwalde 138 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 90 katolik\u00f3w i 48 ewangelik\u00f3w. W 1939 roku Louisenwalde nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Ryjewie (Rehhof).\n\nKarta cmentarza z listopada 1986 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eStan zachowania nagrobk\u00f3w z\u0142y,drzewostanu dobry.\u201d. Zachowa\u0142y si\u0119 wtedy dwa wolnostoj\u0105ce nagrobki z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku oraz szcz\u0105tki grobowca stoj\u0105cego w \u015brodku za\u0142o\u017cenia obok podw\u00f3jnej starej lipy; ogrodzenia ani bramy nie by\u0142o, a od drogi z Klecewka do Straszewa prowadzi\u0142a aleja obsadzona kasztanowcami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom IV, has\u0142o \u201eKlecewko\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, powiat Stuhm, strony 70\u201374, pozycja 117; westpreussen.de, podzia\u0142 diecezjalny ewangelickich Prus Zachodnich (stan z 1820 roku i do 1918); D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Louisenwalde w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; karta cmentarza w Klecewku, oprac. D. Rekowska, 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 2 (s. 1), nr 1092 (s. 48); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 198\u2013199; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 2044, s. 45 i 48.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo, stan 29 VIII 2026, poz. 39","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Louisenwalde (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=56503"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 2 (s. 1), nr 1092 (s. 48)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 2044, s. 45 i 48","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1105","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.836189,"lng":19.019025,"name_de":"Kletzewko, od 1876 Louisenwalde","name_pl":"Klecewko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz le\u017cy w lesie, na p\u00f3\u0142noc od zespo\u0142u pa\u0142acowo-parkowego, na dzia\u0142ce numer 250/9. Stoj\u0105 na nim dwa grobowce: w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci, na wzniesieniu, ruina grobowca z krypt\u0105 z pocz\u0105tku XX wieku. W p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci stoi grobowiec rodzinny barona Arnolda von Rosenberga. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje cmentarz i oba grobowce w arkuszu gminy Gardeja jako trzy kolejne pozycje.\n\nKlecewo nosi\u0142o niemieck\u0105 nazw\u0119 Kl\u00f6tzen. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Kl\u00f6tzen* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 11 dom\u00f3w mieszkalnych i 227 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 220 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Gro\u00df Tromnau*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Gro\u00df Tromnau*.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* opisuje Klecewo jako dobra rycerskie w powiecie kwidzy\u0144skim, nad znacznym jeziorem zwanym Kautzger See: 7167 m\u00f3rg obszaru, 25 budynk\u00f3w, 11 dom\u00f3w mieszkalnych, siedmiu katolik\u00f3w i 220 ewangelik\u00f3w, z parafi\u0105 w Szynwa\u0142dzie, szko\u0142\u0105 w Tr\u0105bkach i poczt\u0105 w Nowej Wiosce. Do d\u00f3br nale\u017ca\u0142 folwark Czarnotki, po niemiecku Klein Z\u00e4hren, le\u017c\u0105cy nad jeziorem o p\u00f3\u0142torej mili od Kwidzyna \u2014 sta\u0142y tam dwa domy mieszkalne, a mieszka\u0142o w nich 10 ewangelik\u00f3w.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje Kl\u00f6tzen jako obszar dworski: 209 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 198 ewangelik\u00f3w i 11 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Trumiejach, po niemiecku Gro\u00df Tromnau, katolicy do Szynwa\u0142du, le\u017c\u0105cego w innym powiecie prowincji. Harnoch wymienia t\u0119 wie\u015b w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii w Trumiejach i Neud\u00f6rfchen, licz\u0105cej 3915 dusz.\n\nRodzina von Rosenberg\u00f3w, kt\u00f3rej grobowiec stoi na cmentarzu, siedzia\u0142a w Klecewie pod koniec XIX wieku: *S\u0142ownik geograficzny* notuje przy s\u0105siednim Wrac\u0142awku, \u017ce wie\u015b ta by\u0142a \u201ew\u0142asno\u015bci\u0105 v. Rosenberga na Klecewie\u201d.\n\nW spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o tu 241 mieszka\u0144c\u00f3w; niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 231 os\u00f3b, w tym 230 ewangelik\u00f3w i jeden katolik, a polski \u2014 o\u015bmiu mieszka\u0144c\u00f3w. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142y siedzib\u0119 na miejscu, w Kl\u00f6tzen.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w Prus Zachodnich z 1912 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku Klecewo, po niemiecku Kl\u00f6tzen, by\u0142 Adalbert von Rosenberg, a zarz\u0105dc\u0105 nadinspektor Brosowski.\n\nErich Wernicke w ksi\u0105\u017cce o powiecie kwidzy\u0144skim (1979) podaje, \u017ce 23 kwietnia 1787 roku Klecewo kupi\u0142 pruski szambelan Johann Anton Franz von Rosenberg-Gruszczynski (1759\u20131817). Z maj\u0105tkiem przesz\u0142y na niego \u0142awka i sklepienie w ko\u015bciele w Trumiejach (w ksi\u0119dze \u201eStand und Gew\u00f6lbe\u201d). W 1809 roku dosta\u0142 dyplomem kr\u00f3la pruskiego tytu\u0142 barona i odt\u0105d on oraz jego potomkowie w prostej linii nazywali si\u0119 baronami von Rosenberg. Klecewo przesz\u0142o testamentem z 1816 roku na jego jedynego syna, Antona Heinricha Alberta (1790\u20131841), przez 16 lat landrata powiatu kwidzy\u0144skiego.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Trumieje (Gro\u00df Tromnau) i podaje tu 544 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 151; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902 \u2014 tom IV, has\u0142o Klecewo (pozycja druga), tom I, has\u0142o Czarnotki, tom XIV, has\u0142o Wrac\u0142awek; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlicher Quellen, oprac. K\u00f6niglich Preu\u00dfisches Statistisches Landesamt, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 520\u2013521; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 104\u2013105; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2020, poz. 4865, s. 74, tab. 4, lp. 14; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 132.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 156","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 151","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2020, poz. 4865, s. 74, tab. 4, lp. 14","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 132","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1067","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6353,"lng":19.10949,"name_de":"Kl\u00f6tzen","name_pl":"Klecewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Kl\u0119cinie, za\u0142o\u017cony pod koniec XIX wieku, to du\u017ce za\u0142o\u017cenie na rzucie prostok\u0105ta, rozpoznawalne z daleka dzi\u0119ki zachowanym \u015bwierkowym nasadzeniom granicznym. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza go przy parku pa\u0142acowym, opracowanie dawnych cmentarzy powiatu \u2014 na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 wsi, w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych. Gminny program opieki nad zabytkami gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 wymienia go w ewidencji konserwatorskiej jako cmentarz ewangelicki z ko\u0144ca XIX wieku. U wej\u015bcia stoj\u0105 typowe ceglane s\u0142upki furty i bramy, przekryte sto\u017ckowymi czapkami; w s\u0142upkach bramy tkwi\u0105 \u017celiwne trzpienie zawias\u00f3w. W obr\u0119bie cmentarza teren oczyszczono niemal doszcz\u0119tnie z pomnik\u00f3w: udokumentowano na nim jeden fragment kamienia nagrobnego i jeden kamienny postument pod krzy\u017c albo pionow\u0105 p\u0142yt\u0119 z inskrypcj\u0105.\n\nOkolica nale\u017ca\u0142a do obszaru osadnictwa S\u0142owi\u0144c\u00f3w, lutera\u0144skiej grupy s\u0142owia\u0144skiej spod G\u0142\u00f3wczyc, Smo\u0142dzina i Gardny, gdzie w XIX wieku g\u0142oszono kazania po kaszubsku. Kl\u0119cino mia\u0142o kaszubsk\u0105 nazw\u0119 *K\u0144cino*. Wobeser w 1779 roku, przytaczany przez Tetznera, wymienia je w\u015br\u00f3d wsi parafii g\u0142\u00f3wczyckiej, w kt\u00f3rych ludno\u015b\u0107 kaszubska miesza\u0142a si\u0119 z niemieck\u0105 w niewielkim stopniu \u2014 obok Ciemna, Izbicy, Sk\u00f3rzyna, Rowienia (Rowen), Rumska, Szczypkowic, Warblina, Wielkiej Wsi, Rzuszcza i Wykosowa (Vixow).\n\nKl\u0119cino, do 1945 roku Klenzin (w 1784 roku zapisane jako Kletzin), le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, oko\u0142o 26 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska. By\u0142 to maj\u0105tek rodu von Lettow z dworem z XVII wieku, rozebranym po wojnie. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Kl\u0119cino mia\u0142o nauczyciela (Schulmeister). W 1784 roku Kl\u0119cino liczy\u0142o 21 dym\u00f3w. Przed 1821 rokiem mieszka\u0142y tu 204 osoby, a 17 maja 1939 roku \u2014 426. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 185 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w, w obwodzie dworskim \u2014 134 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W 1938 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do hrabiny L. von Krockow. Wed\u0142ug Pagla ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o, by\u0142a jednoklasowa szko\u0142a i cmentarz, a wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami i nale\u017celi do parafii w G\u0142\u00f3wczycach, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto.\n\nWojska radzieckie wesz\u0142y do Kl\u0119cina bez walki 9 marca 1945 roku. Wed\u0142ug Pagla po nich zjawili si\u0119 Polacy, kt\u00f3rzy si\u0142\u0105 zaj\u0119li domy i gospodarstwa, a ca\u0142\u0105 ludno\u015b\u0107 wsi wysiedlili. Dzisiejsi mieszka\u0144cy nale\u017c\u0105 do rzymskokatolickiej parafii \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a w G\u0142\u00f3wczycach.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje nazwiska i liczby. W szkole w 1931 roku uczy\u0142 Barz, ostatnim nauczycielem by\u0142 Wilhelm Buth. Straty wojenne i zwi\u0105zane z wysiedleniem to 17 poleg\u0142ych, 6 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 21 zaginionych. Wed\u0142ug tego samego autora kartoteka odnalaz\u0142a p\u00f3\u017aniej 213 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 128 w NRD.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 974; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 80; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Klenzin; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVII/137/25 z 28 sierpnia 2025 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 974.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 79\u201380","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 79\u201380; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172 poz. 63 i s. 180 poz. 233"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172, poz. 63 i s. 180, poz. 233","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 79\u201380; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172 poz. 63 i s. 180 poz. 233"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Klenzin","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Stolp, gminy wiejskie pozycja 63 (s. 172\u2013173) i obwody dworskie pozycja 233 (s. 180\u2013181)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 974","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 974","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0788","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.606859,"lng":17.346883,"name_de":"Klenzin","name_pl":"Kl\u0119cino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Kleszczewo nie mia\u0142o; cmentarz by\u0142 polem grzebalnym miejscowych ewangelik\u00f3w. Po 1945 roku przesta\u0142 by\u0107 u\u017cywany i pozosta\u0142 reliktem poewangelickim; wpisano go do ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 66, z adnotacj\u0105 o wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. Kleszczewo \u2014 do 1945 roku Gro\u00df Kleschkau \u2014 by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim (Dorf und Rittergut) w powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym (Kreis Danziger H\u00f6he), w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W 1920 roku znalaz\u0142o si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 nale\u017ca\u0142o do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Zaskoczyn by\u0142 przez ca\u0142y XVIII wiek w r\u0119kach Trembeckich: po Jakubie Teodorze nale\u017ca\u0142 do jego syna Jakuba Aleksandra (brat Stanis\u0142aw zrzek\u0142 si\u0119 praw w 1712 roku, brat W\u0142adys\u0142aw zmar\u0142 w 1714 roku), potem do wnuka Jana. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 53-letniego Trembeckiego, by\u0142ego chor\u0105\u017cego malborskiego, kt\u00f3rego syn Ignacy (24 lata) prowadzi\u0142 gospodarstwo w Kleszczewie. W 1776 roku Zaskoczyn przeszed\u0142 do prawnuka Ignacego, a nast\u0119pnie do jego spadkobierc\u00f3w J\u00f3zefa, Kazimierza i Jakuba.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eKleschkau, Gr.\u201d, \u0142\u0105cznie z przysi\u00f3\u0142kiem Fichtenkrug, 110 mieszka\u0144c\u00f3w: 12 luteran\u00f3w i 98 katolik\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Gro\u00df Kleschkau* 41 budynk\u00f3w mieszkalnych i 483 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 76 ewangelik\u00f3w i 407 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sobowidzu; katolicy \u2014 do parafii w Pr\u0119gowie Dolnym; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Czerniau. Spis z 1 grudnia 1885 roku ujmuje Kleszczewo w dw\u00f3ch osobnych wierszach: gmina wiejska o obszarze 100 hektar\u00f3w liczy\u0142a 292 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym dwudziestu siedmiu ewangelik\u00f3w i 265 katolik\u00f3w. W obwodzie dworskim o obszarze 721 hektar\u00f3w spis naliczy\u0142 222 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 105 ewangelik\u00f3w i 117 katolik\u00f3w.\n\nMeyers notuje tu 219 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku ujmuje Kleszczewo w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska mia\u0142a 103,4 hektara i 219 mieszka\u0144c\u00f3w, obw\u00f3d dworski \u2014 717,5 hektara i 225 mieszka\u0144c\u00f3w. W obwodzie dworskim j\u0119zyk ojczysty rozk\u0142ada\u0142 si\u0119 tak: 133 osoby poda\u0142y niemiecki, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 80 ewangelik\u00f3w, 52 katolik\u00f3w i jeden inny chrze\u015bcijanin. 47 os\u00f3b poda\u0142o polski, 45 kaszubski \u2014 i jedni, i drudzy byli bez wyj\u0105tku katolikami.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna ewangelik\u00f3w zmienia\u0142a si\u0119: w 1820 roku nale\u017celi do Juszkowa (Gischkau), w 1885 roku do Sobowidza, a w 1910 roku do parafii w Kladau, czyli w K\u0142odawie. Katolicy przez ca\u0142y ten czas nale\u017celi do parafii w Prangenau \u2014 w Pr\u0119gowie. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Saalau. Saalau to osobna miejscowo\u015b\u0107; Zaskoczyn nazywa\u0142 si\u0119 po niemiecku Saskoschin.\n\nKleszczewo opisywane przez ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w zaginionych to inna wie\u015b. Tamto Kleszczewo le\u017ca\u0142o w dobrach pelpli\u0144skich, nie w powiecie Danziger H\u00f6he, mia\u0142o ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, w kt\u00f3rym ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono w 1653 roku. Wed\u0142ug Fankidejskiego w sk\u0142ad tamtejszej parafii wchodzi\u0142y Jaroszewy, Czernichowo, Jezierze, Kleszczewko i Wa\u0142dowo.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii K\u0142odawa (Kladau) i podaje tu 29 ewangelik\u00f3w i 83 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 22\u201323, pozycja 13 oraz s. 24\u201325, pozycja 59; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 10\u201311, pozycja 53; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 249\u2013250; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w (wykaz gminy Tr\u0105bki Wielkie, pozycja 66); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 202\u2013203, nr 74; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 624 (s. 24), nr 1486 (s. 165\u2013166); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 45, pozycja 138; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 66, Kleszczewo)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 624 (s. 24), nr 1486 (s. 165\u2013166)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 45, pozycja 138","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0368","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19098,"lng":18.51455,"name_de":"Gro\u00df Kleschkau","name_pl":"Kleszczewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kleszczewo Ko\u015bcierskie, po niemiecku Kleschkau, to wie\u015b kociewska w dzisiejszej gminie Zblewo, w powiecie starogardzkim. W powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym t\u0119 sam\u0105 niemieck\u0105 form\u0119 nazwy, Kleschkau, nosi\u0142o inne Kleszczewo, dlatego zapis nazwy jest niepewny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku umieszcza wie\u015b w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent); przydomek \u201eKo\u015bcierskie\u201d dodano w 1953 roku, gdy wie\u015b le\u017ca\u0142a w tym powiecie. Do 1920 roku le\u017ca\u0142a po stronie niemieckiej, w rejencji gda\u0144skiej Prus Zachodnich, a w latach 1920\u20131939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w korytarzu pomorskim. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani zboru ewangelickiego we wsi; nekropolia z pocz\u0105tku XIX wieku jest uj\u0119ta w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nOko\u0142o 1250 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor odda\u0142 biskupowi Micha\u0142owi mi\u0119dzy innymi Klieczowo w zamian za 300 grzywien pomocy na wygnaniu; w 1282 roku wie\u015b wr\u00f3ci\u0142a do ksi\u0119cia w drodze zamiany. Pierwsza wzmianka o ko\u015bciele pochodzi z 1550 roku; \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, pod patronatem opata pelpli\u0144skiego, obs\u0142ugiwa\u0142a pi\u0119\u0107 wsi. W czasie Reformacji tak podupad\u0142a, \u017ce si\u0119 zawali\u0142a \u2014 parafianie j\u0105 odbudowali. W 1582 roku mury sta\u0142y bez pokrycia. Ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono w 1653 roku. Po morowym powietrzu budowla run\u0119\u0142a i jej nie podniesiono. Zosta\u0142 cmentarz, a dzwony przeniesiono do Pog\u00f3dek \u2014 do tej samej parafii, przy kt\u00f3rej spis z 1885 roku zapisa\u0142 kleszczewskich katolik\u00f3w. W\u0142asn\u0105 parafi\u0119, znowu pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, wie\u015b odzyska\u0142a w latach 1925\u20131926.\n\nPrzywileje wystawiono w 1753 roku Johannowi Schulzowi i Martinowi M\u00fcllerowi (lema\u0144stwo), w 1758 roku Martinowi Kumrowskiemu, a w 1760 roku Erdmannowi Felske na karczm\u0119. W 1772 roku mieszka\u0144cy byli po cz\u0119\u015bci luteranami, po cz\u0119\u015bci katolikami \u2014 jedynymi Niemcami i luteranami w dobrach pelpli\u0144skich. Na 28 w\u0142\u00f3kach, z kt\u00f3rych sze\u015b\u0107 le\u017ca\u0142o od\u0142ogiem, \u017cyli z handlu deskami, w\u0119glem i drewnem.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 169 mieszka\u0144c\u00f3w: 60 luteran\u00f3w i 109 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Starogardzie Gda\u0144skim, zapisanym tam po niemiecku jako Stargard. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Kleschkau* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 18 gospodarstwami ch\u0142opskimi, 24 zagrodami cha\u0142upniczymi i 45 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 389, w tym 148 ewangelik\u00f3w i 241 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do parafii w Pog\u00f3dkach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W\u015br\u00f3d zabudowa\u0144 podr\u0119cznik wymienia\u0142 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 i karczm\u0119. Spis z 1885 roku (powiat ko\u015bcierski, strona 40, pozycja 42) naliczy\u0142 na 456 mieszka\u0144c\u00f3w 171 ewangelik\u00f3w i 285 katolik\u00f3w. W tym czasie ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Starogardzie, katolicy do Pog\u00f3dek.\n\nW 1906 roku, jesieni\u0105, wybuch\u0142 tu strajk szkolny w obronie j\u0119zyka polskiego. W 1910 roku miejscowo\u015b\u0107 zapisano przy ewangelickiej parafii Kr\u0105g. Po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci, w spisie z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wie\u015b liczy\u0142a 624 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 464 rzymskich katolik\u00f3w i 160 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 475 os\u00f3b, niemieck\u0105 149.\n\nKarta cmentarza z grudnia 1986 roku stwierdza kr\u00f3tko: \u201eCmentarz zdewastowany\u201d. Zachowane mogi\u0142y porasta\u0142a trawa, bluszcz i samosiejki, a metalowe p\u0142otki by\u0142y skorodowane i powyginane. Najstarszy zachowany nagrobek nale\u017ca\u0142 do Ludwiga Schmidta, zmar\u0142ego 30 lipca 1842 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Krangen i podaje tu 269 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 268\u2013269; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 90, nr 122; karta cmentarza w Kleszczewie Ko\u015bcierskim, oprac. A. Haase, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 14, pozycja 125; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 98\u201399; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 164\u2013165, 181, 186; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytek.pl \u2014 cmentarz ewangelicki, gm. Zblewo","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694665"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 14, pozycja 125","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 98\u201399","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 164\u2013165, 181, 186","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0384","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.99788,"lng":18.38745,"name_de":"Kleschkau","name_pl":"Kleszczewo Ko\u015bcierskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kleszczyniec, po niemiecku Kleschinz, to kaszubska wie\u015b w gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka, dzi\u015b w powiecie bytowskim; w 1895 roku le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, a s\u0105d obwodowy mia\u0142a w Bytowie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Kleszczyniec, po niemiecku Kleschinz, le\u017c\u0105cy nad jeziorem Dziecinz, nale\u017ca\u0142 do parafii w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin) w synodzie s\u0142upskim. Wie\u015b liczy\u0142a wtedy 20 dym\u00f3w i mia\u0142a nauczyciela; ryby \u0142owiono tak\u017ce w jeziorze Schottofske.\n\nWie\u015b wzmiankowano w 1457 roku jako w\u0142asno\u015b\u0107 Puttkamer\u00f3w \u2014 siedzia\u0142 tu wtedy Martin von Puttkamer. W 1725 roku Maria Ma\u0142gorzata von Puttkamer wnios\u0142a w posagu Georgowi Christianowi von Zitzewitzowi cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br, zwan\u0105 Kleschinz B, a w 1775 roku Joachim Friedrich von Zitzewitz kupi\u0142 od Puttkamer\u00f3w tak\u017ce drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107, Kleschinz A. W 1799 roku Karl Heinrich von Zitzewitz musia\u0142 odda\u0107 wie\u015b landratowi Lorenzowi von Puttkamerowi, bo by\u0142a lennem Puttkamer\u00f3w. Albert, syn landrata, sprzeda\u0142 j\u0105 w 1824 roku jednemu z von Reckow\u00f3w, a w 1857 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 von Domarus. Ksi\u0119gi adresowe maj\u0105tk\u00f3w wymieniaj\u0105 p\u00f3\u017aniej Wilhelma Goetjesa, w\u0142a\u015bciciela fabryki w Budziszynie (1884), porucznika policji von Kleista z Berlina (1893) i Pomorskie Towarzystwo Osadnicze ze Szczecina (1910), kt\u00f3re maj\u0105tek rozparcelowa\u0142o. Po parcelacji na pocz\u0105tku XX wieku Kleszczyniec sta\u0142 si\u0119 du\u017c\u0105 wsi\u0105 ch\u0142opsk\u0105.\n\nLudno\u015b\u0107 przed 1945 rokiem by\u0142a w przewadze lutera\u0144ska. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin), gdzie sta\u0142a \u015bwi\u0105tynia parafialna. Parafia ta do 1817 roku podlega\u0142a synodowi s\u0142upskiemu, potem ko\u0142czyg\u0142owskiemu, a od 1871 bytowskiemu; kolatorem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br No\u017cyno. Starszym ko\u015bcio\u0142a w tej parafii by\u0142 kowal z Kleszczy\u0144ca Albert Staschke; konsystorz podzi\u0119kowa\u0142 mu za t\u0119 s\u0142u\u017cb\u0119, gdy w 1934 roku z niej ust\u0105pi\u0142. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazuje Kleszczyniec osobno jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski. Gmina wiejska (strona 172, pozycja 64) liczy\u0142a 178 os\u00f3b \u2014 92 m\u0119\u017cczyzn i 86 kobiet: 165 ewangelik\u00f3w, siedmioro katolik\u00f3w i sze\u015bcioro \u017byd\u00f3w. Obw\u00f3d dworski (strona 180, pozycja 234) liczy\u0142 123 osoby \u2014 58 m\u0119\u017cczyzn i 65 kobiet \u2014 samych ewangelik\u00f3w. Obie jednostki nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej i do okr\u0119gu urz\u0119dowego w No\u017cynie; parafia katolicka gminy wiejskiej by\u0142a w L\u0119borku. W 1925 roku we wsi mieszka\u0142 jeden katolik i dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b bez wyznania.\n\nMieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 430 w 1910 roku, 473 w 1933 i 465 w 1939. Dzi\u015b wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w to katolicy diecezji pelpli\u0144skiej.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. Kartoteka Heimatortskartei Pommern odnalaz\u0142a p\u00f3\u017aniej 277 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 92 w NRD. Straty wojenne i zwi\u0105zane z wysiedleniem to 23 poleg\u0142ych, 40 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 59 zaginionych. W trzyklasowej szkole uczy\u0142 nauczyciel Barz.\n\nKarta cmentarza z 30 maja 2008 roku ocenia stan nagrobk\u00f3w s\u0142owami: \u201ez\u0142y, w wi\u0119kszo\u015bci usuni\u0119te\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy na skraju lasu, oko\u0142o pi\u0119ciuset metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi, przy drodze gruntowej w stron\u0119 Osowskich. W 2008 roku zachowa\u0142o si\u0119 na nim sze\u015b\u0107 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w i pozosta\u0142o\u015bci ogrodzenia z cios\u00f3w kamiennych. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi\u0142 z 1903 roku i upami\u0119tnia\u0142 Carla Kuhna, urodzonego 22 marca 1833 roku i zmar\u0142ego 11 lipca 1903 roku. Wed\u0142ug karty cmentarz za\u0142o\u017cono w XIX wieku na powierzchni 0,16 hektara; groby u\u0142o\u017cone by\u0142y w kierunku wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d, ros\u0142y tam dwa stare d\u0119by, \u015bwierki i tuje, a na jednym ze zdj\u0119\u0107 wida\u0107 wykop w miejscu nagrobka. Dok\u0142adnej daty jego za\u0142o\u017cenia nie ustalono. Na fragmencie niemieckiej mapy z 1935 roku, do\u0142\u0105czonym do karty, cmentarz jest zaznaczony przy drodze wychodz\u0105cej ze wsi na po\u0142udniowy wsch\u00f3d. Figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w (dzia\u0142ka nr 231 i cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142ki 230). Kleszczyniec mia\u0142 te\u017c drugi, starszy cmentarz ewangelicki, na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi, w lesie, opisany w atlasie osobno.\n\nWed\u0142ug Piotra Dolnego, kt\u00f3ry zna oba miejsca, ten cmentarz na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi miejscowi nazywaj\u0105 nowym; zamkni\u0119to go tu\u017c po wojnie. Na zdj\u0119ciach, kt\u00f3re zrobi\u0142 w pa\u017adzierniku 2026 roku, teren porastaj\u0105 drzewa, tuje i bluszcz, a w li\u015bciach le\u017c\u0105 fragmenty kamiennych p\u0142yt. Jest tu te\u017c jeden wsp\u00f3\u0142czesny gr\u00f3b: drewniany krzy\u017c osoby zmar\u0142ej w 2023 roku, przy nim sztuczne kwiaty i tabliczka w kszta\u0142cie serca z niemieckim napisem \u201eGeliebt und unvergessen. F\u00fcr immer in unseren Herzen\u201d (\u201eUkochana i niezapomniana. Na zawsze w naszych sercach\u201d). Tablicy Carla Kuhna, opisanej na karcie z 2008 roku, Piotr Dolny na cmentarzu nie znalaz\u0142. Dowiedzia\u0142 si\u0119 te\u017c, \u017ce cmentarz zniszczono celowo w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku, na polecenie bli\u017cej nieokre\u015blonych w\u0142adz, a p\u0142yty nagrobne wywieziono i u\u0142o\u017cono pod drog\u0105 w nowo budowanej cz\u0119\u015bci Czarnej D\u0105br\u00f3wki. To relacja zas\u0142yszana; \u017ar\u00f3d\u0142a pisanego, kt\u00f3re by j\u0105 potwierdza\u0142o, nie znaleziono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 974; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), powiat Stolp, s. 172\u2013173, pozycja 64, i s. 180\u2013181, pozycja 234; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912, s. 72\u201373; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 637\u2013640; karta cmentarza w Kleszczy\u0144cu, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1934; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026, s. 55; relacja i fotografie Piotra Dolnego, pa\u017adziernik 2026 roku (mail z 25 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 974\u2013975.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kleszczyniec (woj. pomorskie) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/kleszczyniec-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 974","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kleschinz, s. 637\u2013640","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1934","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026, s. 55","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 974\u2013975","url":""},{"typ":"relacja","tytul":"Relacja i fotografie Piotra Dolnego, pa\u017adziernik 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912, s. 72\u201373","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0817","image_url":"/static/atlas/foto/cm_kleszczyniec/kleszczyniec_se_2026_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.331591,"lng":17.536765,"name_de":"Kleschinz","name_pl":"Kleszczyniec \u2014 cmentarz ewangelicki na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Na niemieckiej mapie sztabowej w skali 1:25 000 (arkusz 1671 Schwarz Damerkow, wydanie z 1932 roku) na zach\u00f3d od Kleszczy\u0144ca, po niemiecku Kleschinz, przy rozwidleniu dr\u00f3g i w\u015br\u00f3d lasu, narysowano ma\u0142e ogrodzone pole z podpisem \u201eKhf.\u201d \u2014 skr\u00f3tem od Kirchhof, czyli cmentarz. To drugi cmentarz tej wsi; pierwszy, opisany na karcie konserwatorskiej z 2008 roku, le\u017cy oko\u0142o 500 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144.\n\nW 1784 roku Kleszczyniec liczy\u0142 20 dym\u00f3w i mia\u0142 nauczyciela; mieszka\u0144cy \u0142owili ryby w jeziorach Schottofske i Dziecinz i nale\u017celi do parafii w No\u017cynie (Gro\u00df-Nossin) w synodzie s\u0142upskim.\n\n\u017be w Kleszczy\u0144cu by\u0142y dwa cmentarze, napisa\u0142 w pa\u017adzierniku 2026 roku Piotr Dolny, kt\u00f3ry zna oba miejsca i ich pozosta\u0142o\u015bci: jeden le\u017cy w kierunku Jasienia i Brzezin i zamkni\u0119to go tu\u017c po wojnie, drugi le\u017cy w lesie i zamkni\u0119to go przed drug\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. W relacji Piotra Dolnego ten cmentarz, w lesie na zach\u00f3d od wsi, miejscowi nazywaj\u0105 starym; to on zosta\u0142 zamkni\u0119ty przed wojn\u0105. W pa\u017adzierniku 2026 roku Piotr Dolny sfotografowa\u0142 jego miejsce przy rozwidleniu dr\u00f3g: pod g\u0119stym kobiercem barwinka le\u017c\u0105 poro\u015bni\u0119te mchem fragmenty kamieni. Na fotografiach obok wida\u0107 kamienny blok, by\u0107 mo\u017ce podstaw\u0119 nagrobka. Napis\u00f3w na nich nie wida\u0107. W relacji Piotra Dolnego teren zar\u00f3s\u0142, a poza pojedynczymi kamieniami i zniczami \u015blad\u00f3w grob\u00f3w nie ma.\n\nW 1925 roku mieszka\u0144cy wsi, poza jednym katolikiem i dziesi\u0119cioma osobami bez wyznania, byli ewangelikami. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani informacji, czy s\u0142u\u017cy\u0142 ca\u0142ej wsi, czy by\u0142 rodowym cmentarzem w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. W ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz nie figuruje, a w niemieckich opisach wsi nie znaleziono o nim wzmianki.\n\nMaj\u0105tek rycerski Kleszczyniec liczy\u0142 oko\u0142o 845 hektar\u00f3w i kilkakrotnie zmienia\u0142 w\u0142a\u015bciciela. W ksi\u0119dze adresowej z 1879 roku figuruje jako w\u0142asno\u015b\u0107 von Lavallade'a z Berlina, wydzier\u017cawiona von Randowowi, a w ksi\u0119dze z 1884 roku \u2014 Wilhelma Goetjesa, fabrykanta z Budziszyna. W wydaniach z 1892 i 1905 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 kolejno do von Kleista, porucznika policji w Berlinie, i do Bruna Schmidta z Wall w powiecie Neuruppin. W ksi\u0119dze z 1911 roku maj\u0105tku rycerskiego Kleszczyniec nie ma, a w 1914 roku wyst\u0119puje gospodarstwo o powierzchni 59 hektar\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1671 Schwarz Damerkow, wydanie z 1932 roku; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kleschinz, s. 637\u2013640; informacja Piotra Dolnego z 13 pa\u017adziernika 2026 roku, jego fotografie z pa\u017adziernika 2026 roku i relacja z 25 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 974\u2013975; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 184\u2013185; \u201eHandbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, cz. I: Preu\u00dfen, z. 2: \u201eProvinz Pommern\u201d, wyd. 2, Berlin 1884, s. 88\u201389; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 158\u2013159; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 172\u2013173; \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 4, Leipzig 1914, s. 210.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"mapa historyczna","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1671 Schwarz Damerkow, wydanie z 1932 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kleschinz, s. 637\u2013640","url":""},{"typ":"relacja","tytul":"Informacja Piotra Dolnego, maile z 13 i 25 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 974\u2013975","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 184\u2013185","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, cz. I: Preu\u00dfen, z. 2: \u201eProvinz Pommern\u201d, wyd. 2, Berlin 1884, s. 88\u201389","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 158\u2013159","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 172\u2013173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 4, Leipzig 1914, s. 210","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1193","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.33634,"lng":17.5168,"name_de":"Kleschinz","name_pl":"Kleszczyniec \u2014 cmentarz ewangelicki na zach\u00f3d od wsi, w lesie","powiat":"bytowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0142obuczyno, po niemiecku Klobschin, le\u017cy na Kaszubach, dzi\u015b w gminie Ko\u015bcierzyna, ale przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Cmentarz wida\u0107 z daleka: le\u017cy przy drodze numer 20 z Ko\u015bcierzyny do Gda\u0144ska, na du\u017cym wzniesieniu, i nale\u017cy do wi\u0119kszych w gminie. Otacza go wa\u0142 kamienny w kszta\u0142cie r\u00f3wnoleg\u0142oboku z wci\u0119ciem w jednym rogu. \u015acie\u017cka do wej\u015bcia biegnie mi\u0119dzy murem oddzielaj\u0105cym star\u0105 szko\u0142\u0119 z czerwonej ceg\u0142y a p\u0142otem prywatnego gospodarstwa; na jej ko\u0144cu zosta\u0142y po dawnej bramce \u017celazne zawiasy przymocowane do g\u0142az\u00f3w, a obok rosn\u0105 dwie stare lipy. Przed wej\u015bciem stoi obelisk na betonowym postumencie, informuj\u0105cy po niemiecku i po polsku o cmentarzu i o jego renowacji; obok stoi tak\u017ce tablica.\n\nDzieje wsi *S\u0142ownik geograficzny* prowadzi od 1284 roku, kiedy ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II zapisa\u0142 K\u0142obuczyno wraz z ca\u0142\u0105 ziemi\u0105 ko\u015bciersk\u0105 \u2014 dwudziestoma dwiema wsiami \u2014 Gertrudzie, c\u00f3rce Sambora II; ta odsprzeda\u0142a wszystko Krzy\u017cakom 14 stycznia 1312 roku. W 1374 roku wielki mistrz Winrych von Kniprode nada\u0142 wie\u015b rycerzowi Stefanowi, a w 1442 roku jej posiadaczem by\u0142 Bartosz von Burchardsdorf, od kt\u00f3rego nazywano j\u0105 p\u00f3\u017aniej Burchardsdorf. Popularne opracowania podaj\u0105 jeszcze wzmiank\u0119 z 1184 roku, z czas\u00f3w ksi\u0119cia Sambora I \u2014 *S\u0142ownik* takiego zapisu nie zna.\n\nWojna trzynastoletnia obr\u00f3ci\u0142a wie\u015b w pustkowie, kt\u00f3rym pozosta\u0142a oko\u0142o stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat; jak zapisa\u0142 Agathon Harnoch, okolica zaros\u0142a lasem. Dopiero w 1605 roku w\u0142a\u015bciciel, Maciej Knibawski (u Harnocha: von Knibowski), kt\u00f3ry naby\u0142 Grabowo, Rekownic\u0119 i B\u0119domin, a tak\u017ce spustoszone K\u0142obuczyno i Mansowo, sprowadzi\u0142 z Pomorza dwadzie\u015bcia dwie rodziny lutera\u0144skie i w pa\u017adzierniku nada\u0142 im przywilej w Grabowie. Z tej lokacji wzi\u0119\u0142a si\u0119 ewangelicka warstwa wsi, a wraz z ni\u0105 cmentarz \u2014 wed\u0142ug wykazu gminy za\u0142o\u017cony w tym samym 1605 roku; Hinc datuje jego powstanie na lata 1605\u20131625 i wi\u0105\u017ce je z drewnianym ko\u015bci\u00f3\u0142kiem osadnik\u00f3w.\n\nEwangelicy z K\u0142obuczyna mieli przez kr\u00f3tki czas w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142. Osadnicy dostali pozwolenie na jego budow\u0119, a duchownemu Mortonowi, sprowadzonemu r\u00f3wnie\u017c z Pomorza, Knibawski da\u0142 dwa \u0142any. Wkr\u00f3tce jednak starosta ko\u015bcierski Demetrius von Weiher zasiedli\u0142 Pomorzanami tak\u017ce Szymbark i Beek i tam pozwoli\u0142 wznie\u015b\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142. Dw\u00f3ch duchownych tak blisko siebie nie mog\u0142o si\u0119 utrzyma\u0107: Morton opu\u015bci\u0142 K\u0142obuczyno, mieszka\u0144cy rozebrali swoj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i przy\u0142\u0105czyli si\u0119 do Szymbarku, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1610 roku; 24 czerwca 1785 roku uko\u0144czono tam nowy, szachulcowy, a 19 grudnia 1834 roku po\u015bwi\u0119cono murowany. Odt\u0105d jedynym ewangelickim obiektem we wsi pozosta\u0142 cmentarz.\n\nW 1621 roku w K\u0142obuczynie by\u0142 so\u0142tys z pi\u0119cioma w\u0142\u00f3kami, o\u015bmiu ch\u0142op\u00f3w pe\u0142now\u0142\u00f3kowych, jeden z p\u00f3\u0142torej w\u0142\u00f3ki i dwunastu p\u00f3\u0142w\u0142\u00f3kowych; czynsz wynosi\u0142 310 floren\u00f3w. W 1670 roku gospodarowa\u0142o tu czternastu ch\u0142op\u00f3w, przed d\u017cum\u0105 z 1710 roku szesnastu, po niej siedmiu. 25 czerwca 1730 roku klasztor nada\u0142 wsi nowy przywilej na sze\u015b\u0107 lat, potem odnawiany; wie\u015b by\u0142a wtedy zn\u00f3w pe\u0142na, a so\u0142tysem by\u0142 Christian Kratzki. Ch\u0142opi byli zawsze luteranami, a dziesi\u0119cina dla proboszcza w Grabowie wynosi\u0142a 15 szefli \u017cyta i 15 szefli owsa. 12 sierpnia 1769 roku przeor Joseph Milkau wpisa\u0142 do ksi\u0119gi czynszowej wsi dekret przeciw ch\u0142opom, kt\u00f3rzy wycinali las klasztorny i wozili drewno do Gda\u0144ska. Willy Heidn odnotowuje, \u017ce lutera\u0144skie chrzty z K\u0142obuczyna z lat 1756\u20131774 i \u015bluby z lat 1762\u20131767 wpisywano tak\u017ce do ksi\u0105g katolickiej parafii w Starym Grabowie.\n\nW 1883 roku miejsce po dawnym ko\u015bciele, stary cmentarz przyko\u015bcielny we wsi, by\u0142o jeszcze widoczne. W 1879 roku do szko\u0142y w K\u0142obuczynie chodzi\u0142o wed\u0142ug Heidna 117 dzieci, z kt\u00f3rych 108 by\u0142o ewangelickich. *S\u0142ownik geograficzny* notuje we wsi 5508 m\u00f3rg obszaru, 428 ewangelik\u00f3w i 25 katolik\u00f3w, 56 dom\u00f3w mieszkalnych, wolne so\u0142ectwo, 25 gburstw i 22 zagrody, szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 w miejscu, parafi\u0119 Grabowo i poczt\u0119 w Szymbarku.\n\nTutejsi ewangelicy nale\u017celi odt\u0105d do parafii ewangelickiej w Szymbarku (Sch\u00f6nberg), co po\u015bwiadczaj\u0105 oba pruskie spisy powszechne. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w K\u0142obuczynie 526 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 461 ewangelik\u00f3w i 65 katolik\u00f3w, i wskaza\u0142 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Szymbarku, a katolick\u0105 w Starym Grabowie. Spis z 1 grudnia 1910 roku podaje 594 mieszka\u0144c\u00f3w: 463 osoby z niemieckim j\u0119zykiem ojczystym, w\u015br\u00f3d nich 459 ewangelik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w, oraz 131 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po kaszubsku, wszystkie wyznania katolickiego. Ten sam spis przypisuje do parafii w Szymbarku tak\u017ce Czaple, Ostrzyce, Patu\u0142y, Pierszczewo, Po\u0142\u0119czyno i Ronty. Liczby wi\u0105zane z 1892 rokiem \u2014 71 Kaszub\u00f3w, w tym sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w i jedenastu ewangelik\u00f3w, oraz 463 Niemc\u00f3w \u2014 powtarzaj\u0105 liczb\u0119 niemieckoj\u0119zycznych ze spisu z 1910 roku; ich podstawa \u017ar\u00f3d\u0142owa pozostaje nieustalona.\n\nPo 1945 roku Niemc\u00f3w wysiedlono, a wie\u015b zasiedli\u0142a ludno\u015b\u0107 kaszubska. Po 1945 roku katolicy z K\u0142obuczyna nale\u017c\u0105 do parafii w Szymbarku, w diecezji pelpli\u0144skiej \u2014 przed wojn\u0105 ich parafi\u0105 by\u0142o Stare Grabowo. Poniemiecki cmentarz odnowiono w 1993 roku i opiekuje si\u0119 nim miejscowa Ochotnicza Stra\u017c Po\u017carna; wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy prowadzi go jako cmentarz ewangelicki w gminie Ko\u015bcierzyna.\n\nNapis\u00f3w nagrobnych szukano tu sposobem, kt\u00f3ry daje si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107 wsz\u0119dzie. Inskrypcje bywaj\u0105 bowiem nie na wierzchu, lecz na frontowej \u015bciance nagrobka, przysypanej ziemi\u0105. W K\u0142obuczynie po odkopaniu i oczyszczeniu takich \u015bcianek znaleziono trzy napisy \u2014 w jednym wypadku inicja\u0142y wraz z datami \u017cycia zmar\u0142ego, w dw\u00f3ch same inicja\u0142y. Autor monografii zaznacza, \u017ce napis\u00f3w jest z pewno\u015bci\u0105 wi\u0119cej, ale na dok\u0142adniejsze poszukiwania zabrak\u0142o czasu.\n\nW pa\u017adzierniku 2026 roku na cmentarzu sta\u0142 g\u0142az z tablic\u0105 zatytu\u0142owan\u0105 \u201eEv. Friedhof\u2026\u201d i wykazem kilkudziesi\u0119ciu ofiarodawc\u00f3w (Spender). Zachowa\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi p\u0142yta nagrobna Ernsta Sakolowskiego (27 marca 1848\u201314 kwietnia 1909) i Idy Sakolowski z domu Bandemer (13 grudnia 1862\u20132 lipca 1930) oraz \u017celiwna tablica w ogrodzeniu grobu ch\u0142opca, \u2026Juliusa Knittera, urodzonego w kwietniu 1885 roku i zmar\u0142ego w maju 1896 roku, z wierszem o woli Bo\u017cej i ponownym spotkaniu. Cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza porasta\u0142a wtedy wysoka trawa i samosiewy.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Tomasz Hinc pisze o osadnikach z 1605 roku inaczej \u2014 o dwudziestu rodzinach z Brandenburgii i Pomorza Zachodniego, skuszonych dziesi\u0119cioletnim zwolnieniem z podatku. Heidn opisuje koniec tutejszego ko\u015bci\u00f3\u0142ka inaczej: duchownego, kt\u00f3rego nazywa Martinem Tabertem, mieli wyp\u0119dzi\u0107 katoliccy zakonnicy, ch\u0142opi w 1630 roku skar\u017cyli si\u0119 klasztorowi na jego usuni\u0119cie, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrali sami, poniewa\u017c klasztor, jak przypuszcza Heidn, zamierza\u0142 osadzi\u0107 w K\u0142obuczynie ksi\u0119dza katolickiego.\n\n\ud83d\udfe1 Willy Heidn w p\u00f3\u017aniejszej ksi\u0105\u017cce o dziejach powiatu kartuskiego (1971) podaje inn\u0105 przyczyn\u0119 ko\u0144ca tutejszego ko\u015bcio\u0142a: w 1630 roku pastora Martina Taberta usun\u0119li kartuzi, a mieszka\u0144cy rozebrali ko\u015bci\u00f3\u0142ek, aby nie dopu\u015bci\u0107 do obsadzenia parafii ksi\u0119dzem katolickim. Kataster kontrybucyjny z lat 1772\u20131773 notuje tu nauczyciela Michaela Kosnicka; by\u0142a to jedyna wie\u015b bez ko\u015bcio\u0142a, przy kt\u00f3rej wymienia nauczyciela.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 459 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424 (parafia Sch\u00f6nberg); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus, s. 48, poz. 41; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 40; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eK\u0142\u00f3bucin al. K\u0142obocin\u201d; wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 234, 243; ogl\u0119dziny terenowe i fotografie z wizyty autora atlasu, 5 pa\u017adziernika 2026 roku; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 112; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 78\u201379, 174\u2013175; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33; W. Heidn, \u201eDie Geschichte des Kreises Karthaus (vom Ende der Ordensherrschaft 1466\u20131945)\u201d, Hamburg 1971 (Sonderschrift 20), s. 53\u201354.*","built_year":1605,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 112","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 78\u201379, 174\u2013175","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Geschichte des Kreises Karthaus (vom Ende der Ordensherrschaft 1466\u20131945)\u201d, Hamburg 1971 (Sonderschrift 20), s. 53\u201354","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 234, 243","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0146","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/cm_klobuczyno/klobuczyno_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18549,"lng":18.10033,"name_de":"Klobschin","name_pl":"K\u0142obuczyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0142odawa \u2014 po niemiecku Kladau \u2014 le\u017cy nad rzek\u0105 tej samej nazwy, na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. Cmentarz poewangelicki znajduje si\u0119 przy ulicy Zastawnej i figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 75.\n\nNiemieckie osadnictwo ma w K\u0142odawie dokument za\u0142o\u017cycielski z trzynastego wieku. Franz Schultz, wyliczaj\u0105c miejscowo\u015bci lokowane na prawie niemieckim, wymienia obok Lubiszewa z 1229 roku, Lipusza z oko\u0142o 1247 i Po\u0142\u0119czyna z 1255 tak\u017ce K\u0142odaw\u0119 z 1280 roku, cytuj\u0105c zapis przywileju: \u201esi eis placuerit Theutonicos ibidem collocare\u201d \u2014 \u201eje\u015bli im si\u0119 spodoba osadzi\u0107 tam Niemc\u00f3w\u201d. Wszystkie przywileje klasztoru oliwskiego m\u00f3wi\u0105 wprost o sprowadzaniu osadnik\u00f3w.\n\nHermann Freytag podaje, \u017ce w 1461 roku proboszczem K\u0142odawy i zarazem oficja\u0142em pomorskim by\u0142 Matthias Racht, wymieniany jeszcze w 1472 roku, a w 1468 i 1471 roku notowany jest pleban Jacobus. Dnia 11 maja 1486 roku magister Johannes Reinicke zrzek\u0142 si\u0119 parafii na rzecz Laurentiusa Golamyenczky\u2019ego, kleryka diecezji pozna\u0144skiej. Dnia 23 stycznia 1497 roku pleban Petrus stan\u0105\u0142 przed biskupem w Subkowach; uznano, \u017ce nie zna swoich obowi\u0105zk\u00f3w, i zawieszono go na trzy miesi\u0105ce w odprawianiu Mszy, a do tego ukarano grzywn\u0105.\n\nWizytacja Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1583 roku zasta\u0142a w K\u0142odawie parafi\u0119 katolick\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi\u0142 wezwanie \u015bwi\u0119tego Jakuba Wi\u0119kszego. Proboszczem by\u0142 Wawrzyniec Frigonius \u2014 wizytator opisa\u0142 go jako cz\u0142owieka m\u0142odego, dostatecznie uczonego, muzykalnego i pracowitego, ale znies\u0142awionego podejrzeniem o konkubinat, czemu ten zaprzeczy\u0142, obiecuj\u0105c popraw\u0119. Parafianie byli rozproszeni w dwunastu wsiach, a wielu z nich \u2014 jak zapisano \u2014 posz\u0142o za herezj\u0105 i nie p\u0142aci\u0142o dziesi\u0119cin (\u201eplures haeresim sequentes non solvunt decimas\u201d). Uposa\u017cenie proboszcza stanowi\u0142y dwa \u0142any w tej wsi i w \u0141\u0119gowie; dwa dalsze zaj\u0119li innowiercy.\n\nFili\u0105 parafii k\u0142odawskiej by\u0142a wie\u015b zapisana w wizytacji jako Zuklin \u2014 dawna w\u0142asno\u015b\u0107 opactwa oliwskiego, w czasie wizytacji dzier\u017cona przez podskarbiego koronnego Dulskiego. Nazw\u0119 t\u0119 obja\u015bnia ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, kt\u00f3ry po\u015bwi\u0119ci\u0142 tej filii osobny rozdzia\u0142 pod tytu\u0142em \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w \u017bukczynie\u201d i przytoczy\u0142 zapis wizytacji: \u201eZukcin, villa abbatis olivensis; in qua fuit capella murata, filia ad K\u0142odawa, quam modernus D. Dulski tenutarius a bello destruxit atque ex eadem aulam construxit\u201d \u2014 by\u0142a tam kaplica murowana, filia k\u0142odawska, kt\u00f3r\u0105 obecny dzier\u017cawca Dulski zburzy\u0142 po wojnie, a z jej materia\u0142u postawi\u0142 dw\u00f3r. Biskup poleci\u0142 upomnie\u0107 opata oliwskiego, \u017ceby pilnowa\u0142 swojej powinno\u015bci. Dzisiejszy \u017bukczyn to miejscowo\u015b\u0107, w kt\u00f3rej kaplic\u0119 rozebrano na budulec dworu.\n\nWizytacja archidiakona pomorskiego Krzysztofa Antoniego Szembeka z lat 1701\u20131703 naliczy\u0142a przy K\u0142odawie oko\u0142o czterystu wiernych zobowi\u0105zanych do spowiedzi wielkanocnej i odnotowa\u0142a wielu luteran\u00f3w, a w\u015br\u00f3d parafian oko\u0142o czterdziestu trzech nawr\u00f3conych z luteranizmu i dziesi\u0119ciu nawr\u00f3conych wcze\u015bniej. W innym miejscu tego samego sprawozdania, w cz\u0119\u015bci o dekanacie tczewskim, podano dla ca\u0142ej parafii 385 katolik\u00f3w i 904 luteran\u00f3w. Wizytacja z 3 marca 1774 roku zapisa\u0142a 420 os\u00f3b przyst\u0119puj\u0105cych do komunii, ani jednego \u017byda i 74 luteran\u00f3w, kt\u00f3rzy nie mieli w\u0142asnego zboru i chowali zmar\u0142ych na cmentarzu parafialnym, w osobnym miejscu. W wizytacji generalnej dekanatu gda\u0144skiego, kt\u00f3rej protok\u00f3\u0142 podpisano w K\u0142odawie 8 marca 1781 roku, sam\u0105 wie\u015b opisano jako licz\u0105c\u0105 100 katolik\u00f3w, w tym 89 spowiadaj\u0105cych si\u0119, i sze\u015bciu akatolik\u00f3w; w ca\u0142ej parafii by\u0142o 752 wiernych, 620 spowiadaj\u0105cych si\u0119 na Wielkanoc i 72 akatolik\u00f3w. Powt\u00f3rzono te\u017c, \u017ce akatolicy w\u0142asnego zboru nie posiadali. Przez ca\u0142y wiek osiemnasty tutejsi ewangelicy nie mieli ani w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a, ani w\u0142asnego miejsca grzebalnego: wizytacje katolickie zapisuj\u0105, \u017ce chowano ich na cmentarzu parafialnym, w wydzielonym miejscu. Ewangelicy mieli natomiast we wsi w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 88 mieszka\u0144c\u00f3w: 24 luteran\u00f3w i 64 katolik\u00f3w; luteranie nale\u017celi do parafii w Sobowidzu (Sobbowitz). P\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej wie\u015b by\u0142a wyznaniowo podzielona niemal dok\u0142adnie po po\u0142owie \u2014 S\u0142ownik geograficzny wykazuje 341 ewangelik\u00f3w wobec 327 katolik\u00f3w; dom\u00f3w by\u0142o 70. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Kladau* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 24 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 36 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 70 budynk\u00f3w mieszkalnych i 671 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 341 ewangelik\u00f3w, 327 katolik\u00f3w i trzech \u017byd\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nMax B\u00e4r notuje w K\u0142odawie ewangelickie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i konfirmacji oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1897 roku, w diecezji Danziger H\u00f6he. John Muhl w dziejach wsi Wy\u017cyny Gda\u0144skiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki istnia\u0142 we wsi od 1897 roku; z tego samego roku pochodz\u0105 pierwsze zapisy w ksi\u0119gach metrykalnych parafii. W grudniu 1897 roku berli\u0144ska \u201eDeutsche Zeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce Baronowski, dot\u0105d duchowny w K\u0142odawie, przechodzi na pastora do Grudzi\u0105dza, a wikariuszem parafialnym w K\u0142odawie zostaje Tischveder. Spis z 1 grudnia 1910 roku naliczy\u0142 w K\u0142odawie 491 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 434 poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty (259 ewangelik\u00f3w, 171 katolik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w), a 57 os\u00f3b j\u0119zyk polski. Dziennik urz\u0119dowy konsystorza w 1913 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119 jako pozbawion\u0105 patrona, licz\u0105c\u0105 oko\u0142o 1300 dusz, z mieszkaniem s\u0142u\u017cbowym i pastorem przy ko\u015bciele w K\u0142odawie. Pastor dr Paul Buchholz przeszed\u0142 st\u0105d w 1913 roku do \u015awiecia, a jego nast\u0119pc\u0119 powo\u0142ano na pocz\u0105tku 1914 roku. Og\u0142oszenie z wrze\u015bnia 1913 roku zachwala\u0142o t\u0119 posad\u0119: pierwsza klasa uposa\u017cenia zasadniczego, \u201esch\u00f6nes Pfarrhaus\u201d \u2014 \u0142adna plebania \u2014 \u015bwiat\u0142o elektryczne, wodoci\u0105g i dwadzie\u015bcia minut drogi do kolei; zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142a rada parafialna, a podpisa\u0142 je G. Wilm z Tr\u0105bek Ma\u0142ych jako zast\u0119pca jej przewodnicz\u0105cego. W lutym 1914 roku prasa poda\u0142a, \u017ce pastorem w K\u0142odawie zosta\u0142 pastor Brinckmann z Wrze\u015bcia (Freist). Pod koniec kwietnia tego roku, drugiego dnia sz\u00f3stego Tygodnia Ko\u015bcielnego Prus Zachodnich w Gda\u0144sku, wyg\u0142osi\u0142 on na zgromadzeniu cz\u0142onk\u00f3w Zachodniopruskiego Zwi\u0105zku Pastor\u00f3w referat \u201eGeburtenr\u00fcckgang und das Pfarramt\u201d (\u201eSpadek urodze\u0144 a urz\u0105d pastorski\u201d). W czerwcu 1918 roku na pastora w K\u0142odawie powo\u0142ano Ottona Villmowa z Pomyska Wielkiego w powiecie bytowskim.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d sze\u015bciu cmentarzy parafii w K\u0142odawie, licz\u0105cej wtedy 1281 ewangelik\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stoi na arkuszu mapy topograficznej z 1910 roku oko\u0142o stu metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba. Wida\u0107 go na poczt\u00f3wce \u201eGruss aus Kladau\u201d z oko\u0142o 1930 roku: w g\u0142\u0119bi wiejskiej ulicy, ponad dachami dom\u00f3w, wznosi si\u0119 jego smuk\u0142a wie\u017ca. Budynek przetrwa\u0142, cho\u0107 nie jako \u015bwi\u0105tynia \u2014 opis tej poczt\u00f3wki w zbiorach Muzeum Pomorza podaje, \u017ce dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki jest dzi\u015b domem mieszkalnym bez wie\u017cy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 263 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1312 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d TNT, zeszyt 1, s. 218\u2013219; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 209 i dodatek XXV (s. 353); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 331, 335, 378; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), ksi\u0119ga G24 (wizytacja 1701\u20131703), s. 267\u2013269; ten\u017ce, cz. II, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G56, s. 620\u2013622 (protok\u00f3\u0142 z 3 III 1774); ten\u017ce, cz. III, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G72 (wizytacja generalna dekanatu gda\u0144skiego, protok\u00f3\u0142 z 8 III 1781), k. 173\u2013183; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis z 1 XII 1910, Kreis Danziger H\u00f6he, poz. 17); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 202\u2013203, nr 71; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 7, 9; 1914, nr 1; \u201ePozdrowienia z K\u0142odawy\u201d, poczt\u00f3wka, Orveda Verlag, Gda\u0144sk, ok. 1930, Muzeum Pomorza, sygn. GSP00290; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens 21), Gda\u0144sk, s. 129; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1777 Praust, wydanie z 1910 roku; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 101, przypis 1; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3, nr 29; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 15; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 45, pozycja 136; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20; \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 28 grudnia 1897 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 3 wrze\u015bnia 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 lutego 1914 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 3 maja 1914 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 14 czerwca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 75, K\u0142odawa)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o K\u0142odawa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d TNT, zeszyt 1 (wizytacja 1583, kapelan Sebastian Liwierzki)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 7","url":"https://polona.pl/item-view/7bdbfeab-e89d-4cbf-aa5a-ad789b941496"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 9","url":"https://polona.pl/item-view/46e663c3-72ce-40b0-82f3-0336ac6a8dac"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 1","url":"https://polona.pl/item-view/81ce6522-c229-4ea3-ac8d-5804d15edbf3"},{"typ":"ikonografia","tytul":"\u201ePozdrowienia z K\u0142odawy\u201d, poczt\u00f3wka, Orveda Verlag, Gda\u0144sk, ok. 1930, Muzeum Pomorza, sygn. GSP00290","url":"https://muzeumpomorza.pl/resource/2616_klodawa.html"},{"typ":"monografia","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens 21), Gda\u0144sk, s. 129","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1777 Praust, wydanie z 1910 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 45, pozycja 136","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 28 grudnia 1897 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YJ74W5C6IIU67IUE2LHGEJYSGBXP2ZBD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 3 wrze\u015bnia 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WJ2DPO2PS4OGAV3THWDTPB7U7DMZG55R"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 lutego 1914 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WJXT6TDV57SBNTKSLOA6TT3LN33J7BQK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 3 maja 1914 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WV2HRHBLML3XRSVDAJR3XQ2UIEIMP43V"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 14 czerwca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QY5CZPRKYRBY7ZTGW3YUWZWT75ZEIIGK"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0369","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20037,"lng":18.58761,"name_de":"Kladau","name_pl":"K\u0142odawa \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Klonowo Dolne \u2014 po niemiecku Nieder Klanau, po kaszubsku Doln\u00e9 Klonow\u00f2 \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w gminie Przywidz, nad jeziorem, blisko dawnego traktu bitego z Ko\u015bcierzyny do Gda\u0144ska. Przed 1920 rokiem le\u017ca\u0142o w powiecie kartuskim, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920\u20131939 znalaz\u0142o si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Do 1945 roku Klonowo Dolne nale\u017ca\u0142o do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej (Kreis Danziger H\u00f6he). Cmentarz za\u0142o\u017cono oko\u0142o po\u0142owy XIX wieku, w lesie przy drodze z Przywidza do Klonowa Dolnego. \u26a0 Dzi\u015b jest ca\u0142kowicie zdewastowany: groby rozkopano, krzy\u017ce i tablice skradziono. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Przywidzkiej.\n\nWed\u0142ug Hermanna Schucha 18 stycznia 1294 roku w S\u0142upsku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II nada\u0142 opatowi Miko\u0142ajowi z Eldeny dobra Strepowe (Strippau) oraz Clonow i Privisa, czyli Klonowo i Przywidz. W tych dobrach opat mia\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107 klasztor. Schuch dodaje, \u017ce nadanie musia\u0142o nast\u0105pi\u0107 wcze\u015bniej, bo mnisi ze Strippau wyst\u0119puj\u0105 w dokumencie 1 maja 1291 roku. Klonowo, kt\u00f3re wed\u0142ug Schucha nale\u017ca\u0142o do Przywidza, wymienia te\u017c opis granic d\u00f3br po\u0142\u0119czy\u0144skich z 1291 roku. W pobli\u017cu le\u017ca\u0142o w\u00f3wczas wielkie bagno, kt\u00f3re Theodor Hirsch nazywa Testablotta. \u015aredniowieczne dokumenty m\u00f3wi\u0105 o Klonowie w og\u00f3le; nazwa Klonowa Dolnego pojawia si\u0119 w 1773 roku (Unter-Klanau). Klonowo Dolne wymienia w\u015br\u00f3d jego wsi wizytacja Trochowskiego z 1765 roku.\n\nKo\u015bcio\u0142em, do kt\u00f3rego chodzili ewangelicy z Klonowa Dolnego, by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przywidzu, w\u00f3wczas Mariensee. Nowy w\u0142a\u015bciciel, pan Linda, zasta\u0142 w 1589 roku \u015bredniowieczn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 bardzo spr\u00f3chnia\u0142\u0105 i podupad\u0142\u0105; sta\u0142a wtedy na wzg\u00f3rzu nad jeziorem, tam, gdzie p\u00f3\u017aniej by\u0142 cmentarz. Wed\u0142ug zeznania, kt\u00f3re w 1622 roku z\u0142o\u017cy\u0142 ze s\u0142yszenia Szymon Przywidzki, wzni\u00f3s\u0142 j\u0105 gda\u0144ski mieszczanin Lickfeld. Lutera\u0144ski dziedzic postawi\u0142 w innym miejscu nowy zb\u00f3r, drewniany, kryty dranicami, z dwoma dzwonami nad dachem i grobowcami pod pod\u0142og\u0105. Przez ca\u0142e XVII stulecie odprawiali w nim nabo\u017ce\u0144stwa liczni luteranie, a duchowny mieszka\u0142 na miejscu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wr\u00f3ci\u0142 katolikom 3 listopada 1701 roku, gdy ostatnia dziedziczka Bogumi\u0142a Barbara Lind\u00f3wna po\u015blubi\u0142a Bernarda Trzci\u0144skiego i sama przesz\u0142a na katolicyzm. Biskup Stanis\u0142aw Szembek po\u015bwi\u0119ci\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka Ksawerego, a podczas jego mszy licznie obecni luteranie \u015bpiewali swoje niemieckie psalmy i pie\u015bni. W 1722 roku stan\u0105\u0142 obok nowy, wi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142 z muru pruskiego.\n\nEwangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przywidzu wznoszono od 1830 roku kosztem gda\u0144skiego kupca Steffensa, w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br, na dawnym cmentarzu katolickim; po\u015bwi\u0119cono go w 1832 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten by\u0142 o\u015brodkiem parafii obejmuj\u0105cej okoliczne wsie. W 1835 roku, jak podaje Harnoch, ustanowiono pierwszego w\u0142asnego duchownego parafii (\u201eErst 1835 ein Geistlicher angestellt\u201d).\n\nStary ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przetrwa\u0142 do po\u0142owy XIX wieku. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski opisuje jego koniec: pozostawiony bez napraw przez lutera\u0144skich patron\u00f3w, grozi\u0142 ruin\u0105, w 1849 roku zosta\u0142 na rozkaz policji zamkni\u0119ty. W kwietniu 1851 roku, gdy wy\u0142ama\u0142a si\u0119 jedna ze \u015bcian, \u00f3wczesny dziedzic Hugo Simon kaza\u0142 go swoim ludziom rozebra\u0107. Harnoch notuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 gro\u017c\u0105cy zawaleniem rozebra\u0142 \u00f3wczesny ewangelicki w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br; od tego czasu, jak dodaje, usta\u0142y w Przywidzu zar\u00f3wno katolickie nabo\u017ce\u0144stwa, jak i katolickie pogrzeby. Pruski spis z 1885 roku wykaza\u0142 w Klonowie Dolnym 441 mieszka\u0144c\u00f3w: 384 ewangelik\u00f3w i 57 katolik\u00f3w. Ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Przywidzu, katolik\u00f3w \u2014 do parafii w Mierzeszynie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Karthaus, s. 50, poz. 69; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 188\u2013190; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 (has\u0142o Mariensee); Klonowo Dolne \u2014 cmentarz ewangelicki, memento-mori.org.pl; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 6 (1882), s. 18, 22\u201323; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 10, s. 99, 102 (roku wydania tomu nie ma w dowodach; przed publikacj\u0105 trzeba go uzupe\u0142ni\u0107).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Klonowo Dolne \u2014 cmentarz ewangelicki (memento-mori.org.pl)","url":"https://memento-mori.org.pl/klonowo-dolne-cmentarz-ewangelicki/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0244","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20713,"lng":18.30261,"name_de":"Nieder Klanau","name_pl":"Klonowo Dolne \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0142osy, po niemiecku Kl\u00f6ssen, to wie\u015b w dawnym powiecie bytowskim, w dzisiejszej gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka; nale\u017ca\u0142 do niej przysi\u00f3\u0142ek Wussowke, dzisiejsze Os\u00f3wko. Spis z 1895 roku ujmuje K\u0142osy w jednym wierszu, arkusz Messtischblattu Schwarz z 1932 roku pokazuje nad Jeziorem Jasie\u0144 jedn\u0105 wie\u015b Kl\u00f6ssen, bez cz\u0142onu g\u00f3rnego ani dolnego, a urz\u0119dowy rejestr nazw geograficznych wymienia w gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka wie\u015b K\u0142osy. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono i zdewastowano. Wojew\u00f3dzki rejestr zabytk\u00f3w nie wymienia go.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi w K\u0142osach dwa cmentarze ewangelickie, pod nazwami kart \u201eK\u0142osy Dolne\u201d i \u201eK\u0142osy G\u00f3rne\u201d: pierwszy le\u017cy na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 34/2, drugi na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 23/1, a dzieli je ponad kilometr. Ten wpis dotyczy cmentarza \u201eK\u0142osy Dolne\u201d, po\u0142o\u017conego w lesie na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od skrzy\u017cowania we wsi; drugi atlas opisuje osobno. Nazwy \u201eDolne\u201d i \u201eG\u00f3rne\u201d odr\u00f3\u017cniaj\u0105 dwa cmentarze jednej wsi: pierwszy le\u017cy ni\u017cej, drugi na wzniesieniu. Plan miejscowy z 2006 roku wyznacza dla obu tereny zieleni, kt\u00f3re ka\u017ce pozostawi\u0107 w stanie naturalnym i oznakowa\u0107 tablic\u0105. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono potwierdzenia datowania cmentarza na XIX wiek.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Jasieniu, gdzie mie\u015bci\u0142y si\u0119 tak\u017ce urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy. Ernst M\u00fcller wymienia K\u0142osy w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii, kt\u00f3ra obejmowa\u0142a sam Jasie\u0144 z Glash\u00fctte i Bahrenbruch, Buchwalde, Now\u0105 Wie\u015b, K\u0142osy, Wussowke, Alth\u00fctte i Neuh\u00fctte po stronie pomorskiej. Po stronie zachodniopruskiej do parafii nale\u017ca\u0142y Chosnitz z Bawerndorf, M\u00fchlchen, Kamionken i Chosnitzforst.\n\nJasie\u0144 by\u0142 pierwotnie fili\u0105 Wielkiego Pomyska (Gro\u00df Pomeiske). W 1856 roku ustanowiono tu osobnego wikariusza parafialnego, ale od kwietnia do 1 wrze\u015bnia 1871 roku Jasie\u0144 zn\u00f3w by\u0142 zarz\u0105dzany z Wielkiego Pomyska. W latach 1877\u20131894 Jasie\u0144 ponownie podlega\u0142 zarz\u0105dowi z Wielkiego Pomyska. 1 grudnia 1894 roku zniesiono po\u0142\u0105czenie gmin ko\u015bcielnych Wielkiego Pomyska i Jasienia we wsp\u00f3lnym urz\u0119dzie parafialnym i erygowano w Jasieniu w\u0142asne probostwo; patronat sprawowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br w Jasieniu. Gdy 17 listopada 1895 roku mia\u0142 tu wyg\u0142osi\u0107 kazanie duchowny przyjezdny, odm\u00f3wiono wydania kluczy do ko\u015bcio\u0142a w Jasieniu. W tej sytuacji drzwi otworzy\u0142 \u015blusarz pod ochron\u0105 \u017candarma, po czym, jak zapisano, gmina licznie stawi\u0142a si\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwo. O sprawie pisa\u0142a gazeta \u201eDas Volk\u201d 28 lutego 1896 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Jasieniu, do kt\u00f3rego parafii nale\u017ca\u0142a wie\u015b, wzniesiono w konstrukcji szachulcowej pod koniec XVII wieku z fundacji Nikolausa Lorenza von Wussow \u2014 na chor\u0105giewce widnieje data 1699. Rang\u0119 ko\u015bcio\u0142a parafialnego uzyska\u0142 w 1894 roku; po 1945 roku przej\u0119li go katolicy i dzi\u015b jest fili\u0105 parafii w Rokitach. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje wie\u015b pod pozycj\u0105 23 na stronie 196, w zapisie frakturowym \u201eKl\u00f6\u00dfen\u201d: 63 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, parafia ewangelicka Jasie\u0144, parafia katolicka Gowidlino w Prusach Zachodnich, okr\u0119g urz\u0119dowy i okr\u0119g stanu cywilnego Jasie\u0144.\n\nKarta cmentarza z 30 czerwca 2008 roku notuje, \u017ce \u201eteren w znacznej cz\u0119\u015bci zaorany\u201d, a stan nagrobk\u00f3w okre\u015bla jako z\u0142y przy dobrym drzewostanie. Cmentarz le\u017ca\u0142 oko\u0142o dwustu metr\u00f3w na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, przy le\u015bnym dukcie, i zachowa\u0142o si\u0119 na nim wtedy oko\u0142o trzydziestu wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku, w tym postumenty w kszta\u0142cie pnia drzewa. Najstarszy czytelny nagrobek pochodzi\u0142 z 1928 roku i nale\u017ca\u0142 do Augusta Schmildkego, a granic\u0119 cmentarza znaczy\u0142y \u015bwierki, w cz\u0119\u015bci wyci\u0119te.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Spis z 1895 roku podaje 63 ewangelik\u00f3w, a *S\u0142ownik geograficzny* \u2014 125 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W opisach wsi jest mowa o mniej wi\u0119cej siedemdziesi\u0119ciu mieszka\u0144cach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern), powiat B\u00fctow, s. 196\u2013197, pozycja 23; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912, s. 77\u201378; Messtischblatt 1:25 000, ark. 1671 Schwarz, wyd. 1932; Pa\u0144stwowy Rejestr Nazw Geograficznych; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, NID, stan na 30 czerwca 2026 roku; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020, za\u0142\u0105cznik do uchwa\u0142y Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017 z 26 pa\u017adziernika 2017 roku (wykaz obiekt\u00f3w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, gmina Czarna D\u0105br\u00f3wka, poz. 25 i 26); Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego z 2023 roku, poz. 1075 (wykaz cmentarzy, poz. 571 i 572); miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego obr\u0119bu K\u0142osy, uchwa\u0142a Rady Gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka nr XXXIV/288/06 z 25 maja 2006 roku; karta cmentarza w K\u0142osach Dolnych, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o K\u0142osy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, ark. 1671 Schwarz, wyd. 1932","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego z 2023 roku, poz. 1075","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2023/1075/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"dokument gminny","tytul":"Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego obr\u0119bu K\u0142osy, uchwa\u0142a Rady Gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka nr XXXIV/288/06 z 25 maja 2006 roku","url":"https://czarnadabrowka.e-mapa.net/implementation/czarnadabrowka/pln/pelna_tresc/019.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912, s. 77\u201378","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0811","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3148,"lng":17.62866,"name_de":"Kl\u00f6ssen (wariant zapisu: Kl\u00f6\u00dfen)","name_pl":"K\u0142osy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"K\u0142osy G\u00f3rne to nie osobna miejscowo\u015b\u0107, lecz nazwa, pod kt\u00f3r\u0105 wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi drugi z dw\u00f3ch cmentarzy ewangelickich wsi K\u0142osy \u2014 po niemiecku Kl\u00f6ssen \u2014 w gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka. Le\u017cy na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 23/1, na zalesionym wzniesieniu ponad kilometr na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi; pierwszy, \u201eK\u0142osy Dolne\u201d, le\u017cy na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 34/2. Te same dzia\u0142ki podaj\u0105 powiatowy program opieki nad zabytkami z 2023 roku i projekt zmiany studium gminy z 2020 roku, a plan miejscowy z 2006 roku wyznacza w tym miejscu teren zieleni o powierzchni 0,1695 hektara, opisany jako teren by\u0142ego cmentarza ewangelickiego, kt\u00f3ry ka\u017ce pozostawi\u0107 w stanie naturalnym i oznakowa\u0107 tablic\u0105.\n\nW spisie z 2 grudnia 1895 roku K\u0142osy maj\u0105 jeden wiersz \u2014 pozycja 23 na stronie 196, 63 ewangelik\u00f3w, katolik\u00f3w nie zapisano \u2014 a mapa topograficzna z 1932 roku pokazuje nad Jeziorem Jasie\u0144 jedn\u0105 wie\u015b Kl\u00f6ssen. W urz\u0119dowym rejestrze nazw geograficznych gmina ma tylko wie\u015b K\u0142osy.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Jasieniu (Jassen). Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego z 2023 roku, poz. 1075 (wykaz cmentarzy, poz. 571 i 572); projekt zmiany studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka, 2020, wykaz zabytkowych cmentarzy, poz. 11 i 12; miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego obr\u0119bu K\u0142osy, uchwa\u0142a Rady Gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka nr XXXIV/288/06 z 25 maja 2006 roku; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Pa\u0144stwowy Rejestr Nazw Geograficznych; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1671 Schwarz Damerkow, wydanie 1932.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy Rejestr Nazw Geograficznych","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1671 Schwarz Damerkow, wydanie 1932","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego z 2023 roku, poz. 1075","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2023/1075/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"dokument gminny","tytul":"Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego obr\u0119bu K\u0142osy, uchwa\u0142a Rady Gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka nr XXXIV/288/06 z 25 maja 2006 roku","url":"https://czarnadabrowka.e-mapa.net/implementation/czarnadabrowka/pln/pelna_tresc/019.pdf"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0812","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.32234,"lng":17.64276,"name_de":"Kl\u00f6ssen","name_pl":"K\u0142osy \u2014 drugi cmentarz ewangelicki (karta \u201eK\u0142osy G\u00f3rne\u201d)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Klukach za\u0142o\u017cono w XVIII wieku na zach\u00f3d od wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi do Smo\u0142dzina. Teren wyniesiono ponad otoczenie i rozplanowano na rzucie prostok\u0105ta; zajmuje oko\u0142o 0,25 hektara. W \u015brodku stoi pomnik ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o 145 nagrobk\u00f3w \u2014 kamiennych i drewnianych, a kilkadziesi\u0105t z nich to \u017celiwne krzy\u017ce z prze\u0142omu XIX i XX wieku, w kilkunastu wzorach charakterystycznych dla Pomorza. Najstarszy czytelny pochodzi z 1877 roku.\n\nDwa krzy\u017ce nosz\u0105 sygnatury odlewni: jeden H. Peglowa z L\u0119borka, drugi E. Burowa ze S\u0142upska. Ten drugi ma przy nazwisku napis o zastrze\u017conych prawach autorskich do wzoru. Krzy\u017ce tego samego wzoru stoj\u0105 tak\u017ce w Lubuniu i w Wielichowie.\n\nDo rejestru zabytk\u00f3w cmentarz trafi\u0142 w 1987 roku jako miejsce spoczynku mieszka\u0144c\u00f3w Kluk Smo\u0142dzi\u0144skich. Muzeum Wsi S\u0142owi\u0144skiej, dzia\u0142aj\u0105ce w Klukach od 1963 roku w granicach S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego, obj\u0119\u0142o cmentarz 29 kwietnia 1992 roku. Jest dzi\u015b jedynym zachowanym cmentarzem s\u0142owi\u0144skim.\n\nKluki (po niemiecku Klucken, po s\u0142owi\u0144sku Kl\u00e1chi) to wie\u015b rybacko-rolnicza nad jeziorem \u0141ebsko, w dawnym powiecie s\u0142upskim, dzi\u015b w gminie Smo\u0142dzino. W 1939 roku liczy\u0142a 660 mieszka\u0144c\u00f3w. Jest to wie\u015b S\u0142owi\u0144c\u00f3w \u2014 s\u0142owia\u0144skiej, ewangelickiej grupy znad \u0141ebska i Gardna, m\u00f3wi\u0105cej wymar\u0142ym dialektem bliskim kaszubszczy\u017anie.\n\nWie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy: Kluki Smo\u0142dzi\u0144skie i \u017beleskie nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Smo\u0142dzinie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, a Kluki Ciemi\u0144skie do parafii w G\u0142\u00f3wczycach. Nabo\u017ce\u0144stwa domowe odprawiano przy *Luthertisch* \u2014 stoliku z Bibli\u0105. Pierwszym duchownym parafii smo\u0142dzi\u0144skiej by\u0142 Micha\u0142 Mostnik, znany te\u017c jako Michael Br\u00fcggemann i pod \u0142aci\u0144skim mianem Pontanus; to on przygotowa\u0142 dla tych stron s\u0142owi\u0144ski przek\u0142ad Ma\u0142ego katechizmu Lutra. Syn Hansa, s\u0142upskiego mieszczanina i tokarza, oraz Elisabeth W\u00fcrst, urodzi\u0142 si\u0119 w S\u0142upsku w 1578 roku. Uczy\u0142 si\u0119 w szkole rodzinnego miasta, potem cztery lata w Magdeburgu i cztery w Wittenberdze; dwa lata sp\u0119dzi\u0142 na uniwersytecie w Helmstedcie, sk\u0105d uda\u0142 si\u0119 do Jeny i Lipska, a w ko\u0144cu wr\u00f3ci\u0142 do Wittenbergi, by tam kontynuowa\u0107 studia. W 1600 roku ksi\u0119\u017cna Erdmuta powo\u0142a\u0142a go na swojego kapelana z rocznym utrzymaniem, co ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw XIV potwierdzi\u0142 27 czerwca 1622 roku. Zmar\u0142 7 wrze\u015bnia 1654 roku. Urz\u0105d obj\u0105\u0142 po nim syn Thomas, powo\u0142any 6 marca tego samego roku na adiunkta starego ojca, ordynowany 10 marca w s\u0142upskim ko\u015bciele zamkowym i wprowadzony na urz\u0105d 19 marca.\n\nNabo\u017ce\u0144stwa w miejscowej mowie s\u0142owia\u0144skiej odprawiano w Smo\u0142dzinie do 1832 roku, a w G\u0142\u00f3wczycach do 1886. Tetzner zanotowa\u0142, \u017ce w Klukach i w Wierzchocinie trafiaj\u0105 si\u0119 niekiedy formy o kaszubskiej postaci g\u0142oskowej \u2014 jak *dv\u00f3ut\u00f6* zamiast s\u0142owi\u0144skiego *dlout\u00f6* (d\u0142uto) albo *chu\u0113na* zamiast *ch\u00f6jna* (\u015bwierk) \u2014 i wywodzi\u0142 je z s\u0105siedniej mowy kabackiej.\n\nWojska sowieckie wkroczy\u0142y do Kluk 9 marca 1945 roku, bez walk. Przymusowe wysiedlenia dawnych mieszka\u0144c\u00f3w za Odr\u0119 nast\u0105pi\u0142y w styczniu 1947 roku. Rocznik bytowskiego muzeum zanotowa\u0142, jak potraktowano S\u0142owi\u0144c\u00f3w po 1945 roku: w\u0142adze albo nie zapewnia\u0142y im mo\u017cliwo\u015bci \u017cycia religijnego, albo przysy\u0142a\u0142y na nabo\u017ce\u0144stwa \u201epolskiego pastora\u201d, co wywo\u0142ywa\u0142o protesty.\n\nGerald Gr\u00e4fe, badacz dziej\u00f3w S\u0142owi\u0144c\u00f3w, opisa\u0142 cmentarz na podstawie w\u0142asnych inwentaryzacji z lat 1992, 2002 i 2007. Wed\u0142ug niego Kluki Smo\u0142dzi\u0144skie dosta\u0142y w\u0142asny cmentarz oko\u0142o 1860 roku. Wcze\u015bniej zmar\u0142ych wieziono do Smo\u0142dzina \u2014 przy z\u0142ej pogodzie \u0142odzi\u0105 przez \u0141ebsko, a dalej wozem, ponad szesna\u015bcie kilometr\u00f3w zamiast dziewi\u0119ciu, tak \u017ce pogrzeb trwa\u0142 ca\u0142y dzie\u0144. Mieszka\u0144c\u00f3w Kluk \u017beleskich chowano jeszcze przez oko\u0142o czterdzie\u015bci lat w \u017belazie, a Kluk Ciemi\u0144skich do 1945 roku w G\u0142\u00f3wczycach. W 1992 roku Gr\u00e4fe zidentyfikowa\u0142 160 grob\u00f3w, w 2007 roku 136: \u017celiwne krzy\u017ce przewraca\u0142y si\u0119 i znika\u0142y, a napisy rdzewia\u0142y. Na pomniku poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej wypisano osiemna\u015bcie nazwisk z gmin Klucken i Selesener Klucken, w\u015br\u00f3d nich Ruch, Klick, Pollex, Kirk i Barnow. Spoczywa tu te\u017c Ruth K\u00f6tsch, S\u0142owinka, w latach 1950\u20131953 so\u0142tys wsi, a od 1963 roku pierwsza pracownica muzeum na wolnym powietrzu.\n\nTomasz Urbaniak pisa\u0142 w 2017 roku, \u017ce cmentarz w Klukach nale\u017cy do najlepiej zachowanych w ca\u0142ym powiecie s\u0142upskim, \u017ce ocala\u0142o na nim ponad sto nagrobk\u00f3w, a pomnik poleg\u0142ych przeszed\u0142 kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej renowacj\u0119. Wed\u0142ug niego w powiecie s\u0142upskim tylko dwa cmentarze wpisano do rejestru zabytk\u00f3w i oba le\u017c\u0105 w gminie Smo\u0142dzino \u2014 w Klukach i w Smo\u0142dzinie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug jednego przekazu ostatni poch\u00f3wek na cmentarzu odby\u0142 si\u0119 w 1971 roku, a cmentarz zamkni\u0119to w 1975; wed\u0142ug innego zamkni\u0119to go w 1980 roku. Gerald Gr\u00e4fe podaje, \u017ce Kluki Smo\u0142dzi\u0144skie dosta\u0142y w\u0142asny cmentarz oko\u0142o 1860 roku, a tablica przy wej\u015bciu \u2014 \u017ce za\u0142o\u017cono go prawdopodobnie w XVIII wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 207; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 510\u2013511; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 29 i 268; \u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d 4 (2002), s. 130; G. Gr\u00e4fe, \u201eKlucken \u2014 Heimat der Lebakaschuben\u201d, strona o cmentarzu w Klukach, lebakaschuben.de (wersja z 2012 roku w Internet Archive); trop z korespondencji listy STOLP-L z 2008 roku przekazanej przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku; T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1975,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kluki \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/kluki/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d 4 (2002), s. 130","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"trop z korespondencji listy STOLP-L z 2008 roku przekazanej przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 510\u2013511","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0713","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/cm-0713_sam_4678.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.681594,"lng":17.322687,"name_de":"Klucken","name_pl":"Kluki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kluki (niem. Klucken, s\u0142owi\u0144. Kl\u00e1chi) to wie\u015b rybacko-rolnicza nad jeziorem \u0141ebsko, w dawnym Kreis Stolp (rej. K\u00f6slin, Prowincja Pommern), dzi\u015b w gminie Smo\u0142dzino w powiecie s\u0142upskim. Wie\u015b nie mia\u0142a nigdy w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy: Kluki Smo\u0142dzi\u0144skie i \u017beleskie nale\u017ca\u0142y do ewangelickiej parafii w Smo\u0142dzinie, Kluki Ciemi\u0144skie \u2014 do parafii w G\u0142\u00f3wczycach, a nabo\u017ce\u0144stwa domowe odprawiano przy \u201eLuthertisch\", stoliku z Bibli\u0105. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci lutera\u0144ska. To najwa\u017cniejsza wie\u015b S\u0142owi\u0144c\u00f3w \u2014 s\u0142owia\u0144skiej, ewangelickiej grupy etnicznej m\u00f3wi\u0105cej wymar\u0142ym dialektem s\u0142owi\u0144skim, bliskim kaszubszczy\u017anie; kazania po s\u0142owi\u0144sku g\u0142oszono w Smo\u0142dzinie do 1832 r., a w G\u0142\u00f3wczycach do 1886 r. Wojska sowieckie wkroczy\u0142y do Kluk 9 marca 1945 r.; przymusowe wysiedlenia dawnych mieszka\u0144c\u00f3w za Odr\u0119 nast\u0105pi\u0142y w styczniu 1947 r. Zachowany cmentarz ewangelicki (s\u0142owi\u0144ski) le\u017cy przy zachodnim wje\u017adzie do wsi i zajmuje ok. 0,25 ha. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1877 r.; obok kamiennych i drewnianych stoi tu kilkadziesi\u0105t \u017celiwnych krzy\u017cy z prze\u0142omu XIX i XX w., odlewanych na zam\u00f3wienie w S\u0142upsku i S\u0142awnie, w kilkunastu wzorach charakterystycznych dla Pomorza. W cz\u0119\u015bci centralnej stoi obelisk po\u015bwi\u0119cony mieszka\u0144com Kluk poleg\u0142ym w I wojnie \u015bwiatowej. Ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w 1971 r., w 1975 r. cmentarz zamkni\u0119to, a w 1987 r. wpisano do rejestru zabytk\u00f3w; dzi\u015b jest cz\u0119\u015bci\u0105 Muzeum Wsi S\u0142owi\u0144skiej w Klukach, dzia\u0142aj\u0105cego od 1963 r. w granicach S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kluki. Zabytkowy cmentarz s\u0142owi\u0144ski z XVIII wieku (Magazyn Kaszuby)","url":"https://magazynkaszuby.pl/atrakcje/kluki-zabytkowy-cmentarz-slowinski-xviii-wieku/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0096","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.68265,"lng":17.33631,"name_de":"Klucken","name_pl":"Kluki \u2014 kaplica i cmentarz s\u0142owi\u0144ski","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kmiecin \u2014 po niemiecku *F\u00fcrstenau* \u2014 ma murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 z czas\u00f3w przedreformacyjnych, z drewnian\u0105 dzwonnic\u0105. Od 1564 roku a\u017c do drugiej wojny \u015bwiatowej \u015bwi\u0105tynia pozostawa\u0142a w r\u0119kach protestant\u00f3w. Rok 1344, z kt\u00f3rym \u0142\u0105czy si\u0119 jej datowanie, pochodzi z \u0142aci\u0144skiej umowy przechowywanej w archiwum rady Elbl\u0105ga: biskup pomeza\u0144ski Bertold ustali\u0142 wtedy wraz z rajcami elbl\u0105skimi uposa\u017cenie tutejszej parafii \u2014 cztery wolne w\u0142\u00f3ki oraz dziesi\u0119cin\u0119 z 60 w\u0142\u00f3k wsi, po korcu j\u0119czmienia i owsa. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego w 1344 roku proboszczem w Kmiecinie by\u0142 Jan de Imden, kt\u00f3ry toczy\u0142 sp\u00f3r z miastem Elbl\u0105giem, rozstrzygni\u0119ty przez biskupa pomeza\u0144skiego Bertolda. Wed\u0142ug Harnocha plebani w Kmiecinie ju\u017c w 1385 roku wykupili si\u0119 od obowi\u0105zku rob\u00f3t przy wa\u0142ach; ugod\u0119 t\u0119, potwierdzon\u0105 przez kr\u00f3l\u00f3w Zygmunta I i Zygmunta Augusta, uznano za wa\u017cn\u0105 jeszcze wyrokiem apelacyjnym w Kwidzynie, po niemiecku Marienwerder, z 30 pa\u017adziernika 1862 roku i rozstrzygni\u0119ciem Trybuna\u0142u Najwy\u017cszego z 11 wrze\u015bnia 1863 roku.\n\nW kronikach \u017cu\u0142awskich wie\u015b zapisa\u0142a si\u0119 jednak nie przez ko\u015bci\u00f3\u0142, lecz przez ucieczki przed wod\u0105. Wed\u0142ug elbl\u0105skiego rocznika \u201eElbinger Jahrbuch\u201d z 1924 roku wie\u015b Kmiecin \u2014 w najstarszej ksi\u0119dze miejskiej Elbl\u0105ga, prowadzonej od oko\u0142o 1330 roku, zapisan\u0105 na pierwszej stronie jako \u201evilla Wurstenow\u201d \u2014 za\u0142o\u017cono zapewne oko\u0142o 1325 roku. Wed\u0142ug kronikarza elbl\u0105skiego Petera Himmelreicha istnia\u0142a ju\u017c w 1332 roku jako garstka niskich chat pod wa\u0142ami usypanymi w latach 1288\u20131294 za mistrza krajowego Meinharda von Querfurt. W 1412 roku wa\u0142y nie wytrzyma\u0142y: ludzie opu\u015bcili domy i szukali schronienia, gdzie si\u0119 da\u0142o, a wsie sta\u0142y puste. Rada Elbl\u0105ga uzyska\u0142a wtedy od wielkiego mistrza Heinricha von Plauen zgod\u0119 na tropienie zbieg\u00f3w i przymusowe osadzenie ich z powrotem w czterech wsiach, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142 Kmiecin (dokument z 6 maja 1412 roku).\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kmiecinie przeszed\u0142 w czasie Reformacji w r\u0119ce protestant\u00f3w i \u2014 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 patronatu miejskiego, elbl\u0105skiego \u2014 nie m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 przez katolik\u00f3w odzyskany. Wykaz duchownych pruskich Ludwiga Rhesy, przytaczany w opracowaniu Bogumi\u0142a Szadego o geografii struktur wyznaniowych, prowadzi list\u0119 tutejszych pastor\u00f3w od 1564 roku, nazwiska pierwszego z nich jednak nie podaje: pod numerem pierwszym stoi samo \u201eN. N.\u201d. Harnoch dodaje, \u017ce w 1564 roku wzmiankowany jest tu bezimienny duchowny ewangelicki, a od 1580 roku urz\u0105d sprawowa\u0142 Ursinus G\u00f6llnitz. Abraham Hartwich zalicza go do reformowanych, a Hermann Eckerdt pisze, \u017ce tylko tu, w Kmiecinie, osadzono wtedy pastora reformowanego, bo przywileje religijne na \u017bu\u0142awach obejmowa\u0142y wy\u0142\u0105cznie luteran\u00f3w. W 1592 roku G\u00f6llnitz odszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Elbl\u0105gu. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) w 1593 roku przyby\u0142 do Kmiecina Daniel Ulichius, kt\u00f3ry naucza\u0142 tu tylko do 1595 roku; jego miejsce zaj\u0105\u0142 Marcin Bracheius (wed\u0142ug innych Barthesius), w 1618 roku powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Elbl\u0105gu. Wed\u0142ug Hartwicha w 1612 roku powo\u0142ano do Kmiecina Jana Schiliusa, przeniesionego w 1614 roku do ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Elbl\u0105gu; jego nast\u0119pc\u0105 by\u0142 od 1614 roku Piotr Pantelius, kt\u00f3rego Hartknoch zalicza do reformowanych, w 1630 roku przeniesiony na Nowe Miasto Elbl\u0105ga. Wed\u0142ug Hartwicha w 1630 roku pastorem w Kmiecinie by\u0142 Dawid Halstius, w 1633 roku powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Elbl\u0105gu; po nim przyszed\u0142 Krzysztof Feyerabend, w 1655 roku r\u00f3wnie\u017c powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, a nast\u0119pnie Krzysztof Lachmann.\n\nW 1666 roku tutejszego pastora Krzysztofa Lachmanna zastrzelili na plebanii konfederaci \u2014 strza\u0142em przez zamkni\u0119te drzwi. Wed\u0142ug Hartwicha w 1666 roku powo\u0142ano do Kmiecina Micha\u0142a Feyerabenda, kt\u00f3ry porzuci\u0142 urz\u0105d i zagin\u0105\u0142 \u2014 dopiero z jego kazania pogrzebowego wysz\u0142o na jaw, \u017ce zosta\u0142 pastorem w Deutschendorf w Prusach G\u00f3rnych; w 1671 roku przyszed\u0142 Miko\u0142aj H\u00fcbner, w 1677 roku Piotr Frank, przeniesiony w 1680 roku do Neukirch, a po nim Jonasz Meyerhoffer, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 tu trzyna\u015bcie lat i zmar\u0142 w 1693 roku. Wed\u0142ug Hartwicha w 1695 roku przyby\u0142 do Kmiecina Daniel Laurentius, w 1703 roku dodany do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny w Elbl\u0105gu; w tym samym roku przyszed\u0142 z Pomorskiej Wsi Wilhelm Rupson, w 1709 roku przeniesiony do ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a, po nim Miko\u0142aj Tolckemit m\u0142odszy, w 1713 roku przeniesiony do K\u0119pek (Zeyer), a nast\u0119pnie zn\u00f3w z Pomorskiej Wsi Krystian Gotfryd Martini. Wed\u0142ug Hartwicha Kmiecin by\u0142 wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y Rosenort i Blumenort, a magistrat Elbl\u0105ga zbudowa\u0142 w nim dla swej wygody i odpoczynku dw\u00f3r. Piotr Birecki (2021) wymienia Kmiecin w\u015br\u00f3d wiejskich posiad\u0142o\u015bci Elbl\u0105ga, w kt\u00f3rych ko\u015bcio\u0142ach mieszcza\u0144stwo tego miasta fundowa\u0142o o\u0142tarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.\n\nWiele szczeg\u00f3\u0142\u00f3w do tej listy dodaje Tolckemit (1753). Daniel Ulichius by\u0142 wed\u0142ug niego \u017conaty z c\u00f3rk\u0105 Jerzego Dietricha z Mor\u0105ga; Tolckemit uznaje go za t\u0119 sam\u0105 osob\u0119 co Daniela Ulichiusa z Chemnitz, najpierw rektora w Mor\u0105gu, potem duchownego na wsi, kt\u00f3ry z powodu s\u0142abej pami\u0119ci nie m\u00f3g\u0142 d\u0142u\u017cej sprawowa\u0107 urz\u0119du i oko\u0142o 1620 roku wr\u00f3ci\u0142 na dawne rektorstwo, gdzie z wielk\u0105 staranno\u015bci\u0105 uczy\u0142 Abrahama Caloviusa, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej zas\u0142yn\u0105\u0142. Pastor Lachmann pochodzi\u0142 wed\u0142ug Tolckemita z Seehausen w Starej Marchii, w 1638 roku uczy\u0142 w gimnazjum elbl\u0105skim, w 1648 roku zosta\u0142 pastorem w Rychlikach (Reichenbach), a w 1655 roku przeniesiono go do Kmiecina; zgin\u0105\u0142 po pokoju oliwskim, gdy polscy konfederaci kr\u0105\u017cyli po \u017bu\u0142awach i upatrzyli sobie zw\u0142aszcza domy pastor\u00f3w ewangelickich. Micha\u0142 Feyerabend by\u0142 bratem elbl\u0105skiego seniora Krzysztofa Feyerabenda i \u2014 jak przypuszcza Tolckemit \u2014 Kmiecin otrzyma\u0142 z jego polecenia. Jonasz Meyerhoffer by\u0142 z urodzenia W\u0119grem i przed przyj\u015bciem do Kmiecina by\u0142 od 1677 roku pastorem w Marz\u0119cinie; wyg\u0142osi\u0142 mow\u0119 pogrzebow\u0105 po burmistrzu Elbl\u0105ga Michale Hellwingu, wydrukowan\u0105 przy kazaniu pogrzebowym Cyriaka Martiniego \u201eDer Preisw\u00fcrdige Regentenstern\u201d, i zmar\u0142 6 marca 1693 roku. Mi\u0119dzy Meyerhofferem a Laurentiusem pastorem by\u0142 tu w latach 1694\u20131695 Krystian K\u00fcntzler, potem przeniesiony do ko\u015bcio\u0142a Trzech Kr\u00f3li w Elbl\u0105gu. Krystian Gotfryd Martini by\u0142 jednym z trojaczk\u00f3w, syn\u00f3w Cyriaka Martiniego, urodzonych w 1669 roku w dniu \u015bwi\u0119tego Dominika; uczy\u0142 si\u0119 w gimnazjum elbl\u0105skim i w Rostocku, a pastorem w Pomorskiej Wsi by\u0142 od 1703 roku. Rada Elbl\u0105ga da\u0142a mu potem \u2014 z powodu wieku, a tak\u017ce nieostro\u017cnych uchybie\u0144 w urz\u0119dzie \u2014 adiunkta, kandydata Jakuba Steina, kt\u00f3ry przez 13 lat na przemian z nim g\u0142osi\u0142 kazania, a\u017c w lutym 1742 roku, jak pisze Tolckemit, \u201eB\u00f3g sam zwolni\u0142 Martiniego z urz\u0119du\u201d.\n\nParafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Kmiecinie 524 mieszka\u0144c\u00f3w w 73 domach: 458 luteran\u00f3w, 8 katolik\u00f3w i 58 mennonit\u00f3w. Wymienia te\u017c jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski i w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 w superintendenturze elbl\u0105skiej; katolicy nale\u017celi w\u00f3wczas do Elbl\u0105ga. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku kr\u00f3lewska wie\u015b ch\u0142opska *F\u00fcrstenau* z 50 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 17 zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142a 647 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 553 ewangelik\u00f3w, 39 katolik\u00f3w i 55 mennonit\u00f3w. Sta\u0142o w niej 61 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Elbl\u0105gu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) notuje w Kmiecinie, po niemiecku F\u00fcrstenau, 553 ewangelik\u00f3w, 39 katolik\u00f3w i 55 mennonit\u00f3w oraz ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki i szko\u0142\u0119 na miejscu. Sama wie\u015b by\u0142a u schy\u0142ku XIX wieku w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicka: z 659 mieszka\u0144c\u00f3w spisanych 1 grudnia 1885 roku 549 poda\u0142o wyznanie ewangelickie, katolik\u00f3w naliczono 53, a 57 mieszka\u0144c\u00f3w nale\u017ca\u0142o do innych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle byli to mennonici. Ewangelicy mieli parafi\u0119 u siebie, katolicy podlegali parafii w Nowym Dworze Gda\u0144skim (Tiegenhof).\n\nStatystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia t\u0119 parafi\u0119 jako \u201eF\u00fcrstenau\u201d w diecezji elbl\u0105skiej (Elbing). Notuje patronat rady Elbl\u0105ga, od 1826 roku kr\u00f3lewski, a tak\u017ce trzy dzwony, organy o 14 g\u0142osach i 1400 dusz, w roku sprawozdawczym za\u015b 53 chrzty, 12 \u015blub\u00f3w, 786 komunikant\u00f3w i 49 pogrzeb\u00f3w. W granicach parafii mieszka\u0142o nadto 261 mennonit\u00f3w i 41 katolik\u00f3w, a z tutejszego cmentarza korzystali tak\u017ce mennonici. Program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski na lata 2022\u20132025 wymienia cmentarz przyko\u015bcielny w Kmiecinie w\u015br\u00f3d cmentarzy przyko\u015bcielnych, kt\u00f3re pe\u0142ni\u0105 funkcj\u0119 lapidari\u00f3w. W lipcu 1887 roku elbl\u0105ski synod powiatowy wybra\u0142 tutejszego pastora G\u00fcnthera na jednego z czterech delegat\u00f3w na pierwszy synod prowincjalny obraduj\u0105cy w Prusach Zachodnich, obok superintendenta dr. Lenza, w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku Wunderlicha i radcy domen Staberowa; w gronie zast\u0119pc\u00f3w znalaz\u0142 si\u0119 Vollerthun z Kmiecina.\n\nHarnoch odnotowuje przed ko\u015bcio\u0142em w Kmiecinie kropielnic\u0119 z czas\u00f3w katolickich, a na stropie i ch\u00f3rach obrazy biblijne; na obrazie \u201eZ\u0142o\u017cenie do grobu\u201d kaza\u0142 si\u0119 przedstawi\u0107 jeden z pastor\u00f3w \u2014 w todze, z befkami, w czapeczce i z ksi\u0105\u017ck\u0105 w r\u0119ku. Zapewne o tym samym kamieniu pisze Dariusz Piasek, kt\u00f3ry w latach 2019\u20132020 bada\u0142 w terenie \u015bredniowieczne kamienne chrzcielnice \u017bu\u0142aw: notuje w Kmiecinie dawn\u0105 chrzcielnic\u0119, u\u017cywan\u0105 dzi\u015b jako kropielnica i ustawion\u0105 w zachodniej kruchcie. Ma ona o\u015bmioboczn\u0105 czasz\u0119 na o\u015bmiobocznym trzonie i okr\u0105g\u0142ej stopie; autor zalicza j\u0105 do grupy czasz o\u015bmiobocznych, w kt\u00f3rych widzi odwo\u0142anie do symboliki liczby osiem, uwa\u017canej w staro\u017cytno\u015bci i \u015bredniowieczu za miar\u0119 doskona\u0142o\u015bci nadprzyrodzonej. Z dawnej ciesio\u0142ki zachowa\u0142 si\u0119 tu ganek obiegaj\u0105cy wie\u017c\u0119 \u2014 wed\u0142ug Viktora Zirkwitza jedyny ju\u017c taki na tym obszarze. Mia\u0142 chroni\u0107 podwalin\u0119 przed deszczem, a wedle przytaczanego przez niego Burgemeistera dawa\u0107 te\u017c schronienie wiernym przyby\u0142ym z daleka; przy parafii rozci\u0105gni\u0119tej po \u017cu\u0142awskich wsiach nie by\u0142a to ozdoba, lecz potrzeba.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1210 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l. Posada pastora by\u0142a w 1897 roku nieobsadzona. W 1912 roku gmina Kmiecin liczy\u0142a 559 mieszka\u0144c\u00f3w, a proboszczem by\u0142 tu Otto Thrun. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Kmiecinie liczy\u0142a wtedy 1153 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1927 roku Fritz Pachnio.\n\nPo wojnie mie\u015bci\u0142o si\u0119 w ko\u015bciele przej\u015bciowo muzeum, a w 1981 roku erygowano tu parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Jadwigi Kr\u00f3lowej.\n\n\u26a0 Dwie \u017cu\u0142awskie nazwy bywaj\u0105 mylone. *F\u00fcrstenwerder* to \u017bu\u0142awki w powiecie malborskim (768 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 395 ewangelik\u00f3w, parafia ewangelicka *Baarenhof*); Kmiecin nosi nazw\u0119 *F\u00fcrstenau*. Wed\u0142ug relacji przytoczonej przez Viktora Zirkwitza sama nazwa wywodzi si\u0119 zreszt\u0105 prawdopodobnie nie od ksi\u0119cia (*F\u00fcrst*), lecz od lasu (*Forst*), bo wie\u015b otacza\u0142y niegdy\u015b rozleg\u0142e bory; w dawnych zapisach nazwa wyst\u0119puje jako *Vurstenow* i *Fyrstenaw*.\n\nZ parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eF\u00fcrstenau\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1680\u20131940. Figuruj\u0105 one w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1680 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1710 roku i konfirmacje od 1897 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1680\u2013 K 1710\u2013 Konf 1897\u2013. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1849\u201374\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Hartwicha Marcin Bracheius, nast\u0119pca Ulichiusa, przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Elbl\u0105gu w 1618 roku, cho\u0107 ten sam autor ju\u017c w 1612 roku powo\u0142uje do Kmiecina Jana Schiliusa. Tolckemit (1753) zapisuje nast\u0119pc\u0119 Ulichiusa jako Bratesiusa i podaje, \u017ce przeszed\u0142 on do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w 1613 roku. Pastora Lachmanna Hartwich nazywa Krzysztofem, a Tolckemit Krystianem; jego \u015bmier\u0107 z r\u0105k konfederat\u00f3w datuje si\u0119 na 1666 rok, a Tolckemit notuje go w Kmiecinie w latach 1655\u20131662 i podaje, \u017ce zgin\u0105\u0142 po pokoju oliwskim. Laurentiusa Hartwich notuje w Kmiecinie w latach 1695\u20131703, a Tolckemit w latach 1696\u20131702; Rupsona Hartwich od 1703 roku, a Tolckemit od 1702 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Peter Pantel (1614), Christoph Feyerabend (1633\u20131655), Michael Feyerabend (1663), Jacob Stein (1742), Gottlieb Thomas Achenwall (1759), Otto Friedrich Riebes (1858), Paul Martin Traugott Riebes (1874), Friedrich Christian Wilhelm G\u00fcnther (1878), Johann Theodor Hugo Rosseck (1897), Otto Theodor Carl Hermann Thrun (1902), Fritz Pachnio (1927), Viktor Rasmus (1937).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 459 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1149 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 14, 212, 214, 216, 219, 220; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eF\u00fcrstenau\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 414\u2013415; \u201eElbinger Jahrbuch\u201d, Elbing 1919\u20131937, s. 10; \u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Elbing\u201d, Elbing 1912, s. 425\u2013426; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 7, nr 83; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Elbing Land, s. 2\u20133, poz. 23; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 8, nr 60; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u2026\u201d \u2014 rozprawa doktorska, Politechnika Gda\u0144ska 1933, druk Danzig 1940; E. Wiggert, L. Burgemeister, \u201eDie Holzkirchen und Holzt\u00fcrme der preu\u00dfischen Ostprovinzen\u201d, Berlin 1905, s. 13 (za Zirkwitzem); B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 152; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 212, 216; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 100; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 22\u201323; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 38; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 77\u201378, pozycja 65; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 28; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 3; t. 2, s. 483, 678; t. 5, s. 1317, 1322, 1432, 1475, 1518; t. 6, s. 1751; t. 7, s. 1833; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 9 lipca 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 137, 148, 152; A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 184\u2013187 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski na lata 2022\u20132025 (uchwa\u0142a nr 383/LI/2022 z 30 czerwca 2022 roku), Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego 2022, poz. 2895, s. 72; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41.*","built_year":1679,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://gov.genealogy.net/item/show/FURNAUJO94NE"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Parafia \u015bw. Jadwigi Kr\u00f3lowej w Kmiecinie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_%C5%9Bw._Jadwigi_Kr%C3%B3lowej_w_Kmiecinie"},{"typ":"portal_zabytki","tytul":"Kmiecin \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jadwigi (Architektura \u015bredniowiecza, medievalheritage.eu) [kopia archiwalna 2023-03-26]","url":"https://web.archive.org/web/20230326064648/https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/kmiecin-kosciol/"},{"typ":"portal_regionalny","tytul":"Kmiecin (F\u00fcrstenau), R\u00f3\u017cewo (Rosenort) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-nowy-dwor-gdanski/kmiecin"},{"typ":"forum_zrodlowe","tytul":"Forum Danzig \u2014 Geschichte von Dorf und Kirche F\u00fcrstenau (Danzig-Westpr. Kirchenbrief 1953)","url":"https://www.danzig.de/home/forum/werder-zwischen-weichsel-und-nogat-und-haff/im-werder-am-frischen-haff/11024-f%C3%BCrstenau-kmiecin-geschichte-von-dorf-und-kirche-f%C3%BCrstenau"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 414","url":""},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 152","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eElbinger Jahrbuch\u201d, Elbing 1919\u20131937, s. 10","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Elbing\u201d, Elbing 1912, s. 425\u2013426","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 414","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eF\u00fcrstenau\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 14, 212, 214, 216, 219, 220","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 77\u201378, pozycja 65","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 28","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 3; t. 2, s. 483, 678; t. 5, s. 1317, 1322, 1432, 1475, 1518; t. 6, s. 1751; t. 7, s. 1833","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 9 lipca 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LE56HLAL6HNAJW6ZRXVYEGOFVC276UXE"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 137, 148, 152","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/28711400.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 184\u2013187 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/7312/edition/7090/content"},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0150","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1891651,"lng":19.1497002,"name_de":"F\u00fcrstenau","name_pl":"Kmiecin \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Jadwigi Kr\u00f3lowej)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kniewo, po niemiecku Kniewenbruch, le\u017cy w gminie Wejherowo, na niskim, podmok\u0142ym terenie nad Red\u0105. Miejsce cmentarza wskaza\u0142 tu podczas objazdu w 2013 roku Marek Drzewiecki; cmentarz opisuje te\u017c karta z 30 pa\u017adziernika 1985 roku. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ewangelicy tu nie mieli, a stoj\u0105cy we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki popad\u0142 w ruin\u0119 ju\u017c w XVII wieku.\n\nHas\u0142o S\u0142ownika geograficznego podaje dawne formy nazwy wsi: Kniewen (1400), Knifen (1407) i Neuenwerder, a w 1678 roku \u201eKniewskie b\u0142oto\u201d. Nizinne po\u0142o\u017cenie sprawi\u0142o, \u017ce wie\u015b oddano dawno temu osadnikom ol\u0119derskim; gospodarowano tu na spos\u00f3b nizinny, a Kniewo s\u0142yn\u0119\u0142o z hodowli koni. Rejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku liczy w Kniewie, w parafii G\u00f3ra, 38 \u0142an\u00f3w, z kt\u00f3rych dwa sta\u0142y puste; podstaro\u015bci pucki Tomasz Piszkarski zap\u0142aci\u0142 z niej podatek od 36 \u0142an\u00f3w osiad\u0142ych, karczmy rocznej i czterech zagrodnik\u00f3w oraz czopowe, czyli op\u0142at\u0119 od wyszynku. Lustracja kr\u00f3lewszczyzn z 1664 roku opisa\u0142a \u201ewie\u015b Kniewskie B\u0142oto\u201d na 28 w\u0142\u00f3kach i 10 morgach, trzyman\u0105 przez trzydziestu jeden ol\u0119dr\u00f3w, kt\u00f3rzy p\u0142acili wsp\u00f3lnie (coniuncta manu) 1132 z\u0142ote i 20 groszy rocznie oraz 60 korcy owsa; \u0142\u0105k\u0119 Kromweze mi\u0119dzy ich gruntami trzyma\u0142 Ernest Krokowski, s\u0119dzia ziemski pucki. Lustracja starostwa puckiego z 1678 roku zapisa\u0142a, \u017ce mieszkaj\u0105 we wsi \u201eholendrzy, ludzie wolni\u201d, trzymaj\u0105cy 28 w\u0142\u00f3k na mocy kontraktu wieczystodzier\u017cawnego Jana Wejhera, starosty puckiego, z 1599 roku, potwierdzonego przez Zygmunta III w 1600 roku i przed\u0142u\u017conego przez Jana III w 1677 roku do stu lat.\n\nWylewy Redy sprawi\u0142y, \u017ce mieszka\u0144cy \u015blubowali postawi\u0107 we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142ek \u2014 i \u015blub wype\u0142nili, nadaj\u0105c mu wezwanie \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny i zapisuj\u0105c na jego utrzymanie grunt na osiem korc\u00f3w wysiewu. \u015awi\u0105tyni\u0119 przy\u0142\u0105czono potem jako fili\u0119 do G\u00f3ry; w drugiej po\u0142owie XVI wieku sta\u0142 w Kniewie ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w G\u00f3rze. M. Biskup i A. Tomczak zaliczaj\u0105 parafi\u0119 w G\u00f3rze do parafii dekanatu puckiego, kt\u00f3re znajdowa\u0142y si\u0119 wtedy w r\u0119kach protestant\u00f3w. \ud83d\udfe1 Protok\u00f3\u0142 wizytacji z 1583 roku opisuje stan G\u00f3ry inaczej: ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 konsekrowany, \u201esed ab haereticis profanata\u201d \u2014 ale sprofanowany przez heretyk\u00f3w; heretyka wygna\u0142a ju\u017c pani Wejherowa, a ko\u015bci\u00f3\u0142 powierzono duchownemu katolickiemu z Redy, kt\u00f3remu mieszka\u0144cy odpowiedzieli, \u017ce potrzebuj\u0105 duchownego ewangelickiego, a nie katolickiego. Ten sam protok\u00f3\u0142 wymienia przy G\u00f3rze filialn\u0105 kaplic\u0119 w Kniewie. W czasie Reformacji ludno\u015b\u0107 Kniewa w wi\u0119kszo\u015bci przesz\u0142a na luteranizm, synowie, niepomni \u015blubu ojc\u00f3w, zaorali rol\u0119 ko\u015bcieln\u0105, a zaniedbana kaplica upada\u0142a: w 1684 roku sta\u0142a z niej ju\u017c tylko jedna \u015bciana, a na pocz\u0105tku XVIII wieku ksi\u0105dz Borowski, proboszcz ko\u015bcierski, ogl\u0105da\u0142 po niej do\u015b\u0107 wysokie fundamenty z kamieni. Starzy ludzie pami\u0119tali jeszcze nabo\u017ce\u0144stwo, kt\u00f3re w niej odprawiano. Wizytacja z 1702 roku zasta\u0142a Kniewo zamieszkane przez luteran\u00f3w; w tym samym protokole zapisano, \u017ce so\u0142tys zatrudni\u0142 we wsi nauczyciela uznanego za osob\u0119 podejrzan\u0105, \u201eprawdopodobnie z pochodzenia Turka\u201d, i otrzyma\u0142 od konsystorza gda\u0144skiego nakaz, by go oddali\u0107. Wizytacja z 1766 roku przypomnia\u0142a dawn\u0105 kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny, wzniesion\u0105 przez mieszka\u0144c\u00f3w jako wotum za ocalenie od powodzi, i odnotowa\u0142a, \u017ce z Kniewa przyst\u0105pi\u0142o w ostatnim roku do spowiedzi tylko o\u015bmiu katolik\u00f3w. W 1781 roku wizytator naliczy\u0142 tu osiemnastu katolik\u00f3w, z kt\u00f3rych dwunastu spowiada\u0142o si\u0119 na Wielkanoc, i 256 niekatolik\u00f3w \u2014 tak w pierwszym wykazie tabelarycznym protoko\u0142u, bo drugi wykaz z tej samej wizytacji podaje 236.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Kniewenbruch* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 13 gospodarstwami ch\u0142opskimi, 11 zagrodami cha\u0142upniczymi i 35 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 261, w tym 245 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bolszewie; katolicy \u2014 do parafii w G\u00f3rze; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny notuje we wsi 245 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w przy 35 domach, 63 w\u0142\u00f3kach, trzynastu gburach i jedenastu zagrodnikach, a tak\u017ce szko\u0142\u0119 na miejscu, poczt\u0119 w Rybnie i katolick\u0105 parafi\u0119 w G\u00f3rze. Pruski spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 353 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 299 ewangelik\u00f3w i 54 katolik\u00f3w, i wskaza\u0142 przy nich parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Bolszewie oraz katolick\u0105 w G\u00f3rze. W spisie z 1 grudnia 1890 roku Kniewo wraz z Zamostnem liczy\u0142o 392 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 322 ewangelik\u00f3w; Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, uzna\u0142 318 z nich za Niemc\u00f3w, a czterech za Kaszub\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 413 os\u00f3b: niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 409 z nich (300 ewangelik\u00f3w i 109 katolik\u00f3w), a kaszubski i polski \u2014 pojedyncze osoby, w ka\u017cdym wypadku jedna lub dwie. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 mia\u0142o Kniewo wtedy w S\u0142uszewie, katolick\u0105 nadal w G\u00f3rze, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy w Rybnie. W 1907 roku erygowano gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w S\u0142uszewie, wydzielaj\u0105c j\u0105 mi\u0119dzy innymi z parafii w Bolszewie.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eBardzo z\u0142y. Zachowanych par\u0119 drzew.\u201d Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy na skarpie przy drodze z Kniewa do Warszkowa, w s\u0105siedztwie terenu szko\u0142y, i by\u0142 bardzo zaro\u015bni\u0119ty krzakami bzu i samosiewem. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim czterna\u015bcie mogi\u0142, kilka ozdobnych ogrodze\u0144 kutych w \u017celazie z tabliczkami oraz dwa metalowe krzy\u017ce, a najstarszy czytelny nagrobek pochodzi\u0142 z 1852 roku.\n\n4 czerwca 2007 roku uczniowie Gimnazjum imienia Jana Paw\u0142a II w Bolszewie obj\u0119li opiek\u0105 (\u201eadopcja\u201d) dawne cmentarze ewangelickie w Kniewie i w Zamostnem; w uroczysto\u015bci, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 w gimnazjum, wzi\u0119li udzia\u0142 przedstawiciele gminy i starostwa wejherowskiego oraz delegacja wejherowskiego stowarzyszenia upami\u0119tniaj\u0105cego dawne miejsca poch\u00f3wku. Slajd pokazany podczas tej uroczysto\u015bci, przytoczony w przek\u0142adzie niemieckim w \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d z 2007 roku, podaje, \u017ce oba cmentarze przyjmowa\u0142y zmar\u0142ych ewangelik\u00f3w w latach 1800\u20131900, a w Kniewie zachowa\u0142y si\u0119 ozdobne \u017celazne ogrodzenia mogi\u0142, liczne tabliczki z nazwiskami i zdobne krzy\u017ce.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Plan Odnowy Miejscowo\u015bci Kniewo i Zamostne (Urz\u0105d Gminy Wejherowo); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Kniewo; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 219; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 58\u201359, poz. 22; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 38\u201339, poz. 24; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 60; ksi\u0105dz W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119ga G24 (wizytacja 1702); \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1907; karta cmentarza w Kniewie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 178\u2013179, pozycja 172; \u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938, s. 123; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 61; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 275; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), s. 136, ksi\u0119ga G63a (1766); s. 244\u2013245, ksi\u0119ga G72 (wizytacja 1781); \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 15; \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 27 (2007), s. 22\u201324.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Plan Odnowy Miejscowo\u015bci Kniewo i Zamostne (Urz\u0105d Gminy Wejherowo)","url":"http://ugwejherowo.pl/plany/Kniewox.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Kniewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 178\u2013179, pozycja 172","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 15","url":""},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 27 (2007), s. 22\u201324 (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-27-2007"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0381","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.664239,"lng":18.118629,"name_de":"Kniewenbruch","name_pl":"Kniewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Kniewie (gm. Wejherowo) figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w; tutejsza ludno\u015b\u0107 by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie wyznania lutera\u0144skiego, a ewangeliccy mieszka\u0144cy zak\u0142adali w\u0142asne cmentarze w latach 1820\u20131823. We wsi znajdowa\u0142a si\u0119 kaplica \u015bw. Magdaleny \u2014 wotywna budowla drewniana. Po wojnie cz\u0119\u015b\u0107 nekropolii zlikwidowano, a kaplic\u0119-rotund\u0119 rozebrano w 1951 roku. (na podstawie: F. Schultz, 1912)","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w Gminy Wejherowo (BIP UG Wejherowo)","url":"https://bip.ugwejherowo.pl/pliki/ugwejherowo/zalaczniki/10686/3-zalacznik-a-i-b-ewidencja-zabytkow-i-bilans-terenow.pdf"},"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)"]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0011","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.664239,"lng":18.118629,"name_de":"Kniewenbruch","name_pl":"Kniewo (Kniewskie B\u0142ota) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kobyle le\u017cy na lewym brzegu Wierzycy, w powiecie ko\u015bcierskim (do 1920 roku Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich). Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g administracyjny mia\u0142o w Zamku Kiszewskim (Schloss Kischau). Nazwa niemiecka brzmia\u0142a Kobilla \u2014 tak zapisuj\u0105 j\u0105 i S\u0142ownik geograficzny, i wykaz gmin, i indeks do wizytacji biskupich, gdzie widnieje \u201eKobyla, Kobilla (Kobilie)\u201d. Cmentarz ewangelicki w Kobylu zajmuje powierzchni\u0119 0,38 hektara.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego wie\u015b istnia\u0142a od najdawniejszych czas\u00f3w. Nale\u017ca\u0142a pierwotnie do ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich; w 1269 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor II darowa\u0142 j\u0105 na fundacj\u0119 klasztoru cysters\u00f3w w Pog\u00f3dkach, przeniesionego p\u00f3\u017aniej do Pelplina. W dokumencie granicznym z tego roku wyst\u0119puj\u0105 Czernichowo, Garczyn, Wielka Kiszewa, Pa\u0142ubin i Pog\u00f3dki. W 1772 roku folwarki Kobylla i Czernikau prowadzi\u0142 sam klasztor pelpli\u0144ski. P\u00f3\u017aniej by\u0142y to dobra kr\u00f3lewskie wydane w wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 151 mieszka\u0144c\u00f3w: 51 luteran\u00f3w i 100 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Neu-Paleschken. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 Kobilla jako kr\u00f3lewski maj\u0105tek w dzier\u017cawie wieczystej. Notowa\u0142 tu 12 budynk\u00f3w mieszkalnych i 182 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 49 ewangelik\u00f3w i 133 katolik\u00f3w. W tym czasie katolicy nale\u017celi do parafii w Pog\u00f3dkach, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego wie\u015b mia\u0142a 12 dom\u00f3w i 3248 m\u00f3rg obszaru, a w miejscu dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka. Pruski wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku podaje dla obszaru dworskiego Kobilla 180 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 37 ewangelik\u00f3w i 143 katolik\u00f3w. W tym samym wykazie Kobyle nale\u017cy do parafii ewangelickiej w Nowych Polaszkach, a parafii ewangelickiej w Pog\u00f3dkach jeszcze nie ma.\n\nW 1890 roku ewangelicka gmina w Pog\u00f3dkach zacz\u0119\u0142a prowadzi\u0107 w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne i przej\u0119\u0142a okoliczne wsie \u2014 Pa\u0142ubin, Czerniki, Garczyn, Deck\u0119. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w Kobylu. Oko\u0142o 1905 roku mieszka\u0142o tu 328 os\u00f3b. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 346 mieszka\u0144c\u00f3w: 209 wyznania ewangelickiego, 133 rzymskokatolickiego i czworo innego chrze\u015bcija\u0144skiego. W 1921 roku narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 207 os\u00f3b, a polsk\u0105 139.\n\nCmentarz le\u017cy w lesie, oko\u0142o czterystu metr\u00f3w na po\u0142udnie od szosy ze Starej Kiszewy do Pog\u00f3dek. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka opu\u015bci\u0142a wie\u015b, a nekropolia przesta\u0142a by\u0107 u\u017cytkowana. Gminny program opieki nad zabytkami z 2020 roku datuje j\u0105 na po\u0142ow\u0119 XIX wieku i podaje, \u017ce nagrobki ani starodrzew si\u0119 nie zachowa\u0142y. W 2020 roku teren cmentarza porasta\u0142y samosiewy.\n\nDorota Abramowicz pisze w \u201eDzienniku Ba\u0142tyckim\u201d z 2013 roku, \u017ce \u015blad\u00f3w zosta\u0142o tu niewiele. Oko\u0142o 2010 roku, gdy le\u015bnicy wycinali drzewa, ci\u0119\u017cki sprz\u0119t zniszczy\u0142 resztki grob\u00f3w, a metalowe krzy\u017ce zabrali wcze\u015bniej zbieracze z\u0142omu. Od wojny nikogo tu nie chowano.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKobyle\u201d (al. Koby\u0142a); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 90, nr 126; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent, s. 44, poz. 147; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat ko\u015bcierski, poz. 33; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami dla gminy Stara Kiszewa na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a Rady Gminy Stara Kiszewa nr XX/134/2020 z 31 sierpnia 2020 roku), s. 47; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 14, pozycja 130; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 161; D. Abramowicz, \u201eJakie\u015b groby tu by\u0142y\u2026\u201d, \u201eDziennik Ba\u0142tycki\u201d, 23 sierpnia 2013 roku, przek\u0142ad niemiecki: \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 16.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kobyle (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Kobyle_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 14, pozycja 130","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 161","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"D. Abramowicz, \u201eJakie\u015b groby tu by\u0142y\u2026\u201d, \u201eDziennik Ba\u0142tycki\u201d, 23 sierpnia 2013 roku, przek\u0142ad niemiecki: \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 16","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stara Kiszewa na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr XVI/117/2025 Rady Gminy Stara Kiszewa z dnia 29 pa\u017adziernika 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 3926, s. 41","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=3926"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0308","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.01378,"lng":18.26881,"name_de":"Kobilla","name_pl":"Kobyle \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz po\u0142udniowy w Kobylnicy, przy ulicy Widzi\u0144skiej, by\u0142 pierwszym z cmentarzy za\u0142o\u017conych poza centrum wsi; rozplanowano go na planie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta w drugiej po\u0142owie XIX wieku. Jest dzi\u015b nieczynny. O tym, co na nim pozosta\u0142o, \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje pust\u0105, r\u00f3wn\u0105 przestrze\u0144 otoczon\u0105 szpalerem drzew, z pozosta\u0142o\u015bciami kamienno-ziemnego wa\u0142u na ca\u0142ym obwodzie, i wi\u0105\u017ce ten stan z gruntownym porz\u0105dkowaniem przeprowadzonym po 1994 roku na s\u0105siednim cmentarzu parafialnym \u2014 po nim nie przetrwa\u0142 \u017caden z wcze\u015bniej udokumentowanych pomnik\u00f3w nagrobnych. Katalog cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego notuje ocala\u0142e krzy\u017ce \u017celiwne i elementy kamienne, a najstarszy zachowany nagrobek datuje na 1879 rok.\n\nNajstarszy by\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny: chowano wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni, a pod o\u0142tarzem urz\u0105dzono krypt\u0119 rodu von Puttkamer. Trzecia nekropolia, p\u00f3\u0142nocno-zachodnia, powsta\u0142a na pocz\u0105tku XX wieku; jest czynna i u\u017cytkowana przez parafi\u0119 katolick\u0105 \u2014 grob\u00f3w sprzed 1945 roku nie wida\u0107 na niej.\n\nKobylnica, po niemiecku Kublitz \u2014 obok niej le\u017ca\u0142a osobna Kobylnica Szlachecka \u2014 nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu w \u015bredniowieczu pod patronatem s\u0142upskiego klasztoru \u017ce\u0144skiego, a w 1590 roku Kobylnica by\u0142a fili\u0105 s\u0142upskiego ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, obs\u0142ugiwan\u0105 przez tamtejszych diakon\u00f3w. W\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 erygowa\u0142a tu w 1612 roku ksi\u0119\u017cna wdowa Erdmuta, a pierwszego pastora wprowadzono 28 czerwca tego roku; M\u00fcller wymienia go jako Erasmusa Janickego. W drugiej po\u0142owie XVII wieku tutejszy pastor obj\u0105\u0142 zarazem urz\u0105d przy ko\u015bciele zamkowym w S\u0142upsku i odt\u0105d obie gminy mia\u0142y jednego duszpasterza; po jego \u015bmierci parafi\u0119 po\u0142\u0105czono z ko\u015bcio\u0142em zamkowym.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 stoi w \u015brodku wsi, na niewielkim wzniesieniu. Wed\u0142ug Pagla nowy budynek wzniesiono w 1555 roku; inwentarz B\u00f6ttgera z 1894 roku datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 na XVII wiek. Wie\u017ca pochodzi z czas\u00f3w gotyckich, a oko\u0142o 1925 roku naw\u0119 rozbudowano obustronnie.\n\nW 1784 roku Kobylnica le\u017ca\u0142a \u0107wier\u0107 mili na zach\u00f3d-po\u0142udniowy zach\u00f3d od S\u0142upska, przy trakcie do Miastka, i by\u0142a podzielona mi\u0119dzy kr\u00f3la i szlacht\u0119. W cz\u0119\u015bci kr\u00f3lewskiej mieszka\u0142o 13 gospodarzy, z kt\u00f3rych czterech osadzono na rozparcelowanym folwarku, oraz dziesi\u0119ciu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, a cz\u0119\u015b\u0107 szlachecka liczy\u0142a 13 dym\u00f3w. Strumie\u0144 p\u0142yn\u0105cy przez wie\u015b nap\u0119dza\u0142 m\u0142yn nale\u017c\u0105cy do miasta S\u0142upska; do ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142y Widzino (Veddin) i owczarnia Boles\u0142awice (Ulrichsfelde). Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kobylnicy, po niemiecku Kublitz, by\u0142 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a zamkowego w S\u0142upsku i pozostawa\u0142 pod patronatem kr\u00f3la; wie\u015b liczy\u0142a 23 ogniska (domostwa).\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 przy gminie zamkowej w S\u0142upsku, oddalon\u0105 od miasta o 4 kilometry, i podaje dla obu razem 7000 dusz. Pastorem by\u0142 Friedrich Pieper. W 1939 roku Kobylnica liczy\u0142a 1237 mieszka\u0144c\u00f3w, a oko\u0142o 1940 roku parafia obejmowa\u0142a blisko 2500 dusz. W marcu 1945 roku toczy\u0142y si\u0119 tu ci\u0119\u017ckie walki; zmar\u0142o potem ponad 110 mieszka\u0144c\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci na tyfus, a do jesieni 1947 roku wysiedlono Niemc\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 931; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2024; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Kobylnica; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 466\u2013467; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kublitz; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, has\u0142o Cublitz; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928, 931, 955\u2013956; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 175.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/kobylnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 931","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928, 931, 955\u2013956","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 175","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 466\u2013467","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0579","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.43617,"lng":16.991,"name_de":"Kublitz (K\u00f6niglich Kublitz; obok osobne Adlig Kublitz)","name_pl":"Kobylnica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Kobylnicy, po niemiecku Kublitz, jest najstarszym z trzech tutejszych. Za\u0142o\u017cono go w XVII wieku w centrum wsi, na owalnym kopcu; stanowi bezpo\u015brednie otoczenie \u015bwi\u0105tyni. Na prze\u0142omie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142 na nim \u017celiwny krzy\u017c nagrobny z 1846 roku; dzi\u015b dawny uk\u0142ad nekropolii jest ca\u0142kowicie zatarty \u2014 nie przetrwa\u0142y ani nagrobki, ani krzy\u017ce. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce krypt\u0119 rodu von Puttkamer umieszczono pod o\u0142tarzem, nad kt\u00f3rym znajdowa\u0142a si\u0119 ambona, a samo miejsce poch\u00f3wku otacza\u0142a prosta drewniana krata.\n\nKobylnica by\u0142a pierwotnie fili\u0105 s\u0142upskiego ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, kt\u00f3rego diakoni sprawowali tu opiek\u0119 duszpastersk\u0105. W 1612 roku ksi\u0119\u017cna Erdmuta ustanowi\u0142a w Kobylnicy samodzieln\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105. Po \u015bmierci pastora Johanna Drenckhana \u2014 wed\u0142ug M\u00fcllera prawdopodobnie w 1702 roku \u2014 Kobylnic\u0119 po\u0142\u0105czono z ko\u015bcio\u0142em zamkowym w S\u0142upsku.\n\nW 1784 roku Kobylnica le\u017ca\u0142a \u0107wier\u0107 mili na zach\u00f3d-po\u0142udniowy zach\u00f3d od S\u0142upska, przy trakcie do Miastka, i by\u0142a podzielona mi\u0119dzy kr\u00f3la i szlacht\u0119. W cz\u0119\u015bci kr\u00f3lewskiej mieszka\u0142o 13 gospodarzy, z kt\u00f3rych czterech osadzono na rozparcelowanym folwarku, oraz 10 cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w \u2014 razem 23 dymy; cz\u0119\u015b\u0107 szlachecka liczy\u0142a 13 dym\u00f3w. Strumie\u0144 p\u0142yn\u0105cy przez wie\u015b nap\u0119dza\u0142 m\u0142yn, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142 do miasta S\u0142upska. Ko\u015bci\u00f3\u0142, pod patronatem kr\u00f3la, by\u0142 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a zamkowego w S\u0142upsku; nale\u017ca\u0142y do niego Widzino (Veddin) i owczarnia Boles\u0142awice (Ulrichsfelde). Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 przy gminie zamkowej w S\u0142upsku, oddalon\u0105 od miasta o 4 kilometry, i podaje dla obu razem 7000 dusz. Pastorem by\u0142 Friedrich Pieper.\n\nOd cmentarza przyko\u015bcielnego nale\u017cy odr\u00f3\u017cni\u0107 m\u0142odszy cmentarz parafialny przy ulicy Witosa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 118\u2013119; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 466\u2013467; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2024; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kublitz; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928, 931, 955\u2013956; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 175.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/kobylnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928, 931, 955\u2013956","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 175","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 466\u2013467","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kobylnica na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXXIII/650/2023 Rady Gminy Kobylnica z dnia 30 listopada 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 6004, s. 28, 38","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=6004"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0580","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.43928,"lng":16.99686,"name_de":"Kublitz","name_pl":"Kobylnica \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kobylnica, po niemiecku Kublitz, zachowa\u0142a \u015blady trzech dawnych cmentarzy ewangelickich. Ten jest najm\u0142odszy: le\u017cy w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy dzisiejszej ulicy Witosa. Za\u0142o\u017cono go na pocz\u0105tku XX wieku na planie zbli\u017conym do kwadratu i do dzi\u015b jest u\u017cytkowany jako cmentarz parafialny. Stoi tu ceglana brama wjazdowa ze s\u0142upkami zwie\u0144czonymi \u017celiwnymi krzy\u017cami, a obok zachowa\u0142a si\u0119 kaplica z pocz\u0105tku XX wieku. Pierwotny obszar powi\u0119kszono o now\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowo-wschodni\u0105, kt\u00f3r\u0105 z delegacji kurii gorzowskiej po\u015bwi\u0119ci\u0142 1 listopada 1951 roku ksi\u0105dz Lucjan Ko\u017alik. W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku le\u017ca\u0142y tu pozosta\u0142o\u015bci dawnych nagrobk\u00f3w: kamienny krzy\u017c o granitowym licu z inskrypcj\u0105 wskazuj\u0105c\u0105 poch\u00f3wek w 1934 roku, fragmenty postument\u00f3w i krzy\u017ce \u017celiwne. W tym samym czasie na jednej z podstaw krzy\u017ca \u017celiwnego odczytano sygnatur\u0119 s\u0142upskiego ludwisarza o nazwisku Hartmann albo Bartmann.\n\nDwa pozosta\u0142e to cmentarz wiejski przy ulicy Widzi\u0144skiej, w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, za\u0142o\u017cony na planie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, oraz najstarszy, przyko\u015bcielny, z XVII wieku, w centrum wsi. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego notuje Kobylnic\u0119 pod dawn\u0105 nazw\u0105 Adlig Kublitz i opisuje trzy tutejsze cmentarze razem, bez rozdzielania ich mi\u0119dzy cz\u0119\u015bci wsi.\n\nWie\u015b wzmiankowano po raz pierwszy w 1315 roku. Kobylnica Szlachecka by\u0142a zwi\u0105zana z rodem von Puttkamer. Kobylnica by\u0142a pierwotnie fili\u0105 s\u0142upskiego ko\u015bcio\u0142a Mariackiego i opiekowali si\u0119 ni\u0105 tamtejsi diakoni. W\u0142asn\u0105 parafi\u0119 utworzy\u0142a tu w 1612 roku ksi\u0119\u017cna Erdmuta, uposa\u017caj\u0105c j\u0105 29 wrze\u015bnia odsetkami od 500 gulden\u00f3w i ogrodem na s\u0142upskim Starym Mie\u015bcie. Pierwszym pastorem by\u0142 Erasmus Janicke, powo\u0142any w 1612 roku, kt\u00f3ry w 1655 ju\u017c nie sprawowa\u0142 urz\u0119du; w 1629 roku powo\u0142ano tu s\u0142upskiego diakona Pirlera, kt\u00f3ry zmar\u0142 w 1630 roku (poprawka M\u00fcllera, s. 583), a w 1668 roku urz\u0105d sprawowa\u0142 ju\u017c Johann Drenckhan. Po jego \u015bmierci, przypadaj\u0105cej prawdopodobnie na 1702 rok, parafi\u0119 po\u0142\u0105czono z ko\u015bcio\u0142em zamkowym w S\u0142upsku i odt\u0105d Kobylnica by\u0142a jego fili\u0105; po\u0142\u0105czone parafie liczy\u0142y w latach trzydziestych XX wieku oko\u0142o 7000 dusz.\n\nW 1784 roku Kobylnica le\u017ca\u0142a \u0107wier\u0107 mili na zach\u00f3d-po\u0142udniowy zach\u00f3d od S\u0142upska, przy trakcie do Miastka, i by\u0142a podzielona mi\u0119dzy kr\u00f3la i szlacht\u0119. W cz\u0119\u015bci kr\u00f3lewskiej mieszka\u0142o 13 gospodarzy, z kt\u00f3rych czterech osadzono na rozparcelowanym folwarku, oraz 10 cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w \u2014 razem 23 dymy. W cz\u0119\u015bci szlacheckiej by\u0142o 13 dym\u00f3w. Strumie\u0144 p\u0142yn\u0105cy przez wie\u015b nap\u0119dza\u0142 m\u0142yn, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142 do miasta S\u0142upska. Ko\u015bci\u00f3\u0142, pod patronatem kr\u00f3la, by\u0142 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a zamkowego w S\u0142upsku; nale\u017ca\u0142y do niego Widzino (Veddin) i owczarnia Boles\u0142awice (Ulrichsfelde). W ha\u015ble s\u0142upskiego ko\u015bcio\u0142a zamkowego M\u00fcller wymienia filia\u0142 \u201eKublitz, Adl. und K\u00f6nigl.\u201d, a wraz z nim przypisane do parafii Ulrichsfelde i Veddin. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 przy gminie zamkowej w S\u0142upsku, oddalon\u0105 od miasta o 4 kilometry, i podaje dla obu razem 7000 dusz. Pastorem by\u0142 Friedrich Pieper.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Karla-Heinza Pagla w 1555 roku wzniesiono tu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, a inwentarz B\u00f6ttgera z 1894 roku i rejestr zabytk\u00f3w datuj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na XVII wiek. Dat\u0119 na \u0142awach B\u00f6ttger odczyta\u0142 jako niepe\u0142n\u0105, zaczynaj\u0105c\u0105 si\u0119 od MDCX, a Pagel podaje za napisem rok 1608.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2024; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 118\u2013119; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 464\u2013467, 583; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kublitz; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 4\u20135 (has\u0142o Cublitz); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928, 931, 955\u2013956; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 175.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/kobylnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ludwig B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungs-Bezirks K\u00f6slin\u201d, t. II: Kreis Stolp, Stettin 1894, s. 4\u20135 (has\u0142o Cublitz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928, 931, 955\u2013956","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 175","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 464\u2013467","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0578","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.441863,"lng":16.987454,"name_de":"Kublitz","name_pl":"Kobylnica \u2014 cmentarz ewangelicki przy ulicy Witosa","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kobylnicy, do 1945 roku Kublitz, stoi w \u015brodku wsi na owalnym kopcu, otoczony cmentarzem przyko\u015bcielnym za\u0142o\u017conym w XVII wieku. Korpus \u015bwi\u0105tyni pochodzi z XVII wieku i stan\u0105\u0142 w miejscu starszej, \u015bredniowiecznej budowli, po kt\u00f3rej zosta\u0142a masywna, otynkowana wie\u017ca o gotyckim w\u0105tku. W 1781 roku zwie\u0144czono j\u0105 barokowym he\u0142mem, a wn\u0119trze urz\u0105dzono po lutera\u0144sku \u2014 z o\u0142tarzem ambonowym i empor\u0105 z prospektem organowym. B\u00f6ttger w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu s\u0142upskiego z 1894 roku pisze o ko\u015bciele z XVII stulecia i o wie\u017cy \u201ez czas\u00f3w gotyckich\u201d, a dat\u0119 na \u0142awach odczyta\u0142 jako niepe\u0142n\u0105, zaczynaj\u0105c\u0105 si\u0119 od MDCX. Karl-Heinz Pagel podaje natomiast, \u017ce w 1555 roku wzniesiono tu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, a \u0142awy pochodz\u0105 wed\u0142ug napisu z 1608 roku. Rejestr zabytk\u00f3w datuje osobno ka\u017cd\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 budowli: wie\u017c\u0119 na XIV wiek, z przekszta\u0142ceniem w 1781 roku, korpus na XVII i XVIII wiek, a przebudow\u0119 na lata 1925\u20131931. Wojciech Sk\u00f3ra podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowa\u0142 Otto Gehrke, w latach 1926\u20131931 pastor garnizonu s\u0142upskiego i parafii ko\u015bcio\u0142a zamkowego w S\u0142upsku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym figuruje w nim pod numerem A-392, na mocy decyzji z 21 grudnia 1965 i 7 stycznia 2013 roku.\n\nPrzez pierwsze dziesi\u0119ciolecia po Reformacji tutejsza wsp\u00f3lnota by\u0142a fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w S\u0142upsku i pos\u0142ugiwali w niej diakoni tamtej parafii. Zygmunt Szultka wymienia w\u015br\u00f3d nich Joachima Bonina, diakona ko\u015bcio\u0142a Mariackiego od Wielkanocy 1568 roku. Wed\u0142ug protoko\u0142u wizytacji ko\u015bcio\u0142a w Kobylnicy z 7 lipca 1590 roku cz\u0142onkiem dozoru ko\u015bcielnego by\u0142 od 1580 roku Jakub Bolduan, kt\u00f3ry z tytu\u0142u tej funkcji piel\u0119gnowa\u0142 jedena\u015bcie uli pastora. Zmieni\u0142o si\u0119 to w 1612 roku, kiedy ksi\u0119\u017cna Erdmuta powo\u0142a\u0142a w Kobylnicy osobn\u0105 parafi\u0119 i 29 wrze\u015bnia uposa\u017cy\u0142a j\u0105 odsetkami od kapita\u0142u 500 gulden\u00f3w oraz ogrodem na s\u0142upskim Starym Mie\u015bcie. Pierwszym proboszczem zosta\u0142 wtedy ksi\u0105dz Erazm Janicke; w 1655 roku ju\u017c nie urz\u0119dowa\u0142. Wed\u0142ug Jana Wilda pochodzi\u0142 \u201ez Czarnego ko\u0142o Cz\u0142uchowa\u201d. Magister Philipp Pirler (Pyrlaeus) zosta\u0142 w 1622 roku trzecim duchownym s\u0142upskiego ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, a w 1629 roku powo\u0142ano go do Kobylnicy; zmar\u0142 tu w 1630 roku \u2014 wed\u0142ug Bartholdy\u2019ego razem z \u017con\u0105, w zarazie. Pirlera nie ma w spisie pastor\u00f3w w ha\u015ble Kobylnicy (s. 466); powo\u0142anie do Kobylnicy podaje M\u00fcller dopiero w uzupe\u0142nieniach: \u201ePirler, Diakonus in Stolp, wurde 1629 hierher berufen, starb aber 1630\u201d (s. 583).\n\nKolejny znany proboszcz, Johann Drenckhan, urz\u0119duj\u0105cy tu w 1668 roku, od tego roku sprawowa\u0142 na przemian z innymi pastorami urz\u0105d duchownego przy s\u0142upskim ko\u015bciele zamkowym, a od 1685 roku, z rozkazu elektora, sam odprawia\u0142 w zamkowej \u015bwi\u0105tyni nabo\u017ce\u0144stwa dla tamtejszej gminy lutera\u0144skiej. Po jego \u015bmierci Kobylnic\u0119 po\u0142\u0105czono z parafi\u0105 zamkow\u0105 na sta\u0142e. W tym zwi\u0105zku kobylnicki ko\u015bci\u00f3\u0142 cieszy\u0142 si\u0119 nieformalnym pierwsze\u0144stwem \u2014 w pierwsze dni wielkich \u015bwi\u0105t g\u0142\u00f3wne nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano najpierw tutaj.\n\nW 1784 roku Kobylnica le\u017ca\u0142a \u0107wier\u0107 mili na zach\u00f3d-po\u0142udniowy zach\u00f3d od S\u0142upska, przy trakcie do Miastka, i by\u0142a podzielona mi\u0119dzy kr\u00f3la i szlacht\u0119. W cz\u0119\u015bci kr\u00f3lewskiej mieszka\u0142o 13 gospodarzy, z kt\u00f3rych czterech osadzono na rozparcelowanym folwarku, oraz dziesi\u0119ciu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, a cz\u0119\u015b\u0107 szlachecka liczy\u0142a 13 dym\u00f3w. Strumie\u0144 p\u0142yn\u0105cy przez wie\u015b nap\u0119dza\u0142 m\u0142yn nale\u017c\u0105cy do miasta S\u0142upska; do ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142o tak\u017ce Widzino (Veddin). Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku kr\u00f3lewska wie\u015b Kobylnica, po niemiecku Kublitz, licz\u0105ca 23 ogniska (domostwa), mia\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 pod patronatem kr\u00f3la, nale\u017c\u0105cy do synodu s\u0142upskiego i b\u0119d\u0105cy fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a zamkowego w S\u0142upsku; przypisana by\u0142a do niego tak\u017ce kolonia Boles\u0142awice (Ulrichsfelde), nazwana od kr\u00f3lewskiego radcy Georga Philippa Ulricha.\n\nPonad dachem namiotowym wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a w Kobylnicy wznosi\u0142a si\u0119 o\u015bmioboczna, a\u017curowa latarnia. W ko\u015bciele wisia\u0142y dwa XVII-wieczne \u015bwieczniki z mosi\u0105dzu czerwonego (Rotguss) o pi\u0119ciu i sze\u015bciu ramionach, zwie\u0144czone or\u0142em i zako\u0144czone u do\u0142u g\u0142ow\u0105 lwa. Najstarszy dzwon ko\u015bcio\u0142a pochodzi\u0142 z 1594 roku i nosi\u0142 znak odlewnika \u201eD. A. B.\u201d, ten sam co dzwon szkolny s\u0142upskiej fary z 1542 roku. Dzwon z 1594 roku nosi\u0142 napis \u201eSi Deus pro nobis, quis contra nos\u201d (\u201eJe\u015bli B\u00f3g z nami, kt\u00f3\u017c przeciwko nam\u201d), a pod nim wizerunek Ukrzy\u017cowanego. Z dziejami wsi spl\u00f3t\u0142 si\u0119 r\u00f3d von Puttkamer\u00f3w, kt\u00f3rego krypt\u0119 umieszczono pod o\u0142tarzem. Na cmentarzu przyko\u015bcielnym na prze\u0142omie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142 \u017celiwny krzy\u017c nagrobny z 1846 roku; dzi\u015b go nie ma.\n\nNa pocz\u0105tku 1920 roku zmar\u0142, w 65. roku \u017cycia, pastor w stanie spoczynku Reinhold Rathke, w latach 1882\u20131913 duszpasterz parafii w Z\u0119bowie (w nekrologu wydrukowano \u201eSymbar\u201d). Nekrolog rodziny datowano w Kobylnicy 11 lutego 1920 roku, a pogrzeb wyznaczono na niedziel\u0119 15 lutego, na wp\u00f3\u0142 do trzeciej po po\u0142udniu, z ko\u015bcio\u0142a w Kobylnicy; nekrolog w imieniu rodziny podpisa\u0142 Hans Rathke, pastor w S\u0142upsku.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 przy gminie zamkowej w S\u0142upsku, oddalon\u0105 od miasta o 4 kilometry, i podaje dla obu razem 7000 dusz. Pastorem by\u0142 Friedrich Pieper. Patronat by\u0142 pa\u0144stwowy. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Ponad 110 mieszka\u0144c\u00f3w zmar\u0142o, najcz\u0119\u015bciej na tyfus. Od maja radziecki komendant zezwoli\u0142 na nabo\u017ce\u0144stwa, a po czerwcu 1945 roku kazania g\u0142osili jeszcze Drescher i Paul Scharnofske. Wysiedlenia zako\u0144czono jesieni\u0105 1947 roku; w RFN odnaleziono potem 790 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w, w NRD 173. Straty: 41 poleg\u0142ych, 77 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 198 zaginionych.\n\nTu\u017c przed ko\u0144cem wojny, za zgod\u0105 radzieckiego komendanta, \u015bwiecki g\u0142osiciel S\u0142owa Paul Scharnofske jeszcze przez pewien czas przemawia\u0142 do pozosta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w, lecz po ich wyje\u017adzie \u017cycie zboru wygas\u0142o. Do czerwca 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 lutera\u0144skim domem Bo\u017cym, a 15 sierpnia tego roku rekonsekrowano go na \u015bwi\u0105tyni\u0119 rzymskokatolick\u0105. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 15 sierpnia 1945 roku, a parafi\u0119 erygowano 1 czerwca 1951 roku; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1658 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. B\u00f6ttger datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 na XVII wiek, a Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1555 roku. Dat\u0119 na \u0142awach B\u00f6ttger odczyta\u0142 jako zaczynaj\u0105c\u0105 si\u0119 od MDCX, a Pagel podaje wed\u0142ug napisu 1608 rok. Artyku\u0142 podpisany \u201eP. Sch.\u201d w \u201eOstpommersche Heimat\u201d (1937) podaje, \u017ce ksi\u0119\u017cna powo\u0142a\u0142a Erazma Janckego z Czarnego (Hammerstein) 16 czerwca 1612 roku, a 28 czerwca wprowadzi\u0142 go na urz\u0105d nadworny duchowny i prepozyt magister Daniel Rubenow; Jancke mia\u0142 urz\u0119dowa\u0107 do 1629 roku, po nim \u2014 wed\u0142ug tego artyku\u0142u \u2014 Julius Teichmeyer (1630\u20131639) i od 18 listopada 1639 roku Jacob Mevius, a Johann Drenkhan z Marsow by\u0142 proboszczem w latach 1676\u20131704 (w opisie wy\u017cej: Pirler w latach 1629\u20131630 i Drenckhan urz\u0119duj\u0105cy w 1668 roku).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 931; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 4, 5; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 461, 466\u2013467 (has\u0142o Kublitz, synod Stolp Stadt) i 582\u2013583 (Nachtr\u00e4ge und Berichtigungen); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 118; Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 2/2024; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kublitz, s. 666; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 4\u20135 (has\u0142o Cublitz); wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928, 931, 955\u2013956; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 175; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 lutego 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 131; Z. Szultka, \u201ePastor Paul Bolduan. Ze studi\u00f3w nad XVII-wiecznym pi\u015bmiennictwem i kultur\u0105 Pomorza\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d 15, 2013, s. 40\u201341; A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; P. Sch. [P. Scharnofske], \u201eDie Gr\u00fcndung der Pfarre in Kublitz\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1937, nr 36.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/kobylnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 2/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ludwig B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungs-Bezirks K\u00f6slin\u201d, t. II: Kreis Stolp, Stettin 1894, s. 4\u20135 (has\u0142o Cublitz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 4, 5","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 4, 5","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 931","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928, 931, 955\u2013956","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 175","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 lutego 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DWS7I75E5KNT4V6TZMENARWVTDWJABU5"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 131","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/65867395.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Z. Szultka, \u201ePastor Paul Bolduan. Ze studi\u00f3w nad XVII-wiecznym pi\u015bmiennictwem i kultur\u0105 Pomorza\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d 15, 2013, s. 40\u201341","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-cassubiana/2013-tom-15/acta_cassubiana-r2013-t15-s39-58.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 461, 466\u2013467 (has\u0142o Kublitz, synod Stolp Stadt) i 582\u2013583 (Nachtr\u00e4ge und Berichtigungen)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"P. Sch. [P. Scharnofske], \u201eDie Gr\u00fcndung der Pfarre in Kublitz\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1937, nr 36","url":""}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0211","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.440556,"lng":16.998333,"name_de":"Kublitz","name_pl":"Kobylnica \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Kublitz)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicko-augsburski w Kobysewie, w gminie Przodkowo w powiecie kartuskim, pochodzi z drugiej po\u0142owy XIX wieku. Ewidencja konserwatorska zna go z karty spisanej 30 pa\u017adziernika 1985 roku. W rejestrze zabytk\u00f3w cmentarz nie figuruje. Sam cmentarz le\u017cy na terenie zalesionym, poza zwart\u0105 zabudow\u0105 wsi. Uk\u0142ad kompozycyjny si\u0119 nie zachowa\u0142, teren porastaj\u0105 samosiewy, a nagrobki s\u0105 zdewastowane. Powiatowy program opieki nad zabytkami zaleca prace porz\u0105dkowe, usuni\u0119cie samosiew\u00f3w i uczytelnienie nagrobk\u00f3w.\n\nKobysewo (Kobissau) by\u0142o w czasach krzy\u017cackich wsi\u0105 na prawie niemieckim w gda\u0144skim urz\u0119dzie le\u015bnym, p\u0142ac\u0105c\u0105 12 skojc\u00f3w czynszu. W Kobysewie oko\u0142o 1440 roku 12 z 36 \u0142an\u00f3w le\u017ca\u0142o pusto. Wiadomo\u015b\u0107 o hucie szk\u0142a i wielkiej ku\u017anicy \u017celaza na 24 \u0142anach z 1442 roku pochodzi z dokumentu, kt\u00f3ry wed\u0142ug Theodora Hirscha nosi znamiona p\u00f3\u017aniejszego fa\u0142szerstwa i nie nadaje si\u0119 do u\u017cytku. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Kobysewo nale\u017ca\u0142o do Miko\u0142aja Czarli\u0144skiego, potem do jego syna Miko\u0142aja Ludwika, a od 1785, \u015bci\u015blej 1788 roku, do wnuka Piotra Schedlin-Czarli\u0144skiego. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 dziedzicem mieszkaj\u0105cym w Kobysewie jest 57-letni Ludwik Czarli\u0144ski z synami Piotrem (28 lat) i Stanis\u0142awem (17 lat).\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 156 mieszka\u0144c\u00f3w: 11 luteran\u00f3w i 145 katolik\u00f3w. Ewangelicy z Kobysewa nale\u017celi najpierw do parafii w Przyja\u017ani (Rheinfeld), a w 1856 roku przydzielono ich do nowo za\u0142o\u017conej parafii ewangelickiej w Kartuzach. S\u0142ownik geograficzny podaje stan z 1865 roku \u2014 141 katolik\u00f3w i 56 ewangelik\u00f3w w 21 domach. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku maj\u0105tek rycerski *Kobissau* liczy\u0142 197 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 56 ewangelik\u00f3w i 141 katolik\u00f3w. Sta\u0142o w nim 21 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kartuzach; katolicy \u2014 do parafii w Przodkowie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Przodkowie.\n\nSpis z 1885 roku uj\u0105\u0142 Kobysewo jako obw\u00f3d dworski: 294 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 28 ewangelik\u00f3w i 266 katolik\u00f3w. Zar\u00f3wno spis z 1 grudnia 1885 roku, jak i spis z 1 grudnia 1910 roku przypisuj\u0105 wie\u015b, wymienian\u0105 w\u00f3wczas jako \u201eKobissau\u201d, do parafii ewangelickiej w Kartuzach. Kobysewo figuruje te\u017c w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii kartuskiej w kronice Agathona Harnocha z 1890 roku. Katolicy podlegali parafii w Przodkowie, tam te\u017c mie\u015bci\u0142y si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego i siedziba obwodu urz\u0119dowego. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wiadomo\u015bci o ko\u015bciele ani kaplicy ewangelickiej w Kobysewie; od 1897 roku by\u0142a tu natomiast sala modlitw w ewangelickim zak\u0142adzie.\n\nPrasa niemiecka przynosi jednak wiadomo\u015bci o ewangelickim zak\u0142adzie w Kobysewie, w kt\u00f3rym urz\u0105dzono sal\u0119 modlitw. W odezwie og\u0142oszonej 8 pa\u017adziernika 1896 roku w \u201eWestdeutsche Zeitung\u201d komitet z Prus Zachodnich pisa\u0142, \u017ce prowincja nie ma jeszcze domu dla ch\u0142opc\u00f3w, kt\u00f3rym w rozproszeniu grozi\u0142a utrata wyznania, i \u017ce w Kobysewie, niedaleko Kartuz, kupiono za 8000 marek posiad\u0142o\u015b\u0107 o powierzchni oko\u0142o 80 m\u00f3rg z okaza\u0142ym dworem. Nabywcy zobowi\u0105zali si\u0119, \u017ce w zak\u0142adzie dla konfirmant\u00f3w, kt\u00f3ry mia\u0142 tam powsta\u0107, okoliczni niemieccy ewangelicy znajd\u0105 miejsce wsp\u00f3lnych nabo\u017ce\u0144stw. Po\u015bwi\u0119cenie domu opisa\u0142 21 wrze\u015bnia 1897 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d. Przybyli generalny superintendent D\u00f6blin, prezes konsystorza Meyer i duchowni diecezji kartuskiej. W sali modlitw, ozdobionej sentencjami, kwiatami i girlandami, \u015bpiewowi zgromadzonych towarzyszy\u0142o harmonium, dar Kobiecego Towarzystwa Gustawa Adolfa w Dre\u017anie. Liturgi\u0119 odprawi\u0142 superintendent Plath, \u015bpiewa\u0142 ch\u00f3r ko\u015bcielny z Kartuz pod kierunkiem organisty L\u00fctzowa, a generalny superintendent wyg\u0142osi\u0142 mow\u0119 po\u015bwi\u0119cenia na podstawie Ewangelii \u0141ukasza 10,33\u201334. Zak\u0142ad powsta\u0142 z inicjatywy pastora Axenfelda z Godesbergu, zmar\u0142ego przed rokiem. Ostatecznie kupiono zabudowania dworskie rozparcelowanego maj\u0105tku wraz z 70 morgami ziemi; zakup, remont i urz\u0105dzenie domu kosztowa\u0142y 24 000 marek, z czego po\u0142ow\u0119 da\u0142 prowincjonalny zwi\u0105zek misji wewn\u0119trznej ze zbi\u00f3rki przeprowadzonej w Nadrenii i Westfalii. Prac\u0119 zacz\u0119\u0142a para opiekun\u00f3w 1 pa\u017adziernika 1896 roku z dwoma ch\u0142opcami-sierotami; we wrze\u015bniu 1897 roku ch\u0142opc\u00f3w by\u0142o ju\u017c szesnastu. Gdy w czerwcu 1902 roku superintendent Plath po czternastu latach pracy w Kartuzach przenosi\u0142 si\u0119 do K\u00f6nigsberga, \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d nazwa\u0142a go za\u0142o\u017cycielem i budowniczym kobysewskiego domu dla przewlekle chorych i sierot. Sierociniec dzia\u0142a\u0142 jeszcze w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej: w lutym 1917 roku superintendent M\u00fcller z Kartuz szuka\u0142 w \u201eReichsbote\u201d zast\u0119pcy dla ojca sieroci\u0144ca, aby od 1 marca mo\u017cna go by\u0142o zwolni\u0107 do s\u0142u\u017cby wojskowej.\n\nW spisie z 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 482 mieszka\u0144c\u00f3w. Jako mow\u0119 ojczyst\u0105 412 os\u00f3b poda\u0142o niemiecki, 66 kaszubski, trzy polski. W\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 410 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w, a wszyscy m\u00f3wi\u0105cy po kaszubsku i po polsku byli katolikami. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 w Kobysewie 421 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 290 wyznania ewangelickiego. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 zadeklarowa\u0142o 413 os\u00f3b, a niemieck\u0105 osiem. Spis z 1910 roku pyta\u0142 o j\u0119zyk ojczysty, a spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku o narodowo\u015b\u0107 i wyznanie.\n\nWed\u0142ug pozna\u0144skiego pisma ewangelickiego w 1940 roku w Kobysewie dzia\u0142a\u0142 dom dla przewlekle chorych i starc\u00f3w, w kt\u00f3rym pracowa\u0142y siostry ze stanis\u0142awowskiego domu diakonis Sarepta. W tym domu przyj\u0119to te\u017c ostatnich starc\u00f3w ze Stanis\u0142awowa. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono informacji, czy by\u0142 to ten sam dom, kt\u00f3ry powsta\u0142 w latach 1896\u20131897, ani czy jego mieszka\u0144c\u00f3w chowano na tym cmentarzu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kartuzy (Karthaus) i podaje tu 410 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IV, has\u0142o \u201eKobysewo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 56\u201357, poz. 165; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 43; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 124, nr 141; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 261; \u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d 19 (1940), nr 2, s. 74; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 653 (s. 26), nr 1441 (s. 151); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 112\u2013113, pozycja 181; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 42, 45\u201346; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31; \u201eWestdeutsche Zeitung\u201d, 8 pa\u017adziernika 1896 roku, s. 3 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 21 wrze\u015bnia 1897 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 30 czerwca 1902 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 20 lutego 1917 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKobysewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 653 (s. 26), nr 1441 (s. 151)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 112\u2013113, pozycja 181","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 42, 45\u201346","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestdeutsche Zeitung\u201d, 8 pa\u017adziernika 1896 roku, s. 3 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GEWD7SZWI3DIQ6A6XKWVM2O6C42LTTIL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 21 wrze\u015bnia 1897 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SYVSAJ7URQDT5RJEG6Q765LTQEWMHWFS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 30 czerwca 1902 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/C3MWCUJ6XH6PZA56KV4TNGNXWWHY6ST2"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 20 lutego 1917 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KJH2Y5TJWCZREFA7XKMW2IBPCY2SFPOG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 261","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0232","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35689,"lng":18.26384,"name_de":"Kobissau (nazistowska zmiana 1942\u20131945: Kobelsdorf)","name_pl":"Kobysewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zachowanym \u015bladem dawnych w\u0142a\u015bcicieli Kochanowa jest niewielki cmentarz rodowy w lesie na p\u00f3\u0142noc od dworu. Najstarszy czytelny nagrobek nosi dat\u0119 1936 roku, a w\u015br\u00f3d pochowanych jest Emil Koch.\n\nKochanowo, po niemiecku Platenrode, powsta\u0142o jako maj\u0105tek wydzielony z d\u00f3br k\u0119b\u0142owskich (Kamlau) umow\u0105 notarialn\u0105 z 18 maja 1855 roku oraz umowami s\u0105dowymi z lat 1860 i 1864. W 1857 roku powsta\u0142 z niego osobny obw\u00f3d dworski Platenrode z Nowym Platenrode i m\u0142ynem k\u0119b\u0142owskim, licz\u0105cy 2000 m\u00f3rg, w r\u0119kach Fritza von Bernutha. Murowany dw\u00f3r wzniesiono w 1888 roku. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; ewangelicy podlegali parafii w Bolszewie (Bohlschau), katolicy parafii w Luzinie. W spisie z 1885 roku Platenrode nie ma osobnej pozycji; te same parafie podano tam dla d\u00f3br k\u0119b\u0142owskich (Kamlau).\n\nW 1891 roku w\u0142a\u015bcicielk\u0105 Kochanowa (Platenrode, 539 hektar\u00f3w) by\u0142a Johanna Schr\u00f6der. W 1903 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Johanny Schr\u00f6der, a dzier\u017cawili go bracia Hermann i Alex von Hertell. W 1909 i 1912 roku ksi\u0119gi maj\u0105tk\u00f3w ziemskich podaj\u0105 jako w\u0142a\u015bciciela doktora Edgara Schwarzenbergera z Sopotu. W p\u00f3\u017aniejszych latach maj\u0105tek przeszed\u0142 na Emila Kocha. Koch zgin\u0105\u0142 w 1924 roku \u2014 zaczadzi\u0142 si\u0119, gasz\u0105c po\u017car w\u0142asnego dworu. Magdalena Koch z domu Zils przej\u0119\u0142a wtedy maj\u0105tek. W 1935 roku 220 hektar\u00f3w maj\u0105tku Magdaleny Koch wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. W 1936 roku dobra rozparcelowano; dw\u00f3r jest dzi\u015b w\u0142asno\u015bci\u0105 gminy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Kamlau w parafii Bolszewo (Bohlschau) i podaje \u0142\u0105cznie 93 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); So\u0142ectwo Kochanowo \u2014 Gmina Luzino; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 449\u2013450 oraz zestawienie zmian z 1857 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Prowincja Prusy Zachodnie, spis powszechny z 1885 roku, powiat Neustadt, strona 60, pozycja 69 (Kamlau); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 166; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1935 nr 9 poz. 48, pozycja 48; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, 1903, s. 52\u201353; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, 1909, s. 100; Niekammer, \u201eG\u00fcter-Adressbuch\u201d (Westpreu\u00dfen), 1912, s. 70\u201371 [pe\u0142ne dane bibliograficzne do uzupe\u0142nienia, w dowodach s\u0105 tylko skr\u00f3ty W03, H09, N12]; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"niepotwierdzone (poszlaki ewangelickie)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"So\u0142ectwo Kochanowo \u2014 Gmina Luzino","url":"https://luzino.eu/pl/solectwa/solectwo-kochanowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 166","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1935 nr 9 poz. 48, pozycja 48","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 449","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Luzino na lata 2026\u20132029, uchwa\u0142a nr XXX/259/2026 Rady Gminy Luzino z dnia 28 wrze\u015bnia 2026 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2026, poz. 3902, s. 87\u201388","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2026&book=0&position=3902"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0176","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.607248,"lng":18.104683,"name_de":"Gut Platenrode","name_pl":"Kochanowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Koczale, po niemiecku Fl\u00f6tenstein, mie\u015bci dzi\u015b Gminny O\u015brodek Kultury. Kocza\u0142a le\u017ca\u0142a na obszarze Bor\u00f3w Tucholskich, w dawnym starostwie cz\u0142uchowskim Rzeczypospolitej, kt\u00f3re przypad\u0142o Prusom w 1772 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w 1909 roku staraniem Towarzystwa Gustawa Adolfa. Towarzystwo Gustawa Adolfa zbiera\u0142o w ca\u0142ych Niemczech pieni\u0105dze na budow\u0119 \u015bwi\u0105ty\u0144 dla ewangelickich wsp\u00f3lnot rozproszonych w\u015br\u00f3d ludno\u015bci innego wyznania. Ko\u015bci\u00f3\u0142 postawiono na wzg\u00f3rzu, kt\u00f3re nosi\u0142o nazw\u0119 Babylon. \u015awi\u0105tynia nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego w Cz\u0142uchowie.\n\nW zestawieniu szk\u00f3\u0142 pomorskich, kt\u00f3re Edmund Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, Kocza\u0142a ma przy XVI wieku dopisek, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki by\u0142 przez pewien czas protestancki. Hermann Freytag og\u0142osi\u0142 w 1905 roku wyci\u0105g z wykazu duchownych ordynowanych przez prepozyt\u00f3w s\u0142upskich, zachowanego w r\u0119kopisie od 1574 roku: dla ko\u015bcio\u0142a we Fl\u00f6tenstein ordynowano 25 listopada 1574 roku Dawida Pillaskego z Pomorza, zapewne rodem z *Treten* ko\u0142o Miastka, a gdy ten odszed\u0142 na probostwo do *Treten*, 1 listopada 1582 roku \u2014 Jana Pillaskego, prawdopodobnie jego brata. W wykazie B\u00e4ra z 1908 roku dla ewangelickiej parafii Fl\u00f6tenstein zapisano chrzty od 1767, zgony od 1792 i \u015bluby od 1793 roku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Fl\u00f6tenstein* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 169 dom\u00f3w mieszkalnych i 1531 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 299 ewangelik\u00f3w, 1227 katolik\u00f3w i pi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Darsen*; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. J. Heise w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1887 roku wymienia w Koczale drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki z 1695 roku. S\u0142ownik geograficzny wylicza w niej 169 dom\u00f3w i 359 budynk\u00f3w na 19 679 morgach, a w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w 1227 katolik\u00f3w i 299 ewangelik\u00f3w. W S\u0142owniku parafia rzymskokatolicka liczy oko\u0142o 2260 dusz. Jej dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, pod wezwaniem Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, wzniesiono w 1902 roku i wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1741.\n\nW latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* (tom z 1883 roku) opisywa\u0142 Kocza\u0142\u0119, po niemiecku *Fl\u00f6tenstein*, jako wie\u015b ko\u015bcieln\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim. Le\u017ca\u0142a nad strug\u0105 Hamer, kt\u00f3ra wyp\u0142ywa\u0142a z tutejszego jeziora i uchodzi\u0142a do Brdy, blisko granicy Pomeranii. We wsi by\u0142a parafia, szko\u0142a i poczta. Do parafii katolickiej nale\u017ca\u0142a filia w Starznie oraz wsie \u0141\u0105kie, Bielsk, *Steinforth*, *Hamer*, *Pflasterm\u00fchl*, Darzno, Stara Brda, *Rummelsburg*, *Reinfeld* i *Schwessin*. Do dwuklasowej szk\u00f3\u0142ki parafialnej w Koczale chodzi\u0142o 237 dzieci katolickich, w Starznie 44 dzieci, a w \u0141\u0105kiem 53. Oko\u0142o 80 dzieci katolickich ucz\u0119szcza\u0142o do szk\u00f3\u0142 luterskich.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje we wsi 1769 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 241 ewangelik\u00f3w, 1520 katolik\u00f3w i 8 \u017byd\u00f3w; spis z 1905 roku \u2014 270 ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d 2003 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis z 1885 roku przypisywa\u0142 tutejszych ewangelik\u00f3w do parafii w Schweissin, le\u017c\u0105cej po drugiej stronie granicy, w prowincji Pomorze. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce okr\u0119g wikariacki liczy\u0142 wtedy 726 ewangelik\u00f3w, a duszpasterzem by\u0142 od 1895 roku wikariusz Hermann Schm\u00f6kel. W zestawieniu niemieckim z 1925 roku podano 362 ewangelik\u00f3w. Spis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, przed wojenn\u0105 rekwizycj\u0105, wymienia dzwon z br\u0105zu wa\u017c\u0105cy 650 kilogram\u00f3w, odlany przez Schillinga w Apoldzie i kupiony ze sk\u0142adek parafii, oraz dzwon z 1896 roku od Colliera z Gda\u0144ska, nabyty z pomoc\u0105 Towarzystwa Gustawa Adolfa; dwa dzwony kupione w 1908 roku za 2410,55 marki oddano w czasie pierwszej wojny. Po 1945 roku wie\u015b przypad\u0142a Polsce. Opuszczony ko\u015bci\u00f3\u0142 cz\u0119\u015bciowo rozebrano i przebudowano; w tym, co zosta\u0142o, mie\u015bci si\u0119 dzi\u015b o\u015brodek kultury.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej przypisywa\u0142 tutejszych ewangelik\u00f3w do parafii *Darsen*, a spis z 1 grudnia 1885 roku \u2014 do parafii w Schweissin.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 328 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1036 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1903 roku, Maximilian Mayer, urodzony w 1871 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Hermann August Johannes Schm\u00f6kel (1899), Johann Otto Grabowski (1900\u20131903), Maximilian Albert Mayer (1903), Friedrich K\u00fcbler (1924), Otto D\u00fcwel (1929\u20131936), Karl Heinz Heymann (1936).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Koczala; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau, strony 158 i 159, pozycja 28; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1905 roku; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 209; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 430; F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 127; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 83; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IV, has\u0142o \u201eKoczala\u201d; H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 75; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 130\u2013131; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 410, 628; t. 3, s. 796, 1012; t. 4, s. 1158; t. 6, s. 1605.*","built_year":1909,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"kultura.koczala.pl \u2014 Kocza\u0142a, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"polska-org.pl / kultura.koczala.pl \u2014 Kocza\u0142a, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (dawny), Kocza\u0142a \u2014 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180801221212/https://polska-org.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Koczala, niem. Fl\u00f6tenstein, dok. Vliesensteyn, w\u015b ko\u015bcielna, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781 i tabela nr 21; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 410, 628; t. 3, s. 796, 1012; t. 4, s. 1158; t. 6, s. 1605","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0276","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9021,"lng":17.0664,"name_de":"Fl\u00f6tenstein","name_pl":"Kocza\u0142a \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. Gminny O\u015brodek Kultury)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u0142czyg\u0142owy, po niemiecku Alt Kolziglow, le\u017ca\u0142y w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej; dzi\u015b to siedziba gminy w powiecie bytowskim. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, szkieletowy, stoi na wzg\u00f3rzu i pochodzi z 1823 roku: gdy w 1821 roku stwierdzono, \u017ce dawna budowla jest ca\u0142kowicie wys\u0142u\u017cona, za zgod\u0105 patron\u00f3w wzniesiono obszern\u0105, jasn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 o konstrukcji szachulcowej. Po 1945 roku przej\u0119li j\u0105 katolicy i 27 pa\u017adziernika 1946 roku otrzyma\u0142a wezwanie Chrystusa Kr\u00f3la. Po po\u017carze w 2001 roku zosta\u0142a odrestaurowana i dosta\u0142a nowy wystr\u00f3j wn\u0119trza.\n\nW 1586 roku zaczyna si\u0119 ci\u0105g\u0142y szereg tutejszych duchownych ewangelickich. Pierwszy z nich, Andreas Rosin, wy\u015bwi\u0119cony w S\u0142upsku przez Davida Crolliusa, przez cztery lata sprawowa\u0142 urz\u0105d wbrew \u00f3wczesnym przepisom; wizytacja generalna przys\u0142ana ze Szczecina zgani\u0142a ten nieporz\u0105dek i pod gro\u017ab\u0105 z\u0142o\u017cenia z urz\u0119du kaza\u0142a mu stawi\u0107 si\u0119 w Szczecinie na egzamin i ordynacj\u0119. Ta sama wizytacja znios\u0142a kl\u0105tw\u0119 ko\u015bcieln\u0105, czyli ekskomunik\u0119, cho\u0107 osoby, kt\u00f3re dopu\u015bci\u0142y si\u0119 nierz\u0105du, nadal musia\u0142y odbywa\u0107 pokut\u0119 ko\u015bcieln\u0105. Rosin s\u0142u\u017cy\u0142 do \u015bmierci w 1640 roku.\n\nZ dawnego wyposa\u017cenia inwentarz z 1934 roku wymienia w oknach szybki herbowe z 1597 i 1696 roku, a w\u015br\u00f3d naczy\u0144 \u2014 kielich z 1692 roku. We wn\u0119trzu sta\u0142 o\u0142tarz ambonowy z drugiej po\u0142owy XVIII wieku, w kt\u00f3rym wykorzystano cz\u0119\u015bci nastawy o\u0142tarzowej z oko\u0142o 1600 roku; now\u0105 ambon\u0119 sprawiono tu w 1754 roku, do starego ko\u015bcio\u0142a. Dzwon odla\u0142 w 1793 roku Johann Martin Meyer ze Szczecinka.\n\nFranz Tetzner zapisa\u0142, \u017ce nied\u0142ugo przed 1778 rokiem g\u0142oszono w Ko\u0142czyg\u0142owach kazania w mowie, kt\u00f3r\u0105 okre\u015blano jako z\u0142\u0105 polszczyzn\u0119. W 1817 roku, wed\u0142ug Tetznera, niema\u0142o ludzi w tych wsiach powiatu miasteckiego m\u00f3wi\u0142o po s\u0142owia\u0144sku. Przytoczy\u0142 te\u017c zdanie us\u0142yszane od Kaszuby: \u201eale przyszed cwang i muszelo wszystko Polsko zagubione bec i wszystko po Niemecku bec\u201d \u2014 bo konfirmacja odbywa\u0142a si\u0119 tylko po niemiecku.\n\nParafia by\u0142a od Reformacji zwi\u0105zana z synodem s\u0142upskim, a w latach 1817\u20131871 mie\u015bci\u0142a si\u0119 tu siedziba odr\u0119bnej diecezji ewangelickiej, do kt\u00f3rej w 1817 roku przesz\u0142y z synodu s\u0142upskiego parafie s\u0105siednie. 14 lutego 1871 roku konsystorz rozwi\u0105za\u0142 synod Stary Ko\u0142czyg\u0142\u00f3w i rozdzieli\u0142 jego jedena\u015bcie parafii mi\u0119dzy cztery synody naraz. Cety\u0144, Stary Ko\u0142czyg\u0142\u00f3w, Budowo i No\u017cyno przesz\u0142y do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i D\u0119bnica Kaszubska do synodu miejskiego S\u0142upska; Mikorowo, Dobieszewo i \u0141upawa do synodu staromiejskiego S\u0142upska; Wa\u0142dowo do Miastka.\n\nOdpisy ksi\u0105g metrykalnych parafii z 1840 roku sporz\u0105dzi\u0142 ko\u015bcielny Schroeder, a sprawdzi\u0142 i po\u015bwiadczy\u0142 pastor Sauer; w 1845 roku pastor przesy\u0142a\u0142 takie odpisy do s\u0105du patrymonialnego w Bytowie. Na piecz\u0119ci parafii wida\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105 zwie\u0144czon\u0105 chor\u0105giewk\u0105 i napis \u201eColziglowsches Kirchen Siegel\u201d. W tym ko\u015bciele 28 lipca 1847 roku pastor Ernst Heinrich Wilhelm Sauer pob\u0142ogos\u0142awi\u0142 \u015blub Ottona von Bismarcka z Joann\u0105 von Puttkamer; M\u00fcller odnotowa\u0142 przy jego nazwisku jednym zdaniem, \u017ce w 1847 roku udzieli\u0142 \u015blubu Bismarckowi w ko\u015bciele w Alt-Colziglow. Dzi\u015b upami\u0119tnia to p\u0142askorze\u017aba przy wej\u015bciu.\n\nKolejnych tutejszych duchownych wymienia prasa. Jesieni\u0105 1882 roku berli\u0144ska \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d poda\u0142a w rubryce zgon\u00f3w pastora Ernsta Trantowa z Ko\u0142czyg\u0142\u00f3w. W marcu 1884 roku pastorem w Ko\u0142czyg\u0142owach, w synodzie bytowskim, mianowano Eitnera, dot\u0105d pastora w Schmiedebergu na \u015al\u0105sku. Superintendent Hermann Eitner z Ko\u0142czyg\u0142\u00f3w otrzyma\u0142 w maju 1907 roku Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy, a we wrze\u015bniu 1909 roku, jako superintendent i powiatowy inspektor szkolny, kr\u00f3lewski Order Korony III klasy.\n\nPrawo obsadzania duchownego dzielili mi\u0119dzy sob\u0105 w\u0142a\u015bciciele o\u015bmiu d\u00f3br \u2014 Ko\u0142czyg\u0142\u00f3w, Barnowa, Wierszyna, Radusza, \u0141ubna, Barkotzen, Przyborza i Kramarzyn \u2014 a parafia mia\u0142a fili\u0119 i skupia\u0142a kilkana\u015bcie wsi i maj\u0105tk\u00f3w. Po polsku nazywaj\u0105 si\u0119 one dzi\u015b: Lubben \u2014 \u0141ubno, Alt Kolziglow \u2014 Ko\u0142czyg\u0142owy, Barnow \u2014 Barnowo, Versin \u2014 Wierszyno, Reddies \u2014 Radusz, Lindenbusch \u2014 Przyborze, a Kremerbruch \u2014 Kramarzyny; odpowiedniki podaje tabela gmin powiatu miasteckiego prowadzona przez tamtejsze ziomkostwo. Spis z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w Ko\u0142czyg\u0142owach 358 ewangelik\u00f3w, sze\u015bciu katolik\u00f3w i o\u015bmiu \u017byd\u00f3w, a w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci przypisanych do tutejszej parafii by\u0142 zar\u00f3wno obw\u00f3d dworski Lindenbusch z 378 ewangelikami, jak i samotny obw\u00f3d le\u015bny Krummbach, gdzie mieszka\u0142y cztery osoby. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3883 dusze i fili\u0119 w \u0141ubnie, oddalon\u0105 o 10,5 kilometra. Pastorem by\u0142 Ernst Seils. Patronami z r\u00f3wnym prawem wyboru i g\u0142osu byli dla Ko\u0142czyg\u0142\u00f3w w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku von Puttkamer z Barnowa, hrabia von Bismarck z Reinfeld i w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku von Puttkamer z Wierszyna. Ostatnim duchownym by\u0142 tu Wolfgang Dibelius: konsystorz pomorski og\u0142osi\u0142, \u017ce dotychczasowy wikariusz w Alt Kolziglow zostaje z dniem 1 pa\u017adziernika 1939 roku pastorem tej\u017ce parafii.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1939; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 69\u201372; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 25 i 110; wykaz gmin prowincji Pomorze wed\u0142ug spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, strona 160, pozycja 2 oraz strona 166, pozycje 86 i 87; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 3/2024; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 9282; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 37\u201338; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 1 listopada 1882 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 23 marca 1884 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 13 maja 1907 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 8 wrze\u015bnia 1909 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1823,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Wikipedia / Alt Kolziglow \u2014 de-academic"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Alt Kolziglow \u2014 de-academic","url":"https://de-academic.com/dic.nsf/dewiki/62302","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Wikipedia / Alt Kolziglow \u2014 de-academic"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 3/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1939, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 9282","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 37\u201338","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 1 listopada 1882 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DCBW62KJKPDHDGYSLQR3HKTVM2GF7KAM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 23 marca 1884 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JGS7F6TPBU4R4PWN4462X5N2YR2MYJEN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 13 maja 1907 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/V3JU2SEQ3GXPETMDC7EUIH5YCFKN7STJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 8 wrze\u015bnia 1909 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JMZV5WT7VMCR7D56V6IBIHQBAY7YH7JJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 69\u201372","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0252","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/kos-0252_sam_5569.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2378,"lng":17.2289,"name_de":"Alt Kolziglow","name_pl":"Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Alt Kolziglow)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u0142dowo, po niemiecku Kaldau, le\u017ca\u0142o oko\u0142o dw\u00f3ch kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Cz\u0142uchowa, przy bitym trakcie cz\u0142uchowsko-bia\u0142oborskim. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o; pozosta\u0142 po jej ewangelikach cmentarz, kt\u00f3ry wykaz zabytk\u00f3w gminy Cz\u0142uch\u00f3w wymienia pod pozycj\u0105 82 jako ewangelicki.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Kaldau* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 97 dom\u00f3w mieszkalnych i 864 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 642 ewangelik\u00f3w, 213 katolik\u00f3w i dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nS\u0142ownik geograficzny nazywa Ko\u0142dowo wsi\u0105 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105, z 97 domami i 225 budynkami na areale 5157 morg\u00f3w. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje 1248 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 763 ewangelik\u00f3w, 468 katolik\u00f3w i siedemna\u015bcioro \u017byd\u00f3w. W Ko\u0142dowie sta\u0142o wtedy 159 dom\u00f3w mieszkalnych, a gospodarstw domowych by\u0142o 247. Ewangelicy z Ko\u0142dowa nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie, tam te\u017c mieli sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicy; sama wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego.\n\nW Ko\u0142dowie dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a protestancka, do kt\u00f3rej chodzi\u0142o trzydzie\u015bcioro siedmioro dzieci katolickich. S\u0142ownik wylicza przy parafii cz\u0142uchowskiej pi\u0119\u0107 szk\u00f3\u0142 protestanckich z uczniami katolickimi \u2014 w Biskupnicy czworo, w Ko\u0142dowie i Mosinach po trzydzie\u015bcioro siedmioro, w Rychnowie czterdzie\u015bcioro troje, w Jaromierzu troje. W samym Cz\u0142uchowie szko\u0142a miejska mia\u0142a dwie klasy wy\u017csze wyznaniowe i trzy ni\u017csze symultanne, czyli wsp\u00f3lne dla dzieci obu wyzna\u0144; katolicy mieli tam dw\u00f3ch w\u0142asnych nauczycieli, a w 1867 roku uczy\u0142o si\u0119 w niej 164 dzieci katolickich.\n\nJesieni\u0105 1890 roku tutejszy cmentarz ewangelicki trafi\u0142 do prasy. \u201eSolinger Zeitung\u201d powt\u00f3rzy\u0142a 9 pa\u017adziernika tego roku za \u201eN. W. M.\u201d wiadomo\u015b\u0107 z Cz\u0142uchowa, \u017ce przed kilkoma dniami w niewyja\u015bniony spos\u00f3b otwarto tu gr\u00f3b. Wieko trumny by\u0142o otwarte, a g\u0142ow\u0119 zmar\u0142ego oddzielono od kr\u0119gos\u0142upa i odwr\u00f3cono. Przypuszczano, \u017ce sprawcy kierowali si\u0119 zabobonem, wci\u0105\u017c \u017cywym na wsi: gdy cz\u0142onkowie jednej rodziny umierali szybko jeden po drugim, zmar\u0142emu nale\u017ca\u0142o odci\u0105\u0107 i odwr\u00f3ci\u0107 g\u0142ow\u0119.\n\nKo\u0142dowo nale\u017ca\u0142o do prowincji Prusy Zachodnie, od 1920 roku do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan w pe\u0142nym rozwoju\u201d. Cmentarz, za\u0142o\u017cony w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku i zajmuj\u0105cy blisko hektar, le\u017ca\u0142 przy drodze z Ko\u0142dowa do D\u0105bek, po\u015br\u00f3d pastwisk, lasu i p\u00f3l; czytelne by\u0142y wtedy granice dawnego uk\u0142adu przestrzennego, a z zieleni zachowa\u0142y si\u0119 szpaler \u015bwierkowy, szesna\u015bcie d\u0119b\u00f3w, sze\u015b\u0107 lip i runo barwinkowe.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 649 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o Cz\u0142uchowo, i t. III, has\u0142o Ka\u0142dowo 1. (niem. Kaldau); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, has\u0142o Kaldau, Kreis Schlochau; karta cmentarza w Ko\u0142dowie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 134\u2013135; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; \u201eSolinger Zeitung\u201d (Solingen), 9 pa\u017adziernika 1890 roku, s. 3 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Ka\u0142dowo 1. (niem. Kaldau)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eSolinger Zeitung\u201d (Solingen), 9 pa\u017adziernika 1890 roku, s. 3 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/X3EMK66X6X6HWJPTA5ZJAIWDVER4K5SF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eSaale-Zeitung\u201d (Halle), 7 pa\u017adziernika 1890, s. 1, notka \u201eLeichensch\u00e4ndung aus Aberglauben\u201d (ta sama wiadomo\u015b\u0107: \u201eSolinger Zeitung\u201d 9 X 1890, s. 3; \u201eMerseburger Korrespondent\u201d 8 X 1890, s. 2; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d 8 X 1890, s. 2; \u201eHallische Zeitung\u201d 9 X 1890, s. 2; \u201eMerseburger Kreisblatt\u201d 9 X 1890, s. 3)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/OQ5RKLFC7W6TSM4MAYORXLFTQI55KIP6"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0501","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.689557,"lng":17.332809,"name_de":"Kaldau","name_pl":"Ko\u0142dowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kolkowo (po niemiecku Kolkau) to miejscowo\u015b\u0107, kt\u00f3ra dzi\u015b nie istnieje. Le\u017ca\u0142a w dawnym powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen), na obszarze obecnej gminy Gniewino. Tutejszy cmentarz jest znany z map. Zaznaczono go na niemieckiej mapie topograficznej w skali 1:25 000, arkusz 1274 Zarnowitz \u2014 w wydaniu z 1889 roku i ponownie w wydaniu z 1940 \u2014 jako niewielkie za\u0142o\u017cenie z opisem *Khf.*, czyli Kirchhof, po\u0142o\u017cone oko\u0142o 250\u2013350 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 dworu, przy drodze polnej. Teren dawnego cmentarza znalaz\u0142 si\u0119 w strefie rob\u00f3t ziemnych przy budowie g\u00f3rnego zbiornika Elektrowni Wodnej \u017barnowiec; ani na dzisiejszej ortofotomapie, ani na cieniowanym numerycznym modelu terenu nie wida\u0107 po nim \u017cadnego \u015bladu. Wyznania mapa nie podaje, a potwierdzenia \u017ar\u00f3d\u0142owego, \u017ce by\u0142a to nekropolia ewangelicka, brak.\n\nWie\u015b wymieniana jest od 1400 roku w\u015br\u00f3d d\u00f3br czynszowych i rycerskich ziemi puckiej; od niej wzi\u0119\u0142a nazw\u0119 szlachecka rodzina von Kolkow, kt\u00f3ra wed\u0142ug Franza Schultza w\u0142ada\u0142a tu do po\u0142owy XVII wieku. Atlas historyczny Prus Kr\u00f3lewskich notuje Kolkowo w drugiej po\u0142owie XVI wieku jako wie\u015b szlacheck\u0105 w powiecie puckim, w parafii \u017carnowieckiej. Rejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku, pod nazw\u0105 Kalkaw i w parafii klasztoru \u017carnowieckiego, liczy tu 15 zrzebi, czyli dzia\u0142\u00f3w gruntu, rozdzielonych mi\u0119dzy pi\u0119ciu szlachcic\u00f3w tego nazwiska: Joachima, Macieja, Krzysztofa, Micha\u0142a i Wawrzy\u0144ca Kolkow\u00f3w; cz\u0119\u015b\u0107 grunt\u00f3w nale\u017ca\u0142a do ich folwark\u00f3w, a Wawrzyniec mia\u0142 te\u017c m\u0142yn. Wydawca nie opatrzy\u0142 tej nazwy obja\u015bnieniem; wpis s\u0105siaduje z Opalinem i podaje t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119. Kolkowo pojawia si\u0119 te\u017c w wizytacji parafii \u017barnowiec, przeprowadzonej wed\u0142ug nag\u0142\u00f3wka wydania przez biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego mi\u0119dzy 9 a 11 lipca 1596 roku. Wizytator wymienia okoliczne wsie po kolei i przy ka\u017cdej odnotowuje, kto p\u0142aci dziesi\u0119cin\u0119, a kto nie \u2014 a powodem odmowy bywa zmiana wyznania. Kolkowo opisano jako wie\u015b szlacheck\u0105 z dwoma dworami nale\u017c\u0105cymi do ewangelik\u00f3w; niekt\u00f3rzy poddani p\u0142acili proboszczowi po trzy miary owsa.\n\nWed\u0142ug Schultza w Kolkowie, podobnie jak w Opalinie i Czymanowie, liczba mieszka\u0144c\u00f3w ewangelickich zawsze przewa\u017ca\u0142a, cho\u0107 wsie te od 1730 roku wpisywano do ksi\u0105g katolickiej parafii w \u017barnowcu. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Kolkowo by\u0142o w po\u0142owie XVIII wieku podzielone na trzy cz\u0119\u015bci, kt\u00f3re skupi\u0142 J\u00f3zef Przebendowski (u B\u00e4ra: Prebendow): pierwsz\u0105 naby\u0142 w 1753 roku od ksi\u0119cia Stanis\u0142awa Czartoryskiego, drug\u0105 w 1754 roku od Karla Ludwiga Taddy, trzeci\u0105 od Paw\u0142a Paraskiego. Od 1782 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do jego syna Jana Nepomucena, od 1796 roku do hrabi\u00f3w Augusta, J\u00f3zefa i Ferdynanda Przebendowskich, a od 1800, \u015bci\u015blej 1802 roku, do Zabokrzyckiego, potem do jego syn\u00f3w Karla Ottona i Franza Georga Roberta.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Kolkau* jako maj\u0105tek rycerski z dziesi\u0119cioma budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 215, w tym 166 ewangelik\u00f3w i 49 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gniewinie; katolicy \u2014 do parafii w \u017barnowcu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny notuje tu 106 ewangelik\u00f3w i 79 katolik\u00f3w; Schultz podaje dla obwodu dworskiego 180 mieszka\u0144c\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1890 roku obw\u00f3d dworski liczy\u0142 203 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 143 ewangelik\u00f3w, kt\u00f3rych Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, uzna\u0142 za Niemc\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1905 roku Kolkowo figuruje jako obszar dworski z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Gniewinie, katolick\u0105 w \u017barnowcu i w\u0142asnym urz\u0119dem stanu cywilnego. Parafi\u0119 w Gniewinie wskazuje tak\u017ce spis z 1 grudnia 1910 roku, a urz\u0105d stanu cywilnego w Kolkowie obs\u0142ugiwa\u0142 wtedy r\u00f3wnie\u017c s\u0105siednie Toliszczek i Strzebielinko.\n\nZim\u0105 1945 roku, podczas ewakuacji obozu koncentracyjnego Stutthof, w zabudowaniach tutejszego maj\u0105tku urz\u0105dzono ob\u00f3z dla wi\u0119\u017aniarek. Marek Orski, przytaczany przez M. Drzewieckiego, podaje, \u017ce ewakuacja podoboz\u00f3w wraz z fili\u0105 w Rusocinie ruszy\u0142a oko\u0142o 11 lutego 1945 roku; po dotarciu w okolice L\u0119borka wi\u0119\u017aniarki umieszczono w dw\u00f3ch obozach S\u0142u\u017cby Pracy Rzeszy (Reichsarbeitsdienst) \u2014 w Gniewinie i Toliszczku \u2014 oraz w nowo zorganizowanym obozie w Kolkowie. Po zaj\u0119ciu obozu przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 zastano tu sze\u015b\u0107set skrajnie wyczerpanych kobiet. Jak d\u0142ugo ob\u00f3z istnia\u0142, przytaczany przekaz nie podaje. Na terenie obozu natrafiono na zbiorow\u0105 mogi\u0142\u0119 143 os\u00f3b zabitych strza\u0142em w ty\u0142 g\u0142owy. Szcz\u0105tki pomordowanych przeniesiono na cmentarz w Rybnie \u2014 Orski nie podaje, kiedy.\n\nW czasach Polski Ludowej Kolkowo by\u0142o wsi\u0105 pa\u0144stwowego gospodarstwa rolnego z w\u0142asn\u0105 niewielk\u0105 szko\u0142\u0105 i zabytkowym dworem. Zlikwidowano je w 1974 roku pod budow\u0119 Elektrowni Wodnej \u017barnowiec \u2014 na jego miejscu powsta\u0142 g\u00f3rny zbiornik Czymanowo o powierzchni 122 hektar\u00f3w i pojemno\u015bci trzynastu milion\u00f3w metr\u00f3w sze\u015bciennych. Po likwidacji zosta\u0142o jedno domostwo, odsuni\u0119te od zabudowy i po\u0142o\u017cone u podstawy zbiornika; nazwy Kolkowo u\u017cywano dla niego do ko\u0144ca lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, gdy przesta\u0142o by\u0107 zamieszkane.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W wydaniu wizytacji parafii \u017barnowiec nag\u0142\u00f3wek wskazuje rok 1596, a przypis wydawcy odsy\u0142a do kodeksu pelpli\u0144skiego z wizytacj\u0105 biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 429; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 469\u2013472; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae\u201d, s. 305\u2013306; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), poz. 73; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, Warszawa 1883; niemiecka mapa topograficzna 1:25 000, arkusz 1274 Zarnowitz, wydania z 1889 i 1940 roku; na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (za: M. Orski, \u201eFilie obozu koncentracyjnego Stutthof w latach 1939\u20131945\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat Neustadt i. Westpr., s. 92\u201393, poz. 74; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1446 (s. 152); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 179, pozycja 179; \u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 126; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 61; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 259.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg (1912)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Kolkowo (Kolkau)","url":"http://web.archive.org/web/20160803151230/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-gniewino/216-kolkowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wikipedia: Kolkowo (gm. Gniewino)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii \u017barnowiec, 9\u201311 VII 1596), s. 89\u201390","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Kolkowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 429","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1446 (s. 152)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 179, pozycja 179","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""}]},"gps_precision":"geocode Nominatim 2026-06-22 (wie\u015b zlikwidowana 1974 \u2014 pozycja przybli\u017cona)","id":"CM-0934","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_kolkowo/kokowo__palac.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.715822,"lng":18.066731,"name_de":"Kolkau","name_pl":"Kolkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Kolonii \u2014 po niemiecku Wilhelmshuld \u2014 za\u0142o\u017cono w 1859 roku; miejscowa tradycja nazywa go \u201eCerpiskie\u201d. Zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b i figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Kartuzy jako cmentarz ewangelicki. Pomorskie Towarzystwo Genealogiczne prowadzi dla niego indeks nagrobk\u00f3w pod nazw\u0105 \u201eKolonia k. Kartuz \u2014 ewangelicki\u201d. Karta konserwatorska z 30 pa\u017adziernika 1985 roku datuje jego zamkni\u0119cie na czas po 1945 roku. Agathon Harnoch w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, kt\u00f3rym przypisuje cmentarz ewangelicki, wymienia z nazwy Mirachowo i Wilhelmshuld.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Wilhelmshuld* 43 budynki mieszkalne i 361 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 225 ewangelik\u00f3w i 136 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 41 gospodarstw ch\u0142opskich i 11 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Mirachowie; katolicy \u2014 do parafii w Sianowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWie\u015b powsta\u0142a oko\u0142o lat 1800\u20131802 na le\u015bnych gruntach kr\u00f3lewskich, za panowania Fryderyka Wilhelma III. *S\u0142ownik geograficzny* podaje rok za\u0142o\u017cenia 1802, szko\u0142\u0119 we wsi oraz osadnik\u00f3w z Badenii i Wirtembergii; to samo pochodzenie kolonist\u00f3w notuje Harnoch. Przekaz miejscowy wywodzi ich ze Schwarzwaldu; w \u017ar\u00f3d\u0142ach drukowanych tego nie znaleziono. Administracyjnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gda\u0144skiej.\n\nPierwsi mieszka\u0144cy byli ewangelikami, z czasem przybywa\u0142o katolik\u00f3w; wed\u0142ug Harnocha cz\u0119\u015b\u0107 kolonist\u00f3w wyemigrowa\u0142a do Ameryki, a w opuszczone gospodarstwa weszli Kaszubi, tak \u017ce wie\u015b by\u0142a silnie zamieszkana przez katolik\u00f3w. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wynosi\u0142a: 141 os\u00f3b w 1820 roku, 371 w 1865, 348 w spisie z 1 grudnia 1885 roku, 431 w spisie z 1 grudnia 1910 roku i 423 w 1943. Spis z 1885 roku dzieli t\u0119 ludno\u015b\u0107 na 149 ewangelik\u00f3w i 199 katolik\u00f3w. Tablica z 1910 roku podaje wyznania wy\u0142\u0105cznie w obr\u0119bie grup j\u0119zykowych: w\u015br\u00f3d 144 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku by\u0142o 132 ewangelik\u00f3w i 12 katolik\u00f3w, a wszystkie 287 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po kaszubsku policzono jako katolik\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego wie\u015b nie mia\u0142a, cho\u0107 jej mieszka\u0144cy o niego zabiegali. W 1854 roku w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku w Mirachowie, Hering, doprowadzi\u0142 do tego, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 zbudowano w jego wsi. Po\u015bwi\u0119cono j\u0105 7 listopada 1860 roku; pieni\u0105dze na budow\u0119, cztery tysi\u0105ce talar\u00f3w, da\u0142o 10 kwietnia 1859 roku gda\u0144skie Towarzystwo Gustawa Adolfa, kt\u00f3rego imi\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi\u0142. W innych opracowaniach podawany jest rok 1862. Granice parafii wyznaczono dokumentem cyrkumskrypcyjnym z 23 lipca 1861 roku, pierwszy duszpasterz obj\u0105\u0142 urz\u0105d 22 marca 1863 roku, a ostatecznie parafi\u0119 ukonstytuowano 25 pa\u017adziernika 1875 roku.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach wcze\u015bniejsza przynale\u017cno\u015b\u0107 tutejszych ewangelik\u00f3w opisana jest r\u00f3\u017cnie. Wed\u0142ug Wilhelma Brauera koloni\u015bci trzymali si\u0119 pomorskiej parafii w Dzi\u0119cielcu i na w\u0142asny koszt sprowadzali pastor\u00f3w z \u0141ebuni albo z Bukowiny; Harnoch pisze, \u017ce duchownego sprowadzano z Pomorza, a gdy ustanowiono pastora w Kartuzach, Wilhelmshuld sta\u0142 si\u0119 fili\u0105 Kartuz. Wed\u0142ug Heidna koloni\u015bci z Badenii i Wirtembergii, kt\u00f3rzy za\u0142o\u017cyli wie\u015b w 1802 roku, nie mieli w pobli\u017cu ko\u015bcio\u0142a i sprowadzali na w\u0142asny koszt od czasu do czasu pastora z Pomorza \u2014 z \u0141ebuni albo z Bukowiny. Od 1852 roku nabo\u017ce\u0144stwa w szkole odprawia\u0142 pastor Carnuth z Kartuz; poniewa\u017c chciano zbudowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Kolonii, co popiera\u0142 landrat Mauwe, od 1859 roku prowadzono dla niej osobn\u0105 ksi\u0119g\u0119 metrykaln\u0105.\n\nKatolicy chodzili do Sianowa. Spisy z 1885 i 1910 roku przypisuj\u0105 wie\u015b do parafii ewangelickiej w Mirachowie, a parafi\u0119 katolick\u0105 wskazuj\u0105 w Sianowie. Po 1945 roku wielu Niemc\u00f3w wysiedlono do Szlezwiku-Holsztynu i Hamburga.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* nie podaje dla tej wsi liczb wyznaniowych; liczby 314 ewangelik\u00f3w i 40 katolik\u00f3w z tej samej strony dotycz\u0105 nast\u0119pnego has\u0142a \u2014 Kolonii nad kana\u0142em (po niemiecku Kanalcolonie) w powiecie bydgoskim.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W cz\u0119\u015bci opracowa\u0144 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Mirachowie datuje si\u0119 na 1862 rok, wed\u0142ug Harnocha po\u015bwi\u0119cono go 7 listopada 1860 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Mirachowo (Mirchau) i podaje tu 132 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: indeksy cmentarzy PomGenBaza Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 422\u2013423; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IV, has\u0142o \u201eKolonia\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 54\u201355, poz. 131; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 121; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kartuzy; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), karta 215; W. Brauer (1978), za: U. Kerntopf, \u201eEvangelische Kirche Mirchau, Kreis Karthaus, Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, pom-wpru.kerntopf.com; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 653\u2013655; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 137, pozycja 447; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Polskie cmentarze \u2014 powiat kartuski, gm. Kartuzy","url":"https://polskie-cmentarze.pl/pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-kartuski/Gmina-Kartuzy/Kartuzy"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKolonia\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"baza indeks\u00f3w","tytul":"Indeksy cmentarzy PomGenBaza, Pomorskie Towarzystwo Genealogiczne, pozycja \u201eKolonia k. Kartuz \u2014 ewangelicki\u201d","url":"https://www.ptg.gda.pl/language/pl/pomgenbaza/indeksy-cmentarzy-i-pomnikow/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 137, pozycja 447","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 653\u2013655","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0128","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.39918,"lng":18.11197,"name_de":"Wilhelmshuld","name_pl":"Kolonia \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Komninie zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz. Le\u017cy on na po\u0142udnie od miejscowo\u015bci, pomi\u0119dzy dawn\u0105 lini\u0105 kolejow\u0105 a drog\u0105 do Dominka, jako prostok\u0105tne za\u0142o\u017cenie, kt\u00f3rego granice znacz\u0105 wa\u0142 ziemny oraz nasadzenia \u015bwierkowe i d\u0119bowe. W uk\u0142adzie grob\u00f3w nie ma regularno\u015bci: tylko przy wschodniej granicy uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w rz\u0105d, a mogi\u0142y wyznaczaj\u0105 kamienne ramy, zwie\u0144czone mi\u0119dzy innymi niewielkimi pionowymi tablicami. \u017beliwnych element\u00f3w zosta\u0142o niewiele \u2014 dwa najstarsze udokumentowane to krzy\u017c z 1895 roku i tablica z dekoracj\u0105 ro\u015blinn\u0105 z 1894.\n\nKomnino, do 1945 roku Kuhnhof, wcze\u015bniej zapisywane te\u017c jako Kundehof i Kunhof, by\u0142o folwarkiem nale\u017c\u0105cym do gminy Wendisch Buckow \u2014 od 1937 roku Buchenstein, dzi\u015b Bukowa \u2014 w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1589 roku, kiedy ksi\u0105\u017c\u0119 Jan Fryderyk nada\u0142 je w lenno Johannowi Collreppowi. W 1784 roku Komnino liczy\u0142o trzy dymy i nale\u017ca\u0142o do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df-Garde) w synodzie s\u0142upskim. Przed 1822 rokiem mieszka\u0142o tu oko\u0142o 30 os\u00f3b, w 1868 roku \u2014 65.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Kuhnhof nie mia\u0142; parafia w Gardnie Wielkiej by\u0142a jedn\u0105 z parafii s\u0142owi\u0144skich, gdzie S\u0142owi\u0144cy s\u0142uchali kaza\u0144 i pie\u015bni po s\u0142owi\u0144sku i kaszubsku do XIX wieku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w obwodzie dworskim Kuhnhof 66 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w; w 1925 roku katolik\u00f3w tu nie odnotowano.\n\nW marcu 1945 roku rejon zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, Niemc\u00f3w wysiedlono, a wie\u015b przemianowano na Komnino.\n\nCmentarz widnieje na planie z 1862 roku w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Koszalinie, oddzia\u0142 w S\u0142upsku (KA Stolp, sygn. 321). W 1897 roku otwarto do Smo\u0142dzina kolejk\u0119 w\u0105skotorow\u0105 przez Dominek, \u017belkowo i Siecie, a lini\u0119 normalnotorow\u0105 z Dominka przez Komnino do Ustki i z Komnina do Smo\u0142dzina, biegn\u0105c\u0105 obok cmentarza, oddano 6 grudnia 1913 roku. Tomasz Urbaniak datuje cmentarz na po\u0142ow\u0119 XIX wieku i umieszcza go na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, przy dawnym nasypie kolejowym.\n\nW 2022 roku w ramach akcji spo\u0142ecznej odnaleziono na nim krzy\u017ce, uporz\u0105dkowano teren, urz\u0105dzono lapidarium i ustawiono tablic\u0119. Prace porz\u0105dkowe przeprowadzi\u0142o wiosn\u0105 tego roku S\u0142upskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne \u201eGryf\u201d. Ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy z 2022 roku dodaje, \u017ce przy wschodniej granicy cmentarza poprowadzono lini\u0119 kolejow\u0105 do Smo\u0142dzina, czynn\u0105 do 1945 roku, i \u017ce zachowa\u0142y si\u0119 nagrobki dzieci\u0119ce oraz kilkadziesi\u0105t podstaw \u017celiwnych krzy\u017cy.\n\nW parku przy dawnym pa\u0142acu w Komninie pochowano jednego z w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 410\u2013412; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 208, has\u0142o Komnino; T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 (rozpowszechniana przez Renat\u0119 Knitter i Beat\u0119 Jura\u0142owicz); wykaz otwarcia linii Stolper Kreisbahn (lokomotive.de); opis trasy Komnino\u2013Smo\u0142dzino w serwisie bahntrassenradeln.de; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 976; P. Terlikowski, prezes S\u0142upskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego \u201eGryf\u201d, korespondencja z autorem atlasu i zdj\u0119cia, 5 listopada 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"druk ulotny","tytul":"Ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 \u2014 fotografie posta B. Jura\u0142owicz i R. Knitter w grupie \u201eHistoria Ziemi Smo\u0142dzi\u0144skiej\u201d (14 X 2022), przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 16 X 2026","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Stolper Kreisbahn \u2014 daty otwarcia linii, lokomotive.de","url":"http://www.lokomotive.de/lokomotivgeschichte/privatbahnen/d_stkb.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Bahntrassenradeln \u2014 trasa K\u0119pno S\u0142upskie\u2013Komnino\u2013Ustka i Komnino\u2013Smo\u0142dzino","url":"https://www.bahntrassenradeln.de/details/pl02_01.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 976","url":""},{"typ":"korespondencja","tytul":"P. Terlikowski, prezes S\u0142upskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego \u201eGryf\u201d, korespondencja z autorem atlasu i zdj\u0119cia, 5 listopada 2026 roku","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0714","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.603271,"lng":17.120685,"name_de":"Kuhnhof (dawniej te\u017c Kundehof / Kunhof)","name_pl":"Komnino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W parku przy dawnym pa\u0142acu w Komninie, po niemiecku Kuhnhof, pochowano jednego z w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, a jego nagrobek \u2014 jak pisa\u0142 w 2017 roku Tomasz Urbaniak \u2014 przetrwa\u0142 do dzi\u015b. Urbaniak wymienia to miejsce w wykazie dawnych cmentarzy gminy Smo\u0142dzino jako pojedynczy poch\u00f3wek w parku przypa\u0142acowym i podaje je jako przyk\u0142ad zwyczaju zak\u0142adania grob\u00f3w rodowych w parkach dworskich.\n\nW 1784 roku Komnino liczy\u0142o trzy dymy i nale\u017ca\u0142o do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df-Garde) w synodzie s\u0142upskim. Na pocz\u0105tku XIX wieku nale\u017ca\u0142 do Friedricha Ludwiga Karla von Hansteina z Osiek S\u0142upskich, a potem do jego krewnych; w 1901 roku jako w\u0142a\u015bciciel wymieniany jest Hermann Hummitzsch ze S\u0142upska, w 1909 roku dobra kupi\u0142 Georg Steifensand ze Swochowa, od 1913 roku zarz\u0105dza\u0142 nimi jego syn Wilhelm, w 1928 roku nale\u017ca\u0142y do J\u00fcrgena Wernera von Bandemer, a w 1938 roku do Urszuli Steifensand z Bukowej.\n\nPa\u0142ac po wojnie by\u0142 domem kolonijnym, a potem o\u015brodkiem kolonijnym, i zosta\u0142 znacznie przebudowany; dzi\u015b jest w\u0142asno\u015bci\u0105 prywatn\u0105. Park pochodzi z ko\u0144ca XIX i pocz\u0105tku XX wieku; wed\u0142ug gminnego programu opieki nad zabytkami nie zachowa\u0142 pierwotnego uk\u0142adu, a starodrzew przetrwa\u0142 w nim w niewielkim procencie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 976.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"dokument urz\u0119dowy","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 976","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1190","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6091763,"lng":17.1224416,"name_de":"Kuhnhof","name_pl":"Komnino \u2014 gr\u00f3b w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku w parku przypa\u0142acowym","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Konarzyny, po niemiecku Gro\u00df Konarczyn, le\u017c\u0105 dzi\u015b w powiecie chojnickim, a w czasach pruskich nale\u017ca\u0142y do powiatu cz\u0142uchowskiego (Kreis Schlochau) w Prusach Zachodnich. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki sta\u0142 na miejscu, a ewangelicy nale\u017celi do parafii w S\u0105polnie (Sampohl). Konarzynki (Klein Konarczyn) i kilka okolicznych osad nale\u017ca\u0142y do tej samej parafii ewangelickiej w S\u0105polnie.\n\nKsi\u0105dz Panske zapisa\u0142, \u017ce Konarscy przeszli na luteranizm za przyk\u0142adem Latalskich, a w 1573 roku dzia\u0142a\u0142 w Konarzynach predykant Maciej Patritius. W latach 1597\u20131600 r\u00f3d wr\u00f3ci\u0142 do katolicyzmu. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 212) zb\u00f3r powsta\u0142 tu prawdopodobnie oko\u0142o 1573 roku i upad\u0142 przed rokiem 1629; predykanta autor nazywa Marcinem Patritiusem i podaje, \u017ce w 1573 roku zosta\u0142 ordynowany ze S\u0142upska do Konarzyn. Benedykt Reszka pisze, \u017ce od 1620 roku na parafie dekanatu cz\u0142uchowskiego zacz\u0119li oddzia\u0142ywa\u0107 misjami jezuici z Chojnic, a chojnickie gimnazjum jezuickie kszta\u0142ci\u0142o m\u0142odzie\u017c szlacheck\u0105 i mieszcza\u0144sk\u0105 z tego i s\u0105siednich powiat\u00f3w; do 1721 roku wiele miejscowo\u015bci wr\u00f3ci\u0142o do wiary katolickiej. Jako przyk\u0142ad Reszka wymienia Konarzyny.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Gro\u00df Konarzin* 73 domy mieszkalne i 708 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 234 ewangelik\u00f3w, 454 katolik\u00f3w i 20 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Sampohl*; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch osobnych wierszach, bo wykaz dzieli\u0142 ka\u017cdy powiat na gminy wiejskie i obwody dworskie. W gminie wiejskiej naliczono 620 mieszka\u0144c\u00f3w: 431 katolik\u00f3w, 164 ewangelik\u00f3w i 25 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego (strona 158, pozycja 34). Obw\u00f3d dworski o tej samej nazwie, wpisany na stronie 162 pod pozycj\u0105 104, liczy\u0142 265 os\u00f3b, w tym 200 katolik\u00f3w i 65 ewangelik\u00f3w. Zestawienie sporz\u0105dzone przez Benedykta Reszk\u0119 wed\u0142ug stanu z 1 grudnia 1910 roku daje w Konarzynach 626 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 135 ewangelik\u00f3w. W Konarzynkach to samo zestawienie daje 135 mieszka\u0144c\u00f3w i 42 ewangelik\u00f3w.\n\nPierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku wykaza\u0142 w gminie Konarzyny 701 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 587 katolik\u00f3w i 114 ewangelik\u00f3w. W samej wsi spis z 1921 roku naliczy\u0142 417 os\u00f3b, w tym 348 katolik\u00f3w i 69 ewangelik\u00f3w. W statystyce diecezji che\u0142mi\u0144skiej z 1928 roku parafia katolicka w Konarzynach liczy\u0142a 3391 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 106 ewangelik\u00f3w, wszystkich narodowo\u015bci niemieckiej. W statystyce por\u00f3wnawczej dekanatu borzyszkowskiego u Reszki parafia Konarzyny liczy\u0142a 2 grudnia 1938 roku 2900 katolik\u00f3w i 80 protestant\u00f3w. W 1946 roku ta sama statystyka podaje 2815 katolik\u00f3w i ani jednego protestanta. Na 1 stycznia 2007 roku wie\u015b liczy\u0142a 522 osoby.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono odr\u0119bnego cmentarza ewangelickiego w Konarzynach. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Konarzyny, zaopiniowana przez Pomorskiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w w 2013 roku, wymienia w Konarzynach cmentarz katolicki przy ulicy Rzemie\u015blniczej z po\u0142owy XIX wieku, a cmentarze ewangelickie na terenie gminy lokuje w Ciecholewach (pocz\u0105tek XIX wieku) i \u017bychcach (po\u0142owa XIX wieku). Dokumentacja terenowa FotoExploracje L\u0119bork opisuje we wsi cmentarz parafialny rzymskokatolicki w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-wschodniej. Dokumentacja stwierdza, \u017ce przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniowa cmentarza by\u0142a i jest katolicka.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Hermann Freytag, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 ksi\u0119g\u0119 chojnick\u0105 (Westpreu\u00dfischer Foliant 962), zapisuje imi\u0119 predykanta dzia\u0142aj\u0105cego w 1573 roku w Konarzynach jako Martin, nie Maciej; z tego samego zapisu wynika, \u017ce w 1573 roku chojnicki nauczyciel David Rast prowadzi\u0142 z nim proces o obraz\u0119, zako\u0144czony odwo\u0142aniem zniewag przez nauczyciela.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii S\u0105polno (Sampohl) i podaje tu 135 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami) i 144 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 11, poz. 35; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d (2008), s. 21, s. 82 i s. 221; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Konarzyny (2013); dokumentacja terenowa FotoExploracje L\u0119bork; \u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej), s. 199; P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 46\u201347 (za Fontes 11, s. 164); H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 75; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 136\u2013137; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 212.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/259/edition/1372"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 212","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0946","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.823433,"lng":17.378179,"name_de":"Gro\u00df Konarczyn","name_pl":"Konarzyny \u2014 domniemany cmentarz ewangelicki (niepotwierdzony w \u017ar\u00f3d\u0142ach)","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Ko\u0144czewicach, po niemiecku Kunzendorf, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Malborskich, w gminie Mi\u0142oradz i powiecie malborskim. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje go pod pozycj\u0105 39 arkusza gminy Mi\u0142oradz, ze wskazaniem wyznania. Osobno, pod pozycj\u0105 37, ewidencja prowadzi cmentarz katolicki przy ko\u015bciele Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny \u2014 \u015bwi\u0105tyni gotyckiej z drugiej po\u0142owy XIV wieku, wpisanej do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-283 z 27 marca 1962 roku. Karta cmentarza ewangelickiego z 1984 roku datuje jego za\u0142o\u017cenie na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku; do rejestru zabytk\u00f3w cmentarz nie zosta\u0142 wpisany.\n\nWsp\u00f3lnota ewangelicka uformowa\u0142a si\u0119 pod koniec XVI wieku, a w\u0142asnego duchownego dosta\u0142a w 1638 roku; pierwszym by\u0142 Johann Lebb\u00e4us. Agathon Harnoch podaje, \u017ce do 1638 roku gmin\u0119 obs\u0142ugiwali duchowni z zewn\u0105trz. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano od 1647 roku na poddaszu plebanii, a wcze\u015bniej, jak przypuszcza Harnoch, w zagrodach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ryglowy i o\u015bmioboczny, bez wie\u017cy, z o\u0142tarzem po\u0142\u0105czonym z ambon\u0105, wzniesiono w 1788 roku (strona internetowa wsi podaje lata 1783\u20131788). Dzi\u015b ko\u015bcio\u0142a nie ma. Ta sama strona podaje, bez wskazania \u017ar\u00f3d\u0142a, \u017ce zniszczono go w 1945 roku; innego \u015bwiadectwa tej daty ani okoliczno\u015bci nie znaleziono. Program opieki nad zabytkami powiatu malborskiego z 2024 roku wymienia cmentarz w Ko\u0144czewicach w\u015br\u00f3d trzech cmentarzy protestanckich (ewangelickich i menonickich) gminy Mi\u0142oradz, kt\u00f3re zachowa\u0142y si\u0119 do dzisiaj. Ksi\u0119gi metrykalne parafii ewangelickiej prowadzono od 1783 roku: chrzty, \u015bluby i zgony od tej daty, konfirmacje od 1797, rejestr komunikant\u00f3w od 1903; duplikaty sk\u0142adane s\u0105dowi w Malborku obejmuj\u0105 lata 1800\u20131874.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Kunzendorf* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 52 budynki mieszkalne i 559 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 175 ewangelik\u00f3w, 369 katolik\u00f3w i dziewi\u0119ciu mennonit\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Ko\u0144czewicach 599 mieszka\u0144c\u00f3w: 365 katolik\u00f3w, 217 ewangelik\u00f3w i siedemnastu innych chrze\u015bcijan. Harnoch przypisuje parafii 450 dusz oraz 19 chrzt\u00f3w, cztery \u015bluby i 286 komunikant\u00f3w rocznie; patronat sprawowali gospodarze. Przy tej samej parafii wymienia dwa s\u0105siednie ko\u015bcio\u0142y katolickie, w Ko\u0144czewicach i M\u0105towach Wielkich, oraz sze\u015bciuset katolik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d czterech cmentarzy parafii w Ko\u0144czewicach, licz\u0105cej wtedy 480 ewangelik\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z wrze\u015bnia 1984 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eDrzewostan zachowany w oko\u0142o 80 % Nagrobk\u00f3w brak\u201d. Teren o powierzchni siedemnastu ar\u00f3w le\u017ca\u0142 na p\u0142askim gruncie po po\u0142udniowej stronie drogi wiejskiej. Cmentarz by\u0142 ogrodzony p\u0142otem i stanowi\u0142 w zasadzie uporz\u0105dkowany zesp\u00f3\u0142 zieleni. Ros\u0142y tam wtedy cztery lipy, cztery kasztanowce, cztery jesiony i dwa d\u0119by, wszystkie w dobrym stanie zdrowotnym.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 208 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 443 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Mi\u0142oradz (stan 29 sierpnia 2026 roku), pozycje 35, 37 i 39; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku, gmina Mi\u0142oradz; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat malborski, s. 12\u201313, pozycja 63; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 429; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 186; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 141; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 31; karta cmentarza w Ko\u0144czewicach, oprac. D. Rekowska, 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 149, pozycja 60; Historia Ko\u0144czewic, konczewice.pl (kopia w Internet Archive z 20 sierpnia 2019 roku); Program Opieki nad Zabytkami Powiatu Malborskiego na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr V/44/2024 z 18 wrze\u015bnia 2024 roku, \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego\u201d 2024, poz. 4077, s. 64; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Mi\u0142oradz (stan 29 VIII 2026), pozycja 37 i 39","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 533 i 539\u2013540","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 149, pozycja 60","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 186","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Historia Ko\u0144czewic, konczewice.pl (kopia w Internet Archive z 20 sierpnia 2019 roku)","url":"https://web.archive.org/web/20190820052101/http://www.konczewice.pl/historia-konczewic/"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Powiatu Malborskiego na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr V/44/2024 z 18 wrze\u015bnia 2024 roku, \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego\u201d 2024, poz. 4077, s. 64","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1155","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.058603,"lng":18.859051,"name_de":"Kunzendorf","name_pl":"Ko\u0144czewice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u0144czewice \u2014 po niemiecku Kunzendorf \u2014 to wie\u015b na \u017bu\u0142awach Malborskich, lokowana w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a 1338 roku przez wielkiego mistrza Dietricha von Altenburg, kt\u00f3ry nada\u0142 j\u0105 niejakiemu Lamprechtowi; w XVI wieku by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 wojew\u00f3dztwa malborskiego. Hermann Eckerdt (1868) wymienia Ko\u0144czewice, po niemiecku Kunzendorf, w\u015br\u00f3d wsi, kt\u00f3rych przywileje lokacyjne z czas\u00f3w krzy\u017cackich wspominaj\u0105 proboszcza \u2014 dla Ko\u0144czewic jest to przywilej z 1338 roku. Wed\u0142ug Wies\u0142awa D\u0142ugok\u0119ckiego parafi\u0119 uposa\u017cono w\u00f3wczas czterema \u0142anami, a nale\u017ca\u0142a do niej zapewne od pocz\u0105tku s\u0105siednia Stara Wis\u0142a. Do dzi\u015b stoi tu gotycki, tr\u00f3jnawowy ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny z drugiej po\u0142owy XIV wieku, z wie\u017c\u0105 z XV stulecia, remontowany w 1742 i 1904 roku. By\u0142 i pozosta\u0142 ko\u015bcio\u0142em katolickim, a w rejestrze zabytk\u00f3w figuruje pod numerem A-283 z 27 marca 1962 roku.\n\nBernhard Schmid odnotowuje, \u017ce w latach 1562 i 1564 plebanem w Ko\u0144czewicach, po niemiecku Kunzendorf, by\u0142 Andreas Thesmar, okre\u015blony w r\u0119kopisie gda\u0144skiej Biblioteki Miejskiej jako \u201edivini verbi pastor\u201d, i uwa\u017ca go za prawdopodobnego zwolennika nauki lutera\u0144skiej. Zestawienie duchownych ewangelickich Prus Zachodnich pozwala u\u015bci\u015bli\u0107 pocz\u0105tki parafii: wsp\u00f3lnota uformowa\u0142a si\u0119 tu pod koniec XVI wieku, ale w\u0142asnego duchownego mia\u0142a dopiero od 1638 roku \u2014 do tego czasu pos\u0142ug\u0119 sprawowali duchowni z s\u0105siednich parafii. Abraham Hartwich przypuszcza\u0142, \u017ce parafia wyros\u0142a z potajemnego zboru w M\u0105towach Wielkich: od 1603 roku tamtejsi gospodarze utrzymywali pastora, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 kazania w prywatnym domu, mimo zagro\u017cenia w 1609 roku grzywn\u0105 pi\u0119ciuset floren\u00f3w w\u0119gierskich i uwi\u0119zienia opornych w 1611 roku. Chronili go graf groblowy i przysi\u0119gli a\u017c do jego \u015bmierci w 1614 roku. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) gospodarze z M\u0105t\u00f3w, kt\u00f3rzy od 1603 roku potajemnie utrzymywali pastora, po wielu procesach musieli w 1619 roku pod gro\u017ab\u0105 wielkiej kary go odprawi\u0107. Kres temu po\u0142o\u017cy\u0142 dopiero dekret z 1623 roku, nakazuj\u0105cy usun\u0105\u0107 z \u017bu\u0142aw wszystkich duchownych ewangelickich.\n\nWed\u0142ug Hartwicha pastor Pinnovius zapisa\u0142 w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej \u015awierk\u00f3w, \u017ce 3 kwietnia 1630 roku i 2 marca 1631 roku udziela\u0142 \u015blub\u00f3w w Starej Wi\u015ble (Altweichsel); Hartwich wnioskuje st\u0105d, \u017ce ju\u017c w czasie pierwszej wojny szwedzkiej istnia\u0142o tam zgromadzenie ewangelickie, nie wiadomo jednak, czy Pinnovius by\u0142 tam pastorem. Wed\u0142ug protoko\u0142u wizytacji ko\u015bcielnej z 1637 roku mieszka\u0142 wtedy w Ko\u0144czewicach lutera\u0144ski duchowny, kt\u00f3ry zajmowa\u0142 dom ch\u0142opski.\n\nPierwszym w\u0142asnym duchownym parafii by\u0142 Johann Lebb\u00e4us z Pomorza, od 1629 roku pastor w Marz\u0119cinie, powo\u0142any do Ko\u0144czewic w 1638 roku; z jego przybyciem wi\u0105za\u0142o si\u0119 przy\u0142\u0105czenie Starej Wis\u0142y oraz M\u0105t\u00f3w Wielkich i Ma\u0142ych. Wed\u0142ug Hartwicha, kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 na Richtera, Johann Lebb\u00e4us z Pomorza by\u0142 pastorem w Ko\u0144czewicach, po niemiecku Kunzendorf, od 1638 do 1647 roku; w starej Biblii jako pastor ko\u0144czewicki wyst\u0119puje w 1642 roku Filip Kesselius, a nast\u0119pnie Andrzej Willenius, brat Marcina ze Starej Ko\u015bcielnicy \u2014 za jego urz\u0119dowania, w 1647 roku, zbudowano wed\u0142ug Hartwicha \u201ebez w\u0105tpienia\u201d dom pastora i sal\u0119 ko\u015bcieln\u0105; w innym miejscu tej samej ksi\u0105\u017cki Hartwich pisze, \u017ce ufundowano je podobno w 1647 roku jeszcze za Lebb\u00e4usa. Wed\u0142ug Hartwicha Micha\u0142 Dau z Prenzlau, przeniesiony z Lipinki w 1657 roku, zmar\u0142 w Ko\u0144czewicach 27 listopada 1663 roku i zosta\u0142 pochowany w Tczewie; 8 kwietnia 1664 roku ordynowano w Gda\u0144sku do Ko\u0144czewic Daniela D\u00fcsterwalda, dot\u0105d nauczyciela gimnazjum gda\u0144skiego, kt\u00f3ry zmar\u0142 ju\u017c w 1665 roku i r\u00f3wnie\u017c spocz\u0105\u0142 w Tczewie. Wed\u0142ug Hartwicha 28 marca 1666 roku powo\u0142ano do Ko\u0144czewic Marcina Teschenius ze Sztumu, kt\u00f3ry odszed\u0142 w 1672 roku; po nim dwa lata s\u0142u\u017cy\u0142 wygnaniec Aaron Bliewernik, w 1674 roku powo\u0142any do Torunia, nast\u0119pnie Micha\u0142 Engel z Gda\u0144ska, powo\u0142any przez wszystkie cztery wsie parafii \u2014 M\u0105towy Wielkie i Ma\u0142e, Ko\u0144czewice i Star\u0105 Wis\u0142\u0119 \u2014 kt\u00f3ry w 1677 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku; w tym samym roku przyszed\u0142 Micha\u0142 Langwald z Tczewa, \u017cyj\u0105cy jeszcze w 1716 roku.\n\nW 1721 roku tutejszy pastor Langwald wzi\u0105\u0142 \u015blub u pastora ze Starej Ko\u015bcielnicy, nie wykupiwszy zezwolenia u miejscowego proboszcza. S\u0105d duchowny ob\u0142o\u017cy\u0142 obu pastor\u00f3w kl\u0105tw\u0105, a ma\u0142\u017ce\u0144stwo uzna\u0142 za niewa\u017cne; kl\u0105tw\u0119 og\u0142aszano przez kilka niedziel we wszystkich ko\u015bcio\u0142ach katolickich \u017bu\u0142aw, a\u017c w 1723 roku kr\u00f3l wzi\u0105\u0142 obu duchownych w obron\u0119. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Porscha (1735).\n\nKatolickie akta ko\u015bcielne, om\u00f3wione przez Jana Wi\u015bniewskiego, dopowiadaj\u0105 dzieje gminy. W aktach kurii biskupiej z lat 1639\u20131646 zapisano, \u017ce tutejsi innowiercy \u201eutrzymuj\u0105, \u017ce za zezwoleniem proboszcza bij\u0105 w dzwony, wzywaj\u0105ce ich na konwentykle\u201d, czego nie by\u0142o im wolno. W czerwcu 1749 roku wizytator notowa\u0142 w Ko\u0144czewicach lutera\u0144ski dom modlitwy, predykanta i nauczyciela, a tak\u017ce now\u0105, obszern\u0105 szko\u0142\u0119, zbudowan\u0105 rok wcze\u015bniej bez wiedzy proboszcza. Do nauczyciela w Ko\u0144czewicach posy\u0142ali swoj\u0105 m\u0142odzie\u017c tak\u017ce luteranie ze Starej Wis\u0142y; gdy w 1765 roku urz\u0105dzili u siebie szko\u0142\u0119 pod pozorem budowy domu str\u00f3\u017ca wiejskiego, biskup ukara\u0142 ich 24 funtami \u017c\u00f3\u0142tego wosku na rzecz ko\u015bcio\u0142a w Ko\u0144czewicach. W tym samym roku dysydenci ko\u0144czewiccy uzyskali zgod\u0119 biskupa na podwy\u017cszenie mieszkania predykanta o jedn\u0105 kondygnacj\u0119, bez zmiany jego dawnych wymiar\u00f3w. W 1785 roku na terenie parafii mieszka\u0142o 274 protestant\u00f3w (136 m\u0119\u017cczyzn i 138 kobiet) i 305 katolik\u00f3w; ewangelicy mieli pastora i w\u0142asny dom modlitwy.\n\nNabo\u017ce\u0144stwa odprawiano na plebanii \u2014 od 1647 roku na jej poddaszu \u2014 a\u017c do 1788 roku, kiedy zbudowano w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142. Wcze\u015bniejszy dom modlitwy sp\u0142on\u0105\u0142 24 marca 1782 roku, w Niedziel\u0119 Palmow\u0105, podczas wielkiego po\u017caru wsi; ocala\u0142y wtedy tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, ku\u017ania i zagroda Fademrecht\u00f3w. Budow\u0119 nowego ko\u015bcio\u0142a op\u00f3\u017ani\u0142y o kilka lat przerwania wa\u0142\u00f3w w latach 1783 i 1784; \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 14 wrze\u015bnia 1788 roku. Na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a przyznano kr\u00f3lewski dar \u0142aski w wysoko\u015bci 2160 talar\u00f3w. Ewangelicy mieli osobn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 ryglow\u0105, wzniesion\u0105 w latach 1783\u20131788. Strona internetowa wsi podaje, bez wskazania \u017ar\u00f3d\u0142a, \u017ce zniszczono j\u0105 w 1945 roku; innego \u015bwiadectwa tej daty nie znaleziono. Program opieki nad zabytkami powiatu malborskiego z 2024 roku pisze o gminie Mi\u0142oradz, \u017ce z dawnych zbor\u00f3w ewangelickich do naszych czas\u00f3w dotrwa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pogorza\u0142ej Wsi; zboru w Ko\u0144czewicach nie wspomina. Harnoch datuje t\u0119 budowl\u0119 na 1788 rok i opisuje j\u0105 jako o\u015bmioboczn\u0105, wzniesion\u0105 w wi\u0105zarze, bez wie\u017cy, pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw, z po\u0142\u0105czonymi o\u0142tarzem i ambon\u0105. Wizytacja katolicka z 1795 roku notuje w Ko\u0144czewicach \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 i duchownego przy niej.\n\nTen zaginiony ko\u015bci\u00f3\u0142 ryglowy by\u0142 budowl\u0105 nietypow\u0105. Viktor Zirkwitz, przegl\u0105daj\u0105c \u017cu\u0142awskie ko\u015bcio\u0142y XVII i XVIII wieku, stwierdzi\u0142, \u017ce ich rzuty s\u0105 niemal jednolite \u2014 prostok\u0105tne, z wielobocznym prezbiterium od wschodu \u2014 i wymieni\u0142 tylko dwa wyj\u0105tki: \u015awierki i w\u0142a\u015bnie Ko\u0144czewice, gdzie budowle zbli\u017ca\u0142y si\u0119 do za\u0142o\u017cenia centralnego. O\u015bmiobok u Harnocha to potwierdza. Wn\u0119trze by\u0142o p\u0142asko kryte i bielone, o\u015bwietlone czternastoma oknami, z emporami na drewnianych s\u0142upach od zachodu i po\u0142udnia. Organy zbudowa\u0142 wed\u0142ug umowy z 1788 roku organmistrz Paske z Gda\u0144ska za 2000 gulden\u00f3w; po\u015bwi\u0119cono je 23 maja 1790 roku, w Zielone \u015awi\u0105tki. O\u0142tarz po\u0142\u0105czony z ambon\u0105 sta\u0142 w architektonicznym obramieniu z dwiema kolumnami korynckimi po ka\u017cdej stronie i z wy\u0142amanym belkowaniem; w bocznych ornamentach u\u017cyto jeszcze motyw\u00f3w rokokowych \u2014 wed\u0142ug Schmida zapewne w 1788 roku. Kielich ofiarowali w 1788 roku ewangelicko-lutera\u0144skiemu ko\u015bcio\u0142owi w Ko\u0144czewicach Christian Accandt, w\u0142a\u015bciciel gospodarstwa w Ko\u0144czewicach, i jego \u017cona Anna Maria z domu Stornier. Na \u015bcianach ko\u015bcio\u0142a wisia\u0142y liczne tarcze nagrobne; najstarsza upami\u0119tnia\u0142a \u017con\u0119 pastora, Karolin\u0119 Fr. Bobrik z domu Buschius, zmar\u0142\u0105 w 1796 roku. \u0141awki wymalowa\u0142 w wazony w gu\u015bcie empire malarz Giese w 1802 roku, a maj\u0105tek Adlig Renkau mia\u0142 tu w\u0142asn\u0105, oszklon\u0105 \u0142awk\u0119 z inskrypcj\u0105 \u201eRenkau Anno 1801\u201d, herbem i literami G. L. \u2014 Gottfried Lietz. Wed\u0142ug zapisu w ksi\u0119dze parafialnej z 1 listopada 1802 roku malarz Giese pochodzi\u0142 z Tczewa i malowa\u0142 wtedy ca\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142, z wyj\u0105tkiem ch\u00f3ru i organ\u00f3w, na koszt nale\u017c\u0105cych do parafii gospodarzy. Dwie jednakowe tablice z drewna brzozowego upami\u0119tnia\u0142y Reinholda Bernharda G\u00f6rtza, zmar\u0142ego w 1845 roku, i Ann\u0119 Christiane Bliewernitz z domu Schmidt, zmar\u0142\u0105 w 1847 roku. Piotr Birecki dodaje, \u017ce ca\u0142e z\u0142otnictwo ko\u015bcielne ufundowa\u0142y tu osoby prywatne, a organy remontowa\u0142 malborski organmistrz Ziegler.\n\nSpis zawarto\u015bci ksi\u0119gi metrykalnej prowadzonej od 1783 roku wymienia te\u017c wykaz urodze\u0144, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w menonit\u00f3w z parafii od 1799 roku; zgony menonit\u00f3w z lat 1799\u20131833 wpisano jednak do og\u00f3lnej ksi\u0119gi zmar\u0142ych parafii ewangelickiej. W \u201eMemorabiliach\u201d tej ksi\u0119gi zapisano, \u017ce w nocy z 12 na 13 stycznia 1813 roku przybyli do Ko\u0144czewic pierwsi kozacy rosyjscy i wzi\u0119li do niewoli oko\u0142o 400 maruder\u00f3w francuskich. Pastor, kt\u00f3ry przyby\u0142 tu w 1804 roku, zanotowa\u0142 w 1816 roku, \u017ce zasta\u0142 wtedy samych nieudolnych nauczycieli i w parafii brak zainteresowania szko\u0142\u0105, a od czasu, gdy ustanowiono powiatowych inspektor\u00f3w szkolnych i w ka\u017cdej parafii konferencje nauczycieli, szko\u0142y wyra\u017anie si\u0119 poprawi\u0142y. W Wielki Pi\u0105tek 1832 roku pastor wprowadzi\u0142 przy Wieczerzy Pa\u0144skiej \u0142amanie chleba, jak to by\u0142o w zwyczaju unii ko\u015bcielnej.\n\nOko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej (22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w) i obejmowa\u0142a Star\u0105 Wis\u0142\u0119 (Altweichsel), Bystrze (Biesterfelde) i M\u0105towy Wielkie (Gr. Montau). Go\u015bcinnie, bez formalnego w\u0142\u0105czenia, korzysta\u0142y z niej tak\u017ce R\u0119kowo (Renkau) i Sch\u00f6nwieserheubuden. Te same miejscowo\u015bci wymienia trzydzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej Harnoch jako okr\u0119gi szkolne parafii.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Kunzendorf* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 52 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 559, w tym 175 ewangelik\u00f3w, 369 katolik\u00f3w i dziewi\u0119ciu mennonit\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IV, 1883) notuje w Ko\u0144czewicach, po niemiecku Kunzendorf, szko\u0142\u0119 lutera\u0144sk\u0105 obok katolickiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego oraz 175 ewangelik\u00f3w, 369 katolik\u00f3w i 15 mennonit\u00f3w w 52 domach. Ewangelicy stanowili we wsi mniejszo\u015b\u0107, ale zorganizowan\u0105: gdy w 1885 roku spisano 599 mieszka\u0144c\u00f3w, 365 z nich by\u0142o katolikami, 217 ewangelikami, a siedemna\u015bcioro zapisano jako innych chrze\u015bcijan. Mimo tej przewagi katolik\u00f3w Ko\u0144czewice by\u0142y siedzib\u0105 parafii ewangelickiej \u2014 tak notuje je r\u00f3wnie\u017c sam spis \u2014 a Harnoch przypisuje jej 450 dusz. Przy tej samej parafii wymienia dwa s\u0105siednie ko\u015bcio\u0142y katolickie, w Ko\u0144czewicach i M\u0105towach Wielkich, oraz 600 katolik\u00f3w. Odr\u0119bnej gminy mennonickiej w samych Ko\u0144czewicach \u017ar\u00f3d\u0142a nie po\u015bwiadczaj\u0105, a siedemna\u015bciorgu innych chrze\u015bcijan ze spisu nie przypisano w nim \u017cadnej wsp\u00f3lnoty.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 527 ewangelik\u00f3w; patronami byli wolnoche\u0142mi\u0144scy gospodarze, a pastorem by\u0142 od 1889 roku Gustav Grunwald. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1783 roku, konfirmacji od 1797 i wykaz komunikant\u00f3w od 1903 roku, a w s\u0105dzie obwodowym w Malborku \u2014 duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1800\u20131874. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1783\u2014 K 1903\u2014 Konf 1797\u2014. Dupl. A.-G. Marienburg: Tf Tr St 1800\u201474.\u201d.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Ko\u0144czewicach liczy\u0142a wtedy 480 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1926 roku Erich Marquardt.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Data \u015bmierci Johanna Lebb\u00e4usa nie jest pewna: wykaz duchownych pruskich podaje rok 1641, Hartwich za Richterem prowadzi jego urz\u0119dowanie do 1647 roku, a Harnoch \u2014 a\u017c do 1681 roku. Wed\u0142ug Hartwicha pastor z M\u0105t\u00f3w zmar\u0142 w 1614 roku pod ochron\u0105 grafa groblowego, a w 1619 roku gospodarze musieli odprawi\u0107 pastora; z zapisu nie wynika, czy chodzi ju\u017c o jego nast\u0119pc\u0119. Wed\u0142ug protoko\u0142u wizytacji z 1637 roku lutera\u0144ski duchowny mieszka\u0142 w Ko\u0144czewicach ju\u017c przed 1638 rokiem, od kt\u00f3rego zestawienie duchownych Prus Zachodnich liczy w\u0142asnego pastora parafii. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik z 1869 roku podaje dziewi\u0119ciu mennonit\u00f3w, S\u0142ownik geograficzny \u2014 15, przy tych samych liczbach ewangelik\u00f3w i katolik\u00f3w. Piotr Birecki (2021) wymienia Ko\u0144czewice ko\u0142o Tczewa w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych nowe budynki ko\u015bcielne o konstrukcji szkieletowej powsta\u0142y, gdy realizowano mi\u0119dzy innymi nakazy szwedzkiego kr\u00f3la Gustawa Adolfa; wed\u0142ug Hartwicha dom pastora i sal\u0119 ko\u015bcieln\u0105 zbudowano tu w 1647 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Tobias R\u00fchleus (1600\u20131615), Johann Lebbaeus (1628), Andreas Willenius (1646), Daniel D\u00fcsterwald (1664), Michael Engel (1674), Michael Langwald (1677), Nathanael Langwald (1721), Nathanael Gottfried Schulz (1804), Friedrich Heinrich Schuchardt (1833), Gustav Jakob Grunwald (1889\u20131926), Erich Marquardt (1926), Erik Schmidt (1931\u20131934). Bez podanego roku: Johann Lubbe, Christoph Gottlieb Porsch.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 208 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 443 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 51; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 170, 171, 241, 242; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IV, has\u0142o \u201eKo\u0144czewice\u201d; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 100, 102, 103, 104; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 10, nr 141; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 429; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Danzig 1940; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 186; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru, Narodowy Instytut Dziedzictwa, wojew\u00f3dztwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 240\u2013242; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 98\u201399, 166\u2013167; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 110, 246; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 31; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 41; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 149, pozycja 60; Historia Ko\u0144czewic, konczewice.pl (kopia w Internet Archive z 20 sierpnia 2019 roku); Program Opieki nad Zabytkami Powiatu Malborskiego na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr V/44/2024 z 18 wrze\u015bnia 2024 roku, \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego\u201d 2024, poz. 4077, s. 64; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 409, 443, 671; t. 4, s. 1048, 1059, 1107, 1140; t. 5, s. 1386, 1527; t. 6, s. 1599, 1632, 1657; t. 7, s. 1991; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 45\u201346, 51; W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 20, 2019, s. 22; Ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Ko\u0144czewicach (Kunzendorf) prowadzona od 1783 roku, wyb\u00f3r kart: karta tytu\u0142owa, spis tre\u015bci i \u201eMemorabilien\u201d z lat 1782\u20131832, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6641 (Archion 226762); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36.*","built_year":1783,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia Ko\u0144czewic \u2014 konczewice.pl [kopia archiwalna 2019-08-20]","url":"https://web.archive.org/web/20190820052101/http://www.konczewice.pl/historia-konczewic/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 429","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 186","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 100, 102, 103, 104","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IV, has\u0142o \u201eKo\u0144czewice\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 51","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 170, 171, 241, 242","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 149, pozycja 60","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Powiatu Malborskiego na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr V/44/2024 z 18 wrze\u015bnia 2024 roku, \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego\u201d 2024, poz. 4077, s. 64","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 409, 443, 671; t. 4, s. 1048, 1059, 1107, 1140; t. 5, s. 1386, 1527; t. 6, s. 1599, 1632, 1657; t. 7, s. 1991","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 45\u201346, 51","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 20, 2019, s. 22","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147887.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Ko\u0144czewicach (Kunzendorf) prowadzona od 1783 roku, wyb\u00f3r kart: karta tytu\u0142owa, spis tre\u015bci i \u201eMemorabilien\u201d z lat 1782\u20131832, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6641 (Archion 226762)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0278","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0583,"lng":18.8653,"name_de":"Kunzendorf","name_pl":"Ko\u0144czewice \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u0144czewo, po niemiecku Kunsow, le\u017cy na po\u0142udnie od S\u0142upska, w gminie Kobylnica. Jego ewangeliccy mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w s\u0105siednim Sierakowie S\u0142upskim (Zirchow), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 296 mieszka\u0144c\u00f3w, a w obszarze dworskim 213 \u2014 wszystkich wyznania ewangelickiego. W spisie z 17 maja 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 402 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nNa po\u0142udnie od zabudowa\u0144, przy drodze do Kuleszewa i polnym trakcie do Zag\u00f3rek, zosta\u0142y \u015blady dw\u00f3ch cmentarzy. Wed\u0142ug monografii Krystyny Mazurkiewicz-Palacz starszy jest cmentarz dalszy, za\u0142o\u017cony w\u015br\u00f3d p\u00f3l i \u0142\u0105k na planie prostok\u0105ta, z granicznymi nasadzeniami \u015bwierk\u00f3w i alej\u0105 od zachodu, prowadz\u0105c\u0105 osiowo do wej\u015bcia. Bli\u017cszy wsi, w\u0105ski i wyd\u0142u\u017cony, po\u0142o\u017cony mi\u0119dzy drog\u0105 poln\u0105 a drog\u0105 do Kuleszewa, powsta\u0142 na pocz\u0105tku XX wieku. Opis wsi na stronie Stolper Heimatkreise wspomina zwyk\u0142y cmentarz tu\u017c za piaskowni\u0105 przy po\u0142udniowym wyje\u017adzie ze wsi i osobny cmentarz w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku, kt\u00f3rym od pokole\u0144 by\u0142a rodzina Siemers\u00f3w. Przewodnicz\u0105cy stowarzyszenia, Rainer Steingr\u00e4ber, umieszcza cmentarz rodzinny Siemers\u00f3w nieco dalej, za cmentarzem wiejskim, po lewej stronie na skraju lasu. Bli\u017cszy wsi by\u0142 zatem cmentarzem wiejskim, a dalszy \u2014 cmentarzem w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku.\n\nPortal cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje bli\u017cszy cmentarz jako prostok\u0105t o powierzchni oko\u0142o 1900 metr\u00f3w kwadratowych, wytyczony \u015bwierkami i u\u0142o\u017cony ze wschodu na zach\u00f3d, z wej\u015bciami od wschodu i od zachodu. Podzia\u0142 na kwatery i mogi\u0142y pochodzi z planu, kt\u00f3ry z pami\u0119ci sporz\u0105dzili Rainer Steingr\u00e4ber i Reinhard Papenfu\u00df: g\u0142\u00f3wna aleja dzieli\u0142a cmentarz na kwater\u0119 dzieci\u0119c\u0105 od p\u00f3\u0142nocy, o sze\u015bciu rz\u0119dach po cztery mogi\u0142y, i kwater\u0119 doros\u0142ych od po\u0142udnia, o trzynastu rz\u0119dach po sze\u015b\u0107 mogi\u0142. W zachodniej cz\u0119\u015bci kwatery dzieci\u0119cej le\u017ca\u0142y trzy mogi\u0142y, kt\u00f3re plan opisuje jako \u201ePolnische Gefangene\u201d (dos\u0142ownie: polscy wi\u0119\u017aniowie lub je\u0144cy); portal przypuszcza, \u017ce byli to robotnicy przymusowi. Dzi\u015b uk\u0142adu kwater nie da si\u0119 odczyta\u0107, a teren porastaj\u0105 samosiejki; przetrwa\u0142y granitowa podstawa pod \u017celiwny krzy\u017c i krzy\u017c z lastryko. Na cmentarzu dalszym, oko\u0142o 280 metr\u00f3w na po\u0142udnie, portal naliczy\u0142 czterna\u015bcie granitowych podstaw pod \u017celiwne krzy\u017ce, trzy betonowe nagrobki w kszta\u0142cie pnia drzewa bez tablic, granitow\u0105 stel\u0119 ze \u015bladami po zdj\u0119tych metalowych literach, dwie podstawy nagrobk\u00f3w, pi\u0119\u0107 betonowych obrys\u00f3w mogi\u0142 i siedem fragment\u00f3w rozbitych nagrobk\u00f3w. Starodrzew usuni\u0119to, a teren zar\u00f3s\u0142 m\u0142odym lasem.\n\nNekrologi potwierdzaj\u0105, \u017ce w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tku chowali swoich zmar\u0142ych na miejscu. Augusta Siemersa, rotmistrza w stanie spoczynku, zmar\u0142ego 4 grudnia 1894 roku w 63. roku \u017cycia, pochowano 8 grudnia \u201ein Cunsow\u201d. Ferdinande Siemers z domu Arnold, zmar\u0142\u0105 20 stycznia 1916 roku, pogrzebano po uroczysto\u015bci \u017ca\u0142obnej w S\u0142upsku \u201eauf dem Friedhof in Kunsow\u201d. Nekrologi nie m\u00f3wi\u0105, o kt\u00f3ry cmentarz chodzi; je\u015bli bli\u017cszy powsta\u0142 dopiero na pocz\u0105tku XX wieku, pogrzeb z 1894 roku musia\u0142 odby\u0107 si\u0119 na dalszym.\n\nWojska radzieckie zaj\u0119\u0142y Ko\u0144czewo bez walki 7 marca 1945 roku. Wed\u0142ug relacji \u015bwiadk\u00f3w, przytoczonych na stronie Stolper Heimatkreise, cywilne ofiary pierwszych dni pochowano we wsp\u00f3lnej mogile na ma\u0142ym cmentarzu wiejskim, a przez d\u0142ugi czas przypomina\u0142 o nich du\u017cy drewniany krzy\u017c z imionami wszystkich: Paul Kabbe, Karl Erdtmann oraz Erika Erdtmann z domu Potratz z synem Wilfriedem i c\u00f3rk\u0105 Gertraud. Wszyscy zmarli w marcu 1945 roku; portal cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wskazuje ich mogi\u0142\u0119 w dwunastym rz\u0119dzie.\n\nWykaz pochowanych na portalu liczy 28 pozycji, wi\u0119kszo\u015b\u0107 z numerem rz\u0119du i mogi\u0142y. S\u0105 w\u015br\u00f3d nich Gustav (1845\u20131925) i Rosalie z domu Pagel (1845\u20131929) Erdmannowie, nauczyciel August Na\u00df z \u017con\u0105 Else, Reinhold Papenfu\u00df (1874\u20131929) i urodzony w Polanowie Theodor Corduan (1860\u20131938).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 119\u2013120; \u201eKo\u0144czewo\u201d, cmentarze.slupsk.pl (Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, J. D\u0105browski); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, Kreis Stolp, s. 172\u2013173 i 180\u2013181; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 673\u2013675 (has\u0142o Kunsow); \u201eKunsow \u2014 Ortsgeschichte\u201d i \u201eBeitr\u00e4ge von Zeitzeugen\u201d, stolp.de (Stolper Heimatkreise e.V.); R. Steingr\u00e4ber (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 29 pa\u017adziernika i 3 listopada 2026 roku; R. Steingr\u00e4ber, R. Papenfu\u00df, plan cmentarza wiejskiego w Kunsow (kopia w Internet Archive, 2018); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d, 8 grudnia 1894; \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d, 23 stycznia 1916.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 119\u2013120","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eKo\u0144czewo\u201d, cmentarze.slupsk.pl (Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, J. D\u0105browski)","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/konczewo/"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, Kreis Stolp, s. 172\u2013173 (poz. 73) i 180\u2013181 (poz. 243)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 673\u2013675 (has\u0142o Kunsow)","url":"https://www.stolp.de/kunsow_einfuehrung.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eKunsow \u2014 Ortsgeschichte\u201d, stolp.de (Stolper Heimatkreise e.V.)","url":"https://www.stolp.de/kunsow_ortsgeschichte/articles/kunsow_ortsgeschichte.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eKunsow \u2014 Beitr\u00e4ge von Zeitzeugen\u201d, stolp.de (Stolper Heimatkreise e.V.)","url":"https://www.stolp.de/kunsow_ortsgeschichte/articles/beitraege_zeitzeugen.html"},{"typ":"informacja badacza","tytul":"R. Steingr\u00e4ber, przewodnicz\u0105cy Stolper Heimatkreise e.V. \u2014 korespondencja z autorem atlasu, 28\u201329 pa\u017adziernika i 3 listopada 2026","url":""},{"typ":"plan","tytul":"R. Steingr\u00e4ber, R. Papenfu\u00df, plan cmentarza wiejskiego w Kunsow (kopia w Internet Archive, 2018)","url":"https://web.archive.org/web/20180128022811/http://cmentarze-slupsk.republika.pl/konczewo.html"},{"typ":"prasa","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d, 8 grudnia 1894 (nekrolog Augusta Siemersa)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IW4KVQOSRI7CHSP4SYD2B4XCCPNG7BKC"},{"typ":"prasa","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d, 23 stycznia 1916 (nekrolog Ferdinande Siemers)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AYGRYMU6QP6GS4IVBNL6QAXMROQLZWUF"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1197","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.373191,"lng":16.965632,"name_de":"Kunsow","name_pl":"Ko\u0144czewo \u2014 cmentarze ewangelickie","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Koniecwa\u0142dzie (po niemiecku Konradswalde) opisuje Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta i Gminy Sztum na lata 2016\u20132020. Program podaje, \u017ce jest to cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku, za\u0142o\u017cony na nieregularnym wzniesieniu o powierzchni 0,15 ha, do kt\u00f3rego wej\u015bcie prowadzi\u0142o przez ma\u0142\u0105, drewnian\u0105 bram\u0119 od zachodu. Wed\u0142ug dokumentu cmentarz jest \u201ebardzo zniszczony\u201d, nagrobki s\u0105 porozbijane i brak ogrodzenia, a za\u0142o\u017cenie zielone zachowa\u0142o si\u0119 stosunkowo dobrze. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w obiekt figuruje pod pozycj\u0105 585, na dzia\u0142kach 234/3 i 237.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny istnia\u0142 tu od pocz\u0105tku \u2014 ufundowany w 1263 roku, murowany z ceg\u0142y. Koniecwa\u0142d le\u017cy przy dawnym bitym trakcie z Malborka do Sztumu; pierwszy przywilej otrzyma\u0142 w 1284 roku. W dokumentach krzy\u017cackich wie\u015b wyst\u0119puje jako Conratswald (1402); p\u00f3\u017aniej zapisywano j\u0105 jako Conaradswalde, Kumrtswalde i Conderozwalde. W 1659 roku zapisywano j\u0105 jako Koniecwald, a w 1700 roku jako Konietzwol. Nazw\u0119 wzi\u0105\u0142 od pierwszego so\u0142tysa Konrada i od lasu druzi\u0144skiego, w kt\u00f3rym wie\u015b za\u0142o\u017cono.\n\nW 1626 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Koniecwa\u0142dzie zburzyli Szwedzi, ostrzeliwuj\u0105c z dzia\u0142, a w 1631 roku zniesiono tutejsz\u0105 parafi\u0119 i przy\u0142\u0105czono ko\u015bci\u00f3\u0142 do Sztumu jako filialny. Wed\u0142ug ksi\u0119gi pami\u0105tkowej powiatu sztumskiego z 1975 roku ruiny sta\u0142y do 1802 roku, kiedy je rozebrano. Wed\u0142ug tej ksi\u0119gi materia\u0142 z rozbi\u00f3rki pos\u0142u\u017cy\u0142 do budowy ko\u015bcio\u0142a w D\u0105br\u00f3wce Malborskiej (Deutsch Damerau). Ewangelicy z Koniecwa\u0142du, podobnie jak tutejsi katolicy, nale\u017celi do parafii w Sztumie.\n\nPrzywilej religijny Sztum otrzyma\u0142 27 czerwca 1570 roku od kr\u00f3la Zygmunta Augusta; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano najpierw, za zgod\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105, w szpitalnym ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha. W 1599 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ten trzeba by\u0142o odda\u0107 katolikom. Potem zbierano si\u0119 w ratuszu, a gdy ratusz sp\u0142on\u0105\u0142 w 1683 roku, Peter Mogge, w\u00f3wczas pisarz staro\u015bci\u0144ski, a p\u00f3\u017aniej burmistrz, podarowa\u0142 gminie sw\u00f3j dom przy rynku i tam urz\u0105dzono ko\u015bci\u00f3\u0142. W 1796 roku dom, gro\u017c\u0105cy zawaleniem, rozebrano. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 w stylu roma\u0144skim na sztumskim rynku, pod patronatem magistratu, po\u015bwi\u0119cono 18 pa\u017adziernika 1818 roku. W ko\u015bciele by\u0142y dwa dzwony, a w 1876 roku zbudowano w nim organy o szesnastu g\u0142osach. Parafia liczy\u0142a oko\u0142o 4600 dusz.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Koniecwa\u0142d jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 59 dom\u00f3w mieszkalnych i 513 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 131 ewangelik\u00f3w, 377 katolik\u00f3w i pi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Sztumie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W czasach pruskich by\u0142a to wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska w powiecie sztumskim, ze szko\u0142\u0105 na miejscu, parafi\u0105 i poczt\u0105 w Sztumie. S\u0142ownik geograficzny liczy jej 3406 m\u00f3rg obszaru, 102 budynki i 59 dom\u00f3w, a mieszka\u0144c\u00f3w dzieli na 377 katolik\u00f3w i 131 ewangelik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 440 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 337 katolik\u00f3w, 96 ewangelik\u00f3w i siedmioro innych chrze\u015bcijan.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sztum (Stuhm) i podaje tu 96 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IV, has\u0142o Koniecwa\u0142d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, powiat sztumski, strona 68, pozycja 32; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen (1890), s. 519\u2013520, has\u0142o Stuhm; gminna ewidencja zabytk\u00f3w (program opieki nad zabytkami gminy Sztum); wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 102, 153, 244\u2013245; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta i Gminy Sztum na lata 2016\u20132020 (uchwa\u0142a nr XXIV.189.2016 z 29 czerwca 2016 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 198\u2013199; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"sztum.pl","url":"https://sztum.pl/files/file_add/download/30_2016_08_17_program_opieki_nad_zabytkami_2016_2020_zalacznik_do_uchwaly.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Koniecwa\u0142d","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1004","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.956864,"lng":19.037963,"name_de":"Konradswalde","name_pl":"Koniecwa\u0142d \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Marek Drzewiecki przypuszcza, \u017ce cmentarz ewangelicki w Kopalinie (Koppalin) w gminie Choczewo powsta\u0142 na pocz\u0105tku XX wieku, tu\u017c po podziale maj\u0105tku w Lubiatowie. W pierwotnym znaczeniu nazwa Kopalino oznacza\u0142a tylko grunty tak zwanych Lubiatowskich Chat, nale\u017c\u0105cych do Lubiatowa; w XVIII wieku sta\u0142a si\u0119 nazw\u0105 osobnej osady. W zapiskach rodziny von Bartsch z lat 1750\u20131776 siedzib\u0119 w Kopalinie maj\u0105 von L\u00fcbtowowie: Georg i Jakob von L\u00fcbtow, Katharina von L\u00fcbtow z domu Kukowska i Michaela Christiana von L\u00fcbtow z domu Lewi\u0144ska. W 1811 roku dobra lubiatowskie i kopali\u0144skie odziedziczy\u0142 Johann Christian Treichel; po jego \u015bmierci maj\u0105tek prowadzi\u0142a wdowa, a po 1846 roku rozdzielono go mi\u0119dzy rodze\u0144stwo: Adolfina Krammer z domu Treichel otrzyma\u0142a Lubiatowo, jej brat Gustaw \u2014 Kopalino. Po \u015bmierci Gustawa w 1882 roku gospodarowa\u0142 tu jego zi\u0119\u0107 Paul Lietzau, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 dalsze parcelacje i w 1902 roku zostawi\u0142 sobie niewielk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107. Rozporz\u0105dzeniem gabinetowym z 1904 roku przekszta\u0142cono Kopalino w okr\u0119g gminny, a dobra rycerskie jako takie skre\u015blono 7 czerwca 1906 roku. Od czasu parcelacji liczba ludno\u015bci dawnych d\u00f3br szlacheckich i wcze\u015bniejszych teren\u00f3w gminnych wzros\u0142a ze 110 do 169 os\u00f3b.\n\nCmentarz le\u017cy niedaleko nekropolii lubiatowskiej, na kt\u00f3rej wcze\u015bniej chowano mieszka\u0144c\u00f3w obu wsi. W ewidencji konserwatorskiej t\u0119 nekropoli\u0119 nazwano cmentarzem ewangelickim wsi Lubiatowo i umieszczono na dzia\u0142ce 219, w lesie przy drodze z Kopalina do Osiek L\u0119borskich, oko\u0142o 400 metr\u00f3w od zabudowa\u0144; na s\u0105siedniej dzia\u0142ce 34 zapisano cmentarz katolicki.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Kopalino w dw\u00f3ch wierszach: w gminie wiejskiej zapisano 79 ewangelik\u00f3w, 1 katolika, 23 innych chrze\u015bcijan i 3 \u017byd\u00f3w, w obwodzie dworskim 75 ewangelik\u00f3w i 5 katolik\u00f3w; obie jednostki nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Osiekach L\u0119borskich i katolickiej w L\u0119borku. Franz Tetzner wymieni\u0142 Kopalino, po kaszubsku Kopalena, w\u015br\u00f3d wsi mi\u0119dzy granic\u0105 zachodnioprusk\u0105 a \u0141eb\u0105, w kt\u00f3rych w jego czasach przetrwa\u0142y resztki mowy s\u0142owia\u0144skiej.\n\nMiejsce zachowa\u0142o si\u0119 w bardzo z\u0142ym stanie. Resztki nielicznych tumb s\u0105 przemieszczone i po\u0142amane, nagrobki i kamienie z rozbitych mogi\u0142 porasta \u015bwierkowy m\u0142odnik i gruba warstwa mchu, przez co nie da si\u0119 jednoznacznie wytyczy\u0107 ani granic, ani wymiar\u00f3w cmentarza. Najwi\u0119cej szk\u00f3d przynios\u0142o s\u0105siedztwo powojennego cmentarza katolickiego: uk\u0142ad mogi\u0142 z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku oraz pomiary w terenie wskazuj\u0105, \u017ce obie nekropolie niegdy\u015b bezpo\u015brednio do siebie przylega\u0142y, a dzi\u015b dzieli je oko\u0142o 20 metr\u00f3w; wed\u0142ug Drzewieckiego cz\u0119\u015b\u0107 dawnego terenu ewangelickiego oczyszczono z mogi\u0142 i w\u0142\u0105czono do nowego cmentarza.\n\nZachowa\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi nagrobek w kszta\u0142cie pnia drzewa oraz s\u0142upek ogrodzeniowy, kt\u00f3rego wykonanie wskazuje na pocz\u0105tek XX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Kopalino \u2014 Koppalin (dawna witryna, kopia archiwalna z 3 sierpnia 2016 roku); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 376; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), Kreis Lauenburg, strony 186\u2013187 (pozycja 24) i 192\u2013193 (pozycja 108); F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 14.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u201eKopalino \u2014 Koppalin\u201d (kopia w archiwum internetowym z 3 sierpnia 2016 roku)","url":"http://web.archive.org/web/20160803190403/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-choczewo/244-kopalino"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0071","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_kopalino/kopalino01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.78421,"lng":17.85589,"name_de":"Koppalin","name_pl":"Kopalino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Kopaniewie, po niemiecku Koppenow, o powierzchni oko\u0142o 0,5 hektara, za\u0142o\u017cono oko\u0142o kilometra od zabudowa\u0144, na niewielkim wzg\u00f3rzu pomi\u0119dzy \u0142\u0105kami, na skraju lasu. Wed\u0142ug dokumentacji konserwatorskiej z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 wtedy dat\u0119 1906 roku, a mogi\u0142 naliczono oko\u0142o 60; z tej samej dokumentacji zachowa\u0142y si\u0119 zdj\u0119cia i szkic sytuacyjny cmentarza. Czytelne \u015blady granic nie przetrwa\u0142y, dawne drogi dojazdowe zaros\u0142y albo zosta\u0142y zaorane. Teren rozgrabiono i zdewastowano, uk\u0142ad kwater jest mocno zatarty \u2014 z trudem rozpozna\u0107 mo\u017cna 3 rz\u0119dy mogi\u0142, kwater\u0119 dzieci\u0119c\u0105 i kilka pojedynczych grob\u00f3w. Element\u00f3w metalowych nie ma; przed kradzie\u017c\u0105 zabezpieczono jedynie dwa \u017celiwne krzy\u017ce: Maxa Prochnowa oraz Wilhelmine Sehnke z domu Srock.\n\nKopaniewo le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Jego pisane dzieje zaczynaj\u0105 si\u0119 w XV wieku, gdy jako maj\u0105tek Kopanewo lub Kopoffno nale\u017ca\u0142o do Zdrzewna i do rodu von Goddentow; od 1910 roku do ko\u0144ca wojny by\u0142o w\u0142asno\u015bci\u0105 rodziny Zimdars ze Zdrzewna.\n\nW 1784 roku Kopaniewo le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, przy ma\u0142ym jeziorze, kt\u00f3re oddziela\u0142o je od Zdrzewna. Obok folwarku mieszka\u0142 zagrodnik, by\u0142a szko\u0142a, a na polach folwark Sprinow \u2014 razem dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w, na \u017cyznej roli. Formalnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do katolickiego ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie, lecz jako wie\u015b go\u015bcinna trzyma\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Charbrowie.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o. Ernst M\u00fcller, wyliczaj\u0105c wsie parafii Bia\u0142ogarda-\u0141ebie\u0144, wymienia w\u015br\u00f3d nich Koppenow z zaznaczeniem, \u017ce przesz\u0142o tam z Charbrowa. W 1890 roku parafia Bia\u0142ogarda-\u0141ebie\u0144 powsta\u0142a jako wikariat, a samodzielna by\u0142a od 1893. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Kopaniewo w dziale obwod\u00f3w dworskich i notuje tu 154 ewangelik\u00f3w, 2 katolik\u00f3w oraz 4 \u017byd\u00f3w; urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Roszczycach. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w \u0141ebieniu (Labehn).\n\nWie\u015b nosi\u0142a kaszubsk\u0105 nazw\u0119 Kopono \u2014 Tetzner wymienia j\u0105 w wykazie nazw wsi ziemi l\u0119borskiej obok Sasina (S\u00e1seno), Ulini (Uljanie), Barg\u0119dzina (Bargadzeno), Roszczyc (Roszcyce), Strzeszewa (Strez\u00e9zowo), Maszewa (Maszewo), Zdrzewna (Zdrzewno), Wicka (Wick), Wrze\u015bcia (Wrzesce) i Charbrowa (Ch\u00e1browo). Na po\u0142udnie od tych wsi, jak zanotowa\u0142, mo\u017cna by\u0142o spotka\u0107 starych ludzi m\u00f3wi\u0105cych po kaszubsku.\n\nPoszukiwania prowadzone wiosn\u0105 pozwoli\u0142y odnale\u017a\u0107 w cz\u0119\u015bci dzieci\u0119cej u\u0142amany krzy\u017c bez tabliczek, a opodal niego fragmenty porcelanki nagrobnej z napisem \u201e\u2026ul Klick\u201d. Kilka krok\u00f3w dalej le\u017ca\u0142a po\u0142amana porcelanka z imionami dzieci: Selene Schr\u00f6der, urodzonej 7 lipca i zmar\u0142ej 7 sierpnia 1908 roku, oraz Gertrud Schr\u00f6der, urodzonej 13 marca i zmar\u0142ej 27 marca. Odkopano i ustawiono te\u017c betonowy krzy\u017c ze \u015bladami domowych napraw nad grobem Augusta Recka (1863\u20131938), przy kt\u00f3rym spocz\u0119\u0142a jego \u017cona Alvine z domu Wohlgemuth, zmar\u0142a w 1945 roku; znaleziono ponadto fragment epitafium z piaskowca bez mo\u017cliwo\u015bci identyfikacji i u\u0142amek betonowego krzy\u017ca z wyrytym napisem \u201eHier ruht in Gott\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Labehn, s. 251; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 29; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1072\u20131073.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Wicko. Cmentarze to nasza historia \u2014 L\u0119bork Nasze Miasto","url":"https://lebork.naszemiasto.pl/gmina-wicko-cmentarze-to-nasza-historia/ar/c8-6145301"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 192, poz. 109","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eLabehn (\u0141ebie\u0144 [?]) \u2014 Synode Lauenburg [s. 251]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 192, pozycja 109)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1072\u20131073","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Labehn, s. 251","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Wicko na lata 2019\u20132023, uchwa\u0142a nr VI/16/2019 Rady Gminy Wicko z dnia 26 marca 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 2080, s. 47","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=2080"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Kopaniewo - Koppenow (zapis strony w archiwum internetowym z 3 sierpnia 2016 roku)","url":"http://web.archive.org/web/20160803171706/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gm-wicko/85-kopaniewo"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0775","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_kopaniewo/kopaniewo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.664179,"lng":17.699689,"name_de":"Koppenow","name_pl":"Kopaniewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Kopernicy, po niemiecku Kupferm\u00fchle, w gminie Chojnice za\u0142o\u017cono w po\u0142owie XIX wieku. Kupferm\u00fchl by\u0142 jednym z m\u0142yn\u00f3w nad strumieniami wpadaj\u0105cymi do jeziora Charzykowskiego. *S\u0142ownik geograficzny* wymienia tamtejsze m\u0142yny obok siebie \u2014 Buszmel, Kupferm\u00fchl, F\u00fcnkerm\u00fchl i inne. By\u0142 to cmentarz le\u015bny, wytyczony na planie trapezu, z zieleni\u0105 w granicach dzia\u0142ki; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w podaje jego powierzchni\u0119 \u2014 0,04 hektara \u2014 i wymienia go pod pozycj\u0105 121. W ko\u0144cowym okresie u\u017cytkowania chowano tu tak\u017ce katolik\u00f3w. Osobno, pod pozycj\u0105 120, ewidencja notuje w Kopernicy dawny cmentarz katolicki.\n\nPo 1945 roku cmentarz opuszczono. W 2022 roku uporz\u0105dkowa\u0142y go i upami\u0119tni\u0142y wsp\u00f3lnie Nadle\u015bnictwo Rytel, Gminny O\u015brodek Kultury w Chojnicach i wojew\u00f3dzki konserwator zabytk\u00f3w. Dzi\u015b jest nieczynny, ale zachowany jako miejsce pami\u0119ci.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Kupferm\u00fchl* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu siedem dom\u00f3w mieszkalnych i 76 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 55 ewangelik\u00f3w i 21 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Chojnicach; katolicy \u2014 do parafii *Prechlau*.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Hohenkamp w parafii Chojnice (Konitz) i podaje \u0142\u0105cznie 118 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Chojnice, poz. 120 i 121; Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o \u201eCharzykowy\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 136\u2013137; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0089","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.78769,"lng":17.47796,"name_de":"Kupferm\u00fchle","name_pl":"Kopernica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"We wschodniej cz\u0119\u015bci parku w Kopytkowie zachowa\u0142 si\u0119 murowany rodowy cmentarz dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku \u2014 prywatna nekropolia ewangelickiej rodziny von Plehn; podawany rok jej powstania to 1838; potwierdzenia tej daty w innych \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono. Notuje j\u0105 wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w gminy Sm\u0119towo Graniczne. W rejestrze zabytk\u00f3w zesp\u00f3\u0142 dworski \u2014 dw\u00f3r z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, przebudowany oko\u0142o 1870 roku, wraz z parkiem \u2014 figuruje od 24 czerwca 1983 roku pod numerem A-1026.\n\nKopytkowo, po niemiecku Kopitkowo, a w latach 1942\u20131945 przemianowane na Hufenau, by\u0142o dawn\u0105 wsi\u0105 rycersko-maj\u0105tkow\u0105. W 1290 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II nada\u0142 je braciom Zywanowi i Przybys\u0142awowi na dziedziczn\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107, wolne od wszelkich ci\u0119\u017car\u00f3w i z s\u0105downictwem wielkim oraz ma\u0142ym. Od XIX wieku dobra nale\u017ca\u0142y do niemieckiej, ewangelickiej rodziny von Plehn. Gorzelni\u0119 wzniesiono w 1860 roku.\n\nWizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku wymienia Kopytkowo dwukrotnie. Raz w sprawie dziesi\u0119ciny: wie\u015b p\u0142aci\u0142a j\u0105 biskupowi kujawskiemu, a \u00f3wczesny arcybiskup wcieli\u0142 ten doch\u00f3d do ko\u015bcio\u0142a w Pieni\u0105\u017ckowie. W zamian wyznaczono dziesi\u0119\u0107 grzywien rocznie, kt\u00f3rych, jak zanotowano w wizytacji, od wielu lat nie oddawano. Drugi raz jako \u201eKopytkowo szlachty Kopyckich\u201d \u2014 z osiemnastoma poddanymi. W wizytacji przy s\u0105siednich Lalkowach zanotowano, \u017ce w tamtejszej parafii wszyscy przyst\u0105pili do spowiedzi i komunii z wyj\u0105tkiem so\u0142tysa Jana i Krzysztofa Kopiczkiego, \u201ekt\u00f3rzy s\u0105 heretykami\u201d.\n\nPlehnowie obj\u0119li Kopytkowo w 1814 roku: wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych dobra Bobrowiec z Kopytkowem przypad\u0142y wtedy, na mocy umowy dzia\u0142owej spadkobierc\u00f3w, Elisabeth Sophie Plehn z domu Kries, wdowie po amtmanie Plehnie, a od 1827 roku nale\u017ca\u0142y do Juliusa Reinholda Plehna i jego \u017cony Julie Ferdinande z domu Rothe. Wcze\u015bniej Kopytkowo wchodzi\u0142o w sk\u0142ad d\u00f3br staroja\u0144skich: Czapskich, od 1743 roku Nieborskich, a od 1787 roku Goetzendorf-Grabowskich.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Kopitkowo* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 16 dom\u00f3w mieszkalnych i 299 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 57 ewangelik\u00f3w i 242 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Neuenburg*; katolicy \u2014 do parafii *Lalkau*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\n*S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego* opisuje Kopytkowo (po niemiecku Kopitkowo) jako dobra rycerskie w \u00f3wczesnym powiecie kwidzy\u0144skim, o obszarze 4798 m\u00f3rg, z 46 budynkami i 16 domami mieszkalnymi, z 242 katolikami i 57 ewangelikami; parafia mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Lalkowach, szko\u0142a by\u0142a na miejscu, poczta \u2014 w Czerwi\u0144sku.\n\nWykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku prowadzi Kopytkowo jako obw\u00f3d dworski w powiecie kwidzy\u0144skim (Kreis Marienwerder; strona osiemdziesi\u0105ta, pozycja sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta trzecia, \u201eKopitkowo\u201d) z 331 mieszka\u0144cami, w tym 25 ewangelikami, 305 katolikami i jednym innym chrze\u015bcijaninem, przy parafii ewangelickiej w Nowem i katolickiej w Lalkowach. Miejscowi ewangelicy \u2014 luteranie i ewangelicy unijni \u2014 nale\u017celi do parafii w Nowem (Neuenburg), a od 1900 roku do nowej parafii ewangelickiej w Sm\u0119towie, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1904 roku s\u0142u\u017cy dzi\u015b rzymskim katolikom.\n\nW 1891 roku w\u0142a\u015bcicielem Kopytkowa z folwarkami Grabowitz i Nieponie by\u0142 Georg Plehn, a od 1903 do 1928 roku Arnold Plehn; maj\u0105tek liczy\u0142 wtedy oko\u0142o 1170 hektar\u00f3w, a ewangelicy nale\u017celi w 1912 roku do parafii w Sm\u0119towie (Schmentau). W 1937 roku 150 hektar\u00f3w z maj\u0105tku Hansa Plehna wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu; w 1938 roku wyp\u0142acano pierwsz\u0105 rat\u0119 wynagrodzenia za przymusowo wykupion\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Kopytkowa.\n\nOstatnim w\u0142a\u015bcicielem Kopytkowa by\u0142 Hans von Plehn, gospodaruj\u0105cy tu od 1934 roku; opracowania regionalne przypisuj\u0105 mu udzia\u0142 w prze\u015bladowaniach Polak\u00f3w w czasie okupacji. W 1945 roku, po zaj\u0119ciu okolicy przez Armi\u0119 Czerwon\u0105, maj\u0105tek spl\u0105drowano i zniszczono, a dw\u00f3r popad\u0142 w ruin\u0119.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Schmentau i podaje tu 31 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 80\u201381, poz. 153; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, Warszawa 1883, has\u0142o \u201eKopytkowo\u201d; Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, opisy parafii Lalkowy i Pieni\u0105\u017ckowo; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku (Narodowy Instytut Dziedzictwa); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 253 (s. 10), nr 1133 (s. 57), nr 1140 (s. 59); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 152; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 128\u2013129; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 226; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 150\u2013151; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 205; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 34; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1173; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 104\u2013105; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/wp-content/uploads/2020/10/wyciag-z-wojewodzkiej-ewidencji-zabytkow.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 253 (s. 10), nr 1133 (s. 57), nr 1140 (s. 59)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 152","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 128\u2013129","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 226","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 150\u2013151","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 205","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 34","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0298","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.73778,"lng":18.64879,"name_de":"Kopitkowo","name_pl":"Kopytkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Kopytkowie, gmina Sm\u0119towo Graniczne, uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w gminy. Zachowany jako relikt dawnej ludno\u015bci ewangelickiej.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/wp-content/uploads/2020/10/wyciag-z-wojewodzkiej-ewidencji-zabytkow.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0299","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.73778,"lng":18.64879,"name_de":"Cmentarz poewangelicki ( d. ewangelicki )","name_pl":"Kopytkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Korzybiu le\u017cy przy drodze do Barcina i jest czynny do dzi\u015b jako komunalny. Jego kszta\u0142t zmieni\u0142 si\u0119 z czasem: cmentarz, pierwotnie zbli\u017cony do tr\u00f3jk\u0105ta, powi\u0119kszono o kolejne kwatery i o teren, na kt\u00f3rym stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142. Z dawnego zagospodarowania zosta\u0142y \u015bwierkowe nasadzenia wzd\u0142u\u017c granicy wschodniej, nieliczne przy zachodniej oraz kilka rz\u0119d\u00f3w z pozosta\u0142o\u015bciami pomnik\u00f3w w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-wschodniej. Kaplica cmentarna z prze\u0142omu XIX i XX wieku stoi obok wsp\u00f3\u0142czesnego ko\u015bcio\u0142a; monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego zastrzega, \u017ce nie wiadomo, czy mie\u015bci\u0142a si\u0119 pierwotnie w granicach cmentarza, bo \u017ar\u00f3d\u0142a kartograficzne tego nie potwierdzaj\u0105. W bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie zachowa\u0142a si\u0119 kwatera rodziny Zirbel z poch\u00f3wkami z lat trzydziestych XX wieku.\n\nKorzybie, do 1945 roku Zollbr\u00fcck, le\u017ca\u0142o w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej. Osada rozwin\u0119\u0142a si\u0119 po 1871 roku wok\u00f3\u0142 w\u0119z\u0142a kolejowego. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a: nale\u017ca\u0142a do parafii w Barcinie, po niemiecku Bartin, w pomorskiej prowincji Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej.\n\nPo wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej w 1945 roku wie\u015b przej\u0119li polscy osadnicy katoliccy; wzniesiono ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej, nale\u017c\u0105cy do parafii w Barcinie, w dekanacie Polan\u00f3w diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej. Dzi\u015b Korzybie le\u017cy w gminie K\u0119pice, w powiecie s\u0142upskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina K\u0119pice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (serwis cmentarze.slupsk.pl); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 104.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina K\u0119pice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kepice/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0568","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.299748,"lng":16.885338,"name_de":"Zollbr\u00fcck (Pom.)","name_pl":"Korzybie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Ko\u015bcieleczki (Irrgang), pow. malborski. Po 1945 r. przej\u0119ty przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 czynny.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=49310"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda Gemini (westpreussen.de / NID) \u2014 weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0337","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1015832,"lng":19.058275,"name_de":"Irrgang","name_pl":"Ko\u015bcieleczki","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Ko\u015bcierzynie (po niemiecku Berent) le\u017ca\u0142 przy dzisiejszej ulicy 8 Marca i przetrwa\u0142 do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej. Eitelfriedrich May, opieraj\u0105c si\u0119 na dawnej ksi\u0119dze ko\u015bcielnej Ko\u015bcierzyny, podaje, \u017ce nowy cmentarz ewangelicki w Szydlicach po\u015bwi\u0119cono 26 marca 1826 roku. Szydlice nie nale\u017ca\u0142y wtedy jeszcze do Ko\u015bcierzyny. Tego samego dnia odby\u0142 si\u0119 tam pierwszy pogrzeb. Ta sama ksi\u0119ga notuje, \u017ce podczas epidemii cholery w latach 1848\u20131849 zmar\u0142o w niewielkiej gminie ewangelickiej Ko\u015bcierzyny 40 os\u00f3b. Wpis z 10 czerwca 1806 roku m\u00f3wi o nieznanym czeladniku garncarskim, kt\u00f3rego znaleziono zabitego przy drodze z Ko\u015bcierzyny do Bytowa i pochowano na starym cmentarzu ewangelickim. Po wojnie teren przekszta\u0142cono w park, a z jego obszaru ekshumowano 236 \u017co\u0142nierzy Wehrmachtu. W 1890 roku statystyka Agathona Harnocha wymienia z nazwy cmentarze parafii ko\u015bcierskiej \u2014 w samej Ko\u015bcierzynie, w Dobrogoszczy, w Wielkim i Nowym Klinczu, w Pucu oraz w Ma\u0142ym Podlesiu.\n\nO po\u0142o\u017ceniu cmentarza m\u00f3wi relacja dw\u00f3ch mieszka\u0144c\u00f3w Ko\u015bcierzyny, zapisana na Pomorskim Forum Eksploracyjnym w marcu 2012 roku. Cmentarz by\u0142 spory i mie\u015bci\u0142 si\u0119 w czworoboku ulic Kasztanowej, 8 Marca, Piechowskiego i dzielnicy Szydlice. Sta\u0142a na nim kaplica, rozebrana zaraz po wojnie; pomniki i ogrodzenie znikn\u0119\u0142y oko\u0142o lat siedemdziesi\u0105tych, a teren zamieniono w park miejski, gdzie po latach ustawiono kamie\u0144 pami\u0105tkowy. Jeden z rozm\u00f3wc\u00f3w, ko\u015bcierzanin, bawi\u0142 si\u0119 tam jako dziecko i wspomina, \u017ce w tym samym czasie zniwelowano tak\u017ce cmentarz \u017cydowski przy ulicy Strzeleckiej. W pozosta\u0142ych przekazach r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119puj\u0105 ulica 8 Marca i park urz\u0105dzony na dawnej nekropolii. Sam kamie\u0144 opisuje \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2005 roku: to g\u0142az polny z p\u0142yt\u0105 granitow\u0105 i napisem \u201eW tym miejscu by\u0142 cmentarz ewangelicki. Pami\u0119tamy\u201d. Wed\u0142ug dr. Knyby, nauczyciela i historyka z Ko\u015bcierzyny, ustawi\u0142y go w\u0142adze miasta w 2001 roku, a co roku 1 listopada mieszka\u0144cy zapalaj\u0105 tu znicze. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono potwierdzenia, \u017ce dzisiejszy park osiedlowy imienia Jana Heermanna le\u017cy na terenie cmentarza, ani jego dok\u0142adnych granic.\n\nKo\u015bcierzyna by\u0142a siedzib\u0105 powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich. Od 1773 roku w mie\u015bcie osiedla\u0142y si\u0119 rodziny niemieckie i protestanckie. W 1781 roku wiejskie gminy okolicy ukonstytuowano w parafi\u0119 i ustanowiono pierwszego duchownego \u2014 Gottfrieda Litfa\u00dfa z Juch pod E\u0142kiem. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano od 1784 roku w domu modlitwy urz\u0105dzonym pod nowo wybudowanym ratuszem na rynku. W latach 1821\u20131823 stan\u0105\u0142 murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 pod patronatem gminy, niewielki, z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105 i trzema dzwonami; o\u0142tarz i ambona stanowi\u0142y w nim jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. B\u00e4r podaje, \u017ce od 1781 roku parafia prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w, a od 1863 ksi\u0119g\u0119 konfirmowanych, od 1885 za\u015b wykaz komunikant\u00f3w; duplikaty w s\u0105dzie obwodowym w Kartuzach obejmuj\u0105 lata 1823\u20131874. Wed\u0142ug dawnej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej, kt\u00f3r\u0105 omawia Eitelfriedrich May, cmentarz trzeba by\u0142o ju\u017c w 1872 roku powi\u0119kszy\u0107 o p\u00f3\u0142torej morgi. Wytyczono wtedy alejki i posadzono drzewa.\n\nMiasto by\u0142o siedzib\u0105 ewangelickiej parafii (Kirchspiel Berent) w diecezji tczewskiej, p\u00f3\u017aniej starogardzko-ko\u015bcierskiej. Oko\u0142o 1890 roku parafia liczy\u0142a blisko 2800 dusz, a w skali roku odnotowywa\u0142a 103 chrzty, pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioro konfirmowanych, 20 \u015blub\u00f3w, oko\u0142o 1300 komunikuj\u0105cych i 55 pogrzeb\u00f3w. Miasto liczy\u0142o w 1819 roku 1140 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1865 \u2014 4004, w tym 2268 katolik\u00f3w, 1305 ewangelik\u00f3w i 431 \u017byd\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 4207 mieszka\u0144c\u00f3w: 2445 katolik\u00f3w, 1341 ewangelik\u00f3w, 420 \u017byd\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego. W spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o ich 6474, z czego 2903 osoby poda\u0142y niemiecki jako mow\u0119 ojczyst\u0105 \u2014 w\u015br\u00f3d nich 1992 ewangelik\u00f3w, 736 katolik\u00f3w, 173 \u017byd\u00f3w i dwoje innych chrze\u015bcijan; po polsku m\u00f3wi\u0142o 3096 os\u00f3b (3094 katolik\u00f3w i dwoje ewangelik\u00f3w), po kaszubsku 286, a 189 os\u00f3b po niemiecku i w innym j\u0119zyku.\n\nNeogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony w latach 1892\u20131894, zast\u0105pi\u0142 murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 z lat 1821\u20131823, s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom do 1945 roku i jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em Zmartwychwstania Pa\u0144skiego przy ulicy \u015awi\u0119toja\u0144skiej. Rejestr zabytk\u00f3w obejmuje ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 przy ulicy \u015awi\u0119toja\u0144skiej 10 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142, cmentarz ko\u015bcielny i plebani\u0119 z 1887 roku \u2014 pod numerem A-1801 z 6 pa\u017adziernika 2008 roku. Cmentarz ko\u015bcielny przy ulicy \u015awi\u0119toja\u0144skiej to inne miejsce ni\u017c opisywany cmentarz przy ulicy 8 Marca. W mie\u015bcie by\u0142 te\u017c cmentarz katolicki: ksi\u0105dz Jakub Fankidejski opisuje obszerny cmentarz przy kaplicy \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca, p\u00f3\u017aniej \u015bwi\u0119tej Barbary, na przedmie\u015bciu Starogardzkim przy drodze ku Wielkiemu Klinczowi, z osobnymi grobami okolicznej szlachty urz\u0105dzonymi pod sam\u0105 kaplic\u0105; kaplica sp\u0142on\u0119\u0142a w po\u017carze miasta 2 maja 1869 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1985 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2603 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, poz. 181; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, Berlin 1887 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Berent; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IV, has\u0142o \u201eKo\u015bcierzyna\u201d; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; Pomorskie Forum Eksploracyjne, w\u0105tek \u201eCmentarz ewangelicki w Ko\u015bcierzynie\u201d, marzec 2012; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna; \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 7 (2005), s. 4, i nr 8 (2006), s. 6; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; Eitelfriedrich May, \u201eEin altes Kirchenbuch von Berent erz\u00e4hlt\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 6 (2004), s. 4\u20135.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"forum","tytul":"Pomorskie Forum Eksploracyjne","url":"https://www.forum.eksploracja.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 7 (2005), s. 4, i nr 8 (2006), s. 6","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Eitelfriedrich May, \u201eEin altes Kirchenbuch von Berent erz\u00e4hlt\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 6 (2004), s. 4\u20135","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"}]},"gps_precision":"centrum miasta \u2014 GPS obiektu nieustalony","id":"CM-0139","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.118653,"lng":17.965202,"name_de":"Evangelischer Friedhof Berent","name_pl":"Ko\u015bcierzyna \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 Lutherkirche \u2014 stoi w Ko\u015bcierzynie (po niemiecku Berent), do 1920 roku stolicy powiatu w pruskiej rejencji gda\u0144skiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest czynny. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano 6 pa\u017adziernika 2008 roku ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego przy ulicy \u015awi\u0119toja\u0144skiej 10 pod numerem A-1801: \u015bwi\u0105tyni\u0119 z lat 1892\u20131894, cmentarz przyko\u015bcielny i plebani\u0119 z 1887 roku.\n\nKo\u015bcierzyna pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach po raz pierwszy w 1284 roku pod nazw\u0105 Costrina, a jako miasto wymieniono j\u0105 dopiero w 1437 roku \u2014 tak podaje inwentarz zabytk\u00f3w J. Heisego z 1884 roku. Heise zalicza te\u017c Ko\u015bcierzyn\u0119 do najstarszych parafii powiatu i dodaje, \u017ce o za\u0142o\u017ceniu parafii i pierwszej budowie ko\u015bcio\u0142a nic nie wiadomo. W 1284 roku Costrina otwiera list\u0119 wsi ziemi Pirsna, a 1 maja 1291 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II wystawi\u0142 tu dokument. W czasach krzy\u017cackich dworowi zakonnemu w Ko\u015bcierzynie (Bernt) podlega\u0142a mi\u0119dzy innymi wie\u015b Gostomie. Proboszcz z Ko\u015bcierzyny zasiada\u0142 w 1398 roku w s\u0105dzie polubownym w St\u0119\u017cycy, a nast\u0119pny po\u015bwiadczony jest w 1413 roku. W 1450 roku przedstawiciele miasta z\u0142o\u017cyli ho\u0142d wielkiemu mistrzowi w Sobowidzu, a 23 lutego 1454 roku miasto samo odda\u0142o si\u0119 pod opiek\u0119 Gda\u0144ska. W 1634 roku z tutejszym probostwem po\u0142\u0105czono dekanat mirachowski.\n\nZanim powsta\u0142a parafia, ewangelikom z okolicy s\u0142u\u017cy\u0142y dwa wiejskie domy modlitwy, a katolicki kler patrzy\u0142 na nie nieufnie. Wizytacja archidiakona Szembeka z 1702 roku odnotowuje, \u017ce w katolickiej parafii ko\u015bcierskiej s\u0105 dwa \u201eheretyckie\u201d domy modlitwy: w Barkoczynie i w Szymbarku. W dekretach polecono proboszczowi nie dopuszcza\u0107 do zgromadze\u0144 innowierc\u00f3w, zak\u0142adania szk\u00f3\u0142 ani poch\u00f3wk\u00f3w bez swojej wiedzy i bez zado\u015b\u0107uczynienia nale\u017cnego jemu i ko\u015bcio\u0142owi. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla Ko\u015bcierzyny Steltera (1729). Wizytacja generalna archidiakona Z\u0142ockiego, przeprowadzona w Ko\u015bcierzynie 18 marca 1766 roku, naliczy\u0142a w parafii trzystu luteran\u00f3w, wci\u0105\u017c z tymi samymi dwoma domami modlitwy.\n\n18 wrze\u015bnia 1772 roku komisja pruska zawiesi\u0142a or\u0142y na ratuszu, ko\u015bciele i odwachu; miasto nie mia\u0142o bram, domy kryte by\u0142y gontem, a mieszka\u0144c\u00f3w opisano jako ubogich (proboszczem by\u0142 Zelewski, burmistrzem Piechowski). Tu\u017c przy mie\u015bcie mieszkali wtedy ewangelicy: m\u0142ynarz m\u0142yna zamkowego Gottlieb Ziegert, Niemiec, z przywilejem Czartoryskiego z 1747 roku, karczmarz karczmy zamkowej B. Tribulski, kt\u00f3ry kupi\u0142 j\u0105 1 stycznia 1768 roku, oraz mieszka\u0144cy miejskiej wsi Berent'sche H\u00fctte, Niemcy i luteranie, kt\u00f3rzy wozili ko\u015bcierskie piwo do Gda\u0144ska.\n\nPrzed obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 sta\u0142 tu inny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, a jeszcze wcze\u015bniej dom modlitwy. Eitelfriedrich May pisa\u0142 w 1927 roku, \u017ce miasto odda\u0142o gminie ewangelickiej grunt pod ko\u015bci\u00f3\u0142 na rynku. Sta\u0142 tam wcze\u015bniej stary drewniany ratusz, w kt\u00f3rym mie\u015bci\u0142 si\u0119 te\u017c ewangelicki dom modlitwy. Ratusz ten rozebrano. Ewangelicka wsp\u00f3lnota Ko\u015bcierzyny powsta\u0142a p\u00f3\u017ano: niemieckie i protestanckie rodziny osiedla\u0142y si\u0119 tu od 1773 roku, a w 1781 roku liczne gminy wiejskie ukonstytuowano wraz z nimi w parafi\u0119. Hermann Schuch podaje, \u017ce w 1772 roku ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Ko\u015bcierzynie jeszcze nie by\u0142o, a duchownego ustanowiono w 1780 roku. W 1784 roku urz\u0105dzono dom modlitwy pod nowo wzniesionym ratuszem na rynku i ustanowiono duchownego. Agathon Harnoch, od kt\u00f3rego pochodzi rok 1784, podaje zarazem, \u017ce pierwszym pastorem by\u0142 od 1781 roku Gottfried Litfa\u00df z Juchy ko\u0142o E\u0142ku. Eitelfriedrich May, opieraj\u0105c si\u0119 na starej ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, pisze, \u017ce dom modlitwy w ratuszu uroczy\u015bcie po\u015bwi\u0119cono 30 listopada 1783 roku. Ksi\u0119gi metrykalne parafii zaczynaj\u0105 si\u0119 w tym samym 1781 roku. Gottfried Erdmann Litfass sam zapisa\u0142 w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, \u017ce w maju 1781 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 ze Starogardu Gda\u0144skiego do Ko\u015bcierzyny, a 27 maja 1781 roku, w niedziel\u0119 Exaudi, rozpocz\u0105\u0142 tu wszystkie czynno\u015bci duszpasterskie. Wcze\u015bniej by\u0142 rektorem szko\u0142y miejskiej w Starogardzie Gda\u0144skim, gdzie w 1772 roku, \u201egleich nach der Occupation\u201d, wybrano go na duchownego tamtejszej gminy lutera\u0144skiej; urz\u0105d ten z\u0142o\u017cy\u0142 dobrowolnie 11 lutego 1781 roku, w niedziel\u0119 Septuagesimae. 14 maja 1785 roku wci\u0105gni\u0119to na g\u00f3r\u0119 dzwony. Wi\u0119kszy mia\u0142 napis \u201eSanctus est Dominus Deus Zebaoth. Gedani 1782 Erich Lindemann\u201d, mniejszy napis \u201eSoli Deo Gloria. Me fecit Erich Lindemann Gedani Anno 1782\u201d; na obu by\u0142 krucyfiks.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eBerent\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1781\u20131944. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 pod patronatem gminy postawiono w latach 1821\u20131823: ma\u0142y, z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105 i trzema dzwonami, z o\u0142tarzem i ambon\u0105 tworz\u0105cymi jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Wed\u0142ug zapisu pastora Zahlfelda w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, kt\u00f3ry przytacza Eitelfriedrich May, kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm III podarowa\u0142 w 1824 roku nowo zbudowanemu ko\u015bcio\u0142owi trzy \u017celiwne dzwony. Wpis w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej o darze trzech dzwon\u00f3w od kr\u00f3la, podpisany przez pastora Fuchsa 22 lutego 1829 roku, ma pod podpisem dopisany przypis, kt\u00f3ry odsy\u0142a do rozkazu gabinetowego z 12 lipca 1824 roku. Zestawienie rob\u00f3t przy ko\u015bcio\u0142ach z lat 1818\u20131827, zachowane w aktach landratury ko\u015bcierskiej (Geheimes Staatsarchiv Preu\u00dfischer Kulturbesitz, XIV. HA, Rep. 184, nr 155), wymienia pod rokiem 1818/19 now\u0105 budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Ko\u015bcierzynie: ca\u0142y koszt budowy wynosi\u0142 2680 talar\u00f3w, z czego 500 talar\u00f3w pochodzi\u0142o z funduszy pa\u0144stwowych, a 2180 talar\u00f3w da\u0142a gmina; uwaga przy tej pozycji podaje, \u017ce zapomog\u0119 500 talar\u00f3w przyzna\u0142o ministerstwo. Osobne zestawienie rob\u00f3t przy budynkach parafialnych z tej samej teczki notuje pod 1825 rokiem napraw\u0119 ko\u015bcio\u0142a i plebanii w Ko\u015bcierzynie, \u0142\u0105cznie za 86 talar\u00f3w 22 srebrne grosze i 2 fenigi, z czego gmina pokry\u0142a 57 talar\u00f3w 24 srebrne grosze i 10 fenig\u00f3w.\n\nTa sama ksi\u0119ga zawiera spis pastor\u00f3w parafii. Wed\u0142ug wpisu Friedrich Wilhelm Wagner musia\u0142 w 1810 roku na polecenie rejencji w Kwidzynie z\u0142o\u017cy\u0107 urz\u0105d z powodu choroby i zamieni\u0107 go na posad\u0119 nauczyciela; wkr\u00f3tce potem zmar\u0142. Michaela B\u00f6hma wpis nazywa dawnym rektorem w Schwetz, rektorem ordynowanym (\u201eRector ordinatus\u201d). Johann Carl Brettschneider obj\u0105\u0142 urz\u0105d dopiero 26 lipca 1816 roku, a w 1818 roku wybrano go na pierwszego duchownego w Starogardzie Gda\u0144skim. Simon Lebrecht Brambach, wcze\u015bniej rektor szko\u0142y mieszcza\u0144skiej w Starogardzie Gda\u0144skim, po otrzymaniu powo\u0142ania do parafii w gda\u0144skim powiecie ziemskim wyg\u0142osi\u0142 kazanie po\u017cegnalne w drugi dzie\u0144 \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia 1820 roku. Johanna Davida Zahlfeldta powo\u0142ano w 1821 roku, a 24 lutego 1822 roku, w niedziel\u0119 Invocavit, superintendent Ehwalt wprowadzi\u0142 go w urz\u0105d. Wilhelm Gottfried Grzybowski, powo\u0142any 8 czerwca 1838 roku, by\u0142 w latach kandydackich nauczycielem domowym w rodzinie hrabiego zu Dohna-Finckenstein; 8 pa\u017adziernika 1862 roku magistrat Elbl\u0105ga wybra\u0142 go na pastora w Reichenbach.\n\n1 listopada 1863 roku urz\u0105d obj\u0105\u0142 pastor urodzony 26 pa\u017adziernika 1833 roku w ksi\u0119stwie Waldeck, kt\u00f3ry studiowa\u0142 w Getyndze, Jenie i Halle; w grudniu 1867 roku powo\u0142ano go do Landsberg. W czasie wakatu parafi\u0105 zarz\u0105dza\u0142 wikariusz prowincjonalny Gustav Heinrich Bergau, urodzony 5 grudnia 1836 roku w Klein Sch\u00f6nau ko\u0142o Friedland w Prusach Wschodnich, ordynowany 21 grudnia 1866 roku w ko\u015bciele zamkowym w Kr\u00f3lewcu. Johannesa Schapera wprowadzono w urz\u0105d 12 lipca 1868 roku. Eduard Wilhelm Johannes Lehmann, wcze\u015bniej pomocnik pastora w Waltersdorf ko\u0142o Heiligenbeil i w Kahlau-Hagenau w diecezji Mohrungen, zosta\u0142 wybrany na pastora w Ko\u015bcierzynie 17 marca 1875 roku, a 15 wrze\u015bnia 1890 roku powo\u0142ano go do M\u00fchlhausen w Prusach Wschodnich. Paula Hardera, wys\u0142anego tu jako zarz\u0105dca parafii, wprowadzono w urz\u0105d 8 listopada 1891 roku.\n\nEwangelicy stanowili w mie\u015bcie liczn\u0105 mniejszo\u015b\u0107. Ludno\u015b\u0107 Ko\u015bcierzyny w 1819 roku wynosi\u0142a zaledwie 1140 os\u00f3b; w 1865 roku na 4004 mieszka\u0144c\u00f3w ewangelik\u00f3w by\u0142o 1305 \u2014 oko\u0142o jednej trzeciej \u2014 obok 2268 katolik\u00f3w i 431 \u017byd\u00f3w. Eitelfriedrich May pisze, \u017ce ju\u017c w 1854 roku rada ko\u015bcielna zajmowa\u0142a si\u0119 budow\u0105 nowego ko\u015bcio\u0142a. Dawny by\u0142 za ma\u0142y, a ruch na rynku przeszkadza\u0142 w nabo\u017ce\u0144stwach. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w mie\u015bcie 4207 mieszka\u0144c\u00f3w: 1341 ewangelik\u00f3w, 2445 katolik\u00f3w, jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego i 420 \u017byd\u00f3w. W 1884 roku powiat ko\u015bcierski liczy\u0142 46 324 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 18 738 ewangelik\u00f3w, a w pi\u0119tnastu miejscowo\u015bciach sta\u0142o dziewi\u0119tna\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic u\u017cywanych do nabo\u017ce\u0144stw: czterna\u015bcie katolickich i pi\u0119\u0107 ewangelickich. \u017badnego z tych pi\u0119ciu Heise nie opisa\u0142 ani nie wymieni\u0142 z nazwy. Miasto mia\u0142o wtedy za sob\u0105 kilka pokole\u0144 szko\u0142y protestanckiej: S\u0142ownik geograficzny wymienia obok czteroklasowej szko\u0142y katolickiej pi\u0119cioklasow\u0105 protestanck\u0105.\n\nW lutym 1884 roku \u201eAmtliche Mitteilungen\u201d (nr 1, s. 8) odnotowa\u0142y dar dla tutejszego ko\u015bcio\u0142a: pani Schnee, \u017cona w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br rycerskich w Wielkim Podlesiu (Gr. Podles), ofiarowa\u0142a mu z okazji obchod\u00f3w ku czci Lutra popiersie Lutra autorstwa Schadowa.\n\nStatystyka Harnocha, wydana w 1890 roku \u2014 dwa lata przed rozpocz\u0119ciem nowej budowy \u2014 podaje dla parafii Berent w diecezji Pr. Stargard\u2013Berent 2800 dusz i nabo\u017ce\u0144stwa niemieckie; rocznie odnotowano tam 103 chrzty, 50 konfirmowanych, 20 \u015blub\u00f3w, 1300 komunikant\u00f3w i 55 pogrzeb\u00f3w. Cmentarze ewangelickie mia\u0142a wtedy parafia w samej Ko\u015bcierzynie oraz w Dobrogoszczu, Wielkim i Nowym Klinczu, Pucu i Ma\u0142ym Podlesiu. Mieszkanie pastora Harnoch opisa\u0142 w 1890 roku jako wilgotne i zimne. Zasi\u0119g parafii z czasem si\u0119 zmienia\u0142. Harnoch w 1890 roku zalicza do niej, obok samego miasta, mi\u0119dzy innymi Dobrogoszcz, Wielki, Ma\u0142y i Nowy Klincz oraz Wielkie, Ma\u0142e i Nowe Podlesie.\n\nPiotr Birecki pisze (s. 164\u2013165), \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 Lutra mia\u0142 by\u0107 pomnikiem protestantyzmu na czterechsetlecie urodzin Reformatora i dor\u00f3wna\u0107 miejscowym ko\u015bcio\u0142om katolickim oraz okaza\u0142emu katolickiemu seminarium nauczycielskiemu. W 1885 roku gmina liczy\u0142a 2692 ewangelik\u00f3w, w 1890 roku \u2014 2546. Planowano 1524 miejsca siedz\u0105ce; kosztorys z 1889 roku opiewa\u0142 na 137 500 marek, a 50 000 marek da\u0142a kolekta Lutra. Projekt przygotowa\u0142 inspektor Mau, a by\u0142 to zarazem najwcze\u015bniejszy projekt Oskara Hossfelda zrealizowany przez Hennickego na p\u00f3\u0142nocy Prus Zachodnich. Neogotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z nieotynkowanej czerwonej ceg\u0142y wzniesiono w latach 1892\u20131894 wed\u0142ug projektu Juliusa von Hennickego i konsekrowano 18 kwietnia 1894 roku.\n\nOskar Hossfeld, omawiaj\u0105c w 1905 roku nowe ko\u015bcio\u0142y pruskiej administracji budowlanej, pokazuje j\u0105 jako przyk\u0142ad symetrycznego uk\u0142adu dwunawowego, nawi\u0105zuj\u0105cego do sal zakonu krzy\u017cackiego w Prusach Zachodnich. Sklepienia krzy\u017cowe wspieraj\u0105 trzy kolumny o trzonach ze szwedzkiego granitu, a wn\u0119trze mie\u015bci\u0142o 740 miejsc dla doros\u0142ych w nawach i 214 dla dzieci na drewnianej emporze organowej. Fundamenty i cok\u00f3\u0142 wzniesiono z rozsadzanych g\u0142az\u00f3w, \u015bciany z ceg\u0142y. Budowa kosztowa\u0142a 129 823 marki, a bezpo\u015bredni nadz\u00f3r sprawowa\u0142 \u00f3wczesny mistrz budowlany rejencji Hennicke, podleg\u0142y powiatowemu inspektorowi budowlanemu Schreiberowi. Wysoko\u015b\u0107 wie\u017cy Hossfeld okre\u015bla na blisko pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w. Zachowa\u0142y si\u0119 trzy dzwony odlane w Bochum w 1893 roku oraz zegar wie\u017cowy.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2637 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1891 roku Paul Harder. W spisie z 1910 roku przy parafii ko\u015bcierskiej stoi ju\u017c tylko kilkana\u015bcie okolicznych miejscowo\u015bci \u2014 Lorenc figuruje dwukrotnie, jako gmina wiejska i obszar dworski \u2014 a w\u015br\u00f3d nich Dobrogoszcz, Nowy i Ma\u0142y Klincz oraz Grzybowski M\u0142yn, w\u00f3wczas Ludwigsthal. Wielki Klincz i wszystkie trzy Podlesia podlega\u0142y ju\u017c s\u0105siedniej parafii w Wielkim Podlesiu (Poldersee). Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 6474 mieszka\u0144c\u00f3w; niemiecki by\u0142 j\u0119zykiem ojczystym 2903 z nich, a w\u015br\u00f3d tych os\u00f3b spisano 1992 ewangelik\u00f3w, 736 katolik\u00f3w i 173 osoby wyznania moj\u017ceszowego. Po polsku m\u00f3wi\u0142o 3096 os\u00f3b.\n\nW okresie mi\u0119dzywojennym pastor Paul Harder z Ko\u015bcierzyny by\u0142 m\u0119\u017cem zaufania organizacji politycznej mniejszo\u015bci niemieckiej Deutsche Vereinigung \u2014 tak podaje El\u017cbieta Alabrudzi\u0144ska. Eitelfriedrich May pisze, \u017ce po przej\u015bciu miasta do Polski w 1920 roku liczba dusz w parafii spad\u0142a w kr\u00f3tkim czasie z 2600 do 460.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Najpierw by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 szkolny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Nepomucena, od 1947 roku pod opiek\u0105 zmartwychwsta\u0144c\u00f3w; w 1976 roku erygowano przy nim parafi\u0119 Zmartwychwstania Pa\u0144skiego. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce 12 kwietnia 1953 roku po\u015bwi\u0119cono nowy o\u0142tarz gotycki z Tajemnic\u0105 Zmartwychwstania i wtedy zmieniono tytu\u0142 ko\u015bcio\u0142a na Zmartwychwstania Pa\u0144skiego, a 1 kwietnia 1976 roku erygowano parafi\u0119 Zmartwychwstania Pa\u0144skiego, kt\u00f3rej pierwszym proboszczem zosta\u0142 ksi\u0105dz Mieczys\u0142aw Czubaj ze Zgromadzenia Zmartwychwsta\u0144c\u00f3w. Tam r\u00f3wnie\u017c czytamy, \u017ce zmartwychwsta\u0144cy przybyli do Ko\u015bcierzyny 4 lipca 1947 roku, a pierwszym rektorem by\u0142 ksi\u0105dz Jan Miler.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku, kt\u00f3ry podaje Schnaase, wymienia dla Ko\u015bcierzyny Steltera (1729); wed\u0142ug Harnocha parafi\u0119 ukonstytuowano w 1781 roku i od tego roku pierwszym pastorem by\u0142 Gottfried Litfa\u00df. Piotr Birecki przypisuje projekt inspektorowi Mau i Oskarowi Hossfeldowi, a Hennickemu tylko jego wykonanie, podczas gdy inne opracowania podaj\u0105 jako projektanta Juliusa von Hennickego. Wpis w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej podaje jako dat\u0119 urodzenia Grzybowskiego 14 stycznia 1806 roku, ksi\u0119ga pastor\u00f3w rok 1805.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1985 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2603 dusze.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Gottfried Erdmann Litfass (1781), Michael B\u00f6hm (1810), Johann Carl Brettschneider (1816), Carl Christian Fuchs (1829), Wilhelm Gottfried Grzybowski (1838\u20131863), Johannes Gottfried Julius Schaper (1868), Eduard Wilhelm Johann Lehmann (1875), Friedrich Richard Arnold Glahn (1931\u20131941), Paul Julius Michael Hensel (1941). Bez podanego roku: G\u00fcnther Louis Hans Harder.\n\nW listopadzie 1895 roku berli\u0144ska \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce w Niedziel\u0119 Umar\u0142ych (Totensonntag) pochowano emerytowanego pastora Wilhelma Grzybowskiego, najstarszego mieszka\u0144ca Zehlendorfu. Gazeta wspomina\u0142a jego s\u0142u\u017cb\u0119 w Reichenbach w Prusach Wschodnich i w Ko\u015bcierzynie, gdzie cieszy\u0142 si\u0119 powszechnym szacunkiem. Mia\u0142 uzdolnienia artystyczne: pisa\u0142 wiersze i rze\u017abi\u0142 w drewnie, a za wyrze\u017abion\u0105 g\u0142ow\u0119 Chrystusa otrzyma\u0142 w 1877 roku dyplom honorowy wystawy paryskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456 (odczyt ze skanu); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Berent, s. 38, pozycja 1; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), powiat Berent, s. 2, pozycja 1 (odczyt ze skanu); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IV, has\u0142o \u201eKo\u015bcierzyna\u201d; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908, pozycja 181; H. Neumeyer, dzieje ewangelickiej parafii w Ko\u015bcierzynie (opracowanie U. Kerntopfa); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 327\u2013328, 396; E. Alabrudzi\u0144ska, \u201eProtestantyzm w Polsce w latach 1918\u20131939\u201d, Toru\u0144 2004, s. 298; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Carthaus, Berent und Neustadt\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 1), Danzig 1884, s. 37; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026 roku; O. Hossfeld, \u201eStadt- und Landkirchen\u201d, Berlin 1905, s. 25, 88; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 164\u2013165, 168, 188, 274; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 48; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 38, 48, 50, 105; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 106\u2013108; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 53, 112, 115\u2013116; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 185; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 163, 231; t. 2, s. 537, 598, 674; t. 3, s. 715, 776; t. 4, s. 1062, 1099; t. 6, s. 1566; Eitelfriedrich May, \u201eEin altes Kirchenbuch von Berent erz\u00e4hlt\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 6 (2004), s. 3\u20134; Eitelfriedrich May, \u201eIn memoriam Pfarrer Paul Harder aus Berent\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 13 (2010), s. 12; Eitelfriedrich May, \u201ePers\u00f6nlichkeiten der Stadt Berent\u201d (przedruk z \u201ePommereller Landbote\u201d 1927), \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 20 (2016), s. 5; \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 26 listopada 1895 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 1, s. 8 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Ko\u015bcierzynie (Berent) ze spisem pastor\u00f3w z lat 1781\u20131891 (\u201eSonstige Verzeichnisse\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5001 (Archion 13361); Geheimes Staatsarchiv Preu\u00dfischer Kulturbesitz, XIV. HA, Rep. 184 (Landratsamt und Kreisausschuss des Kreises Berent), nr 155: \u201e\u00dcbersicht \u00fcber Bauma\u00dfnahmen an Kirchen, Pfarrgeb\u00e4uden und Schulen im Zeitraum vom 1. Januar 1818 bis Ende Dezember 1827. Bewilligung von Mitteln aus k\u00f6niglichen Fonds\u201d, skany 3\u20134.*","built_year":1892,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://gov.genealogy.net/item/show/SCHERGJO94LF"},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Berent","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/berent.htm"},{"typ":"kwerenda webowa (parafie miejskie)","tytul":"Wikipedia \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zmartwychwstania Pa\u0144skiego w Ko\u015bcierzynie","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Zmartwychwstania_Pa%C5%84skiego_w_Ko%C5%9Bcierzynie"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zmartwychwstania Pa\u0144skiego w Ko\u015bcierzynie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Zmartwychwstania_Pa%C5%84skiego_w_Ko%C5%9Bcierzynie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"E. Alabrudzi\u0144ska, \u201eProtestantyzm w Polsce w latach 1918\u20131939\u201d, Toru\u0144 2004","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Carthaus, Berent und Neustadt\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 1), Danzig 1884","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"O. Hossfeld, \u201eStadt- und Landkirchen\u201d, Berlin 1905","url":"https://polona.pl/item-view/ed941be1-d007-4fea-ab19-b4dbb129af31"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 38, 48, 50, 105","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 106\u2013108","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 53, 112, 115\u2013116","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 185","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 163, 231; t. 2, s. 537, 598, 674; t. 3, s. 715, 776; t. 4, s. 1062, 1099; t. 6, s. 1566","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Eitelfriedrich May, \u201eEin altes Kirchenbuch von Berent erz\u00e4hlt\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 6 (2004), s. 3\u20134","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Eitelfriedrich May, \u201eIn memoriam Pfarrer Paul Harder aus Berent\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 13 (2010), s. 12","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Eitelfriedrich May, \u201ePers\u00f6nlichkeiten der Stadt Berent\u201d (przedruk z \u201ePommereller Landbote\u201d 1927), \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 20 (2016), s. 5","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 26 listopada 1895 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7H7U6QAQRXEF5TLW5GY2QX5JGAJ732P5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Ko\u015bcierzynie (Berent) ze spisem pastor\u00f3w z lat 1781\u20131891 (\u201eSonstige Verzeichnisse\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5001 (Archion 13361)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 1, s. 8 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4646/Amtliche_Mitteilungen_1884_1.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Geheimes Staatsarchiv Preu\u00dfischer Kulturbesitz, XIV. HA, Rep. 184 (Landratsamt und Kreisausschuss des Kreises Berent), nr 155: \u201e\u00dcbersicht \u00fcber Bauma\u00dfnahmen an Kirchen, Pfarrgeb\u00e4uden und Schulen im Zeitraum vom 1. Januar 1818 bis Ende Dezember 1827. Bewilligung von Mitteln aus k\u00f6niglichen Fonds\u201d, skany 3\u20134","url":"https://archivdatenbank.gsta.spk-berlin.de/midosasearch-gsta/MidosaSEARCH/xiv_ha_rep_184/index.htm?kid=GStA_xiv_ha_rep_184_4&uid=GStA_xiv_ha_rep_184_XIV_HA_Rep_184_Nr_155"}]},"gps_precision":"Wikipedia (pinezka)","id":"KOS-0076","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.124167,"lng":17.976111,"name_de":"Berent","name_pl":"Ko\u015bcierzyna \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Berent)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Borowy M\u0142yn \u2014 po niemiecku Heidem\u00fchl \u2014 to kaszubska wie\u015b na Gochach, w kt\u00f3rej do 1967 roku sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. \u015awi\u0105tyni\u0119 wzniesiono na wzg\u00f3rzu za rzek\u0105 Gwiazd\u0105, w kierunku Pr\u0105dzy, przy dzisiejszej ulicy Jana Paw\u0142a II. Dzi\u015b wie\u015b liczy oko\u0142o 883 mieszka\u0144c\u00f3w (2024) i jest katolicka. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego w rejencji kwidzy\u0144skiej, a po wytyczeniu granicy wersalskiej pozosta\u0142a po stronie polskiej i wesz\u0142a do powiatu chojnickiego.\n\nDziejom tego ko\u015bcio\u0142a po\u015bwi\u0119ci\u0142 obszern\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki \u201eEwangelicy na Gochach\u201d Benedykt Reszka, sam st\u0105d pochodz\u0105cy. Opar\u0142 j\u0105 na zbiorach Centralnego Archiwum Ewangelickiego w Berlinie i biblioteki Akademii Ba\u0142tyckiej w Lubece, a tak\u017ce na rozmowach z ostatnimi \u017cyj\u0105cymi parafianami. Histori\u0119 \u015bwi\u0105tyni ujmuje w ramy lat 1889\u20131967.\n\nParafia ewangelicka na Gochach nie by\u0142a pierwsza w okolicy. Najstarsza na ziemi cz\u0142uchowskiej istnia\u0142a od 1554 roku w Debrznie, a w granicznym Bia\u0142ym Borze mieszka\u0144cy przeszli na luteranizm ju\u017c w 1560 roku i przej\u0119li tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u2014 zwr\u00f3cony potem katolikom z nakazu Zygmunta III Wazy.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Heidem\u00fchl* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 83 domy mieszkalne i 750 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 172 ewangelik\u00f3w, 572 katolik\u00f3w i sze\u015b\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Schwessin*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nHarnoch podaje dok\u0142adn\u0105 dat\u0119 ustanowienia parafii w Borowym M\u0142ynie: 27 lutego 1885 roku. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Borowym M\u0142ynie erygowano w 1885 roku \u2014 Reszka podaje t\u0119 dat\u0119 dwukrotnie: w zestawieniu parafii protestanckich Prus Zachodnich i przy Przechlewie, kt\u00f3rego wsp\u00f3lnota usamodzielni\u0142a si\u0119 w 1893 roku, \u201eosiem lat p\u00f3\u017aniej ni\u017c w Borowym M\u0142ynie\u201d. Dzia\u0142k\u0119 o powierzchni 0,4 hektara podarowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel ziemski Carl Str\u00f6mer \u2014 z rodziny osiad\u0142ej tu w 1820 roku, najbardziej znanej we wsi. Pieni\u0105dze zbierano latami: prawie po\u0142owa pochodzi\u0142a ze sk\u0142adek w ko\u015bcio\u0142ach i od os\u00f3b prywatnych w Prusach Zachodnich i poza nimi. W listopadzie 1884 roku gazeta kr\u00f3lewiecka relacjonowa\u0142a obrady synodu: komisja finansowa zaproponowa\u0142a, by z wolnych pieni\u0119dzy z kolekt przeznaczy\u0107 na wniosek konsystorza 1800 marek na plebani\u0119 w Borowym M\u0142ynie, a gmin\u0119 wymieniono te\u017c w\u015br\u00f3d tych, mi\u0119dzy kt\u00f3re w ratach miano rozdzieli\u0107 6400 marek na budow\u0119 plebanii. Do ko\u0144ca 1886 roku wp\u0142yn\u0119\u0142o 3123,72 marki; dalsze wp\u0142aty w 1887 roku przekaza\u0142y towarzystwa dobroczynne, instytucje i osoby prywatne, a Reszka podaje dla tego roku \u0142\u0105cznie 9307,55 marki. Budow\u0119 rozpocz\u0119to wiosn\u0105 1889 roku, maj\u0105c w kasie 10 767,55 marki. Wed\u0142ug stanu z 3 listopada 1890 roku na konto budowy wp\u0142acono 3095,27 marki, mi\u0119dzy innymi od okr\u0119g\u00f3w i oddzia\u0142\u00f3w Towarzystwa Gustawa Adolfa. Zachowa\u0142 si\u0119 rachunek z podzia\u0142em na dzia\u0142y: prace ziemne 55,60 marki, prace murarskie 2807,63, materia\u0142y murarskie 8602,53, prace ciesielskie 870,27. Minister wyzna\u0144 religijnych i szkolnictwa przyj\u0105\u0142 budow\u0119 5 grudnia 1890 roku, a rada ko\u015bcielna uzna\u0142a j\u0105 za uko\u0144czon\u0105 i zgodn\u0105 z dokumentacj\u0105 na posiedzeniu 22 lutego 1891 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 10 listopada 1892 roku, w dniu urodzin Marcina Lutra: wed\u0142ug berli\u0144skiej gazety \u201eDer Reichsbote\u201d po\u015bwi\u0119cenia dokona\u0142 radca konsystorski Koch, a w uroczysto\u015bci uczestniczy\u0142o czternastu duchownych; gazeta nazywa gmin\u0119 w Borowym M\u0142ynie fili\u0105 gminy w Pietrzykowie (Gr. Peterkau).\n\nRad\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w 1891 roku tworzyli pastor Herner jako przewodnicz\u0105cy oraz czterej wybrani: Karl Str\u00f6mer, syn Carla, w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku; Tandetzki; Wilhelm Manzke (po polsku Ma\u0144ski), m\u0142ynarz na Pr\u0105dzonie; i Gaedke.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Borowym M\u0142ynie by\u0142 neogotycki, z czerwonej ceg\u0142y, na fundamentach z \u0142upanego granitu, kryty naturalnym \u0142upkiem. Mierzy\u0142 dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 i p\u00f3\u0142 metra d\u0142ugo\u015bci, dziesi\u0119\u0107 czterdzie\u015bci szeroko\u015bci i trzyna\u015bcie i p\u00f3\u0142 wysoko\u015bci w nawie; wie\u017ca na kwadratowej podstawie pi\u0119\u0107 na pi\u0119\u0107 metr\u00f3w wznosi\u0142a si\u0119 na dwadzie\u015bcia dziewi\u0119\u0107 dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t, a z kul\u0105 i metalowym krzy\u017cem \u2014 na trzydzie\u015bci cztery metry. W bocznych \u015bcianach by\u0142o osiem okien witra\u017cowych, po cztery z ka\u017cdej strony. Jedna rzecz odr\u00f3\u017cnia\u0142a go od innych \u015bwi\u0105ty\u0144 ewangelickich: na szczycie wie\u017cy sta\u0142 krzy\u017c, nie kur. Na wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a katolickiego, wzniesionego \u0107wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, umieszczono koguta \u2014 jak zauwa\u017ca Reszka, widocznie dla odr\u00f3\u017cnienia. Na \u0142uku nad prezbiterium widnia\u0142 napis: \u201eAus Gnaden seid ihr selig geworden durch den Glauben, und dasselbige nicht aus euch: Gottes Gabe ist es\u201d \u2014 \u0142ask\u0105 bowiem jeste\u015bcie zbawieni przez wiar\u0119, i to nie z was, Bo\u017cy to dar. S\u0105 to s\u0142owa Listu do Efezjan, rozdzia\u0142 2, wiersz 8, w przek\u0142adzie Lutra. W czerwcu 1889 roku duchowny (Prediger) Ritter opowiada\u0142 na uroczysto\u015bci w lesie (Waldfeier), opisanej przez berli\u0144sk\u0105 \u201eNational-Zeitung\u201d, na kt\u00f3rej m\u00f3wiono o ewangelickiej diasporze, \u017ce dzwony podarowa\u0142 gminie cesarz Wilhelm I kr\u00f3tko przed swoj\u0105 \u015bmierci\u0105, \u017ce po raz pierwszy zabi\u0142y one na wie\u015b\u0107 o jego \u015bmierci i \u017ce mieszka\u0144cy Borowego M\u0142yna dzwonili przez czterna\u015bcie dni po trzy godziny dziennie \u2014 rano, w po\u0142udnie i wieczorem \u2014 a w dniu pogrzebu od si\u00f3dmej rano do sz\u00f3stej wieczorem, zmieniaj\u0105c si\u0119, m\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety. Nazwa\u0142 je \u201eKaiserglocken von Heidem\u00fchl\u201d \u2014 cesarskimi dzwonami z Borowego M\u0142yna. Gazeta nie wyja\u015bnia, gdzie dzwony wisia\u0142y, zanim wiosn\u0105 1889 roku rozpocz\u0119to budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a.\n\nWie\u015b by\u0142a i pozosta\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci katolicka i kaszubska. Sprawozdanie z obrad pruskiej Drugiej Izby ze stycznia 1850 roku odnotowuje petycj\u0119 pastora Sperlinga z S\u0105polna (Sampohl), kt\u00f3ry prosi\u0142 o za\u0142o\u017cenie w Borowym M\u0142ynie szko\u0142y ewangelickiej: w tak zwanej okolicy kaszubskiej powiatu cz\u0142uchowskiego brakowa\u0142o zupe\u0142nie szko\u0142y dla mieszka\u0144c\u00f3w mowy niemieckiej, a dzieci przychodz\u0105ce na nauk\u0119 konfirmacyjn\u0105 ledwie umia\u0142y sylabizowa\u0107. Borowy M\u0142yn, jako \u015brodek tej okolicy, pastor uzna\u0142 za miejsce najodpowiedniejsze. Komisja wnios\u0142a o przej\u015bcie nad petycj\u0105 do porz\u0105dku dziennego, poniewa\u017c nie wynika\u0142o z niej, by pastor zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 wcze\u015bniej do w\u0142a\u015bciwych w\u0142adz. Parafia w Borowym M\u0142ynie obejmowa\u0142a dwana\u015bcie miejscowo\u015bci i liczy\u0142a 708 ewangelik\u00f3w, przy czym w samej wsi wraz z Upi\u0142k\u0105 i Wierzchocin\u0105 by\u0142o ich 205 wobec 1100 katolik\u00f3w. Do parafii nale\u017ca\u0142a te\u017c s\u0105siednia \u017bo\u0142na. Gdy w s\u0105siedniej \u017bo\u0142nie \u2014 dawnym \u017belaznym Mo\u015bcie \u2014 dzia\u0142a\u0142a w latach 1859\u20131884 huta szk\u0142a, miejscowych Kaszub\u00f3w wypar\u0142a nap\u0142ywowa ludno\u015b\u0107 ewangelicka; w 1892 roku \u017cy\u0142o tam jeszcze 66 katolickich Kaszub\u00f3w, czyli 31 procent mieszka\u0144c\u00f3w, a reszta nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Borowym M\u0142ynie. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce tutejsza gmina ko\u015bcielna w okr\u0119gu parafialnym Pietrzykowa liczy\u0142a wtedy 341 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor Karl Gerner z Pietrzykowa (Gr. Peterkau), urz\u0119duj\u0105cy od 1889 roku. W sierpniu 1899 roku og\u0142oszono wakat na wsp\u00f3lnym stanowisku pastora w Pietrzykowie i Borowym M\u0142ynie, w diecezji cz\u0142uchowskiej, z pensj\u0105 podstawow\u0105 1800 marek i bezp\u0142atnym mieszkaniem; obsadza\u0142 je konsystorz, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142a rada parafialna. Rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 Ducha \u015awi\u0119tego erygowano w 1913 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w latach 1914\u20131916; wcze\u015bniej by\u0142a to filia Borzyszk\u00f3w.\n\nPo 1920 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w\u0142\u0105czono do okr\u0119gu ko\u015bcielnego Chojnice\u2013Z\u0142ot\u00f3w; parafi\u0119 Pietrzykowo\u2013Borowy M\u0142yn rozdzielono administracyjnie, ale opiek\u0119 duszpastersk\u0105 nadal sprawowa\u0142 pastor z Pietrzykowa. Ostatnim, kt\u00f3ry od 1943 roku s\u0142u\u017cy\u0142 tu jako duszpasterz, by\u0142 pastor Erwin Zarbock.\n\nPierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 rozbi\u00f3rki podj\u0119to w 1949 roku; okaza\u0142o si\u0119, \u017ce potrzeba na to zezwolenia ministerstwa, wi\u0119c od niej odst\u0105piono. Gdy w 1959 roku usuni\u0119to religi\u0119 ze szk\u00f3\u0142, katolicki ksi\u0105dz Franciszek Perschke uczy\u0142 jej latem w tym w\u0142a\u015bnie ko\u015bciele, jeszcze w 1963 roku. Reszka przypuszcza, \u017ce robiono to tak\u017ce po to, by wykaza\u0107 si\u0119 opiek\u0105 nad budowl\u0105 i by nikt nie o\u015bmieli\u0142 si\u0119 jej rozebra\u0107. Stan techniczny by\u0142 wtedy dobry, dach nie przecieka\u0142. Gdy pad\u0142a propozycja rozebrania ko\u015bcio\u0142a dla ceg\u0142y, na wiejskim zebraniu sprzeciwi\u0142 si\u0119 jej Antoni Albrecht, by\u0142y \u017co\u0142nierz armii ko\u015bciuszkowskiej i prezes Gminnej Sp\u00f3\u0142dzielni \u201eSamopomoc Ch\u0142opska\u201d, s\u0142owami: \u201edop\u00f3ki ja \u017cyj\u0119, ten ko\u015bci\u00f3\u0142 nie zostanie rozebrany\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 do jego \u015bmierci. Albrecht zmar\u0142 25 stycznia 1967 roku. Trzynastego lutego, dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej, zacz\u0119\u0142y si\u0119 przygotowania do rozbi\u00f3rki; wie\u017ca i \u015bciany no\u015bne run\u0119\u0142y na pocz\u0105tku marca. Na interwencj\u0119 ksi\u0119dza Witolda Chylewskiego przyjecha\u0142 na miejsce ewangelicki biskup, ale ko\u015bci\u00f3\u0142 praktycznie ju\u017c nie istnia\u0142, wi\u0119c biskup nie podj\u0105\u0142 dalszych krok\u00f3w. \u015awiadkami byli Franciszek Patela i ewangelik Kurt Ma\u0144ski, kt\u00f3ry \u2014 jak zapisa\u0142 Reszka \u2014 z \u017calu i poczucia, \u017ce \u015bwi\u0105tyni nie da si\u0119 uratowa\u0107, p\u0142aka\u0142 jak ma\u0142e dziecko. Do czyszczenia cegie\u0142 zaprz\u0119gni\u0119to starsze klasy szkolne, a od kwietnia uczni\u00f3w Szko\u0142y Rzemios\u0142 Budowlanych imienia Gagarina z Bydgoszczy; zaprawa okaza\u0142a si\u0119 tak sp\u00f3jna, \u017ce do powt\u00f3rnego u\u017cytku nadawa\u0142a si\u0119 co druga, co trzecia ceg\u0142a. Ceg\u0142\u0119 pozyskiwano na rozbudow\u0119 miejscowej szko\u0142y. Pisemnego zezwolenia na rozbi\u00f3rk\u0119 Reszka w archiwach nie odnalaz\u0142; wojewoda pomorski zgody nie wyra\u017ca\u0142 wobec braku podstaw.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w zimowej szacie tu\u017c przed zburzeniem i jego wn\u0119trze sfotografowa\u0142 kierownik szko\u0142y Alfons Ulatowski. Zachowa\u0142a si\u0119 te\u017c starsza fotografia z 1915 roku, udost\u0119pniona w serwisie Fotopolska \u2014 uj\u0119cie od strony \u0141\u0105kiego, w pobli\u017cu dzisiejszej ulicy Nadrzecznej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. \ud83d\udfe1 Reszka i Harnoch podaj\u0105 erekcj\u0119 parafii w 1885 roku, a almanach z 1897 roku wymienia Borowy M\u0142yn jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w okr\u0119gu parafialnym Pietrzykowa, obs\u0142ugiwan\u0105 przez tamtejszego pastora. W radzie ko\u015bcielnej z 1891 roku Reszka wymienia pastora Hernera, ale na zamieszczonej przez niego fotokopii protoko\u0142u z 1891 roku, spisanego w Pietrzykowie, przewodnicz\u0105cy podpisa\u0142 si\u0119 \u201eGerner\u201d \u2014 to Karl Gerner, kt\u00f3rego almanach z 1897 roku podaje jako urz\u0119duj\u0105cego od 1889 roku; tak samo, \u201ePfarrer Gerner\u201d, nazywa miejscowego duchownego \u201eDer Reichsbote\u201d w relacji z po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a w 1892 roku. \ud83d\udfe1 Rok rozbi\u00f3rki: wed\u0142ug ksi\u0105\u017cki Reszki z 2008 roku wie\u017ca i \u015bciany run\u0119\u0142y na pocz\u0105tku marca 1967 roku; w jego wcze\u015bniejszej ksi\u0105\u017cce \u201eIch losy. Z \u017cycia kaszubskich Goch\u00f3w 1939\u20131948\u201d (2005) rozbi\u00f3rka przypada na 1968 rok i dokonano jej \u201ena polecenie i za zgod\u0105 \u00f3wczesnych w\u0142adz powiatu chojnickiego\u201d. \ud83d\udfe1 Koniec budowy: Reszka pisze, \u017ce prace trwa\u0142y rok i zako\u0144czono je w 1889 roku, a przytaczane przez niego dokumenty podaj\u0105 zatwierdzenie w Berlinie 15 lipca 1890 roku zestawienia koszt\u00f3w budowy i odbi\u00f3r budowy przez rad\u0119 ko\u015bcieln\u0105 22 lutego 1891 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 503; Fotopolska (fotografia z 1915 roku); Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; has\u0142o \u201eBorowy M\u0142yn (powiat bytowski)\u201d w Wikipedii (liczba mieszka\u0144c\u00f3w); \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 85; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 132\u2013133; \u201eVerhandlungen der Zweiten Kammer\u201d (Berlin), 4 stycznia 1850 roku, s. 19 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 19 listopada 1884 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 4 czerwca 1889 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 5 sierpnia 1899 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); B. Reszka, \u201eIch losy. Z \u017cycia kaszubskich Goch\u00f3w 1939\u20131948\u201d, Rumia \u2014 Borowy M\u0142yn 2005, s. 17\u201318; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 listopada 1892 roku, s. 2 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1889,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ikonografia","tytul":"fotopolska \u2014 Borowy M\u0142yn (ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, rozbi\u00f3rka 1966/67)","url":"https://fotopolska.eu/zdjecia/m33860,Borowy_Mlyn.html"},{"typ":"portal","tytul":"polskaniezwykla \u2014 Borowy M\u0142yn, Gochy","url":"http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/13829,borowy-mlyn-gochy---co-to-takiego.html"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, Ewangelicy na Gochach","url":"https://czec.pl/pl/p/Ewangelicy-na-Gochach/3277"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Borowy M\u0142yn (powiat bytowski), Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Borowy_M%C5%82yn_(powiat_bytowski)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 56, 99, 101, 117\u2013118, 220\u2013222","url":""},{"typ":"ikonografia","tytul":"Fotopolska \u2014 fotografia ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Borowym M\u0142ynie z 1915 roku","url":"https://fotopolska.eu/623212,borowy-mlyn-ul-jana-pawla-ii-kosciol-ewangelicki,zdjecie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 503","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eVerhandlungen der Zweiten Kammer\u201d (Berlin), 4 stycznia 1850 roku, s. 19 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SBQOKGY5M2W5B3EBRBP4ZLBTIV4T4WV3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 19 listopada 1884 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KW23AKAEGJKQLXNUX3IJR75ZTDEHWJXY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 4 czerwca 1889 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2EUZNFX6BUVLXWB23RNH5TFZSSVHOXCP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 5 sierpnia 1899 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/U2UV77M4QQGAZCNN2F2CQMEQXKIE6PR2"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eIch losy. Z \u017cycia kaszubskich Goch\u00f3w 1939\u20131948\u201d, Rumia \u2014 Borowy M\u0142yn 2005, s. 17\u201318","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 listopada 1892 roku, s. 2 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/75IRSALPGMSYTGR7LG43F5PYDOKCIGKF"}]},"gps_precision":"centrum miejscowo\u015bci (OSM) \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 zburzony, brak pinezki","id":"KOS-0183","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9656,"lng":17.3147,"name_de":"evangelische Kirche Heidem\u00fchl","name_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Borowym M\u0142ynie (nieistniej\u0105cy)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Jasie\u0144, po niemiecku Jassen, le\u017ca\u0142 do 1945 roku w powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na wsch\u00f3d od dawnego folwarku, na starym cmentarzu opadaj\u0105cym stromo ku po\u0142udniowi. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy. Jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem Bo\u017cego Cia\u0142a, nale\u017c\u0105cym do parafii w Rokitach; w ostatnich latach by\u0142a remontowana. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w opisuje j\u0105 jako szachulcow\u0105 i datuje na 1699 rok, z przebudowami w XIX wieku; wpisano j\u0105 pod numerem A-118 decyzj\u0105 z 22 wrze\u015bnia 1959 roku i od tej daty wezwanie Bo\u017cego Cia\u0142a jest po\u015bwiadczone.\n\nOd XV wieku do 1764 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodu von Wussow, spolszczanego jako Osowscy, i to dw\u00f3r da\u0142 tu pocz\u0105tek ko\u015bcio\u0142owi. Oko\u0142o 1584 roku Hans von Wussow wzni\u00f3s\u0142 kaplic\u0119 grobow\u0105 \u2014 z dzwonem z tego samego roku \u2014 a pod koniec XVII wieku Nikolaus Lorenz von Wussow zbudowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w dzisiejszej postaci; chor\u0105giewka na wie\u017cy nosi dat\u0119 1699. Schematyzm diecezji che\u0142mi\u0144skiej podaje inaczej: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ufundowano tu po 1365 roku, pod patronatem prywatnym, a od XVI wieku pozostawa\u0142 protestancki.\n\nPo Reformacji ludno\u015b\u0107 by\u0142a tu w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci lutera\u0144ska. Gdy w 1637 roku odbierano luteranom \u015bwi\u0105tynie ziemi bytowskiej, ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jasieniu ocala\u0142: jako ko\u015bci\u00f3\u0142 szlachecki, podobnie jak macierzysty w Wielkim Pomysku, pozosta\u0142 ewangelicki nieprzerwanie. Z ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic tej ziemi w r\u0119kach ewangelickich zosta\u0142y tylko trzy: te dwa oraz ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego pod Bytowem.\n\nWojna 1657 roku przesz\u0142a przez wie\u015b dotkliwie. Murowany dw\u00f3r kryty d\u0119bowym gontem, wzniesiony w 1632 roku, spalono, spalono te\u017c wszystkie osiem ch\u0142opskich zagr\u00f3d, a gospodarza Jacoba Schabehla zar\u0105bano; w ca\u0142ej wsi nie zosta\u0142o, jak zapisano, nic pr\u00f3cz rocznego ciel\u0119cia. W 1719 roku Jasie\u0144 liczono razem z parafi\u0105 macierzyst\u0105 w Wielkim Pomysku: na obie przypad\u0142y dwadzie\u015bcia cztery chrzty, jedena\u015bcie os\u00f3b za\u015blubionych i siedemnastu zmar\u0142ych. W spisie z 1777 roku Jasie\u0144 ma ju\u017c zn\u00f3w ko\u015bcielnego.\n\nW 1780 roku przyznano tu kr\u00f3lewskie pieni\u0105dze \u0142askawe na spuszczenie jeziora i mleczarni\u0119 przy Mydlicie. Opis Pomorza z 1784 roku umieszcza wie\u015b na g\u00f3rze, niedaleko jeziora \u0141upawsko, i liczy w niej dwadzie\u015bcia palenisk. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze, trzech zagrodnik\u00f3w i zakrystian; by\u0142a ku\u017ania i karczma, a do wsi nale\u017ca\u0142y folwarki i kolonie Kr\u00fcgke, Teerofen, Brandst\u00e4dte, Babylonke, Busch-Schulitz, Barenbruch i po\u0142owa Neuendorf. W 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do inspekcji bytowskiej i by\u0142 fili\u0105 parafii w Wielkim Pomysku; wcielono do niego kr\u00f3lewskie \u0141upawsko, szlacheck\u0105 wie\u015b Buchwalde (dzi\u015b Mydlita), chat\u0119 Liepienz oraz karczm\u0119 z chat\u0105 w Wubberow.\n\nW 1810 roku podupad\u0142y budynek odnowiono i dostawiono do niego od po\u0142udnia przybud\u00f3wk\u0119. D\u0142ugo ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Wielkiego Pomyska; w\u0142asnego duchownego \u2014 wikariusza parafialnego \u2014 Jasie\u0144 dosta\u0142 w 1856 roku. Hermann Gribel pisa\u0142 w 1858 roku, \u017ce parafia ma jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 i jednego pastora, op\u0142acanego tymczasowo przez Towarzystwo Gustawa Adolfa, a patron \u2014 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku \u2014 daje mu bezp\u0142atne mieszkanie. W po\u0142owie XIX wieku by\u0142a to \u2014 jak podaj\u0105 opracowania \u2014 jedna z pi\u0119ciu ewangelickich parafii ziemi bytowskiej. \ud83d\udfe1 Ernst M\u00fcller wymienia jednak jako pierwotne parafie synodu bytowskiego Byt\u00f3w, Borzytuchom, Wielki Pomysk i Tuchomie, do kt\u00f3rych p\u00f3\u017aniej dosz\u0142y Sominy, a Jasie\u0144 \u2014 w\u015br\u00f3d parafii nowo utworzonych, do\u0142\u0105czonych do synodu p\u00f3\u017aniej. \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 co do przynale\u017cno\u015bci ko\u015bcio\u0142a. Szulist podaje Jasie\u0144 jako fili\u0119 Rokit, ale wydawcy inwentarza archiw\u00f3w odrzucaj\u0105 to wprost: Jasie\u0144 by\u0142 fili\u0105 parafii w Wielkim Pomysku. Szulist opiera\u0142 si\u0119 jednak na konkretnym \u015bladzie \u2014 akta budowy tutejszego ko\u015bcio\u0142a z lat 1800\u20131875 le\u017ca\u0142y jeszcze w 1970 roku w archiwum parafialnym w Rokitach.\n\nDokumentem z 12 listopada 1894 roku, ze skutkiem od 1 grudnia, rozwi\u0105zano prowizoryczne po\u0142\u0105czenie gmin ko\u015bcielnych Wielkiego Pomyska i Jasienia i utworzono w Jasieniu osobn\u0105 parafi\u0119 z w\u0142asnym proboszczem; wcielono do niej tak\u017ce ewangelik\u00f3w z kilku wsi powiatu kartuskiego. Do parafii nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Buchwalde, Kl\u00f6ssen i Neuendorf, a w 1928 roku do\u0142\u0105czono jeszcze \u0141upawsko, przeniesione z parafii w Wielkim Pomysku. Patron ko\u015bcio\u0142a, Schrader, w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku rycerskiego w Jasieniu, uporczywie odmawia\u0142 uznania nowej parafii i na wszelkie sposoby pr\u00f3bowa\u0142 nie dopu\u015bci\u0107 do powo\u0142ania pastora. Na jego polecenie drzwi ko\u015bcio\u0142a i furtk\u0119 cmentarza zamkni\u0119to podw\u00f3jnie, gdy 17 listopada 1895 roku Alexander Behrend mia\u0142 wyg\u0142osi\u0107 w Jasieniu kazanie go\u015bcinne; poniewa\u017c odm\u00f3wiono wydania kluczy, drzwi otworzy\u0142 \u015blusarz pod os\u0142on\u0105 \u017candarma, a zb\u00f3r zebra\u0142 si\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwie licznie. Rzecz opisa\u0142a gazeta \u201eDas Volk\u201d 28 lutego 1896 roku. T\u0142o sporu poda\u0142 ju\u017c w listopadzie 1895 roku \u201eBerliner Tageblatt\u201d, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na inn\u0105 gazet\u0119: gdy konsystorz w Szczecinie mianowa\u0142 dla ko\u015bcio\u0142a w Jasieniu \u2014 dawniej samodzielnego, a ostatnio filialnego, w kt\u00f3rym pastor z Wielkiego Pomyska g\u0142osi\u0142 kazania co trzeci\u0105 niedziel\u0119 \u2014 w\u0142asnego pastora, w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku odm\u00f3wi\u0142 jego uznania, og\u0142osi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z gruntem swoj\u0105 wy\u0142\u0105czn\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 i zabroni\u0142 nowemu pastorowi z niego korzysta\u0107, a s\u0142u\u017cbie dworskiej zapowiedziano zwolnienie, gdyby posz\u0142a do ko\u015bcio\u0142a. Dekretem wydanym 15 pa\u017adziernika 1902 roku w Kadynach kr\u00f3l nada\u0142 gminie ko\u015bcielnej w Jasieniu prawo nabycia w drodze wyw\u0142aszczenia oko\u0142o 30 ar\u00f3w gruntu maj\u0105tku rycerskiego pod budow\u0119 plebanii z ogrodem. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w obwodzie dworskim Jasie\u0144 357 ewangelik\u00f3w, 5 katolik\u00f3w i 4 \u017byd\u00f3w; w 1925 roku na 376 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o tylko 11 katolik\u00f3w. W ca\u0142ej parafii by\u0142o inaczej: w pa\u017adzierniku 1908 roku \u201eReichsbote\u201d pisa\u0142, \u017ce z dwunastu jej miejscowo\u015bci tylko trzy ma\u0142e pozosta\u0142y czysto ewangelickie, dwa maj\u0105tki sta\u0142y si\u0119 ca\u0142kowicie katolickie, a w ci\u0105gu dw\u00f3ch lat liczba katolik\u00f3w wzros\u0142a o 14 procent, ewangelik\u00f3w za\u015b zmala\u0142a o 5 procent.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku wikariuszami w Jasieniu, po niemiecku Jassen, byli: Friedrich August Triller (1856\u20131859), Karl Haack (1860\u20131862), Theodor Sauer (1863\u20131865), August Sahland (1866\u20131868), Friedrich Gottlieb Berger (1869\u20131871), Bernhard Pfannenberg (1871\u20131874), Theodor Freuer (1874\u20131877) i Karl Backer (1877); po utworzeniu samodzielnej parafii pastorami byli Alexander Behrend (1895\u20131897) i Friedrich Wilhelm H\u00fcbner (1898\u20131911). W 1913 roku pastorem w Jasieniu by\u0142 Kr\u00fcger, kt\u00f3rego we wrze\u015bniu tego roku mianowano pastorem w Bargischow w synodzie Anklam; parafi\u0119, z prywatnym patronatem i uposa\u017ceniem pierwszej klasy, og\u0142oszono wtedy jako woln\u0105 wskutek przeniesienia. Wikariusz August Sahland (1866\u20131868) musia\u0142 zamieszka\u0107 w Kl\u00f6ssen, poniewa\u017c w Jasieniu nie by\u0142o dla niego mieszkania.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Jasie\u0144, po niemiecku Jassen, by\u0142 Wilhelm Kette, deputowany powiatowy (Kreisdeputierter). W 1879 roku maj\u0105tek liczy\u0142 2422,26 hektara i mia\u0142 krochmalni\u0119 i tartak. W 1905 roku Jasie\u0144 nale\u017ca\u0142 do Roberta Schradera z Ciecholew w powiecie cz\u0142uchowskim, a w 1911 roku do jego wdowy; oboje prowadzili maj\u0105tek przez administrator\u00f3w. Powierzchnia maj\u0105tku spad\u0142a w tym czasie z 2457 do 1909 hektar\u00f3w. W 1928 roku Jasie\u0144 z folwarkiem Bahrenbruch, licz\u0105cy 1956 hektar\u00f3w, nale\u017ca\u0142 do hrabiego von D\u00fcrckheima, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 tu znan\u0105 hodowl\u0119 zb\u00f3\u017c. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1150 dusz. Patronem by\u0142 hrabia von D\u00fcrckheim z Bundhorst ko\u0142o Ascheburga w Holsztynie, a jego pe\u0142nomocnikiem hrabia von D\u00fcrckheim z Jasienia. Pastorem by\u0142 od 16 maja 1917 roku superintendent Ernst Engel. Kierownictwo diecezji bytowskiej (Ephoralamt) powierzono mu w 1923 roku, a w grudniu 1935 roku minister do spraw ko\u015bcielnych Rzeszy i Prus Kerrl powo\u0142a\u0142 go do Prowincjonalnego Komitetu Ko\u015bcielnego (Provinzialkirchenausschuss) dla Pomorza.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 jest ryglowy, zamkni\u0119ty tr\u00f3jbocznie i kryty trzcin\u0105 \u2014 Heinrich Schulz nazwa\u0142 go w 1963 roku jedyn\u0105 pomorsk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 o mi\u0119kkim pokryciu dachu. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1938 roku kwadratowa szalowana wie\u017ca o boku 5,80 metra poprzedza\u0142a naw\u0119 10 na 17,80 metra, zamkni\u0119t\u0105 trzema sz\u00f3stymi, z boczn\u0105 przybud\u00f3wk\u0105 od po\u0142udnia. D\u0119bow\u0105 wie\u017c\u0119 wie\u0144czy\u0142a czterospadowa, wygi\u0119ta kopu\u0142ka, a na chor\u0105giewce widnia\u0142y data 1699, ukoronowany monogram rodziny von Wussow, krzy\u017c i gwiazda. Dach kryto trzcin\u0105, cz\u0119\u015bciowo na podk\u0142adzie ze s\u0142omy, a wn\u0119trze przykrywa\u0142a drewniana kolebka podwieszona do belek. O\u0142tarz z pocz\u0105tku XVII wieku jest starszy od samej budowli i uchodzi\u0142 za najznakomitszy w powiecie. Nastawa o\u0142tarzowa jest z drewna sosnowego, zgrabnie rze\u017abiona w formach p\u00f3\u017anego renesansu; w g\u00f3rnym polu ma malowane olejno na desce Zmartwychwstanie, a w polu \u015brodkowym nowszy wizerunek Chrystusa. Dzwon z napisem \u201eGLORIA IN EXCELSIS DEO\u201d i nazwiskiem Hansa J\u00fcrgena Wussowa odla\u0142 w 1678 roku Wittwerk w Gda\u0144sku; w 1902 roku przelano go, powtarzaj\u0105c napis. Drugi dzwon, o \u015brednicy 38 centymetr\u00f3w, z 1584 roku, nosi \u0142aci\u0144ski napis zaczynaj\u0105cy si\u0119 od s\u0142\u00f3w \u201eEN EGO CAMPANA NUNQUAM DENUNTIO VANA\u201d oraz nazwisko Hansa Wussowa. Drewniana, malowana chrzcielnica na planie sze\u015bcioboku, wysoka na metr, ma na pokrywie kartusze z wersetami biblijnymi, a w jednej z nich herb rodu von Wussow. W ko\u015bciele by\u0142y cztery cynowe lichtarze o\u0142tarzowe, wysokie na 47 centymetr\u00f3w, na tr\u00f3jdzielnych coko\u0142ach wspartych na kulach. W ko\u015bciele wisia\u0142y dwa obrazy olejne na p\u0142\u00f3tnie z popiersiami Chrystusa i Jego Matki, w 1911 roku uszkodzone.\n\nNa tutejszym cmentarzu sta\u0142 jeszcze w 1938 roku uszkodzony \u201ekrzy\u017c kaszubski\u201d \u2014 tak, w cudzys\u0142owie, nazwali niemieccy wydawcy inwentarza zabytk\u00f3w drewniane krzy\u017ce nagrobne tej okolicy, z napisami dawniej malowanymi na ramionach. Jego zdj\u0119cie zamieszczono na tablicy 106 tego wydawnictwa, razem ze zdj\u0119ciami trzech takich krzy\u017cy z innej wsi powiatu bytowskiego, datowanych na 1866 i 1887 rok.\n\nW Jasieniu przechowywano cz\u0119\u015b\u0107 archiwum superintendentury bytowskiej, dzielonego mi\u0119dzy tutejsz\u0105 plebani\u0119 a plebani\u0119 w Bytowie; by\u0142a w nim mi\u0119dzy innymi matryku\u0142a ko\u015bcielna Ko\u0142czyg\u0142\u00f3w (Alt Kolziglow) z 1590 roku, matryku\u0142a ko\u015bcio\u0142a w \u0141ubnie (Lubben) z 1641 roku i wizytacje generalne w Budowie z lat 1590\u20131804.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Zaj\u015bcie przy ko\u015bciele podano wy\u017cej pod dat\u0105 17 listopada 1895 roku, tymczasem korespondencja z Bytowa z 22 listopada 1895 roku, og\u0142oszona w \u201eBerliner Tageblatt\u201d, m\u00f3wi o kazaniu pr\u00f3bnym nowego pastora z dnia poprzedniego. Wed\u0142ug tej korespondencji ko\u015bci\u00f3\u0142 zastano zaryglowany, a \u015blusarz usun\u0105\u0142 k\u0142\u00f3dki si\u0142\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 59\u201360, 77\u201378; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 2 (5. zeszyt ca\u0142ej serii): \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 187; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 31; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 77\u201378 (has\u0142o Jassen, synod B\u00fctow); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, strona 198, pozycja 53; H. Gribel (1858); H. Schulz (1963); Schematismus diecezji che\u0142mi\u0144skiej; Ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Bo\u017cego Cia\u0142a w Jasieniu \u2014 pomorskie.travel (rejestr A-118); B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1087; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 216\u2013219, tabl. 106; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; \u201eOstpommersche D\u00f6rfer im schwedisch-polnischen Kriege\u201d, \u201eAus dem Lande B\u00fctow. Beilage zum B\u00fctower Schlo\u00dfkalender\u201d 1939 (zestawienie Ludwiga von Putkamera z lutego 1657); E. Bahr, \u201eDas Amt B\u00fctow und seine Ortschaften um das Jahr 1637\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d NF 53/1967, s. 48\u201361; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1087; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 102\u2013103; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 108\u2013109; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 31; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 5887; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39\u201340; \u201eBerliner Tageblatt\u201d (Berlin), 23 listopada 1895 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 5 listopada 1902 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 pa\u017adziernika 1908 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 wrze\u015bnia 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 21 wrze\u015bnia 1913 roku, s. 25 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 1 listopada 1923 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 21 grudnia 1935 roku, s. 5 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1699,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"portal","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. Bo\u017cego Cia\u0142a w Jasieniu \u2014 pomorskie.travel (rejestr A-214)","url":"https://pomorskie.travel/pl/-/kosciol-pw-bozego-ciala-w-jasieniu"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Jasie\u0144 (woj. pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Jasie%C5%84_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, Ewangelicy na Gochach","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938","url":""},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"E. Bahr, \u201eDas Amt B\u00fctow und seine Ortschaften um das Jahr 1637\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d NF 53/1967, s. 48\u201361","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 2 (5. zeszyt ca\u0142ej serii): \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 187","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 77, 77\u201378","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1087","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 30\u201331","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 102\u2013103","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 108\u2013109","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 5887","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39\u201340","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Tageblatt\u201d (Berlin), 23 listopada 1895 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/V4IGMTGX6YFZ5I7FEF6RYCDA7LIVAEOI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 5 listopada 1902 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AO2CF6SLMG2KSNV4RZFK5Q32UVUFTIWF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 pa\u017adziernika 1908 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5BAM4O6CGTMASHPZB5LAH624RWLTDKNM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 wrze\u015bnia 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HTQAQAI4YZNN6ZFX4EJZ3OPJCJ6LCO3K"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 21 wrze\u015bnia 1913 roku, s. 25 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3LSJACXXKQGUFXWJIGPK6BDW6QH7TROF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 1 listopada 1923 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CMIRZWJ4YR7ETZYYOTLIDOEKZJZVFWNB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 21 grudnia 1935 roku, s. 5 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/T2NOL4ZWHDE4Z7SP2QKKKVCSBHYG45BG"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0207","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.284557,"lng":17.631202,"name_de":"Kirche Jassen","name_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jasieniu (dawniej ewangelicki, szachulcowy 1699)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Podg\u00f3rkach, po niemiecku Deutsch Puddiger, w gminie Malechowo, stoi na wzniesieniu w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi. To budowla p\u00f3\u017anogotycka, wzniesiona z ceg\u0142y i kamienia polnego na pocz\u0105tku XVI wieku; wie\u017c\u0119 postawiono na nowo w latach 1690\u20131705. W portal wmurowano ko\u0142a m\u0142y\u0144skie, a za ko\u015bcio\u0142em stoi kamienny krzy\u017c. Otacza go cmentarz przyko\u015bcielny z kamiennym murem, si\u0119gaj\u0105cy prze\u0142omu XV i XVI wieku.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w sztuki rejencji koszali\u0144skiej z 1892 roku zanotowa\u0142 we wn\u0119trzu cynowe lichtarze, podarowane w 1718 roku przez Adama von Podewils ko\u015bcio\u0142owi w Ostrowcu i odkupione stamt\u0105d w nowszych czasach, miedzian\u0105 mis\u0119 z jeleniem, kropielnic\u0119 przy wej\u015bciu oraz dwa dzwony \u2014 jeden przelany w 1855 roku, drugi bez napisu.\n\n\u015awi\u0105tynia by\u0142a fili\u0105 parafii w Ostrowcu, po niemiecku Wusterwitz, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym s\u0142awie\u0144skim ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej; nale\u017ca\u0142y do niej ponadto Balenthin i Wiesenthal. Jak dalece ewangelicka by\u0142a to wie\u015b, pokazuje stan z 1939 roku: poza dwoma katolikami wszyscy mieszka\u0144cy Deutsch Puddiger byli w\u00f3wczas wyznania ewangelickiego. Spo\u015br\u00f3d 1766 wiernych parafii ostrowieckiej 876 przypada\u0142o na gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Podg\u00f3rkach.\n\nOstatnim patronem ko\u015bcio\u0142a by\u0142 Horst von Blumenthal. R\u00f3d naby\u0142 tutejszy maj\u0105tek w 1844 roku i trzyma\u0142 go do 1945; na cmentarzu przyko\u015bcielnym zachowa\u0142y si\u0119 tablice i groby Blumenthal\u00f3w. Grob\u00f3w rodu von Schlieffen w Podg\u00f3rkach nie ma, cho\u0107 pomy\u0142ka ta jest rozpowszechniona \u2014 Schliefenowie maj\u0105 mauzoleum w s\u0105siednim Sulech\u00f3wku, a w Podg\u00f3rkach spoczywaj\u0105 Blumenthalowie.\n\nMyl\u0105ca bywa te\u017c sama nazwa wsi: Deutsch Puddiger to nie Wendisch Puddiger, dobra rycerskie w powiecie miasteckim, z poczt\u0105 w Warcinie. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego wymienia oba maj\u0105tki osobno, pod jednym has\u0142em i dwoma numerami.\n\nPo wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; rekonsekrowano go 7 lipca 1947 roku jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, w parafii Malechowo. Jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungs-Bezirks K\u00f6slin\u201d, t. I, z. III: Kreis Schlawe, Stettin 1892, s. 69; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o Puddiger; kwerenda dossierowa dotycz\u0105ca luk na Gochach i w powiecie s\u0142awie\u0144skim, czerwiec 2026 (Wikipedia niemiecka \u2014 has\u0142o Podg\u00f3rki, materia\u0142y gminy Malechowo, baza GOV genealogy.net); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":1690,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Podg\u00f3rki (Malechowo) \u2014 Wikipedia DE","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Podg%C3%B3rki_(Malechowo)"},{"typ":"portal","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Podg\u00f3rkach \u2014 Gmina Malechowo","url":"https://malechowo.pl/atrakcje/280/kosciol_w_podgorkach"},{"typ":"genealogia","tytul":"GOV genealogy.net \u2014 Deutsch Puddiger","url":"https://gov.genealogy.net/item/show/object_388076"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Podg\u00f3rkach, malechowo.pl","url":"https://malechowo.pl/atrakcje/280/strona/1/kosciol-w-podgorkach"}]},"gps_precision":"geotag Wikipedia DE \u2014 bez niezale\u017cnej pinezki","id":"KOS-0184","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.272064,"lng":16.634872,"name_de":"Kirche Deutsch Puddiger","name_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Podg\u00f3rkach (Deutsch Puddiger), dawniej ewangelicki","powiat":"s\u0142awie\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Starzno \u2014 po niemiecku Starsen \u2014 ma jeden z trzech zabytkowych drewnianych ko\u015bcio\u0142\u00f3w gminy Kocza\u0142a. Korpus pochodzi z prze\u0142omu XVI i XVII wieku, wie\u017ca s\u0142upowa z 1738 roku. Wyposa\u017cenie jest w wi\u0119kszo\u015bci barokowe: o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny z ko\u0144ca XVII wieku z obrazami malowanymi na sk\u00f3rze. W ko\u015bciele znajduj\u0105 si\u0119 ambona p\u00f3\u017anobarokowa i chrzcielnica kielichowa z pierwszej po\u0142owy XVIII wieku. Z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w starszy odla\u0142 w 1648 roku gda\u0144ski ludwisarz Gerhard Bending. \u015awi\u0105tyni\u0119, dzi\u015b pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja Biskupa, wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 14 kwietnia 1964 roku pod numerem 340.\n\nDawniej rozr\u00f3\u017cniano Starzno Kr\u00f3lewskie i Szlacheckie \u2014 wie\u015b i lema\u0144stwo. W \u017ar\u00f3d\u0142ach z XVI wieku nie znaleziono wzmianki o ko\u015bciele, ale w 1617 roku figuruje on w\u015br\u00f3d parafialnych, a wizytator z po\u0142owy XVII wieku zapisa\u0142, \u017ce \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 niegdy\u015b wznie\u015bli protestanci\u201d. Wizytacja Jezierskiego z 1695 roku zasta\u0142a tu ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, nale\u017c\u0105cy do Kocza\u0142y, dok\u0105d proboszcz przyje\u017cd\u017ca\u0142 co trzeci\u0105 niedziel\u0119. W protokole tej wizytacji zapisano, \u017ce mieszka\u0144cy \u201ebyli prawie wszyscy lutrzy\u201d. Wizytacja wymienia we wsi siedmiu w\u0142o\u015bcian, czterech leman\u00f3w i so\u0142tysa; ka\u017cdy dawa\u0142 mesznego po korcu \u017cyta i owsa. W tej samej wizytacji zapisano, \u017ce dwaj karczmarze dawali po p\u00f3\u0142 korca, a nauczyciel z Kocza\u0142y pobiera\u0142 od w\u0142o\u015bcian po \u0107wier\u0107 korca \u017cyta.\n\nW tomie wydanym w 1890 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 Starzno, po niemiecku *Starsen*, jako wie\u015b w powiecie cz\u0142uchowskim, kt\u00f3rej najbli\u017csza stacja pocztowa znajdowa\u0142a si\u0119 w Miastku. W tym ha\u015ble obszar wsi wynosi\u0142 1740 ha, z czego 488 przypada\u0142o na rol\u0119, 44 na \u0142\u0105ki, a 168 ha zajmowa\u0142 las. W 1885 roku sta\u0142y tu 32 domy, a mieszka\u0144cy tworzyli 44 dymy. Do wsi nale\u017ca\u0142o wybudowanie *Schulzenwalde*, licz\u0105ce 5 dom\u00f3w i 62 mieszka\u0144c\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1885 roku 247 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 200 katolik\u00f3w i 47 ewangelik\u00f3w; te same liczby figuruj\u0105 w wykazie gmin z 1 grudnia 1885 roku. Zestawienie parafii ewangelickiej w Pietrzykowie, do kt\u00f3rej Starzno nale\u017ca\u0142o, rozk\u0142ada t\u0119 sam\u0105 sum\u0119 nieco inaczej: 51 ewangelik\u00f3w wobec 196 katolik\u00f3w. W tym samym zestawieniu dla ca\u0142ej parafii podano 1742 ewangelik\u00f3w i 1857 katolik\u00f3w, a w Pietrzykowie zapisano 620 ewangelik\u00f3w i 24 katolik\u00f3w.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii w Koczale, o mil\u0119 odleg\u0142ej; do tutejszego ko\u015bcio\u0142a filialnego przypisane by\u0142y Starzno, Schulzenwalde i Engsee. W 1887 roku szko\u0142a katolicka liczy\u0142a 65 dzieci.\n\nPo 1945 roku znikn\u0119\u0142a tutejsza mniejszo\u015b\u0107 ewangelicka.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142o Starzno, s. 279, i t. III, has\u0142o Kamie\u0144 (wykaz wizytacji archidiakonatu kamie\u0144skiego); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau, pozycja 76; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 94; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 76; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, numer 340, decyzja z 14 kwietnia 1964 roku; koczala.pl \u2014 zabytki gminy; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eStarzno\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"portal","tytul":"kosciolydrewniane.pl \u2014 Starzno (zb\u00f3r lutera\u0144ski, wie\u017ca 1738)","url":"http://www.kosciolydrewniane.pl/pages/drewniane/starzno.html"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Starzno \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Starzno"},{"typ":"portal","tytul":"koczala.pl \u2014 zabytki gminy","url":"https://koczala.pl/zabytki/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Starzno","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"KOS-0185","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9713792,"lng":17.0742685,"name_de":"Kirche Starsen","name_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Starznie (drewniany), dawniej lutera\u0144ski","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Ko\u015blince datuje si\u0119 na koniec XIX wieku; zamkni\u0119to go w 1961 roku. Dzia\u0142ka ma kszta\u0142t czworoboku i le\u017cy na wzg\u00f3rzu; jej powierzchnia to oko\u0142o 0,17 hektara. Pozosta\u0142y dwa nagrobki i \u015blady grob\u00f3w, krzewy lilaka i bzu, a w osi dzia\u0142ki stoi wsp\u00f3\u0142czesny krzy\u017c przydro\u017cny. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w wymienia cmentarz pod pozycj\u0105 132, na dzia\u0142ce numer 10; wojew\u00f3dzka wymienia go pod pozycj\u0105 84.\n\nKo\u015blinka nosi po niemiecku nazw\u0119 Kie\u00dfling. S\u0142ownik geograficzny wylicza jej dawne zapisy: Kezelynk w 1400 roku, Keszeling w 1402, Geszeling w 1407, Koeszling w 1416, Keselinge w 1451, Kyseling w 1527, Koeseling w 1598, Kizling w 1659. W tym samym ha\u015ble podano, \u017ce lokowali j\u0105 Krzy\u017cacy na prawie che\u0142mi\u0144skim, z sze\u015bcioma w\u0142\u00f3kami dla so\u0142tysa. W 1451 roku Janusz Budzisz otrzyma\u0142 przywilej na jezioro Ko\u015blink\u0119 wraz z w\u0142\u00f3k\u0105 gruntu, a w 1598 so\u0142tys Stefan Wegner dosta\u0142 przywilej nowy. W drugiej po\u0142owie XIX wieku wie\u015b z dobrami liczy\u0142a 3582 morgi obszaru, 34 domy, 222 katolik\u00f3w i 69 ewangelik\u00f3w. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku (Jacobson, s. 198\u2013199) notuje dla Ko\u015blinki, zapisanej tam jako Kieseling, ten sam obszar i te same liczby katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w, ale 31 prywatnych dom\u00f3w mieszkalnych przy 55 budynkach og\u00f3\u0142em i \u0142\u0105cznie 291 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nEwangelicy ze wsi nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Sztumie. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Kie\u00dfling 289 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 62 ewangelik\u00f3w i 227 katolik\u00f3w; 1 grudnia 1905 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 378, a ewangelik\u00f3w 58 \u2014 przy 319 katolikach i jednym innym chrze\u015bcijaninie. Katolicka parafia wsi mie\u015bci\u0142a si\u0119 w D\u0105br\u00f3wce, po niemiecku Deutsch Damerau.\n\nSztumska parafia ewangelicka powsta\u0142a w 1570 roku; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano najpierw w szpitalnym ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha, potem w ratuszu. W 1683 roku ratusz sp\u0142on\u0105\u0142, a Piotr Mogge, w\u00f3wczas pisarz staro\u015bci\u0144ski, a p\u00f3\u017aniej burmistrz, ofiarowa\u0142 miastu dom w rynku na odprawianie nabo\u017ce\u0144stw. W\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicy sztumscy po\u015bwi\u0119cili w 1818 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sztum (Stuhm) i podaje tu 59 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Sztum, pozycja 132 (https://sztum.pl/gminna-ewidencja-zabytkow.html) oraz program opieki nad zabytkami gminy Sztum na lata 2016\u20132020, za\u0142\u0105cznik do uchwa\u0142y z 17 sierpnia 2016 roku (https://sztum.pl/files/file_add/download/30_2016_08_17_program_opieki_nad_zabytkami_2016_2020_zalacznik_do_uchwaly.pdf); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Sztum, pozycja 84; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, powiat Stuhm, pozycja 25; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 grudnia 1905 roku, powiat Stuhm, strona druku 134\u2013135, pozycja 25; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, tom IV (has\u0142o Ko\u015blinka) i tom XII (has\u0142o Sztum); \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 244\u2013245; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Gda\u0144sk 1868, s. 198\u2013199.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"sztum.pl","url":"https://sztum.pl/files/file_add/download/30_2016_08_17_program_opieki_nad_zabytkami_2016_2020_zalacznik_do_uchwaly.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"gminna ewidencja zabytk\u00f3w","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 grudnia 1905 roku","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1005","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.968248,"lng":19.076889,"name_de":"Kie\u00dfling","name_pl":"Ko\u015blinka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kosobudach, po niemiecku Kossabude, stoi na dawnym polu folwarcznym w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, przy ulicy Ko\u015bcielnej 1, na dzia\u0142ce numer 541. Jest ceglany, eklektyczny \u2014 o cechach neogotyckich i neoroma\u0144skich \u2014 jednonawowy, z wie\u017c\u0105 na osi elewacji p\u00f3\u0142nocnej i tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119tym prezbiterium. Agathon Harnoch opisa\u0142 go w 1890 roku jako budowl\u0119 w stylu \u0142uku pe\u0142nego, z apsyd\u0105 od po\u0142udnia i wie\u017c\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105 wysok\u0105 na sto siedemna\u015bcie st\u00f3p, podzielon\u0105 na pi\u0119\u0107 kondygnacji i zwie\u0144czon\u0105 o\u015bmioboczn\u0105 piramid\u0105. W pobli\u017cu stan\u0119\u0142a pastor\u00f3wka przy ulicy Czerskiej 11, dzi\u015b mieszcz\u0105ca przedszkole.\n\nDo powstania parafii dosz\u0142o w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku. Do 1863 roku ewangelicy tej okolicy mieli do najbli\u017cszego ko\u015bcio\u0142a nawet cztery mile. W 1862 roku, z pomoc\u0105 Towarzystwa imienia Gustawa Adolfa, za\u0142o\u017cono w Kosobudach sta\u0142\u0105 szko\u0142\u0119, a od 1863 roku odprawiano w niej nabo\u017ce\u0144stwa. W tym samym roku wydzielono z parafii w Mokrem now\u0105 parafi\u0119, kt\u00f3r\u0105 Harnoch nazywa Friedrichsbruch (Kossabude); dokument erekcyjny nosi dat\u0119 17 sierpnia 1866 roku. W 1865 roku kupiono za 2650 talar\u00f3w kaszubskie gospodarstwo na mieszkanie dla duchownego i na uposa\u017cenie probostwa, a w 1867 roku przebudowano stary drewniany dom kryty strzech\u0105 na plebani\u0119 o pi\u0119ciu izbach. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono 20 pa\u017adziernika 1869 roku, po\u015bwi\u0119cenia dokonano 17 grudnia 1871 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w podaje szerszy czas budowy \u2014 lata 1867\u20131871. Dekret z 23 listopada 1869 roku do\u0142\u0105czy\u0142 do parafii ewangelik\u00f3w z Czernicy (po niemiecku Czernitza), nale\u017c\u0105cej wcze\u015bniej do Chojnic, oraz z miejscowo\u015bci Lamk, Orlik i Warczyn, nale\u017c\u0105cych wcze\u015bniej do \u0141omina na Pomorzu.\n\nWsp\u00f3lnota by\u0142a niewielka. Harnoch liczy w ca\u0142ej parafii 400 dusz i dwa cmentarze ewangelickie, a w skali roku 92 chrzty, siedem konfirmacji, dwa \u015bluby, 230 komunikant\u00f3w i pi\u0119tna\u015bcie pogrzeb\u00f3w; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a dodatkowe \u2014 w Okr\u0119gliku (po niemiecku Elisenbruch). Pierwszym, tymczasowym duchownym by\u0142 od 1863 roku doktor Borgius. Wed\u0142ug wykazu B\u00e4ra ksi\u0119gi metrykalne prowadzono pod nazw\u0105 Friedrichsbruch: chrzty, \u015bluby i zgony od 1863 roku, konfirmacje od 1864, wykaz komunikant\u00f3w od 1865, a duplikaty \u201ef\u00fcr Kossabude\u201d z\u0142o\u017cone w s\u0105dzie w Chojnicach obejmuj\u0105 lata 1863\u20131874.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Kossabude* 63 domy mieszkalne i 748 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 130 ewangelik\u00f3w, 597 katolik\u00f3w i 21 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Friedrichsbruch*; katolicy \u2014 do parafii *Bru\u00df*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny notuje we wsi 160 budynk\u00f3w, w tym 63 domy, 597 katolik\u00f3w i 130 ewangelik\u00f3w, parafi\u0119 i poczt\u0119 w Brusach i szko\u0142\u0119 na miejscu; liczby og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w has\u0142o nie przynosi.\n\nKosobudy nale\u017c\u0105 do fali parafii zak\u0142adanych w Prusach Zachodnich w XIX wieku, w wi\u0119kszo\u015bci w jego drugiej po\u0142owie: zestawienie parafii protestanckich Prus Zachodnich sporz\u0105dzone przez Benedykta Reszk\u0119 wymienia obok nich S\u0105polno w 1846, Rumi\u0119 w 1859, Sul\u0119czyno w 1864 i Lipusz w 1868 roku, a parafi\u0119 Borowego M\u0142yna datuje na 1885. W 1914 roku w Prusach Zachodnich dzia\u0142a\u0142o 288 parafii ewangelickich, licz\u0105cych \u0142\u0105cznie 788 tysi\u0119cy wiernych.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 tu zabytkowy pozytyw organowy, dar hrabiego Dohny ze S\u0142obit. W ko\u015bciele stoi instrument starszy od \u015bwi\u0105tyni; jego wykonanie przypisuje si\u0119 Christophowi Obuchowi z Mor\u0105ga.\n\nPierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 w Kosobudach 954 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 925 rzymskich katolik\u00f3w i 25 ewangelik\u00f3w. Po ewakuacji ludno\u015bci niemieckiej w 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119\u0142a administracyjnie parafia rzymskokatolicka w Brusach, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa; samodzielna parafia katolicka powsta\u0142a w 1975 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Kosobudach dotrwa\u0142 do dzi\u015b. Reszka wymienia Kosobudy w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych ko\u015bcio\u0142y ewangelickie zachowa\u0142y si\u0119 dzi\u0119ki zapobiegliwo\u015bci miejscowych ksi\u0119\u017cy \u2014 obok Tuchomia, Ugoszczy i Sierakowic \u2014 i dodaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 kosobudzki jest jedynym w powiecie chojnickim, kt\u00f3ry uda\u0142o si\u0119 uratowa\u0107 dzi\u0119ki rozwadze mieszka\u0144c\u00f3w i proboszcza z Brus. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce parafi\u0119 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa erygowano w 1975 roku, wydzielaj\u0105c j\u0105 z parafii w Brusach, a jej pierwszym proboszczem zosta\u0142 ksi\u0105dz kanonik Boles\u0142aw \u015aled\u017a.\n\nRejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia obiekt pod numerem A-1714, wpisany decyzj\u0105 z 19 wrze\u015bnia 2000 roku, jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa, ul. Okr\u0119\u017cna 22, 1871\u201d; gminny program opieki nad zabytkami podaje dla ko\u015bcio\u0142a adres ul. Ko\u015bcielna 1 (dzia\u0142ka 541). Tym samym numerem obj\u0119to dawn\u0105 pastor\u00f3wk\u0119, obecnie przedszkole, przy ulicy Czerskiej 11. Gminny program opieki nad zabytkami odsy\u0142a przy tym do dawnego rejestru wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego, numer 1213.\n\nAkta Urz\u0119du Domenalno-Rentowego w Czersku z lat 1786\u20131874, przechowywane w Archiwum Pa\u0144stwowym w Bydgoszczy (zesp\u00f3\u0142 nr 28), obejmuj\u0105 sprawy ko\u015bcio\u0142a (granice parafii, niemieccy koloni\u015bci) oraz ewangelickiej szko\u0142y w Kosobudach.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W trzech wersjach datowane s\u0105 organy w Kosobudach: Harnoch w 1890 roku pisze o organach zbudowanych w 1783 roku, o dziewi\u0119ciu g\u0142osach, przeniesionych z ko\u015bcio\u0142a w S\u0142obitach i ofiarowanych w 1873 roku; parafia podaje rok 1796 i formy p\u00f3\u017anobarokowe; gminny program opieki nad zabytkami \u2014 rok 1771.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Friedrichsbruch i podaje tu 52 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Friedrichsbruch (Kossabude), s. 497\u2013498; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, has\u0142o Friedrichsbruch; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008, s. 28 (zestawienie parafii), s. 110 (ko\u015bcio\u0142y ocalone staraniem ksi\u0119\u017cy) i s. 224\u2013225; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IV, has\u0142o Kosobudy; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 11, poz. 36; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 30 czerwca 2026); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Brusy na lata 2025\u20132028, s. 51 i 103; M. Dereszy\u0144ska-Romaniuk, \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a do dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Bydgoszczy\u201d, s. 429\u2013439, s. 434; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 40\u201341; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 57.*","built_year":1871,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.brusy.pl","url":"https://bip.brusy.pl/pliki/brusy/zalaczniki/12272/gminny-program-opieki-nad-zabytkami.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"brusy.pl","url":"https://www.brusy.pl/turysta/architektura-sakralna/kosciol-pw-najswietszego-serca-pana-jezusa-w-kosobudach"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"diecezja-pelplin.pl","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-najswietszego-serca-pana-jezusa-w-kosobudach/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Kosobudy","url":""},{"typ":"artyku\u0142 (wykaz archiwali\u00f3w)","tytul":"M. Dereszy\u0144ska-Romaniuk, \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a do dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Bydgoszczy\u201d, s. 429\u2013439","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 57","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 16","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0494","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.87259,"lng":17.75743,"name_de":"Kossabude","name_pl":"Kosobudy \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Kossabude)","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Kostkowo \u2014 po niemiecku Hammer \u2014 le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w prowincji Pomorze. Do 1890 roku by\u0142a to cz\u0119\u015b\u0107 obwodu dworskiego Rybienke-Hammer. Rozparcelowano go wtedy i 25 pa\u017adziernika przekszta\u0142cono w gmin\u0119 wiejsk\u0105 Rybienke o dwudziestu dziewi\u0119ciu w\u0142a\u015bcicielach; sam\u0105 nazw\u0119 Hammer wykre\u015blono z wykazu miejscowo\u015bci 7 czerwca 1906 roku. Gmin\u0119 Rybienke przemianowano 13 marca 1930 roku na Althammer.\n\nW 1784 roku Kostkowo le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka. Obok folwarku mieszka\u0142o czterech zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny i karczma zwana Holze \u2014 razem dziesi\u0119\u0107 dym\u00f3w. Wie\u015b by\u0142a podzielona mi\u0119dzy dwie parafie: \u201eist gr\u00f6\u00dftentheils zu Gnewin, theils aber zu Saulin eingepfarret\u201d \u2014 w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci nale\u017ca\u0142a do Gniewina, w mniejszej do Salina.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Alt Hammer (11 dom\u00f3w, 111 mieszka\u0144c\u00f3w) i Neu Hammer (8 dom\u00f3w, 84 mieszka\u0144c\u00f3w) figuruj\u0105 jako cz\u0119\u015bci sk\u0142adowe gminy Rybienke, licz\u0105cej wtedy 297 os\u00f3b. W tym samym spisie, w\u015br\u00f3d 171 zachowanych wierszy powiatu l\u0119borskiego, \u017cadna z tych nazw nie ma osobnego wiersza; nie ma ich te\u017c w wykazie wsi parafii gniewi\u0144skiej, kt\u00f3ry Ernst M\u00fcller zamie\u015bci\u0142 na stronie 252 spisu duchownych pomorskich i kt\u00f3ry wymienia trzyna\u015bcie miejscowo\u015bci. Spis z 1895 roku przypisuje ca\u0142\u0105 gmin\u0119 Rybienke do parafii ewangelickiej w Salinie (Saulin), a akt erygowania parafii w S\u0142uszewie (Schluschow) z 1907 roku podaje, \u017ce ewangelicy z Alt i Neu Hammer nale\u017celi do parafii gniewi\u0144skiej i 1 pa\u017adziernika 1907 roku przeszli z niej do nowej parafii s\u0142uszewskiej, katolicy nale\u017celi wed\u0142ug spisu z 1895 roku do parafii w L\u0119borku, a wed\u0142ug spisu z 1905 roku do parafii w G\u00f3rze (Gohra) w Prusach Zachodnich. Urz\u0105d stanu cywilnego mieszka\u0144cy mieli wed\u0142ug spisu z 1895 roku w Gniewinie, a wed\u0142ug spisu z 1905 roku w S\u0142uszewie (Schluschow), a obw\u00f3d urz\u0119dowy nosi\u0142 nazw\u0119 Bismark. W 1902 roku, 24 listopada, otwarto kolejk\u0119 dojazdow\u0105 z Wejherowa do Prusewa, opisan\u0105 przez Franza Schultza; w powiecie l\u0119borskim mia\u0142a przystanki Hammer, Chinow i Schluschow. Form\u0119 \u201eKostkow\u201d, podawan\u0105 niekiedy jako niemiecka nazwa wsi, F. Lorentz zapisa\u0142 w 1923 roku w nawiasie i odni\u00f3s\u0142 do osady, kt\u00f3ra w 1839 roku nale\u017ca\u0142a do Lisewa; Althammer i Neuhammer wymieni\u0142 osobno, jako osady Rybienka. W indeksie katolickich parafii powiatu l\u0119borskiego z 1905 roku Kostkowa nie ma, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Ottona wzniesiono tu w 1933 roku.\n\nWe wsi s\u0105 dwa cmentarze. Starszy, poewangelicki, le\u017cy poza zabudow\u0105 \u2014 w lesie przy drodze gruntowej wiod\u0105cej do S\u0142uszewa, na dzia\u0142ce 128 \u2014 i zajmuje 0,53 hektara. Jest sukcesywnie niszczony. Ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje go jako \u201ecmentarz ewangelicki, ob. komunalny\u201d z datowaniem na 1952 rok. Nowszy, katolicki, ewidencjonowany z dat\u0105 1932 roku, le\u017cy w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, na dzia\u0142ce 136 granicz\u0105cej od po\u0142udnia z terenem ko\u015bcio\u0142a, i ma 0,22 hektara. Na obu zachowa\u0142y si\u0119 nagrobki dawnych niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w: niemieckie inskrypcje i \u017celiwne krzy\u017ce z sygnaturami l\u0119borskich producent\u00f3w Fritza Caspera i Herberta Peglowa.\n\nPunkt z bazy Marka Drzewieckiego opisany jako \u201eKostkowo Stary\u201d ma wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne 54,66591 / 18,03577; wed\u0142ug ewidencji grunt\u00f3w (us\u0142uga lokalizacji dzia\u0142ek G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Geodezji i Kartografii, odczyt z 11 pa\u017adziernika 2026 roku) le\u017cy on na dzia\u0142ce 136, tej samej, na kt\u00f3rej stoi ko\u015bci\u00f3\u0142, nie na dzia\u0142ce 128. Punkt \u201eKostkowo Nowy\u201d z bazy Marka Drzewieckiego (54,66474 / 18,03259, w atlasie osobny wpis CM-1166) le\u017cy wed\u0142ug ewidencji grunt\u00f3w poza dzia\u0142k\u0105 136 \u2014 na dzia\u0142ce 193/3, oko\u0142o 60 metr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od dzia\u0142ki 128.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Punkt \u201eKostkowo Stary\u201d z bazy Marka Drzewieckiego le\u017cy wed\u0142ug ewidencji grunt\u00f3w na dzia\u0142ce 136, kt\u00f3r\u0105 ewidencja zabytk\u00f3w przypisuje cmentarzowi katolickiemu, a cmentarz ewangelicki ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza na dzia\u0142ce 128.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat l\u0119borski, pozycja 44 wykazu gmin wiejskich wraz z wykazem miejsc zamieszkanych; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, 1912; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 punkty ze zbioru po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy; F. Lorentz, \u201ePolskie i kaszubskie nazwy miejscowo\u015bci na Pomorzu Kaszubskiem\u201d, Pozna\u0144 1923, s. 136 i 138; R. Jehke, \u201eAmtsbezirk Bismark\u201d, territorial.de (stan z 20 sierpnia 2024 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku, powiat Lauenburg i. Pomm., s. 86\u201387, poz. 43; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071.*","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kostkowo (woj. pomorskie) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/kostkowo-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0110","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.66591,"lng":18.03577,"name_de":"Hammer","name_pl":"Kostkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Kostkowie zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy Marka Drzewieckiego rozr\u00f3\u017cnia dwa stanowiska cmentarne, stare i nowe, oddalone od siebie o 250 metr\u00f3w; opisane tutaj jest nowe. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w zna w Kostkowie jeden dawny cmentarz ewangelicki, dzi\u015b komunalny, o powierzchni 0,53 hektara. W ewidencji le\u017cy on w lesie przy drodze gruntowej do S\u0142uszewa. Osobno prowadzi cmentarz parafialny katolicki o powierzchni 0,22 hektara w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, granicz\u0105cy od po\u0142udnia z terenem ko\u015bcio\u0142a.\n\nW 1784 roku Kostkowo le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka. Obok folwarku mieszka\u0142o czterech zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny i karczma zwana Holze \u2014 razem dziesi\u0119\u0107 dym\u00f3w. Wie\u015b by\u0142a podzielona mi\u0119dzy dwie parafie: \u201eist gr\u00f6\u00dftentheils zu Gnewin, theils aber zu Saulin eingepfarret\u201d. W wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci nale\u017ca\u0142a do Gniewina, w mniejszej do Salina.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku stwierdza: \u201ePo za\u0142o\u017ceniu cmentarza ewangelickiego nie pozosta\u0142 \u017caden \u015blad grob\u00f3w, jedynie tuje \u015bwiadcz\u0105 o za\u0142o\u017ceniu pierwotnym na zewn\u0105trz ogrodzenia fragment starego nagrobka\u201d. W tej karcie z 1985 roku opisano cmentarz po\u0142o\u017cony w lesie przy drodze gruntowej do S\u0142uszewa, oko\u0142o 500 metr\u00f3w na po\u0142udnie od centrum wsi. Na tym miejscu dzia\u0142a od 1952 roku czynny cmentarz komunalny, u\u017cytkowany przez parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 do \u201eCmentarzy Ziemi L\u0119borskiej\u201d i powiat\u00f3w s\u0105siednich; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Gniewino, pozycje 64 i 65; karta cmentarza w Kostkowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy do serwisu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (plik cmentarze.gpx)","tytul_przed_2026_10_11":"M. Drzewiecki, baza punkt\u00f3w GPS do \u201eCmentarzy Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w Kostkowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985","url":"https://zabytek.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1071","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1166","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.664737,"lng":18.032589,"name_de":"Hammer","name_pl":"Kostkowo \u2014 cmentarz nowy","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Koszwa\u0142y (po niemiecku Gottswalde) to dawna wie\u015b parafialna na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w powiecie Danziger Niederung; w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142y na obszarze Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Czternastowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przej\u0119li tu po Reformacji ewangelicy-luteranie, a w 1672 roku wznie\u015bli now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 o konstrukcji ryglowej, z wie\u017c\u0105 od zachodu. Cmentarz by\u0142 przyko\u015bcielny i lutera\u0144ski.\n\nPierwsza \u015bwi\u0105tynia pochodzi\u0142a z pierwszej po\u0142owy XIV wieku. Pod wzgl\u0119dem administracyjnym wie\u015b nale\u017ca\u0142a kolejno do Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nWed\u0142ug Harnocha wielki mistrz Luther von Braunschweig nada\u0142 Koszwa\u0142om przywilej w 1330 roku, wyznaczaj\u0105c w nim proboszczowi cztery \u0142any; dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Mateusza po\u015bwi\u0119cono w niedziel\u0119 Laetare 1334 roku, a obecny, po\u015bwi\u0119cony w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a 1672 roku, otrzyma\u0142 z tego powodu wezwanie \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 wie\u017c\u0119 z trzema dzwonami i organy z 1750 roku, a 11 kwietnia 1829 roku, przy silnym sp\u0142ywie lod\u00f3w, woda sta\u0142a w nim na wysoko\u015b\u0107 siedmiu st\u00f3p. Cmentarz wed\u0142ug Harnocha otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nEphraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku datuje przywilej wielkiego mistrza Lutra z Brunszwiku na niedziel\u0119 Laetare 1334 roku, w Malborku; plebanowi przyznawa\u0142 on cztery wolne \u0142any i meszne. W 1583 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 naprawiono: mury wyprowadzono od fundament\u00f3w, \u015bcian\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105 wymurowano i postawiono now\u0105 dzwonnic\u0119, a w 1588 roku sprawiono ambon\u0119. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ryglowy, o wymiarach 32\u00bc na 74\u00bd stopy, zacz\u0119to od po\u0142o\u017cenia kamienia w\u0119gielnego 20 lipca 1672 roku, za administrator\u00f3w von der Linde, Schlieffa i Schroedera oraz pastora Vogetiusa; budowa kosztowa\u0142a 4245 floren\u00f3w. \u017byrandol sprawiono w 1695 roku z zapisu Martina Laua. Mniejszy dzwon odla\u0142 w 1691 roku Hermann Benninck, wi\u0119kszy przela\u0142 w 1701 roku Michael Wittwerck. Pr\u00f3cz czterech \u0142an\u00f3w pastor pobiera\u0142 dziesi\u0119ciny.\n\nBudow\u0119 z 1672 roku opisa\u0142 w kronice parafii w Cedrach Wielkich tamtejszy pastor Tobiasz Colerus. Wed\u0142ug dopisku na marginesie stary ko\u015bci\u00f3\u0142 w Koszwa\u0142ach sp\u0142on\u0105\u0142 w czasie wojny szwedzkiej. Na wcze\u015bniejszej stronie kroniki, w\u015br\u00f3d wpis\u00f3w z czasu tej wojny, pod rokiem 1657 zapisano, \u017ce Szwedzi kazali podpali\u0107 Koszwa\u0142y, a przyczyn\u0119 og\u0142osili publicznie na karczmie; dopisek na marginesie przy tym wpisie dodaje, \u017ce sp\u0142on\u0105\u0142 wtedy tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142. Akt po\u0142o\u017cenia kamienia w\u0119gielnego zaczyna si\u0119 s\u0142owami \u201eDas Gottswalde. Ad perpetuam rei memoriam\u201d i wymienia panuj\u0105cego kr\u00f3la Micha\u0142a Korybuta, a pismo na pergaminie zamurowano w miedzianym naczyniu w o\u0142tarzu. Rok ten akt zalicza do smutnych z powodu niepokoj\u00f3w wewn\u0119trznych w Koronie, zagro\u017cenia ze strony Turk\u00f3w i wielkich zbroje\u0144 na l\u0105dzie i morzu mi\u0119dzy Francj\u0105, Angli\u0105 i Holandi\u0105. Przy k\u0142adzeniu kamienia by\u0142 mi\u0119dzy innymi Nathanael Dilger. Wed\u0142ug tego samego zapisu ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a tego roku w obecno\u015bci wszystkich duchownych z \u017bu\u0142aw i wielu ludzi, przy muzyce wiol, cynk\u00f3w i puzon\u00f3w, z Wieczerz\u0105 Pa\u0144sk\u0105. W innym miejscu kroniki zapisano, \u017ce za administracji burmistrza Adriana von der Linde ca\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 w Koszwa\u0142ach, z wyj\u0105tkiem wie\u017cy, zbudowano od fundament\u00f3w na nowo, a przy po\u0142o\u017ceniu fundament\u00f3w kr\u00f3tkie kazanie wyg\u0142osi\u0142 miejscowy pastor Petrus Vegetius, jednak nie na placu ko\u015bcielnym, lecz w mieszkaniu pastora.\n\nHermann Freytag zebra\u0142 nazwiska tutejszych duchownych sprzed Reformacji. W 1373 roku na wydziale prawa w Pradze immatrykulowano Nicolausa de Gotiswald, kt\u00f3ry wed\u0142ug Freytaga by\u0142 zapewne tutejszym proboszczem. Rektor ko\u015bcio\u0142a Rynwaldus zrzek\u0142 si\u0119 go 11 lutego 1469 roku. Peter Kir\u00dfwang pojawia si\u0119 w 1469 roku przy rokowaniach w sprawie naprawy ko\u015bcio\u0142a, a w 1476 roku nazwano go by\u0142ym proboszczem. W 1475 roku Gda\u0144sk nada\u0142 opr\u00f3\u017cnion\u0105 wikari\u0119 Johannowi Hungerowi, w 1494 roku Thomas de Godeswald procesowa\u0142 si\u0119 ze swoim dzwonnikiem, a w 1526 roku oficja\u0142 Longus poleca\u0142 na to miejsce Ambrosiusa Marquarda, cho\u0107 nie wiadomo, z jakim skutkiem.\n\nPatronat nale\u017ca\u0142 do miasta Gda\u0144ska. W Gda\u0144sku rada miejska, sama lutera\u0144ska, obsadza\u0142a duchownych bez pytania biskupa. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wylicza wsie tego patronatu jednym ci\u0105giem; z tych parafii zachowa\u0142y si\u0119 nazwiska i daty duchownych, a magistrat prowadzi\u0142 spisy swoich pastor\u00f3w. Fankidejski uznaje za pierwszego tutejszego pastora Martina Weidnera, zmar\u0142ego w 1570 roku, a w Bohnsack pierwszego lutera\u0144skiego duchownego odnotowuje w 1594 roku, w Reichenbergu za\u015b w 1584 roku. W wykazie duchownych Weidner jest nast\u0119pc\u0105 Samuela Reinickego.\n\nLista tutejszych duchownych ewangelickich si\u0119ga 1548 roku. Otwiera j\u0105 Samuel Reinicke, \u201epierwszy ewangelicki duchowny tutejszy\u201d, kt\u00f3ry przyby\u0142 z Pomorza, sprawowa\u0142 urz\u0105d dwadzie\u015bcia lat i zmar\u0142 w 1568 roku. Po nim urz\u0119dowali Martin Weidner (1568\u20131570) i Christoph Steger, zmar\u0142y w 1580 roku. Czwarty, Burchard Pr\u00e4torius, zostawi\u0142 po sobie napis z 1591 roku w konfesjonale: \u201equi moriendo credit et credendo moritur, mortis terriculamenta et tenebras inferni non sentit\u201d \u2014 kto umieraj\u0105c wierzy i wierz\u0105c umiera, nie czuje postrach\u00f3w \u015bmierci ani ciemno\u015bci piek\u0142a. Dwaj p\u00f3\u017aniejsi pastorzy, Thomas Fabricius (zmar\u0142y w 1627 roku) i Bartholom\u00e4us Martini (zmar\u0142y w 1630 roku), opatrzeni s\u0105 w wykazie not\u0105 \u201ekalwinista\u201d.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa podaje dalszy ci\u0105g obsady. Burchard Praetorius przyby\u0142 w 1580 roku i zmar\u0142 w 1591 roku; duchownego z 1548 roku, przyby\u0142ego z Pomorza, r\u0119kopis zna tylko z marginesu, bez nazwiska, i przypuszcza, \u017ce by\u0142 to Samuel Reinecke, kt\u00f3ry mia\u0142 tu by\u0107 w 1564 roku. Thomas Fabricius zosta\u0142 wprowadzony 23 maja 1592 roku i s\u0142u\u017cy\u0142 do 1597 roku, a Bartholom\u00e4us Martini, wprowadzony 28 kwietnia 1597 roku, po sporze z burmistrzem Johannem von der Linde musia\u0142 ust\u0105pi\u0107 w 1611 roku i w nast\u0119pnym roku zosta\u0142 diakonem przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra w Gda\u0144sku. Joachim Lubecus, wcze\u015bniej pastor w Leszkowach, wprowadzony 22 maja 1611 roku, zmar\u0142 w 1616 roku; po nim byli Petrus Valentinus (1616\u20131621), magister Simon Janichius (1622\u20131648) i magister Martin Maunius, kt\u00f3ry przyszed\u0142 w 1648 roku z Mokrego Dworu (Nassenhuben) i zmar\u0142 17 wrze\u015bnia 1663 roku. Petrus Vogetius, powo\u0142any 9 listopada 1663 roku, by\u0142 seniorem, towarzyszy\u0142 odbiciu sza\u0144ca na G\u0142owie Gda\u0144skiej i w 1666 roku wyda\u0142 drukiem pismo; zmar\u0142 26 pa\u017adziernika 1693 roku. Dalej s\u0142u\u017cyli Johann Endler (1694\u20131715) i Sartorius (1722\u20131726). Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) Petrus Valentinus przyszed\u0142 tu z Tujska, Simona Janichiusa przeniesiono w 1648 roku do ko\u015bcio\u0142a Allen Gottes Engeln, a Johann Endler przyszed\u0142 w 1694 roku z Leszk\u00f3w; po jego \u015bmierci w 1715 roku urz\u0105d obj\u0105\u0142 w nast\u0119pnym roku Conradus Kaseberg. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa zmiana nast\u0105pi\u0142a w 1756 roku, nie w 1757: Johann Benjamin Hedding odszed\u0142 wtedy do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku, a z Osic przyszed\u0142 Johann Christoph Wockersien.\n\nDrukowany wykaz Rhesy prowadzi dalej a\u017c do Johanna Andreasa Habla (1731\u20131741), kt\u00f3ry wcze\u015bniej by\u0142 duchownym na Helu. Od 1742 roku parafia prowadzi\u0142a w\u0142asny katalog duchownych, zachowany w\u015br\u00f3d jej ksi\u0105g; pastorzy zapisywali w nim swoje wybranie i obj\u0119cie urz\u0119du, a p\u00f3\u017aniejsze wpisy dodawano o nich w trzeciej osobie. Pierwszy wpisa\u0142 si\u0119 Johann Lebner, powo\u0142any 4 maja 1742 roku, wcze\u015bniej przez pi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 roku duchowny na Helu; zmar\u0142 w pa\u017adzierniku 1746 roku. Po nim przyszed\u0142 gda\u0144szczanin Johann Benjamin Hedding, od 1744 roku katecheta w gda\u0144skim domu ubogich (Spendhaus), wybrany 21 pa\u017adziernika 1746 roku i ordynowany 8 listopada w ko\u015bciele Mariackim przez seniora ministerium Carla Joachima Sibetha; w 1757 roku przeszed\u0142 jako diakon do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku. Johann Christoph Wockersien przyby\u0142 w 1757 roku z Osic (Wossitz), gdzie s\u0142u\u017cy\u0142 blisko pi\u0119\u0107 lat; zmar\u0142 16 lipca 1758 roku, a 27 lipca zosta\u0142 pochowany w tutejszym ko\u015bciele. Johann Carl Bauer, powo\u0142any w 1758 roku, odszed\u0142 w 1765 roku do ko\u015bcio\u0142a Lazaretu w Gda\u0144sku. Christian Jacob Schwarz, wybrany w lutym 1765 roku, zapisa\u0142, \u017ce dwa lata wcze\u015bniej szcz\u0119\u015bliwie wr\u00f3ci\u0142 z dalekich podr\u00f3\u017cy. Abraham Groddeck, dot\u0105d pastor w Juszkowie (Gischkau), zosta\u0142 powo\u0142any 18 kwietnia 1774 roku i obj\u0105\u0142 urz\u0105d w pierwszy dzie\u0144 Zielonych \u015awi\u0105t; zmar\u0142 5 grudnia 1797 roku. Friedrich Wilhelm Struve, wcze\u015bniej pastor w Kiezmarku (K\u00e4semark), urz\u0119dowa\u0142 tu od 1798 roku do \u015bmierci 9 stycznia 1808 roku; pochowano go tutaj 15 stycznia. Johann Erdmann Felskau, powo\u0142any z Uje\u015bciska (Wonneberg), sprawowa\u0142 urz\u0105d tylko dziewi\u0119tna\u015bcie miesi\u0119cy, prawie stale chory; zmar\u0142 21 wrze\u015bnia 1809 roku i zosta\u0142 pochowany w Uje\u015bcisku. Samuel Gottlieb Scheffler, od 1807 roku diakon ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku, wybrany 4 pa\u017adziernika 1809 roku, wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne dopiero 7 stycznia 1810 roku, bo drogi by\u0142y z\u0142e; zmar\u0142 10 wrze\u015bnia 1846 roku. Do 1877 roku proboszczem by\u0142 Franz Alexander Mischke, wcze\u015bniej pastor w Uje\u015bcisku, a od drugiej niedzieli Adwentu 1877 roku Paul Heinrich Harms, wcze\u015bniej w Uje\u015bcisku i w Oruni (Ohra). W ksi\u0119dze zapisano, \u017ce gmina wytoczy\u0142a Harmsowi proces o sk\u0142adki na kas\u0119 wa\u0142ow\u0105; proces wygra\u0142, a koszty s\u0105dowe, ponad 1000 marek, ponios\u0142a gmina.\n\nW tej samej ksi\u0119dze opisano przelanie du\u017cego dzwonu. 24 czerwca 1881 roku zdj\u0119to go z wie\u017cy i oddano do przelania gda\u0144skiemu ludwisarzowi Jeanowi Collierowi. Stary dzwon nosi\u0142 napis \u201eSoli Deo Gloria\u201d, nazwisko pastora Johanna Andreasa Habla, nazwiska czterech prze\u0142o\u017conych ko\u015bcielnych i rok 1733, a u do\u0142u napis ludwisarza: odla\u0142 go w Gda\u0144sku w 1733 roku Johann Gottfried Antoni. Pierwszy odlew si\u0119 nie uda\u0142 i dlatego nowy dzwon dostarczono dopiero 27 grudnia 1881 roku. Po\u015bwi\u0119cono go 1 stycznia 1882 roku w pe\u0142nym ko\u015bciele; orkiestra z miasta zagra\u0142a z wie\u017cy chora\u0142 \u201eLobe den Herrn\u201d, a pastor Harms wyg\u0142osi\u0142 mow\u0119 po\u015bwi\u0119cenia na s\u0142owa Ps 30,12\u201313. Nowy dzwon mia\u0142 nosi\u0107 napis \u201eSoli Deo Gloria. Gott allein die Ehre\u201d, nazwisko pastora Harmsa oraz ludwisarza Colliera z rokiem 1881. Wed\u0142ug zapisu wa\u017cy\u0142 17 cetnar\u00f3w i 90 funt\u00f3w, o 44 funty wi\u0119cej ni\u017c stary.\n\nGroddeck zacz\u0105\u0142 w 1774 roku prowadzi\u0107 roczny spis komunikant\u00f3w, z osobn\u0105 liczb\u0105 komunii chorych, bo spis rozpocz\u0119ty w starej ksi\u0119dze zarzucono. Ci\u0105gnie si\u0119 on do 1820 roku i ma luk\u0119 w latach 1807\u20131809, kt\u00f3rych, jak zanotowa\u0142 Scheffler, jego poprzednicy nie zapisali; dalsze liczby trafi\u0142y do nowej ksi\u0119gi. Bez wpisu zosta\u0142y te\u017c lata 1796 i 1797. Przy roku 1784 zanotowano, \u017ce pow\u00f3d\u017a bardzo os\u0142abi\u0142a wtedy gmin\u0119, a przy latach 1813 i 1814 \u2014 \u017ce bardzo os\u0142abi\u0142o j\u0105 mi\u0119dzy innymi przymusowe wyprowadzenie si\u0119 (\u201egezwungene Ausziehung\u201d) od wrze\u015bnia 1813 roku do Nowego Roku 1814. W tej samej ksi\u0119dze zapisano uchwa\u0142y konwentu okolicznych duchownych o miejscu \u015blubu. 23 lipca 1811 roku na konwencie u pastora Skusy w Ostrowitem (Osterwick) ustalono zasad\u0119 \u201eWo die Hochzeit, da wird getraut\u201d: zagrodnicy i komornicy mogli bra\u0107 \u015blub tam, gdzie wyprawiali wesele, nawet je\u015bli jedno z narzeczonych nie mieszka\u0142o w parafii p\u00f3\u0142 roku, przy czym zapowiedzi g\u0142oszono w obu parafiach. Gospodarzy nadal obowi\u0105zywa\u0142a stara zasada \u201eWo die Braut, da getraut\u201d, czyli \u015blub tam, gdzie panna m\u0142oda mieszka\u0142a co najmniej p\u00f3\u0142 roku. W 1812 roku konwent zebrany u pastora Stammera w Steblewie (St\u00fcblau) ograniczy\u0142 ten wyj\u0105tek do samych komornik\u00f3w.\n\nPastor Samuel Gottlieb Scheffler za\u0142o\u017cy\u0142 1 stycznia 1820 roku now\u0105 ksi\u0119g\u0119 parafii, \u201eGotteswaldisches Kirchenbuch\u201d. Jej wyci\u0105g, przechowywany w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie (Archion 245684, Bild 1\u20134), zawiera roczny spis komunikant\u00f3w od 1820 do 1878 roku i dwie zapiski Schefflera zatytu\u0142owane \u201ePro Memoria\u201d. Przy roku 1846 zamiast liczby zapisano, \u017ce jej nie podano z powodu \u015bmierci pastora.\n\nW zapisce o roku 1829 Scheffler opisa\u0142 pow\u00f3d\u017a. W burzliw\u0105 noc z 8 na 9 kwietnia Wis\u0142a przerwa\u0142a wa\u0142y w dw\u00f3ch miejscach: mi\u0119dzy Zatkau a Ko\u017alinami (G\u00fcttland) oraz mi\u0119dzy Steblewem (St\u00fcblau) a Langfelde. 9 kwietnia o trzeciej po po\u0142udniu woda wdar\u0142a si\u0119 do Koszwa\u0142 tak szybko, \u017ce po godzinie p\u0142ywano ju\u017c \u0142odziami, a byd\u0142o z trudem przep\u0119dzano przez cmentarz na wy\u017cej po\u0142o\u017cone miejsca. 10 kwietnia rano \u0142odzie p\u0142ywa\u0142y nad cmentarzem, a dolne izby plebanii sta\u0142y w wodzie. Najwy\u017cej woda podnios\u0142a si\u0119 11 kwietnia: w ko\u015bciele sta\u0142a na sze\u015b\u0107 do siedmiu st\u00f3p, z wysokiej bramy cmentarnej wystawa\u0142o ponad ni\u0105 tylko p\u00f3\u0142 stopy, a na plebanii, gdzie schroni\u0142o si\u0119 wiele rodzin, suche zosta\u0142o tylko sze\u015b\u0107 czy siedem g\u00f3rnych stopni schod\u00f3w na pi\u0119tro. Tego dnia o trzeciej po po\u0142udniu woda przesta\u0142a przybiera\u0107, a 12 kwietnia zacz\u0119\u0142a opada\u0107. W Niedziel\u0119 Palmow\u0105, 12 kwietnia, i w Wielki Pi\u0105tek nabo\u017ce\u0144stw nie by\u0142o. W pierwszy dzie\u0144 Wielkanocy ko\u015bci\u00f3\u0142 otwarto, ale woda sta\u0142a w nim jeszcze na kilka st\u00f3p i do ambony nie by\u0142o doj\u015bcia, wi\u0119c wierni zebrali si\u0119 na emporach; pastor przemawia\u0142 z ch\u00f3ru organowego do oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu os\u00f3b, kt\u00f3re przyp\u0142yn\u0119\u0142y \u0142odziami, i wyg\u0142osi\u0142 kazanie na s\u0142owa Psalmu 106,4\u201314 i 40\u201348. Drugi dzie\u0144 \u015bwi\u0105t odwo\u0142a\u0142 z powodu przykrego zapachu w ko\u015bciele. W niedziel\u0119 po Wielkanocy wszed\u0142 zn\u00f3w na ambon\u0119, cho\u0107 wierni siedzieli jeszcze na emporach, a w drug\u0105 niedziel\u0119 po Wielkanocy siedzieli ju\u017c w \u0142awkach. Woda opada\u0142a tak powoli, \u017ce nisko po\u0142o\u017cone pola, a w\u015br\u00f3d nich cztery \u0142any ziemi pleba\u0144skiej, poza kilkoma morgami, nie da\u0142y w tym roku plonu. Na drzwiach ambony zaznaczono, jak wysoko sta\u0142a woda.\n\nW zapisce z 1831 roku Scheffler odnotowa\u0142, \u017ce 15 maja gda\u0144ski kupiec Wegner podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi pi\u0119kn\u0105 sakiewk\u0119 na ofiar\u0119 (Klingbeutel) z czarnego aksamitu, obszyt\u0105 z\u0142otymi fr\u0119dzlami. Zapisa\u0142 te\u017c, \u017ce w tym roku w mie\u015bcie i na wsi, tak\u017ce na \u017bu\u0142awach, szala\u0142a straszna choroba, kt\u00f3rej nazwa jest w ksi\u0119dze urwana na zgi\u0119ciu karty; najci\u0119\u017cej dotkn\u0119\u0142a s\u0105siednie parafie w Trutnowach (Trutenau), Mi\u0142ocinie (Herzberg) i Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder), a w ca\u0142ej parafii Koszwa\u0142y zmar\u0142a tylko jedna osoba.\n\nWykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku obejmuje dwana\u015bcie parafii; przy ka\u017cdej z nich zapisano, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile mu wie\u015b p\u0142aci zamiast dziesi\u0119cin. Koszwa\u0142y stoj\u0105 w tym wykazie na dziesi\u0105tym miejscu, a zapis przy nich brzmi: \u201eDe proventibus huius ecclesiae nihil adhuc certi constat\u201d \u2014 o dochodach tego ko\u015bcio\u0142a nic pewnego dot\u0105d nie wiadomo.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 414 mieszka\u0144c\u00f3w: 329 luteran\u00f3w, 73 katolik\u00f3w i 12 mennonit\u00f3w. W tym spisie jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazano same Koszwa\u0142y. S\u0142ownik geograficzny notuje pod koniec XIX wieku 434 ewangelik\u00f3w, 70 katolik\u00f3w i 11 mennonit\u00f3w przy 53 domach. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 569 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 493 ewangelik\u00f3w i 76 katolik\u00f3w. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku prowadzi tutejsz\u0105 parafi\u0119 jako \u201eGotteswalde\u201d w diecezji Danziger Werder. W tej statystyce parafia by\u0142a pod patronatem magistratu, liczy\u0142a 560 dusz, a jej organy mia\u0142y 17 g\u0142os\u00f3w.\n\nW marcu 1884 roku \u201eAmtliche Mitteilungen\u201d (nr 2, s. 14) odnotowa\u0142y, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Koszwa\u0142ach (Gotteswalde) otrzyma\u0142 od pewnej wdowy zapis 3000 marek na budowle ko\u015bcielne.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1648\u20131944, a do tego duplikaty ksi\u0105g z lat 1809\u20131874, czyli odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Koszwa\u0142ach, licz\u0105cej wtedy 552 ewangelik\u00f3w. Pastorem by\u0142 wtedy od 1905 roku superintendent Emil Grude.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1945 roku, a po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej nekropoli\u0119 porzucono. W latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku wzniesiono na tym miejscu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. W jego \u015bciany wmurowano zachowane p\u0142yty nagrobne z XVII i XVIII wieku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Fankidejski uznaje za pierwszego tutejszego pastora Martina Weidnera, a wykaz duchownych otwiera Samuel Reinicke (1548\u20131568); r\u0119kopis Ephraima Praetoriusa zna duchownego z 1548 roku tylko z marginesu, bez nazwiska, i jedynie przypuszcza, \u017ce by\u0142 to Samuel Reinecke. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa przywilej Lutra z Brunszwiku wystawiono w niedziel\u0119 Laetare 1334 roku; Harnoch datuje przywilej na 1330 rok, a na niedziel\u0119 Laetare 1334 roku \u2014 po\u015bwi\u0119cenie dawnego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Mateusza. Sam r\u0119kopis podaje dwie daty przej\u015bcia Joachima Lubecusa z Leszk\u00f3w do Koszwa\u0142: w ust\u0119pie o Koszwa\u0142ach jego wprowadzenie 22 maja 1611 roku, w ust\u0119pie o Leszkowach rok 1612. Kamie\u0144 w\u0119gielny nowego ko\u015bcio\u0142a r\u0119kopis Praetoriusa datuje na 20 lipca 1672 roku, a akt zapisany w kronice parafii w Cedrach Wielkich \u2014 na 20 czerwca 1672 roku. Nazwisko tutejszego pastora z czasu budowy r\u0119kopis Praetoriusa podaje w brzmieniu Vogetius, a kronika parafii w Cedrach Wielkich \u2014 Vegetius. Friedrich Wilhelm Struve zmar\u0142 wed\u0142ug katalogu duchownych parafii 9 stycznia 1808 roku, a wed\u0142ug \u201eZwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d \u2014 8 stycznia.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 408 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 551 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 399; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 192; wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku \u2014 kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, fol. 124\u2013125, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyt 3, s. 519; E. Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, Leipzig 1704, s. 26\u201327; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 18\u201319, poz. 11; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 198\u2013199, nr 45; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 95\u201396; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 26\u201327; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25; Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 113\u2013114; Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej Gottswalde 1742\u20131882, w inwentarzu archiwum \u201eSonstige Verzeichnisse\u201d (Evangelisches Zentralarchiv Berlin, sygn. 980/5718, skany 2 i 4\u20138 w serwisie Archion, 17168); wyci\u0105g z ksi\u0119gi parafii Gottswalde za\u0142o\u017conej w 1820 roku, w inwentarzu archiwum \u201eSonstige Verzeichnisse 1829\u20131831\u201d (Evangelisches Zentralarchiv Berlin, sygn. 980/5719, skany 1\u20134 w serwisie Archion, 245684); \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 718 i 743; t. 4, s. 1195; t. 6, s. 1787; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 31r\u201333r; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 187\u2013188, 208; \u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 2, s. 14 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder) z lat 1648\u20131716, z kronik\u0105 i rejestrem dar\u00f3w pastor\u00f3w Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Koszwa\u0142y","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 399","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 95","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"opracowanie","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 399","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 113\u2013114","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej Gottswalde 1742\u20131882, w inwentarzu archiwum \u201eSonstige Verzeichnisse\u201d (Evangelisches Zentralarchiv Berlin, sygn. 980/5718, skany w serwisie Archion)","url":"https://www.archion.de/de/viewer/churchRegister/17168"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 718 i 743; t. 4, s. 1195; t. 6, s. 1787","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 31r\u201333r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 187\u2013188, 208","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder) z lat 1648\u20131716, z kronik\u0105 i rejestrem dar\u00f3w pastor\u00f3w Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Wyci\u0105g z ksi\u0119gi parafii ewangelickiej Gottswalde za\u0142o\u017conej w 1820 roku, w inwentarzu archiwum \u201eSonstige Verzeichnisse 1829\u20131831\u201d (Evangelisches Zentralarchiv Berlin, sygn. 980/5719, skany 1\u20134 w serwisie Archion)","url":"https://www.archion.de/de/viewer/churchRegister/245684"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 2, s. 14 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4647/Amtliche_Mitteilungen_1884_2.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0057","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.29326,"lng":18.80931,"name_de":"Gottswalde","name_pl":"Koszwa\u0142y \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Koszwa\u0142y \u2014 po niemiecku Gottswalde \u2014 by\u0142y wsi\u0105 parafialn\u0105 na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w powiecie Danziger Niederung: do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki z pierwszej po\u0142owy XIV wieku przej\u0119li po Reformacji luteranie, a w 1672 roku wznie\u015bli now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 o konstrukcji ryglowej, z wie\u017c\u0105 od zachodu. Sp\u0142on\u0119\u0142a ona w 1945 roku, a po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej porzucono tak\u017ce cmentarz. W latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku wzniesiono na tym miejscu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, w kt\u00f3rego mury wmurowano poddane renowacji p\u0142yty nagrobne z XVII i XVIII wieku.\n\nPatronat nale\u017ca\u0142 do miasta Gda\u0144ska, a rada miejska, lutera\u0144ska, obsadza\u0142a duchownych bez pytania biskupa. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wylicza wsie tego patronatu jednym ci\u0105giem: w Bohnsack pierwszego lutera\u0144skiego duchownego odnotowuje w 1594 roku, w Reichenbergu w 1584, a tutejszy Marcin Weidner zmar\u0142 w 1570 roku. Wykaz Ludwika Rhesy otwiera Samuel Reinicke, \u201epierwszy ewangelicki duchowny tutejszy\u201d, kt\u00f3ry przyby\u0142 w 1548 roku z Pomorza, sprawowa\u0142 urz\u0105d dwadzie\u015bcia lat i zmar\u0142 w 1568; Fankidejski za pierwszego pastora uznaje jego nast\u0119pc\u0119, Martina Weidnera (1568\u20131570). Po nich przyszed\u0142 Christoph Steger, zmar\u0142y w 1580 roku. Czwarty, Burchard Pr\u00e4torius, kt\u00f3rego Efraim Praetorius prowadzi w latach 1580\u20131591, zostawi\u0142 po sobie napis w konfesjonale z 1591 roku: \u201equi moriendo credit et credendo moritur, mortis terriculamenta et tenebras inferni non sentit\u201d. W przek\u0142adzie napis ten brzmi: kto umieraj\u0105c wierzy i wierz\u0105c umiera, nie czuje postrach\u00f3w \u015bmierci ani ciemno\u015bci piek\u0142a. Dwaj p\u00f3\u017aniejsi duchowni, Thomas Fabricius (1592\u20131597, zmar\u0142y w 1627) i Bartholom\u00e4us Martini (1597\u20131611, zmar\u0142y w 1630), opatrzeni s\u0105 w wykazie Rhesy not\u0105 \u201ekalwinista\u201d.\n\nWykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku obejmuje dwana\u015bcie parafii; przy ka\u017cdej z nich zapisano, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile mu wie\u015b p\u0142aci zamiast dziesi\u0119cin. Koszwa\u0142y stoj\u0105 w tym wykazie na dziesi\u0105tym miejscu, a zapis przy nich jest jednozdaniowy: \u201eDe proventibus huius ecclesiae nihil adhuc certi constat\u201d \u2014 o dochodach tego ko\u015bcio\u0142a nic pewnego dot\u0105d nie wiadomo. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) po Bart\u0142omieju Martinim przyszed\u0142 do Koszwa\u0142 z Leszk\u00f3w Joachim Lubecus, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1616 roku; w tym samym roku nast\u0105pi\u0142 po nim Piotr Valentini z Tujska, a w 1622 roku magister Szymon Janichius, przeniesiony w 1648 roku do ko\u015bcio\u0142a Allen Gottes Engeln pod Gda\u0144skiem. Wed\u0142ug Hartwicha nast\u0119pc\u0105 Janichiusa w Koszwa\u0142ach by\u0142 magister Marcin Maun, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1663 roku. Wed\u0142ug Hartwicha w tym samym roku przyby\u0142 Piotr Vogetius, zmar\u0142y w Koszwa\u0142ach w 1693 roku. Wed\u0142ug Hartwicha w 1694 roku przyszed\u0142 do Koszwa\u0142 z Leszk\u00f3w Jan Endeler, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1715 roku. Wed\u0142ug Hartwicha w nast\u0119pnym roku urz\u0105d obj\u0105\u0142 Konrad K\u00e4seberg.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 414 mieszka\u0144c\u00f3w: 329 luteran\u00f3w, 73 katolik\u00f3w i 12 mennonit\u00f3w; parafia lutera\u0144ska: Koszwa\u0142y. Pod koniec XIX wieku S\u0142ownik geograficzny wykazuje 434 ewangelik\u00f3w, 70 katolik\u00f3w i 11 mennonit\u00f3w przy 53 domach. Z tutejszej parafii ewangelickiej zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1648\u20131944, a do tego duplikaty ksi\u0105g z lat 1809\u20131874. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 635 ewangelik\u00f3w. Wed\u0142ug almanachu z 1897 roku patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem od 1887 roku Carl Schlichting. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Koszwa\u0142ach liczy\u0142a wtedy 552 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1905 roku superintendent Emil Grude.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 187, 192, 208; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 192; wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku \u2014 kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, fol. 124\u2013125, w\u015br\u00f3d akt roku 1598, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyt 3, s. 519; E. Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, Leipzig 1704, s. 26\u201327 (dzia\u0142 \u201eIm Werder\u201d, Zu Gottswalde); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 198-199, nr 45; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 95; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 26\u201327; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 34.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Koszwa\u0142y","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Koszwa\u0142y (Gottswalde) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-cedry-wielkie/koszwaly"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Koszwa\u0142y","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 95","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 187, 192, 208","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0282","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2933,"lng":18.8093,"name_de":"Gottswalde","name_pl":"Koszwa\u0142y \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gottswalde, nieistniej\u0105cy)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kote\u017ce, po niemiecku Kottisch, le\u017ca\u0142y tu\u017c pod Starogardem i przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142y do tamtejszego powiatu. Wie\u015b by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 miasta: przywilej na ni\u0105 wystawi\u0142 Starogardowi w 1373 roku wielki mistrz krzy\u017cacki Winrych von Kniprode. W zamian miasto zobowi\u0105za\u0142o si\u0119 do s\u0142u\u017cby wojennej z koniem we zbroi. S\u0142ownik geograficzny notuje j\u0105 pod polsk\u0105 nazw\u0105 Koty\u017ce, a z dokument\u00f3w przytacza formy Kottys i Gothyze.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Kottisch* jako wie\u015b miejsk\u0105 z 25 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 11 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 37 budynk\u00f3w mieszkalnych i 379 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 296 ewangelik\u00f3w i 78 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny podaje dla wsi 37 dom\u00f3w, 296 ewangelik\u00f3w i 83 katolik\u00f3w. Wie\u015b liczy\u0142a 2210 m\u00f3rg obszaru, gospodarowa\u0142o w niej 25 gbur\u00f3w i 11 zagrodnik\u00f3w, by\u0142a te\u017c szko\u0142a.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku wykaza\u0142 tu 59 mieszka\u0144c\u00f3w: 40 luteran\u00f3w i 19 katolik\u00f3w, jednych i drugich przypisanych do parafii w Starogardzie. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 we wsi 45 dom\u00f3w mieszkalnych i 367 mieszka\u0144c\u00f3w: 255 ewangelik\u00f3w i 112 katolik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 we wsi 367 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych 218 poda\u0142o j\u0119zyk polski.\n\nW wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w wymieniony jest tutejszy cmentarz. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020\u20132023 opisuje go jako \u201emocno zaro\u015bni\u0119ty, zaniedbany, zachowany szcz\u0105tkowo\u201d. W tym programie cmentarz datowano na koniec XIX wieku; le\u017cy on we wsi, w lesie, przy drodze.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Starogard Gda\u0144ski (Preu\u00dfisch Stargard) i podaje tu 137 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32, poz. 25; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Preu\u00dfisch Stargard, poz. 34; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 60, nr 101; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o Koty\u017ce; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz gminy Starogard Gda\u0144ski; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 63\u201365; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 209, pozycja 116; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w \u2014 gm. Starogard Gda\u0144ski","url":"https://bip.ugstarogard.pl/wiadomosci/9600/wiadomosc/338313/gminna_ewidencja_zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 209, pozycja 116","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0327","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.930511,"lng":18.49937,"name_de":"Kottisch","name_pl":"Kote\u017ce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kot\u0142o, po niemiecku Kesselhof, le\u017cy na nizinach lewego brzegu Wis\u0142y, p\u00f3\u0142 mili od Gniewu; dzi\u015b nale\u017cy do gminy Gniew w powiecie tczewskim. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni wie\u015b nie mia\u0142a. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje tu dawny cmentarz ewangelicki pod pozycj\u0105 395 arkusza gminy Gniew oraz dawny cmentarz mennonicki przy numerze 4, pod pozycj\u0105 397.\n\nS\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 na 308 morgach obszaru 11 budynk\u00f3w, w tym sze\u015b\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych, a w nich 40 katolik\u00f3w i 17 ewangelik\u00f3w. W Gniewie mie\u015bci\u0142y si\u0119 wed\u0142ug S\u0142ownika parafia i poczta, a szko\u0142a w Ciep\u0142em. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 71 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 13 ewangelik\u00f3w i 58 katolik\u00f3w \u2014 przy czym i jedni, i drudzy nale\u017celi do parafii w Gniewie. Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 tu 52 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych dw\u00f3ch by\u0142o wyznania ewangelickiego.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gniew (Mewe) i podaje tu 5 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gniew, pozycje 395 i 397; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III i IV, has\u0142a \u201eKesselhof\u201d i \u201eKot\u0142o\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 76, pozycja 49; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku), s. 18; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gniew (stan 29 VIII 2026), pozycja 395 i 397","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, spis z 30 IX 1921, powiat Gniew, pozycja 19 (Kursztyn: 163 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 6 ewangelik\u00f3w)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1146","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.860891,"lng":18.85592,"name_de":"Kesselhof","name_pl":"Kot\u0142o \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kot\u0142o, po niemiecku Kesselhof, le\u017ca\u0142o w XIX wieku w powiecie kwidzy\u0144skim, na nizinach lewego brzegu Wis\u0142y, p\u00f3\u0142 mili od Gniewu; dzi\u015b nale\u017cy do powiatu tczewskiego i gminy Gniew.\n\nS\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 tu na 308 morgach obszaru 11 budynk\u00f3w, w tym sze\u015b\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych, a w nich 40 katolik\u00f3w i 17 ewangelik\u00f3w; parafia i poczta mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Gniewie, szko\u0142a w Ciep\u0142em. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 71 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 37 m\u0119\u017cczyzn i 34 kobiety \u2014 w\u015br\u00f3d nich 13 ewangelik\u00f3w i 58 katolik\u00f3w; i jedni, i drudzy nale\u017celi do parafii w Gniewie. W pierwszym powszechnym spisie Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku zapisano tu 52 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych dw\u00f3ch by\u0142o wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 50 os\u00f3b, niemieck\u0105 \u2014 dwie. O tutejszych mennonitach spisy nie m\u00f3wi\u0105 nic: liczy\u0142y ich w osobnej rubryce innych chrze\u015bcijan, a w Kotle \u017cadnej takiej osoby nie odnotowa\u0142y.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni we wsi nie by\u0142o; pozosta\u0142y dwa cmentarze. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Kotle dawny cmentarz ewangelicki pod pozycj\u0105 395 oraz dawny cmentarz mennonicki przy numerze 4 pod pozycj\u0105 397. Jest to cmentarz spod pozycji 397: mennonicki, a wi\u0119c protestancki, lecz nie ewangelicko-augsburski; cz\u0119\u015b\u0107 zapis\u00f3w ewidencyjnych prowadzi go jako poewangelicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat tczewski, gmina Gniew, pozycje 395 i 397; Gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta i gminy Gniew; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 18; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 76\u201377, pozycja 49; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III i IV, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142a Kesselhof i Kot\u0142o.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta i gminy Gniew","url":"https://www.gniew.pl/plik,4014,obwieszczenie-burmistrza-aktualizacja.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0098","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.86677,"lng":18.86157,"name_de":"","name_pl":"Kot\u0142o \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Kozinie rozci\u0105ga si\u0119 przy drodze g\u0142\u00f3wnej do Czarnej D\u0105br\u00f3wki, oko\u0142o 400 metr\u00f3w na po\u0142udnie od zabudowa\u0144 wsi, na terenie \u0142agodnie wznosz\u0105cym si\u0119 od strony szosy. Nekropoli\u0119 za\u0142o\u017cono w XIX wieku, a jej powierzchnia wynosi blisko 0,45 hektara. Do oko\u0142o 1945 roku s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom, a po wojnie, wraz z przej\u0119ciem tutejszych \u015bwi\u0105ty\u0144 przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, sta\u0142a si\u0119 cmentarzem parafialnym i pozostaje czynna; najstarsze nagrobki dotrwa\u0142y do naszych czas\u00f3w w z\u0142ym stanie. Omawiaj\u0105c pi\u0119\u0107 cmentarzy ewangelickich parafii mikorowskiej, Jan Wild wymienia kamie\u0144 z herbem rodu von Zitzewitz i dat\u0105 1802, b\u0119d\u0105cy podstaw\u0105 o\u0142tarza polowego; czy stoi on tutaj, czy przy jednym z cmentarzy w Mikorowie, z jego tekstu nie wynika.\n\nW 1784 roku Kozin razem z Kozami liczy\u0142 54 dymy.\n\nKozin \u2014 po niemiecku Kosem\u00fchl, w starszym zapisie Cosemuhl \u2014 jest dzi\u015b cz\u0119\u015bci\u0105 so\u0142ectwa Kozy w gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka. Przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142 w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. S\u0105siednie Kose, a wraz z nim Kosem\u00fchl, nale\u017ca\u0142o od 1685 roku do rodu von M\u00fcnchow; p\u00f3\u017aniej Kosem\u00fchl w\u0142\u0105czono do gminy Kose. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje go wy\u0142\u0105cznie jako obw\u00f3d dworski, bez odr\u0119bnej gminy wiejskiej: naliczono w nim 240 ewangelik\u00f3w i troje katolik\u00f3w; parafia katolicka by\u0142a w L\u0119borku.\n\nMiejscowo\u015b\u0107 by\u0142a fili\u0105 lutera\u0144skiej parafii w Mikorowie. Wed\u0142ug Pagla kaplic\u0119 zbudowano tu w latach 1733\u20131734, a w 1746 roku powo\u0142ano do niej w\u0142asnego duchownego. Wed\u0142ug wykazu duchownych pomorskich Ernsta M\u00fcllera ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy sta\u0142 tu od 1744 roku; wed\u0142ug Karla-Heinza Pagla t\u0119 prost\u0105 budowl\u0119 szachulcow\u0105 po\u015bwi\u0119cono 15 wrze\u015bnia 1746 roku. Ufundowa\u0142 j\u0105, jak podaje Jan Wild, Christian Ernst von M\u00fcnchow, \u00f3wczesny pan na Mikorowie. Pagel pisze, \u017ce prezes kamery von M\u00fcnchow wzni\u00f3s\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 jako w\u0142a\u015bciciel Kosem\u00fchl. Na pomorskim synodzie prowincjalnym w 1908 roku superintendent Stengel, m\u00f3wi\u0105c o post\u0119pach polsko\u015bci i katolicyzmu w powiatach l\u0119borskim, bytowskim i s\u0142upskim, przytoczy\u0142 przyk\u0142ad Kozina: przed dwoma laty nowy, katolicki w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku od razu zakwestionowa\u0142 prawo ewangelik\u00f3w do ich ko\u015bcio\u0142a. Berli\u0144ska \u201eNational-Zeitung\u201d, kt\u00f3ra 22 pa\u017adziernika 1908 roku zrelacjonowa\u0142a to wyst\u0105pienie, umie\u015bci\u0142a jednak Kozin w \u201eparafii Rakitt\u201d i poda\u0142a, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 w niezak\u0142\u00f3conym u\u017cytkowaniu ewangelik\u00f3w od \u201eponad czterech i p\u00f3\u0142 stulecia\u201d, cho\u0107 kaplic\u0119 zbudowano w XVIII wieku. M\u00fcller podaje, \u017ce w 1894 roku z dziewi\u0119ciu miejscowo\u015bci parafii mikorowskiej, w\u015br\u00f3d nich z Kozina, Rokit i Rokitek, utworzono wikariat parafialny; wikariusz mieszka\u0142 najpierw w Kozinie, potem w Rokitkach, w ko\u0144cu w Rokitach. Z dniem 1 stycznia 1907 roku ewangelik\u00f3w z Rokit (Gro\u00df-Rakitt), Gro\u00df-Rakitt-Neuhof, Rokitek (Klein-Rakitt), Otnogi (Wothnogge), Gliesnitz i Boch\u00f3wka (Bochowke) wy\u0142\u0105czono z parafii w Mikorowie i po\u0142\u0105czono w samodzieln\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Gro\u00df-Rakitt, kt\u00f3ra pozosta\u0142a pod urz\u0119dem parafialnym w Mikorowie; Kozina w\u015br\u00f3d tych miejscowo\u015bci M\u00fcller nie wymienia (s. 504). W 1913 roku powsta\u0142 w Kozinie samodzielny zb\u00f3r filialny z w\u0142asn\u0105 Rad\u0105 Zboru. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w Mickrow (Mikorowo), oddalon\u0105 od Mickrow o 5 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 2700 dusz. Pastorem by\u0142 Gustav Oehrn. Po wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b budowli nie ma.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku kaplica w Kozinie, po niemiecku Cosem\u00fchl, s\u0142u\u017cy\u0142a nabo\u017ce\u0144stwom od 1748 roku; ucz\u0119szczali do niej przede wszystkim mieszka\u0144cy Rokit i Rokitek (Gro\u00df- i Klein-Rakitt), Otnogi (Wottnogge), Boch\u00f3wka (Bochowke), Gliesnitz i wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci Oskowa (Wutzkow), poniewa\u017c mieli do niej bli\u017cej ni\u017c do ko\u015bcio\u0142a w Mikorowie. \ud83d\udfe1 Daty tej \u015bwi\u0105tyni rozchodz\u0105 si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach: Pagel podaje budow\u0119 kaplicy w latach 1733\u20131734 i po\u015bwi\u0119cenie 15 wrze\u015bnia 1746 roku, M\u00fcller \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy od 1744 roku (powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na t\u0119 sam\u0105 stron\u0119 Br\u00fcggemanna, kt\u00f3ra m\u00f3wi o 1748 roku), a Br\u00fcggemann \u2014 nabo\u017ce\u0144stwa od 1748 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kozin (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 FotoExploracje; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2025; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Mickrow, s. 504; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142a Kose i Mickrow; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, s. 180\u2013181, pozycja 236; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 951\u2013953; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171\u2013172; \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 22 pa\u017adziernika 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kozin (woj. pomorskie) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/kozin-woj-pomorskie"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 951","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 951\u2013953","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142a Kose i Mickrow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171\u2013172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 22 pa\u017adziernika 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SBBGQ33OEVQXGUS2ZWU6T3UCITGIOPGV"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0820","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3760209,"lng":17.6261723,"name_de":"Kosem\u00fchl","name_pl":"Kozin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u017aliny, do 1945 roku G\u00fcttland, le\u017c\u0105 nad Mot\u0142aw\u0105, na skraju \u017bu\u0142aw. Cmentarz przyko\u015bcielny otacza ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u015brodku wsi. Jego teren wraz ze starodrzewem wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 30 lipca 2025 roku pod numerem A/303; sam ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 pod numerem A-303, decyzj\u0105 z 11 sierpnia 1962 roku. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje w Ko\u017alinach drug\u0105 nekropoli\u0119: cmentarz poewangelicki przy drodze prowadz\u0105cej do Ptasznik, oddalony o oko\u0142o 120 metr\u00f3w od szosy do Tczewa \u2014 opisany osobno.\n\nW Ko\u017alinach sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 gotycki, murowano-szachulcowy, z 1353 roku, przebudowywany w XV i XVI wieku, z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105 z lat 1684\u20131686. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii \u2014 pod nazw\u0105 \u201eG\u00fcttland\u201d, w diecezji \u017cu\u0142awskiej \u2014 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesion\u0105 w 1582 roku, patronat magistratu i 750 dusz; tak\u017ce S\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce ewangelicy budowali ko\u015bci\u00f3\u0142 na nowo w 1582 roku i ponownie w 1684 roku. Harnoch zapisa\u0142, \u017ce cmentarz w Ko\u017alinach by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 558 mieszka\u0144c\u00f3w: 291 luteran\u00f3w, 261 katolik\u00f3w i 6 mennonit\u00f3w; luteranie nale\u017celi do miejscowej parafii. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w Ko\u017alinach 40 budynk\u00f3w mieszkalnych i 640 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 294 ewangelik\u00f3w i 346 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej. By\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej, kt\u00f3rej ksi\u0119gi metrykalne \u2014 wed\u0142ug wykazu Rosego z 1909 roku prowadzone od 1662 roku \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 do dzi\u015b. S\u0142ownik geograficzny odnotowuje tu lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i podaje liczby: 294 ewangelik\u00f3w i 346 katolik\u00f3w. Ci ostatni podlegali parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu, po niemiecku M\u00fchlbanz; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie mieli. Harnoch w 1890 roku naliczy\u0142 trzydziestu mennonit\u00f3w w obr\u0119bie ca\u0142ej parafii.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1778 roku, a wykaz komunikant\u00f3w i ksi\u0119gi konfirmacji od 1803 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1778\u2014 K Konf 1803\u2014. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809\u201412. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1800\u201405. Dupl. im A.-G. Danzig: Tf Tr St 1815\u201474\u201d.\n\nW spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 488 mieszka\u0144c\u00f3w; niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 471 os\u00f3b, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 257 ewangelik\u00f3w i 214 katolik\u00f3w. Po 1920 roku granica Wolnego Miasta Gda\u0144ska, poprowadzona Mot\u0142aw\u0105, przeci\u0119\u0142a dawne osady K\u00f6sslin i G\u00fcttland; upami\u0119tnia to tablica z 2018 roku. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 jest dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 pod wezwaniem Matki Bo\u017cej R\u00f3\u017ca\u0144cowej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wykaz Rosego z 1909 roku podaje dla ksi\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w pocz\u0105tek w 1662 roku, a spis Maxa B\u00e4ra z 1908 roku \u2014 w 1778 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 258 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 540 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 399; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 4; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 198\u2013199, nr 50; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909, s. 10; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Suchy D\u0105b (pozycje 36 i 37); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 41, pozycja 88; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 Ko\u017aliny (G\u00fcttland)","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/kozliny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 399","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 41, pozycja 88","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0398","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.161283,"lng":18.799851,"name_de":"G\u00fcttland","name_pl":"Ko\u017aliny \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Ko\u017alinach le\u017cy przy drodze prowadz\u0105cej do Ptasznik, oko\u0142o 120 metr\u00f3w od szosy z Ko\u017alin do Tczewa. Tak opisuje jego po\u0142o\u017cenie wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 37 arkusza gminy Suchy D\u0105b. Jest to obiekt odr\u0119bny od cmentarza przyko\u015bcielnego w centrum wsi, kt\u00f3ry ta sama ewidencja ujmuje pod pozycj\u0105 36, a kt\u00f3ry otacza dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eCmentarz zdewastowany\u201d. Zachowa\u0142 si\u0119 wtedy jeden pomnik w \u015brednim stanie oraz zr\u00f3wnana z ziemi\u0105 mogi\u0142a dziecinna, a obok \u015bci\u0119tych lip le\u017ca\u0142o kilka fragment\u00f3w po dawnych pomnikach. W 1985 roku najstarszy czytelny napis upami\u0119tnia\u0142 Ann\u0119, zmar\u0142\u0105 4 grudnia 1876 roku. Teren o powierzchni czterech ar\u00f3w, przed wojn\u0105 licz\u0105cy sze\u015b\u0107 ar\u00f3w, s\u0142u\u017cy\u0142 w\u00f3wczas jako podw\u00f3rko s\u0105siedniego gospodarstwa. W 1985 roku z zieleni pozosta\u0142y dwie lipy o \u015brednicy pnia 60 centymetr\u00f3w.\n\nKo\u017aliny, do 1945 roku G\u00fcttland, le\u017c\u0105 nad Mot\u0142aw\u0105, na skraju \u017bu\u0142aw, w dawnym powiecie tczewskim (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej. Wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej, a jedyny ko\u015bci\u00f3\u0142, jaki w niej sta\u0142, nale\u017ca\u0142 do ewangelik\u00f3w: gotycka budowla murowano-szachulcowa z 1353 roku, przebudowywana w XV i XVI wieku, z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105 z lat 1684\u20131686. Katolicy podlegali parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu, po niemiecku M\u00fchlbanz, i w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni tutaj nie mieli. Po 1945 roku dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Ko\u017alinach przej\u0119li katolicy.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 558 mieszka\u0144c\u00f3w: 291 luteran\u00f3w, 261 katolik\u00f3w i sze\u015bciu mennonit\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *G\u00fcttland* 40 budynk\u00f3w mieszkalnych i 640 mieszka\u0144c\u00f3w. W tej liczbie by\u0142o 294 ewangelik\u00f3w i 346 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny podaje 294 ewangelik\u00f3w i 346 katolik\u00f3w, a statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku \u2014 750 dusz w parafii i patronat gda\u0144skiego magistratu. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 we wsi 488 mieszka\u0144c\u00f3w; niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 471 os\u00f3b, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 257 ewangelik\u00f3w i 214 katolik\u00f3w.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1778 roku, a wykaz komunikant\u00f3w i ksi\u0119gi konfirmacji od 1803 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1778\u2014 K Konf 1803\u2014. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809\u201412. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1800\u201405. Dupl. im A.-G. Danzig: Tf Tr St 1815\u201474\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wykaz Rosego z 1909 roku podaje dla ksi\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w pocz\u0105tek w 1662 roku, a spis B\u00e4ra z 1908 roku \u2014 w 1778 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 258 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 540 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 4; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Suchy D\u0105b, pozycje 36 i 37; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o \u201eKo\u017aliny\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 399; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirks\u201d, Danzig 1820, s. 198\u2013199, nr 50; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Dirschau; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909, s. 10; karta cmentarza w Ko\u017alinach, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 41, pozycja 88; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Suchy D\u0105b (stan 29 VIII 2026), pozycja 36 i 37","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 41, pozycja 88","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1147","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.147762,"lng":18.811456,"name_de":"G\u00fcttland","name_pl":"Ko\u017aliny \u2014 cmentarz poewangelicki przy drodze do Ptasznik","powiat":"gda\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u017aliny (po niemiecku G\u00fcttland) to wie\u015b na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w gminie Suchy D\u0105b. Stoi w niej gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 murowano-szachulcowy, kt\u00f3ry rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego datuje na 1353 rok. Do rejestru wpisano go pod numerem A-303 decyzj\u0105 z 11 sierpnia 1962 roku, a teren otaczaj\u0105cego go cmentarza ze starodrzewem \u2014 pod tym samym numerem decyzj\u0105 z 30 lipca 2025 roku. Charakterystyczna wie\u017ca w konstrukcji szachulcowej pochodzi z lat 1684\u20131686. Inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich z 1885 roku zalicza tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 do ko\u015bcio\u0142\u00f3w, kt\u00f3re z budowli \u015bredniowiecznej zachowa\u0142y w p\u00f3\u017aniejszym gmachu jedynie resztki: stary jest tu tylko szczyt wschodni, otynkowany, o schodkowych uskokach i ostro\u0142ukowych blendach w prostok\u0105tnym obramieniu, dzielonych dwudzielnymi blendami wspartymi na \u015brodkowej konsoli, z rozet\u0105 w zwie\u0144czeniu; profil odpowiada oknu prezbiterium w Steblewie.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego wie\u015b nada\u0142 panom \u015awi\u0119com M\u015bciw\u00f3j II pod koniec XIII wieku, w 1310 roku \u015awi\u0119cowie odprzedali j\u0105 Krzy\u017cakom, a w 1454 roku Kazimierz Jagiello\u0144czyk darowa\u0142 j\u0105 gda\u0144szczanom. Wed\u0142ug Harnocha przywilej wsi wyda\u0142 w 1353 roku Winrych von Kniprode; proboszczowi zapisano w nim cztery wolne \u0142any, dotychczasow\u0105 dziesi\u0119cin\u0119 i dodatkowo dwadzie\u015bcia funt\u00f3w pieprzu. W 1465 roku wie\u015b spl\u0105drowano.\n\nEphraim Praetorius, kt\u00f3ry w XVIII wieku zebra\u0142 w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d wiadomo\u015bci o ko\u015bcio\u0142ach gda\u0144skich, pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebania w Ko\u017alinach sta\u0142y po tej stronie wsi, kt\u00f3r\u0105 nazywano C\u00f6\u00dflin. Wie\u015b wspomniano w 1423 roku, a w czasie wojny trzynastoletniej, w 1463 roku, gda\u0144szczanie mieli tu szaniec, kt\u00f3ry spali\u0142 nieprzyjaciel. Przywilej z 1353 roku, wystawiony w wigili\u0119 Wniebowst\u0105pienia, obejmowa\u0142 razem 30 \u0142an\u00f3w. W czasie drugiej wojny szwedzkiej mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Ko\u017alinach g\u0142\u00f3wna kwatera nieprzyjaciela; mieszka\u0144c\u00f3w rozproszono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w du\u017cej cz\u0119\u015bci zrujnowano i po wojnie naprawiono.\n\nWed\u0142ug Hermanna Freytaga Johannesa Sukaua wraz ze starszymi wsi pozwano 28 listopada 1467 roku przed s\u0105d, poniewa\u017c zastawili dobra i klejnoty ko\u015bcio\u0142a; 30 grudnia tego\u017c roku obiecali wykupi\u0107 na Nowy Rok 1468 zastawione za 10 grzywien u Jakoba Hutmachera dwa srebrne kielichy i srebrn\u0105 monstrancj\u0119. W 1479 roku wymieniany jest Thomas Michael, a w 1495 roku ch\u0142opi z Ko\u017alin pozwali duchownego Johanna za to, \u017ce obrazi\u0142 ich i ich \u017cony; w 1497 roku stan\u0105\u0142 on przed biskupem w Subkowach.\n\nS\u0142ownik geograficzny zapisuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 nowo budowany w 1582 roku, a w 1656 roku sta\u0142 tu ob\u00f3z szwedzkiego genera\u0142a Wirtza. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki pod patronatem magistratu gda\u0144skiego zbudowano wed\u0142ug Harnocha w 1582 roku, a obecny, murowany, w 1684; rozbudowywano go w latach 1686, 1691, 1694 i 1796. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 dwa dzwony, o\u0142tarz z 1660 roku, snycersk\u0105 ambon\u0119 oraz obrazy biblijne na stropie przy \u015bcianach bocznych. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego kosz tej ambony wsparto na figurze Moj\u017cesza, kt\u00f3ra w ko\u015bcio\u0142ach ewangelickich Prus Kr\u00f3lewskich oznacza\u0142a stref\u0119 Starego Testamentu; tak samo wsparto ambon\u0119 u \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku. Piotr Birecki (2021) wymienia Ko\u017aliny w\u015br\u00f3d wiejskich posiad\u0142o\u015bci Gda\u0144ska, w kt\u00f3rych ko\u015bcio\u0142ach mieszcza\u0144stwo tego miasta fundowa\u0142o o\u0142tarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.\n\nPraetorius opisuje te\u017c wyposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a. O\u0142tarz z 1660 roku uzupe\u0142niono po\u015brodku g\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 o\u0142tarza z ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Salwatora na Petershagen; \u0142aci\u0144ski napis wierszowany wspomina\u0142 na nim burmistrza Schmideniusa, a podpis g\u0142osi\u0142: \u201eFaciebat Erasmus Rothmalerus, Pastor\u201d. Poprzedni\u0105 ambon\u0119 przeniesiono tu w 1660 roku z ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary na D\u0142ugich Ogrodach, nowa nosi na portalu drzwi dat\u0119 1694. Chrzcielnic\u0119 podarowa\u0142 23 wrze\u015bnia 1663 roku Adrian von der Linde, a w 1684 roku stan\u0119\u0142a chrzcielnica kamienna, ufundowana z zapisu Johanna Klotha. Mosi\u0119\u017cne lichtarze podarowa\u0142 Bartholomeus Spetz, gospodarz z Ko\u017alin, a jego \u017cona Ewa 28 marca 1671 roku srebrny dzban wa\u017c\u0105cy 107 \u0142ut\u00f3w.\n\nW 1684 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano a\u017c do jednej \u015bciany za o\u0142tarzem, od wschodu, i odbudowano, w\u0142\u0105czaj\u0105c do niego przestrze\u0144 wie\u017cy; dosta\u0142 nowe empory, \u0142awki, snycerk\u0119, malowid\u0142a i drewniany strop, a mierzy\u0142 wtedy 85 st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci razem z wie\u017c\u0105 i 25 st\u00f3p szeroko\u015bci. W 1686 roku podarowano do ko\u015bcio\u0142a z miasta model statku, a w 1714 roku sprawiono nowy zegar bij\u0105cy. W murze wie\u017cy umieszczono herb Gda\u0144ska. Wi\u0119kszy dzwon nosi\u0142 napis \u201eH. Gerdt Benninck goss mich A. 1652\u201d i imi\u0119 burmistrza Constantina Ferbera jako zarz\u0105dcy \u017bu\u0142aw Steblewskich. Pastor mia\u0142 p\u00f3\u0142tora \u0142anu ziemi i dziesi\u0119ciny, a fili\u0105 parafii by\u0142a po\u0142owa Krzywego Ko\u0142a, zwana Freywalde.\n\nOd Reformacji do 1945 roku by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ewangelicko-lutera\u0144ski, z siedzib\u0105 parafii we wsi; katolicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu. Hermann Freytag opisa\u0142 dwa wydarzenia z dziej\u00f3w tej parafii. Pierwszym pastorem ewangelickim by\u0142 od 1582 roku Bart\u0142omiej Penterus; ju\u017c Abraham Hartwich w\u0105tpi\u0142, czy by\u0142 on \u201edobrym luteraninem\u201d. W 1609 roku kalwinizuj\u0105cy pleban Ko\u017alin Wendelin Walch poskar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce duchowny ze Steblewa nie szanuje granic parafii \u2014 a parafianie Ko\u017alin, niezadowoleni z kierunku swojego duszpasterza, sami szukali oparcia u dobrego luteranina. Sp\u00f3r zako\u0144czy\u0142a zamiana posad: Walch odszed\u0142 do Kobbelgrube, a stamt\u0105d przyszed\u0142 na jego miejsce Nikolaus Weismann. By\u0142 to \u2014 jak zapisa\u0142 Hartwich \u2014 ten sam duchowny, kt\u00f3rego w 1609 roku wyp\u0119dzono z Lichn\u00f3w za nauk\u0119 lutera\u0144sk\u0105. Wed\u0142ug Freytaga Weismann przeszed\u0142 z Lichn\u00f3w do Kobbelgrube ju\u017c 28 kwietnia 1608 roku, a w Ko\u017alinach wprowadzono go na urz\u0105d 30 listopada 1609 roku. Weismann, wr\u00f3ciwszy z wojny szwedzkiej, zasta\u0142 w styczniu 1630 roku Ko\u017aliny \u201ewszystko zburzone i spustoszone\u201d i poprosi\u0142 o przeniesienie do Steblewa.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) w 1630 roku przyby\u0142 do Ko\u017alin Kasper Pr\u00fcfer, kt\u00f3ry odszed\u0142 w 1641 roku; w nast\u0119pnym roku urz\u0105d obj\u0105\u0142 Erazm Rothmahler (u Hartwicha Rohtmahler), kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1662 roku. Wed\u0142ug Hartwicha po Dawidzie Holstiusie przyszed\u0142 do Ko\u017alin Eilhard Cirenberg, przeniesiony w 1672 roku do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku; Micha\u0142 Strau\u00df by\u0142 tu tylko rok i w 1673 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana, Fryderyk Heinius s\u0142u\u017cy\u0142 dwa lata i w 1675 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a po nim przyszed\u0142 z Osic Konstantyn Cammerer, kt\u00f3ry zmar\u0142 w Ko\u017alinach w 1680 roku. Wed\u0142ug Hartwicha w 1681 roku przyby\u0142 do Ko\u017alin Adam Tschirtner, w 1710 roku przeniesiony do ko\u015bcio\u0142a Allen Gottes Engeln pod Gda\u0144skiem; zaraz po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 Jan Wilhelm Thiesen.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa podaje te\u017c dok\u0142adniejsze daty tutejszych pastor\u00f3w. Johanna Beneckego wprowadzono 20 maja 1592 roku. Nast\u0119pnego duchownego, Erasmusa Kerla, wprowadzono 22 lutego 1598 roku; Praetorius przypuszcza, \u017ce by\u0142 to Kerl rodem z Arnswalde. Wendelin Walch przyszed\u0142 28 pa\u017adziernika 1602 roku. David Holstius po\u015blubi\u0142 29 lipca 1664 roku Ann\u0119, wdow\u0119 po Erazmie Rothmahlerze. Konstantyna Cammerera wprowadzono 2 lutego 1675 roku, a po \u015bmierci pochowano 26 wrze\u015bnia 1680 roku. Adama Tschirtnera powo\u0142ano 16 czerwca 1681 roku i wprowadzono 6 lipca; w 1707 roku by\u0142 seniorem duchowie\u0144stwa \u017bu\u0142aw.\n\nPiotr Tanck, egzaminowany w 1714 roku, od 1716 roku pastor w Osicach, przyszed\u0142 do Ko\u017alin w 1726 roku, a w 1737 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a szpitala Lazaret w Gda\u0144sku. Po nim przyszed\u0142 w 1738 roku z Juszkowa (Gischkau) Tomasz Voelcker, egzaminowany 23 sierpnia 1709 roku i od 1720 roku pastor w Juszkowie; zmar\u0142 w 1747 roku.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Ko\u017alinach wraz z C\u00f6slinem 558 mieszka\u0144c\u00f3w: 291 luteran\u00f3w, 261 katolik\u00f3w i 6 mennonit\u00f3w, a tak\u017ce parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 na miejscu i jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. Ostatnim duchownym, kt\u00f3rego droga do Ko\u017alin jest dobrze udokumentowana, by\u0142 Immanuel Gottfried Stammer, powo\u0142any tu 26 lutego 1830 roku ze Steblewa; zmar\u0142 na miejscu 7 stycznia 1832 roku. W kwietniu 1842 roku \u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d wymienia\u0142a w zestawieniu diecezji diecezj\u0119 Danziger Werder, licz\u0105c\u0105 11 ko\u015bcio\u0142\u00f3w, z superintendentem Deschnerem w Ko\u017alinach. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *G\u00fcttland* 40 budynk\u00f3w mieszkalnych i 640 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 294 ewangelik\u00f3w i 346 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, kt\u00f3ry zalicza\u0142 wie\u015b jeszcze do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau), wykaza\u0142 599 mieszka\u0144c\u00f3w w 46 domach i 110 gospodarstwach domowych: 285 ewangelik\u00f3w i 314 katolik\u00f3w; parafia ewangelicka by\u0142a nadal na miejscu, katolicka \u2014 w Mi\u0142ob\u0105dzu, a obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Steblewie. S\u0142ownik geograficzny podaje dla wsi oko\u0142o 294 ewangelik\u00f3w i 346 katolik\u00f3w oraz zapisuje wprost: \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 luterski parafialny w miejscu\u201d. P\u00f3\u017aniej Ko\u017aliny nale\u017ca\u0142y do powiatu Danziger Niederung: do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen). Warunki pokoju og\u0142oszone w maju 1919 roku prowadzi\u0142y granic\u0119 przysz\u0142ego Wolnego Miasta Gda\u0144ska przez punkt wysoko\u015bciowy 5, po\u0142o\u017cony p\u00f3\u0142tora kilometra na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a w Ko\u017alinach.\n\nParafia liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 750 dusz, a obok nich mieszka\u0142o w niej 30 mennonit\u00f3w; szko\u0142y by\u0142y w Ko\u017alinach i w Czatkau. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 528 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1891 roku Johann Collin. 1 wrze\u015bnia 1897 roku Collin jako przewodnicz\u0105cy zachodniopruskiej konferencji misyjnej sk\u0142ada\u0142 na jej walnym zgromadzeniu w Starogardzie Gda\u0144skim sprawozdanie roczne. 25 listopada 1902 roku zmar\u0142a w Ko\u017alinach, w wieku 64 lat, jego \u017cona Clara z domu Wohlgemuth; w\u015br\u00f3d podpisanych pod zawiadomieniem o \u015bmierci by\u0142 Walter Collin, pastor w Tuchel. 14 czerwca 1903 roku, w czasie generalnej wizytacji ko\u015bcio\u0142\u00f3w i szk\u00f3\u0142 diecezji Danziger Werder, odby\u0142a si\u0119 w Ko\u017alinach, siedzibie superintendentury, wizytacja w godzinach 9\u201312, z kazaniem superintendenta Collina. W sierpniu 1904 roku urz\u0119dowe obwieszczenie zapowiada\u0142o wykup czynsz\u00f3w gruntowych, kt\u00f3re kilka grunt\u00f3w w Ko\u017alinach p\u0142aci\u0142o miejscowej parafii ewangelickiej. Gdy w lipcu 1906 roku prasa donios\u0142a o nag\u0142ej \u015bmierci Collina, przypomnia\u0142a, \u017ce by\u0142 wcze\u015bniej pastorem dywizyjnym i naczelnym pastorem wojskowym w Gda\u0144sku, odby\u0142 wojn\u0119 1870\u20131871 i by\u0142 kawalerem Krzy\u017ca \u017belaznego. W lipcu 1915 roku pastor Funck z Ko\u017alin otrzyma\u0142 Order Czerwonego Or\u0142a czwartej klasy. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Ko\u017alinach liczy\u0142a wtedy 428 ewangelik\u00f3w. Posada pastora by\u0142a od 1926 roku nieobsadzona, a parafi\u0105 zarz\u0105dza\u0142 superintendent w stanie spoczynku Bogdan.\n\nWie\u015b le\u017cy na terenie dawnego osadnictwa ol\u0119derskiego, lecz sam ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 lutera\u0144ski, nie mennonicki. Z tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eG\u00fcttland\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1662\u20131936. Figuruj\u0105 one w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1778 roku, a wykaz komunikant\u00f3w i ksi\u0119gi konfirmacji od 1803 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1778\u2014 K Konf 1803\u2014. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809\u201412. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1800\u201405. Dupl. im A.-G. Danzig: Tf Tr St 1815\u201474\u201d.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy. Dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Bo\u017cej R\u00f3\u017ca\u0144cowej w dekanacie \u017bu\u0142awy Steblewskie archidiecezji gda\u0144skiej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. B\u00e4r (1908) podaje dla ksi\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w pocz\u0105tek w 1778 roku, a wykaz Rosego z 1909 roku \u2014 w 1662 roku. Harnoch podaje, \u017ce obecny, murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1684 roku, rejestr zabytk\u00f3w datuje go na 1353 rok. Wed\u0142ug Hartwicha i r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa pastorem w Ko\u017alinach by\u0142 w latach 1681\u20131710 Adam Tschirtner, a ksi\u0119ga pastor\u00f3w notuje tu w latach 1700\u20131710 Jacoba Friedricha Wittwercka. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa Jan Wilhelm Thiesen by\u0142 wcze\u015bniej kapelanem polowym przy kontyngencie Rzeszy ksi\u0119cia holszty\u0144skiego nad Renem, a do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w Gda\u0144sku przeszed\u0142 w 1727 roku; ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaje kapela\u0144stwo w pu\u0142ku ansbachskim i rok 1725.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Benecke (1592), Erasmus Kerl (1598), Erasmus Rothmaler (1642), David Holstius (1663), Michael Strauss (1672), Friedrich Heinius (1673), Constantin C\u00e4mmerer (1675), Jacob Friedrich Wittwerck (1700\u20131710), Samuel Friedrich Unselt (1786), Christoph Heinrich Naumann (1826), Carl Theodor Gotthilf W\u00fcst (1850), Karl August Wilhelm Gottgetreu (1877), Joh. Heinrich Friedrich Collin (1891), Adolf Richard Funck (1906), Emil Otto Dietrich (1916), Edmund Geissler (1939). Bez podanego roku: Johann Wilhelm Thiessen.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 192, 200, 208; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 399; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 4; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. I: Pommerellen, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 78; H. Freytag, \u201eGeschichte des Kirchspiels St\u00fcblau im Danziger Werder\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 54, Danzig 1912, s. 174\u2013188; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 111; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Dirschau, s. 28\u201329, poz. 9; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 198\u2013199, nr 50; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Ko\u017aliny (G\u00fcttland) \u2014 serwis \u017bu\u0142awy Wi\u015blane; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 183, 188, 228; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909, s. 10; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 27; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 34; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 41, pozycja 88; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 94, 277, 312; t. 2, s. 375, 540, 565, 623; t. 3, s. 756, 832, 927; t. 4, s. 1252; t. 5, s. 1521; t. 6, s. 1782; t. 7, s. 1827, 1871, 2004, 2024; \u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 10 kwietnia 1842 roku, s. 3 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 4 wrze\u015bnia 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 listopada 1902 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 lipca 1903 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 10 sierpnia 1904 roku, s. 13 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBautzener Nachrichten\u201d (Budziszyn), 5 lipca 1906 roku, s. 5 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek, Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 7 lipca 1915 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 9 maja 1919 roku, s. 6 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 36; Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 114; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 9v\u201316r; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 484; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41.*","built_year":1353,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u017aliny \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Ko\u017aliny"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info \u2014 Ko\u017aliny","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Ko\u017aliny"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u017aliny (G\u00fcttland) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane / zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/index.php/pg/gsuchydab/kozliny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 399","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 192, 200, 208","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 41, pozycja 88","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 94, 277, 312; t. 2, s. 375, 540, 565, 623; t. 3, s. 756, 832, 927; t. 4, s. 1252; t. 5, s. 1521; t. 6, s. 1782; t. 7, s. 1827, 1871, 2004, 2024","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 10 kwietnia 1842 roku, s. 3 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Z3JGNV24SJMWVUI34BDPLPNUVSAQ2RO6"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 4 wrze\u015bnia 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PBOVSJOF552RD7CELMWN5MF7T7OW5MRU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 listopada 1902 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AJWP6EAS3EICJWW775MED4ICBYQ5ELZZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 lipca 1903 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UD5U7WPJVRTFMH54FLLSQF22AJTM527X"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 10 sierpnia 1904 roku, s. 13 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/74SCJQCONDMDTWIUDI444MJPUZ6FNE4J"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBautzener Nachrichten\u201d (Budziszyn), 5 lipca 1906 roku, s. 5 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek, Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Z2LMUS7NLHG5WS3252OOXSHLE5LVG2SP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 7 lipca 1915 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PTSW7XYDLME7QKE6G6D4YQRUHWFGUBHL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 9 maja 1919 roku, s. 6 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/H44DHYDLJSGCUPUSIAUWUJTOJUTNDWZD"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 36","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 114","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 9v\u201316r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 111","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 484","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0274","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16,"lng":18.8033,"name_de":"G\u00fcttland","name_pl":"Ko\u017aliny \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (G\u00fcttland)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kozy \u2014 po niemiecku Kose, w starszych zapisach Cose i Coose, po kaszubsku Koz\u00eb \u2014 maj\u0105 metryk\u0119 si\u0119gaj\u0105c\u0105 prze\u0142omu XIII i XIV wieku: nazwa pojawia si\u0119 jako Cosa w 1301 i Kosen w 1305 roku. Do 1945 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze; po wojnie znalaz\u0142a si\u0119 w powiecie bytowskim.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Kozy nale\u017ca\u0142y do parafii w Mikorowie (Mickrow) w synodzie s\u0142upskim. W Kozach dzia\u0142a\u0142a w\u00f3wczas huta szk\u0142a, za\u0142o\u017cona w 1770 roku; wie\u015b graniczy\u0142a z dystryktem l\u0119borskim, a razem z Kozinem (Cosem\u00fchle) liczy\u0142a 54 dymy. W 1788 roku, przy wprowadzeniu pastora Samuela Gotthilfa Seebalda na urz\u0105d w Mikorowie, proboszcz z No\u017cyna wyg\u0142osi\u0142 obok niemieckiej tak\u017ce mow\u0119 polsk\u0105 \u2014 jak zapisano, \u201eum der Koseschen Leute willen\u201d, ze wzgl\u0119du na ludzi z K\u00f3z. Franz Tetzner uzna\u0142 j\u0105 za zapewne ostatnie polskie kazanie w tej parafii.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Kozy nie mia\u0142y. Mikorowo le\u017ca\u0142o w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, a od 1913 roku samodzieln\u0105 gmin\u0105 ko\u015bcieln\u0105 sta\u0142 si\u0119 s\u0105siedni Kozin (Kosem\u00fchl). Wed\u0142ug wykazu duchownych pomorskich Ernsta M\u00fcllera ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy sta\u0142 tam od 1744 roku; Jan Wild podaje daty 1744 i 1746. Wed\u0142ug Karla-Heinza Pagla kaplic\u0119 w Kozinie zbudowano w latach 1733\u20131734, a w 1746 roku powo\u0142ano tam w\u0142asnego pastora. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Kozinie przej\u0119li katolicy, a dzi\u015b budowli ju\u017c nie ma.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Kozy uj\u0119to w dw\u00f3ch pozycjach: gmina wiejska liczy\u0142a 352 ewangelik\u00f3w i dwoje katolik\u00f3w. W obszarze dworskim naliczono 254 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119cioro katolik\u00f3w. Ewangelik\u00f3w z obu cz\u0119\u015bci spis przypisuje do parafii w Mikorowie, katolik\u00f3w \u2014 do parafii w L\u0119borku. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 739 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na prze\u0142omie XIX i XX wieku oko\u0142o 1200 metr\u00f3w za zabudowaniami, przy drodze do Mikorowa; zajmuje oko\u0142o 0,20 hektara, w przybli\u017ceniu pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w na dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107. Najstarszy czytelny nagrobek pochodzi z 1922 roku: Paul Busch, urodzony 10 kwietnia 1889, zmar\u0142y 23 lutego 1922. Z p\u00f3\u017aniejszych ocala\u0142a tablica z nazwiskiem R\u00f6ske i dat\u0105 \u015bmierci 20 lipca 1938 roku (imi\u0119 odczytano niepewnie jako Gustav). Po 1945 roku cmentarz niemal doszcz\u0119tnie zniszczono: nagrobki rozbito i zgarni\u0119to w pryzmy, z ogrodzenia zosta\u0142 \u015blad przy tylnej granicy, z bramy dwa fragmenty, a z murowanej kaplicy \u2014 resztki \u015bcian z bia\u0142ej ceg\u0142y. Marek Drzewiecki opisa\u0142 cmentarz pod has\u0142em \u201eMikorowo-Kozy\u201d i umie\u015bci\u0142 go mi\u0119dzy obiema wsiami (54,40778 / 17,59722), oko\u0142o p\u00f3\u0142tora kilometra na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od K\u00f3z; w jego zbiorze po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy ten punkt nosi dat\u0119 18 lutego 2013 roku. Drzewiecki notuje rozbite nagrobki z\u0142o\u017cone w kupki, resztki bramy, ruin\u0119 niewielkiego budynku z bia\u0142ej ceg\u0142y i poch\u00f3wek z 1922 roku. Jan Wild liczy w Kozach jeden cmentarz.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce wie\u015b zaj\u0119to 9 marca 1945 roku, a Niemc\u00f3w wysiedlono do 29 czerwca 1947 roku; p\u00f3\u017aniej odnaleziono 339 mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 171 w NRD. Straty: 34 poleg\u0142ych, 11 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 114 zaginionych. W szkole w Kozach uczyli Paul Witt, Eckerlein i Werner Conrad.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Ernst M\u00fcller datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy w Kozinie na 1744 rok, a Karl-Heinz Pagel budow\u0119 tamtejszej kaplicy \u2014 na lata 1733\u20131734.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kozy (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 cmentarz wiejski, FotoExploracje; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Mickrow, s. 504\u2013505; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Jan Wild, \u201eMikorowo, Kozy i Kozin \u2014 parafia ewangelicka i jej ko\u015bcio\u0142y\u201d, 1/2025; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kose; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 950\u2013951.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kozy (woj. pomorskie) \u2014 cmentarz wiejski, FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/kozy-woj-pomorskie---cmentarz-wiejski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Jan Wild, \u201eMikorowo, Kozy i Kozin \u2014 parafia ewangelicka i jej ko\u015bcio\u0142y\u201d, 1/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 950\u2013951","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u201eMikorowo-Kozy \u2014 Mickrow-Kose\u201d (kopia w archiwum internetowym z 3 sierpnia 2016 roku)","url":"http://web.archive.org/web/20160803191133/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-cz-dobrowka/28-mikorowo2"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0818","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_mikorowo_kozy/mikorowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.407778,"lng":17.597222,"name_de":"Kose (Friedhof Kose)","name_pl":"Kozy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kr\u0105g, po niemiecku Krangen, to wie\u015b kociewska w dzisiejszej gminie Starogard Gda\u0144ski. Do 1920 roku le\u017ca\u0142a w powiecie starogardzkim (Kreis Preu\u00dfisch Stargard), w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, i by\u0142a o\u015brodkiem maj\u0105tku ziemskiego. W Kr\u0105gu po dworze zosta\u0142 pa\u0142ac z 1854 roku i podworski park. Wie\u015b jest gniazdem licznej niegdy\u015b rodziny szlacheckiej Kr\u0119ckich, kt\u00f3rzy trzymali j\u0105 za czas\u00f3w polskich. Ewangelicy mieszkaj\u0105cy w Kr\u0105gu nale\u017celi do parafii w Starogardzie, gdzie Kr\u0105g figurowa\u0142 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych.\n\nW 1772 roku Kr\u0105g z Grabowcem nale\u017ca\u0142 do\u017cywotnio do pani von Osten-Sacken, a jej spadkobierc\u0105 by\u0142 syn von Wallrabe; oboje byli ewangelikami, tak jak mieszka\u0144cy. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych maj\u0105tek Kr\u0105g z folwarkiem Grabowiec nale\u017ca\u0142 do Matthiasa von Wallrabena, a po nim do jego syna Philippa, kt\u00f3ry sp\u0142aci\u0142 siostry zam\u0119\u017cne za von Puttkamerem, von R\u00fcdigerem i Bonhorstem; w wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Philipp von Walleraben, 43-letni porucznik w stanie spoczynku, figuruje jako wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bciciel z rodze\u0144stwem, mieszkaj\u0105cy w Kr\u0105gu razem ze szwagrem Johannem Eduardem von R\u00fcdigerem. Od 1779 roku dobra nale\u017ca\u0142y do Ludwiga Ferdinanda von Tiedemanna, od 1783 roku do doktora Johanna Gottloba Matthiasa i jego \u017cony Adelgundy Constantii z domu Paleske, a od 1794 roku do Franciszka Gotartowskiego.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 75 mieszka\u0144c\u00f3w: 25 luteran\u00f3w i 50 katolik\u00f3w, oraz parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 w Starogardzie. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Krangen* jako maj\u0105tek rycerski z 26 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 273, w tym 70 ewangelik\u00f3w i 203 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do parafii w Kokoszkowach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IV, lata osiemdziesi\u0105te dziewi\u0119tnastego wieku) podaje 70 ewangelik\u00f3w i 203 katolik\u00f3w w 26 domach, a parafi\u0119 katolick\u0105 wskazuje w Kokoszkach. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku (*Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen*) podaje: na 264 mieszka\u0144c\u00f3w 98 ewangelik\u00f3w i 166 katolik\u00f3w; parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskazuje w miejscowo\u015bci Preu\u00dfisch Stargard. M\u0119\u017cczyzn by\u0142o wtedy 130, kobiet 134; innych chrze\u015bcijan ani \u017byd\u00f3w spis nie wykaza\u0142. W S\u0142owniku has\u0142o opisuje dobra wraz z Grabowcem i m\u0142ynem Kreskim, a wiersz spisu z 1885 roku \u2014 jednostk\u0119 Krangen.\n\nCmentarz ewangelicki, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku, zamkni\u0119to w 1945 roku; najstarszy zachowany na nim nagrobek pochodzi z 1912 roku. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020\u20132023 opisuje go jako cmentarz \u201eczytelny w terenie\u201d, z zachowanymi nagrobkami, po\u0142o\u017cony przy drodze, niedaleko rozwidlenia dr\u00f3g. Wymienia go te\u017c w\u015br\u00f3d cmentarzy, na kt\u00f3rych w ostatnich latach prowadzono prace porz\u0105dkowe; przed cmentarzem stoi tablica z kr\u00f3tk\u0105 histori\u0105 tego miejsca. We wsi sta\u0142 ponadto ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, wzniesiony w latach 1905\u20131907. \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2012 roku podaje lata 1906\u20131907 i pisze, \u017ce jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki, kt\u00f3ry stoi w parku. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy i u\u017cytkuj\u0105 do dzi\u015b jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny; wraz z zabudowaniami przyko\u015bcielnymi (w wykazie rejestru: \u201eubikacje przyko\u015bcielne\u201d) wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1674 dnia 23 wrze\u015bnia 1998 roku.\n\nPrasa zachowa\u0142a imiona dw\u00f3ch tutejszych duchownych z czas\u00f3w pruskich. \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d odnotowa\u0142a 29 lipca 1907 roku zapowiedzi pastora Waltera Gro\u00dfmanna z Kr\u0105gu i Hedwig Wohlfarth. Berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d poda\u0142 19 kwietnia 1915 roku, \u017ce 23 marca tego roku zmar\u0142 pastor Konradt z Kr\u0105gu, z diecezji starogardzkiej.\n\n\u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2012 roku pisze, \u017ce cmentarz uporz\u0105dkowano w ramach programu odnowy wsi, ze \u015brodk\u00f3w gminy i przy udziale mieszka\u0144c\u00f3w, i \u017ce zachowa\u0142 si\u0119 na nim nagrobek Rudolfa Domr\u00f6sego (1865\u20131929). \ud83d\udfe1 Najstarszy nagrobek pochodzi wed\u0142ug tego pisma z 1889 roku (w opisie wy\u017cej: z 1912).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 336 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1401 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kr\u0105g (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IV, has\u0142o Kr\u0105g; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Pr. Stargardt; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 60, nr 104; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 63\u201365; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 250 (s. 9), nr 1175 (s. 72); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 209, pozycja 118; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 133; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 60; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 16 (2012), s. 14; \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 16 (2012), s. 14; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 29 lipca 1907 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 19 kwietnia 1915 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kr\u0105g (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Kr%C4%85g_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 250 (s. 9), nr 1175 (s. 72)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 209, pozycja 118","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 133","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 60","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 16 (2012), s. 14","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 16 (2012), s. 14","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 29 lipca 1907 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6NW35MLVZTYSPQF4HWVQ4T7ENLZSNHMD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 19 kwietnia 1915 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7EXUOASEF5TUQKXY2ZYBRRP2MTY6X2EX"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0328","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.995972,"lng":18.447243,"name_de":"Krangen","name_pl":"Kr\u0105g \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kramarzyny \u2014 po niemiecku Kremerbruch, po kaszubsku Kramarz\u00ebn\u00eb \u2014 le\u017ca\u0142y przed 1945 rokiem w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b le\u017ca\u0142a przy bitym trakcie z Bytowa do Miastka, blisko granicy Prus Zachodnich. Cmentarz ewangelicki, o powierzchni oko\u0142o 0,7 hektara, le\u017cy na wzg\u00f3rzu po prawej stronie przy wje\u017adzie od strony Bytowa. Przed cmentarzem ewangelickim rozpo\u015bciera si\u0119 cmentarz katolicki. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim sporo grob\u00f3w, \u017celiwnych krzy\u017cy, tablic nagrobnych i metalowych ogrodze\u0144 mogi\u0142, a z czas\u00f3w powojennych \u2014 pewna liczba grob\u00f3w katolickich, kt\u00f3rymi opiekuj\u0105 si\u0119 osiad\u0142e tu rodziny.\n\nS\u0142ownik historyczny miejscowo\u015bci wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego zbiera dawne zapisy nazwy: Cremerbroeck w 1618 roku, Kremerbruch w 1628, Kramarzyn w 1638, Kremerbrug w 1662 \u2014 a wywodzi j\u0105 od kramarzy w\u0119druj\u0105cych traktem handlowym. Grunty wsi nale\u017ca\u0142y w \u015bredniowieczu do ziemi tuchomskiej i urz\u0119du bytowskiego; przed lokacj\u0105 wsi by\u0142a tu huta szk\u0142a, kt\u00f3ra wkr\u00f3tce upad\u0142a. Wie\u015b lokowano w 1596 roku: 28 wrze\u015bnia tego roku so\u0142tys Thomas Gast otrzyma\u0142 polecenie za\u0142o\u017cenia nowej wsi. Do 1624 roku wie\u015b by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 domeny ksi\u0105\u017c\u0119cej, potem dzier\u017cawili j\u0105 Puttkamerowie.\n\nHas\u0142o *S\u0142ownika geograficznego* przytacza zapis z 1656 roku: przed wojn\u0105 sta\u0142y tu huty szklane, wie\u015b by\u0142a zasiedlona, a czynszu z hut przychodzi\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0105t floren\u00f3w. W 1656 roku zapisano te\u017c, \u017ce wszystko stoi puste: siedz\u0105 tu tylko dwaj ogrodnicy-hutnicy, kt\u00f3rzy od czas\u00f3w polskich dzier\u017cawi\u0105 \u015bwie\u017co okopan\u0105 rol\u0119. Wok\u00f3\u0142 rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 b\u00f3r mil\u0119 d\u0142ugi i szeroki, z d\u0119bami, bukami i sosnami, a w tym borze \u2014 jak zanotowano \u2014 mieszka\u0142 jaki\u015b Puttkamer. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Kramarzyny mia\u0142y nauczyciela i by\u0142y przypisane do ko\u015bcio\u0142a filialnego w \u0141ubnie (Lubben) w synodzie s\u0142upskim, a w\u0142a\u015bciciel wsi wsp\u00f3\u0142sprawowa\u0142 nad tym ko\u015bcio\u0142em patronat.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 431 ewangelik\u00f3w i 38 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Wa\u0142dowie (Waldow), katolik\u00f3w spis odsy\u0142a\u0142 do parafii w Borzyszkowach, w Prusach Zachodnich. W latach 1901\u20131902 tutejszy maj\u0105tek rozparcelowano na 51 gospodarstw rentowych, a na jego gruntach powsta\u0142y nowe osady. *Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon* notuje 689 mieszka\u0144c\u00f3w wed\u0142ug spisu z 1910 roku.\n\nW\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 utworzono tu 5 kwietnia 1908 roku, przy przebudowie granic parafii tuchomskiej. Z\u0142o\u017cono j\u0105 z cz\u0119\u015bci parafii Wa\u0142dowo i Tuchomie i pozostawiono pod urz\u0119dem parafialnym w Wa\u0142dowie; przy\u0142\u0105czono do niej tak\u017ce Lonken oraz Gro\u00df i Klein Birkhof. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Kramarzynach stan\u0105\u0142 na pocz\u0105tku XX wieku. Inicjatorem budowy by\u0142 majster Emil K\u00f6sterke, osiad\u0142y we wsi w 1901 roku. W 1912 roku zako\u0144czono budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a i po\u015bwi\u0119cono \u015bwi\u0105tyni\u0119. Organy sprawiono w 1917 roku, nabo\u017ce\u0144stwa za\u015b odprawia\u0142 co drug\u0105 niedziel\u0119 pastor z Wa\u0142dowa. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w Wa\u0142dowie, oddalon\u0105 od Wa\u0142dowa o 6,3 kilometra, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3500 dusz. Urz\u0105d pastora w Wa\u0142dowie by\u0142 wtedy nieobsadzony.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa erygowano 25 pa\u017adziernika 1951 roku. Po 1945 roku wie\u015b zasiedlili Kaszubi z okolicznych wsi na Gochach. W 1997 roku cmentarz uporz\u0105dkowano i ods\u0142oni\u0119to na nim tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105 z napisem po niemiecku i po polsku \u2014 \u201eWir sind alle Kinder Gottes. Den Toten der Gemeinde Kremerbruch\u201d i \u201eMy jeste\u015bmy wszyscy Dzie\u0107mi Bo\u017cymi. Zmar\u0142ym w gminie Kramarzyny\u201d \u2014 pod dat\u0105 17 maja 1997 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Has\u0142o *S\u0142ownika geograficznego* zalicza Kramarzyny do powiatu bytowskiego, a s\u0142ownik historyczny podaje, \u017ce przez wieki nale\u017ca\u0142y do powiatu miasteckiego. Dokument o utworzeniu gminy ko\u015bcielnej w Kramarzynach, og\u0142oszony w \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d, nosi dat\u0119 5 kwietnia 1908 roku i wszed\u0142 w \u017cycie 1 lipca 1908 roku. Ernst M\u00fcller podaje natomiast, \u017ce Lonken oraz Gro\u00df i Klein Birkhof przy\u0142\u0105czono do parafii w Kramarzynach 1 lipca 1909 roku, a sam\u0105 parafi\u0119 utworzono, jak pisze, mniej wi\u0119cej w tym samym czasie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 789; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, S\u0142upsk 1998; E. Gohrbandt, \u201eOrtsgeschichte\u201d, w: \u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, 1938, s. 148; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 78\u201379 (has\u0142o Gro\u00df-Tuchen); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 145.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Zarys historyczny gminy Tuchomie / Parafia Kramarzyny (diec. pelpli\u0144ska)"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Portal internetowy Diecezji Pelpli\u0144skiej (diecezja-pelplin.pl), strony parafii \u2014 Parafia Kramarzyny","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-najswietszego-serca-pana-jezusa-w-kramarzynach/","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Zarys historyczny gminy Tuchomie / Parafia Kramarzyny (diec. pelpli\u0144ska)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKramarzyny\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Reszka, Ewangelicy na Gochach, rozdz. 19 pkt G; M\u00fcller 1912, has\u0142a Alt-Colziglow s. 69 i Gro\u00df-Tuchen s. 78-79; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Rummelsburg, strona 164, pozycja 85; S\u0142ownik geograficzny t. IV, has\u0142o Kramarzyny","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego\u201d, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 789","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 145","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0736","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.05944,"lng":17.24194,"name_de":"Kremerbruch (hist. Cramarsin / Cramerdorf; kaszb. Kramarz\u00ebn\u00eb)","name_pl":"Kramarzyny \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W centrum Kra\u015bniewa, po niemiecku Sch\u00f6nau, zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz mennonicki z XIX wieku, za\u0142o\u017cony na parceli zbli\u017conej do kwadratu, z cz\u0119\u015bciowo ocala\u0142\u0105 zieleni\u0105 obwiedni\u0105 ze starodrzewu lipowego i jesionowego. Uk\u0142ad wn\u0119trza jest dzi\u015b nieczytelny. Przetrwa\u0142y trzy kute obej\u015bcia kwater grobowych, stela nagrobna Johanna Wiensa oraz stela mennonicka Heinricha Pennera, zmar\u0142ego w 1859 roku.\n\nKra\u015bniewo dosta\u0142o przywilej w 1321 roku od Wernera von Orseln, a s\u0105siedni Wernersdorf \u2014 w 1340 roku od wielkiego mistrza Dietricha von Altenburg, kt\u00f3ry nada\u0142 mu 63 w\u0142\u00f3ki. Od drugiej po\u0142owy XVI wieku odprawiano w Kra\u015bniewie i Wernersdorfie ewangelickie nabo\u017ce\u0144stwa, a obie wsie mia\u0142y w\u0142asnych pastor\u00f3w; w Kra\u015bniewie umar\u0142 w 1608 roku Johann Rienath, powo\u0142any za czas\u00f3w Modestusa Hellinga, pierwszego duchownego ewangelickiego w Wernersdorfie. W 1617 roku tutejsi ewangelicy rozebrali sw\u00f3j podupad\u0142y dom modlitwy, a zgody na odbudow\u0119 nie otrzymali. Od 1617 roku obs\u0142ugiwali ich duchowni z Wernersdorfu, dzisiejszej Pogorza\u0142ej Wsi. Ksi\u0105dz Jan Wi\u015bniewski przytacza zapis wizytacji z 1647 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rego dzia\u0142a\u0142a wtedy w Kra\u015bniewie szko\u0142a innowiercza \u2014 wizytator nazwa\u0142 j\u0105 \u201eheretyck\u0105\u201d \u2014 a pastor co trzeci\u0105 niedziel\u0119 odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwo w domu prywatnym. W siedemnastym i osiemnastym wieku powsta\u0142y w Kra\u015bniewie gospodarstwa kolonijne, nale\u017c\u0105ce tak\u017ce do mennonit\u00f3w; w 1776 roku odnotowano tu sze\u015b\u0107 rodzin anabaptyst\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich rodzin\u0119 Wiens.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Sch\u00f6nau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 34 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 382, w tym 120 ewangelik\u00f3w, 236 katolik\u00f3w i 26 mennonit\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Pogorza\u0142ej Wsi; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1885 roku na 348 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o tu 206 katolik\u00f3w i 140 ewangelik\u00f3w; spis notuje przy tym 2 innych chrze\u015bcijan i potwierdza przynale\u017cno\u015b\u0107 wsi do parafii ewangelickiej i katolickiej w Wernersdorfie. Parafia ewangelicka w Wernersdorfie liczy\u0142a w czasach Harnocha 553 dusze i mia\u0142a jeden cmentarz.\n\nEwidencja wymienia ten cmentarz pod pozycj\u0105 74, z po\u0142o\u017ceniem w centrum wsi, i datuje go na XIX wiek. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Malbork na lata 2022\u20132025 opisuje go jako ma\u0142\u0105 nekropoli\u0119 mennonick\u0105, uporz\u0105dkowan\u0105 w ostatnich latach, na kt\u00f3rej przetrwa\u0142o kilkana\u015bcie nagrobk\u00f3w. Wymienia mi\u0119dzy innymi dwie metalowe obudowy grob\u00f3w, w tym jedn\u0105 z tablic\u0105 z nazwiskiem Johanna Wiebe zmar\u0142ego w 1881 roku, oraz dwie piaskowcowe stele z motywami charakterystycznymi dla kultury mennonickiej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. J. Domino uznaje cmentarz za wy\u0142\u0105cznie mennonicki, a wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnej ewidencji zabytk\u00f3w nazywa go cmentarzem ewangelickim.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Pogorza\u0142a Wie\u015b (Wernersdorf) i podaje tu 132 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat malborski, strona 15 druku, pozycja 113; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 445, has\u0142o Wernersdorf; J. Domino, opracowanie cmentarzy mennonickich \u017bu\u0142aw; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Malbork na lata 2022\u20132025 (uchwa\u0142a nr XXXIX/310/2022 z 28 grudnia 2022 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 158\u2013159, pozycja 123; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 48.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/malbork/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.malbork.pl","url":"https://powiat.malbork.pl/pliki/powiatmalborski/pliki/przewodnik_po_powiecie_malborskim.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 158\u2013159, pozycja 123","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 48","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0973","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0105,"lng":18.9663,"name_de":"Sch\u00f6nau","name_pl":"Kra\u015bniewo \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz podworski w Krastudach dokumenty gminy Miko\u0142ajki Pomorskie umieszczaj\u0105 w centrum wsi, na wzniesieniu, na dzia\u0142ce numer 113 w obr\u0119bie Krastudy. W pa\u0144stwowej ewidencji grunt\u00f3w i budynk\u00f3w dzia\u0142ka figuruje pod tym numerem, a na zdj\u0119ciu lotniczym wida\u0107 w tym miejscu zadrzewion\u0105 k\u0119p\u0119 na \u0142agodnym wyniesieniu po\u015br\u00f3d p\u00f3l, po zachodniej stronie drogi przez wie\u015b. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w opisuje go jako ewangelicki i datuje na XIX\u2013XX wiek, a wojew\u00f3dzka prowadzi go kr\u00f3cej \u2014 jako cmentarz podworski. Program opieki nad zabytkami gminy Miko\u0142ajki Pomorskie na lata 2024\u20132027 ujmuje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz podworski \u2014 ewangelicki, po\u0142o\u017cony w centrum wsi, na wzniesieniu. W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego ani w ewidencji Narodowego Instytutu Dziedzictwa cmentarza nie ma.\n\nKrastudy, po niemiecku Krastuden, by\u0142y dobrami rycerskimi w powiecie sztumskim; dzi\u015b nale\u017c\u0105 do gminy Miko\u0142ajki Pomorskie. *S\u0142ownik geograficzny* liczy tu 1715 m\u00f3rg obszaru, dwadzie\u015bcia dwa budynki i osiem dom\u00f3w oraz 87 katolik\u00f3w i 60 ewangelik\u00f3w; parafi\u0119 i szko\u0142\u0119 wskazuje w Nowym Targu, a poczt\u0119 w Starym Targu. W tym samym ha\u015ble zapisano uwag\u0119: \u201eNazwy bardzo przy tej wsi poprzekr\u0119cano\u201d. W tym miejscu wymieniono pi\u0119\u0107 form nazwy: 1402 Cracztude, 1408 Kraczhut, p\u00f3\u017aniej Cracztudo, 1442 Kranzstuden, 1608 Krastudy. W 1608 roku Krastudy nale\u017ca\u0142y do Ma\u0142gorzaty Brant, z domu Rabe, oko\u0142o 1650 roku do Szeliskich, a w 1804 roku do Kodli\u0144skiego. *S\u0142ownik geograficzny* (tom wydany w 1883 roku), wyliczaj\u0105c dawnych posiadaczy Krastud, dodawa\u0142 wiadomo\u015b\u0107 o warto\u015bci tych d\u00f3br rycerskich. Wed\u0142ug tego zapisu w 1804 roku Krastudy by\u0142y oszacowane na 15 000 talar\u00f3w.\n\nPruskie ksi\u0119gi hipoteczne podaj\u0105 ci\u0105g w\u0142a\u015bcicieli Krastud: Stanis\u0142aw Szeliski, od 1735 roku jego syn Adam (po podziale z bratem Andrzejem), od 1793 roku spadkobiercy Adama, rodze\u0144stwo Modli\u0144skich \u2014 Aleksander, Scholastyka Bardzi\u0144ska, Domicela Soko\u0142owska, J\u00f3zefa Magnuska i Cecylia Mniewska \u2014 od 1803 roku Karol Szeliski, od marca 1820 roku Ferdinand Brachvogel, a od czerwca 1820 roku hrabia Antoni Sierakowski. W wykazie wasali z 1774 roku jako w\u0142a\u015bciciel figuruje 70-letni Hipolit Sielski, w\u00f3wczas w podr\u00f3\u017cy.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujmuje Krastudy w dziale obwod\u00f3w dworskich. W tym dziale zapisano 119 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 54 m\u0119\u017cczyzn i 65 kobiet \u2014 w siedmiu domach i dwudziestu jeden gospodarstwach; by\u0142o w\u015br\u00f3d nich siedmioro ewangelik\u00f3w i 112 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii Gro\u00df Rohdau, le\u017c\u0105cej poza powiatem sztumskim, katolicy do parafii w Altmark, czyli w Starym Targu. W spisie z 1910 roku naliczono w obwodzie dworskim 83 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych 58 m\u00f3wi\u0142o po polsku, a szesna\u015bcioro po niemiecku \u2014 w\u015br\u00f3d tych ostatnich by\u0142o sze\u015bcioro ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119cioro katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. *S\u0142ownik geograficzny* podaje w Krastudach 60 ewangelik\u00f3w, a spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku \u2014 siedmioro. Te same liczby co *S\u0142ownik geograficzny* \u2014 1715 m\u00f3rg, 22 budynki, 8 dom\u00f3w, 87 katolik\u00f3w i 60 ewangelik\u00f3w \u2014 notowa\u0142 dla Krastud urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku (Jacobson, s. 198\u2013199), kt\u00f3ry podaje te\u017c \u0142\u0105cznie 147 mieszka\u0144c\u00f3w. *S\u0142ownik geograficzny* podaje jako w\u0142a\u015bciciela w 1804 roku Kodli\u0144skiego, a pruskie ksi\u0119gi hipoteczne \u2014 od 1803 roku Karola Szeliskiego.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rodowo (Gro\u00df Rohdau) i podaje tu 6 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom IV, has\u0142o Krastudy; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strona 72, pozycja 113; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat Stuhm, obwody dworskie, pozycja 104; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Miko\u0142ajki Pomorskie; Program opieki nad zabytkami gminy Miko\u0142ajki Pomorskie na lata 2024\u20132027; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; pa\u0144stwowa ewidencja grunt\u00f3w i budynk\u00f3w, dzia\u0142ka 221602_2.0002.113 w obr\u0119bie Krastudy; ortofotomapa Geoportalu; Program opieki nad zabytkami gminy Miko\u0142ajki Pomorskie na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr LIV/381/2024 z 13 marca 2024 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 4 (s. 1), nr 1094 (s. 49); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IV, has\u0142o \u201eKrastudy\u201d; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Gda\u0144sk 1868, s. 198\u2013199.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.mikolajkipomorskie.pl","url":"https://bip.mikolajkipomorskie.pl/files/file_add/download/2631_zarzadzenie-nr-16.pdf"},{"typ":"gminny program opieki nad zabytkami (skan \u2192 OCR) \u2014 ta sama w\u0142adza co GEZ, nie licz\u0119 jako niezale\u017cny","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Miko\u0142ajki Pomorskie na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a Rady Gminy z 13 III 2024, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024 poz. 1743), tabela gminnej ewidencji zabytk\u00f3w: \u201eKrastudy \u2014 Cmentarz podworski \u2013 ewangelicki \u2014 W centrum wsi, na wzniesieniu \u2014 dz. 113, obr. Krastudy\u201d","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2024&book=0&position=1743"},{"typ":"pa\u0144stwowa ewidencja grunt\u00f3w i budynk\u00f3w \u2014 niezale\u017cna, ale potwierdza wy\u0142\u0105cznie dzia\u0142k\u0119","tytul":"ULDK / G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii \u2014 dzia\u0142ka 221602_2.0002.113, obr\u0119b Krastudy, gm. Miko\u0142ajki Pomorskie; geometria zwr\u00f3cona przez us\u0142ug\u0119, centroid 53,879174 N / 19,159356 E (ok. 293 m od wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych rekordu, w zwartej zabudowie wsi)","url":"https://uldk.gugik.gov.pl/?request=GetParcelById&id=221602_2.0002.113&result=id,parcel,region,commune,geom_wkt"},{"typ":"obserwacja z ortofoto \u2014 poszlaka zgodna z opisem, nie \u017ar\u00f3d\u0142o o wyznaniu","tytul":"Geoportal, ortofotomapa (WMS StandardResolution) \u2014 na dz. 113 zadrzewiona k\u0119pa na \u0142agodnym wyniesieniu po\u015br\u00f3d p\u00f3l, po zachodniej stronie drogi przez wie\u015b","url":"https://mapy.geoportal.gov.pl/wss/service/PZGIK/ORTO/WMS/StandardResolution"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Krastudy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 4 (s. 1), nr 1094 (s. 49)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0999","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.87953,"lng":19.1637829,"name_de":"Krastuden","name_pl":"Krastudy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Kr\u0119pie s\u0105 dwa cmentarze: wiejski i rodowy. Mniejszy, rodowy \u2014 cmentarz w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br \u2014 le\u017cy oko\u0142o 460 metr\u00f3w na zach\u00f3d od pa\u0142acu, na niewielkim wzg\u00f3rzu u st\u00f3p doliny rzeczki Gla\u017anej; monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego umieszcza go na po\u0142udnie od parku pa\u0142acowego. Spocz\u0119li tu cz\u0142onkowie rodziny ostatnich w\u0142a\u015bcicieli Kr\u0119py. Na g\u0142azie narzutowym pe\u0142ni\u0105cym funkcj\u0119 kamienia nagrobnego umieszczono tablice ostatnich w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku i herb rodowy Genth\u00f3w. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c granitowy obelisk Margarete Genth, zmar\u0142ej 3 grudnia 1922 roku.\n\nKr\u0119pa S\u0142upska, po niemiecku Krampe, le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej (K\u00f6slin) prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano w 1313 roku (Crampen); by\u0142a lennem rodu von Puttkamer, kt\u00f3ry w 1844 roku sprzeda\u0142 j\u0105 rodzinie Breyer\u00f3w, a przez ma\u0142\u017ce\u0144stwo ich potomkini Kr\u0119pa przesz\u0142a na w\u0142asno\u015b\u0107 rodziny Genth\u00f3w.\n\nW 1784 roku Kr\u0119pa liczy\u0142a 21 dym\u00f3w i by\u0142a wcielona do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Piotra na Starym Mie\u015bcie w S\u0142upsku. Do d\u00f3br nale\u017ca\u0142 te\u017c tak zwany m\u0142yn \u0142osi\u0144ski (Lo\u00dfinsche M\u00fchle) nad potokiem Bisterbach, wcielony jednak do parafii w Sierakowie (Zirchow); mieszka\u0144cy \u0141osina musieli w nim mle\u0107 zbo\u017ce.\n\nCmentarz wiejski le\u017cy w centrum wsi, przy dawnym folwarku. Ma kszta\u0142t prostok\u0105ta i by\u0142 pierwotnie w ca\u0142o\u015bci otoczony wa\u0142em kamienno-ziemnym. Tablica przy wej\u015bciu podaje jego dzieje: za\u0142o\u017cony w po\u0142owie XIX wieku, s\u0142u\u017cy\u0142 mieszka\u0144com oraz w\u0142a\u015bcicielom maj\u0105tku \u2014 von Breyerom i von Genthom; wi\u0119kszo\u015b\u0107 grob\u00f3w zdobi\u0142y \u017celiwne krzy\u017ce, ostatnie poch\u00f3wki odby\u0142y si\u0119 pod koniec lat czterdziestych, a oko\u0142o 1960 roku cmentarz zamkni\u0119to i zniszczono. W 2011 roku uporz\u0105dkowali go mieszka\u0144cy Kr\u0119py i z ocala\u0142ych nagrobk\u00f3w utworzyli lapidarium z napisem: \u201eTym, kt\u00f3rzy spocz\u0119li w tej ziemi \u2014 mieszka\u0144cy Kr\u0119py\u201d.\n\nW latach 1879\u20131911 w\u0142a\u015bcicielem Kr\u0119py by\u0142 doktor Paul Breyer; w 1879 roku maj\u0105tek liczy\u0142 952 hektary i mia\u0142 gorzelni\u0119 parow\u0105, browar i trzy m\u0142yny. Pa\u0142ac datuje si\u0119 na 1889 rok. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w gminie wiejskiej 169 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, a w obwodzie dworskim 361 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w.\n\nLudno\u015b\u0107 do 1945 roku by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka \u2014 w 1925 roku mieszka\u0142o tu 11 katolik\u00f3w. W 1928 roku maj\u0105tek o powierzchni 1040 hektar\u00f3w nale\u017ca\u0142 wsp\u00f3lnie do Hendrika i Paula Genth\u00f3w oraz do Gertraut Breyer. W 1939 roku Kr\u0119pa liczy\u0142a 344 mieszka\u0144c\u00f3w. Wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii \u015bwi\u0119tego Piotra (St. Petri) w S\u0142upsku, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto (Stolp-Altstadt).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Pagel podaje sekwestracj\u0119 maj\u0105tku z 1828 roku i sprzeda\u017c Kr\u0119py w 1844 roku Paulowi Breyerowi, a monografia cmentarna przypuszcza, \u017ce pa\u0142ac wznie\u015bli Puttkamerowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 182; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 650\u2013654; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl), has\u0142o Kr\u0119pa; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 953; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 178\u2013179; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 172\u2013173; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 186\u2013187; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 331.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pami\u0119\u0107 o tym, co by\u0142o. Kr\u0119pa S\u0142upska \u2014 koszalin.gosc.pl","url":"https://koszalin.gosc.pl/doc/1779339.Pamiec-o-tym-co-bylo-Krepa-Slupska"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 953","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 178\u2013179","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 172\u2013173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 186\u2013187","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 331","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0916","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.418376,"lng":17.045288,"name_de":"Krampe","name_pl":"Kr\u0119pa \u2014 cmentarz rodowy Genth\u00f3w (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wiejski cmentarz ewangelicki w Kr\u0119pie (Krampe) za\u0142o\u017cono w XIX wieku \u2014 tablica przy wej\u015bciu m\u00f3wi o po\u0142owie stulecia \u2014 i otoczono wa\u0142em kamienno-ziemnym. Zajmuje oko\u0142o 5110 metr\u00f3w kwadratowych, a najstarszy zachowany nagrobek granitowy pochodzi z 1882 roku. S\u0142u\u017cy\u0142 mieszka\u0144com wsi oraz w\u0142a\u015bcicielom maj\u0105tku, rodzinom Breyer\u00f3w i Genth\u00f3w; wi\u0119kszo\u015b\u0107 grob\u00f3w zdobi\u0142y \u017celiwne krzy\u017ce. Co do jego po\u0142o\u017cenia \u017ar\u00f3d\u0142a nie m\u00f3wi\u0105 jednym g\u0142osem: inwentaryzacja umieszcza go po prawej stronie drogi do P\u0142aszewka przy ulicy Le\u015bnej, monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, w s\u0105siedztwie dawnej zabudowy gospodarczej folwarku.\n\nKr\u0119pa le\u017cy na po\u0142udnie od S\u0142upska; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego (Kreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. S\u0142ownik geograficzny odnotowuje j\u0105 jako dobra rycerskie w r\u0119kach rodu \u015awi\u0119c\u00f3w w XIII i XIV wieku. W 1313 roku synowie wojewody \u015awi\u0119cy \u2014 Piotr, hrabia Nowego, oraz Jan i Wawrzyniec \u2014 oddali wie\u015b w lenno Gotfrydowi B\u00fclowowi i Gerardowi Ketelhodtowi. W 1329 roku Jesko, hrabia na S\u0142awnie, sprzeda\u0142 j\u0105 zakonowi krzy\u017cackiemu, a w 1347 roku odda\u0142 zakonowi na pe\u0142n\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107. Po sporze z ksi\u0119ciem Bogus\u0142awem X Kr\u0119pa sta\u0142a si\u0119 w 1496 roku lennem von Puttkamer\u00f3w. W 1784 roku Kr\u0119pa liczy\u0142a 21 dym\u00f3w i by\u0142a wcielona do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Piotra na Starym Mie\u015bcie w S\u0142upsku. Do d\u00f3br nale\u017ca\u0142 te\u017c tak zwany m\u0142yn \u0142osi\u0144ski (Lo\u00dfinsche M\u00fchle) nad potokiem Bisterbach, wcielony do parafii w Sierakowie (Zirchow); mieszka\u0144cy \u0141osina musieli w nim mle\u0107 zbo\u017ce. Po sekwestrze z 1828 roku Puttkamerowie sprzedali j\u0105 w 1844 roku za 63 000 talar\u00f3w Paulowi Breyerowi, a przez ma\u0142\u017ce\u0144stwo potomkini przesz\u0142a ona na w\u0142asno\u015b\u0107 rodziny Genth.\n\nSpis z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach: w gminie wiejskiej 169 ewangelik\u00f3w i 1 katolika, w obwodzie dworskim 361 ewangelik\u00f3w i 4 katolik\u00f3w. W 1925 roku naliczono tu jedena\u015bcioro katolik\u00f3w; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Kr\u0119pie. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 344 mieszka\u0144c\u00f3w. Wojska sowieckie zaj\u0119\u0142y j\u0105 w nocy z 7 na 8 marca 1945 roku; latem przybyli polscy osadnicy.\n\nOstatnie poch\u00f3wki odby\u0142y si\u0119 tu pod koniec lat czterdziestych XX wieku; oko\u0142o 1960 roku cmentarz zamkni\u0119to i zniszczono. W 2011 roku mieszka\u0144cy Kr\u0119py uporz\u0105dkowali go i z fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w odnalezionych pod warstw\u0105 ziemi i bluszczu utworzyli lapidarium z napisem: \u201eTym, kt\u00f3rzy / spocz\u0119li w tej ziemi / mieszka\u0144cy Kr\u0119py / Kr\u0119pa, 29 pa\u017adziernika 2011 r.\u201d. Znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d nich kamie\u0144 po\u015bwi\u0119cony Erichowi Wittowi, poleg\u0142emu w 1917 roku podczas pierwszej wojny \u015bwiatowej; jego potomkowie od lat odwiedzali to miejsce. W 2013 roku ods\u0142oni\u0119to na cmentarzu kamie\u0144 ku czci Stanis\u0142awa Szpilewskiego, historyka sztuki i wieloletniego pracownika Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w S\u0142upsku, kt\u00f3ry wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w rewaloryzacji tego miejsca.\n\nCmentarzy by\u0142o we wsi dwa. Drugi, rodowy, niewielki, le\u017cy na po\u0142udnie od za\u0142o\u017cenia parkowego przy dzisiejszej ulicy Le\u015bnej, gdzie sta\u0142 pa\u0142ac; spocz\u0119li na nim ostatni w\u0142a\u015bciciele wsi, a na g\u0142azie narzutowym pe\u0142ni\u0105cym funkcj\u0119 kamienia nagrobnego wyrze\u017abiono herb rodu Genth.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKrampe\u201d; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 182; \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 650\u2013653; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 953.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1960,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 953","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0683","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.421,"lng":17.053,"name_de":"Krampe","name_pl":"Kr\u0119pa \u2014 cmentarz wiejski (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kr\u0119pa Kaszubska, po niemiecku Krampe, le\u017ca\u0142a w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej we wsi; po tutejszych ewangelikach zosta\u0142y dwa cmentarze, opisane w 2013 roku przez zesp\u00f3\u0142 FotoExploracje. Pierwszy, o powierzchni oko\u0142o 0,57 hektara, le\u017cy w linii prostej oko\u0142o kilometra od wsi, przy le\u015bnej drodze prowadz\u0105cej do cmentarza ofiar Marszu \u015amierci. Teren zniwelowano, a nagrobki usuni\u0119to; widoczne od drogi kamienie to w istocie urz\u0105dzone lapidarium z ich pozosta\u0142o\u015bci, a w g\u0142\u0119bi zachowa\u0142y si\u0119 resztki kamiennego fundamentu grobowca. Na osi dawnego wej\u015bcia stoi wsp\u00f3\u0142czesny pomnik z dwuj\u0119zycznym napisem z Ksi\u0119gi Koheleta (Koh 1,4): \u201ePokolenie odchodzi, pokolenie przychodzi, a ziemia trwa po wszystkie czasy\u201d. By\u0142 to zapewne cmentarz dwukwaterowy z alej\u0105 w osi.\n\nWie\u015b istnia\u0142a w 1382 roku, gdy dokument komtura gda\u0144skiego wymieni\u0142 jej so\u0142tysa. Spory o pastwiska i \u0142\u0105ki z Cecenowem rozstrzygn\u0105\u0142 wyrok wydzia\u0142u prawa w Erfurcie z 1745 roku, a potem orzeczenia regencji z lat 1747\u20131750. W 1784 roku Kr\u0119pa le\u017ca\u0142a mil\u0119 i \u0107wier\u0107 na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, na wzg\u00f3rzu przy du\u017cym bagnie, nad \u0141eb\u0105. Obok folwarku mieszkali so\u0142tys wolny, pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w (jeden z nich wolny) i gajowy; wie\u015b liczy\u0142a dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w i nale\u017ca\u0142a do parafii w Garczegorzu (Garzigar). Folwark rycersko-wolny mia\u0142 1527 m\u00f3rg zimnej ziemi i dobre \u0142\u0105ki nad \u0141eb\u0105; pa\u0144szczyzn\u0119 odrabia\u0142o na nim 20 ch\u0142op\u00f3w z Bia\u0142ogardy, Wrze\u015bcia, Garczegorza i \u0141ebienia oraz zagrodnicy z Kr\u0119py.\n\nW XVII wieku Kr\u0119pa przesz\u0142a na skarb pa\u0144stwa, w 1840 roku nale\u017ca\u0142a do rodziny Bergell, a w 1905 roku sp\u00f3\u0142ka Landbank z Berlina podzieli\u0142a 954 hektary maj\u0105tku mi\u0119dzy 69 osadnik\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazuje Kr\u0119p\u0119 dwukrotnie: gmina wiejska liczy\u0142a 64 ewangelik\u00f3w, czterech katolik\u00f3w i trzech \u017byd\u00f3w, razem 71 os\u00f3b. W obszarze dworskim spis naliczy\u0142 157 ewangelik\u00f3w, 49 katolik\u00f3w i jednego innego chrze\u015bcijanina, razem 207 os\u00f3b. Spis z 1 grudnia 1905 roku, po parcelacji, wykazuje Krampe jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 o powierzchni 1127,0 hektara, z 82 domami mieszkalnymi i 91 gospodarstwami domowymi; mieszka\u0142o w niej 570 os\u00f3b, w tym 283 m\u0119\u017cczyzn; ewangelik\u00f3w by\u0142o 567, katolik\u00f3w trzech.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Garczegorzu, a od 1893 roku do parafii Bia\u0142ogarda-\u0141ebie\u0144. Powsta\u0142a ona w 1890 roku jako wikariat; w tym\u017ce 1893 roku sta\u0142a si\u0119 samodzieln\u0105 parafi\u0105 z siedzib\u0105 urz\u0119du w \u0141ebieniu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141ebieniu po\u015bwi\u0119cono 16 pa\u017adziernika 1891 roku, w Bia\u0142ogardzie \u2014 w 1902 roku. Ernst M\u00fcller wymienia Kr\u0119p\u0119 w jej sk\u0142adzie obok Bia\u0142ogardy, G\u0119si, L\u0119dziechowa, Zdrzewna i Kopaniewa. Od 1 pa\u017adziernika 1905 roku Kr\u0119pa nale\u017ca\u0142a do wydzielonej gminy ko\u015bcielnej Bia\u0142ogarda, po\u0142\u0105czonej z \u0141ebieniem wsp\u00f3lnym urz\u0119dem parafialnym. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Bia\u0142ogardzie, obw\u00f3d urz\u0119dowy \u2014 w \u0141ebieniu, a katolicy podlegali parafii w L\u0119borku.\n\nDrugi z cmentarzy opisanych przez FotoExploracje, o powierzchni oko\u0142o 0,30 hektara, znajduje si\u0119 oko\u0142o 650 metr\u00f3w na po\u0142udnie od ostatnich zabudowa\u0144, na ko\u0144cu alei \u015bwierkowej d\u0142ugiej na oko\u0142o 140 metr\u00f3w. Jest zaniedbany i zdewastowany: zosta\u0142o kilka kamiennych podstaw krzy\u017cy \u017celiwnych, kilkana\u015bcie resztek postument\u00f3w i wiele betonowych ram grobowych, a spod piasku wydobyto kamienny krzy\u017c Friedricha Albrechta, zmar\u0142ego 19 lipca 1910 roku. W po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci dwa usypane z piasku groby nosz\u0105 \u015blady opieki \u2014 kwiaty i znicze. Odr\u0119bnym obiektem, na innej dzia\u0142ce, jest pobliski cmentarz ofiar Marszu \u015amierci z 1945 roku, urz\u0105dzony na miejscu obozu, w lasku po wschodniej stronie drogi z L\u0119borka do \u0141eby; zwieziono na niego prochy oko\u0142o dziewi\u0119ciuset wi\u0119\u017ani\u00f3w z oboz\u00f3w w Kr\u0119pie i s\u0105siedniej G\u0119si oraz ze zbiorowych mogi\u0142 w God\u0119towie, \u0141\u0119czycach i Lubowidzu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. FotoExploracje opisuj\u0105 w Kr\u0119pie dwa cmentarze, datowane przypuszczalnie na XIX wiek, a w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska figuruje w Kr\u0119pie jeden zabytkowy cmentarz, na dzia\u0142ce 350/1.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Labehn, s. 251; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; FotoExploracje, \u201eKr\u0119pa Kaszubska \u2014 cmentarze ewangelickie\u201d, fotoexploracje.manifo.com (ogl\u0119dziny 2013); \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1893 i 1905; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kr\u0119pa Kaszubska \u2013 cmentarze ewangelickie | FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/krepa-kaszubska---cmentarze-ewangelickie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg: s. 186 poz. 26 i s. 192 poz. 110","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Labehn, s. 251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) \u2014 wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja C, pozycja 22","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Kr\u0119pa Kaszubska \u2014 cmentarz ofiar Marszu \u015amierci","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzyi 600","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku \u2014 Kreis Lauenburg i. Pomm., gminy wiejskie, s. 86, poz. 26 (Krampe) \u2014 odczyt ze skanu 23.09.2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska z dnia 9 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1108, s. 52","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1108"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0869","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.624285,"lng":17.655223,"name_de":"Krampe","name_pl":"Kr\u0119pa Kaszubska \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kr\u0119pkowice, po niemiecku Krampkewitz, po kaszubsku Kr\u0105pkojce, le\u017c\u0105 w gminie Cewice, w powiecie l\u0119borskim. Cmentarz ewangelicki po\u0142o\u017cony jest tarasowo na wzg\u00f3rzu, a prowadzi do niego dwustronna aleja starych buk\u00f3w. Granice wyznaczaj\u0105 skarpa wzg\u00f3rza z rowem, ledwo widoczna droga dojazdowa i niewielki wa\u0142 ziemny z rowem od ty\u0142u \u2014 \u015blad\u00f3w muru ani innego ogrodzenia nie ma. Na dolnym tarasie groby s\u0105 g\u0119ste i skromne, z tanich materia\u0142\u00f3w, wy\u017cej lu\u017aniejsze i bogatsze, w tym sporo grob\u00f3w rodzinnych. Na szczycie zachowa\u0142y si\u0119 dwie kamienne p\u0142yty z inskrypcjami rodziny Hoffmeier\u00f3w, tutejszych w\u0142a\u015bcicieli ziemskich; znaleziono te\u017c tak zwany krzy\u017c kaszubski. Z odczytanych nazwisk wymienia si\u0119 mi\u0119dzy innymi Auguste Schulz z domu Pelz (1868\u20131931), Paula Jacha (1906\u20131941), Bert\u0119 Pinske z domu Noske (1869\u20131937), Karla Mischa (1856\u20131938) i Carla Kr\u00fcgera (1834\u20131894), a na kamiennym obelisku Marth\u0119 (1889\u20131942) i Augusta Perlicka, urodzonego w 1886 roku. Poza zaro\u015bni\u0119t\u0105 doln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 na cmentarzu ro\u015bnie liczny starodrzew i wida\u0107 \u015blady odwiedzin dawnych mieszka\u0144c\u00f3w. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako nieczynny cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku, z nagrobkami i drzewostanem w bardzo z\u0142ym stanie.\n\nW 1362 roku komtur gda\u0144ski Giselbrecht von Dudelsheim sprzeda\u0142 tutejsze dobro na polskim prawie rycerskim czterem lennikom. Franz Schultz datuje ten akt na 17 lutego. Spis kaszubskich rod\u00f3w wolnych, sporz\u0105dzony przy ho\u0142dzie z\u0142o\u017conym 18 czerwca 1658 roku, wymienia w Kr\u0119pkowicach dwa rody: Bialck\u00f3w (Jakoba i Martena) oraz Plochwitz\u00f3w (Clau\u00dfa i Paula), z krewnymi nieobecnymi \u2014 jedni s\u0142u\u017cyli wtedy w wojsku szwedzkim, inni mieszkali w okr\u0119gu mirachowskim. W 1784 roku Kr\u0119pkowice le\u017ca\u0142y mil\u0119 na po\u0142udnie-po\u0142udniowy zach\u00f3d od L\u0119borka, w okolicy g\u00f3rzystej. Wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na pi\u0119\u0107 folwark\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 20 dym\u00f3w \u2014 a do wsi nale\u017ca\u0142 znaczny las i po\u0142\u00f3w ryb w dw\u00f3ch jeziorach. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w \u0141ebuni (Labuhn).\n\nW\u0142asnej parafii ewangelickiej wie\u015b doczeka\u0142a si\u0119 na pocz\u0105tku XX wieku. Wcze\u015bniej nale\u017ca\u0142a do \u0141ebuni: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w obwodzie dworskim Krampkewitz 332 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, przy tamtejszej parafii; katolik\u00f3w liczono do L\u0119borka, a urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142y siedzib\u0119 we wsi. Wizytacja z 1887 roku wykaza\u0142a, \u017ce niekt\u00f3re miejscowo\u015bci le\u017ca\u0142y nawet 15 kilometr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a w \u0141ebuni; w 1890 roku osiedlono w Kr\u0119pkowicach wikarego podleg\u0142ego tamtejszemu pastorowi. Dokumentem z 15 lutego 1901 roku, kt\u00f3ry wszed\u0142 w \u017cycie 15 marca, ewangelik\u00f3w obszar\u00f3w dworskich Kr\u0119pkowic, Unieszyna (Gro\u00df-Wunneschin), Unieszynka (Klein-Wunneschin), Karwicy (Gerhardsh\u00f6he), Le\u015bnic (Lischnitz) z Dziechlinem oraz Ma\u0142oszyc (Mallsch\u00fctz) wypisano z parafii w \u0141ebuni i po\u0142\u0105czono w samodzieln\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 z w\u0142asnym proboszczem; nale\u017ca\u0142a do niej kaplica w Le\u015bnicach. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono 23 lipca 1905 roku, \u015bwi\u0105tyni\u0119 oddano do u\u017cytku 18 wrze\u015bnia 1906 roku, a patronat sprawowa\u0142 hrabia von der Osten z majoratu w Janowicach. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119\u0142a katolicka parafia w Cewicach; po\u015bwi\u0119cono go 15 maja 1947 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 1729 dusz oraz kaplice w Le\u015bnicach, oddalon\u0105 o 8 kilometr\u00f3w, i w Ma\u0142oszycach, oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony. W 1940 roku konsystorz odnotowa\u0142 \u015bmier\u0107 duchownego zwi\u0105zanego z t\u0105 parafi\u0105: \u201ePastor i. R. Otto Hertzberg, zuletzt Pfarrer in Krampkewitz, Kirchenkreis Lauenburg\u201d zmar\u0142 4 czerwca 1940 roku w wieku siedemdziesi\u0119ciu lat, b\u0119d\u0105c na emeryturze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 72 (1940); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111\u2013112.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Kr\u0119pkowice (Krampkewitz)","url":"http://web.archive.org/web/20160803190556/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-cewice/11-krepkowice"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Lauenburg i. Pomm.","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 72 (1940), Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111\u2013112","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Powiatu L\u0119borskiego na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr X/71/2025 Rady Powiatu L\u0119borskiego z dnia 20 marca 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 1748, s. 32","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=1748"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0459","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_krepkowice/krepkowice__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.459556,"lng":17.691861,"name_de":"Krampkewitz","name_pl":"Kr\u0119pkowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kr\u0119pkowice \u2014 po niemiecku Krampkewitz \u2014 le\u017c\u0105 w dawnym powiecie l\u0119borskim. Stoi tu ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony dla ewangelik\u00f3w w latach 1905\u20131906, dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny rzymskokatolickiej parafii w Cewicach; gminna ewidencja zabytk\u00f3w notuje go jako dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki.\n\nWie\u015b notowano od 1362 roku, gdy komtur gda\u0144ski Giselbrecht von Dudelsheim sprzeda\u0142 dobro za dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 grzywien na polskim prawie rycerskim czterem szlachcicom pomorskiego pochodzenia \u2014 wed\u0142ug Drzewieckiego 16 lutego, wed\u0142ug Schultza 17 lutego. Oko\u0142o 1400 roku, po wymarciu pierwszych posiadaczy, posiad\u0142o\u015b\u0107 wr\u00f3ci\u0142a do zakonu krzy\u017cackiego. W 1784 roku Br\u00fcggemann zapisuje Kr\u0119pkowice \u2014 wie\u015b o dwudziestu dymach z pi\u0119cioma folwarkami i sze\u015bcioma w\u0142a\u015bcicielami \u2014 w parafii \u0142ebu\u0144skiej. Kr\u0119pkowice le\u017ca\u0142y mil\u0119 na po\u0142udnie-po\u0142udniowy zach\u00f3d od L\u0119borka, w okolicy g\u00f3rzystej; by\u0142 tu m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania, a do wsi nale\u017ca\u0142 znaczny las i po\u0142\u00f3w ryb w dw\u00f3ch jeziorach. Przez stulecia maj\u0105tek dzielono mi\u0119dzy kilka rod\u00f3w (Bia\u0142ke, P\u0142ochnicz, Grubba, Czapscy), a\u017c wykupili go stopniowo, od 1799 roku, von der Ostenowie i w 1892 roku w\u0142\u0105czyli udzia\u0142y do powiernictwa (fideikomisu) w Janowicach.\n\nWizytacja generalna z 1887 roku ujawni\u0142a, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 miejscowo\u015bci le\u017cy nawet pi\u0119tna\u015bcie kilometr\u00f3w od macierzystej parafii w \u0141ebuni. W 1890 roku osiedlono tu wikarego podleg\u0142ego pastorowi w \u0141ebuni. Dokumentem z 15 lutego 1901 roku ewangelik\u00f3w z obwod\u00f3w dworskich Kr\u0119pkowice, Unieszyno, Unieszynko, Karwica, Le\u015bnice z Dziechlinem i Ma\u0142oszyce wy\u0142\u0105czono z parafii \u0142ebu\u0144skiej i po\u0142\u0105czono w osobn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 z w\u0142asnym proboszczem. W \u017cycie zmiana wesz\u0142a 15 marca 1901 roku. Duchownego miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a ju\u017c wcze\u015bniej: w pa\u017adzierniku 1897 roku pastor Giesebrecht z Golchen ko\u0142o Clempenow og\u0142osi\u0142 zar\u0119czyny swojej c\u00f3rki Anny z duchownym (Prediger) Carlem Moehrem z Kr\u0119pkowic. W maju 1901 roku og\u0142oszono nab\u00f3r na nowo utworzone probostwo w Kr\u0119pkowicach, z pensj\u0105 podstawow\u0105 1800 marek, obsadzane wyborem gminy. W sierpniu 1910 roku pastor Wilhelm Renner z Kr\u0119pkowic otrzyma\u0142 Order Korony IV klasy, a we wrze\u015bniu tego roku og\u0142oszono, \u017ce probostwo zwolni si\u0119 1 pa\u017adziernika 1910 roku wskutek przeniesienia dotychczasowego pastora; pensja wynosi\u0142a 2400 marek i 200 marek dodatku za trudne warunki, a patronem by\u0142 hrabia von der Osten z Janowic (Gro\u00df Jannewitz). W grudniu 1910 roku pastorem w Kr\u0119pkowicach mianowano duchownego pomocniczego Bremera z Raune w Brandenburgii. W pa\u017adzierniku 1913 roku probostwo z dwoma ko\u015bcio\u0142ami og\u0142oszono jako do natychmiastowego obsadzenia, a w sierpniu 1914 roku pastorem zosta\u0142 duchowny pomocniczy Schmidt z Gro\u00df Rambin. W lutym 1918 roku parafi\u0119, licz\u0105c\u0105 1200 dusz i maj\u0105c\u0105 now\u0105 plebani\u0119, zn\u00f3w og\u0142oszono jako woln\u0105; informacji udziela\u0142 pastor Barckow z \u0141ebuni (Labuhn). Wed\u0142ug Schultza parafia mia\u0142a dwa ko\u015bcio\u0142y i kaplic\u0119 \u2014 w Kr\u0119pkowicach, Le\u015bnicach i Ma\u0142oszycach.\n\nObw\u00f3d dworski Kr\u0119pkowice, nale\u017c\u0105cy do majoratu von der Osten\u00f3w z Janowic, liczy\u0142 wed\u0142ug Schultza 313 mieszka\u0144c\u00f3w (Drzewiecki odnosi t\u0119 liczb\u0119 do 1902 roku); w 1910 roku zanotowano we wsi 294 mieszka\u0144c\u00f3w, a 17 maja 1939 roku \u2014 236. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano za 80 000 marek z pa\u0144stwowej dotacji. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 23 lipca 1905 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 oddano do u\u017cytku 18 wrze\u015bnia 1906 roku. Ostenowie z Janowic sprawowali patronat nad ko\u015bcio\u0142em ewangelickim w Kr\u0119pkowicach. W\u015br\u00f3d duchownych odnotowano w 1925 roku pastora Hertzberga, powo\u0142anego tu z Cummerow z dniem 16 grudnia 1923 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1729 dusz oraz kaplice w Le\u015bnicach, oddalon\u0105 o 8 kilometr\u00f3w, i w Ma\u0142oszycach, oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony. Konsystorz odnotowa\u0142 \u015bmier\u0107 Hertzberga: \u201ePastor i. R. Otto Hertzberg, zuletzt Pfarrer in Krampkewitz, Kirchenkreis Lauenburg\u201d zmar\u0142 4 czerwca 1940 roku w wieku siedemdziesi\u0119ciu lat.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; podporz\u0105dkowano go parafii w Cewicach i po\u015bwi\u0119cono 15 maja 1947 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego. Dekretem z 28 sierpnia 1974 roku erygowano parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Antoniego, wydzielon\u0105 z parafii w \u0141ebuni, z ko\u015bcio\u0142em parafialnym w Kr\u0119pkowicach; ko\u015bci\u00f3\u0142 w Cewicach by\u0142 wtedy proparafialny, a w Maszewie filialny.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Drzewieckiego parafia mia\u0142a kaplice filialne w Le\u015bnicach i Maszewie, a wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera Maszewo nale\u017ca\u0142o do parafii w \u0141ebuni. Gazeta \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d z 18 grudnia 1910 roku podaje, \u017ce pastorem w Kr\u0119pkowicach mianowano Bremera z Raune w Brandenburgii, a Ernst M\u00fcller (s. 246) nazywa t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 Rauno i umieszcza j\u0105 ko\u0142o Senftenbergu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1940; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1923, s. 226; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 378\u2013380; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943 (rocznik 1901); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Labuhn, s. 239, i has\u0142o Krampkewitz, s. 246; wykaz obiekt\u00f3w zabytkowych gminy Cewice (za\u0142\u0105cznik nr 1 do Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami), poz. 15; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1073; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1974, nr 11, s. 314\u2013315; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111\u2013112; \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 9 pa\u017adziernika 1897 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 12 maja 1901 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 15 sierpnia 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 9 wrze\u015bnia 1910 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 18 grudnia 1910 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 19 pa\u017adziernika 1913 roku, s. 37 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 sierpnia 1914 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 lutego 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1906,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Kr\u0119pkowice","url":"http://web.archive.org/web/20160803190556/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-cewice/11-krepkowice","z_rozdzielenia_2026_10_11":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d oraz Wikipedii \u2014 Kr\u0119pkowice"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Kr\u0119pkowice \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d oraz Wikipedii \u2014 Kr\u0119pkowice"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Kr\u0119pkowice \u2013 Krampkewitz","url":"http://web.archive.org/web/20160803190556/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-cewice/11-krepkowice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1940, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1073","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1974, nr 11, s. 314\u2013315","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111\u2013112","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 9 pa\u017adziernika 1897 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RXRZEC67LTZRRK3JFPAXKVESRIHFMQ6K"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 12 maja 1901 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/A26L43OYXOIXHHOAEVERQI27SSSCFJL5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 15 sierpnia 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/COGAW7EH3C65XTJUWUK2VRLI47QNM4L5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 9 wrze\u015bnia 1910 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CJVBJFQSKNP6GGRNH6HIG6WRZPRZFK3Q"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 18 grudnia 1910 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PHFUVHU7PNPUMEU5RCPCGFR7QXXSGDIO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 19 pa\u017adziernika 1913 roku, s. 37 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EQE6JJPBSKHYBZ3BVSVGXKFLDJSXVP4B"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 sierpnia 1914 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MJ5WRWVWRXGEDIDNNW2X3JXCY2YW3FOL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 lutego 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7BLJ7W64AXHDK6W57U6TBL4U6HCJNTBY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Labuhn, s. 239, i has\u0142o Krampkewitz, s. 246","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0237","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_krepkowice/krepkowice__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.459556,"lng":17.691861,"name_de":"Krampkewitz","name_pl":"Kr\u0119pkowice \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (Krampkewitz)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarzy ewangelickich by\u0142o w Kr\u0119psku dwa: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia je pod pozycjami 90 i 91 arkusza gminy Cz\u0142uch\u00f3w. W tej ewidencji pod pozycj\u0105 92 wymieniono osobno cmentarz ewangelicki w pobliskich Kujankach.\n\nKr\u0119psk, po niemiecku Kramsk, le\u017ca\u0142 w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku (*Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen*) notuje tu na 672 mieszka\u0144c\u00f3w 130 ewangelik\u00f3w, 535 katolik\u00f3w i siedmioro \u017byd\u00f3w, a obszar gminy okre\u015bla na 1513 hektar\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie, po niemiecku Schlochau; okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142y siedzib\u0119 w s\u0105siednim Sto\u0142cznie.\n\nKatolicy mieli \u015bwi\u0105tyni\u0119 na miejscu: szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tego Jakuba Aposto\u0142a z XVIII wieku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wraz z otoczeniem pod numerem A-101 decyzj\u0105 z 21 lutego 1959 roku. Otaczaj\u0105cy go cmentarz przyko\u015bcielny jest katolicki. S\u0142ownik geograficzny zalicza ten ko\u015bci\u00f3\u0142 do parafii, kt\u00f3r\u0105 zapisuje jako Fersztnowo (Firchau); spis z 1885 roku podaje parafi\u0119 katolick\u0105 w samym Kramsku.\n\nOsobno notowany by\u0142 Kr\u0105pski M\u0142yn (Kramskerm\u00fchle) \u2014 osada licz\u0105ca osiem budynk\u00f3w, w tym trzy domy, zamieszkana przez 15 ewangelik\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku opisuje jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki zniszczone, drzewostan w pe\u0142nym rozwoju\u201d. Cmentarz o powierzchni 0,22 hektara le\u017ca\u0142 poza wsi\u0105, w jej p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci, przy rozwidleniu dr\u00f3g polnych, a jego uk\u0142ad alejowo-kwaterowy by\u0142 wtedy czytelny. Zachowa\u0142y si\u0119 wtedy 49 mogi\u0142 i jeden nagrobek wolno stoj\u0105cy \u2014 stela z 1909 roku; ogrodzenia murowanego nie by\u0142o, pozosta\u0142y s\u0142upy bramy, krzy\u017c cmentarny oraz zwarty drzewostan lip, klon\u00f3w, \u015bwierk\u00f3w i brz\u00f3z.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Kramsk* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 65 dom\u00f3w mieszkalnych i 630 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 137 ewangelik\u00f3w, 480 katolik\u00f3w i 13 os\u00f3b innych wyzna\u0144. W tym samym podr\u0119czniku katolik\u00f3w przypisano do parafii *F\u00f6rstenau*, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 152 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Kr\u0105psk (niem. Kramska); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau, strony 160 i 161, pozycja 45; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Cz\u0142uch\u00f3w, pozycje 83, 90, 91 i 92; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Kr\u0119psku, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 136\u2013137; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"http://archiwum.ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Kr\u0105psk (niem. Kramska)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0502","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.708053,"lng":17.227369,"name_de":"Kramsk","name_pl":"Kr\u0119psk \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Kr\u0119psku dwa cmentarze ewangelickie, pod pozycjami 90 i 91 arkusza gminy Cz\u0142uch\u00f3w.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Kramsk* jako wie\u015b z 65 domami mieszkalnymi i 630 mieszka\u0144cami, w tym 137 ewangelikami, 480 katolikami i 13 osobami innych wyzna\u0144. Katolicy nale\u017celi do parafii *F\u00f6rstenau*, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 672 mieszka\u0144c\u00f3w: 130 ewangelik\u00f3w, 535 katolik\u00f3w i siedmiu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie, po niemiecku Schlochau; w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni we wsi nie mieli.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 152 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Cz\u0142uch\u00f3w (stan 29 VIII 2026), pozycje 90 i 91; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 136\u2013137; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau, strony 160 i 161, pozycja 45; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Cz\u0142uch\u00f3w (stan 29 VIII 2026), pozycja 90, 91 i 92","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, obwody dworskie, pozycja 139","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1150","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.697884,"lng":17.226355,"name_de":"Kramsk","name_pl":"Kr\u0119psk \u2014 drugi cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Krojantach, w gminie Chojnice, le\u017cy przy dawnym ko\u015bciele ewangelickim i dzieli\u0142 z nim losy. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go dla gminy Chojnice pod pozycj\u0105 131 jako \u201ecmentarz d. ewangelicki, ob. rzymskokatolicki\u201d.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w samych Krojantach 63 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 56 ewangelik\u00f3w, a w tutejszym obszarze dworskim 266 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 160 ewangelik\u00f3w; jedni i drudzy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Chojnicach. \u015awi\u0105tyni\u0119 wzni\u00f3s\u0142 w 1892 roku, staraniem i kosztem w\u0142asnym, baron Richard von Eckardstein, w\u0142a\u015bciciel tutejszego maj\u0105tku.\n\nPo pierwszej wojnie \u015bwiatowej, wraz ze zmian\u0105 granic, ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w r\u0119ce katolickie: od oko\u0142o 1926 roku dzia\u0142a\u0142a przy nim filia parafii chojnickiej, a w 1936 roku erygowano samodzieln\u0105 parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Pod jej opiek\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostaje do dzi\u015b. Wraz z ko\u015bcio\u0142em cmentarz zmieni\u0142 przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105, ale pozosta\u0142 czynny \u2014 chowa si\u0119 tu nieprzerwanie, dzi\u015b wed\u0142ug obrz\u0105dku rzymskokatolickiego.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Andrzej Lorbiecki, kt\u00f3ry zinwentaryzowa\u0142 cmentarz w 2020 roku, pisze, \u017ce le\u017cy on oko\u0142o p\u00f3\u0142 kilometra od ko\u015bcio\u0142a, nie przy nim, a obecny cmentarz katolicki pochodzi z lat trzydziestych XX wieku; najstarsze groby to mogi\u0142y Alojzego Pruszaka, dzier\u017cawcy maj\u0105tku rozstrzelanego w 1939 roku w chojnickiej \u201eDolinie \u015amierci\u201d i przeniesionego tu w 1945 roku, oraz Kazimierza i J\u00f3zefa Chrzanowskich. Lorbiecki datuje te\u017c budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a na 1883 rok, nie na 1892.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 34 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami) i 161 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 39 i 99; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Chojnice, poz. 131; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); A. Lorbiecki, \u201eInwentaryzacja cmentarzy na terenie gminy Chojnice\u201d, cz. II, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 36 (2020), s. 140\u2013145; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0090","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.72663,"lng":17.63197,"name_de":"Krojanten","name_pl":"Krojanty \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Krojantach, po niemiecku Krojanten, wzni\u00f3s\u0142 w 1892 roku w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku, baron Eckardstein. Jest murowany z ceg\u0142y, neogotycki, z wysmuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105 od frontu zwie\u0144czon\u0105 wysokim he\u0142mem ostros\u0142upowym.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Krojanty nale\u017ca\u0142y do Anny Constantii von Jatzkau z domu von Hoym i jej syn\u00f3w Gneomara Ernsta i Alexandra Bogislawa, od 1729 roku do Franza von Weihera, potem do jego syna Franza Karla, od 1763 roku do jego siostry Sophii Constantii, zam\u0119\u017cnej von Somnitz, od 1777 roku do jej syna Franza Christopha von Somnitza, a od 1778 roku do Jakuba Schur-Lipi\u0144skiego. W wykazie wasali z 1774 roku Krojanty figuruj\u0105 w\u015br\u00f3d d\u00f3br Franza von Somnitza. *S\u0142ownik geograficzny*, opisuj\u0105c dobra rycerskie o obszarze 3029 m\u00f3rg i wie\u015b o obszarze 506 m\u00f3rg, podaje, \u017ce pod koniec XVIII wieku polscy dziedzice utrzymywali w Krojantach prywatn\u0105 kaplic\u0119.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Krojantach 63 mieszka\u0144c\u00f3w wsi, w tym 56 ewangelik\u00f3w. W obszarze dworskim Krojant ten sam spis naliczy\u0142 266 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 160 ewangelik\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a wtedy do parafii ewangelickiej w Chojnicach, szko\u0142a by\u0142a w K\u0142odawie.\n\nW marcu 1926 roku prasa niemiecka donosi\u0142a, \u017ce wojewoda, z polecenia Ministerstwa Rolnictwa i w porozumieniu z ministerstwem wyzna\u0144, wezwa\u0142 ewangelick\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Krojantach do przekazania ko\u015bcio\u0142a gminie katolickiej 16 marca 1926 roku, co wed\u0142ug tych doniesie\u0144 nast\u0105pi\u0142o staraniem katolickich mieszka\u0144c\u00f3w, prowadzonych przez ich proboszcza. Wed\u0142ug tych doniesie\u0144 ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowa\u0142 w 1893 roku dla swoich wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w ewangelicki w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku, baron von Eckardstein, i przez 33 lata pozostawa\u0142 on w niekwestionowanym posiadaniu gminy ewangelickiej; przez jego utrat\u0119 ewangelicy z wielu okolicznych miejscowo\u015bci mieli by\u0107 zmuszeni szuka\u0107 pos\u0142ugi ko\u015bcielnej w Chojnicach, odleg\u0142ych od sze\u015bciu do dwunastu kilometr\u00f3w.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce 12 grudnia 1926 roku, po przej\u0119ciu \u015bwi\u0105tyni od Skarbu Pa\u0144stwa na potrzeby kultu katolickiego, proboszcz chojnickiej fary, ksi\u0105dz Boles\u0142aw Makowski, po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 i nada\u0142 jej tytu\u0142 Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Po 1926 roku ustanowiono przy ko\u015bciele katolick\u0105 fili\u0119 parafii chojnickiej, a w lipcu 1935 roku wie\u015b otrzyma\u0142a kuratusa, ksi\u0119dza Leona Januszewskiego. Samodzieln\u0105 parafi\u0119 w Krojantach erygowa\u0142 biskup Stanis\u0142aw Wojciech Okoniewski dekretem z 1 stycznia 1936 roku.\n\nW czasie drugiej wojny \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 cz\u0119\u015bciowo zniszczono; odbudowano go w 1947 roku, ale bez wie\u017cy. Zrekonstruowano j\u0105 podczas generalnego remontu w latach 1995\u20131997. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia obiekt pod numerem A-1621, wpisany decyzj\u0105 z 3 marca 1997 roku, jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. par. pw. Niepokalanego Pocz\u0119cia NMP, 1892, 1945, 1996\u201d. W tym samym rejestrze figuruje zesp\u00f3\u0142 dworski Eckardstein\u00f3w z 1884 roku \u2014 dw\u00f3r i park z alej\u0105 \u2014 pod numerem A-1682, wpisany decyzj\u0105 z 15 listopada 1984 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Andrzej Lorbiecki (2020) podaje, \u017ce baron Eckardstein zbudowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1883 roku, a w 1926 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przesz\u0142y w r\u0119ce katolik\u00f3w; rejestr zabytk\u00f3w i wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 atlasu datuj\u0105 budow\u0119 na 1892 rok, a dwie gazety niemieckie z marca 1926 roku, powtarzaj\u0105ce jedn\u0105 depesz\u0119 z Gda\u0144ska \u2014 na 1893 rok.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 34 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami) i 161 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku, powiat chojnicki, gmina Chojnice; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 39 i 99; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IV, has\u0142o \u201eKrojanty\u201d (2.); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Lorbiecki, \u201eInwentaryzacja cmentarzy na terenie gminy Chojnice\u201d, cz. II, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 36 (2020), s. 140\u2013142; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1307 (s. 118); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58; \u201eB\u00fcnder Tageblatt\u201d (B\u00fcnde), 17 marca 1926 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal); \u201eStuttgarter Neues Tagblatt\u201d (Stuttgart), 20 marca 1926 roku, s. 12 (obraz strony: W\u00fcrttembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1892,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"edziennik.gdansk.uw.gov.pl","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/344/Oryginal/Zalacznik1.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1307 (s. 118)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eB\u00fcnder Tageblatt\u201d (B\u00fcnde), 17 marca 1926 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/P5PTWWQOIDUSF3JKV7BHNCX7KEGFMJB4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eStuttgarter Neues Tagblatt\u201d (Stuttgart), 20 marca 1926 roku, s. 12 (obraz strony: W\u00fcrttembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RRACWWIAI7EES65HUB7PF5WSMRI4NX7F"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0495","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.72714,"lng":17.62669,"name_de":"Krojanten","name_pl":"Krojanty \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Krokowej, po niemiecku Krockow, to przyko\u015bcielne za\u0142o\u017cenie parafialne o owalnym zarysie, otoczone kamiennym murem z trzema bramami; wojew\u00f3dzka ewidencja datuje je na wiek dziewi\u0119tnasty i prowadzi jako dawny cmentarz ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki. Nekropolia pozostaje czynna.\n\nObok cmentarza stoi \u015bwi\u0105tynia, przy kt\u00f3rej go za\u0142o\u017cono: neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 o rzucie w kszta\u0142cie krzy\u017ca, z dwiema wie\u017cami od zachodu. Agathon Harnoch opisuje wy\u0142\u0105cznie kszta\u0142t rzutu, wezwania nie podaje; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej (nr A-1582 z 11 marca 1996 roku). Rejestr datuje budowl\u0119 na lata 1833\u20131850. Wed\u0142ug Harnocha stary ko\u015bci\u00f3\u0142, zbyt ciasny, rozebrano w 1847 roku, a nowy wzni\u00f3s\u0142 w latach 1847\u20131849 patron, hrabia Gustav Adolph von Krockow, kt\u00f3ry sam sporz\u0105dzi\u0142 plan i uzyska\u0142 tytu\u0142 mistrza murarskiego; nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 10 maja 1850 roku. Wschodnia cz\u0119\u015b\u0107 budowli nie jest prezbiterium, lecz krypt\u0105 grobow\u0105 rodziny hrabiowskiej, z osobnym wej\u015bciem od wschodu. Poprzednia \u015bwi\u0105tynia \u2014 murowana nawa z prezbiterium i drewnian\u0105 wie\u017c\u0105 \u2014 powsta\u0142a wed\u0142ug napisu w 1498 roku, wed\u0142ug Harnocha prawdopodobnie na miejscu starej drewnianej kaplicy; zosta\u0142a wzniesiona przez \u201eWawrzy\u0144ca von Krockow Mocnego\u201d i by\u0142a pierwotnie fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a klasztornego w \u017barnowcu.\n\nKrokowa by\u0142a przed 1945 rokiem najsilniejszym o\u015brodkiem ewangelickim tej okolicy \u2014 za spraw\u0105 rodu von Krockow. Jest te\u017c na tym obszarze przypadkiem osobnym: tutejszy o\u015brodek nie by\u0142 lutera\u0144ski, lecz kalwi\u0144ski. Ju\u017c pod koniec XVI albo na pocz\u0105tku XVII wieku \u00f3wczesny hrabia von Krockow, uczestnik wojen religijnych we Francji za Henryka IV, powo\u0142a\u0142 tu duchownego reformowanego. Wizytacja parafii \u017barnowiec notuje przy wsi Wysoka, \u017ce jej w\u0142a\u015bciciel \u2014 pan Krokowski, ewangelik \u2014 nie daje proboszczowi \u017carnowieckiemu nic, poniewa\u017c \u201eod\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 od tej parafii i przysta\u0142 do krokowskiej\u201d. Ten sam Krokowski trzyma\u0142 wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 s\u0105siednich L\u0119towic i r\u00f3wnie\u017c tam nie p\u0142aci\u0142. Zapis pochodzi z wizytacji biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku: przypis wydawcy odsy\u0142a przy samym ha\u015ble \u017barnowiec do kodeksu pelpli\u0144skiego z t\u0105 wizytacj\u0105, a nag\u0142\u00f3wek m\u00f3wi\u0105cy o wizytacji biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 9\u201311 lipca 1596 roku wydawcy dodali od siebie. Wizytacja z 12 lutego 1702 roku zapisa\u0142a, \u017ce tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 murowany od fundament\u00f3w, ufundowany przez \u017carnowieckie zakonnice i b\u0119d\u0105cy fili\u0105 parafii w \u017barnowcu \u2014 jest \u201ezaj\u0119ty przez kalwinist\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli tu swojego predykanta\u201d; paramenty, obrazy i relikwie zdo\u0142ano stamt\u0105d wynie\u015b\u0107.\n\nWsp\u00f3\u0142istnienie dw\u00f3ch wyzna\u0144 ci\u0105gn\u0119\u0142o si\u0119 przez ca\u0142y wiek XVIII. Za duchownego reformowanego Johanna Samuela de Younga (1747\u20131762) wybuch\u0142 sp\u00f3r mi\u0119dzy reformowanymi a luteranami, kt\u00f3rym sprzyja\u0142 \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel Krokowej; po \u015bmierci de Younga stanowisko duchownego reformowanego pozostawa\u0142o nieobsadzone przez dziewi\u0119tna\u015bcie lat, a w 1763 roku hrabia powo\u0142a\u0142 lutera\u0144skiego duchownego Petera Zwonkowskiego. Po jego odej\u015bciu w 1781 roku dekret kr\u00f3lewski ustanowi\u0142 w Krokowej ko\u015bci\u00f3\u0142 symultaniczny, z kt\u00f3rego korzysta\u0142y oba wyznania, i w tym samym roku powo\u0142ano reformowanego duchownego Samuela Hartmanna. Obie wsp\u00f3lnoty po\u0142\u0105czono dopiero za Adolpha Wisselincka, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 tu urz\u0105d duchownego reformowanego 30 listopada 1828 roku. Zestawienie struktury Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego Prus Zachodnich podaje przy Krokowej inn\u0105 dat\u0119: parafia \u201eby\u0142a pierwotnie reformowana i od 15 lipca 1818 roku sta\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142em symultanicznym\u201d. Po 1816 roku Krokowa nale\u017ca\u0142a do diecezji puckiej, wcze\u015bniej \u2014 od podzia\u0142u z 1773 roku \u2014 do inspekcji skarszewskiej. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Krokowej 90 mieszka\u0144c\u00f3w: 49 luteran\u00f3w, 34 reformowanych i 7 katolik\u00f3w, przy siedemnastu paleniskach; wymienia te\u017c jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki oraz \u2014 osobno \u2014 parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 i parafi\u0119 reformowan\u0105 tej samej nazwy, co potwierdza symultaniczny charakter \u015bwi\u0105tyni.\n\nLiczby dotycz\u0105 tu kilku r\u00f3\u017cnych jednostek i nie nale\u017cy ich myli\u0107. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Krockow* 12 budynk\u00f3w mieszkalnych i 286 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 255 ewangelik\u00f3w i 31 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w \u017barnowcu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* ma tu dwa zapisy. Pod has\u0142em \u201eKrokowo\u201d podaje dla d\u00f3br wraz z wybudowaniami Glinki i Nowy Dw\u00f3r 62 w\u0142\u00f3ki, 255 ewangelik\u00f3w i 31 katolik\u00f3w w dwunastu domach. Osobne has\u0142o \u201eGlinki\u201d dotyczy samej osady nale\u017c\u0105cej do Krokowej i notuje w niej 31 w\u0142\u00f3k, 24 katolik\u00f3w, 52 ewangelik\u00f3w i pi\u0119\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych, z parafi\u0105 w \u017barnowcu oraz szko\u0142\u0105 i poczt\u0105 w Krokowej. Liczby te nie s\u0105 sprzeczne: mniejsze dotycz\u0105 cz\u0119\u015bci obszaru obj\u0119tego wi\u0119kszymi.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w obwodzie dworskim Krokowa 217 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 202 ewangelik\u00f3w i 15 katolik\u00f3w; gminy wiejskiej o tej nazwie spis nie zna. Wed\u0142ug statystyki Harnocha w 1890 roku ca\u0142a parafia liczy\u0142a 3600 dusz; rocznie przypada\u0142o w niej sto czterdzie\u015bci chrzt\u00f3w, dwadzie\u015bcia osiem \u015blub\u00f3w i osiemdziesi\u0105t osiem pogrzeb\u00f3w; parafia obejmowa\u0142a kilkadziesi\u0105t miejscowo\u015bci, od Karwie\u0144skich B\u0142ot i Glinek po \u017barnowiec. Harnoch zapisa\u0142 te\u017c, \u017ce cmentarz w Krokowej jest w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a, i odnotowa\u0142 miejscowy zwyczaj pogrzebowy: przy \u015bpiewie za\u017cywano pocz\u0119stunku, pito w\u00f3dk\u0119, po czym \u015bpiewano dalej.\n\nNiekt\u00f3rych cz\u0142onk\u00f3w rodu von Krockow pochowano nie w kaplicy grobowej, lecz na cmentarzu przyko\u015bcielnym.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych dobra krokowskie \u2014 Krokowa, Minkowice i kilka s\u0105siednich wsi \u2014 nale\u017ca\u0142y do Kaspara Reinholda von Krockowa, od 1782 roku do Heinricha Joachima Reinholda, a od 1796 roku do jego syna, hrabiego Alberta Kaspara Ewalda von Krockowa. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 jako ich w\u0142a\u015bciciel figuruje 54-letni Kasimir Reinhold von Krockow, rotmistrz w stanie spoczynku. W 1891 roku dobra krokowskie liczy\u0142y 2650 hektar\u00f3w i by\u0142y zapisane jako hrabstwo hrabiego D\u00f6ringa von der Wickerau von Krockow. Ten sam r\u00f3d figuruje jako w\u0142a\u015bciciel w ksi\u0119gach z 1903, 1909 i 1912 roku; w 1912 roku fideikomisem, licz\u0105cym 2478 hektar\u00f3w, z cegielni\u0105, gorzelni\u0105, mleczarni\u0105 sp\u00f3\u0142dzielcz\u0105 i tartakiem, w\u0142ada\u0142 rotmistrz rezerwy D\u00f6ring von der Wickerau hrabia von Krockow, a zarz\u0105dza\u0142 nim Max Blankenberg. Jeszcze w 1928 roku polska ksi\u0119ga adresowa podaje przy Krokowej \u201eDoering Krokow hr.\u201d i 2600 hektar\u00f3w. W latach 1926, 1929 i 1937 cz\u0119\u015b\u0107 tych d\u00f3br wpisano do wykaz\u00f3w ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. Spo\u015br\u00f3d nich 300 hektar\u00f3w z wykazu z 1926 roku, z obr\u0119b\u00f3w Ko\u015blinki, Parszczyce, Minkowice, Goszczyno, \u0141\u0119towice i Sobie\u0144czyce, pa\u0144stwo przymusowo wykupi\u0142o, a w listopadzie 1929 roku przyzna\u0142o za nie 220 313 z\u0142otych.\n\nW 1945 roku, po wysiedleniu Niemc\u00f3w, nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie usta\u0142y, a ko\u015bci\u00f3\u0142 spl\u0105drowano. W 1946 roku przej\u0119to go na kult katolicki; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej.\n\nW 1995 roku znaleziono na cmentarzu nagrobek rodziny Hevelke z 1812 roku. Wed\u0142ug tablicy ustawionej przy nim p\u0142yta le\u017ca\u0142a ukryta pod trawnikiem i przypadkiem ods\u0142oni\u0142 j\u0105 proboszcz Marek Kabsz; za zgod\u0105 rodziny Hevelke z Gda\u0144ska nagrobek przej\u0119\u0142o Muzeum w Krokowej. Tablica przypomina, \u017ce najs\u0142ynniejszym cz\u0142onkiem rodu by\u0142 astronom Jan Heweliusz, znany pod \u0142aci\u0144sk\u0105 form\u0105 nazwiska.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug rejestru zabytk\u00f3w budowla pochodzi z lat 1833\u20131850, wed\u0142ug Harnocha za\u015b stary ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano w 1847 roku, a nowy wzniesiono w latach 1847\u20131849. Wed\u0142ug jednego zapisu ko\u015bci\u00f3\u0142 symultaniczny ustanowi\u0142 w Krokowej dekret kr\u00f3lewski z 1781 roku, wed\u0142ug zestawienia struktury Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego Prus Zachodnich sta\u0142 si\u0119 nim 15 lipca 1818 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 166 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2646 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 592; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Putzig, s. 66, poz. 74; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o \u201eGlinki\u201d (3.), i t. IV, has\u0142o \u201eKrokowo\u201d (1.); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 449\u2013450; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 166\u2013167, nr 136; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119ga G24 (wizytacja 1702); \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 305\u2013306; \u201eEvangelische Kirche\u201d \u2014 struktura Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego Prus Zachodnich, westpreussen.de (podzia\u0142 na inspekcje od 1773 i diecezje od 1816); rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku) oraz wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; tablica \u201eHevelius \u2014 Hevelke\u201d przy nagrobku (fot. A. Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska, 28 listopada 2020); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 654 (s. 26), nr 1449 (s. 153); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 180, pozycja 189; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 182; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 58\u201359; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 108; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 82\u201383; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 238; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 10; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 201; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 4, poz. 40; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1176; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny (1908)","tytul":"B\u00e4r M., Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, Danzig 1908","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/20647/edition/31692/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKrokowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii \u017barnowiec, 9\u201311 VII 1596), s. 89\u201390","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"zestawienie","tytul":"\u201eEvangelische Kirche\u201d \u2014 struktura Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego Prus Zachodnich, westpreussen.de (podzia\u0142 na inspekcje od 1773 i diecezje od 1816)","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 592","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 654 (s. 26), nr 1449 (s. 153)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 180, pozycja 189","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 182","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 58\u201359","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 108","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 82\u201383","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 238","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 10","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 201","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 4, poz. 40","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1176","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0156","image_url":"/static/atlas/foto/tarnogorska_2020/cm_krokowa/krokowa_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.779644,"lng":18.164692,"name_de":"Krockow (evangelischer Friedhof / Kirchhof bei der evangelischen Kirche)","name_pl":"Krokowa \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Krokowa \u2014 po niemiecku Krockow \u2014 le\u017ca\u0142a w powiecie puckim, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoj\u0105cy po\u015brodku wsi jest dzi\u015b rzymskokatolicki i nosi wezwanie \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest czynny i wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1582 z 11 marca 1996 roku.\n\n\u015awi\u0105tynia stoi tu od prze\u0142omu XIII i XIV wieku: 1 czerwca 1300 roku biskup w\u0142oc\u0142awski Bart\u0142omiej \u2014 Fankidejski, kt\u00f3ry przytacza tu wiadomo\u015bci z akt klasztoru w \u017barnowcu, przy pierwszej wzmiance opatruje imi\u0119 biskupa znakiem zapytania, a przy drugiej wykrzyknikiem \u2014 zaleci\u0142 jej wzniesienie. Wystawi\u0142 j\u0105 i uposa\u017cy\u0142 dziedzic Krokowej, w S\u0142owniku geograficznym nazwany Piotrem Krokowskim, nadaj\u0105c jej wezwanie \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej i zatrzymuj\u0105c prawo patronatu.\n\nWed\u0142ug Schultza parafia w Krokowej jest bardzo stara: ju\u017c w 1381 roku, przy sprzeda\u017cy S\u0142awoszyna na prawie niemieckim, wymieniany jest pleban Nikel z Krokowej.\n\nW 1498 roku Wawrzyniec Krockowski postawi\u0142 na jej miejscu ko\u015bci\u00f3\u0142 kamienny z wie\u017c\u0105 kryt\u0105 gontami; Franz Schultz dodaje, \u017ce data ta daje si\u0119 pogodzi\u0107 z wygl\u0105dem mur\u00f3w tylko wtedy, gdy kamienn\u0105 budowl\u0119 poprzedzi\u0142a starsza, podupad\u0142a \u015bwi\u0105tynia drewniana.\n\nOko\u0142o 1572 roku, wkr\u00f3tce po powrocie z Francji, Reinhold von Krockow zamieni\u0142 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 na ewangelicki; pozosta\u0142 on w r\u0119kach protestanckich do 1945 roku. Schultz nazywa Reinholda zwolennikiem nauki reformowanej \u2014 broni\u0142 jej we Francji or\u0119\u017cem, a u siebie wymaga\u0142 od wszystkich poddanych jednego wyznania. Zamian\u0119 kaplicy dworskiej w rodowym gnie\u017adzie Reinholda na ko\u015bci\u00f3\u0142 reformowany Schultz opisuje jako formalne przypiecz\u0119towanie jego w\u0142asnego przej\u015bcia.\n\nFankidejski pisze, \u017ce w 1583 roku wizytator zanotowa\u0142, i\u017c \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ju\u017c od 16 lat jest w r\u0119ku luterski\u00e9m\u201d.\n\nWizytacja archidiakonatu pomorskiego zasta\u0142a Krokow\u0105 ju\u017c po tej zmianie i skwitowa\u0142a j\u0105 dwoma s\u0142owami: *omnia haeretica* \u2014 wszystko heretyckie. Wie\u015b \u201eod szesnastu lat przyj\u0119\u0142a herezj\u0119 wraz ze swoim proboszczem, ju\u017c nie\u017cyj\u0105cym, a teraz ma heretyka rezyduj\u0105cego na miejscu\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 wtedy murowany i wzniesiony wielkim nak\u0142adem, a ko\u015bcielne uposa\u017cenie stopnia\u0142o z czterech \u0142an\u00f3w do jednego. Do parafii nale\u017ca\u0142o siedem wsi, kt\u00f3rych nazw wizytator nie zdo\u0142a\u0142 ustali\u0107, poniewa\u017c \u2014 jak zapisa\u0142 \u2014 \u201eheretyk nie dopu\u015bci\u0142 wizytacji, a nawet grozi\u0142\u201d. Jako dziedzica wymienia Leonarda Krokowskiego. Wizytator poleci\u0142 \u201eprzy sposobno\u015bci wesprze\u0107 pana tego miejsca\u201d, a zuchwa\u0142ego duchownego protestanckiego poskromi\u0107.\n\nZabiegi biskupa opisuje Fankidejski. Wizytator pos\u0142a\u0142 panu Krokowskiemu ksi\u0105\u017ck\u0119 apologetyczn\u0105 niejakiego Edera, by go przekona\u0107; biskup trzy razy odwiedzi\u0142 Krokow\u0105 osobi\u015bcie. Ilekro\u0107 jednak zamierza\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142, albo duchowny chowa\u0142 klucze, albo pan niedomaga\u0142 \u2014 a raz nawet pogro\u017cono biskupowi ch\u0142ost\u0105. Pierwszy proboszcz, kt\u00f3ry da\u0142 si\u0119 nak\u0142oni\u0107 do zmiany wyznania, ju\u017c nie \u017cy\u0142, a Leonard Krokowski utrzymywa\u0142 w\u0142asnego duchownego.\n\nW drugiej po\u0142owie XVI wieku do parafii krokowskiej nale\u017ca\u0142y Krokowa, Warszkowo, Goszczyno, Gol\u0119dzino, Glinki, Parszczyce, Minkowice, Warzewo, Sulicice, S\u0142awoszyno i m\u0142yn Prynka. O S\u0142awoszynie wizytator biskupa Rozra\u017cewskiego zapisa\u0142, \u017ce jego mieszka\u0144cy byli zmuszani przez w\u0142a\u015bciciela Krokowej do chodzenia do tutejszego, protestanckiego ko\u015bcio\u0142a.\n\nWed\u0142ug Schultza w przylegaj\u0105cej do ko\u015bcio\u0142a kaplicy grobowej rodu stoi okaza\u0142y nagrobek Reinholda Krockowa i jego \u017cony Barbary, wykonany jeszcze za ich \u017cycia \u2014 z niewype\u0142nion\u0105 potem dat\u0105 \u015bmierci.\n\nWed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 212) predykanta lutera\u0144skiego wprowadzono w Krokowej oko\u0142o 1567 roku, po \u015bmierci katolickiego proboszcza. Pierwszy duchowny lutera\u0144ski zmar\u0142 przed 1586 rokiem, a patron E. Krokowski wprowadzi\u0142 nowego, ale ju\u017c w 1608 roku Krokowscy oddali zb\u00f3r duchownemu reformowanemu Janowi Konradowi Brze\u017anickiemu. Brze\u017anicki, wcze\u015bniej duchowny na Kujawach, by\u0142 pierwszym ministrem kalwi\u0144skim w Krokowej; w 1627 roku nie przyst\u0105pi\u0142 do Jednoty i zmar\u0142 w Krokowej 20 lutego 1640 roku (s. 220). Po jego \u015bmierci, w 1640 roku, Krokowscy podporz\u0105dkowali tutejszy zb\u00f3r Jednocie Wielkopolskiej i od tego czasu a\u017c do XIX wieku, z kr\u00f3tk\u0105 przerw\u0105 w latach 1763\u20131781, ordynowano do Krokowej duchownych z Leszna (s. 138). 7 marca 1640 roku na synodzie w Toruniu ordynowano do Krokowej Jana Musoniusza (Muzoniusza) starszego, kt\u00f3ry \u2014 jak pisze autor \u2014 wykaza\u0142 tu niezwyk\u0142\u0105 aktywno\u015b\u0107, mi\u0119dzy innymi przygotowywa\u0142 m\u0142odych duchownych do pracy duszpasterskiej; jego pomocnikami byli w 1647 roku Jan Rybi\u0144ski i Jan Herbiniusz, a w 1650 roku jego siostrzeniec Pawe\u0142 Orlicz. Mowa \u017ca\u0142obna Musoniusza na pogrzeb Eufrozyny z Szwarcwald\u00f3w Krokowskiej wysz\u0142a w Gda\u0144sku w 1641 roku, a 7 maja 1657 roku obj\u0105\u0142 on urz\u0105d polskiego duchownego w zborze \u015awi\u0119tego Jerzego w Toruniu (s. 220\u2013221).\n\nW Archiwum Pa\u0144stwowym w Poznaniu, w zespole Akt Braci Czeskich, zachowa\u0142a si\u0119 korespondencja krokowskich dziedzic\u00f3w. Ernest Krokowski, s\u0119dzia ziemski pucki, pisa\u0142 16 maja 1657 roku z Gda\u0144ska do Marcina Gertichiusa i Jana Bythnera, \u201esenior\u00f3w i superintendent\u00f3w zbor\u00f3w Wielkopolski\u201d, z pro\u015bb\u0105 o duchownego Jerzego Gleiniga dla swojego zboru, kt\u00f3ry wcze\u015bniej prowadzi\u0142 ksi\u0105dz Musonius. Tego samego roku, 27 lipca, zawar\u0142 z Gleinigiem w Krokowej umow\u0119 o uposa\u017cenie: proboszcz mia\u0142 z dworu 300 z\u0142otych pruskich rocznie, po 75 na kwarta\u0142, zbo\u017ce, piwo i rol\u0119, a dw\u00f3r zobowi\u0105za\u0142 si\u0119 co roku oddawa\u0107 tak\u017ce 30 z\u0142otych \u201edo Jednoty na konserwacy\u0105 m\u0142odzi\u201d, kt\u00f3re proboszcz mia\u0142 odsy\u0142a\u0107 seniorom. W sierpniu 1673 roku, po pogrzebie Gleiniga, Krokowski zn\u00f3w prosi\u0142 senior\u00f3w o nast\u0119pc\u0119.\n\nWed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 221) Jerzy Gleinig, kt\u00f3ry jeszcze przed 1657 rokiem zosta\u0142 konseniorem braci czeskich, przyby\u0142 do Krokowej 2 lipca 1657 roku, 22 lipca obj\u0105\u0142 zb\u00f3r i zmar\u0142 w Krokowej 9 czerwca 1673 roku; pozostawi\u0142 kazanie \u017ca\u0142obne po\u015bwi\u0119cone pami\u0119ci F. z Czirenberg\u00f3w Krokowskiej, zmar\u0142ej w 1662 roku (Gda\u0144sk 1662). Po jego \u015bmierci obowi\u0105zki duszpasterskie sprawowa\u0142 w Krokowej przez pewien czas Albert (Wojciech) Majewski, duchowny z Gda\u0144ska. 6 wrze\u015bnia 1673 roku ordynowano z Leszna do Krokowej Jana Musoniusza (Muzoniusza) m\u0142odszego, syna dawnego ministra krokowskiego; jego stosunki z patronem E. Krokowskim nie uk\u0142ada\u0142y si\u0119 jednak najlepiej i w 1676 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Weszkowa. Od 1677 roku a\u017c do \u015bmierci w 1703 roku ministrem krokowskim by\u0142 pochodz\u0105cy z Leszna Rafa\u0142 Pr\u00fcfer (Prywer), autor kaza\u0144 pogrzebowych ku czci s\u0119dziego ziemskiego puckiego E. Krokowskiego (Gda\u0144sk 1680) i starosty l\u0119borsko-bytowskiego P. Somnitza (Gda\u0144sk 1693). Jego syn Franciszek Samuel pomaga\u0142 mu w pracy duszpasterskiej ju\u017c w 1698 roku, a w latach 1707\u20131709 pomocnikiem Franciszka Samuela Pr\u00fcfera by\u0142 Samuel Dawid Sitkowski (Sitkovius). Od po\u0142owy XVII wieku nieprzerwanie a\u017c do ko\u0144ca stulecia konsenior\u00f3w pruskich, kt\u00f3rzy wizytowali podleg\u0142e sobie zbory i przewodniczyli zgromadzeniom duchowie\u0144stwa braci czeskich w Prusach, wybierano g\u0142\u00f3wnie spo\u015br\u00f3d ministr\u00f3w w Krokowej; w drugiej po\u0142owie XVII wieku byli nimi minister krokowski Jerzy Gleinig, po nim minister z Mokrego Dworu J. H. Vetterus (zmar\u0142y w 1693 roku), a po \u015bmierci Vetterusa Rafa\u0142 Pr\u00fcfer. Dopiero po \u015bmierci Pr\u00fcfera w 1703 roku przez kilkana\u015bcie lat zaniechano wybierania konsenior\u00f3w pruskich (s. 139).\n\nWizytacja katolicka z 12 lutego 1702 roku zapisa\u0142a, \u017ce tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 murowany od fundament\u00f3w, ufundowany przez \u017carnowieckie zakonnice i b\u0119d\u0105cy fili\u0105 parafii w \u017barnowcu \u2014 jest \u201ezaj\u0119ty przez kalwinist\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli tu swojego predykanta\u201d; paramenty, obrazy i relikwie zdo\u0142ano stamt\u0105d wynie\u015b\u0107. Aleksander Klemp (1994, s. 151) pisze, \u017ce proboszczowie \u017carnowieccy ro\u015bcili sobie pretensje do w\u0142adzy nad kalwi\u0144sk\u0105 parafi\u0105 w Krokowej, a wizytacja z 1702 roku wyra\u017anie zaznaczy\u0142a, \u017ce na terenie parafii \u017carnowieckiej mieszka oko\u0142o 100 kalwinist\u00f3w. Zestawienie struktury Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego Prus Zachodnich podaje przy Krokowej uwag\u0119, \u017ce parafia \u201eby\u0142a pierwotnie reformowana i od 15 lipca 1818 roku sta\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142em symultanicznym\u201d. Po 1816 roku Krokowa nale\u017ca\u0142a do diecezji puckiej, wcze\u015bniej \u2014 od podzia\u0142u z 1773 roku \u2014 do inspekcji skarszewskiej.\n\nDalsze dzieje tutejszych duchownych w XVIII wieku opisuje Aleksander Klemp (1994, s. 222\u2013223). W czerwcu 1717 roku zb\u00f3r w Krokowej obj\u0105\u0142 Samuel Wilhelm Kazur, od 1691 roku pastor zboru reformowanego w Zwartowie; pod koniec \u017cycia (na s. 140 autor pisze: przypuszczalnie) zosta\u0142 konseniorem zbor\u00f3w pruskich i zmar\u0142 w Krokowej 25 sierpnia 1732 roku (s. 140, 222). Samuel Heintze, ordynowany z Leszna latem 1732 roku, zosta\u0142 31 pa\u017adziernika osadzony na urz\u0119dzie pastora i zmar\u0142 w Krokowej 10 kwietnia 1740 roku. W czasie wakatu w 1740 roku obowi\u0105zki duszpasterza pe\u0142ni\u0142 tu tymczasowo Dawid Behr, ostatni duchowny reformowany w Zwartowie, a w sierpniu 1740 roku s\u0119dzia ziemski l\u0119borsko-bytowski R. Krokowski powo\u0142a\u0142 na urz\u0105d pastora Jana Samuela Tobiana, kt\u00f3ry zmar\u0142 15 lipca 1741 roku. Samuel Ernest K\u00fchn opiekowa\u0142 si\u0119 gmin\u0105 reformowan\u0105 w Krokowej od 20 sierpnia 1741 roku, w marcu 1742 roku zosta\u0142 powo\u0142any na urz\u0105d duchownego tutejszego zboru, a w czerwcu 1747 roku opu\u015bci\u0142 Krokow\u0105. Jan Samuel Joung (de Joung) by\u0142 od 13 lipca 1747 roku diakonem, a od 3 sierpnia 1747 roku pe\u0142ni\u0142 w Krokowej obowi\u0105zki duchownego; zmar\u0142 28 maja 1762 roku. W tym okresie, jak pisze autor, dochodzi\u0142o w Krokowej do nieporozumie\u0144 mi\u0119dzy luteranami a reformowanymi. Wed\u0142ug wykazu duchownych lutera\u0144skich w aneksie ksi\u0105\u017cki po \u015bmierci Jounga zb\u00f3r obj\u0105\u0142 na \u017cyczenie patrona K. Krokowskiego Franciszek (lub Jan Fryderyk) Meyer \u2014 pierwszy po 150 latach duchowny lutera\u0144ski w Krokowej \u2014 kt\u00f3ry 15 sierpnia 1763 roku zosta\u0142 pastorem w Dzierzgoniu; 15 listopada 1763 roku patron przekaza\u0142 zb\u00f3r krokowski Piotrowi Zwonkowskiemu (s. 212). W nocie o Joungu autor Meyera nie wymienia i pisze, \u017ce po \u015bmierci Jounga Kacper Krokowski wprowadzi\u0142 do zboru pastora lutera\u0144skiego Zwonkowskiego (s. 223).\n\nKlemp opisuje te\u017c \u017cycie tutejszej gminy. W\u0142a\u015bciciele Krokowej stosowali przymus ucz\u0119szczania do zboru, obowi\u0105zuj\u0105cy wszystkich poddanych z tutejszych d\u00f3br bez wzgl\u0119du na wyznanie; chrzty dzieci katolik\u00f3w i luteran\u00f3w notowano w ksi\u0119dze zboru krokowskiego dopiero od 1740 roku (s. 142). Z us\u0142ug zboru korzystali w XVIII wieku wy\u0142\u0105cznie mieszka\u0144cy d\u00f3br rodziny Krokowskich oraz luteranie z kr\u00f3lewszczyzny Karwie\u0144skie B\u0142ota (s. 136). Kalwini\u015bci nie tolerowali w swoich wiejskich zborach pozosta\u0142o\u015bci kultu katolickiego: wed\u0142ug XVIII-wiecznego inwentarza w zborze krokowskim znajdowa\u0142y si\u0119 tylko przedmioty najniezb\u0119dniejsze do udzielania komunii i chrztu (s. 141). W 1772 roku istnia\u0142y w dobrach krokowskich dwie szko\u0142y, w Krokowej i w Sulicicach. Ministrowie krokowscy powierzali prowadzenie szko\u0142y z regu\u0142y swoim pomocnikom, studentom teologii, a w pierwszej po\u0142owie XVIII wieku nauczaniem zajmowali si\u0119 tak\u017ce kantor lub szkolny. Obok szk\u00f3\u0142ki prowadzonej pod nadzorem duchownego istnia\u0142o w Krokowej nauczanie inspirowane przez gmin\u0119 lutera\u0144sk\u0105; ministra Kazura oburza\u0142o \u201eprowadzenie szk\u00f3\u0142ki przez szkoln\u0105 lutera\u0144sk\u0105\u201d, ale nie zdo\u0142a\u0142 zlikwidowa\u0107 tego nauczania i kontynuowano je jeszcze po jego \u015bmierci, w latach czterdziestych XVIII wieku (s. 132). Protestanccy w\u0142a\u015bciciele Krokowej i Bolszewa do ko\u0144ca XVIII wieku zapewniali swoim kaszubskim poddanym polskoj\u0119zycznych ministr\u00f3w i pastor\u00f3w (s. 160). Na podstawie zachowanej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w zboru krokowskiego z lat 1718\u20131764 (na s. 21: 1718\u20131763) autor odtworzy\u0142 sk\u0142ad gminy: pod koniec pierwszej po\u0142owy XVIII wieku wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w d\u00f3br krokowskich wyznawa\u0142a kalwinizm, cho\u0107 zw\u0142aszcza w Ko\u017alinkach i Parszczycach by\u0142o sporo luteran\u00f3w (s. 165). Tabela sporz\u0105dzona przez autora na podstawie wpis\u00f3w z lat 1740\u20131750 obejmuje 300 dzieci: 167 z rodzic\u00f3w kalwi\u0144skich, 44 z lutera\u0144skich, 9 z katolickich, 36 ze zwi\u0105zk\u00f3w kalwi\u0144sko-lutera\u0144skich, 31 ze zwi\u0105zk\u00f3w katolicko-protestanckich i 13 z rodzic\u00f3w nieustalonego wyznania; 220 z nich mia\u0142o rodzic\u00f3w polskoj\u0119zycznych, 49 niemieckoj\u0119zycznych, 3 mieszanych etnicznie, a w 28 przypadkach j\u0119zyka rodzic\u00f3w nie okre\u015blono (s. 166\u2013167, tabele X i XI). Autor przypuszcza, \u017ce ju\u017c oko\u0142o po\u0142owy XIX wieku ludno\u015b\u0107 wyznania reformowanego w maj\u0105tku krokowskim ca\u0142kowicie zanik\u0142a, a likwidacja gminy reformowanej by\u0142a nie tylko wynikiem asymilacji kalwinist\u00f3w z mieszkaj\u0105c\u0105 wok\u00f3\u0142 ludno\u015bci\u0105 katolick\u0105 i lutera\u0144sk\u0105, lecz tak\u017ce skutkiem dzia\u0142a\u0144 dziedzic\u00f3w, kt\u00f3rzy ju\u017c w drugiej po\u0142owie XVIII wieku osadzili przy tutejszym zborze pastora lutera\u0144skiego (s. 166).\n\nWed\u0142ug Harnocha ju\u017c pod koniec XVI albo na pocz\u0105tku XVII wieku \u00f3wczesny hrabia von Krockow, uczestnik wojen religijnych we Francji za Henryka IV, powo\u0142a\u0142 do Krokowej duchownego reformowanego. Za duchownego Johanna Samuela de Younga (1747\u20131762) wybuch\u0142 sp\u00f3r mi\u0119dzy reformowanymi a luteranami, kt\u00f3rym sprzyja\u0142 w\u0142a\u015bciciel Krokowej; w 1763 roku hrabia powo\u0142a\u0142 lutera\u0144skiego duchownego Petera Zwonkowskiego, a po jego odej\u015bciu w 1781 roku dekret kr\u00f3lewski wprowadzi\u0142 w ko\u015bciele simultaneum dla obu wyzna\u0144 i reformowanym duchownym zosta\u0142 Samuel Hartmann. Hartmann, \u201ereformirter Prediger zu Krockow, Lauenburg, Schwartow und Putzig\u201d, czyli duchowny reformowany w Krokowej, L\u0119borku, Zwartowie i Pucku, zmar\u0142 2 stycznia w 79. roku \u017cycia; jak zawiadomi\u0142a w berli\u0144skiej gazecie wdowa Justine, jeszcze dwa dni przed \u015bmierci\u0105 wyg\u0142osi\u0142 kazanie w Krokowej. Zawiadomienie jest datowane w Krokowej 5 stycznia 1821 roku i ukaza\u0142o si\u0119 w numerze z 18 stycznia 1821 roku; ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaje rok 1822. Obie gminy po\u0142\u0105czono za Adolpha Wisselincka, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d 30 listopada 1828 roku. W 1890 roku parafia krokowska liczy\u0142a 3600 dusz; plebani\u0119 zbudowano w 1850 roku i ucierpia\u0142a ona od grzyba, a cmentarz w Krokowej by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a.\n\nSpo\u015br\u00f3d duchownych z czas\u00f3w ewangelickich Schultz wymienia Johanna Samuela de Jounga (1747\u20131762), Petera Zwondkowskiego (1763\u20131781), Samuela Hartmanna, Adolfa Wisselinka (1828) i urz\u0119duj\u0105cego w 1905 roku pastora Reimera.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych dobra krokowskie \u2014 Krokowa, Minkowice i kilka s\u0105siednich wsi \u2014 nale\u017ca\u0142y do Kaspara Reinholda von Krockowa, od 1782 roku do Heinricha Joachima Reinholda, a od 1796 roku do jego syna, hrabiego Alberta Kaspara Ewalda von Krockowa. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 jako ich w\u0142a\u015bciciel figuruje 54-letni Kasimir Reinhold von Krockow, rotmistrz w stanie spoczynku.\n\nJeden z dziedzic\u00f3w, jak pisze Schultz, Kaspar Ewald (zmar\u0142y w 1823 roku), wzgardzi\u0142 rodow\u0105 krypt\u0105 i kaza\u0142 urz\u0105dzi\u0107 sobie gr\u00f3b na najwy\u017cszym punkcie d\u00f3br, na tak zwanym Herrenbergu, obwiedziony g\u0142azami.\n\nDzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny wzniesiono staraniem rodu von Krockow w latach 1833\u20131850 jako ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca, na miejscu budowli z 1498 roku; budow\u0119 rozpocz\u0119to 9 czerwca 1833 roku, a po\u015bwi\u0119cenia dokonano 10 maja 1850 roku (spotyka si\u0119 te\u017c dat\u0119 12 maja). Wed\u0142ug Agathona Harnocha star\u0105, zbyt ciasn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano jednak dopiero w 1847 roku, a now\u0105 wzniesiono w latach 1847\u20131849. Plan i wykonanie by\u0142y dzie\u0142em samego dziedzica, hrabiego Karla Gustava Adolfa, kt\u00f3ry z\u0142o\u017cy\u0142 przy tej budowie egzamin mistrzowski, \u017ceby nie musie\u0107 si\u0119 liczy\u0107 z cudzymi zastrze\u017ceniami. \u015awi\u0105tynia jest neogotycka, za\u0142o\u017cona na planie krzy\u017ca, z dwiema p\u0142asko zako\u0144czonymi wie\u017cami; ma dwadzie\u015bcia jeden metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, dwana\u015bcie szeroko\u015bci i jedena\u015bcie wysoko\u015bci od posadzki do sufitu. R. Bergau (1868, s. 327) nie przypisywa\u0142 jej jednak \u017cadnego stylu historycznego: wed\u0142ug niego formy architektoniczne \u0142\u0105cz\u0105 wspomnienia antycznej i renesansowej architektury w\u0142oskiej z tradycjami budownictwa zakonnego, a hrabia mia\u0142 podobno studiowa\u0107 te wzory we W\u0142oszech. Od wschodu przylega mauzoleum rodziny von Krockow, w kt\u00f3rego podziemiach trumny stoj\u0105 do dzi\u015b; samo mauzoleum przebudowano p\u00f3\u017aniej na zakrysti\u0119.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku pod gzymsem ko\u015bcio\u0142a w Krokowej, po niemiecku Krockow, bieg\u0142 fryz z ornamentowanych p\u0142yt z wypalanej gliny, a pi\u0119\u0107 szczyt\u00f3w zamkni\u0119to schodkowo. Obie wie\u017ce mia\u0142y po trzy kondygnacje \u2014 trzecia przechodzi\u0142a w o\u015bmiobok i ko\u0144czy\u0142a si\u0119 bez he\u0142mu; w ko\u015bciele by\u0142y trzy dzwony. Wn\u0119trze nakrywa\u0142o drewniane sklepienie kolebkowe na ma\u0142ych, ostro\u0142ukowych lunetach. W p\u00f3\u0142nocnym ramieniu transeptu mie\u015bci\u0142a si\u0119 niewielka zakrystia, a nad ni\u0105 empora rodziny patron\u00f3w. O\u0142tarz z naturalnej wielko\u015bci przedstawieniem Chrystusa autorstwa Sy z Gda\u0144ska (u Bergaua: L. Sy) Harnoch uwa\u017ca\u0142 za ma\u0142o artystyczny; wn\u0119trze kaplicy grobowej nakrywa\u0142y dwa sklepienia krzy\u017cowe, a organy z 1850 roku mia\u0142y peda\u0142 i jedena\u015bcie g\u0142os\u00f3w.\n\nR. Bergau w opisie ko\u015bcio\u0142a datowanym w \u017barnowcu w lipcu 1867 roku podaje, \u017ce widok starej \u015bwi\u0105tyni namalowa\u0142 Richard Fischer z Gda\u0144ska, a obraz by\u0142 wtedy w\u0142asno\u015bci\u0105 miejscowego pastora Kummera. Wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ra z zewn\u0105trz wygl\u0105da na prezbiterium, Bergau okre\u015bla jako kaplic\u0119 grobow\u0105 (\u201eGruft-Capelle\u201d) rodziny hrabiowskiej z wej\u015bciem od wschodu i zaznacza, \u017ce budowniczego ko\u015bcio\u0142a pochowano w niej jako pierwszego 6 lipca 1867 roku. Bergau \u017ca\u0142owa\u0142 te\u017c, \u017ce ceg\u0142a nie jest odporna na wietrzenie, i przewidywa\u0142, \u017ce z tego powodu ko\u015bci\u00f3\u0142 po kilku dziesi\u0119cioleciach b\u0119dzie przypomina\u0142 ruin\u0119.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 90 mieszka\u0144c\u00f3w: 49 luteran\u00f3w, 34 reformowanych i 7 katolik\u00f3w, a obie parafie, lutera\u0144ska i reformowana, mia\u0142y siedzib\u0119 na miejscu. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Krockow* 12 budynk\u00f3w mieszkalnych i 286 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 255 ewangelik\u00f3w i 31 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w \u017barnowcu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w obwodzie dworskim Krokowa 217 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 202 ewangelik\u00f3w i pi\u0119tnastu katolik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny \u2014 licz\u0105c obszar wraz z wybudowaniami Glinki i Nowy Dw\u00f3r \u2014 podaje 255 ewangelik\u00f3w i 31 katolik\u00f3w w dwunastu domach; osobne has\u0142o tego samego S\u0142ownika dotyczy samych Glinek, osady nale\u017c\u0105cej do d\u00f3br krokowskich, i wykazuje w nich 31 w\u0142\u00f3k, 52 ewangelik\u00f3w, 24 katolik\u00f3w i pi\u0119\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych.\n\nP\u00f3\u017aniejsze pruskie i polskie spisy powszechne nie rozdziela\u0142y od\u0142am\u00f3w ewangelickich: rubryka \u201eewangelicy\u201d obejmowa\u0142a \u0142\u0105cznie luteran\u00f3w, kalwinist\u00f3w i ewangelik\u00f3w unijnych, co przypis pod tabel\u0105 wyznaniow\u0105 Drugiego Powszechnego Spisu Ludno\u015bci z 9 grudnia 1931 roku m\u00f3wi wprost, wymieniaj\u0105c wyznania \u201eewangelicko-augsburskie, ewangelicko-reformowane, ewangelicko-unijne oraz ewangelickie bez bli\u017cszego okre\u015blenia\u201d.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 3117 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br krokowskich, hrabia Doering von der Wickerau von Krockow, a pastorem by\u0142 od 1878 roku Ernst Reimer.\n\nW 1891 roku dobra krokowskie liczy\u0142y 2650 hektar\u00f3w i by\u0142y zapisane jako hrabstwo hrabiego D\u00f6ringa von der Wickerau von Krockow. Ten sam r\u00f3d figuruje jako w\u0142a\u015bciciel w ksi\u0119gach z 1903, 1909 i 1912 roku; w 1912 roku fideikomisem, licz\u0105cym 2478 hektar\u00f3w, z cegielni\u0105, gorzelni\u0105, mleczarni\u0105 sp\u00f3\u0142dzielcz\u0105 i tartakiem, w\u0142ada\u0142 rotmistrz rezerwy D\u00f6ring von der Wickerau hrabia von Krockow, a zarz\u0105dza\u0142 nim Max Blankenberg. Jeszcze w 1928 roku polska ksi\u0119ga adresowa podaje przy Krokowej \u201eDoering Krokow hr.\u201d i 2600 hektar\u00f3w. W latach 1926, 1929 i 1937 cz\u0119\u015b\u0107 tych d\u00f3br wpisano do wykaz\u00f3w ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. Spo\u015br\u00f3d nich 300 hektar\u00f3w z wykazu z 1926 roku, z obr\u0119b\u00f3w Ko\u015blinki, Parszczyce, Minkowice, Goszczyno, \u0141\u0119towice i Sobie\u0144czyce, pa\u0144stwo przymusowo wykupi\u0142o, a w listopadzie 1929 roku przyzna\u0142o za nie 220 313 z\u0142otych.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1666 roku, \u015blub\u00f3w od 1665, zgon\u00f3w od 1732, konfirmacji od 1820 i wykaz komunikant\u00f3w od 1889 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1666\u2014 Tr 1665\u2014 St 1732\u2014 K 1889\u2014 Konf 1820\u2014. Dupl. im A.-G. Putzig: Tf Tr St 1825; 1843\u201474.\u201d.\n\nFriedrich Lorentz, badacz Kaszub, zauwa\u017ca\u0142 na pocz\u0105tku XX wieku, \u017ce w zniemczonych ju\u017c wtedy wsiach hrabstwa krokowskiego mieszka\u0142a dawniej liczna ludno\u015b\u0107 kaszubska wyznania ewangelickiego; za pewny dow\u00f3d uznawa\u0142 to, \u017ce w ko\u015bciele w Krokowej odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa po kaszubsku.\n\nKrokowa by\u0142a siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej, kt\u00f3rej ksi\u0119gi metrykalne zachowa\u0142y si\u0119 z lat 1617\u20131944. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. W okresie mi\u0119dzywojennym parafia nale\u017ca\u0142a do wejherowskiej superintendentury Ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a Unijnego i by\u0142a w niej najliczniejsza: w 1937 roku liczy\u0142a 1407 wiernych.\n\nWe wrze\u015bniu 1919 roku pruski dziennik urz\u0119dowy og\u0142osi\u0142 wpis do rejestru handlowego s\u0105du w Pucku: ewangelickie gminy ko\u015bcielne w Pucku, Le\u015bniewie i Krokowej wnios\u0142y do nowej sp\u00f3\u0142ki, prowadz\u0105cej szpital \u201ein gemeinn\u00fctziger Weise\u201d, czyli w spos\u00f3b po\u017cytku publicznego, nieruchomo\u015b\u0107 zapisan\u0105 w ksi\u0119dze wieczystej Pucka na karcie 120 wraz z wyposa\u017ceniem. Wyceniono j\u0105 na 24 000 marek, zaliczanych w r\u00f3wnych cz\u0119\u015bciach na udzia\u0142y ka\u017cdej z gmin. Kapita\u0142 zak\u0142adowy wynosi\u0142 25 500 marek, umow\u0119 sp\u00f3\u0142ki zawarto 13 sierpnia 1919 roku, a sp\u00f3\u0142k\u0119 reprezentowa\u0142 jako prowadz\u0105cy jej sprawy pastor Willy Haack z Le\u015bniewa.\n\nWed\u0142ug El\u017cbiety Alabrudzi\u0144skiej tutejszy duchowny Willi Hach nale\u017ca\u0142 do najaktywniejszych dzia\u0142aczy Deutschtumsbundu, organizacji broni\u0105cej praw mniejszo\u015bci niemieckiej w Polsce, rozwi\u0105zanej w 1923 roku.\n\nTablica przy ko\u015bciele g\u0142osi, \u017ce w latach 1572\u20131945 s\u0142u\u017cy\u0142 on ewangelikom i mennonitom. Spis z 1820 roku notuje w Krokowej tylko luteran\u00f3w, reformowanych i katolik\u00f3w, a wed\u0142ug prof. Edmunda Kizika gminy mennonickiej w Krokowej nie by\u0142o. Badacz wi\u0105\u017ce ten przekaz z osadnictwem ol\u0119derskim \u2014 lecz nie mennonickim \u2014 w pobliskich Karwie\u0144skich B\u0142otach.\n\nW 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie usta\u0142y; ko\u015bci\u00f3\u0142 przez ca\u0142y rok pl\u0105drowano \u2014 rozebrano i wywieziono mi\u0119dzy innymi organy. W 1946 roku przej\u0119to go na kult katolicki: 4 czerwca \u015bwi\u0105tynia odzyska\u0142a dawne wezwanie \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej, a po\u015bwi\u0119cenia dokona\u0142 ksi\u0105dz dziekan Feliks Fischoeder z Pucka. Samodzieln\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105 erygowano 15 pa\u017adziernika 1947 roku; od 1948 roku prowadz\u0105 j\u0105 ksi\u0119\u017ca zmartwychwsta\u0144cy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 166 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2646 dusz. Pastorem by\u0142 nadal, od 1878 roku, ten sam Reimer, tu jako Wilhelm, urodzony w 1842 roku; ksi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich podaje jego pe\u0142ne imiona: Ernst Friedrich Wilhelm.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Brzesnicki (1608), Johann Musonius (1640), George Gleinig (1657), Johann Musonius (1673), Franz Samuel Pr\u00fcfer (1716; Aleksander Klemp, 1994, s. 221: od 1703 roku samodzielnie opiekowa\u0142 si\u0119 tutejsz\u0105 gmin\u0105 reformowan\u0105, w maju 1716 roku samowolnie opu\u015bci\u0142 zb\u00f3r), Samuel Wilhelm Kazur (1717), Samuel Ernst K\u00fchn (1742), Johann Samuel Young (1747), Samuel Hartmann (1781), Carl Wendling (1826), Carl George Theodor Kummer (1837\u20131874), Johannes George Werner Dro\u00df (1874), Ernst Friedrich Wilhelm Reimer (1878\u20131919), Willi Haack (1919). Bez podanego roku: Johann Leopold Friedrich Adolph Wisselinck.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Lorentz, \u201eDie kaschubischen Stammesnamen\u201d, \u201eMitteilungen des Vereins f\u00fcr Kaschubische Volkskunde\u201d, t. 1, Leipzig 1908\u20131910, s. 59; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 449\u2013450; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 591, 592; informacja prof. Edmunda Kizika z Instytutu Historii PAN (korespondencja z autorem atlasu, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026 roku); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u201d, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, opracowany przez Kr\u00f3lewskie Biuro Statystyczne, Kreis Putzig, s. 66; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IV, has\u0142o \u201eKrokowo\u201d, i t. II, has\u0142o \u201eGlinki\u201d; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyt 1; Drugi Powszechny Spis Ludno\u015bci z 9 grudnia 1931 roku, Statystyka Polski, seria C, zeszyt 75, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1938 \u2014 przypis do tabeli 16; Archiwum Pa\u0144stwowe w Poznaniu, Akta Braci Czeskich, sygn. 127 (\u201eErnest Krokowski do Jana Bytnera 1657\u20131673\u201d), skany w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej; E. Alabrudzi\u0144ska, \u201eProtestantyzm w Polsce w latach 1918\u20131939\u201d, Toru\u0144 2004, s. 297; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 61; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 166\u2013167, nr 136; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119ga G24 (wizytacja 1702); \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eEvangelische Kirche\u201d \u2014 struktura Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego Prus Zachodnich, westpreussen.de (podzia\u0142 na inspekcje od 1773 i diecezje od 1816); \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 45\u201346; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 654 (s. 26), nr 1449 (s. 153); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 180, pozycja 189; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 182; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 58\u201359; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 108; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 82\u201383; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 238; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 10; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 201; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 4, poz. 40; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1176; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 5, s. 1451; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 254; t. 2, s. 403, 601; t. 3, s. 690, 722, 917, 1014, 1022; t. 4, s. 1238; t. 5, s. 1404, 1451; t. 7, s. 1960, 1999, 2028; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 18 stycznia 1821 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 8 wrze\u015bnia 1919 roku, s. 24 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); R. Bergau, \u201eDie Kirche zu Krockow\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 5, 1868, s. 326\u2013330; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 21, 132, 136, 138\u2013142, 151, 160, 165\u2013167, 212, 220\u2013223.*","built_year":1833,"currently_active":false,"denom_label":"nieokre\u015blona","denomination":"ewangelicko-reformowane","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Katarzyny Aleksandryjskiej w Krokowej \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Katarzyny_Aleksandryjskiej_w_Krokowej"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, zeszyt 1 \u2014 opis Krokowej: przyj\u0119cie herezji wraz z proboszczem, dziedzic Leonard Krokowski, niedopuszczenie wizytacji","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKrokowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"r\u0119kopis archiwalny","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Poznaniu, Akta Braci Czeskich, sygn. 127 (\u201eErnest Krokowski do Jana Bytnera 1657\u20131673\u201d), skany w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"E. Alabrudzi\u0144ska, \u201eProtestantyzm w Polsce w latach 1918\u20131939\u201d, Toru\u0144 2004","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"zestawienie","tytul":"\u201eEvangelische Kirche\u201d \u2014 struktura Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego Prus Zachodnich, westpreussen.de (podzia\u0142 na inspekcje od 1773 i diecezje od 1816)","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"informacja badacza","tytul":"Prof. Edmund Kizik (Instytut Historii PAN) \u2014 korespondencja z autorem atlasu, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 591, 592","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 449, 449\u2013450, 450","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"F. Lorentz, \u201eDie kaschubischen Stammesnamen\u201d, \u201eMitteilungen des Vereins f\u00fcr Kaschubische Volkskunde\u201d, t. 1, Leipzig 1908\u20131910, s. 59","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/2691/edition/2041"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 654 (s. 26), nr 1449 (s. 153)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 180, pozycja 189","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 182","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 58\u201359","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 108","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 82\u201383","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 238","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 10","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 201","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 4, poz. 40","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1176","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 5, s. 1451","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 254; t. 2, s. 403, 601; t. 3, s. 690, 722, 917, 1014, 1022; t. 4, s. 1238; t. 5, s. 1404, 1451; t. 7, s. 1960, 1999, 2028","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 18 stycznia 1821 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HORHVRNBSOIZIMIG7GPUVBJT5SNARUFA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 8 wrze\u015bnia 1919 roku, s. 24 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/G4GX6WBT5PQXB2HBV4IIORTU5IDXNV4W"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Bergau, \u201eDie Kirche zu Krockow\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 5, 1868, s. 326\u2013330","url":"https://archive.org/details/altpreussischem02kngoog"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 21, 132, 136, 138\u2013142, 151, 160, 165\u2013167, 212, 220\u2013223","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0029","image_url":"/static/atlas/foto/tarnogorska_2020/kos_krokowa/krokowa_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.779644,"lng":18.164692,"name_de":"Krockow (Kreuzkirche / evangelische Kirche Krockow)","name_pl":"Krokowa \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-reformowany (kalwi\u0144ski), obecnie rzymskokatolicki; kaplica grobowa von Krockow","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kr\u00f3lewo, przed 1945 rokiem K\u00f6nigsdorf, le\u017cy w gminie Stare Pole w powiecie malborskim. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia pod adresem Kr\u00f3lewo 27, na terenie ko\u015bcielnym, trzy osobne obiekty: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja z 1820 roku wraz z otaczaj\u0105cym cmentarzem, uk\u0142adem zieleni wysokiej i murem cmentarnym, przyko\u015bcielny cmentarz rzymskokatolicki z XIV wieku oraz \u2014 bez datowania \u2014 cmentarz protestancki. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z cmentarzem jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1457 decyzj\u0105 z 27 maja 1994 roku. Park z prze\u0142omu XVIII i XIX wieku, wi\u0105zany wcze\u015bniej z tym za\u0142o\u017ceniem, le\u017cy wed\u0142ug ewidencji gdzie indziej: w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, na p\u00f3\u0142noc od terenu ko\u015bcielnego, i jest dawnym parkiem przydomowym, dzi\u015b og\u00f3lnodost\u0119pnym.\n\nAgathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce w 1565 roku rzymskokatolicki proboszcz Friedrich Eichenbruch, urz\u0119duj\u0105cy w Kr\u00f3lewie, przeszed\u0142 wraz z du\u017c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 swojej gminy do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Abraham Hartwich, kt\u00f3ry nazywa tego proboszcza Theodoricusem (Dietrichem) Eichenbruchem, podaje za Efraimem Praetoriusem, \u017ce potajemnie porzuci\u0142 on wiar\u0119 rzymsk\u0105 i mia\u0142 g\u0142osi\u0107 w wielkim ko\u015bciele w Kr\u00f3lewie kazania ewangelickie; w 1565 roku kaza\u0142 wstawi\u0107 do ko\u015bcio\u0142a okno ze swoim imieniem i dewiz\u0105 \u201eVerbum Domini manet in aeternum\u201d \u2014 \u201eS\u0142owo Pa\u0144skie trwa na wieki\u201d. Gdy 22 grudnia 1617 roku zmar\u0142 pastor Brandan Regius, duchowni katoliccy nie zgodzili si\u0119 na pogrzeb na tutejszym cmentarzu i pochowano go 2 stycznia 1618 roku na cmentarzu \u015bwi\u0119tego Jerzego w Malborku \u2014 tak podaje Abraham Hartwich. P\u00f3\u017aniej luteranie mieli tu jednak w\u0142asne miejsce poch\u00f3wku: wed\u0142ug Jana Wi\u015bniewskiego wizytacja z 24 maja 1749 roku, odnotowuj\u0105c zgodne wsp\u00f3\u0142\u017cycie obu wyzna\u0144 w Kr\u00f3lewie, stwierdzi\u0142a, \u017ce luteranie byli grzebani na tutejszym cmentarzu przyko\u015bcielnym i mieli na nim wydzielon\u0105 \u015brodkow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 od strony po\u0142udniowej, w odleg\u0142o\u015bci jednego pr\u0119ta od ko\u015bcio\u0142a. Luteranie u\u017cywali z pocz\u0105tku tutejszej \u015bwi\u0105tyni katolickiej, ale p\u00f3\u017aniej ich st\u0105d wyp\u0119dzono \u2014 i wtedy, w 1618 roku, wznie\u015bli w\u0142asny dom Bo\u017cy w s\u0105siednim Kaczynosie, odnowiony w 1705 roku i stoj\u0105cy za czas\u00f3w Harnocha. Do 1618 roku Kr\u00f3lewo pozostawa\u0142o siedzib\u0105 tutejszego proboszcza ewangelickiego; potem sta\u0142o si\u0119 jedn\u0105 z miejscowo\u015bci szkolnych parafii, obok Jonasdorf, K\u00f6nigshof, Sch\u00f6nwiese i Sommerort. Wizytacja z 1700 roku, przywo\u0142ana przez Jana Wi\u015bniewskiego, zapisa\u0142a, \u017ce luteranie mieli w Kr\u00f3lewie szko\u0142\u0119 z nauczycielem, kt\u00f3ry korzysta\u0142 z ogrodu ogrodzonego przez lutera\u0144skich gospodarzy; ka\u017cdy gospodarz p\u0142aci\u0142 mu 8 groszy rocznie, ubodzy po 4 grosze. Parafia liczy\u0142a 600 dusz i mia\u0142a jeden cmentarz.\n\nBernhard Schmid w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu malborskiego z 1919 roku podaje, \u017ce mur wok\u00f3\u0142 cmentarza przyko\u015bcielnego zbudowano w 1683 roku. W posadzce ko\u015bcio\u0142a le\u017ca\u0142y p\u0142yty nagrobne tutejszych gospodarzy z gmerkami z lat 1591\u20131696, a na cmentarzu Schmid opisa\u0142 pi\u0119\u0107 nagrobk\u00f3w z piaskowca. Trzy z nich, rokokowe stele z jednego warsztatu, zdobione li\u015b\u0107mi i muszlami, postawiono Cordulii Sielmann z domu L\u00fcckfett, zmar\u0142ej w 1787 roku w Kaczynosie, Cordulii z domu Sielmann, \u017conie Samuela Wunderlicha z Kr\u00f3lewa, zmar\u0142ej w 1795 roku, i Annie Reginie Wunderlich, zmar\u0142ej w 1788 roku; dwa klasycystyczne, w formie wyd\u0142u\u017conego sze\u015bcianu z waz\u0105, upami\u0119tnia\u0142y gospodarza Jacoba Wunderlicha (1733\u20131803) oraz gospodarza na prawie che\u0142mi\u0144skim z Sch\u00f6nwiese, zmar\u0142ego w 1822 roku, i jego \u017con\u0119 Ann\u0119 Mari\u0119 z domu Kr\u00fcger, zmar\u0142\u0105 w 1827 roku. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 z muru pruskiego rozebrano w 1816 roku jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem; kamie\u0144 w\u0119gielny pod nowy po\u0142o\u017cono 20 wrze\u015bnia 1820 roku, a po\u015bwi\u0119cono go 22 lipca 1821 roku. W 1844 roku dobudowano murowan\u0105 wie\u017c\u0119 wed\u0142ug projektu gda\u0144skiego inspektora budowlanego Steina.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eK\u00f6nigsdorff, Rothebude\u201d \u0142\u0105cznie 317 mieszka\u0144c\u00f3w: 110 luteran\u00f3w, 201 katolik\u00f3w i 6 mennonit\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Kaczynosie i ko\u015bciele katolickim na miejscu. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *K\u00f6nigsdorf* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 24 budynki mieszkalne i 340 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 141 ewangelik\u00f3w i 199 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kaczynosie; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 358 os\u00f3b \u2014 181 ewangelik\u00f3w i 177 katolik\u00f3w. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 notuje w Kaczynosie (Katznase), katolick\u0105 w Kr\u00f3lewie. Tak samo przypisuje wie\u015b spis z 1 grudnia 1910 roku, kt\u00f3ry podaje przy Kr\u00f3lewie parafi\u0119 ewangelick\u0105 Katznase, parafi\u0119 katolick\u0105 K\u00f6nigsdorf oraz urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy Katznase.\n\nNazwa K\u00f6nigsdorf powtarza si\u0119 w Prusach Zachodnich kilkakrotnie: Harnoch prowadzi osobno K\u00f6nigsdorf malborskie, K\u00f6nigsdorf w powiecie ko\u015bcierskim, wymienione w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii w Lipuszu, oraz koloni\u0119 tej nazwy w rejencji kwidzy\u0144skiej, za\u0142o\u017con\u0105 przez kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III w 1829 roku, z parafi\u0105 wydzielon\u0105 w 1857 roku. Wie\u015b malborska nale\u017ca\u0142a do parafii w Kaczynosie, nie w Lipuszu, kt\u00f3ry dzieli od niej osiemdziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz w Kaczynosie s\u0105 opisane osobno.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Abraham Hartwich podaje, \u017ce pastor Brandan Regius zmar\u0142 22 grudnia 1617 roku, a ksi\u0105dz Andrzej Starczewski \u2014 \u017ce Regiusa powo\u0142ano w 1618 roku na pierwszego pastora w Kaczynosie i \u017ce wzmiankowano go w 1637 roku. Agathon Harnoch nazywa proboszcza Eichenbrucha Friedrichem, a Abraham Hartwich \u2014 Theodoricusem (Dietrichem).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kaczynos (Katznase) i podaje tu 99 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 12, poz. 58; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 429 (has\u0142a Katznase i Fischau); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 34, nr 57; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Stare Pole, pozycje 66\u201368 i 77; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 30 czerwca 2026), powiat malborski, gmina Stare Pole; grabsteine.genealogy.net \u2014 inwentaryzacja nagrobk\u00f3w; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 259; ks. A. Starczewski, \u201ePolichromia ko\u015bcio\u0142a b\u0142. Doroty z M\u0105t\u00f3w Wielkich w Elbl\u0105gu\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 148; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Danzig 1919, s. 81\u201386; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 148, pozycja 53; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 63\u201364, 80.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"genealogia","tytul":"grabsteine.genealogy.net \u2014 inwentaryzacja nagrobk\u00f3w","url":"https://grabsteine.genealogy.net/namelist.php?cem=8406&lang=de"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kr\u00f3lewo (K\u00f6nigsdorf) \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-stare-pole/krolewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Regierungsbezirk Danzig. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg, I: Die St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften, Danzig 1919, s. 81\u201386","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 148, pozycja 53","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 63\u201364, 80","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"}]},"gps_precision":"exact","id":"CM-0929","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.044299,"lng":19.137652,"name_de":"K\u00f6nigsdorf","name_pl":"Kr\u00f3lewo \u2014 cmentarz protestancki przy ko\u015bciele \u015bw. Miko\u0142aja","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kr\u00f3l\u00f3w Las, po niemiecku *K\u00f6nigswalde*, le\u017ca\u0142 przed 1920 rokiem w powiecie starogardzkim (*Kreis Preu\u00dfisch Stargard*). By\u0142 zak\u0105tkiem niemal wy\u0142\u0105cznie katolickim. Urz\u0119dowy spis rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku naliczy\u0142 tu 145 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 141 katolik\u00f3w i czworo luteran\u00f3w \u2014 i odnotowa\u0142 we wsi katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Nowej Cerkwi. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 328 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 317 nale\u017ca\u0142o do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego, a ewangelik\u00f3w by\u0142o zaledwie jedena\u015bcioro. Ci ostatni podlegali odleg\u0142ej parafii ewangelickiej w Gniewie; Harnoch wymienia Kr\u00f3l\u00f3w Las w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii le\u017c\u0105cych w powiecie starogardzkim. Obiekt zapisano w ewidencji jako domniemany cmentarz poewangelicki z mogi\u0142ami dw\u00f3ch os\u00f3b z czasu drugiej wojny \u015bwiatowej. \u26a0 \u017baden katalog cmentarny go nie potwierdza \u2014 charakter miejsca rozstrzygnie dopiero wizyta w terenie. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Kr\u00f3lowym Lesie tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja z 1790 roku wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym, kostnic\u0105 i odcinkami muru.\n\nO tym, \u017ce granica wyznaniowa bywa\u0142a tu przekraczana, m\u00f3wi wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku, zapisana w *Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae*. Mszy w Kr\u00f3lowym Lesie wtedy nie odprawiano, by\u0142o tylko kazanie co czwarty tydzie\u0144. Proboszcz skar\u017cy\u0142 si\u0119 wizytatorowi, \u017ce so\u0142tys wsi pochowa\u0142 tu bezprawnie syna-heretyka i \u017ce pochowany dot\u0105d tam pozostaje; wizytator zanotowa\u0142, \u017ce nale\u017ca\u0142oby upomnie\u0107 opata. Wida\u0107 w tym codzienn\u0105 praktyk\u0119 pogranicza wyznaniowego: rodzina chowa swojego zmar\u0142ego tam, gdzie ma gr\u00f3b rodzinny, niezale\u017cnie od tego, czyj jest cmentarz.\n\nRok p\u00f3\u017aniej, w 1584, ten sam objazd rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 od dekanatu nowskiego, a wizytator rozpisa\u0142 jego parafie na dwie kolumny. Kr\u00f3l\u00f3w Las \u2014 w zapisie \u201eKrolowi Las\u201d \u2014 znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d dwunastu ko\u015bcio\u0142\u00f3w wyliczonych jako katolickie, a nie w\u015br\u00f3d dziewi\u0119ciu, o kt\u00f3rych zanotowano, \u017ce s\u0105 wtedy w r\u0119kach ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Morzeszczyn (pozycje 70 i 71); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, Kreis Stargard, s. 60, nr 106; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32, poz. 24; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen (1890), has\u0142o \u201eMewe\u201d; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae; Kr\u00f3l\u00f3w Las \u2014 so\u0142ectwo gminy Morzeszczyn.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kr\u00f3l\u00f3w Las \u2014 so\u0142ectwo gm. Morzeszczyn [kopia archiwalna 2019-03-07]","url":"https://web.archive.org/web/20190307052415/http://nowa.morzeszczyn.pl:80/solectwa/krolow-las.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0197","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.81434,"lng":18.701,"name_de":"K\u00f6nigswalde","name_pl":"Kr\u00f3l\u00f3w Las \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Krolowie (Kr\u00f3lewo, gm. Postomino, pow. s\u0142awie\u0144ski) sta\u0142 ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142, s\u0142u\u017c\u0105cy wiernym do ok. 1870/80, po czym zosta\u0142 rozebrany \u2014 odt\u0105d parafianie chodzili do \u0141\u0105cka (Lanzig). Niemiecka nazwa \u201eK\u00f6nigsdorf\u201d w atlasie jest b\u0142\u0119dna (poprawnie Krolow).\n\nW ko\u015bciele w \u0141\u0105cku, po niemiecku Lanzig, Ludwig B\u00f6ttger opisa\u0142 w 1892 roku bogato rze\u017abione epitafium z licznymi figurami, z ko\u0144ca XVII wieku, kt\u00f3re wed\u0142ug przekazu mia\u0142o pochodzi\u0107 z dawnej kaplicy w Krolowie.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Krolow mia\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, nazywany te\u017c kaplic\u0105, kt\u00f3ry by\u0142 fili\u0105 parafii w \u0141\u0105cku, po niemiecku Lanzig, w synodzie dar\u0142owskim; wie\u015b liczy\u0142a wtedy 30 ognisk (domostw) i mia\u0142a nauczyciela.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 874; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. I, z. 3: \u201eDer Kreis Schlawe\u201d, Stettin 1892, s. ?; Kr\u00f3lewo (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia; Kr\u00f3lewo (K\u00f6nigsdorf) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane / infopl.info; Evangelische Kirche in Westpreu\u00dfen \u2014 Kirchspiele (AGOFF).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. I, z. 3: \u201eDer Kreis Schlawe\u201d, Stettin 1892, s. ?","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 874","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0151","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.5145113,"lng":16.6551404,"name_de":"Krolow","name_pl":"Krolow (parafia)","powiat":"s\u0142awie\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 Krynicy Morskiej wysiedlono, a dawny cmentarz ewangelicki s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako katolicki cmentarz parafialny. \ud83d\udfe1 Karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa podaje jego adres przy ulicy Le\u015bnej, serwis polska-org.pl \u2014 przy ulicy Piaskowej.\n\nKrynica Morska, przed 1945 rokiem Kahlberg, by\u0142a wsi\u0105 ryback\u0105 i k\u0105pieliskiem na Mierzei Wi\u015blanej. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu Danziger Niederung w prowincji Prusy Zachodnie; po korekcie granicy Wolnego Miasta Gda\u0144ska wr\u00f3ci\u0142a do Rzeszy i od 1 lipca 1922 roku znalaz\u0142a si\u0119 w powiecie elbl\u0105skim (Landkreis Elbing), w rejencji zachodniopruskiej z siedzib\u0105 w Kwidzynie, w prowincji Prusy Wschodnie, a w latach 1939\u20131945 w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Kahlberg* 43 budynki mieszkalne, 28 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych i 308 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 292 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przebrnie, katolicy \u2014 do parafii w \u017bu\u0142awkach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis z 1885 roku wykaza\u0142 439 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 422 ewangelik\u00f3w i 17 katolik\u00f3w; spis z 1 grudnia 1905 roku \u2014 520 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 483 ewangelik\u00f3w, 34 katolik\u00f3w i trzech innych chrze\u015bcijan. Oba spisy r\u00f3wnie\u017c przypisuj\u0105 Kahlberg do parafii w Przebrnie.\n\nTutejsi protestanci nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej, a ich parafia mia\u0142a siedzib\u0119 w Przebrnie, przy ko\u015bciele Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, i obejmowa\u0142a wsie na Mierzei od Skowronek po Kahlberg.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107, pod nazw\u0105 Kahlberg-Liep, do parafii Pr\u00f6bbernau i podaje tu 485 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Danziger Niederung, pozycja 24; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen (spis z 1 grudnia 1905), Berlin 1908, powiat Danziger Niederung, strony 24\u201325, pozycja 24; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Cmentarz parafialny, ulica Piaskowa, Krynica Morska \u2014 polska-org.pl (kopia archiwalna z 2018 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 44, pozycja 124; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz parafialny, ul. Piaskowa, Krynica Morska \u2014 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180801221212/https://polska-org.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 44, pozycja 124","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0414","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.37814,"lng":19.43101,"name_de":"Kahlberg","name_pl":"Krynica Morska \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz parafialny w Krzemieniewie, po niemiecku Krummensee, w powiecie cz\u0142uchowskim le\u017cy oko\u0142o trzystu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a i od otaczaj\u0105cego go cmentarza przyko\u015bcielnego. Jest nadal czynny i s\u0142u\u017cy miejscowej parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Chrystusa Kr\u00f3la.\n\nW 1354 roku wielki mistrz Winrych von Kniprode nada\u0142 Hermanowi Schutsakowi sze\u015b\u0107dziesi\u0105t cztery w\u0142\u00f3ki na prawie che\u0142mi\u0144skim, w zamian za s\u0142u\u017cb\u0119 wojenn\u0105 z koniem i zwyk\u0142e ci\u0119\u017cary. W 1378 roku komtur cz\u0142uchowski Konrad von Wallenrode doda\u0142 Jakubowi Krusemu dziesi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k nadwy\u017cki. W 1410 roku dziekan chojnicki Miko\u0142aj zaliczy\u0142 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny do swojego dekanatu, a po Reformacji arcybiskup Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 go w 1617 roku do nowo utworzonego dekanatu czarnie\u0144skiego.\n\nZb\u00f3r protestancki istnia\u0142 w Krzemieniewie od drugiej po\u0142owy XVI wieku. Ksi\u0105dz Panske wymienia tutejsze dobra \u2014 podaje dla nich polsk\u0105 nazw\u0119 Krom\u017ca \u2014 w\u015br\u00f3d maj\u0105tk\u00f3w ziemskich, na kt\u00f3rych zbory luterskie powsta\u0142y, jak pisze, \u201ena \u015bwie\u017cym korzeniu\u201d. W wizytacji Trebnica z 1653 roku brak wiadomo\u015bci o dawnym katolickim ko\u015bciele; wizytator donosi wy\u0142\u0105cznie, \u017ce we wsi istnia\u0142 nieprawnie zb\u00f3r luterski.\n\nZb\u00f3r mia\u0142 w\u0142asny budynek. Inwentarz zabytk\u00f3w sztuki powiat\u00f3w chojnickiego i cz\u0142uchowskiego z 1887 roku opisuje go jako szachulcowy, z drewnian\u0105, oszalowan\u0105 deskami wie\u017c\u0105, wzniesiony w drugiej po\u0142owie XVIII wieku, i wylicza w nim mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 z XVII stulecia o \u015brednicy pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w, dwa stare dzwony oraz star\u0105 granitow\u0105 p\u0142yt\u0119 nagrobn\u0105 z napisem wykonanym literami \u0142aci\u0144skimi, kt\u00f3rego tre\u015bci nie da\u0142o si\u0119 odczyta\u0107. Dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny Chrystusa Kr\u00f3la, szachulcowy, datowany na 1629 rok i na XVIII wiek, figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-102, na mocy decyzji z 21 lutego 1959 roku.\n\nW pruskich ksi\u0119gach hipotecznych odnotowano, \u017ce dzia\u0142 A Krzemieniewa nale\u017ca\u0142 cz\u0119\u015bciowo do Georga Ludwiga von Wranke-Deminskiego, cz\u0119\u015bciowo do Kleist\u00f3w, od 1742 roku do Egidiusa Ewalda von Kleista, a od 1767 roku do Dionizego Dorpowskiego; dzia\u0142 B \u2014 po Christianie Henningu i od 1764 roku Friedrichu Wilhelmie von Kleistach \u2014 od 1772 roku do syn\u00f3w tego ostatniego, Wilhelma Franza i Karla Friedricha. W wykazie wasali z 1774 roku w Krzemieniewie mieszka\u0142 41-letni Dionizy Dorpowski, pu\u0142kownik polski w stanie spoczynku, a ma\u0142oletni Kleistowie pozostawali pod opiek\u0105 dziadka, barona von Rotenhofa, w Pietrzykowie (Peterkau). W 1789 roku topografia Goldbecka notuje Krzemieniewo jako wie\u015b szlacheck\u0105 z dwoma folwarkami i ko\u015bcio\u0142em lutera\u0144skim, o trzydziestu dymach, pod patronatem pu\u0142kownika von Dorpowskiego i von Kleista.\n\nS\u0142ownik geograficzny opisuje Krzemieniewo pod polsk\u0105 nazw\u0105 Krumza jako wie\u015b z dobrami rycerskimi \u201ew okolicy zniemczonej\u201d, o mil\u0119 od granicy pomorskiej: 5820 morg\u00f3w obszaru, 111 budynk\u00f3w, 43 domy, sze\u015bciu katolik\u00f3w i 402 ewangelik\u00f3w. We wsi by\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 luterski, szko\u0142a i cegielnia; parafia katolicka \u2014 w Heinrichswalde, poczta \u2014 w L\u0119dyczku. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 279 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 257 ewangelik\u00f3w, trzynastu katolik\u00f3w i dziewi\u0119ciu \u017byd\u00f3w, a obw\u00f3d dworski 262 osoby, w tym 259 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w; katolik\u00f3w by\u0142o razem szesnastu. Parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w L\u0119dyczku, katolicka w Heinrichswalde.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 dwukrotnie: do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do prowincji Prusy Zachodnie (rejencja kwidzy\u0144ska), w latach 1920\u20131938 do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie (rejencja pilska), a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze, nadal w rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen).\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki zniszczone, drzewostan przerzedzony\u201d. Cmentarz by\u0142 wtedy czynny i le\u017ca\u0142 w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi przy drodze polnej; zachowa\u0142y si\u0119 fundamenty muru ogrodzeniowego z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku, brama z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku oraz oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu mogi\u0142. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi\u0142 z 1893 roku, a ze starodrzewu ros\u0142o trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 d\u0119b\u00f3w, sze\u015b\u0107 \u015bwierk\u00f3w, dwa buki i jesion.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Inwentarz z 1887 roku datuje budynek na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku, a rejestr zabytk\u00f3w podaje lata 1629 i XVIII wiek.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 240 ewangelik\u00f3w i 150 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 633 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, has\u0142o Krummensee (gmina wiejska i obw\u00f3d dworski), Kreis Schlochau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o Krumza (niem. Krummsee); \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen. Kreise Konitz, Schlochau\u201d, 1887, s. 388 i 397; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 22; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 31; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; karta cmentarza w Krzemieniewie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 358 (s. 15), nr 359 (s. 15), nr 1259 (s. 108); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 358 (s. 15), nr 359 (s. 15), nr 1259 (s. 108)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0472","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.60575,"lng":17.01513,"name_de":"Krummensee","name_pl":"Krzemieniewo \u2014 cmentarz ewangelicki, dzi\u015b parafialny (350 metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Krzemieniewie, po niemiecku Krummensee, otacza szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142, dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem Chrystusa Kr\u00f3la. \u015awi\u0105tyni\u0119 wraz z otoczeniem wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 21 lutego 1959 roku \u2014 w dawnym rejestrze wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego pod numerem 68, w pomorskim pod numerem 102. Inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich, wydany w 1887 roku, odnotowa\u0142 tutaj star\u0105 granitow\u0105 p\u0142yt\u0119 nagrobn\u0105 z napisem wykonanym literami \u0142aci\u0144skimi, kt\u00f3rego tre\u015bci wtedy nie da\u0142o si\u0119 odczyta\u0107, a w samym ko\u015bciele mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 z XVII wieku o \u015brednicy pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w i dwa stare dzwony.\n\nWie\u015b lokowano w 1354 roku. O ko\u015bciele ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisa\u0142, \u017ce pewne jest tyle, i\u017c istnia\u0142 przed Reformacj\u0105 i by\u0142 parafialny: w 1410 roku dziekan Miko\u0142aj zaliczy\u0142 go do swojego dekanatu chojnickiego, a po Reformacji arcybiskup Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 go w 1617 roku do nowo utworzonego dekanatu czarnie\u0144skiego. W drugiej po\u0142owie XVI wieku zak\u0142adano zbory protestanckie na dobrach szlacheckich starostwa cz\u0142uchowskiego; ksi\u0105dz Panske wymienia w\u015br\u00f3d nich Krummensee. Wizytacja Trebnica z 1653 roku o katolickim ko\u015bciele nie wie nic \u2014 wymienia tylko zb\u00f3r lutera\u0144ski w Krzemieniewie, jej zdaniem istniej\u0105cy nieprawnie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1629 roku i przebudowano w wieku XVIII \u2014 tak zapisuje to rejestr zabytk\u00f3w (\u201eszach., 1629, XVIII\u201d) i tak podaje Harnoch za Lambeckiem. W pruskich ksi\u0119gach hipotecznych dzia\u0142 A Krzemieniewa nale\u017ca\u0142 cz\u0119\u015bciowo do Georga Ludwiga von Wranke-Deminskiego, cz\u0119\u015bciowo do Kleist\u00f3w, od 1742 roku do Egidiusa Ewalda von Kleista, a od 1767 roku do Dionizego Dorpowskiego; dzia\u0142 B \u2014 po Christianie Henningu i od 1764 roku Friedrichu Wilhelmie von Kleistach \u2014 od 1772 roku do syn\u00f3w tego ostatniego, Wilhelma Franza i Karla Friedricha. W wykazie wasali z 1774 roku w Krzemieniewie mieszka\u0142 41-letni Dionizy Dorpowski, pu\u0142kownik polski w stanie spoczynku, a ma\u0142oletni Kleistowie pozostawali pod opiek\u0105 dziadka, barona von Rotenhofa, w Pietrzykowie (Peterkau). W topografii Goldbecka z 1789 roku Krzemieniewo jest wsi\u0105 szlacheck\u0105 z dwoma folwarkami i ko\u015bcio\u0142em lutera\u0144skim, o trzydziestu dymach; patronat i w\u0142adz\u0119 dworsk\u0105 sprawowali pu\u0142kownik von Dorpowski i von Kleist. Inwentarz z 1887 roku opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako budowl\u0119 z muru pruskiego z drewnian\u0105, oszalowan\u0105 deskami wie\u017c\u0105 i przypisuje go drugiej po\u0142owie XVIII wieku.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 administracyjna zmienia\u0142a si\u0119 dwukrotnie: do 1920 roku by\u0142 to powiat cz\u0142uchowski w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131938 Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1938 roku prowincja Pomorze. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wylicza ludno\u015b\u0107 Krzemieniewa w dw\u00f3ch wierszach, osobno dla gminy wiejskiej i dla obwodu dworskiego. Gmina wiejska liczy\u0142a w trzydziestu dziewi\u0119ciu domach 279 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 257 ewangelik\u00f3w, trzynastu katolik\u00f3w i dziewi\u0119ciu \u017byd\u00f3w (strona 160, pozycja 46); obw\u00f3d dworski \u2014 w dziewi\u0119tnastu domach 262 osoby, w tym 259 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w (strona 162, pozycja 113). Obie jednostki przypisano do tej samej parafii ewangelickiej w L\u0119dyczku (Landeck) i katolickiej w Heinrichswalde.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. We wsi zachowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce dziewi\u0119tnastowieczny pa\u0142ac, dzi\u015b w ruinie. Trzysta pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w dalej le\u017cy drugi, osobny cmentarz \u2014 parafialny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 240 ewangelik\u00f3w i 150 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 633 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Schlochau, s. 160, poz. 46 i s. 162, poz. 113; ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 333\u2013334; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 i 397; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 22; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, poz. 102; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 31; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 501; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 358 (s. 15), nr 359 (s. 15), nr 1259 (s. 108); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 358 (s. 15), nr 359 (s. 15), nr 1259 (s. 108)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0471","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.60737,"lng":17.01059,"name_de":"Krummensee","name_pl":"Krzemieniewo \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wie\u015b Krzemieniewo, po niemiecku Krummensee, lokowano w 1354 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano w niej ju\u017c w 1410 \u2014 wtedy dziekan Miko\u0142aj zaliczy\u0142 krzemieniewsk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, w\u00f3wczas parafialn\u0105, do swojego dekanatu chojnickiego. Zb\u00f3r protestancki istnia\u0142 tu od drugiej po\u0142owy XVI wieku. Po Reformacji, w 1617 roku, arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 do nowo utworzonego dekanatu czarnie\u0144skiego, zwanego te\u017c hamerszty\u0144skim \u2014 ale wizytacja Trebnica z 1653 roku o katolickim ko\u015bciele w Krzemieniewie nic ju\u017c nie wie i wymienia wy\u0142\u0105cznie tutejszy zb\u00f3r luterski jako istniej\u0105cy bezprawnie. Ksi\u0105dz Panske zalicza natomiast Krom\u017c\u0119, jak spolszcza t\u0119 nazw\u0119, do zbor\u00f3w lutera\u0144skich powsta\u0142ych na dobrach ziemskich \u201ena \u015bwie\u017cym korzeniu\u201d, nie do dawnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w przej\u0119tych. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 212) do Krzemieniewa przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 Jerzy Moker, kt\u00f3ry przed rokiem 1570 by\u0142 pierwszym duchownym w Liszkowie (Altenwalde) na Pomorzu Zachodnim i sp\u0119dzi\u0142 tam p\u00f3\u0142tora roku. Duchownych z lat osiemdziesi\u0105tych XVI wieku zna z nazwiska wykaz duchownych ordynowanych przez prepozyt\u00f3w s\u0142upskich, zachowany w r\u0119kopisie od 1574 roku, z kt\u00f3rego wyci\u0105g og\u0142osi\u0142 w 1905 roku Hermann Freytag: 13 lutego 1586 roku ordynowano dla ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Krummensee i Loosen, czyli w Krzemieniewie i \u0141o\u017cy, Jakuba Tulichiusa z Koszalina, a 3 kwietnia 1589 roku dla tych samych ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u2014 Johanna Bornego. Nazwisk p\u00f3\u017aniejszych duchownych Klemp nie ustali\u0142; podaje, \u017ce od 1682 roku miejscowy zb\u00f3r obs\u0142ugiwali pastorzy z Sierpowa, a w XVIII wieku z Bi\u0144cza (s. 212) \u2014 pastor z Bi\u0144cza w latach 1718\u20131731 (s. 137). Autor przypuszcza, \u017ce w XVII i XVIII wieku pastorzy i wierni pos\u0142ugiwali si\u0119 tu wy\u0142\u0105cznie j\u0119zykiem niemieckim (s. 164).\n\nW pruskich ksi\u0119gach hipotecznych zapisano, \u017ce dzia\u0142 A Krzemieniewa nale\u017ca\u0142 cz\u0119\u015bciowo do Georga Ludwiga von Wranke-Deminskiego, cz\u0119\u015bciowo do Kleist\u00f3w, od 1742 roku do Egidiusa Ewalda von Kleista, a od 1767 roku do Dionizego Dorpowskiego; dzia\u0142 B \u2014 po Christianie Henningu i od 1764 roku Friedrichu Wilhelmie von Kleistach \u2014 od 1772 roku do syn\u00f3w tego ostatniego, Wilhelma Franza i Karla Friedricha. W wykazie wasali z 1774 roku w Krzemieniewie mieszka\u0142 41-letni Dionizy Dorpowski, pu\u0142kownik polski w stanie spoczynku, a ma\u0142oletni Kleistowie pozostawali pod opiek\u0105 dziadka, barona von Rotenhofa, w Pietrzykowie (Peterkau).\n\nWed\u0142ug Harnocha do 1827 roku Krzemieniewo by\u0142o fili\u0105 parafii w Sierpowie (Breitenfelde), a 18 stycznia tego roku wesz\u0142o wraz z Sierpowem i Wusters do nowo utworzonej parafii w L\u0119dyczku.\n\nBudowla, kt\u00f3ra stoi tu dzisiaj, jest szachulcowa: nawa w murze pruskim, wie\u017ca s\u0142upowo-ramowa szalowana deskami, z elementami i przebudow\u0105 osiemnastowieczn\u0105. W rejestrze zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 figuruje pod numerem A-102 z 21 lutego 1959 roku, w dawnym rejestrze wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego pod numerem 68.\n\nW tutejszym zborze inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku odnotowa\u0142 mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 z XVII wieku, wykonan\u0105 technik\u0105 repusowania, o \u015brednicy pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w i z dat\u0105 zaczynaj\u0105c\u0105 si\u0119 od cyfr \u201e16\u201d, dwa stare dzwony oraz granitow\u0105 p\u0142yt\u0119 nagrobn\u0105 z napisem wykonanym literami \u0142aci\u0144skimi, kt\u00f3rego tre\u015bci nie da\u0142o si\u0119 ju\u017c odczyta\u0107. Wed\u0142ug katalogu reklamowego elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej Augusta Terletzkiego z oko\u0142o 1908 roku, og\u0142oszonego przez Wiktora \u0141yjaka, zak\u0142ad ten zbudowa\u0142 dla tutejszego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w 1875 roku organy o o\u015bmiu g\u0142osach; Agathon Harnoch \u0142\u0105czy natomiast wyposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a w organy z rozbudow\u0105 z 1873 roku.\n\nSpis z 1885 roku prowadzi Krzemieniewo w dw\u00f3ch wierszach, jak ka\u017cd\u0105 wie\u015b z maj\u0105tkiem: jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 (strona 160, pozycja 46) \u2014 279 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 257 ewangelik\u00f3w, 13 katolik\u00f3w i 9 \u017byd\u00f3w \u2014 oraz jako obw\u00f3d dworski (strona 162, pozycja 113) \u2014 262 osoby, z tego 259 ewangelik\u00f3w i 3 katolik\u00f3w. W obu jednostkach przewa\u017cali ewangelicy: 257 na 279 i 259 na 262 mieszka\u0144c\u00f3w. Obie jednostki nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w L\u0119dyczku (Landeck), a nieliczni katolicy \u2014 do parafii w Heinrichswalde. Spis liczy wie\u015b i dobra osobno.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce tutejsza gmina ko\u015bcielna w okr\u0119gu parafialnym L\u0119dyczka liczy\u0142a wtedy 625 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Stendell, a obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor Paul M\u00fcller z L\u0119dyczka (Landeck), urz\u0119duj\u0105cy od 1886 roku.\n\nSpis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, tu\u017c przed wojenn\u0105 rekwizycj\u0105, wymienia w Krzemieniewie jeden dzwon: stalowy, wa\u017c\u0105cy 460 kilogram\u00f3w, o \u015brednicy 100 centymetr\u00f3w, odlany w 1925 roku w miejsce dzwonu z br\u0105zu oddanego w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z cmentarzem przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Chrystusa Kr\u00f3la Wszech\u015bwiata; rejestr zabytk\u00f3w, z wpisem z 1959 roku, nazywa go jeszcze ko\u015bcio\u0142em filialnym. We wsi zachowa\u0142y si\u0119 dwa cmentarze: przyko\u015bcielny, otaczaj\u0105cy t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119, i drugi, w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, oko\u0142o trzystu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a.\n\nStrona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 18 czerwca 1947 roku, a parafi\u0119 erygowano 4 sierpnia 1989 roku, po ustanowieniu tu wikariatu samodzielnego 25 grudnia 1988 roku. W dekrecie z 25 stycznia 1974 roku, tworz\u0105cym parafi\u0119 Chrystusa Kr\u00f3la, Krzemieniewo figuruje jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W tym wypadku chodzi o datowanie ko\u015bcio\u0142a. Agathon Harnoch pisze w 1890 roku, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 patronatu dziedzic\u00f3w zbudowano w 1629 roku, a w 1873 ca\u0142kowicie go rozbudowano i wyposa\u017cono w organy; inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich z 1887 roku oraz karta konserwatorska datuj\u0105 budowl\u0119 og\u00f3lnie na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku, zaznaczaj\u0105c, \u017ce dok\u0142adny rok nie jest znany. W rejestrze zabytk\u00f3w zapisano obie daty (\u201eszach., 1629, XVIII\u201d), a Heise zaznacza w przypisie, \u017ce opisy tej grupy ko\u015bcio\u0142\u00f3w powiatu, w\u015br\u00f3d nich krzemieniewskiego, wzi\u0105\u0142 z ankiet rozes\u0142anych do proboszcz\u00f3w. Harnoch, podaj\u0105c rok 1629, powo\u0142uje si\u0119 na Lambecka; ten sam rok zapisano w rejestrze zabytk\u00f3w. Strona diecezji podaje dla ustanowienia wikariatu 25 grudnia 1988 roku, a dekret erekcyjny z 1989 roku \u2014 19 grudnia 1988 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 240 ewangelik\u00f3w i 150 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 633 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, strony 160 i 162; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 333\u2013334; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 i 396\u2013397; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890, s. 501; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 22; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, pozycja A-102; zabytek.pl, karta ko\u015bcio\u0142a parafialnego Chrystusa Kr\u00f3la w Krzemieniewie; F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 120; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 84\u201385; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 358 (s. 15), nr 359 (s. 15), nr 1259 (s. 108); \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1974, nr 2, s. 37\u201338; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1989, nr 9, s. 241\u2013242; H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 75; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81; W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 137, 164, 212.*","built_year":1629,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/krzemieniewo-kosciol-par-pw-chrystusa-krola"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"de.wikipedia.org","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Krzemieniewo_(Czarne)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, K\u00f6nitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Gda\u0144sk 1887","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 358 (s. 15), nr 359 (s. 15), nr 1259 (s. 108)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1974, nr 2, s. 37\u201338","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1989, nr 9, s. 241\u2013242","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 137, 164, 212","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0496","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.60737,"lng":17.0106,"name_de":"Krummensee","name_pl":"Krzemieniewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Krummensee)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz le\u017cy na wsch\u00f3d od wsi, po wschodniej stronie drogi z Krzykos do Otoczyna, na dzia\u0142ce numer 28. Z ca\u0142ego za\u0142o\u017cenia zosta\u0142 jeden nagrobek: wed\u0142ug stanu z 2010 roku zachowa\u0142 si\u0119 gr\u00f3b Karla Gollnischa, urodzonego w 1878 roku. W dokumentacji terenowej nazwisko zapisano tak\u017ce jako Gollnish.\n\nKrzykosy, po niemiecku Kr\u00f6xen, w dokumentach Cricussin i Krygze, by\u0142y dobrami rycerskimi w powiecie kwidzy\u0144skim, po\u0142o\u017conymi ko\u0142o jeziora, o p\u00f3\u0142torej mili od Kwidzyna. *S\u0142ownik geograficzny* podaje 2883 morgi obszaru, 20 budynk\u00f3w, dziesi\u0119\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych, osiemnastu katolik\u00f3w i 235 ewangelik\u00f3w oraz szko\u0142\u0119 na miejscu; parafia by\u0142a w Szynwa\u0142dzie, poczta w Nowej Wiosce. Do d\u00f3br nale\u017ca\u0142 folwark Louisenhof, a w nim sze\u015b\u0107 budynk\u00f3w, jeden dom mieszkalny i 32 ewangelik\u00f3w.\n\nW 1289 roku wspominany jest Ludwik de Cricussin. W 1326 roku biskup pomeza\u0144ski Rudolf zatwierdzi\u0142 na prawie che\u0142mi\u0144skim trzydzie\u015bci w\u0142\u00f3k w Krzykosach wdowie po nim, Adelheidzie, jej synowi Tylonowi i zi\u0119ciowi Teodorykowi. Wielki mistrz Dytryk von Altenburg nada\u0142 Ludwikowi z Krzykos \u2014 S\u0142ownik nie podaje, w kt\u00f3rym roku \u2014 wie\u015b Mort\u0119gi w ziemi lubawskiej; od niego wywodzi si\u0119 rodzina Mort\u0119skich, pierwotnie Krzykoskich.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje Kr\u00f6xen jako obszar dworski: 272 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 240 ewangelik\u00f3w i 32 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gro\u00df Krebs, katolicy do Szynwa\u0142du, le\u017c\u0105cego ju\u017c w innym powiecie prowincji. W spisie z 1 grudnia 1910 roku mieszka\u0142y tu 263 osoby; niemiecki by\u0142 j\u0119zykiem ojczystym 246 z nich, a w\u015br\u00f3d tych 246 by\u0142o 224 ewangelik\u00f3w, dwudziestu katolik\u00f3w i dwoje innych chrze\u015bcijan; po polsku m\u00f3wi\u0142o dziesi\u0119cioro mieszka\u0144c\u00f3w, po kaszubsku siedmioro. Urz\u0105d stanu cywilnego i siedziba obwodu urz\u0119dowego mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Cyganach, po niemiecku Zigahnen.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Gro\u00df Krebs by\u0142 pocz\u0105tkowo fili\u0105 kwidzy\u0144skiej katedry. Wed\u0142ug Harnocha w\u0142asnego duchownego, Casparusa Ulacera, ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 w 1576 roku; wed\u0142ug wykazu Rhesy pierwszym pastorem by\u0142 tu Matthias Pr\u00e4torius, a samodzieln\u0105 parafi\u0105 Gro\u00df Krebs sta\u0142 si\u0119 w 1588 roku. \u015awi\u0105tynia by\u0142a murowana, z murowan\u0105 wie\u017c\u0105, mia\u0142a trzy dzwony i organy o dziewi\u0119ciu g\u0142osach. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, dawniej tak\u017ce po polsku \u2014 przyje\u017cd\u017ca\u0142 do nich diakon z Kwidzyna.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gr. Krebs i podaje tu 167 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom IV, s. 794\u2013795, has\u0142o Krzykosy, oraz tom V, has\u0142o Louisenhof; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlicher Quellen, oprac. K\u00f6niglich Preu\u00dfisches Statistisches Landesamt, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 509; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 226\u2013227; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarz Krzykosy \u2014 Genoroots; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz Krzykosy \u2014 Genoroots","url":"https://genoroots.com/pl/cmentarz-krzykosy/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IV, has\u0142o Krzykosy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 226\u2013227","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 Rady Gminy Gardeja z dnia 28 pa\u017adziernika 2020 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2020, poz. 4865, s. 74","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2020&book=0&position=4865"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0408","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.684109,"lng":19.02414,"name_de":"Kr\u00f6xen","name_pl":"Krzykosy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Krzywe Ko\u0142o, po niemiecku Kriefkohl, dawniej Kriwakol, to \u017cu\u0142awska wie\u015b nad Mot\u0142aw\u0105; do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau), a p\u00f3\u017aniej do powiatu gda\u0144skiego nizinnego (Kreis Danziger Niederung). Pierwszy przywilej da\u0142 jej w 1363 roku wielki mistrz Winrych von Kniprode \u2014 pi\u0119tna\u015bcie w\u0142\u00f3k i jedena\u015bcie morg\u00f3w. W latach 1558 i 1591 wie\u015b spiera\u0142a si\u0119 o w\u0142\u00f3ki so\u0142tyskie.\n\nCmentarz zachowa\u0142 si\u0119 na dzia\u0142ce 142, oko\u0142o stu metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a, i jest osobnym za\u0142o\u017ceniem, nie cmentarzem przyko\u015bcielnym. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego ujmuje go pod numerem A-1883 (decyzja z 17 kwietnia 2012 roku) jako \u201ecmentarz lutera\u0144ski, nieczynny\u201d i datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 wieku osiemnastego. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w opisuje go jako cmentarz lutera\u0144ski wraz z dwiema p\u0142ytami nagrobnymi, czterema stelami i starodrzewem; stele s\u0105 bogato zdobione.\n\nTutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, gotycki, z XIV wieku, przebudowany w latach 1685\u20131686, z polichromiami z 1687 roku i wie\u017c\u0105 z lat 1747\u20131748, po Reformacji s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom i pozosta\u0142 w ich r\u0119kach do 1945 roku; katolicy chodzili do Giemlic. Nie by\u0142 ko\u015bcio\u0142em parafialnym, lecz kaplic\u0105: spis z 1885 roku przypisuje tutejszych ewangelik\u00f3w parafiom w Steblewie i Ko\u017alinach, a Hermann Freytag opisuje Krzywe Ko\u0142o jako cz\u0119\u015b\u0107 parafii steblewskiej. Dzia\u0142a\u0142a tu szko\u0142a ewangelicka od 1604 roku, z w\u0142asnym budynkiem od 1614; w 1682 roku s\u0142u\u017cb\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w kaplicy przej\u0105\u0142 nauczyciel z Krzywego Ko\u0142a; wcze\u015bniej pe\u0142ni\u0142 j\u0105 nauczyciel ze Steblewa. Udzia\u0142 wsi w ci\u0119\u017carach parafialnych liczono na pi\u0119tna\u015bcie w\u0142\u00f3k \u2014 wobec pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu Steblewa i dwudziestu sze\u015bciu D\u0142ugiego Pola \u2014 i podzia\u0142 ten obowi\u0105zywa\u0142 w 1912 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich zanotowa\u0142 w 1885 roku, \u017ce kaplica, restaurowana w 1879 roku, zachowa\u0142a stare \u015bciany obwodowe z ostro\u0142ukowymi oknami o dobrym ciosie naro\u017cnym, a szczyt, wie\u017ca i kruchty pochodz\u0105 z poprzedniego stulecia i z czas\u00f3w najnowszych.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 388 mieszka\u0144c\u00f3w w 32 domach i 71 gospodarstwach domowych: 191 ewangelik\u00f3w, 192 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu innych chrze\u015bcijan. S\u0142ownik geograficzny podaje dla wsi 233 katolik\u00f3w, 222 ewangelik\u00f3w, pi\u0119ciu mennonit\u00f3w i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. W tej wsi zachowa\u0142 si\u0119 z pocz\u0105tku XIX wieku dom mennonicki; opisywany cmentarz nale\u017ca\u0142 do luteran\u00f3w.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d trzech cmentarzy parafii w Steblewie, licz\u0105cej wtedy 306 ewangelik\u00f3w. Prawo wsp\u00f3\u0142korzystania z niego mieli tak\u017ce mieszka\u0144cy Freiwalde-Kriefkohl nale\u017c\u0105cy do s\u0105siedniej parafii w Ko\u017alinach. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem Znalezienia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego, wpisanym do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-310 decyzj\u0105 z 5 wrze\u015bnia 1962 roku. Po 1945 roku protestancka ludno\u015b\u0107 niemiecka ust\u0105pi\u0142a. Cmentarz przetrwa\u0142 jako relikt.\n\nW pa\u017adzierniku 2026 roku cmentarz by\u0142 g\u0119sto zaro\u015bni\u0119ty runem i samosiewami. W\u015br\u00f3d zieleni stoj\u0105 kamienne stele, w tym jedna zwie\u0144czona g\u0142\u00f3wk\u0105 anio\u0142a i druga zdobiona girlandami, a obok nich grobowiec z napisem \u201eGrabst\u00e4tte der Familie Bleck\u201d i le\u017c\u0105ce p\u0142yty, jedna z wie\u0144cem. Napis na steli z anio\u0142em dotyczy Johanna Beniamina \u2014 nazwisko zas\u0142ania ro\u015blinno\u015b\u0107 \u2014 urodzonego w 1761 i zmar\u0142ego w 1788 roku. W napisie na tej steli przytoczono werset z trzeciego rozdzia\u0142u Listu do Filipian.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Dirschau, s. 28\u201329, poz. 14; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 16\u201317, Kreis Dirschau, poz. 14; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. I: Pommerellen, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 78; H. Freytag, \u201eGeschichte des Kirchspiels St\u00fcblau im Danziger Werder\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 54, Danzig 1912; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat gda\u0144ski, gmina Suchy D\u0105b, poz. 46; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Krzywe Ko\u0142o (Kriefkohl) \u2014 serwis \u017bu\u0142awy Wi\u015blane; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 28; ogl\u0119dziny terenowe i fotografie autora atlasu, 15 pa\u017adziernika 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 Krzywe Ko\u0142o (Kriefkohl)","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/krzywe-kolo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Ogl\u0119dziny terenowe i fotografie, wizyta autora atlasu 15 pa\u017adziernika 2026","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0399","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/cm_krzywe_kolo/krzywe_kolo_01_widok.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18145,"lng":18.77815,"name_de":"Kriefkohl","name_pl":"Krzywe Ko\u0142o \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Krzywym Kole, po niemiecku Kriefkohl, stoi na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w gminie Suchy D\u0105b. Wzniesiono go w XIV wieku i przebudowano w latach 1685\u20131686. Powiatowy program opieki nad zabytkami datuje t\u0119 przebudow\u0119 og\u00f3lniej na lata osiemdziesi\u0105te XVII wieku. Jest to \u015bwi\u0105tynia orientowana, salowa, murowana z ceg\u0142y, oskarpowana, ze schodkowym szczytem wschodnim zdobionym ostro\u0142ukowymi blendami i z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105 wtopion\u0105 w korpus od zachodu. He\u0142m wie\u017cy pochodzi z 1747 roku. W drugiej po\u0142owie XIX wieku dobudowano kaplic\u0119 po\u0142udniow\u0105 i neogotyck\u0105 krucht\u0119 zachodni\u0105, a bry\u0142\u0119 poddano regotycyzacji. W ko\u015bciele zachowa\u0142o si\u0119 niemal kompletne wyposa\u017cenie z XVII i XVIII wieku, z o\u0142tarzem opatrzonym obrazami z 1687 roku, ambon\u0105, konfesjona\u0142em oraz stallami ze znakami gospodarstw, jakie stawiano w ko\u015bcio\u0142ach wiejskich gmin protestanckich.\n\nPiotr Birecki, omawiaj\u0105c wyposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich, kilkakrotnie przywo\u0142uje Krzywe Ko\u0142o. Na tutejszym konfesjonale umieszczono posta\u0107 Marii Magdaleny \u2014 na konfesjona\u0142ach umieszczano wizerunki biblijnych grzesznik\u00f3w, kt\u00f3rym B\u00f3g przebaczy\u0142. Ambona wspiera si\u0119 na podporze w kszta\u0142cie kolumny, symbolu sta\u0142o\u015bci wiary, a parapet jej schod\u00f3w pokrywaj\u0105 malowane sceny Modlitwy w Ogr\u00f3jcu, Biczowania i Niesienia Krzy\u017ca. Wyj\u0105tkowy jest zesp\u00f3\u0142 \u0142awek, na kt\u00f3rych umieszczono nazwiska i gmerki fundator\u00f3w, wyobra\u017cenia zaczerpni\u0119te z traktat\u00f3w emblematycznych oraz okaza\u0142e popiersia aposto\u0142\u00f3w i pobo\u017cnych niewiast: Marii, matki Jezusa, El\u017cbiety, Salome i Marii Magdaleny. Cz\u0119\u015b\u0107 tych malowide\u0142 powsta\u0142a na podstawie traktat\u00f3w pietystycznych, cz\u0119\u015b\u0107 z wykorzystaniem rycin Matth\u00e4usa Meriana, a ca\u0142y zesp\u00f3\u0142, jak zaznacza autor, czeka jeszcze na dok\u0142adniejsze zbadanie. Krzywe Ko\u0142o nale\u017cy te\u017c do ko\u015bcio\u0142\u00f3w, w kt\u00f3rych do prezbiterium wprowadzono \u0142awy kolatorskie albo empory dla cz\u0142onk\u00f3w rady ko\u015bcio\u0142a i opiekun\u00f3w finansowych parafii, oraz do \u017cu\u0142awskich \u015bwi\u0105ty\u0144 z malowanym stropem.\n\nWed\u0142ug Harnocha przywilej wsi wyda\u0142 Winrych von Kniprode w 1363 roku w Grebin; wie\u015b nosi w nim nazw\u0119 \u201eGrybefeln\u201d, a nazw\u0119 Kriefkohl niekt\u00f3rzy wywodzili od polskiego \u201ekrzywe ko\u0142o\u201d, od kszta\u0142tu wsi roz\u0142o\u017conej po obu stronach Mot\u0142awy. Kaplic\u0119 wzmiankowano w 1484 roku: Jacob Hutmacher podarowa\u0142 jej wtedy wolny \u0142an i trzy krowy, z kt\u00f3rych po\u017cytek mia\u0142 mie\u0107 kap\u0142an, a tak\u017ce obieca\u0142 sze\u015b\u0107 grzywien kap\u0142anowi na msze i pi\u0119\u0107 na dom, w kt\u00f3rym kap\u0142an mia\u0142 mieszka\u0107. Kaplica by\u0142a zapewne od pocz\u0105tku zwi\u0105zana z ko\u015bcio\u0142em w Steblewie \u2014 w 1498 roku wdowa Marenbruch zapisa\u0142a dziesi\u0119\u0107 grzywien na ko\u015bci\u00f3\u0142 steblewski.\n\nNad wej\u015bciem do kruchty wmurowano herb Gda\u0144ska: wie\u015b od 1454 roku by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 miasta. Hermann Freytag (1912, s. 164) podaje, \u017ce wykuty w kamieniu herb Gda\u0144ska umieszczono w 1687 roku na wschodniej \u015bcianie zakrystii; czy chodzi o ten sam kamie\u0144, \u017ar\u00f3d\u0142o nie wyja\u015bnia. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zalicza ko\u015bci\u00f3\u0142 w Krzywym Kole do \u015bwi\u0105ty\u0144, kt\u00f3re \u2014 jak pisze \u2014 \u201ewcze\u015bnie utracone s\u0105 dla wiary \u015bw. w skutek prawa patronatu, kt\u00f3re wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski\u201d, a jako dow\u00f3d wskazuje s\u0105siednie Giemlice: le\u017c\u0105ce w tej samej okolicy i maj\u0105ce t\u0119 sam\u0105 ludno\u015b\u0107, pozosta\u0142y katolickie \u2014 \u201eniby lilia mi\u0119dzy cierniem\u201d \u2014 bo podlega\u0142y patronatowi biskupa kujawskiego, nie miasta. \u015awi\u0105tynia w Krzywym Kole nale\u017ca\u0142a do ewangelik\u00f3w, a tutejsi katolicy chodzili do Giemlic. Piotr Birecki (2021) wymienia Krzywe Ko\u0142o w\u015br\u00f3d wiejskich posiad\u0142o\u015bci Gda\u0144ska, w kt\u00f3rych ko\u015bcio\u0142ach mieszcza\u0144stwo tego miasta fundowa\u0142o o\u0142tarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.\n\nKrzywe Ko\u0142o by\u0142o jedn\u0105 z wsi ko\u015bcielnych terytorium gda\u0144skiego, w kt\u00f3rych utrzymywano szko\u0142\u0119. Dom szkolny zbudowano tu w 1614 roku z polecenia burmistrza, a kosztowa\u0142 \u2014 jak zapisano w rachunku ko\u015bcielnym \u2014 385 marek 17 groszy i 6 fenig\u00f3w; sta\u0142 53 lata. Nast\u0119pny, z 1667 roku, przetrwa\u0142 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat, a trzeci, z 1717 roku, dotrwa\u0142 do 1803 roku i zosta\u0142 wtedy zast\u0105piony budynkiem, kt\u00f3ry sta\u0142 w 1928 roku. W 1699 roku tutejszy nauczyciel odszed\u0142 na urz\u0105d duchownego do Palczewa na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich.\n\nKronika parafii w Steblewie notuje, \u017ce w sierpniu 1822 roku postawiono nowe p\u0142oty wok\u00f3\u0142 kaplicy i cmentarza w Krzywym Kole. Przy powodzi z 9 kwietnia 1829 roku woda sta\u0142a w zamieszkanych cz\u0119\u015bciach wsi na cztery do o\u015bmiu st\u00f3p, a w kaplicy tak wysoko, \u017ce posadzka zakrystii nie nadawa\u0142a si\u0119 do u\u017cytku.\n\nW\u0142asnej parafii Krzywe Ko\u0142o nie tworzy\u0142o: urz\u0119dowy podr\u0119cznik topograficzno-statystyczny rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przypisuje tutejszych ewangelik\u00f3w cz\u0119\u015bciowo do parafii w Ko\u017alinach (G\u00fcttland), cz\u0119\u015bciowo do Steblewa (St\u00fcblau), a katolik\u00f3w \u2014 do Giemlic. Wie\u015b liczy\u0142a wtedy 465 mieszka\u0144c\u00f3w: 222 ewangelik\u00f3w, 233 katolik\u00f3w, 5 mennonit\u00f3w i 5 \u017byd\u00f3w.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w powiatu gda\u0144skiego, og\u0142oszony przez J. Heisego w 1885 roku, nazywa j\u0105 niewielk\u0105 kaplic\u0105, odnowion\u0105 w 1879 roku, kt\u00f3ra ze \u015bredniowiecznej budowli zachowa\u0142a mury obwodowe. Ostro\u0142ukowe okna maj\u0105 na naro\u017cu dobr\u0105 ceg\u0142\u0119 profilowan\u0105 o trzech wa\u0142kach, ze \u015brodkowym zaostrzonym. Szczyt, wie\u017ca i kruchty pochodz\u0105 wed\u0142ug tego opisu ze stulecia poprzedniego i z czas\u00f3w najnowszych.\n\nWed\u0142ug Harnocha kaplica, pod patronatem magistratu gda\u0144skiego i otoczona murem cmentarnym, by\u0142a murowana, z krucht\u0105 z 1696 roku, a od 1864 roku znacznie j\u0105 powi\u0119kszono; mia\u0142a szachulcow\u0105 wie\u017c\u0119 z dwoma dzwonami i organy z 1711 roku. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w niej co sze\u015b\u0107 tygodni.\n\nHermann Freytag, pastor w Steblewie, opisa\u0142 w 1912 roku dzieje kaplicy na podstawie jej rachunk\u00f3w i r\u0119kopi\u015bmiennej kroniki Krzywego Ko\u0142a spisanej przez superintendenta Pohla. Wie\u017c\u0119 wzmiankowano po raz pierwszy w 1587 roku. Nawa jest wed\u0142ug niego prostok\u0105tem o d\u0142ugo\u015bci 14,60 metra i szeroko\u015bci 6,92 metra, a szachulcowa wie\u017ca wysoko\u015bci 14,7 metra stoi na jej zachodnim ko\u0144cu. W 1604 roku naprawiano kaplic\u0119 i wie\u017c\u0119; w 1640 roku wie\u017c\u0119 odbudowano \u2014 jak przypuszcza Freytag, po zniszczeniach wojny polsko-szwedzkiej \u2014 a w 1652 roku znacznie j\u0105 naprawiono. W 1685 roku gruntownie odnowiono wie\u017c\u0119 i kaplic\u0119: dach kaplicy, kryty dot\u0105d mnich\u00f3wk\u0105 i mniszk\u0105, prze\u0142o\u017cono wtedy dach\u00f3wk\u0105. W 1687 roku wie\u017c\u0119 pokryto gontem, a iglic\u0119 o\u0142owiem; prace uko\u0144czono zapewne w 1689 roku, bo t\u0119 dat\u0119 wymurowano z cegie\u0142 na wschodniej \u015bcianie wie\u017cy. W 1715 roku wie\u017c\u0119 pokryto miedzi\u0105, a w 1840 roku now\u0105 blach\u0105 miedzian\u0105 z ku\u017anicy miedzi w Kolbudach (Kahlbude). W 1864 roku szachulcowy szczyt wschodni rozebrano i wzniesiono na nowo z ceg\u0142y, dach prze\u0142o\u017cono dach\u00f3wk\u0105, a okna wymieniono, cz\u0119\u015bciowo na ostro\u0142ukowe; w 1891 roku wie\u017c\u0119 obito \u0142upkiem.\n\nWed\u0142ug Freytaga ma\u0142y dzwon kupiono w 1618 roku w miejsce starszego, p\u0119kni\u0119tego; przelewano go w 1673 i 1680 roku, a gdy p\u0119k\u0142 oko\u0142o 1830 roku, przela\u0142 go w 1839 roku gda\u0144ski ludwisarz Bauer. Du\u017cy dzwon, wzmiankowany po raz pierwszy w 1673 roku, przelewano wtedy, w 1720 i w 1846 roku. W latach 1626\u20131630 dzwony przechowywano z powodu wojny w spichrzu w Gda\u0144sku. Zegar wie\u017cowy kaplica mia\u0142a od 1715 roku, a wcze\u015bniej, od 1689 roku, zegar s\u0142oneczny; w 1908 roku kupiono nowy zegar wie\u017cowy od J. F. Weulego z Bockenem. Malowid\u0142o na stropie, przedstawiaj\u0105ce ukazanie si\u0119 uwielbionego Syna Cz\u0142owieczego wed\u0142ug Apokalipsy \u015bwi\u0119tego Jana, powsta\u0142o przy odnowieniu wn\u0119trza w 1686 roku; z tego samego roku pochodz\u0105 wed\u0142ug napisu malowid\u0142a na stallach, a ambon\u0119 pomalowano rok p\u00f3\u017aniej. Jedyny obraz na \u015bcianie, \u201eWskrzeszenie m\u0142odzie\u0144ca z Nain\u201d, podarowa\u0142 w 1694 roku wed\u0142ug najstarszej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej Steblewa gda\u0144ski piekarz Anton Ludwich; na samym obrazie widnieje jednak napis \u201eAntoni Ludwig 1604\u201d. Dopiero w 1694 roku kupiono pozytyw; organy z 1711 roku, nabyte zapewne w Gda\u0144sku za 350 gulden\u00f3w, mia\u0142y 13 g\u0142os\u00f3w i jeden manua\u0142, bez peda\u0142u. Mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol z dwug\u0142owym or\u0142em podarowa\u0142 w 1732 roku Johann Hacker, gospodarz z Krzywego Ko\u0142a. Dawne naczynia liturgiczne, w\u015br\u00f3d nich z\u0142ocony dzban podarowany w 1696 roku przez Ann\u0119 Schwarzwald, wdow\u0119 po so\u0142tysie Gregorze Wernerze, przepad\u0142y w 1812 roku; w 1819 roku kupiono nowe srebrne, a w 1855 roku dzieci Johanna Friedricha Randta podarowa\u0142y dwa srebrne lichtarze o\u0142tarzowe.\n\nKronika parafii w Steblewie z lat 1830\u20131861 dodaje dalsze wiadomo\u015bci o kaplicy. W 1839 roku naprawiono za 15 talar\u00f3w zegar na wie\u017cy kaplicy, kt\u00f3ry od wielu lat nie bi\u0142. W 1840 roku wie\u017ca dosta\u0142a nowe szalowanie i nowe pokrycie z blachy miedzianej, tarcze zegara, ga\u0142k\u0119 i chor\u0105giewk\u0119 z gwiazd\u0105 z\u0142ocono w ogniu, a do ga\u0142ki w\u0142o\u017cono wiadomo\u015b\u0107 o tej budowie i o innych sprawach og\u00f3lnie ciekawych; koszt pokryto z maj\u0105tku kaplicy. W 1844 roku wdowa po jednym z gospodarzy podarowa\u0142a kaplicy dwa nowe cynowe naczynia ze sztucznymi kwiatami na o\u0142tarz, poniewa\u017c dawne skradziono przy w\u0142amaniu do kaplicy. W 1846 roku trzy c\u00f3rki zmar\u0142ej wdowy z Krzywego Ko\u0142a podarowa\u0142y kaplicy antependium o\u0142tarza i nakrycie ambony z czarnego aksamitu ze srebrem, u\u017cyte po raz pierwszy w dniu pogrzebu matki. W 1856 roku bardzo zniszczon\u0105 wie\u017c\u0119 kaplicy, z wyj\u0105tkiem iglicy, zbudowano zupe\u0142nie od nowa; trzeba by\u0142o przy tym wymontowa\u0107 ca\u0142e organy, strop kaplicy na oko\u0142o jednej trzeciej d\u0142ugo\u015bci nowo oszalowano, obito p\u0142\u00f3tnem i przemalowano, a przy ch\u00f3rze organowym wstawiono dwa \u017celiwne s\u0142upy jako podpory. Tego samego roku na cmentarzu w Krzywym Kole wyci\u0119to 24 stare jesiony, uwa\u017caj\u0105c, by nie uszkodzi\u0107 nagrobk\u00f3w, i posadzono wok\u00f3\u0142 cmentarza w r\u00f3wnych odst\u0119pach 50 m\u0142odych lip; ca\u0142y p\u0142ot postawiono na nowo, z now\u0105 bram\u0105 ozdobion\u0105 z\u0142oconym wie\u0144cem i dwiema wazami, a cmentarz powi\u0119kszono, przesuwaj\u0105c tylny p\u0142ot o kilka st\u00f3p na ziemi\u0119 kaplicy. Prace przy p\u0142ocie cmentarnym i przy kaplicy kosztowa\u0142y razem 1352 floreny i 17 groszy, a cz\u0119\u015b\u0107 koszt\u00f3w pokryto po\u017cyczk\u0105 600 floren\u00f3w.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-310 decyzj\u0105 z 5 wrze\u015bnia 1962 roku; nosi wezwanie Znalezienia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego i jest ko\u015bcio\u0142em filialnym. Na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od niej le\u017cy nieczynny cmentarz lutera\u0144ski, datowany w rejestrze na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku i wpisany pod numerem 1883 decyzj\u0105 z 17 kwietnia 2012 roku. Ewidencja zabytk\u00f3w wymienia na nim dwie p\u0142yty nagrobne i cztery stele, bez datowania; p\u0142yty bywaj\u0105 okre\u015blane jako barokowe, z ko\u0144ca XVII i pocz\u0105tku XVIII wieku.\n\nW pa\u017adzierniku 2026 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 zadbany, otoczony wybrukowanym placem; kamie\u0144 z herbem Gda\u0144ska \u2014 koron\u0105 nad dwoma krzy\u017cami w wie\u0144cu z ga\u0142\u0119zi \u2014 jest p\u0119kni\u0119ty.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku dzieli t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 mi\u0119dzy parafie Ko\u017aliny (G\u00fcttland): 185 ewangelik\u00f3w, i Steblewo (St\u00fcblau): 54.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 402, 402\u2013403; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 205; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. 1, z. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 78; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eProgram opieki nad zabytkami powiatu gda\u0144skiego na lata 2020\u20132023\u201d, za\u0142\u0105cznik do uchwa\u0142y Rady Powiatu Gda\u0144skiego nr XXVII/189/2020 z 25 wrze\u015bnia 2020 roku, s. 37; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026 roku; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 475, 495, 525\u2013526; \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig\u201d, Danzig 1869, cz. 1, Danziger Landkreis, nr 153; ogl\u0119dziny terenowe i fotografie autora atlasu, 15 pa\u017adziernika 2026 roku; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5929, \u201eSonstige Verzeichnisse 1741\u20131830\u201d (Steblewo, \u201eMemorabilia St\u00fcblaviensia continuata\u201d), skany 10\u201311, dost\u0119p przez portal Archion; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25; P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 32, 35\u201336, 38\u201339; Hermann Freytag, \u201eGeschichte des Kirchspiels St\u00fcblau im Danziger Werder\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 54, 1912, s. 105\u2013188; Kronika parafii ewangelickiej w Steblewie (St\u00fcblau) z lat 1830\u20131861, z wpisem z 1934 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 18839); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 484; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"biuletyn.net","url":"https://biuletyn.net/powiat-gdanski/fls/bip_pliki/2020_10/BIPF5B0AF39F19DFBZ/27_XXVII_189_2020.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/krzywe-kolo"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"turystyczny.powiat-gdanski.pl","url":"https://turystyczny.powiat-gdanski.pl/?product=krzywe-kolo-kosciol"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig\u201d, Danzig 1869, cz. 1, Danziger Landkreis, nr 153","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/29516"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 402, 402\u2013403","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Ogl\u0119dziny terenowe i fotografie, wizyta autora atlasu 15 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 32, 35\u201336, 38\u201339","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eGeschichte des Kirchspiels St\u00fcblau im Danziger Werder\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 54, 1912, s. 105\u2013188","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft54.18046400"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Kronika parafii ewangelickiej w Steblewie (St\u00fcblau) z lat 1830\u20131861, z wpisem z 1934 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 18839)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 484","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0475","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/kos_krzywe_kolo/krzywe_kolo_01_wieza.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18116,"lng":18.77924,"name_de":"Kriefkohl","name_pl":"Krzywe Ko\u0142o \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Kriefkohl)","powiat":"gda\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Kujanki to osada przy Kr\u0119psku w gminie Cz\u0142uch\u00f3w, le\u017c\u0105ca w granicach obr\u0119bu geodezyjnego Kr\u0119pska. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje tu cmentarz ewangelicki pod pozycj\u0105 92 arkusza gminy Cz\u0142uch\u00f3w. Poza nim wymienia w Kujankach park, dwa stare domy \u2014 jeden z chlewikiem \u2014 oraz remiz\u0119 i stacj\u0119 transformatorow\u0105 stoj\u0105ce na dzia\u0142kach obr\u0119bu Kr\u0119pska. Dwa pozosta\u0142e cmentarze ewangelickie tej okolicy ewidencja notuje w samym Kr\u0119psku, pod pozycjami 90 i 91.\n\nEwangelicy byli tu w mniejszo\u015bci. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w gminie Kramsk, obejmuj\u0105cej tak\u017ce Kujanki, 130 ewangelik\u00f3w wobec 535 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie, po niemiecku Schlochau.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107, pod nazw\u0105 Kramsk, do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 152 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Cz\u0142uch\u00f3w (stan 29 VIII 2026), pozycje 90\u201397; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau, strony 160 i 161, pozycja 45; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Cz\u0142uch\u00f3w (stan 29 VIII 2026), pozycja 92","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, obwody dworskie, pozycja 139","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1151","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.692702,"lng":17.231483,"name_de":"","name_pl":"Kujanki (Kr\u0119psk) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Kukowie zachowa\u0142y si\u0119 dwa za\u0142o\u017cenia grobowe, oddalone od siebie o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w; oba s\u0105 dzi\u015b nieczynne. Cmentarz wiejski (parafialny), o powierzchni oko\u0142o 2500 metr\u00f3w kwadratowych, le\u017cy oko\u0142o 570 metr\u00f3w na po\u0142udnie od pa\u0142acu, po zachodniej stronie drogi do Rogawicy. Rozplanowano go na planie prostok\u0105ta; widnieje na arkuszu Messtischbl\u00e4tter z 1889 roku. Wej\u015bcie znajdowa\u0142o si\u0119 pierwotnie od wschodu i wyznacza\u0142y je dwa ceglane filary, kt\u00f3rych pozosta\u0142o\u015bci stoj\u0105 do dzi\u015b. Sze\u015b\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w na zach\u00f3d le\u017cy rodowy cmentarz von Bandemer\u00f3w o powierzchni oko\u0142o 800 metr\u00f3w kwadratowych, po kt\u00f3rym zosta\u0142y wn\u0119ki grobowe z czerwonej ceg\u0142y i granitowe obramienia mogi\u0142.\n\nCmentarz wiejski jest dzi\u015b mocno zaro\u015bni\u0119ty i zdewastowany. Usuni\u0119to ca\u0142y starodrzew \u2014 wok\u00f3\u0142 rosn\u0105 nasadzenia sosnowe, a na samym cmentarzu samosiejki \u015bwierka \u2014 i tylko cz\u0119\u015b\u0107 zachodni\u0105, tam gdzie by\u0142y widoczne pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w, ogrodzono drewnianym p\u0142otem sztachetowym. W tej cz\u0119\u015bci przetrwa\u0142y fragmenty nagrobk\u00f3w z lat trzydziestych XX wieku, dwie granitowe podstawy pod krzy\u017ce \u017celiwne oraz kamienna p\u0142yta z inskrypcj\u0105 wskazuj\u0105c\u0105 na poch\u00f3wek z 1890 roku \u2014 najstarszy tu udokumentowany, kowala Alexandra Adolfa Kleina (1850\u20131890). Cmentarz wiejski upami\u0119tniono w 2020 roku tablic\u0105.\n\nKukowo \u2014 do 1945 roku Kuckow \u2014 by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim (Rittergut) w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Kukowo by\u0142o siedzib\u0105 rodu von Bandemer, dla kt\u00f3rego w 1889 roku wzniesiono pa\u0142ac. W 1879 roku Kukowo (602 hektary) by\u0142o wsp\u00f3ln\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 braci von Bandemer, kt\u00f3rzy mieszkali w Gambinie, \u017belazie i Weitenhagen. W latach 1905\u20131911 nale\u017ca\u0142o do kapitana Joachima von Bandemera, a w 1928 roku do Ilse von Bandemer z domu hrabianki Finkenstein.\n\nW 1784 roku Kukowo, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142a ch\u0142opska wie\u015b Wiklino, liczy\u0142o cztery dymy i nale\u017ca\u0142o do parafii we Wrze\u015bciu (Freist) w synodzie s\u0142upskim. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni Kukowo nie mia\u0142o. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry notuje Kukowo jako obw\u00f3d dworski parafii Freist, wykaza\u0142 tu 147 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Kukowo; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 14; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 975\u2013976; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 184\u2013185; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 172; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 186; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 170.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 14","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/09/ip_9_2026.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 975\u2013976","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 184\u2013185","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 172","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 186","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 170","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0684","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.532341,"lng":17.168454,"name_de":"Kuckow (Rittergut)","name_pl":"Kukowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kuleszewie, po niemiecku Kulsow, postawili w 1587 roku \u00f3wcze\u015bni w\u0142a\u015bciciele wsi, Georg i Michel von Boehn. Wed\u0142ug Siegfrieda von Boehna za\u0142o\u017cyciele ufundowali te\u017c dwa cynowe lichtarze o\u0142tarzowe z herbem rodu, oznaczone \u201eI. B. 1588\u201d i \u201eM. B. 1588\u201d. Pagel notuje dzwony fundowane w 1596 i 1632 roku, barokow\u0105 \u015bcian\u0119 o\u0142tarzow\u0105 z ambon\u0105, srebra o\u0142tarzowe z 1866 roku i organy z 1871 roku od Boehn\u00f3w. W 1842 roku piorun uderzy\u0142 w wie\u017c\u0119, kt\u00f3rej potem nie odbudowano. Siegfried von Boehn, pisz\u0105cy o tym ko\u015bciele w 1979 roku, podaje, \u017ce wie\u017c\u0119 w 1842 roku rozebrano, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przy tym powi\u0119kszono. Datowanie na po\u0142ow\u0119 XVIII wieku, z przebudow\u0105 w 1906 roku, jest ustaleniem konserwatorskim: tak budowl\u0119 datuje rejestr zabytk\u00f3w. W rejestrze ko\u015bci\u00f3\u0142 figuruje jako filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa, szachulcowy (numer A-200 z 2 lutego 1961 roku). Dzi\u015b s\u0142u\u017cy wiernym rzymskokatolickim.\n\nWed\u0142ug tego samego autora Kuleszewo nale\u017ca\u0142o do rodu Boehn\u00f3w od 1402 do 1945 roku, a kolejni w\u0142a\u015bciciele byli patronami ko\u015bcio\u0142a. Budowl\u0119 z 1587 roku autor nazywa kaplic\u0105; s\u0142u\u017cy\u0142a ona pocz\u0105tkowo tylko rodzinie z Kuleszewa i Zag\u00f3rek. Pierwszym duszpasterzem zosta\u0142 Bartholom\u00e4us Ketelhut, pastor z Sierakowa, ju\u017c w stanie spoczynku, a w 1590 roku kaplic\u0119 przydzielono jako fili\u0119 ko\u015bcio\u0142owi w Sierakowie. Od p\u00f3\u0142nocy mia\u0142a przybud\u00f3wk\u0119 z w\u0142asnym wej\u015bciem i \u0142awami patron\u00f3w. Pod ni\u0105 znajdowa\u0142a si\u0119 krypta rodowa; przy odnowieniu ko\u015bcio\u0142a w 1854 roku zasypano j\u0105, a znalezione trumny pogrzebano przed wej\u015bciem do lo\u017cy.\n\nDrugi dzwon, z 1632 roku, nosi\u0142 napis \u201eMARTIN PREGER FECIT\u201d; Martin Preger by\u0142 konwisarzem, kt\u00f3ry w 1616 roku uzyska\u0142 obywatelstwo S\u0142upska. Dzwon oddano w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej, a w 1925 roku Georg i Ernst von Boehn ufundowali nowy. Srebrny kielich dosta\u0142 w 1618 roku Franz von B\u00f6hn od ksi\u0119cia Ulryka, biskupa kamie\u0144skiego, w uznaniu wieloletniej s\u0142u\u017cby. Z napisu na kielichu, kt\u00f3rego autor nie uwa\u017ca za ca\u0142kiem jasny, wynika, \u017ce naczynie pochodzi\u0142o z kaplicy \u015bwi\u0119tego Jerzego pod Gifhorn; autor przypuszcza, \u017ce trafi\u0142o na Pomorze w wianie Klary, \u017cony ksi\u0119cia Bogus\u0142awa XIII, a od niej do jej syna Ulryka. Kielich przechowywano we dworze i s\u0142u\u017cy\u0142 tylko rodzinom patron\u00f3w. Do 1768 roku u\u017cywano rze\u017abionej chrzcielnicy z 1618 roku z herbami fundator\u00f3w, p\u00f3\u017aniej, a\u017c do 1945 roku, anio\u0142a chrzcielnego unosz\u0105cego si\u0119 pod stropem. W 1626 roku Franz von B\u00f6hn, jeszcze za \u017cycia, kaza\u0142 postawi\u0107 nagrobek dla siebie i \u017cony Anny von Kleist.\n\nW 1784 roku Kuleszewo liczy\u0142o 38 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Sierakowa (Zirchow) w synodzie s\u0142upskim; wcielona by\u0142a do niego wie\u015b Zag\u00f3rki (Sagerke).\n\nSpis z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej 229 ewangelik\u00f3w, a w obwodzie dworskim \u2014 228; katolika nie zanotowano ani jednego. Spis duchownych Pomorza M\u00fcllera podaje, \u017ce Kuleszewo by\u0142o filia\u0142em parafii w Sierakowie S\u0142upskim, w synodzie miejskim S\u0142upsk. W tym filiale prawo obsadzania duchownego nale\u017ca\u0142o wsp\u00f3lnie do w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br Sierakowa i Kuleszewa. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w Zirchow, oddalon\u0105 od Zirchow o 4 kilometry, a dla ca\u0142ej parafii podaje 2055 dusz. Pastorem by\u0142 Siegfried Finkbein. Patronat nad Kulsow sprawowali w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w von Boehn z Kulsow i von Boehn z Sagerke.\n\nW 1946 roku wysiedlono sierakowskiego proboszcza, ksi\u0119dza Siegfrieda Finkbeina, kt\u00f3ry ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 1 wrze\u015bnia.\n\nVon Boehn zapisa\u0142 w 1979 roku, \u017ce po 1945 roku nagrobek i \u015bciana o\u0142tarzowa si\u0119 zachowa\u0142y, ambon\u0119 natomiast usuni\u0119to i w jej miejscu postawiono figur\u0119 Maryi, a przybud\u00f3wk\u0119 oddzielono od ko\u015bcio\u0142a i przeznaczono na nauk\u0119 przed komuni\u0105. Do artyku\u0142u do\u0142\u0105czy\u0142 sze\u015b\u0107 ilustracji: ko\u015bci\u00f3\u0142, rze\u017abion\u0105 chrzcielnic\u0119 z 1618 roku, nagrobek Franza von B\u00f6hna z 1626 roku, kielich z 1618 roku, mis\u0119 chrzcieln\u0105 z 1768 roku i anio\u0142a chrzcielnego; mo\u017cna je obejrze\u0107 w wydaniu cyfrowym \u201eBaltische Studien\u201d (obrazy 95\u201397).\n\nW latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku b\u0142\u0119dnie przeprowadzony remont doprowadzi\u0142 do zawilgocenia mur\u00f3w; ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano wtedy do fundament\u00f3w i odbudowano staraniem Spo\u0142ecznego Komitetu Odbudowy, zawi\u0105zanego 10 sierpnia 1994 roku z inicjatywy Helli von Boehn, c\u00f3rki przedwojennych w\u0142a\u015bcicieli.\n\nWe wsi by\u0142y dwa cmentarze. Przyko\u015bcielny, w \u015brodku wsi, przyjmowa\u0142 poch\u00f3wki jeszcze do ko\u0144ca XIX wieku; dzi\u015b nie ma po nim \u017cadnych \u015blad\u00f3w poza postumentem pomnika poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, na kt\u00f3rym postawiono figur\u0119 Maryi. Cmentarz wiejski le\u017cy na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, obok czynnej nekropolii katolickiej \u2014 za\u0142o\u017cony na planie prostok\u0105ta, o granicach wzmocnionych kamienno-ziemnym wa\u0142em, z zachowanymi cz\u0119\u015bciowo nasadzeniami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 486\u2013488, 583 (Zirchow); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Kuleszewo; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kulsow, s. 668\u2013672; S. von Boehn, \u201eDie Kirche zu Kulsow, Kr. Stolp/Pommern\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 65 (1979), s. 71\u201374; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 956; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 177.*","built_year":1587,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/kuleszewo/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"kobylnica.pl","url":"https://kobylnica.pl/kuleszewo-gieldon.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/910457126"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 2/2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 956","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kulsow, s. 668\u2013672","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 177","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. von Boehn, \u201eDie Kirche zu Kulsow, Kr. Stolp/Pommern\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 65 (1979), s. 71\u201374","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_NF_65/87/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 486\u2013487 (Zirchow)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0485","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.353664,"lng":16.968079,"name_de":"Kulsow","name_pl":"Kuleszewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Kulsow)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Kulice, po niemiecku Kulitz, to kociewska wie\u015b nad Wierzyc\u0105, dzi\u015b w gminie Pelplin. Cmentarz nie by\u0142 cmentarzem gminnym. To cmentarz rodowy z kaplic\u0105, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku przez niemieckie rody w\u0142a\u015bcicieli i dzier\u017cawc\u00f3w tutejszego maj\u0105tku \u2014 Nadolnych i Fischer\u00f3w. W 1880 roku Richard Nadolny by\u0142 dzier\u017cawc\u0105, a w 1891 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku (400 hektar\u00f3w); w 1903 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Marie Fischer z domu Aichille, w latach 1909\u20131912 do Arnolda Fischera, a w 1928 roku do Anny Fiszer. Chowano tu ewangelik\u00f3w z rod\u00f3w ziemia\u0144skich.\n\nKaplica figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w jako neogotyckie, ceglane mauzoleum grobowe rodziny Nadolnych z 1850 roku; cmentarz ma odr\u0119bn\u0105 kart\u0119 z 30 wrze\u015bnia 1985 roku i datowanie na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Kulicach cmentarz wraz z kaplic\u0105 cmentarn\u0105 pod pozycj\u0105 147 dla gminy Pelplin. W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, w stanie na 30 czerwca 2026 roku, Kulic nie ma.\n\nW 1274 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II darowa\u0142 wie\u015b klasztorowi w Pelplinie, a w 1323 roku opat Jordan wyda\u0142 j\u0105 Leopoldowi z Gniewu na prawie che\u0142mi\u0144skim \u2014 w\u0142\u00f3k by\u0142o wtedy 28. Po pierwszym rozbiorze wie\u015b zaj\u0105\u0142 rz\u0105d pruski i wyda\u0142 j\u0105 nast\u0119pnie gospodarzom na w\u0142asno\u015b\u0107; w 1820 roku by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 podleg\u0142\u0105 intendenturze pelpli\u0144skiej, o dwudziestu dw\u00f3ch dymach. S\u0142ownik geograficzny odnotowa\u0142 p\u00f3\u017aniej, \u017ce niemieccy nabywcy wykupili gburskie gospodarstwa, tak i\u017c zosta\u0142y dwa; wie\u015b obejmowa\u0142a w\u00f3wczas 2204 morgi, czyli 563 hektary, i 24 domy.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku *Kulitz* by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 z trzema gospodarstwami ch\u0142opskimi i trzema zagrodami cha\u0142upniczymi; liczy\u0142a 363 mieszka\u0144c\u00f3w i 24 budynki mieszkalne. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Rudnie; katolicy \u2014 do parafii w Nowej Cerkwi; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nUrz\u0119dowy spis rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku naliczy\u0142 w Kulicach 129 mieszka\u0144c\u00f3w: 116 katolik\u00f3w i trzynastu luteran\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku \u2014 221 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich 195 katolik\u00f3w i 26 ewangelik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny podaje 225 katolik\u00f3w i 38 ewangelik\u00f3w, nie wskazuj\u0105c roku. W S\u0142owniku liczba 263 mieszka\u0144c\u00f3w jest sum\u0105 tych dw\u00f3ch pozycji. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku zasta\u0142 tu 248 os\u00f3b, w tym 237 katolik\u00f3w i 11 ewangelik\u00f3w.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do katolickiej parafii Nowa Cerkiew w dekanacie gniewskim, a ewangelicy \u2014 do gminy ewangelickiej w Rudnie (Rauden), w superintendenturze Tczew\u2013Starogard; obie przynale\u017cno\u015bci podaje spis z 1885 roku. Pod wzgl\u0119dem administracyjnym Kulice le\u017ca\u0142y w powiecie starogardzkim (Kreis Preu\u00dfisch Stargard), w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie \u2014 tak notuj\u0105 je zar\u00f3wno spis z 1820, jak i wykaz gmin ze spisu z 1885 roku, wydany w 1887 roku w nowym podziale, z utworzonym wtedy powiatem tczewskim (Kreis Dirschau). W latach 1920\u20131939 wie\u015b le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, tak\u017ce w powiecie starogardzkim; do tczewskiego wesz\u0142a po drugiej wojnie \u015bwiatowej.\n\nW 1937 roku 200 hektar\u00f3w maj\u0105tku Anny Grabowskiej wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. Cz\u0119\u015b\u0107 maj\u0105tku przymusowo wykupiono: w latach 1938\u20131939 og\u0142aszano rozdzia\u0142 wynagrodzenia za grunt w Kulicach.\n\nPo 1945 roku maj\u0105tek Fischer\u00f3w, licz\u0105cy 317 hektar\u00f3w, przeszed\u0142 na Skarb Pa\u0144stwa i zosta\u0142 rozdzielony mi\u0119dzy sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 produkcyjn\u0105 a osadnik\u00f3w. Gmina ewangelicka w Rudnie przesta\u0142a wtedy istnie\u0107.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eDobry. Nagrobki zachowane w dobrym stanie.\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy na wzniesieniu przy zakr\u0119cie szosy z Pelplina do Nowej Cerkwi, na po\u0142udniowym kra\u0144cu wsi, by\u0142 obsiany traw\u0105 i ogrodzony siatk\u0105 metalow\u0105 na s\u0142upkach, a w\u015br\u00f3d zieleni ros\u0142y trzy stare jesiony. Najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 1 maja 1878 roku i nale\u017ca\u0142 do Marthy Nadolny z domu Tornier.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Kaplica, mauzoleum Nadolnych, ma w ewidencji dat\u0119 1850, a cmentarz w karcie z 1985 roku \u2014 drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 32 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Pelplin (pozycja 147); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, Kreis Stargard, s. 62, nr 110; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885), Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32, poz. 27; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat starogardzki, s. 44, poz. 29; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IV, has\u0142o \u201eKulice\u201d; karta cmentarza w Kulicach, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 209, pozycja 121; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 214; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 14; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1939, nr 22; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 174; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 64\u201365; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 118; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 76\u201377; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1177; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 209, pozycja 121","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 214","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 14","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1939, nr 22","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 174","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 64\u201365","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 118","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 76\u201377","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1177","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Pelplin na lata 2015\u20132018, uchwa\u0142a nr XIII/89/15 Rady Miejskiej w Pelplinie z dnia 22 pa\u017adziernika 2015 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2015, poz. 4597, s. 48, 52","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2015&book=0&position=4597"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0214","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.879992,"lng":18.696634,"name_de":"Kulitz","name_pl":"Kulice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Kurowie zachowa\u0142 si\u0119 po lewej stronie drogi z Kurowa do Ciekocina, oko\u0142o czterystu metr\u00f3w za wsi\u0105; dzi\u015b jest silnie zaro\u015bni\u0119ty. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje go na dzia\u0142ce 7 jako cmentarz ewangelicki, nast\u0119pnie katolicki. Przetrwa\u0142 na nim \u017celazny krzy\u017c z grobu Paula Flie\u00dfbacha. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia nekropolii; karta konserwatorska z 15 listopada 1984 roku wpisuje w rubryce daty zamkni\u0119cia \u201ebrak daty\u201d.\n\nKurowo, po niemiecku Kurow, by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim (Rittergut) w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. 17 czerwca 1397 roku komtur gda\u0144ski Albrecht von Schwarzburg wystawi\u0142 wsi przywilej na dziesi\u0119\u0107 \u0142an\u00f3w prawa che\u0142mi\u0144skiego, a wierny Stefan Les\u0142awicz otrzyma\u0142 jeden \u0142an wolny od czynszu. Sprawozdanie z 1437 roku wymienia Kurowo w\u015br\u00f3d niemieckich wsi ch\u0142opskich w\u00f3jtostwa l\u0119borskiego i podaje wymiar wsi: dziewi\u0119\u0107 \u0142an\u00f3w, z ka\u017cdego marka czynszu. Trzy \u0142any le\u017ca\u0142y wtedy pustk\u0105, to znaczy nie mia\u0142y w\u0142asnych gospodarzy, a czynsz rozk\u0142ada\u0142 si\u0119 na pozosta\u0142ych.\n\nW 1784 roku Kurowo by\u0142o folwarkiem z trzema dymami, dwie i \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka. Mia\u0142o du\u017co \u0142\u0105k, du\u017cy las d\u0119bowo-bukowy i prawo brzegowe (Strandgerechtigkeit). Nale\u017ca\u0142o do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken).\n\nDzier\u017cyli Kurowo kolejno von Krockowowie, od 1803 roku bracia von Jasmund, kt\u00f3rzy kupili ca\u0142y kompleks za 155 000 talar\u00f3w, po nich von B\u00fclow-Kummerow, a od 1819 roku rodzina Flie\u00dfbach. Carl Georg Flie\u00dfbach naby\u0142 dobra od szwagra za 19 000 talar\u00f3w. Dokupi\u0142 w 1829 roku Jackowo i w 1839 roku Choczewko, a cz\u0119\u015bci obu maj\u0105tk\u00f3w przy\u0142\u0105czy\u0142 do Kurowa. Po jego \u015bmierci 13 listopada 1858 roku Kurowo przesz\u0142o na najm\u0142odszego syna; ten w 1891 roku sprzeda\u0142 je bratu Hugonowi, sam za\u015b pozosta\u0142 dzier\u017cawc\u0105 do \u015bmierci 28 grudnia 1904 roku. Ostatnim niemieckim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Gerhard Flie\u00dfbach.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy Kurowo nie mia\u0142o. Po wizytacji generalnej z czerwca 1887 roku urz\u0105dzono w Ciekocinie (Zackenzin) wikariat, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 Ciekocino, Sasino, S\u0142ajszewo, Biebrowo, Kurowo i Choczewko, wszystkie od\u0142\u0105czone od Osiek; Schultz datuje jego pocz\u0105tek na maj 1888 roku. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono jesieni\u0105 1891 roku, a 1 stycznia 1903 roku wikariat przekszta\u0142cono w samodzieln\u0105 parafi\u0119.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 we wsi 134 ewangelik\u00f3w wobec 5 katolik\u00f3w. Spis przypisuje Kurowo do parafii ewangelickiej w Osiekach L\u0119borskich. Katolicy podlegali parafii w \u017barnowcu (Zarnowitz), a spis odsy\u0142a\u0142 ich do L\u0119borka. Franz Tetzner zapisa\u0142 Kurowo pod kaszubsk\u0105 nazw\u0105 K\u00farowo w\u015br\u00f3d wsi tej okolicy, w kt\u00f3rych przetrwa\u0142y resztki mowy s\u0142owia\u0144skiej. Franz Schultz opisa\u0142 Kurowo jako obw\u00f3d dworski o powierzchni 351 hektar\u00f3w ze 151 mieszka\u0144cami w okr\u0119gu urz\u0119dowym \u017belazno.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Cmentarze regionu \u2014 Pa\u0142ac Ciekocinko; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 258\u2013259; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (WUOZ Gda\u0144sk); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze regionu \u2014 Pa\u0142ac Ciekocinko","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Choczewo na lata 2026\u20132029, uchwa\u0142a nr XXXVII/246/2026 Rady Gminy Choczewo z dnia 23 kwietnia 2026 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2026, poz. 1910, s. 58, 102","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2026&book=0&position=1910"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0072","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.739602,"lng":17.816425,"name_de":"Kurow","name_pl":"Kurowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kursztyn \u2014 wie\u015b kociewska w gminie Gniew, w powiecie tczewskim, po niemiecku Kurstein \u2014 mia\u0142, jak pisze ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142ek. W jego opisie ko\u015bci\u00f3\u0142ek ten by\u0142 uposa\u017cony sze\u015bcioma morgami ziemi na nizinach i otoczony cmentarzem. W czasie Reformacji, jak dalej pisze, ko\u015bci\u00f3\u0142ek opustosza\u0142, rol\u0119 zabrali innowiercy i to ich chowano na tutejszym cmentarzu. Z czasem, oko\u0142o 1740 roku, katolicy odzyskali owe sze\u015b\u0107 morg\u00f3w \u2014 jak zaznacza autor, zapewne niewielk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dawnego uposa\u017cenia. Sam zapis wizytacyjny, na kt\u00f3ry si\u0119 powo\u0142a\u0142, m\u00f3wi o ko\u015bci\u00f3\u0142ku ostro\u017cnie: \u201eVilla Kursztyn, in qua ecclesiola quondam fuisse dicitur\u201d \u2014 we wsi Kursztyn, gdzie, jak powiadaj\u0105, sta\u0142 niegdy\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142ek. Ta sama historia trafi\u0142a do S\u0142ownika geograficznego, kt\u00f3ry pisze tu o kaplicy, nie o ko\u015bci\u00f3\u0142ku.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii katolickiej w Lignowach, a szko\u0142\u0119 mia\u0142a u siebie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Kursztynie 225 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 104 m\u0119\u017cczyzn i 121 kobiet \u2014 w tym 198 katolik\u00f3w i 27 ewangelik\u00f3w. Ewangelik\u00f3w obs\u0142ugiwano wtedy z Gniewu. T\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 ewangelik\u00f3w podaje S\u0142ownik geograficzny: 27 przy 179 katolikach we wsi. W tym ha\u015ble obszar wsi wynosi 2534 morgi, budynk\u00f3w jest 37, dom\u00f3w mieszkalnych 17.\n\nSpis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku wykaza\u0142 w Kursztynie 163 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 157 wyznania rzymskokatolickiego i 6 ewangelickiego. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 157 os\u00f3b, niemieck\u0105 6.\n\nRejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia w Kursztynie przydro\u017cn\u0105 alej\u0119 d\u0119bow\u0105 z pocz\u0105tku XX wieku. W rejestrze aleja ta, biegn\u0105ca wzd\u0142u\u017c drogi Janiszewo\u2013Kursztyn\u2013Cierzpice, figuruje pod has\u0142em Janiszewa w gminie Pelplin.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 257 oraz Dodatek XLV; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o Kursztyn; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 76\u201377, poz. 62 (odczyt ze skanu); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, spis z 30 IX 1921 roku, powiat Gniew, pozycja 19; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku, has\u0142o Kursztyn (gmina Gniew): przydro\u017cna aleja d\u0119bowa wzd\u0142u\u017c drogi Janiszewo \u2014 Kursztyn \u2014 Cierzpice.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 257","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, has\u0142o Kursztyn (gmina Gniew): przydro\u017cna aleja d\u0119bowa wzd\u0142u\u017c drogi Janiszewo \u2013 Kursztyn \u2013 Cierzpice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, spis z 30 IX 1921, powiat Gniew, pozycja 19 (Kursztyn: 163 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 6 ewangelik\u00f3w)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1129","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.878128,"lng":18.770272,"name_de":"","name_pl":"Kursztyn \u2014 cmentarz przy dawnym ko\u015bciele","powiat":"tczewski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Kusowie, przed 1945 rokiem Kussow, za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144, w znacznym od nich oddaleniu, nieopodal \u00f3wczesnego budynku szkolnego. By\u0142o to za\u0142o\u017cenie dwukwaterowe, na rzucie kwadratu, z wej\u015bciem od strony wschodniej. Jego po\u0142udniowa granica s\u0105siaduje dzi\u015b bezpo\u015brednio z obwodnic\u0105 S\u0142upska. Zachowa\u0142y si\u0119 liczne podstawy pod \u017celiwne krzy\u017ce, obramowania grob\u00f3w ze sztucznego kamienia i betonu, jedno obramowanie \u017celiwne z fragmentami siatki drucianej, betonowy krzy\u017c oraz piaskowcowy postument w kszta\u0142cie pnia drzewa. W monografii z 2013 roku opisano kamie\u0144 z krzy\u017cem i wyryt\u0105 dat\u0105 1914, a w inwentaryzacji z 2020 roku \u2014 dwie granitowe podstawy z tablic\u0105, na kt\u00f3rej widnieje Krzy\u017c \u017belazny i ten rok; wed\u0142ug monografii wskazuje to, \u017ce znajdowa\u0142 si\u0119 tu pomnik, zbiorowy albo indywidualny, ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Obok przedwojennych mogi\u0142 s\u0105 poch\u00f3wki p\u00f3\u017aniejsze. W 1995 roku Ryszard Patorski sfotografowa\u0142 metalowy krzy\u017c na mogile z 1962 roku. W 2013 roku monografia opisa\u0142a cmentarz jako uporz\u0105dkowany; wed\u0142ug inwentaryzacji z 2020 roku s\u0142u\u017cy jako wysypisko \u015bmieci, cho\u0107 porz\u0105dkuje go s\u0142upskie Stowarzyszenie Historyczno-Eksploracyjne \u201eGryf\u201d.\n\nKusowo le\u017cy na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142upska; przed 1945 rokiem by\u0142o wsi\u0105 maj\u0105tkow\u0105 (Gutsbezirk) w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W 1329 roku Lippold von Behr sprzeda\u0142 Kussow komturowi krzy\u017cackiemu w S\u0142upsku; w 1357 roku lenno otrzyma\u0142 od biskupa kamie\u0144skiego Henseken Zitzewitz i do 1930 roku maj\u0105tek pozostawa\u0142 w r\u0119kach rodu von Zitzewitz. W 1784 roku Kusowo liczy\u0142o 10 dym\u00f3w i by\u0142o wcielone do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Piotra (St. Petri) na Starym Mie\u015bcie w S\u0142upsku. Br\u00fcggemann nazywa je dobrem wolnym od podatku (\u201esteuerfreyes Gut\u201d), trzymanym w lenno od ksi\u0119stwa kamie\u0144skiego. Mieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami, a wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a.\n\nPa\u0142ac zniszczono po 1945 roku. W okresie powojennym ocala\u0142 park krajobrazowy, a sam\u0105 wie\u015b przekszta\u0142cono w pa\u0144stwowe gospodarstwo rolne.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Kusowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 184; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 956\u2013957; Karl Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 773\u2013776 (has\u0142o Plassow, z Kussow; dzieje maj\u0105tku s. 775).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 956\u2013957","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0685","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.43181,"lng":17.08429,"name_de":"Kussow","name_pl":"Kusowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 wiejski w Kussen (ob. Wesnowo, obw\u00f3d kaliningradzki), parafia ewangelicka od 1586, budowla z kamienia polnego rozbudowana 1790. Przetrwa\u0142 wojn\u0119 bez zniszcze\u0144, po 1945 u\u017cytkowany jako magazyn sprz\u0119tu rolniczego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Dorfkirche Kussen \u2013 Wikipedia (DE).*","built_year":1742,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Dorfkirche_Kussen"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dorfkirche Kussen \u2013 Wikipedia (DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Dorfkirche_Kussen"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0129","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.7558,"lng":22.3469,"name_de":"Dorfkirche Kussen","name_pl":"Kusy \u2014 Dorfkirche Kussen","powiat":"","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kwakowie ma wie\u017c\u0119 datowan\u0105 w rejestrze zabytk\u00f3w na XIV wiek (Ludwig B\u00f6ttger datowa\u0142 j\u0105 w 1894 roku na XV wiek) i korpus z lat 1864\u20131865; dzi\u015b jest rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Wok\u00f3\u0142 niego, na terenie podwy\u017cszonym i wydzielonym kamiennym murkiem oporowym, le\u017ca\u0142 niewielki cmentarz przyko\u015bcielny. Na prze\u0142omie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku wej\u015bcie na niego wyznacza\u0142y ceglane s\u0142upki; dzisiejsze otoczenie ko\u015bcio\u0142a jest wyr\u00f3wnane i poro\u015bni\u0119te traw\u0105. Cmentarz przyko\u015bcielny figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1801 z 22 grudnia 2006 roku, obj\u0119ty t\u0105 sam\u0105 decyzj\u0105 co nawa ko\u015bcio\u0142a; wie\u017c\u0119 wpisano osobno, pod numerem A-531 z 21 grudnia 1965 roku.\n\nGrzebano tu od \u015bredniowiecza do ko\u0144ca XIX wieku, na terenie tak niewielkim, \u017ce poch\u00f3wki nawarstwia\u0142y si\u0119 jedne na drugich. Ujawni\u0142y to prace ziemne w 2010 roku, a wydobyte szcz\u0105tki z\u0142o\u017cono ponownie w przygotowanej w tym celu mogile. Zachowa\u0142y si\u0119 granitowe podstawy pod \u017celiwne krzy\u017ce, wt\u00f3rnie u\u017cyte jako kraw\u0119\u017cniki. Spoczywa tu kr\u00f3lewski superintendent i pastor Anton Christian Wilhelm Heinrich Zollfeldt (1785\u20131851), syn pastora z Hohenselchow, wykszta\u0142cony w Halle i we Frankfurcie. W sierpniu 1810 roku zosta\u0142 ordynowany na t\u0119 parafi\u0119 i prowadzi\u0142 j\u0105 do \u015bmierci; by\u0142 superintendentem synodu Alt-Kolziglow. Odnaleziony fragment jego \u017celiwnego krzy\u017ca przechowywany jest w kruchcie ko\u015bcio\u0142a.\n\nDrugi cmentarz Kwakowa, wiejski, le\u017ca\u0142 na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od miejscowo\u015bci, przy drodze do Lulemina; ma w atlasie osobny wpis.\n\nParafia kwakowska nale\u017ca\u0142a do synodu S\u0142upsk-Miasto i obejmowa\u0142a \u2014 pr\u00f3cz Kwakowa \u2014 Crussen, Lubu\u0144, Gro\u00df i Klein Silkow, Cunsow-Cothlow (dawny folwark Ko\u0144czewa), Lulemino oraz Wendisch Plassow, a jako gmin\u0119 c\u00f3rk\u0119 \u2014 Wobeser z Missow; prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili mi\u0119dzy siebie dziedzice Kwakowa, Klein Silkow i Wobeser. Pierwszym tutejszym duchownym po Reformacji by\u0142 Paul Schipper, syn s\u0142upskiego mieszczanina, sprawuj\u0105cy urz\u0105d do 1580 roku. Christian Bilang, proboszcz w latach 1675\u20131702, zbudowa\u0142 dom wdowi i by\u0142 ostatnim, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 tu kazania po polsku lub po kaszubsku. Do 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Kwakowie, kt\u00f3ra w 1940 roku liczy\u0142a 3112 wyznawc\u00f3w; ostatni niemiecki pastor, Max Lechner, zosta\u0142 z niej usuni\u0119ty 7 listopada 1946 roku.\n\nW urz\u0119dowym organie konsystorza pomorskiego Kwakowo wyst\u0119puje jako samodzielna posada w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Stolp-Stadt. W 1929 roku pastorem by\u0142 tu Georg Wernicke, wymieniony w\u015br\u00f3d kandydat\u00f3w do synodu prowincjonalnego; rok p\u00f3\u017aniej przeniesiono go do Ko\u0142obrzegu, na drug\u0105 posad\u0119 przy tamtejszej parafii. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3350 dusz i fili\u0119 w Wobeser, oddalon\u0105 o 8,5 kilometra. Pastorem by\u0142 Max Lechner.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 123; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d (1912), has\u0142o Quackenburg; portal Cmentarze Ziemi S\u0142upskiej, has\u0142o Kwakowo; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/kwakowo/"},{"typ":"organ urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1929, 1930","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d (1912), has\u0142o Quackenburg","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1014","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3687,"lng":17.0231,"name_de":"Quackenburg","name_pl":"Kwakowo \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (ewangelicki, zlikwidowany)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzeci cmentarz Kwakowa, po niemiecku Quackenburg, w gminie Kobylnica, le\u017cy przy szosie, oko\u0142o 700 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a. Mapa topograficzna wydana w 1891 roku, z uzupe\u0142nieniami z oko\u0142o 1895 roku, ma w tym miejscu, przy punkcie wysoko\u015bciowym 38,5, znaki krzy\u017cy i skr\u00f3t Khf. (Kirchhof, cmentarz), cmentarz istnia\u0142 wi\u0119c ju\u017c wtedy.\n\nProgram opieki nad zabytkami gminy Kobylnica na lata 2023\u20132026 wymienia cmentarz na dzia\u0142ce 118/1: w spisie jako \u201eparafialny/ewangelicki\u201d, a w innym miejscu jako historyczny, dzi\u015b parafialny. Ksi\u0105\u017cka K. Mazurkiewicz-Palacz z 2013 roku i portal Cmentarze Ziemi S\u0142upskiej opisuj\u0105 w Kwakowie tylko dwa cmentarze, przyko\u015bcielny i wiejski w lesie; oba maj\u0105 w atlasie osobne wpisy. Kiedy za\u0142o\u017cono ten cmentarz i kto na nim chowa\u0142 przed 1945 rokiem, w tych \u017ar\u00f3d\u0142ach nie ma.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kobylnica na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXXIII/650/2023 z 30 listopada 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 6004, s. 27 i 41; Me\u00dftischblatt 382 Rathsdamnitz, wydanie 1891, uzupe\u0142nienia ok. 1895 (egzemplarz UMK, mapywig); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 123; portal Cmentarze Ziemi S\u0142upskiej, has\u0142o Kwakowo.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kobylnica na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXXIII/650/2023 z 30 listopada 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 6004, s. 27 i 41","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"Me\u00dftischblatt 382 Rathsdamnitz, wydanie 1891, uzupe\u0142nienia ok. 1895 (egzemplarz UMK, mapywig)","url":"http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/025K_TK25/1668_(382)_Rathsdamnitz_1895_UMK_processed.jpg"},{"typ":"monografia","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 123","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/kwakowo/"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1200","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.36912,"lng":17.03388,"name_de":"Quackenburg (Kirchhof)","name_pl":"Kwakowo \u2014 cmentarz przy szosie (dzia\u0142ka 118/1)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kwakowie, po niemiecku Quackenburg, jest dzi\u015b rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, a rodowodem si\u0119ga \u015bredniowiecza. Dokument odnaleziony w 1615 roku w ga\u0142ce wie\u017cy wskazywa\u0142 na rok 1208, sam\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwiadczono w 1508 roku, a wizytowano j\u0105 w 1539 roku, gdy Reformacja zd\u0105\u017cy\u0142a ju\u017c ogarn\u0105\u0107 tutejsz\u0105 parafi\u0119.\n\nPierwszym tutejszym duchownym po Reformacji by\u0142 Paul Schipper ze S\u0142upska, syn mieszczanina, sprawuj\u0105cy urz\u0105d do 1580 roku. Christian Bilang, proboszcz w latach 1675\u20131702, zbudowa\u0142 w\u0142asnym kosztem dom wdowi; M\u00fcller zapisuje o nim wprost: \u201eEr war der letzte, der hier polnisch oder kassubisch predigte\u201d \u2014 by\u0142 ostatnim, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 tu kazania po polsku albo po kaszubsku. Zmar\u0142 2 marca 1702 roku. Jego nast\u0119pca Christoph Brauer prze\u017cy\u0142 na tym urz\u0119dzie zaraz\u0119 1707 roku. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Kwakowie, po niemiecku Quackenburg, pastorami byli tak\u017ce: Jakob Witte ze S\u0142upska (1581\u20131611), Joachim Pontanus (1611\u20131626), Petrus Hilzemer (1627\u20131664), Johann Hermann G\u00f6tze (od 1665 roku), Christian Heinrich Vanselow (1734\u20131766), Gottfried Crystell (od 1767 roku), Johann Vogel (1862\u20131890), Paul Comnick (1891\u20131904) i Karl Erich Fuchs (od 1904 roku). Probostwo w Kwakowie, w synodzie miejskim S\u0142upska, z patronatem prywatnym i dwoma ko\u015bcio\u0142ami, zwolni\u0142o si\u0119 1 listopada 1904 roku wskutek przeniesienia dotychczasowego proboszcza; pensja podstawowa wynosi\u0142a 4200 marek, a do tego bezp\u0142atne mieszkanie. Pastorem w Kwakowie od 19 grudnia 1904 roku powo\u0142ano kandydata do urz\u0119du pastorskiego Fuchsa z Bruskowa Wielkiego (Gro\u00df Br\u00fcskow). Pastor Johann Hermann G\u00f6tze, wcze\u015bniej rektor w Bytowie, wprowadzony w Kwakowie 11 czerwca 1665 roku, za\u0142o\u017cy\u0142 wraz z obj\u0119ciem urz\u0119du pierwsz\u0105 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Objezierzu, po niemiecku Wobeser, nale\u017c\u0105cy do synodu s\u0142upskiego, by\u0142 fili\u0105 parafii w Kwakowie (Quackenburg); wcielone do niego by\u0142y wsie Missow i Mielno (Mellin), a w Objezierzu mieszka\u0142 ko\u015bcielny. W 1784 roku do parafii w Kwakowie, po niemiecku Quackenburg, nale\u017ca\u0142o tak\u017ce \u017belk\u00f3wko (Klein-Silkow), wie\u015b z 29 ogniskami (domostwami), po\u0142o\u017cona niedaleko S\u0142upi i mostu labu\u0144skiego (Labuhnsche Br\u00fccke).\n\nKwakowo by\u0142o te\u017c siedzib\u0105 zwierzchnika okolicznych parafii \u2014 superintendentami synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego (Alt Kolziglow) byli kolejno dwaj tutejsi proboszczowie. Anton Zollfeldt, proboszcz od 1810 roku, pe\u0142ni\u0142 urz\u0105d superintendenta od 1822 roku (dat\u0119 M\u00fcller opatruje znakiem zapytania) do \u015bmierci w 1851 roku, a po nim Daniel August Lorentz, tutejszy proboszcz w latach 1852\u20131861. Map\u0119 ko\u015bcieln\u0105 okolicy zmieni\u0142 akt z 14 lutego 1871 roku: konsystorz rozwi\u0105za\u0142 synod ko\u0142czyg\u0142owski i rozdzieli\u0142 jego jedena\u015bcie parafii mi\u0119dzy cztery synody naraz. Cety\u0144, Ko\u0142czyg\u0142owy, Budowo i No\u017cyno przesz\u0142y do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i D\u0119bnica Kaszubska do synodu miejskiego S\u0142upska; Mikorowo, Dobieszewo i \u0141upawa do synodu staromiejskiego S\u0142upska; Wa\u0142dowo do Miastka. Kwakowo nale\u017ca\u0142o odt\u0105d do synodu miejskiego S\u0142upska.\n\nPierwotny, gotycki i murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 z czasem okaza\u0142 si\u0119 zbyt ciasny, wi\u0119c w 1863 roku go rozebrano i z licznych na tym terenie g\u0142az\u00f3w narzutowych wzniesiono wi\u0119ksz\u0105, neogotyck\u0105 budowl\u0119, uko\u0144czon\u0105 w 1865 roku i zachowuj\u0105c\u0105 dawn\u0105 wie\u017c\u0119. Zachowan\u0105 dawn\u0105 wie\u017c\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Kwakowie B\u00f6ttger datuje na XV wiek; dawny ostro\u0142uk mi\u0119dzy wie\u017c\u0105 a naw\u0105 zamurowano, zostawiaj\u0105c tylko drzwi. W ko\u015bciele zachowa\u0142 si\u0119 prosty sze\u015bcioboczny st\u00f3\u0142 chrzcielny z pokryw\u0105 z XVII wieku. Jeden z trzech dzwon\u00f3w odla\u0142 w 1712 roku Benjamin Wittwerck; nosi on imiona i herby Jacoba Eccarda von Wobeser i Erdmanna von Massow. Drugi dzwon z 1592 roku ma \u0142aci\u0144ski napis \u201eIn te, Domine, speravi, non confundar in aeternum\u201d i niemiecki \u201eMit Gottes H\u00fclfe goss mich Herman Benninck\u201d. Trzeci dzwon jest \u015bredniowieczny i nosi napis gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105. W marcu 1894 roku berli\u0144ska \u201eBerliner Abendpost\u201d, wyliczaj\u0105c nowo odlane dzwony, poda\u0142a, \u017ce jeden z nich trafi do Kwakowa ko\u0142o S\u0142upska; nosi\u0142 napis \u201eDarum wachet, denn Ihr wisset weder Tag noch Stunde, in welcher des Menschen Sohn kommen wird. Anno Domini 1894\u201d \u2014 czuwajcie wi\u0119c, bo nie znacie dnia ani godziny, w kt\u00f3rej Syn Cz\u0142owieczy przyjdzie (Ewangelia Mateusza, rozdzia\u0142 25, wiersz 13). Czy do\u0142\u0105czy\u0142 do trzech dawnych dzwon\u00f3w, czy kt\u00f3ry\u015b z nich zast\u0105pi\u0142, gazeta nie podaje.\n\nParafia by\u0142a rozleg\u0142a i ludna. Pr\u00f3cz samego Kwakowa obejmowa\u0142a Crussen, Labuhn, Gro\u00df- i Klein-Silkow, Cunsow-Cothlow, L\u00fcllemin oraz Wendisch Plassow, a gmin\u0105 c\u00f3rk\u0105 by\u0142o Wobeser z Missowem; prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili mi\u0119dzy siebie dziedzice na Kwakowie, na Klein-Silkow i na Wobeser. Cunsow-Cothlow, dawny folwark Ko\u0144czewa o powierzchni oko\u0142o 450 m\u00f3rg, trafi\u0142o do tej parafii dopiero w 1884 roku: jego mieszka\u0144cy, dot\u0105d przypisani do parafii w Barcinie (Bartin), a w praktyce zwi\u0105zani z ko\u015bcio\u0142em w Objezierzu, zostali przeniesieni do Kwakowa dekretem z czerwca i lipca tego roku. W\u0142a\u015bciciel nadal p\u0142aci\u0142 jednak daniny na rzecz Sierakowa S\u0142upskiego: trzy funty we\u0142ny na pastora oraz trzy szefle i osiem miar owsa i dwadzie\u015bcia jaj na ko\u015bcielnego. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IX, 1888) Kwakowo, po niemiecku Quackenburg, wie\u015b i dobra rycerskie ze stacj\u0105 pocztow\u0105 przy trakcie ze S\u0142upska do Bytowa, liczy\u0142o w 1877 roku 420 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego. W parafii dzia\u0142a\u0142o przyparafialne Towarzystwo Ch\u00f3ralne \u201eEintracht\u201d, za\u0142o\u017cone w 1913 roku. W 1932 roku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 3350 ewangelik\u00f3w, a do 1945 roku wszyscy mieszka\u0144cy Kwakowa byli luteranami. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia przy parafii fili\u0119 w Wobeser, oddalon\u0105 o 8,5 kilometra i woln\u0105 od patronatu. Patronat w Quackenburg sprawowali w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w von Puttkamer z Quackenburg, Neumann z Klein Silkow i Kr\u00fcger z Gro\u00df Silkow.\n\nOstatnim niemieckim proboszczem by\u0142 ksi\u0105dz Max Lechner, kt\u00f3ry po kr\u00f3tkiej deportacji wr\u00f3ci\u0142 jesieni\u0105 1945 roku i ostatecznie zosta\u0142 wydalony z kraju przez milicj\u0119 7 listopada 1946 roku. Po przej\u0119ciu \u015bwi\u0105tyni przez katolik\u00f3w w latach 1959\u20131960 usuni\u0119to boczne empory ewangelickie i ustawiono neogotycki o\u0142tarz maryjny, jednak ze starego wyposa\u017cenia ocala\u0142y mi\u0119dzy innymi dziewi\u0119tnastowieczna ambona i chrzcielnica, prospekt organowy, tylna empora oraz osiemnastowieczne malowid\u0142o ze scen\u0105 narodzenia Chrystusa na drewnianym stropie. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 8 grudnia 1947 roku, a konsekrowa\u0142 go biskup Zbigniew Zieli\u0144ski 5 pa\u017adziernika 2024 roku. Parafi\u0119 erygowano 25 stycznia 1974 roku, a \u015bwi\u0105tynia pe\u0142ni dzi\u015b funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a parafialnego.\n\nKwakowo mia\u0142o dwa cmentarze. Przyko\u015bcielny le\u017ca\u0142 na podwy\u017cszonym terenie wydzielonym kamiennym murkiem oporowym; jeszcze na prze\u0142omie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku wej\u015bcie na niego wyznacza\u0142y ceglane s\u0142upki; dzi\u015b otoczenie ko\u015bcio\u0142a niczym cmentarza nie przypomina \u2014 jest wyr\u00f3wnane i poro\u015bni\u0119te traw\u0105. Wiejski za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi, w lesie przy drodze do Lulemina.\n\nEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne parafii przechowuje dzi\u015b Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej: a\u017c czterna\u015bcie ksi\u0105g (sygnatury 59\u201372). Najstarsza obejmuje chrzty z lat 1665\u20131765, \u015bluby i zgony z lat 1665\u20131766 oraz konfirmacje z lat 1665\u20131764; zarazem jest to najdawniejsza ewangelicka ksi\u0119ga metrykalna w tym zbiorze \u2014 starsza ni\u017c s\u0142upska i drawska (tylko te trzy parafie maj\u0105 zapisy si\u0119gaj\u0105ce XVII wieku). Dalsze serie ci\u0105gn\u0105 si\u0119 do 1957 roku, a dwie ksi\u0119gi (sygnatury 63 i 65) dotycz\u0105 nale\u017c\u0105cego do parafii Objezierza. Parafia Kwakowo jest te\u017c jedn\u0105 z pi\u0119ciu w tym zbiorze, po kt\u00f3rych zachowa\u0142y si\u0119 akta inne ni\u017c metryki. Wszystkie ksi\u0119gi s\u0105 zdigitalizowane, ale archiwum udost\u0119pnia je wy\u0142\u0105cznie na miejscu, w Koszalinie; w internecie nie s\u0105 dost\u0119pne.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Strona internetowa archiwum podaje dla najstarszej ksi\u0119gi chrzty do 1717 roku (w opisie wy\u017cej: do 1765). Dr Paetow w wyk\u0142adzie og\u0142oszonym w \u201eOstpommersche Heimat\u201d w 1932 roku pisze, \u017ce zwi\u0105zek synodalny ko\u0142czyg\u0142owski utworzono w 1810 roku, a rozwi\u0105zano w 1870 roku (w opisie wy\u017cej: rozwi\u0105zany aktem z 14 lutego 1871 roku).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eQuackenberg\u201d; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 813, 1005; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 476\u2013478; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 21; Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), has\u0142o \u201eKwakowo (wojew\u00f3dztwo pomorskie)\u201d; Magazyn Kaszuby \u2014 Kwakowo; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 3/2025; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 123; ks. T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 117, 124\u2013125; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943 (dekret o Cunsow-Cothlow: rocznik 1884, nr 59, s. 64\u201365); A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998, s. 99; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174; \u201eBerliner Abendpost\u201d (Berlin), 28 marca 1894 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 18 listopada 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 grudnia 1904 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319.*","built_year":1865,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), has\u0142o \u201eKwakowo (wojew\u00f3dztwo pomorskie)\u201d","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Kwakowo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Magazyn Kaszuby \u2014 Kwakowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Magazyn Kaszuby \u2014 Kwakowo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Magazyn Kaszuby \u2014 Kwakowo"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 3/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy (wykaz ksi\u0105g)","tytul":"T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 109\u2013132","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/18379"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 21","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 476","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eQuackenberg\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1005, 813","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Abendpost\u201d (Berlin), 28 marca 1894 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GVHJP7DNTDHT52X3J5IVLWGKICKC55SF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 18 listopada 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ABQEFKD6I2UVR54XYKVDSIPG6QJXKIWM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 grudnia 1904 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CIDZGN7WJD3BDKSXROR2EIHOZCAB5MBP"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319","url":""}]},"gps_precision":"de.wikipedia+OSM_2026-06-16","id":"KOS-0263","image_url":"/static/atlas/foto/bielamowicz_commons/kos-0263_02.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3687,"lng":17.0231,"name_de":"Quackenburg","name_pl":"Kwakowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Quackenburg)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wiejski cmentarz ewangelicki w Kwakowie, po niemiecku Quackenburg, w gminie Kobylnica, le\u017cy na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi, w lesie, przy drodze do Lulemina. Portal Cmentarze Ziemi S\u0142upskiej podaje, \u017ce za\u0142o\u017cono go na pocz\u0105tku XX wieku dla mieszka\u0144c\u00f3w Kwakowa, kt\u00f3rzy wszyscy byli ewangelikami, a wej\u015bcie znajdowa\u0142o si\u0119 od zachodu. Mapa topograficzna wydana w 1891 roku, z uzupe\u0142nieniami z oko\u0142o 1895 roku, ma go jednak ju\u017c w tym miejscu. Starszy cmentarz przyko\u015bcielny ma w atlasie osobny wpis.\n\nK. Mazurkiewicz-Palacz napisa\u0142a w 2013 roku, \u017ce cmentarz s\u0105siaduje ze wsp\u00f3\u0142czesnym ogrodzeniem dzia\u0142ki domu mieszkalnego, a jego granice s\u0105 s\u0142abo czytelne z powodu cz\u0119\u015bciowo wyci\u0119tego starodrzewu, zw\u0142aszcza od wschodu. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim oko\u0142o 70 pozosta\u0142o\u015bci pomnik\u00f3w nagrobnych \u2014 postument\u00f3w i kamiennych ram wyznaczaj\u0105cych mogi\u0142y i uk\u0142ad rz\u0119d\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w \u2014 w\u015br\u00f3d nich postumenty w kszta\u0142cie d\u0119bowego pnia. \u017baden z pomnik\u00f3w nie ma inskrypcji, z kt\u00f3rej da\u0142oby si\u0119 odczyta\u0107 dat\u0119 poch\u00f3wku. Portal dodaje, \u017ce ci\u0119\u017ckie betonowe obrysy mogi\u0142 przesuni\u0119to wzgl\u0119dem pierwotnego po\u0142o\u017cenia.\n\nProgram opieki nad zabytkami gminy Kobylnica na lata 2023\u20132026 wymienia w Kwakowie cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 57/1 oraz cmentarz na dzia\u0142ce 118/1, w spisie \u201eparafialny/ewangelicki\u201d, opisany te\u017c jako historyczny, dzi\u015b parafialny (ma w atlasie osobny wpis). Dzia\u0142ka 57/1 le\u017cy oko\u0142o 640 metr\u00f3w na zach\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a. Mapa topograficzna z 1932 roku ma w tym miejscu, w lasku, znaki krzy\u017cy i skr\u00f3t Khf. (Kirchhof, cmentarz).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 123; portal Cmentarze Ziemi S\u0142upskiej, has\u0142o Kwakowo; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kobylnica na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXXIII/650/2023 z 30 listopada 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 6004, s. 27 i 41; Me\u00dftischblatt 382 Rathsdamnitz, wydanie 1891, uzupe\u0142nienia ok. 1895 (egzemplarz UMK, mapywig); Me\u00dftischblatt 382 Rathsdamnitz, 1932.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 123","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/kwakowo/"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kobylnica na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXXIII/650/2023 z 30 listopada 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 6004, s. 27 i 41","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"Me\u00dftischblatt 382 Rathsdamnitz, wydanie 1891, uzupe\u0142nienia ok. 1895 (egzemplarz UMK, mapywig)","url":"http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/025K_TK25/1668_(382)_Rathsdamnitz_1895_UMK_processed.jpg"},{"typ":"mapa","tytul":"Me\u00dftischblatt 382 Rathsdamnitz, 1932","url":"https://www.deutschefotothek.de/documents/obj/71051868"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1199","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.37075,"lng":17.01393,"name_de":"Quackenburg (evangelischer Dorffriedhof)","name_pl":"Kwakowo \u2014 wiejski cmentarz ewangelicki w lesie przy drodze do Lulemina","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki przy ulicy Hallera w Kwidzynie (po niemiecku Marienwerder) s\u0105siaduje z cmentarzem katolickim przy tej samej ulicy \u2014 wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi oba osobno, a przy ewangelickim poprzestaje na jednym zdaniu: cmentarz ewangelicki, ulica Hallera. Ewidencja nie podaje ani datowania, ani powierzchni, ani opisu po\u0142o\u017cenia. W mie\u015bcie jest te\u017c drugi cmentarz ewangelicki, przy ulicy Piastowskiej. Losy po 1945 roku opisuje atlas historyczny Kwidzyna: zaraz po wojnie zlikwidowano wszystkie cmentarze ewangelickie miasta, ale w pierwszych powojennych latach chowano zmar\u0142ych na dawnym cmentarzu ewangelickim przy dzisiejszej ulicy Hallera; od pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych grzebano tylko na cmentarzu komunalnym przy ulicy Malborskiej. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Kwidzyna na lata 2024\u20132027 podaje p\u00f3\u017aniejsze daty: cmentarz zamkni\u0119to w 1973 roku, w 1974 roku zlikwidowano, a na jego miejscu utworzono park miejski.\n\nStarsze cmentarze miasta opisuje kronika Kwidzyna, kt\u00f3r\u0105 H. C. W. Jahn wyda\u0142 w\u0142asnym nak\u0142adem w 1844 roku. Gdy pod koniec XVIII wieku zakazano chowa\u0107 zmar\u0142ych na cmentarzu wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, a miejsce poch\u00f3wk\u00f3w urz\u0105dzone przy szpitalu przesta\u0142o wystarcza\u0107 rosn\u0105cej ludno\u015bci, za\u0142o\u017cono nowy cmentarz dalej od centrum, na przedmie\u015bciu. W 1844 roku by\u0142 on ju\u017c, mimo wszelkich powi\u0119ksze\u0144, zape\u0142niony i zn\u00f3w otoczony przez rozrastaj\u0105ce si\u0119 miasto, tak \u017ce \u2014 jak pisa\u0142 Jahn \u2014 wkr\u00f3tce trzeba b\u0119dzie za\u0142o\u017cy\u0107 nowy cmentarz poza miastem. Trzeci cmentarz, zwany Todtenberg, w obr\u0119bie zamkowym, oraz cmentarz szpitalny zamkni\u0119to ju\u017c dwadzie\u015bcia lat wcze\u015bniej. Pierwszy by\u0142 ju\u017c zabudowany, drugi zr\u00f3wnano i w 1827 roku urz\u0105dzono na nim park, nazwany na cze\u015b\u0107 by\u0142ego prezesa rejencji placem Flottwella (Flottwells-Platz); ca\u0142\u0105 jego wschodni\u0105 stron\u0119 zaj\u0105\u0142 nowy gmach gimnazjum. Szpital \u015bwi\u0119tego Jerzego (Georgen-Hospital) przy tym placu zbudowano wed\u0142ug Jahna w 1780 roku. Na planie miasta do\u0142\u0105czonym do kroniki cmentarz (\u201eKirchhof\u201d) zaznaczono w polach, poza zwart\u0105 zabudow\u0105.\n\nCmentarz pod placem Flottwella pami\u0119ta\u0142 jeszcze radny Kwidzyna H. Weilandt, kt\u00f3rego zapiski z 1888 roku og\u0142oszono w 1920 roku. W jego m\u0142odo\u015bci cmentarz by\u0142 ju\u017c zamkni\u0119ty i dawne przeznaczenie miejsca zdradza\u0142y tylko mogi\u0142y, pomniki i groby rodzinne; mieszczanom pozwolono zwozi\u0107 tam gruz, aby podnie\u015b\u0107 teren, i skorzysta\u0142 z tego tak\u017ce ojciec autora przy budowie domu w 1827 roku. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w sta\u0142a w 1888 roku, jak pisze Weilandt, na cmentarzu ewangelickim.\n\nMiasto wyros\u0142o wok\u00f3\u0142 zamku, kt\u00f3ry Hermann Balk za\u0142o\u017cy\u0142 w 1233 roku na wi\u015blanej wyspie zwanej Quidin albo Quidzin; wkr\u00f3tce przeniesiono go na dzisiejsze miejsce, a w tym samym roku Kwidzyn otrzyma\u0142 przywilej. Po podziale Prus na cztery biskupstwa w 1243 roku zamek sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 biskupa pomeza\u0144skiego i kapitu\u0142y katedralnej. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony podobno w 1236 roku, by\u0142 drewniany i zosta\u0142 zniszczony razem z zamkiem w 1243; odbudowany, nie odpowiada\u0142 randze katedry \u2014 biskup Berthold nazwa\u0142 go budowl\u0105 \u201ehumilis ruinosa et penitus indecens ecclesie cathedralis fabrica\u201d, nisk\u0105, zrujnowan\u0105 i ca\u0142kiem nieprzystojn\u0105 katedrze, i dlatego postanowi\u0142 wznie\u015b\u0107 wi\u0119ksz\u0105. Tak zapisa\u0142 to Agathon Harnoch.\n\nKatedra kwidzy\u0144ska by\u0142a ewangelicka od 1526 roku, a jej cz\u0119\u015bci oddawano na nabo\u017ce\u0144stwa tak\u017ce innym wsp\u00f3lnotom. Jej zachodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 oddano na nabo\u017ce\u0144stwa braciom czeskim, kt\u00f3rzy przybyli tu w 1547 roku \u2014 wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w w latach 1549\u20131574, wed\u0142ug Harnocha w latach 1547\u20131576. Prezbiterium oddzielono \u015bcian\u0105 szachulcow\u0105 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 polski\u201d \u2014 wed\u0142ug Bergaua sta\u0142o si\u0119 to w 1598 roku, wed\u0142ug T\u00f6ppena w 1586. W 1634 roku starosta Melchior von Dargitz sprawi\u0142 dla ko\u015bcio\u0142a polskiego ambon\u0119, kt\u00f3rej resztka z malowanymi popiersiami czterech ewangelist\u00f3w przetrwa\u0142a do czas\u00f3w inwentarza. W katedrze zachowa\u0142y si\u0119 dwa konfesjona\u0142y z pocz\u0105tku XVIII wieku, jeden z napisem \u201ein usum ministrorum confessiones audientium\u201d \u2014 do u\u017cytku duchownych s\u0142uchaj\u0105cych spowiedzi. Z archiprezbiter\u00f3w inwentarz wymienia Eilharda Menkena (zmar\u0142ego w 1657 roku) i Georga Friedricha Wernera (zmar\u0142ego w 1739). Z dzwon\u00f3w wymienia odlany w 1584 roku przez Hermanna Benningka, z napisem \u201eIn te domine speravi\u201d, oraz dwa Michaela Wittwercka z 1720 i 1725 roku.\n\nWykaz duchownych Rhesy z 1834 roku otwiera przy katedrze Simon Klein, okre\u015blony jako \u201eucze\u0144 Lutra\u201d, a oko\u0142o 1537 roku mia\u0142 urz\u0119dowa\u0107 Hans von Sadatz. Do 1834 roku przez katedr\u0119 przesz\u0142o dwudziestu pi\u0119ciu pastor\u00f3w, dwudziestu dw\u00f3ch diakon\u00f3w niemieckich i, osobno, siedemnastu diakon\u00f3w polskich. Urz\u0105d diakona polskiego trwa\u0142 tu od 1560 do 1834 roku; diakon polski s\u0142u\u017cy\u0142 polskoj\u0119zycznej cz\u0119\u015bci gminy.\n\nDiecezja kwidzy\u0144ska w wykazie Agathona Harnocha si\u0119ga\u0142a od Dzierzgonia i Sztumu po Gniew, a sama parafia kwidzy\u0144ska liczy\u0142a oko\u0142o 17 000 dusz. Wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku miasto liczy\u0142o 8079 mieszka\u0144c\u00f3w: 6537 ewangelik\u00f3w, 1257 katolik\u00f3w, 42 innych chrze\u015bcijan i 243 \u017byd\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie. Spis z 1 grudnia 1910 roku naliczy\u0142 12 983 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 12 408 podawa\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty \u2014 i to wewn\u0105trz tej grupy rozdzielono wyznania: 9730 ewangelik\u00f3w, 2383 katolik\u00f3w, 150 innych chrze\u015bcijan i 145 \u017byd\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku polski jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 346 os\u00f3b.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 9758 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 17\u00a0685 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Kwidzyn (miasto), pozycja 539, stan z 29 sierpnia 2026 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 74\u201375, poz. 2; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Marienwerder, poz. 2; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 507\u2013521 (has\u0142o Marienwerder s. 510\u2013516); \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; R. Czaja, R. Golba, J. Liguz, A. Pilarska, \u201eKwidzyn\u201d (Atlas historyczny miast polskich, t. III: Mazury i Prusy Ksi\u0105\u017c\u0119ce, z. 5), Toru\u0144 2024, s. 29; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Kwidzyna na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/73/24 z 16 grudnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2025, poz. 63, s. 61; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; H. C. W. Jahn, \u201eChronik der Stadt Marienwerder in Westpreu\u00dfen\u201d, nak\u0142adem autora, 1844, s. 56, 176 oraz plan miasta; H. Weilandt, \u201eMarienwerder vor hundert Jahren. Aufzeichnungen von H. Weilandt, weiland Ratsherr in Marienwerder, aus dem Jahre 1888\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 59, Marienwerder 1920, s. 14.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn (miasto), stan 29 VIII 2026, poz. 539","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Kwidzyna na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/73/24 z 16 grudnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2025, poz. 63, s. 61","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"H. C. W. Jahn, \u201eChronik der Stadt Marienwerder in Westpreu\u00dfen\u201d, nak\u0142adem autora, 1844, s. 56, 176 oraz plan miasta","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"H. Weilandt, \u201eMarienwerder vor hundert Jahren. Aufzeichnungen von H. Weilandt, weiland Ratsherr in Marienwerder, aus dem Jahre 1888\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 59, Marienwerder 1920, s. 14","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/39078/edition/37540"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1094","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.72735,"lng":18.92029,"name_de":"Marienwerder","name_pl":"Kwidzyn \u2014 cmentarz ewangelicki przy ulicy Hallera","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki przy ulicy Piastowskiej w Kwidzynie (po niemiecku Marienwerder) wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w opisuje kr\u00f3tko: cmentarz ewangelicki, ulica Piastowska. Figuruje w niej w arkuszu miasta Kwidzyna pod pozycj\u0105 541, w stanie z 29 sierpnia 2026 roku. Ten sam wykaz notuje w mie\u015bcie drugi cmentarz ewangelicki, przy ulicy Hallera (pozycja 539), a obok niego cmentarz katolicki (pozycja 540). Wed\u0142ug atlasu historycznego Kwidzyna zaraz po wojnie zlikwidowano wszystkie cmentarze ewangelickie miasta; od pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych zmar\u0142ych chowano na cmentarzu komunalnym przy ulicy Malborskiej. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Kwidzyna na lata 2024\u20132027 wymienia jednak cmentarz przy ulicy Piastowskiej w\u015br\u00f3d nieczynnych: jest niewielki, ma nieregularny kszta\u0142t, a zachowa\u0142y si\u0119 na nim nagrobki z dat\u0105 poch\u00f3wku z 1926 roku.\n\nStarsze cmentarze miasta opisuje kronika Kwidzyna, kt\u00f3r\u0105 H. C. W. Jahn wyda\u0142 w\u0142asnym nak\u0142adem w 1844 roku. Gdy pod koniec XVIII wieku zakazano chowa\u0107 zmar\u0142ych na cmentarzu wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, a miejsce poch\u00f3wk\u00f3w urz\u0105dzone przy szpitalu przesta\u0142o wystarcza\u0107 rosn\u0105cej ludno\u015bci, za\u0142o\u017cono nowy cmentarz dalej od centrum, na przedmie\u015bciu. W 1844 roku by\u0142 on ju\u017c, mimo wszelkich powi\u0119ksze\u0144, zape\u0142niony i zn\u00f3w otoczony przez rozrastaj\u0105ce si\u0119 miasto, tak \u017ce \u2014 jak pisa\u0142 Jahn \u2014 wkr\u00f3tce trzeba b\u0119dzie za\u0142o\u017cy\u0107 nowy cmentarz poza miastem. Trzeci cmentarz, zwany Todtenberg, w obr\u0119bie zamkowym, oraz cmentarz szpitalny zamkni\u0119to ju\u017c dwadzie\u015bcia lat wcze\u015bniej. Pierwszy by\u0142 ju\u017c zabudowany, drugi zr\u00f3wnano i w 1827 roku urz\u0105dzono na nim park, nazwany na cze\u015b\u0107 by\u0142ego prezesa rejencji placem Flottwella (Flottwells-Platz); ca\u0142\u0105 jego wschodni\u0105 stron\u0119 zaj\u0105\u0142 nowy gmach gimnazjum. Szpital \u015bwi\u0119tego Jerzego (Georgen-Hospital) przy tym placu zbudowano wed\u0142ug Jahna w 1780 roku. Na planie miasta do\u0142\u0105czonym do kroniki cmentarz (\u201eKirchhof\u201d) zaznaczono w polach, poza zwart\u0105 zabudow\u0105.\n\nCmentarz pod placem Flottwella pami\u0119ta\u0142 jeszcze radny Kwidzyna H. Weilandt, kt\u00f3rego zapiski z 1888 roku og\u0142oszono w 1920 roku. W jego m\u0142odo\u015bci cmentarz by\u0142 ju\u017c zamkni\u0119ty i dawne przeznaczenie miejsca zdradza\u0142y tylko mogi\u0142y, pomniki i groby rodzinne; mieszczanom pozwolono zwozi\u0107 tam gruz, aby podnie\u015b\u0107 teren, i skorzysta\u0142 z tego tak\u017ce ojciec autora przy budowie domu w 1827 roku. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w sta\u0142a w 1888 roku, jak pisze Weilandt, na cmentarzu ewangelickim.\n\nMiasto wyros\u0142o wok\u00f3\u0142 zamku, kt\u00f3ry Hermann Balk za\u0142o\u017cy\u0142 w 1233 roku na wi\u015blanej wyspie zwanej Quidin albo Quidzin; wkr\u00f3tce przeniesiono go na dzisiejsze miejsce, a w tym samym roku Kwidzyn otrzyma\u0142 od Balka przywilej lokacyjny. Po podziale Prus na cztery biskupstwa w 1243 roku zamek sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 biskupa pomeza\u0144skiego i kapitu\u0142y katedralnej. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony podobno w 1236 roku, by\u0142 drewniany i zosta\u0142 zniszczony razem z zamkiem w 1243; tak\u017ce odbudowany nie odpowiada\u0142 randze katedry \u2014 biskup Berthold nazwa\u0142 go budowl\u0105 \u201ehumilis ruinosa et penitus indecens ecclesie cathedralis fabrica\u201d, czyli nisk\u0105, zrujnowan\u0105 i ca\u0142kiem nieprzystojn\u0105 katedrze, i postanowi\u0142 wznie\u015b\u0107 wi\u0119ksz\u0105, na kt\u00f3rej budow\u0119 27 grudnia 1343 roku darowa\u0142 biskupi\u0105 wie\u015b Woltersdorf. Tak zapisa\u0142 to Agathon Harnoch.\n\nWed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku miasto liczy\u0142o 8079 mieszka\u0144c\u00f3w: 6537 ewangelik\u00f3w, 1257 katolik\u00f3w, 42 innych chrze\u015bcijan i 243 \u017byd\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie. Harnoch wyodr\u0119bnia diecezj\u0119 kwidzy\u0144sk\u0105 jako osobn\u0105 jednostk\u0119 swojego wykazu, a si\u0119ga\u0142a ona od Dzierzgonia i Sztumu po Gniew.\n\nSpis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 12 983 mieszka\u0144c\u00f3w. Po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 12 408 os\u00f3b, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 9730 ewangelik\u00f3w, 2383 katolik\u00f3w, 150 innych chrze\u015bcijan i 145 \u017byd\u00f3w; po polsku m\u00f3wi\u0142o 346 os\u00f3b.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 9758 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 17\u00a0685 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz miasta Kwidzyna (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 507\u2013521 (has\u0142o Marienwerder s. 510\u2013511); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 74\u201375, poz. 2; R. Czaja, R. Golba, J. Liguz, A. Pilarska, \u201eKwidzyn\u201d (Atlas historyczny miast polskich, t. III: Mazury i Prusy Ksi\u0105\u017c\u0119ce, z. 5), Toru\u0144 2024, s. 29; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Kwidzyna na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/73/24 z 16 grudnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2025, poz. 63, s. 61 i 143; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; H. C. W. Jahn, \u201eChronik der Stadt Marienwerder in Westpreu\u00dfen\u201d, nak\u0142adem autora, 1844, s. 56, 176 oraz plan miasta; H. Weilandt, \u201eMarienwerder vor hundert Jahren. Aufzeichnungen von H. Weilandt, weiland Ratsherr in Marienwerder, aus dem Jahre 1888\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 59, Marienwerder 1920, s. 14.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn (miasto), stan 29 VIII 2026, poz. 541","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Kwidzyna na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/73/24 z 16 grudnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2025, poz. 63, s. 61 i 143","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"H. C. W. Jahn, \u201eChronik der Stadt Marienwerder in Westpreu\u00dfen\u201d, nak\u0142adem autora, 1844, s. 56, 176 oraz plan miasta","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"H. Weilandt, \u201eMarienwerder vor hundert Jahren. Aufzeichnungen von H. Weilandt, weiland Ratsherr in Marienwerder, aus dem Jahre 1888\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 59, Marienwerder 1920, s. 14","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/39078/edition/37540"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1095","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.73799,"lng":18.94136,"name_de":"Marienwerder","name_pl":"Kwidzyn \u2014 cmentarz ewangelicki przy ulicy Piastowskiej","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Katedra w Kwidzynie (po niemiecku Marienwerder) wyros\u0142a przy zamku, kt\u00f3ry po podziale Prus na cztery biskupstwa sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 biskup\u00f3w pomeza\u0144skich i kapitu\u0142y. Gdy w 1525/1526 roku Prusy Ksi\u0105\u017c\u0119ce przesz\u0142y na protestantyzm, \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 ewangelicka i pozosta\u0142a taka do ko\u0144ca niemieckiego Kwidzyna. Wed\u0142ug Jana Wi\u015bniewskiego (2013) w 1945 roku przej\u0119li j\u0105 katolicy: na pocz\u0105tku czerwca tego roku duszpasterstwo powierzono franciszkanom konwentualnym, a parafi\u0119 ustanowiono na nowo 25 stycznia 1978 roku. Ten sam autor podaje dwie daty po\u015bwi\u0119cenia: raz pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 konsekrowano w 1945 roku, a w innym miejscu, \u017ce 3 wrze\u015bnia 1946 roku po\u015bwi\u0119ci\u0142 go ksi\u0105dz Szczepan Smarzych, proboszcz parafii Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Po erygowaniu diecezji elbl\u0105skiej 25 marca 1992 roku papie\u017c ustanowi\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 konkatedr\u0105; 30 czerwca 1993 roku franciszkanie przekazali parafi\u0119 ksi\u0119dzu diecezjalnemu. Zesp\u00f3\u0142 zamkowo-katedralny chroni wpis do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-263 z 9 grudnia 1961 roku.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku na budow\u0119 nowej, okazalszej katedry w Kwidzynie, po niemiecku Marienwerder, biskup Berthold podarowa\u0142 27 grudnia 1343 roku biskupi\u0105 wie\u015b Woltersdorf. Najpierw dobudowano do starego ko\u015bcio\u0142a prezbiterium, po\u015bwi\u0119cone Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Pannie i Janowi Ewangeli\u015bcie, potem stary ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano, a za biskup\u00f3w Arnolda (1347\u20131360) i Miko\u0142aja (1360\u20131376) wzniesiono korpus d\u0142ugi na 200 i szeroki na 80 st\u00f3p; w 1384 roku katedr\u0119 umocniono gankami i obiegaj\u0105cymi j\u0105 blankami. Po\u015bwi\u0119cenie katedry przypada \u2014 jak przyjmuje Harnoch \u2014 na czasy biskupa Jana I M\u00f6ncha (1376\u20131409). Wed\u0142ug kroniki Harnocha przy katedrze zbudowano cel\u0119, w kt\u00f3rej 2 maja 1393 roku zamurowano Dorot\u0119 z M\u0105t\u00f3w; zmar\u0142a tam 26 czerwca 1394 roku (wydawcy jej \u017cywota w \u201eScriptores rerum Prussicarum\u201d podaj\u0105 25 czerwca) i zosta\u0142a pochowana w krypcie, zwanej odt\u0105d tak\u017ce kaplic\u0105 Doroty. Pielgrzymki do jej grobu trwa\u0142y jeszcze po Reformacji, dlatego ksi\u0105\u017c\u0119 Albrecht kaza\u0142 zerwa\u0107 krat\u0119 przy grobie.\n\nPot\u0119\u017cna, prostok\u0105tna wie\u017ca katedry, wysoka na 170 st\u00f3p, zosta\u0142a uko\u0144czona za biskupa Jana IV (1480\u20131501). W 1478 roku, podczas szturmu Polak\u00f3w na miasto, katedra zosta\u0142a ci\u0119\u017cko uszkodzona, a w czasie obl\u0119\u017cenia w 1520 roku zawali\u0142o si\u0119 sklepienie krypty i rozbi\u0142o le\u017c\u0105ce w posadzce p\u0142yty nagrobne. W kaplicy biskup\u00f3w pod prezbiterium pochowano siedmiu biskup\u00f3w pomeza\u0144skich: Bertholda, Arnolda, Miko\u0142aja, Jana I, Jana II, Gerharda i Jana III; z p\u0142yt nagrobnych rozbitych w krypcie zachowa\u0142a si\u0119 p\u0142yta biskupa Miko\u0142aja, wmurowana w po\u0142udniow\u0105 \u015bcian\u0119 wysokiego ch\u00f3ru. Organy by\u0142y w katedrze ju\u017c w 1512 roku, gdy wielki mistrz Albrecht przyby\u0142 do Prus i zosta\u0142 wprowadzony do katedry.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom V, 1884) przej\u015bcie Kwidzyna na luteranizm przyspieszy\u0142 ostatni tutejszy biskup pomeza\u0144ski, w S\u0142owniku nazwany Eberardem Queisem, kt\u00f3ry przyj\u0105\u0142 nauk\u0119 Lutra; w 1526 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Albrecht uwi\u0119zi\u0142 trzech ostatnich kanonik\u00f3w i odda\u0142 katedr\u0119 luteranom jako ko\u015bci\u00f3\u0142 farny, a Polacy przez pewien czas odprawiali jeszcze nabo\u017ce\u0144stwa katolickie w swoim ma\u0142ym ko\u015bciele przy katedrze, a\u017c i to usta\u0142o. Ten sam s\u0142ownik nazywa katedr\u0119 w Kwidzynie, w\u00f3wczas ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski, najwi\u0119ksz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 w Prusach po ko\u015bciele Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Gda\u0144sku \u2014 d\u0142ug\u0105 na 286 st\u00f3p \u2014 i podaje, \u017ce na \u015bcianach dawnego ko\u015bcio\u0142a polskiego widnia\u0142y, cho\u0107 niemal do niepoznania zniszczone, freski z pocz\u0105tku XVI wieku przedstawiaj\u0105ce kilku \u015bwi\u0119tych, trzech wielkich mistrz\u00f3w krzy\u017cackich i siedemnastu biskup\u00f3w pomeza\u0144skich. Kronika katedry, kt\u00f3r\u0105 w latach 1732\u20131739 spisa\u0142 archiprezbiter Georg Friedrich Werner, wymienia z imienia trzech wielkich mistrz\u00f3w namalowanych w ko\u015bciele polskim: Wernera von Orseln, Ludolfa K\u00f6niga i Heinricha von Plauen. Wed\u0142ug \u0142aci\u0144skiego napisu pod wizerunkiem Marii te niemal ca\u0142kiem zatarte malowid\u0142a kaza\u0142 w 1626 roku odnowi\u0107 w\u0142asnym kosztem burmistrz Kwidzyna, rodem z tego miasta, Antonius Rautenberg; za czas\u00f3w Wernera napisy pod wizerunkami biskup\u00f3w by\u0142y zn\u00f3w bardzo zatarte i nieczytelne.\n\nJako pierwszego duchownego ewangelickiego wymieniano Simona Kleina, kt\u00f3rego wykaz Rhesy z 1834 roku okre\u015bla jako \u201eucznia Lutra\u201d; po nim urz\u0105d mia\u0142 sprawowa\u0107 oko\u0142o 1537 roku Hans von Sadatz. Diakon\u00f3w niemieckich notowano od 1586 roku, a polskich wcze\u015bniej, bo od 1560. Urz\u0105d diakona polskiego trwa\u0142 tu bez przerwy co najmniej do 1834 roku: przez prawie trzysta lat katedra mia\u0142a duchownego, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 polskoj\u0119zycznej cz\u0119\u015bci gminy. Do tego czasu przesz\u0142o przez ni\u0105 dwudziestu pi\u0119ciu pastor\u00f3w, dwudziestu dw\u00f3ch diakon\u00f3w niemieckich i \u2014 osobno \u2014 siedemnastu diakon\u00f3w polskich.\n\nHermann Freytag w opracowaniu o studentach z Prus na uniwersytecie w Wittenberdze (1903) podaje, \u017ce jednym z polskich diakon\u00f3w by\u0142 od 1598 roku Melchior Pauli z Grudzi\u0105dza, zapisany w Wittenberdze 8 pa\u017adziernika 1593 roku. P\u00f3\u017aniej by\u0142 duchownym w Malborku, w 1615 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny w Gda\u0144sku i zmar\u0142 14 czerwca 1620 roku w wieku 48 lat.\n\nNajciekawsze w dziejach tej katedry jest to, \u017ce mie\u015bci\u0142a naraz trzy wsp\u00f3lnoty m\u00f3wi\u0105ce trzema j\u0119zykami. Po Reformacji podzielono j\u0105 na trzy cz\u0119\u015bci. Polacy otrzymali ko\u015bci\u00f3\u0142 g\u00f3rny, czyli wysokie prezbiterium, oddzielone od nawy \u015bcian\u0105 szachulcow\u0105 postawion\u0105 pod \u0142ukiem t\u0119czowym, a w 1634 roku starosta Melchior von Dargitz sprawi\u0142 dla tego wn\u0119trza ambon\u0119, kt\u00f3rej resztka z popiersiami ewangelist\u00f3w przetrwa\u0142a do czasu sporz\u0105dzenia inwentarza. Czesi, czyli bracia czescy, przybyli tu w 1547 roku i odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa w zachodnim kra\u0144cu korpusu, odgrodzonym krat\u0105; Harnoch datuje to na lata 1547\u20131576, inwentarz zabytk\u00f3w na 1549\u20131574. Organy s\u0142u\u017cy\u0142y wtedy zborowi niemieckiemu i czeskiemu naraz. Potem ta cz\u0119\u015b\u0107 sta\u0142a pusta i do 1782 roku chowano w niej zmar\u0142ych.\n\nPolszczyzna nie by\u0142a w tym Ko\u015bciele j\u0119zykiem obcym. Duchowny z Kwidzyna doje\u017cd\u017ca\u0142 do pobliskiego Rakowca (Gro\u00df Krebs), gdzie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano \u2014 jak notuje Harnoch \u2014 \u201edawniej tak\u017ce po polsku, przez diakona z Kwidzyna\u201d, a sama tamtejsza parafia by\u0142a do 1576 roku fili\u0105 kwidzy\u0144skiej. W lutera\u0144skim Gimnazjum Akademickim w Gda\u0144sku katedra j\u0119zyka polskiego obsadzana by\u0142a bez przerwy: gdy w 1734 roku zmar\u0142 jej lektor Paulus \u015awietlicki, nast\u0119pc\u0119 znaleziono w ci\u0105gu roku.\n\nKsi\u0105\u017c\u0119 Albrecht zapisa\u0142 na utrzymanie ko\u015bcio\u0142a 100 gulden\u00f3w rocznie; w 1585 roku naprawiono dach, sklepienia, blanki i okna, a w 1586 roku dobudowano od po\u0142udnia gotyck\u0105 krucht\u0119. Nad krucht\u0105 z 1586 roku umieszczono mozaik\u0119 przedstawiaj\u0105c\u0105 m\u0119cze\u0144stwo \u015bwi\u0119tego Jana Ewangelisty. Sama mozaika jest jednak znacznie starsza: George Cuny (1899, s. 35) podaje jej podpis \u201efecit \u2026 hoc opus MCCC 80\u201d, czyli rok 1380. Organy zbudowane w latach 1597\u20131609 nad o\u0142tarzem g\u0142\u00f3wnym zast\u0105piono w 1864 roku nowymi, wykonanymi przez organmistrza Sauera za 6000 talar\u00f3w. Wiktor Z. \u0141yjak podaje, \u017ce w 1886 roku organmistrz Eduard Wittek, dzia\u0142aj\u0105cy wtedy samodzielnie w Grudzi\u0105dzu, poprawi\u0142, zaintonowa\u0142 i nastroi\u0142 organy katedry, za co organista katedralny Carl Lessman podzi\u0119kowa\u0142 mu publicznie na \u0142amach prasy. Zlecenie na ten instrument otrzyma\u0142 na pocz\u0105tku 1863 roku organmistrz Wilhelm Sauer z Frankfurtu nad Odr\u0105; wiosn\u0105 tego roku L. Granzin z Gda\u0144ska og\u0142osi\u0142 w \u201eAllgemeine musikalische Zeitung\u201d uwagi o budowie organ\u00f3w, do kt\u00f3rych sk\u0142oni\u0142a go dyspozycja nowych organ\u00f3w dla katedry. W 1865 roku \u201eMagazin f\u00fcr die Literatur des Auslandes\u201d przytoczy\u0142 w zbiorze napis\u00f3w rymowan\u0105 przestrog\u0119 \u201ean der Orgel im Dom zu Marienwerder\u201d \u2014 bez wskazania, czy chodzi\u0142o o dawne, czy o nowe organy: organista ma wzywa\u0107 Boga, gra\u0107 pobo\u017cnie, nie gra\u0107 fa\u0142szywie ani lekkomy\u015blnie i mie\u0107 na celu jedynie po\u017cytek zboru, bo \u201eso wird Gott durch das Werk geehrt\u201d. Chrzcielnica by\u0142a wed\u0142ug Harnocha (1890, s. 513) z granitu.\n\nW 1601 roku by\u0142y burmistrz Kwidzyna Augustin Milde ufundowa\u0142 ambon\u0119 dla ko\u015bcio\u0142a niemieckiego w katedrze; jego epitafium zachowa\u0142o si\u0119 na emporze organowej, a w 1625 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 now\u0105 chrzcielnic\u0119. W katedrze w Kwidzynie zachowa\u0142o si\u0119, cho\u0107 bardzo zniszczone, epitafium Georga von Rembau z Sedlinen, ufundowane w 1619 roku dla niego i jego bliskich, z rze\u017abionym Zmartwychwstaniem i malowanymi postaciami zmar\u0142ych. Werner umieszcza je przy \u015bcianie po\u0142udniowej: u g\u00f3ry by\u0142 obraz Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, p\u0142askorze\u017ab\u0119 Zmartwychwstania opatrzono \u0142aci\u0144skimi wierszami, a \u0142aci\u0144ski napis u do\u0142u wymienia obok fundatora jego zmar\u0142ych bliskich \u2014 \u017con\u0119 Christin\u0119 Stitt von Kletzen, syn\u00f3w Johanna i Florentina oraz c\u00f3rki Katharin\u0119 i Christin\u0119 \u2014 z datami \u015bmierci z lat 1584\u20131617. Po ka\u017cdej stronie widnia\u0142y cztery herby z nazwami rod\u00f3w, mi\u0119dzy innymi Rembau, Braxein, Stretten i Felsdorff. Z archiprezbiter\u00f3w inwentarz wymienia Eilharda Menkena, zmar\u0142ego w 1657 roku, i Georga Friedricha Wernera, zmar\u0142ego w 1739. Renesansowy o\u0142tarz na wysokim ch\u00f3rze katedry w Kwidzynie pochodzi z pocz\u0105tku XVIII wieku i wed\u0142ug herbu jest darem genera\u0142a majora i starosty kwidzy\u0144skiego i prabuckiego Georga Heinricha von der Gr\u00f6bena; ju\u017c w 1657 roku archiprezbiter Eilhard Menken przeznaczy\u0142 na nowy o\u0142tarz 500 gulden\u00f3w.\n\nKronika Wernera to wed\u0142ug W. Heyma, kt\u00f3ry wyda\u0142 j\u0105 drukiem w 1928 roku, najstarszy znany opis katedry; zachowa\u0142a si\u0119 tylko w r\u0119kopisie pisanym r\u0119k\u0105 autora i urywa si\u0119 na stronie 120. Werner opisuje chor\u0105gwie \u017ca\u0142obne, kt\u00f3re wisia\u0142y wtedy w ko\u015bciele. Jedna upami\u0119tnia\u0142a Fabiana Czem\u0119, wojewod\u0119 malborskiego i starost\u0119 sztumskiego, zmar\u0142ego 22 sierpnia 1605 roku w wieku 66 lat; wystawi\u0142a j\u0105 pogr\u0105\u017cona w \u017ca\u0142obie \u017cona, w napisie nazwana Catharina a Reglin Piszinska, a krypta grobowa wojewody, nakryta p\u0142yt\u0105 z herbem Czem\u00f3w, znajdowa\u0142a si\u0119 w niemieckiej cz\u0119\u015bci katedry. Inne chor\u0105gwie nale\u017ca\u0142y do Carla Friedricha von der \u00d6lschnitza, radcy krajowego, starosty kwidzy\u0144skiego i prabuckiego oraz dziedzica Szuplina, urodzonego tam\u017ce 27 maja 1608 roku i zmar\u0142ego w Kwidzynie 2 stycznia 1661 roku, pochowanego w katedrze; do Wilhelma von Eppingera, radcy krajowego, starosty kwidzy\u0144skiego i prabuckiego, dziedzica Seubersdorff, Krixsen i Ziegahnen, urodzonego 4 kwietnia 1611 roku i zmar\u0142ego 14 marca 1655 roku; do Simona Langnaua na Bogusch i Paradies, zmar\u0142ego 6 lutego 1644 roku; do kr\u00f3lewskiego chor\u0105\u017cego Georga Bara, zmar\u0142ego w 1628 roku w dwudziestym pierwszym roku \u017cycia; wreszcie do Balthasara von Dobenecka, elektorskiego rotmistrza okr\u0119gu g\u00f3rnopruskiego (Oberland) i starosty kwidzy\u0144skiego, dziedzica Kl\u00f6sterchen, kt\u00f3ry zmar\u0142 23 kwietnia 1627 roku w wieku 54 lat i tak\u017ce spocz\u0105\u0142 w katedrze.\n\nWerner zanotowa\u0142 te\u017c p\u0142yty nagrobne. Le\u017ca\u0142a tam p\u0142yta Balthasara Timaeusa, niemieckiego kapelana katedry, a w przej\u015bciu ku ambonie, pod wielkim epitafium rodziny Milde, p\u0142yta, kt\u00f3r\u0105 swojej \u017conie Annie Mildin, urodzonej 1 maja 1619 roku i zmar\u0142ej 21 pa\u017adziernika 1650 roku, po czterech i p\u00f3\u0142 roku ma\u0142\u017ce\u0144stwa po\u0142o\u017cy\u0142 magister Johannes Neunachbar, duchowny kwidzy\u0144ski. W 1625 roku pisarz urz\u0119du elektorskiego w Kwidzynie Christian Geseborth i jego \u017cona Barbara Tidemann po\u0142o\u017cyli p\u0142yt\u0119 na grobie pi\u0119ciorga swoich dzieci, urodzonych w latach 1616\u20131624; czworo z nich zmar\u0142o w 1625 roku na d\u017cum\u0119. Spocz\u0119li tu tak\u017ce Simon Schwartz (1588\u20131627); Cornelius Agnus z Brytanii, zmar\u0142y 17 lipca 1619 roku w wieku 60 lat; kapelusznik Jacob Thiel, zmar\u0142y 1 lutego 1651 roku, z \u017con\u0105 Ann\u0105 i dwojgiem dzieci; Johann Reincke, jedyny syn elektorskiego strzelca konnego, zmar\u0142y 19 maja 1650 roku w dwudziestym roku \u017cycia, gdy wybiera\u0142 si\u0119 w podr\u00f3\u017c do elektora w Marchii Brandenburskiej; Maria Seehagen (1663\u20131690), najm\u0142odsza c\u00f3rka sukiennika i prze\u0142o\u017conego szpitala Johanna Seehagena, pochowana w przej\u015bciu pod empor\u0105 sukiennik\u00f3w; \u0142awnik i prze\u0142o\u017cony szpitala Martin Prang, pochowany w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1679 roku w czterdziestym dziewi\u0105tym roku \u017cycia, z \u017con\u0105 Catharin\u0105 Sirutzkin, urodzon\u0105 w 1632 roku; wreszcie ma\u0142a Dorota, c\u00f3reczka starosty i rotmistrza von Dobenecka, urodzona 30 sierpnia 1623 roku i zmar\u0142a 24 czerwca 1624 roku. Po\u015brodku nieu\u017cywanej cz\u0119\u015bci ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3r\u0105 Werner nazywa \u201epustym\u201d albo \u201eczeskim ko\u015bcio\u0142em\u201d, znajdowa\u0142 si\u0119 grobowiec rodziny von Rothe, nakryty p\u0142yt\u0105 z herbem Loytzen\u00f3w i o\u015bmioma innymi herbami szlacheckimi; napis z 1629 roku m\u00f3wi o braciach Stephanie i Hansie von Loytzen na Rundewiese, \u201eostatnich z tego rodu\u201d. W tej samej cz\u0119\u015bci ko\u015bcio\u0142a wisia\u0142o czarne epitafium Petera Rothe, kapitana piechoty w s\u0142u\u017cbie Stan\u00f3w Generalnych Zjednoczonych Niderland\u00f3w, urodzonego 25 czerwca 1638 roku i zmar\u0142ego 5 wrze\u015bnia 1681 roku. Dwie p\u0142yty nagrobne biskup\u00f3w, le\u017c\u0105ce w tej samej cz\u0119\u015bci, zakryto \u0142awkami, gdy niemiecka gmina si\u0119 rozros\u0142a.\n\nW\u015br\u00f3d epitafi\u00f3w duchownych Werner opisuje epitafium archiprezbitera Andreasa Schefflera, kt\u00f3ry wed\u0142ug napisu zmar\u0142 5 marca 1617 roku w wieku 56 lat, a w katedrze by\u0142 przez dwana\u015bcie lat niemieckim kapelanem i przez kolejne dwana\u015bcie proboszczem i archiprezbiterem; napis wymienia jego \u017cony, Margaret\u0119 Matthes z Wittenbergi, zmar\u0142\u0105 20 maja 1611 roku, i Barbar\u0119 Fick z Gda\u0144ska, oraz dzieci z obu ma\u0142\u017ce\u0144stw. P\u00f3\u017aniejszy dopisek o niemieckim kapelanie, zmar\u0142ym 21 lipca 1625 roku, Werner odnosi do m\u0142odszego Andreasa Schefflera, diakona. Epitafium magistra Salomona Kleina, archiprezbitera zmar\u0142ego w 1597 roku, podaje, \u017ce jego \u017cona Elisabeth Matthes z Wittenbergi zmar\u0142a tu\u017c przed nim, 16 grudnia, i oboje z\u0142o\u017cono w jednym grobie; \u0142aci\u0144ski wiersz m\u00f3wi, \u017ce urodzi\u0142 go Kr\u00f3lewiec, wykszta\u0142ci\u0142a \u0141aba, a gr\u00f3b jemu i \u017conie da\u0142 Kwidzyn. Na tym samym filarze wisia\u0142 wizerunek Melanchtona. Wed\u0142ug przypisu w kronice archiprezbiter Eilhard Menken zapisa\u0142 w testamencie z 27 wrze\u015bnia 1657 roku 1000 gulden\u00f3w: obok 500 na o\u0142tarz drugie 500 na w\u0142asne epitafium; wzniesiono je z jego wizerunkiem w 1683 roku.\n\nZ epitafi\u00f3w \u015bwieckich Werner przytacza mi\u0119dzy innymi epitafium rajcy Johannesa Schultza, zmar\u0142ego 9 lutego 1613 roku; \u0142aci\u0144ski wiersz m\u00f3wi, \u017ce urodzi\u0142 si\u0119 w K\u0119trzynie, wykszta\u0142ci\u0142 w Kr\u00f3lewcu, a w Kwidzynie przez dziesi\u0119\u0107 lat uczy\u0142 m\u0142odzie\u017c, zanim zosta\u0142 rajc\u0105; \u017con\u0105 by\u0142a Sara, w wierszu nazwana Galmanna. Na filarze naprzeciwko wisia\u0142o epitafium rajcy Hansa von Hiel, zmar\u0142ego 24 listopada 1602 roku, i jego \u017cony Barbary, zmar\u0142ej 14 grudnia 1597 roku. Naprzeciw epitafium Rembaua, przy \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej, znajdowa\u0142o si\u0119 epitafium z dat\u0105 1602, z krucyfiksem i p\u0142askorze\u017abami M\u0119ki Pa\u0144skiej opatrzonymi \u0142aci\u0144skimi wierszami; napis u do\u0142u wspomina burmistrza Augustina Milde, zmar\u0142ego 6 czerwca 1628 roku, i jego \u017con\u0119 Catharin\u0119, zmar\u0142\u0105 wcze\u015bniej, 3 listopada 1601 roku. By\u0142y te\u017c malowane na drewnie epitafium rze\u017anika Johanna Schwahna z O\u0142awy na \u015al\u0105sku, urodzonego 6 maja 1588 roku, wmurowana w \u015bcian\u0119 p\u0142yta Adama Blackhalla, przez osiemna\u015bcie lat s\u0119dziego i rajcy, zmar\u0142ego 26 maja 1711 roku w wieku 56 lat, oraz, pod wizerunkiem polskiego diakona Michaela Prussa, ma\u0142e epitafium Marii Elisabeth (1694\u20131720), jedynej c\u00f3rki rajcy i poczmistrza Michaela Albrechta Prussa. Grobu ani epitafium Doroty z M\u0105t\u00f3w Werner ju\u017c nie znalaz\u0142: pokazywano tylko otw\u00f3r w murze ko\u015bcio\u0142a od strony zamku, przez kt\u00f3ry mia\u0142a patrze\u0107 do wn\u0119trza w czasie modlitwy, a w samym zamku, pod mieszkaniami kanonik\u00f3w, jej izdebk\u0119, wtedy w bardzo z\u0142ym stanie.\n\n\u015alady tych stuleci wida\u0107 w budowli do dzi\u015b. Od p\u00f3\u0142nocy stoi wzniesiona w 1705 roku (wed\u0142ug George\u2019a Cuny\u2019ego w 1703) kaplica grobowa von der Gr\u00f6ben\u00f3w, w kt\u00f3rej spocz\u0119li Otto Friedrich von der Gr\u00f6ben i jego \u017cony. W kaplicy grobowej von der Gr\u00f6ben\u00f3w przy katedrze w Kwidzynie stoi nagrobek genera\u0142a majora i starosty kwidzy\u0144skiego i prabuckiego, hrabiego Ottona Friedricha von der Gr\u00f6bena, zmar\u0142ego w 1728 roku: zmar\u0142y spoczywa w zbroi na cokole, po bokach kl\u0119cz\u0105 dwie pierwsze \u017cony, a u st\u00f3p le\u017cy trzecia. Kronika miasta Kwidzyna, kt\u00f3r\u0105 w 1844 roku wyda\u0142 H. C. W. Jahn, podaje, \u017ce kaplic\u0119 za\u0142o\u017cy\u0142 sam hrabia Otto Friedrich von der Gr\u00f6ben, genera\u0142 i starosta kwidzy\u0144ski, zmar\u0142y 30 stycznia 1728 roku. Kaplic\u0119 zdobi\u0142y rze\u017aby i malowid\u0142a wewn\u0105trz i na zewn\u0105trz, cztery lata przed napisaniem kroniki ca\u0142o\u015b\u0107 od\u015bwie\u017cono, a na jej utrzymanie przeznaczono kapita\u0142y i czynsze gruntowe z kilku dom\u00f3w przy ulicy Sallaterei. Jahn dodaje, \u017ce w katedrze by\u0142 te\u017c drugi pi\u0119kny pomnik, odlany z \u017celiwa, po\u015bwi\u0119cony \u017co\u0142nierzom poleg\u0142ym za ojczyzn\u0119 w latach 1813\u20131815. Na pocz\u0105tku stycznia 1933 roku prasa donios\u0142a, \u017ce w 250. rocznic\u0119 dnia, w kt\u00f3rym von der Gr\u00f6ben, pu\u0142kownik brandenburski i p\u00f3\u017aniejszy starosta kwidzy\u0144ski i prabucki, podni\u00f3s\u0142 na Z\u0142otym Wybrze\u017cu Afryki flag\u0119 brandenbursk\u0105 i za\u0142o\u017cy\u0142 fort Gro\u00df-Friedrichsburg, odby\u0142a si\u0119 w ewangelickim domu parafialnym w Kwidzynie uroczysto\u015b\u0107, po kt\u00f3rej z\u0142o\u017cono wie\u0144ce na grobowcu Gr\u00f6bena. Z czas\u00f3w ewangelickich zachowa\u0142y si\u0119 konfesjona\u0142y z 1716 roku. Lutera\u0144sk\u0105 spowied\u017a indywidualn\u0105 dokumentuje jeden z nich, z pocz\u0105tku XVIII wieku, z napisem \u201ein usum ministrorum confessiones audientium\u201d \u2014 do u\u017cytku duchownych s\u0142uchaj\u0105cych spowiedzi. Janusz Hochleitner, za inwentarzem zabytk\u00f3w, podaje, \u017ce kwidzy\u0144skie konfesjona\u0142y ufundowali archidiakon i diakon, a wykona\u0142 je J. Kruse; ich inskrypcje s\u0105 widoczne do dzi\u015b. Spo\u015br\u00f3d dzwon\u00f3w inwentarz wymienia odlany w 1584 roku przez Hermanna Benningka, z napisem \u201eIn te domine speravi\u201d, oraz dwa dzwony Michaela Wittwercka z 1720 i 1725 roku. Najwi\u0119kszy dzwon katedry w Kwidzynie, odlany przez Michaela Wittwercka w Gda\u0144sku 24 listopada 1725 roku, by\u0142 darem hrabiego Ottona Friedricha von der Gr\u00f6bena i jego \u017cony Juliane Luise z domu Kanitz. Spo\u015br\u00f3d trzech dzwon\u00f3w najwi\u0119kszy odlano w 1725 roku kosztem Ottona Friedricha von der Gr\u00f6bena, \u015bredni w 1720, a najmniejszy w 1584 roku; na szczycie zachodnim wisia\u0142 ponadto dzwon z czas\u00f3w zakonnych z herbem biskupstwa pomeza\u0144skiego, rokiem 1410 i napisem \u201eora pro nobis sancte Johannes\u201d. Micha\u0142 F. Wo\u017aniak wspomina, \u017ce do katedry nale\u017ca\u0142 te\u017c p\u00f3\u017anogotycki kielich z oko\u0142o 1500 roku, kt\u00f3ry Kinga Szczepkowska-Naliwajek zaliczy\u0142a do naczy\u0144 najbardziej zbli\u017conych do kielicha z ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Elbl\u0105gu; sam Wo\u017aniak uwa\u017ca elbl\u0105ski kielich za zbyt odleg\u0142y od tej grupy, a kwidzy\u0144ski \u0142\u0105czy z kielichami z Reszla i Lidzbarka Warmi\u0144skiego. Kielich zagin\u0105\u0142 w 1945 roku lub kr\u00f3tko potem i jest znany tylko z archiwalnych fotografii.\n\nNajgorsze przysz\u0142o z wojn\u0105: w 1807 roku Napoleon zamieni\u0142 katedr\u0119 na magazyn fura\u017cu i hal\u0119 do musztry, a na jej odnowienie trzeba by\u0142o potem zebra\u0107 czterdzie\u015bci tysi\u0119cy talar\u00f3w. W czerwcu 1848 roku \u201eKarlsruher Zeitung\u201d opisa\u0142a gwa\u0142town\u0105 nawa\u0142nic\u0119: piorun kilkakrotnie uderzy\u0142 w zamek w Malborku, nie wzniecaj\u0105c jednak ognia, i to samo sta\u0142o si\u0119 w Kwidzynie z \u201epi\u0119kn\u0105 katedr\u0105\u201d. W grudniu 1857 roku prasa, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na urz\u0119dowe zestawienie, poda\u0142a, \u017ce 150 pie\u015bni rdzennych (Kernlieder), zalecanych przez Niemieck\u0105 Ewangelick\u0105 Konferencj\u0119 Ko\u015bcieln\u0105, nie przyj\u0119\u0142o si\u0119 w pe\u0142ni w \u017cadnym kraju niemieckim; w\u015br\u00f3d nielicznych wyj\u0105tk\u00f3w, gdzie pie\u015bni te zosta\u0142y wprowadzone, wymieniono gminy w Kwidzynie. Po latach zaniedbania katedr\u0119 w Kwidzynie, po niemiecku Marienwerder, gruntownie odnowiono: pomiary wykonano w 1860 roku, prace zacz\u0119to w 1862 roku, a odnowion\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 30 pa\u017adziernika 1864 roku. Podczas odnowienia z lat 1862\u20131864 katedra w Kwidzynie otrzyma\u0142a ca\u0142kowicie nowe wyposa\u017cenie: ambon\u0119, o\u0142tarz z obrazem Plockhorsta i organy wykonane wed\u0142ug wskaza\u0144 St\u00fclera, przy czym ambon\u0119 i o\u0142tarz odlano z cementu lub sztucznego kamienia. Obraz Plockhorsta przedstawia\u0142 Zmartwychwstanie Chrystusa; w listopadzie 1895 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d, opisuj\u0105c po\u015bwi\u0119cenie innego, nowo zbudowanego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, nazwa\u0142 go \u201es\u0142awnym\u201d i poda\u0142, \u017ce o\u0142tarz tamtej \u015bwi\u0105tyni jest pomniejszonym odwzorowaniem o\u0142tarza katedry w Kwidzynie, a jego obraz \u2014 kopi\u0105 obrazu Plockhorsta. W 1890 roku parafi\u0119 katedraln\u0105 obs\u0142ugiwa\u0142o trzech duchownych niemieckich, a dom proboszcza zbudowa\u0142 w 1866 roku i podarowa\u0142 gminie radca konsystorza Liedke.\n\nRudolf Bergau (1871) opisuje fryz malowide\u0142 \u015bciennych wysoko\u015bci oko\u0142o dziesi\u0119ciu st\u00f3p, biegn\u0105cy wewn\u0105trz nawy katedry pod oknami. Jego zdaniem namalowano go prawdopodobnie wkr\u00f3tce po uko\u0144czeniu budowli, pod koniec XIV wieku, i zapewne na\u015bladowano w nim wielki cykl obraz\u00f3w, wykonany nied\u0142ugo wcze\u015bniej, w 1343 roku, w kru\u017cganku klasztoru Emaus w Pradze. Malowid\u0142a zamalowano wed\u0142ug niego prawdopodobnie w XVI wieku i zupe\u0142nie o nich zapomniano; w lipcu 1862 roku odkry\u0142 je pod pobia\u0142\u0105 F. von Quast i poleci\u0142 je ods\u0142oni\u0107. By\u0142y tak zniszczone, \u017ce bez restauracji nie da\u0142oby si\u0119 ich zachowa\u0107: malarz Fischbach zacz\u0105\u0142 od obrazu \u015amierci Marii, lecz jego prac\u0119 wkr\u00f3tce przerwano, a Prahl, kt\u00f3ry j\u0105 potem kontynuowa\u0142, wykona\u0142 j\u0105 \u2014 jak pisze Bergau \u2014 niezadowalaj\u0105co. Na tym obrazie u do\u0142u le\u017cy na \u0142o\u017cu Maria w \u015bmiertelnej koszuli, otoczona dwunastoma aposto\u0142ami, z kt\u00f3rych ka\u017cdemu towarzyszy anio\u0142; u g\u00f3ry, na ob\u0142okach, w mandorli niesionej przez czterech anio\u0142\u00f3w, ukazuje si\u0119 Chrystus, trzymaj\u0105cy na r\u0119ku dusz\u0119 swojej Matki w postaci ma\u0142ego dziecka. Bergau zastrzega, \u017ce nie da si\u0119 ju\u017c rozpozna\u0107, ile w obrazie zosta\u0142o z dawnego malowid\u0142a, a ile jest dzie\u0142em restauratora. Na jego zlecenie fotografi\u0119 malowid\u0142a wykona\u0142 Rich. Gottheil z Gda\u0144ska.\n\nParafia by\u0142a wielka. Wed\u0142ug kroniki Jahna z 1844 roku przy katedrze pracowali wtedy dla 5020 ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w miasta, nie licz\u0105c przypisanej do niej gminy wiejskiej, superintendent i radca konsystorza, dwaj duchowni, kantor, organista, ko\u015bcielny, s\u0142uga ko\u015bcielny i kalikant, kt\u00f3ry porusza\u0142 miechy organ\u00f3w. Gmina miejska i wiejska liczy\u0142y razem co najmniej 10 000 dusz i katedra nie mog\u0142a pomie\u015bci\u0107 wszystkich \u2014 miejsca siedz\u0105ce znajdowa\u0142a w niej zaledwie czwarta cz\u0119\u015b\u0107. Oko\u0142o czterdziestu os\u00f3b obojga p\u0142ci, kt\u00f3re od\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 od Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego i nazywa\u0142y si\u0119 staroluteranami, urz\u0105dzi\u0142o sobie wtedy w\u0142asny dom modlitwy, a kazania g\u0142osili w nim mieszczanie. Podobny obraz daje spis ludno\u015bci miasta: 1 grudnia 1885 roku Kwidzyn mia\u0142 8079 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 3939 m\u0119\u017cczyzn i 4140 kobiet \u2014 w 630 domach i 1844 gospodarstwach domowych; ewangelik\u00f3w by\u0142o 6537, katolik\u00f3w 1257, innych chrze\u015bcijan czterdziestu dw\u00f3ch, a wyznania moj\u017ceszowego 243 osoby. Parafia ewangelicka i katolicka mia\u0142y siedziby na miejscu. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku liczy w niej 17 000 dusz i notuje rocznie 571 chrzt\u00f3w, 83 \u015bluby i 760 pogrzeb\u00f3w, a obok tego dwadzie\u015bcioro staroluteran\u00f3w i sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioro irwingian. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 16 792 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a duszpasterzami byli superintendent Franz B\u00f6hmer (od 1894 roku), duchowny katedralny Johann Hammer (od 1874 roku) i duchowny katedralny Hermann Grunau (od 1885 roku). W 1914 roku konsystorz opisywa\u0142 gmin\u0119 katedraln\u0105 jako obs\u0142ugiwan\u0105 przez trzech pastor\u00f3w i licz\u0105c\u0105 oko\u0142o 16 500 dusz; na zwalnian\u0105 wtedy posad\u0119 po pastorze katedralnym Grunau przyjmowano wy\u0142\u0105cznie duchownych z co najmniej dwunastoletni\u0105 s\u0142u\u017cb\u0105.\n\nErich Wernicke w ksi\u0105\u017cce o powiecie kwidzy\u0144skim (1979) wymienia wsie przypisane do katedry w Kwidzynie: Ruden, Sedlinen, Bialken, Boggusch, Klein i Gro\u00df Bandtken, Garken, Rospitz, Kamiontken, Baldram, Neuh\u00f6fen, Grabau, Kampangen, Ellerwalde, Neu-M\u00fchlbach, Paradies i Hohensee, razem ponad 356 w\u0142\u00f3k. Z ksi\u0105g ko\u015bcielnych katedry odtwarza te\u017c nazwiska ewangelickich osadnik\u00f3w z Pomorza, kt\u00f3rzy oko\u0142o po\u0142owy XVII wieku przybywali na niziny d\u00f3br tychnowskich, nale\u017c\u0105cych do katolickich pan\u00f3w: do Wei\u00dfhof i Rothof od 1647 roku, do Budzin od 1648, do Stobbendorf od 1654. W umowie z 1709 roku dla osadnik\u00f3w z Rothof w\u0142a\u015bciciel, Johann Kretkowski, zezwala\u0142 im czyta\u0107 ksi\u0105\u017cki religijne i \u015bpiewa\u0107, ale zakazywa\u0142 powo\u0142ywa\u0107 w\u0142asnego duchownego; mieli nale\u017ce\u0107 do parafii w Tychnowach. Ten sam autor w studium \u201eTiefenau\u201d przytacza w przek\u0142adzie dokument biskupa che\u0142mi\u0144skiego Feliksa Kretkowskiego z 7 sierpnia 1730 roku. Mieszka\u0144cy tych d\u00f3br, zw\u0142aszcza wyznania augsburskiego, nie mogli urz\u0105dzi\u0107 \u015blubu, chrztu ani pogrzebu bez zezwolenia od proboszcza w Tychnowach. Gospodarz na w\u0142\u00f3kach p\u0142aci\u0142 za zezwolenie na \u015blub 2 guldeny, a na chrzest p\u00f3\u0142 talara, s\u0142u\u017cba i ubo\u017csi mniej. Pogrzeb kosztowa\u0142 2 guldeny \u201eza ziemi\u0119\u201d, je\u015bli wyg\u0142aszano lutera\u0144sk\u0105 mow\u0119 pogrzebow\u0105, a bez mowy 1 gulden; za ka\u017cde bicie w dzwony dop\u0142acano 10 groszy. Dokument potwierdzono w 1749 i 1763 roku. W\u0142asnego duchownego ch\u0142opi mie\u0107 nie mogli. Statut wiejski nakazywa\u0142 im chodzi\u0107 w niedziel\u0119 do ko\u015bcio\u0142a w Kwidzynie, a nauczyciel czyta\u0142 im z ksi\u0105\u017cek kaza\u0144. W Rothof gospodarze utrzymywali szko\u0142\u0119 w\u0142asnym kosztem ju\u017c w czasach polskich. Wernicke podaje te\u017c przyk\u0142ad Berenta Wiggerta, kt\u00f3ry w 1668 roku przyby\u0142 z ziemi che\u0142mi\u0144skiej, bo tamtejsi katolicy nie pozwalali mu chrzci\u0107 dzieci po ewangelicku. W studium \u201eTiefenau\u201d (1926) Wernicke podaje za rejestrem pomiarowym folwarku Wei\u00dfhof z 30 sierpnia 1787 roku, \u017ce w\u015br\u00f3d grunt\u00f3w folwarku by\u0142 cmentarz (Der Kirchhof) o powierzchni 2 morg\u00f3w i 3 pr\u0119t\u00f3w; dziedziczna ziemia duchownego (Predigerland), le\u017c\u0105ca w granicach folwarku, liczy\u0142a 7 morg\u00f3w i 32 pr\u0119ty. Po\u0142o\u017cenia cmentarza to zestawienie nie podaje.\n\nW grudniu 1884 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 14, s. 94), \u017ce w Kwidzynie zwolni\u0142o si\u0119 stanowisko trzeciego pastora, bo pastor Hardrat przeszed\u0142 do Voigdehagen na Pomorzu. Dawa\u0142o oko\u0142o 4397 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 4837 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 5900 dusz i mia\u0142a cztery szko\u0142y z 18 nauczycielami, a zg\u0142oszenia do 15 stycznia 1885 roku przyjmowa\u0142 magistrat Kwidzyna.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Do Malborka Melchior Pauli przeszed\u0142 wed\u0142ug Hermanna Freytaga (1903, s. 79) w 1602 roku, a wed\u0142ug wykazu Rhesy (s. 234) w 1603 roku, przed Wielkanoc\u0105. Wed\u0142ug Harnocha i Bergaua \u015bcian\u0119 szachulcow\u0105 pod \u0142ukiem t\u0119czowym postawiono w 1598 roku; wed\u0142ug T\u00f6ppena (za inwentarzem Heisego, z. 11, s. 77, przypis 221) rok 1598 jest zbyt p\u00f3\u017any, bo ko\u015bci\u00f3\u0142 polski wzmiankowano ju\u017c w 1586 roku, a istnia\u0142 on nawet za czas\u00f3w braci czeskich, przed 1574 rokiem. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w ambon\u0119 z 1601 roku ufundowa\u0142 by\u0142y burmistrz Augustin Milde, wed\u0142ug Harnocha ustawi\u0142 j\u0105 archiprezbiter August Milde. W kronice Wernera Augustin Milde wyst\u0119puje jako burmistrz: wed\u0142ug \u0142aci\u0144skiego napisu na kamieniu przy filarze ambony to on j\u0105 ufundowa\u0142, a Werner dodaje, \u017ce kaza\u0142 j\u0105 zbudowa\u0107 w pierwszym roku XVII wieku (s. 41); jego epitafium nazywa go burmistrzem miasta (s. 64). Wed\u0142ug Ksi\u0119gi pastor\u00f3w Augustin Milde by\u0142 mistrzem rze\u017anickim, w 1592 roku obrano go burmistrzem, a zmar\u0142 6 czerwca 1628 roku (t. 4, s. 1269); w 1601 roku pastorem i archiprezbiterem katedry by\u0142 Andreas Scheffler (t. 6, s. 1569). Erich Wernicke w ksi\u0105\u017cce z 1979 roku (s. 100) podaje osadnik\u00f3w w Wei\u00dfhof i Rothof od 1647 roku, ale we wcze\u015bniejszym studium \u201eTiefenau\u201d (cz. II, 1928, s. 20) pisze, \u017ce pierwszych ch\u0142op\u00f3w z Rothof ksi\u0119gi ko\u015bcielne wymieniaj\u0105 przy chrztach w 1647 roku, z Budzin w 1648, a z Wei\u00dfhof w 1649. Rok 1410 na najstarszym dzwonie, pochodz\u0105cym z czas\u00f3w zakonnych, podaje Harnoch (s. 512), a wed\u0142ug Heisego tak\u017ce Bergau i T\u00f6ppen; sam inwentarz Heisego (z. 11, s. 88, przypis 264) przytacza jednak, wed\u0142ug rysunku tajnego radcy budowlanego Reicherta, napis \u201eora pro nobis sancte Johannes MCCCCXII\u201d, czyli rok 1412.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Carl Gotthold Woth (1820), Samuel August Gotthilf Meller (1832), Johann Leopold Friedrich Adolph Wisselinck (1837), Carl Edmund Robert Alberti (1838\u20131846), Arnold August Schacht (1844), Ernst Wilhelm Reinicke (1846?), Carl Wilhelm Braunschweig (1862), Rudolf Eduard Burau (1872), Johann Eduard Theodor Hammer (1874), Paul Franz B\u00f6hmer (1894), Hermann Adolf Grunau (do 1915), Johannes Henschel (1940\u20131945). Ksi\u0119ga zna te\u017c 47 wcze\u015bniejszych duchownych, najdawniejszego z 1530 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 9758 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 17\u00a0685 dusz. Pastorem i superintendentem by\u0142 wtedy, od 1910 roku, Johannes J\u00e4kel, urodzony w 1862 roku, a duchownymi katedralnymi Bruno Lenz (od 1910 roku) i Hermann Grunau (od 1885 roku).\n\nPrasa odnotowywa\u0142a te\u017c zmiany w\u015br\u00f3d tutejszych duchownych. W listopadzie 1837 roku og\u0142oszono, \u017ce dotychczasowy diakon w Kwidzynie Meller zosta\u0142 powo\u0142any na wakuj\u0105c\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Pruszczu Gda\u0144skim (Praust). W maju 1852 roku \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce kandydata Hintza przeniesiono do Kwidzyna jako pomocnika pastora (Pfarrgehilfe). W grudniu 1853 roku kr\u00f3l mianowa\u0142 pastora Jakoba Martina Liedkego z Kwidzyna superintendentem diecezji kwidzy\u0144skiej; w lipcu 1873 roku berli\u0144ska \u201eSpenersche Zeitung\u201d wymieni\u0142a w rubryce zgon\u00f3w radc\u0119 konsystorza i superintendenta J. M. Liedkego z Kwidzyna. Wed\u0142ug og\u0142oszenia \u015bl\u0105skiego konsystorza z 20 czerwca 1855 roku pastor Reinicke ze Stonsdorf ko\u0142o Hirschberg zosta\u0142 powo\u0142any na drugiego pastora dawnej katedry w Kwidzynie; Ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaje przy Ern\u015bcie Wilhelmie Reinickem rok 1846 ze znakiem zapytania. W 1874 roku pastor dawnej katedry Karl Wilhelm Braunschweig zosta\u0142 mianowany superintendentem diecezji kwidzy\u0144skiej. Na pocz\u0105tku kwietnia 1874 roku \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce kr\u00f3l mianowa\u0142 go zarazem radc\u0105 konsystorza i ewangelickim radc\u0105 duchownym przy rejencji w Kwidzynie. W czerwcu 1878 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d doni\u00f3s\u0142, \u017ce Braunschweiga wybrano przez aklamacj\u0119 do Synodu Generalnego; w listopadzie 1884 roku ten sam dziennik poda\u0142, \u017ce czwarty synod prowincjonalny Prus Wschodnich i Zachodnich, obraduj\u0105cy w K\u00f6nigsbergu, wybra\u0142 go na drugiego z trzech duchownych zast\u0119pc\u00f3w cz\u0142onk\u00f3w zarz\u0105du synodu, a w lipcu 1891 roku wymieni\u0142 go, jako radc\u0119 konsystorza i superintendenta w Kwidzynie, w\u015br\u00f3d dziewi\u0119ciu deputowanych Prus Zachodnich na trzeci zwyczajny Synod Generalny. W lutym 1893 roku superintendentem diecezji ustanowiono pastora Brauna, superintendenta w stanie spoczynku, dot\u0105d w Karow w prowincji saskiej, powo\u0142anego na pierwsz\u0105 posad\u0119 pastorsk\u0105 przy dawnej katedrze. W czerwcu 1894 roku berli\u0144ska \u201eNational-Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce Karl Johann Christian Braun, urodzony 15 lipca 1843 roku w Lassan na Pomorzu, zosta\u0142 mianowany generalnym superintendentem prowincji Prus Wschodnich i pierwszym duchownym dworskim (erster Hofprediger) przy ko\u015bciele zamkowym w K\u00f6nigsbergu. Wed\u0142ug jego biografii, og\u0142oszonej w maju 1908 roku przez \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, urz\u0105d pastora katedry i superintendenta w Kwidzynie obj\u0105\u0142 1 lutego 1893 roku, a nominacj\u0119 na generalnego superintendenta, jako nast\u0119pca zmar\u0142ego generalnego superintendenta P\u00f6tza, otrzyma\u0142 4 czerwca 1894 roku. W grudniu 1894 roku na t\u0119 sam\u0105 posad\u0119 przeniesiono superintendenta i pastora zamkowego B\u00f6hmera z Gosch\u00fctz w diecezji Gro\u00df Wartenberg na \u015al\u0105sku i ustanowiono go superintendentem diecezji kwidzy\u0144skiej. W czerwcu 1895 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d poda\u0142, \u017ce superintendent B\u00f6hmer z Kwidzyna by\u0142 jednym z duchownych cz\u0142onk\u00f3w generalnej komisji wizytacji ko\u015bcio\u0142\u00f3w i szk\u00f3\u0142, kt\u00f3ra 5 czerwca tego roku pod przewodnictwem generalnego superintendenta D\u00f6blina zebra\u0142a si\u0119 w Pruszczu Gda\u0144skim na konferencj\u0119 otwieraj\u0105c\u0105. W listopadzie 1898 roku wikariusz Arndt z gminy katedralnej zosta\u0142 mianowany pastorem w Sch\u00f6neberg w diecezji kartuskiej. W kwietniu 1904 roku urz\u0119dowy \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce kr\u00f3l nada\u0142 duchownemu katedralnemu Hermannowi Grunauowi Order Czerwonego Or\u0142a czwartej klasy. W lipcu 1910 roku og\u0142oszono, \u017ce pastora i superintendenta w stanie spoczynku J\u00e4kela, dot\u0105d przy Pfingstkirche w Potsdam, powo\u0142anego na pierwsz\u0105 posad\u0119 pastorsk\u0105 przy dawnej katedrze, mianowano superintendentem diecezji kwidzy\u0144skiej; w tym samym roku pastor katedralny Simon, wyznaczony na pierwsz\u0105 posad\u0119 pastorsk\u0105 w Chojnicach, zosta\u0142 mianowany superintendentem diecezji chojnickiej. W sierpniu 1923 roku pastor katedralny Lenz, powo\u0142any na pierwsz\u0105 posad\u0119 pastorsk\u0105 w Heiligenbeil, zosta\u0142 mianowany superintendentem i otrzyma\u0142 urz\u0105d efora diecezji Heiligenbeil.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eKwidzyn\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 509 (Rakowiec) i 510\u2013516 (Kwidzyn); J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 11: \u201eDer Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 77, 78, 83, 84, 85, 88; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, s. 74\u201375, pozycja 2; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger-Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, egzemplarz interfoliowany z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898; rejestr zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa, wojew\u00f3dztwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026; Konkatedra \u015bwi\u0119tego Jana Ewangelisty w Kwidzynie \u2014 Wikipedia; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 6; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 73\u201374; J. Wi\u015bniewski, \u201eZabytkowy wystr\u00f3j i wyposa\u017cenie pomeza\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a katedralnego w Kwidzynie\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 14 (2013), s. 63\u201383; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69\u201370; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 13, 170, 223, 269; t. 2, s. 669; t. 3, s. 708, 774; t. 4, s. 1167, 1269; t. 5, s. 1454; t. 6, s. 1560, 1569; t. 7, s. 1999, 2021; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 77\u201378, 99\u2013101; E. Wernicke, \u201eTiefenau. Eine heimatliche Studie\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 39, 61; E. Wernicke, \u201eTiefenau\u201d, cz. II, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 65, Marienwerder 1928, s. 20, 37\u201338; \u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 29 listopada 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBreslauer Zeitung\u201d, 22 grudnia 1853 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAmts-Blatt der Preu\u00dfischen Regierung zu Liegnitz\u201d, 7 lipca 1855 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer s\u00e4chsische Erz\u00e4hler\u201d (Bischofswerda), 12 grudnia 1857 roku, s. 3 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAllgemeine musikalische Zeitung\u201d, 29 kwietnia 1863 roku, s. 4 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eMagazin f\u00fcr die Literatur des Auslandes\u201d, 11 lutego 1865 roku, s. 5 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eSpenersche Zeitung. Berlinische Nachrichten\u201d, 10 lipca 1873 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eSpenersche Zeitung. Berlinische Nachrichten\u201d, 1 kwietnia 1874 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 18 lutego 1893 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 19 grudnia 1894 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 grudnia 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 listopada 1895 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d, 2 listopada 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d, 8 lipca 1910 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 1 pa\u017adziernika 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 21 sierpnia 1923 roku, s. 3 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eErzgebirgischer Volksfreund\u201d, 2 stycznia 1933 roku, s. 1 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1, 1999, s. 46\u201347; J. Hochleitner, \u201eSzukaj\u0105c genezy pruskiego ekumenizmu. Z \u017cycia religijnego na pruskim pograniczu katolicko-ewangelickim\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 122\u2013123; M. F. Wo\u017aniak, \u201eKielich z ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Elbl\u0105gu\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXIII, 2022, s. 23; Rudolf Bergau, \u201eDer Tod der Maria. Ein mittelalterliches Wandgem\u00e4lde im Dom zu Marienwerder\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 8, 1871, s. 151\u2013154; G. Cuny, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde der Baudenkm\u00e4ler in Westpreussen\u201d, \u201eMitteilungen des Coppernicus-Vereins f\u00fcr Wissenschaft und Kunst zu Thorn\u201d 12, 1899, s. 35; R. Bergau, \u201eSchloss und Dom zu Marienwerder. Versuch einer kritisch-historischen Erl\u00e4uterung\u201d, \u201eZeitschrift f\u00fcr preussische Geschichte und Landeskunde\u201d, 1865, s. 619 (za inwentarzem J. Heisego, z. 11, s. 13 i 77, przypis 221); M. T\u00f6ppen, \u201eGeschichte der Stadt Marienwerder und ihrer Kunstbauten\u201d, Marienwerder 1875, s. 258 (za inwentarzem J. Heisego, z. 11, s. 13 i 77, przypis 221); \u201eKarlsruher Zeitung\u201d, 29 czerwca 1848 roku, s. 3 (obraz strony: Badische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 3 maja 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 3 kwietnia 1874 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 czerwca 1878 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 listopada 1884 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 lipca 1891 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 26 czerwca 1894 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 czerwca 1895 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 25 kwietnia 1904 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 9 maja 1908 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); G. F. Werner, \u201eChronik der Marienwerder Kirche\u201d, wyd. W. Heym, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d z. 65, Marienwerder 1928, s. 19, 41, 46\u201349, 54\u201366; H. C. W. Jahn, \u201eChronik der Stadt Marienwerder in Westpreu\u00dfen\u201d, nak\u0142adem autora, 1844, s. 52, 54; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 14, s. 94 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 79.*","built_year":1343,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Konkatedra \u015bw. Jana Ewangelisty w Kwidzynie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Konkatedra_%C5%9Bw._Jana_Ewangelisty_w_Kwidzynie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"zapis Harnocha o Rakowcu oraz lista lektor\u00f3w gda\u0144skiego Gimnazjum Akademickiego, za naszym opracowaniem egzemplarza Praetoriusa z dopiskami","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 6","url":"https://polona.pl/item-view/78bc1f2c-0551-4e65-bfc8-cc1a513e7bce"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 11: \u201eDer Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 78, 83, 84, 85, 88","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 511, 512, 513, 515","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eKwidzyn\u201d","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eZabytkowy wystr\u00f3j i wyposa\u017cenie pomeza\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a katedralnego w Kwidzynie\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 14 (2013), s. 63\u201383","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 13, 170, 223, 269; t. 2, s. 669; t. 3, s. 708, 774; t. 4, s. 1167; t. 5, s. 1454; t. 6, s. 1560; t. 7, s. 1999, 2021","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 77\u201378, 99\u2013101","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Wernicke, \u201eTiefenau. Eine heimatliche Studie\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 61","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Wernicke, \u201eTiefenau\u201d, cz. II, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 65, Marienwerder 1928, s. 20, 37\u201338","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 29 listopada 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SRAEG5IUQ5FATKSPPM4QOYEI2I7XJDS7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBreslauer Zeitung\u201d, 22 grudnia 1853 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YUT3EV34GSAZ4VHBT74626EJA7NWRD6Z"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmts-Blatt der Preu\u00dfischen Regierung zu Liegnitz\u201d, 7 lipca 1855 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QMXH3AII4C3LJN6LQBQLPUJ3VMOXXHA2"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer s\u00e4chsische Erz\u00e4hler\u201d (Bischofswerda), 12 grudnia 1857 roku, s. 3 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GSHYZ3M4VJTLK2D2YGLZ3GIVC7BV4U54"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAllgemeine musikalische Zeitung\u201d, 29 kwietnia 1863 roku, s. 4 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UWDX7TVBYKWPBIJBPH6MP4MXLYJY3TK2"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eMagazin f\u00fcr die Literatur des Auslandes\u201d, 11 lutego 1865 roku, s. 5 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IMPVL5XDBVZEGQF6N6T2E74XPQFCWSQR"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eSpenersche Zeitung. Berlinische Nachrichten\u201d, 10 lipca 1873 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LNHMIHMK3GNIVPA4K4ZOAE74BL5K5JR2"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eSpenersche Zeitung. Berlinische Nachrichten\u201d, 1 kwietnia 1874 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7AGJDKRZSHGXK5LYAV4FHINB5VSO5VFE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 18 lutego 1893 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/O22OPOXTV5OF6I5OYAVYZLI2AKY2EUNR"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 19 grudnia 1894 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JFPIEHMM375S5TO3TYNTFYCUNWRYAO3R"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 grudnia 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6RA6X25UATAAI4O2V4KMSBA5CKKRCF6C"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 listopada 1895 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/R67ST2BL4PXUNLKLH7XEQBEU4X5TXKFN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d, 2 listopada 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5X4DPOJ7QWH5OQSYRGUMMML7UWCB66Z2"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d, 8 lipca 1910 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/OJMVCU466FEO6XSF2HMQA4MPQ4XLMGUS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 1 pa\u017adziernika 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AYZGC2ICT4SLUVVVLQDUBXNNJIBCUBHV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 21 sierpnia 1923 roku, s. 3 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/I2X2W5MSU4LZIJIKXQBVYJRIHVDDXOFC"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eErzgebirgischer Volksfreund\u201d, 2 stycznia 1933 roku, s. 1 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6PXVMC73EQMRISITTI2RVLGKIEAU5MNE"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1, 1999, s. 46\u201347","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Hochleitner, \u201eSzukaj\u0105c genezy pruskiego ekumenizmu. Z \u017cycia religijnego na pruskim pograniczu katolicko-ewangelickim\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 122\u2013123","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s97-124.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. F. Wo\u017aniak, \u201eKielich z ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Elbl\u0105gu\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXIII, 2022, s. 23","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2154366.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Rudolf Bergau, \u201eDer Tod der Maria. Ein mittelalterliches Wandgem\u00e4lde im Dom zu Marienwerder\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 8, 1871, s. 151\u2013154","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.10119_300.416561545"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKarlsruher Zeitung\u201d, 29 czerwca 1848 roku, s. 3 (obraz strony: Badische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/BKL5ORWT523RBYAZASBEZIZWNNURT4ZP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 3 maja 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AFXZ7QN4ITKOHLFY6ZA6BILHC7NFPWFR"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 3 kwietnia 1874 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MUCA27YE625PUFYCI74Z5VBW6E23AEOZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 czerwca 1878 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UNSUY372AZ2HEYTNOPMNNDNUHVGK746D"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 listopada 1884 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NSUHRDHKJ2CO6CUEJIJQNYCELWWFPJOK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 lipca 1891 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PIPQXUXD2MMMBNGI5QMKHS6ACIBBVD5A"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 26 czerwca 1894 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HXYMY6X74LZETZRPOKL2E4L43CEQD6T3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 czerwca 1895 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CQODYVJT3QMO5ZGL4NHG5QCJ4VWKAGTC"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 25 kwietnia 1904 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PF6Z3SC2LCVUQPPZZ6LNR3WWD43VCITX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 9 maja 1908 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IWLASJYG5TCIVDABWUC5BWPJYXD5ZZ3S"},{"typ":"monografia","tytul":"G. F. Werner, \u201eChronik der Marienwerder Kirche\u201d, wyd. W. Heym, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d z. 65, Marienwerder 1928, s. 19, 46\u201349, 54\u201366","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"H. C. W. Jahn, \u201eChronik der Stadt Marienwerder in Westpreu\u00dfen\u201d, nak\u0142adem autora, 1844, s. 52, 54","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 79","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/26779/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 14, s. 94 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4660/Amtliche_Mittheilungen_1884_14.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 18","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 8, s. 70 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4667/Amtliche_Mittheilungen_1885_008.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0044","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7335842,"lng":18.9319222,"name_de":"Marienwerder","name_pl":"Kwidzyn \u2014 katedra \u015bw. Jana Ewangelisty (Marienwerder)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kwietniewie (po niemiecku K\u00f6nigsblumenau) to budowla \u015bredniowieczna, dzi\u015b pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego. Wed\u0142ug miejscowej tradycji historycznej, spisanej przez Lecha S\u0142odownika i powt\u00f3rzonej w Encyklopedii Warmii i Mazur, gotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w latach 1330\u20131350. Urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w opisuje j\u0105 jako murowano-drewnian\u0105 i datuje na wiek XIV\u2013XV, z przebudow\u0105 w 1707 roku. We wn\u0119trzu zachowa\u0142 si\u0119 o\u0142tarz z 1685 roku, wykonany prawdopodobnie w kr\u0119gu warsztatu Isaacka Rigi, oraz dwie kamienne p\u0142yty nagrobne przedstawicieli rod\u00f3w von Wallenrodt i von Reibnitz \u2014 dawnych patron\u00f3w \u015bwi\u0105tyni.\n\nDokument lokacyjny wystawiono w Dzierzgoniu 28 wrze\u015bnia 1299 roku. Kwietniewo lokowa\u0142 komtur Henryk Zuckschwert na sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu trzech \u0142anach, z czego pi\u0119\u0107 przeznaczono na uposa\u017cenie miejscowego ko\u015bcio\u0142a. W dokumencie jest wzmianka o dotacji wniesionej przez tutejszego proboszcza. Na pocz\u0105tku XVIII wieku wie\u015b, nosz\u0105ca w\u00f3wczas nazw\u0119 Blumenau, wesz\u0142a w sk\u0142ad domen kr\u00f3lewskich \u2014 i st\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 nazwa K\u00f6nigsblumenau.\n\nW czasie Reformacji ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w r\u0119ce protestant\u00f3w i by\u0142 lutera\u0144skim ko\u015bcio\u0142em parafialnym do 1945 roku. W opisie z 1785 roku odnotowano, \u017ce do tutejszej lutera\u0144skiej parafii nale\u017ca\u0142 tak\u017ce, jako filia, ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u015awi\u0119tym Gaju. W latach 1620\u20131626 duchownym ewangelickim w Kwietniewie by\u0142 Micha\u0142 Wannowius (1590 \u2014 oko\u0142o 1665), pochodz\u0105cy z polskiej rodziny katolickiej; poniewa\u017c zna\u0142 polski, posy\u0142ano go do parafii z ludno\u015bci\u0105 polsk\u0105. W XIX wieku urz\u0119dowa\u0142 tu pastor Anderson, weteran kampanii napoleo\u0144skich i autor pami\u0119tnik\u00f3w. Jego syn Edward Anderson (1827\u20131905), malarz i wyk\u0142adowca, cz\u0142onek kr\u00f3lewieckiego Towarzystwa Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Staro\u017cytno\u015bci \u201ePrussia\u201d, w 1896 roku pierwszy postawi\u0142 tez\u0119, \u017ce w pobliskim \u015awi\u0119tym Gaju poni\u00f3s\u0142 \u015bmier\u0107 m\u0119cze\u0144sk\u0105 \u015bwi\u0119ty Wojciech. Mieszkaj\u0105c w Labiawie, wspar\u0142 materialnie odbudow\u0119 spalonego od uderzenia pioruna ko\u015bcio\u0142a w \u015awi\u0119tym Gaju i budow\u0119 nowego ko\u015bcio\u0142a w Rychlikach w latach 1875\u20131877. Ostatnim ewangelickim pastorem Kwietniewa by\u0142 Max Toepel (1896\u20131976), cz\u0142onek Wschodniopruskiego Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego; zajmowa\u0142 si\u0119 histori\u0105, pisa\u0142 wiersze i wydawa\u0142 miesi\u0119cznik \u201ePos\u0142aniec gminny Kwietniewa i \u015awi\u0119tego Gaju\u201d z wiadomo\u015bciami parafialnymi.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako prostok\u0105t z kamienia polnego i ceg\u0142y, ze schodkowym szczytem od wschodu i oryginaln\u0105 drewnian\u0105 wie\u017c\u0105 z 1707 roku, kt\u00f3rej przyziemie jest ceglane; zachodnie, ostro\u0142ukowe wej\u015bcie nosi liczne miseczkowate wg\u0142\u0119bienia. Przybud\u00f3wk\u0119 od po\u0142udnia wzniesiono w 1701 roku. Wn\u0119trze nakrywa drewniane sklepienie odcinkowe, a ostro\u0142ukowe okna wybito p\u00f3\u017aniej. W latach czterdziestych XIX wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 naprawiono i zasypano wtedy krypt\u0119 grobow\u0105, kt\u00f3ra ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 pod ca\u0142\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105. Nastawa o\u0142tarzowa z ko\u0144ca XVII wieku ma w predelli olejn\u0105 Ostatni\u0105 Wieczerz\u0119, nad ni\u0105 ambon\u0119, a wy\u017cej obraz Wniebowst\u0105pienia, obok za\u015b rze\u017abione figury czterech ewangelist\u00f3w, Moj\u017cesza i Jana Chrzciciela. Gotycka szafa o\u0142tarzowa z tego ko\u015bcio\u0142a, z Mari\u0105 z Dzieci\u0105tkiem, Janem Ewangelist\u0105 i biskupem, bez skrzyde\u0142, trafi\u0142a do muzeum Prussia w Kr\u00f3lewcu. Boetticher wymienia te\u017c par\u0119 mosi\u0119\u017cnych lichtarzy z 1649 roku, ambon\u0119 z 1685 roku z wizerunkami cn\u00f3t, rokokow\u0105 szaf\u0119 organow\u0105 przy organach z 1819 roku, ma\u0142y \u017cyrandol z 1698 roku oraz p\u0142yt\u0119 nagrobn\u0105 z epitafium Christopha Ernsta von Reibnitza, zmar\u0142ego w 1710 roku, i nieczyteln\u0105 p\u0142yt\u0119 jednego z Wallenrodt\u00f3w.\n\nWed\u0142ug zapisk\u00f3w precentora E. Andersona z Popelken, kt\u00f3re Boetticher przytoczy\u0142, okna od p\u00f3\u0142nocy wybito w 1782 i 1843 roku. Po\u015brodku ko\u015bcio\u0142a wisia\u0142 malowany model statku z 1734 roku, pod czerwonym obrusem o\u0142tarza le\u017ca\u0142o antependium z t\u0142oczonej, z\u0142oconej sk\u00f3ry, a dawny g\u0142\u00f3wny obraz o\u0142tarza, Ukrzy\u017cowanie z Mari\u0105 i Janem, w latach osiemdziesi\u0105tych XVIII wieku musia\u0142 ust\u0105pi\u0107 miejsca ambonie i zawis\u0142 na \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej. Chor\u0105giewka wie\u017cy z 1770 roku nosi imi\u0119 \u00f3wczesnego pastora Christopha Hompa, anio\u0142 chrzcielny pochodzi z 1705 roku, a krucht\u0119 wschodni\u0105 zbudowa\u0142 w 1701 roku Jakob Laxdehn, burgrabia w Dollst\u00e4dt.\n\nW zestawieniu z 1931 roku na 690 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 671 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w. Kilkadziesi\u0105t os\u00f3b z parafii kwietniewskiej poleg\u0142o w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Ku ich czci ods\u0142oni\u0119to w latach dwudziestych pomnik w centrum wsi, naprzeciwko ko\u015bcio\u0142a; na trzech spi\u017cowych tablicach wypisano nazwiska poleg\u0142ych, a kilkana\u015bcie z nich brzmia\u0142o z polska. Po 1945 roku pomnik cz\u0119\u015bciowo zniszczono; jego resztki stoj\u0105 naprzeciw ko\u015bcio\u0142a do dzi\u015b.\n\nWie\u015b zaj\u0105\u0142 23 stycznia 1945 roku sowiecki zwiad pancerny, a po wojnie \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego.\n\nObiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 636/69 decyzj\u0105 z 27 lutego 1968 roku; t\u0105 sam\u0105 decyzj\u0105 obj\u0119to ochron\u0105 cmentarz przyko\u015bcielny.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Boetticher datuje na 1685 rok ambon\u0119, a nastaw\u0119 o\u0142tarzow\u0105 og\u00f3lnie na koniec XVII wieku; \u017ar\u00f3d\u0142a regionalne podaj\u0105 o\u0142tarz z 1685 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119: po\u0142\u0105czona parafia si\u0119gaj\u0105ca czas\u00f3w przed reformacj\u0105, pod patronatem kr\u00f3lewskim. Liczy\u0142a 3400 dusz, 8 szk\u00f3\u0142 i 9 nauczycieli. Nale\u017ca\u0142y do niej: Blumenau, Alt Dollst\u00e4dt, Hohendorfer Grundm\u00fchle, Hohendorf-Wald, Kerschitten, K\u00fchlborn, Ober- und Unter-Krapen, Mehlend, Neu Dollst\u00e4dt, Opitten, Petersdorf, Alt Powunden, Neu Powunden, Rossitten, Stein, Gro\u00df Brodsende (powiat Stuhm), a przy Heiligenwalde: Heiligenwalde Dom\u00e4ne, Jankendorf, Karlsruhe, K\u00f6xten, Prothen, Schweide, Storchnest. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1890 roku, Julius Meinhold, urodzony w 1850 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Lech S\u0142odownik, \u201eKwietniewo (niem. K\u00f6nigsblumenau)\u201d, materia\u0142y gminy Rychliki; encyklopedia Warmii i Mazur (encyklopedia.warmia.mazury.pl), has\u0142o \u201eKwietniewo\u201d; \u201ePas\u0142\u0119k. Z dziej\u00f3w miasta i okolic 1297\u20131997\u201d, redakcja J\u00f3zef W\u0142odarski, Pas\u0142\u0119k 1997; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 10\u201312; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15, 82.*","built_year":1330,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/warmi%C5%84sko-mazurskie/powiat_elbl%C4%85ski/gmina_Rychliki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"rychliki.pl","url":"https://rychliki.pl/kwietniewo-niem-konigsblumenau/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 10\u201312","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15, 82","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0519","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.974846,"lng":19.453155,"name_de":"K\u00f6nigsblumenau","name_pl":"Kwietniewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (K\u00f6nigsblumenau)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony w latach 1714\u20131719 (karta NID: 1714\u20131718) z inicjatywy w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku Carla Friedricha Ludwiga Barfusa, sfinansowany z funduszy rodowych, w tym wk\u0142adu Eleonory hrabiny Barfus, c\u00f3rki Fryderyka D\u00f6nhoffa z Friedrichstein. Nabo\u017ce\u0144stwa reformowane odprawiano w Kwitajnach ju\u017c od ko\u0144ca XVII w. \u2014 wie\u015b by\u0142a fili\u0105 kalwi\u0144skiej parafii w Sambrodzie w Inspektoracie G\u00f3rnopruskim; pod koniec XVIII w. do komunii przyst\u0119powa\u0142o tu oko\u0142o 130 os\u00f3b, co dawa\u0142o oko\u0142o 300 wiernych tego wyznania. \u015awi\u0105tynia mia\u0142a charakter symultaniczny: zasady naprzemiennego korzystania z niej przez kalwin\u00f3w i luteran\u00f3w ustali\u0142a w 1733 roku specjalna komisja \u2014 luteran\u00f3w obs\u0142ugiwa\u0142 pastor z Gr\u0105dek, kalwin\u00f3w duchowny z Sambrodu. Unia symultaniczna przetrwa\u0142a do 1873 roku; w latach 1873\u20131945 ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do luteran\u00f3w. Po II wojnie \u015bwiatowej przej\u0119ty przez katolik\u00f3w, obecnie ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny (pw. \u015bw. Teresy wed\u0142ug rejestru zabytk\u00f3w i studium gmina Pas\u0142\u0119k, pw. Chrystusa Kr\u00f3la wed\u0142ug karty i ewidencji NID). Ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany z ceg\u0142y na rzucie pod\u0142u\u017cnego o\u015bmioboku, z wie\u017c\u0105 od zachodu i zakrysti\u0105 od wschodu. Wpis do rejestru zabytk\u00f3w 627/69 z 27.02.1968 (wraz z cmentarzem). W 2016 roku laureat konkursu \u201eZabytek Zadbany\u201d.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako ceglany, na planie wyd\u0142u\u017conego o\u015bmioboku, z wie\u017c\u0105 kryt\u0105 gontowym barokowym he\u0142mem z latarni\u0105 i iglic\u0105; wyposa\u017cenie wn\u0119trza by\u0142o wtedy nowe. Z dawnych sprz\u0119t\u00f3w wymienia szesnastoramienny \u017cyrandol z br\u0105zu dzwonowego, ufundowany w 1743 roku przez Philippa Ottona von D\u00f6nhoffa, oraz dzwony z 1786 i 1788 roku. Wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a le\u017ca\u0142 cmentarz z okaza\u0142ymi lipami.\n\n\ud83d\udfe1 Boetticher podaje, \u017ce lutera\u0144sko-reformowany ko\u015bci\u00f3\u0142 symultaniczny, po\u0142\u0105czony z Gr\u0105dkami, istnia\u0142 do 1875 roku; ewidencja podaje 1873 rok.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 130.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-reformowane (kalwi\u0144skie; dawny, ob. rzym.-kat.)","denomination":"ewangelicko-reformowane (kalwi\u0144skie; dawny, ob. rzym.-kat.)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/kwitajny-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-par-pw-sw-teres"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Kwitajny"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 130","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0512","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.01636,"lng":19.80795,"name_de":"Quittainen","name_pl":"Kwitajny \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Quittainen)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"W \u0141abiszewie by\u0142y trzy cmentarze ewangelickie. Dwa dziewi\u0119tnastowieczne \u2014 wiejski i rodowy \u2014 le\u017c\u0105 na p\u00f3\u0142nocnym zachodzie, w lesie; trzeci, znacznie oddalony od zabudowa\u0144, na po\u0142udniowym wschodzie, przy drodze do Podola Ma\u0142ego. Ewidencja wymienia cmentarz wiejski i po\u0142udniowy pod numerami 1 i 2; maj\u0105 one odpowiednio oko\u0142o 3000 i oko\u0142o 1850 metr\u00f3w kwadratowych powierzchni.\n\nP\u00f3\u0142nocny cmentarz wiejski rozplanowano jako wyd\u0142u\u017cony prostok\u0105t; dzi\u015b granic nie spos\u00f3b dok\u0142adnie wyznaczy\u0107, a \u015blad\u00f3w nagrobk\u00f3w niewiele \u2014 o dziewi\u0119tnastowiecznym rodowodzie m\u00f3wi\u0105 resztki starodrzewu i pojedyncze fragmenty kamieni. Najlepiej zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz rodowy, z czytelnym uk\u0142adem przestrzennym i ma\u0142\u0105 architektur\u0105. Na mapie zaznaczono go jako kwadrat, w rzeczywisto\u015bci mur graniczny uformowano z jednej strony na planie ko\u0142a. W za\u0142o\u017ceniu ca\u0142o\u015b\u0107 zwie\u0144czono wysokim krzy\u017cem \u2014 granitowym, mierz\u0105cym oko\u0142o sze\u015bciu metr\u00f3w. Zachowa\u0142y si\u0119 tablica nagrobna Marthy von Zakrzewski i czytelne obrysy grob\u00f3w. Na cmentarzu po\u0142udniowym przetrwa\u0142 fragment tablicy z dat\u0105 poch\u00f3wku 1919 roku.\n\n\u0141abiszewo (dzi\u015b w gminie D\u0119bnica Kaszubska), do 1945 roku Lab\u00fcssow, by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej. W 1784 roku \u0141abiszewo liczy\u0142o 14 dym\u00f3w; mieszka\u0144cy musieli mle\u0107 zbo\u017ce w m\u0142ynie w Dobieszewie (Gro\u00df-D\u00fcbsow). Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego \u0141abiszewo, po niemiecku Lab\u00fcssow, by\u0142 von Gottberg. W 1879 roku maj\u0105tek liczy\u0142 955 hektar\u00f3w i mia\u0142 m\u0142yn. Spis z 2 grudnia 1895 roku notuje \u0141abiszewo w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 165 ewangelik\u00f3w, a obw\u00f3d dworski 278. Obie jednostki nale\u017ca\u0142y do parafii w Dobieszewie, po niemiecku Gro\u00df D\u00fcbsow, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej; katolicy \u2014 do parafii w S\u0142upsku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi. Mi\u0119dzy 1879 a 1905 rokiem maj\u0105tek przeszed\u0142 od rodziny von Gottberg w r\u0119ce Kalixtusa von Zakrzewskiego. W 1928 roku oko\u0142o tysi\u0105ca hektar\u00f3w maj\u0105tku pozostawa\u0142o w r\u0119kach Kalixtusa von Zakrzewskiego. W 1925 roku we wsi by\u0142o czworo katolik\u00f3w, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 397 mieszka\u0144c\u00f3w w 94 gospodarstwach domowych.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 8 marca 1945 roku. Po pewnym czasie przyszli Polacy i mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono; Heimatortskartei Pommern odnalaz\u0142a p\u00f3\u017aniej 191 z nich w RFN i 122 w NRD. Straty: 22 poleg\u0142ych, 19 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 42 zaginionych. W szkole uczyli Fritz Resech, Kurt Lindner (p\u00f3\u017aniej Sorchow) i Herbert Rosin.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 185; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u0141abiszewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o \u0141abiszewo; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 679\u2013681; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 977; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 174; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 171.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u0141abiszewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/labiszewo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp \u2014 dwa wiersze Lab\u00fcssow (165 i 278 ewangelik\u00f3w)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Lab\u00fcssow, s. 679","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 185","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 977","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 184\u2013185","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 174","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 171","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0551","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.403,"lng":17.2717,"name_de":"Lab\u00fcssow","name_pl":"\u0141abiszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w \u0141\u0105ckim M\u0142ynie le\u017cy na wzg\u00f3rzu, po prawej stronie drogi z \u0141\u0105kiego do Brze\u017ana Szlacheckiego. Benedykt Reszka datuje go na pocz\u0105tek XIX wieku. Zajmuje oko\u0142o 0,2 hektara \u2014 powierzchni\u0119 dostosowan\u0105, jak pisze Reszka, do liczby mieszkaj\u0105cych tu ewangelik\u00f3w. Porastaj\u0105 go drzewa i krzewy, spod kt\u00f3rych wy\u0142ania si\u0119 zarys kamiennego muru od po\u0142udnia; zosta\u0142o niewiele zaniedbanych grob\u00f3w, z kt\u00f3rych wy\u0142amano \u017celiwne krzy\u017ce. Czytelne pozosta\u0142y dwie inskrypcje: jedna upami\u0119tnia Augusta i Johanna Dommer\u00f3w, druga \u2014 ze s\u0142owami \u201eRuht in Gott\u201d, czyli \u201eSpoczywa w Bogu\u201d \u2014 w\u0142a\u015bciciela Carla Dommera, urodzonego 25 listopada 1850 i zmar\u0142ego 17 lutego 1885 roku. Ostatniego uroczystego pogrzebu dokonano tu w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej, a po jej zako\u0144czeniu pochowano na cmentarzu ponad 20 niemieckich \u017co\u0142nierzy; w pogrzebie uczestniczy\u0142 Eugeniusz Tandecki z \u0141\u0105kiego.\n\n\u0141\u0105cki M\u0142yn to przysi\u00f3\u0142ek m\u0142y\u0144ski w obr\u0119bie wsi \u0141\u0105kie (po niemiecku Lonken), w regionie Gochy, w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci dzisiejszej gminy Lipnica w powiecie bytowskim. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142 do powiatu cz\u0142uchowskiego (Kreis Schlochau) w rejencji kwidzy\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie, w mi\u0119dzywojniu do polskiego powiatu chojnickiego, a w latach 1939\u20131945 do powiatu chojnickiego (Landkreis Konitz) w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nW \u0141\u0105kiem ewangelicy stanowili mniejszo\u015b\u0107: wed\u0142ug Reszki byli to przewa\u017cnie rolnicy i rzemie\u015blnicy osiadli w \u0141\u0105ckim M\u0142ynie. W 1876 roku by\u0142o ich 242, a w 1910 roku 99; po pierwszej wojnie \u015bwiatowej zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 opu\u015bci\u0142a \u0141\u0105kie. Katolicy nale\u017celi do parafii w Borzyszkowach, ewangelicy do parafii w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen). Tak podaje zestawienie parafii FamilySearch; parafi\u0119 katolick\u0105 w Borzyszkowach notuje te\u017c spis z 1 grudnia 1885 roku, kt\u00f3ry przy \u0141\u0105kiem wykazuje 838 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 252 ewangelik\u00f3w, 565 katolik\u00f3w i 21 \u017byd\u00f3w. Reszka wi\u0105\u017ce tutejszych ewangelik\u00f3w z ko\u015bcio\u0142em macierzystym w Pietrzykowie, oddalonym o 10\u201312 kilometr\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eLonken\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 grudnia 1885 roku), powiat Schlochau, s. 160\u2013161, poz. 51; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 74\u201375, 167\u2013168; Gmina Lipnica \u2014 wykaz miejscowo\u015bci.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Lipnica \u2014 wykaz miejscowo\u015bci","url":"https://wykaz.rky.pl/g2201052.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eLonken\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org)","url":"https://www.meyersgaz.org/place/20094039"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2013 Rumia 2008, rozdz. 19 \u201eCmentarze\u201d, podrozdz. D, s. 167 (PDF s. 171)","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Lipnica na lata 2015\u20132018, uchwa\u0142a nr X/82/2015 Rady Gminy w Lipnicy z dnia 29 grudnia 2015 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2016, poz. 554, s. 22, 28","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2016&book=0&position=554"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0605","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03372,"lng":17.27553,"name_de":"","name_pl":"\u0141\u0105cki M\u0142yn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141\u0105g \u2014 po niemiecku Lonk, w dokumentach krzy\u017cackich Sch\u00f6nhain \u2014 le\u017cy w gminie Czersk w powiecie chojnickim, nad Czarn\u0105 Wod\u0105, w lesistej i piaszczystej okolicy. Wie\u015b le\u017cy przy dawnym bitym trakcie z Chojnic do Starogardu, blisko granicy dawnego powiatu starogardzkiego. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu chojnickiego w rejencji kwidzy\u0144skiej.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* wyr\u00f3\u017cnia tu trzy osobne cz\u0119\u015bci. Wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska i parafialna mia\u0142a 4349 m\u00f3rg, 329 budynk\u00f3w i 134 domy mieszkalne, a w nich 1025 katolik\u00f3w i 61 ewangelik\u00f3w. Osada liczy\u0142a 1461 m\u00f3rg, 72 budynki, 28 dom\u00f3w, 203 katolik\u00f3w i o\u015bmiu ewangelik\u00f3w. W dobrach na 1028 m\u00f3rg, osiem budynk\u00f3w i trzy domy przypada\u0142o 43 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w \u0141\u0105gu 1552 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 1460 katolik\u00f3w, 69 ewangelik\u00f3w i 23 \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Mokrem, katolicy do w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a na miejscu.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 tu zamkni\u0119ty cmentarz ewangelicki. W studium uwarunkowa\u0144, uchwalonym przez Rad\u0119 Miejsk\u0105 w Czersku 20 grudnia 2022 roku, cmentarze ewangelickie wyliczono w pi\u0119ciu miejscowo\u015bciach gminy, w tym w \u0141\u0105gu. Wymienia go rozdzia\u0142 o miejscach pami\u0119ci narodowej oraz cmentarzach ewangelickich i \u017cydowskich, a tak\u017ce wykaz stref ochrony konserwatorskiej, gdzie dawne cmentarze ewangelickie obj\u0119to stref\u0105 B. Wie\u015b ma osobny cmentarz rzymskokatolicki przy ulicy Ko\u015bcielnej oraz ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny.\n\nPod t\u0105 nazw\u0105 urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku prowadzi trzy osobne has\u0142a: pod has\u0142em *Long* (wie\u015b) \u2014 134 domy mieszkalne i 1107 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 61 ewangelik\u00f3w, 1025 katolik\u00f3w i 21 os\u00f3b innych wyzna\u0144; pod has\u0142em *Long* (kolonia) \u2014 28 dom\u00f3w mieszkalnych i 211 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym o\u015bmiu ewangelik\u00f3w i 203 katolik\u00f3w. Pod has\u0142em *Long* (maj\u0105tek) podr\u0119cznik notuje trzy domy mieszkalne i 52 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 43 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Long*.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Czersk i podaje tu 67 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 Rady Miejskiej w Czersku z 20 grudnia 2022 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o \u201e\u0141\u0119g\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 45; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 42\u201343; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 57.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"dokument planistyczny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 Rady Miejskiej w Czersku z 20 grudnia 2022 roku","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/chojnice/czersk/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 57","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1132","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8256,"lng":18.0069,"name_de":"Lonk","name_pl":"\u0141\u0105g \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicy mieli w mie\u015bcie w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119; ko\u015bci\u00f3\u0142 ten wraz z przyleg\u0142ym cmentarzem ewangelickim zosta\u0142 zniszczony i rozebrany w latach 1965\u20131970, a na jego fundamentach stan\u0105\u0142 obecny dom kultury przy ul. Marii Sk\u0142odowskiej-Curie 1. W statystyce diecezji che\u0142mi\u0144skiej z 1928 roku zapisano, \u017ce w obr\u0119bie parafii katolickiej w \u0141asinie mieszka\u0142o 808 ewangelik\u00f3w na 4146 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nKs. Jakub Fankidejski notuje, \u017ce \u0141asin \u2014 zawsze niewielkie miasteczko \u2014 mia\u0142 dwa ko\u015bcio\u0142y. Obok obszernej fary Krzy\u017cacy wznie\u015bli przed bram\u0105 Malborsk\u0105, na przedmie\u015bciu zwanym Motylka, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny, po\u0142\u0105czony ze szpitalem miejskim dla ubogich i chorych. Opiek\u0119 sprawowa\u0142 nad nimi osobny proboszcz (*praepositus*, st\u0105d nazwa prepozytury), a na utrzymanie ko\u015bcio\u0142a i szpitala zapisano kilka pobliskich dom\u00f3w, grunt zwany Grodziskiem, \u0142\u0105k\u0119 Rozgart i kilka ogrod\u00f3w.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ewangelicka parafia w \u0141asinie powsta\u0142a w 1860 roku z cz\u0119\u015bci parafii Niederzehren, Gr. Leistenau i Radzy\u0144 Che\u0142mi\u0144ski oraz jeszcze jednej s\u0105siedniej. W latach 1860\u20131867 nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w sali gospody Schmidta w mie\u015bcie, a pierwszym pastorem by\u0142 od 15 lipca 1860 roku Schlewe. Harnoch opisuje ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141asinie jako murowan\u0105 budowl\u0119 w stylu gotyckim na rzucie prostok\u0105ta, pod patronatem gminy, ze smuk\u0142\u0105 murowan\u0105 wie\u017c\u0105 ozdobion\u0105 wie\u017cyczkami, w kt\u00f3rej wisia\u0142y trzy dzwony \u2014 dar Towarzystwa Gustawa Adolfa. Wed\u0142ug Harnocha organy o dziesi\u0119ciu g\u0142osach kosztowa\u0142y 3150 marek, a parafia liczy\u0142a w 1890 roku 2200 dusz.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom V, 1884) odnotowuje w \u0141asinie obok katolickiego tak\u017ce protestancki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, a w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 miasta \u2014 szko\u0142\u0119 lutera\u0144sk\u0105.\n\nWed\u0142ug Piotra Bireckiego ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowany w latach 1864\u20131868, w wi\u0119kszo\u015bci ze \u015brodk\u00f3w samej gminy, by\u0142 dzie\u0142em toru\u0144skiego architekta Martiniego \u2014 Birecki zalicza go, obok ko\u015bcio\u0142a w Ostromecku, do najdojrzalszych interpretacji neogotyku St\u00fclera. Dzwony odla\u0142a pracownia Sch\u00f6na w Poznaniu, \u015brodkowe okno prezbiterium zdobi\u0142 witra\u017c z herbem rodu von Diest-Koerber, a rze\u017abiona ambona z tego ko\u015bcio\u0142a znajduje si\u0119 dzi\u015b w miejscowym ko\u015bciele parafialnym.\n\nWed\u0142ug Dawida Binemanna-Zdanowicza parafia ewangelicko-augsburska w Grudzi\u0105dzu wyst\u0105pi\u0142a w 1995 roku o przywr\u00f3cenie 26 dzia\u0142ek dawnej parafii ewangelicko-unijnej w \u0141asinie. 9 listopada 2000 roku zawar\u0142a przed komisj\u0105 regulacyjn\u0105 ugod\u0119 z gmin\u0105 \u0141asin: odzyska\u0142a dzia\u0142k\u0119, na kt\u00f3rej sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 zaadaptowany na gminny dom kultury, i zrzek\u0142a si\u0119 roszcze\u0144 do pozosta\u0142ych 25 dzia\u0142ek.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2375 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1872 roku superintendent Otto Schlewe.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Binemann-Zdanowicz pisze o ko\u015bciele zaadaptowanym na dom kultury, a nie rozebranym \u2014 co nie zgadza si\u0119 z wiadomo\u015bci\u0105, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano w latach 1965\u20131970, a dom kultury stan\u0105\u0142 na jego fundamentach. W jednej z wiadomo\u015bci budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a uko\u0144czono w 1864 roku, a Piotr Birecki datuje j\u0105 na lata 1864\u20131868.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201e\u0141asin\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 483, 482\u2013483; Historia \u0141asina \u2014 Wikipedia; Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (dawny), \u0141asin \u2014 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]; kwerenda w\u0142asna, weryfikacja 18 czerwca 2026; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 105; \u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej); P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 99, 214, 238, 255; D. Binemann-Zdanowicz, \u201eUregulowanie stanu prawnego nieruchomo\u015bci Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w III RP\u201d, Warszawa\u2013Bielsko-Bia\u0142a 2020, s. 298\u2013299; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 56.*","built_year":1864,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Historia \u0141asina \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%81asina"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (dawny), \u0141asin \u2014 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180801221212/https://polska-org.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 105","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/259/edition/1372"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 482\u2013483, 483","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201e\u0141asin\u201d","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0051","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.5196526,"lng":19.0870311,"name_de":"Lessen","name_pl":"\u0141asin \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Lessen, nieistniej\u0105cy)","powiat":"grudzi\u0105dzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Laskowice, po niemiecku Laskowitz, le\u017c\u0105 w gminie Prabuty, w powiecie kwidzy\u0144skim. Wed\u0142ug spisu z 1885 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu suskiego (Kreis Rosenberg) w rejencji kwidzy\u0144skiej. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 482 mieszka\u0144c\u00f3w: 349 ewangelik\u00f3w i 133 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gdakowie (Dakau).\n\nKarta cmentarza z marca 1987 roku (opracowanie: Joanna Labenz) datuje za\u0142o\u017cenie cmentarza na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Po\u0142o\u017cenie karta opisuje tak: \u201ePo\u0142o\u017cony na zach\u00f3d od wsi Laskowice, przy drodze gruntowej [\u2026], po jej p\u00f3\u0142nocnej stronie, na wschodnim skraju lasu. Po\u0142udniow\u0105 granic\u0105 przylega do w/w drogi. Od po\u0142udnia, zachodu i p\u00f3\u0142nocy otoczony lasem. Od wschodu graniczy z \u0142\u0105k\u0105\u201d. Powierzchni\u0119 karta podaje jako 0,25 hektara, a dawn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 okre\u015bla jako \u201eewangelicki\u201d.\n\nStan cmentarza w chwili sporz\u0105dzenia karty: \u201eZachowany og\u00f3lny uk\u0142ad przestrzenny. Kompozycja wn\u0119trza zatarta. Nagrobk\u00f3w brak. Drzewostan zachowany cz\u0119\u015bciowo. Du\u017ca ilo\u015b\u0107 samosiew\u00f3w. Ca\u0142o\u015b\u0107 wch\u0142oni\u0119ta przez otaczaj\u0105cy las\u201d. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w (zabytek.pl) obiekt figuruje jako \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, datowany na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\nNa mapie topograficznej w skali 1:25 000 z 1910 roku (arkusz 2280 Gr. Krebs) w tym miejscu stoi znak cmentarza z krzy\u017cem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w Laskowicach, oprac. Joanna Labenz, marzec 1987, nr 15252 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 694399); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Rosenberg, s. 84, poz. 43; Me\u00dftischblatt 2280 Gr. Krebs, wydanie 1910 (egzemplarz IfL, mapywig).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w Laskowicach, oprac. Joanna Labenz, marzec 1987, nr 15252 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694399/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.113642/1"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"zabytek.pl \u2014 Laskowice, cmentarz ewangelicki, 2. po\u0142. XIX w. (ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694399"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg, s. 84, poz. 43 \u201eLaskowitz \u2020\u2020\u201d","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"Me\u00dftischblatt 2280 Gr. Krebs, wydanie 1910 (egzemplarz IfL, mapywig)","url":"http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/025K_TK25/2280_(891)_Gr._Krebs_1910_IfL.jpg"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1210","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.788884,"lng":19.102649,"name_de":"Laskowitz","name_pl":"Laskowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Lasowice Ma\u0142e (Klein Lesewitz), pow. malborski. Po 1945 r. przej\u0119ty przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 czynny.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=49674"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda Gemini (westpreussen.de / NID) \u2014 weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0448","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1023,"lng":19.1087,"name_de":"Klein Lesewitz","name_pl":"Lasowice Ma\u0142e","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Lasowicach Wielkich, po niemiecku Gro\u00df Lesewitz, za\u0142o\u017cono w 1843 roku. Dzi\u015b jest to park wiejski z zachowanym kutym ogrodzeniem i bramami oraz pojedynczymi nagrobkami; ewidencja zabytk\u00f3w podaje jego powierzchni\u0119 \u2014 0,30 hektara \u2014 i wymienia go pod pozycj\u0105 131. Stele z tego cmentarza przeniesiono na cmentarz mennonicki w Stogach, kt\u00f3ry pe\u0142ni funkcj\u0119 lapidarium. Ewidencja umieszcza cmentarz w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi i datuje go na 1843 rok.\n\nLasowice Wielkie by\u0142y siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej. Odnowiony przywilej dla wsi wystawiono w 1350 roku. Wsp\u00f3lnota istnia\u0142a tu ju\u017c w 1565 roku i wtedy te\u017c wymieniany jest jej pierwszy duchowny, Balthasar Richter, ale na w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 czeka\u0142a blisko sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat. Bernhard Schmid, autor inwentarza zabytk\u00f3w powiatu malborskiego, zapisa\u0142, \u017ce od 1565 roku zbierano si\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwa w izbie nad podcieniem domu ch\u0142opa Langwalda, p\u00f3\u017aniej w stodole i spichlerzu.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) w 1572 roku gmina ewangelicka w Lasowicach Wielkich, po niemiecku Gro\u00df Lesewitz, powo\u0142a\u0142a Modestusa Hellinga, kt\u00f3ry przyszed\u0142 ze Schroop na Wysoczy\u017anie Malborskiej; po nim byli Jerzy Meermann i Joachim Wendland, rodem z Nowego Targu, dawny nauczyciel gimnazjum elbl\u0105skiego, kt\u00f3ry przyszed\u0142 tu w 1591 roku, a w 1597 roku zosta\u0142 diakonem w Malborku \u2014 obaj byli filipistami. Hermann Eckerdt (1868) wymienia w\u015br\u00f3d tutejszych duchownych dw\u00f3ch odbiegaj\u0105cych od \u015bcis\u0142ego luteranizmu: Wendtlanda z Lasowic Wielkich, po niemiecku Gro\u00df Lesewitz, sk\u0142aniaj\u0105cego si\u0119 ku kalwinizmowi, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej przeszed\u0142 do Malborka i tam zosta\u0142 usuni\u0119ty z urz\u0119du, oraz Hellinga, filipist\u0119, czyli zwolennika \u0142agodniejszej nauki Melanchtona. Wed\u0142ug Hermanna Eckerdta (1868) w 1606 roku katoliccy plebani pozwali ewangelik\u00f3w z Lasowic Wielkich, po niemiecku Gro\u00df Lesewitz, za potajemne utrzymywanie w\u0142asnego duchownego i musieli oni zap\u0142aci\u0107 kar\u0119. Wed\u0142ug Hartwicha w Lasowicach Wielkich byli kolejno duchownymi: Tobiasz R\u00fchlius od 1600 roku, Jan Bavarus od 1615 roku, wyp\u0119dzony przez duchowie\u0144stwo katolickie w 1618 roku, dawny szwedzki kapelan polowy Jerzy Buel, nauczaj\u0105cy tu w 1626 roku i zmar\u0142y w 1629 roku, oraz Jerzy Willenius, powo\u0142any w 1630 roku, kt\u00f3ry w 1635 roku odszed\u0142 do Tczewa.\n\nAgathon Harnoch opisuje dalsze losy zboru: stodo\u0142\u0119 urz\u0105dzon\u0105 na nabo\u017ce\u0144stwa trzeba by\u0142o w 1619 roku rozebra\u0107 na wniosek miejscowego ksi\u0119dza katolickiego wniesiony do s\u0105du w Malborku, w 1626 roku Gustaw Adolf odda\u0142 ewangelikom ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, a po pokoju w Sztumskiej Wsi w 1635 roku odebrano im go. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego ko\u015bci\u00f3\u0142 ten sp\u0142on\u0105\u0142 w niewyja\u015bnionych okoliczno\u015bciach, zanim \u2014 jak pisze \u2014 w 1636 roku zwr\u00f3cono go katolikom, podpalony \u2014 jak pisze autor \u2014 albo przez samych ch\u0142op\u00f3w, albo przez \u017co\u0142nierzy szwedzkich, a ch\u0142opi odm\u00f3wili jego odbudowy. Kiedy w 1652 roku zmar\u0142 pastor Jerzy Rotelius, pochowano go na cmentarzu katolickim \u2014 jak zapisa\u0142 Abraham Hartwich, z wielkim trudem i kosztem. Obowi\u0105zywa\u0142 tu te\u017c osobliwy zwyczaj: zmar\u0142ego pastora grzebano dopiero wtedy, gdy jego nast\u0119pca zamieszka\u0142 na plebanii. Potem przysz\u0142a swoboda: w 1652 roku przerobiono na dom ko\u015bcielny spichlerz, w kt\u00f3rym si\u0119 dot\u0105d modlono, i przetrwa\u0142 on do 1710 roku, a w 1711 roku \u2014 wbrew zakazowi biskupa che\u0142mi\u0144skiego \u2014 stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142. Wed\u0142ug Hartwicha w 1653 roku powo\u0142ano do Lasowic Wielkich Henryka Tilemanna z Kr\u00f3lewca, zmar\u0142ego 4 pa\u017adziernika 1683 roku; jego nast\u0119pca Jerzy Hesseus, wcze\u015bniej rektor w Malborku, s\u0142u\u017cy\u0142 tu dwadzie\u015bcia dwa lata, po czym z powodu choroby sam zrezygnowa\u0142 i zmar\u0142 w Malborku w 1706 roku; na jego miejsce przyszed\u0142 z Ostaszewa (Sch\u00f6neberg) Jerzy Erhard Heinsius z Turyngii.\n\nKsi\u0105dz Jan Wi\u015bniewski przytacza z akt kurii i wizytacji diecezji pomeza\u0144skiej kilka wzmianek o tutejszych luteranach. W 1626 roku zapisano, \u017ce w Lasowicach nie ma predykanta lutera\u0144skiego, bo mieszka on w s\u0105siednim Szawa\u0142dzie, a ch\u0142opi chodz\u0105 do predykanta w \u015awierkach. W 1640 roku dosz\u0142o do b\u00f3jki proboszcza z lutera\u0144skim nauczycielem, kt\u00f3rego pozwano przed s\u0105d oficja\u0142a pomeza\u0144skiego, ale sp\u00f3r zako\u0144czy\u0142 si\u0119 ugod\u0105; wizytatorzy zanotowali wtedy, \u017ce miejscowy predykant sk\u0142ania si\u0119 ku Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu i w prywatnych rozmowach przestrzega wielu jego dogmat\u00f3w, nie widzi jednak mo\u017cliwo\u015bci przej\u015bcia na katolicyzm, bo nie mia\u0142by z czego utrzyma\u0107 \u017cony i dzieci. W 1682 roku biskup po wizytacji poleci\u0142 proboszczowi nigdy nie zezwala\u0107 na remont lutera\u0144skiego domu modlitwy ani na budow\u0119 nowego, a w 1749 roku \u017c\u0105da\u0142, by predykant z Lasowic uzyskiwa\u0142 od tutejszego komendariusza zgod\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwa w domach prywatnych, kazania i pogrzeby. W 1785 roku w katolickiej parafii mieszka\u0142o 380 protestant\u00f3w, czyli 40 procent jej mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli swoje \u015bwi\u0105tynie i pastor\u00f3w w Lasowicach i Szawa\u0142dzie.\n\nNajdawniejsze dzieje parafii spisa\u0142 jej pastor w \u201eKr\u00f3tkiej historii ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-lutera\u0144skiego w Lasowicach Wielkich\u201d, kt\u00f3r\u0105 odczyta\u0142 z ambony 1 stycznia 1801 roku, na progu nowego stulecia; tekst zachowa\u0142 si\u0119 w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, przechowywanej dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie. Wed\u0142ug niej na pocz\u0105tku siedemnastego wieku zbudowano dla nabo\u017ce\u0144stw niewielk\u0105 stodo\u0142\u0119, kt\u00f3r\u0105 w 1619 roku, na skarg\u0119 tutejszego plebana, gmina musia\u0142a z wyroku s\u0105du w Malborku rozebra\u0107 i zap\u0142aci\u0107 kar\u0119 za podj\u0119t\u0105 budow\u0119; pastor Johannes Bavarus musia\u0142 wtedy odej\u015b\u0107 i w 1620 roku obj\u0105\u0142 urz\u0105d w M\u0142odym Mie\u015bcie Gda\u0144sku. Odt\u0105d gmina zbiera\u0142a si\u0119 \u2014 jak przypuszcza kronikarz, po cichu i bez pastora \u2014 na wysokim spichlerzu, a\u017c w 1626 roku do Malborka wkroczy\u0142 kr\u00f3l szwedzki Gustaw Adolf, odebra\u0142 katolikom ko\u015bcio\u0142y i przys\u0142a\u0142 do Lasowic Wielkich dawnego kapelana polowego George\u2019a Buehla, kt\u00f3ry do \u015bmierci w 1629 roku g\u0142osi\u0142 kazania w tutejszym ko\u015bciele katolickim; jego nast\u0119pca George Willenius s\u0142u\u017cy\u0142 pod os\u0142on\u0105 elektora brandenburskiego, kt\u00f3ry od 1629 roku trzyma\u0142 \u017bu\u0142awy jako zastaw \u2014 do pokoju w Sztumskiej Wsi w 1635 roku, kiedy katolicy odzyskali ko\u015bci\u00f3\u0142, a gmina wr\u00f3ci\u0142a na sw\u00f3j spichlerz. Po pokoju westfalskim lasowiczanie rozebrali spichlerz i w 1652 roku zacz\u0119li budowa\u0107 z niego w\u0142asny ma\u0142y dom ko\u015bcielny, uko\u0144czony w sierpniu 1653 roku. Ambon\u0119 podarowa\u0142 Martin Schroeter, s\u0105siad z Mart\u0105ga (Irrgang), o\u0142tarz \u2014 so\u0142tys Thomas Thiel z Lasowic Wielkich, chrzcielnic\u0119 s\u0105siad Michael Preuss z Lasowic Wielkich, a mosi\u0119\u017cne lichtarze na o\u0142tarz Paul z Tragamina; jego nazwisko kronika i spis Tilemanna zapisuj\u0105 r\u00f3\u017cnie.\n\nTen dom ko\u015bcielny przetrwa\u0142 do 1710 roku. By\u0142 zapewne za ma\u0142y, bo gmina ju\u017c w 1708 roku zwioz\u0142a materia\u0142 na nowy ko\u015bci\u00f3\u0142. Biskup che\u0142mi\u0144ski Teodor Potocki na wniosek tutejszego plebana zakaza\u0142 budowy pod kar\u0105 2000 dukat\u00f3w w\u0119gierskich i interdyktu 17 lipca 1709 roku, a lasowiczanie mieli w sierpniu stawi\u0107 si\u0119 przed s\u0105dem biskupim w Che\u0142mnie. Kraj by\u0142 jednak wtedy pod w\u0142adz\u0105 Szwed\u00f3w i Sas\u00f3w, kt\u00f3rzy brali luteran\u00f3w w obron\u0119; gmina nie stawi\u0142a si\u0119, w 1710 roku rozebra\u0142a stary ko\u015bci\u00f3\u0142, a w 1711 roku uko\u0144czy\u0142a nowy wraz z wie\u017c\u0105. Wed\u0142ug kroniki stan\u0105\u0142 on w innym miejscu ni\u017c dawny dom ko\u015bcielny, bo w pi\u015bmie biskupim zarzucano lasowiczanom, \u017ce chc\u0105 budowa\u0107 tam, gdzie ko\u015bcio\u0142a jeszcze nie by\u0142o. O\u0142tarz postawiono, jak g\u0142osi\u0142 napis, dopiero w 1716 roku, a i wn\u0119trze dopiero z czasem otrzyma\u0142o ozdoby. W 1769 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 gruntownie odnowiono: wstawiono nowe \u0142awki dla m\u0119\u017cczyzn i kobiet i pomalowano ch\u00f3ry i strop. W 1773 roku pastor dosta\u0142 now\u0105 plebani\u0119.\n\nKronika wylicza te\u017c pastor\u00f3w osiemnastego wieku. Jerzy Erhard Heinsius z Kreuzburga w Turyngii, wcze\u015bniej pastor w Ostaszewie, sprawowa\u0142 urz\u0105d od 1705 roku do \u015bmierci w sobot\u0119 przed pierwsz\u0105 niedziel\u0105 Adwentu 1730 roku, przez ostatnie dwana\u015bcie lat z pomoc\u0105 zast\u0119pc\u00f3w z powodu choroby. Po nim byli: Samuel Leonhard Waechter, dawniej kandydat w Malborku, od 21 stycznia 1731 roku do po\u0142owy maja 1737 roku, potem pastor w Thiensdorfie na Nizinie Elbl\u0105skiej; George Philipp Seybert z hrabstwa Sch\u00f6nburg w Saksonii, od 1737 roku do 28 lutego 1761 roku, od 1752 roku sparali\u017cowany po udarze, wyr\u0119czany przez zast\u0119pc\u00f3w; Daniel Friedrich Kapitzki, adiunkt od 1757 roku, zmar\u0142y pod koniec 1758 roku; syn pierwszego Waechtera, Samuel Leonhard Waechter, urodzony w Lasowicach Wielkich, przez osiem lat do 24 lutego 1767 roku, potem pastor w Starej Ko\u015bcielnicy (Altm\u00fcnsterberg), oraz Immanuel Gottwerth Plehwe z Rauschken w Prusach Wschodnich, kt\u00f3ry by\u0142 tu pastorem do 11 listopada 1795 roku i w 1775 roku za\u0142o\u017cy\u0142 t\u0119 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105. Autor kroniki nazywa siebie \u00f3smym pastorem w tym stuleciu i osiemnastym od powstania gminy.\n\nTa sama kronika z 1801 roku zestawia dane z ksi\u0105g metrykalnych: w osiemnastym stuleciu ochrzczono w parafii 1570 dzieci, pochowano 1051 os\u00f3b i udzielono 466 \u015blub\u00f3w. Najwi\u0119cej zmar\u0142ych przyni\u00f3s\u0142 rok 1710, gdy od 8 wrze\u015bnia do 9 grudnia d\u017cuma zabra\u0142a 35 os\u00f3b; w gospodarstwie s\u0105siada Paula Langego nie prze\u017cy\u0142 wtedy nikt. Liczb\u0119 wiernych autor uwa\u017ca\u0142 za mniejsz\u0105 o jedn\u0105 siedemnast\u0105 ni\u017c na pocz\u0105tku stulecia, bo kilka gospodarstw przesz\u0142o w r\u0119ce katolik\u00f3w, a pi\u0119\u0107 kupili mennonici.\n\nKronikarz wylicza te\u017c dary dla ko\u015bcio\u0142a. O\u0142tarz z 1716 roku ufundowa\u0142a, jak g\u0142osi\u0142 napis, Catharina Oelrichin. W 1738 roku Catharina Elisabeth Thielin z Tragamina podarowa\u0142a czarne nakrycie o\u0142tarza, w 1740 roku Peter Wolff z \u017con\u0105 Florentin\u0105 \u2014 niebieskie adamaszkowe nakrycie o\u0142tarza, a organista Hildebrandt \u2014 sakiewk\u0119 na ofiar\u0119. Najcenniejsze naczynie, srebrn\u0105 konwi\u0119 na wino, ufundowali Peter Wolff i jego \u017cona Florentina z Lasowic Wielkich; po\u015bwi\u0119cono j\u0105 w 1748 roku. Mis\u0119 chrzcieln\u0105 sprawiono w 1750 roku z zapisu Marii, wdowy po so\u0142tysie i witryku George\u2019u Brauserze; jako pierwsze ochrzczono w niej 25 czerwca tego roku dziecko Michaela Wolffa. W 1784 roku wdowa Anna Elisabeth Schultzin z Tragamina kaza\u0142a w\u0142asnym kosztem pomalowa\u0107 organy, kt\u00f3re gmina zbudowa\u0142a wcze\u015bniej niemal ca\u0142kiem na nowo. Ostatnim du\u017cym darem stulecia by\u0142y czarne szaty na o\u0142tarz i ambon\u0119 oraz zegar z o\u015bmiodniowym nakr\u0119caniem, kt\u00f3re w Wielki Pi\u0105tek i w Zielone \u015awi\u0105tki 1797 roku podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi Michael Ludwig.\n\nAutorem kroniki by\u0142 Johann Michael H\u00f6pfner, pastor w Lasowicach Wielkich w latach 1796\u20131808; do\u0142\u0105czy\u0142 do niej spis osiemnastu duchownych parafii od 1565 roku, z odnotowanym wakatem mi\u0119dzy 1619 a 1626 rokiem. W dopisku z 10 lipca 1804 roku zanotowa\u0142, \u017ce przy kopaniu studni w ogrodzie pleba\u0144skim, mniej wi\u0119cej 8 st\u00f3p od szopy na drewno i kurnika, natrafiono na g\u0142\u0119boko\u015bci 4 st\u00f3p na fundament jakiej\u015b du\u017cej budowli. Uzna\u0142 go za \u015blad dawnego ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry wed\u0142ug niego sta\u0142 tam, gdzie w jego czasach by\u0142a szopa na drewno.\n\nOdchodz\u0105c w styczniu 1808 roku do Nowego Stawu, pastor H\u00f6pfner dopisa\u0142 do kroniki wspomnienie swoich lat w Lasowicach Wielkich. Odnotowa\u0142 w nim mi\u0119dzy innymi, \u017ce w 1805 roku, gdy w Mansfeld zbierano sk\u0142adki na pomnik Marcina Lutra, wyg\u0142osi\u0142 w drugi dzie\u0144 Zielonych \u015awi\u0105t kazanie o zas\u0142ugach Lutra, a gmina z\u0142o\u017cy\u0142a w kilka dni ponad 53 talary. W niedziel\u0119 Rogate, 11 maja 1806 roku, pastor i proboszcz Nowego Stawu Daniel Friedrich Bobrich, kt\u00f3ry niegdy\u015b zast\u0119powa\u0142 w Lasowicach Wielkich chorego pastora Seyberta, obchodzi\u0142 pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecie urz\u0119du; lasowiczanie podarowali mu wtedy srebrny kielich z paten\u0105 i du\u017c\u0105 srebrn\u0105 puszk\u0119 na op\u0142atki, razem warto\u015bci oko\u0142o 400 floren\u00f3w.\n\nStarsze dzieje parafii opisa\u0142 pastor Henryk Tilemann z Kr\u00f3lewca w \u201euwadze historycznej\u201d, kt\u00f3r\u0105 1 wrze\u015bnia 1661 roku spisa\u0142 dla swoich nast\u0119pc\u00f3w w innej ksi\u0119dze ko\u015bcielnej z Lasowic Wielkich (Archion, sygn. EZA 980/6620, \u201eSonstige Verzeichnisse 1565\u20131796\u201d, Bild 4). Wed\u0142ug niej pierwszym duchownym niezmienionej Konfesji Augsburskiej by\u0142 od 1565 roku Balthasar Richter, a Joachima Wendtlandta, powo\u0142anego w 1591 roku, Tilemann obwinia o potajemne szerzenie kalwinizmu, kt\u00f3re wprowadzi\u0142o niepok\u00f3j w ca\u0142ej parafii (Bild 5\u20136). Tilemann przepisa\u0142 te\u017c przywilej Zygmunta Augusta, wydany na sejmie walnym w Lublinie 27 kwietnia 1569 roku, kt\u00f3ry pozwala\u0142 grabiom wa\u0142owym, starszym i przysi\u0119g\u0142ym obu \u017bu\u0142aw Malborskich utrzymywa\u0107 nauczycieli i duchownych wyznania augsburskiego oraz udziela\u0107 sakrament\u00f3w wed\u0142ug Konfesji Augsburskiej (Bild 5).\n\nOko\u0142o 1600 roku tutejszy pleban katolicki Sebastian Grzybowski (w ksi\u0119dze Grzibowsky) wytoczy\u0142 parafii proces o usuni\u0119cie pastora ewangelickiego (Bild 6). Wypis z akt procesu, wpisany do tej samej ksi\u0119gi, wylicza dekrety ekonomii malborskiej z 17 lipca 1603, 18 marca 1606 i 7 czerwca 1608 roku, mandat kr\u00f3lewski z 28 kwietnia 1612 roku oraz dekrety z 30 stycznia 1613 roku, pod kar\u0105 1000 dukat\u00f3w, i z 13 maja 1615 roku, pod kar\u0105 10 000 dukat\u00f3w (Bild 3). Wed\u0142ug Tilemanna lasowiczanie szukali pomocy u przysi\u0119g\u0142ych i og\u00f3\u0142u \u017bu\u0142aw, kt\u00f3rzy wstawili si\u0119 za nimi i za parafi\u0105 w M\u0105towach, kt\u00f3rej w 1603 roku tak\u017ce nakazano usun\u0105\u0107 pastora, i odwo\u0142ali si\u0119 do kr\u00f3la. W 1618 roku s\u0105d kr\u00f3lewski zatwierdzi\u0142 dekret ekonoma we wszystkich punktach; parafia zap\u0142aci\u0142a 100 dukat\u00f3w kary, pastor ewangelicki musia\u0142 natychmiast opu\u015bci\u0107 parafi\u0119, a lasowiczanie musieli rozebra\u0107 swoj\u0105 lutera\u0144sk\u0105 plebani\u0119 i dom Bo\u017cy (Bild 6).\n\nPo rozbi\u00f3rce mieszka\u0144cy chodzili na nabo\u017ce\u0144stwa poza parafi\u0119, mi\u0119dzy innymi do Szawa\u0142du. W 1626 roku, gdy Gustaw Adolf zaj\u0105\u0142 Malbork, kr\u00f3l szwedzki odda\u0142 ko\u015bcio\u0142y katolickie ewangelikom i powo\u0142a\u0142 do Lasowic Wielkich dawnego kapelana polowego Jerzego B\u00fcela; parafia przej\u0119\u0142a huby pleba\u0144skie i p\u0142aci\u0142a mu 400 floren\u00f3w pensji. W 1629 roku, po zawarciu sze\u015bcioletniego rozejmu polsko-szwedzkiego, B\u00fcel zmar\u0142, a parafia powo\u0142a\u0142a Jerzego Willeniusa, kt\u00f3ry przebywa\u0142 wtedy na wygnaniu w Dzierzgoniu (Christburg). W 1635 roku Willenius odszed\u0142 do Tczewa, a jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 magister Jerzy Rhetelius. Za Rheteliusa parafia zbudowa\u0142a najpierw domek dla pastora, a poniewa\u017c nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano wtedy na wysokim spichlerzu, rozebra\u0142a ten spichlerz i zbudowa\u0142a z niego dom ko\u015bcielny. Rhetelius zmar\u0142 27 grudnia 1652 roku (Bild 7).\n\nSam Tilemann wyg\u0142osi\u0142 w Lasowicach Wielkich kazanie go\u015bcinne 9 lutego 1653 roku; 29 marca egzaminowa\u0142 go konsystorz w Zalewie (Saalfeld), 30 marca zosta\u0142 ordynowany, a 6 kwietnia wyg\u0142osi\u0142 pierwsze kazanie. Nauczycielem by\u0142 wtedy Zacharias Rudroff, a proboszczem katolickim Aleksander Radoskowsky, kanonik che\u0142mi\u0144ski (Bild 7). W kr\u00f3tszym spisie, kt\u00f3ry Tilemann cz\u0119\u015bciowo przepisa\u0142 ze starej ksi\u0119gi i uzupe\u0142ni\u0142 w\u0142asnymi zapiskami, wymieni\u0142 witryk\u00f3w z czterech wsi parafii: Lasowic Wielkich, Mart\u0105ga, Tragamina i Lasowic Ma\u0142ych, i zapisa\u0142, \u017ce budow\u0119 domu ko\u015bcielnego zacz\u0119to w 1652 roku, a uko\u0144czono mniej wi\u0119cej w sierpniu 1653 roku (Archion, sygn. EZA 980/6620, \u201eSonstige Verzeichnisse 1565\u20131653\u201d, Bild 2).\n\nDopiski nast\u0119pc\u00f3w Tilemanna w jego ksi\u0119dze uzupe\u0142niaj\u0105 spis pastor\u00f3w osiemnastego wieku. Samuel Leonhard Waechter starszy otrzyma\u0142 powo\u0142anie 13 stycznia 1731 roku, po egzaminie u seniora Joachima Weickmanna zosta\u0142 ordynowany w Gda\u0144sku, a kazanie wst\u0119pne wyg\u0142osi\u0142 21 stycznia (Bild 8). George Philipp Seybert, urodzony w 1712 roku, obj\u0105\u0142 urz\u0105d 23 czerwca 1737 roku; w 1752 roku dotkn\u0105\u0142 go udar i przez dziewi\u0119\u0107 lat nie m\u00f3g\u0142 sprawowa\u0107 urz\u0119du, zmar\u0142 28 lutego 1761 roku. Adiunkt Daniel Friedrich Kapitzki (w spisie Kapitzky) z Bobolic (Bublitz) na Pomorzu, wcze\u015bniej rektor szko\u0142y lutera\u0144skiej w Malborku, obj\u0105\u0142 urz\u0105d 29 wrze\u015bnia 1756 roku i zmar\u0142 16 pa\u017adziernika 1758 roku. Samuel Leonhard Waechter m\u0142odszy, urodzony 27 grudnia 1733 roku w Lasowicach Wielkich, obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1759 roku, w czwart\u0105 niedziel\u0119 po Epifanii, po ordynacji w Gda\u0144sku. Immanuel Gottwerth Plehwe, urodzony 1 lipca 1733 roku w Rauschken ko\u0142o D\u0105br\u00f3wna (Gilgenburg), od 1759 roku pastor w Losendorf ko\u0142o Sztumu, obj\u0105\u0142 urz\u0105d w Lasowicach Wielkich 22 marca 1767 roku i zmar\u0142 11 listopada 1795 roku. Johann Michael H\u00f6pfner, urodzony 20 wrze\u015bnia 1763 roku w Malborku, studiowa\u0142 w Kr\u00f3lewcu w latach 1780\u20131784, od listopada 1786 roku by\u0142 rektorem szko\u0142y katedralnej w Kwidzynie, 24 maja 1792 roku zosta\u0142 ordynowany na pastora w Gardei (Garnsee), a urz\u0105d w Lasowicach Wielkich obj\u0105\u0142 6 marca 1796 roku (Bild 9). W rejestrze spraw godnych uwagi na ko\u0144cu ksi\u0119gi zapisano przy chrztach z 1708 roku zasad\u0119, \u017ce gdy rodzice s\u0105 r\u00f3\u017cnego wyznania, synowie id\u0105 za ojcem, a c\u00f3rki za matk\u0105 (Bild 12).\n\nTrzecia ksi\u0119ga, z lat 1723\u20131772 (Archion, sygn. EZA 980/6621, \u201eSonstige Verzeichnisse 1723\u20131772\u201d), zawiera akt ekonomii malborskiej z 5 pa\u017adziernika 1723 roku, kt\u00f3ry po d\u0142ugim procesie zatwierdzi\u0142 przydzia\u0142 m\u0119skich i kobiecych miejsc w \u0142awkach, ustalony 18 lipca 1723 roku przez grabi\u00f3w wa\u0142owych (Teichgr\u00e4fen) i przysi\u0119g\u0142ych starszych Wielkich \u017bu\u0142aw Malborskich; uzasadniono go tym, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 jest urz\u0105dzony i utrzymywany wed\u0142ug liczby hub (Bild 8\u201311). W Nowy Rok 1761 za\u0142o\u017cono przy ko\u015bciele kas\u0119 ubogich z dobrowolnych datk\u00f3w, z kt\u00f3rej miano wspiera\u0107 ubogich, op\u0142aca\u0107 szko\u0142\u0119 dla ubogich i osieroconych dzieci i kupowa\u0107 im ksi\u0105\u017cki (Bild 5). Pastor Plehwe zapisa\u0142 w\u0142asnor\u0119cznie, \u017ce obj\u0105\u0142 urz\u0105d 22 marca 1767 roku (Bild 4). W tej ksi\u0119dze zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c orygina\u0142 spisu dar\u00f3w prowadzonego od 1738 roku; pod Wielkanoc\u0105 1740 roku zapisano w nim, \u017ce Peter Wolff z \u017con\u0105 Florentin\u0105 podarowa\u0142 niebieskie adamaszkowe nakrycie na o\u0142tarz (Bild 6).\n\nW ksi\u0119dze z kronik\u0105 H\u00f6pfnera pastor Plehwe zanotowa\u0142, \u017ce 11 pa\u017adziernika 1788 roku uko\u0144czono piece w du\u017cej izbie i w sypialni; nowy piec w przedniej izbie kosztowa\u0142 9 dukat\u00f3w, a staraniem zaj\u0105\u0142 si\u0119 witryk Johann Jacob Schoppenhauer z Tragamina. Na tej samej stronie ostatni wpis duchownego z dwudziestego wieku, pisany w pierwszej osobie, podsumowuje jego pos\u0142ug\u0119: uporz\u0105dkowanie finans\u00f3w, odwiedziny u parafian, godziny biblijne, wieczory parafialne, nauczanie i nabo\u017ce\u0144stwa (Archion, sygn. EZA 980/6622, \u201eSonstige Verzeichnisse 1619\u20131939\u201d, Bild 17).\n\nW 1789 roku topografia Goldbecka notuje w tej che\u0142mi\u0144skiej wsi o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dw\u00f3ch dymach dwa ko\u015bcio\u0142y parafialne, lutera\u0144ski i katolicki; patronat nad lutera\u0144skim sprawowa\u0142a gmina, a parafia podlega\u0142a lutera\u0144skiej inspekcji w Nowym Stawie.\n\nOko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej, licz\u0105cej 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w, i obejmowa\u0142a Lasowice Ma\u0142e (Kl. Lesewitz), Mart\u0105g (Irrgang) i Tragamin (Tragheim). Go\u015bcinnie, bez formalnego w\u0142\u0105czenia, korzysta\u0142y z niej tak\u017ce Pielica (Herrenhagen), Kamionka (Kaminke) i Ko\u015bcieleczki (Koczelitzke). Wed\u0142ug pisma rejencji gda\u0144skiej z 1 kwietnia 1871 roku Ko\u015bcieleczki i Kamionk\u0119 w\u0142\u0105czono formalnie do parafii przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego w Malborku.\n\nDo 1852 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lasowicach Wielkich nie mia\u0142 dzwon\u00f3w, podobnie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142\u00f3w Wielkich \u017bu\u0142aw i wszystkie ko\u015bcio\u0142y Ma\u0142ych \u017bu\u0142aw; autor relacji w \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d z 15 listopada 1852 roku wi\u0105za\u0142 to z czasami panowania polskiego, gdy ewangelikom wolno by\u0142o budowa\u0107 tylko domy modlitwy bez wie\u017c i dzwon\u00f3w. W 1851 roku dwie zamo\u017cne wdowy z Tragamina, Regina Elisabeth Ludwig i Anna Christine Elisabeth Schopnauer, kaza\u0142y odla\u0107 dla ko\u015bcio\u0142a trzy dzwony; odla\u0142 je p\u00f3\u017an\u0105 jesieni\u0105 tego roku ludwisarz Gro\u00df w K\u00f6nigsbergu, a dar oceniano na 1500 talar\u00f3w. Wie\u017cy przy starym i podupad\u0142ym ko\u015bciele nie budowano: na nowym cmentarzu cie\u015bla Sahms z Malborka postawi\u0142 za oko\u0142o 500 talar\u00f3w dzwonnic\u0119 w stylu gotyckim, z p\u0142askim dachem krytym cynkiem. 30 lipca 1852 roku dzieci szkolne z pastorem i organist\u0105 uroczy\u015bcie wprowadzi\u0142y ozdobione wie\u0144cami dzwony na cmentarz, a 3 sierpnia gmina zebra\u0142a si\u0119 przed now\u0105 dzwonnic\u0105 na ich po\u015bwi\u0119cenie. Pastor wyg\u0142osi\u0142 kazanie na s\u0142owa Psalmu 95,7 i nada\u0142 dzwonom imiona fundatorek: Elisabeth, Regina i Christine. Ka\u017cdy dzwon nosi\u0142 napis o fundacji obu wd\u00f3w; najwi\u0119kszy mia\u0142 ponadto imiona pastora, pi\u0119ciu prze\u0142o\u017conych ko\u015bcielnych i organisty, \u015bredni \u2014 wierszowan\u0105 sentencj\u0119, a najmniejszy \u2014 s\u0142owa z Ewangelii \u0141ukasza 2,14: \u201eChwa\u0142a na wysoko\u015bciach Bogu\u201d.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku *Gro\u00df Lesewitz* by\u0142a wsi\u0105 na prawie che\u0142mi\u0144skim, lokowan\u0105 przywilejem z 1350 roku, z 15 wolnymi gospodarstwami che\u0142mi\u0144skimi i 18 zagrodami cha\u0142upniczymi; liczy\u0142a 594 mieszka\u0144c\u00f3w i 47 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Ewangelicy nie mieli tu przewagi, cho\u0107 byli liczni: w pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku na 569 mieszka\u0144c\u00f3w wsi przypada\u0142o 261 ewangelik\u00f3w, 290 katolik\u00f3w i 18 innych chrze\u015bcijan, na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. Katolik\u00f3w by\u0142o wi\u0119c o niespe\u0142na trzydziestu wi\u0119cej.\n\nEwangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1711 roku, ryglowy, o wymiarach 10,14 na 21,82 metra w \u015bwietle, z dwiema kruchtami, zakrysti\u0105 i trzema dzwonami, przetrwa\u0142 bez ma\u0142a dwie\u015bcie lat. Rozebrano go wiosn\u0105 1902 roku, a now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 ceglan\u0105, z murowan\u0105 wie\u017c\u0105, wzniesion\u0105 w latach 1902\u20131903 wed\u0142ug projektu wst\u0119pnego opracowanego w ministerstwie rob\u00f3t publicznych \u2014 po\u015bwi\u0119cono 8 grudnia 1903 roku. Parafia liczy\u0142a w czasach Harnocha oko\u0142o 450 dusz, do Sto\u0142u Pa\u0144skiego przyst\u0119powa\u0142o w niej rocznie blisko 395 os\u00f3b, a cmentarz ko\u015bcielny mia\u0142a jeden \u2014 w Lasowicach.\n\nSpis pastor\u00f3w prowadzony w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej z kronik\u0105 H\u00f6pfnera a\u017c do 1939 roku wymienia po H\u00f6pfnerze mi\u0119dzy innymi pastora Stephaniego, kt\u00f3ry przyszed\u0142 w 1808 roku ze Szawa\u0142du (Schadwalde) i zmar\u0142 tu w styczniu 1833 roku, oraz Gustava Louisa Ferdinanda Milla, pastora od 7 lutego 1869 do 1 kwietnia 1906 roku, za kt\u00f3rego zbudowano nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u015bwi\u0119cony 8 grudnia 1903 roku. Jego nast\u0119pca Richard Dinglinger przyjmowa\u0142 w 1907 roku komisj\u0119 wizytacji generalnej, prowadzonej w diecezji malborskiej przez gda\u0144skiego generalnego superintendenta D\u00f6blina; komisja przyby\u0142a do Lasowic Wielkich 8 czerwca 1907 roku. W 1911 roku Dinglinger odszed\u0142 na pastora berli\u0144skiego domu diakonis Betania, a urz\u0105d obj\u0105\u0142 Arthur von Wilpert, Kurlandczyk, wcze\u015bniej duchowny ewangelickich gmin nad Morzem Azowskim, kt\u00f3ry po rewolucji 1905 roku wr\u00f3ci\u0142 do Niemiec; w czasie wakatu parafi\u0105 zarz\u0105dza\u0142 jego brat Hermann, pastor w s\u0105siednim Szawa\u0142dzie. Od 1917 roku parafia d\u0142ugo nie mia\u0142a w\u0142asnego pastora i obs\u0142ugiwali j\u0105 duchowni z s\u0105siedztwa, mi\u0119dzy innymi superintendent Brenske z Gnojewa. Latem 1936 roku gruntownie odnowiono dach ko\u015bcio\u0142a i ca\u0142\u0105 plebani\u0119, a zrujnowany budynek gospodarczy rozebrano i w nast\u0119pnym roku postawiono nowy. 1 pa\u017adziernika 1937 roku pastorem zosta\u0142 m\u0142ody Weidemann, dot\u0105d wikariusz i duchowny pomocniczy w okolicy, wychowany w Nowym Dworze Gda\u0144skim (Tiegenhof), kt\u00f3rego biskup Beermann wprowadzi\u0142 w urz\u0105d w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, 5 grudnia 1937 roku; w 1939 roku przeszed\u0142 do gda\u0144skiej parafii Bo\u017cego Cia\u0142a.\n\nPrasa zna te\u017c dw\u00f3ch duchownych z lat mi\u0119dzy pastorem Stephanim a pastorem Millem. W styczniu 1852 roku \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d opisa\u0142a \u015bmier\u0107 pastora Housselle\u2019a z Borzechowa ko\u0142o Starogardu, kt\u00f3ry by\u0142 wcze\u015bniej pastorem w Lasowicach Wielkich: 10 stycznia, wracaj\u0105c w burzliwy wiecz\u00f3r pieszo od przyjaciela, zszed\u0142 z drogi, by odszuka\u0107 czapk\u0119 zerwan\u0105 przez wichur\u0119, w ciemno\u015bci spad\u0142 ze stromego zbocza do jeziora i, wydostawszy si\u0119 na brzeg, zmar\u0142 z wyczerpania, przemoczenia i zimna, zapewne oszo\u0142omiony wstrz\u0105\u015bnieniem m\u00f3zgu po upadku; dochodzenie s\u0105dowe wykluczy\u0142o napa\u015b\u0107. 11 lipca 1853 roku og\u0142oszenie o narodzinach c\u00f3rki podpisa\u0142 w tej samej gazecie \u201eCorsepius, Pfarrer\u201d z Lasowic Wielkich.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Lasowicach Wielkich, licz\u0105cej wtedy 456 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Hartwicha Jan Bavarus zosta\u0142 wyp\u0119dzony w 1618 roku, a wed\u0142ug kroniki z 1801 roku musia\u0142 odej\u015b\u0107 po wyroku z 1619 roku; Tilemann datuje wyrok s\u0105du kr\u00f3lewskiego i rozbi\u00f3rk\u0119 plebanii i domu Bo\u017cego na 1618 rok, ale przy tym ust\u0119pie jego ksi\u0119gi dopisano na marginesie rok 1619. Nazwisko szwedzkiego kapelana Hartwich zapisuje jako Buel, Tilemann jako B\u00fcel, a kronika z 1801 roku jako Buehl. Wed\u0142ug Hartwicha Jerzy Willenius zosta\u0142 powo\u0142any w 1630 roku, a wed\u0142ug Tilemanna w 1629 roku. Pastora zmar\u0142ego w 1652 roku Hartwich nazywa Roteliusem, a Tilemann Rheteliusem. Kronika z 1801 roku i \u201eZwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d wywodz\u0105 pastora Seyberta z Cromberg w saskim hrabstwie Sch\u00f6nburg, a spis pastor\u00f3w w ksi\u0119dze Tilemanna z Cramberg \u201eim Schaumburgischen\u201d. Wed\u0142ug kroniki z 1801 roku Kapitzki by\u0142 adiunktem od 1757 roku, a wed\u0142ug spisu w ksi\u0119dze Tilemanna obj\u0105\u0142 urz\u0105d 29 wrze\u015bnia 1756 roku; obie ksi\u0119gi podaj\u0105, \u017ce zmar\u0142 w 1758 roku, a \u201eZwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d \u2014 \u017ce pod koniec 1759 roku. Samuel Leonhard Waechter m\u0142odszy urodzi\u0142 si\u0119 wed\u0142ug spisu w ksi\u0119dze Tilemanna 27 grudnia 1733 roku, a wed\u0142ug \u201eZwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d 21 grudnia. Johann Michael H\u00f6pfner urodzi\u0142 si\u0119 wed\u0142ug tego spisu 20 wrze\u015bnia 1763 roku, a wed\u0142ug \u201eZwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d 21 wrze\u015bnia. Weidemanna wprowadzono w urz\u0105d w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, 5 grudnia 1937 roku, ale rachunek si\u0119 nie zgadza: pierwsza niedziela Adwentu przypada\u0142a wtedy 28 listopada, a 5 grudnia by\u0142a druga. Wed\u0142ug kroniki z 1801 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 uko\u0144czony w 1711 roku mia\u0142 wie\u017c\u0119, tymczasem w 1852 roku przy starym ko\u015bciele wie\u017cy nie by\u0142o i dla nowych dzwon\u00f3w postawiono osobn\u0105 dzwonnic\u0119 na cmentarzu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 158 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 322 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 99, 100; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 225, 227, 228; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Danzig 1919, s. 119\u2013120; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430\u2013431; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 113; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 150, 227\u2013228; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 167; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 31; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6622, \u201eSonstige Verzeichnisse 1619\u20131939\u201d (ksi\u0119ga ko\u015bcielna Gro\u00df Lesewitz za\u0142o\u017cona w 1775 roku, z \u201eKurze Geschichte der Evangelisch-Lutherischen Kirche zu Gro\u00df Lesewitz\u201d, s. 308\u2013310), skany 4\u20136, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6622, \u201eSonstige Verzeichnisse 1619\u20131939\u201d (kronika z 1801 roku, s. 310\u2013314), skany 7\u201310, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6622, \u201eSonstige Verzeichnisse 1619\u20131939\u201d (dopisek pastora Johanna Michaela H\u00f6pfnera z 27 stycznia 1808 roku, s. 314\u2013318), skany 11\u201314, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6622, \u201eSonstige Verzeichnisse 1619\u20131939\u201d (kontynuacja spisu pastor\u00f3w i zapiski z lat 1808\u20131939, s. 318\u2013320), skany 15\u201316, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 149\u2013150, pozycja 66; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 20 stycznia 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 15 listopada 1852 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 13 lipca 1853 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 11, 13; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 52; Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 87\u201389 (Ko\u015bcieleczki i Kamionka, 1871; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6620, \u201eSonstige Verzeichnisse 1565\u20131653\u201d (spis pastor\u00f3w i witryk\u00f3w pastora Henryka Tilemanna, cz\u0119\u015bciowo przepisany ze starszej ksi\u0119gi, s. 36\u201337), skan 2, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6620, \u201eSonstige Verzeichnisse 1565\u20131796\u201d (kronika pastora Henryka Tilemanna z 1661 roku z dopiskami nast\u0119pc\u00f3w, s. 344\u2013372), skany 3\u20139 i 12, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6621, \u201eSonstige Verzeichnisse 1723\u20131772\u201d, skany 4\u20136 i 8\u201311, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6622, \u201eSonstige Verzeichnisse 1619\u20131939\u201d (uwagi pastora Plehwego i wpis ko\u0144cowy z dwudziestego wieku), skan 17, dost\u0119p przez portal Archion; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 811 i 912; t. 6, s. 1694; t. 7, s. 1902.*","built_year":1843,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/malbork/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.malbork.pl","url":"https://powiat.malbork.pl/pliki/powiatmalborski/pliki/przewodnik_po_powiecie_malborskim.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-malbork"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 113","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 100, 99","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 225, 227, 228","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 149\u2013150, pozycja 66","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 20 stycznia 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/S26Y3HNOU37U6E2VEINGRGZJJKSKJJUB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 15 listopada 1852 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TLRCYEILWYWYDOEIWY6C4D4A55KN6SNQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 13 lipca 1853 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MGQRERU6RPNN4EB4X5OSJBOH2OL5TD6E"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 11, 13","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 52","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 87\u201389 (Ko\u015bcieleczki i Kamionka, 1871; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/64638"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6620, \u201eSonstige Verzeichnisse 1565\u20131653\u201d (spis pastor\u00f3w i witryk\u00f3w pastora Henryka Tilemanna, cz\u0119\u015bciowo przepisany ze starszej ksi\u0119gi), skan 2, dost\u0119p przez portal Archion (313085)","url":"https://www.archion.de/de/viewer/churchRegister/313085"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6620, \u201eSonstige Verzeichnisse 1565\u20131796\u201d (kronika pastora Henryka Tilemanna z 1661 roku z dopiskami nast\u0119pc\u00f3w), skany 3\u20139 i 12, dost\u0119p przez portal Archion (313086)","url":"https://www.archion.de/de/viewer/churchRegister/313086"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6621, \u201eSonstige Verzeichnisse 1723\u20131772\u201d (akt \u0142awkowy z 1723 roku, kasa ubogich, spis dar\u00f3w), skany 4\u20136 i 8\u201311, dost\u0119p przez portal Archion (22424)","url":"https://www.archion.de/de/viewer/churchRegister/22424"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6622, \u201eSonstige Verzeichnisse 1619\u20131939\u201d (ksi\u0119ga ko\u015bcielna Gro\u00df Lesewitz za\u0142o\u017cona w 1775 roku, z kronik\u0105 z 1801 roku i zapiskami do 1939 roku), skany 4\u201317, dost\u0119p przez portal Archion (22439)","url":"https://www.archion.de/de/viewer/churchRegister/22439"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 811 i 912; t. 6, s. 1694; t. 7, s. 1902","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0974","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0885,"lng":19.0745,"name_de":"Gro\u00df Lesewitz","name_pl":"Lasowice Wielkie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lasy le\u017c\u0105 w gminie Stary Targ, w powiecie sztumskim, na Powi\u015blu. Po tutejszej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej pozosta\u0142 cmentarz, kt\u00f3ry jako ewangelicki odnotowuje wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w.\n\nW 1939 roku wie\u015b nosi\u0142a urz\u0119dow\u0105 nazw\u0119 Laase; rejestr nazw miejscowo\u015bci opracowany przez Dietmara Langego wymienia te\u017c dawne zapisy jej nazwy: Lasin, Lase i Laze. Wzmiankowana od 1394 roku, le\u017ca\u0142a w powiecie sztumskim (Kreis Stuhm), na po\u0142udnie od Nogatu, oko\u0142o 12 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Sztumu. W 1939 roku liczy\u0142a 104 mieszka\u0144c\u00f3w i by\u0142a osad\u0105 kilku \u015brednich gospodarstw. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Losendorf, katolicy \u2014 do parafii w Dt. Damerau.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Laase* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 12 dom\u00f3w mieszkalnych i 103 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 51 ewangelik\u00f3w, 39 katolik\u00f3w i 13 os\u00f3b innych wyzna\u0144. W tym samym podr\u0119czniku dzieci z Laase przypisano do okr\u0119gu szkolnego *Losendorf*.\n\nW karcie cmentarza z wrze\u015bnia 1985 roku figuruje on jako nieczynny cmentarz dawny, ewangelicki, bez u\u017cytkownika, z czytelnym uk\u0142adem ca\u0142o\u015bci, lecz bez podzia\u0142u na kwatery; datuje go na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i podaje powierzchni\u0119 0,07 hektara. Karta ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eOg\u00f3lny stan zachowania z\u0142y\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy w\u015br\u00f3d p\u00f3l, na lekkim wzniesieniu na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, nie mia\u0142 ogrodzenia ani bramy, a z poch\u00f3wk\u00f3w pozosta\u0142o osiem zniszczonych nagrobk\u00f3w w uk\u0142adzie rz\u0119dowym, najstarszy z 1841 roku. W dobrym stanie by\u0142 jedynie starodrzew: dwie lipy po\u015brodku za\u0142o\u017cenia i trzy kasztanowce na obrze\u017cu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii \u0141oza (Losendorf) i podaje tu 49 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Stary Targ, pozycja 141; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d (2005), has\u0142o Laase, za serwisem Bildarchiv Ostpreu\u00dfen (bildarchiv-ostpreussen.de, Orts-ID 55923); karta cmentarza w Lasach, oprac. D. Rekowska, 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 198\u2013199; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Stary Targ","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"rejestr miejscowo\u015bci","tytul":"D. Lange, Geographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen (2005) \u2014 Laase, Kr. Stuhm (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen, Orts-ID 55923)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=55923"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1124","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.010524,"lng":19.127368,"name_de":"Laase (wcze\u015bniej Lasin)","name_pl":"Lasy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary cmentarz ewangelicki w \u0141ebie (niemieckie Leba) le\u017cy przy dzisiejszej ulicy Parkowej. Przed 1945 rokiem \u0141eba by\u0142a samodzielnym miastem w powiecie l\u0119borskim rejencji koszali\u0144skiej i mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 z ko\u015bcio\u0142em parafialnym; nieliczni katolicy podlegali parafii w L\u0119borku, jak notuje zapis z 1932 roku. Jak bardzo by\u0142a to spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka, wida\u0107 w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku: zapisano w niej wtedy 1872 ewangelik\u00f3w, 19 katolik\u00f3w i dziesi\u0119cioro \u017byd\u00f3w.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w XIX wieku i nigdy nie by\u0142 du\u017cy \u2014 ju\u017c na pocz\u0105tku XX wieku brakowa\u0142o na nim wolnych miejsc. Poch\u00f3wk\u00f3w zaprzestano po 1945 roku, gdy wysiedlono niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w. W latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku, przy okazji budowy dom\u00f3w przy ulicach Parkowej, Mickiewicza i S\u0142owackiego, w\u0142adze przeprowadzi\u0142y na jego terenie ekshumacje. \ud83d\udfe1 Ilu ludzi tu spoczywa\u0142o, nie wiadomo i zapewne ju\u017c si\u0119 nie dowiemy; miar\u0105 wsp\u00f3lnoty pozostaj\u0105 liczby ze spisu.\n\n23 maja 1993 roku po\u015bwi\u0119cono tu kamie\u0144 pami\u0105tkowy ku czci zmar\u0142ych z miejscowej parafii; postawi\u0142 go Bund der Lebaer, Zwi\u0105zek By\u0142ych \u0141ebian. Osobny, le\u015bny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,37 hektara zachowa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy \u0141eb\u0105 a R\u0105bk\u0105, na terenie S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u0141eba \u2014 Dawny cmentarz ewangelicki, Polska Niezwyk\u0142a; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u0141eba \u2014 Dawny cmentarz ewangelicki \u2014 Polska Niezwyk\u0142a","url":"http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/22703,leba-cmentarz-ewangelicki.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0003","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.75852,"lng":17.55542,"name_de":"Evangelischer Friedhof Leba (Stary cmentarz ewangelicki, ul. Parkowa)","name_pl":"\u0141eba \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki le\u017cy przy ulicy Parkowej w \u0141ebie (po niemiecku Leba), mie\u015bcie nad Ba\u0142tykiem, kt\u00f3re przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty muru i przewr\u00f3cone elementy nagrobk\u00f3w. Z inicjatywy Zwi\u0105zku By\u0142ych \u0141ebian (Bund der Lebaer) i w\u0142adz miasta 23 maja 1993 roku po\u015bwi\u0119cono na tym miejscu kamie\u0144 z napisem \u201ePami\u0119ci Gminy Ewangelickiej\u201d w czterech j\u0119zykach: kaszubskim, niemieckim, polskim i \u0142aci\u0144skim. Cmentarz pochodzi\u0142 z XIX wieku i by\u0142 niewielki \u2014 na pocz\u0105tku XX wieku brakowa\u0142o na nim wolnych miejsc. Osobnym obiektem jest le\u015bny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,37 hektara, zachowany mi\u0119dzy \u0141eb\u0105 a R\u0105bk\u0105, na terenie S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego.\n\n\u0141eba mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 z ko\u015bcio\u0142em w mie\u015bcie, a do niej nale\u017ca\u0142y filia w Sarbsku oraz Now\u0119cin, Szczenurze, Ulinia i Barg\u0119dzino. Ernst M\u00fcller wylicza pi\u0119tnastu tutejszych pastor\u00f3w; najwcze\u015bniejszy odnotowany urz\u0119dowa\u0142 podczas wizytacji 23 stycznia 1560 roku, a Gregorius Bunck wyst\u0119puje w dokumencie z 1590 roku jako pierwszy duchowny przy nowo wzniesionym ko\u015bciele. Katolicy z \u0141eby nale\u017celi do najbli\u017cszej parafii swojego wyznania, w L\u0119borku. Miasto liczy\u0142o wed\u0142ug spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku 1872 ewangelik\u00f3w, 19 katolik\u00f3w i 10 \u017byd\u00f3w, a leksykon Meyersa podaje wed\u0142ug spisu z 1910 roku 1972 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia miasto jako siedzib\u0119 parafii i podaje 4000 dusz oraz gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Sarbsku, oddalon\u0105 o 9 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 doktor Gerhard M\u00fcller-Alpermann.\n\nBiuletyn \u201eB\u00fcrgerbrief\u201d stowarzyszenia Bund der Lebaer opisuje, jak powsta\u0142. Pierwotnie \u0142ebianie chowali zmar\u0142ych na przyko\u015bcielnym cmentarzu wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. Oko\u0142o 1850 roku, gdy miasto si\u0119 rozros\u0142o, przesta\u0142 on wystarcza\u0107 i po wschodniej stronie drogi do Now\u0119cina (Neuhof) za\u0142o\u017cono nowy cmentarz. Jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 cmentarzy na p\u0142askim nadmorskim terenie z wysokim poziomem w\u00f3d gruntowych, przed pierwszymi poch\u00f3wkami trzeba go by\u0142o nadsypa\u0107, \u017ceby trumny nie trafia\u0142y do wody. W pierwszym dziesi\u0119cioleciu XX wieku zacz\u0119\u0142o brakowa\u0107 miejsc. W latach przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 kilkaset metr\u00f3w dalej na wsch\u00f3d, po drugiej stronie tej samej drogi, otwarto \u201eNowy Cmentarz\u201d, a ten zacz\u0119to nazywa\u0107 \u201eStarym Cmentarzem\u201d. Chowano na nim odt\u0105d tylko wyj\u0105tkowo, g\u0142\u00f3wnie w grobach rodzinnych, a oko\u0142o 1940 roku by\u0142 zape\u0142niony. Na obu cmentarzach chowano zmar\u0142ych bez wzgl\u0119du na wyznanie.\n\nChowano tu do 1945 roku; potem, po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej, poch\u00f3wk\u00f3w zaprzestano. W 1974 roku, wed\u0142ug biuletynu \u201eB\u00fcrgerbrief\u201d, po prawie trzydziestu latach zaniedbania od wysiedlenia ostatnich niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w w 1947 roku, groby zarasta\u0142y ostami i pokrzywami, ale wiele nagrobk\u00f3w i krzy\u017cy da\u0142o si\u0119 rozpozna\u0107; sta\u0142, lekko pochylony, du\u017cy kamie\u0144 rodziny Fenske. W nast\u0119pnych latach naziemne cz\u0119\u015bci grob\u00f3w zacz\u0119to systematycznie usuwa\u0107. Na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych XX wieku na cz\u0119\u015bci dawnej nekropolii przeprowadzono ekshumacje i postawiono osiedle mieszkaniowe, niszcz\u0105c nagrobki, krzy\u017ce i \u017celiwne ogrodzenia. Oko\u0142o 1980 roku cmentarz sfotografowano do katalogu zabytk\u00f3w \u0141eby, sporz\u0105dzonego przez gda\u0144skie Pracownie Konserwacji Zabytk\u00f3w: wida\u0107 na tych zdj\u0119ciach zadrzewion\u0105 alej\u0119 i \u017celiwne ogrodzenia grob\u00f3w. Wed\u0142ug zestawienia Manfreda Lawrenza ostatnim widocznym wtedy nagrobkiem by\u0142 gr\u00f3b Elly Fenske.\n\nDzi\u015b teren nale\u017cy do miasta \u0141eby, kt\u00f3re si\u0119 nim opiekuje. W zestawieniu Claudii Fredrich z 2017 roku dawnym cmentarzem w \u0141ebie opiekuje si\u0119 miasto, kt\u00f3re porz\u0105dkuje go kilka razy w roku; stan by\u0142 dobry. Wed\u0142ug Claudii Fredrich z dawnego wyposa\u017cenia zachowa\u0142 si\u0119 jeden metalowy krzy\u017c; po\u015brodku stoi kamie\u0144 pami\u0105tkowy z napisem po niemiecku, polsku i kaszubsku \u2014 \u0142aci\u0144sk\u0105 pro\u015bb\u0105 \u201eDomine, dona nobis pacem\u201d (Panie, daj nam pok\u00f3j) i dedykacj\u0105, kt\u00f3rej niemiecka wersja brzmi wed\u0142ug niej \u201eZum Gedenken an die evangelische Gemeinde unserer Stadt\u201d \u2014 a cmentarz urz\u0105dzono jako ma\u0142y park z brukowanymi alejkami i \u0142awkami, na rogu ulic Parkowej i Reja.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 36 (has\u0142o Leba); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (\u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d), s. 186\u2013187, poz. 2; Stary cmentarz ewangelicki \u2014 \u0141eba Miasto \u017bywio\u0142\u00f3w (leba.eu); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Leba, s. 254\u2013257; Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku; \u201eDer Gedenkstein auf dem \u00bbAlten Friedhof\u00ab von Leba\u201d, \u201eB\u00fcrgerbrief\u201d Bund der Lebaer e.V. (przekaza\u0142a Claudia Fredrich); PP Pracownie Konserwacji Zabytk\u00f3w, Oddzia\u0142 w Gda\u0144sku, \u201e\u0141eba. Katalog zabytk\u00f3w. Zdj\u0119cia\u201d (ok. 1980); M. Lawrenz, \u201eDer alte Friedhof in Leba\u201d (zestawienie zdj\u0119\u0107 z archiwum M. Lawrenza); Claudia Fredrich, korespondencja z autorem atlasu i zdj\u0119cia z czerwca 2016 roku, 7 i 12 pa\u017adziernika 2026 roku; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Stary cmentarz ewangelicki \u2013 \u0141eba Miasto \u017bywio\u0142\u00f3w","url":"https://leba.eu/pl/stary-cmentarz-ewangelicki-2020-07/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"\u201eDer Gedenkstein auf dem \u00bbAlten Friedhof\u00ab von Leba\u201d, \u201eB\u00fcrgerbrief\u201d Bund der Lebaer e.V. (przekaza\u0142a Claudia Fredrich)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, korespondencja z autorem atlasu i zdj\u0119cia z czerwca 2016 roku, 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0607","image_url":"/static/atlas/foto/fredrich_2026/cm_leba_stary/leba_stary_2016_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.75276,"lng":17.56178,"name_de":"Leba (Evangelischer Friedhof Leba)","name_pl":"\u0141eba \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ruina \u015bredniowiecznego ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Miko\u0142aja w Starej \u0141ebie, opuszczonego po sztormach XVI w. Miasto przyj\u0119\u0142o reformacj\u0119 w 1521 r. i pozosta\u0142o ewangelickie a\u017c do 1945 r.; dzi\u015b parafi\u0119 upami\u0119tnia obelisk. Pierwszego ewangelickiego duchownego odnotowano w 1560 r. (Zetzke), cho\u0107 biskup Martin Weiher bezskutecznie pr\u00f3bowa\u0142 utrzyma\u0107 katolicki charakter rodzinnej \u0141eby. Ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowano w latach 1667\u201368, a po po\u017carze, od 1683 r., wzniesiono nowy; jego patronami byli von Neuhoff (z \u0142awk\u0105 patronack\u0105) oraz starosta von Natzmer. W spisie figuruje jeden tutejszy duchowny ewangelicki. (na podstawie: F. Schultz, 1912)","built_year":1362,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Miko\u0142aja w \u0141ebie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Miko%C5%82aja_w_%C5%81ebie"},"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)"]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-16","id":"KOS-0012","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.764,"lng":17.53587,"name_de":"Leba","name_pl":"\u0141eba \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Miko\u0142aja (Stara \u0141eba)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141eba (po niemiecku Leba) \u2014 miasto nad Ba\u0142tykiem, do 1945 roku w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny przy ulicy Powsta\u0144c\u00f3w Warszawy 28 to dawna \u015bwi\u0105tynia ewangelicka \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, odbudowana w 1683 roku jako ko\u015bci\u00f3\u0142 barokowy. W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego jest jedynym obiektem wpisanym z \u0141eby (numer A-1463 z 17 czerwca 1994 roku; datowanie: 1683, 1763 i XIX wiek). Hugo Lemcke zanotowa\u0142 w 1911 roku, \u017ce zmiany z ko\u0144ca XIX wieku ca\u0142kowicie zatar\u0142y starsze formy ko\u015bcio\u0142a; od po\u0142udnia przylega do niego kaplica rodu von Weiher z krypt\u0105 i \u0142aw\u0105 patronack\u0105, a w posadzce le\u017c\u0105 wapienne p\u0142yty nagrobne z herbami von Weiher i von Krockow.\n\nKrzy\u017cacy wynie\u015bli \u0141eb\u0119 do rz\u0119du miast w 1357 roku. 12 grudnia 1455 roku kr\u00f3l polski zastawi\u0142 Gda\u0144skowi komturi\u0119 gda\u0144sk\u0105, rybactwo puckie i miasto \u0141eb\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny by\u0142 murowany, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, patrona rybak\u00f3w, a proboszcz posiada\u0142 w\u0142\u00f3k\u0119 roli. W\u0142a\u015bcicielami miasta byli od dawna Wejherowie. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce Marcin Wejher, biskup kamie\u0144ski, trwa\u0142 przy wierze katolickiej i \u017ce *podobno* pisa\u0142 do niego sam Marcin Luter, nak\u0142aniaj\u0105c go do zmiany wyznania \u2014 Wejher wola\u0142 jednak straci\u0107 maj\u0105tek. To relacja zas\u0142yszana, zaznaczona przez samego autora s\u0142owem \u201epodobno\u201d. Pod nast\u0119pnymi, ju\u017c ewangelickimi patronami ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelik\u00f3w; pierwszy pastor ewangelicki obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w \u0141ebie w 1560 roku. W 1643 roku pastorem by\u0142 tu Samuel Burck: 18 listopada podpisa\u0142 wraz z innymi duchownymi synodu janowickiego pro\u015bb\u0119 do gda\u0144skiego Ministerium o pomoc dla pastora z Salina, Gallusa Lasseniusa, kt\u00f3remu dwa razy podpalono dom.\n\nEwangelicy u\u017cywali starego ko\u015bcio\u0142a kr\u00f3tko. Wed\u0142ug Fankidejskiego w 1570 roku wielkie wzburzenie morza zala\u0142o i zniszczy\u0142o \u015bwi\u0105tyni\u0119 wraz z ca\u0142ym miastem, a jeszcze w 1662 roku wida\u0107 by\u0142o w wodzie znaczne cz\u0119\u015bci muru, \u201ewysokie na trzech ch\u0142op\u00f3w\u201d. Wed\u0142ug zapiski z ksi\u0119gi miejskiej, przytoczonej przez Lemckego, upadek starego miasta dope\u0142ni\u0142 si\u0119 w 1572 roku, a w 1579 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Jan Fryderyk przeni\u00f3s\u0142 jego przywileje na miasto za\u0142o\u017cone na nowo. Mieszczanie przenie\u015bli si\u0119 na inne miejsce i wznie\u015bli nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, tak\u017ce pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja; prawo patronatu pozosta\u0142o przy Wejherach. Opis Pomorza z 1784 roku, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na recesy wizytacji z 1590 roku, podaje, \u017ce stary ko\u015bci\u00f3\u0142 w dawnym Lebam\u00fcnde jeszcze wtedy sta\u0142, ale by\u0142 bardzo zrujnowany, wi\u0119c zacz\u0119to budowa\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w nowej \u0141ebie z materia\u0142u ze starej. Z dawnego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja pozosta\u0142a ruina w\u015br\u00f3d wydm Starej \u0141eby.\n\nW 1583 roku wizytacji w og\u00f3le tu nie przeprowadzono. Akta notuj\u0105 przy dekanacie l\u0119borskim: *\u201equi non est visitatus ob periculum salutis\u201d* \u2014 nie zosta\u0142 zwizytowany z powodu niebezpiecze\u0144stwa dla \u017cycia. Wymieniono osiem tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u2014 L\u0119bork, Garczegorze, Brze\u017ano, Janowice, Bia\u0142ogard\u0119, \u0141eb\u0119, Osieki i Zawo\u0142yniec \u2014 i przy wszystkich zapisano t\u0119 sam\u0105 uwag\u0119: *omnes ab haereticis occupatae*, wszystkie zaj\u0119te przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d, jak \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie nazywa tutejszych ewangelik\u00f3w. Ostatnia z tych nazw oznacza Salino (po niemiecku Saulin), u Fankidejskiego Zawolin.\n\nW 1637 roku przyby\u0142 tu oficja\u0142 pomorski Judycki, \u017ceby odzyska\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 dla katolik\u00f3w, lecz nadaremnie \u2014 jego \u017c\u0105daniom stanowczo opar\u0142 si\u0119 Ernst Wejher, \u00f3wczesny patron. Wed\u0142ug \u201eLandbuch des Herzogthums Pommern\u201d Heinricha Berghausa z 1874 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141ebie znajdowa\u0142 si\u0119 pod patronatem ewangelickiej ksi\u0119\u017cnej, owdowia\u0142ej Anny de Cro\u00ff, i pozosta\u0142 przy ewangelikach; lutera\u0144ski s\u0119dzia ziemski ziemi l\u0119borskiej i bytowskiej Ernst Weiher, pan na Now\u0119cinie (Neuhof), na usiln\u0105 pro\u015bb\u0119 miasta z 6 marca 1644 roku przej\u0105\u0142 klucze ko\u015bcio\u0142a, a tym samym patronat nad nim, i broni\u0142 ko\u015bcio\u0142a oraz gminy ewangelickiej. Fankidejski dodaje, \u017ce *podobno* za tym przyk\u0142adem poszli inni panowie ziemi bytowskiej i l\u0119borskiej, wskutek czego wszystkie tamtejsze ko\u015bcio\u0142y patronatu prywatnego pozosta\u0142y na zawsze w r\u0119kach ewangelickich. R\u00f3wnie\u017c to zdanie autor opatrzy\u0142 zastrze\u017ceniem. Hugo Gotthard Bloth pisze, \u017ce Franz von Weiher (u niego Franziscus von Weyer), zmar\u0142y bezdzietnie w 1677 roku, zapisa\u0142 parafii w \u0141ebie 4000 talar\u00f3w na fundacje dobroczynne; Ernst M\u00fcller nazywa go dziedzicem Neuhof (Now\u0119cina) i podaje, \u017ce zapis uczyni\u0142 w testamencie z 15 sierpnia 1676 roku.\n\nNowy ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 20 lipca 1682 roku (wed\u0142ug Lemckego 10 lipca), po uderzeniu pioruna. Patron, Nikolaus Ernst von Natzmer, pan na Neuhof, kaza\u0142 go w 1683 roku odbudowa\u0107 w\u0142asnym kosztem z kamienia, zachowuj\u0105c dawn\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107, ale dodaj\u0105c sze\u015b\u0107 st\u00f3p szeroko\u015bci i osiem st\u00f3p wysoko\u015bci. Kamienn\u0105 wie\u017c\u0119 uko\u0144czono w 1685 roku; run\u0119\u0142a do fundament\u00f3w w 1761 roku, w dzie\u0144 pokutny, a now\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 w 1763 roku (wed\u0142ug Br\u00fcggemanna w 1765).\n\nClaudia Fredrich ze stowarzyszenia Bund der Lebaer, kt\u00f3ra opiekuje si\u0119 dziedzictwem dawnej \u0141eby, uzupe\u0142nia dzieje budowy. Wed\u0142ug niej z materia\u0142u rozebranego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja w Lebam\u00fcnde postawiono najpierw, w 1586 roku, kaplic\u0119, a do 1592 roku ko\u015bci\u00f3\u0142. Po\u017car z 20 lipca 1682 roku strawi\u0142 razem z nim trzydzie\u015bci okolicznych dom\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowany w 1683 roku sta\u0142 pocz\u0105tkowo bez wie\u017cy; murowana wie\u017ca, uko\u0144czona w 1685 roku, run\u0119\u0142a w 1761 roku w dzie\u0144 pokutny, a w 1763 roku stan\u0119\u0142a nowa (rok 1761 potwierdza Br\u00fcggemann w opisie Pomorza z 1784 roku, za nim Lemcke; podany w tek\u015bcie Claudii Fredrich rok \u201e1865\u201d to przestawione cyfry roku 1685). Lutera\u0144ski duchowny mia\u0142 by\u0107 w \u0141ebie wed\u0142ug niej ju\u017c od czas\u00f3w Reformacji, oko\u0142o 1525 roku.\n\nW wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711, figuruje \u0141eba, a Sarbsk jako jej filia. W 1719 roku parafia w \u0141ebie wraz z fili\u0105 w Sarbsku zapisa\u0142a dwadzie\u015bcia dwa chrzty, sze\u015b\u0107 os\u00f3b za\u015blubionych i sze\u015bciu zmar\u0142ych.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku pierwszym pastorem przy nowo wzniesionym ko\u015bciele w \u0141ebie, po niemiecku Leba, by\u0142 w 1590 roku Gregorius Bunck; po nim urz\u0119dowali mi\u0119dzy innymi: Andreas Neitzel z Bytowa (1652\u20131697/1698), Georg Pasarovius (od 1718 lub 1719 do 1735), Andreas Gregorius Scheer (1737\u20131783), Martin Magunna (1784\u20131831), Ernst H\u00e4fner (1833\u20131837), Christian Bechtold (1838\u20131850), Heinrich Wilhelm Sietz (1851\u20131870), Hermann Stuht (1871\u20131884) i Paul Cyrus (od 1884 roku). Plebania w \u0141ebie sp\u0142on\u0119\u0142a 6 grudnia 1722 roku, za pastora Georga Pasaroviusa. Do parafii w \u0141ebie nale\u017ca\u0142y wed\u0142ug M\u00fcllera wsie Neuhof, Sch\u00f6nehr, Uhlingen i Bergensin oraz filia w Sarbsku.\n\nPrasa dopowiada dwa szczeg\u00f3\u0142y. W lipcu 1837 roku berli\u0144ska \u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a, \u017ce dotychczasowy pastor w \u0141ebie Hoefner (w ksi\u0119dze M\u00fcllera: Ernst H\u00e4fner) zosta\u0142 mianowany pastorem w Gardnie Wielkiej ko\u0142o S\u0142upska. W maju 1914 roku \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d og\u0142osi\u0142a wakat na parafii w \u0141ebie, nale\u017c\u0105cej do synodu l\u0119borskiego, pod patronatem prywatnym, z mieszkaniem s\u0142u\u017cbowym; zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku rycerskiego von Blankensee w Now\u0119cinie (Neuhof).\n\nW 1782 roku rodzina von Weiher sprzeda\u0142a dobra w \u0141ebie wraz z nale\u017c\u0105cymi do nich folwarkami Carlowi Heinrichowi von Somnitzowi z Charbrowa, kt\u00f3ry \u2014 jak notuje opis Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku \u2014 zosta\u0142 przez to patronem \u0142ebskiego ko\u015bcio\u0142a.\n\nWok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a le\u017ca\u0142 pierwotny cmentarz \u0141eby; chowano na nim do oko\u0142o 1850 roku, kiedy przy drodze do Now\u0119cina za\u0142o\u017cono nowy cmentarz (opisany w osobnym wpisie atlasu: dawny cmentarz przy ulicy Parkowej). Archiwalne zdj\u0119cia ze zbior\u00f3w Pommersches Landesmuseum w Greifswaldzie, przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich, pokazuj\u0105 jego \u015blady: w trawie pod \u015bcian\u0105 ko\u015bcio\u0142a stoj\u0105 \u017celazne znaki nagrobne z daszkiem w kszta\u0142cie dzwonu i krzy\u017c, a w zewn\u0119trzne \u015bciany \u015bwi\u0105tyni wmurowano p\u0142yty nagrobne. Jedna z nich upami\u0119tnia pastora M. G. C. Magunn\u0119, urodzonego 16 listopada 1761 roku w Dzincelitz, kt\u00f3ry by\u0142 pastorem w \u0141ebie 46 lat i 5 miesi\u0119cy i zmar\u0142 13 maja 1831 roku. M\u00fcller notuje w \u0141ebie w latach 1784\u20131831 pastora Martina Georga Constantina Magunn\u0119, urodzonego 16 listopada 1761 roku i zmar\u0142ego 13 maja 1831 roku. Druga p\u0142yta upami\u0119tnia dwunastoletniego Samuela Gottfrieda Mamppego, kt\u00f3rego 8 listopada 1790 roku zabra\u0142a szkarlatyna, a trzecia par\u0119 \u0142ebskich mieszczan zmar\u0142ych w 1816 i 1829 roku. Czy p\u0142yty s\u0105 na swoim miejscu do dzi\u015b, z materia\u0142u nie wynika.\n\nParafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 w mie\u015bcie. W 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty w \u0141ebie, z fili\u0105 w Sarbsku, nale\u017ca\u0142 do inspekcji charbrowskiej, a jedyny tutejszy duchowny musia\u0142 \u2014 jak pisze opis Pomorza \u2014 \u201ew ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 naucza\u0107 nie tylko w j\u0119zyku niemieckim, ale i w polskim\u201d. Ludno\u015b\u0107 miasta by\u0142a w przewadze ewangelicka: w 1871 roku \u017cy\u0142o tu 1975 ewangelik\u00f3w wobec 8 katolik\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w \u0141ebie 1872 ewangelik\u00f3w, 19 katolik\u00f3w i 10 \u017byd\u00f3w.\n\nKalendarz powiatowy z 1934 roku, opisuj\u0105c jubileusz 250-lecia ko\u015bcio\u0142a, podaje, \u017ce pierwsza \u015bwi\u0105tynia w dzisiejszej \u0141ebie stan\u0119\u0142a w 1592 roku, cz\u0119\u015bciowo z materia\u0142u rozebranego ko\u015bcio\u0142a w Lebam\u00fcnde. Odbudow\u0119 z 1683 roku prowadzi\u0142 gda\u0144ski budowniczy Barthol Ramschen; dach pokryto holendersk\u0105 dach\u00f3wk\u0105, a stary o\u0142tarz, ocala\u0142y z po\u017caru, wstawiono z powrotem. Razem z wie\u017c\u0105 z 1685 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 dwa dzwony odlane przez Absalona Witstocka z Gda\u0144ska. W 1860 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 odnowiono i sprawiono nowe dzwony \u2014 kalendarz zaznacza, \u017ce wiele wtedy zamalowano i zniszczono; w 1912 roku przyby\u0142y nowe organy, a w 1931 roku nowe malowanie i nowy he\u0142m wie\u017cy. Jubileusz obchodzono 30 kwietnia 1933 roku z udzia\u0142em generalnego superintendenta Kalmusa ze Szczecina; miasto ofiarowa\u0142o wtedy srebrny kielich, parafianie \u2014 konwi\u0119 komunijn\u0105, szko\u0142a \u2014 pulpit na Bibli\u0119, a stowarzyszenie kobiet \u2014 szaty na o\u0142tarz i ambon\u0119. Kalendarz z 1929 roku uwa\u017ca obraz o\u0142tarzowy za prawdopodobn\u0105 kopi\u0119 dzie\u0142a Guida Reniego.\n\nZe \u015bredniowiecznego ko\u015bcio\u0142a w Starej \u0141ebie przetrwa\u0142 tylko fragment ceglanego muru, wystaj\u0105cy z wydmy na 65 warstw cegie\u0142, czyli niespe\u0142na 6 metr\u00f3w; ruina utrzymuje si\u0119, bo w rzucie tworzy liter\u0119 T. Wie\u017c\u0119 ryglow\u0105, wyrastaj\u0105c\u0105 z dachu, obito blach\u0105 falist\u0105, a jej a\u017curowy barokowy he\u0142m pokryto pap\u0105. W kaplicy rodu von Weiher le\u017c\u0105 pod \u0142awkami dwie wapienne p\u0142yty nagrobne z d\u0142ugimi \u0142aci\u0144skimi napisami: kapitana (Hauptmann) Franza von Weihera, zmar\u0142ego 15 lipca 1677 roku, i jego wdowy Barbary von Krockow, zmar\u0142ej w 1691 roku w 66. roku \u017cycia. O\u0142tarz, ambona i chrzcielnica to dobre barokowe snycerki z ko\u0144ca XVII wieku, z\u0142o\u017cone wed\u0142ug Lemckego prawdopodobnie z drewna r\u00f3\u017cnych barw; o\u0142tarz ma spiralnie skr\u0119cone kolumny, a chrzcielnica, wysoka na 93 centymetry, jest o\u015bmioboczna. W ko\u015bciele by\u0142 zawieszony, \u201eunosz\u0105cy si\u0119\u201d anio\u0142 chrzcielny d\u0142ugo\u015bci nieco ponad metra. Na szybie okiennej namalowano w 1683 roku, w grisaille, herb Nikolausa Ernsta von Natzmera \u2014 wed\u0142ug Lemckego zapewne na pami\u0105tk\u0119 rozbudowy ko\u015bcio\u0142a w tym roku. Dwa br\u0105zowe lichtarze o\u0142tarzowe z XVI wieku, wysokie na 32 centymetry, maj\u0105 dolny trzon sze\u015bcioboczny, a\u017curowany le\u017c\u0105cymi krzy\u017cami.\n\nKrucht\u0119 nazywano w \u0141ebie \u201eGl\u00fcckshaus\u201d, czyli domem szcz\u0119\u015bcia. Na co dzie\u0144 wchodzono do ko\u015bcio\u0142a bocznym wej\u015bciem; g\u0142\u00f3wne drzwi w \u015bcianie szczytowej otwierano tylko na \u015bluby, kt\u00f3re tradycyjnie odbywa\u0142y si\u0119 w pi\u0105tek po po\u0142udniu, i na pogrzeby, \u017ceby i\u015b\u0107 prosto ku o\u0142tarzowi. Nad o\u0142tarzem wisia\u0142o rze\u017abione w drewnie s\u0142o\u0144ce, kt\u00f3re przypomina\u0142o, \u017ce Bo\u017ce s\u0142o\u0144ce chce cz\u0142owiekowi \u015bwieci\u0107 i go o\u015bwieca\u0107, i nawi\u0105zywa\u0142o do s\u0142\u00f3w pie\u015bni \u00bbO du Sonne meines Lebens\u00ab (\u00bbO Ty, s\u0142o\u0144ce mego \u017cycia\u00ab).\n\nOrgany zabrzmia\u0142y w \u0141ebie po raz pierwszy w 1791 roku. Dzisiejsze wstawiono w 1912 roku; zbudowa\u0142 je Eduard Wittek (1857\u20131927) z Elbl\u0105ga. Pierwotnie powietrze t\u0142oczy\u0142 miech no\u017cny. Przy pierwszym remoncie, w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku, zast\u0105piono go nap\u0119dem elektrycznym, rozebrano drewniany ch\u00f3r muzyczny, cofni\u0119to instrument, przestawiono prospekt i wymieniono manua\u0142, a st\u00f3\u0142 gry ustawiono po prawej stronie, z widokiem na o\u0142tarz. W 2018 roku organy odnowiono. Trzy dzwony nosz\u0105 napisy \u201eChristus sei dein Leben\u201d (Chrystus niech b\u0119dzie twoim \u017cyciem), \u201eDank Gott\u201d (Dzi\u0119kuj Bogu) i \u201eF\u00fcrchte Gott\u201d (B\u00f3j si\u0119 Boga). Barokowe snycerki o\u0142tarza, ambony i chrzcielnicy z XVII wieku zosta\u0142y, jak pisze Claudia Fredrich, niestety przemalowane.\n\nO\u015bmioboczn\u0105 chrzcielnic\u0119 z misternym rze\u017abionym ornamentem z li\u015bci wykona\u0142 wed\u0142ug Claudii Fredrich w 1858 roku miejscowy mistrz stolarski Lawrenz, pradziadek Manfreda Lawrenza. Srebrn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi ojciec \u00f3wczesnego burmistrza G\u00e4dtkego; napis na niej brzmi: \u201eG.A. G\u00e4dtke, k\u00f6nigl. D\u00e4nischer Konsul pp der Kirche zu Leba 1858\u201d \u2014 ofiarodawca by\u0142 kr\u00f3lewskim konsulem du\u0144skim. Misa przetrwa\u0142a wojn\u0119 i odnaleziono j\u0105 razem z anio\u0142em chrzcielnym.\n\nAnio\u0142 chrzcielny pochodzi z pocz\u0105tku XVIII wieku; wed\u0142ug zachowanej kroniki ko\u015bcielnej pastora Alpermanna, kt\u00f3ry pracowa\u0142 w \u0141ebie do 1937 roku, po\u015bwi\u0119cono go w 1824 roku. Wisia\u0142 w ko\u015bciele do 1947 roku, potem znikn\u0105\u0142. Po latach jeden z polskich mieszka\u0144c\u00f3w \u0141eby podpowiedzia\u0142, \u017ce anio\u0142 le\u017cy na strychu ko\u015bcio\u0142a. \u00d3wczesny proboszcz, ksi\u0105dz Michalik, razem z cz\u0142onkami Bund der Lebaer odnalaz\u0142 go w wie\u017cy dzwonnej, nieco zniszczonego, ale dobrze zachowanego; by\u0142a tam te\u017c srebrna misa chrzcielna. Na sukni anio\u0142a wida\u0107 by\u0142o jeszcze jasno\u017c\u00f3\u0142t\u0105 farb\u0119, brakowa\u0142o tylko skrzyde\u0142. Odnowiono go w L\u0119borku, gdzie dosta\u0142 nowe skrzyd\u0142a, lecz zbyt jaskrawe barwy, czerwie\u0144, b\u0142\u0119kit i z\u0142oto, pozwala\u0142y tylko si\u0119 domy\u015bla\u0107 dawnego pi\u0119kna. Od 2001 roku, dzi\u0119ki nowoczesnemu mechanizmowi, zn\u00f3w unosi si\u0119 w prezbiterium, a na pocz\u0105tku drugiej dekady XXI wieku otrzyma\u0142 kremowo-bia\u0142o-z\u0142ot\u0105 polichromi\u0119. Takie unosz\u0105ce si\u0119 anio\u0142y zachowa\u0142y si\u0119 w dawnym powiecie l\u0119borskim jeszcze w ko\u015bcio\u0142ach w Salinie i w Brze\u017anie L\u0119borskim; w parafiach Pomorza Tylnego by\u0142o ich ponad osiemdziesi\u0105t. Claudia Fredrich widzi w nich obrazowe przedstawienie sakramentu chrztu, zrozumia\u0142e dla wiernych.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 od dawna \u0142\u0105czono z opiek\u0105 nad rybakami i \u017ceglarzami; Claudia Fredrich wspomina te\u017c figur\u0119 \u015bwi\u0119tej Barbary. Do wyposa\u017cenia nale\u017cy obraz Matki Bo\u017cej Or\u0119downiczki, kt\u00f3ry niemiecki malarz Max Pechstein namalowa\u0142 w sali go\u015bcinnej hotelu Strandhotel M\u00f6ller. Obraz jest du\u017cy: ma ponad dwa metry wysoko\u015bci i metr szeroko\u015bci. Pechstein wspomina\u0142, \u017ce malowa\u0142 na prze\u015bcieradle farbami, kt\u00f3rymi rybacy odnawiali \u0142odzie; warunki by\u0142y prymitywne, ale w\u0142a\u015bnie pokonywanie tych trudno\u015bci da\u0142o mu rado\u015b\u0107 i wewn\u0119trzn\u0105 si\u0142\u0119. Maryja stoi na kuli ziemskiej, unosz\u0105cej si\u0119 na wzburzonym Ba\u0142tyku, i rozpo\u015bciera r\u0119ce w ge\u015bcie opieki i b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa nad rybakami w dw\u00f3ch \u0142odziach \u017caglowych pod polsk\u0105 bander\u0105. W wie\u0144cu promieni widnieje napis \u201eO MARJO BEZ GRZECHU POCZ\u0118TA M\u00d3DL SI\u0118 ZA NAMI\u201d.\n\nPo\u015brodku nawy wisia\u0142 pod stropem model statku, zbudowany przez \u0142ebskiego \u017ceglarza: przypomina\u0142, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 jak okr\u0119t prowadzi wiernych przez morze czasu ku wieczno\u015bci. Model zagin\u0105\u0142 w 1945 roku. W 2007 roku Bund der Lebaer i Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie podarowa\u0142y ko\u015bcio\u0142owi nowy statek wotywny; przewodnicz\u0105cy stowarzyszenia Siegfried Greinke budowa\u0142 go 1400 godzin. To model trzymasztowego \u017caglowca pe\u0142norejowego, klipra z po\u0142owy XIX wieku, w skali 1:60, d\u0142ugi na 1,50 metra, wysoki na 1,05 metra i szeroki na 0,23 metra. Na fokmaszcie powiewa polska bandera, na grotmaszcie proporzec z nazw\u0105 \u201eLebemunde\u201d, na bezanmaszcie flagi sygna\u0142owe I, U i X, a na gaflu bezanmasztu flaga czarno-bia\u0142o-czerwona. Kad\u0142ub zbudowano z d\u0119bu, sosny i mahoniu, maszty i reje z klonu.\n\nKaplic\u0119 rodu von Weiher, zwan\u0105 te\u017c kaplic\u0105 z Neuhof (Now\u0119cina), dzi\u015b zakrysti\u0119, opisa\u0142 w 1923 roku kalendarz powiatowy. Przylega od po\u0142udnia do prezbiterium, na lewo od o\u0142tarza; ma 4,50 metra d\u0142ugo\u015bci i szeroko\u015bci, a jej \u015bciany maj\u0105 4 metry wysoko\u015bci. Posadzka le\u017cy o stopie\u0144 wy\u017cej ni\u017c w nawie. Na mocy porozumienia z rodzin\u0105 von Weiher korzystali z niej parafianie ze Szczenurza, dla kt\u00f3rych ustawiono tam \u0142awki. P\u0142yta Franza von Weihera, z twardszego kamienia, zachowa\u0142a czytelny napis, napisu na p\u0142ycie jego \u017cony nie da\u0142o si\u0119 ju\u017c odczyta\u0107. \u015aciany zdobi\u0142o pi\u0119\u0107 tablic herbowych, trzy z trybowanego br\u0105zu i dwie przemalowane, z herbem Weiher\u00f3w i herbami spokrewnionych rod\u00f3w, mi\u0119dzy innymi von Krockow, von Natzmer i von Losten. Na \u015bcianie po\u0142udniowej wisia\u0142 bia\u0142y drewniany krzy\u017c pami\u0105tkowy biskupa kamie\u0144skiego Marcina Wejhera (von Weihera). Napis na krzy\u017cu m\u00f3wi, \u017ce biskup zmar\u0142 w 1556 roku i spocz\u0105\u0142 w ko\u015bciele w Koszalinie, a krzy\u017c ufundowa\u0142 w trzechsetn\u0105 rocznic\u0119 jego \u015bmierci \u201eprzyjaciel historii ojczystej\u201d, wed\u0142ug Claudii Fredrich \u00f3wczesny burmistrz \u0141eby Sassenhagen.\n\nKalendarz przytacza te\u017c Franza Schultza: Marcin Wejher urodzi\u0142 si\u0119 w 1512 roku w S\u0142upsku, studiowa\u0142 w Wittenberdze, Ingolstadt i Bolonii, w 1549 roku kapitu\u0142a kamie\u0144ska jednog\u0142o\u015bnie wybra\u0142a go na biskupa, a papie\u017c Juliusz III zatwierdzi\u0142 go w 1551 roku; zmar\u0142 pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej. Kapitu\u0142a *mia\u0142a* si\u0119 zgodzi\u0107, \u017ceby sakr\u0119 przyj\u0105\u0142 po cichu w obrz\u0105dku ewangelickim, w aktach nie ma jednak o tym \u015bladu; dlatego katolicy uwa\u017cali go za ukrytego luteranina, a luteranie za ukrytego katolika. T\u0119 relacj\u0119 trzeba czyta\u0107 obok przytoczonego wy\u017cej zapisu Fankidejskiego.\n\nW \u201eLeba-Archiv\u201d stowarzyszenia zachowa\u0142y si\u0119 kopie niepe\u0142nej korespondencji z lat 1931\u20131933 mi\u0119dzy rodzin\u0105 von Weiher a parafi\u0105 w \u0141ebie. Po parcelacji maj\u0105tku Neuhof patronat jego w\u0142a\u015bcicieli nad ko\u015bcio\u0142em wygas\u0142 1 pa\u017adziernika 1931 roku. Tego roku parafia odnowi\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142, w tym wie\u017c\u0119 i kaplic\u0119 Weiher\u00f3w, kt\u00f3ra z czasem sta\u0142a si\u0119 miejscem poch\u00f3wku rodziny. Kilka lat wcze\u015bniej Nikolaus von Weiher, na pro\u015bb\u0119 pastora Mahlendorfa, odda\u0142 kaplic\u0119 parafii bezp\u0142atnie i do odwo\u0142ania, \u017ceby ustawi\u0107 w niej dodatkowe \u0142awki, pod warunkiem \u017ce jej wystr\u00f3j pozostanie nienaruszony. Przy remoncie przeniesiono jednak okucia trumienne z herbem Weiher\u00f3w do nawy i podobno usuni\u0119to epitafium Ernsta von Weihera. Karl-Eugen von Weiher z Bo\u017cegopola Wielkiego i Nikolaus von Weiher z zamku Serach ko\u0142o Esslingen za\u017c\u0105dali przywr\u00f3cenia dawnego stanu. Rada parafialna w pismach z 16 wrze\u015bnia i 28 pa\u017adziernika 1932 roku odm\u00f3wi\u0142a im prawa decydowania o kaplicy: wed\u0142ug ksi\u0119gi wieczystej by\u0142a ona w\u0142asno\u015bci\u0105 parafii, a obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony 249 lat wcze\u015bniej, nigdy nie podlega\u0142 patronatowi Weiher\u00f3w. Stanowisko rady poparli generalny superintendent Kalmus i superintendent Elgeti. Karl-Eugen von Weiher odpowiedzia\u0142 pastorowi Alpermannowi 24 pa\u017adziernika 1933 roku, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na fundacj\u0119 Franza von Weihera z 15 sierpnia 1676 roku: z niej 30 marek sz\u0142o na utrzymanie kaplicy i grobowca rodzinnego, 15 marek na organist\u0119, a 12 marek dla duchownego, kt\u00f3ry co roku 4 pa\u017adziernika, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Franciszka, mia\u0142 wyg\u0142osi\u0107 kazanie w ko\u015bciele albo w kaplicy. Jeszcze w 1915 roku fundacja wyp\u0142aci\u0142a pieni\u0105dze na kaplic\u0119, pastora, organist\u0119 i ubogich z \u0141eby i okolicznych wsi; potem jej kapita\u0142 ulokowano w po\u017cyczkach wojennych. Jak sp\u00f3r si\u0119 zako\u0144czy\u0142, z zachowanych kopii nie wynika.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4000 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Sarbsku, oddalon\u0105 o 9 kilometr\u00f3w. Patronat w \u0141ebie przypisuje w\u0142a\u015bcicielowi maj\u0105tku Neuhof, sp\u00f3\u0142ce Pommersche Landgesellschaft, cho\u0107 wed\u0142ug opisanej wy\u017cej korespondencji patronat w\u0142a\u015bcicieli wygas\u0142; przy Sarbsku zapisuje \u201enicht gekl\u00e4rt\u201d, czyli niewyja\u015bniony. Pastorem by\u0142 od 1 stycznia 1932 roku doktor Gerhard M\u00fcller-Alpermann. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 lutera\u0144ski a\u017c do ostatniego nabo\u017ce\u0144stwa 14 kwietnia 1946 roku; 11 maja tego roku przekazano go katolikom i erygowano parafi\u0119 Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce po niewielkich przer\u00f3bkach dawnej \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 19 maja 1946 roku. Dodaje te\u017c, \u017ce pos\u0142ug\u0119 podj\u0119li tu Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej, kt\u00f3rzy przybyli do \u0141eby w sierpniu 1945 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Kalendarz powiatowy z 1934 roku wymienia pastora Mahlendorfa (1914\u20131930), kt\u00f3rego nie ma w zestawieniu M\u00fcllera. W \u0141ebie najwcze\u015bniejszy pastor znany z ksi\u0119gi M\u00fcllera i z akt wizytacji urz\u0119dowa\u0142 w 1560 roku; wcze\u015bniejszej daty ni\u017c podany przez Claudi\u0119 Fredrich rok 1525 inne \u017ar\u00f3d\u0142a atlasu nie potwierdzaj\u0105. Wed\u0142ug Claudii Fredrich chrzcielnic\u0119 wykona\u0142 w 1858 roku mistrz Lawrenz, tymczasem Lemcke w 1911 roku zaliczy\u0142 o\u015bmioboczn\u0105 chrzcielnic\u0119 do barokowych snycerek z ko\u0144ca XVII wieku, a sama Claudia Fredrich wymienia chrzcielnic\u0119 w\u015br\u00f3d barokowych snycerek z XVII wieku; czy chodzi o ten sam sprz\u0119t, z materia\u0142u nie wynika. Fankidejski okre\u015bla Ernsta Wejhera w 1637 roku jako \u00f3wczesnego patrona ko\u015bcio\u0142a, a Berghaus podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 pod patronatem ksi\u0119\u017cnej Anny de Cro\u00ff i \u017ce Ernst Weiher przej\u0105\u0142 patronat na pro\u015bb\u0119 miasta z 6 marca 1644 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. G. Bloth, \u201eSoldat und Vermittler. Generalfeldmarschall Dubislav Gneomar v. Natzmer (1654\u20131739). Pommer, Pietist, Preu\u00dfe\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 70 (1984), s. 84; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1048; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 254\u2013257; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 286, 288; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 228\u2013229; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, zeszyt I, s. 39, i indeks w zeszycie III; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 346; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1024\u20131025 i 1044\u20131048; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 286\u2013288; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 502\u2013503; \u201eHeimat-Kalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1934, s. 56\u201357; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1929, s. 91; \u201eDer Gedenkstein auf dem \u00bbAlten Friedhof\u00ab von Leba\u201d, \u201eB\u00fcrgerbrief\u201d Bund der Lebaer e.V. (przekaza\u0142a Claudia Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku); Claudia Fredrich (Bund der Lebaer e.V.), tekst o ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja w \u0141ebie i jego wyposa\u017ceniu (z powo\u0142aniem na kronik\u0119 ko\u015bcieln\u0105 pastora Alpermanna) wraz z tekstami o kaplicy rodu von Weiher \u2014 \u201eDie Franz von Weiher'sche Begr\u00e4bniskapelle in Leba\u201d, \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d 1923, przedruk w \u201eB\u00fcrgerbrief\u201d Bund der Lebaer e.V. \u2014 i o korespondencji rodziny von Weiher z parafi\u0105 w latach 1931\u20131933 (kopie w \u201eLeba-Archiv\u201d), przekazany autorowi atlasu 8 pa\u017adziernika 2026 roku; zdj\u0119cia archiwalne ko\u015bcio\u0142a, jego otoczenia i wyposa\u017cenia ze zbior\u00f3w Pommersches Landesmuseum Greifswald, przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 8 pa\u017adziernika 2026 roku; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 111; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113; \u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 11 lipca 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 24 maja 1914 roku, s. 27 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); H. Berghaus, \u201eLandbuch des Herzogthums Pommern\u201d, cz. II, t. 7, Berlin\u2013Wriezen 1874, s. 1036.*","built_year":1683,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowzi\u0119cia NMP w \u0141ebie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Wniebowzi%C4%99cia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Maryi_Panny_w_%C5%81ebie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 247\u2013248","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 286, 288","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 254\u2013255","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1048","url":""},{"typ":"materia\u0142y stowarzyszenia","tytul":"Claudia Fredrich (Bund der Lebaer e.V.), tekst o ko\u015bciele \u015bw. Miko\u0142aja w \u0141ebie, kaplicy rodu von Weiher i korespondencji Weiher\u00f3w z parafi\u0105 1931\u20131933 (z \u201eB\u00fcrgerbrief\u201d i \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg\u201d 1923), przekazany 8 X 2026","url":""},{"typ":"zdj\u0119cia archiwalne","tytul":"Zdj\u0119cia archiwalne ko\u015bcio\u0142a w \u0141ebie, jego otoczenia i wyposa\u017cenia, Pommersches Landesmuseum Greifswald (przekaza\u0142a Claudia Fredrich 8 X 2026)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"\u201eDer Gedenkstein auf dem \u00bbAlten Friedhof\u00ab von Leba\u201d, \u201eB\u00fcrgerbrief\u201d Bund der Lebaer e.V. (przekaza\u0142a Claudia Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"zdj\u0119cia archiwalne ko\u015bcio\u0142a, jego otoczenia i wyposa\u017cenia ze zbior\u00f3w Pommersches Landesmuseum Greifswald, przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 8 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 111","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. G. Bloth, \u201eSoldat und Vermittler. Generalfeldmarschall Dubislav Gneomar v. Natzmer (1654\u20131739). Pommer, Pietist, Preu\u00dfe\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 70 (1984), s. 84","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_NF_70/84/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 11 lipca 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MKUTKA3WYJJC5AAIF2VIA6QCT6HXFHG3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 24 maja 1914 roku, s. 27 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RA24N3F5DCFQ2JIOPQTGLAILBUISROTC"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Berghaus, \u201eLandbuch des Herzogthums Pommern\u201d, cz. II, t. 7, Berlin\u2013Wriezen 1874, s. 1036","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-16","id":"KOS-0013","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/kos-0013_sam_4743.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.7565,"lng":17.55568,"name_de":"Leba","name_pl":"\u0141eba \u2014 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 (Wniebowzi\u0119cia NMP, dawniej ewangelicki)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w \u0141ebieniu \u2014 po niemiecku Labehn, w polskim zapisie dziewi\u0119tnastowiecznym tak\u017ce Lebino \u2014 le\u017cy w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska, oko\u0142o stu metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a, przy skrzy\u017cowaniu dr\u00f3g. Po\u015bwi\u0119cono go 14 lutego 1895 roku wraz z pierwszym poch\u00f3wkiem; wcze\u015bniejszy cmentarz nie zostawi\u0142 \u017cadnych \u015blad\u00f3w. Prostok\u0105tny teren o powierzchni oko\u0142o p\u00f3\u0142 hektara, zorientowany ze wschodu na zach\u00f3d, mia\u0142 pierwotnie uk\u0142ad alej na planie krzy\u017ca, obsadzonych lipami. Na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych XX wieku cmentarz splantowano, a wszystkie przedwojenne groby zlikwidowano; ich elementy s\u0142u\u017c\u0105 dzi\u015b za kraw\u0119\u017cniki. W p\u00f3\u0142nocno-wschodnim naro\u017cniku zachowa\u0142 si\u0119 pionowy nagrobek z po\u0142aman\u0105 p\u0142yt\u0105, na kt\u00f3rej cyrylic\u0105 i alfabetem \u0142aci\u0144skim upami\u0119tniono je\u0144c\u00f3w rosyjskich z wojny 1914\u20131918: Geinis\u0142ama Makaewa, zmar\u0142ego 13 marca 1917 roku, i Michai\u0142a Egorowa, zmar\u0142ego 2 pa\u017adziernika 1918 roku. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi w \u0141ebieniu \u201ezabytkowy cmentarz\u201d na dzia\u0142ce numer 479. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu l\u0119borskiego. W powiecie s\u0142upskim le\u017cy drugi \u0141ebie\u0144, kt\u00f3ry w 1895 roku nale\u017ca\u0142 do parafii Damno.\n\nW drugiej po\u0142owie XVI wieku sta\u0142 w \u0141ebieniu ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Bia\u0142ogardzie. W wizytacji z 13 grudnia 1686 roku zapisano: \u201ekatolik\u00f3w w tej wsi nie ma \u017cadnych\u201d. Drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a, obity gontem od do\u0142u po szczyt, nie mia\u0142 ani wody chrzcielnej, ani Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu, ani \u017cadnych parament\u00f3w; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w nim rzadko, a plebanii i domu dla baka\u0142arza nie by\u0142o wcale.\n\nW 1784 roku \u0141ebie\u0144 le\u017ca\u0142 mil\u0119 na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, przy dw\u00f3ch jeziorach. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, dziewi\u0119ciu gospodarzy i trzech cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w \u2014 razem 16 dym\u00f3w, a obok ko\u015bcio\u0142a sta\u0142a plebania katolickiego proboszcza l\u0119borskiego. \u0141ebie\u0144 by\u0142 wtedy wcielony do parafii w Garczegorzu, cho\u0107 sta\u0142 w nim ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, w kt\u00f3rym nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano tylko w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a.\n\nPo wizytacji generalnej z 1887 roku, gdy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce tutejsze parafie licz\u0105 po dwadzie\u015bcia i wi\u0119cej wsi, a droga do ko\u015bcio\u0142a wynosi niekiedy mil\u0119 albo dwie, w powiecie utworzono sze\u015b\u0107 wikariat\u00f3w, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 potem samodzielnymi parafiami. \u0141ebie\u0144 z Bia\u0142ogard\u0105 otrzyma\u0142 wikariat w 1890 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 we wsi po\u015bwi\u0119cono 16 pa\u017adziernika 1891 roku; bia\u0142ogardzki \u2014 25 wrze\u015bnia 1890 roku. W pa\u017adzierniku 1891 roku w ci\u0105gu jednego tygodnia po\u015bwi\u0119cono w powiecie trzy ko\u015bcio\u0142y: w God\u0119towie 13 pa\u017adziernika, w \u0141ebieniu 16, a w Ciekocinie 18. Monografia powiatu pi\u00f3ra Franza Schultza z 1912 roku nazywa to wydarzeniem w prowincji wyj\u0105tkowym i prowadzi parafi\u0119 jako Belgard-Labehn.\n\nParafi\u0119 Belgard-Labbehn \u2014 w tej pisowni dekretu \u2014 erygowano 20 czerwca 1893 roku, sk\u0142adaj\u0105c j\u0105 z wsi wydzielonych z parafii w Garczegorzu, Janowicach i Charbrowie. Parafia mia\u0142a siedzib\u0119 proboszcza w \u0141ebieniu i \u2014 jak zapisano w dekrecie \u2014 nie mia\u0142a patrona. Z niej 25 wrze\u015bnia 1905 roku wydzielono gmin\u0119 Bia\u0142ogarda, a sam\u0105 parafi\u0119 przemianowano na Labehn, zostawiaj\u0105c wsp\u00f3lny urz\u0105d parafialny. W 1923 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 3106 dusz oraz gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Bia\u0142ogardzie, oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony. Nazwisko tutejszego duchownego z ostatnich lat zachowa\u0142o si\u0119 w wykazie odznacze\u0144 konsystorza: starszy szeregowy Radzuweit, \u201ePfarrer in Labehn, Kirchenkreis Lauenburg\u201d, zosta\u0142 w 1942 roku odznaczony podczas s\u0142u\u017cby wojskowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1050; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1942; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, roczniki 1893, 1905 i 1923; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 59; \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 853\u2013854; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 112.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\", Lauenburg i. Pom. 1912 \u2014 wyci\u0105g atlasowy parafii l\u0119borskich","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1942, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1890835714/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1050","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 112","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska z dnia 9 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1108, s. 52, 142","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1108"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0523","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_lebien/kos_lebien__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.64406,"lng":17.71892,"name_de":"Labehn","name_pl":"\u0141ebie\u0144 \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141ebieniec, po niemiecku Labenz, po kaszubsku Lebine, le\u017cy dzi\u015b w gminie Wicko w powiecie l\u0119borskim, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej. Dawny cmentarz ewangelicki wsi odnotowa\u0142 Marek Drzewiecki w swoim wykazie punkt\u00f3w cmentarnych w 2013 roku, karty opisowej jednak mu nie po\u015bwi\u0119ci\u0142.\n\nLosy wsi zwi\u0105za\u0142y si\u0119 wcze\u015bnie z Charbrowem i Osiekami: wszystkie trzy by\u0142y dobrami sto\u0142owymi biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich. W 1402 roku \u0141ebieniec figuruje jako wie\u015b biskupia z pi\u0119cioma hakami na prawie polskim. Biskup Nicolaus Wolski sprzeda\u0142 te trzy wsie staro\u015bcie Ernstowi von Weiherowi, starszemu bratu biskupa kamie\u0144skiego Marcina von Weihera, za 12 000 talar\u00f3w, i to bez zgody Stolicy Apostolskiej. Dat\u0119 sprzeda\u017cy \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: Reinhold Cramer i Franz Schultz w dziejach Charbrowa \u2014 1564 rok, Schultz w has\u0142ach o \u0141ebie\u0144cu i Osiekach \u2014 1566. T\u0119 dat\u0119 Schultz uznaje za jedynie w\u0142a\u015bciw\u0105, bo Wolski obj\u0105\u0142 biskupstwo dopiero w 1565 roku. P\u00f3\u017aniej wie\u015b przesz\u0142a wraz z Charbrowem w r\u0119ce Krokowskich, a od 1660 roku \u2014 rodu von Somnitz.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u0141ebieniec nie mia\u0142; by\u0142 gmin\u0105 filialn\u0105 parafii ewangelickiej w Charbrowie, kt\u00f3r\u0105 Ernst M\u00fcller wymienia w sk\u0142adzie: Freest, Labenz (\u0141ebieniec), Vietzig (Wicko), Speck (Ga\u0107), Nesmachow (Nieznachowo), Nieder- i Ober-Kansow, Scharschow i Rosch\u00fctz (Roszczyce). W 1802 roku wie\u015b razem z Gaci\u0105 (Speck) za\u017c\u0105da\u0142a niemieckiego nauczyciela zamiast polskiego. M\u00fcller podaje tylko nazw\u0119 Freest i odsy\u0142a do Br\u00fcggemanna (s. 1066); ten wymienia przy Charbrowie kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b Freist (Wrze\u015bcie) i szlacheck\u0105 wie\u015b Freist (p\u00f3\u017aniej Adlig Freest, dzi\u015b Wrze\u015bcienko), a spis z 1895 roku przypisuje obie do parafii w Charbrowie. Nieder- i Ober-Kansow to u Br\u00fcggemanna Nieder- i Ober-Comsow, dla kt\u00f3rych Schultz podaje s\u0142owia\u0144sk\u0105 nazw\u0119 Komoszewo (tego uto\u017csamienia nie potwierdza drugie \u017ar\u00f3d\u0142o atlasu). \u015awi\u0105tyni\u0105 macierzyst\u0105 by\u0142 tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony w 1669 roku na miejscu starszego, wed\u0142ug Schultza za 4904 talary, przez w\u0142a\u015bciciela wsi Lorenza Christopha von Somnitz, wyznania reformowanego. Marek Drzewiecki \u0142\u0105czy odbudow\u0119 z Krokowskimi. Od 1947 roku \u015bwi\u0105tynia ta jest ko\u015bcio\u0142em rzymskokatolickim pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa. Parafia d\u0142ugo zachowa\u0142a mow\u0119 kaszubsk\u0105: kazania g\u0142oszono w niej po polsku, a nabo\u017ce\u0144stwa kaszubskie odprawiano mniej wi\u0119cej do 1870 roku (Franz Tetzner podaje rok 1871). Tetzner notuje te\u017c kaszubsk\u0105 nazw\u0119 wsi, Lebine, a za J. C. L. Hakenem (1821) wymienia \u0141ebieniec w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych mieszkali jeszcze Kaszubi.\n\nW 1784 roku \u0141ebieniec le\u017ca\u0142 dwie i \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka; by\u0142a tu szko\u0142a, a ca\u0142a wie\u015b liczy\u0142a dziesi\u0119\u0107 dym\u00f3w. Poniewa\u017c mieszka\u0142o w niej wielu ch\u0142op\u00f3w i p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w (jeszcze w 1784 roku sze\u015bciu ch\u0142op\u00f3w i dw\u00f3ch p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w), a cz\u0119\u015b\u0107 rycerska by\u0142a znikoma, 22 sierpnia 1847 roku skre\u015blono j\u0105 z matryku\u0142y d\u00f3br szlacheckich i odt\u0105d by\u0142a tylko gmin\u0105 wiejsk\u0105. Wed\u0142ug Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon (dane spisu z 1910 roku) liczy\u0142a 312 mieszka\u0144c\u00f3w, a wed\u0142ug Schultza (1912) \u2014 342; urz\u0105d stanu cywilnego i poczt\u0119 mia\u0142a w Charbrowie, a s\u0105d w L\u0119borku.\n\nWie\u015b by\u0142a wyznaniowo jednorodna. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 411 ewangelik\u00f3w (202 m\u0119\u017cczyzn i 209 kobiet) i ani jednego katolika, a jako ich parafi\u0119 wskaza\u0142 Charbrowo; obw\u00f3d urz\u0119dowy \u0141ebieniec mia\u0142 w\u00f3wczas we Wrze\u015bciu Kr\u00f3lewskim. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono i cmentarz utraci\u0142 opiek\u0119.\n\nW zestawieniu cmentarzy dawnej parafii \u0142ebskiej, przes\u0142anym przez Claudi\u0119 Fredrich, do\u0142\u0105czono opis tego cmentarza, przet\u0142umaczony z polskiego opracowania, kt\u00f3rego autora nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107. Wed\u0142ug niego cmentarz za\u0142o\u017cono w 1878 roku \u2014 wcze\u015bniej mieszka\u0144c\u00f3w \u0141ebie\u0144ca chowano w Charbrowie. Le\u017cy w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, na wysokim wzg\u00f3rzu, i zajmuje 0,37 hektara; dochodzi si\u0119 do niego od g\u0142\u00f3wnej drogi, za ko\u015bcio\u0142em, w prawo, drog\u0105 gruntow\u0105. Z bramy zosta\u0142 jeden s\u0142upek. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w jest rozbita, do czego przyczyni\u0142o si\u0119 kopanie torfu w pobli\u017cu; wiele, zw\u0142aszcza w p\u00f3\u0142nocno-zachodnim naro\u017cniku, zniszczono przy wykopach w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. Przy wej\u015bciu le\u017cy p\u0142yta z napisem \u201eHier ruhet in Gott der Eigent\u00fcmer Wilhelm Pahnke\u201d (ur. 29 maja 1873, zm. 10 lutego 1925) i s\u0142owami \u201eWas Gott tut, das ist wohlgetan\u201d.\n\nW 2017 roku cmentarz by\u0142, jak zanotowa\u0142a Claudia Fredrich, ca\u0142kowicie zaro\u015bni\u0119ty, opanowany przez bez, ale zachowa\u0142o si\u0119 na nim jeszcze bardzo wiele krzy\u017cy i nagrobk\u00f3w. Wed\u0142ug pisma Urz\u0119du Gminy Wicko z 7 lutego 2018 roku cmentarz le\u017cy na dzia\u0142ce 231, kt\u00f3rej w\u0142a\u015bcicielem jest gmina Wicko, i nie by\u0142 przez ni\u0105 porz\u0105dkowany. W wiadomo\u015bci z 7 pa\u017adziernika 2026 roku Claudia Fredrich dodaje, \u017ce cmentarz jest ca\u0142kowicie zaro\u015bni\u0119ty i opanowany przez bez, ale le\u017cy na nim jeszcze wiele nagrobk\u00f3w i krzy\u017cy; nale\u017cy do gminy Wicko (po niemiecku Vietzig) i wed\u0142ug jej wiedzy nikt si\u0119 nim nie opiekuje. Na jej zdj\u0119ciach z 5 listopada 2017 roku wida\u0107 mi\u0119dzy innymi ceglany s\u0142upek dawnej bramy i rozbit\u0105 czarn\u0105 tablic\u0119 z napisem \u201e\u2026 ruhet in Frieden\u201d, ko\u0144c\u00f3wk\u0105 nazwiska \u201e\u2026aschke\u201d i fragmentem wersetu \u201e\u2026so will \u2026 des Lebens geben\u201d; te s\u0142owa zawiera werset Apokalipsy (2,10): \u201eSei getreu bis an den Tod, so will ich dir die Krone des Lebens geben\u201d.\n\nW kronice wsi, kt\u00f3r\u0105 spisa\u0142 Manfred Hensel \u2014 po jego \u015bmierci Bund der Lebaer ma zgod\u0119 na korzystanie z niej \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 zdj\u0119cia kilku nagrobk\u00f3w z tego cmentarza, cz\u0119\u015b\u0107 z marca 2008 roku. Na \u017celiwnej tablicy odczyta\u0107 mo\u017cna imi\u0119 Karoline Kadewske z domu M\u00e4rtens (odczyt nazwisk niepewny), ur. 20 stycznia 1848 roku, zm. 18 grudnia 1902 roku. \u017beliwny krzy\u017c, czarny ze z\u0142oconymi literami, upami\u0119tnia Auguste Kloske z domu Fick, ur. 14 wrze\u015bnia 1875 roku, zm. 8 wrze\u015bnia 1905 roku. Na innym \u017celiwnym krzy\u017cu wypisano imi\u0119 Bernharda Pahnkego, ur. 13 wrze\u015bnia 1896 roku, zm. 9 lutego 1901 roku \u2014 dziecka, kt\u00f3re prze\u017cy\u0142o niespe\u0142na pi\u0119\u0107 lat. Kamienna tablica z czarn\u0105 p\u0142yt\u0105 nale\u017cy do gospodarza Wilhelma Pahnkego, ur. 29 maja 1873 roku, zm. 10 lutego 1925 roku, z napisem \u201eWas Gott tut, das ist wohlgetan\u201d (\u201eCo B\u00f3g czyni, to dobrze czyni\u201d). Rozbita p\u0142yta upami\u0119tnia \u017con\u0119 kupca, z domu Schlacht, po m\u0119\u017cu Schnur, zmar\u0142\u0105 12 grudnia 1921 roku (imi\u0119 i rok urodzenia nieczytelne).\n\nNa fragmencie jeszcze jednego \u017celiwnego krzy\u017ca zachowa\u0142 si\u0119 wiersz dla dziecka: \u201eZeuch hin, mein Kind, der Herr hat dich genommen, du bist zu ihm in seine Freud\u2019 gekommen\u201d (odczyt wiersza niepewny). Kamienny krzy\u017c upami\u0119tnia Franza Hugona Steinhardta, syna nauczyciela Steinhardta, ur. 7 sierpnia 1895 roku, zm. 13 lutego 1896 roku (rok urodzenia s\u0142abo czytelny). Granitowy nagrobek nale\u017cy do Emilie Noffke z domu Hauschulz, ur. 8 lipca 1856 roku, zm. 6 marca 1923 roku, z wersetem \u201eSiehe, ich sterbe, und Gott wird mit euch sein\u201d (1 M\u017c 48,21). Kilka starszych \u017celiwnych krzy\u017cy sfotografowano zdj\u0119tych z mogi\u0142. Jeden, podw\u00f3jny, upami\u0119tnia ma\u0142\u017conk\u00f3w Jaschob: Christine z domu Noffke, zm. 22 listopada 1874 roku, i Christiana, zm. 2 lutego 1870 roku (wiek zmar\u0142ych i rok \u015bmierci Christiana s\u0142abo czytelne). Drugi, tak\u017ce podw\u00f3jny, to krzy\u017c gospodarza Michaela Noffkego, zmar\u0142ego w wieku 63 lat, i jego \u017cony Christine z domu Noffke, zmar\u0142ej w wieku 85 lat; na jego trzonie wyryto: \u201eNun schlafet wohl, das Grab ist kein Vergehn, ein sch\u00f6ner Tag ruft uns zum Wiedersehn\u201d (\u201e\u015apijcie spokojnie, gr\u00f3b to nie przemijanie, pi\u0119kny dzie\u0144 wezwie nas do ponownego spotkania\u201d).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W opracowaniu nazwisko z p\u0142yty przy wej\u015bciu odczytano jako Dahnke, na zdj\u0119ciu p\u0142yty z kroniki Manfreda Hensela widnieje Pahnke.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: O. Knoop, \u201eDie Abnahme der kassubischen Bev\u00f6lkerung im Kirchspiel Charbrow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 33 (1883), s. 369; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, 1912, t. 2, s. 2; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Charbrow; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858, s. 183, 191; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1066; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u201eCharbrowo \u2014 Degendorf, Charbrow\u201d, oraz wykaz punkt\u00f3w cmentarnych (plik GPX); Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku; pismo Urz\u0119du Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz dzia\u0142ek i w\u0142a\u015bcicieli dawnych cmentarzy); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; Claudia Fredrich, wiadomo\u015b\u0107 \u201eFriedhof Labenz/ Lebieniec\u201d i zdj\u0119cia z 5 listopada 2017 roku, przekazane autorowi atlasu 7 pa\u017adziernika 2026 roku; kronika wsi \u0141ebieniec (Labenz) Manfreda Hensela \u2014 zdj\u0119cia nagrobk\u00f3w, cz\u0119\u015bciowo z marca 2008 roku, udost\u0119pnione przez Bund der Lebaer e.V.; przekaza\u0142a Claudia Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Wicko \u2014 Warto Zobaczy\u0107 (powiat l\u0119borski)","url":"https://www.powiat-lebork.com/turystyka-i-rekreacja/warto-zobaczyc/gmina-wicko/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, strona 186, pozycja 28 (Labenz: 411 ewangelik\u00f3w, 0 katolik\u00f3w, parafia Charbrow, urz\u0105d stanu cywilnego Charbrow, obw\u00f3d urz\u0119dowy K\u00f6niglich Freist)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, Die Slowinzen \u2014 F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899 (\u201eLebine \u2014 Labenz\u201d)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, has\u0142o \u201eCharbrowo \u2013 Degendorf, Charbrow\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja A.3 (Charbrowo)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"pismo Urz\u0119du Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz dzia\u0142ek i w\u0142a\u015bcicieli dawnych cmentarzy)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, wiadomo\u015b\u0107 \u201eFriedhof Labenz/ Lebieniec\u201d i zdj\u0119cia z 5 listopada 2017 roku, przekazane autorowi atlasu 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"przekaza\u0142a Claudia Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"O. Knoop, \u201eDie Abnahme der kassubischen Bev\u00f6lkerung im Kirchspiel Charbrow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 33 (1883), s. 369","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_AF_33/386/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858, s. 183, 191 (sprzeda\u017c d\u00f3br sto\u0142owych Charbrow, Labenz i Ossecken w 1564 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Charbrow, s. 246","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Wicko na lata 2019\u20132023, uchwa\u0142a nr VI/16/2019 Rady Gminy Wicko z dnia 26 marca 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 2080, s. 47","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=2080"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0885","image_url":"/static/atlas/foto/fredrich_2026/cm_lebieniec/lebieniec_2017_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.718358,"lng":17.608115,"name_de":"Labenz","name_pl":"\u0141ebieniec \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141ebie\u0144, po niemiecku Labehn, by\u0142 do 1945 roku wsi\u0105 z maj\u0105tkiem w powiecie l\u0119borskim, zamieszkan\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci przez ewangelik\u00f3w, i siedzib\u0105 parafii, kt\u00f3ra obejmowa\u0142a tak\u017ce s\u0105siedni\u0105 Bia\u0142ogard\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest murowany, neogotycki, orientowany, z wie\u017c\u0105 od zachodu; po\u015bwi\u0119cono go 16 pa\u017adziernika 1891 roku. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy \u2014 dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Kr\u00f3lowej Polski; parafi\u0119 erygowano w 1981 roku.\n\nW 1379 roku komtur gda\u0144ski Siegfried Walpot von Bassenheim, nadaj\u0105c \u0141ebie\u0144 Hermannowi Volczerowi na prawie che\u0142mi\u0144skim, ustali\u0142 zarazem dochody proboszcza. Wed\u0142ug Franza Schultza ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141ebieniu by\u0142 przed Reformacj\u0105 fili\u0105 Bia\u0142ogardy; tak\u017ce w drugiej po\u0142owie XVI wieku sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny tamtejszej parafii. W wizytacji z 13 grudnia 1686 roku zapisano: \u201ekatolik\u00f3w w tej wsi nie ma \u017cadnych\u201d. Drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a, obity gontem od do\u0142u po szczyt, nie mia\u0142 ani wody chrzcielnej, ani Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu, ani \u017cadnych parament\u00f3w. W ko\u015bciele nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano rzadko, a plebanii i domu dla baka\u0142arza nie by\u0142o.\n\nW 1784 roku \u0141ebie\u0144 le\u017ca\u0142 mil\u0119 na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, przy dw\u00f3ch jeziorach. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, dziewi\u0119ciu gospodarzy i trzech cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, a obok ko\u015bcio\u0142a sta\u0142a plebania katolickiego proboszcza l\u0119borskiego. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku \u0141ebie\u0144, po niemiecku Labehn, liczy\u0142 szesna\u015bcie ognisk (domostw) i mia\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, w kt\u00f3rym nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano raz w roku \u2014 w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a; sama wie\u015b by\u0142a wtedy wcielona do parafii w Garczegorzu.\n\nDawny katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a, w 1379 roku filia Bia\u0142ogardy, popad\u0142 w ruin\u0119 i w 1818 roku przewr\u00f3ci\u0142 go wiatr. Dzwon o \u015brednicy 72 centymetr\u00f3w nosi napis gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105 z 1491 roku, wzywaj\u0105cy Boga, Marii i wszystkich \u015bwi\u0119tych (\u201egotis marien aller hilgen\u201d). Drugi dzwon, o \u015brednicy 66 centymetr\u00f3w, z 1604 roku, ma napis \u201eOPTIMUS ORANDI MAGISTER NECESSITAS\u201d.\n\nObecny ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano po wizytacji generalnej w 1887 roku, gdy uznano, \u017ce tutejsze parafie s\u0105 za rozleg\u0142e. W pa\u017adzierniku 1890 roku ustanowiono w \u0141ebieniu wikariat, a w ci\u0105gu jednego tygodnia pa\u017adziernika 1891 roku po\u015bwi\u0119cono w powiecie l\u0119borskim trzy nowe \u015bwi\u0105tynie \u2014 13 pa\u017adziernika w God\u0119towie, 16 w \u0141ebieniu i 18 w Ciekocinie; Schultz nazywa to wydarzeniem rzadkim, mo\u017ce jedynym w swoim rodzaju. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w s\u0105siedniej Bia\u0142ogardzie \u2014 wsi, kt\u00f3rej ziemia pojawia si\u0119 w dokumentach w 1209 roku \u2014 po\u015bwi\u0119cono 25 wrze\u015bnia 1890 roku. Parafi\u0119 Belgard-Labbehn erygowano 20 czerwca 1893 roku, sk\u0142adaj\u0105c j\u0105 z cz\u0119\u015bci parafii w Garczegorzu, Janowicach i Charbrowie, z siedzib\u0105 proboszcza w \u0141ebieniu i \u2014 jak zapisano w dekrecie \u2014 bez patrona. Dnia 25 wrze\u015bnia 1905 roku wydzielono z niej gmin\u0119 Bia\u0142ogarda, a sam\u0105 parafi\u0119 przemianowano na Labehn, zostawiaj\u0105c wsp\u00f3lny urz\u0105d parafialny. Pierwszym wikariuszem, a od 1893 roku proboszczem, by\u0142 Karl August Friedrich Benkendorf (do 1897); od 1898 roku urz\u0119dowa\u0142 Paul Ernst Kohnke. Rozkazem gabinetowym z 2 grudnia 1911 roku (uzupe\u0142nienia M\u00fcllera, s. 578) kr\u00f3l mianowa\u0142 pastora Kohnkego z \u0141ebienia superintendentem diecezji l\u0119borskiej, o czym 4 stycznia 1912 roku doni\u00f3s\u0142 berli\u0144ski \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d. Wed\u0142ug M\u00fcllera do parafii Bia\u0142ogarda\u2013\u0141ebie\u0144 nale\u017ca\u0142y: z parafii w Garczegorzu Bia\u0142ogarda (po niemiecku Belgard), \u0141ebie\u0144 i Crampe; z parafii w Janowicach Gans i Landechow; z parafii w Charbrowie Klein-Massow, Zdrewen i Koppenow.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie \u0141ebie\u0144 771 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; Schultz podaje 722 mieszka\u0144c\u00f3w. Katolicy przed 1945 rokiem nale\u017celi do parafii w L\u0119borku. W 1923 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego, a w 1940 roku liczy\u0142a oko\u0142o 3200 wiernych i obejmowa\u0142a kilka okolicznych wsi. Ksi\u0119gi ko\u015bcielne zachowa\u0142y si\u0119 i przechowuje je Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku.\n\nW 1914 roku pastorem w \u0141ebieniu by\u0142 Nohnke. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3106 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Bia\u0142ogardzie, oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Parafia by\u0142a wolna od patronatu, a pastora wybiera\u0142a gmina; urz\u0105d by\u0142 wtedy nieobsadzony. Wcze\u015bniej, od 15 pa\u017adziernika 1923 roku, pastorem by\u0142 tu Willy Haack, kt\u00f3rego 1 pa\u017adziernika 1931 roku wybrano na trzeci\u0105 posad\u0119 przy ko\u015bciele Zbawiciela w L\u0119borku. W wykazie odznacze\u0144 konsystorza zapisano starszego szeregowego Radzuweita, \u201ePfarrer in Labehn, Kirchenkreis Lauenburg\u201d, odznaczonego w 1942 roku podczas s\u0142u\u017cby wojskowej.\n\nWiosn\u0105 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a na jej miejsce przybyli polscy osadnicy.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 w \u0141ebieniu erygowano 29 kwietnia 1981 roku, wydzielaj\u0105c j\u0105 z parafii Brze\u017ano L\u0119borskie oraz z parafii Bia\u0142ogarda; w 1989 roku przeprowadzono w ko\u015bciele kapitalny remont.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Podawany niekiedy rok budowy 1882 odbiega od daty po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a, 16 pa\u017adziernika 1891 roku. W wykazie z 1914 roku pastor w \u0141ebieniu nazywa si\u0119 Nohnke, a pastor urz\u0119duj\u0105cy od 1898 roku \u2014 Paul Ernst Kohnke.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1050; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 251\u2013252, 578; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 223; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1942; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Parafia NMP Kr\u00f3lowej Polski w \u0141ebieniu; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1923; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 59; \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 853\u2013854; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1893 i 1905; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Labehn, s. 251\u2013252; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 323; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 112; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 4 stycznia 1912 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1891,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Parafia NMP Kr\u00f3lowej Polski w \u0141ebieniu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Maryi_Panny_Kr%C3%B3lowej_Polski_w_%C5%81ebieniu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1942, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1890835714/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 223","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1050","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 112","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 4 stycznia 1912 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/V5XXU6KULEFD64MYCIYXPCOAL5BX3IFG"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0240","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_lebien/kos_lebien__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6442,"lng":17.7178,"name_de":"Labehn","name_pl":"\u0141ebie\u0144 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Labehn)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w L\u0119borku jest dzi\u015b parkiem imienia Mieczys\u0142awa Michalskiego (wcze\u015bniej imienia XX-lecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej), u zbiegu ulic I Armii Wojska Polskiego i 1 Maja. Ocala\u0142a kaplica cmentarna, spore fragmenty kamiennej podmur\u00f3wki ogrodzenia i kr\u00f3tki odcinek oryginalnego \u017celaznego p\u0142otu na ty\u0142ach kaplicy; obok urz\u0105dzono niewielkie lapidarium z jednym zachowanym krzy\u017cem i kilkoma epitafiami. Na \u015brodku placyku stoi obelisk z czarnego marmuru w kszta\u0142cie ksi\u0119gi, wystawiony w 2008 roku przez dawnych mieszka\u0144c\u00f3w miasta i powiatu, z dwuj\u0119zycznym napisem rozpoczynaj\u0105cym si\u0119 s\u0142owami \u201eChrystus m\u00f3wi: Pok\u00f3j wam!\u201d z Ewangelii \u0141ukasza (24,36). W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego kaplica figuruje jako ewangelicka kaplica cmentarna przy ulicy Wojska Polskiego 47, wzniesiona w 1870 roku; wpisano j\u0105 17 sierpnia 2009 roku pod numerem A-1855. Pe\u0142ni ona rol\u0119 g\u0142\u00f3wnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w mie\u015bcie i do dzi\u015b jest miejscem kultu lutera\u0144skiego. Wed\u0142ug Jana Wilda polski zb\u00f3r lutera\u0144ski w L\u0119borku rozpocz\u0105\u0142 legaln\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 1 stycznia 1955 roku; w\u0142asno\u015bci\u0105 Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego kaplica sta\u0142a si\u0119 dopiero w 1972 roku; do 1986 roku l\u0119borscy ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sopocie, a potem do s\u0142upskiej.\n\nDo 1945 roku L\u0119bork by\u0142 miastem w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelickim \u2014 w 1931 roku ewangelicy stanowili blisko 87 procent mieszka\u0144c\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela 17 000 dusz; pastorami byli Arnold Rohde, Traugott Schneider i Willy Haack. Przewaga lutera\u0144ska si\u0119ga\u0142a tu XVI wieku. O pobo\u017cno\u015bci miasta tu\u017c przed Reformacj\u0105 m\u00f3wi zapis z 8 sierpnia 1512 roku: wikariusz Grzegorz Vielte i l\u0119borski rajca Hans Howeschild zawarli wtedy z gda\u0144skim mistrzem Micha\u0142em umow\u0119 o wykonanie o\u0142tarza. Pierwszy znany \u015blad Reformacji w L\u0119borku wi\u0105\u017ce si\u0119 z rokiem 1526: wybuch\u0142y wtedy w Gda\u0144sku rozruchy religijno-spo\u0142eczne, a ich przyw\u00f3dca Jakub Hegge wraz z towarzyszami, wyp\u0119dzony z miasta, schroni\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie w L\u0119borku, sk\u0105d przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Ko\u0142obrzegu i Stralsundu, podsycaj\u0105c ruch protestancki na Pomorzu. Zygmunt Stary pisa\u0142 w czerwcu i sierpniu 1526 roku do ksi\u0105\u017c\u0105t Jerzego i Barnima, domagaj\u0105c si\u0119 wygnania \u201eautora jadowitych dogmat\u00f3w\u201d. Rok p\u00f3\u017aniej ludno\u015b\u0107 protestancka napad\u0142a na dobra biskupa kujawskiego w okr\u0119gu l\u0119borskim, a w 1571 roku zaburzenia religijne w ziemi l\u0119borskiej i bytowskiej znalaz\u0142y odd\u017awi\u0119k na sejmie Rzeczypospolitej. Pierwszym znanym pastorem przy farze \u015bwi\u0119tego Jakuba by\u0142 Jakob Dalemann, obecny w 1545 roku na synodzie w Szczecinie, a Lukas Schubbe urz\u0119dowa\u0142 tu w 1560 roku.\n\nPo \u015bmierci Bogus\u0142awa XIV w 1637 roku ziemia l\u0119borska wr\u00f3ci\u0142a do Korony i rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 rekatolicyzacja. Obie ziemie, l\u0119borsk\u0105 i bytowsk\u0105, wyj\u0119to wtedy spod biskupstwa kamie\u0144skiego i podporz\u0105dkowano kujawskiemu; stamt\u0105d przys\u0142ano wikariusza generalnego Macieja Jana Judyckiego, kt\u00f3ry usuwa\u0142 ewangelickich duchownych i przejmowa\u0142 ko\u015bcielne uposa\u017cenia. Wed\u0142ug Franza Schultza delegat biskupa przyby\u0142 15 kwietnia 1637 roku, aby przej\u0105\u0107 far\u0119 \u015bwi\u0119tego Jakuba; pod dat\u0105 27 marca 1639 roku zapisano jej przej\u015bcie w r\u0119ce katolik\u00f3w, a 10 pa\u017adziernika 1640 roku biskup Maciej \u0141ubie\u0144ski po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 ponownie jako ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. \u017be L\u0119bork by\u0142 miastem ewangelickim, przyznawa\u0142a strona katolicka w dokumencie urz\u0119dowym: kontrakt z 21 marca 1639 roku oficja\u0142 Maciej Jan Judycki zawar\u0142 na czterdzie\u015bci lat z \u201emagistratem i ca\u0142\u0105 gmin\u0105 l\u0119borsk\u0105, przywi\u0105zan\u0105 do czystej konfesji augsburskiej\u201d. Miasto p\u0142aci\u0142o odt\u0105d rycza\u0142tem sto dwadzie\u015bcia grzywien pruskich rocznie zamiast spowiedniego, ofertorium, kol\u0119dy i mesznego, a osobno p\u00f3\u0142 imperia\u0142a za \u015blub, pi\u0119tna\u015bcie groszy za chrzest i dziesi\u0119\u0107 za pogrzeb; kto nie m\u00f3g\u0142 zap\u0142aci\u0107 z ub\u00f3stwa, mia\u0142 by\u0107 potraktowany mi\u0142osiernie. L\u0119borski duchowny lutera\u0144ski Miko\u0142aj Rubach mieszka\u0142 z \u0142aski oficja\u0142a na plebanii do \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a 1639 roku; potem oskar\u017cono go, \u017ce zabrania\u0142 mieszka\u0144com s\u0142ucha\u0107 katolickich kaza\u0144, i og\u0142oszono kontumacyjnym. Ewangelicy przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwa do sali ratusza, gdzie 2 grudnia 1638 roku po\u015bwi\u0119cono ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Salvatorkirche); s\u0142u\u017cy\u0142 on do 1866 roku, gdy zast\u0105pi\u0142 go nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, a sam ratusz rozebrano w 1874 roku.\n\nOpis Pomorza z 1784 roku notuje w mie\u015bcie trzy ko\u015bcio\u0142y. Niemal po\u015brodku czworok\u0105tnego rynku sta\u0142 ewangelicko-lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Salwatora, pod kt\u00f3rym mie\u015bci\u0142y si\u0119 ratusz, szko\u0142a miejska i miejska waga; obok znajdowa\u0142y si\u0119 mieszkania dw\u00f3ch lutera\u0144skich duchownych, odwach i jatki. Najwi\u0119kszy by\u0142 rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba, kt\u00f3rego gmina \u201eprzy Reformacji sta\u0142a si\u0119 lutera\u0144ska\u201d i mia\u0142a trzech duchownych \u2014 proboszcza i dw\u00f3ch diakon\u00f3w. Br\u00fcggemann wi\u0105\u017ce ten stan z chwil\u0105 przekazania ziemi l\u0119borskiej elektorowi Fryderykowi Wilhelmowi, co jest pomy\u0142k\u0105 osiemnastowiecznego autora \u2014 utrata fary nast\u0105pi\u0142a w latach 1637\u20131640. Gdy biskup kujawski upomnia\u0142 si\u0119 o \u015bwi\u0105tynie, kt\u00f3re \u201ez fundacji s\u0105 katolickie\u201d, szlachta ewangelicka na wsi obroni\u0142a swoje prawa, ale miasto i urz\u0105d l\u0119borski musia\u0142y ust\u0105pi\u0107: luteranie opu\u015bcili wielki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba i dostali w zamian rynkowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Salwatora. Lutera\u0144ski proboszcz straci\u0142 przy tym ziemi\u0119 i pole pod miastem oraz dochody z urz\u0119du \u2014 a \u017ce nie mia\u0142 z czego \u017cy\u0107, odszed\u0142; przy gminie zostali tylko dwaj diakoni. Opis ko\u0144czy si\u0119 dwiema uwagami o codzienno\u015bci: na wsi, w ca\u0142ym urz\u0119dzie l\u0119borskim, luteranie musieli korzysta\u0107 z dzwon\u00f3w i cmentarzy katolickich, a ca\u0142y urz\u0105d p\u0142aci\u0142 katolickiemu proboszczowi meszne i kol\u0119d\u0119.\n\nW L\u0119borku dzia\u0142a\u0142a od ko\u0144ca XVII wieku tak\u017ce gmina reformowana \u2014 trzecie wyznanie obok luteran\u00f3w i katolik\u00f3w. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w sali zamkowej, a jej pastor by\u0142 duchownym zamkowym (Schlossprediger). Zanim go ustanowiono, l\u0119borscy kalwini\u015bci je\u017adzili po Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 dwie mile do Zwartowa. Reskryptem z 3 maja 1774 roku gmin\u0119 przeniesiono z inspekcji pomorskiej do Prus Zachodnich; w 1784 roku obs\u0142ugiwano j\u0105 ju\u017c dojazdowo z Krokowej, dwa razy na kwarta\u0142. Ani reformowani, ani katolicy nie mieli w\u0142asnych szk\u00f3\u0142 \u2014 ani w mie\u015bcie, ani na wsi \u2014 i musieli posy\u0142a\u0107 dzieci do szk\u00f3\u0142 lutera\u0144skich.\n\nDok\u0142adna data za\u0142o\u017cenia cmentarza nie jest znana. Przypuszcza si\u0119, \u017ce mieszczanie przenie\u015bli poch\u00f3wki poza miasto zaraz po rozpocz\u0119ciu kontrreformacji, a wi\u0119c mi\u0119dzy 1637 a 1640 rokiem, prawdopodobnie na miejsce starego cmentarza przy szpitalu \u015bwi\u0119tego Jerzego, le\u017c\u0105cego w\u00f3wczas poza murami. Nekropolia ros\u0142a w trzech etapach, rozszerzaj\u0105c si\u0119 ku zachodowi, a\u017c przybra\u0142a kszta\u0142t tr\u00f3jk\u0105ta o powierzchni 4,01 hektara: cz\u0119\u015b\u0107 wschodnia, najstarsza, pochodzi\u0142a z pierwszej po\u0142owy XVII wieku, \u015brodkowa z prze\u0142omu XVIII i XIX stulecia, najm\u0142odsza z pierwszej po\u0142owy XX wieku. Oko\u0142o 1870 roku firma C. Hahna z L\u0119borka wznios\u0142a tu kaplic\u0119 przedpogrzebow\u0105 na gruncie udost\u0119pnionym przez znan\u0105 l\u0119borsk\u0105 rodzin\u0119 Nipkow, a w 1906 roku cmentarz otoczono niskim murem z ciosanych g\u0142az\u00f3w z ozdobn\u0105 \u017celazn\u0105 krat\u0105; mia\u0142 trzy bramy i dwie furty. W najstarszej cz\u0119\u015bci stan\u0119\u0142y cztery okaza\u0142e grobowce: rodziny Troike, rodziny burmistrza Karla H\u00f6nego oraz rodziny kr\u00f3lewskiego poborcy podatkowego Johanna Friedricha Schmalza i jego \u017cony Friederike z domu Retzlaff; czwartego dot\u0105d nie rozpoznano. W grobowcu burmistrza pierwszy spocz\u0105\u0142 jego ojciec, a nad wej\u015bciem widnia\u0142 napis \u201eRuhestaette f\u00fcr Joh. Christian Hoene und die seinigen Anno 1813\u201d. Chowano tu nie tylko wiernych parafii ewangelickiej, lecz tak\u017ce staroluteran\u00f3w i cz\u0142onk\u00f3w ewangelicko-lutera\u0144skiej gminy separatystycznej, a nadto zmar\u0142ych ze szpitala \u015bwi\u0119tego Jerzego i, na prze\u0142omie XIX i XX wieku, ze szpitala joannit\u00f3w \u2014 bez wzgl\u0119du na wyznanie. Na formy nagrobk\u00f3w wp\u0142yn\u0119\u0142y miejscowe zak\u0142ady: odlewnia \u017celiwa braci St\u00fctzke przy dzisiejszej ulicy Gda\u0144skiej, za\u0142o\u017cona w 1866 roku, kamieniarze z rodziny Peglow i zak\u0142ad Caspera, a tak\u017ce firma pogrzebowa Emila Rogalskiego z filiami w \u0141ebie, Choczewie, Pob\u0142ociu i Pot\u0119gowie.\n\nW okresie mi\u0119dzywojennym w\u0142adze L\u0119borka zamierza\u0142y zamkn\u0105\u0107 cmentarz ewangelicki le\u017c\u0105cy w \u015brodku miasta i szuka\u0142y terenu pod now\u0105 nekropoli\u0119. Wyb\u00f3r pad\u0142 na miejsce przy \u00f3wczesnej Zinzelitzer Chaussee (p\u00f3\u017aniej Spechtshagener Chaussee), dzi\u015b ulicy Kaszubskiej, gdzie w 1932 roku wzniesiono kaplic\u0119 cmentarn\u0105 i ogrodzono teren \u2014 ale l\u0119borczanie nowego cmentarza nie chcieli i chowano tam rzadko. W wykazie miejsc grzebalnych miasta oba za\u0142o\u017cenia figuruj\u0105 osobno: cmentarz ewangelicki przy ulicy I Armii Wojska Polskiego i cmentarz komunalny przy ulicy Kaszubskiej.\n\nDzia\u0142ania wojenne nie wyrz\u0105dzi\u0142y cmentarzowi wi\u0119kszych szk\u00f3d; zniszczenia przynios\u0142y dopiero powojenne poszukiwania rzekomych skarb\u00f3w przy grobach. Ewangelikom pozostawiono po wojnie cmentarz wraz z kaplic\u0105, jednak na pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych w\u0142adze miasta zdecydowa\u0142y o likwidacji nieczynnej ju\u017c od dawna nekropolii. Kasacj\u0119 rozpocz\u0119to wiosn\u0105 1963 roku i prowadzono do jesieni 1965: p\u0142yty nagrobne rozprzedano, cz\u0119\u015b\u0107 kamienia trafi\u0142a do przedsi\u0119biorcy ze \u015al\u0105ska, kilka wagon\u00f3w wywieziono w ramach akcji odbudowy Warszawy, \u017celiwne krzy\u017ce, p\u0142otki i \u0142a\u0144cuchy przygrobowe posz\u0142y na z\u0142omowisko, a gruz pos\u0142u\u017cy\u0142 do odrestaurowania schod\u00f3w wiod\u0105cych do wie\u017cy ci\u015bnie\u0144 w parku imienia Boles\u0142awa Chrobrego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Lauenburg, s. 230\u2013231; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, numer 5 z 2024 roku; H. Freytag, \u201eDanzig und Wittenberg\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins 38, 1898; Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, odbitka z \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern. Kreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 778\u2013781; A. Kucner, \u201eDzieje polityczne L\u0119borka i Bytowa w latach 1454\u20131637\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodni\u201d 1989, nr 2, s. 94\u201395; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1034\u20131036; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 112\u2013113.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1963,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2013 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694912"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o L\u0119bork \u2014 Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) \u2014 wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), punkt 1 \u201eL\u0119bork (Lauenburg) \u2014 parafia miejska\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Lauenburg, s. 230\u2013233","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Kucner, \u201eDzieje polityczne L\u0119borka i Bytowa w latach 1454\u20131637\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodni\u201d 1989, nr 2","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 112\u2013113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0860","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/cm_lebork/lebork_9.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.538823,"lng":17.745374,"name_de":"Lauenburg","name_pl":"L\u0119bork \u2014 cmentarz ewangelicki przy ulicy I Armii Wojska Polskiego (dzi\u015b park)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy ulicy Kaszubskiej w L\u0119borku, dawnej Spechtshagener Chaussee, jest dzi\u015b czynn\u0105 nekropoli\u0105 miasta i okolicznych parafii wiejskich. W ewidencji zabytk\u00f3w figuruje jako cmentarz historyczny, obecnie komunalny. Uchwa\u0142\u0105 nr 303 Rady Ministr\u00f3w z 31 grudnia 1973 roku nieruchomo\u015b\u0107 uj\u0119t\u0105 w wykazie jako cmentarz przy ulicy Kaszubskiej w L\u0119borku przekazano nieodp\u0142atnie na w\u0142asno\u015b\u0107 osoby prawnej jednego z ko\u015bcio\u0142\u00f3w lub zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 55); wykaz nie podaje numeru ani granic tej nieruchomo\u015bci. Z dawnych grob\u00f3w i pomnik\u00f3w zachowa\u0142y si\u0119: grobowiec przedwojennych l\u0119borskich pastor\u00f3w ze stel\u0105, na kt\u00f3rej wypisano ich nazwiska, p\u0142yta nagrobna duchownego z Wierzchucina, a nad zbiorow\u0105 mogi\u0142\u0105 wi\u0119\u017ani\u00f3w obozu Stutthof \u2014 obelisk przeniesiony ze starego cmentarza ewangelickiego.\n\nW 1526 roku wybuch\u0142y w Gda\u0144sku rozruchy religijno-spo\u0142eczne, a ich przyw\u00f3dca Jakub Hegge wraz z towarzyszami, wyp\u0119dzony z miasta, schroni\u0142 si\u0119 w L\u0119borku. Zygmunt Stary pisa\u0142 w czerwcu i sierpniu 1526 roku do ksi\u0105\u017c\u0105t Jerzego i Barnima, domagaj\u0105c si\u0119 wygnania \u201eautora jadowitych dogmat\u00f3w\u201d. Z L\u0119borka Hegge przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Ko\u0142obrzegu i Stralsundu, podsycaj\u0105c ruch protestancki na Pomorzu. Rok p\u00f3\u017aniej ludno\u015b\u0107 protestancka napad\u0142a na dobra biskupa kujawskiego w okr\u0119gu l\u0119borskim, a w 1571 roku zaburzenia religijne w ziemi l\u0119borskiej i bytowskiej znalaz\u0142y odd\u017awi\u0119k na sejmie Rzeczypospolitej.\n\nFar\u0119 \u015bwi\u0119tego Jakuba ewangelicy u\u017cytkowali do 1637 roku (tak Schultz i Lemcke; Ernst M\u00fcller podaje rok 1639); potem nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do sali ratusza, po\u015bwi\u0119conej 2 grudnia 1638 roku jako ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela. 21 marca 1639 roku oficja\u0142 Maciej Jan Judycki zawar\u0142 na czterdzie\u015bci lat kontrakt z \u201emagistratem i ca\u0142\u0105 gmin\u0105 l\u0119borsk\u0105, przywi\u0105zan\u0105 do czystej konfesji augsburskiej\u201d. Miasto p\u0142aci\u0142o odt\u0105d rycza\u0142tem sto dwadzie\u015bcia grzywien pruskich rocznie zamiast spowiedniego, ofertorium, kol\u0119dy i mesznego, a osobno p\u00f3\u0142 imperia\u0142a za \u015blub, pi\u0119tna\u015bcie groszy za chrzest i dziesi\u0119\u0107 za pogrzeb; kto nie m\u00f3g\u0142 zap\u0142aci\u0107 z ub\u00f3stwa, mia\u0142 by\u0107 potraktowany mi\u0142osiernie. L\u0119borski duchowny lutera\u0144ski Miko\u0142aj Rubach mieszka\u0142 z \u0142aski oficja\u0142a na plebanii do \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a 1639 roku; potem oskar\u017cono go, \u017ce zabrania\u0142 mieszka\u0144com s\u0142ucha\u0107 katolickich kaza\u0144, i og\u0142oszono kontumacyjnym.\n\nW czasie epidemii cholery, kt\u00f3r\u0105 Marek Drzewiecki datuje na 1831 rok (jako rok za\u0142o\u017cenia cmentarza podaje jednak 1830), inspektor Schwartz wytyczy\u0142 tu miejsce na poch\u00f3wki, w kt\u00f3rym z\u0142o\u017cono oko\u0142o 100 cia\u0142. Ewangelicy mieli wtedy sw\u00f3j cmentarz w \u015brodku L\u0119borka \u2014 w archiwach zachowa\u0142a si\u0119 ordynacja gminy ko\u015bcielnej Zbawiciela dotycz\u0105ca tamtego cmentarza. W sali ratusza gmina pozosta\u0142a wed\u0142ug Schultza do 1866 roku, gdy przenios\u0142a si\u0119 do nowego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego (Lemcke podaje, \u017ce sala s\u0142u\u017cy\u0142a do uko\u0144czenia tego ko\u015bcio\u0142a w 1870 roku); sam ratusz rozebrano w 1874 roku.\n\nW okresie mi\u0119dzywojennym w\u0142adze miejskie postanowi\u0142y zamkn\u0105\u0107 ciasn\u0105 nekropoli\u0119 w centrum i przenie\u015b\u0107 poch\u00f3wki na teren przy Zinzelitzer Chaussee (p\u00f3\u017aniejszej Spechtshagener Chaussee). W 1932 roku wzniesiono tam kaplic\u0119, ogrodzono obszar i zacz\u0119to chowa\u0107 tu l\u0119borczan. Zmiana przyjmowa\u0142a si\u0119 opornie: przyzwyczajenia trzyma\u0142y mieszka\u0144c\u00f3w przy starym cmentarzu i ma\u0142o kto chcia\u0142 chowa\u0107 bliskich na nowym. Po 1945 roku usuni\u0119to wi\u0119kszo\u015b\u0107 niemieckich nagrobk\u00f3w, a od lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku chowano tu katolik\u00f3w. W latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku teren powi\u0119kszono o 6 hektar\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Marek Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 778\u2013781; A. Kucner, \u201eDzieje polityczne L\u0119borka i Bytowa w latach 1454\u20131637\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodni\u201d 1989, nr 2, s. 94\u201395; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 230\u2013231 (has\u0142o Lauenburg); uchwa\u0142a nr 303 Rady Ministr\u00f3w z 31 grudnia 1973 roku (M.P. 1973 nr 57, poz. 325), wykaz, poz. 55.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"polskie-cmentarze.pl","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-leborski/Gmina-Lebork/Lebork/Cmentarz-Parafialny"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"fotoexploracje.manifo.com","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/lebork-woj-pomorskie---cmentarz-epidemiczny-przy-ul--kaszubskiej"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":"http://web.archive.org/web/20160803190846/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/lebork/175-lebork"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Kucner, \u201eDzieje polityczne L\u0119borka i Bytowa w latach 1454\u20131637\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodni\u201d 1989, nr 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Lauenburg, s. 230\u2013231","url":""},{"typ":"dokument urz\u0119dowy","tytul":"Uchwa\u0142a nr 303 Rady Ministr\u00f3w z dnia 31 grudnia 1973 r. w sprawie przekazania osobom prawnym Ko\u015bcio\u0142a Rzymskokatolickiego oraz innych ko\u015bcio\u0142\u00f3w i zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych w\u0142asno\u015bci niekt\u00f3rych nieruchomo\u015bci po\u0142o\u017conych na Ziemiach Zachodnich i P\u00f3\u0142nocnych, M.P. 1973 nr 57, poz. 325, \u00a7 1\u20132 i wykaz, s. 651, poz. 55","url":"https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19730570325"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1055","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.524937,"lng":17.777671,"name_de":"Neuer Friedhof (Kaschubenstra\u00dfe / Spechtshagener Chaussee)","name_pl":"L\u0119bork \u2014 cmentarz przy ulicy Kaszubskiej (dzi\u015b komunalny)","powiat":"l\u0119borski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaplic\u0119 ewangelick\u0105 w L\u0119borku wzniesiono w 1870 roku na cmentarzu ewangelickim przy dzisiejszej ulicy Wojska Polskiego, dawnej Stolper Chaussee, pierwotnie jako kaplic\u0119 cmentarn\u0105. Neogotycka budowla z ceg\u0142y, za\u0142o\u017cona na planie zbli\u017conym do kwadratu, sk\u0142ada si\u0119 z podpiwniczonego korpusu, kruchty i p\u00f3\u0142kolistej apsydy z aneksami, dostawionej p\u00f3\u017aniej. Korpus nakryto dachem nacz\u00f3\u0142kowym z sygnaturk\u0105 zwie\u0144czon\u0105 krzy\u017cem, a elewacje zdobi\u0105 ostro\u0142ukowe blendy, lizeny i ceramiczne gzymsy. Kaplic\u0119 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 17 sierpnia 2009 roku pod numerem A-1855. Dzi\u015b jest czynnym ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii ewangelicko-augsburskiej w S\u0142upsku oraz miejscem spotka\u0144 ekumenicznych i wydarze\u0144 kulturalnych.\n\nFara \u015bwi\u0119tego Jakuba s\u0142u\u017cy\u0142a l\u0119borskim luteranom do 1637 roku; notatka z l\u0119borskiego archiwum parafialnego, przytoczona przez Franza Schultza, m\u00f3wi, \u017ce zb\u00f3r mia\u0142 ten ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201e120 lat\u201d. Kontrreformacja odebra\u0142a ko\u015bcio\u0142y patronatu kr\u00f3lewskiego, a zb\u00f3r przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do sali ratusza, po\u015bwi\u0119conej jako ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela 2 grudnia 1638 roku. W 1639 roku, 21 marca, oficja\u0142 Maciej Jan Judycki zawar\u0142 na czterdzie\u015bci lat kontrakt z \u201emagistratem i ca\u0142\u0105 gmin\u0105 l\u0119borsk\u0105, przywi\u0105zan\u0105 do czystej konfesji augsburskiej\u201d. Miasto p\u0142aci\u0142o odt\u0105d rycza\u0142tem sto dwadzie\u015bcia grzywien pruskich rocznie zamiast spowiedniego, ofertorium, kol\u0119dy i mesznego, a osobno p\u00f3\u0142 imperia\u0142a za \u015blub, pi\u0119tna\u015bcie groszy za chrzest i dziesi\u0119\u0107 za pogrzeb; kto nie m\u00f3g\u0142 zap\u0142aci\u0107 z ub\u00f3stwa, mia\u0142 by\u0107 potraktowany mi\u0142osiernie. L\u0119borski duchowny lutera\u0144ski Miko\u0142aj Rubach (w notatce przytoczonej przez Schultza \u2014 magister Mathias Rubach) mieszka\u0142 z \u0142aski oficja\u0142a na plebanii do \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a 1639 roku; przed tym terminem, 6 lipca tego roku, instygator oskar\u017cy\u0142 go, \u017ce zabrania\u0142 mieszka\u0144com s\u0142ucha\u0107 katolickich kaza\u0144, i pod jego nieobecno\u015b\u0107 uznano go za uchylaj\u0105cego si\u0119 od stawiennictwa. Sala ratuszowa s\u0142u\u017cy\u0142a za ko\u015bci\u00f3\u0142 do 1866 roku, gdy nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do nowego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. W 1874 roku rozebrano l\u0119borski ratusz.\n\nPo 1945 roku, gdy dawne \u015bwi\u0105tynie l\u0119borskich luteran\u00f3w przej\u0119li katolicy, ewangelikom pozostawiono cmentarz i t\u0119 kaplic\u0119. Ostatni niemieccy duchowni \u2014 ksi\u0119\u017ca Gerhard Ehrenforth, Willy Haack i Hans Pribnow \u2014 musieli opu\u015bci\u0107 miasto w latach 1945\u20131946; do 1948 roku pos\u0142ug\u0119 pe\u0142ni\u0142a diakonisa Frieda Zilz. Polski zb\u00f3r ewangelicki rozpocz\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 1 stycznia 1955 roku, a jego trzon stanowili przesiedle\u0144cy z okolic Lwowa. Do 1986 roku l\u0119borscy ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sopocie, nast\u0119pnie do parafii ewangelicko-augsburskiej w S\u0142upsku; w 1987 roku wsp\u00f3lnota liczy\u0142a 52 wiernych. Nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie odprawia si\u0119 dzi\u015b w L\u0119borku w kaplicy cmentarnej z 1870 roku.\n\nWn\u0119trze jest jednoprzestrzenne, przykryte drewnianym, malowanym na zielono stropem. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 wyposa\u017cenia pochodzi z dawnych \u015bwi\u0105ty\u0144 ewangelickich okolicy: krucyfiks, \u0142awki, dwie fisharmonie oraz kielich i misa chrzcielna z ko\u015bcio\u0142a w Janowicach. W kaplicy stoi polichromowana ambona ze S\u0142uszewa, utrzymana w zieleni i ozdobiona malowanymi wizerunkami czterech ewangelist\u00f3w; chrzcielnic\u0119 i o\u0142tarz wykonano w 2014 roku. U podn\u00f3\u017ca apsydy urz\u0105dzono lapidarium z sze\u015bciu p\u0142yt nagrobnych z ko\u0144ca XIX i pocz\u0105tku XX wieku, ocala\u0142ych z cmentarza, mi\u0119dzy innymi rodzin Grueder, Muenchow i Borrhardt; jedna z p\u0142yt nale\u017cy do Gustava Brinka (1852\u20131906) \u2014 nazwisko odczytane ze zdj\u0119cia z 4 pa\u017adziernika 2026 roku. Na dawnym cmentarzu, dzi\u015b przekszta\u0142conym w park, spocz\u0119li rodzice Paula Nipkowa \u2014 l\u0119borczanina, wynalazcy tarczy Nipkowa, jednej z podstaw telewizji mechanicznej; ich grobowiec si\u0119 nie zachowa\u0142. W czerwcu 2008 roku stan\u0105\u0142 tu pomnik pojednania d\u0142uta Wac\u0142awa Pietrusewicza, w formie otwartej ksi\u0119gi z napisami po polsku i po niemiecku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, numer 5 z 2024 roku; Dominika Gzowska, opracowanie i dokumentacja fotograficzna kaplicy (2026); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 778\u2013781.*","built_year":1870,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Dominika Gzowska \u2014 opracowanie i dokumentacja fotograficzna kaplicy (2026)","url":""},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0469","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/cm_lebork/lebork_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.538823,"lng":17.745374,"name_de":"Lauenburg in Pommern","name_pl":"L\u0119bork \u2014 Kaplica Ewangelicko-Augsburska","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycka fara \u015bwi\u0119tego Jakuba w L\u0119borku to czteroprz\u0119s\u0142owy, tr\u00f3jnawowy ko\u015bci\u00f3\u0142 halowy z ceg\u0142y, z wie\u017c\u0105 zachodni\u0105, wyodr\u0119bnionym prezbiterium zamkni\u0119tym prost\u0105 \u015bcian\u0105 i sklepieniem gwia\u017adzistym we wn\u0119trzu. Od 1945 roku opiekuj\u0105 si\u0119 nim franciszkanie konwentualni, a klasztor erygowano 3 marca 1973 roku. Dekretem biskupa pelpli\u0144skiego Jana Bernarda Szlagi z 25 lipca 2010 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 podniesiono do godno\u015bci diecezjalnego sanktuarium \u015bwi\u0119tego Jakuba Starszego, po\u0142o\u017conego na Pomorskiej Drodze \u015bwi\u0119tego Jakuba. Jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-268 (12 grudnia 1961 roku).\n\nPocz\u0105tki \u015bwi\u0105tyni wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z lokacj\u0105 miasta w 1341 roku przez wielkiego mistrza zakonu krzy\u017cackiego Dietricha von Altenburg, wskazywanego jako fundator; akt lokacyjny wymienia ju\u017c proboszcza i jego uposa\u017cenie. Kalendarz powiatowy z 1930 roku notuje te\u017c, \u017ce 28 wrze\u015bnia 1519 roku starosta Bone prosi\u0142 Gda\u0144sk o odszkodowanie za 30 uli skradzionych probostwu \u015bwi\u0119tego Jakuba przez gda\u0144skich z\u0142odziei, a czeladnik kapelusznik Jakub Schele zapisa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi 4 grzywny.\n\nWed\u0142ug przekaz\u00f3w luteranizm zapanowa\u0142 w mie\u015bcie ju\u017c w 1519 roku; Franz Schultz pisze, \u017ce fara by\u0142a \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 przez sto dwadzie\u015bcia lat, a pierwszego pastora ewangelickiego notuje pod rokiem 1560. W 1583 roku wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego w og\u00f3le tu nie dotar\u0142a. Przy dekanacie l\u0119borskim zapisano kr\u00f3tko: *\u201equi non est visitatus ob periculum salutis\u201d* \u2014 nie zosta\u0142 zwizytowany z powodu niebezpiecze\u0144stwa dla \u017cycia. Wizytator wymieni\u0142 osiem tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u2014 L\u0119bork, Garczegorze, Brze\u017ano, Janowice, Bia\u0142ogard\u0119, \u0141eb\u0119, Osieki i Zawo\u0142yniec, czyli Salino \u2014 i przy wszystkich postawi\u0142 t\u0119 sam\u0105 uwag\u0119: *omnes ab haereticis occupatae*, wszystkie zaj\u0119te przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d, jak \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie nazywa tutejszych ewangelik\u00f3w. Przy samym L\u0119borku doda\u0142, \u017ce tamtejszy klasztor by\u0142 zniszczony (*coenobium vastatum*).\n\nKalendarz powiatowy z 1930 roku opisuje nagrobki z czas\u00f3w, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do ewangelik\u00f3w, to jest do 1637 roku. Cz\u0119\u015b\u0107 le\u017ca\u0142a dawniej w posadzce i jest mocno wytarta; przy odnowieniu w latach 1898\u20131899 ustawiono je w po\u0142udniowej i po\u0142udniowo-wschodniej \u015bcianie prezbiterium. Najlepiej zachowa\u0142a si\u0119 p\u0142yta z 1629 roku z herbem Weiher\u00f3w i imionami Antoniusa von Natzmera, dziedzica na Guzmin, i Nikolainy von Weiher oraz czworga dzieci Weiher\u00f3w zmar\u0142ych w latach 1614\u20131625. Z tego czasu pochodzi te\u017c naturalnej wielko\u015bci pos\u0105g z piaskowca starosty l\u0119borskiego i bytowskiego Joachima von Zitzewitza, zmar\u0142ego w 1563 roku \u2014 rycerza w zbroi, z odkryt\u0105 g\u0142ow\u0105 i r\u0119kami z\u0142o\u017conymi do modlitwy \u2014 z szesnastoma herbami przodk\u00f3w; obok jest pomnik jego c\u00f3rki Dorothei, urodzonej po \u015bmierci ojca i zmar\u0142ej 10 kwietnia 1566 roku, w czasie zarazy.\n\nPo \u015bmierci ostatniego ksi\u0119cia pomorskiego Bogus\u0142awa XIV (10 marca 1637 roku) ziemia l\u0119borsko-bytowska wr\u00f3ci\u0142a do Polski, a 15 kwietnia 1637 roku L\u0119bork zaj\u0105\u0142 wojewoda che\u0142mi\u0144ski Melchior Weyher. Wed\u0142ug przytaczanej zapiski z archiwum ko\u015bcielnego \u015bwi\u0105tyni\u0119 odebrano ewangelikom 27 marca 1639 roku, a czynno\u015bci dokona\u0142 oficja\u0142 Maciej Jan Judycki w imieniu biskupa Macieja \u0141ubie\u0144skiego. Schultz podaje, \u017ce katolicy ponownie po\u015bwi\u0119cili far\u0119 10 pa\u017adziernika 1640 roku. Ernst M\u00fcller w ksi\u0119dze duchownych pomorskich z 1912 roku pisze, \u017ce ewangelicy posiadali ten ko\u015bci\u00f3\u0142 przez sto dwadzie\u015bcia lat, \u017ce odebrano im go w 1639 roku i \u017ce 10 pa\u017adziernika 1640 roku biskup Maciej po\u015bwi\u0119ci\u0142 go na nowo na nabo\u017ce\u0144stwa katolickie.\n\n\u017be L\u0119bork by\u0142 miastem ewangelickim, przyznawa\u0142a strona katolicka w dokumencie urz\u0119dowym: kontrakt z 21 marca 1639 roku oficja\u0142 Judycki zawar\u0142 na czterdzie\u015bci lat z \u201emagistratem i ca\u0142\u0105 gmin\u0105 l\u0119borsk\u0105, przywi\u0105zan\u0105 do czystej konfesji augsburskiej\u201d. Miasto p\u0142aci\u0142o odt\u0105d rycza\u0142tem sto dwadzie\u015bcia grzywien pruskich rocznie zamiast spowiedniego, ofertorium, kol\u0119dy i mesznego, a osobno p\u00f3\u0142 imperia\u0142a za \u015blub, pi\u0119tna\u015bcie groszy za chrzest i dziesi\u0119\u0107 za pogrzeb; kto nie m\u00f3g\u0142 zap\u0142aci\u0107 z ub\u00f3stwa, mia\u0142 by\u0107 potraktowany mi\u0142osiernie. L\u0119borski duchowny lutera\u0144ski Miko\u0142aj Rubach mieszka\u0142 z \u0142aski oficja\u0142a na plebanii do dnia \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a 1639 roku; potem oskar\u017cono go, \u017ce zabrania\u0142 mieszka\u0144com s\u0142ucha\u0107 katolickich kaza\u0144, i og\u0142oszono kontumacyjnym. Jak blisko siebie \u017cy\u0142y tu obie wsp\u00f3lnoty, wida\u0107 w inwentarzu fary spisanym oko\u0142o 1642 roku: w zakrystii przechowywano \u201eksi\u0105\u017cki heretyckie\u201d, czyli lutera\u0144skie, a ich spis prowadzili \u015bwieccy opiekunowie ko\u015bcio\u0142a.\n\nL\u0119borski zb\u00f3r przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do sali urz\u0105dzonej w ratuszu, zwanej oratorium; Schultz podaje, \u017ce po\u015bwi\u0119cono j\u0105 2 grudnia 1638 roku. S\u0142u\u017cy\u0142a ponad dwie\u015bcie lat, do przeniesienia nabo\u017ce\u0144stw do nowego ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela; sam ratusz rozebrano w 1874 roku. Jej wyposa\u017cenie nie przepad\u0142o: ambon\u0119, empory i organy przeniesiono do kaplicy ewangelickiej w Roszczycach, gdzie sta\u0142y jeszcze w 1911 roku, gdy opisywa\u0142 je Lemcke.\n\nFara ucierpia\u0142a w po\u017carze wzniecionym przez odchodz\u0105cych Szwed\u00f3w w pa\u017adzierniku 1657 roku, a w 1682 roku nowy po\u017car zniszczy\u0142 rozpocz\u0119t\u0105 odbudow\u0119. Wizytator z lat 1686\u20131687 zanotowa\u0142, \u017ce w l\u0119borskim ko\u015bciele parafialnym nie ma organ\u00f3w \u2014 tymczasem w dziesi\u0119ciu innych \u015bwi\u0105tyniach miejskich archidiakonatu pomorskiego instrument ju\u017c wtedy sta\u0142.\n\nUrz\u0119dowy wykaz sporz\u0105dzony dla ca\u0142ej ziemi l\u0119borskiej i bytowskiej podaje, \u017ce w 1719 roku w mie\u015bcie L\u0119borku \u2014 liczonym razem dla gminy ewangelickiej i katolickiej \u2014 zanotowano sze\u015b\u0107dziesi\u0105t osiem os\u00f3b ochrzczonych, szesna\u015bcie za\u015blubionych i osiemdziesi\u0105t sze\u015b\u0107 zmar\u0142ych. Jeszcze w latach 1727\u20131728 ewangelicy ziemi l\u0119borsko-bytowskiej w sprawach ma\u0142\u017ce\u0144skich podlegali w praktyce biskupowi kujawskiemu. Gdy kr\u00f3l pruski Fryderyk Wilhelm I poleci\u0142, by o dyspensy prosili odt\u0105d wy\u0142\u0105cznie jego, starosta L\u0119borka i Bytowa von Grumbkow wyliczy\u0142 w raporcie przypadki z przesz\u0142o\u015bci: podpu\u0142kownik von Kochanski za zgod\u0119 na \u015blub z siostr\u0105 zmar\u0142ej \u017cony zap\u0142aci\u0142 czterysta talar\u00f3w na ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w L\u0119borku, a tutejsza szlachta, skoligacona z polsk\u0105, bez dyspensy biskupiej straci\u0142aby w Rzeczypospolitej posagi i spadki. W kwietniu 1728 roku kr\u00f3l zostawi\u0142 spraw\u0119 po staremu, nie chc\u0105c jej porusza\u0107 przed polskim sejmem.\n\nJak wygl\u0105da\u0142 L\u0119bork pod koniec XVIII wieku, m\u00f3wi opis Pomorza z 1784 roku. W mie\u015bcie sta\u0142y trzy ko\u015bcio\u0142y. Niemal po\u015brodku czworok\u0105tnego rynku \u2014 ewangelicko-lutera\u0144ski \u015bwi\u0119tego Salwatora, pod kt\u00f3rym mie\u015bci\u0142y si\u0119 ratusz, szko\u0142a miejska i miejska waga; obok ko\u015bcio\u0142a sta\u0142y mieszkania dw\u00f3ch lutera\u0144skich duchownych, odwach i jatki. Najwi\u0119kszy by\u0142 rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba, kt\u00f3rego gmina \u2014 jak pisze autor opisu \u2014 \u201eprzy Reformacji sta\u0142a si\u0119 lutera\u0144ska\u201d i zachowa\u0142a dotychczasowych trzech duchownych, proboszcza i dw\u00f3ch diakon\u00f3w, a\u017c do przekazania ziemi l\u0119borskiej i bytowskiej elektorowi Fryderykowi Wilhelmowi. Wed\u0142ug jego relacji biskup kujawski upomnia\u0142 si\u0119 wtedy o \u015bwi\u0105tynie, kt\u00f3re \u201ez fundacji s\u0105 katolickie\u201d. Szlachta ewangelicka na wsi obroni\u0142a swoje prawa, ale miasto i urz\u0105d l\u0119borski musia\u0142y ust\u0105pi\u0107: luteranie opu\u015bcili wielki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba i dostali w zamian rynkowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Salwatora. Lutera\u0144ski proboszcz straci\u0142 przy tym ziemi\u0119 i pole pod miastem oraz dochody z urz\u0119du, a \u017ce nie mia\u0142 z czego \u017cy\u0107, porzuci\u0142 urz\u0105d; przy gminie zostali tylko dwaj diakoni. Opis ko\u0144czy si\u0119 dwiema uwagami o codzienno\u015bci: na wsi, w ca\u0142ym urz\u0119dzie l\u0119borskim, luteranie musieli korzysta\u0107 z dzwon\u00f3w i cmentarzy katolickich, a ca\u0142y urz\u0105d p\u0142aci\u0142 katolickiemu proboszczowi meszne i kol\u0119d\u0119.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ucierpia\u0142 jeszcze podczas huraganu w styczniu 1818 roku. W latach 1907\u20131910 przeprowadzono gruntown\u0105 restauracj\u0119, wprowadzaj\u0105c nowe sklepienia i detal neogotycki; 13 wrze\u015bnia 1910 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 ponownie po\u015bwi\u0119cono.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Ugod\u0119 Judyckiego z miastem, zawart\u0105 na czterdzie\u015bci lat, z op\u0142at\u0105 stu dwudziestu marek pruskich rocznie, Berghaus w 1874 roku datuje na 28 marca 1639 roku, a kontrakt opisany wy\u017cej nosi dat\u0119 21 marca 1639 roku. Ponowne po\u015bwi\u0119cenie fary przez biskupa Macieja \u0141ubie\u0144skiego Schultz i M\u00fcller datuj\u0105 na 10 pa\u017adziernika 1640 roku, Berghaus \u2014 na 20 pa\u017adziernika 1640 roku. Datowanie budowy jest w \u017ar\u00f3d\u0142ach rozbie\u017cne: wspomina si\u0119 o ko\u015bciele z wie\u017c\u0105 i proboszczu Ulrichu w 1337 roku, a Hugo Lemcke, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Cramera, podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 zosta\u0107 uko\u0144czony w 1343 albo 1345 roku; zachowan\u0105 budowl\u0119 uzna\u0142 jednak za p\u00f3\u017aniejsz\u0105, pochodz\u0105c\u0105 dopiero z pierwszej po\u0142owy XV wieku. Schultz podaje dla po\u017caru wzniecionego przez Szwed\u00f3w rok 1658. Franz Schultz notuje pierwszego pastora ewangelickiego pod rokiem 1560, spis duchownych Ernsta M\u00fcllera otwiera natomiast Jakob Dalemann, obecny w 1545 roku na synodzie w Szczecinie. Hugo Lemcke i Franz Schultz wi\u0105\u017c\u0105 utrat\u0119 fary przez ewangelik\u00f3w z 1637 rokiem, a wed\u0142ug przytaczanej zapiski z archiwum ko\u015bcielnego \u015bwi\u0105tyni\u0119 odebrano im 27 marca 1639 roku; Ernst M\u00fcller podaje rok 1639. Opis z 1784 roku wi\u0105\u017ce utrat\u0119 fary przez luteran\u00f3w z przekazaniem ziemi l\u0119borskiej i bytowskiej elektorowi Fryderykowi Wilhelmowi, inne \u017ar\u00f3d\u0142a \u2014 z latami 1637\u20131640. Wed\u0142ug Lemckego oratorium w ratuszu s\u0142u\u017cy\u0142o do uko\u0144czenia w 1870 roku ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela, wed\u0142ug Schultza \u2014 do 1866 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, oko\u0142o 1583, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; T. Nowicki, \u201eOrgany w ko\u015bcio\u0142ach archidiakonatu pomorskiego w XVI\u2013XVIII wieku\u201d, \u201eRoczniki Humanistyczne\u201d 66 (2018), z. 2, s. 59\u201384 (przyp. 39); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 778\u2013781; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1034; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 228\u2013233, 299; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/2/0, sygn. I.4225 (dyspensy ma\u0142\u017ce\u0144skie ewangelik\u00f3w w L\u0119borku i Bytowie, 1727\u20131728), k. 1\u201324; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1930, s. 56\u201357, 67; H. Berghaus, \u201eLandbuch des Herzogthums Pommern\u201d, cz. II, t. 7, Berlin\u2013Wriezen 1874, s. 1036; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 230 (has\u0142o Lauenburg); Parafia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jakuba Aposto\u0142a Starszego w L\u0119borku, serwis diecezji pelpli\u0144skiej (diecezja-pelplin.pl); ks. M. \u015awigo\u0144, \u201eU bram l\u0119borskiego Santiago de Compostela\u201d, \u201eGo\u015b\u0107 Gda\u0144ski\u201d (gdansk.gosc.pl), 17 kwietnia 2021 roku.*","built_year":1343,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), has\u0142o \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w L\u0119borku\u201d","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jakuba_Aposto%C5%82a_w_L%C4%99borku","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Zabytek.pl \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w L\u0119borku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w L\u0119borku","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Zabytek.pl \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w L\u0119borku"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"T. Nowicki, \u201eOrgany w ko\u015bcio\u0142ach archidiakonatu pomorskiego w XVI\u2013XVIII wieku\u201d, \u201eRoczniki Humanistyczne\u201d 66 (2018), z. 2, s. 59\u201384","url":""},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/2/0, sygn. I.4225 (dyspensy ma\u0142\u017ce\u0144skie ewangelik\u00f3w w L\u0119borku i Bytowie, 1727\u20131728)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/7888687"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Berghaus, \u201eLandbuch des Herzogthums Pommern\u201d, cz. II, t. 7, Berlin\u2013Wriezen 1874, s. 1036","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Lauenburg, s. 230","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Parafia pw. \u015awi\u0119tego Jakuba Aposto\u0142a Starszego w L\u0119borku \u2014 serwis diecezji pelpli\u0144skiej","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-swietego-jakuba-apostola-w-leborku/"},{"typ":"prasa","tytul":"ks. M. \u015awigo\u0144, \u201eU bram l\u0119borskiego Santiago de Compostela\u201d, \u201eGo\u015b\u0107 Gda\u0144ski\u201d, 17 kwietnia 2021 roku","url":"https://gdansk.gosc.pl/doc/6818953.U-bram-leborskiego-Santiago-de-Compostela"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0090","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/kos-0090_sam_5160-3.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5448107,"lng":17.7509195,"name_de":"Lauenburg, St. Jakobikirche","name_pl":"L\u0119bork \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela w L\u0119borku (po niemiecku Salvatorkirche, St. Salvatorkirche) to orientowana budowla neogotycka. Sk\u0142ada si\u0119 z pot\u0119\u017cnego korpusu, pi\u0119ciobocznego prezbiterium przylegaj\u0105cego do nawy \u015brodkowej oraz r\u00f3wnej mu szeroko\u015bci\u0105 wie\u017cy zachodniej o wysoko\u015bci blisko 40 metr\u00f3w. Wystr\u00f3j elewacji nawi\u0105zuje do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba: tynkowane blendy \u0142ukowate i \u015blepe okulusy obiegaj\u0105ce \u015bciany prezbiterium; nad portalem zachodnim umieszczono medalion z g\u0142ow\u0105 Zbawiciela. Wn\u0119trze organizuj\u0105 typowe dla zbor\u00f3w ewangelickich empory wstawione w nawy boczne, od zachodu spi\u0119te empor\u0105 muzyczn\u0105. Ambona ma bogato zdobiony korpus z przedstawieniami ewangelist\u00f3w i dekoracj\u0119 ornamentaln\u0105 z motywem maswerku. Po wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; od 1958 roku jest ona siedzib\u0105 rzymskokatolickiej parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Kr\u00f3lowej Polski. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 20 maja 1988 roku pod numerem A-1226.\n\nW 1454 roku zamek w L\u0119borku zaj\u0119li Gda\u0144szczanie. Od 3 stycznia 1455 roku ziemia l\u0119borska by\u0142a pod opiek\u0105 ksi\u0119cia pomorskiego Eryka, a od 1460 roku L\u0119bork s\u0142u\u017cy\u0142 za oparcie wodzom zakonnym.\n\nWed\u0142ug Jana Wilda nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie odprawiano w L\u0119borku prawdopodobnie ju\u017c od 1518 lub 1519 roku. Franz Schultz przytacza notatk\u0119 z l\u0119borskiego archiwum parafialnego, wed\u0142ug kt\u00f3rej ewangelicy, gdy w 1639 roku katolicy odebrali im ko\u015bci\u00f3\u0142, mieli go od 120 lat; gdyby bra\u0107 j\u0105 dos\u0142ownie, pierwsi g\u0142osiciele Reformacji dzia\u0142aliby w L\u0119borku z powodzeniem i pozyskali tutejsz\u0105 gmin\u0119 ju\u017c w 1519 roku \u2014 Schultz nie uwa\u017ca tego za niemo\u017cliwe ze wzgl\u0119du na \u00f3wczesne bliskie zwi\u0105zki polityczne i handlowe L\u0119borka z Gda\u0144skiem i dodaje, \u017ce \u201ezyskuje to jeszcze na prawdopodobie\u0144stwie\u201d, poniewa\u017c pierwszy gda\u0144ski reformator Jakub Knade wkr\u00f3tce po wyp\u0119dzeniu z Gda\u0144ska schroni\u0142 si\u0119 na Pomorzu. Zaznacza jednak, \u017ce pierwsze wyst\u0105pienie duchownego przej\u0119tego nauk\u0105 lutera\u0144sk\u0105 nie oznacza jeszcze odej\u015bcia ca\u0142ej gminy. Pierwszy znany \u015blad Reformacji w mie\u015bcie wi\u0105\u017ce si\u0119 z rokiem 1526: wybuch\u0142y wtedy w Gda\u0144sku rozruchy religijno-spo\u0142eczne. Ich przyw\u00f3dca Jakub Hegge, wyp\u0119dzony z miasta wraz z towarzyszami, schroni\u0142 si\u0119 w L\u0119borku, sk\u0105d przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Ko\u0142obrzegu i Stralsundu, podsycaj\u0105c ruch protestancki na Pomorzu. Zygmunt Stary pisa\u0142 w czerwcu i sierpniu 1526 roku do ksi\u0105\u017c\u0105t Jerzego i Barnima, domagaj\u0105c si\u0119 wygnania \u201eautora jadowitych dogmat\u00f3w\u201d. Rok p\u00f3\u017aniej ludno\u015b\u0107 protestancka napad\u0142a na dobra biskupa kujawskiego w okr\u0119gu l\u0119borskim. Pe\u0142na luteranizacja miasta nast\u0105pi\u0142a oko\u0142o 1539 roku, a w 1571 roku zaburzenia religijne w ziemi l\u0119borskiej i bytowskiej znalaz\u0142y odd\u017awi\u0119k na sejmie Rzeczypospolitej. Wykaz duchownych pomorskich notuje Christophorusa Klocka, diakona l\u0119borskiego i zarazem pastora w Nowej Wsi L\u0119borskiej, ordynowanego w 1570 roku przez Jakuba Hogensee.\n\nPo \u015bmierci ostatniego ksi\u0119cia pomorskiego ziemia l\u0119borska wr\u00f3ci\u0142a do Korony, a biskup kujawski upomnia\u0142 si\u0119 o \u015bwi\u0105tynie, kt\u00f3re \u201ez fundacji s\u0105 katolickie\u201d. Wed\u0142ug Franza Schultza delegat biskupa \u0141ubie\u0144skiego przyby\u0142, aby przej\u0105\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba 15 kwietnia 1637 roku. Opis Pomorza z 1784 roku relacjonuje, \u017ce szlachta ewangelicka na wsi obroni\u0142a swoje prawa, ale miasto i urz\u0105d l\u0119borski musia\u0142y ust\u0105pi\u0107: luteranie opu\u015bcili wielki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba, kt\u00f3rego gmina \u201eprzy Reformacji sta\u0142a si\u0119 lutera\u0144ska\u201d i mia\u0142a dot\u0105d trzech duchownych \u2014 proboszcza i dw\u00f3ch diakon\u00f3w. Br\u00fcggemann wi\u0105\u017ce ten stan z chwil\u0105 przekazania ziemi l\u0119borskiej elektorowi Fryderykowi Wilhelmowi, co jest pomy\u0142k\u0105 osiemnastowiecznego autora \u2014 utrata fary nast\u0105pi\u0142a w latach 1637\u20131640. Lutera\u0144ski proboszcz straci\u0142 przy tym ziemi\u0119 i pole pod miastem oraz dochody z urz\u0119du \u2014 a \u017ce nie mia\u0142 z czego \u017cy\u0107, porzuci\u0142 urz\u0105d; przy gminie zostali tylko dwaj diakoni. \u017be L\u0119bork by\u0142 miastem ewangelickim, przyznawa\u0142a strona katolicka w dokumencie urz\u0119dowym: kontrakt z 21 marca 1639 roku oficja\u0142 Maciej Jan Judycki zawar\u0142 na czterdzie\u015bci lat z \u201emagistratem i ca\u0142\u0105 gmin\u0105 l\u0119borsk\u0105, przywi\u0105zan\u0105 do czystej konfesji augsburskiej\u201d. Miasto p\u0142aci\u0142o odt\u0105d rycza\u0142tem sto dwadzie\u015bcia grzywien pruskich rocznie zamiast spowiedniego, ofertorium, kol\u0119dy i mesznego, a osobno p\u00f3\u0142 imperia\u0142a za \u015blub, pi\u0119tna\u015bcie groszy za chrzest i dziesi\u0119\u0107 za pogrzeb; kto nie m\u00f3g\u0142 zap\u0142aci\u0107 z ub\u00f3stwa, mia\u0142 by\u0107 potraktowany mi\u0142osiernie. L\u0119borski duchowny lutera\u0144ski Miko\u0142aj Rubach mieszka\u0142 z \u0142aski oficja\u0142a na plebanii do dnia \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a 1639 roku; potem oskar\u017cono go, \u017ce zabrania\u0142 mieszka\u0144com s\u0142ucha\u0107 katolickich kaza\u0144, i og\u0142oszono kontumacyjnym. Opis z 1784 roku ko\u0144czy si\u0119 dwiema uwagami o codzienno\u015bci: na wsi, w ca\u0142ym urz\u0119dzie l\u0119borskim, luteranie musieli korzysta\u0107 z dzwon\u00f3w i cmentarzy katolickich, a ca\u0142y urz\u0105d p\u0142aci\u0142 katolickiemu proboszczowi meszne i kol\u0119d\u0119.\n\nEwangelicy przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwa do ratusza. Pomieszczenia ratuszowe przystosowano do cel\u00f3w kultowych w latach 1638\u20131639, a g\u0142\u00f3wn\u0105 sal\u0119 na pierwszym pi\u0119trze po\u015bwi\u0119cono jako ko\u015bci\u00f3\u0142 Salvatora 2 grudnia 1638 roku. Sala, zwana oratorium, mia\u0142a 100 \u00d7 18 st\u00f3p (oko\u0142o 30 \u00d7 5,5 m) i s\u0142u\u017cy\u0142a tak\u017ce sejmikom oraz posiedzeniom rady miejskiej. W wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711, L\u0119bork figuruje z dopiskiem \u201enad ratuszem\u201d. W 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Salwatora sta\u0142 niemal po\u015brodku czworok\u0105tnego rynku, a pod nim mie\u015bci\u0142y si\u0119 ratusz, szko\u0142a miejska i miejska waga; obok sta\u0142y mieszkania dw\u00f3ch lutera\u0144skich duchownych, odwach i jatki. W mie\u015bcie by\u0142y w\u00f3wczas trzy ko\u015bcio\u0142y: ewangelicko-lutera\u0144ski \u015bwi\u0119tego Salwatora, rzymskokatolicki \u015bwi\u0119tego Jakuba \u2014 najwi\u0119kszy z nich \u2014 i reformowany. Rol\u0119 fary ewangelickiej pe\u0142ni\u0142y w L\u0119borku kolejno trzy obiekty: ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba, sala Salvatora w ratuszu i wreszcie nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 Salvatora.\n\nWykaz duchownych pomorskich wymienia tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela jako osobn\u0105 pozycj\u0119, z w\u0142asnym ci\u0105giem pastor\u00f3w od Johanna Benthera, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1641 roku i zmar\u0142 w 1655 roku jako senior inspekcji. Pierwszym duchownym zboru w ratuszu by\u0142 jednak Miko\u0142aj Rubach: powo\u0142any do L\u0119borka 26 wrze\u015bnia 1636 roku, po odebraniu ewangelikom fary sam po\u015bwi\u0119ci\u0142 ratusz na dom Bo\u017cy i 21 maja 1639 roku zosta\u0142 powo\u0142any na nowo. Benthera wybrano dopiero potem, jako drugiego duchownego. Sp\u00f3r o podzia\u0142 dochod\u00f3w sko\u0144czy\u0142 si\u0119 tym, \u017ce 10 lutego 1647 roku Benther zatrzyma\u0142 wszystkie op\u0142aty, a gdy Rubach dochodzi\u0142 ich s\u0105downie, rada z\u0142o\u017cy\u0142a go z urz\u0119du i zakaza\u0142a mu wst\u0119pu do ko\u015bcio\u0142a; Rubach prosi\u0142 18 lutego 1647 roku gda\u0144skie Ministerium o opini\u0119, lecz to bez wys\u0142uchania drugiej strony nie chcia\u0142o rozstrzyga\u0107. Po nim przyszli Karl Heinrich B\u00fcttner (1655\u20131693), Daniel Bunk z Row\u00f3w, syn tamtejszego pastora Davida, i Ernst Bock; osobno wyliczano diakon\u00f3w, poczynaj\u0105c od Johanna Gaede ze S\u0142upska, ordynowanego 21 maja 1647 roku. W g\u0142\u00f3wnym tek\u015bcie has\u0142a M\u00fcllera szereg zamyka Karl August Bogdan, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1897 roku, by\u0142 zarazem superintendentem i 1 pa\u017adziernika 1911 roku zosta\u0142 przeniesiony na inn\u0105 parafi\u0119; uzupe\u0142nienia M\u00fcllera (s. 576) dopisuj\u0105 jako nast\u0119pnego pastora Friedricha Karla Ottona Dibeliusa, od 1911 roku. Trzecie stanowisko proboszcza przy l\u0119borskim ko\u015bciele Zbawiciela erygowano 12 czerwca 1930 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 17 000 dusz; pastorami byli Arnold Rohde, Traugott Schneider i Willy Haack. Patronem by\u0142 magistrat L\u0119borka, a trzecia posada by\u0142a wolna od patronatu. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Linka (1708) i Distla (1709).\n\nKilka wiadomo\u015bci o l\u0119borskich duchownych i o tutejszym ko\u015bciele z prze\u0142omu XIX i XX wieku przechowa\u0142a prasa. W listopadzie 1883 roku urz\u0119dowy \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce dotychczasowy superintendent synodu l\u0119borskiego, pastor Pompe w L\u0119borku, powo\u0142any na parafi\u0119 przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Demmin, zosta\u0142 mianowany superintendentem synodu Demmin. W marcu 1885 roku \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce superintendentem synodu l\u0119borskiego mianowano pastora Friedricha Kasischkego w L\u0119borku. We wrze\u015bniu 1897 roku berli\u0144ska \u201eDeutsche Zeitung\u201d odnotowa\u0142a, \u017ce pastor Bogdan z Garczegorza zosta\u0142 powo\u0142any na pastora w L\u0119borku. Pod dat\u0105 28 marca 1905 roku \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce \u017conaty ko\u015bcielny ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a w L\u0119borku, Friedrich Schlottmann, znikn\u0105\u0142 poprzedniego wieczoru, a w ko\u015bciele brakuje ponad 6000 marek. W maju 1930 roku \u201eBergische Zeitung\u201d, odnotowuj\u0105c pi\u0119\u0107dziesi\u0105te urodziny duchownego Dibeliusa, przypomnia\u0142a jego drog\u0119: w 1910 roku zosta\u0142 drugim pastorem przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a w Gda\u0144sku, w 1911 roku pastorem naczelnym (Oberpfarrer) w L\u0119borku, a w 1915 roku powo\u0142ano go do berli\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a Zum Heilsbronnen. W grudniu 1915 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce pastora Rohdego z Brze\u017ana L\u0119borskiego mianowano pastorem naczelnym w L\u0119borku.\n\nW L\u0119borku dzia\u0142a\u0142a od ko\u0144ca XVII wieku tak\u017ce gmina reformowana; kalwini\u015bci byli w mie\u015bcie trzecim wyznaniem obok luteran\u00f3w i katolik\u00f3w. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w sali zamkowej, a jej duchowny nosi\u0142 tytu\u0142 duchownego zamkowego (Schlossprediger). Zanim go ustanowiono, l\u0119borscy kalwini\u015bci na Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 je\u017adzili dwie mile do Zwartowa; w 1784 roku gmin\u0119 obs\u0142ugiwano ju\u017c dojazdowo z Krokowej, dwa razy na kwarta\u0142. Reskryptem z 3 maja 1774 roku przeniesiono j\u0105 z inspekcji pomorskiej do Prus Zachodnich. Ani reformowani, ani katolicy nie mieli w\u0142asnych szk\u00f3\u0142 \u2014 ani w mie\u015bcie, ani na wsi \u2014 i musieli posy\u0142a\u0107 dzieci do szk\u00f3\u0142 lutera\u0144skich.\n\nNa pocz\u0105tku XIX wieku gminy lutera\u0144skiej, licz\u0105cej ponad dwa tysi\u0105ce os\u00f3b, nie mie\u015bci\u0142a ju\u017c sala w ratuszu. W 1839 roku sporz\u0105dzono spis ewangelik\u00f3w L\u0119borka i miejscowo\u015bci parafialnych: w\u015br\u00f3d 4410 mieszka\u0144c\u00f3w (3144 w samym L\u0119borku) do parafii nale\u017ca\u0142y 4023 osoby, w tym 2464 powy\u017cej 14. roku \u017cycia; przyj\u0119to, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ma pomie\u015bci\u0107 dwie trzecie doros\u0142ych, czyli 1643 osoby. Projekt \u015bwi\u0105tyni i miejsce budowy ustalono w 1860 roku, nabo\u017ce\u0144stwa zacz\u0119to odprawia\u0107 w 1866 roku, a po czterech latach doposa\u017cania ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1870 roku. Dawna sala w ratuszu nie przepad\u0142a bez \u015bladu: wed\u0142ug Hugona Lemckego oratorium rozebrano w 1870 roku, a jego ambon\u0119, empory i organy przeniesiono do kaplicy ewangelickiej w Roszczycach, gdzie sta\u0142y jeszcze w 1911 roku; Schultz podaje, \u017ce ca\u0142y ratusz rozebrano w 1874 roku. W latach 1895\u20131896 za\u0142o\u017cono w nowym ko\u015bciele centralne ogrzewanie i o\u015bwietlenie gazowe, a pierwszy generalny remont przeprowadzono w latach 1910\u20131911. W marcu 1945 roku cz\u0119\u015bciowo uszkodzono dach, okna, instalacj\u0119 elektryczn\u0105 i centralne ogrzewanie, a organy zdewastowano; prace porz\u0105dkowe i remont w 1946 roku wykonali jeszcze miejscowi ewangelicy.\n\nKalendarz powiatowy z 1930 roku wspomina p\u0142yty nagrobne przed wej\u015bciem do ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela, tak wytarte, \u017ce napisy s\u0105 ledwo czytelne.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce poewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 20 pa\u017adziernika 1946 roku, nadaj\u0105c mu tytu\u0142 Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Kr\u00f3lowej Polski, a przej\u0119\u0142a go w\u00f3wczas parafia \u015bwi\u0119tego Jakuba Aposto\u0142a jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny. Parafi\u0119 erygowano dekretem z 17 grudnia 1958 roku, a konsekracji \u015bwi\u0105tyni jako katolickiej dokonano 21 czerwca 1986 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug Jana Wilda nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie odprawiano w L\u0119borku prawdopodobnie ju\u017c od 1518 lub 1519 roku, wed\u0142ug innego zapisu pierwszy znany \u015blad Reformacji w mie\u015bcie pochodzi dopiero z 1526 roku; sam Wild zaznacza, \u017ce sporne jest, czy pierwszy etap Reformacji w L\u0119borku przypad\u0142 na lata 1518\u20131519, czy na oko\u0142o 1526\u20131527.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. L\u0119bork (cz. 1)\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 5 (258)/2024, s. 9; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 231\u2013233, 576; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 345; \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 778\u2013781; A. Kucner, \u201eDzieje polityczne L\u0119borka i Bytowa w latach 1454\u20131637\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodni\u201d 1989, nr 2, s. 94\u201395; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1034\u20131036; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 504, 420\u2013421; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1930, s. 56; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 104, 110, 112; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 112\u2013113; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 listopada 1883 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 22 marca 1885 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 5 wrze\u015bnia 1897 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 29 marca 1905 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBergische Zeitung\u201d, 13 maja 1930 roku, s. 7 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 grudnia 1915 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1870,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"L\u0119bork \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki Zbawiciela, ob. rzym.-kat. NMP Kr\u00f3lowej Polski (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/lebork-kosciol-ewangelicki-zbawiciela-ob-rzym-kat-pw-nmp-kr"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Kucner, \u201eDzieje polityczne L\u0119borka i Bytowa w latach 1454\u20131637\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodni\u201d 1989, nr 2","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 104, 110, 112","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 112\u2013113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 listopada 1883 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/52D27JWJMYKYVXG7ZEBW7CC3DKUEAN3O"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 22 marca 1885 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YM646JVZSGQIEDQJDKXWWTT3H7ML7LAI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 5 wrze\u015bnia 1897 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GPRVW2OBGM7UEP3UKR7EAB2MTWWY4IKB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 29 marca 1905 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QGMWY6ULGEDHJEQZ2WDFRBF7U7W53CUD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBergische Zeitung\u201d, 13 maja 1930 roku, s. 7 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WMNO3GY5PPK2WCK75ZLUTQZ7R3RJCMSC"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 grudnia 1915 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/BCXDJSEEY2PXG4TGOVP3JHFC5KMC5GFX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0089","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/kos-0089_sam_5265-2.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5451841,"lng":17.7479094,"name_de":"Lauenburg, Salvatorkirche","name_pl":"L\u0119bork \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (ob. NMP Kr\u00f3lowej Polski)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141ebunia, po niemiecku Labuhn, mia\u0142a wi\u0119cej ni\u017c jeden cmentarz ewangelicki. Pierwszy le\u017cy przy ko\u015bciele; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go dzi\u015b jako nieczynny, datowany na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, z nagrobkami i drzewostanem w bardzo z\u0142ym stanie. Program Opieki nad Zabytkami Powiatu L\u0119borskiego na lata 2024\u20132027 ujmuje go w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku, okre\u015blony jako \u201enieczynny\u201d. Drugi le\u017cy oko\u0142o 150 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od ko\u015bcio\u0142a, na p\u00f3\u0142nocnych obrze\u017cach wsi, w lesie za pozosta\u0142o\u015bciami dawnej szko\u0142y, i w ewidencji zabytk\u00f3w nie figuruje. Dawna droga dojazdowa praktycznie nie istnieje, granice wyznaczaj\u0105 pola uprawne i skarpa w\u0105wozu, a teren jest zaro\u015bni\u0119ty m\u0142odym drzewostanem i zdewastowany. Zachowa\u0142y si\u0119 rz\u0119dy podstaw krzy\u017cy, kwatera dzieci\u0119ca, kwatera z du\u017cymi grobami i grobowcami oraz zawalony grobowiec rodziny von Rotteck; \u017celiwnych krzy\u017cy nie ma. Odczytano mi\u0119dzy innymi inskrypcje z nagrobk\u00f3w Christel West\u00fchal (1907) i Marthy Schr\u00f6der (1906\u20131927). Trzeci cmentarz, z grobowcem Grel\u00f3w na po\u0142udnie od pa\u0142acu, zlikwidowano w czasach PGR-u.\n\n\u0141ebunia by\u0142a wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w w\u0105skim pasie powiatu przylegaj\u0105cym do Prus Zachodnich, kt\u00f3ry Tetzner opisa\u0142 jako kaszubski, wymieniaj\u0105c \u0141ebuni\u0119 obok Bukowiny, Popowa i Dziecielic. Sama \u0141ebunia sta\u0142a na granicy dw\u00f3ch diecezji, biegn\u0105cej rzek\u0105 \u0141eb\u0105; Schultz zalicza j\u0105 do parafii lewobrze\u017cnych, podleg\u0142ych biskupstwu kamie\u0144skiemu, odnotowuj\u0105c przy tym, \u017ce wymieniana bywa po obu stronach tej granicy. Parafie na prawym brzegu \u0141eby nale\u017ca\u0142y do biskupstwa w\u0142oc\u0142awskiego. Reformacj\u0119, jak pisze Schultz, przygotowywano tu powoli odg\u00f3rnie, a najbardziej sprzyja\u0142 jej ksi\u0105\u017c\u0119 Barnim XI; wprowadzi\u0142 j\u0105 sejm w Trzebiatowie, kt\u00f3ry 13 grudnia 1534 roku wi\u0119kszo\u015bci\u0105 g\u0142os\u00f3w przyj\u0105\u0142 nauk\u0119 lutera\u0144sk\u0105.\n\n\u0141ebunia mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 z ko\u015bcio\u0142em parafialnym \u2014 pierwotnie fili\u0119 Bukowiny. Nauczanie lutera\u0144skie si\u0119ga\u0142o tu czas\u00f3w Reformacji, a pierwszego duchownego \u017ar\u00f3d\u0142a datuj\u0105 na oko\u0142o 1570 rok: Ernst M\u00fcller otwiera list\u0119 pastor\u00f3w \u0141ebuni Johannem Cossiusem, Schultz pisze o pastorze Cassiusie. Patronat by\u0142 honorowy, a w 1764 roku probostwo trzyma\u0142 Gallasius.\n\nW 1784 roku \u0141ebunia le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142torej mili na po\u0142udnie od L\u0119borka. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian oraz dziesi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w; by\u0142a karczma, ku\u017ania, cegielnia i trzy stawy, a nad rzek\u0105 Bukowin\u0105 folwark Labuhnsche Bohr \u2014 razem 28 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142, dawniej filia Bukowiny, by\u0142 ju\u017c macierzystym ko\u015bcio\u0142em inspekcji charbrowskiej; nale\u017ca\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi Cewice, Popowo, Ma\u0142oszyce, Dziechlino, Le\u015bnice, Unieszyno, Unieszynko, Kr\u0119pkowice, Maszewo L\u0119borskie, cz\u0119\u015bci Siemirowic i Bochowa oraz dwie wsie z Prus Zachodnich, Occalitz i Sarkzau.\n\nPastorzy \u0142ebu\u0144scy przez d\u0142ugie lata administrowali s\u0105siedni\u0105 parafi\u0105 w Bukowinie: wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera August David Benjamin Schwartze do 1850 roku, Heinrich Christian Herzberg do 1859, a Albert Sellentin od 1885 roku, zanim w 1888 roku przeszed\u0142 do Bukowiny na sta\u0142e.\n\nObecny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 ceglany, neogotycki \u2014 wzniesiono w 1870 roku w miejsce starszej, zrujnowanej \u015bwi\u0105tyni; dzwony odlano w tym samym roku w Bochum, organy sprowadzono w 1906 roku ze Szczecina.\n\nDo lat trzydziestych XIX wieku nale\u017ca\u0142a do rodu Grel\u00f3w, a do 1944 roku do rodziny von Rotteck; dw\u00f3r z parkiem pochodzi wed\u0142ug Drzewieckiego z 1863 roku, wed\u0142ug innego zapisu z 1865. Maj\u0105tek kilkakrotnie zmienia\u0142 w\u0142a\u015bcicieli. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego \u0141ebunia, po niemiecku Labuhn, by\u0142 Poll. W 1892 i 1905 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Roth\u00f3w, w 1911 roku do Roberta Sinnera z Karlsruhe, kt\u00f3rego pe\u0142nomocnikiem by\u0142 Gustav von Rotteck, a w 1928 roku do majora von Rottecka. Robert Sinner by\u0142 radc\u0105 handlowym z Karlsruhe w Badenii, a Gustav von Rotteck \u2014 jego pe\u0142nomocnikiem generalnym.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi \u0141ebuni\u0119 w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska (strona 186, pozycja 29) liczy\u0142a 234 ewangelik\u00f3w i czternastu katolik\u00f3w, a obw\u00f3d dworski (strona 192, pozycja 114) \u2014 260 ewangelik\u00f3w i 33 katolik\u00f3w; razem 494 ewangelik\u00f3w i 47 katolik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w L\u0119borku. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a tu s\u0142owia\u0144ska i mieszana wyznaniowo; Tetzner zalicza\u0142 parafi\u0119 \u0142ebu\u0144sk\u0105 do po\u0142udniowych parafii powiatu, w kt\u00f3rych \u2014 jak pisa\u0142 z niemieckiego punktu widzenia \u2014 katolicyzm posuwa\u0142 si\u0119 od po\u0142udnia ku p\u00f3\u0142nocy, i odnotowa\u0142, \u017ce ostatnie ewangelickie nabo\u017ce\u0144stwo po polsku odprawiono w powiecie w Osiekach w 1865 roku. Nale\u017ca\u0142o do niej sze\u015b\u0107 miejscowo\u015bci, w\u015br\u00f3d nich Cewice i Popowo oraz Occalitz i Werder, le\u017c\u0105ce ju\u017c po zachodniopruskiej stronie granicy: spis z 1910 roku prowadzi je w powiecie wejherowskim, przy parafii Labuhn w prowincji Pomorze. Do parafii nale\u017ca\u0142a te\u017c prywatna kaplica w Mallsch\u00fctz. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 2000 dusz oraz kaplic\u0119 w Maszewie, oddalon\u0105 o 7 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Gustav Barckow.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy. Po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 29 wrze\u015bnia 1946 roku ksi\u0105dz Stefan Chodukiewicz, a parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a erygowano w 1951 roku.\n\nDwa \u0142ebu\u0144skie cmentarze \u2014 ewangelicki i katolicki \u2014 \u0142\u0105cz\u0105 losy jednej rodziny. W lipcu 1944 roku Kanonienk\u00f3w, Jana i Lub\u0119 z c\u00f3rkami Iren\u0105 i trzytygodniow\u0105 Nin\u0105, wysiedlono z ziem wschodnich; do \u0141ebuni przybyli w pa\u017adzierniku tego roku z nakazu niemieckiego Urz\u0119du Pracy w L\u0119borku i zamieszkali z czterdziestoma dziewi\u0119cioma innymi rodzinami w baraku stoj\u0105cym tam, gdzie dzi\u015b szko\u0142a. Kobiety z barak\u00f3w krad\u0142y groch z p\u00f3l, \u017ceby nakarmi\u0107 dzieci \u2014 wracaj\u0105c, \u015bpiewa\u0142y g\u0142o\u015bno, bo \u015bpiew zag\u0142usza\u0142 grzechotanie ziarna schowanego pod sp\u00f3dnicami. Obie dziewczynki zmar\u0142y po wojnie i spocz\u0119\u0142y na cmentarzu ewangelickim. Jan Kanonienko zmar\u0142 w 1950 roku i jako pierwszy doros\u0142y zosta\u0142 pochowany na nowym cmentarzu katolickim; jego gr\u00f3b jest tam najstarszy.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Gregorius Licetzky, wzmiankowany w 1571 roku, wymieniany bywa jako pastor \u0141ebuni, a Ernst M\u00fcller (cz. II, s. 238) podaje go jako pastora s\u0105siedniej Bukowiny. Leksykon Meyersa notuje dla \u0141ebuni 284 mieszka\u0144c\u00f3w, co nie odpowiada \u017cadnemu z dw\u00f3ch wierszy spisu z 1895 roku. \ud83d\udfe1 Maj\u0105tek przypisuje si\u0119 rodzinie von Rotteck do 1944 roku, a ksi\u0119gi adresowe wymieniaj\u0105 w 1879 roku Polla, w latach 1892 i 1905 Roth\u00f3w, w 1911 roku Roberta Sinnera.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 249; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, karty \u201e\u0141ebunia \u2014 Labuhn\u201d i \u201eKanonienko \u2014 \u0141ebunia\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 237\u2013240; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1910 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1871; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Program Opieki nad Zabytkami Powiatu L\u0119borskiego na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr X/71/2025 z 20 marca 2025 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 248\u2013249; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 118\u2013119; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 128\u2013129; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 136\u2013137; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 125; \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. I), wyd. 3, Leipzig 1911, has\u0142o Labuhn; \u201eHandbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche: Pommern\u201d, wyd. P. Parey, Berlin 1928, has\u0142o Labuhn; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 112.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer - parafia ewang. Labuhn (Lebunia)","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/labuhn.htm"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Lauenburg i. Pomm.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 248\u2013249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 118\u2013119","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 128\u2013129","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 136\u2013137","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 125","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. I), wyd. 3, Leipzig 1911, has\u0142o Labuhn; \u201eHandbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche: Pommern\u201d, wyd. P. Parey, Berlin 1928, has\u0142o Labuhn","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 112","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Powiatu L\u0119borskiego na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr X/71/2025 Rady Powiatu L\u0119borskiego z dnia 20 marca 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 1748, s. 32","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=1748"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0461","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.454556,"lng":17.807194,"name_de":"Labuhn","name_pl":"\u0141ebunia \u2014 cmentarze ewangelickie","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki le\u017cy w \u0141ebuni (po niemiecku Labuhn, wcze\u015bniej Labune 1414, Lebone 1440), w gminie Cewice w powiecie l\u0119borskim. Do 1945 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg) w rejencji koszali\u0144skiej (K\u00f6slin) prowincji Pomorze. W \u0141ebuni by\u0142a siedziba parafii ewangelickiej (Kirchspiel Labuhn) w Kirchenkreis Lauenburg Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. W sk\u0142ad parafii ewangelickiej w \u0141ebuni wchodzi\u0142y tak\u017ce Cewice, Maszewo L\u0119borskie, Okalice, Popowo i Unieszyno; katolicy z \u0141ebuni podlegali parafii \u015bwi\u0119tego Jakuba w L\u0119borku. Wed\u0142ug Meyersa wie\u015b liczy\u0142a 284 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w tej miejscowo\u015bci 494 ewangelik\u00f3w i 47 katolik\u00f3w. We wsi znajduje si\u0119 maj\u0105tek z pa\u0142acem rodziny von Rotteck, nale\u017c\u0105cy do niej do 1944 roku. W 1870 roku wzniesiono tu neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z ceg\u0142y lic\u00f3wki, z trzema metalowymi dzwonami odlanymi tego samego roku w stalowni w Bochum. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a; parafi\u0119 erygowano w 1951 roku. Obiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1532 dnia 20 marca 1995 roku.\n\nCmentarz ewangelicki le\u017cy oko\u0142o 150 m na p\u00f3\u0142noc od ko\u015bcio\u0142a, na p\u00f3\u0142nocnych obrze\u017cach wsi, w lesie za pozosta\u0142o\u015bciami dawnej szko\u0142y. Stara droga dojazdowa praktycznie nie istnieje, granice wyznaczaj\u0105 pola uprawne i skarpa w\u0105wozu. Teren jest zaro\u015bni\u0119ty m\u0142odym drzewostanem i zdewastowany; zachowa\u0142y si\u0119 rz\u0119dy podstaw krzy\u017cy, kwatera dzieci\u0119ca oraz kwatera z du\u017cymi grobami i grobowcami. Z grobowc\u00f3w jeden, rodziny von Rotteck, jest zawalony. \u017beliwnych krzy\u017cy nie ma. Z odczytanych inskrypcji znane s\u0105 mi\u0119dzy innymi nagrobki Christela West\u00fchala (1907) i Marthy Schr\u00f6der (1906\u20131927). Drugi cmentarz, z grobowcem Grell\u00f3w na po\u0142udnie od pa\u0142acu, zlikwidowano w czasach PGR-u. Cmentarz nie figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nW lipcu 1944 roku Kanonienk\u00f3w, Jana i Lub\u0119 z c\u00f3rkami Iren\u0105 i trzytygodniow\u0105 Nin\u0105, wysiedlono z ziem wschodnich. Do \u0141ebuni przybyli w pa\u017adzierniku tego roku z nakazu niemieckiego Urz\u0119du Pracy w L\u0119borku i zamieszkali z czterdziestoma dziewi\u0119cioma innymi rodzinami w baraku stoj\u0105cym tam, gdzie dzi\u015b szko\u0142a. Kobiety z barak\u00f3w krad\u0142y groch z p\u00f3l, \u017ceby nakarmi\u0107 dzieci \u2014 wracaj\u0105c, \u015bpiewa\u0142y g\u0142o\u015bno, bo \u015bpiew zag\u0142usza\u0142 grzechotanie ziarna schowanego pod sp\u00f3dnicami. Jan Kanonienko zmar\u0142 w 1950 roku i jego gr\u00f3b jest najstarszym na tutejszym cmentarzu katolickim; jego c\u00f3rki spocz\u0119\u0142y na cmentarzu ewangelickim w tej samej wsi.\n\nWed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera pastorzy z \u0141ebuni w czasie wakat\u00f3w administrowali s\u0105siedni\u0105 parafi\u0105 w Bukowinie (Buckowin): A. D. B. Schwarze do 1850 roku, Chr. H. Hertzberg w 1859 i Sellentin w latach 1885\u20131888. Franz Schultz w dziejach powiatu l\u0119borskiego zwraca uwag\u0119, \u017ce granica dw\u00f3ch diecezji bieg\u0142a \u0141eb\u0105 \u2014 parafie na prawym brzegu nale\u017ca\u0142y do biskupstwa w\u0142oc\u0142awskiego \u2014 a Reformacj\u0119 wprowadzono tu za spraw\u0105 ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich, po tym jak sejm w Trzebiatowie przyj\u0105\u0142 w 1534 roku luteranizm.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego \u0141ebunia, po niemiecku Labuhn, by\u0142 Poil.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 249; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 237, 239; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 154, 160\u2013161.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u0141ebunia (woj. pomorskie) :: FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/lebunia-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 237, 239","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 154, 160\u2013161","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0926","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_lebunia/lebunia_kosciol01.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.453324,"lng":17.811115,"name_de":"Labuhn","name_pl":"\u0141ebunia \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141ebunia, po niemiecku Labuhn, le\u017cy w dawnym powiecie l\u0119borskim. Zachowany ceglany, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1870 roku by\u0142 ewangelicki; po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w 20 marca 1995 roku pod numerem A-1532. Przy ko\u015bciele zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz. \u0141ebuni nie nale\u017cy myli\u0107 z \u0141ebieniem (Labehn) \u2014 to inna wie\u015b tego samego powiatu, a nazwy r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 jedn\u0105 sylab\u0105.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 jest wed\u0142ug dw\u00f3ch \u017ar\u00f3de\u0142 starszy ni\u017c pierwsza wzmianka o nim. Schematyzm diecezji che\u0142mi\u0144skiej notuje go w 1410 roku, ale zak\u0142ada, \u017ce ufundowa\u0142 go znacznie wcze\u015bniej jeden z biskup\u00f3w kujawskich, do kt\u00f3rych wie\u015b nale\u017ca\u0142a; z obszaru tej parafii wydzielono p\u00f3\u017aniej ko\u015bcio\u0142y w Roz\u0142azinie, Dzi\u0119cielcu i Bukowinie. Fundacj\u0119 przez biskup\u00f3w kujawskich podaje tak\u017ce ksi\u0105dz Jakub Fankidejski.\n\nW 1566 roku biskup Wolski sprzeda\u0142 wie\u015b Ernstowi von Weiher, a ten jako prywatny patron wprowadzi\u0142 tu Reformacj\u0119. Pierwszego pastora odnotowano w 1570 roku (Franz Schultz nazywa go Cassiusem, Ernst M\u00fcller \u2014 Johannem Cossiusem), a w 1764 roku urz\u0105d sprawowa\u0142 Gallasius; patronat by\u0142 honorowy. W 1643 roku pastorem by\u0142 tu Georg Achilles: 18 listopada podpisa\u0142 wraz z innymi duchownymi synodu janowickiego pro\u015bb\u0119 do gda\u0144skiego Ministerium o pomoc dla pastora z Salina, kt\u00f3remu dwa razy podpalono dom. Wed\u0142ug opisu parafii z 1850 roku (Neuendorff) do 1637 roku patronami byli Grellowie; do parafii nale\u017ca\u0142 mi\u0119dzy innymi Dzi\u0119cielec z kaplic\u0105, w kt\u00f3rej nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w \u015bwi\u0119to Oczyszczenia Marii i jesieni\u0105.\n\nPrzez pewien czas ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141ebuni by\u0142 fili\u0105 Bukowiny. Tak figuruje w wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711, i tak zapisa\u0142 p\u00f3\u017aniej Heinrich Koops (1967). W 1719 roku parafia zapisa\u0142a pi\u0119\u0107dziesi\u0105t jeden chrzt\u00f3w, siedem os\u00f3b za\u015blubionych i trzydziestu dw\u00f3ch zmar\u0142ych. W 1784 roku \u0141ebunia le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142torej mili na po\u0142udnie od L\u0119borka. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian oraz dziesi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w; by\u0142a karczma, ku\u017ania, cegielnia i trzy stawy, a nad rzek\u0105 Bukowin\u0105 folwark Labuhnsche Bohr \u2014 razem 28 dym\u00f3w. Do ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Cewice, Popowo, Ma\u0142oszyce, Dziechlino, Le\u015bnice, Unieszyno, Unieszynko, Kr\u0119pkowice, Maszewo L\u0119borskie, cz\u0119\u015bci Siemirowic i Bochowa oraz dwie wsie z Prus Zachodnich, Occalitz i Sarkzau. Opis Pomorza z 1784 roku notuje \u015bwi\u0105tyni\u0119, \u201ekt\u00f3ra niegdy\u015b by\u0142a fili\u0105 Bukowiny, teraz jednak jest parafi\u0105 macierzyst\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do inspekcji charbrowskiej\u201d. Wcielono do niej kilkana\u015bcie wsi szlacheckich, mi\u0119dzy innymi Cewice, Popowo, Osowo, Maszewo i Kr\u0119pkowice.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku pastorami w \u0141ebuni, po niemiecku Labuhn, byli mi\u0119dzy innymi: Christian Henzelius (oko\u0142o 1680\u20131700), Johann Georg Bausius (1700\u20131732), Martin B\u00f6hm z Malborka (1732\u20131762), Johann Samuel Hechsel (1769\u20131795) i jego syn Johann Friedrich Hechsel (1796\u20131804), August Schwartze (1804\u20131850), Heinrich Christian Herzberg (1848\u20131861), Karl Johannes Klo\u00df (1862\u20131873), Albert Sellentin (1874\u20131888), Otto B\u00fcttner (1888\u20131902) i Gustav Barckow (od 1903 roku). Pastor August Schwartze, urodzony 23 pa\u017adziernika 1768 roku w L\u00fcbzin jako syn tamtejszego duchownego, by\u0142 znany ze swojej wiedzy medycznej \u2014 w 1831 roku, podczas epidemii cholery, pe\u0142ni\u0142 obowi\u0105zki komisarza sanitarnego; 2 lipca 1846 roku obchodzi\u0142 pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecie s\u0142u\u017cby i zmar\u0142 1 maja 1850 roku.\n\nNowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 14 listopada 1870 roku: neogotycki, na siedemset pi\u0119\u0107dziesi\u0105t miejsc, z wie\u017c\u0105 wysok\u0105 na sto cztery stopy. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie wiejskiej \u0141ebunia 234 ewangelik\u00f3w i 14 katolik\u00f3w, a w obwodzie dworskim \u2014 260 ewangelik\u00f3w i 33 katolik\u00f3w; razem 494 ewangelik\u00f3w i 47 katolik\u00f3w. Katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. 15 lutego 1901 roku wydzielono z parafii w \u0141ebuni gmin\u0119 w Kr\u0119pkowicach z w\u0142asnym proboszczem. Leksykon Meyersa notuje we wsi w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i 284 mieszka\u0144c\u00f3w wed\u0142ug spisu z 1910 roku; tyle samo mieszka\u0144c\u00f3w gminy wiejskiej podaje Franz Schultz, a dla obwodu dworskiego o powierzchni 540 hektar\u00f3w \u2014 317. Liczb\u0119 oko\u0142o 2100 wiernych parafii w 1940 roku podaje si\u0119 bez wskazania \u017ar\u00f3d\u0142a. Wed\u0142ug kroniki powiatu z 1864 roku, streszczonej w kalendarzu z 1937 roku, do probostwa w \u0141ebuni nale\u017ca\u0142 maj\u0105tek Popowo A z 380 morgami roli i 25 morgami lasu. W 1914 roku duchownym by\u0142 tu Barkow, w 1927 roku \u2014 Barkow i Haack. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2000 dusz i kaplic\u0119 w Maszewie, oddalon\u0105 o 7 kilometr\u00f3w. Patronat sprawowa\u0142y pani von Rotteck z \u0141ebuni i Landbank w Berlinie jako w\u0142a\u015bciciel Cewic, wolne od ci\u0119\u017car\u00f3w patronatu, lecz z prawem wyboru. Pastorem by\u0142 od 1 stycznia 1903 roku Gustav Barckow.\n\nW ko\u015bciele w \u0141ebuni by\u0142y dwa br\u0105zowe lichtarze o\u0142tarzowe z XVI wieku, wysokie na 54 centymetry, wsparte na k\u0105townikach. Srebrny, cz\u0119\u015bciowo z\u0142ocony kielich z XVIII wieku, wysoki na 23 centymetry, ma na stopie przynitowan\u0105 z\u0142ocon\u0105 figur\u0119 Ukrzy\u017cowanego; g\u0142adka patena nosi dat\u0119 1775.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce 29 wrze\u015bnia 1946 roku proboszcz l\u0119borski ksi\u0105dz Stefan Chodukiewicz po\u015bwi\u0119ci\u0142 t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 dla kultu katolickiego pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 239\u2013240; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 223; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 2026; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; M. Kerntopf, strona \u201eevangelische Kirche Labuhn\u201d (pom-wpru.kerntopf.com), z wypisami z opisu parafii Neuendorffa (1850), z H. Koopsa (1967) i ze schematyzmu diecezji che\u0142mi\u0144skiej; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 346; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1073; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 502\u2013503; \u201eHeimat-Kalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1937, s. 43; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 323; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 112.*","built_year":1870,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"\u0141ebie\u0144 \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / lotzl.lebork.pl \u2014 \u0141ebie\u0144"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"lotzl.lebork.pl \u2014 \u0141ebie\u0144","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / lotzl.lebork.pl \u2014 \u0141ebie\u0144"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u0141ebie\u0144 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. par. pw. MB Kr\u00f3lowej Polski (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/g-259470"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 223","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 239","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 112","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0239","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_lebunia/lebunia_kosciol01.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4533928,"lng":17.8106396,"name_de":"Labuhn","name_pl":"\u0141ebunia \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w \u0141\u0119czycach zachowa\u0142 si\u0119 w stanie mocno zniszczonym: pozosta\u0142y resztki bramy, kamienny obelisk i pojedyncze nagrobki, opisane w dokumentacji terenowej M. Drzewieckiego z lat 2011\u20132013. Po 1945 roku wie\u015b obj\u0119\u0142a ludno\u015b\u0107 polska, powsta\u0142a katolicka parafia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego z Padwy, a dawn\u0105 nekropoli\u0119 opuszczono. W \u017ar\u00f3d\u0142ach pisanych poza t\u0105 dokumentacj\u0105 nie znaleziono cmentarza w \u0141\u0119czycach.\n\n\u0141\u0119czyce, po niemiecku Lanz, le\u017ca\u0142y do 1945 roku w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego \u0141\u0119czyce nie mia\u0142y; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim (Bresin), wchodz\u0105cej w sk\u0142ad l\u0119borskiej diecezji Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej, gdzie mie\u015bci\u0142 si\u0119 te\u017c urz\u0105d stanu cywilnego. W \u015awietlinie (Schweslin) mie\u015bci\u0142a si\u0119 siedziba obwodu urz\u0119dowego. Katolicy podlegali parafii w L\u0119borku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 we wsi 410 ewangelik\u00f3w i 10 katolik\u00f3w, a w 1925 roku na 676 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 645 ewangelik\u00f3w i 30 katolik\u00f3w. Franz Schultz opisa\u0142 w 1912 roku \u0141\u0119czyce jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 licz\u0105c\u0105 598 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPrzywilej lokacyjny wyda\u0142 23 stycznia 1355 roku komtur gda\u0144ski dla \u201ezacnego m\u0119\u017ca\u201d Richarda Roschkina, na prawie che\u0142mi\u0144skim, na czterdzie\u015bci w\u0142\u00f3k. Z tych w\u0142\u00f3k cztery wolne przypad\u0142y so\u0142tysowi, a przybywaj\u0105cym niemieckim osadnikom dano trzy lata wolnizny. Wed\u0142ug Schultza \u0141\u0119czyce by\u0142y jedyn\u0105 w powiecie wsi\u0105 przeci\u0119t\u0105 przez \u0141eb\u0119. Poniewa\u017c dawne rozgraniczenie biskupstw bieg\u0142o t\u0105 rzek\u0105, po\u0142owa wsi nale\u017ca\u0142a do diecezji kamie\u0144skiej, a po\u0142owa do w\u0142oc\u0142awskiej; zapis z 1402 roku odnotowuje, \u017ce po\u0142ow\u0119 dziesi\u0119ciny biskupiej oddawano biskupowi kamie\u0144skiemu, a po\u0142ow\u0119 w\u0142oc\u0142awskiemu. Lustracja z 1437 roku liczy tu 36 w\u0142\u00f3k i dwie karczmy, opis z 1658 roku \u2014 39 w\u0142\u00f3k, w tym cztery so\u0142eckie.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza z 1784 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a przy wielkim trakcie z Berlina do Gda\u0144ska, w okolicy pag\u00f3rkowatej; so\u0142tys mia\u0142 prawo utrzymywa\u0107 jaz \u0142ososiowy na \u0141ebie. Pr\u00f3cz so\u0142tysa mieszka\u0142o tu wtedy dw\u00f3ch wolnych karczmarzy, o\u015bmiu ch\u0142op\u00f3w, dw\u00f3ch budnik\u00f3w i nauczyciel \u2014 razem szesna\u015bcie palenisk. \u0141\u0119czyce le\u017ca\u0142y mil\u0119 na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, a \u0141eba p\u0142yn\u0119\u0142a \u015brodkiem wsi. Na pocz\u0105tku XX wieku dzia\u0142a\u0142y we wsi mleczarnia i cegielnia wapienno-piaskowa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg, strona 187, pozycja 30; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 386\u2013387; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (dawna witryna, kopia archiwalna z 3 sierpnia 2016 roku); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina \u0141\u0119czyce","url":"http://web.archive.org/web/20160803130156/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-leczyce/36-leczyce"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0189","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/ob_leczyce/leczyce_oboz1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.592222,"lng":17.850764,"name_de":"Lanz","name_pl":"\u0141\u0119czyce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141\u0119czyn Dolny to dawne Unter Bismark \u2014 dolna cz\u0119\u015b\u0107 kolonii Bismark w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a kolonia nie mia\u0142a; pozosta\u0142 po niej cmentarz ewangelicki, w lesie kilometr na zach\u00f3d od wsi, niedaleko le\u015bnicz\u00f3wki Brodnica, o powierzchni pi\u0119ciu ar\u00f3w.\n\nMarek Drzewiecki opisuje teren o wymiarach oko\u0142o 20 na 40 metr\u00f3w, niegdy\u015b otoczony z trzech stron niskim wa\u0142em ziemnym, z karczami po pot\u0119\u017cnych drzewach na granicach. Naliczy\u0142 26 nagrobk\u00f3w betonowo-kamiennych i sze\u015b\u0107 podstaw krzy\u017cy ustawionych w czterech rz\u0119dach, a liczb\u0119 poch\u00f3wk\u00f3w oszacowa\u0142 na oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t. Czytelne pozosta\u0142y tablice Augusty Poweleit (1887\u20131974), Oskara Gruby (1896\u20131974), Ottona Labuddy (1888\u20131972) i Huldy Labudda z domu Alfeldt (1906\u20131962). Czytelne s\u0105 te\u017c zasypane ziemi\u0105 epitafium Emila Mielkego (1866\u20131928) w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci oraz odnalezione podczas prac porz\u0105dkowych epitafium Ericha Schulza (1928\u20131930).\n\nPo marcu 1945 roku ludno\u015b\u0107 wysiedlono. Poch\u00f3wk\u00f3w dokonywano tu tak\u017ce w 1974 roku. W latach 2013\u20132014 Nadle\u015bnictwo Strzebielino oczy\u015bci\u0142o teren z zaro\u015bli i ogrodzi\u0142o go, a po prawej stronie wej\u015bcia ustawi\u0142o pami\u0105tkowy obelisk. Groby pozostaj\u0105 zniszczone, a metalowe krzy\u017ce wyci\u0119te.\n\nKolonia powsta\u0142a w Lasach \u015awiesi\u0144skich (Schwesliner Forst): osadnictwo ruszy\u0142o w 1746 roku, urz\u0119dowe przywileje wydano w 1750. Marek Drzewiecki zastrzega, \u017ce zapis o za\u0142o\u017ceniu kolonii przez Fryderyka Wielkiego mo\u017ce znaczy\u0107 tylko tyle, i\u017c wie\u015b powsta\u0142a na ustalonym przez kr\u00f3la prawie. Nazwa upami\u0119tnia pruskiego ministra sprawiedliwo\u015bci Levina Friedricha von Bismarcka (1703\u20131774). Osiad\u0142y tu pocz\u0105tkowo dwadzie\u015bcia dwie rodziny protestant\u00f3w z Palatynatu, cz\u0119\u015b\u0107 z nich ze Zweibr\u00fccken.\n\n\u0141\u0119czyn wyr\u00f3s\u0142 z kolonii Bismark, po\u0142o\u017conej dwie mile na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, przy granicy z Prusami Zachodnimi. W 1784 roku mieszka\u0142o w niej 20 rodzin i dw\u00f3ch cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, a zagrody sta\u0142y rozproszone w lesie \u015bwietli\u0144skim (Schwesslin). Koloni\u015bci nale\u017celi do parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim (Bresen). P\u0142acili dzier\u017caw\u0119 z roli i \u0142\u0105k, op\u0142at\u0119 zamiast mesznego (Me\u00dfkorngeld) i czynsz piwny, w zamian za co mogli mle\u0107 zbo\u017ce w dowolnym m\u0142ynie.\n\nW 1837 roku, gdy Bismark uzyska\u0142 status wsi kolonialnej, mieszka\u0144c\u00f3w przydzielono do parafii ewangelickiej w Salinie. Tak podaje Marek Drzewiecki. Franz Tetzner, przytaczaj\u0105c raport etnograficzny Aleksandra Hilferdinga, wymienia Bismark i s\u0105siednie Rybienko jako dwie przygraniczne wsie pomorskie, w kt\u00f3rych utrzyma\u0142a si\u0119 mowa kaszubska.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, prowadz\u0105cy Bismarck na stronie 186 pod pozycj\u0105 4 \u2014 359 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 337 ewangelik\u00f3w i 22 katolik\u00f3w \u2014 wpisuje przy ca\u0142ej gminie parafi\u0119 ewangelick\u0105 i urz\u0105d stanu cywilnego w Salinie, a parafi\u0119 katolick\u0105 w L\u0119borku, ale w wykazie osad pod tablic\u0105 zastrzega, \u017ce Unter Bismark, czyli \u0141\u0119czyn Dolny (14 dom\u00f3w i 111 mieszka\u0144c\u00f3w), mia\u0142 urz\u0105d stanu cywilnego i parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Brze\u017anie. P\u00f3\u017aniej do parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 w 1912 roku, przesz\u0142a ca\u0142a kolonia; w 1910 roku Bismark liczy\u0142 339 mieszka\u0144c\u00f3w i nale\u017ca\u0142 do Brze\u017ana, a katolicko \u2014 do Kostkowa. Ca\u0142y Bismark, G\u00f3rny i Dolny razem, liczy\u0142 w 1925 roku 423 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 399 ewangelik\u00f3w i 23 katolik\u00f3w, a w 1939 roku \u2014 409 os\u00f3b. W 2011 roku \u0141\u0119czyn Dolny liczy\u0142 dwadzie\u015bcia osiem os\u00f3b.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u0141\u0119czyn Dolny (Bismark) \u2014 Cmentarze Gmina Gniewino (dawna witryna internetowa, kopia archiwalna z 3 sierpnia 2016 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg, strony 186\u2013187, pozycja 4; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899 (wypis z raportu etnograficznego A. Hilferdinga); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Gniewino","url":"http://web.archive.org/web/20160803190701/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-gniewino/65-leczyn-dolny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0112","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_leczyn/leczyn__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.634586,"lng":17.938117,"name_de":"Unter Bismark (Unter Bismarck) \u2014 dolna cz\u0119\u015b\u0107 kolonii Bismark; \u0141\u0119czyn G\u00f3rny = Ober Bismark","name_pl":"\u0141\u0119czyn Dolny \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"L\u0119dyczek Drugi jest dzi\u015b przysi\u00f3\u0142kiem wsi Krzemieniewo w gminie Czarne; do 1954 roku stanowi\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 miasta L\u0119dyczek, po niemiecku Landeck. Miasto le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 do lat 1919\u20131920 w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. Osobne has\u0142o S\u0142ownika geograficznego dotyczy d\u00f3br Adlig Landeck \u2014 innej miejscowo\u015bci, le\u017c\u0105cej w powiecie z\u0142otowskim.\n\nSam ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki by\u0142, zanim przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelik\u00f3w, niewielki i drewniany, patronatu rz\u0105dowego, z dwoma dzwonami na dzwonnicy i jednym o\u0142tarzem; w 1617 roku arcybiskup Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 go jako filialny do Frydlandu. Po\u0142owa miasteczka nale\u017ca\u0142a do starostwa, drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142 w 1653 roku Zygmunt Grudzi\u0144ski, wojewoda kaliski, a po nim Dzia\u0142y\u0144scy. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce na pocz\u0105tku XVIII wieku tutejsi luteranie rozebrali stary ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i na jego miejscu postawili w\u0142asny zb\u00f3r. W 1721 roku, jak pisze Fankidejski, musieli go rozebra\u0107 na rozkaz \u00f3wczesnego dziedzica, Jakuba Dzia\u0142y\u0144skiego. S\u0142ownik geograficzny umiejscawia ten zb\u00f3r we dworze i m\u00f3wi o zniesieniu go z rozkazu w\u0142adz w latach 1721\u20131722. Ostatnim pastorem by\u0142 J. Gr\u00fctzmacher, kt\u00f3ry wyjecha\u0142 za granic\u0119. Agathon Harnoch podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wraz z siedzib\u0105 duchownego sta\u0142 w dobrach Adlig Landeck w powiecie z\u0142otowskim, a gmina miejska tworzy\u0142a z tamtejsz\u0105 jeden zwi\u0105zek ko\u015bcielny. Po zburzeniu tamtej \u015bwi\u0105tyni \u2014 wed\u0142ug Harnocha przez Polak\u00f3w \u2014 i zniesieniu tamtejszego probostwa tutejsi ewangelicy zostali bez w\u0142asnego duszpasterza: je\u017adzili, jak kto wola\u0142, do Wallachsee albo do Lumzowa na Pomorzu, a chrzty, \u015bluby i pogrzeby sprawowali dla nich najcz\u0119\u015bciej duchowni katoliccy w L\u0119dyczku.\n\nW czasach pruskich ewangelikom oddano dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. W 1790 roku magistrat wyst\u0105pi\u0142 o zgod\u0119 na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, a poniewa\u017c przy ko\u015bciele katolickim od dawna nie sprawowano \u017cadnych czynno\u015bci duszpasterskich, rz\u0105d kr\u00f3lewski darowa\u0142 miastu t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wraz z obydwoma dzwonami. W 1809 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 i w nast\u0119pnym roku zast\u0105pi\u0142a go budowla szachulcowa z niewielk\u0105 wie\u017c\u0105 i dwoma starymi dzwonami. Samodzielna parafia powsta\u0142a 18 stycznia 1827 roku z po\u0142\u0105czenia czterech gmin: L\u0119dyczka, Sierpowa (Breitenfelde), Krzemieniewa (Krummensee) oraz Wusters. Wcze\u015bniej, od 1811 roku, ustanowiony tu tymczasowo duchowny nie zdo\u0142a\u0142 si\u0119 utrzyma\u0107, a opiek\u0119 nad gmin\u0105 sprawowa\u0142 pastor Frank z Sierpowa \u2014 do swojej \u015bmierci w 1827 roku. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry stoi do dzi\u015b, zacz\u0119to wznosi\u0107 10 maja 1885 roku, a po\u015bwi\u0119cono 29 wrze\u015bnia 1886; od 1945 roku s\u0142u\u017cy katolikom.\n\nS\u0142ownik geograficzny notuje w mie\u015bcie 854 ewangelik\u00f3w wobec trzydziestu czterech katolik\u00f3w i 112 \u017byd\u00f3w, przy 272 budynkach. S\u0142ownik osobno wylicza dobra Adlig Landeck \u2014 550 ewangelik\u00f3w i szesnastu katolik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w mie\u015bcie 980 mieszka\u0144c\u00f3w: 761 ewangelik\u00f3w, czterdziestu dw\u00f3ch katolik\u00f3w i 177 \u017byd\u00f3w. Liczby ze spisu z 1885 roku \u2014 39 mieszka\u0144c\u00f3w, 36 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w \u2014 nie dotycz\u0105 przysi\u00f3\u0142ka: pochodz\u0105 z wiersza opisanego jako \u201eLandeck, Oberf\u00f6rsterei\u201d, czyli z tutejszego nadle\u015bnictwa o pi\u0119ciu domach (strona 162, pozycja 114). Osobnej pozycji dla przysi\u00f3\u0142ka wykaz w tym miejscu nie ma. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w prowadzone dla Sierpowa, gdzie dawniej by\u0142a siedziba parafii, od 1683 roku, a dla L\u0119dyczka od 1798 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1894 roku i ksi\u0119gi konfirmacji od 1882 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St f\u00fcr Breitenfelde (wo fr\u00fcher die Pfarre) 1683 \u2014, f\u00fcr Landeck 1798 \u2014 K 1894 \u2014 Konf 1882 \u2014\u201d.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki zniszczone, drzewostan w pe\u0142nym rozwoju\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy w lesie, oko\u0142o dwustu metr\u00f3w na po\u0142udnie od osady, mia\u0142 czytelne granice dawnego uk\u0142adu przestrzennego i zajmowa\u0142 trzyna\u015bcie ar\u00f3w; przy czterdziestu o\u015bmiu mogi\u0142ach zachowa\u0142 si\u0119 jeden nagrobek wolno stoj\u0105cy, a najstarszym zachowanym upami\u0119tnieniem by\u0142 krzy\u017c z 1903 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W relacji Fankidejskiego luteranie postawili zb\u00f3r na miejscu rozebranego ko\u015bcio\u0142a katolickiego, w S\u0142owniku geograficznym zb\u00f3r mie\u015bci si\u0119 we dworze, a u Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stoi w dobrach Adlig Landeck w powiecie z\u0142otowskim.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w mie\u015bcie 712 ewangelik\u00f3w, a w maj\u0105tku Adlig Landeck 330; w ca\u0142ej tutejszej parafii 1227 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, strony 158 i 162; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Lendyczek; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890, s. 501; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 333; karta cmentarza w L\u0119dyczku Drugim, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"L\u0119dyczek Drugi \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/L%C4%99dyczek_Drugi"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Lendyczek, 1. niem. Landeck, mko, pow. cz\u0142uchowski; 2. L. Szlach., niem. Adl. Landeck, dobra, pow. z\u0142otowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0473","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.581808,"lng":16.996412,"name_de":"Landeck","name_pl":"L\u0119dyczek Drugi \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"L\u0119dyczek \u2014 po niemiecku Landeck \u2014 le\u017cy dzi\u015b w gminie Okonek, w powiecie z\u0142otowskim, ale przed 1945 rokiem by\u0142 miasteczkiem powiatu cz\u0142uchowskiego. Stoi nad Gwd\u0105, u uj\u015bcia strugi Czarnej od strony pomorskiej i Dobrzynki od strony pruskiej, w samym rogu dawnego powiatu, przy granicy Pomorza i ziemi z\u0142otowskiej; po drugiej stronie Dobrzynki, ju\u017c na ziemi z\u0142otowskiej, le\u017ca\u0142 dw\u00f3r L\u0119dyczek. Miasteczko sta\u0142o przy bitym trakcie kr\u00f3lewiecko-berli\u0144skim, a na mo\u015bcie granicznym dzia\u0142a\u0142a komora celna.\n\nL\u0119dyczek, po niemiecku Landeck, by\u0142 za czas\u00f3w krzy\u017cackich \u2014 jak wynika z nadania wielkiego mistrza Konrada von Erlichshausen z 1447 roku \u2014 tylko wsi\u0105 w prywatnym posiadaniu. Wielki mistrz Konrad von Erlichshausen nada\u0142 Siegfriedowi von Malen zamek Landeck wraz ze wsi\u0105 le\u017c\u0105c\u0105 przed zamkiem, czynszem z tej wsi i c\u0142em z mostu.\n\nPocz\u0105tki tutejszego zboru wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z dworem za rzek\u0105. To tam, w cz\u0119\u015bci z\u0142otowskiej, sta\u0142 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i mieszka\u0142 duchowny. Miejsce to nosi po niemiecku nazw\u0119 Adlig Landeck \u2014 L\u0119dyczek Szlachecki \u2014 i le\u017cy w powiecie z\u0142otowskim (Kreis Flatow), po drugiej stronie Dobrzynki, naprzeciw miasteczka. Polskie \u017ar\u00f3d\u0142a nazywaj\u0105 je \u201edworem lendyckim\u201d, niemieckie \u201eAdl. Landeck, Kreis Flatow\u201d, ale jest to jedna i ta sama miejscowo\u015b\u0107. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten wzniesiono wbrew \u00f3wczesnemu prawu Rzeczypospolitej i na rozkaz w\u0142adzy trzeba go by\u0142o rozebra\u0107 w 1721 roku, a ostatni pastor Jakub Gr\u00fctzmacher wyszed\u0142 za granic\u0119. Odt\u0105d ewangelicy z miasteczka byli wiernymi bez parafii: je\u017adzili wedle uznania do Wallachsee albo do Lumzow na Pomorzu, a chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w udzielali im zwykle duchowni katoliccy z L\u0119dyczka. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom V, 1884) po rozbi\u00f3rce zboru we dworze l\u0119dyckim wyjecha\u0142 za granic\u0119 ostatni pastor Jakub Gr\u00fctzmacher, a w 1740 roku musia\u0142 opu\u015bci\u0107 wie\u015b tak\u017ce lutera\u0144ski nauczyciel, kt\u00f3ry odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa.\n\nW 1790 roku magistrat wyst\u0105pi\u0142 do w\u0142adz o zgod\u0119 na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego; poniewa\u017c przy ko\u015bciele katolickim od lat nie odprawiano ju\u017c \u017cadnych czynno\u015bci duchownych, rz\u0105d kr\u00f3lewski darowa\u0142 miastu t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wraz z dwoma dzwonami. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1809 roku, a w 1810 zast\u0105pi\u0142a go budowla szachulcowa z niewielk\u0105 wie\u017c\u0105 i dwoma starymi dzwonami. Harnoch odnotowuje, \u017ce w 1811 roku ustanowiono w L\u0119dyczku tymczasowego duchownego, kt\u00f3ry jednak nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 utrzyma\u0107 i wkr\u00f3tce z\u0142o\u017cy\u0142 urz\u0105d, a sprawy przej\u0105\u0142 pastor z Sierpowa; od 1827 roku pastorem po\u0142\u0105czonych parafii by\u0142 duchowny, kt\u00f3rego nazwisko odczytano jako Senkel, i sprawowa\u0142 ten urz\u0105d przez trzydzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 lat.\n\nParafi\u0119 Landeck utworzono 18 stycznia 1827 roku przez po\u0142\u0105czenie czterech gmin: L\u0119dyczka, Breitenfelde, Krummensee i Wusters, czyli Ostrza w powiecie cz\u0142uchowskim. Do 1827 roku siedzib\u0105 duszpasterza by\u0142o Breitenfelde; gdy tamtejsza plebania podupad\u0142a, urz\u0105d przeniesiono do L\u0119dyczka. Parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej diecezji chojnickiej i pod koniec XIX wieku liczy\u0142a sze\u015b\u0107 tysi\u0119cy dusz oraz oko\u0142o czterech tysi\u0119cy komunikant\u00f3w. Wed\u0142ug Harnocha do parafii w L\u0119dyczku nale\u017ca\u0142 te\u017c dom modlitwy w Crummenflie\u00df, zbudowany w 1703 roku, odnowiony w 1871 roku i wyposa\u017cony wtedy w organy, od 1874 roku filia L\u0119dyczka; nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w L\u0119dyczku, pod patronatem magistratu, Harnoch nazywa okaza\u0142\u0105 budowl\u0105.\n\nMiasteczko \u017cy\u0142o z handlu i rzemios\u0142a. Handel i rzemios\u0142o \u015bci\u0105ga\u0142y osadnik\u00f3w z zachodu, a ci przynosili ze sob\u0105 swoje wyznanie. W po\u0142owie XIX wieku spo\u015br\u00f3d 145 rodzin a\u017c 42 trudni\u0142y si\u0119 tkactwem, a warsztat\u00f3w szewskich naliczono trzydzie\u015bci cztery. W 1885 roku miasteczko liczy\u0142o 980 mieszka\u0144c\u00f3w: 761 ewangelik\u00f3w, 42 katolik\u00f3w i 177 \u017byd\u00f3w.\n\nW lutym 1885 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 2, s. 25), \u017ce probostwo w L\u0119dyczku z filiami w Sierpowie (Breitenfelde), Krzemieniewie (Crummensee), Krummenflie\u00df i Ostrzu (Wusters), pod patronatem prywatnym, zwolni\u0142o si\u0119 po \u015bmierci pastora Hartwiga. Dawa\u0142o oko\u0142o 2834 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 3117 marek z mieszkaniem, z kt\u00f3rego jednak trzeba by\u0142o pokrywa\u0107 koszty dojazd\u00f3w do filii; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 6000 dusz i mia\u0142a 13 szk\u00f3\u0142 z 17 nauczycielami, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 magistrat L\u0119dyczka jako patron ko\u015bcio\u0142a macierzystego. W lipcu 1886 roku pismo og\u0142osi\u0142o (nr 11, s. 82\u201383) dokument z 5 marca i 7 kwietnia 1886 roku, kt\u00f3rym ewangelik\u00f3w nowo utworzonego kr\u00f3lewskiego nadle\u015bnictwa Landeck w powiecie cz\u0142uchowskim, dot\u0105d nienale\u017c\u0105cych do \u017cadnej parafii, w\u0142\u0105czono do parafii w L\u0119dyczku; ich ewentualne \u015bwiadczenia wobec s\u0105siedniego ko\u015bcio\u0142a katolickiego pozosta\u0142y bez zmian.\n\nDzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 pod koniec XIX wieku, w formach eklektycznych, \u0142\u0105cz\u0105cych elementy zaczerpni\u0119te z kilku dawniejszych styl\u00f3w. Statystyka ko\u015bcielna Harnocha podaje, \u017ce kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 10 maja 1885 roku, a po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 29 wrze\u015bnia 1886 roku. \u015awi\u0105tynia sta\u0142a pod patronatem magistratu, a na \u015bcianach o\u0142tarzowych umieszczono dwa obrazy p\u0119dzla artysty zwi\u0105zanego z akademi\u0105 monachijsk\u0105: \u201eChrystus i Samarytanka\u201d oraz \u201eJezus w Ogr\u00f3jcu\u201d. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku wpisa\u0142 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 na list\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu cz\u0142uchowskiego jako budowl\u0119 murowan\u0105 z 1886 roku. O dawnym wyposa\u017ceniu zboru, poza obrazami o\u0142tarzowymi, m\u00f3wi tak\u017ce spis dzwon\u00f3w Fritza Mertinata. Spis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, tu\u017c przed wojenn\u0105 rekwizycj\u0105, wymienia trzy dzwony staliwne odlane w 1886 roku w Bochum; w wigilie \u015bwi\u0105t dzwoniono tu dawnym zwyczajem kr\u00f3tkich, rytmicznych uderze\u0144.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1163 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat L\u0119dyczka, a pastorem by\u0142 od 1886 roku Paul M\u00fcller. W pa\u017adzierniku 1901 roku pastor M\u00fcller otrzyma\u0142 Order Czerwonego Or\u0142a czwartej klasy. Pastor z L\u0119dyczka obs\u0142ugiwa\u0142 tak\u017ce gminy w Sierpowie (Breitenfelde), Krzemieniewie (Crummensee), Krummenflie\u00df i Ostrzu (Wusters). Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w dla Breitenfelde od 1683 roku, a dla L\u0119dyczka od 1798, wykaz komunikant\u00f3w od 1894 i konfirmacje od 1882 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St f\u00fcr Breitenfelde (wo fr\u00fcher die Pfarre) 1683 \u2014, f\u00fcr Landeck 1798 \u2014 K 1894 \u2014 Konf 1882 \u2014. Ein Blatt aus dem Register f\u00fcr Breitenfelde, und zwar Tf Tr St 1683, Januar bis April, findet sich im St.-A. Danzig, Abt. 78,3.\u201d\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej budowla nie zosta\u0142a opuszczona ani rozebrana: konsekrowano j\u0105 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki 29 czerwca 1946 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a, kt\u00f3rych wezwanie nosi do dzi\u015b. W lipcu 1948 roku ksi\u0105dz Krieger, administrator rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, wymienia\u0142 L\u0119dyczek w\u015br\u00f3d nale\u017c\u0105cych do niej wsi ze zborami poewangelickimi, kt\u00f3re, jak pisa\u0142, ju\u017c po\u015bwi\u0119ci\u0142. Od po\u015bwi\u0119cenia w 1886 roku, podanego przez Harnocha, do zmiany wyznania min\u0119\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 erygowano 25 stycznia 1974 roku, a \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a pe\u0142ni dzi\u015b funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a parafialnego. W dekrecie z 25 stycznia 1974 roku parafia nosi\u0142a nazw\u0119 Prusinowa, z wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w L\u0119dyczku by\u0142 proparafialny.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. \ud83d\udfe1 Harnoch podaje lata 1885\u20131886, nowsze opracowania datuj\u0105 budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a na lata 1882\u20131883. \ud83d\udfe1 Almanach z 1897 roku podaje dla parafii 1163 ewangelik\u00f3w, podczas gdy pod koniec XIX wieku parafia mia\u0142a liczy\u0107 sze\u015b\u0107 tysi\u0119cy dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Michael Zabel (1714), Jacob Gr\u00fctzmacher (1727), Johann Jacob Masuch (1783), Christian Gottlieb Frank (1805), Gustav Daniel Natango Hartwich (1866), Georg Finke (1935). Bez podanego roku: Gustav Adolph Henkel.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w mie\u015bcie 712 ewangelik\u00f3w, a w maj\u0105tku Adlig Landeck 330; w ca\u0142ej tutejszej parafii 1227 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eLendyczek\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 501, 501\u2013502; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 387, 388; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 14, nr 211; Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a w L\u0119dyczku; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 501\u2013502 (diecezja chojnicka, has\u0142o \u201eLandeck, Breitenfelde, Crummensee und Wusters\u201d); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142a \u201eLendyczek\u201d (1. miasteczko i 2. wie\u015b), t. VII, has\u0142o \u201eOstrze\u201d, i t. XIV, has\u0142o \u201eWusters\u201d; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 1066, has\u0142o \u201eWallachsee 1)\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, poz. 3; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten\u2026 Westpreu\u00dfen\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 22; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 27 i 124; F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 146; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 84\u201385; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1974, nr 4, s. 108\u2013109; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 487, 512, 668; t. 3, s. 724, 767; t. 4, s. 1149; t. 7, s. 2029; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 2, s. 25 oraz 1886, nr 11, s. 82\u201383 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 15 pa\u017adziernika 1901 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku).*","built_year":1882,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a w L\u0119dyczku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Awi%C4%99tych_Aposto%C5%82%C3%B3w_Piotra_i_Paw%C5%82a_w_L%C4%99dyczku"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 387, 388","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 501, 501\u2013502","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eLendyczek\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1974, nr 4, s. 108\u2013109","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 487, 512, 668; t. 3, s. 724, 767; t. 4, s. 1149; t. 7, s. 2029","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 15 pa\u017adziernika 1901 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AOUZCHNYX4ZXTGSQB7Y2HTWT3IKSIJOL"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten\u2026 Westpreu\u00dfen\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 22","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 2, s. 25 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4662/Amtliche_Mittheilungen_1885_002.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 11, s. 82\u201383 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4685/Amtliche_Mittheilungen_1886_011.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 16","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 8, s. 70 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4667/Amtliche_Mittheilungen_1885_008.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 4, s. 41 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4679/Amtliche_Mittheilungen_1886_004.pdf"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-16","id":"KOS-0288","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.5358,"lng":16.9569,"name_de":"Landeck","name_pl":"L\u0119dyczek \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Landeck)","powiat":"z\u0142otowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w L\u0119dziechowie (po niemiecku Landechow), w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska, za\u0142o\u017cono w 1868 roku na wzniesieniu na p\u00f3\u0142noc od wsi; prowadzi do niego droga obsadzona starymi topolami. Granice wyznacza starodrzew, nie ma wa\u0142u ani muru, nie wida\u0107 te\u017c wej\u015bcia. Wymiary cmentarza to oko\u0142o 50 \u00d7 30 metr\u00f3w; teren jest mocno zaro\u015bni\u0119ty. \u017baden nagrobek nie ocala\u0142 w ca\u0142o\u015bci i nie wida\u0107 uk\u0142adu kwater; zachowa\u0142y si\u0119 pojedyncze podstawy krzy\u017cy, fragmenty krzy\u017ca z grobu rodziny Flie\u00dfbach\u00f3w, d\u00f3\u0142 po ekshumacji i sterta czerwonych cegie\u0142. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako zabytkowy cmentarz.\n\nW 1784 roku L\u0119dziechowo le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, w dolinie nad strumieniem wpadaj\u0105cym do \u0141eby. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze i trzech zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny \u2014 razem osiem dym\u00f3w \u2014 i bardzo dobre \u0142\u0105ki. Formalnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do katolickiego ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie, lecz jako wie\u015b go\u015bcinna trzyma\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Janowicach.\n\nZ dawnych w\u0142a\u015bcicieli L\u0119dziechowa, mieszka\u0144c\u00f3w tutejszego pa\u0142acu, spocz\u0119li tu Carl Flie\u00dfbach (zmar\u0142y w 1896 roku) i jego \u017cona Bianka z domu Fischer (zmar\u0142a w 1893 roku). Pochowany jest tu tak\u017ce Heinrich Kreft (1852\u20131914).\n\nPrzez L\u0119dziechowo bieg\u0142a stara droga, kt\u00f3ra we wczesnym \u015bredniowieczu \u0142\u0105czy\u0142a dwa o\u015brodki kasztela\u0144skie \u2014 Chmielno i Bia\u0142ogard\u0119. 22 maja 1754 roku pu\u0142kownik Miko\u0142aj Wojciech Wejher sprzeda\u0142 L\u0119dziechowo, Osowo i cz\u0119\u015b\u0107 Le\u015bnic Jerzemu Wejherowi za 60 000 talar\u00f3w, a kontrakt zatwierdzono w L\u0119borku 23 wrze\u015bnia tego roku. Po \u015bmierci Jerzego Wejhera w 1760 roku maj\u0105tek przeszed\u0142 na trzech jego syn\u00f3w z drugiego ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Rodzina Flie\u00dfbach\u00f3w w\u0142ada\u0142a wsi\u0105 od po\u0142owy XIX wieku do 1945 roku.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku L\u0119dziechowo jako obw\u00f3d dworski liczy\u0142o 267 mieszka\u0144c\u00f3w: 264 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w \u0141ebieniu, katolicy \u2014 do L\u0119borka. W 1911 roku L\u0119dziechowo by\u0142o okr\u0119giem folwarcznym z 358 mieszka\u0144cami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o L\u0119dziechowo \u2014 Landechow; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 192\u2013193; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz cmentarzy gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073\u20131074.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 L\u0119dziechowo - Landechow","url":"http://web.archive.org/web/20160803133526/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/84-ledziechowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073\u20131074","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska z dnia 9 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1108, s. 52","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1108"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0630","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_ledzichowo/krzyz.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.655012,"lng":17.685328,"name_de":"Landechow","name_pl":"L\u0119dziechowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w \u0141\u0119gowie (po niemiecku Langenau) le\u017cy w centralnej cz\u0119\u015bci wsi, w gminie Pruszcz Gda\u0144ski. Krajowa ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako cmentarz rzymskokatolicki o funkcji pierwotnej protestanckiej i datuje na lata 1936\u20131937; obiekt obj\u0119ty jest te\u017c gminn\u0105 ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w. W powiatowym programie opieki nad zabytkami zapisano cmentarz katolicki, za\u0142o\u017cony w pierwszej po\u0142owie XX wieku, z cz\u0119\u015bciowo zachowanym starodrzewem i zachowanym uk\u0142adem przestrzennym, zadbany. W rejestrze wojew\u00f3dzkim cmentarz nie figuruje \u2014 z \u0141\u0119gowa wpisano tam wy\u0142\u0105cznie ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, numer 281, wpisany 23 lutego 1962 roku.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku liczy w \u0141\u0119gowie 974 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 181 ewangelik\u00f3w i 793 katolik\u00f3w. Wed\u0142ug tego spisu ewangelicy nale\u017celi do parafii w Pruszczu Gda\u0144skim (Praust), a katolicy do parafii na miejscu. W spisie z 1 grudnia 1910 roku miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a 937 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 916 niemieckoj\u0119zycznych, a w tej grupie 169 ewangelik\u00f3w i 747 katolik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny notuje tu szko\u0142\u0119 protestanck\u0105 przy katolickim ko\u015bciele parafialnym, a Harnoch wymienia szko\u0142\u0119 \u0142\u0119gowsk\u0105 w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii pruszcza\u0144skiej.\n\nWizytacja Rozra\u017cewskiego z 1583 roku opisuje wie\u015b Langenowo \u2014 w innym miejscu zapisan\u0105 jako Lagnowo \u2014 nale\u017c\u0105c\u0105 do opactwa oliwskiego, lecz b\u0119d\u0105c\u0105 w posiadaniu podskarbiego koronnego Dulskiego. W tej wsi, jak zanotowa\u0142 wizytator, wszystko odbywa si\u0119 po heretycku, wi\u0119c wizytowanie nie by\u0142o wskazane (\u201equandoquidem haeretice omnia in hoc pago peraguntur, visitare non fuit consultum\u201d). Dodaje, \u017ce gdy sprawy oliwskie si\u0119 u\u0142o\u017c\u0105, trzeba b\u0119dzie zaj\u0105\u0107 si\u0119 odzyskaniem tych d\u00f3br. Indeks wydania wizytacji odsy\u0142a formy Langenowo, Lagnowo i Langenau do has\u0142a \u0141\u0119gowo. Andrzej Tomczak ustali\u0142, \u017ce w drugiej po\u0142owie XVI wieku \u0141\u0119gowo z ko\u015bcio\u0142em filialnym nale\u017ca\u0142o do parafii w K\u0142odawie i \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ten by\u0142 w 1583 roku w r\u0119kach protestant\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Johna Muhla dzier\u017cawca d\u00f3br oliwskich Johann von Dulski, gorliwy protestant, obsadzi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja w \u0141\u0119gowie, po niemiecku Langenau, duchownym protestanckim. W latach 1582\u20131584 ko\u015bci\u00f3\u0142 uchodzi\u0142 za heretycki, a odzyskano go dla katolik\u00f3w w 1593 roku. John Muhl podaje, \u017ce w 1822 roku rz\u0105d pruski, na skarg\u0119 ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w \u0141\u0119gowa, orzek\u0142, i\u017c katolicki proboszcz Peter Lamsh\u00f6ft nie mo\u017ce \u017c\u0105da\u0107 od nich kol\u0119dy (Kalende); proboszcz bezskutecznie powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na dekret wizytacyjny z 1729 roku.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d dw\u00f3ch cmentarzy parafii w Pruszczu, licz\u0105cej wtedy 3411 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 128, 129; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Danziger H\u00f6he, s. 22\u201323, poz. 27; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 (has\u0142o Praust); \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae\u201d (Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu), wizytacja z 1583 roku, s. 220; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 64; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 19.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d TNT, zeszyt 1 (wizytacja 1583, kapelan Sebastian Liwierzki)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 128, 129","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0225","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.22253,"lng":18.64686,"name_de":"Langenau","name_pl":"\u0141\u0119gowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w L\u0119kwicy za\u0142o\u017cono za wsi\u0105, na \u0142agodnym stoku, z wej\u015bciem od wschodu, od drogi gruntowej; zajmowa\u0142 oko\u0142o 0,22 hektara. Po wysiedleniu niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w przesta\u0142 by\u0107 u\u017cywany i zdzicza\u0142. Dzi\u015b wej\u015bcie znaczy drewniany p\u0142otek, a granice \u2014 cz\u0119\u015bciowo zachowany starodrzew: d\u0119by, \u015bwierki i topole.\n\nWed\u0142ug inwentaryzacji na portalu cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego i wed\u0142ug wystawy o zapomnianych cmentarzach gminy S\u0142upsk cmentarz le\u017cy oko\u0142o 320 metr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od centrum wsi, po prawej stronie drogi do Wiklina. Portal opisuje go jako prostok\u0105t o osi biegn\u0105cej z p\u00f3\u0142nocnego wschodu na po\u0142udniowy zach\u00f3d i wylicza jedn\u0105 \u017celiwn\u0105 tablic\u0119, pozbawion\u0105 porcelanowej tabliczki, dwie tumby i betonowy obrys grobu; wystawa stwierdza, \u017ce na terenie nie zachowa\u0142y si\u0119 \u017cadne elementy nagrobk\u00f3w ani \u015blady mogi\u0142. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, ilustrowana fotografi\u0105 z 1994 roku, opisuje za\u0142o\u017cenie w kszta\u0142cie zbli\u017conym do kwadratu, po\u0142o\u017cone na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, i stwierdza, \u017ce teren dok\u0142adnie oczyszczono: nie zachowa\u0142y si\u0119 na nim ani elementy nagrobk\u00f3w, ani \u015blady mogi\u0142, a z pierwotnych granicznych nasadze\u0144 \u015bwierkowych przetrwa\u0142y nieliczne drzewa.\n\nL\u0119kwica, przed 1945 rokiem Lankwitz, nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego (Landkreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej, w pruskiej prowincji Pomorze. Po raz pierwszy wymienia j\u0105, jako Lancewitze, nadanie lenne z 1493 roku dla rodu von Bandemer, kt\u00f3ry posiada\u0142 wie\u015b do 1825 roku (wed\u0142ug wystawy \u2014 do 1828). W maj\u0105tku ostatnim przedwojennym w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Artur Schwertfeger. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 Lankwitz w dw\u00f3ch wierszach, bo wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w pierwszej naliczono 80 ewangelik\u00f3w, w drugim 77, obie cz\u0119\u015bci bez katolik\u00f3w.\n\nW 1925 roku w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w wsi katolikami by\u0142y dwie osoby, a pozostali byli ewangelikami. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 167 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; jej mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df Garde), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Ta parafia macierzysta le\u017ca\u0142a w stronach s\u0142owi\u0144skich nad jeziorem Gardno, gdzie do XIX wieku g\u0142oszono kazania po s\u0142owi\u0144sku \u2014 w narzeczu kaszubskim. Gardna by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w domenie smo\u0142dzi\u0144skiej i kolatorem by\u0142 w\u0142adca, a dawny tamtejszy proboszcz nosi\u0142 tytu\u0142 *episcopus vicarius in pontificalibus*. Smo\u0142dzino od\u0142\u0105czy\u0142a od tej parafii ksi\u0119\u017cna Anna; 28 pa\u017adziernika 1632 roku po\u015bwi\u0119cono tam nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. Probostwo sp\u0142on\u0119\u0142o dwukrotnie, w 1692 roku i 27 listopada 1772 roku; w tych po\u017carach parafia straci\u0142a niemal wszystkie akta ko\u015bcielne i wiadomo\u015bci parafialne.\n\nWojska radzieckie wesz\u0142y do L\u0119kwicy 9 marca 1945 roku, a 29 marca zmuszono mieszka\u0144c\u00f3w do opuszczenia wsi i osadzono w obozie zbiorczym w Starnicach. Na pocz\u0105tku maja pozwolono im wr\u00f3ci\u0107, a jesieni\u0105 1945 roku przybyli pierwsi osadnicy polscy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 185; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 496\u2013497 i 511; \u201eCmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim\u201d (portal cmentarze.slupsk.pl), has\u0142o L\u0119kwica.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"L\u0119kwica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/lekwica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 496 i 511","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0686","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.57413,"lng":17.140591,"name_de":"Lankwitz","name_pl":"L\u0119kwica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lepno, po niemiecku L\u00f6pen, le\u017cy w gminie Rychliki. Wie\u015b pojawia si\u0119 w dokumentach w 1350 roku jako osada pruska na dziesi\u0119ciu w\u0142\u00f3kach, pod pierwotn\u0105 nazw\u0105 Lepen. W 1785 roku wie\u015b liczy\u0142a dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w. W 1858 roku mieszka\u0142o w niej 261 os\u00f3b w 25 gospodarstwach, a w latach 1937\u20131939 \u2014 248. Do dzi\u015b przetrwa\u0142 niszczej\u0105cy ceglany wiatrak z po\u0142owy XIX wieku, z obrotow\u0105 drewnian\u0105 wie\u017c\u0105; jego ostatnim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Gustav Ritzki.\n\nPrzed 1945 rokiem Lepno nale\u017ca\u0142o do prowincji Prusy Wschodnie i do powiatu mor\u0105skiego (Kreis Mohrungen) \u2014 tak podaj\u0105 encyklopedia Warmii i Mazur, opracowania niemieckie powo\u0142uj\u0105ce si\u0119 na wykaz obwod\u00f3w urz\u0119dowych oraz leksykon Meyersa. Od 1874 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w obwodzie urz\u0119dowym Sassen. Ewangelicy z Lepna mieli wed\u0142ug tych samych opracowa\u0144 nale\u017ce\u0107 do parafii w Jarno\u0142towie (Gro\u00df Arnsdorf), w okr\u0119gu superintendentury w Zalewie i diecezji mor\u0105skiej Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w 1870 roku, przy drodze z Lepna do Drulit. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-4528, decyzj\u0105 z 26 czerwca 2009 roku.\n\nNa cmentarzu stoi pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej: kamienny cok\u00f3\u0142 z gzymsem i pilastrami, na licu p\u0142ycina z datami 1914 i 1918 rozdzielonymi krzy\u017cem \u017celaznym, a pod ni\u0105 wykuta lista nazwisk. Pomnik znajduje si\u0119 pod starym drzewem, w\u015br\u00f3d wysokiej trawy, a na jego podstawie stoj\u0105 znicze.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gro\u00df Arnsdorf, licz\u0105cej 2400 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; encyklopedia Warmii i Mazur (encyklopedia.warmia.mazury.pl), has\u0142o \u201eLepno\u201d; dokumentacja fotograficzna cmentarza z 16 sierpnia 2014 roku w zbiorach Wikimedia Commons; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 95, has\u0142o \u201eL\u00f6pen\u201d; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/warmi%C5%84sko-mazurskie/powiat_elbl%C4%85ski/gmina_Rychliki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Rychliki_(gmina_wiejska)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1049","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.96125,"lng":19.609639,"name_de":"L\u00f6pen","name_pl":"Lepno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Lesiakach, po niemiecku Lessaken, le\u017cy w gminie Cewice w powiecie l\u0119borskim; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono we wsi ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Cewice wymienia go jako cmentarz nieczynny, z drugiej po\u0142owy XIX i pocz\u0105tku XX wieku, z nagrobkami w bardzo z\u0142ym stanie. Na zdj\u0119ciach Marka Drzewieckiego wida\u0107 zaro\u015bni\u0119te groby, podstaw\u0119 krzy\u017ca, zniszczony nagrobek, mogi\u0142y oznaczone jedynie kamieniami oraz nagrobki Marion i Giseli Strobell \u2014 z nazwiskiem rodziny ostatnich w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku.\n\nW 1686 roku Lesiaki by\u0142y lennem rodziny von Lietzen; p\u00f3\u017aniej nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi do M\u00fcnchow\u00f3w, od 1781 roku do Kaspra Friedricha von Massow, a w 1804 roku do Nikolausa Leopolda von Zitzewitz. W 1784 roku Lesiaki, za\u0142o\u017cone na polach Oskowa (Wutzkow) przy granicy z dystryktem l\u0119borskim, liczy\u0142y cztery dymy. Br\u00fcggemann wymienia je przy tym w\u015br\u00f3d wsi wcielonych do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Mikorowie (Mickrow).\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego (Kreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. By\u0142a wsi\u0105 dworsk\u0105, otoczon\u0105 lasem, po\u0142o\u017con\u0105 przy granicy z powiatem l\u0119borskim i gospodarczo ca\u0142kowicie zwi\u0105zan\u0105 z L\u0119borkiem; dzieci chodzi\u0142y do szko\u0142y cz\u0119\u015bciowo w Oskowie (Wutzkow), cz\u0119\u015bciowo w Ludwigslust w powiecie l\u0119borskim. Mieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami i nale\u017celi do parafii w Mikorowie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto (Stolp-Altstadt); wie\u015b figuruje w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii w wykazie z 1819 roku.\n\nOd 1860 roku Lesiaki nale\u017ca\u0142y do Heinricha Wilkego, kt\u00f3ry kupi\u0142 maj\u0105tek za 17 600 talar\u00f3w, a w 1884 roku do Leopolda von der Osten, majora na Janiewicach. W 1910 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Maxa Deinerta, a od 1928 roku do Fritza G\u00fcnthera Strobella i jego rodziny. W 1925 roku Lesiaki mia\u0142y pi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w wyznania katolickiego (4,9 procent), a 17 maja 1939 roku \u2014 70 mieszka\u0144c\u00f3w. Dw\u00f3r dzi\u015b nie istnieje.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce po zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 9 marca 1945 roku mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. Heimatortskartei Pommern odnalaz\u0142a p\u00f3\u017aniej 26 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 28 w NRD. Straty wojenne i zwi\u0105zane z wysiedleniem to 2 poleg\u0142ych, 1 zmar\u0142y cywil i 7 zaginionych (\u201eprzypadki niewyja\u015bnione\u201d).\n\nProgram Opieki nad Zabytkami Powiatu L\u0119borskiego na lata 2024\u20132027 wymienia cmentarz w\u015br\u00f3d uj\u0119tych w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, z tym samym datowaniem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Cewice; Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (fotografie cmentarza); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 692\u2013694; Kirchspiel Mickrow, stolp.de (Stolper Heimatkreise); Dw\u00f3r Lesiaki, dipp.info.pl; Program Opieki nad Zabytkami Powiatu L\u0119borskiego na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr X/71/2025 z 20 marca 2025 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 978.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Cewice","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Lessaken, s. 692\u2013693","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 366 (Lessaken wyra\u017anie przypisane do powiatu s\u0142upskiego)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Kirchspiel Mickrow, stolp.de (Stolper Heimatkreise)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 978","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Powiatu L\u0119borskiego na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr X/71/2025 Rady Powiatu L\u0119borskiego z dnia 20 marca 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 1748, s. 32","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=1748"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0460","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_lesiaki/lesiaki__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.420417,"lng":17.692139,"name_de":"Lessaken","name_pl":"Lesiaki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Do dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 w Le\u015bnej Jani cmentarz z grobowcem dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. \u26a0 Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako cmentarz dworski, nie ewangelicki. W grobowcu spoczywali dawni w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tku, ale nie ustalono, z kt\u00f3rego rodu. Sam zesp\u00f3\u0142 dworski \u2014 dw\u00f3r, spichrz zwany \u201ewill\u0105 w\u0142osk\u0105\u201d i park, z ko\u0144ca XIX wieku \u2014 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 26 sierpnia 1986 roku pod numerem A-1130.\n\nLe\u015bna Jania, po niemiecku Lesnian, by\u0142a drug\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 rozleg\u0142ych d\u00f3br ja\u0144skich. Wielki mistrz krzy\u017cacki Konrad von Jungingen nada\u0142 je w 1400 roku braciom Filipowi i Jerzemu. Jako osobni w\u0142a\u015bciciele Le\u015bnej Jani wyst\u0119puj\u0105 w 1570 roku Konopaccy, a w 1630 roku Jerzy Konopacki, starosta mitawski.\n\nWizytacja biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1596 roku zapisa\u0142a wie\u015b jako dobra \u201eD. Konopaczki\u201d z czternastoma poddanymi, z kt\u00f3rych ka\u017cdy oddawa\u0142 na ko\u015bci\u00f3\u0142 miar\u0119 \u017cyta i tyle\u017c owsa. Parafia mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Ko\u015bcielnej Jani, przy drewnianym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja (dzi\u015b pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy), kt\u00f3ry wtedy nie mia\u0142 w\u0142asnego proboszcza: od pi\u0119ciu lat s\u0142u\u017cy\u0142 w nim komendarz Miko\u0142aj Boruczki, a parafianie prosili wizytatora o innego kap\u0142ana. W starszej wizytacji tego samego dekanatu liczono w Le\u015bnej Jani szesnastu kmieci.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski podaje, \u017ce w 1626 roku Jerzy Konopacki, starosta mitawski, wraz z \u017con\u0105 Ann\u0105 Konarsk\u0105 zobowi\u0105za\u0142 si\u0119 dostarcza\u0107 klasztorowi w Nowem na wieczne czasy \u2014 z d\u00f3br Rynk\u00f3wki i Le\u015bnej Jani \u2014 dwa \u0142aszty j\u0119czmienia, \u0142aszt \u017cyta oraz po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t z\u0142otych na wino i na wosk. Wcze\u015bniej, w 1603 roku, Jerzy Konopacki, kasztelan che\u0142mi\u0144ski, przyczyni\u0142 si\u0119 do odzyskania klasztoru nowskiego, kt\u00f3ry po Reformacji sta\u0142 opustosza\u0142y.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Le\u015bna Jania, razem z Rynk\u00f3wk\u0105 i Kamionk\u0105, nale\u017ca\u0142a do Magdaleny, owdowia\u0142ej ksi\u0119\u017cnej Czartoryskiej, od 1683 roku do jej brata Stanis\u0142awa Aleksandra Konopackiego, od 1715 roku do jego siostry Teofili, zam\u0119\u017cnej Czapskiej, od 1746 roku do jej syna Franciszka Czapskiego (zmar\u0142ego w 1802 roku). W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Franciszek Czapski, w\u00f3wczas 44-letni, mieszka\u0142 w Rynk\u00f3wce. W 1800 roku maj\u0105tek przeszed\u0142 na jego syn\u00f3w, hrabi\u00f3w Karola i Stanis\u0142awa, od 1802 roku nale\u017ca\u0142 do Jana Goetzendorf-Grabowskiego, od 1809 roku do Samuela Nehringa, a potem do jego brata Ferdinanda.\n\nW drugiej po\u0142owie XIX wieku maj\u0105tek liczy\u0142 819 hektar\u00f3w, mia\u0142 gorzelni\u0119 oraz folwarki S\u0142uchacz i Piecki, a jego dziedzicem by\u0142 E. von Rabe. *S\u0142ownik geograficzny* rozdzieli\u0142 ludno\u015b\u0107 dworu i wsi: w dobrach naliczono 171 katolik\u00f3w i 23 ewangelik\u00f3w, we wsi za\u015b 319 katolik\u00f3w i czterech ewangelik\u00f3w.\n\nWykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku podaje oba wiersze osobno. Gmina wiejska Le\u015bna Jania: 58 budynk\u00f3w mieszkalnych, 116 gospodarstw domowych i 533 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 54 ewangelik\u00f3w, 474 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Obw\u00f3d dworski Le\u015bna Jania: 16 budynk\u00f3w mieszkalnych, 40 gospodarstw domowych i 237 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 31 ewangelik\u00f3w, 203 katolik\u00f3w i trzech innych chrze\u015bcijan. W obu wypadkach parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Nowem, katolicka za\u015b w Ko\u015bcielnej Jani.\n\nW 1891 roku maj\u0105tek Le\u015bna Jania, licz\u0105cy 819 hektar\u00f3w, nale\u017ca\u0142 do pani von Raabe, a w 1903 roku do Therese von Rabe z domu von Schenck i jej wsp\u00f3\u0142spadkobierc\u00f3w; zarz\u0105dza\u0142 nim administrator Emil Bloy. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w Prus Zachodnich z 1912 roku w\u0142a\u015bcicielem szlacheckiego maj\u0105tku Le\u015bna Jania, po niemiecku Lesnian, by\u0142 Oskar von Rabe. Genera\u0142 Oskar von Rabe by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem od 1909 do co najmniej 1928 roku; w 1912 roku administratorem by\u0142 Arke, a ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sm\u0119towie (Schmentau).\n\nPo zmianie granic pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 we wsi 64 budynki mieszkalne i 552 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 536 rzymskich katolik\u00f3w i 16 ewangelik\u00f3w \u2014 przy czym narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 543 osoby, a niemieck\u0105 dziewi\u0119\u0107. W 1930 roku 270 hektar\u00f3w z maj\u0105tku Lilli Schenck wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu, a do 1935 roku pa\u0144stwo przymusowo wykupi\u0142o 187 hektar\u00f3w maj\u0105tku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Schmentau i podaje tu 21 ewangelik\u00f3w i 8 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 153; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. III, has\u0142o \u201eJania\u201d (3.), i t. V, has\u0142o \u201eLe\u015bna Jania\u201d (area\u0142, folwarki, w\u0142a\u015bciciele i liczby wyznaniowe); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 76\u201377, poz. 65 (gmina wiejska) i s. 82\u201383, poz. 158 (obw\u00f3d dworski); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat gniewski, s. 18, poz. 21; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880 (rozdzia\u0142 \u201eKaplica Konopackich\u201d); Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, opis parafii Ko\u015bcielna Jania; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku (Narodowy Instytut Dziedzictwa); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 255 (s. 10), nr 1212 (s. 87\u201388); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 154; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 128\u2013129; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 226; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1930 nr 8 poz. 60, pozycja 22; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1935, nr 8; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1178; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"niepotwierdzone (cmentarz dworski)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/wp-content/uploads/2020/10/wyciag-z-wojewodzkiej-ewidencji-zabytkow.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902 (area\u0142, folwarki, w\u0142a\u015bciciele i liczby wyznaniowe)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 153","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 255 (s. 10), nr 1212 (s. 87\u201388)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 154","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 128\u2013129","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 226","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 152\u2013153","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1930 nr 8 poz. 60, pozycja 22","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1935, nr 8","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1178","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0300","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.726474,"lng":18.608827,"name_de":"Lesnian","name_pl":"Le\u015bna Jania \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Le\u015bnice, po niemiecku Lischnitz, to dawna wie\u015b folwarczna siedem kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od L\u0119borka, przy trasie do S\u0142upska. Zachowa\u0142y si\u0119 tu dwa dawne cmentarze ewangelickie i oba figuruj\u0105 w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nLe\u015bnice wzmiankowano w 1320 roku, a zacz\u0105tkiem wsi mia\u0142a by\u0107 karczma przy Trakcie S\u0142upskim, biegn\u0105cym wzd\u0142u\u017c morenowych wzg\u00f3rz nad bagnami pradoliny \u0141eby. G\u00f3ruj\u0105cy nad wsi\u0105 pag\u00f3r morenowy nosi nazw\u0119 Zb\u00f3jeckiej G\u00f3ry \u2014 w \u015bredniowieczu w okolicznych lasach kry\u0142y si\u0119 bandy napadaj\u0105ce na kupc\u00f3w jad\u0105cych traktem z Gda\u0144ska do S\u0142upska. Przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 dziej\u00f3w by\u0142a to posiad\u0142o\u015b\u0107 szlachecka. Le\u015bnice le\u017ca\u0142y p\u00f3\u0142 mili na zach\u00f3d-po\u0142udniowy zach\u00f3d od L\u0119borka i nale\u017ca\u0142y do parafii w \u0141ebuni (Labuhn).\n\nOd 1756 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do starosty l\u0119borsko-bytowskiego Jerzego Wejhera; w 1767 roku przej\u0105\u0142 j\u0105 Ernest Ludwik Wejher, kt\u00f3ry 15 kwietnia 1778 roku otrzyma\u0142 oczynszowan\u0105 dotacj\u0119 i przeznaczy\u0142 j\u0105 na ferm\u0119 mleczn\u0105; w 1784 roku mia\u0142 tu jeden folwark z czterema dymami. Po nim gospodarzy\u0142 Karol Wejher, posiadacz Le\u015bnic i Dziechlina, a w 1840 roku oba dobra kupi\u0142 hrabia Aleksander Przebendowski, kt\u00f3ry w 1847 roku rozbudowa\u0142 osiemnastowieczny dworek. Od 1858 roku maj\u0105tek trzyma\u0142a wdowa z tej rodziny, w 1871 sprzeda\u0142a go Wojciechowi Pollowi, a ten Karolowi Edwardowi Geblowi z Osiek\u00f3w, w\u0142a\u015bcicielowi Le\u015bnic w latach 1873\u20131886. W 1879 roku maj\u0105tek Dzechlin i Lischnitz, licz\u0105cy 1499,35 hektara, nale\u017ca\u0142 do Gebla, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w Le\u015bnicach; dzia\u0142a\u0142y przy nim gorzelnia parowa i huta szk\u0142a. W listopadzie 1906 roku kupi\u0142 Le\u015bnice Jan Zoch z L\u0119borka, a od pa\u017adziernika 1909 roku gospodarzy\u0142 tu Ernest von Dewitz; rodzina ta \u2014 wed\u0142ug Drzewieckiego \u2014 zosta\u0142a w Le\u015bnicach do 1925 roku, wyremontowa\u0142a dw\u00f3r i wznios\u0142a manierystyczny ko\u015bci\u00f3\u0142ek oraz szko\u0142\u0119. Od 1924 roku 486 hektar\u00f3w ziemi dworskiej nale\u017ca\u0142o do Pomorskiego Towarzystwa Rolniczego. W 1911 roku maj\u0105tek Le\u015bnice i Dzechlino nale\u017ca\u0142 do von Dewitz\u00f3w, a w 1928 roku, wed\u0142ug ksi\u0105g adresowych Niekammera i Pareya, do rotmistrza Hansa von Dewitz; nadal dzia\u0142a\u0142a przy nim huta szk\u0142a.\n\nPod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym Le\u015bnice nale\u017ca\u0142y najpierw do parafii w \u0141ebuni. Innych wiadomo\u015bci o wcze\u015bniejszych losach ko\u015bcielnych wsi \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105. Po wizytacji generalnej z 1887 roku, kt\u00f3ra wykaza\u0142a, jak daleka jest st\u0105d droga do ko\u015bcio\u0142a, utworzono w 1890 roku wikariat w Kr\u0119pkowicach, obejmuj\u0105cy Kr\u0119pkowice, Le\u015bnice, Ma\u0142oszyce, Unieszyno, Unieszynko i Karwic\u0119. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazuje Le\u015bnice jako obw\u00f3d dworski: 1207,5 hektara, dziewi\u0119\u0107 osad, 40 dom\u00f3w i 599 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 546 ewangelik\u00f3w i 53 katolik\u00f3w; parafia ewangelicka \u0141ebunia, parafia katolicka L\u0119bork, urz\u0105d stanu cywilnego Osowo L\u0119borskie, obw\u00f3d urz\u0119dowy Lischnitz. Wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera i urz\u0119dowego wykazu parafii prowincji Pomorze 15 marca 1901 roku wikariat sta\u0142 si\u0119 samodzieln\u0105 parafi\u0105, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kr\u0119pkowicach po\u015bwi\u0119cono 18 wrze\u015bnia 1906 roku. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 564 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 435 ewangelik\u00f3w i 129 katolik\u00f3w, a parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Kr\u0119pkowicach. Na terenie parafii stan\u0119\u0142y kaplice filialne, jedna z nich w Le\u015bnicach: Franz Schultz wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w pomocniczych powiatu z dat\u0105 1910, a Marek Drzewiecki przypisuje jej budow\u0119 rodzinie von Dewitz. Urz\u0119dowy wykaz z pocz\u0105tku lat dwudziestych podaje dla kaplicy w Le\u015bnicach 633 dusze. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w Kr\u0119pkowicach, 8 kilometr\u00f3w od Kr\u0119pkowic, a dla ca\u0142ej parafii podaje 1729 dusz; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony.\n\nW odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o 150 metr\u00f3w od dworu le\u017cy cmentarz przydworski, dawna cz\u0119\u015b\u0107 parku, ze starym drzewostanem posadzonym na planie kwadratu o boku mniej wi\u0119cej 50 metr\u00f3w. Jest tu du\u017ca liczba nagrobk\u00f3w pojedynczych i kilka dzieci\u0119cych, w wi\u0119kszo\u015bci przewr\u00f3conych i bez inskrypcji, a w centralnej cz\u0119\u015bci murowany grobowiec z ceg\u0142y i kamienia polnego, ze sklepieniem \u0142ukowym, podzielony na dwie komory i nosz\u0105cy wyra\u017ane \u015blady rabunku. Zachowa\u0142o si\u0119 pole grobowe z \u017celiwnym p\u0142otkiem i furtk\u0105 z resztkami zamka oraz pojedynczy nagrobek o wyra\u017anie mennonickim kszta\u0142cie. Podczas prac porz\u0105dkowych i poszukiwawczych w 2014 roku ustalono wiele nazwisk pochowanych: troje dzieci rodziny M\u00fcller \u2014 Roberta, Id\u0119 i Marth\u0119 \u2014 zmar\u0142ych mi\u0119dzy 17 listopada a 9 grudnia 1885 roku; Gustava Bieberta (zmar\u0142ego w 1914 roku), weterana wojny 1870\u20131871; oraz prawdopodobnie Carla Eduarda Gebla, w\u0142a\u015bciciela Le\u015bnic, zmar\u0142ego w 1895 roku. Spoczywaj\u0105 tu tak\u017ce cz\u0142onkowie rodziny von Dewitz: Hans Bernd (1913\u20131914), syn w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku majora Hansa Maxa von Dewitz, oraz babka ch\u0142opca, Julie Lingmann z domu Andresen, zmar\u0142a w 1923 roku; upami\u0119tniono tu r\u00f3wnie\u017c Bernda Jobsta von Dewitz, brata Hansa Maxa.\n\nDrugi, niewielki cmentarz wiejski le\u017cy przy drodze biegn\u0105cej obok ko\u015bcio\u0142a i szko\u0142y, oko\u0142o 1,1 kilometra na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od przydworskiego. Ma wymiary oko\u0142o 15 na 50 metr\u00f3w, jest mocno rozci\u0105gni\u0119ty i w najg\u0142\u0119bszym miejscu liczy cztery rz\u0119dy grob\u00f3w; nie ma wyra\u017anych granic. Zachowa\u0142o si\u0119 kilkana\u015bcie obud\u00f3w grob\u00f3w ze sztucznego kamienia, przero\u015bni\u0119tych traw\u0105 i mchem, oraz pojedyncze podstawy krzy\u017cy. Jest tu jedna tablica z nazwiskami, odnaleziona 28 marca 2014 roku: upami\u0119tnia rencist\u0119 Wilhelma Rennarta (1872\u20131942) i August\u0119 Rennart z domu Gietasf (1869\u20131942).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W 1886 roku Le\u015bnice nale\u017ca\u0142y do Leopolda von der Osten z Janowic \u2014 przy\u0142\u0105czy\u0142 on zakupione 332 hektary lasu do swojego folwarku w Kr\u0119pkowicach \u2014 a w latach 1887\u20131906 do Adolfiny Dorothei Luise Gebel z domu Wichmann. W 1905 roku ksi\u0119ga adresowa maj\u0105tk\u00f3w wymienia jako w\u0142a\u015bcicielk\u0119 Luise Diederich z domu Wiechmann.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a Le\u015bnice \u2014 Lischnitz, Rodzina von Dewitz Le\u015bnice i Kr\u0119pkowice \u2014 Krampkewitz; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 245; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1074; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 246\u2013247; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 138\u2013139; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 126; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126\u2013127; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111\u2013112.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":"http://web.archive.org/web/20160325170251/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/22-lesnice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Le\u015bnice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a Le\u015bnice \u2014 Lischnitz i Rodzina von Dewitz Le\u015bnice (poz. 1)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, has\u0142o Kr\u0119pkowice \u2014 Krampkewitz (poz. 15) \u2014 okr\u0119g wikariatu i kaplice filialne","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) \u2014 wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), sekcja C (\u201eKo\u015bcio\u0142y pomocnicze: \u2026 Lischnitz 1910\u201d) i sekcja D (sk\u0142ad parafii Krampkewitz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Krampkewitz, s. 245","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ze S\u0142ownika geograficznego, S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, wiersz has\u0142a \u201eLe\u015bnice\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzyi 602","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku \u2014 Kreis Lauenburg i. Pomm., obwody dworskie, s. 88, poz. 112 (Lischnitz) \u2014 odczyt ze skanu 23.09.2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1074","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 246\u2013247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 138\u2013139","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 126","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126\u2013127","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111\u2013112","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska z dnia 9 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1108, s. 52","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1108"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0868","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_lesnice_dworski/krzyz_lesnice.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.517005,"lng":17.663454,"name_de":"Lischnitz","name_pl":"Le\u015bnice \u2014 cmentarz przydworski (ewangelicki)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy ko\u015bciele w Le\u015bniewie (po niemiecku Lessnau) za\u0142o\u017cono razem ze \u015bwi\u0105tyni\u0105, gdy w latach 1892\u20131893 budowano tu ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelickiej parafii. Po 1945 roku przeszed\u0142 wraz z ko\u015bcio\u0142em w r\u0119ce parafii rzymskokatolickiej i pozostaje czynny.\n\nLe\u015bniewo \u2014 tak\u017ce Le\u00dfnau, dawniej Neu-Mechow \u2014 do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu puckiego w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Lessnau* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 18 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 26 zagrodami cha\u0142upniczymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 587, w tym 258 ewangelik\u00f3w i 329 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Krokowej; katolicy \u2014 do parafii w Mechowie. W miejscowo\u015bci by\u0142 w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW 1887 roku dotychczasowy w\u0142a\u015bciciel, pan v. Bosc, sprzeda\u0142 reszt\u0119 folwarku Ewangelickiej Naczelnej Radzie Ko\u015bcielnej. Parafia by\u0142a samodzielna od 1 pa\u017adziernika 1888 roku. W latach 1892\u20131893 stan\u0105\u0142 murowany ko\u015bci\u00f3\u0142; parafia wchodzi\u0142a w sk\u0142ad superintendentury (diecezji) wejherowskiej. Wed\u0142ug monografii powiatu maj\u0105tek kupi\u0142a Ewangelicka Naczelna Rada Ko\u015bcielna, a gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 wydzieli\u0142 konsystorz gda\u0144ski \u2014 oba te urz\u0119dy nale\u017ca\u0142y do Ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. Ksi\u0119gi metrykalne prowadzono tu od 1888 roku. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1888 roku. W tym spisie ksi\u0119gi zgon\u00f3w i konfirmacji notowano od 1889 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr K 1888\u2014 St Konf 1889\u2014.\u201d.\n\nParafia przesta\u0142a istnie\u0107 u schy\u0142ku drugiej wojny \u015bwiatowej, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w 1945 roku. Po wojnie dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przej\u0119to na kult katolicki. S\u0142u\u017cy\u0142 najpierw jako kaplica parafii w Mechowie. W 1975 roku sta\u0142 si\u0119 ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem Niepokalanego Serca Maryi, w dekanacie \u017carnowieckim archidiecezji gda\u0144skiej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 240 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 478 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 606\u2013607; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o \u201eLe\u015bniewo\u201d; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909; historia parafii Niepokalanego Serca Maryi w Le\u015bniewie (parafia-lesniewo.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 181, pozycja 203; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia parafii w Le\u015bniewie (parafia-lesniewo.pl)","url":"http://www.parafia-lesniewo.pl/o-parafii-12599"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. V, has\u0142o \u201eLe\u015bniewo\u201d","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 181, pozycja 203","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0270","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.694221,"lng":18.245334,"name_de":"Lessnau (Le\u00dfnau)","name_pl":"Le\u015bniewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Le\u015bniewo, po niemiecku Lessnau albo Le\u00dfnau, to kaszubska wie\u015b w powiecie puckim (do 1920 roku Kreis Putzig, rejencja gda\u0144ska, Prusy Zachodnie). Nazw\u0119 wzi\u0119\u0142a od jeziora Leszno, wspomnianego w dokumencie z 1334 roku jako \u017ar\u00f3d\u0142o strumienia nap\u0119dzaj\u0105cego m\u0142yn pucki; wcze\u015bniej sta\u0142a tu osada Struga. Miejscowo\u015b\u0107 rozwin\u0119\u0142a si\u0119 pod opiek\u0105 opactwa oliwskiego i pod koniec XVI wieku nosi\u0142a nazw\u0119 Neu-Mechow; liczy\u0142a wtedy 25 w\u0142\u00f3k che\u0142mi\u0144skich, mia\u0142a so\u0142tysa i czterech gbur\u00f3w. W 1772 roku by\u0142 to folwark nale\u017c\u0105cy do Oliwy, od 18 lipca 1783 roku wydzier\u017cawiony amtmanowi Hevelkemu, a w 1789 roku kr\u00f3lewski folwark wieczysto-dzier\u017cawny o 15 paleniskach w domenie Starzyno. Le\u015bniewo uznano za samodzielny okr\u0119g gminny 17 kwietnia 1874 roku. Katolicy nale\u017celi do parafii w Mechowie; dzieci chodzi\u0142y do szko\u0142y w Starzynie.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Lessnau* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 18 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 26 zagrodami cha\u0142upniczymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 587, w tym 258 ewangelik\u00f3w i 329 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Krokowej; katolicy \u2014 do parafii w Mechowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW 1867 roku, w miar\u0119 rozdrabniania folwarku, naliczono w Le\u015bniewie pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu w\u0142a\u015bcicieli i samodzielnych zagrodnik\u00f3w. Reszt\u0119 maj\u0105tku odkupi\u0142a 19 wrze\u015bnia 1887 roku od dotychczasowego w\u0142a\u015bciciela, pana v. Bosc, Ewangelicka Naczelna Rada Ko\u015bcielna \u2014 za 24 000 marek i w tym celu, by za\u0142o\u017cy\u0107 tu parafi\u0119. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano najpierw na plebanii. Konsystorz gda\u0144ski zarz\u0105dzi\u0142 wydzielenie gminy ko\u015bcielnej 28 lipca 1888 roku, a od 1 pa\u017adziernika tego roku Le\u015bniewo by\u0142o samodzieln\u0105 parafi\u0105 w superintendenturze wejherowskiej. Pierwszy duchowny, Gustav M\u00fcller, przyby\u0142 6 czerwca 1888 roku jako pomocnik dla parafii w Bolszewie, Krokowej i Pucku, a proboszczem zosta\u0142 mianowany 20 lutego 1891 roku. W dniu 29 maja 1892 roku po\u0142o\u017cono kamie\u0144 w\u0119gielny pod ko\u015bci\u00f3\u0142, a po\u015bwi\u0119cenia dokonano 16 maja 1893 roku. Stan\u0105\u0142 murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 z wolnostoj\u0105c\u0105 dzwonnic\u0105 obok. Wed\u0142ug katalogu reklamowego elbl\u0105skiej firmy Augusta Terletzkiego, om\u00f3wionego przez Wiktora Z. \u0141yjaka, w 1893 roku zak\u0142ad zbudowa\u0142 do tego ko\u015bcio\u0142a organy o siedmiu g\u0142osach. Od 16 maja 1904 roku proboszczem by\u0142 tu Johannes Otto.\n\nWszystkie te w\u0142adze \u2014 Ewangelicka Naczelna Rada Ko\u015bcielna, konsystorz w Gda\u0144sku i superintendentura wejherowska \u2014 nale\u017ca\u0142y do Ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej.\n\nPrasa ko\u015bcielna \u015bledzi\u0142a losy nowej parafii. W pa\u017adzierniku 1887 roku \u201eDer Reichsbote\u201d zamie\u015bci\u0142 og\u0142oszenie, \u017ce dla parafii nowo za\u0142o\u017conej przez wydzielenie z trzech parafii diasporalnych szuka si\u0119 \u201edzielnego, wiernego Biblii pastora\u201d; oferowano okaza\u0142\u0105 plebani\u0119 w parku, w perspektywie ko\u015bci\u00f3\u0142 obok, 15 hektar\u00f3w pola i \u0142\u0105k oraz 1400 marek dop\u0142aty do op\u0142at za pos\u0142ugi, a wiadomo\u015bci udziela\u0142 pastor W. Reimer z Krokowej. Z relacji o po\u015bwi\u0119ceniu ko\u015bcio\u0142a 16 maja 1893 roku wiadomo, \u017ce uroczysto\u015b\u0107 rozpocz\u0119\u0142o kr\u00f3tkie przem\u00f3wienie superintendenta Luckowa z Wejherowa, kt\u00f3rym po\u017cegnano dotychczasow\u0105 sal\u0119 modlitw na plebanii. Drzwi ko\u015bcio\u0142a otworzy\u0142 tutejszy pastor M\u00fcller; mow\u0119 po\u015bwi\u0119caj\u0105c\u0105 wyg\u0142osi\u0142 radca konsystorza Koch, a kazanie \u015bwi\u0105teczne \u2014 M\u00fcller. Obecni byli prezes konsystorza Meyer z Gda\u0144ska, starszy radca rejencji Bergmann i pucki landrat doktor Albrecht. Organy zbudowa\u0142 Terletzki z Elbl\u0105ga. Na budow\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 szkatu\u0142a kr\u00f3la (16 400 marek), Naczelna Rada Ko\u015bcielna, Towarzystwo Gustawa Adolfa i pani von Gra\u00df z Klanina, kt\u00f3ra da\u0142a 8000 marek; podczas uroczysto\u015bci zebrano oko\u0142o 100 marek na drugi dzwon. We wrze\u015bniu 1917 roku posad\u0119 og\u0142oszono do obsadzenia od 15 pa\u017adziernika: parafia liczy\u0142a 478 dusz, mia\u0142a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, obszern\u0105 plebani\u0119 z ogrodem i resztkami parku, 40 m\u00f3rg pola i 10 m\u00f3rg \u0142\u0105ki, a og\u0142oszenie zachwala\u0142o zdrowe powietrze. W sierpniu 1919 roku zarejestrowano w Pucku sp\u00f3\u0142k\u0119 \u201eAugusta Viktoria-Krankenhaus\u201d, prowadz\u0105c\u0105 szpital, z kapita\u0142em zak\u0142adowym 25 500 marek; sprawy sp\u00f3\u0142ki prowadzi\u0142 (jako Gesch\u00e4ftsf\u00fchrer) pastor Willy Haack z Le\u015bniewa, a parafie w Pucku, Le\u015bniewie i Krokowej wnios\u0142y do niej nieruchomo\u015b\u0107 z wyposa\u017ceniem wycenion\u0105 na 24 000 marek. 6 wrze\u015bnia 1920 roku zmar\u0142 w Le\u015bniewie, w wieku 61 lat, tutejszy pastor Karl Georg Franz.\n\nStatystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tutejszej parafii, w diecezji wejherowskiej, 485 dusz. W statystyce Harnocha s\u0105siednim ko\u015bcio\u0142em katolickim jest Mechowo. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 w Le\u015bniewie 542 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 216 ewangelik\u00f3w i 326 katolik\u00f3w. W spisie tym mieszka\u0144c\u00f3w przypisano do parafii ewangelickiej w Krokowej i katolickiej w Mechowie. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich z lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku liczy tu 329 katolik\u00f3w i 258 ewangelik\u00f3w, roku nie podaj\u0105c; leksykon Meyersa \u2014 549 mieszka\u0144c\u00f3w wed\u0142ug spisu z 1910 roku, w\u0142asny urz\u0105d stanu cywilnego i ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. W monografii powiatu z 1907 roku gmina wiejska liczy 552 mieszka\u0144c\u00f3w i nale\u017cy do okr\u0119gu urz\u0119dowego Darzlubie.\n\nParafia ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107 w 1945 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, najpierw jako fili\u0119 Mechowa, a od 1975 roku jako parafi\u0119 Niepokalanego Serca Maryi. \u015awi\u0105tynia jest zachowana i czynna do dzi\u015b.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1888 roku, a ksi\u0119gi zgon\u00f3w i konfirmacji od 1889 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr K 1888\u2014 St Konf 1889\u2014\u201d.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku w sali modlitw na plebanii w Le\u015bniewie, po niemiecku Le\u00dfnau, gdzie przed budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa, sta\u0142o fisharmonium, a jedyny dzwon podarowa\u0142a parafia w Krokowej.\n\nPiotr Birecki podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 z boczn\u0105 wie\u017c\u0105 zbudowano wed\u0142ug projektu toru\u0144skiego inspektora powiatowego E. Goldbacha.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 536 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1891 roku Gustav M\u00fcller.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W jednym z opis\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 ma wolnostoj\u0105c\u0105 dzwonnic\u0119, wed\u0142ug Piotra Bireckiego \u2014 boczn\u0105 wie\u017c\u0119.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 240 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 478 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Gustav Theophil M\u00fcller (1891), Max Theodor Johannes Otto (1904), Willi Haack (1918), Karl Franz (1920).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 450\u2013451; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 174; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 606\u2013607; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Putzig, s. 64, poz. 30); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom V, has\u0142o Le\u015bniewo; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 161, 186; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 46; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 181, pozycja 203; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 513; t. 3, s. 690; t. 4, s. 1227; t. 5, s. 1314; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 pa\u017adziernika 1887 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 19 maja 1893 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 15 wrze\u015bnia 1917 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 8 wrze\u015bnia 1919 roku, s. 24 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 14 wrze\u015bnia 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54.*","built_year":1893,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Le\u015bniewo (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Le%C5%9Bniewo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. V, has\u0142o \u201eLe\u015bniewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 450","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 450\u2013451","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 181, pozycja 203","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 513; t. 3, s. 690; t. 4, s. 1227; t. 5, s. 1314","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 pa\u017adziernika 1887 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/K2KQX3BIWLYEHMM7SN33HFDJ5DZHJXMZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 19 maja 1893 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KEBAFOQDTP2TRGYOMD62AOMEDA7BCG4T"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 15 wrze\u015bnia 1917 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UG6YOHTKFQ6CXBGEOOAFPU2JRY23YA2D"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 8 wrze\u015bnia 1919 roku, s. 24 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/G4GX6WBT5PQXB2HBV4IIORTU5IDXNV4W"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 14 wrze\u015bnia 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KF3EISV2KTIYYQSAQFO6HKHGBS3NNAQZ"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0210","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.694221,"lng":18.245334,"name_de":"Le\u00dfnau","name_pl":"Le\u015bniewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Le\u00dfnau, 1893)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Leszkowach otacza ko\u015bci\u00f3\u0142 i by\u0142 ewangelickim cmentarzem parafialnym. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wpisano go razem ze \u015bwi\u0105tyni\u0105: ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Brata Alberta i \u201ecmentarz przy ko\u015bciele\u201d figuruj\u0105 pod wsp\u00f3lnym numerem A-1889 z 19 listopada 2012 roku. Ochrona obejmuje dzia\u0142k\u0119 numer 101 wraz z rosn\u0105cym na niej starodrzewem.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Letzkau* 37 budynk\u00f3w mieszkalnych i 558 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 359 ewangelik\u00f3w, 197 katolik\u00f3w i dw\u00f3ch mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nLeszkowy (po niemiecku Letzkau) le\u017c\u0105 na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, na dawnych \u017bu\u0142awach Steblewskich. Nale\u017ca\u0142y do powiatu Danziger Niederung \u2014 do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nJ. Heise, opisuj\u0105c w 1885 roku zabytki powiatu gda\u0144skiego, zaliczy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Leszkowach do \u015bwi\u0105ty\u0144, w kt\u00f3rych z dawnego ko\u015bcio\u0142a przetrwa\u0142y tylko resztki. Heise zapisa\u0142, \u017ce ze starej budowli pozosta\u0142 tam wy\u0142\u0105cznie szczyt wschodni, ozdobiony trzema prostymi blendami. Rejestr zabytk\u00f3w datuje budowl\u0119 na prze\u0142om XIV i XV wieku, z przebudowami w XVI stuleciu, w drugiej po\u0142owie XIX wieku oraz w latach 1970\u20131980. Opis krajoznawczy \u017bu\u0142aw przedstawia ko\u015bci\u00f3\u0142 jako drewniano-ceglany, o konstrukcji ryglowej wype\u0142nionej ceg\u0142\u0105, z wie\u017c\u0105 i krucht\u0105 oraz z dostawionymi w XIX wieku naw\u0105 boczn\u0105 i neogotyckim szczytem, wzorowanym na \u015bwi\u0105tyni w Trutnowach.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Leszkowach u\u017cytkowali luteranie, p\u00f3\u017aniej unijni, do 1945 roku. W ceg\u0142ach wyryto w tym czasie inskrypcje (1602, 1645, 1671); cztery kamienne p\u0142yty nagrobne w posadzce prezbiterium datowane s\u0105 od 1616 do 1701 roku. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wymienia \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 w Leczkowach (Letzkau)\u201d w zwartej grupie \u015bwi\u0105ty\u0144 dawnego dekanatu steblewskiego i t\u0142umaczy ich los prawem patronatu, kt\u00f3re wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski. W 1880 roku pisa\u0142, \u017ce wszystkie te ko\u015bcio\u0142y \u201eistniej\u0105 dot\u0105d w r\u0119ku innowierc\u00f3w, z wyj\u0105tkiem ko\u015bcio\u0142a w Suchymd\u0119bie, kt\u00f3ry zagin\u0105\u0142\u201d.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 350 mieszka\u0144c\u00f3w: 236 luteran\u00f3w, 105 katolik\u00f3w i 9 mennonit\u00f3w. W rubryce \u015bwi\u0105ty\u0144 spis podaje jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki; parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 mia\u0142y Leszkowy na miejscu. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich notuje tu ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny luterski w miejscu oraz 359 ewangelik\u00f3w, 197 katolik\u00f3w, 2 mennonit\u00f3w i 37 dom\u00f3w. Ksi\u0119gi metrykalne tutejszej parafii ewangelickiej zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1643 roku.\n\nPo 1945 roku opuszczon\u0105 i cz\u0119\u015bciowo zniszczon\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Odbudowano j\u0105 w latach 1989\u20131992 staraniem ksi\u0119dza Jana Szczepa\u0144skiego; dzi\u015b nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Brata Alberta i jest fili\u0105 parafii w Cedrach Wielkich.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z 1643 roku oraz od 1649, wykaz komunikant\u00f3w od 1817 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1877 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1643; 1649\u2014 K 1817\u2014 Konf 1877\u2014. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb St 1809\u201411 Tr 1809\u201410. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1795\u20141806. Dupl. A.-G. Danzig: 1814\u201474\u201d.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Leszkowach, licz\u0105cej wtedy 272 ewangelik\u00f3w.\n\nKronika parafii z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku notuje, \u017ce do 1819 roku na cmentarzu sta\u0142a kostnica \u2014 przy ogrodzeniu od strony g\u0142\u00f3wnej drogi, mniej wi\u0119cej w po\u0142owie drogi mi\u0119dzy szko\u0142\u0105 a g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciem; rozebrano j\u0105 w tym roku, a materia\u0142 sprzedano. Cmentarz otacza\u0142 wtedy niski p\u0142ot z desek. Nagrobki przenoszono do ko\u015bcio\u0142a: p\u0142yt\u0119 George\u2019a Bibersteina z 1690 roku, opart\u0105 wcze\u015bniej o mur, wniesiono do \u015brodka w 1853 roku, a kronikarz pisze, \u017ce na cmentarzu zosta\u0142a tylko jedna p\u0142yta, z 1680 roku, przed drzwiami kruchty.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 280 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 4, nr 53; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 204\u2013205; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 78; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909; opis krajoznawczy Leszkow\u00f3w w serwisie zulawy.infopl.info; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 204\u2013205, nr 92; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 27\u201328; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5740, \u201eSonstige Verzeichnisse 1592\u20131865\u201d (ksi\u0119ga ko\u015bcielna nr 4 z \u201eChronik des Kirchspiels Letzkau\u201d), skany 29, 32\u201333 i 43, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 48, pozycja 171; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 48, pozycja 171","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Cedry Wielkie na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLVIII/381/2023 Rady Gminy Cedry Wielkie z dnia 20 grudnia 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2024, poz. 57, s. 47, 74","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2024&book=0&position=57"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0058","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.22994,"lng":18.90435,"name_de":"Letzkau","name_pl":"Leszkowy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Leszkowy, po niemiecku Letzkau, le\u017c\u0105 na \u017bu\u0142awach Steblewskich i przez stulecia by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 miasta Gda\u0144ska. Od po\u0142owy szesnastego wieku do 1945 roku by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski i siedziba samodzielnej parafii; katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy jako filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Brata Alberta; zdewastowany po wojnie, zosta\u0142 odbudowany na prze\u0142omie lat osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Uchwa\u0142\u0105 nr 303 Rady Ministr\u00f3w z 31 grudnia 1973 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano nieodp\u0142atnie na w\u0142asno\u015b\u0107 osoby prawnej jednego z ko\u015bcio\u0142\u00f3w lub zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 45). W posadzce prezbiterium zachowa\u0142y si\u0119 cztery p\u0142yty nagrobne \u2014 z lat 1616, 1680, 1690 i 1701 \u2014 jedyne, co zosta\u0142o z dawnego wyposa\u017cenia.\n\nOsadnictwo po\u015bwiadczone jest tu przed 1387 rokiem; w 1458 roku wie\u015b sp\u0142on\u0119\u0142a, a w 1626 osiedli w niej koloni\u015bci ol\u0119derscy. Nazwa wsi wi\u0105\u017ce si\u0119 z Konradem Letzkauem, burmistrzem gda\u0144skim. Zosta\u0142 zamordowany na zamku, bez przes\u0142uchania i bez wyroku, wraz z drugim burmistrzem Arnoldem Hechtem i swoim zi\u0119ciem, rajc\u0105 Bartholomeusem Grossem. S\u0142ownik geograficzny podaje rok 1410, Paul Simson \u2014 6 kwietnia 1411 roku. Wcze\u015bniej ten sam Letzkau wraz z przedstawicielami Torunia, Elbl\u0105ga i Braniewa wyprosi\u0142 dla miast pruskich prawo mennicze, swobod\u0119 wywozu zbo\u017ca i nieograniczony dost\u0119p do uj\u015bcia Wis\u0142y.\n\nWed\u0142ug Hermanna Freytaga w 1468 roku wymieniany jest tu Ebrardus, a w 1476 roku Johannes Szukow, zapewne ten sam, kt\u00f3ry wcze\u015bniej by\u0142 proboszczem w Ko\u017alinach.\n\nPrzywilej krzy\u017cacki na 54 w\u0142\u00f3ki potwierdzono w 1552 roku. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa dokument, w kt\u00f3rym Zygmunt August potwierdzi\u0142 wsi \u0142any, pochodzi jednak z 1562 roku; Ephraim Praetorius dodaje, \u017ce o Leszkowach m\u00f3wi ju\u017c przywilej kr\u00f3la Kazimierza z 1454 roku. Wed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 w Leszkowach za\u0142o\u017cono zapewne razem ze wsi\u0105 i uposa\u017cono ziemi\u0105: trzema \u0142anami ko\u015bcielnymi i trzema pleba\u0144skimi. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 tu oko\u0142o czternastego wieku, pierwotnie w konstrukcji ryglowej; w drugiej po\u0142owie siedemnastego stulecia \u015bciany szkieletowe zast\u0105piono ceglanymi, a na starych ceg\u0142ach zachowa\u0142y si\u0119 napisy z tego wieku, w tym data 1671. Jeszcze w 1885 roku J. Heise widzia\u0142 w Leszkowach stary szczyt wschodni, ozdobiony trzema prostymi blendami \u2014 jedyn\u0105 wyra\u017an\u0105 pozosta\u0142o\u015b\u0107 budowli \u015bredniowiecznej. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wylicza Leszkowy w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w utraconych na obszarze \u00f3wczesnej parafii giemlickiej, a przyczyn\u0119 widzi w prawie patronatu, kt\u00f3re wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha pierwszym pastorem ewangelickim w Leszkowach by\u0142 Tomasz Brommer, osadzony w 1592 roku, gdy Leszkowy i s\u0105siedni Kiezmark otrzyma\u0142y pierwszych duchownych ewangelickich. Wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku notuje przy Leszkowach dwa \u0142any wypuszczone w dzier\u017caw\u0119 za oko\u0142o osiemdziesi\u0105t floren\u00f3w; dochodz\u0105 do tego dziesi\u0119ciny wraz z akcydensami, o kt\u00f3rych \u2014 jak zapisano \u2014 nic pewnego nie wiadomo. W odr\u00f3\u017cnieniu od s\u0105siednich hase\u0142 tego samego wykazu zapis leszkowski nie m\u00f3wi, w czyich r\u0119kach uposa\u017cenie w\u00f3wczas by\u0142o. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) po pierwszym pastorze Tomaszu Brommerze przyszed\u0142 do Leszk\u00f3w w 1605 roku Jan Fisebelius; p\u00f3\u017aniej s\u0142u\u017cyli tu magister Bernard Gesenus, Jan Albinus, kt\u00f3ry przyby\u0142 w 1613 roku z Przebrna na Mierzei, oraz Maciej L\u00fcschner. Hermann Freytag w opracowaniu o studentach uniwersytetu w Wittenberdze (1903) podaje, \u017ce Bernard Gesenus pochodzi\u0142 z Dessau, urodzi\u0142 si\u0119 w 1554 roku i zapisa\u0142 si\u0119 w Wittenberdze 2 kwietnia 1581 roku; najpierw by\u0142 nauczycielem gimnazjum gda\u0144skiego, od 1595 roku duchownym ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku, w 1612 roku przeniesiono go do Leszk\u00f3w z powodu kalwi\u0144skich nowinek, a w 1613 roku zrzek\u0142 si\u0119 urz\u0119du, by wyjecha\u0107 do Hesji.\n\nWed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa, kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 na \u201ezielon\u0105 ksi\u0119g\u0119\u201d, Tomasz Br\u00f6nner (u Hartwicha Brommer) sprawowa\u0142 urz\u0105d w 1592 roku ju\u017c ponad 35 lat, by\u0142 wi\u0119c pastorem w Leszkowach co najmniej od 1557 roku; w 1605 roku, z powodu podesz\u0142ego wieku, przeszed\u0142 na spoczynek. Jego nast\u0119pca Jan Fischelius (u Hartwicha Fisebelius), wprowadzony 5 kwietnia 1605 roku, zosta\u0142 wed\u0142ug tej samej ksi\u0119gi urlopowany i z\u0142o\u017cony z urz\u0119du. W 1607 roku powo\u0142ano na jego miejsce Joachima Lubecusa, wprowadzonego 11 czerwca; wed\u0142ug Zameliusa, na kt\u00f3rego powo\u0142uje si\u0119 r\u0119kopis, by\u0142 on wcze\u015bniej pastorem w dw\u00f3ch parafiach na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, w czasie gdy jego brat Martin Lubecus by\u0142 pastorem w Malborku. W 1612 roku Joachim Lubecus przeszed\u0142 do Koszwa\u0142.\n\nPrzy ko\u015bciele dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a. W 1621 roku tutejszy nauczyciel powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na dawny zwyczaj wolnego wypasu dw\u00f3ch kr\u00f3w, a w 1683 roku dochody szko\u0142y liczono na 24 floreny. Wed\u0142ug Hartwicha w 1634 roku duchownym w Leszkowach by\u0142 Bonawentura Lolejus, po jego \u015bmierci przyszed\u0142 w 1639 roku Marcin Schmechel, po nim w 1649 roku Tobiasz Colerus z Wr\u00f3blewa (Sperlingsdorf), a w 1658 roku Klemens Clementis, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1664 roku. W 1649 roku o urz\u0105d tutejszego duchownego stara\u0142 si\u0119 nauczyciel z Wr\u00f3blewa (Sperlingsdorf), od siedmiu lat na posadzie, i mia\u0142 go otrzyma\u0107.\n\nKsi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Leszk\u00f3w sporz\u0105dzi\u0142 w 1661 roku, z polecenia Adriana von der Linde, tutejszy duchowny Klemens Clementis; na karcie tytu\u0142owej wpisano s\u0142owa \u201eIn Ecclesia omnia fiant ordine et decenter\u201d. Spis pastor\u00f3w w tej ksi\u0119dze podaje, \u017ce Tobiasz Colerus pochodzi\u0142 z Norymbergi. Wed\u0142ug \u017cyciorysu Clementisa w tej samej ksi\u0119dze jego ojciec, r\u00f3wnie\u017c Klemens, by\u0142 przez 42 lata pastorem i podpisa\u0142 Ksi\u0119g\u0119 zgody w\u015br\u00f3d teolog\u00f3w elektora brandenburskiego, a sam Clementis zosta\u0142 w 1623 roku ordynowany we Frankfurcie nad Odr\u0105 przez generalnego superintendenta Christopha Pelargusa. W Gda\u0144sku, gdzie schroni\u0142 si\u0119 w 1655 roku, pozna\u0142 Adriana von der Linde, najstarszego burmistrza i administratora tych \u017bu\u0142aw, i po zatwierdzeniu przez rad\u0119 Gda\u0144ska wyg\u0142osi\u0142 w Leszkowach kazanie wst\u0119pne na Wielkanoc 1657 roku.\n\nObecny ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi wed\u0142ug Harnocha zapewne z czas\u00f3w wkr\u00f3tce po 1626 roku, kiedy Szwedzi spalili wie\u015b, a w 1661 roku uzupe\u0142niono go dobudow\u0105 ch\u00f3ru. By\u0142 murowany, cho\u0107 \u015bciana p\u00f3\u0142nocna tylko w dolnej cz\u0119\u015bci, wy\u017cej szachulcowa; drewniana wie\u017ca mia\u0142a trzy dzwony, organy dziewi\u0119\u0107 g\u0142os\u00f3w, a o\u0142tarz by\u0142 snycerski. Najobszerniejszym \u017ar\u00f3d\u0142em do dziej\u00f3w samej budowli jest kronika parafii, kt\u00f3r\u0105 w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku prowadzi\u0142 tutejszy pastor; zachowa\u0142a si\u0119 w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie. Kronikarz przyznaje, \u017ce o zbudowaniu ko\u015bcio\u0142a nie znalaz\u0142 \u017cadnej wiadomo\u015bci, i nie umia\u0142 rozstrzygn\u0105\u0107, czy najstarsza \u015bwi\u0105tynia przetrwa\u0142a spalenie wsi 23 pa\u017adziernika 1626 roku. Jako pierwsze pewne prace wymienia ch\u00f3r wzniesiony w 1661 roku: podarowany niedawno ko\u015bcio\u0142owi pozytyw ucierpia\u0142 w powodzi 1660 roku i odt\u0105d chciano go ustawi\u0107 wy\u017cej. Wed\u0142ug tej samej kroniki przed 1660 rokiem ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mia\u0142 organ\u00f3w. W rachunku z tego roku zapisano, \u017ce pewien piwowar podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi \u201ena pami\u0105tk\u0119\u201d pozytyw, kt\u00f3rego naprawa kosztowa\u0142a 26 floren\u00f3w i 18 groszy. Ju\u017c 17 stycznia 1660 roku przerwa\u0142 si\u0119 jednak nowy wa\u0142 wi\u015blany, zapewne przy samych Leszkowach, w stron\u0119 Kiezmarku; woda stan\u0119\u0142a na \u0142okie\u0107 ponad mens\u0105 o\u0142tarza i zniszczy\u0142a pozytyw, kt\u00f3rego naprawa w nast\u0119pnym roku kosztowa\u0142a 30 floren\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Hartwicha w 1665 roku przyszed\u0142 do Leszk\u00f3w z Herrengrebin Efraim Herlicius, powo\u0142any gdzie indziej w 1677 roku; jego miejsce zaj\u0105\u0142 Sebald Meinerts, r\u00f3wnie\u017c z Herrengrebin, kt\u00f3ry odszed\u0142 w 1688 roku. W latach 1680\u20131681, przy budowie nowych organ\u00f3w, ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 wi\u0119kszy remont; \u00f3wcze\u015bni witrycy Georg Klein, Paul Lange i Michael Werner po\u017cyczyli na ten cel 300 floren\u00f3w, cie\u015bla dosta\u0142 190, murarz 165, a wapno kosztowa\u0142o 145 floren\u00f3w. Dziewi\u0119\u0107 okien kupiono, dziewi\u0119\u0107 podarowali s\u0105siedzi. Nowe organy zam\u00f3wili 29 lipca 1680 roku pastor Sebald Meinerts i witrycy u gda\u0144skiego organmistrza Andreasa Nitrowskiego (w kontrakcie: Nietrowsky); instrument o dziewi\u0119ciu g\u0142osach oddano 5 lutego 1682 roku, a ca\u0142o\u015b\u0107 kosztowa\u0142a 650 floren\u00f3w, z czego 550 dosta\u0142 organmistrz. W po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku w ko\u015bciele sta\u0142y wci\u0105\u017c te same organy, cho\u0107 po kilku przer\u00f3bkach i naprawach, mi\u0119dzy innymi w latach 1772 i 1782. W 1683 roku pomalowano oba ch\u00f3ry \u2014 organowy i ch\u00f3r dla czeladzi \u2014 a tak\u017ce organy i strop; w latach 1697 i 1699 bielono zakrysti\u0119, a w 1705 roku malowano jej strop. Wed\u0142ug Hartwicha po Sebaldzie Meinertsie pastorem w Leszkowach by\u0142 Jan Endeler, w 1694 roku powo\u0142any do Koszwa\u0142, nast\u0119pnie Piotr Golz, przeniesiony w 1698 roku do Kobbelgrube, i Karol Taut, przeniesiony w 1705 roku do Kiezmarku; po nim przyszed\u0142 Bernard Kr\u00fcger, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1714 roku, a jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 Marcin Schultz.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa wymienia te\u017c magistra Jacoba Tesza, kt\u00f3ry przyszed\u0142 do Leszk\u00f3w w 1745 roku, a w 1754 roku odszed\u0142 do Ostrowitego (Osterwick).\n\nSpis pastor\u00f3w w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej podaje te\u017c dzienne daty zmian na urz\u0119dzie. Martina Schultza wprowadzono w urz\u0105d 12 sierpnia 1714 roku, a 14 lutego 1727 roku przeniesiono go do Rokitnicy (M\u00fcggenhahl). Carla Gottfrieda Heiniusa wprowadzi\u0142 6 kwietnia 1727 roku, w Niedziel\u0119 Palmow\u0105, Johann Georg Abicht, doktor teologii, pastor ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku i rektor Gimnazjum Gda\u0144skiego; kazanie wst\u0119pne Heinius wyg\u0142osi\u0142 w Wielki Pi\u0105tek. Pastor, kt\u00f3rego nazwisko w spisie jest nieczytelne, wcze\u015bniej konrektor szko\u0142y przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku, zosta\u0142 4 pa\u017adziernika 1745 roku jednog\u0142o\u015bnie wybrany przez trzy ordynki miasta, 12 pa\u017adziernika ordynowany, a 17 pa\u017adziernika, w 18. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, wprowadzony w urz\u0105d; kazanie po\u017cegnalne wyg\u0142osi\u0142 15 wrze\u015bnia 1754 roku. Johanna Carla Weidmanna (w spisie: Weidemann) wprowadzono w urz\u0105d 3 listopada 1754 roku, a 31 maja 1756 roku powo\u0142ano go do ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Gda\u0144sku. Abraham Raht otrzyma\u0142 powo\u0142anie 13 pa\u017adziernika 1757 roku; 30 pa\u017adziernika, w 21. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, wprowadzi\u0142 go w urz\u0105d Johann Benjamin Dragheim, pastor ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku, a 6 listopada Raht wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne. Gottfried V\u00f6lker otrzyma\u0142 powo\u0142anie 10 grudnia 1759 roku, 23 grudnia, w czwart\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, zosta\u0142 wprowadzony w urz\u0105d, a 2 pa\u017adziernika 1782 roku powo\u0142ano go do Ostrowitego (Osterwick). Ernsta Ludwiga Brausera wprowadzono w urz\u0105d 19 marca 1809 roku, w niedziel\u0119 Judica; kazanie po\u017cegnalne wyg\u0142osi\u0142 19 lipca 1812 roku.\n\nWed\u0142ug zapisu w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej w niespokojnych czasach wojny Leszkowy tak podupad\u0142y, \u017ce w 1812 roku nie zdo\u0142ano wykupi\u0107 got\u00f3wk\u0105 srebra ko\u015bcielnego i 21 maja trzeba je by\u0142o odda\u0107 w ratuszu. Po odej\u015bciu Brausera parafii nie obsadzono, lecz tymczasowo po\u0142\u0105czono j\u0105 z Osicami (Wossitz); kronikarz zanotowa\u0142: \u201eDlaczego wybrano akurat Osice, cho\u0107 Kiezmark i Cedry Wielkie le\u017ca\u0142y bli\u017cej i dogodniej, nie wiadomo\u201d. Pastor Osic Christoph Heinrich Naumann wyg\u0142osi\u0142 w Leszkowach kazanie wst\u0119pne 29 listopada 1812 roku, w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu. Za pastora Gustava Victora Siewerta, wprowadzonego w Osicach 13 listopada 1836 roku, w 1840 roku rozebrano star\u0105 plebani\u0119 w Leszkowach, bo by\u0142a mocno zniszczona, a materia\u0142 sprzedano. Wed\u0142ug kroniki wie\u015b tymczasem si\u0119 pod\u017awign\u0119\u0142a: w 1849 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 maj\u0105tek 2233 talar\u00f3w, a ziemia pleba\u0144ska przynosi\u0142a rocznie 400 talar\u00f3w dzier\u017cawy. Mieszka\u0144cy chcieli zn\u00f3w mie\u0107 w\u0142asnego pastora, tak\u017ce dlatego, \u017ce konfirmanci przy czasem nieprzejezdnych drogach cz\u0119sto nie mogli doj\u015b\u0107 do Osic. Gdy Siewert 30 czerwca 1850 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Przebrna (Pr\u00f6bbernau), prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcielni wyst\u0105pili do w\u0142adz o w\u0142asnego pastora i obiecali zbudowa\u0107 z kasy ko\u015bcielnej now\u0105 plebani\u0119.\n\nKronikarza, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1851 roku, magistrat gda\u0144ski jako patron wybra\u0142 na pastora w Leszkowach 17 marca 1851 roku. Urodzi\u0142 si\u0119 22 sierpnia 1810 roku w Gda\u0144sku, w latach 1825\u20131834 ucz\u0119szcza\u0142 do Gimnazjum Gda\u0144skiego, w latach 1834\u20131837 studiowa\u0142 w Kr\u00f3lewcu, a potem przez 14 lat uczy\u0142 w Gda\u0144sku. 16 kwietnia 1851 roku ordynowa\u0142 go w Kr\u00f3lewcu generalny superintendent Sartorius; 8 maja zamieszka\u0142 z rodzin\u0105 w Leszkowach u gospodarza i prze\u0142o\u017conego ko\u015bcielnego Schulza, 14 maja, w dzie\u0144 pokutny, wyg\u0142osi\u0142 pierwsze kazanie, a w urz\u0105d wprowadzi\u0142 go dopiero 20 lipca zarz\u0105dca superintendentury, pastor Bertling z Woc\u0142aw\u00f3w (Wotzlaff); kazanie wst\u0119pne wyg\u0142osi\u0142 na s\u0142owa z Drugiego Listu do Koryntian (5,20). Budow\u0119 nowej plebanii, kt\u00f3r\u0105 za 2130 talar\u00f3w przej\u0105\u0142 mistrz ciesielski z Gda\u0144ska, rozpocz\u0119to na pocz\u0105tku lipca 1851 roku; 20 listopada budynek przekazano, a 24 listopada pastor wprowadzi\u0142 si\u0119 do niego z rodzin\u0105.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142, jak daleko si\u0119gaj\u0105 zapiski, zawsze trzy dzwony; wylicza je ju\u017c najstarszy inwentarz z 1697 roku. Najmniejszy, odlany wed\u0142ug napisu w 1642 roku, za pastora Marcina Schmechela, nosi\u0142 w g\u00f3rnym wie\u0144cu s\u0142owa \u201eGloria in excelsis Deo\u201d i nazwiska witryk\u00f3w Valentina Kleina, Petera Langa i Michaela Kleina. \u015aredni przela\u0142 w 1705 roku w Gda\u0144sku ludwisarz Benjamin Wittwerck za 298 floren\u00f3w i 11 groszy, z czego 60 floren\u00f3w da\u0142 urz\u0105d \u017cu\u0142awski; wa\u017cy\u0142 8 cetnar\u00f3w i 12 funt\u00f3w, a obok nazwisk \u00f3wczesnych burmistrz\u00f3w gda\u0144skich nosi\u0142 nazwiska pastora Karola Tauta i witryk\u00f3w. Du\u017cy dzwon p\u0119k\u0142 podczas dzwonienia 2 maja 1650 roku i milcza\u0142 a\u017c do 1669 roku, kiedy przela\u0142 go w Gda\u0144sku Absalon Wittwerck; wa\u017cy\u0142 wtedy 26\u00be cetnara, a ca\u0142o\u015b\u0107 kosztowa\u0142a 900 floren\u00f3w. Przelewano go jeszcze w 1728 roku, za pastora Heiniusa, kosztem 1252 floren\u00f3w, oraz w 1801 roku, za pastora Haberkanta, w Gda\u0144sku u ludwisarza Ericha Lindemanna. Od 1836 roku by\u0142 p\u0119kni\u0119ty i s\u0142u\u017cy\u0142 tylko do wybijania godzin, a\u017c w 1852 roku pop\u0142yn\u0105\u0142 parowcem z Gda\u0144ska do Kr\u00f3lewca, gdzie przela\u0142 go ludwisarz J. Gross; kosztowa\u0142o to 632 talary, 14 srebrnych groszy i 6 fenig\u00f3w. Kronikarz, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1851 roku, zasta\u0142 w u\u017cyciu tylko ma\u0142y i \u015bredni dzwon; du\u017cy uwa\u017ca\u0142 za zbyt ci\u0119\u017cki na ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 i s\u0142ab\u0105 wie\u017c\u0119.\n\nEphraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako ma\u0142y, w dobrych, starych murach; wed\u0142ug Praetoriusa m\u00f3wiono, \u017ce by\u0142 dawniej kaplic\u0105, fili\u0105 Kiezmarku, a wed\u0142ug innych \u2014 Steblewa. Wn\u0119trze mia\u0142o 60 na 30 st\u00f3p, wie\u017ca 30 na 27; by\u0142y malowane ch\u00f3ry, organy, chrzcielnica i o\u0142tarz, zegar bij\u0105cy z tarcz\u0105, drewniane ogrodzenie cmentarza i osobna murowana kostnica. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa, inaczej ni\u017c w podanych wy\u017cej datach, jeden z trzech dzwon\u00f3w odla\u0142 w 1676 roku, za burmistrza Adriana von der Linde, Absalon Wittwerck, a \u015bredni, ze starym napisem mnisim, p\u0119k\u0142 w 1704 roku, gdy dzwoniono po \u015bmierci burmistrza Ferbera, i po przelaniu zabrzmia\u0142 po raz pierwszy jeszcze w tym samym roku. Jeden z dw\u00f3ch \u0142an\u00f3w pleba\u0144skich zasypa\u0142 piasek po przekopaniu wa\u0142\u00f3w przez nieprzyjaciela w ostatniej wojnie szwedzkiej.\n\nNa lewo od drzwi kruchty wisia\u0142 portret pastora Carla Gottfrieda Heiniusa (ur. 8 lipca 1685 roku, zm. 31 sierpnia 1745 roku), kt\u00f3ry sprawowa\u0142 tu urz\u0105d od 6 kwietnia 1727 roku, a pod nim tablice pami\u0105tkowe, mi\u0119dzy innymi pastora Christiana Haberkanta (ur. 2 pa\u017adziernika 1738 roku, zm. 12 grudnia 1808 roku), duszpasterza Leszk\u00f3w od 23 pa\u017adziernika 1782 roku. Pastor Johann Moneta z Cedr\u00f3w Wielkich, opisuj\u0105c obl\u0119\u017cenie Gda\u0144ska w 1734 roku, zanotowa\u0142, \u017ce \u017bu\u0142awy nie sp\u0142on\u0119\u0142y, ale w Leszkowach wojska zniszczy\u0142y nie tylko plebani\u0119, lecz tak\u017ce sam ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry zosta\u0142 \u201eg\u00e4nzlich ruiniert und sehr \u00fcbel zugerichtet\u201d \u2014 ca\u0142kowicie zrujnowany i bardzo \u017ale potraktowany. Pastor Heinius uszed\u0142 z \u017cyciem, lecz straci\u0142 niemal ca\u0142\u0105 swoj\u0105 pi\u0119kn\u0105 bibliotek\u0119. Moneta doda\u0142, \u017ce w Leszkowach na nieszcz\u0119\u015bcie nie by\u0142o nawet nauczyciela, wi\u0119c nikt nie pilnowa\u0142 ko\u015bcio\u0142a.\n\nDrugi wielki remont przypad\u0142 na rok 1769. Upami\u0119tnia\u0142a go owalna czarna tablica na stropie w pobli\u017cu organ\u00f3w: ko\u015bci\u00f3\u0142 odnowiono za administracji Carla Gr\u00f6ddecka, \u00f3wczesnego burgrabiego kr\u00f3lewskiego, najstarszego burmistrza Gda\u0144ska, protoscholarchy i patrona wszystkich ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u017bu\u0142aw Steblewskich. Herb namalowany na stropie nad o\u0142tarzem kronikarz uwa\u017ca\u0142 za herb rodziny Gr\u00f6ddeck\u00f3w. Rachunki z tego roku notuj\u0105 17 600 nowych cegie\u0142 i dw\u00f3ch murarzy pracuj\u0105cych przez 20 tygodni, a organmistrz otrzyma\u0142 120 floren\u00f3w. Kronikarz przypuszcza\u0142, \u017ce wtedy przemurowano szczyt od strony g\u0142\u00f3wnej drogi i dobudowano krucht\u0119; nabo\u017ce\u0144stwa wr\u00f3ci\u0142y do ko\u015bcio\u0142a zapewne dopiero w 1770 roku.\n\nWie\u017ca by\u0142a w ca\u0142o\u015bci drewniana i sta\u0142a na fundamencie z kamieni polnych, wystaj\u0105cym niewiele ponad ziemi\u0119. W 1720 roku podmurowano j\u0105, zdj\u0119to i poz\u0142ocono kul\u0119 i wieniec, odmalowano tarcze zegara; kosztowa\u0142o to 991 floren\u00f3w. Gruntowna przebudowa przysz\u0142a w 1801 roku: fundament podmurowano i \u015bci\u0105gni\u0119to kotwami, zbudowano now\u0105 dzwonnic\u0119, a koszt przekroczy\u0142 3500 floren\u00f3w. Kul\u0119, wieniec i kurka zn\u00f3w poz\u0142ocono, a do kuli w\u0142o\u017cono na pami\u0105tk\u0119 o\u0142owian\u0105 p\u0142ytk\u0119. W 1852 roku, przed zawieszeniem przelanego du\u017cego dzwonu, trzeba by\u0142o ratowa\u0107 wie\u017c\u0119, kt\u00f3ra mocno osiad\u0142a: cie\u015bla podni\u00f3s\u0142 j\u0105 \u015brubami za 560 talar\u00f3w i pod\u0142o\u017cy\u0142 ca\u0142kiem nowy fundament, wstawi\u0142 nowe s\u0142upy i belki, wymieni\u0142 pod\u0142ogi, schody, okna i wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zewn\u0119trznego oszalowania.\n\nKronika opisuje te\u017c budowl\u0119 z po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 po\u015brodku wsi i cmentarza, ogrodzonego niskim p\u0142otem z desek. W \u015bwietle mur\u00f3w mierzy\u0142 55\u00bd stopy d\u0142ugo\u015bci, 32\u00be stopy szeroko\u015bci i 15\u00bc stopy wysoko\u015bci, mia\u0142 strop gipsowy i dach kryty dach\u00f3wk\u0105. Szczyt wschodni, \u015bciana frontowa i kruchta by\u0142y murowane, \u015bciana p\u00f3\u0142nocna i szczyt od strony wie\u017cy \u2014 tylko do wysoko\u015bci 8\u00bd stopy, wy\u017cej by\u0142 szachulec. G\u0142\u00f3wne drzwi, prowadz\u0105ce przez wie\u017c\u0119, otwierano wy\u0142\u0105cznie wtedy, gdy wnoszono do ko\u015bcio\u0142a trumn\u0119. Nad wej\u015bciem do ma\u0142ej zakrystii w p\u00f3\u0142nocno-wschodnim naro\u017cniku widnia\u0142 napis \u201eSoli Deo Gloria\u201d. Dopisek z 1859 roku m\u00f3wi, \u017ce przy odnawianiu wn\u0119trza okaza\u0142o si\u0119, i\u017c szczyt wschodni wcale nie jest murowany: to szachulec wype\u0142niony glin\u0105 i ob\u0142o\u017cony z zewn\u0105trz warstw\u0105 ceg\u0142y, w \u015brodku niemal ca\u0142kiem spr\u00f3chnia\u0142y, tak \u017ce \u2014 jak zapisano \u2014 wkr\u00f3tce trzeba b\u0119dzie postawi\u0107 ca\u0142y szczyt na nowo.\n\nAmbona by\u0142a prosta, d\u0119bowa, szara z odrobin\u0105 z\u0142oce\u0144; na \u015bcianie za ni\u0105 widnia\u0142 z\u0142otymi literami na czarnym tle werset z Drugiego Listu do Koryntian (4,5): \u201eWir predigen nicht uns selbst\u201d. Daty powstania o\u0142tarza kronikarz nie znalaz\u0142; ostatni raz odnawiano go w 1769 roku, z czego pozosta\u0142y nazwiska \u00f3wczesnych witryk\u00f3w nad obrazem g\u0142\u00f3wnym. Murowan\u0105 mens\u0119 zamyka\u0142a drewniana nastawa szeroka na oko\u0142o 11 st\u00f3p i si\u0119gaj\u0105ca stropu: w dolnej cz\u0119\u015bci Ostatnia Wieczerza malowana na desce, wy\u017cej obraz g\u0142\u00f3wny, po bokach kolumny z ornamentem i z\u0142oceniami, a na szczycie ma\u0142y obraz Przemienienia albo Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego. W ko\u015bciele wisia\u0142y trzy \u017cyrandole. Najmniejszy, mosi\u0119\u017cny, o sze\u015bciu ramionach, podarowa\u0142 ludwisarz gda\u0144ski Absalon Wittwerck, kiedy w 1669 roku przela\u0142 du\u017cy dzwon. Najwi\u0119kszy, z metalu dzwonowego, mia\u0142 pierwotnie 24 ramiona w trzech rz\u0119dach; podarowali go ko\u015bcio\u0142owi 2 stycznia 1757 roku gospodarz Peter Preu\u00df (w napisie na \u017cyrandolu: Preis), witryk od 1731 roku, i jego \u017cona Anna Elisabeth; wa\u017cy\u0142 156 funt\u00f3w. Trzeci, mosi\u0119\u017cny, o szesnastu ramionach, by\u0142 darem miejscowego gospodarza Petera Heinrichsa z 1769 roku. W nocy z 6 na 7 pa\u017adziernika 1832 roku w\u0142amywacze skradli szesna\u015bcie ramion najwi\u0119kszego i sze\u015b\u0107 ramion \u015bredniego \u017cyrandola; w listopadzie 1857 roku du\u017cy \u017cyrandol by\u0142 w\u0142a\u015bnie w naprawie.\n\nKronikarz wylicza te\u017c tablice z lat czterdziestych dziewi\u0119tnastego wieku, mi\u0119dzy innymi rodziny Klatt\u00f3w, i wyja\u015bnia, \u017ce by\u0142y to blaszane tabliczki z nazwiskami, przytwierdzane w czasie pogrzebu do trumien, a potem oprawiane i wieszane w ko\u015bciele na pami\u0105tk\u0119. Posadzk\u0119 ko\u015bcio\u0142a tworzy\u0142y cz\u0119\u015bciowo p\u0142yty nagrobne. Zdaniem kronikarza tylko jedna le\u017ca\u0142a na pierwotnym miejscu: p\u0142yta pastora Heiniusa przed o\u0142tarzem, tam gdzie w 1656 roku pochowano \u017con\u0119 pastora Tobiasza Colerusa. Pozosta\u0142e przek\u0142adano przy kolejnych zmianach posadzki, a cz\u0119\u015b\u0107 przyniesiono z cmentarza \u2014 jak p\u0142yt\u0119 George\u2019a Bibersteina z 1690 roku, kt\u00f3r\u0105 w 1853 roku przeniesiono do ko\u015bcio\u0142a i po\u0142o\u017cono pod chrzcielnic\u0105. Spis wymienia mi\u0119dzy innymi p\u0142yt\u0119 Michaela Kleina, starszego witryka pochowanego w 1662 roku, i jego \u017cony Reginy (1649), p\u0142yt\u0119 witryka Andreasa Klinga, kt\u00f3ry w 1701 roku kaza\u0142 j\u0105 po\u0142o\u017cy\u0107 dla siebie, \u017cony i dzieci, p\u0142yt\u0119 Martena Langego i George\u2019a Bibersteina z 1616 roku, p\u0142yty z lat 1680 i 1681 oraz dwie z nazwiskami Johannesa Witte (1615) i Martinusa Lubecusa (1611), kt\u00f3re kronikarz wi\u0105za\u0142 z dawnymi pastorami. Wszystkie cztery daty p\u0142yt zachowanych dzi\u015b w prezbiterium \u2014 1616, 1680, 1690 i 1701 \u2014 wyst\u0119puj\u0105 w tym spisie.\n\nInwentarz ko\u015bcio\u0142a z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku wymienia trzy w\u0142\u00f3ki ziemi ko\u015bcielnej i dwie w\u0142\u00f3ki pleba\u0144skiej, srebrny kielich z paten\u0105 \u2014 dar ca\u0142ej gminy z 1852 roku \u2014 oraz cynow\u0105 chrzcielnic\u0119 z 1738 roku, podarowan\u0105 przez gospodarza Jacoba Klinga. Do tutejszych fundator\u00f3w nale\u017ca\u0142o te\u017c ma\u0142\u017ce\u0144stwo Biberstein\u00f3w, kt\u00f3rych p\u0142yty le\u017ca\u0142y w posadzce: Anna z domu Nachtigall, po\u015blubiona Georgowi Bibersteinowi w 1644 roku i zmar\u0142a w grudniu 1681 roku, podarowa\u0142a cynowy dzban na wino, a jej m\u0105\u017c, witryk, da\u0142 w 1663 roku cynow\u0105 flasz\u0119 do przywo\u017cenia wina z miasta. W 1850 roku gospodarz i witryk Simon David Klatt ufundowa\u0142 fioletowe aksamitne nakrycia o\u0142tarza i ambony.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 posiada\u0142 z dawnych czas\u00f3w kosztowne naczynia liturgiczne, mi\u0119dzy innymi dwa du\u017ce kielichy z per\u0142ami i kamieniami, kt\u00f3re magistrat gda\u0144ski zabra\u0142 na sp\u0142at\u0119 francuskiej kontrybucji wojennej. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 350 mieszka\u0144c\u00f3w: 236 luteran\u00f3w, 105 katolik\u00f3w i 9 mennonit\u00f3w; wie\u015b mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 i jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. W latach 1812\u20131851 Leszkowy i Osice mia\u0142y wsp\u00f3lnego pastora; parafia liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 358 dusz. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Letzkau* 37 budynk\u00f3w mieszkalnych i 558 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 359 ewangelik\u00f3w, 197 katolik\u00f3w i dw\u00f3ch mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego wie\u015b liczy\u0142a p\u00f3\u017aniej 359 ewangelik\u00f3w, 197 katolik\u00f3w i 2 mennonit\u00f3w \u2014 obecno\u015b\u0107 mennonicka by\u0142a tu wi\u0119c \u015bladowa.\n\nW drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozbudowano: wydzielono naw\u0119 boczn\u0105 i postawiono now\u0105 \u015bcian\u0119 wschodni\u0105, zapewne te\u017c now\u0105 wie\u017c\u0119. Dalszy tom kroniki, prowadzony od 1865 roku, odnotowuje zmiany z ostatnich dekad dziewi\u0119tnastego wieku. W 1876 roku powi\u0119kszono zakrysti\u0119, dot\u0105d bardzo ma\u0142\u0105 i w\u0105sk\u0105, tak \u017ce mie\u015bci\u0142a oko\u0142o osiemdziesi\u0119ciu os\u00f3b; postawiono w niej ma\u0142y o\u0142tarz z obrazem \u201eJezus w Ogr\u00f3jcu\u201d i odprawiano tam spowied\u017a i Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 dla niewielkiej liczby komunikant\u00f3w. Poniewa\u017c drewniana wie\u017ca przy dzwonieniu ko\u0142ysa\u0142a si\u0119 \u2014 na wysoko\u015bci kalenicy ko\u015bcio\u0142a nawet o oko\u0142o 10 centymetr\u00f3w \u2014 w 1885 roku przewieszono wszystkie trzy dzwony wed\u0142ug systemu berli\u0144skiej firmy Charlesa Colliera i obr\u00f3cono je o 45 stopni, by serca uderza\u0142y w nienaruszone miejsca. Odt\u0105d du\u017cy dzwon, do kt\u00f3rego rozko\u0142ysania trzeba by\u0142o wcze\u015bniej dw\u00f3ch m\u0119\u017cczyzn, m\u00f3g\u0142 obs\u0142u\u017cy\u0107 jeden, a dwa mniejsze \u2014 ch\u0142opcy. W 1892 roku przebudowano organy: z dziewi\u0119ciu dawnych g\u0142os\u00f3w zachowano pi\u0119\u0107, dodano trzy nowe i peda\u0142; prac\u0119 wykona\u0142 organmistrz Heinrichsdorff z Gda\u0144ska, a koszt wyni\u00f3s\u0142 oko\u0142o 1900 marek. W tym samym roku trzeba by\u0142o ca\u0142kowicie wymieni\u0107 p\u00f3\u0142nocn\u0105 \u015bcian\u0119 wie\u017cy, bo stare belki by\u0142y tak spr\u00f3chnia\u0142e, \u017ce grozi\u0142o niebezpiecze\u0144stwo; sam\u0105 dzwonnic\u0119 w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci uznano wtedy za wci\u0105\u017c mocn\u0105. Ziemia ko\u015bcielna liczy\u0142a w\u00f3wczas 49 hektar\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 366 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1893 roku Bernhard St\u00fcmer.\n\nPrzed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu Nizin Gda\u0144skich (Kreis Danziger Niederung), w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Leszkowach liczy\u0142a wtedy 272 ewangelik\u00f3w. Nie mia\u0142a w\u0142asnego pastora \u2014 obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 urz\u0105d parafialny w Kiezmarku, gdzie od 1920 roku pastorem by\u0142 lic. Bruno Elsner.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eLetzkau\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 duplikaty ksi\u0105g z lat 1809\u20131874, czyli odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom, cz\u0119sto jedyne, co przetrwa\u0142o. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z 1643 roku i od 1649, wykaz komunikant\u00f3w od 1817 roku i ksi\u0119gi konfirmacji od 1877 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1643; 1649\u2014 K 1817\u2014 Konf 1877\u2014. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb St 1809\u201411 Tr 1809\u201410. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1795\u20141806. Dupl. A.-G. Danzig: 1814\u201474\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug jednego uj\u0119cia ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 lutera\u0144ski od po\u0142owy szesnastego wieku, wed\u0142ug Hartwicha pierwszego pastora ewangelickiego, Tomasza Brommera, osadzono dopiero w 1592 roku; wed\u0142ug r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa, kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 na \u201ezielon\u0105 ksi\u0119g\u0119\u201d, Brommer (w r\u0119kopisie Br\u00f6nner) sprawowa\u0142 w 1592 roku urz\u0105d ju\u017c ponad 35 lat. Wed\u0142ug jednego opisu \u015bciany szkieletowe zast\u0105piono ceglanymi w drugiej po\u0142owie siedemnastego stulecia, wed\u0142ug Harnocha obecny, murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi zapewne z czas\u00f3w wkr\u00f3tce po 1626 roku. Sam r\u0119kopis Praetoriusa podaje dwie daty przej\u015bcia Joachima Lubecusa z Leszk\u00f3w do Koszwa\u0142: w ust\u0119pie o Leszkowach rok 1612, w ust\u0119pie o Koszwa\u0142ach jego wprowadzenie 22 maja 1611 roku. \u017byciorys Clementisa w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej podaje, \u017ce kazanie wst\u0119pne w Leszkowach wyg\u0142osi\u0142 na Wielkanoc 1657 roku; spis pastor\u00f3w w tej samej ksi\u0119dze, Hartwich i ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaj\u0105 rok 1658, a Rhesa Wielkanoc 1648 roku. Wed\u0142ug ksi\u0119gi pastor\u00f3w Abraham Raht by\u0142 pastorem w Leszkowach od 23 pa\u017adziernika 1757 roku; wed\u0142ug spisu w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej tego dnia po\u017cegna\u0142 si\u0119 ze Spendhaus w Gda\u0144sku, a w urz\u0105d w Leszkowach wprowadzono go 30 pa\u017adziernika. Johanna Philippa Zolla wed\u0142ug spisu w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej wprowadzono w urz\u0105d w Leszkowach 25 lipca 1756 roku, a wed\u0142ug ksi\u0119gi pastor\u00f3w ordynowano go 27 lipca 1756 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 280 ewangelik\u00f3w.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Bonaventura Lojelus (1634), Clemens Clementis (1658), Johann Endler (1688), Peter Goltz (1694), Carl Taut (1699), Martin Schulz (1714), Carl Gottfried Heinius (1727), Johann Philipp Zoll (1756), Abraham Raht (1757), Albert Wilhelm C\u00f6lestin Gr\u00e4ntz (1876), Bernhard Emil Friedrich Hermann St\u00fcmer (1893), Heinz Decker (1936). Bez podanego roku: Gottfried V\u00f6lker.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 185, 193, 200, 209; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 400; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 4; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. 1; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 204\u2013205; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1 H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 78; wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku \u2014 kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, folio 124\u2013125, w\u015br\u00f3d akt roku 1598, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 495, 499\u2013500 i 501\u2013502; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 204\u2013205, nr 92; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); Leszkowy (Letzkau) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, zulawy.infopl.info; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 185; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 27\u201328; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 35; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5740, \u201eSonstige Verzeichnisse 1592\u20131865\u201d (ksi\u0119ga ko\u015bcielna nr 4 z \u201eChronik des Kirchspiels Letzkau\u201d), skany 28\u201336, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5740, \u201eSonstige Verzeichnisse 1592\u20131865\u201d (ksi\u0119ga ko\u015bcielna nr 4 z \u201eChronik des Kirchspiels Letzkau\u201d), skany 34\u201342, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5743, \u201eSonstige Verzeichnisse 1865\u20131942\u201d (kronika parafii Leszkowy), skany 24\u201325, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5724, \u201eSonstige Verzeichnisse 1733\u20131865\u201d (kronika parafii Gro\u00df Z\u00fcnder pastora Johanna Monety, 1733), skan 11, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 48, pozycja 171; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 301; t. 2, s. 359, 442, 620, 632; t. 3, s. 756; t. 4, s. 1104; t. 5, s. 1426; t. 6, s. 1656, 1788; t. 7, s. 1812, 1886, 2057; Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 115; H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 110\u2013111; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 49r\u201352v; Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Leszkowach (Letzkau) z 1661 roku, spis pastor\u00f3w z lat 1592\u20131851 (\u201eSonstige Verzeichnisse 1592\u20131851\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5737 (Archion 226537).*","built_year":1661,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Leszkowy \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Leszkowy"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info \u2014 Leszkowy","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Leszkowy"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Leszkowy (Letzkau) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-cedry-wielkie/leszkowy"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 400","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 185, 193, 200, 209","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 48, pozycja 171","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 301; t. 2, s. 359, 442, 620, 632; t. 3, s. 756; t. 4, s. 1104; t. 5, s. 1426; t. 6, s. 1656, 1788; t. 7, s. 1812, 1886, 2057","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 115","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 110\u2013111","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/26779/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 49r\u201352v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Leszkowach (Letzkau) z 1661 roku, spis pastor\u00f3w z lat 1592\u20131851 (\u201eSonstige Verzeichnisse 1592\u20131851\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5737 (Archion 226537)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 14","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0284","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2299,"lng":18.9044,"name_de":"Letzkau","name_pl":"Leszkowy \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Letzkau)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Po cmentarzu ewangelickim w \u0141\u0119towie (po niemiecku Lantow) zosta\u0142a k\u0119pa drzew po\u015br\u00f3d pola, widoczna z drogi wiod\u0105cej z \u0141\u0119towa ku S\u0142ajkowu i Choczewu; dojazdu nie ma, trzeba doj\u015b\u0107 polem. Nekropoli\u0119 za\u0142o\u017cono na planie kwadratu, a rozrzucone po obwodzie du\u017ce kamienie wskazuj\u0105, \u017ce otacza\u0142o j\u0105 kamienne ogrodzenie. Dzi\u015b niemal na ca\u0142ej powierzchni stercz\u0105 z ziemi omsza\u0142e obramowania mogi\u0142, w\u015br\u00f3d nich tak ma\u0142e, \u017ce wskazuj\u0105 na poch\u00f3wki dzieci\u0119ce; tablice s\u0105 pop\u0119kane, ich fragmenty rozrzucone, a \u017cadnej inskrypcji nie daje si\u0119 odczyta\u0107 w ca\u0142o\u015bci. Le\u017c\u0105 tam tak\u017ce poprzewracane coko\u0142y stylizowane na pnie drzew i podstawy po \u017celiwnych krzy\u017cach, kt\u00f3rych dawno nie ma. Drzewostan tworz\u0105 stare d\u0119by z m\u0142odymi samosiejkami, runo \u2014 g\u0142\u00f3wnie bluszcz pospolity.\n\nW pa\u017adzierniku 2026 roku przeprowadzono ogl\u0119dziny cmentarza. Zadrzewiona k\u0119pa ma oko\u0142o 80 metr\u00f3w \u015brednicy i jest mocno zaro\u015bni\u0119ta: drzewa i krzewy wrastaj\u0105 w nagrobki. Wida\u0107 pozosta\u0142o\u015bci kilkunastu rozbitych nagrobk\u00f3w i kilka betonowych obramowa\u0144 tablic, a z postument\u00f3w w kszta\u0142cie pni jeden stoi, drugi le\u017cy.\n\n\u0141\u0119towo jest dzi\u015b kaszubsk\u0105 osad\u0105 w gminie Choczewo, w powiecie wejherowskim, siedzib\u0105 so\u0142ectwa, do kt\u00f3rego nale\u017c\u0105 Gardkowice, \u0141\u0119t\u00f3wko i Karczemka Gardkowska. Przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142o po pomorskiej stronie granicy \u2014 w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w okr\u0119gu urz\u0119dowym \u017belazno (Zelasen) \u2014 jako obszar dworski o powierzchni 903 hektar\u00f3w. \u0141\u0119towice (Lankewitz) pod Krokow\u0105, le\u017c\u0105ce do 1920 roku w powiecie puckim, w Prusach Zachodnich, to inna miejscowo\u015b\u0107 ni\u017c \u0141\u0119towo.\n\nL\u0119borskie akta s\u0105dowe wymieniaj\u0105 wie\u015b cztery razy mi\u0119dzy 1383 a 1414 rokiem: w 1383 roku Gneomar z Sellensina mia\u0142 przekaza\u0107 panu z \u0141\u0119towa jako g\u0142\u00f3wszczyzn\u0119 za zabitego krewnego kielich warto\u015bci dziesi\u0119ciu marek; w 1406 roku por\u0119cza\u0142 tutejszy so\u0142tys Sulimir; w 1411 i 1413 wyst\u0119puje Stefan z \u0141\u0119towa. Spis dziesi\u0119ciny biskupiej z oko\u0142o 1402 roku notuje j\u0105 jako Lankow, na osiemnastu w\u0142\u00f3kach; w opisie ziemi z 1437 roku p\u0142aci\u0142a p\u00f3\u0142torej marki, funt wosku i denar kolo\u0144ski. Od 1523 roku siedzia\u0142a tu szlachecka rodzina von Lantow, zwana te\u017c Lantowskimi \u2014 przy ho\u0142dzie w 1658 roku reprezentowa\u0142 wie\u015b Asmus von Lantow. Potem dobra trzyma\u0142 zwierzchnik ziemi l\u0119borskiej i bytowskiej, w 1756 roku Bogus\u0142aw Fryderyk von Breitenbach, nast\u0119pnie Rexinowie.\n\nW 1784 roku \u0141\u0119towo by\u0142o siedzib\u0105 szlacheck\u0105 dwie i p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad strumieniem. Obok folwarku mieszkali czterej gospodarze, p\u00f3\u0142ch\u0142op i trzech zagrodnik\u00f3w; by\u0142a karczma i cztery stawy \u2014 razem 14 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Salinie (Saulin). W 1784 roku Br\u00fcggemann wymienia jako w\u0142a\u015bcicielk\u0119 August\u0119 Ernestyn\u0119 von Krockow z domu von Rexin. W latach 1793\u20131799 dobra trzymali von Pirchowie, a od 1804 roku von Dziezelscy; maj\u0105tek oszacowano wtedy na 20 000 talar\u00f3w.\n\nPo sekwestrze kupi\u0142 maj\u0105tek 30 sierpnia 1832 roku Karl Wilhelm von Ko\u00df, a po nim dziedziczyli kolejno Wilhelm Theodor, Henning i wdowa Julie von Ko\u00df z domu Bergell. W 1898 roku naby\u0142 maj\u0105tek Emil Aschendorff, w 1902 berli\u0144ska sp\u00f3\u0142dzielnia rolnicza, a od 1 lipca 1906 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 skarb pa\u0144stwa, kt\u00f3ry odbudowa\u0142 go niemal od nowa i wydzier\u017cawi\u0142 Flie\u00dfbachowi.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku naliczono w \u0141\u0119towie 217 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w. W tym spisie w rubryce parafii katolickiej wymieniono G\u00f3r\u0119 (Gohra) po zachodniopruskiej stronie granicy, a urz\u0105d stanu cywilnego wskazano w \u017belaznie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u0141\u0119towo nie mia\u0142o.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg); Franz Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg i. Pom. 1912; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; FotoExploracje, \u201e\u0141\u0119towo (wojew\u00f3dztwo pomorskie)\u201d \u2014 dokumentacja terenowa z 2016 roku; ogl\u0119dziny terenowe i fotografie Dominiki Gzowskiej, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1074.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u0141\u0119towo (woj. pomorskie) :: FotoExploracje","url":"http://fotoexploracje.manifo.com/letowo-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Ogl\u0119dziny terenowe i fotografie Dominiki Gzowskiej, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1074","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0917","image_url":"/static/atlas/foto/cm_letowo/letowo_01_wnetrze.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.723587,"lng":17.910824,"name_de":"Lantow (w cz\u0119\u015bci zapis\u00f3w Lantau)","name_pl":"\u0141\u0119towo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Lichn\u00f3wkach, po niemiecku Klein Lichtenau, za\u0142o\u017cono w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi. Pozosta\u0142o\u015bci kryj\u0105 si\u0119 w\u015br\u00f3d k\u0119py drzew, a z nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142 pojedynczy cippus (kamienny s\u0142up nagrobny). Obiekt figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w na dzia\u0142ce 65.\n\nLichn\u00f3wki le\u017ca\u0142y po\u015br\u00f3d \u017bu\u0142aw w \u00f3wczesnym powiecie malborskim, po prawym brzegu Wis\u0142y, o mil\u0119 od Tczewa. Wie\u015b nada\u0142 2 lutego 1321 roku wielki komtur Werner von Orseln Wilhelmowi i Johannowi na prawie niemieckim, z 71 \u0142anami. W 1341 roku Dietrich von Altenburg doda\u0142 2 \u0142any i 3,5 morgi nadmiaru. W dokumentach z 1321 i 1341 roku wie\u015b nazywa si\u0119 Nuwe Lichtenow, a od ko\u0144ca XIV wieku pojawia si\u0119 w ksi\u0119dze czynszowej dzisiejsza nazwa Kleine Lichtenow.\n\nW Lichn\u00f3wkach sta\u0142a niegdy\u015b kaplica katolicka. Bernhard Schmid wywodzi jej powstanie z ko\u0144ca XIV wieku i przytacza zapis Zinsbuchu, wedle kt\u00f3rego pleban z Lichn\u00f3w \u015bci\u0105ga\u0142 do siebie czynsz z dw\u00f3ch w\u0142\u00f3k ch\u0142opskich; gminna ewidencja datuje j\u0105 na XVI wiek. Wies\u0142aw D\u0142ugok\u0119cki wi\u0105\u017ce kaplic\u0119 z przynale\u017cno\u015bci\u0105 Lichn\u00f3wek do parafii w Lichnowach: w 1529 roku wikariusz otrzymywa\u0142 z czynszu p\u0142aconego przez wie\u015b 6 grzywien, a jego osadzenie i budow\u0119 kaplicy, istniej\u0105cej jeszcze przed 1626 rokiem, autor odnosi zapewne do czas\u00f3w krzy\u017cackich. W 1635 roku, po pierwszej wojnie szwedzkiej, materia\u0142 rozebranej kaplicy zu\u017cyto na budow\u0119 lutera\u0144skiego domu modlitwy w Lichnowach. Piotr Birecki, za J\u00f3zefczykiem, wymienia budynek ko\u015bcielny w Lichn\u00f3wkach w\u015br\u00f3d 23 z 64 wiejskich budynk\u00f3w ko\u015bcielnych diecezji pomeza\u0144skiej i che\u0142mi\u0144skiej, kt\u00f3re wkraczaj\u0105ca od 1626 roku armia szwedzka zniszczy\u0142a, zdewastowa\u0142a lub okrad\u0142a. W 1654 roku zosta\u0142y z kaplicy mury cmentarne i zakrystia; w 1749 roku wizytacja biskupa Wojciecha Stanis\u0142awa Leskiego odnotowa\u0142a ju\u017c tylko \u2014 jak podaje Dariusz Piasek \u2014 ruiny dawnego ko\u015bcio\u0142a filialnego i zachowan\u0105 na miejscu kropielnic\u0119.\n\nW 1776 roku odnotowano we wsi mennonickie nazwiska Barckmann, Friesen, Claassen, Mattis, Neyfeldt, Penner i Toews. W 1820 roku na 341 mieszka\u0144c\u00f3w wsi 44 osoby by\u0142y wyznania mennonickiego. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 Klein Lichtenau jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 39 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 461, w tym 124 ewangelik\u00f3w, 273 katolik\u00f3w i 64 mennonit\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Lichnowach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje dla wsi 155 w\u0142\u00f3k obszaru i 34 domy, a szko\u0142\u0119 wskazuje w Lichnowach. Wymienia te\u017c we wsi 21 gbur\u00f3w i 5 zagrodnik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 469 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 236 katolik\u00f3w, 163 ewangelik\u00f3w i 70 os\u00f3b z innych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich. Statystyka Harnocha wymienia wie\u015b w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii ewangelickiej w Lichnowach, licz\u0105cej 700 dusz i maj\u0105cej cztery cmentarze. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d czterech cmentarzy parafii w Lichnowach, licz\u0105cej wtedy 811 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Ewidencja i serwis gminy Lichnowy podaj\u0105 ten cmentarz jako ewangelicki. W katalogu zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego w \u015brodku wsi figuruje cmentarz okre\u015blany, z zastrze\u017ceniem autora, jako mennonicki: kilka starodrzew\u00f3w i pi\u0119\u0107 fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w, w tym przewr\u00f3cony cippus Luisy Lopem, zmar\u0142ej w 1856 roku, i stela Johanna Reimera z 1855 roku. Bernhard Schmid, kt\u00f3ry opisywa\u0142 wie\u015b przed 1919 rokiem, zanotowa\u0142 na tutejszym cmentarzu przyko\u015bcielnym kilka starszych nagrobk\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich stel\u0119 z piaskowca dla Johanna Reimera, zmar\u0142ego w 1855 roku \u2014 wyznania cmentarza nie poda\u0142.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lichnowy (Gro\u00df Lichtenau) i podaje tu 116 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom V, has\u0142o Lichn\u00f3wki; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Danzig 1919, s. 140\u2013141; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 431; katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 32; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150, pozycja 70; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XX, 2019, s. 19; P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 13; D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 136.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-lichnowy/lichnowki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"lichnowy.pl","url":"https://www.lichnowy.pl/asp/turystyka,457,,1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Lichn\u00f3wki","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150, pozycja 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XX, 2019, s. 19","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147887.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 13","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 136","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/28711400.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0970","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.10946,"lng":18.90155,"name_de":"Klein Lichtenau","name_pl":"Lichn\u00f3wki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lichn\u00f3wki \u2014 do 1945 roku Klein Lichtenau, wcze\u015bniej Nuwe Lichtenow i Klein Lichtenow \u2014 lokowano w 1321 roku, a w 1341 roku Werner von Orseln nada\u0142 wsi prawo niemieckie z uposa\u017ceniem 71 w\u0142\u00f3k. \ud83d\udd34 Ta druga data jest nie do utrzymania: Orseln by\u0142 wielkim mistrzem w latach 1324\u20131330, a wcze\u015bniej wielkim komturem, wi\u0119c w 1341 roku ju\u017c nie \u017cy\u0142. Wie\u015b ma czytelny uk\u0142ad ulicowo-placowy.\n\nEwangelicy, katolicy i mennonici \u017cyli tu obok siebie. W 1776 roku odnotowano mennonickie nazwiska Barckmann, Friesen, Claassen, Mattis, Neyfeldt, Penner i Toews, a w 1820 roku na 341 mieszka\u0144c\u00f3w 44 by\u0142o wyznania mennonickiego. S\u0142ownik geograficzny opisuje wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 po\u015br\u00f3d \u017cu\u0142aw, po prawym brzegu Wis\u0142y, o 155 w\u0142\u00f3kach, z 21 gburami i 5 zagrodnikami oraz 34 domami, w kt\u00f3rych \u017cy\u0142o 273 katolik\u00f3w, 124 ewangelik\u00f3w i 64 mennonit\u00f3w; parafia i szko\u0142a by\u0142y w Lichnowach, poczta w Tczewie. Zgadza si\u0119 z tym statystyka Harnocha, kt\u00f3ra wylicza Lichn\u00f3wki w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci ewangelickiej parafii w Lichnowach, licz\u0105cej 700 dusz i cztery cmentarze. W spisie z 1 grudnia 1885 roku wie\u015b mia\u0142a 469 mieszka\u0144c\u00f3w: 163 ewangelik\u00f3w, 236 katolik\u00f3w i 70 innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w.\n\nIstniej\u0105ca tu niegdy\u015b kaplica wiejska nie zachowa\u0142a si\u0119; \u017ar\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cnie j\u0105 datuj\u0105 \u2014 na wiek XIV\u2013XVII, \u201edo XVIII wieku\u201d, \u201eprawdopodobnie z XVI wieku\u201d. Nie zachowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce cmentarz, a \ud83d\udfe1 co do jego charakteru zapisy si\u0119 rozchodz\u0105. Katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego notuje w \u015brodku wsi cmentarz okre\u015blany, z zastrze\u017ceniem autora, jako mennonicki: kilka starodrzew\u00f3w i pi\u0119\u0107 fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w, w tym przewr\u00f3cony cippus Luisy Lopem (zmar\u0142a w 1856 roku) i stela Johanna Reimera z 1855 roku. Serwis gminy Lichnowy nazywa t\u0119 nekropoli\u0119 cmentarzem ewangelickim i odnotowuje po niej ju\u017c tylko relikty zieleni; jako cmentarz ewangelicki figuruje ona r\u00f3wnie\u017c w ewidencji zabytk\u00f3w. Portal \u017bu\u0142awy Wi\u015blane lokuje pozosta\u0142o\u015bci w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi i wymienia jeden zachowany cippus.\n\nDawniej polsk\u0105 wie\u015b Lichn\u00f3wki, po niemiecku Klein Lichtenau, wyda\u0142 2 lutego 1321 roku wielki komtur Werner von Orseln Wilhelmowi i Johannowi do zasiedlenia na prawie niemieckim, z 71 \u0142anami. W 1341 roku Dietrich von Altenburg nada\u0142 mieszka\u0144com jeszcze 2 \u0142any i 3,5 morgi nadmiaru. Kaplica w Lichn\u00f3wkach powsta\u0142a prawdopodobnie ju\u017c pod koniec XIV wieku; wed\u0142ug ksi\u0119gi czynszowej proboszcz z Lichn\u00f3w przej\u0105\u0142 czynsz z dw\u00f3ch \u0142an\u00f3w ch\u0142opskich, zapewne jako uposa\u017cenie kaplicy. Po pierwszej wojnie szwedzkiej, w 1635 roku, materia\u0142 budowlany kaplicy zu\u017cyto na budow\u0119 lutera\u0144skiego domu modlitwy w Lichnowach; w 1654 roku pozosta\u0142y z niej tylko mury cmentarne i zakrystia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 140; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom V, has\u0142o Lichn\u00f3wki; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 431; katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lichn\u00f3wki ma\u0142e (holland.org.pl) / infopl.info","url":"https://holland.org.pl/art.php?id=375&kat=obiekt"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Lichn\u00f3wki","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 140","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0080","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1074468,"lng":18.8951505,"name_de":"Klein Lichtenau","name_pl":"Lichn\u00f3wki \u2014 wpis przeniesiony do cmentarza (CM-0970)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Lichnowach, po niemiecku Gro\u00df Lichtenau, le\u017cy w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, przy ulicy Wiatracznej, na dzia\u0142ce 71, i jest uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. Jest dzi\u015b zdewastowany, z cz\u0119\u015bciowo zachowanym starodrzewem alei. Na 1 pa\u017adziernika 2022 roku Urz\u0105d Gminy Lichnowy, Stowarzyszenie \u201eMalbork wczoraj i dzi\u015b\u201d i Stowarzyszenie Historyczne \u201e\u017bu\u0142awiak\u201d zapowiedzia\u0142y akcj\u0119 porz\u0105dkow\u0105 z zamiarem odtworzenia cmentarza albo urz\u0105dzenia lapidarium.\n\nWsp\u00f3lnota ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 w 1602 roku i w tym samym roku powo\u0142a\u0142a pierwszego duchownego \u2014 Nikolausa Weismanna (u Harnocha: Wei\u00dfmann) z Uffenheim we Frankonii. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha i Agathona Harnocha w 1609 roku wyp\u0119dzono go, jak zapisano, dla Ewangelii. Hermann Freytag podaje przebieg inaczej: n\u0119kany przez katolik\u00f3w i sk\u0142\u00f3cony z cz\u0119\u015bci\u0105 w\u0142asnej gminy, duchowny sam stara\u0142 si\u0119 w 1608 roku o inn\u0105 posad\u0119; 28 kwietnia 1608 roku powo\u0142ano go do Kobbelgrube, a 30 listopada 1609 roku wprowadzono na probostwo w Ko\u017alinach (G\u00fcttland). Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano najpierw w domu prywatnym.\n\nNa \u017bu\u0142awach Malborskich ko\u015bcio\u0142y ewangelickie budowali i utrzymywali gospodarze \u2014 posiadacze gospodarstw na prawie che\u0142mi\u0144skim \u2014 z w\u0142asnych \u015brodk\u00f3w, wraz z plebaniami i szko\u0142ami ko\u015bcielnymi. Na mocy przywileju z 1633 roku gospodarze powo\u0142ywali swoich duchownych i ko\u015bcielnych oraz zapewniali im pensje. Form\u0119 t\u0119 nazwano patronatem wolno-che\u0142mi\u0144skim (*freik\u00f6llmisches Patronat*).\n\nBernhard Schmid zapisa\u0142, \u017ce po pierwszej wojnie szwedzkiej, w 1635 roku, materia\u0142 budowlany rozebranej kaplicy w Lichn\u00f3wkach pos\u0142u\u017cy\u0142 do wzniesienia lutera\u0144skiego domu modlitwy w Lichnowach; w 1654 roku z owej kaplicy zosta\u0142y tylko mury cmentarne i zakrystia. Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry z tego wyr\u00f3s\u0142, trzeba by\u0142o rozebra\u0107 w 1695 roku, a nast\u0119pny stawiano przy g\u0142o\u015bnym sprzeciwie duchowie\u0144stwa katolickiego. Ten sta\u0142 do 1842 roku. Ostatni\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 ryglow\u0105, pod patronatem gospodarzy \u2014 po\u015bwi\u0119cono wed\u0142ug Harnocha w 1844 roku, wed\u0142ug Bernharda Schmida w 1843 roku. W tym ko\u015bciele o\u0142tarz i ambona tworzy\u0142y jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, a organy zbudowa\u0142 Scherweit: dwa manua\u0142y, peda\u0142, 19 g\u0142os\u00f3w. Budowl\u0119 rozebrano po 1945 roku.\n\nW urz\u0119dowym spisie miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku zapisano 558 mieszka\u0144c\u00f3w: 178 luteran\u00f3w, 355 katolik\u00f3w, 20 mennonit\u00f3w i 5 \u017byd\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 na miejscu. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 Lichnowy jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 54 budynki mieszkalne i 734 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 233 ewangelik\u00f3w, 459 katolik\u00f3w, 27 mennonit\u00f3w, siedmiu \u017byd\u00f3w i siedmiu baptyst\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 655 mieszka\u0144c\u00f3w: 400 katolik\u00f3w, 229 ewangelik\u00f3w, 19 os\u00f3b z innych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich i 7 \u017byd\u00f3w. Wed\u0142ug Agathona Harnocha parafia w Lichnowach liczy\u0142a w 1890 roku 700 dusz i obejmowa\u0142a Parszewo, Lichn\u00f3wki, D\u0105brow\u0119 i Pordenowo z Altenau i Trappenfelde. Do Sto\u0142u Pa\u0144skiego przyst\u0119powa\u0142o wtedy oko\u0142o 400 os\u00f3b rocznie. Na czterech cmentarzach parafii chowano w\u00f3wczas zmar\u0142ych. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d czterech cmentarzy parafii w Lichnowach, licz\u0105cej wtedy 811 ewangelik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 334 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 818 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 431; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Danzig 1919, s. 140; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 169, 188, 228; H. Freytag, \u201eGeschichte des Kirchspiels St\u00fcblau im Danziger Werder\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 54 (1912), s. 180; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 36, nr 71; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 32; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150, pozycja 69; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-lichnowy/lichnowy"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"malbork.naszemiasto.pl","url":"https://malbork.naszemiasto.pl/lichnowy-cmentarz-ewangelicki-posprzataja-pasjonaci/ar/c1-8992579"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"lichnowy.pl","url":"https://www.lichnowy.pl/asp/turystyka,457,,1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150, pozycja 69","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0969","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.111629,"lng":18.913503,"name_de":"Gro\u00df Lichtenau","name_pl":"Lichnowy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Lichnowach (po niemiecku Gro\u00df Lichtenau) na \u017bu\u0142awach Malborskich ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego ju\u017c nie ma \u2014 po drugiej wojnie \u015bwiatowej budowl\u0119 rozebrano. W po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi zachowa\u0142y si\u0119 szcz\u0105tki cmentarza ewangelickiego. Obok gminy ewangelickiej dzia\u0142a\u0142a we wsi rzymskokatolicka parafia \u015bwi\u0119tej Urszuli z gotyckim ko\u015bcio\u0142em, kt\u00f3ry stoi do dzi\u015b.\n\nWie\u015b wzmiankowano w 1254 roku, a przywilej lokacyjny wystawiono dla niej w Malborku w dzie\u0144 Oczyszczenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. S\u0142ownik geograficzny datuje go na 1321 rok i przypisuje wielkiemu mistrzowi Karolowi z Trewiru, dodaj\u0105c, \u017ce dokumenty tej grupy \u2014 obok Lichn\u00f3w tak\u017ce dla Lichn\u00f3wek i Maryn\u00f3w (Marienau) \u2014 wystawia\u0142 w jego imieniu wielki komtur Werner von Orseln. Harnoch wymienia przy Lichnowach samego Orselna i tytu\u0142uje go wielkim mistrzem, cho\u0107 godno\u015b\u0107 t\u0119 obj\u0105\u0142 dopiero w 1324 roku i piastowa\u0142 do 1330 roku. Wed\u0142ug Hermanna Eckerdta (1868) w czasach krzy\u017cackich proboszczem w Lichnowach, po niemiecku Gro\u00df Lichtenau, by\u0142 Johann von Wildenberg, wys\u0142any w 1362 roku do Pragi, do cesarza, jako pose\u0142 i doradca komtura toru\u0144skiego w sprawie duchownej; parafia mia\u0142a tu sze\u015b\u0107 wolnych w\u0142\u00f3k, podczas gdy zwykle by\u0142o ich cztery. Wed\u0142ug Wies\u0142awa D\u0142ugok\u0119ckiego pierwsza wzmianka o parafii pochodzi z 1316 roku, kiedy nale\u017c\u0105c\u0105 do Lichn\u00f3w kaplic\u0119 w Lisewie Malborskim uposa\u017cono dwoma \u0142anami; w 1355 roku mieszka\u0144c\u00f3w Parszewa zobowi\u0105zano do oddawania mesznego, czyli daniny dla duchownego, ksi\u0119dzu w Lichnowach, od kt\u00f3rego przyjmowali sakramenty, a zapewne jeszcze w czasach krzy\u017cackich powsta\u0142a kaplica filialna w Lichn\u00f3wkach. Parafia obejmuj\u0105ca siedem wsi dor\u00f3wnywa\u0142aby, jak pisze autor, miejskiej parafii w Nowym Stawie, a na jej rang\u0119 wskazywa\u0142a tak\u017ce wielko\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a, znacznie odbiegaj\u0105ca od typowej \u015bwi\u0105tyni wiejskiej; autor uwa\u017ca za prawdopodobne, \u017ce parafi\u0119 erygowano ju\u017c w XIII wieku, by\u0107 mo\u017ce przed 1263 rokiem.\n\nEwangelicka gmina istnia\u0142a tu ju\u017c w 1602 roku. Potwierdza to atlas historyczny Prus Kr\u00f3lewskich z drugiej po\u0142owy XVI wieku: wymienia Lichnowy Wielkie w\u015br\u00f3d dawnych parafii katolickich zaj\u0119tych pod koniec XVI wieku przez protestant\u00f3w. W tym samym roku powo\u0142ano pierwszego duchownego \u2014 Nikolausa Weismanna (u Harnocha: Wei\u00dfmann) z franko\u0144skiego Uffenheim. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom V, 1884) ewangelicy w Lichnowach po przybyciu z Frankonii pierwszego pastora w 1602 roku musieli zwr\u00f3ci\u0107 katolikom ko\u015bci\u00f3\u0142 i przez d\u0142u\u017cszy czas odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa prywatnie u jednego z gospodarzy.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha i Agathona Harnocha w 1609 roku wyp\u0119dzono go, jak zapisano, dla Ewangelii. Wed\u0142ug Hartwicha w 1609 roku pastora z Lichn\u00f3w, po niemiecku Gro\u00df Lichtenau, wojewoda uwi\u0119zi\u0142, a potem wypu\u015bci\u0142 i wygna\u0142 z \u017bu\u0142aw, zakazuj\u0105c gminie przyj\u0119cia innego pod kar\u0105 500 floren\u00f3w w\u0119gierskich; mimo to 27 marca 1610 roku gmina przywo\u0142a\u0142a swojego pastora z powrotem i zap\u0142aci\u0142a za to kar\u0119 500 dukat\u00f3w. Hermann Freytag podaje przebieg inaczej: n\u0119kany przez katolik\u00f3w i sk\u0142\u00f3cony z cz\u0119\u015bci\u0105 w\u0142asnej gminy, duchowny sam stara\u0142 si\u0119 w 1608 roku o inn\u0105 posad\u0119; 28 kwietnia 1608 roku powo\u0142ano go do Kobbelgrube, a 30 listopada 1609 roku wprowadzono na probostwo w Ko\u017alinach (G\u00fcttland). Wed\u0142ug Piotra Bireckiego w 1608 roku ch\u0142op\u00f3w z Lichn\u00f3w ukarano grzywn\u0105 200 talar\u00f3w w\u0119gierskich za zbudowanie kaplicy protestanckiej, a pastora wygnano, gro\u017c\u0105c mu kar\u0105 s\u0105dow\u0105 500 talar\u00f3w w\u0119gierskich, gdyby wr\u00f3ci\u0142 bez zgody; owe 500 talar\u00f3w zap\u0142acono, lecz \u2014 jak pisze autor \u2014 za sprowadzanie duchownych ewangelickich na pogrzeby mieszka\u0144c\u00f3w wsi.\n\nWed\u0142ug Harnocha nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano najpierw w domu prywatnym, potem w ko\u015bciele wzniesionym prawdopodobnie w czasie pierwszej albo drugiej wojny szwedzkiej. Po pierwszej wojnie szwedzkiej, w 1635 roku, materia\u0142 budowlany kaplicy w Lichn\u00f3wkach, po niemiecku Klein Lichtenau, zu\u017cyto na budow\u0119 lutera\u0144skiego domu modlitwy w Lichnowach, po niemiecku Gro\u00df Lichtenau. Piotr Birecki (2021) wymienia Lichnowy w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych nowe budynki ko\u015bcielne o konstrukcji szkieletowej powsta\u0142y, gdy realizowano mi\u0119dzy innymi nakazy szwedzkiego kr\u00f3la Gustawa Adolfa.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119dza Jana Wi\u015bniewskiego, kt\u00f3ry opiera si\u0119 na protoko\u0142ach wizytacji diecezji pomeza\u0144skiej, dom modlitwy \u2014 w aktach nazywany \u201esynagog\u0105\u201d \u2014 urz\u0105dzono w Lichnowach jeszcze przed wojn\u0105 szwedzk\u0105, a p\u00f3\u017aniej zbudowano tu w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119; dzieci uczy\u0142 nauczyciel w szkole innowierczej, tote\u017c w 1636 roku polecono proboszczowi wyp\u0119dzi\u0107 heretyckiego nauczyciela i organist\u0119. Wizytacja z 1640 roku zapisa\u0142a, \u017ce poza domownikami plebanii wszyscy parafianie s\u0105 heretykami. W o\u015bwiadczeniu z 17 pa\u017adziernika 1640 roku ekonom malborski Gerhard Denhoff, sam kalwinista, kt\u00f3ry w kwietniu tego roku zgodzi\u0142 si\u0119 na ograniczenie praw innowierc\u00f3w na \u017bu\u0142awach, twierdzi\u0142: \u201ePrzed wojn\u0105 by\u0142o tylko dw\u00f3ch predykant\u00f3w, a to w Lasowicach i w Lichnowie\u201d. W 1647 roku duchowny ewangelicki, kt\u00f3ry dot\u0105d naucza\u0142 w domu prywatnym, mieszka\u0142 ju\u017c w niedawno zbudowanej \u201esynagodze\u201d, a na jej pi\u0119trze naucza\u0142 i udziela\u0142 sakrament\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) po wygnanym Weismannie duchownym w Lichnowach, po niemiecku Gro\u00df Lichtenau, by\u0142 Fryderyk Zwicker z Szawa\u0142du, r\u00f3wnie\u017c wyp\u0119dzony, kt\u00f3ry w 1611 roku zosta\u0142 pastorem przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku; w tym samym roku przyszed\u0142 z Tczewa Johann Wei\u00df, urz\u0119duj\u0105cy do 1624 roku, po nim Michael Schellenberger, a nast\u0119pnie Richard Eccardi z Szawa\u0142du, zmar\u0142y w Lichnowach w 1648 roku. Wed\u0142ug Hartwicha w 1648 roku gmina w Lichnowach powo\u0142a\u0142a z Lubieszewa (Ladekopp) Andrzeja Hinniusa z Gothy, kt\u00f3ry w 1657 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Elbl\u0105gu; po nim przyszed\u0142 Abraham Blievernik z Torunia, wygnany wcze\u015bniej z Pozna\u0144skiego, kt\u00f3ry w 1664 roku otrzyma\u0142 powo\u0142anie do Bojanowa. Jak podaje Abraham Hartwich (1723), w 1662 roku sufragan i oficja\u0142 che\u0142mi\u0144ski Stanis\u0142aw Dzianott pozwa\u0142 przed konsystorz pastor\u00f3w z Lichn\u00f3w i z Lasowic Wielkich za to, \u017ce w czasie wojny szwedzkiej i przy zawarciu pokoju chodzili na katolickie cmentarze, odmawiali tam modlitwy i wyg\u0142aszali mowy pogrzebowe; spraw\u0119 za\u0142atwili grafowie i przysi\u0119gli groblowi, p\u0142ac\u0105c 40 talar\u00f3w, a dekret zakaza\u0142 odt\u0105d pastorom lutera\u0144skim sprawowania obrz\u0119d\u00f3w nad zmar\u0142ym na cmentarzach.\n\nSchnaase przytacza z akt gda\u0144skiego Ministerium pro\u015bb\u0119 ewangelickich gospodarzy z Lichn\u00f3w z 1664 roku: chcieli zatrzyma\u0107 pastora, kt\u00f3rego nazywa Aaronem Bliewernitzem \u2014 u Hartwicha to Abraham Blievernik \u2014 mimo jego powo\u0142ania do Bojanowa i cho\u0107 Nathanael Strau\u00df wyg\u0142osi\u0142 ju\u017c u nich kazanie. W pa\u017adzierniku 1664 roku Ministerium uzna\u0142o powo\u0142anie za wi\u0105\u017c\u0105ce: Bliewernitz, znakomicie znaj\u0105cy polski, by\u0142 potrzebny w\u0142a\u015bnie w Bojanowie, a Lichnowom wakat nie grozi\u0142; samego pastora upomniano, by na przysz\u0142o\u015b\u0107 nie przyjmowa\u0142 powo\u0142ania tak pochopnie i uprzedza\u0142 gmin\u0119 zawczasu. Wed\u0142ug Schnaasego p\u00f3\u017aniej, jako duchowny w Toruniu, Bliewernitz wyr\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 jako polski pisarz religijny i prze\u0142o\u017cy\u0142 na polski m.in. \u201eMeditationes sacrae\u201d Johanna Gerharda.\n\nWed\u0142ug Hartwicha od 1664 roku pastorem w Lichnowach by\u0142 Nathanael Strau\u00df z Gda\u0144ska, zmar\u0142y 20 kwietnia 1677 roku i pochowany 27 kwietnia w Steblewie (St\u00fcblau); jego nast\u0119pca Franciszek Keule z Trzebiatowa, przeniesiony z Nowej Cerkwi (Neukirch), zmar\u0142 w 1681 roku i tak\u017ce spocz\u0105\u0142 w Steblewie. Wed\u0142ug Hermanna Eckerdta (1868) w 1674 roku katolicki proboszcz w Lichnowach, po niemiecku Gro\u00df Lichtenau, pozwa\u0142 tutejszych ewangelik\u00f3w za to, \u017ce pracowali w katolickie \u015bwi\u0119ta. Wed\u0142ug Hartwicha Daniel Hopffner ze Szczecina przyszed\u0142 do Lichn\u00f3w w 1681 roku z Pogorza\u0142ej Wsi (Wernersdorf), a Zachariasz Brendel \u2014 w 1696 roku z Lubieszewa (Ladekopp); po \u015bmierci Brendla 14 stycznia 1704 roku jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 kandydat Benjamin Keyser z Gda\u0144ska.\n\nJeszcze w 1677 i 1681 roku pastor\u00f3w Lichn\u00f3w chowano w Steblewie, na terytorium gda\u0144skim; dopiero Daniel Hopffner, zmar\u0142y w 1696 roku, i Zachariasz Brendel, zmar\u0142y w 1704 roku, spocz\u0119li w samym ewangelickim domu modlitwy w Lichnowach. Wed\u0142ug miejscowego zwyczaju zmar\u0142ego pastora grzebano dopiero wtedy, gdy na plebanii zamieszka\u0142 jego nast\u0119pca \u2014 cia\u0142o Brendla czeka\u0142o na pogrzeb cztery tygodnie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony w czasie wojny szwedzkiej trzeba by\u0142o rozebra\u0107 w 1695 roku. Nast\u0119pn\u0105 postawiono w pa\u017adzierniku tego samego roku w ci\u0105gu jednego tygodnia, mimo g\u0142o\u015bnego sprzeciwu duchowie\u0144stwa katolickiego i zakaz\u00f3w pod kar\u0105 dw\u00f3ch, a potem czterech tysi\u0119cy floren\u00f3w w\u0119gierskich. Proboszcz D\u0105browski, kanonik w\u0142oc\u0142awski, pozwa\u0142 pastora i obu so\u0142tys\u00f3w przed Trybuna\u0142 w Piotrkowie i opiecz\u0119towa\u0142 drzwi ko\u015bcio\u0142a, ale urz\u0119dnicy przys\u0142ani z Malborka zdj\u0119li piecz\u0119\u0107, a deputaci gminy wyjednali u kr\u00f3la 6 lutego 1696 roku pe\u0142ne bezpiecze\u0144stwo. Wed\u0142ug Hartwicha biskup che\u0142mi\u0144ski Teodor Potocki w zarz\u0105dzeniu z 16 marca 1700 roku zarzuci\u0142 mieszka\u0144com Lichn\u00f3w, \u017ce niedawno, wbrew zakazom urz\u0119du, znacznie powi\u0119kszyli sw\u00f3j dom ko\u015bcielny, i na\u0142o\u017cy\u0142 na nich 1000 floren\u00f3w kary pod gro\u017ab\u0105 rozbi\u00f3rki budynku. Abraham Hartwich (1723) zapisa\u0142, \u017ce gdy na Wielkich \u017bu\u0142awach trzeba by\u0142o naradzi\u0107 si\u0119 nad wa\u017cn\u0105 spraw\u0105, deputaci z ka\u017cdego zak\u0105tka i kwarta\u0142u zje\u017cd\u017cali na zgromadzenie do Lichn\u00f3w, do tutejszego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, albo w inne dogodne miejsce.\n\nW 1740 roku pastorem w Lichnowach by\u0142 Johann Growe. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Walthera (1748). Wed\u0142ug ksi\u0119dza Jana Wi\u015bniewskiego wizytacja z czerwca 1749 roku odnotowa\u0142a, \u017ce w Lichnowach mieszka wielu luteran\u00f3w i schodz\u0105 si\u0119 tu gospodarze z siedmiu wsi parafii, a pastor i nauczyciel maj\u0105 bardzo dobre mieszkania. Podczas generalnej wizytacji ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u017cu\u0142awskich w 1765 roku dysydenci z Lichn\u00f3w prosili biskupa o pozwolenie na remont kaplicy, zbudowanej z muru pruskiego, kt\u00f3ra od strony mieszkania pastora, od frontu i od ty\u0142u, by\u0142a spr\u00f3chnia\u0142a i pochylona. Biskup zezwoli\u0142 jednorazowo na remont kaplicy i przylegaj\u0105cej do niej szko\u0142y dysydenckiej, bez jakiejkolwiek rozbudowy, pod warunkiem, \u017ce parafianie najpierw zbuduj\u0105 szko\u0142\u0119 katolick\u0105 z mieszkaniem i ogrodz\u0105 cmentarz, powi\u0119kszony kosztem ogrodu organisty.\n\nWed\u0142ug ksi\u0105g parafialnych z XVIII wieku gmina 19 lutego 1742 roku ustali\u0142a zasady roku wdowiego dla wdowy po pastorze Johannie Growem i dla przysz\u0142ych wd\u00f3w po pastorach: rok ten liczono od dnia po \u015bwi\u0119tym Marcinie. Wed\u0142ug tej samej uchwa\u0142y nast\u0119pc\u0119 Growego powo\u0142ano 20 lutego 1741 roku. W maju 1745 roku przysi\u0119g\u0142y groblowy Nathanael Kr\u00fcger z Lichn\u00f3w kaza\u0142 w\u0142asnym staraniem zbudowa\u0107 plebani\u0119; w 1751 roku urz\u0105dzono na jej pi\u0119trze pok\u00f3j do nauki, a w 1754 roku zrobiono now\u0105 studni\u0119 i wy\u0142o\u017cono deskami przedsionek. Parafianie obdarowywali ko\u015bci\u00f3\u0142: w 1746 roku witryk Jacob D\u00f6ring z Parszewa ofiarowa\u0142 lichtarz \u015bcienny przy ambonie, w 1748 roku George Zimmermann z D\u0105browy z \u017con\u0105 mis\u0119 i dzban, a w 1749 roku Christina Walther, kt\u00f3r\u0105 autor wpisu nazywa swoj\u0105 \u017con\u0105, bia\u0142\u0105 jedwabn\u0105 nakryw\u0119. W latach 1773\u20131774 so\u0142tysi z Lichn\u00f3wek i Parszewa ofiarowywali na o\u0142tarz pary woskowych \u015bwiec.\n\nCornelius Pohlmann z Lichn\u00f3w zapisa\u0142 16 lutego 1769 roku przed kr\u00f3lewskim urz\u0119dem so\u0142eckim ubogim parafii (Hausarmen) na wieczne czasy legat w wysoko\u015bci 2000 floren\u00f3w; kapita\u0142 witrycy po\u017cyczyli na pi\u0119\u0107 procent rocznie Ephraimowi Maderowi, kt\u00f3ry da\u0142 por\u0119czyciela. Miejsca w \u0142awkach ko\u015bcielnych, m\u0119skie i kobiece, numerowane rz\u0119dami, by\u0142y przedmiotem um\u00f3w sprzeda\u017cy i zamiany mi\u0119dzy gospodarzami; ksi\u0119ga zawiera odpis takiej umowy z 11 sierpnia 1725 roku, w kt\u00f3rej stron\u0105 by\u0142 Johann Tornier, so\u0142tys i gospodarz w Lichn\u00f3wkach.\n\n\u015awi\u0105tynia z 1695 roku sta\u0142a do 1842 roku, a kolejn\u0105 po\u015bwi\u0119cono w 1844 roku; st\u0105d bior\u0105 si\u0119 rozbie\u017cne daty budowy. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod ostatni ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono 24 maja 1842 roku, a po\u015bwi\u0119cono go wed\u0142ug Schmida w 1843 roku. Piotr Birecki opisuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 z 1844 roku jako budowl\u0119 o nawie w konstrukcji ryglowej (fachwerk, tak zwany mur pruski) z murowan\u0105 wie\u017c\u0105; pracami kierowa\u0142 inspektor budowlany Klopsch z Malborka. Agathon Harnoch nazywa j\u0105 kr\u00f3tko budowl\u0105 ryglow\u0105 i o wie\u017cy nie wspomina, a opis miejscowy \u2014 szachulcow\u0105, orientowan\u0105, z masywn\u0105 wysok\u0105 wie\u017c\u0105 od zachodu. Wed\u0142ug Schmida naw\u0119 zbudowano z wype\u0142nionego ceg\u0142\u0105 muru pruskiego, a wie\u017ca by\u0142a murowana i nakryta he\u0142mem krytym \u0142upkiem. Wed\u0142ug Schmida wie\u017ca z nietynkowanej ceg\u0142y by\u0142a wczesnym i udanym przyk\u0142adem nawrotu do form \u015bredniowiecznych; nawa by\u0142a prostok\u0105tem o wymiarach 23,7 na 13,1 metra, z wbudowan\u0105 absyd\u0105 i emporami bocznymi.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 pod patronatem miejscowych gospodarzy. O\u0142tarz i ambona, powsta\u0142e r\u00f3wnocze\u015bnie z budow\u0105, tworzy\u0142y jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 \u2014 typowe dla \u015bwi\u0105ty\u0144 lutera\u0144skich po\u0142\u0105czenie o\u0142tarza z ambon\u0105. O\u0142tarz po\u0142\u0105czony z ambon\u0105, wykonany w 1842 roku, obramowywa\u0142y dwie kolumny jo\u0144skie o surowym rysunku, z belkowaniem i szczytem. Organy o dziewi\u0119tnastu g\u0142osach, z dwoma manua\u0142ami i peda\u0142em, zbudowa\u0142 Scherweit. Trzy dzwony odla\u0142 w 1843 roku H. Bauer w Gda\u0144sku; napis na najwi\u0119kszym g\u0142osi, \u017ce Johann Adler, kr\u00f3lewski graf groblowy w Tropiszewie (Trappenfelde), zostawi\u0142 ewangelickiej gminie w Lichnowach legat na wie\u017c\u0119 ko\u015bcieln\u0105, z kt\u00f3rego kupiono tak\u017ce te dzwony. Zapis Adlera pochodzi\u0142 z 1802 roku; wzorem dla wie\u017cy mia\u0142y by\u0107 wie\u017ce w Osicach, po niemiecku Wossitz, i w Tujsku, po niemiecku Tiegenort.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Lichnowach posiada\u0142 kielich z 1605 roku. Ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1661 roku, katolickie \u2014 w 1744 roku. Ksi\u0119ga ko\u015bcielna z 1661 roku ma pergaminow\u0105 opraw\u0119, kt\u00f3r\u0105 jest dawny r\u0119kopis Ewangelii z oko\u0142o 1400 roku. W ko\u015bciele wisia\u0142y tarcze nagrobne, mi\u0119dzy innymi Martina Torniera, zmar\u0142ego w 1831 roku, i pastora doktora Johanna Bobrika, urodzonego w 1753, zmar\u0142ego w 1836 roku, kt\u00f3rego portret olejny tak\u017ce si\u0119 zachowa\u0142.\n\nTutejszy pastor Schulz zasiada\u0142 w 1848 roku w pruskim Zgromadzeniu Narodowym jako pose\u0142 z okr\u0119gu wyborczego Malbork. Jak pisa\u0142 w 1884 roku J. Loewenberg w artykule o Oskarze Peschlu, \u00f3wczesnym berli\u0144skim korespondencie \u201eAllgemeine Zeitung\u201d, Peschel po przyje\u017adzie do Berlina w niedziel\u0119 22 pa\u017adziernika 1848 roku przypadkiem zamieszka\u0142 w pokoju obok pastora Schulza.\n\nOko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej (22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w) i obejmowa\u0142a Staryni\u0119 (Altenau), D\u0105brow\u0119 (Damerau), Lichn\u00f3wki (Kl. Lichtenau), Tropiszewo (Trappenfelde) i Pordenowo (Pordenau). Go\u015bcinnie, bez formalnego w\u0142\u0105czenia, korzysta\u0142 z niej tak\u017ce Pelpliner Au\u00dfendeich.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 655 mieszka\u0144c\u00f3w: 229 ewangelik\u00f3w, 400 katolik\u00f3w, 19 innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w \u2014 i 7 \u017byd\u00f3w. Parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu i obejmowa\u0142a, obok samych Lichn\u00f3w, Parszewo, Lichn\u00f3wki, D\u0105brow\u0119 i Pordenowo ze Staryni\u0105 (Altenau) i Tropiszewem (Trappenfelde), razem 700 dusz i cztery cmentarze. Ewangelicka parafia nale\u017ca\u0142a do diecezji malborskiej, a katolicka \u2014 do dekanatu w Nowym Stawie. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 641 ewangelik\u00f3w; patronami byli w\u0142a\u015bciciele w\u0142\u00f3k ko\u015bcielnych, a pastorem by\u0142 od 1884 roku Friedrich Waubke.\n\nDo 1920 roku Lichnowy le\u017ca\u0142y w powiecie malborskim (Prusy Zachodnie, rejencja gda\u0144ska), nast\u0119pnie w powiecie Gro\u00dfes Werder Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a od 1939 roku w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen). Posada zwolni\u0142a si\u0119 1 lipca 1913 roku; obj\u0105\u0142 j\u0105 wtedy Johannes Bartlau, dot\u0105d duchowny pomocniczy w Nitzwalde. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Lichnowach liczy\u0142a wtedy 811 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1913 roku Johannes Bartlau.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Schmida ostatni ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1843 roku, wed\u0142ug Bireckiego \u2014 w 1844. Wygnanie pastora z Lichn\u00f3w Hartwich i Harnoch datuj\u0105 na 1609 rok, a Birecki na 1608 rok; wed\u0142ug Freytaga duchowny sam stara\u0142 si\u0119 w 1608 roku o inn\u0105 posad\u0119. Wed\u0142ug Hartwicha gmina zap\u0142aci\u0142a kar\u0119 500 dukat\u00f3w za przywo\u0142anie pastora, wed\u0142ug Bireckiego 500 talar\u00f3w zap\u0142acono za sprowadzanie duchownych ewangelickich na pogrzeby.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 334 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 818 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1900 roku, Heinrich Gellonneck, urodzony w 1866 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Michael Schellenberger (1642?), Nathanael Strauss (1664), Franz Keule (1677), Daniel H\u00f6pfner (1681), Zacharius Brendel (1696), Benjamin Kaiser (1704), Johann Growe (1722), Johann Benjamin Eppen (1771), Friedrich Franz Waubke (1884), Adam Ulrich Heinrich Gellonneck (1900?), Heinrich Galow (1936).\n\nSpis pastor\u00f3w z lat 1748\u20131796 w ksi\u0119dze parafialnej, prowadzony przez kolejnych duchownych, podaje, \u017ce Johann Samuel Walther zosta\u0142 powo\u0142any do Lichn\u00f3w w pa\u017adzierniku 1748 roku, a Johann Benjamin Eppen obj\u0105\u0142 urz\u0105d 6 pa\u017adziernika 1771 roku, w dziewi\u0119tnast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Nast\u0119pc\u0105 Eppena by\u0142 wed\u0142ug spisu Christian Wolfgang Laechelin (w wykazie duchownych wed\u0142ug Rhesy: L\u00e4chlin), przedtem przez 8 i p\u00f3\u0142 roku duchowny w Bor\u0119tach (Barendt) i Palczewie (Palschau). Wybrano go 1 pa\u017adziernika 1776 roku, 6 listopada wprowadzi\u0142 si\u0119 na plebani\u0119, 1 grudnia, w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, zosta\u0142 wprowadzony w urz\u0105d, a 8 grudnia, w drug\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne na s\u0142owa Psalmu 55,23. Zmar\u0142 1 czerwca 1793 roku w swoim niewielkim maj\u0105tku pod Malborkiem. Po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 pastor, kt\u00f3rego spis nazywa Wunsch, a Rhesa Carl Theodor Wundsch; zmar\u0142 6 lipca 1796 roku. Ostatni w spisie Johann Bobrik, przedtem przez 13 i p\u00f3\u0142 roku pastor w Ko\u0144czewicach (Kunzendorf), zosta\u0142 wybrany jednog\u0142o\u015bnie 18 lipca 1796 roku i 9 listopada tego roku wprowadzi\u0142 si\u0119 na plebani\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 52, 162; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 76, 88, 118, 228, 229, 321; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eLichnowy\u201d; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 136, 137, 138, 139, 140; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; P. Birecki, sztuka lutera\u0144ska Prus Zachodnich; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 431; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom V, has\u0142a Lichnowy i Lichn\u00f3wki oraz przegl\u0105d powiatu malborskiego; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I, Danzig 1919, s. 140; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908, pozycje 144 i 524; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 6, 12; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 96, 150, 169, 188, 228\u2013229; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 164, 167; H. Freytag, \u201eGeschichte des Kirchspiels St\u00fcblau im Danziger Werder\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 54 (1912), s. 180; \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, pod redakcj\u0105 T. Paneckiego i M. S\u0142onia, cz\u0119\u015b\u0107 II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczeg\u00f3\u0142owe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 28; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421, 465\u2013466; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 32; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 42; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 228; t. 2, s. 449, 551, 565, 659; t. 3, s. 811, 904, 931; t. 6, s. 1572, 1782; t. 7, s. 1924; J. Loewenberg, \u201eOscar Peschels Doctor-Dissertation und erste Correspondenz an die \u00bbAllgemeine Zeitung\u00ab\u201d, \u201eAllgemeine Zeitung\u201d (Monachium), 6 pa\u017adziernika 1884 roku, s. 3 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 38\u201339, 50\u201351; P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 11; W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XX, 2019, s. 19\u201320; Ksi\u0119gi parafii ewangelickiej w Lichnowach (Gro\u00df Lichtenau): zapiski z lat 1742\u20131799 i spis pastor\u00f3w z lat 1748\u20131796, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 6625 (Archion 226726 i 226723); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36.*","built_year":1843,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lichnowy (Gro\u00df Lichtenau), infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-lichnowy/lichnowy"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 12","url":"https://polona.pl/item-view/04062636-3845-4127-9e1a-e43c4980d153"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 6","url":"https://polona.pl/item-view/9283b2e1-3181-4064-b66d-b06996884118"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 136, 137, 138, 139, 140","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eLichnowy\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 162, 52","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 118, 228, 229, 321, 76, 88","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 228; t. 2, s. 449, 551, 565, 659; t. 3, s. 811, 904, 931; t. 6, s. 1572, 1782; t. 7, s. 1924","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Loewenberg, \u201eOscar Peschels Doctor-Dissertation und erste Correspondenz an die \u00bbAllgemeine Zeitung\u00ab\u201d, \u201eAllgemeine Zeitung\u201d (Monachium), 6 pa\u017adziernika 1884 roku, s. 3 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GW7LL3N26W4OPLKIE346YZDGNUFGXYXT"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 38\u201339, 50\u201351","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 11","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XX, 2019, s. 19\u201320","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147887.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119gi parafii ewangelickiej w Lichnowach (Gro\u00df Lichtenau): zapiski z lat 1742\u20131799 i spis pastor\u00f3w z lat 1748\u20131796, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 6625 (Archion 226726 i 226723)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"KOS-0073","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1128,"lng":18.915,"name_de":"Gro\u00df Lichtenau","name_pl":"Lichnowy \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gro\u00df Lichtenau, nieistniej\u0105cy)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lichnowach (niem. Gro\u00df Lichtenau) w powiecie malborskim wzniesiono w 1842 roku. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego by\u0142a to budowla o nawie w konstrukcji ryglowej (fachwerk, tzw. mur pruski) z murowan\u0105 wie\u017c\u0105; pracami kierowa\u0142 inspektor budowlany Klopsch z Malborka. Do pierwotnego wyposa\u017cenia nale\u017ca\u0142 o\u0142tarz ambonowy \u2014 typowe dla \u015bwi\u0105ty\u0144 lutera\u0144skich po\u0142\u0105czenie o\u0142tarza z ambon\u0105 \u2014 powsta\u0142y r\u00f3wnocze\u015bnie z budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a. Po 1945 roku obiekt zosta\u0142 rozebrany i nie istnieje.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zulawy.infopl.info / Wikipedia \u2014 Lichnowy, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, Ewangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich, Toru\u0144 2014 (Wielkie Lichnowy, 1842)","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0327","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.114722,"lng":18.913056,"name_de":"Gro\u00df Lichtenau","name_pl":"Lichnowy \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Liczach nale\u017ca\u0142 do maj\u0105tku, nie do gromady wiejskiej. Le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, przy drodze do Otoczyna, na niewielkim, wyd\u0142u\u017conym ze wschodu na zach\u00f3d wzniesieniu, na dzia\u0142ce 258; od zachodu prowadzi do niego droga wysadzana lipami. Ewidencja konserwatorska (arkusz gminy Kwidzyn wojew\u00f3dzkiego wykazu zabytk\u00f3w, pozycja 234, stan z 29 sierpnia 2026 roku) datuje go dwojako: na wiek XVII, ze znakiem zapytania, albo na koniec wieku XVIII. Ko\u015bcio\u0142a Licze nie mia\u0142y.\n\nLicze le\u017c\u0105 na wsch\u00f3d od Kwidzyna, przy dawnym trakcie bitym do Suszu, mil\u0119 od miasta. Wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci: gromady wiejskiej i d\u00f3br rycerskich.\n\nW 1540 roku wie\u015b przesz\u0142a w dziedziczne posiadanie biskupa pomeza\u0144skiego Paw\u0142a Speratusa \u2014 ksi\u0105\u017c\u0119 Albrecht nada\u0142 mu j\u0105 razem z Schadau i Mundmannsdorf, wszystkie trzy w\u00f3wczas puste i nieobsadzone. Tutaj znalaz\u0142a schronienie wygnana dla wiary z Austrii Barbara W\u00f6lfin, z domu Reminger von Reming, i tutaj zmar\u0142a; jej nagrobek z herbem zachowa\u0142 si\u0119 w ko\u015bciele w pobliskim Rakowcu.\n\nDw\u00f3r maj\u0105tku stoi do dzi\u015b. Wzni\u00f3s\u0142 go kanclerz i starosta kwidzy\u0144ski Johann von Kospot, zmar\u0142y w 1666 roku; nad wej\u015bciem od p\u00f3\u0142nocy umieszczono herby budowniczego i jego \u017cony oraz dat\u0119 1664. Zesp\u00f3\u0142 dworski wraz z parkiem i budynkiem bramnym jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-336 \u2014 dw\u00f3r 28 wrze\u015bnia 1962 roku, park 17 listopada 1983 roku.\n\nS\u0142ownik geograficzny opisuje przede wszystkim dobra rycerskie: 689 hektar\u00f3w gruntu, dwadzie\u015bcia dwa budynki, w tym dwana\u015bcie dom\u00f3w mieszkalnych, szko\u0142\u0119 na miejscu i dziedzica nazwiskiem Ludwik Hardt. W\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w d\u00f3br liczy 220 ewangelik\u00f3w oraz pi\u0119ciu katolik\u00f3w. W wykazie gmin z 1885 roku obie cz\u0119\u015bci wsi uj\u0119to osobno: gmina wiejska Licze liczy\u0142a 238 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 213 ewangelik\u00f3w i 25 katolik\u00f3w, obszar dworski za\u015b 173 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 153 ewangelik\u00f3w i 20 katolik\u00f3w; parafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142 Rakowiec (Gro\u00df Krebs).\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1910 roku na 205 mieszka\u0144c\u00f3w po niemiecku m\u00f3wi\u0142y 204 osoby, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 190 ewangelik\u00f3w, dwunastu katolik\u00f3w i dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan; po polsku m\u00f3wi\u0142a jedna osoba. W 1910 roku katolicy nale\u017celi do parafii kwidzy\u0144skiej.\n\nKarta cmentarza z marca 1987 roku stwierdza: \u201eCmentarz uleg\u0142 destrukcji na skutek dzia\u0142ania czasu\u201d. Zachowa\u0142 si\u0119 wtedy og\u00f3lny uk\u0142ad przestrzenny i oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu nagrobk\u00f3w z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku, z kt\u00f3rych najstarszy pochodzi\u0142 z 1923 roku. W 1987 roku teren by\u0142 zaniedbany i dziko zaro\u015bni\u0119ty. Muru ogrodzeniowego ani bramy karta nie odnotowa\u0142a, wymieni\u0142a natomiast trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 lip o \u015brednicy pni od sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu do stu centymetr\u00f3w, w dobrym stanie zdrowotnym.\n\nErich Wernicke w ksi\u0105\u017cce o powiecie kwidzy\u0144skim (1979) przytacza przywilej biskupa Henryka z 24 czerwca 1293 roku dla Gro\u00df Krebs, kt\u00f3ry wspomina zastane w Littschen w\u0142\u00f3ki ju\u017c uprawiane. W zestawieniu ko\u015bcio\u0142\u00f3w dawnego urz\u0119du kwidzy\u0144skiego wymienia Littschen przy ko\u015bciele w Gro\u00df Krebs.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gr. Krebs i podaje tu 138 ewangelik\u00f3w i 176 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; karta cmentarza w Liczach, oprac. J. Labenz, Gda\u0144sk 1987 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 86; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 33, 78.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 234","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Licze","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 86","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 33, 78","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1087","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.730986,"lng":19.078243,"name_de":"Littschen","name_pl":"Licze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Lignowach Szlacheckich, w gminie Pelplin, by\u0142 czynny w dwudziestym wieku, a po 1945 roku zosta\u0142 opuszczony; zachowa\u0142y si\u0119 z niego fragmenty nagrobk\u00f3w. Przed 1920 rokiem Lignowy Szlacheckie nale\u017ca\u0142y do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej; w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142y w Drugiej Rzeczypospolitej, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Do powiatu tczewskiego wie\u015b nale\u017cy dzi\u015b.\n\nOko\u0142o 1230 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j zapisa\u0142 wie\u015b wraz z ca\u0142\u0105 ziemi\u0105 gniewsk\u0105 cystersom oliwskim. W 1281 roku M\u015bciw\u00f3j II odst\u0105pi\u0142 Lignowy Krzy\u017cakom; w ich r\u0119kach wie\u015b pozostawa\u0142a do 1466 roku. Pierwszy znany przywilej wyda\u0142 wsi landmistrz pruski Helwig von Goldbach (1300\u20131302), a w 1381 roku Winrych von Kniprode kaza\u0142 go przepisa\u0107: w\u0142\u00f3k by\u0142o wtedy sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107, so\u0142tys mia\u0142 pi\u0119\u0107 wolnych, proboszcz cztery. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, murowany, powsta\u0142 \u2014 jak s\u0105dzi S\u0142ownik geograficzny \u2014 jeszcze za ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich; w 1340 roku komtur gniewski Herman K\u00fchdorf potwierdzi\u0142 zapis dwudziestu czterech m\u00f3rg roli na jego utrzymanie. Do dzi\u015b stoi tu gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tych Marcina i Ma\u0142gorzaty z drugiej po\u0142owy czternastego wieku, siedziba parafii rzymskokatolickiej.\n\nNiemieccy gospodarze, jak zapisano, od pocz\u0105tku sk\u0142aniali si\u0119 do nauki Lutra. Oko\u0142o 1567 roku przej\u0119li katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, usun\u0119li ze \u015bwi\u0105tyni dwa o\u0142tarze boczne i chor\u0105gwie i utrzymywali przy nim w\u0142asnego duchownego \u2014 wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego \u201eprzez lat niemal 40\u201d. W 1596 roku biskup kujawski Hieronim Rozra\u017cewski odda\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Lignowach Szlacheckich z powrotem katolikom. Gdy biskup odjecha\u0142, dom nowo ustanowionego proboszcza napadni\u0119to przy szyderczych \u015bpiewach \u2014 wybito okna i poobalano p\u0142oty, a gospodarz nazwiskiem Pidger pocz\u0119stowa\u0142 za to sprawc\u00f3w beczk\u0105 piwa. W s\u0105siednim Janiszewie, filii Lign\u00f3w, sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowany pod koniec trzynastego wieku. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 podczas Reformacji zosta\u0142 zupe\u0142nie obalony i zr\u00f3wnany z ziemi\u0105, a w\u0142\u00f3ki pleba\u0144skie rozebrali w\u0142o\u015bcianie. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce w 1746 roku sta\u0142 tam ogrodzony cmentarz \u2014 i \u017ce chowano na nim pobliskich luteran\u00f3w.\n\nRietz w artykule z 1924 roku o sporze gminy w Rudnie z jej duchownym pisze, \u017ce luteranie z Rudna, Lign\u00f3w Szlacheckich i Gr\u0119blina do 1597 roku bez ogranicze\u0144 w\u0142adali ko\u015bcio\u0142em w Wielkim Garcu, lutera\u0144skim od czas\u00f3w Reformacji, i w tym roku go utracili. W latach 1638\u20131640 ewangelicy z Lign\u00f3w i Gr\u0119blina nale\u017celi do gminy w Rudnie. Pismo do hrabiego D\u00f6nhoffa z pro\u015bb\u0105 o uwolnienie od pastora Johanna Mahlendorffa i o zgod\u0119 na przyj\u0119cie innego duchownego, kt\u00f3re Rietz datuje na czas kr\u00f3tko przed Wielkanoc\u0105 1640 roku, podpisali so\u0142tysi i gospodarze (\u201eSchultzen undt Nachbar\u201d) Lign\u00f3w, Rudna i Gr\u0119blina.\n\nW 1683 roku spali\u0142a si\u0119 szko\u0142a i dom przytu\u0142ku w Lignowach Szlacheckich, a ch\u0142opi obiecywali odbudowa\u0107 szko\u0142\u0119. Wizytacja archidiakona Andrzeja Albinowskiego z 1686 roku naliczy\u0142a w parafii lignowskiej oko\u0142o czterystu dusz katolickich, licz\u0105c razem ze Sprudowem, \u201epozosta\u0142e bowiem, o wiele liczniejsze, s\u0105 lutera\u0144skie\u201d. Parafia katolicka by\u0142a na miejscu, ewangelicka \u2014 w s\u0105siednim Rudnie; tam, jak zanotowa\u0142 Albinowski w 1686 roku przy parafii w Wielkim Garcu, luteranie tej parafii mieli swojego duchownego i dom modlitwy. W 1746 roku katolicki nauczyciel nie mia\u0142 tu ani jednego ucznia.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Adlig Liebenau* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 46 dom\u00f3w mieszkalnych i 722 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 156 ewangelik\u00f3w, 560 katolik\u00f3w i sze\u015b\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Rauden*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny notuje w Lignowach Szlacheckich 560 katolik\u00f3w i 156 ewangelik\u00f3w, a spis z 1 grudnia 1885 roku \u2014 646 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 536 katolik\u00f3w i 103 ewangelik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny dodaje, \u017ce tutejsi gospodarze lutera\u0144scy, trzymaj\u0105cy po kilkana\u015bcie w\u0142\u00f3k, \u201ew pi\u0119knych nowych dworkach siedz\u0105 niby szlachta pa\u0144ska\u201d, a ludno\u015b\u0107 robocza by\u0142a bez wyj\u0105tku polska.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Waschinski w zestawieniu szk\u00f3\u0142 pomorskich, u\u0142o\u017conym z wizytacji, podaje, \u017ce protestanci musieli wyda\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lignowach Szlacheckich w 1597 roku; pozosta\u0142e \u017ar\u00f3d\u0142a opisu podaj\u0105 1596 rok. Rietz (1924, s. 9) podaje wprawdzie rok 1597, ale dla ko\u015bcio\u0142a w Wielkim Garcu, nie dla ko\u015bcio\u0142a w Lignowach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o \u201eLignowy\u201d (2. Lignowy Szlacheckie); \u201eGemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen\u201d, wykaz gmin wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1885 roku, powiat kwidzy\u0144ski, s. 76, poz. 66 (\u201eLiebenau, adlig\u201d); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 418 (tabela 6, dekanat gniewski) oraz s. 312\u2013313 (wypisy z wizytacji Andrzeja Albinowskiego z 1686 roku); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 258; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 106\u2013107; Rietz, \u201eEin Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638\u20131640\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 63, Marienwerder 1924, s. 9\u201310, 13.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\", Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781 i tabela nr 21; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Rietz, \u201eEin Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638\u20131640\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 63, Marienwerder 1924, s. 9\u201310, 13","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/39083/edition/37544"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0215","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.90806,"lng":18.78056,"name_de":"Adlig Liebenau","name_pl":"Lignowy Szlacheckie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Liniewie figuruje wy\u0142\u0105cznie w ewidencji zabytk\u00f3w. Le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od wsi, na skraju przysi\u00f3\u0142ka Liniewskie G\u00f3ry, przy dawnym wykopie planowanej linii kolejowej \u2014 na wzniesieniu, zadrzewiony, widoczny z daleka. Zajmuje 0,14 hektara na planie prostok\u0105ta, z wej\u015bciem od po\u0142udniowego wschodu; pierwotnie otacza\u0142o go kamienne obwa\u0142owanie i szpaler lip, z kt\u00f3rych zosta\u0142y fragmenty. Podczas ogl\u0119dzin w 1986 roku naliczono 63 mogi\u0142y ziemne i umocnione, siedem nagrobk\u00f3w wolno stoj\u0105cych, sze\u015b\u0107 p\u0142yt i cztery ozdobne ogrodzenia. W cz\u0119\u015bci \u015brodkowej uk\u0142ad grob\u00f3w pozostawa\u0142 czytelny. Zachowa\u0142o si\u0119 wiele \u017celiwnych krzy\u017cy i ogrodze\u0144 z napisami. Najstarszy nagrobek pochodzi z 1882 roku \u2014 to \u017celiwny krzy\u017c Carla Hedtkego (1840\u20131882); odnotowano te\u017c groby rodzin Stenzel, Jackel, Papke, Schulz, Freitag i Dofs. Ze wzgl\u0119du na liczb\u0119 zachowanych nagrobk\u00f3w konserwator wnioskowa\u0142 o wpis do rejestru zabytk\u00f3w, do czego nie dosz\u0142o; dzia\u0142ka numer 183 nale\u017cy do Skarbu Pa\u0144stwa.\n\nLiniewo \u2014 po niemiecku Gro\u00df Liniewo, a od oko\u0142o 1904 roku Lienfelde \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich. W 1224 roku ksi\u0105\u017c\u0119 \u015awi\u0119tope\u0142k II potwierdzi\u0142 nadanie, jakie jego ojciec Mestwin uczyni\u0142 norbertankom w \u017bukowie \u2014 pi\u0119\u0107 miar miodu rocznie z tej wsi. W 1772 roku w\u0142a\u015bcicielem Liniewa by\u0142 Ignacy Gotartowski, a administratorem Piotr Albert \u0141\u0119gowski. We wsi by\u0142o trzynastu ch\u0142op\u00f3w, siedmiu danik\u00f3w i sze\u015bciu komornik\u00f3w, a na pustkowiu Rukostwo (Klein Liniewo) siedzia\u0142 arendarz; m\u0142yn by\u0142 zrujnowany.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* opisuje je jako dobra rycerskie i wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 nad jeziorem, przy trakcie ko\u015bciersko-zblewskim, obejmuj\u0105c\u0105 Liniewo Ma\u0142e i Rogo\u017ano. Obszar liczy\u0142 5115 m\u00f3rg; w 29 domach mieszka\u0142o 303 katolik\u00f3w i 139 ewangelik\u00f3w. Na miejscu by\u0142y szko\u0142a i karczma, parafia katolicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Garczynie, a poczta \u2014 w Nowej Karczmie. *S\u0142ownik geograficzny* zapowiada\u0142 w latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku, \u017ce stanie tu stacja projektowanej kolei ko\u015bciersko-pszcz\u00f3\u0142kowskiej. W 1883 roku dobra kupi\u0142 od Blumhoffa Quedner z Berlina za 360 000 marek.\n\nWykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku notuje Liniewo jako obszar dworski o 317 mieszka\u0144cach, w\u015br\u00f3d nich 154 ewangelikach i 163 katolikach. Spis z 1905 roku wykaza\u0142 tu 469 ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d 568 mieszka\u0144c\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 627 mieszka\u0144c\u00f3w; 547 z nich poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty, a w\u015br\u00f3d tych 547 os\u00f3b by\u0142o 527 ewangelik\u00f3w i dwudziestu katolik\u00f3w. Osiemdziesi\u0105t os\u00f3b m\u00f3wi\u0142o po polsku. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowym Barkoczynie (Neu Barkoschin). Tak podaje kolumna parafii ewangelickich w spisie z 1 grudnia 1910 roku, pod pozycj\u0105 52 powiatu ko\u015bcierskiego; t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 wskazuje przy Liniewie starszy wykaz gmin z 1885 roku. W spisie z 1910 roku t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 ma s\u0105siednie Liniewko (Liniewken).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowy Barkoczyn (Neu Barkoschin) i podaje tu 522 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom V, has\u0142o \u201eLiniewo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Berent, s. 44, pozycja 134; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1905 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku), powiat Berent, pozycja 52; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 129\u2013130; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 58; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Liniewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 129\u2013130","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 58","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0165","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0824,"lng":18.2353,"name_de":"Lienfelde (do ok. 1904 Gro\u00df Liniewo, tak\u017ce Gro\u00df Linowo)","name_pl":"Liniewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Linowcu jest cmentarz ewangelicki. Le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, po wschodniej stronie szosy do Starogardu, zajmuje 0,08 hektara i datowany jest na pocz\u0105tek dwudziestego wieku. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz jest wymieniony; ma te\u017c kart\u0119 cmentarza Narodowego Instytutu Dziedzictwa (identyfikator INSPIRE PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_CM.86775). Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020\u20132023 opisuje cmentarz jako \u201ewidoczny w terenie, zachowany szcz\u0105tkowo\u201d.\n\nLinowiec \u2014 po niemiecku Lienfitz \u2014 le\u017cy na Kociewiu, w powiecie starogardzkim. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu starogardzkiego (Kreis Preu\u00dfisch Stargard) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 do Drugiej Rzeczypospolitej, w pasie zwanym w\u00f3wczas \u201ekorytarzem\u201d. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Lienfitz* jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z 13 gospodarstwami ch\u0142opskimi, dziesi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi i 38 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 372, w tym 172 ewangelik\u00f3w i 200 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do parafii w Kokoszkowach. Wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku \u2014 strona trzydziesta druga, pozycja dwudziesta dziewi\u0105ta \u2014 notuje w Linowcu 40 budynk\u00f3w mieszkalnych, 66 gospodarstw domowych i 370 mieszka\u0144c\u00f3w: 164 ewangelik\u00f3w, 192 katolik\u00f3w i czternastu innych chrze\u015bcijan; parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskazuje w Starogardzie, katolick\u0105 w Kokoszkowach. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 we wsi 415 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 82 wyznania ewangelickiego. W spisie z 1921 roku narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 332 osoby, niemieck\u0105 83.\n\nW ha\u015ble \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Liniewcu (Lienfitz)\u201d dzieje tutejszej \u015bwi\u0105tyni spisa\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. W trzynastym i czternastym wieku Linowiec nale\u017ca\u0142 do joannit\u00f3w, fundator\u00f3w miejscowej \u015bwi\u0105tyni. Hennig, rycerz i pan domu i ziemi Nowego Wartenburga, czyli Starogardu, po\u015bwiadcza, \u017ce wcze\u015bniej \u2014 gdy jego poprzednik Jan Vorkfeld wyda\u0142 wie\u015b do osadzenia na prawie che\u0142mi\u0144skim niejakiemu Piotrowi Wojciechowi \u2014 cztery w\u0142\u00f3ki przeznaczono dla proboszcza. Wed\u0142ug jednego z p\u00f3\u017aniejszych wizytator\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 parafialny; krzy\u017cackie ksi\u0119gi czynszowe pod 1437 rokiem wymieniaj\u0105 wie\u015b jako \u201eLiniewiec, z ko\u015bcio\u0142em parafialnym\u201d. W szesnastym wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Linowcu nie wyst\u0119puje w rejestrach wizytator\u00f3w biskupich. Ziemi\u0119 pleba\u0144sk\u0105 \u2014 jak zapisa\u0142a wizytacja Szembeka \u2014 zagarn\u0119li starostowie skarszewscy. W 1702 roku nie by\u0142o po ko\u015bciele ani znaku; na jego miejscu sta\u0142 tylko krzy\u017c.\n\nWizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego notuje Linowiec w starostwie starogardzkim, w\u015br\u00f3d wsi parafialnych Kokoszk\u00f3w: dwunastu poddanych, ka\u017cdy winien korzec \u017cyta i korzec owsa. Wed\u0142ug wizytacji poddani, oddaj\u0105c danin\u0119 plebanowi, potr\u0105cali sobie dwa albo trzy korce \u017cyta na beczk\u0119 piwa. Wizytator poradzi\u0142 zg\u0142osi\u0107 rzecz panu wsi i ten obyczaj znie\u015b\u0107. W 1772 roku ludno\u015b\u0107 Linowca by\u0142a mieszanego wyznania. Wed\u0142ug przywileju wie\u015b mia\u0142a 50 w\u0142\u00f3k, a by\u0142o ich 38, bo na jej gruntach starostowie zbudowali folwarki Okollo i Zabben.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Starogard Gda\u0144ski (Preu\u00dfisch Stargard) i podaje tu 150 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 32\u201333, poz. 29; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 44, poz. 30; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 246\u2013247; Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, opis parafii Kokoszkowy; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Starogard Gda\u0144ski oraz karta cmentarza Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 63\u201365; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 210, pozycja 127; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 155; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w \u2014 gm. Starogard Gda\u0144ski","url":"https://bip.ugstarogard.pl/wiadomosci/9600/wiadomosc/338313/gminna_ewidencja_zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 210, pozycja 127","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 155","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0329","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.011917,"lng":18.49436,"name_de":"Lienfitz","name_pl":"Linowiec \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lipia G\u00f3ra \u2014 po niemiecku Lindenberg, a w latach 1939\u20131945 Lindensee \u2014 jest wsi\u0105 kociewsk\u0105 w dzisiejszej gminie Morzeszczyn; przed 1945 rokiem obok polskiej i katolickiej wi\u0119kszo\u015bci \u017cy\u0142a tu niewielka niemiecka mniejszo\u015b\u0107 ewangelicka. Po tej mniejszo\u015bci zosta\u0142 cmentarz za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku, oko\u0142o 1250 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi.\n\nZa Krzy\u017cak\u00f3w wie\u015b podlega\u0142a komturii grudzi\u0105dzkiej i w\u00f3jtostwu osieckiemu, za czas\u00f3w polskich \u2014 starostwu osieckiemu. W Lipiej G\u00f3rze sta\u0142 te\u017c dawniej ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki: filia parafii w Bar\u0142o\u017cnie, ufundowana na czterech w\u0142\u00f3kach. Proboszcz Pawe\u0142 Choi\u0144ski zapisa\u0142 w 1651 roku, \u017ce \u201ecztery w\u0142\u00f3ki do tego ko\u015bcio\u0142a fundowane w Lipiog\u00f3rze\u201d, a w 1746 roku wiarygodni \u015bwiadkowie potwierdzili kanonikowi Kli\u0144skiemu, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 dawniej tu sta\u0142 \u2014 lecz w\u0142\u00f3k ju\u017c nie by\u0142o, \u015bwi\u0105tynia le\u017ca\u0142a zrujnowana do fundament\u00f3w i nie zachowa\u0142 si\u0119 nawet jej cmentarz. Dziewi\u0119tnastowieczn\u0105 nekropoli\u0119 ewangelick\u0105 za\u0142o\u017cono ponad sto lat p\u00f3\u017aniej.\n\nPrzed 1920 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w rejencji kwidzy\u0144skiej. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Lindenberg* 23 domy mieszkalne i 297 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 45 ewangelik\u00f3w, 241 katolik\u00f3w i 11 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Sturcz*; katolicy \u2014 do parafii *Barloszno*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. *S\u0142ownik geograficzny* w ha\u015ble \u201eLipiog\u00f3ra albo Lipia g\u00f3ra, niem. Lindenberg (r. 1865 przezwane), dok. Linde\u201d opisuje wie\u015b jako dobra powiatu kwidzy\u0144skiego, nad strug\u0105 Jonk\u0105, przy granicy powiatu starogardzkiego; tak samo wykaz gmin ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, kt\u00f3ry umieszcza Lindenberg w powiecie kwidzy\u0144skim (Kreis Marienwerder), na stronie 76 pod pozycj\u0105 67. *S\u0142ownik* notuje tu wraz z nowo wybudowanym folwarkiem Birkenau 865 hektar\u00f3w obszaru, 23 domy mieszkalne, gorzelni\u0119 parow\u0105, m\u0142yn wodny o trzech ko\u0142ach, cegielni\u0119, upraw\u0119 chmielu i malw oraz szko\u0142\u0119 na miejscu; poczt\u0119 i stacj\u0119 kolejow\u0105 mieszka\u0144cy mieli w Czerwi\u0144sku.\n\nLiczby ewangelik\u00f3w we wsi podaj\u0105 s\u0142ownik i kolejne spisy. *S\u0142ownik geograficzny* podaje tu 241 katolik\u00f3w i 45 ewangelik\u00f3w. Spis powszechny z 1885 roku zasta\u0142 we wsi 381 mieszka\u0144c\u00f3w w trzydziestu domach i siedemdziesi\u0119ciu dw\u00f3ch gospodarstwach domowych: 318 katolik\u00f3w i 63 ewangelik\u00f3w. Tutejsi ewangelicy byli luteranami i wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani zboru nie mieli. Wykaz gmin z 1885 roku przypisuje ich do parafii ewangelickiej w Sk\u00f3rczu (Skurz), z gwiazdk\u0105 oznaczaj\u0105c\u0105 siedzib\u0119 parafii w innym powiecie \u2014 Sk\u00f3rcz le\u017ca\u0142 w powiecie starogardzkim; katolicy szli do Bar\u0142o\u017cna.\n\nSpis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 350 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 170 m\u0119\u017cczyzn i 180 kobiet \u2014 z czego 42 osoby poda\u0142y j\u0119zyk niemiecki, a 308 polski; w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 41 ewangelik\u00f3w i jeden katolik, a w grupie polskoj\u0119zycznej tablica nie wykazuje ani jednego ewangelika. Po 1920 roku wie\u015b wesz\u0142a do polskiego powiatu gniewskiego, a dzi\u015b nale\u017cy do tczewskiego. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, doliczy\u0142 si\u0119 w czterdziestu o\u015bmiu budynkach mieszkalnych 488 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 460 rzymskich katolik\u00f3w, dwudziestu siedmiu ewangelik\u00f3w i jednego innego chrze\u015bcijanina; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 463 osoby, niemieck\u0105 dwadzie\u015bcia cztery, \u017cydowsk\u0105 jedna.\n\nW 1891 roku dobra Lindenberg z folwarkiem Birkenau (866 hektar\u00f3w) nale\u017ca\u0142y do Ottona Neumanna, a w 1912 roku 731 hektar\u00f3w mia\u0142 Paul Frost z Paulshofu. W 1928 roku w\u0142a\u015bcicielem 671 hektar\u00f3w i gorzelni by\u0142 Ernest Barnbeck, a mniejsze gospodarstwo mia\u0142 Pawe\u0142 Frost. W 1936 roku 395 hektar\u00f3w maj\u0105tku Ernesta i Ma\u0142gorzaty Barnbeck\u00f3w wpisano do wykazu przymusowego wykupu i do 1938 roku przymusowo wykupiono od nich prawie 332 hektary. Nazwisko Frost, kt\u00f3re nosi najstarszy nagrobek na cmentarzu, wyst\u0119puje te\u017c w ksi\u0119gach maj\u0105tkowych: w 1939 roku do przymusowego wykupu wpisano 130 hektar\u00f3w Klary Frost.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz przesta\u0142 funkcjonowa\u0107; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 91 jako cmentarz ewangelicki. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eCmentarz zdewastowany, fragmenty pomnik\u00f3w poprzewracane.\u201d. Teren le\u017ca\u0142 wtedy w lesie mieszanym, bez ogrodzenia i bez starodrzewu, zaro\u015bni\u0119ty samosiejkami, krzakami i traw\u0105; zachowa\u0142y si\u0119 trzy wolnostoj\u0105ce nagrobki i siedem mogi\u0142, a najstarszy nagrobek pochodzi\u0142 z 12 lipca 1886 roku i upami\u0119tnia\u0142 Bunholda Frosta, pochowanego we wsp\u00f3lnej mogile z Id\u0105 Frost. Urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego obejmuje w Lipiej G\u00f3rze tylko dw\u00f3r z drugiej \u0107wierci dziewi\u0119tnastego wieku (numer A-863 z 25 kwietnia 1977 roku).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W tym wypadku chodzi o dwie warto\u015bci: 385 katolik\u00f3w w 1904 roku oraz 371 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym mniej wi\u0119cej dwudziestu o\u015bmiu ewangelik\u00f3w, oko\u0142o 1905 roku. Liczba katolik\u00f3w z 1904 roku przewy\u017csza liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w z oko\u0142o 1905 roku, a spis z 1910 roku daje dla ca\u0142ej wsi 350 os\u00f3b. W obu wypadkach liczby r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od wynik\u00f3w spis\u00f3w z 1885 i 1910 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sm\u0119towo Graniczne (Schmentau) i podaje tu 33 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o \u201eLipiog\u00f3ra\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 76, poz. 67; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), tablica gminna powiatu kwidzy\u0144skiego, poz. 61; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat gniewski, s. 18, poz. 23; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, Dodatek XLIX \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Lipiog\u00f3rze\u201d; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Morzeszczyn, poz. 91; Cmentarz ewangelicki \u2014 zabytek.pl (685389); wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eSk\u00f3rcz\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o parafii Skurz; karta cmentarza w Lipiej G\u00f3rze, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 154; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 152; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 122; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 193; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 10; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1179; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 106\u2013107; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl (685389)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-685389"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 154","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 152","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 122","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 193","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 10","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1179","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0198","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.781428,"lng":18.668607,"name_de":"Lindenberg","name_pl":"Lipia G\u00f3ra \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Lipiankach \u2014 po niemiecku Ziegellack, w gminie Kwidzyn \u2014 za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku. W samym centrum wsi le\u017cy on na wale wi\u015blanym, na wysoko\u015bci dawnej stacji kolei w\u0105skotorowej.\n\nPod koniec XIX wieku mieszka\u0142o tu 369 os\u00f3b i przewa\u017cali w\u015br\u00f3d nich ewangelicy: spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 241 ewangelik\u00f3w, 127 katolik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 w rubryce innych chrze\u015bcijan. W tym spisie ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie. Agathon Harnoch liczy\u0142 w parafii ewangelickiej miasta w 1890 roku 17 000 dusz, a jej \u015bwi\u0105tyni\u0105 by\u0142 dawny pomeza\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 katedralny.\n\nW 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 347 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku rozbija ich najpierw wed\u0142ug j\u0119zyka ojczystego, a wewn\u0105trz grupy niemieckoj\u0119zycznej wed\u0142ug wyznania: po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 290 os\u00f3b \u2014 182 ewangelik\u00f3w i 108 katolik\u00f3w \u2014 a po polsku 32 (wszyscy katolicy). Pozosta\u0142e 25 os\u00f3b spis zapisa\u0142 w rubryce \u201eniemiecki i inny j\u0119zyk\u201d.\n\nProgram Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 datuje t\u0119 nekropoli\u0119 na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. W tym programie wymieniono j\u0105 w\u015br\u00f3d nekropolii gminy jako cmentarz z nielicznymi nagrobkami i starodrzewem.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Ziegellack* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 33 domy mieszkalne i 390 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 276 ewangelik\u00f3w, 113 katolik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 182 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, strony 80\u201381, pozycja 123; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycja 108; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 510\u2013513; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 112\u2013113; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 261","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 47","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1088","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77003,"lng":18.85635,"name_de":"Ziegellack","name_pl":"Lipianki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Lipince le\u017cy w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi; w ewidencji konserwatorskiej Narodowego Instytutu Dziedzictwa datowany jest na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim kilka nagrobk\u00f3w, w tym betonowy cippus rodziny Wiens. Agathon Harnoch zapisa\u0142 w 1890 roku, \u017ce cmentarz ewangelicki parafii le\u017ca\u0142 w Lipince, a ewangelicy ze \u015awierk\u00f3w i Nidowa chowani byli na katolickim cmentarzu przyko\u015bcielnym w \u015awierkach. Nagrobek rodziny Wiens bywa wskazywany w dw\u00f3ch miejscach \u2014 na cmentarzu mennonickim po po\u0142udniowej stronie drogi i na cmentarzu ewangelickim.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Lindenau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 33 budynki mieszkalne i 442 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 223 ewangelik\u00f3w, 213 katolik\u00f3w i sze\u015bciu mennonit\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w \u015awierkach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nLipinka nosi\u0142a po niemiecku nazw\u0119 Lindenau. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 329 mieszka\u0144c\u00f3w: 175 ewangelik\u00f3w, 139 katolik\u00f3w i pi\u0119tna\u015bcie os\u00f3b zapisanych jako inni chrze\u015bcijanie. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 316 mieszka\u0144c\u00f3w: 131 luteran\u00f3w, 175 katolik\u00f3w i 10 mennonit\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny podaje dla wsi 223 ewangelik\u00f3w, 213 katolik\u00f3w i 6 mennonit\u00f3w w 33 domach. Wymienia te\u017c 128 w\u0142\u00f3k obszaru, trzynastu gbur\u00f3w i trzynastu zagrodnik\u00f3w oraz szko\u0142\u0119 na miejscu, a o mieszka\u0144cach pisze, \u017ce \u201ezniemczeni tutejsi mieszka\u0144cy sk\u0142onniejsi byli do luteranizmu\u201d.\n\nWie\u015b powsta\u0142a na terenie wykarczowanego lasu. Przywilej lokacyjny wystawi\u0142 wielki komtur Werner von Orseln 2 lutego 1321 roku, nadaj\u0105c \u201eLyndenow\u201d 50 w\u0142\u00f3k na prawie che\u0142mi\u0144skim, w tym pi\u0119\u0107 so\u0142tysich; pod koniec XIV wieku liczono tu 47 w\u0142\u00f3k czynszowych, a w 1510 roku 45 i 5 w\u0142\u00f3k. W tym samym 1321 roku Lipink\u0119 wcielono do parafii w \u015awierkach (Tannsee); t\u0119 parafi\u0119 wskazuj\u0105 te\u017c spis rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku, spis powszechny z 1885 roku i S\u0142ownik geograficzny.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki sta\u0142 w Lipince mniej wi\u0119cej od 1620 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu malborskiego podaje rok budowy 1638 i przed\u0142u\u017cenie budowli w latach 1707\u20131708, a jako jego miejsce wskazuje p\u00f3\u0142nocny rz\u0105d zagr\u00f3d, naprzeciw ko\u015bcio\u0142a katolickiego. W 1620 roku wymieniany jest tu duchowny Martin Schnell, a S\u0142ownik geograficzny zapisa\u0142, \u017ce pierwszy pastor lutera\u0144ski przyby\u0142 do wsi w tym roku. Gdy Schnell przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Marz\u0119cina, lipiniacy utrzymywali tylko szkolnego. W 1636 roku obie gminy, Lipinka i \u015awierki, powo\u0142a\u0142y wsp\u00f3lnie Christopha Albinusa, kt\u00f3ry mia\u0142 odprawia\u0107 w Lipince nabo\u017ce\u0144stwo co trzy tygodnie \u2014 ale rok p\u00f3\u017aniej Lipink\u0119 oddzielono z powrotem i dano jej w\u0142asnego duchownego. P\u00f3\u017aniejszy kronikarz \u017bu\u0142aw Abraham Hartwich by\u0142 tu duchownym w latach 1698\u20131712, po czym odszed\u0142 st\u0105d do Dworku; takie lata podaj\u0105 on sam i inwentarz zabytk\u00f3w. Osobne ksi\u0119gi metrykalne dla Lipinki prowadzono w latach 1660\u20131727 \u2014 \u015bluby od 1660, chrzty od 1661, zgony od 1690 roku \u2014 a potem znowu od 1774 roku.\n\nW 1809 roku parafi\u0119 w Lipince po\u0142\u0105czono ze \u015awierkami. Gmina sprzeda\u0142a swoj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, a za uzyskane pieni\u0105dze wykupi\u0142a sobie miejsce w ko\u015bciele \u015bwierkowskim; odt\u0105d obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor ze \u015awierk\u00f3w, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lipince rozebrano na pocz\u0105tku XIX wieku. Oko\u0142o 1890 roku do parafii \u015bwierkowskiej nale\u017ca\u0142y trzy okr\u0119gi szkolne \u2014 \u015awierki, Lipinka i Nidowo, po niemiecku Niedau, dzi\u015b r\u00f3wnie\u017c w gminie Nowy Staw \u2014 a liczono w nich razem 600 dusz.\n\nW Lipince sta\u0142a te\u017c katolicka kaplica pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Barbary. Inwentarz zabytk\u00f3w wzmiankuje j\u0105 po raz pierwszy pod rokiem 1637, przypuszczaj\u0105c zarazem, \u017ce powsta\u0142a w czasach krzy\u017cackich. By\u0142a murowana, z wie\u017c\u0105 drewnian\u0105 o trzech dzwonach i z kostnic\u0105. Rozebrano j\u0105 oko\u0142o 1820 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Nagrobek rodziny Wiens jest wskazywany zar\u00f3wno na cmentarzu mennonickim po po\u0142udniowej stronie drogi, jak i na cmentarzu ewangelickim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki sta\u0142 w Lipince mniej wi\u0119cej od 1620 roku, a inwentarz zabytk\u00f3w powiatu malborskiego podaje rok budowy 1638. Hartwich i inwentarz zabytk\u00f3w podaj\u0105 pocz\u0105tek jego urz\u0119dowania w Lipince na 1698 rok, Harnoch \u2014 na 1696.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii \u015awierki (Tannsee) i podaje tu 276 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (powiat malborski, strona 13, pozycja 69); Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 441\u2013442; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 152\u2013153; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 10, nr 151; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Danzig 1940; Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 1880 Neuteich, wyd. 1910; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o \u201eLindenowo\u201d, oraz t. VII, has\u0142o \u201eNidowo\u201d; Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 36, nr 75; ewidencja konserwatorska Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 151\u2013154, 233; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150\u2013151, pozycja 73; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-nowy-staw/lipinka"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 1880 Neuteich, wyd. 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o \u201eLindenowo\u201d, oraz t. VII, has\u0142a \u201eNidowo\u201d i \u201eNiedau\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150\u2013151, pozycja 73","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0980","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.11903,"lng":19.11524,"name_de":"Lindenau","name_pl":"Lipinka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lipinka, po niemiecku Lindenau, le\u017cy w gminie Nowy Staw w powiecie malborskim, na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich; do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w rejencji gda\u0144skiej, a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Czynnej \u015bwi\u0105tyni dzi\u015b we wsi nie ma: ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki rozebrano na pocz\u0105tku XIX wieku, a katolick\u0105 kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tej Barbary oko\u0142o 1820 roku. Krajobraz wsi zatar\u0142a zabudowa dawnego pa\u0144stwowego gospodarstwa rolnego z lat siedemdziesi\u0105tych XX wieku.\n\nWie\u015b lokowano 2 lutego 1321 roku. Przywilej dla \u201eLyndenow\u201d wystawi\u0142 Werner von Orseln \u2014 jeszcze nie jako wielki mistrz, kt\u00f3rym zosta\u0142 dopiero w 1324 roku, lecz jako wielki komtur malborski \u2014 nadaj\u0105c wsi pi\u0119\u0107dziesi\u0105t w\u0142\u00f3k na prawie che\u0142mi\u0144skim, w tym pi\u0119\u0107 so\u0142tysich. W tym samym roku Lipink\u0119 wcielono do parafii w \u015awierkach (Tannsee) i przy tej parafii pozostawa\u0142a tak\u017ce wtedy, gdy mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nSta\u0142a tu katolicka kaplica pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Barbary; inwentarz zabytk\u00f3w powiatu malborskiego wzmiankuje j\u0105 po raz pierwszy pod rokiem 1637 i przypuszcza, \u017ce powsta\u0142a ju\u017c w czasach krzy\u017cackich, a encyklopedia mennonicka GAMEO datuje jej budow\u0119 na XIV wiek. By\u0142a murowana, z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105 o trzech dzwonach i z kostnic\u0105. Rozebrano j\u0105 oko\u0142o 1820 roku.\n\nW\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 wie\u015b mia\u0142a przez blisko dwa stulecia. Agathon Harnoch pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 w Lipince mniej wi\u0119cej od 1620 roku; inwentarz zabytk\u00f3w podaje rok budowy 1638 i przed\u0142u\u017cenie budowli w latach 1707\u20131708, a jej po\u0142o\u017cenie okre\u015bla jako p\u00f3\u0142nocny rz\u0105d zagr\u00f3d, naprzeciw ko\u015bcio\u0142a katolickiego. W 1620 roku wymieniany jest tu duchowny Martin Schnell; gdy przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Marz\u0119cina, lipiniacy utrzymywali ju\u017c tylko szkolnego. Wed\u0142ug kroniki w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej Lipinki Schnell pochodzi\u0142 z Norymbergi i 5 pa\u017adziernika 1620 roku po\u015blubi\u0142 Regin\u0119, c\u00f3rk\u0119 zmar\u0142ego pastora Philippa Westphala. Ta sama kronika zapisuje, \u017ce w latach 1603, 1608 i 1619 \u017bu\u0142awy otrzyma\u0142y konstytucje i dekrety, wed\u0142ug kt\u00f3rych duchowni ewangeliccy podlegali nie duchowie\u0144stwu rzymskokatolickiemu, lecz ekonomicznemu s\u0105dowi wy\u017cszemu. Schnell, wcze\u015bniej tutejszy nauczyciel, uczy\u0142 S\u0142owa Bo\u017cego potajemnie po zagrodach, a miejscem zgromadze\u0144 by\u0142 dw\u00f3r Brausera, ostatni w stron\u0119 Nidowa. Do 1636 roku dzieci z Lipinki chrzczono w \u015awierkach. W tym samym roku obie gminy, Lipinka i \u015awierki, powo\u0142a\u0142y wsp\u00f3lnie Christopha Albinusa, kt\u00f3ry mia\u0142 odprawia\u0107 w Lipince nabo\u017ce\u0144stwo co trzy tygodnie \u2014 ale rok p\u00f3\u017aniej Lipink\u0119 oddzielono z powrotem i dano jej w\u0142asnego duchownego.\n\nDom modlitwy z plebani\u0105 stan\u0105\u0142 na pogorzelisku kupionym przez gmin\u0119: w 1637 roku pastuszek, zniewa\u017cony w zagrodzie naprzeciw ko\u015bcio\u0142a katolickiego, podpali\u0142 j\u0105, a ogie\u0144 strawi\u0142 i zagrod\u0119 s\u0105siedni\u0105. Zanim budow\u0119 uko\u0144czono, nowy w\u0142asny pastor, Jan G\u00fclder, g\u0142osi\u0142 kazania w zagrodzie Rohwerdera i mieszka\u0142 tam w izdebce. Dawne ksi\u0119gi ko\u015bcielne podobno zagin\u0119\u0142y w czasie wojny szwedzkiej za pastora Szymona Donnera; zapisy z lat 1658\u20131659 odnaleziono u jego spadkobierc\u00f3w w starym kalendarzu. Andrzej Gailius, kt\u00f3ry od 1660 roku przez trzydzie\u015bci lat prowadzi\u0142 gmin\u0119 i za\u0142o\u017cy\u0142 now\u0105 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105, spocz\u0105\u0142 w domu modlitwy mi\u0119dzy o\u0142tarzem a ambon\u0105.\n\nKsi\u0105dz Jan Wi\u015bniewski przytacza katolick\u0105 wizytacj\u0119 z 1647 roku, kt\u00f3ra pokazuje te same lata z drugiej strony. Wed\u0142ug niej po pierwszej wojnie szwedzkiej pojawi\u0142 si\u0119 w Lipince duchowny lutera\u0144ski, kt\u00f3ry udziela\u0142 tu sakrament\u00f3w, a w czasie drugiej wojny \u015bwierkowski duchowny wyrzuci\u0142 tutejszego predykanta, kt\u00f3rego przed wojn\u0105 we wsi nie by\u0142o. W 1647 roku katolicy dawali na utrzymanie duchownego po 12 groszy rocznie, a na nauczyciela po 6 groszy; luteran chowano na cmentarzu katolickim, a duchowny prowadzi\u0142 z dzie\u0107mi \u015bpiew na pogrzebach. We wsi sta\u0142 ju\u017c wtedy dom modlitwy \u2014 protok\u00f3\u0142, jak relacjonuje Wi\u015bniewski, nazywa go synagog\u0105 \u2014 w kt\u00f3rym duchowny mieszka\u0142, ale nie g\u0142osi\u0142 w nim kaza\u0144. Jedenastego lipca 1749 roku biskup wyra\u017ca\u0142 oburzenie, \u017ce w parafii \u015bwierkowskiej stoj\u0105 bez jego zgody dwa oratoria lutera\u0144skie, i zakaza\u0142 ich remontowania; opis diecezji z 1785 roku notowa\u0142 w tej parafii 420 protestant\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli w\u0142asne \u015bwi\u0105tynie i pastor\u00f3w w \u015awierkach i w Lipince.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723), kt\u00f3ry sam by\u0142 wtedy pastorem Lipinki, dom ko\u015bcielny z plebani\u0105 zbudowano w 1638 roku i przed\u0142u\u017cono od frontu o siedem st\u00f3p w 1709 roku; inwentarz zabytk\u00f3w, cho\u0107 powo\u0142uje si\u0119 na t\u0119 sam\u0105 stron\u0119 jego dzie\u0142a, podaje dla przed\u0142u\u017cenia lata 1707\u20131708. Kronika w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej r\u00f3wnie\u017c datuje przebudow\u0119 domu ko\u015bcielnego na lata 1707\u20131708; poszerzono wtedy empory, sprawiono potrzebne \u0142awki i za\u0142o\u017cono drug\u0105 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 z rachunkami i opisem \u0142awek. Wcze\u015bniej, jak pisze Hartwich, kazania g\u0142oszono po zagrodach. Wed\u0142ug Hartwicha Jan G\u00fclder prowadzi\u0142 gmin\u0119 w Lipince, po niemiecku Lindenau, przez siedemna\u015bcie lat, do 1654 roku, kiedy z powodu wojny i ucieczki parafian przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Przezmarku (Preu\u00dfisch Mark); w 1656 roku gmina powo\u0142a\u0142a Micha\u0142a Rorinusa, zwanego Dau, w latach 1640\u20131643 tutejszego nauczyciela, potem rektora w Tczewie i pastora w Lisewie Malborskim, kt\u00f3ry po roku odszed\u0142 do Ko\u0144czewic (Kunzendorf). Wed\u0142ug Hartwicha pastor Lipinki Andrzej Gailius zosta\u0142 w 1660 roku przeegzaminowany przez konsystorz w Elbl\u0105gu i ordynowany w tamtejszym wielkim ko\u015bciele farnym przez superintendenta magistra Dawida Kluga. Wed\u0142ug kroniki w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej Gailiusa powo\u0142ano 1 sierpnia 1660 roku, w roku pokoju oliwskiego, a ordynowano 15 sierpnia; zmar\u0142 10 lutego 1690 roku i 19 lutego pochowano go w ko\u015bciele. Jego najstarszego syna powo\u0142ano na jego miejsce 4 marca tego samego roku. Wed\u0142ug Hermanna Eckerdta (1868) Michael Thau by\u0142 w Lipince, po niemiecku Lindenau, do 1643 roku nauczycielem, a potem zosta\u0142 tu duchownym.\n\nWed\u0142ug Hartwicha nast\u0119pc\u0105 Andrzeja Gailiusa w Lipince by\u0142 jego syn Jan Henryk Gailius, ordynowany w Zalewie, kt\u00f3ry zmar\u0142 nie\u017conaty w lutym 1698 roku, w trzydziestym pi\u0105tym roku \u017cycia, i spocz\u0105\u0142 w ko\u015bciele pod stopniem o\u0142tarza. Abraham Hartwich (1723) przytacza w ca\u0142o\u015bci powo\u0142anie, kt\u00f3re wystawi\u0142a mu gmina Lipinki 25 sierpnia 1698 roku po \u015bmierci pastora Jana Henryka Gaila; podpisa\u0142 je mi\u0119dzy innymi graf wa\u0142owy Marten Tornier (w przedruku Pareya: Martin Tomier), a gmina przyzna\u0142a pastorowi 200 marek rocznej pensji oraz dziesi\u0119cin\u0119 z 54 w\u0142\u00f3k \u2014 z ka\u017cdej po p\u00f3\u0142 korca \u017cyta i p\u00f3\u0142 korca j\u0119czmienia. Przedruk tego powo\u0142ania u landrata Pareya (1869) wymienia tak\u017ce pozosta\u0142e \u015bwiadczenia: od ka\u017cdego gospodarza sze\u015b\u0107 korc\u00f3w j\u0119czmienia na piwo, korzec pszenicy i korzec owsa, fur\u0119 siana i trzydzie\u015bci wi\u0105zek s\u0142omy na opa\u0142, od ca\u0142ej wsi dwie \u0107wierci drewna opa\u0142owego, a do tego morg\u0119 ziemi nale\u017c\u0105cej do wiedemu, czyli uposa\u017cenia plebanii, oraz wolny wypas czterech koni, czterech kr\u00f3w i drobnego inwentarza. Abraham Hartwich (1723) zapisa\u0142, \u017ce wraz z powo\u0142aniem do Lipinki otrzyma\u0142 od gminy list polecaj\u0105cy do konsystorza sambijskiego i w ci\u0105gu o\u015bmiu dni zosta\u0142 przeegzaminowany oraz ordynowany w ko\u015bciele farnym L\u00f6benichtu w Kr\u00f3lewcu przez doktora Fryderyka Deutscha, w obecno\u015bci dwunastu duchownych; wcze\u015bniej by\u0142 konrektorem szko\u0142y farnej w L\u00f6benichcie. Wed\u0142ug jego zapisu w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej kazanie wst\u0119pne wyg\u0142osi\u0142 w 17. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, 21 wrze\u015bnia 1698 roku, a od nast\u0119pnej niedzieli z w\u0142asnej woli prowadzi\u0142 zamiast nieszpor\u00f3w nauk\u0119 katechizmu dla nieuczonej i prostej czeladzi. P\u00f3\u017aniejszy kronikarz \u017bu\u0142aw Abraham Hartwich by\u0142 tu duchownym w latach 1698\u20131712; Harnoch podaje jako pocz\u0105tek rok 1696.\n\nW 1700 roku gmina dosta\u0142a w darze pozytyw, ale biskup che\u0142mi\u0144ski Teodor Potocki zakaza\u0142 go u\u017cywa\u0107 i na\u0142o\u017cy\u0142 na Lipink\u0119 i \u015awierki grzywn\u0119 na o\u0142tarze i organy dla ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich. Pastor Heinel ze \u015awierk\u00f3w pisa\u0142 w 1832 roku, \u017ce w dawnych czasach ewangelikom na \u017bu\u0142awach nie pozwalano nawet na organy, a gdy gminy Lipinki i \u015awierk\u00f3w mimo to jako pierwsze je sprawi\u0142y, musia\u0142y zap\u0142aci\u0107 znaczn\u0105 kar\u0119. W pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1703 roku Hartwich wprowadzi\u0142 za zgod\u0105 gminy publiczn\u0105 pokut\u0119 ko\u015bcieln\u0105, godziny modlitwy i nauk\u0119 katechizmu dla dzieci. W 1710 roku zaraza zabra\u0142a w Lipince ponad sto os\u00f3b. Hartwich podaje, \u017ce w 1712 roku jego nast\u0119pc\u0105 w Lipince zosta\u0142 Benjamin Kranich z Allenburga w Prusach, kandydat egzaminowany w Kr\u00f3lewcu i ordynowany w Zalewie. Sam Kranich zapisa\u0142 w ksi\u0119dze, \u017ce gmina powo\u0142a\u0142a go 2 lipca 1712 roku, a kazanie wst\u0119pne wyg\u0142osi\u0142 w Lipince w 8. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Walthera (1706) i Schr\u00f6dtera (1736). Nast\u0119pca Kranicha podpisa\u0142 si\u0119 w ksi\u0119dze metrykalnej jako Daniel Schr\u00f6ter; za\u0142o\u017cenie ksi\u0119gi przez poprzednika uzna\u0142 za dobre, ale zapisy imion i dat od 1 lutego 1728 do 5 marca 1736 roku oceni\u0142 jako bardzo z\u0142e i nieodpowiedzialne. W kronice parafii zapisa\u0142 pod dat\u0105 13 lutego 1736 roku, jako Daniel Schroeter z Elbl\u0105ga, \u017ce gmina lipi\u0144ska ustanowi\u0142a go swoim duchownym za spraw\u0105 kr\u00f3lewskiego so\u0142tysa Johanna Rentla. W ksi\u0119dze metrykalnej za\u0142o\u017conej przez pastora Kranicha \u00f3wczesny pastor zapisa\u0142, \u017ce w pierwsze \u015bwi\u0119to Zes\u0142ania Ducha \u015awi\u0119tego 1750 roku w ko\u015bciele w Lipince, wobec licznie zebranej gminy, z\u0142o\u017cy\u0142 wyznanie wiary i zosta\u0142 przyj\u0119ty do Ko\u015bcio\u0142a lutera\u0144skiego by\u0142y mennonita Direck von Hoeck, najstarszy syn gda\u0144szczanina Jeana von Hoecka; kazanie wyg\u0142oszono na tekst Listu do Rzymian 8,14.\n\nW 1809 roku parafi\u0119 po\u0142\u0105czono ze \u015awierkami: gmina sprzeda\u0142a swoj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, a za uzyskane pieni\u0105dze wykupi\u0142a sobie miejsce w ko\u015bciele \u015bwierkowskim, po czym budowl\u0119 w Lipince rozebrano. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku naliczy\u0142 tu wcze\u015bniej 316 mieszka\u0144c\u00f3w: 131 luteran\u00f3w, 175 katolik\u00f3w i 10 mennonit\u00f3w; tak\u017ce wtedy parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 by\u0142y \u015awierki (Tannsee).\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Lindenau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 33 budynki mieszkalne i 442 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 223 ewangelik\u00f3w, 213 katolik\u00f3w i sze\u015bciu mennonit\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w \u015awierkach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom V, 1884) notuje w Lipince, po niemiecku Lindenau, 223 ewangelik\u00f3w, 213 katolik\u00f3w i 6 mennonit\u00f3w w 33 domach oraz szko\u0142\u0119 na miejscu; parafi\u0105 by\u0142y \u015awierki (Tannsee). Kiedy w 1885 roku spisywano mieszka\u0144c\u00f3w, ewangelik\u00f3w by\u0142o 175 na 329 os\u00f3b, czyli wi\u0119cej ni\u017c po\u0142owa, katolik\u00f3w 139, a 15 os\u00f3b zaliczono do innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. Nabo\u017ce\u0144stw s\u0142uchano ju\u017c wtedy poza wsi\u0105, w parafii w \u015awierkach.\n\nObok ludno\u015bci ewangelickiej \u017cy\u0142a we wsi niewielka wsp\u00f3lnota mennonicka, odr\u0119bna od lutera\u0144skiej. Pruski spis mennonit\u00f3w z 1776 roku wymienia tu rodziny o nazwiskach Dick i Friesen. Po po\u0142udniowej stronie drogi zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz mennonicki z zabytkowym nagrobkiem rodziny Wiens w formie cippusa, o inskrypcjach z lat 1865\u20131885; ten sam nagrobek bywa jednak wskazywany tak\u017ce na cmentarzu ewangelickim w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi i rozbie\u017cno\u015b\u0107 pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Andreas Gailus (1660), Abraham Hartwich (1698), Benjamin Kranich (1712), Johann Friedrich Hompesch (1794).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii \u015awierki (Tannsee) i podaje tu 276 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w trzech szczeg\u00f3\u0142ach. Kronika w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej Lipinki podaje, \u017ce wie\u015b po raz pierwszy obsadzono za wielkiego mistrza Winricha von Kniprode w 1356 roku, a przywilej przytoczony wy\u017cej pochodzi z 2 lutego 1321 roku. Wed\u0142ug tej kroniki Andrzej Gailius zmar\u0142 10 lutego 1690 roku, a \u017cyciorys z ksi\u0119gi pastor\u00f3w podaje 10 lutego 1699 roku. Wed\u0142ug Hartwicha dom ko\u015bcielny w Lipince zbudowano w 1638 roku i przed\u0142u\u017cono w 1709 roku, a Piotr Birecki (2021) wymienia Lipink\u0119 w\u015br\u00f3d wsi \u017cu\u0142awskich, w kt\u00f3rych w XVIII wieku stan\u0119\u0142y szkieletowe (fachwerkowe) budynki ko\u015bcielne.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 100; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 150, 151, 155, 167, 232, 233, 234; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eLindenau\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 441\u2013442 (has\u0142o Tannsee); B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 152\u2013153; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat malborski, s. 13, poz. 69; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 36, nr 75; Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online; wojew\u00f3dzka i konserwatorska ewidencja zabytk\u00f3w; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 111, 118, 151\u2013154, 167, 231\u2013233; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 164; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150\u2013151, pozycja 73; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 548; t. 3, s. 723, 833, 988; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 62; C. Parey, \u201eDas freic\u00f6llmische Patronat \u00fcber seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 6, 1869, s. 238\u2013246; Heinel, \u201eEinige Nachrichten \u00fcber das gro\u00dfe Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 8, K\u00f6nigsberg 1832, s. 209\u2013229, 317\u2013330 (Internet Archive); Kronika parafii ewangelickiej w Lipince (Lindenau) w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej z lat 1603\u20131754, z zapiskami pastor\u00f3w Andreasa Gailiusa, Abrahama Hartwicha i Benjamina Kranicha, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 23507; Wypisy z ksi\u0119gi metrykalnej parafii ewangelickiej w Lipince (Lindenau) za\u0142o\u017conej przez pastora Benjamina Kranicha, z dopiskami jego nast\u0119pc\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 313094; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 37.*","built_year":1620,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eLindenau\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 100","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 150, 151, 155, 167, 232, 233, 234","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150\u2013151, pozycja 73","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 548; t. 3, s. 723, 833, 988","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 62","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"C. Parey, \u201eDas freic\u00f6llmische Patronat \u00fcber seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 6, 1869, s. 238\u2013246","url":"https://www.mgh-bibliothek.de/etc/zeitschriftenmagazin/Altpreussische_Monatsschrift_06_1869.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Heinel, \u201eEinige Nachrichten \u00fcber das gro\u00dfe Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 8, K\u00f6nigsberg 1832, s. 209\u2013229, 317\u2013330 (Internet Archive)","url":"https://archive.org/details/bub_gb_ZQQBAAAAcAAJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Kronika parafii ewangelickiej w Lipince (Lindenau) w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej z lat 1603\u20131754, z zapiskami pastor\u00f3w Andreasa Gailiusa, Abrahama Hartwicha i Benjamina Kranicha, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 23507","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Wypisy z ksi\u0119gi metrykalnej parafii ewangelickiej w Lipince (Lindenau) za\u0142o\u017conej przez pastora Benjamina Kranicha, z dopiskami jego nast\u0119pc\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 313094","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 37","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0451","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.119028,"lng":19.115242,"name_de":"Lindenau","name_pl":"Lipinka \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (rozebrany na pocz\u0105tku XIX wieku)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Lipnie (przed 1945 rokiem Liepen) za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi biegn\u0105cej w kierunku Drze\u017cewa, oko\u0142o pi\u0119ciuset metr\u00f3w od wsi. Zajmuje mniej wi\u0119cej 1500 metr\u00f3w kwadratowych; jego rzut jest prostok\u0105tem u\u0142o\u017conym na osi wschodnio-zachodniej. Wzd\u0142u\u017c drogi granic\u0119 wyznacza mur z blok\u00f3w kamiennych, a prowadz\u0105 na cmentarz dwa wej\u015bcia, z kt\u00f3rych jedno zaakcentowano niewysokimi ceglanymi s\u0142upkami. W cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej stoj\u0105 nagrobki z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku; na reszcie terenu rozsiane s\u0105 pozosta\u0142o\u015bci z XIX i pocz\u0105tku XX wieku. Zachowa\u0142o si\u0119 osiemna\u015bcie mogi\u0142, w tym trzyna\u015bcie bezimiennych, a obok nich krzy\u017ce i u\u0142amki nagrobk\u00f3w. Jedna z kamiennych p\u0142yt wros\u0142a w pie\u0144 drzewa. Cmentarz u\u017cytkowano do ko\u0144ca lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku; najm\u0142odsze udokumentowane nagrobki pochodz\u0105 z tej dekady.\n\nW 1784 roku Lipno, po niemiecku Liepen, liczy\u0142o 11 dym\u00f3w.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W dokumencie z 1274 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II nada\u0142 klasztorowi w Ko\u0142baczu wsie Viatrow i Lippeno \u2014 wed\u0142ug Pagla chodzi o Lipno albo o \u0141ebie\u0144. S\u0142ownik geograficzny odnotowuje przy wsi strug\u0119 \u0141upaw\u0119, zwan\u0105 te\u017c Lipow\u0105, wspominan\u0105 w tym samym 1274 roku. Od 1767 do 1945 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodu von Massow.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Damnie (Dammen), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Wykaz tamtejszych pastor\u00f3w Ernst M\u00fcller otwiera Michaelem Zelackiem, ordynowanym w 1563 roku przez M. Edelinga w Ko\u0142obrzegu; wed\u0142ug matryku\u0142y z 1590 roku by\u0142 on wtedy na urz\u0119dzie od 23 lat, a w 1612 roku wci\u0105\u017c go sprawowa\u0142 (s. 492 i 583). Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej 39 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 84; katolika nie zapisano w \u017cadnym z dw\u00f3ch wierszy. W 1939 roku mieszka\u0142y tu 94 osoby, wszystkie wyznania ewangelickiego. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o, tylko cmentarz.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska radzieckie. Z jego relacji wynika, \u017ce p\u00f3\u017aniej wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w r\u0119kach polskich, a mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. Straty wojenne i zwi\u0105zane z wysiedleniem wynios\u0142y wed\u0142ug Pagla 1 poleg\u0142ego, 18 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 21 zaginionych (\u201eprzypadki niewyja\u015bnione\u201d). Kartoteka miejscowo\u015bci pomorskich odnalaz\u0142a potem 48 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 27 w NRD.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 492 i 583; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Lipno \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Liepen; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 979.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lipno \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/lipno/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 80","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 80; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 492 (Dammen); spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172 poz. 78 i s. 180 poz. 250"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, t. II, s. 492 (Dammen)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 80; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 492 (Dammen); spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172 poz. 78 i s. 180 poz. 250"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172, poz. 78 i s. 180, poz. 250","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 80; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 492 (Dammen); spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172 poz. 78 i s. 180 poz. 250"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 979","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0789","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.56768,"lng":17.2803,"name_de":"Liepen","name_pl":"Lipno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Lipuszu (po niemiecku Lippusch) le\u017cy na le\u015bnej dzia\u0142ce przy ulicy Lipowej, na skraju wsi. Jest dzi\u015b nieczynny; urz\u0105dzono na nim lapidarium. Zachowane kamienne obeliski, tablice, elementy ogrodze\u0144 i krzy\u017ce rozmieszczono wzd\u0142u\u017c \u015bcie\u017cki i wok\u00f3\u0142 placu z monolitem oraz tablic\u0105 pami\u0105tkow\u0105 w j\u0119zykach polskim i niemieckim. Ostatniego poch\u00f3wku dokonano w latach dwudziestych XX wieku. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w w wykazie dla gminy Lipusz wymienia go pod pozycj\u0105 44, na le\u015bnej dzia\u0142ce 347/3; Urz\u0105d Gminy Lipusz datuje za\u0142o\u017cenie na oko\u0142o 1864 rok, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w og\u00f3lniej \u2014 na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku (karta z 15 wrze\u015bnia 1985 roku, po\u0142o\u017cenie dok\u0142adne).\n\nW 1663 roku so\u0142ectwo w Lipuszu otrzyma\u0142 Adam Schalewin, w 1666 roku m\u0142yn Albrecht Mnischko i Albrecht Kropid\u0142o, a w 1688 roku Konstancja ze S\u0142uszk\u00f3w Denhoffowa sprzeda\u0142a pusty dw\u00f3r Matthiasowi Flissowi. Od 1779 roku folwark z karczm\u0105 by\u0142 w dzier\u017cawie wieczystej Michaela Stolzenberga (35 w\u0142\u00f3k magdeburskich, dziesi\u0119ciu danik\u00f3w).\n\nWizytacja katolickiej parafii w Lipuszu z 1766 roku naliczy\u0142a na jej terenie 102 luteran\u00f3w. Ewangelicy Lipusza i okolicy nale\u017celi wcze\u015bniej do parafii w Ko\u015bcierzynie.\n\nDwa razy tutejsza gmina s\u0105dzi\u0142a, \u017ce jest u celu, i dwa razy na pr\u00f3\u017cno; dopiero gdy na pocz\u0105tku 1864 roku spraw\u0105 zaj\u0105\u0142 si\u0119 zarz\u0105d ko\u015bcierskiego Towarzystwa Gustawa Adolfa, budowa ruszy\u0142a. Plac pod ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz darowa\u0142 Rempert, \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel Lipusza. Plac pod cmentarz pochodzi\u0142 z tej samej darowizny co plac pod ko\u015bci\u00f3\u0142. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 8 maja 1864 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 8 pa\u017adziernika tego samego roku; przez trzy poprzednie lata nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano co cztery tygodnie w izbie szkolnej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 murowany, w formach gotyckich, z apsyd\u0105 i schodkowym szczytem zachodnim, na kt\u00f3rym zawieszono pocz\u0105tkowo dwa dzwony. Wie\u017c\u0119 po\u015bwi\u0119cono dopiero 16 maja 1884 roku. Powstanie samodzielnej parafii Benedykt Reszka datuje na rok 1868.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Lippusch* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z folwarkiem w dzier\u017cawie wieczystej nad Wd\u0105, z 12 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 16 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 55 budynk\u00f3w mieszkalnych i 664 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 107 ewangelik\u00f3w i 557 katolik\u00f3w. We wsi sta\u0142y katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii ko\u015bcierskiej; podr\u0119cznik wymienia\u0142 te\u017c m\u0142yn zbo\u017cowy z tartakiem, trzy karczmy oraz szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 i katolick\u0105. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAgathon Harnoch wymienia parafi\u0119 jako \u201eLippusch\u201d w diecezji Pr. Stargard-Berent i notuje przy niej 450 dusz, 26 chrzt\u00f3w, dziesi\u0119cioro konfirmowanych, jeden \u015blub, trzyna\u015bcie pogrzeb\u00f3w i oko\u0142o dwustu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu komunikant\u00f3w, a o posadzie pastorskiej pisze, \u017ce trudno j\u0105 obsadzi\u0107. Cmentarze parafii wymienia dwa \u2014 w Lipuszu i w Dziemianach. Zasi\u0119g wsp\u00f3lnoty wida\u0107 w spisach: w wykazie z 1885 roku przy parafii ewangelickiej w Lipuszu sta\u0142y mi\u0119dzy innymi Borrowz, Englersh\u00fctte i obw\u00f3d le\u015bny Gr\u00fcnthal, a w wykazie z 1 grudnia 1910 roku parafi\u0119 t\u0119 wpisano przy Dziemianach, Kaliszu, K\u00f6nigsdorfie i Kornem.\n\nSama wie\u015b pozostawa\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci katolicka. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Lipuszu 632 mieszka\u0144c\u00f3w: 520 katolik\u00f3w, 106 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny podaje 557 katolik\u00f3w i 107 ewangelik\u00f3w w 55 domach, przy 8334 morgach obszaru, a na miejscu odnotowuje ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki parafialny i \u201eluterski filialny do Ko\u015bcierzyny\u201d, szko\u0142\u0119 katolick\u0105 i lutersk\u0105, tartak, m\u0142yn wodny, trzy karczmy oraz dwa doroczne jarmarki, kramne i na byd\u0142o. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 1278 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 356 os\u00f3b poda\u0142o niemiecki jako mow\u0119 ojczyst\u0105; w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 289 ewangelik\u00f3w, 64 katolik\u00f3w i trzech \u017byd\u00f3w, po polsku m\u00f3wi\u0142o za\u015b 912 os\u00f3b.\n\nWed\u0142ug Ewangelickiego Archiwum Centralnego w Berlinie zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi chrzt\u00f3w z lat 1869\u20131944, \u015blub\u00f3w z lat 1869\u20131940 i pogrzeb\u00f3w z lat 1869\u20131943. Wykaz ksi\u0105g B\u00e4ra z 1908 roku podaje ich pocz\u0105tek w 1869 roku, a ponadto spis komunikant\u00f3w od 1865 roku, konfirmacje od 1897 roku oraz duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w za lata 1863\u20131874 w s\u0105dzie w Ko\u015bcierzynie.\n\nW 1891 roku w Lipuszu by\u0142y dwie posiad\u0142o\u015bci przemys\u0142owe: papiernia Erdmanna (196 hektar\u00f3w) i huta szk\u0142a Carla Hindenberga (95 hektar\u00f3w). Ksi\u0119ga adresowa maj\u0105tk\u00f3w z 1903 roku wymienia w Lipuszu 90-hektarowe gospodarstwo w dzier\u017cawie wieczystej z cegielni\u0105 i hut\u0105 szk\u0142a, nale\u017c\u0105ce do Meyera z Karlina, a ksi\u0119ga z 1912 roku \u2014 reszt\u00f3wk\u0119 Johannesa Schr\u00f6dera. W 1928 roku ksi\u0119ga adresowa wymienia w Lipuszu ju\u017c tylko gospodarstwa do 80 hektar\u00f3w.\n\nHerbert von Schmude, kt\u00f3ry w po\u0142owie 1974 roku obje\u017cd\u017ca\u0142 cmentarze w okolicach Bytowa, zapisa\u0142: \u201epo\u0142o\u017cony na uboczu cmentarz ewangelicki jest ogrodzeniem chroniony przed dalszymi zniszczeniami\u201d. Spisa\u0142 tu osiemna\u015bcie napis\u00f3w nagrobnych z nazwiskami 25 os\u00f3b. Na miejscowym cmentarzu katolickim spisa\u0142 czterna\u015bcie napis\u00f3w (17 os\u00f3b zmar\u0142ych przed 1 wrze\u015bnia 1939 roku), w tym napis z nagrobka hutmistrza tutejszej huty szk\u0142a Franza Grafa.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tynia utraci\u0142a funkcje sakralne. Stoi przy dzisiejszej ulicy Majkowskiego 2A. Jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1112 (dawniej 957) z 14 marca 1986 roku, a od 2002 roku mie\u015bci Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego.\n\nOpisywana nekropolia to inne miejsce ni\u017c cmentarz przyko\u015bcielny \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a przy ulicy Wybickiego, kt\u00f3ry ewidencja klasyfikuje jako rzymskokatolicki i przy kt\u00f3rym stoi kaplica grobowa z 1880 roku. Rejestr zabytk\u00f3w zapisuje j\u0105 jako kaplic\u0119 rodziny \u017belewskich, w pi\u015bmiennictwie znan\u0105 te\u017c jako kaplica Bach-\u017belewskich.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Rejestr zabytk\u00f3w datuje budowl\u0119 na 1865 rok, a kamie\u0144 w\u0119gielny i po\u015bwi\u0119cenie przypadaj\u0105 na 1864 rok. \ud83d\udfe1 Benedykt Reszka datuje samodzieln\u0105 parafi\u0119 na 1868 rok, a podr\u0119cznik rejencji z 1869 roku podaje ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lipuszu jako fili\u0119 parafii ko\u015bcierskiej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 289 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 500 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456\u2013457; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, Berlin 1887 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Berent; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o \u201eLipusz\u201d; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz dla gminy Lipusz (WUOZ w Gda\u0144sku), poz. 29 i 44; Urz\u0105d Gminy Lipusz, \u201eLapidarium cmentarza ewangelickiego w Lipuszu\u201d, lipusz.pl; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 185; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G63 (1766); H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101; H. v. Schmude, \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 16, pozycja 150; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 88\u201389; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 4; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 4\u20135; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 4\u20135; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1180; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, ksi\u0119gi ko\u015bcielne Lippusch (EZA 980/5018\u20135020), ezab.de; has\u0142a \u201eLipusz\u201d i \u201eMuzeum Gospodarstwa Wiejskiego w Lipuszu\u201d w polskiej Wikipedii.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lipusz \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/lipusz-woj-pomorskie---cmentarz-przykoscielny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Lipusz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101, oraz \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, tam\u017ce, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179"},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"H. v. Schmude, \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101, oraz \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, tam\u017ce, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 16, pozycja 150","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 88\u201389","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 4","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 4\u20135","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 4\u20135","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1180","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0169","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.087237,"lng":17.797812,"name_de":"Lippusch","name_pl":"Lipusz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lipusz \u2014 po niemiecku Lippusch, po kaszubsku L\u00ebp\u00f9sz \u2014 to kaszubska wie\u015b nad Wd\u0105, do 1920 roku w powiecie ko\u015bcierskim, w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stoi tu do dzi\u015b: murowany, bez patrona, w formach neogotyckich, z apsyd\u0105 i schodkowym szczytem zachodnim. Od 2002 roku mie\u015bci Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wpisano go 14 marca 1986 roku pod numerem A-1112, z dat\u0105 budowy 1865.\n\nPierwsza wzmianka o wsi, w formie \u201eLyndenpush\u201d, pochodzi z 1398 roku i figuruje w wykazie danin duchowie\u0144stwa pomorskiego na rzecz papiestwa.\n\nW 1663 roku so\u0142ectwo w Lipuszu otrzyma\u0142 Adam Schalewin (wcze\u015bniej trzyma\u0142 je Albrecht Schalewin, z nadania Gerharda Denhoffa), w 1666 roku m\u0142yn Albrecht Mnischek i Albrecht Kropid\u0142o, a w 1688 roku Konstancja ze S\u0142uszk\u00f3w Denhoffowa sprzeda\u0142a pusty dw\u00f3r Matthiasowi Flissowi.\n\nEwangelicy mieszkali tu na d\u0142ugo przed budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a. W 1702 roku archidiakon Szembek naliczy\u0142 w parafii lipuskiej oko\u0142o czterystu katolik\u00f3w i czterdziestu \u201eheretyk\u00f3w\u201d. 10 grudnia 1762 roku starosta Nowowiejski przeznaczy\u0142 miejsce po dawnym tartaku nad strug\u0105 z jeziora Lubiszewo pod papierni\u0119 dla ma\u0142\u017conk\u00f3w Antona Andreasa i Elise Kronke: dostali 60 m\u00f3rg, mieli w\u0142o\u017cy\u0107 6000 floren\u00f3w i p\u0142aci\u0107 280 floren\u00f3w czynszu oraz ryz\u0119 papieru na zamek. Wizytacja generalna archidiakona Z\u0142ockiego, przeprowadzona 16 marca 1766 roku, odnotowa\u0142a 102 luteran\u00f3w obojga p\u0142ci i zaznaczy\u0142a, \u017ce w granicach parafii nie ma \u017cadnego domu modlitwy innowierc\u00f3w; w\u015br\u00f3d katolik\u00f3w parafii naliczy\u0142a przy tym, obok 924 doros\u0142ych, 139 ch\u0142opc\u00f3w i 148 dziewcz\u0105t. Od 1779 roku folwark z karczm\u0105 by\u0142 w dzier\u017cawie wieczystej Michaela Stolzenberga (35 w\u0142\u00f3k magdeburskich, dziesi\u0119ciu danik\u00f3w).\n\nKo\u015bcio\u0142a ewangelickiego nie zbudowali tu sami mieszka\u0144cy. Dwa razy wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce s\u0105 u celu, i dwa razy sprawa upad\u0142a; dopiero na pocz\u0105tku 1864 roku zarz\u0105d ko\u015bcierskiego Towarzystwa Gustawa Adolfa wzi\u0105\u0142 spraw\u0119 w swoje r\u0119ce. Plac pod ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz podarowa\u0142 Rempert, \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel Lipusza. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 8 maja 1864 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 8 pa\u017adziernika tego samego roku; przez trzy lata przedtem nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano co cztery tygodnie w sali szkolnej. W szczycie zachodnim zawis\u0142y najpierw dwa dzwony; wie\u017c\u0119 po\u015bwi\u0119cono dopiero 16 maja 1884 roku. Wed\u0142ug Eitelfriedricha Maya zbi\u00f3rk\u0119 pieni\u0119dzy na wie\u017c\u0119 zacz\u0105\u0142 pastor Koch w 1871 roku, a pastor Lehmann z Ko\u015bcierzyny prowadzi\u0142 j\u0105 dalej. Wie\u017c\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0142 Moritz Koch, wtedy superintendent w Tczewie. Wn\u0119trze urz\u0105dzono z dar\u00f3w.\n\nKatolicy wznie\u015bli nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a w latach 1866\u20131867, wkr\u00f3tce po po\u015bwi\u0119ceniu \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej. Jego poprzednikiem by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a z 1746 roku, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego skupia\u0142o si\u0119 dot\u0105d \u017cycie wsi.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Lippusch* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z folwarkiem w dzier\u017cawie wieczystej nad Wd\u0105, z 12 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 16 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 55 budynk\u00f3w mieszkalnych i 664 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 107 ewangelik\u00f3w i 557 katolik\u00f3w. We wsi sta\u0142y katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii ko\u015bcierskiej; podr\u0119cznik wymienia\u0142 te\u017c m\u0142yn zbo\u017cowy z tartakiem, trzy karczmy oraz szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 i katolick\u0105. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Samodzieln\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 utworzono w 1869 roku, z miejscowo\u015bci nale\u017c\u0105cych wcze\u015bniej do parafii w Ko\u015bcierzynie. Eitelfriedrich May pisze w artykule z 1949 roku, \u017ce pierwszym pastorem powo\u0142ano w 1868 roku dr. Moritza Kocha, urodzonego w 1843 roku w Tapiawie. Zachowane ksi\u0119gi metrykalne parafii ewangelickiej, przechowywane w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, obejmuj\u0105 chrzty z lat 1869\u20131944, \u015bluby 1869\u20131940 i pogrzeby 1869\u20131943. Eitelfriedrich May pisze, \u017ce pocz\u0105tkowo w Lipuszu nie by\u0142o plebanii. Za pieni\u0105dze przyznane przez Naczeln\u0105 Rad\u0119 Ko\u015bcieln\u0105 kupiono gospodarstwo ch\u0142opskie i pod kierunkiem pastora Kocha przebudowano je na plebani\u0119.\n\nW okolicy z przewag\u0105 katolick\u0105 ewangelicy byli mniejszo\u015bci\u0105. Wed\u0142ug Eitelfriedricha Maya do parafii przy jej za\u0142o\u017ceniu nale\u017ca\u0142o 45 kaszubskich wsi rozrzuconych na obszarze trzech mil kwadratowych. Mieszka\u0142o w nich wtedy niespe\u0142na 300 ewangelik\u00f3w, a w samym Lipuszu tylko 50. S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 we wsi 557 katolik\u00f3w i 107 ewangelik\u00f3w przy 55 domach i obszarze 8334 m\u00f3rg; odnotowa\u0142 te\u017c, \u017ce dzia\u0142a\u0142y tu dwie szko\u0142y, katolicka i luterska. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Lipuszu 632 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 295 m\u0119\u017cczyzn i 337 kobiet \u2014 w tym 106 ewangelik\u00f3w, 520 katolik\u00f3w i 6 \u017byd\u00f3w, przy 67 domach mieszkalnych. J. Heise, sporz\u0105dzaj\u0105c w 1884 roku inwentarz zabytk\u00f3w, naliczy\u0142 w powiecie ko\u015bcierskim pi\u0119\u0107 ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich, ale \u017cadnego z nich nie wymieni\u0142 z nazwy ani nie opisa\u0142 \u2014 Lipusz nie pojawia si\u0119 w jego pracy w og\u00f3le.\n\nW lutym 1884 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mitteilungen\u201d (nr 1, s. 7), \u017ce probostwo w Lipuszu, bez patrona, zwolni\u0142o si\u0119 po powo\u0142aniu pastora Sachszego do Dzierzgonia (Christburg). Dawa\u0142o oko\u0142o 1225 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 1347 marek z mieszkaniem, a o dop\u0142at\u0119 wyst\u0105piono; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 500 dusz i mia\u0142a jedn\u0105 szko\u0142\u0119 z jednym nauczycielem. Pastora mia\u0142a wybra\u0107 gmina spo\u015br\u00f3d trzech kandydat\u00f3w przedstawionych przez konsystorz, zgodnie z matryku\u0142\u0105 ko\u015bcieln\u0105 zatwierdzon\u0105 przez rejencj\u0119 gda\u0144sk\u0105 5 maja 1874 roku. W styczniu 1886 roku (nr 1, s. 11) konsystorz og\u0142osi\u0142 probostwo ponownie, bo dotychczasowy duchowny zosta\u0142 powo\u0142any gdzie indziej; minister zgodzi\u0142 si\u0119 wtedy na dop\u0142aty do najni\u017cszego dochodu 2100 marek rocznie.\n\nHarnoch, opisuj\u0105c stan z oko\u0142o 1890 roku, podaje ju\u017c Lipusz jako osobne probostwo \u2014 z uwag\u0105, \u017ce posad\u0119 trudno obsadzi\u0107 \u2014 i liczy w nim 450 dusz oraz rocznie 26 chrzt\u00f3w, 10 konfirmowanych, jeden \u015blub, 250 komunikant\u00f3w i 13 pogrzeb\u00f3w. Od 28 maja do 9 czerwca 1890 roku synod starogardzko-ko\u015bcierski przeszed\u0142 wizytacj\u0119 generaln\u0105 pod kierunkiem generalnego superintendenta Taubego. Komisja by\u0142a w Lipuszu w Bo\u017ce Cia\u0142o i widzia\u0142a, jak procesja przechodzi\u0142a obok ewangelickiej plebanii. Na wieczornym nabo\u017ce\u0144stwie radca konsystorski Koch spotka\u0142 si\u0119 tu znowu z gmin\u0105, kt\u00f3r\u0105 opu\u015bci\u0142 siedemna\u015bcie lat wcze\u015bniej; berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d nazwa\u0142 to \u201eein bewegtes und bewegendes Wiedersehen\u201d, czyli wzruszonym i wzruszaj\u0105cym ponownym spotkaniem. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a cmentarze parafii le\u017ca\u0142y w Lipuszu i Dziemianach. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 438 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1894 roku Emil Vierhuff.\n\nPrzetrwa\u0142 te\u017c cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku, oddalony mniej wi\u0119cej o kilometr na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a i uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w. Po 1945 roku, wraz z odej\u015bciem ludno\u015bci niemieckiej, ko\u015bci\u00f3\u0142 utraci\u0142 funkcje kultowe. Eitelfriedrich May pisa\u0142 w 1949 roku, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 wtedy nabo\u017ce\u0144stwom katolickim.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Franz Schultz wymienia Lipusz w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, kt\u00f3rym ksi\u0105\u017c\u0119ta pomorscy nadawali prawo niemieckie, i datuje tamtejszy zapis na oko\u0142o 1247 rok, przytaczaj\u0105c z niego klauzul\u0119 \u201eSi qui Theutonici habitabunt\u201d \u2014 je\u015bliby mieszkali tam Niemcy. Schultz podaje t\u0119 wzmiank\u0119 w przypisie obejmuj\u0105cym ca\u0142e Pomorze Gda\u0144skie, bez wskazania powiatu, a z Lipuszem \u0142\u0105czy j\u0105 tylko brzmienie nazwy. Rok budowy podaje si\u0119 tak\u017ce jako 1865 \u2014 tak datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 rejestr zabytk\u00f3w. Pi\u0105ty tom S\u0142ownika geograficznego, wydany w 1884 roku, opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 lipuski wci\u0105\u017c jako lutersk\u0105 fili\u0119 Ko\u015bcierzyny. Jako fili\u0119 Ko\u015bcierzyny przedstawia go tak\u017ce urz\u0119dowy podr\u0119cznik topograficzno-statystyczny rejencji gda\u0144skiej wydany w 1869 roku, kt\u00f3ry notuje w Lipuszu katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, nale\u017c\u0105cy do ewangelickiej parafii w Ko\u015bcierzynie. Zestawienie parafii protestanckich Prus Zachodnich wed\u0142ug dat powstania, podane przez Benedykta Reszk\u0119, wskazuje jako rok utworzenia parafii 1868. Stefan Ramu\u0142t w \u201eStatystyce ludno\u015bci kaszubskiej\u201d (1899, s. 136), wed\u0142ug stanu z 31 grudnia 1892 roku, podaje dla Lipusza razem z przyleg\u0142ymi osadami 647 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 32 Kaszub\u00f3w ewangelik\u00f3w i 187 Niemc\u00f3w ewangelik\u00f3w. Pruski spis z 1885 roku podaje 106 ewangelik\u00f3w na 632 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 289 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 500 dusz. Eitelfriedrich May pisze o 589 duszach w 1913 roku. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1901 roku, Karl Warmbier, urodzony w 1865 roku. Eitelfriedrich May pisze, \u017ce w latach 1920\u20131939 ko\u015bcio\u0142em zarz\u0105dza\u0142 z Ko\u015bcierzyny do 1930 roku pastor Harder, a potem pastor Glahn. W niekt\u00f3re niedziele odprawiano w nim nabo\u017ce\u0144stwa. W pa\u017adzierniku 1934 roku \u201eAufw\u00e4rts\u201d, omawiaj\u0105c ubytek ewangelik\u00f3w w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Ko\u015bcierzyny, poda\u0142, \u017ce z 589 dusz, jakie parafia liczy\u0142a w 1913 roku, po 1918 roku wyjecha\u0142y do Niemiec 554 osoby, a dla pozosta\u0142ych 35 nie mo\u017cna ju\u017c by\u0142o utrzyma\u0107 pastora.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johannes Carl Andreas Sachsse (1874), Emil Theodor Carl Vierhuff (1894), Karl Friedrich Wilhelm Warmbier (1901). Bez podanego roku: Hans Ludwig August Hankwitz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Lippusch (odczyt ze skanu); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o \u201eLipusz\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Berent, s. 40, pozycja 49; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, przypis na s. 101; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Karthaus, Berent und Neustadt\u201d, Danzig 1884, s. 37; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; has\u0142o encyklopedyczne \u201eMuzeum Gospodarstwa Wiejskiego w Lipuszu\u201d; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 327, 398; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G63 (1766); R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909; \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig\u201d, Danzig 1869, cz. 1, s. 16; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku), powiat ko\u015bcierski; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 49; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 16, pozycja 150; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 88\u201389, 114\u2013115; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 712; t. 6, s. 1538; t. 7, s. 1883, 1922; Eitelfriedrich May, \u201eDie evangelische Kirche in Lippusch, Kreis Berent\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 8 (2006), s. 13\u201315; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 lipca 1890 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAufw\u00e4rts\u201d, 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 1, s. 7 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 1, s. 11 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 136.*","built_year":1864,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), has\u0142o \u201eMuzeum Gospodarstwa Wiejskiego w Lipuszu\u201d","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Muzeum_Gospodarstwa_Wiejskiego_w_Lipuszu","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego w Lipuszu \u2014 Wikipedia / polska-org.pl"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"polska-org.pl, has\u0142o \u201eMuzeum Gospodarstwa Wiejskiego w Lipuszu\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego w Lipuszu \u2014 Wikipedia / polska-org.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Lipusz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Karthaus, Berent und Neustadt","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"\u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig\u201d, Danzig 1869, cz. 1","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/29516"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 16, pozycja 150","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 88\u201389, 114\u2013115","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 712; t. 6, s. 1538; t. 7, s. 1883, 1922","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Eitelfriedrich May, \u201eDie evangelische Kirche in Lippusch, Kreis Berent\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 8 (2006), s. 13\u201315","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 lipca 1890 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UF4OJEMFGACWQPSOZGI3CDQAQZZUQXIS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAufw\u00e4rts\u201d, 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PIHW7J6OBP5J4MHZDPNK2IOHR6OKOEDD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 1, s. 7 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4646/Amtliche_Mitteilungen_1884_1.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 1, s. 11 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4676/Amtliche_Mitteilungen_1886_001.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 16","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 5, s. 46 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4680/Amtliche_Mittheilungen_1886_005.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 11, s. 84 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4685/Amtliche_Mittheilungen_1886_011.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 13, s. 98 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4689/Amtliche_Mittheilungen_1886_013.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0028","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.10059,"lng":17.78105,"name_de":"Lippusch","name_pl":"Lipusz \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (obecnie Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Lipy le\u017c\u0105 w gminie Stara Kiszewa, w powiecie ko\u015bcierskim. Cmentarz, kt\u00f3ry zosta\u0142 po tutejszych ewangelikach, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza 100 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 s\u0105siednich Dunajek, na wzniesieniu w lesie, i prowadzi pod wsp\u00f3ln\u0105 nazw\u0105 obu wsi \u2014 \u201eLipy / Dunajki\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Stara Kiszewa, pozycja 80.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Stara Kiszewa","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1122","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9438,"lng":18.2047,"name_de":"","name_pl":"Lipy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Lisewcu s\u0142u\u017cy\u0142 tutejszej wsp\u00f3lnocie protestanckiej. Ewidencja prowadzi go jako obiekt o powierzchni 0,13 hektara, po\u0142o\u017cony oko\u0142o dw\u00f3ch kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelicka ust\u0105pi\u0142a, a nekropoli\u0119 porzucono. Wed\u0142ug \u201eDziennika Ba\u0142tyckiego\u201d groby ewangelik\u00f3w przy drodze Lisewiec\u2013Warcz rozgrabiono. Droga ta biegnie po przeciwnej stronie wsi ni\u017c punkt wskazany w ewidencji; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono rozstrzygni\u0119cia, czy chodzi o ten sam cmentarz. Dzi\u015b cmentarz jest nieczynny i uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z wrze\u015bnia 1986 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eZ\u0142y, zdewastowany, zachowane nieliczne groby oraz dwie p\u0142yty nagrobne\u201d. Le\u017ca\u0142 on wtedy na terenie zadrzewionym, po wschodniej stronie drogi gruntowej do Domachowa, a granic\u0119 po\u0142udniow\u0105 wyznacza\u0142a przecinka le\u015bna pod lini\u0105 wysokiego napi\u0119cia. Zachowa\u0142o si\u0119 osiem mogi\u0142 ziemnych, sze\u015b\u0107 lip, w tym okaz o \u015brednicy stu pi\u0119ciu centymetr\u00f3w, a pod\u0142o\u017ce by\u0142o ca\u0142e zaro\u015bni\u0119te bluszczem. W 1986 roku najstarszym nagrobkiem by\u0142a piaskowcowa p\u0142yta Emilii Steffens z domu Marklowskiej, zmar\u0142ej 5 listopada 1875 roku.\n\nLisewiec (po niemiecku Lissau) to wie\u015b na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, przed 1945 rokiem w powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym (Kreis Danziger H\u00f6he) \u2014 do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w latach 1939\u20131945 w Rzeszy. Wzmiankowano j\u0105 w 1284 roku jako nadanie rycerskie ksi\u0119cia M\u015bciwoja II.\n\nW osiemnastym wieku w\u0142a\u015bciciele wsi, rodzina Linde (albo Lindau), utrzymywali dworsk\u0105 kaplic\u0119 domow\u0105. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Lisewiec nale\u017ca\u0142 do Zofii Goetzendorf-Grabowskiej z domu von der Linde, potem do jej syn\u00f3w Jana, Micha\u0142a, J\u00f3zefa i Andrzeja, od 1777 roku do samego Andrzeja, od 1796 roku do Richarda Cowle\u2019a, od 1797 roku do Johanna Josepha von Malotki, od 1801 roku do barona Franza Augusta von der Goltza, a od 1805 roku do Adelgundy Juliany z domu von der Goltz, zam\u0119\u017cnej Grundtmann.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje we wsi 75 mieszka\u0144c\u00f3w: 25 luteran\u00f3w i 50 katolik\u00f3w, z przypisaniem do parafii lutera\u0144skiej w Lublewie Gda\u0144skim. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Lissau* 13 budynk\u00f3w mieszkalnych i 126 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 81 ewangelik\u00f3w i 45 katolik\u00f3w. W 1880 roku mieszka\u0142o tu 49 katolik\u00f3w i 81 ewangelik\u00f3w w 15 gospodarstwach, a w 1899 roku 102 osoby: 29 katolik\u00f3w kaszubskich, 2 polskich i 6 niemieckich oraz 65 ewangelik\u00f3w niemieckich. W spisie z 1 grudnia 1885 roku Lissau figuruje jako obszar dworski (powiat gda\u0144ski wy\u017cynny, pozycja 73), licz\u0105cy 117 mieszka\u0144c\u00f3w: 75 ewangelik\u00f3w i 42 katolik\u00f3w. W tym spisie katolik\u00f3w przypisano do parafii w Pr\u0119gowie (Nieder Prangenau). Agathon Harnoch w 1890 roku wymienia Lissau w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii w Lublewie Gda\u0144skim; parafia liczy\u0142a wtedy 2846 dusz.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lublewo Gda\u0144skie (L\u00f6blau) i podaje tu 54 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890, s. 392; \u201eGroby ewangelik\u00f3w przy drodze Lisewiec\u2013Warcz zosta\u0142y rozgrabione\u201d, \u201eDziennik Ba\u0142tycki\u201d, dziennikbaltycki.pl; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 204\u2013205, nr 98; karta cmentarza w Lisewcu, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1456 (s. 156); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 48, pozycja 175; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/cmentarz-ewangelicki-920393"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1456 (s. 156)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 48, pozycja 175","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0135","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.236073,"lng":18.486423,"name_de":"Lissau","name_pl":"Lisewiec \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Lisewie znajduje si\u0119 cmentarz ewangelicki bez kaplicy; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty jego za\u0142o\u017cenia, wiadomo\u015bci o losach po 1945 roku ani o dzisiejszym stanie.\n\nLisewo, po niemiecku Lissau, le\u017ca\u0142o w powiecie cz\u0142uchowskim, nad Brd\u0105 \u2014 tam, gdzie rzeka wyp\u0142ywa z jeziora Szczytno \u2014 trzy czwarte mili od traktu z Cz\u0142uchowa do Bia\u0142ego Boru. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a kolejno do trzech prowincji: Prusy Zachodnie do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie w latach 1920\u20131938, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a we wsi. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do gminy ko\u015bcio\u0142a filialnego w Szczytnie, razem ze Szczytnem, P\u0142aszczyc\u0105, Zawad\u0105, Pakotulskiem, Paw\u0142\u00f3wkiem i Pokrzywnic\u0105. By\u0142a to \u015bwi\u0105tynia katolicka, kt\u00f3r\u0105 w 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 do Przechlewa, sk\u0105d proboszcz przyje\u017cd\u017ca\u0142 z nabo\u017ce\u0144stwem co trzeci\u0105 albo co czwart\u0105 niedziel\u0119.\n\nW wykazie wasali z 1774 roku Lisewo figuruje w\u015br\u00f3d maj\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re 44-letni Jakub Lipi\u0144ski, by\u0142y pisarz grodzki, trzyma\u0142 w dzier\u017cawie od swojego ma\u0142oletniego pasierba Feliksa Ludwika Gola\u0144skiego.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Lissau* 14 dom\u00f3w mieszkalnych i 150 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 92 ewangelik\u00f3w i 58 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Ziethen*. S\u0142ownik geograficzny notuje, \u017ce ludno\u015b\u0107 by\u0142a tu \u201eoddawna niemiecka\u201d, i podaje te same liczby mieszka\u0144c\u00f3w, dom\u00f3w i wyzna\u0144, a ponadto 36 budynk\u00f3w og\u00f3\u0142em i area\u0142 3022 morg\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, w kt\u00f3rym wie\u015b zapisano w formie \u201eLissa\u201d, wykaza\u0142 tu 176 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 83 m\u0119\u017cczyzn i 93 kobiety \u2014 w tym 102 ewangelik\u00f3w i 74 katolik\u00f3w, w czternastu domach mieszkalnych i dwudziestu dziewi\u0119ciu gospodarstwach domowych.\n\nKatolik\u00f3w z Lisewa spis z 1885 roku zapisuje przy przechlewskiej parafii \u015bwi\u0119tej Anny. W tym samym spisie ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Cz\u0142uchowie. W wykazie miejscowo\u015bci szkolnych parafii cz\u0142uchowskiej u Harnocha Lisewo figuruje w\u015br\u00f3d jej wsi; tymczasem S\u0142ownik geograficzny podaje przy tym ha\u015ble parafi\u0119 ewangelick\u0105 w S\u0105polnie. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono rozstrzygni\u0119cia tej rozbie\u017cno\u015bci.\n\nW 1893 roku, wed\u0142ug Benedykta Reszki, powsta\u0142a ewangelicka parafia w Przechlewie; pierwszy jej zarz\u0105dca, pastor Paul Hartwig, urz\u0119dowa\u0142 od 1889 roku. W spisie ksi\u0105g metrykalnych podano, \u017ce tamtejsze ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w prowadzono od 1829 roku, przed utworzeniem parafii, ksi\u0119g\u0119 konfirmacji od 1889, a wykaz komunikant\u00f3w od 1892 roku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, czy i kiedy wie\u015b przesz\u0142a do parafii ewangelickiej w Przechlewie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przechlewo (Prechlau) i podaje tu 69 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Lissau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 160, poz. 50); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 (parafia Schlochau); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, has\u0142o Prechlau; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 25\u201326; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 371 (s. 16); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 138\u2013139; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2013 Lisewo \u2013 Lapidaria (Wikidot)","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-lisewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o L. 3., niem. Lissau, w\u015b i dobra, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 371 (s. 16)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim 2026-06-22 (Lisewo gm. Przechlewo)","id":"CM-0646","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7685,"lng":17.2595,"name_de":"Lissau","name_pl":"Lisewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lisewo \u2014 po niemiecku Lissow, a na mapie Lubinusa z 1618 roku Li\u00dfen \u2014 le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Pierwsza wzmianka pochodzi z oko\u0142o 1404 roku: niejaki Dargumir Bartusch z Lisewa stawa\u0142 jako por\u0119czyciel przed s\u0105dem ziemskim w L\u0119borku, a w 1437 roku wie\u015b figuruje jako polskie dobro czynszowo-lenne, p\u0142ac\u0105ce rocznie jedn\u0105 mark\u0119. By\u0142o to gniazdo rodowe rodziny Lissow, zwanej te\u017c Lysowskimi, cho\u0107 w zachowanych matryku\u0142ach jej cz\u0142onkowie figuruj\u0105 jako posiadacze s\u0105siednich d\u00f3br. W 1608 roku Lisewo po\u0142\u0105czono z s\u0105siednim Enzow w jeden okr\u0119g Lissow-Enzow; w 1628 roku liczono je do wolnych d\u00f3br urz\u0119du l\u0119borskiego, z pi\u0119cioma i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki, dwoma zagrodnikami i pasterzem.\n\nZapis wizytacyjny parafii \u017barnowiec wymienia tutejsze wsie po kolei i przy ka\u017cdej odnotowuje, kto p\u0142aci dziesi\u0119cin\u0119, a kto nie \u2014 powodem odmowy bywa zmiana wyznania. W Lisewie sta\u0142 dw\u00f3r szlachcica ewangelika, kt\u00f3ry, jak zapisano, nie p\u0142aci\u0142 proboszczowi nic, podobnie jak jego poddani. Opis ziemi l\u0119borskiej, sporz\u0105dzony w maju 1658 roku przez komisarza Wedigego von Bonina i og\u0142oszony przez Cramera, prowadzi Li\u00dfow w\u015br\u00f3d wsi parafii w Salinie (Saulin), razem z Tadzinem, Mierzynem, S\u0142uszewem i Rybienkiem. P\u00f3\u017aniej wie\u015b przesz\u0142a do parafii w Gniewinie w diecezji Lauenburg in Pommern \u2014 Ernst M\u00fcller na stronie 252 wymienia j\u0105 w wykazie wsi tej parafii. Zestawienie z 1784 roku wymienia tu jeden folwark, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w, a na polach wsi drugie gospodarstwo z dwiema chatami, zapisane w druku jako Rostkow, razem siedem dym\u00f3w, m\u0142ody las oraz staw karpiowy i karasiowy; w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 baron Johann Georg Bernhard von Weydenberg. Lisewo le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, na wzniesieniu przy granicy z Prusami Zachodnimi, i nale\u017ca\u0142o do parafii w Gniewinie (Gnewin).\n\nW latach siedemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku siedzib\u0119 dworsk\u0105 przeniesiono ze Starego do Nowego Lisewa. Franz Schultz opisa\u0142 j\u0105 na pocz\u0105tku dwudziestego wieku jako obszar dworski o 540 hektarach i 112 mieszka\u0144cach w okr\u0119gu urz\u0119dowym Gniewino. Od 24 listopada 1902 roku wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny przystanek na kolejce dojazdowej z Wejherowa, opisanej przez Franza Schultza. W grudniu 1907 roku wie\u015b strawi\u0142 wielki po\u017car.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna Lisewa zmienia\u0142a si\u0119. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, na stronie 193, pod pozycj\u0105 119, parafi\u0105 ewangelick\u0105 Lisewa jest Gniewino i tam te\u017c mie\u015bci\u0142y si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego oraz okr\u0119g urz\u0119dowy. Katolicy podlegali parafii w L\u0119borku; ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy w Wierzchucinie stan\u0105\u0142 w 1904 roku. W tym samym spisie naliczono 110 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 77 ewangelik\u00f3w i 33 katolik\u00f3w, przy czym wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 wtedy na Stare Lisewo (3 domy, 35 os\u00f3b) i Nowe Lisewo (5 dom\u00f3w, 75 os\u00f3b). Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wynosi\u0142a 25 w 1818 roku, 118 w 1867 i 224 w 1925.\n\nW 1945 roku wie\u015b przesz\u0142a pod administracj\u0119 polsk\u0105, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a nazw\u0119 spolszczono na Lisewo. Po wsp\u00f3lnocie ewangelickiej zosta\u0142 cmentarz: le\u017cy poza wsi\u0105, oko\u0142o p\u00f3\u0142tora kilometra na p\u00f3\u0142noc, po wschodniej stronie drogi gruntowej do Kostkowa, i zajmuje czterna\u015bcie ar\u00f3w. Schultz wspomina nadto, \u017ce na le\u015bnym wzg\u00f3rzu przy granicy Lisewa i Enzow znajdowa\u0142o si\u0119 niegdy\u015b miejsce poch\u00f3wku rodziny von Thadden \u2014 czy chodzi o ten sam obiekt, ze \u017ar\u00f3de\u0142 nie wynika.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Metryka tego przekazu nie jest pewna: nag\u0142\u00f3wek wskazuje wizytacj\u0119 biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 9\u201311 lipca 1596 roku, ale przypis wydawcy odsy\u0142a do kodeksu pelpli\u0144skiego z wizytacj\u0105 biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarz ewangelicki \u2014 Lisewo, Lapidaria; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 388\u2013389; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 377; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 252; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii \u017barnowiec, 9\u201311 VII 1596), s. 89\u201390; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg, strony 192\u2013193, pozycja 119; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1074.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Lisewo \u2014 Lapidaria (Wikidot)","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-lisewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii \u017barnowiec, 9\u201311 VII 1596), s. 89\u201390","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1074","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 377","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 252","url":""}]},"gps_precision":"MB + Nominatim 2026-06-22 (Lissow, gm. Gniewino)","id":"CM-0111","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.697589,"lng":18.031899,"name_de":"Lissow","name_pl":"Lisewo Kaszubskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Lisewie Malborskim le\u017ca\u0142 przy ulicy nosz\u0105cej nazw\u0119 10-tego Marca, w pisowni przyj\u0119tej za ewidencj\u0105, na dzia\u0142ce 118/1. Wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w wymienia przy tej samej ulicy dwa osobne cmentarze. Pod pozycj\u0105 75 zapisano cmentarz rzymskokatolicki, przyko\u015bcielny, obok domu numer 42, na dzia\u0142ce 151. Pod pozycj\u0105 76 \u2014 ten ewangelicki. Ewangelickiego cmentarza nie ma. Ewidencja odnotowuje go jako nieistniej\u0105cy i nie przytacza nazwisk pochowanych; jedynym \u015bladem po nim s\u0105 relikty zieleni. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, kt\u00f3rej parceli w terenie odpowiada dzia\u0142ka 118/1.\n\nLisewo Malborskie, po niemiecku Liessau, le\u017ca\u0142o na \u017bu\u0142awach w \u00f3wczesnym powiecie malborskim, na prawym brzegu Wis\u0142y naprzeciw Tczewa \u2014 o jedn\u0105 trzeci\u0105 mili od tego miasta, a o dwie i p\u00f3\u0142 mili od Malborka. Pierwszy znany przywilej wystawi\u0142 wsi w 1317 roku wielki mistrz Karol z Trewiru: osadnicy p\u0142acili po p\u00f3\u0142torej grzywny czynszu od w\u0142\u00f3ki, dostali jedn\u0105 w\u0142\u00f3k\u0119 woln\u0105 na utrzymanie przewozu przez Wis\u0142\u0119 oraz prawo ma\u0142ego rybo\u0142\u00f3wstwa. Agathon Harnoch przypisuje ten przywilej z 1317 roku Wernerowi von Orseln. W 1870 roku powsta\u0142a tu wielka cukrownia akcyjna, pierwsza w Prusach Zachodnich.\n\nNiemieccy mieszka\u0144cy wsi sprzyjali luteranizmowi. S\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce pierwszy pastor lutera\u0144ski, Jerzy B\u00fchle, przyby\u0142 tu w 1600 roku; Harnoch datuje ewangelickie nabo\u017ce\u0144stwa i wzmianki o tutejszym duchownym od 1605 roku. Abraham Hartwich podaje, \u017ce 12 wrze\u015bnia 1605 roku pastor z Lisewa udzieli\u0142 \u015blubu burmistrzowi Tczewa Abrahamowi Henselowi w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego pod Tczewem, bo tczewianie nie mieli w\u00f3wczas sta\u0142ego pastora z powodu prze\u015bladowa\u0144 albo ich duchownego nie by\u0142o akurat na miejscu.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) po Jerzym B\u00fchlem gmina w Lisewie Malborskim, po niemiecku Liessau, do pierwszej wojny szwedzkiej nie mog\u0142a utrzymywa\u0107 duchownego; w 1632 roku powo\u0142ano Piotra Clausewitza ze \u015al\u0105ska, w 1635 roku przeniesionego do Lublewa, w 1636 roku Jana Bornemanna z K\u0119trzyna, kt\u00f3ry w 1637 roku musia\u0142 ust\u0105pi\u0107 przed prze\u015bladowaniami, a 4 lutego 1649 roku \u2014 Micha\u0142a Dau, zwanego Rorinusem, dot\u0105d rektora w Tczewie. Wed\u0142ug Hartwicha w 1686 roku powo\u0142ano do Lisewa Wawrzy\u0144ca Albinusa, wygnanego wcze\u015bniej z pomorskiej miejscowo\u015bci zapisanej jako \u201eP\u00f3lnau\u201d, kt\u00f3ry 10 pa\u017adziernika 1697 roku z powodu choroby z\u0142o\u017cy\u0142 urz\u0105d; po kr\u00f3tkim pobycie Samuela Schr\u00f6dera z Malborka i Christopha Jacobiego, w 1699 roku przeniesionego do Nowego Stawu, w 1700 roku przyszed\u0142 Fryderyk M\u00fcller z W\u0119gorzewa, w 1710 roku powo\u0142any do Starej Ko\u015bcielnicy, a po nim N. Liebmann, dawny rektor w Nowym Stawie.\n\nKatolickie protoko\u0142y wizytacyjne, kt\u00f3re om\u00f3wi\u0142 Jan Wi\u015bniewski, pokazuj\u0105 t\u0119 gmin\u0119 z drugiej strony. W 1647 roku innowiercy w Lisewie \u2014 tak nazywa ich protok\u00f3\u0142 \u2014 mieli duchownego, dom modlitwy i nauczyciela, kt\u00f3ry uczy\u0142 dzieci, a w 1700 roku protok\u00f3\u0142, nie wymieniaj\u0105c luteran\u00f3w wprost, odnotowa\u0142 op\u0142aty, jakie akatolicy wnosili za zgod\u0119 ksi\u0119dza na chrzest, \u015blub i pogrzeb w swoim domu modlitwy. Autor podaje te\u017c, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na akta wizytacji z lat 1749\u20131756, \u017ce predykant lutera\u0144ski mieszka\u0142 w katolickiej plebanii naprzeciw ko\u015bcio\u0142a i urz\u0105dzi\u0142 w niej oratorium, a biskup przestrzega\u0142 przed przej\u0119ciem ko\u015bcio\u0142a na lutera\u0144skie nabo\u017ce\u0144stwa.\n\nKsi\u0119ga parafii z Lisewa zawiera spis tutejszych pastor\u00f3w z XVIII wieku, sporz\u0105dzony, jak zaznaczono, na tyle, na ile uda\u0142o si\u0119 o nich dowiedzie\u0107. Wymienia Becka, Hackera, kt\u00f3ry przeszed\u0142 do Starej Ko\u015bcielnicy (Alt M\u00fcnsterberg), i Wunscha, kt\u00f3ry odszed\u0142 do Neukirch, potem do Malborka, a w ko\u0144cu do Lichn\u00f3w (Gr. Lichtenau), gdzie zmar\u0142. Nathanael Peters, urodzony w Lichtfelde, zmar\u0142 w Lisewie, a Daniel Conrad Troje z Malborka przeszed\u0142 do Pogorza\u0142ej Wsi (Wernersdorf), a stamt\u0105d do Ko\u0144czewic (Kunzendorf). Jego brat Johann Michael Erdmann Troje by\u0142 pastorem w Lisewie od 1786 do 1803 roku; wed\u0142ug spisu urodzi\u0142 si\u0119 11 czerwca 1760 roku w Malborku jako syn tamtejszego konrektora i kantora, studiowa\u0142 w Kr\u00f3lewcu i zmar\u0142 w Lisewie 30 sierpnia 1803 roku. Johann Gotthilf Tolkemit z Elbl\u0105ga, wcze\u015bniej pastor w Lentzen na Wysoczy\u017anie Elbl\u0105skiej, zosta\u0142 powo\u0142any do Lisewa w 1804 roku. Latem 1806 roku sp\u0142on\u0119\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebania, a z nimi wszystko, co nale\u017ca\u0142o do ko\u015bcio\u0142a; Tolkemit przeszed\u0142 potem do Starogardu (Pr. Stargardt), a stamt\u0105d do Milejewa (Trunz). Z powodu francuskich niepokoj\u00f3w jesieni\u0105 1806 roku gmina pozosta\u0142a bez pastora a\u017c do 1809 roku, kiedy za zgod\u0105 rejencji po\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 z Bor\u0119tami, cho\u0107 opowiedzia\u0142a si\u0119 za tym ju\u017c w 1808 roku. 1 czerwca 1808 roku Wiebe zapisa\u0142 w Bor\u0119tach, \u017ce z ca\u0142ej registratury ko\u015bcielnej Lisewa otrzyma\u0142 tylko t\u0119 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 i reces ko\u015bcielny, bo wszystko mia\u0142o podobno przepa\u015b\u0107 w po\u017carze w 1806 roku. 23 lipca 1809 roku, w 8. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, odby\u0142o si\u0119 wprowadzenie, na kt\u00f3rym kazanie wyg\u0142osi\u0142 superintendent Heinel.\n\nLisewo mia\u0142o w\u0142asnego duchownego ewangelickiego do 1809 roku, kiedy tutejsz\u0105 parafi\u0119 po\u0142\u0105czono z Bor\u0119tami i Palczewem; duchownym po\u0142\u0105czonych gmin zosta\u0142 wtedy David Wiebe. Parafia obejmowa\u0142a Bor\u0119ty, Palczewo i Lisewo wraz z Belpiner Kufenteich, liczy\u0142a 537 dusz i mia\u0142a trzy cmentarze; Harnoch odnotowuje w niej tak\u017ce kilku mennonit\u00f3w i baptyst\u00f3w, a nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano co trzeci\u0105 niedziel\u0119 w Palczewie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bor\u0119tach postawiono w 1771 roku, a w 1842 roku zast\u0105pi\u0142a go \u015bwi\u0105tynia ryglowa \u2014 rejestr zabytk\u00f3w wymienia j\u0105 jako dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Katarzyny.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 334 mieszka\u0144c\u00f3w: 164 luteran\u00f3w i 170 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Bor\u0119tach (Barend). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Liessau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 61 budynk\u00f3w mieszkalnych i 539 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 163 ewangelik\u00f3w i 376 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bor\u0119tach; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Lisewie 793 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 514 katolik\u00f3w i 279 ewangelik\u00f3w; w rubryce parafii ewangelickiej stoi Barendt, czyli Bor\u0119ty.\n\nKatolicy mieli w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 na miejscu \u2014 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja z po\u0142owy XIV wieku, przebudowan\u0105 w 1819 roku, wpisan\u0105 do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-131 dnia 4 grudnia 1959 roku; Harnoch wymienia ko\u015bcio\u0142y katolickie w Bor\u0119tach i w Lisewie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w trzech szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug jednego ze \u017ar\u00f3de\u0142 przywilej z 1317 roku wystawi\u0142 wielki mistrz Karol z Trewiru, wed\u0142ug Harnocha \u2014 Werner von Orseln. Spis pastor\u00f3w w ksi\u0119dze parafii z Lisewa podaje, \u017ce Nathanael Peters by\u0142 tu pastorem w latach 1768\u20131784, a Daniel Conrad Troje do 1786 roku; spis pastor\u00f3w w ksi\u0119dze parafii w Bor\u0119tach nazywa pierwszego Petersenem i podaje lata 1769\u20131783 oraz 1783\u20131788. Wed\u0142ug spisu z Lisewa Beck zmar\u0142 w Lisewie (\u201eist daselbst gestorben\u201d), wed\u0142ug spisu z Bor\u0119t\u00f3w \u2014 w Malborku (\u201estarb in Marienburg\u201d).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Bor\u0119ty (Barendt) i podaje tu 293 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 243; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat malborski, strona 13 druku, pozycja 68; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Barendt und Palschau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. V, has\u0142o Lisewo (Liessau), powiat malborski; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 36, nr 74; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 178; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 242; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150, pozycja 72; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 51; Ksi\u0119ga parafii ewangelickiej w Lisewie (Liessau) ze spisem pastor\u00f3w z XVIII wieku i zapisk\u0105 Wiebego z 1808 roku (\u201eSonstige Verzeichnisse ca. 1750\u20131806\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6654 (Archion 22754); Spis pastor\u00f3w po\u0142\u0105czonej parafii Bor\u0119ty (Barendt), Palczewo i Lisewo (\u201eSonstige Verzeichnisse 1630\u20131905\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6588 (Archion 22115).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"lapidaria.wikidot.com","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-lisewo"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-lichnowy/lisewo"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"lichnowy.pl","url":"https://www.lichnowy.pl/asp/turystyka,457,,1"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 178","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 243","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150, pozycja 72","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 51","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga parafii ewangelickiej w Lisewie (Liessau) ze spisem pastor\u00f3w z XVIII wieku i zapisk\u0105 Wiebego z 1808 roku (\u201eSonstige Verzeichnisse ca. 1750\u20131806\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6654 (Archion 22754)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Spis pastor\u00f3w po\u0142\u0105czonej parafii Bor\u0119ty (Barendt), Palczewo i Lisewo (\u201eSonstige Verzeichnisse 1630\u20131905\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6588 (Archion 22115)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0971","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.097,"lng":18.8301,"name_de":"Liessau","name_pl":"Lisewo Malborskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarze by\u0142y w \u0141osinie dwa. Rodowy \u2014 von Puttkamer\u00f3w i von Zitzewitz\u00f3w \u2014 za\u0142o\u017cono w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci parku, niedaleko zakola S\u0142upi. W tym miejscu mapa z 1935 roku pokazuje niewielki budynek, kt\u00f3rego przeznaczenia \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105. Dzi\u015b na lekkim wzniesieniu, przy \u015bcie\u017cce dydaktycznej w parku, le\u017c\u0105 kamienne tablice z dwoma nazwiskami: Maxa von Puttkamera, zmar\u0142ego w 1920 roku, i kapitana Maximiliana von Zitzewitza, zmar\u0142ego w 1937 roku. Nagrobki zdobi\u0105 p\u0142askorze\u017abione herby obu rod\u00f3w \u2014 gryf z rybim ogonem i dwug\u0142owy orze\u0142, oba w koronie. Cmentarz wiejski le\u017cy na zach\u00f3d od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi do Sierakowa S\u0142upskiego; obsadzono go \u015bwierkami, brzozami i klonami, cho\u0107 od p\u00f3\u0142nocy nasadzenia graniczne przepad\u0142y. \u015alad\u00f3w dawnego zagospodarowania zosta\u0142o tak niewiele, \u017ce rozplanowania za\u0142o\u017cenia nie da si\u0119 dzi\u015b odczyta\u0107; przetrwa\u0142 jeden kamienny krzy\u017c. Powierzchni\u0119 cmentarza ewidencja szacuje na oko\u0142o 2700 metr\u00f3w kwadratowych, monografia natomiast stwierdza, \u017ce wielko\u015bci okre\u015bli\u0107 si\u0119 nie da.\n\n\u0141osino, po niemiecku Lossin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, oko\u0142o o\u015bmiu kilometr\u00f3w na po\u0142udnie od S\u0142upska. Maj\u0105tek trzyma\u0142 od 1419 roku r\u00f3d von Puttkamer. W 1784 roku \u0141osino liczy\u0142o 20 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; niedaleko wsi przez S\u0142upi\u0119 przerzucono most, zwany \u0142osi\u0144skim, a tak zwany m\u0142yn \u0142osi\u0144ski nale\u017ca\u0142 do d\u00f3br Kr\u0119pa. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Sierakowie (Zirchow) w synodzie s\u0142upskim.\n\nOstatnich w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br wymienia Karl-Heinz Pagel: Maksymiliana von Puttkamera od 1877 do oko\u0142o 1905 roku, Ericha von Puttkamera w latach 1908\u20131914, brata ostatniego pana G\u0142\u00f3wczyc, oraz Maksymiliana von Puttkamera w latach 1914\u20131929, brata ostatniego pana Karzina. Za Pagelem powtarza t\u0119 list\u0119 S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego (1998), w ha\u015ble \u0141osino: \u201eOstatnimi w\u0142a\u015bcicielami d\u00f3br byli: Erich von Puttkamer (1908-1914), Maksymilian von Puttkamer (1914-1929) i jego \u017cona, Rosine z domu Wesseley, kt\u00f3ra po \u015bmierci m\u0119\u017ca sprzeda\u0142a \u0141osino\u201d. Monografia cmentarzy podpisuje fotografi\u0119 p\u0142yty: \u201eNagrobek Maxa von Puttkamer - w\u0142a\u015bciciela \u0141osina w latach 1877 - 1905\u201d. Po \u015bmierci Maksymiliana von Puttkamera wdowa Rosine z domu von Wesseley sprzeda\u0142a w 1929 roku maj\u0105tek na parcelacj\u0119, a sam pa\u0142ac przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 konsula Geissa z Ustki. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wiadomo\u015bci, by kapitan Maximilian von Zitzewitz by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem \u0141osina.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje \u0141osino (Lossin) w dw\u00f3ch wierszach: gmin\u0119 wiejsk\u0105 \u2014 pozycja 81, strona 172 \u2014 ze 105 ewangelikami, obw\u00f3d dworski \u2014 pozycja 254 na stronie 180 \u2014 ze 184, bez katolik\u00f3w, a oba wiersze wskazuj\u0105 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119. Ernst M\u00fcller wylicza \u0141osino w\u015br\u00f3d czterech miejscowo\u015bci nale\u017c\u0105cych do parafii w Sierakowie \u2014 obok Kunsowa, Sagerke i Sanskowa \u2014 a jako kolator\u00f3w wymienia w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br Zirchow i Kulsow; pan\u00f3w na \u0141osinie w\u015br\u00f3d nich nie ma. W 1925 roku naliczono w \u0141osinie dwoje katolik\u00f3w, a parafia w Sierakowie S\u0142upskim le\u017ca\u0142a w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a w \u0141osinie.\n\nWieczorem 7 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y radzieckie czo\u0142gi, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u0141osino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 125; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 126; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Okr\u0119g S\u0142upski, S\u0142upsk 1998, has\u0142o \u201e\u0141osino\u201d (za: K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Bonn 1989); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Lossin; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 486\u2013487 (Zirchow); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 979\u2013980.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u0141osino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/losino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Okr\u0119g S\u0142upski, S\u0142upsk 1998, has\u0142o \u201e\u0141osino\u201d (za: K.-H. Pagel, Der Landkreis Stolp in Pommern, Bonn 1989)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013, s. 125\u2013126","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Lossin","tytul_przed_B4_2026_10_11":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o Lossin [miejsce wydania niepotwierdzone: Lubeka / Bonn]","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 979\u2013980","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 486\u2013487 (Zirchow)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0805","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.407974,"lng":17.002491,"name_de":"Lossin","name_pl":"\u0141osino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141owcze, po niemiecku J\u00e4gerhof, to niewielki przysi\u00f3\u0142ek K\u0119b\u0142owa Nowowiejskiego (Kamelow) w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska, nazywany po prostu g\u00f3rnym albo ma\u0142ym K\u0119b\u0142owem. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o. Zmar\u0142ych chowano na cmentarzu ewangelickim le\u017c\u0105cym na wzg\u00f3rzu w po\u0142owie drogi z K\u0119b\u0142owa Nowowiejskiego do \u0141owcza \u2014 to jedno za\u0142o\u017cenie, opisywane raz pod nazw\u0105 jednej, raz drugiej z tych osad. Marek Drzewiecki oszacowa\u0142 jego obszar na oko\u0142o 70 na 40 metr\u00f3w i opisa\u0142 dwie bramy: po\u0142udniow\u0105 od strony \u0141owcza i p\u00f3\u0142nocn\u0105 od K\u0119b\u0142owa, obie zachowane w postaci filar\u00f3w, przy czym do p\u00f3\u0142nocnej wiod\u0142y kamienne schody.\n\nPo wojnie cmentarz opuszczono. Dzi\u015b jest zaro\u015bni\u0119ty i zdewastowany: czytelne s\u0105 jeszcze pola grobowe, kamienne ramy nagrobne i postumenty, cz\u0119\u015b\u0107 w kszta\u0142cie pnia d\u0119bu, poro\u015bni\u0119te mchem i pozbawione krzy\u017cy, a na wielu nagrobkach wyros\u0142y drzewa; z element\u00f3w metalowych nie zosta\u0142o nic. Z nielicznych betonowych krzy\u017cy daj\u0105 si\u0119 odczyta\u0107 nazwiska: Marie Ragge z domu Zeyman, urodzona 3 sierpnia 1899 i zmar\u0142a 17 grudnia 1937 roku, Emil i Martha Knaartowie oraz Wilhelmine Korr z domu Graap, urodzona 18 marca 1857 i zmar\u0142a w 1940 roku. Teren nale\u017cy dzi\u015b do rzymskokatolickiej parafii Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Nowej Wsi L\u0119borskiej, kt\u00f3rej ko\u015bcio\u0142em filialnym jest \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy w K\u0119b\u0142owie Nowowiejskim.\n\n\u0141owcze nie mia\u0142o samodzielno\u015bci komunalnej: Schultz wymienia je w\u015br\u00f3d osad powiatu bez w\u0142asnego samorz\u0105du, w wi\u0119kszo\u015bci \u2014 jak pisze \u2014 nowszego pochodzenia, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy je jako cz\u0119\u015b\u0107 gminy wiejskiej Kamelow, z jednym budynkiem mieszkalnym i 12 mieszka\u0144cami. Obok przysi\u00f3\u0142ka bieg\u0142 dawny trakt furma\u0144ski z Gda\u0144ska do S\u0142upska, prowadz\u0105cy wysokim brzegiem doliny \u0141eby \u201ebei J\u00e4gerhof und Miggow vor\u00fcber\u201d. Oko\u0142o 1912 roku jedna z dw\u00f3ch gosp\u00f3d K\u0119b\u0142owa, nale\u017c\u0105ca do Bergander\u00f3w, sta\u0142a w\u0142a\u015bnie w \u0141owczu. Osad\u0119 zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 10 marca 1945 roku.\n\nCa\u0142a gmina wiejska Kamelow liczy\u0142a w 1895 roku 254 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 223 ewangelik\u00f3w i 31 katolik\u00f3w (strona 186, pozycja 17). Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Garczegorzu (Garzigar), katolicy do L\u0119borka, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Nowej Wsi L\u0119borskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 186, pozycja 17); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o K\u0119b\u0142owo Nowowiejskie \u2014 Kamelow; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 35\u201336, 41 i 339.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0947","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.57265,"lng":17.788265,"name_de":"J\u00e4gerhof","name_pl":"\u0141owcze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po ewangelickiej spo\u0142eczno\u015bci \u0141o\u017cy, do 1945 roku Loosen, zosta\u0142 cmentarz. W karcie cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku opisano jego \u00f3wczesny stan; nowszego opisu \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105, a dost\u0119pny wyci\u0105g z ewidencji zabytk\u00f3w obejmuje z gminy Czarne tylko samo miasto.\n\n\u0141o\u017ca le\u017cy w gminie Czarne w powiecie cz\u0142uchowskim, w okolicy lesistej, przy dawnym trakcie z Debrzna przez Czarne. Najstarsz\u0105 wiadomo\u015b\u0107 o niej zapisano w 1360 roku: wielki mistrz krzy\u017cacki Winrych von Kniprode nada\u0142 w\u00f3wczas na dziedziczn\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 czterdzie\u015bci cztery w\u0142\u00f3ki we wsi zwanej w dokumentach Bircholz albo Lozen. Dawniej by\u0142a prywatn\u0105 wsi\u0105 szlacheck\u0105 w wojew\u00f3dztwie pomorskim Rzeczypospolitej, na obszarze starostwa cz\u0142uchowskiego; po pierwszym rozbiorze w 1772 roku znalaz\u0142a si\u0119 w pruskim powiecie cz\u0142uchowskim. Przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 potem dwukrotnie: Prusy Zachodnie do lat 1919\u20131920, nast\u0119pnie Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku Pomorze. Wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny urz\u0105d stanu cywilnego i w\u0142asny okr\u0119g urz\u0119dowy, a s\u0105siadowa\u0142a z Olszanowem i Czarnem.\n\nZb\u00f3r lutera\u0144ski powsta\u0142 tu w szesnastym wieku. Ksi\u0105dz Panske wylicza \u0141o\u017c\u0119 w\u015br\u00f3d siedemnastu d\u00f3br szlacheckich starostwa cz\u0142uchowskiego, na kt\u00f3rych za rz\u0105d\u00f3w Latalskich zak\u0142adano zbory \u2014 jak pisze \u2014 \u201ena \u015bwie\u017cym korzeniu\u201d; dat ani nazwisk duchownych nie podaje. Daty i nazwiska przynosi natomiast wykaz duchownych ordynowanych przez prepozyt\u00f3w s\u0142upskich, zachowany w r\u0119kopisie od 1574 roku, z kt\u00f3rego wyci\u0105g og\u0142osi\u0142 w 1905 roku Hermann Freytag: 13 lutego 1586 roku ordynowano Jakuba Tulichiusa z Koszalina dla ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Krummensee i Loosen, czyli w Krzemieniewie i \u0141o\u017cy, a 3 kwietnia 1589 roku dla tych samych ko\u015bcio\u0142\u00f3w Johanna Bornego. Ten sam autor wymienia w\u015br\u00f3d \u015bwiadk\u00f3w aktu, kt\u00f3rym starosta Stanis\u0142aw Latalski powo\u0142a\u0142 lutera\u0144skiego duchownego Jana Elharda na proboszcza Cz\u0142uchowa, Math\u00e4usa de Sylva, czyli vom Walde, dziedzica \u0141o\u017cy, i przyjmuje, \u017ce \u015bwiadkowie ci nale\u017celi do ewangelickiej szlachty okolicy.\n\nW wykazie wasali z 1774 roku \u0141o\u017ca i Wyczechy figuruj\u0105 jako dobra 70-letniego Franza von Manteuffla, mieszkaj\u0105cego w Cz\u0142uchowie u c\u00f3rki; jego synowie byli oficerami: Karl (40 lat), kapitan w stanie spoczynku, dzier\u017cawi\u0142 tak zwane domy Carten\u00f3w pod Gda\u0144skiem, August (29 lat) by\u0142 porucznikiem we Frankfurcie, Ludwig (24 lata) \u2014 w G\u0142ogowie, a Franz (30 lat) by\u0142 dziedzicem Olszanowa.\n\n\u0141o\u017ca by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka: w spisach katolik\u00f3w notowano tu po trzech. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Loosen* 30 dom\u00f3w mieszkalnych i 320 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 317 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Elsenau*; katolicy \u2014 do parafii w Czarnem; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach, bo powiat dzieli\u0142 si\u0119 na gminy wiejskie i obwody dworskie. Gmina wiejska \u2014 strona 160, pozycja 52 \u2014 liczy\u0142a 220 mieszka\u0144c\u00f3w w dwudziestu czterech domach: 217 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w. Obw\u00f3d dworski \u2014 strony 164 i 165, pozycja 117 \u2014 liczy\u0142 123 osoby w o\u015bmiu domach, wszystkie wyznania ewangelickiego; nale\u017ca\u0142 do niego folwark Gr\u00fcnhof z jednym domem i dwunastoma mieszka\u0144cami. W obu wierszach parafi\u0105 ewangelick\u0105 jest Olszanowo, po niemiecku Elsenau, a katolick\u0105 Czarne. Agathon Harnoch wymienia \u0141o\u017c\u0119 w\u015br\u00f3d miejsc szkolnych parafii olszanowskiej.\n\nS\u0142ownik geograficzny liczy wie\u015b i dobra \u2014 jak sam pisze \u2014 \u201eposp\u00f3\u0142\u201d: 317 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w w trzydziestu domach przy siedemdziesi\u0119ciu pi\u0119ciu budynkach. Wykaz gmin, cho\u0107 liczy oba wiersze osobno, daje razem 340 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w w trzydziestu dw\u00f3ch domach. S\u0142ownik podaje te same liczby co urz\u0119dowy podr\u0119cznik z 1868 roku. S\u0142ownik wylicza te\u017c powierzchnie osobno: wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska 934 morgi, dobra 2868 m\u00f3rg, czyli wraz z folwarkiem Gr\u00fcnhof 474 hektary roli ornej, 14 hektar\u00f3w \u0142\u0105k, 10 hektar\u00f3w pastwisk, 364 hektary lasu i 17 hektar\u00f3w nieu\u017cytk\u00f3w \u2014 og\u00f3\u0142em 881 hektar\u00f3w. Dziedziczk\u0105 d\u00f3br by\u0142a Charlota Rieck.\n\nW 1617 roku arcybiskup Gembicki umie\u015bci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141o\u017cy w spisie \u015bwi\u0105ty\u0144 nowo utworzonego dekanatu czarnie\u0144skiego, licz\u0105cego w\u00f3wczas dziewi\u0119tna\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Spo\u015br\u00f3d pi\u0119ciu ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich, kt\u00f3re parafia czarnie\u0144ska utraci\u0142a \u2014 obok Domys\u0142awia, Falkenwaldu, Gockow\u00f3w i Ruthenbergu \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141o\u017cy przetrwa\u0142 najd\u0142u\u017cej.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski, kt\u00f3ry nazywa wie\u015b \u0141oz\u0105, zostawi\u0142 pe\u0142ny opis tutejszego ko\u015bcio\u0142a filialnego pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka. By\u0142 to budynek w pruski mur, kryty deskami; opr\u00f3cz ma\u0142ego sygnarka jeden dzwon wisia\u0142 w wie\u017cy, a w o\u0142tarzu sta\u0142a rze\u017abiona figura Ukrzy\u017cowanego, po bokach dwa obrazy \u2014 Matki Bo\u017cej Bolesnej i \u015bwi\u0119tego Jana. Proboszcz mia\u0142 w \u0141o\u017cy dwie w\u0142\u00f3ki roli i pobiera\u0142 dziesi\u0119cin\u0119 po dwa korce \u017cyta, a na utrzymanie samej \u015bwi\u0105tyni zapisane by\u0142y dwa morgi. Dawniej tac\u0119 dostarcza\u0142y te\u017c s\u0105siednie Ruthenberg i Gilgenfeld, \u201eale w Gilgenfeldzie luterscy mieszka\u0144cy zb\u00f3r sobie wystawili i nie chcieli dlatego nic p\u0142aci\u0107\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Czarnego: dziekan stamt\u0105d przyje\u017cd\u017ca\u0142 z nabo\u017ce\u0144stwem co trzeci\u0105 niedziel\u0119 a\u017c do 1830 roku. Potem nabo\u017ce\u0144stw zaprzestano, bo budynek podupad\u0142 \u2014 najbardziej z winy \u00f3wczesnego patrona nazwiskiem Rick (w S\u0142owniku: Rieck), kt\u00f3ry z uporu nie chcia\u0142 si\u0119 przyczyni\u0107 do naprawy. W 1837 roku zawali\u0142a si\u0119 jedna \u015bciana i ca\u0142\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano; w\u0142\u00f3ki pleba\u0144skie ju\u017c wcze\u015bniej wydano w wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119. S\u0142ownik geograficzny, streszczaj\u0105c to samo has\u0142o Fankidejskiego, podaje zamiast dw\u00f3ch korcy \u017cyta dwie kopy. Harnoch, pisz\u0105cy oko\u0142o 1890 roku, notuje kr\u00f3tko, \u017ce katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141o\u017cy \u201eprzed czterdziestu laty zagin\u0105\u0142\u201d. Nazwisko patrona powraca w S\u0142owniku przy dziewi\u0119tnastowiecznej dziedziczce \u0141o\u017cy.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki zniszczone, drzewostan w pe\u0142ni zachowany\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, a prowadzi\u0142a do niego aleja klonowa; z muru ogrodzeniowego pozosta\u0142y wtedy jedynie fundamenty, a spo\u015br\u00f3d nagrobk\u00f3w zachowa\u0142 si\u0119 jeden wolno stoj\u0105cy \u2014 najstarszy pochodzi\u0142 z 1895 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Raciniewo (Ruthenberg) i podaje tu 147 ewangelik\u00f3w i 148 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 160, pozycja 52 oraz s. 164\u2013165, pozycja 117); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142a \u0141oza i Czarne; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 334\u2013336; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 22; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 496; wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej i gminnych ewidencji zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego; karta cmentarza w \u0141o\u017cy, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 555 (s. 22); H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 74\u201375; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 138\u2013139; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Czarne (gmina) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarne_(gmina)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o \u0141oza, 1. niem. Loosen, w\u0142o\u015bc. w\u015b i rycer. dobra, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o \u0141oza","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 555 (s. 22)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0481","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.694,"lng":17.068986,"name_de":"Loosen","name_pl":"\u0141o\u017ca \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141ozie, po niemiecku Losendorf, wzniesiono w latach 1876\u20131878 jako ewangelicki; dzi\u015b jest rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Jadwigi Kr\u00f3lowej. Budowla jest neogotycka, ceglana, ze smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105 i trzema dzwonami; zachodni portal ma potr\u00f3jne wej\u015bcie, a po bokach wie\u017cy i przy apsydzie wzniesiono przybud\u00f3wki. Organy mia\u0142y w 1890 roku siedem g\u0142os\u00f3w, a obraz o\u0142tarzowy z pok\u0142onem pasterzy podarowa\u0142 cesarz Wilhelm I. Trzy barwne okna w sklepionej apsydzie ufundowa\u0142 radca konsystorza w Kwidzynie Siedtke, kt\u00f3ry nied\u0142ugo potem zmar\u0142, a jeszcze na \u0142o\u017cu \u015bmierci przeznaczy\u0142 na budow\u0119 900 marek. Obiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1392 (dawny numer elbl\u0105ski 279/93) decyzj\u0105 z 30 czerwca 1993 roku.\n\nSama wie\u015b, wzmiankowana w 1409 roku jako Losindorf, a w 1659 jako Lozendorf, nale\u017ca\u0142a za polskich czas\u00f3w do d\u00f3br starostwa sztumskiego i nazw\u0119 wzi\u0119\u0142a prawdopodobnie od polskiej \u0142ozy. Wed\u0142ug Harnocha ju\u017c w 1564 roku mia\u0142 by\u0107 w Schroop ewangelickim duchownym Modestus Salling, zwany te\u017c Vallinus; w 1890 roku zachowany by\u0142 jeszcze rejestr chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w udzielonych przez Johanna Tischlera. Pierwszym duchownym tutejszej parafii by\u0142 Johann Tischler z Pasymia, wcze\u015bniej szwedzki kapelan polowy, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d 6 lutego 1633 roku i sprawowa\u0142 go p\u00f3\u0142 wieku \u2014 Harnoch dodaje, \u017ce ustanowiono go wtedy jeszcze przy ko\u015bciele w Schroop, sk\u0105d wsp\u00f3lnota przenios\u0142a si\u0119 do \u0141ozy w 1637 roku. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku za po\u015brednictwem Szwed\u00f3w gmina uzyska\u0142a zgod\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwa w \u0141ozie, dok\u0105d przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 te\u017c jej duchowny, trac\u0105c u\u017cytkowanie czterech w\u0142\u00f3k che\u0142mi\u0144skich w Schroop. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano z pocz\u0105tku w spichlerzu Michaela Kinda, kt\u00f3ry sp\u0142on\u0105\u0142 w 1677 roku; 4 listopada tego roku gmina otrzyma\u0142a od kr\u00f3la polskiego, przebywaj\u0105cego wtedy w Gda\u0144sku, przywilej religijny, kt\u00f3rego orygina\u0142 przechowywano w s\u0105dzie w Malborku. Wed\u0142ug kroniki gminy w starej ksi\u0119dze ko\u015bcielnej (EZA, sygn. 7700, Archion 28625, skan 5) w\u0142a\u015bciciel odda\u0142 ewangelikom na nabo\u017ce\u0144stwa po\u0142ow\u0119 spichlerza; spichlerz sta\u0142 w miejscu, w kt\u00f3rym p\u00f3\u017aniej zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano na jego pi\u0119trze, dop\u00f3ki 1 wrze\u015bnia nie strawi\u0142 go wielki po\u017car. Wykaz duchownych pruskich odnotowa\u0142 te\u017c okoliczno\u015bci \u015bmierci Tischlera: 29 lipca 1683 roku, s\u0142uchaj\u0105c w ko\u015bciele spowiedzi, zosta\u0142 tkni\u0119ty apopleksj\u0105 i zaraz zmar\u0142. *S\u0142ownik geograficzny* powtarza to kr\u00f3tko: \u201ePo reformacyi za\u0142o\u017cono w L. zb\u00f3r luterski, do dzi\u015b dnia istniej\u0105cy, przez kogo i kt\u00f3rego roku niewiadomo. Pierwszy pastor Jan Tischler 1633 1683 pe\u0142ni\u0142 poprzednio urz\u0105d kapelana polnego w wojsku szwedzkiem\u201d.\n\nPrzytoczony w kronice Dzierzgonia Ottona Piepkorna (1961) wykaz pastor\u00f3w Isaaca G\u00f6dtkego zauwa\u017ca, \u017ce gdyby nast\u0119pca Tischlera, Jakub Zillich, pozosta\u0142 w \u0141ozie do ko\u0144ca \u017cycia, tutejsza gmina mia\u0142aby przez sto dwana\u015bcie lat tylko dw\u00f3ch duchownych; Zillich przes\u0142u\u017cy\u0142 w \u0141ozie i Jasnej \u0142\u0105cznie sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dwa lata i do\u017cy\u0142 dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat i dw\u00f3ch dni. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 211) Jakub Zillich obj\u0105\u0142 zb\u00f3r w \u0141ozie 5 wrze\u015bnia 1683 roku i opu\u015bci\u0142 go 15 sierpnia 1688 roku, a 25 sierpnia tego roku w\u0142a\u015bciciele Jasnej osadzili go przy tamtejszym zborze. Wed\u0142ug Harnocha do 1772 roku tutejszy pastor nie by\u0142 proboszczem w pe\u0142nym znaczeniu tego s\u0142owa: m\u00f3g\u0142 chrzci\u0107 i udziela\u0107 \u015blub\u00f3w tylko jako zast\u0119pca katolickiego proboszcza i za jego zgod\u0105, czego dowodzi\u0142o zachowane w starej ksi\u0119dze ko\u015bcielnej pisemne pozwolenie. Katolickie \u017ar\u00f3d\u0142a, om\u00f3wione przez Jana Wi\u015bniewskiego, pokazuj\u0105 t\u0119 zale\u017cno\u015b\u0107 z drugiej strony. W 1730 roku tutejszy pastor g\u0142osi\u0142 kazania po polsku, co wcze\u015bniej nie by\u0142o tu w zwyczaju, a s\u0142ucha\u0107 go przychodzili nawet katolicy; proboszcz z D\u0105br\u00f3wki Malborskiej doni\u00f3s\u0142 o tym biskupowi, kt\u00f3ry kaza\u0144 zakaza\u0142, ale wkr\u00f3tce z\u0142agodzi\u0142 zakaz. Dnia 3 maja 1749 roku biskup skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce predykant z \u0141ozy dzia\u0142a bez \u017cadnego pozwolenia, grzebie swoich wiernych z pe\u0142nym ceremonia\u0142em i uczy lutera\u0144skiej nauki dzieci z rodzin katolickich, mi\u0119dzy innymi Mariann\u0119 Gog\u00f3wn\u0119, c\u00f3rk\u0119 ojca katolika; spraw\u0119 przekaza\u0142 konsystorzowi pomeza\u0144skiemu. W 1785 roku pastor w \u0141ozie, maj\u0105cy w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, opiekowa\u0142 si\u0119 385 protestantami mieszkaj\u0105cymi na terenie katolickiej parafii w D\u0105br\u00f3wce Malborskiej. W 1772 roku pastor \u0141ozy Jakub Wilhelm Hoffmann by\u0142 w\u015br\u00f3d duchownych ewangelickich, kt\u00f3rzy w Malborku z\u0142o\u017cyli ho\u0142d nowemu w\u0142adcy, kr\u00f3lowi pruskiemu. W 1789 roku topografia Goldbecka pisa\u0142a, \u017ce luteranie maj\u0105 w \u0141ozie ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201eju\u017c od dawnych czas\u00f3w\u201d i \u017ce nale\u017c\u0105 do niego ewangelicy z sze\u015bciu okolicznych wsi: Laabe, G\u00f6rgensdorf, Gr\u00fcnhagen, Mahlen, Kalwe i Schroop; Kalwe Goldbeck zalicza zarazem do katolickich wsi ko\u015bcielnych. Zapisek w starej ksi\u0119dze ko\u015bcielnej (EZA, sygn. 7700, Archion 28625, skan 2) dzieli obowi\u0105zek utrzymania p\u0142ot\u00f3w na odcinki przypisane wsiom parafii, mi\u0119dzy innymi Georgensdorf, Losendorf, Schroop i Gr\u00fcnhagen; w kwietniu 1772 roku wsie zobowi\u0105zane do budowy postawi\u0142y nowy p\u0142ot ogrodu przy stodole, od strony ulicy, a jego odcinki przypad\u0142y kolejno na Mahlau, Calve i Laase.\n\n\u0141oza zachowa\u0142a polszczyzn\u0119 w ko\u015bciele najd\u0142u\u017cej w okolicy: Ludwig Rhesa zapisa\u0142, \u017ce Ernst Friedrich Puffaldt, zmar\u0142y w 1816 roku, \u201ejest ostatnim duchownym, kt\u00f3ry w okre\u015blone niedziele g\u0142osi\u0142 jeszcze kazania po polsku\u201d. Harnoch potwierdza to jednym zdaniem: nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu dawniej tak\u017ce po polsku, w 1890 roku ju\u017c tylko po niemiecku. Do 1831 roku parafia nale\u017ca\u0142a do diecezji nowostawskiej i dopiero wtedy przy\u0142\u0105czono j\u0105 do superintendentury kwidzy\u0144skiej.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Losendorf* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 13 dom\u00f3w mieszkalnych i 155 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 89 ewangelik\u00f3w i 66 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Deutsch Damerau*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. *S\u0142ownik geograficzny* liczy w niej 1410 m\u00f3rg obszaru, trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 budynk\u00f3w i trzyna\u015bcie dom\u00f3w, 89 ewangelik\u00f3w i 66 katolik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 175 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 96 ewangelik\u00f3w i 79 katolik\u00f3w, a spis z 1910 roku \u2014 269 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych 19 m\u00f3wi\u0142o po polsku; w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 136 ewangelik\u00f3w, 107 katolik\u00f3w i siedmioro innych chrze\u015bcijan.\n\nStatystyka Agathona Harnocha z 1890 roku prowadzi t\u0119 parafi\u0119 w diecezji kwidzy\u0144skiej, podaje dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia nowego ko\u015bcio\u0142a \u2014 10 maja 1878 roku \u2014 oraz liczb\u0119 750 dusz. Tego samego dnia rozebrano poprzedni\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119: ubogi, kryty s\u0142om\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142ek z muru pruskiego, bez wie\u017cy i bez dzwon\u00f3w, postawiony w 1678 roku i u\u017cytkowany r\u00f3wne dwie\u015bcie lat. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 pod patronatem gminy, a rocznie notowano w parafii 34 chrzty, 12 konfirmacji, 5 \u015blub\u00f3w, 600 komunikant\u00f3w i 28 pogrzeb\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 754 ewangelik\u00f3w; patronami byli uprawnieni do patronatu gospodarze, a pastorem by\u0142 od 1894 roku Karl Specovius. 25 maja 1898 roku w ko\u015bciele w \u0141ozie odby\u0142o si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwo misyjne, na kt\u00f3rym kazanie wyg\u0142osi\u0142 misjonarz Voskamp; bardzo liczn\u0105 gmin\u0119 zaj\u0105\u0142 opowie\u015bciami z trzynastu lat pracy misyjnej w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach Chin, a jesieni\u0105 wybiera\u0142 si\u0119 do Kiautschou. 12 czerwca 1901 roku komisja generalnej wizytacji przyby\u0142a przez Malbork do \u0141ozy, by tam prowadzi\u0107 dalej wizytacj\u0119.\n\nBernhard Schmid w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu sztumskiego z 1909 roku podaje, \u017ce nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zaprojektowa\u0142 architekt Martini z Torunia, w formach gotyku nadre\u0144skiego, bardziej stosownych dla ko\u015bcio\u0142a miejskiego; chwali\u0142 zw\u0142aszcza wie\u017c\u0119, kt\u00f3rej ostros\u0142upowy he\u0142m wida\u0107 z daleka. Obraz o\u0142tarzowy z Pok\u0142onem pasterzy by\u0142 wed\u0142ug niego wypo\u017cyczony z Kr\u00f3lewskich Muze\u00f3w w Berlinie i namalowany przez na\u015bladowc\u0119 Nicolasa Poussina. Z dawnego wyposa\u017cenia Schmid wymienia srebrny kielich ze znakiem norymberskiego z\u0142otnika Jobsta Hammana, mistrza od 1585 roku, rokokowy kielich z napisem fundacyjnym Doroty Ungern z domu Erdtmann z Gda\u0144ska z 9 sierpnia 1755 roku, wykonany przez gda\u0144skiego z\u0142otnika Jakoba Hasego, puszk\u0119 na komunikanty z warsztatu Siegfrieda \u00d6rnstera, agend\u0119 z 1708 roku w sk\u00f3rzanej oprawie ze srebrnymi okuciami, cynow\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 ufundowan\u0105 w 1697 roku przez Friedricha Growego, dwa cynowe wazony z 1700 roku od Anny, \u017cony pastora Michaela Gusoviusa, lichtarze o\u0142tarzowe ufundowane w 1705 roku przez Christin\u0119 i Baltasara K\u00f6ster\u00f3w oraz prost\u0105 mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 z wybitym na brzegu napisem \u201ePeter Levhtmann 1637\u201d. Trzy dzwony odla\u0142 w 1877 roku O. Schoen w Poznaniu; na jednym z nich zapisano, \u017ce podwaliny pod nie po\u0142o\u017cy\u0142 w 1811 roku zapisem tysi\u0105ca marek Johann Liegmann ze Schroop. Bram\u0119 cmentarn\u0105 przy drodze do Schroop, prost\u0105 drewnian\u0105 budowl\u0119 pod dach\u00f3wk\u0105, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a zarazem za schowek na sprz\u0119ty, zdobi\u0142 na belce werset z Ksi\u0119gi Izajasza (26, 20) i imi\u0119 pastora Wilhelma Hoffmanna z dat\u0105 24 listopada 1772 roku; na wiejskim cmentarzu, zaro\u015bni\u0119tym wysokimi drzewami, sta\u0142 drewniany nagrobek Regine Caroline Renner z 1844 roku. Pod koniec 1908 roku na tutejszym cmentarzu ewangelickim pochowano katoliczk\u0119 z s\u0105siedniego Deutsch Damerau, \u017con\u0119 ewangelickiego rzemie\u015blnika z ma\u0142\u017ce\u0144stwa mieszanego, kt\u00f3rej dzieci wychowywano po ewangelicku. Wed\u0142ug korespondencji ze Sztumu, kt\u00f3r\u0105 og\u0142osi\u0142 berli\u0144ski \u201eDer Reichsbote\u201d, miejscowy proboszcz katolicki wskaza\u0142 dla jej zw\u0142ok miejsce w k\u0105cie samob\u00f3jc\u00f3w przy p\u0142ocie; m\u0105\u017c poprosi\u0142 wtedy o miejsce na cmentarzu ewangelickim w \u0141ozie, gdzie pochowano j\u0105 ze wszystkimi honorami, w asy\u015bcie duchownego ewangelickiego.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 wojn\u0119 bez zniszcze\u0144, razem z \u0142awkami i trzema stalowymi dzwonami z 1878 roku. W lipcu 1953 roku gda\u0144ski referat do spraw wyzna\u0144 pozwoli\u0142 Gda\u0144skim Zak\u0142adom Zbo\u017cowym sk\u0142adowa\u0107 w nim zbo\u017ce, a 19 grudnia tego roku poleci\u0142 odda\u0107 dzwony na z\u0142om dla hut. Powiatowe w\u0142adze w Sztumie zamierza\u0142y poci\u0105\u0107 je palnikami na wie\u017cy, ale brakowa\u0142o ludzi do ich zdj\u0119cia; 10 lipca 1954 roku zjawi\u0142y si\u0119 trzy osoby z pisemnym zezwoleniem z Gda\u0144ska, zdj\u0119\u0142y dzwony \u2014 jeden przy tym powa\u017cnie uszkodzono \u2014 i wywioz\u0142y je, jak ustalono, do Elbl\u0105ga, cho\u0107 wskazany jako ich cel ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Ducha by\u0142 wtedy w ruinie. Andrzej B. Krupa, kt\u00f3ry odtworzy\u0142 t\u0119 histori\u0119 z akt administracji wyznaniowej, przypuszcza, \u017ce dwa z trzech dzwon\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105 dzi\u015b w nieustalonej parafii katolickiej na p\u00f3\u0142nocy Polski. Uchwa\u0142\u0105 nr 303 Rady Ministr\u00f3w z 31 grudnia 1973 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano nieodp\u0142atnie na w\u0142asno\u015b\u0107 osoby prawnej jednego z ko\u015bcio\u0142\u00f3w lub zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 67).\n\nW zestawieniu ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich przej\u0119tych przez katolik\u00f3w, kt\u00f3re u\u0142o\u017cy\u0142 Robert Ziemia\u0144ski mi\u0119dzy innymi na podstawie schematyzmu diecezji elbl\u0105skiej z 1996 roku, jako dat\u0119 przej\u0119cia ko\u015bcio\u0142a w \u0141ozie podano 1945 rok, a jako dat\u0119 po\u015bwi\u0119cenia \u2014 18 lipca 1981 roku.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1633\u20131925. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1634 roku, zgon\u00f3w od 1691, wykaz komunikant\u00f3w od 1848 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1883 roku, a tak\u017ce zapiski o duchownych ewangelickich od 1564 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr 1634\u2014 St 1691\u2014 K 1848\u2014 Konf 1883\u2014. Aufzeichnungen: Angaben \u00fcber die evangelischen Prediger seit 1564. Dupl. A.-G. Stuhm: Tf Tr St 1843\u201473\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Schmida obraz o\u0142tarzowy by\u0142 depozytem Kr\u00f3lewskich Muze\u00f3w w Berlinie (w opisie wy\u017cej: dar cesarza Wilhelma I); dzwony datuje on na 1877 rok (w opisie wy\u017cej: 1878). Robert Ziemia\u0144ski (2000, s. 192) podaje 1945 rok jako dat\u0119 przej\u0119cia ko\u015bcio\u0142a przez katolik\u00f3w, Andrzej B. Krupa (2023, s. 403) \u2014 zgod\u0119 z lipca 1953 roku na sk\u0142adowanie w nim zbo\u017ca. Wed\u0142ug Rhesy (1834) Jakub Zillich zmar\u0142 w 1738 roku, a wed\u0142ug spisu pastor\u00f3w w ksi\u0119dze parafialnej \u0141ozy (EZA, sygn. 7700, Archion 28625, skan 2) \u2014 27 stycznia 1745 roku, w wieku 90 lat i 2 dni; spis podaje te\u017c, \u017ce urodzi\u0142 si\u0119 13 stycznia 1655 roku wed\u0142ug starego stylu w Burg.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 136 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 745 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Matthias Nitz (1688), Michael Gusovius (1693), Michael Specovius (1717), Johann Christian Oloff (1721), Johann Julius Immanuel Gottwerth Plehwe (1759), Heinrich Max Alfred Buttgereit (1883), Walter Wiesenberg (1929), Erwin Schwarz (1938).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 510; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Losendorf, s. 509\u2013510; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 229; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom V, s. 367, has\u0142o Losendorf; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Stuhm, s. 74\u201375, poz. 36; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 26; A. B. Krupa, \u201eAdministracja wyznaniowa wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego wobec alokacji dzwon\u00f3w z poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 na Powi\u015blu po 1945 roku\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 2023, nr 3, s. 403\u2013405, 408; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 73; O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961, s. 150, 253; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Stuhm, s. 68\u201369, poz. 36; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, z. 3: \u201eKreis Stuhm\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. XIII), Danzig 1909, s. 290\u2013292; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 198\u2013199; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 277; t. 2, s. 683; t. 4, s. 1283; t. 5, s. 1300, 1368; t. 6, s. 1669, 1727; t. 7, s. 1979; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 9 grudnia 1908 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 maja 1898 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 77; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 211; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 7700, ksi\u0119ga parafii Losendorf (na karcie mikrofilmu \u201eSonstiges Verzeichnis 1633\u20131825\u201d, w portalu \u201eSonstige Verzeichnisse 1564\u20131779\u201d), skany 2 i 5, dost\u0119p przez portal Archion (28625).*","built_year":1876,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/loza-kosciol"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/#map=18/53.99811/19.12975"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 509","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 229","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 510","url":""},{"typ":"kronika miasta","tytul":"O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens, z. 3: Kreis Stuhm (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. XIII), Danzig 1909, s. 290\u2013292","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 277; t. 2, s. 683; t. 4, s. 1283; t. 5, s. 1300, 1368; t. 6, s. 1669, 1727; t. 7, s. 1979","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 9 grudnia 1908 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZZY5VVYKIOK3MCQIGADZB23FAUK6J5LU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 maja 1898 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3DNQKUQOAO63WZBI73EST7LUL6GLXM7R"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LSFMHDRAHDFSQIP2CRO3DHFMGSSELRBH"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 77","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 211","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 7700, ksi\u0119ga parafii Losendorf (na karcie mikrofilmu \u201eSonstiges Verzeichnis 1633\u20131825\u201d, w portalu \u201eSonstige Verzeichnisse 1564\u20131779\u201d), skany 2 i 5, dost\u0119p przez portal Archion (28625)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0484","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.99811,"lng":19.12975,"name_de":"Losendorf","name_pl":"\u0141oza \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz za\u0142o\u017cono w lesie, oko\u0142o 1 kilometra na po\u0142udnie od Lubiatowa (L\u00fcbtow), przy drodze wiod\u0105cej z Kopalina na Osieki L\u0119borskie; ewidencja zabytk\u00f3w gminy Choczewo prowadzi go jako cmentarz ewangelicki wsi Lubiatowo, na dzia\u0142ce numer 219. Chowano tu zmar\u0142ych z obu s\u0105siednich wsi \u2014 z Lubiatowa i z Kopalina \u2014 dop\u00f3ki po podziale maj\u0105tku lubiatowskiego Kopalino nie za\u0142o\u017cy\u0142o na pocz\u0105tku XX wieku w\u0142asnego cmentarza kilkaset metr\u00f3w dalej. Za\u0142o\u017cenie ma plan prostok\u0105ta i obwiedzione jest dobrze zachowanym wa\u0142em kamienno-ziemnym.\n\nW 1784 roku Lubiatowo le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad jeziorem, blisko morza. Wie\u015b mia\u0142a trzy dwory szlacheckie i cztery folwarki, a na jej polach sta\u0142o sze\u015b\u0107 zagr\u00f3d i cha\u0142up zwanych Koppalin \u2014 razem 18 dym\u00f3w. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken).\n\nW tej nekropolii pochowano te\u017c kapitana szczeci\u0144skiego brygu \u201eHellas\u201d, H\u00f6pfnera, kt\u00f3ry po katastrofie statku zmar\u0142 w Lubiatowie. W 1887 roku statek ten rozbi\u0142 si\u0119 przy brzegu, a jego kapitan zosta\u0142 przy tym ci\u0119\u017cko poturbowany.\n\nLubiatowo by\u0142o wsi\u0105 przy nadmorskim skraju powiatu l\u0119borskiego. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku rozdziela j\u0105 na dwie jednostki: w gminie wiejskiej naliczono 39 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w obwodzie dworskim 62 ewangelik\u00f3w i 1 katolika. Obie nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu urz\u0119dowego w Sasinie (wymienia je w nim tak\u017ce Franz Schultz), a ich mieszka\u0144cy \u2014 do parafii ewangelickiej w Osiekach L\u0119borskich, gdzie mie\u015bci\u0142 si\u0119 tak\u017ce urz\u0105d stanu cywilnego.\n\nL\u0119borski kalendarz z 1939 roku zanotowa\u0142, \u017ce na cmentarzu w Lubiatowie stoi nagrobek dawnego nauczyciela Zura.\n\nW latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku naliczono tu 7 nagrobk\u00f3w wolnostoj\u0105cych oraz 29 mogi\u0142 ziemnych i umocnionych. Dzi\u015b zosta\u0142y relikty kilku grob\u00f3w i \u017celiwne krzy\u017ce z nazwiskami os\u00f3b pochowanych w drugiej po\u0142owie XIX i na pocz\u0105tku XX wieku. Podczas prac poszukiwawczych we wrze\u015bniu 2015 roku odnaleziono krzy\u017c dzieci\u0119cy, porcelanow\u0105 tabliczk\u0119 z modlitw\u0105 i kompletny krzy\u017c \u017celiwny. Przy wej\u015bciu ustawiono wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie g\u0142az z sentencj\u0105 biblijn\u0105, a obok tablic\u0119 informacyjn\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg, strona 189, pozycja 31 (gmina wiejska) i strona 193, pozycja 121 (obw\u00f3d dworski); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 37\u201338; Marek Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; karta gminnej ewidencji zabytk\u00f3w dla Lubiatowa (kulturawlesie.pl); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eHeimat-Kalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg\u201d 1937 i 1939, s. 78 (skan 82) i s. 83 (skan 85); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1075.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"kulturawlesie.pl","url":"https://www.kulturawlesie.pl/wp-content/uploads/2020/karty/Lubiatowo-01-670.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Lubiatowo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"youtube.com","url":"https://www.youtube.com/watch?v=g9UHNjp7Cqw"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1075","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1057","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.78647,"lng":17.858334,"name_de":"L\u00fcbtow","name_pl":"Lubiatowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Lubichowie le\u017cy przy ulicy S\u0142onecznej i figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Lubichowo pod pozycj\u0105 59. W tej samej wsi ewidencja prowadzi osobno cmentarz przyko\u015bcielny przy ulicy Starogardzkiej, na dzia\u0142ce 379, oraz cmentarz katolicki przy tej samej ulicy. Numer rejestru zabytk\u00f3w A-1690, nadany 18 sierpnia 1999 roku, obejmuje ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Jakuba Aposto\u0142a z 1930 roku przy ulicy Starogardzkiej 18 i plebani\u0119 z 1853 roku, a ewidencja odnosi go tak\u017ce do cmentarza przyko\u015bcielnego. Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ewangelickiego ewidencja nie podaje, a \u017cadne z przejrzanych \u017ar\u00f3de\u0142 drukowanych \u2014 spisy powszechne, *S\u0142ownik geograficzny*, wykaz Agathona Harnocha, wykaz ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra \u2014 o nim nie wspomina.\n\nLubichowo (po kaszubsku L\u00ebbich\u00f2w\u00f2) le\u017cy na p\u00f3\u0142nocnym skraju Bor\u00f3w Tucholskich. Wie\u015b jest stara i od dawna ko\u015bcielna: wizytacja archidiakonatu pomorskiego z czas\u00f3w biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego opisuje tu dobro kr\u00f3lewskie nale\u017c\u0105ce do Ostrowa i drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Barbary \u2014 po\u015bwi\u0119cony, niewymagaj\u0105cy napraw \u2014 a przy nim s\u0119dziwego proboszcza Stanis\u0142awa. O nim samym wizytator dowiedzia\u0142 si\u0119 tylko od s\u0105siad\u00f3w, bo do wsi nie dotar\u0142: panowa\u0142a zaraza, a i proboszcz, jak zapisano, by\u0142 bliski \u015bmierci. Wykaz zalece\u0144 powizytacyjnych kwituje rzecz jednym zdaniem: wizytacj\u0119, przerwan\u0105 przez zaraz\u0119, nale\u017cy powt\u00f3rzy\u0107. W wizytacji z 1649 roku wie\u015b kryje si\u0119 pod zniekszta\u0142con\u0105 nazw\u0105 \u201e\u0141abiszyn\u201d, kt\u00f3r\u0105 wydawca rozpozna\u0142 jako Lubichowo.\n\nKociewie by\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie. Miejscowa parafia katolicka przez stulecia nie by\u0142a samodzielna: tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 od czas\u00f3w niepami\u0119tnych pozostawa\u0142 fili\u0105 parafii w Zblewie, po niemiecku Hochst\u00fcblau, i dopiero 8 sierpnia 1853 roku zosta\u0142 od niej na nowo oddzielony. Drewnian\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jakuba Wi\u0119kszego i \u015bwi\u0119tej Barbary wzniesiono w 1740 roku z fundusz\u00f3w ko\u015bcielnych i z pomoc\u0105 dobroczy\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wizytatorzy wyr\u00f3\u017cniali Kazimierza Zawadzkiego, dzier\u017cawc\u0119 starostwa borzechowskiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 trzy o\u0142tarze, wolnostoj\u0105c\u0105 drewnian\u0105 dzwonnic\u0119 i ogrodzony cmentarz przyko\u015bcielny, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w nim co trzeci\u0105 niedziel\u0119. Za czas\u00f3w polskich wie\u015b nale\u017ca\u0142a do starostwa borzechowskiego. Metryki Lubichowa prowadzono przy tym osobno od metryk zblewskich: chrzty z lat 1752\u20131799 i od 1801 roku, \u015bluby z lat 1757\u20131799 i od 1824, zgony od 1801.\n\nMiar\u0119 tutejszej wsp\u00f3lnoty ewangelickiej daj\u0105 te\u017c wizytacje katolickie. Ta z 9 marca 1750 roku zapisa\u0142a, \u017ce luteranie stanowili w parafii lubichowskiej jedn\u0105 czwart\u0105 og\u00f3\u0142u; wizytacja generalna z lat 1765\u20131766 naliczy\u0142a ich oko\u0142o dwustu. Wizytacja z lat 1779\u20131780 odnotowa\u0142a rzecz m\u00f3wi\u0105c\u0105 o pruskich porz\u0105dkach: nauczyciel wyznaczony przez regencj\u0119 by\u0142 tu \u201eakatolikiem\u201d.\n\nEwangelik\u00f3w by\u0142o tu niewielu, ale trwali w Lubichowie d\u0142ugo. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje we wsi 219 mieszka\u0144c\u00f3w: 57 luteran\u00f3w i 162 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazuje Starogard Gda\u0144ski. Kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej ewangelicy dostali ko\u015bci\u00f3\u0142 bli\u017cej. Nowo utworzonej parafii w Borzechowie Fryderyk Wilhelm III przyzna\u0142 7000 talar\u00f3w i plac na kr\u00f3lewskim folwarku domenalnym pod ko\u015bci\u00f3\u0142, plebani\u0119 i dom szkolno-organistowski; \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 7 lipca 1833 roku. Wzniesiono j\u0105 pod patronatem kr\u00f3lewskim na wzg\u00f3rzu u wylotu wsi, w stylu bizantyjskim, z dwiema smuk\u0142ymi wie\u017cami dzwonnymi po\u0142\u0105czonymi galeri\u0105, a nad wej\u015bciem umieszczono napis \u201eDer Gottesverehrung geweihet MDCCCXXXIII\u201d.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Lubichow* jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z 36 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 62 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 120 budynk\u00f3w mieszkalnych i 1001 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 249 ewangelik\u00f3w, 742 katolik\u00f3w i dziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Borzechowie; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Parafia liczy\u0142a 3141 dusz i prowadzi\u0142a szko\u0142y, w\u015br\u00f3d nich w Lubichowie i Osowie. To do niej \u2014 a nie do Starogardu \u2014 spis z 1 grudnia 1885 roku (strona 32, pozycja 31) przypisuje tutejszych ewangelik\u00f3w, luteran\u00f3w i unijnych, w tym kolonist\u00f3w le\u015bnych.\n\nLiczby uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w szereg. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla Lubichowa 742 katolik\u00f3w, 249 ewangelik\u00f3w i szesnastu \u017byd\u00f3w w 120 domach, a spis z 1885 roku \u2014 1374 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 321 ewangelik\u00f3w, 1042 katolik\u00f3w i jedenastu \u017byd\u00f3w, przy 151 domach. Od tego szeregu odstaje pierwszy spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, kt\u00f3ry pod nazw\u0105 Lubichowo podaje dziesi\u0119\u0107 budynk\u00f3w i 48 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich rzymskokatolik\u00f3w. Liczby te dotycz\u0105 jednak nie wsi, lecz obszaru dworskiego \u2014 nadle\u015bnictwa Lubichowo z le\u015bnicz\u00f3wkami \u2014 wymienionego w dziale obszar\u00f3w dworskich powiatu starogardzkiego, mi\u0119dzy Klon\u00f3wk\u0105 a \u0141abiankami, obok Rokocina, Szteklina i Starogardu-Stadniny.\n\nDo 1920 roku Lubichowo nale\u017ca\u0142o do powiatu starogardzkiego (Kreis Preu\u00dfisch Stargard), w latach 1920\u20131939 do Drugiej Rzeczypospolitej, a w latach 1939\u20131945 znalaz\u0142o si\u0119 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105. Dzisiejsza \u015bwi\u0105tynia \u015bwi\u0119tego Jakuba Aposto\u0142a z lat 1930\u20131931 stan\u0119\u0142a blisko dwa stulecia po drewnianym ko\u015bciele z 1740 roku. Okupant zmieni\u0142 tutejsz\u0105 nazw\u0119 dwukrotnie w ci\u0105gu pi\u0119ciu lat: do 1940 roku brzmia\u0142a Lubichow, w latach 1940\u20131942 Lubichau, a od 1942 do 1945 \u2014 Liebichau.\n\nKarta cmentarza z grudnia 1986 roku ocenia\u0142a jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y.Groby zaro\u015bni\u0119te mocno samosiejkami i zdewastowane.\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy oko\u0142o sze\u015bciuset metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od ko\u015bcio\u0142a, po wschodniej stronie drogi, i zajmowa\u0142 dwadzie\u015bcia cztery ary; naliczono na nim pi\u0119\u0107dziesi\u0105t osiem mogi\u0142 i jeden nagrobek wolnostoj\u0105cy, a obramowania grob\u00f3w by\u0142y po\u0142amane i wtopione w ziemi\u0119. Najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 28 lutego 1900 roku, ze wsp\u00f3lnej p\u0142yty Fridricha i Augusty Ziemann\u00f3w, ze starodrzewu pozosta\u0142y za\u015b lipa, dwa \u015bwierki i tuja. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Lubichowo na lata 2025\u20132028 wymienia ten cmentarz w wykazie gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako \u201ecmentarz ewangelicki\u201d przy ulicy S\u0142onecznej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Waschinski datuje samo po\u0142\u0105czenie ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Lubichowie i Zblewie na 1702 rok; przytoczony wy\u017cej zapis m\u00f3wi o filii od czas\u00f3w niepami\u0119tnych. \ud83d\udfe1 Kazimierza Zawadzkiego *S\u0142ownik geograficzny* nazywa asesorem cz\u0142uchowskim, a wizytacje \u2014 tucholskim. \ud83d\udfe1 Urz\u0119dowy podr\u0119cznik z 1869 roku notuje w Lubichowie dziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w, a *S\u0142ownik geograficzny* \u2014 szesnastu, przy tych samych liczbach katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje tu 281 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, tom XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 47, poz. 18; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, s. 32, poz. 31; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o \u201eLubichowo\u201d; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 62, nr 125; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o \u201eBordzichow\u201d, s. 456\u2013457; wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich B\u00e4ra z 1908 roku, pozycje 421 i 424; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119gi G56, s. 377\u2013388, i G61, s. 175\u2013179; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G68 (1779\u20131780), k. 22v\u201323v; \u201eVisitatio ecclesiarum\u201d z 1649 roku, s. 48; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Lubichowo, pozycje 59, 74 i 78; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 416; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, numer A-1690 z 18 sierpnia 1999 roku; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Lubichowo na lata 2025\u20132028 (uchwa\u0142a nr XXVIII/144/2026 z 25 marca 2026 roku); karta cmentarza w Lubichowie, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 210, pozycja 136; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz Ewangelicki w Lubichowie \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-w-lubichowie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 210, pozycja 136","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0170","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.856089,"lng":18.402035,"name_de":"Lubichow","name_pl":"Lubichowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Lubi\u0119cinie (Liebenzig) wzniesiony w latach 1742\u20131747 z fundacji ksi\u0105\u017c\u0119cego rodu Pignatellich, wie\u017ca dobudowana w 1862 roku; po 1945 roku przej\u0119ty przez katolik\u00f3w (pw. Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa). Obiekt zachowany. Le\u017cy na \u015al\u0105sku, poza obszarem atlasu \u2014 zostaje w danych, bo rekord powsta\u0142 w naszej kwerendzie i jego usuni\u0119cie zatar\u0142oby \u015blad pomy\u0142ki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. NSPJ \u2014 Zabytek.pl.*","built_year":1575,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=130"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. NSPJ \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-261026"}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"KOS-0165","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":51.886918,"lng":15.872054,"name_de":"Liebenzig","name_pl":"Lubi\u0119cin (parafia)","powiat":"nowosolski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Lubieszewo, po niemiecku Ladekopp, w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, to wie\u015b ol\u0119derska na \u015brodkowych \u017bu\u0142awach; przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego, a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, powiatu Gro\u00dfes Werder. Wsp\u00f3\u0142istnia\u0142y tu dwie odr\u0119bne wsp\u00f3lnoty protestanckie, kt\u00f3rych nie nale\u017cy myli\u0107: ewangelicka i mennonicka. Po ko\u015bciele ewangelickim nie ma dzi\u015b \u015bladu; osta\u0142 si\u0119 natomiast du\u017cy cmentarz mennonicki. Osobnym obiektem, niezwi\u0105zanym z \u017cadn\u0105 z tych dw\u00f3ch wsp\u00f3lnot, jest gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety \u2014 dzi\u015b katolicki, wpisany 26 wrze\u015bnia 1961 roku do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-237.\n\nHermann Eckerdt (1868) pisze, \u017ce w dokumencie z po\u0142owy XIII wieku wymieniony jest niejaki Johannes jako proboszcz (rector ecclesiae) w Lubieszewie, po niemiecku Ladekopp. To datowanie jest jednak w\u0105tpliwe: wed\u0142ug Wies\u0142awa D\u0142ugok\u0119ckiego wie\u015b za\u0142o\u017cy\u0142 dopiero wielki mistrz Werner von Orseln (1324\u20131330), a pleban Jan jest po\u015bwiadczony w 1324 roku.\n\nWsp\u00f3lnota ewangelicka \u2014 lutera\u0144ska i unijna \u2014 powsta\u0142a oko\u0142o 1570 roku. Do 1630 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w jednym z dwor\u00f3w; w tym\u017ce roku postawiono budynek na kszta\u0142t spichlerza, a w 1708 roku zast\u0105pi\u0142 go ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony z pomoc\u0105 Szwed\u00f3w, opisywany jako drewniana budowla na planie o\u015bmioboku z pocz\u0105tku XVIII wieku. \u015awi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a wraz z budynkami pleba\u0144skimi w 1826 roku. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, konstrukcji szachulcowej, po\u015bwi\u0119cono 16 wrze\u015bnia 1827 roku, a wie\u017c\u0119 dostawiono rok p\u00f3\u017aniej. Pastor Heinel, kt\u00f3ry \u2014 jak sam pisze \u2014 by\u0142 wtedy duchownym tej parafii, poda\u0142 w 1832 roku w \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d, \u017ce dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 razem z plebani\u0105 27 maja 1826 roku. Na jego pro\u015bb\u0119, wniesion\u0105 w imieniu gminy, zezwolono na og\u00f3ln\u0105 kolekt\u0119 ko\u015bcieln\u0105 i domow\u0105, kt\u00f3ra przynios\u0142a 1000 talar\u00f3w, a druk kazania, wyg\u0142oszonego przez niego wkr\u00f3tce po po\u017carze na pogorzelisku ko\u015bcio\u0142a, przyni\u00f3s\u0142 czysty doch\u00f3d. Cha\u0142upnicy i s\u0142u\u017cba z\u0142o\u017cyli dobrowolnie blisko 90 talar\u00f3w, kolekta ko\u015bcielna przynios\u0142a jeszcze 37 talar\u00f3w, a przysi\u0119g\u0142y wa\u0142owy Johann Reinhold Wilhelm z Lubieszewa da\u0142 na budow\u0119, ponad swoje obowi\u0105zkowe sk\u0142adki, jeszcze 100 talar\u00f3w. Wed\u0142ug Heinela budowa kosztowa\u0142a 5443 talary, a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 superintendent H\u00f6pfner. Heinel opisuje go jako budowl\u0119 z muru pruskiego, o\u015bwietlon\u0105 dwoma rz\u0119dami wysokich, \u0142ukowo zamkni\u0119tych okien, z organami, ambon\u0105 i o\u0142tarzem, ze smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105 o he\u0142mie krytym blach\u0105 \u017celazn\u0105, na kt\u00f3rej wisia\u0142y dwa dzwony; wzniesiono te\u017c now\u0105 plebani\u0119. Sta\u0142 pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw, mia\u0142 dwa dzwony, snycerski o\u0142tarz i ambon\u0119 oraz organy z peda\u0142em o jedenastu g\u0142osach. Rozebrano go po 1945 roku.\n\nPocz\u0105tki zboru \u017ar\u00f3d\u0142a opisuj\u0105 niezgodnie. Wykaz duchownych pruskich prowadzi tutejszych pastor\u00f3w od 1575 roku: pierwszym by\u0142 Heinrich Copius, po nim do 1583 roku Christoph Copius, powo\u0142any st\u0105d do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Piotra w Gda\u0144sku. Potem w wykazie jest luka: \u201ekto po nim nast\u0105pi\u0142, nie wiadomo; dopiero w 1620 roku znajdujemy tu zn\u00f3w duchownego\u201d. By\u0142 nim Marcin Schmechel, Pomorzanin i uwie\u0144czony poeta, dawniej konrektor w Norwegii i rektor w Bia\u0142ogardzie, kt\u00f3ry w 1628 roku zosta\u0142 kapelanem nadwornym wdowy po hrabim Thurnie w Elbl\u0105gu. Ten sam wykaz podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki zbudowano w Lubieszewie w 1639 roku, za urz\u0119dowania Thomasa Mittelst\u00e4dta, kt\u00f3ry cztery lata p\u00f3\u017aniej wr\u00f3ci\u0142 w rodzinne strony \u2014 jak zapisano, \u201ez powodu licznych prze\u015bladowa\u0144\u201d. Harnoch przedstawia te dzieje inaczej: nabo\u017ce\u0144stwa w dworze do 1630 roku, potem budynek spichlerzowy i dopiero ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1708 roku. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 pochodzi z samych \u017ar\u00f3de\u0142 i pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nKatolickie protoko\u0142y wizytacyjne, kt\u00f3re om\u00f3wi\u0142 Jan Wi\u015bniewski, dopowiadaj\u0105 t\u0119 histori\u0119 z drugiej strony. W 1647 roku dzia\u0142a\u0142 w parafii duchowny lutera\u0144ski, kt\u00f3ry udziela\u0142 sakrament\u00f3w we w\u0142asnym domu modlitwy \u2014 wizytator nazwa\u0142 go \u201esynagog\u0105\u201d \u2014 a mniej wi\u0119cej osiem lat po wojnie szwedzkiej zbudowano tu szko\u0142\u0119 z protestanckim nauczycielem, przeciw czemu protestowa\u0142 oficja\u0142 pomeza\u0144ski. W 1669 roku zapisano, \u017ce \u201epredykant lutera\u0144ski w swojej kaplicy specjalnie w tym celu po wojnie zbudowanej odprawia swoje nabo\u017ce\u0144stwa. Wszyscy parafianie s\u0105 luteranami\u201d. Wed\u0142ug informacji z 30 czerwca 1749 roku luteranie utrzymywali predykanta, kt\u00f3ry sprawowa\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa w kaplicy zbudowanej w czasie wojny szwedzkiej; za pogrzeb z kazaniem predykanta p\u0142acili miejscowemu proboszczowi 3 floreny, za zwyk\u0142y pogrzeb 28 groszy, a za zgod\u0119 na chrzest u predykanta 1 floren. Biskup nakaza\u0142 wtedy tak\u017ce mennonitom chrzci\u0107 dzieci w ci\u0105gu o\u015bmiu dni od urodzenia, a dzieci zmar\u0142e bez chrztu chowa\u0107 w po\u0142udniowym naro\u017cniku cmentarza mennonickiego, przeznaczonym dla nieochrzczonych.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) zgromadzenie ewangelickie w Lubieszewie odbywa\u0142o si\u0119 pocz\u0105tkowo na poddaszu plebanii, a zbudowany w 1707 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 wielkim, o\u015bmiobocznym domem Bo\u017cym; nale\u017ca\u0142a do niego tak\u017ce wie\u015b Tiege. Abraham Hartwich i Hermann Eckerdt podaj\u0105 jako rok budowy ko\u015bcio\u0142a 1707 \u2014 czas, gdy, jak zapisa\u0142 Hartwich, kr\u00f3l szwedzki Karol XII przebywa\u0142 na \u017bu\u0142awach. Jeszcze w 1716 roku miejscowy proboszcz katolicki nie pozwoli\u0142 pochowa\u0107 w ko\u015bciele lutera\u0144skim zmar\u0142ego nagle pastora Adama Mosesa; zgod\u0119 da\u0142 dopiero oficja\u0142 Jan Mierzejewski, kanonik dobromiejski i proboszcz w \u017bu\u0142awkach, gdy us\u0142ysza\u0142, \u017ce na \u017bu\u0142awach cz\u0119sto chowa si\u0119 pastor\u00f3w w ich ko\u015bcio\u0142ach.\n\nW\u0142asna ksi\u0119ga parafii \u2014 \u201eksi\u0119ga ko\u015bcielna ewangelicko-lutera\u0144skiej gminy Lubieszewa i Tui\u201d, przechowywana dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie \u2014 otwiera spis duchownych kr\u00f3tkim wst\u0119pem o pocz\u0105tkach zboru. Zapisano w nim, \u017ce luteranie nie mieli pocz\u0105tkowo osobnego domu Bo\u017cego i zbierali si\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwa w gospodarstwie numer 3, \u201ew podcieniu\u201d. Prawo do budowy w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a otrzymali dopiero w roku, kt\u00f3ry pisz\u0105cy najpierw poda\u0142 jako 1708, a potem skre\u015bli\u0142 i poprawi\u0142 na 1639 \u2014 tak samo jak wykaz duchownych pruskich. Ten sam wst\u0119p opisuje zale\u017cno\u015b\u0107 od plebana katolickiego: luteranie musieli mu oddawa\u0107 wszystko, co dostawa\u0142 ich w\u0142asny duchowny; nie mogli ochrzci\u0107 dziecka, pochowa\u0107 zmar\u0142ego ani po\u0142\u0105czy\u0107 pary, dop\u00f3ki nie zap\u0142acili mu pe\u0142nych op\u0142at i nie wykupili osobno p\u0142atnego \u201ewolnego kwitu\u201d. Trwa\u0142o to do 1772 roku, kiedy kraj przeszed\u0142 pod w\u0142adz\u0119 kr\u00f3la pruskiego. Wtedy kwity i op\u0142aty stu\u0142y na rzecz duchowie\u0144stwa katolickiego usta\u0142y; zosta\u0142y tylko kol\u0119da i dziesi\u0119cina, kt\u00f3re ksi\u0105dz nadal pobiera\u0142 od luteran\u00f3w i mennonit\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Hartwicha po Thomasie Mittelst\u00e4dcie pastorem w Lubieszewie, po niemiecku Ladekopp, by\u0142 od 1643 roku Andrzej Hinnius z Gothy, wcze\u015bniej rektor w Prabutach i Malborku, kt\u00f3ry w 1648 roku odszed\u0142 do Lichn\u00f3w; po nim siedem lat s\u0142u\u017cy\u0142 Jan Baumann ze \u015al\u0105ska, dawny nauczyciel w Kamienicach (Blumenstein), w 1655 roku powo\u0142any do Maryn\u00f3w, nast\u0119pnie Jan Schirmer z Malborka, zmar\u0142y w 1660 roku, i Joachim Wittinus, przeniesiony z Ostaszewa, zmar\u0142y tu w 1675 roku. Wed\u0142ug Hartwicha 1 maja 1676 roku przyszed\u0142 do Lubieszewa z Bor\u0119t\u00f3w Jan Krzysztof Ursinus z Erfurtu, zmar\u0142y 27 kwietnia 1691 roku; 8 czerwca 1691 roku jego miejsce zaj\u0105\u0142 Zachariasz Brendel, rektor w Tczewie, w 1696 roku powo\u0142any do Lichn\u00f3w, a po nim Adam Moses z Zalewa, wcze\u015bniej pastor w J\u00e4skendorf w urz\u0119dzie przezmarskim; po \u015bmierci Mosesa w lutym 1717 roku przyszed\u0142 Micha\u0142 Schultz z K\u0142ajpedy, kantor w Nowym Stawie.\n\nDalsza cz\u0119\u015b\u0107 spisu duchownych w ksi\u0119dze parafii dopowiada histori\u0119 sporu z 1716 roku. Pastor rodem z Zalewa, kt\u00f3ry wcze\u015bniej przez dwa lata s\u0142u\u017cy\u0142 w Lidzbarku, jako pierwszy g\u0142osi\u0142 kazania w nowym ko\u015bciele, po\u015bwi\u0119conym w 1708 roku, i jako pierwszy zosta\u0142 pochowany w ko\u015bciele przed ambon\u0105 \u2014 w pa\u017adzierniku 1716 roku. Jego nast\u0119pca, Schultz z K\u0142ajpedy, obj\u0105\u0142 urz\u0105d 21 stycznia 1717 roku i sprawowa\u0142 go czterdzie\u015bci lat; zmar\u0142 w 1757 roku w wieku 68 lat i tak\u017ce spocz\u0105\u0142 w ko\u015bciele przed ambon\u0105. Po nim, 8 pa\u017adziernika 1757 roku, parafi\u0119 obj\u0105\u0142 jego syn Gottlob Schultz, urodzony w Lubieszewie 15 maja 1720 roku, wykszta\u0142cony w gimnazjum gda\u0144skim i w Kr\u00f3lewcu, ordynowany w Gda\u0144sku; zmar\u0142 w 1779 roku. Nast\u0119pnym duchownym by\u0142 Otto Boethke, urodzony w Kr\u00f3lewcu 7 pa\u017adziernika 1748 roku, kt\u00f3ry w 1788 roku odszed\u0142 do innej parafii. Wizytacja katolicka z 1795 roku zasta\u0142a w Lubieszewie zb\u00f3r lutera\u0144ski z duchownym na miejscu oraz mennonick\u0105 gmin\u0119 flamandzk\u0105.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Lubieszewie, po niemiecku Ladekopp, sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z wie\u017cy zachodniej, prostok\u0105tnej nawy i dobudowanej od wschodu zakrystii; przyziemie wie\u017cy by\u0142o murowane, ca\u0142a reszta \u2014 z wype\u0142nionego ceg\u0142\u0105 muru pruskiego. Nastawa o\u0142tarzowa pochodzi\u0142a z 1828 roku i mia\u0142a klasycystyczne formy, z zamkni\u0119t\u0105 p\u00f3\u0142koli\u015bcie nisz\u0105 w uk\u0142adzie kolumn. W o\u0142tarzu umieszczono rze\u017abiony krucyfiks z Mari\u0105 i Janem, przeniesiony ze starego ko\u015bcio\u0142a \u2014 dzie\u0142o z XVIII wieku. Ze starego o\u0142tarza zachowa\u0142a si\u0119 te\u017c g\u00f3rna cz\u0119\u015b\u0107 nastawy z malowanym na desce obrazem Wieczerzy Pa\u0144skiej o nietypowej kompozycji, w uproszczonych formach renesansowych z po\u0142owy XVII wieku. Ambona z 1828 roku by\u0142a oparta o s\u0142up empory i mia\u0142a \u017c\u0142obkowane p\u0142yciny; kilka anio\u0142\u00f3w na organach pochodzi\u0142o ze starego ko\u015bcio\u0142a z XVIII wieku. W latach 1825\u20131830 pastorem w Lubieszewie by\u0142 Ed. Fr. Heinel, syn malborskiego superintendenta, znany p\u00f3\u017aniej jako autor \u201eGeschichte des preu\u00dfischen Staates und Volkes\u201d, kt\u00f3rej pierwszy tom ukaza\u0142 si\u0119 w 1835 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 kielich o gotyckiej formie z napisem \u201eInss Lvtherische Gotteshavs zv Ladekopp\u201d, kt\u00f3ry gmina ko\u015bcielna Lubieszewa i Tyge ofiarowa\u0142a w 1650 roku. Wi\u0119kszy z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w odla\u0142 w 1829 roku Lud. Copinus w Kr\u00f3lewcu. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu organy w 1893 roku.\n\nInwentarz ko\u015bcio\u0142a, spisany w ksi\u0119dze parafii w XVIII wieku i uzupe\u0142niany do 1862 roku, wymienia na czele du\u017cy srebrny poz\u0142acany kielich z paten\u0105 \u2014 jego wag\u0119 po\u015bwiadczy\u0142 z\u0142otnik z Malborka \u2014 oraz srebrny dzban, kt\u00f3ry w 1770 roku ofiarowa\u0142a ko\u015bcio\u0142owi wdowa po jednym z gospodarzy, wart sto floren\u00f3w. Z tego samego roku pochodzi\u0142o czarne sukno okrywaj\u0105ce ca\u0142y o\u0142tarz z g\u00f3ry do do\u0142u, dar gospodarza z Ladekopperfeld. Dopiski z XIX wieku notuj\u0105 kolejne dary gospodarzy z Lubieszewa i Tui: du\u017cy mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol, dwa srebrne lichtarze o\u0142tarzowe od wdowy po Johannie Eggercie z Tui, a w 1860 roku srebrny kielich z nakryw\u0105 do Wieczerzy Pa\u0144skiej, kt\u00f3ry ofiarowa\u0142y dzieci zmar\u0142ego przysi\u0119g\u0142ego ko\u015bcielnego Steinigera. W 1862 roku gmina kupi\u0142a ze zbi\u00f3rki posrebrzan\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 z dzbanem, a wdowa po Steinigerze, z domu Eggert, podarowa\u0142a jedwabne nakrycie o\u0142tarza i srebrn\u0105 puszk\u0119 na op\u0142atki. Tom r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii z lat 1735\u20131838 zawiera skrypty d\u0142u\u017cne, kt\u00f3rymi mieszka\u0144cy Lubieszewa i okolicznych wsi potwierdzali po\u017cyczki od ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Lubieszewie na sze\u015b\u0107 procent rocznie: w maju 1735 roku na kwoty od 50 do 343 floren\u00f3w, a 12 maja 1838 roku na 200 floren\u00f3w, kt\u00f3re po\u017cyczy\u0142 so\u0142tys i witryk ko\u015bcio\u0142a; na wi\u0119kszo\u015bci skrypt\u00f3w dopisano, \u017ce d\u0142ug sp\u0142acono.\n\nParafia ewangelicka si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b. Oko\u0142o 1860 roku nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej, licz\u0105cej 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w, i obejmowa\u0142a Or\u0142owo (Orloff), Or\u0142owskie Pole (Orlofferfeld) i Piecewo (Pietzkendorf). Go\u015bcinnie, bez formalnego w\u0142\u0105czenia, korzysta\u0142y z niej tak\u017ce Mir\u00f3wko (Mierauerwalde), Czes\u0142awiec (Neunhuben) i Siebenhuben. Dekretem wystawionym przez rejencj\u0119 gda\u0144sk\u0105 22 czerwca i konsystorz w Kr\u00f3lewcu 31 lipca 1863 roku w\u0142\u0105czono formalnie do ko\u015bcio\u0142a w Lubieszewie Or\u0142owo (Orloff), Or\u0142owskie Pole (Orlofferfeld), Piecewo (Pietzkendorf), Czes\u0142awiec (Neunhuben) i Siebenhuben. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku liczy w tej parafii 800 dusz, odnotowuje wielu mennonit\u00f3w i jeden cmentarz, a w skali roku 35 chrzt\u00f3w, 9 \u015blub\u00f3w i 545 komunikant\u00f3w.\n\nSpisy pokazuj\u0105 wie\u015b mieszan\u0105 wyznaniowo. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 640 mieszka\u0144c\u00f3w: 292 luteran\u00f3w, 251 katolik\u00f3w i 97 mennonit\u00f3w, a na miejscu parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 i katolick\u0105. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom V, 1884) parafia ewangelicka w Lubieszewie, po niemiecku Ladekopp, liczy\u0142a w 1868 roku 920 dusz. Ten sam s\u0142ownik notuje w Lubieszewie 326 ewangelik\u00f3w, 288 katolik\u00f3w i 114 mennonit\u00f3w, ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny katolicki i lutera\u0144ski oraz szko\u0142\u0119 na miejscu. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Ladekopp* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 729 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 326 ewangelik\u00f3w, 288 katolik\u00f3w, 114 mennonit\u00f3w i jednego \u017byda. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 718 os\u00f3b \u2014 356 ewangelik\u00f3w, 254 katolik\u00f3w i 108 innych chrze\u015bcijan, czyli mennonit\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 880 ewangelik\u00f3w; patronami byli wolnoche\u0142mi\u0144scy gospodarze, a pastorem by\u0142 od 1891 roku Franz Totz. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 693 osoby, w\u015br\u00f3d nich 305 ewangelik\u00f3w, 257 katolik\u00f3w, 129 innych chrze\u015bcijan i 2 osoby innego albo nieokre\u015blonego wyznania; parafia ewangelicka wci\u0105\u017c mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Lubieszewie liczy\u0142a wtedy 1064 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1916 roku Karl Stumpf.\n\nObowi\u0105zek mennonit\u00f3w do \u0142o\u017cenia na tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 rozstrzyga\u0142y w latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku s\u0105dy. Gospodarze mennoniccy z Lubieszewa i Tiege, w\u015br\u00f3d nich Peter Wiebe (Ladekopp nr 24) i Jakob Begehr (Ladekopp nr 5), pozwali ewangelick\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Lubieszewie, domagaj\u0105c si\u0119 zwolnienia od op\u0142at ko\u015bcielnych. S\u0105d Krajowy w Elbl\u0105gu oddali\u0142 pozew 25 listopada 1884 roku, Wy\u017cszy S\u0105d Krajowy w Kwidzynie oddali\u0142 apelacj\u0119 w lutym 1885 roku, a S\u0105d Rzeszy w Lipsku 8 pa\u017adziernika 1885 roku oddali\u0142 rewizj\u0119. S\u0105d w Elbl\u0105gu, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na edykt o mennonitach z 30 lipca 1789 roku, rozporz\u0105dzenie z 30 stycznia 1846 roku i ustaw\u0119 z 12 czerwca 1874 roku, uzna\u0142, \u017ce rachunki ko\u015bcielne i zeznania \u015bwiadk\u00f3w w pe\u0142ni dowiod\u0142y rzeczowego charakteru tych ci\u0119\u017car\u00f3w, kt\u00f3re z mocy zwyczaju pobierano zar\u00f3wno od ewangelik\u00f3w, jak od mennonit\u00f3w; S\u0105d Rzeszy wskaza\u0142, \u017ce gmina opiera swoje prawo na zwyczaju, kt\u00f3ry s\u0105d apelacyjny uzna\u0142 za udowodniony. Konsystorz og\u0142osi\u0142 wszystkie trzy wyroki w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d w pa\u017adzierniku 1886 roku (nr 15, s. 106\u2013113) ze wzgl\u0119du na ich znaczenie, jak napisa\u0142, nie tylko dla parafii \u017bu\u0142aw Malborskich.\n\nOsobno dzia\u0142a\u0142a flamandzka gmina mennonicka, z\u0142o\u017cona z anabaptyst\u00f3w, nie luteran\u00f3w. Jej drewniany dom modlitwy z 1768 roku mie\u015bci\u0142 oko\u0142o 600 os\u00f3b; zniszczono go w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej lub tu\u017c po niej. Pod koniec XIX wieku gmin\u0119 po\u0142\u0105czono z fryzyjskim zborem w Or\u0142owskim Polu. Zachowa\u0142 si\u0119 du\u017cy cmentarz mennonicki. Dom modlitwy mennonit\u00f3w sta\u0142 dwa kilometry na zach\u00f3d od Lubieszewa, przy szosie do Ostaszewa, po niemiecku Sch\u00f6neberg; zbudowano go w 1768 roku. Jak podaje Jan Wi\u015bniewski, mennonici wznie\u015bli go na podstawie koncesji biskupa Leskiego z 17 czerwca 1768 roku, a wizytacja z 1785 roku odnotowa\u0142a ich dom modlitwy i czterech \u201emonitores\u201d. Budynek mennonicki, wzniesiony z bali (Schurzbohlen), mia\u0142 12,50 metra szeroko\u015bci i 23,10 metra d\u0142ugo\u015bci. Domu modlitwy mennonit\u00f3w nigdy nie powi\u0119kszano, wi\u0119c do czas\u00f3w Schmida zachowa\u0142 si\u0119 w stanie z 1768 roku prawie bez zmian. Na zadbanym cmentarzu przy domu modlitwy mennonit\u00f3w sta\u0142y liczne stele nagrobne z po\u0142owy XIX wieku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wykaz duchownych pruskich i poprawka w ksi\u0119dze parafii podaj\u0105 jako rok budowy ko\u015bcio\u0142a 1639, Hartwich i Eckerdt 1707, a Harnoch i pierwotny zapis ksi\u0119gi 1708. Hartwich odnosi \u015bmier\u0107 pastora Adama Mosesa do lutego 1717 roku, a ksi\u0119ga parafii notuje jego pogrzeb w ko\u015bciele w pa\u017adzierniku 1716 roku. Wed\u0142ug Hermanna Freytaga (1903, s. 67) Christoph Copius by\u0142 pastorem w Tujsku, w 1575 roku w Lubieszewie, a w 1585 roku zosta\u0142 diakonem ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Piotra w Gda\u0144sku; wykaz duchownych pruskich stawia w Lubieszewie od 1575 roku najpierw Heinricha Copiusa, a po nim, do 1583 roku, Christopha.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 329 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 897 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1891 roku, Franz Totz, urodzony w 1862 roku. Jego poprzednik Quiring, ju\u017c na emeryturze i mieszkaj\u0105cy w Gda\u0144sku, otrzyma\u0142 w kwietniu 1891 roku jako by\u0142y pastor i powiatowy inspektor szkolny w Lubieszewie Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy. Na pocz\u0105tku 1916 roku probostwo w Lubieszewie og\u0142oszono jako wolne: parafia liczy\u0142a 800 dusz, mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142, bez nabo\u017ce\u0144stw w innych miejscowo\u015bciach, i po\u0142\u0105czenie kolejk\u0105 lokaln\u0105 (Kleinbahn), a podania przyjmowa\u0142a rada parafialna. W marcu 1916 roku podano, \u017ce stanowisko, z patronatem prywatnym, b\u0119dzie obsadzone od 1 czerwca, a podania przyjmuje przedstawiciel patronatu A. Wilhelm w Lubieszewie.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Andreas Hinnius (1643), Johann Baumann (1648), Johann Schirmer (1655\u20131660), Zacharius Brendel (1691), Adam Moses (1696), Michael Schulz (1717), Christoph Gottlob Schulz (1757), Eduard Friedrich Reinhard Heinel (1824), Carl Ludwig Kossak (1830), Otto Wilhelm Leopold Quiring (1850), Franz Ferdinand Totz (1891), Karl Wilhelm Eugen Stumpf (1916), Paul Martz (1940). Bez podanego roku: Christoph Copius.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 51; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 173, 252; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d, has\u0142o \u201eLadekopp\u201d; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 113, 114, 115; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, has\u0142o Ladekopp (kopia archiwalna z 26 listopada 2005); zulawy.infopl.info \u2014 Lubieszewo; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 36, nr 64; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887, powiat malborski, poz. 64; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat malborski, poz. 57 (strony druku 78\u201379); wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych wpisanych do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 190; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 251\u2013252; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 168; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 221; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 31; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 41; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6647, \u201eKirchen-Buch der Evangelisch Lutherischen Gemeinde Ladekopp und Tiege\u201d, \u201eVerzeichni\u00df aller Prediger\u201d, skany 2\u20133, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6647, \u201eVerzeichni\u00df aller Prediger\u201d parafii Lubieszewo i Tuja, s. 2, skan 3, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6647, \u201eKirchen-Inventarium\u201d parafii Lubieszewo i Tuja (z dopiskami do 1862 roku), s. 752, skan 4, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 149, pozycja 62; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 228, 319; t. 3, s. 754, 801, 981; t. 4, s. 1146, 1218; t. 5, s. 1415; t. 6, s. 1589, 1653, 1656, 1791; t. 7, s. 1847; \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 30 kwietnia 1891 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 7 stycznia 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 6 marca 1916 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 55\u201358, 79; W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XX, 2019, s. 15, 23; H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 67; Heinel, \u201eEinige Nachrichten \u00fcber das gro\u00dfe Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 8, K\u00f6nigsberg 1832, s. 209\u2013229, 317\u2013330 (Internet Archive); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 15, s. 106\u2013113 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); R\u00f3\u017cne spisy parafii ewangelickiej w Lubieszewie (Ladekopp) z lat 1735\u20131838, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 6649 (Archion 226804); Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 47\u201348 (dekret w\u0142\u0105czenia do parafii w Lubieszewie, 1863; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa).*","built_year":1827,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zulawy.infopl.info \u2014 Lubieszewo","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-nowy-dwor-gdanski/lubieszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 190","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 113, 114, 115","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eLadekopp\u201d, has\u0142o \u201eMalbork\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 51","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 173, 252","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 149, pozycja 62","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 228, 319; t. 3, s. 754, 801, 981; t. 4, s. 1146, 1218; t. 5, s. 1415; t. 6, s. 1589, 1653, 1656, 1791; t. 7, s. 1847","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 30 kwietnia 1891 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NMU6L5DAOSRZKAPI3CZAGW5YU7JSGVFZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 7 stycznia 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RO2SID4TLLDT3KEFODR5UVNBCCOGNSDM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 6 marca 1916 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SEUWFI4TS475LBFMZQZLL4QP72W2ROHC"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 55\u201358, 79","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Heinel, \u201eEinige Nachrichten \u00fcber das gro\u00dfe Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 8, K\u00f6nigsberg 1832, s. 209\u2013229, 317\u2013330 (Internet Archive)","url":"https://archive.org/details/bub_gb_ZQQBAAAAcAAJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"R\u00f3\u017cne spisy parafii ewangelickiej w Lubieszewie (Ladekopp) z lat 1735\u20131838, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 6649 (Archion 226804)","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 47\u201348 (dekret w\u0142\u0105czenia do parafii w Lubieszewie, 1863; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/64638"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 15, s. 106\u2013113 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4691/Amtliche_Mittheilungen_1886_015_.pdf"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0463","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19,"lng":19.038889,"name_de":"Ladekopp","name_pl":"Lubieszewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Ladekopp)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Lubieszyn, po niemiecku Gro\u00df Lipschin, le\u017cy w gminie Liniewo, nad strug\u0105 Wietcis\u0105, przy dawnym bitym trakcie z Ko\u015bcierzyny do Gda\u0144ska i Starogardu. S\u0142ownik geograficzny opisuje Lubieszyn jako dobra rycerskie i wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105; ca\u0142y jej obszar z przyleg\u0142o\u015bciami \u2014 nale\u017ca\u0142y do nich folwark Lubieszynek, inaczej Halka, i Nowe Hornikowy \u2014 wynosi\u0142 4317 m\u00f3rg; by\u0142o tu 36 dom\u00f3w, pi\u0119tnastu gbur\u00f3w i pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w. W 1789 roku posiadaczem by\u0142 Ignacy Lniski, wicerejent, w 1880 roku dziedzicem Julian Wolszlegier. Przed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej i by\u0142a siedzib\u0105 obwodu urz\u0119dowego oraz urz\u0119du stanu cywilnego dla okolicy: podlega\u0142y im mi\u0119dzy innymi Neu Lipschin z Now\u0105 Karczm\u0105, G\u00f3rne, Dolne i Nowe Horniki oraz Parowo.\n\nMi\u0119dzy 1247 a 1249 rokiem ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor II nada\u0142 wie\u015b Lipiczno szpitalowi \u015bwi\u0119tego Godeharda w Szpetalu pod W\u0142oc\u0142awkiem, z prawem osadzania Niemc\u00f3w. W XVII i XVIII wieku z Lubieszyna za\u0142o\u017cono Lubieszynek, koloni\u0119 Lipschin, Parowo i Neukrug; nowi osadnicy byli cz\u0119sto przybyszami i Niemcami, zwykle protestantami. W 1772 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Antoni von Ostoja-Lniski, Polak i katolik, mieszkaj\u0105cy na folwarku. We wsi by\u0142o sze\u015bciu ch\u0142op\u00f3w na dziewi\u0119ciu w\u0142\u00f3kach, m\u0142ynarz i dwunastu innych mieszka\u0144c\u00f3w, a do d\u00f3br nale\u017ca\u0142o sze\u015b\u0107 pustkowi i cz\u0119\u015b\u0107 Szumlesia, razem 40 w\u0142\u00f3k z dobrym lasem bukowym.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 36 mieszka\u0144c\u00f3w: dziewi\u0119ciu luteran\u00f3w i dwudziestu siedmiu katolik\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 zapisan\u0105 jako Neu-Barkoczin. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Gro\u00df Lipschin* 36 budynk\u00f3w mieszkalnych i 380 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 62 ewangelik\u00f3w i 318 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 11 gospodarstw ch\u0142opskich i pi\u0119\u0107 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowym Barkoczynie; katolicy \u2014 do parafii w Garczynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny podaje dla ca\u0142ej wsi z przyleg\u0142o\u015bciami 318 katolik\u00f3w i sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu dw\u00f3ch ewangelik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujmuje Lubieszyn w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 131 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 25 ewangelik\u00f3w, 99 katolik\u00f3w i siedmiu innych chrze\u015bcijan, obw\u00f3d dworski za\u015b 308 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 100 ewangelik\u00f3w i 208 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku gmina wiejska mia\u0142a 150 mieszka\u0144c\u00f3w; j\u0119zyk niemiecki poda\u0142y 32 osoby, wszystkie wyznania ewangelickiego, a j\u0119zyk polski \u2014 118 os\u00f3b. Ludno\u015b\u0107 ewangelicka podlega\u0142a parafii w Nowym Barkoczynie, katolicka \u2014 parafii w Garczynie; tak samo przypisuj\u0105 wie\u015b spisy z lat 1885 i 1910.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Nowym Barkoczynie, do kt\u00f3rego parafii wie\u015b nale\u017ca\u0142a, wzniesiono w latach 1891\u20131897. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; parafi\u0119 Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski erygowano 1 sierpnia 1957 roku. \u015awi\u0105tynia jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1660 z 21 kwietnia 1998 roku.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Lubieszynie; by\u0142 tu cmentarz ewangelicki. Le\u017cy w pobli\u017cu zabudowa\u0144 pod numerem 48, na dzia\u0142kach 27 i 28 obr\u0119bu Lubieszyn, a prowadzi do niego aleja jaworowa. Uj\u0119to go w ewidencji zabytk\u00f3w na podstawie karty z 15 listopada 1984 roku, z datowaniem na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XX wieku. Wed\u0142ug ewidencji s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako cmentarz rzymskokatolicki.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowy Barkoczyn (Neu Barkoschin) i podaje tu 32 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o \u201eLubieszyn\u201d; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 92, nr 157; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, powiat Berent, pozycje 28 i 135; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke \u2026 Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, pozycja 29; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, has\u0142o \u201eLipschin, Gro\u00df\u201d; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Liniewo; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 17, pozycja 154; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 74, 93; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 68, 129; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 60; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Lubieszyn","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 17, pozycja 154","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 74, 93","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 68, 129","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 60","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0166","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.10732,"lng":18.23679,"name_de":"Gro\u00df Lipschin","name_pl":"Lubieszyn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Lublewo Gda\u0144skie, po niemiecku L\u00f6blau, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej i przez stulecia by\u0142o w\u0142asno\u015bci\u0105 miasta Gda\u0144ska.\n\nPierwsza wzmianka pochodzi z 1349 roku i ju\u017c wtedy sta\u0142 tu albo powstawa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142; plebana uposa\u017cono czterema wolnymi \u0142anami. Wed\u0142ug Harnocha przy uposa\u017ceniu parafii w 1349 roku postanowiono, \u017ce ka\u017cdy z 46 \u0142an\u00f3w wsi ma co roku na \u015bwi\u0119tego Marcina oddawa\u0107 jako dziesi\u0119cin\u0119 korzec owsa i korzec \u017cyta; tak samo mieli p\u0142aci\u0107 karczmarz i m\u0142ynarz.\n\nW 1395 roku L\u00f6blau mia\u0142o obowi\u0105zek mielenia w m\u0142ynie w Gr. Behlkau, kt\u00f3ry darowano kartuzom. W 1413 roku kartuzi um\u00f3wili si\u0119 z plebanem z L\u00f6blau, \u017ce dziesi\u0119cin\u0119 z Gr. Behlkau zast\u0105pi op\u0142ata 5 skojc\u00f3w rocznie. Oko\u0142o 1413 roku wymieniony jest proboszcz Jordanus, a ostatniego katolickiego duchownego, Valentinusa Leopolit\u0119, notowano w 1557 roku.\n\nHermann Freytag wymienia ponadto Johannesa, duchownego z Lublewa, odnotowanego 28 listopada 1496 roku w aktach gda\u0144skiego s\u0105du duchownego.\n\nGda\u0144ski patronat wcze\u015bnie wprowadzi\u0142 we wsi luteranizm i stanowczo go broni\u0142. Rada miejska, sama lutera\u0144ska, obsadza\u0142a duchownych bez pytania biskupa, a poniewa\u017c magistrat prowadzi\u0142 spisy swoich pastor\u00f3w, z tych parafii zachowa\u0142y si\u0119 ich nazwiska i daty. Wizytator biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego zapisa\u0142 o Lublewie i s\u0105siednim Minginhagen kr\u00f3tko: \u201ewszystko heretyckie, wizytacji przeto nie przyj\u0119to; potrzeba ramienia \u015bwieckiego kr\u00f3la\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 lutera\u0144ski w 1562 roku, a pierwszym pastorem ewangelickim by\u0142 Jacobus Hamm, w urz\u0119dzie do 1599 roku; od tego roku ci\u0105g tutejszych duchownych jest znany bez przerwy. S\u0142ownik geograficzny wi\u0105\u017ce op\u00f3r wobec wizytacji z rokiem 1582 i z pastorem Wawrzy\u0144cem Grassmannem; monografia Johna Muhla prowadzi jednak spis pastor\u00f3w inaczej \u2014 rozbie\u017cno\u015b\u0107 pochodzi z samych \u017ar\u00f3de\u0142 i pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nWed\u0142ug Johna Muhla pastor Joachim Pensky, urz\u0119duj\u0105cy w Lublewie w latach 1613\u20131619, by\u0142 sk\u0142\u00f3cony z rodem von Jatzkow, panami na Sulminie i B\u0105kowie. W 1618 roku Abraham i Christof von Jatzkow poskar\u017cyli si\u0119 na niego urz\u0119dowi burmistrzowskiemu: r\u00f3d ma w tym ko\u015bciele rodzinny grobowiec, a pastor kaza\u0142 go otworzy\u0107 i wyrzuci\u0107 ko\u015bci przodk\u00f3w. Pensky twierdzi\u0142, \u017ce przyszli do wsi z broni\u0105 i s\u0142ugami, by go pojma\u0107 i zabi\u0107; tak podaje to te\u017c ksi\u0105\u017cka Muhla. S\u0105 to zarzuty stron sporu, nie ustalone fakty. W 1619 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 na w\u0142asn\u0105 pro\u015bb\u0119 do Ma\u0142ego Kacka (Klein-Katz). W 1632 roku, za pastora Johannesa Albinusa, urz\u0105d burmistrzowski na jego skarg\u0119 zakaza\u0142 lublewskim gospodarzom wypasu byd\u0142a na cmentarzu. Jak podaje John Muhl, 17 marca 1636 roku rada gda\u0144ska wcieli\u0142a do parafii w Lublewie wie\u015b Kowale (Kowall), kt\u00f3ra dot\u0105d p\u0142aci\u0142a dziesi\u0119cin\u0119 ko\u015bcio\u0142owi \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku; jeszcze w 1656 roku parafi\u0119 tworzy\u0142y tylko Lublewo, Kolbudy (Kahlbude) i Kowale, a w 1658 roku pastor odszed\u0142, poniewa\u017c wsie parafialne by\u0142y w wojnie szwedzko-polskiej ca\u0142kowicie zniszczone i zubo\u017ca\u0142e i nie mog\u0142y mu nic p\u0142aci\u0107. W latach 1643\u20131654 osiedlali si\u0119 w Lublewie socynianie; odmawiano im tu poch\u00f3wku w ko\u015bciele, kazania pogrzebowego, \u015bpiewu i bicia dzwon\u00f3w. John Muhl zauwa\u017ca, \u017ce w\u015br\u00f3d pastor\u00f3w w Lublewie by\u0142o wielu przedstawicieli znanych rodzin gda\u0144skich, takich jak Renner, Blech, Braunschweig, Weidmann i Bertling. Jeden z nich, pastor Renner, w 1681 roku przekaza\u0142 burmistrzowi pismo duchownych Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, w kt\u00f3rym zastrzegali, \u017ce zast\u0119pstwa w mie\u015bcie pe\u0142ni\u0105 z woli rady, nie z podleg\u0142o\u015bci gda\u0144skiemu Ministerium. Inn\u0105 drog\u0119 przeszed\u0142 Johann Ludwig Ruel, zi\u0119\u0107 gda\u0144skiego drukarza Georga Rhetego: w 1654 roku, podejrzewany o gorsz\u0105ce \u017cycie, prosi\u0142 seniora gda\u0144skich duchownych o \u015bwiadectwo dobrego sprawowania, lecz Eduard Schnaase, autor wydanej w 1863 roku historii Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Gda\u0144sku, pisze, \u017ce, jak si\u0119 zdaje, wahano si\u0119 je wystawi\u0107. Ruel odszed\u0142 z Lublewa w 1658 roku, a w 1660 roku zosta\u0142 pastorem ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego B\u0142a\u017ceja w Quedlinburgu.\n\nWed\u0142ug r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa z XVIII wieku pastor Johann Albinus uzyska\u0142 od rady w 1634 roku, \u017ce wie\u015b Kowale sta\u0142a si\u0119 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a w Lublewie; podobny zamiar wobec innej wsi utkn\u0105\u0142, gdy Albinus przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do miasta. W czasach Praetoriusa pastor otrzymywa\u0142 z kasy miejskiej 200 gulden\u00f3w rocznie. Na marginesie autor odnotowa\u0142, \u017ce w aktach pod rokiem 1604 wymieniony jest tutejszy pastor George Felix, w zwi\u0105zku z jego post\u0119powaniem i sporem z gmin\u0105 w Lublewie. Wed\u0142ug r\u0119kopisu George Tetzkaus (Tetsk\u00e4us) zmar\u0142 w marcu 1679 roku i 21 marca zosta\u0142 tu pochowany, a kazanie pogrzebowe wyg\u0142osi\u0142 mu s\u0119dziwy Jacobus Lagus z Juszkowa. Dalszy ci\u0105g spisu, dopisany w r\u0119kopisie, wymienia te\u017c Jacoba M\u00fcllera, kt\u00f3ry przyszed\u0142 w 1723 roku z R\u0119bielcza i zmar\u0142 w maju 1737 roku, oraz pastora Patzera, kt\u00f3ry przyszed\u0142 w 1772 roku z Helu i zmar\u0142 w tym samym roku. Zapisano w nim r\u00f3wnie\u017c, \u017ce Johann Selcke zacz\u0105\u0142 tu wydawa\u0107 obszerny katechizm, lecz na \u017c\u0105danie gda\u0144skiego Ministerium katechizm ten zakazano, a wszystkie egzemplarze oddano do ratusza.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 z czas\u00f3w krzy\u017cackich zniszczy\u0142 wed\u0142ug Muhla zapewne najazd husycki w 1433 roku; odbudowana, w 1639 roku by\u0142a \u201ebardzo zrujnowana\u201d, a w latach 1657\u20131658 postawiono now\u0105, z wie\u017c\u0105. Nie przetrwa\u0142a d\u0142ugo: 3 lipca 1683 roku po\u017car strawi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, plebani\u0119, szko\u0142\u0119 oraz trzyna\u015bcie gospodarstw ze stajniami i stodo\u0142ami, a \u015bmier\u0107 ponios\u0142o czworo dzieci. Sp\u0142on\u0119\u0142y te\u017c wszystkie ksi\u0119gi ko\u015bcielne. Odbudow\u0119 podj\u0119to od razu, przy wsparciu rady miasta Gda\u0144ska i wsi Wy\u017cyny Gda\u0144skiej zobowi\u0105zanych do wzajemnej pomocy ogniowej. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u015bwi\u0119cony 21 maja 1684 roku, stoi do dzi\u015b; w 1782 roku otrzyma\u0142 nowy ch\u00f3r, poza tym od czasu po\u015bwi\u0119cenia nie zmieniono w nim nic istotnego. Gruntown\u0105 napraw\u0119 ko\u015bcio\u0142a i odbudow\u0119 muru cmentarnego przeprowadzono w 1805 roku; mur by\u0142 wtedy zawalony, tak \u017ce \u015bwinie ry\u0142y w grobach. Plebania, odbudowana po po\u017carze, sp\u0142on\u0119\u0142a ponownie w 1688 roku. Heise zalicza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lublewie Gda\u0144skim, po niemiecku L\u00f6blau, do \u015bwi\u0105ty\u0144, kt\u00f3re w p\u00f3\u017aniejszym budynku zachowa\u0142y resztki budowli \u015bredniowiecznej: by\u0142o ni\u0105 tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119te prezbiterium na szeroko\u015b\u0107 nawy, z oknami o profilu wa\u0142kowym i blendami o fazowanych kraw\u0119dziach.\n\nPraetorius podaje, \u017ce za rz\u0105d\u00f3w burmistrza Johanna Roggego nad Wy\u017cyn\u0105 Gda\u0144sk\u0105 (burmistrzem by\u0142 od 1636 roku, zmar\u0142 27 grudnia 1644 roku) odnowiono stary ko\u015bci\u00f3\u0142 i dano mu now\u0105 wie\u017c\u0119; nie zgadza si\u0119 to z przekazem o nowym ko\u015bciele z wie\u017c\u0105 z lat 1657\u20131658, chyba \u017ce chodzi o dwie kolejne budowy. Po\u017car z 1683 roku opisuje dok\u0142adnie: wybuch\u0142 w sobot\u0119 3 lipca, w tygodniu, w kt\u00f3rym czyszczono Raduni\u0119, o sz\u00f3stej po po\u0142udniu, gdy dziewczyna przynios\u0142a od najbli\u017cszego s\u0105siada torf i ogie\u0144, by ugotowa\u0107 ryby, a wia\u0142 silny wiatr z p\u00f3\u0142nocnego zachodu. W p\u00f3\u0142 godziny sp\u0142on\u0119\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 z dzwonnic\u0105 i dzwonami oraz ca\u0142a plebania, a obok gospodarstw tak\u017ce dziesi\u0119\u0107 dom\u00f3w zagrodnik\u00f3w. S\u0105siadka, kt\u00f3ra pr\u00f3bowa\u0142a wyci\u0105gn\u0105\u0107 z ognia dwoje swoich dzieci, dozna\u0142a poparze\u0144 i po kilku dniach zmar\u0142a w lazarecie pod Gda\u0144skiem. Sp\u0142on\u0119\u0142o te\u017c cia\u0142o Johanna Claussena, przyniesione tego ranka na plebani\u0119 do poch\u00f3wku. Drewniane znaki nagrobne na cmentarzu, stare i nowe, oraz du\u017ce drzewa przy ko\u015bciele ocala\u0142y, cho\u0107 ogrodzenie cmentarza sp\u0142on\u0119\u0142o. Wi\u0119kszy z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w nosi napis \u201eSit nomen domini benedictum\u201d, rok 1684 i podpis ludwisarza Absolona Wittwercka z Gda\u0144ska, a mniejszy \u2014 napis \u201eGloria in excelsis Deo\u201d.\n\nSzko\u0142a sta\u0142a tu wed\u0142ug Muhla zapewne ju\u017c w czasach zakonnych, a rozporz\u0105dzenie rady gda\u0144skiej z 1601 roku wprowadzi\u0142o obowi\u0105zek szkolny od si\u00f3dmego roku \u017cycia tak\u017ce na wsi. Uposa\u017cenie by\u0142o liche: 9 lipca 1617 roku tutejszy nauczyciel pisa\u0142 do rady, \u017ce przez ca\u0142y rok nie mo\u017ce liczy\u0107 na wi\u0119cej ni\u017c cztery marki, i to nie na czas. Przed nim w ci\u0105gu dziesi\u0119ciu lat pracowa\u0142o na tej posadzie kolejno dwunastu nauczycieli. Szko\u0142\u0119 odbudowan\u0105 po po\u017carze z 1683 roku zast\u0105piono now\u0105 w 1833 roku.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 410 mieszka\u0144c\u00f3w: 366 luteran\u00f3w i 44 katolik\u00f3w, przy w\u0142asnej parafii lutera\u0144skiej i jednym ko\u015bciele ewangelickim. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *L\u00f6blau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 70 budynk\u00f3w mieszkalnych i 804 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 572 ewangelik\u00f3w, 216 katolik\u00f3w i 11 \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii.\n\nAgathon Harnoch opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a pod patronatem gda\u0144skiego magistratu: murowan\u0105, z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105, kt\u00f3rej he\u0142m kryto blach\u0105, i z dat\u0105 1684. Wymienia dwa dzwony z 1802 i 1839 roku, snycerski o\u0142tarz, organy z 1777 roku o dwunastu g\u0142osach oraz chrzcielnic\u0119 z marmuru \u015bl\u0105skiego, ustawion\u0105 w 1875 roku; mi\u0119dzy o\u0142tarzem a zakrysti\u0105 stoi nagrobek pastora. Nagrobek mi\u0119dzy o\u0142tarzem a zakrysti\u0105 nale\u017ca\u0142 wed\u0142ug Harnocha do pastora J. C. Starka. Wed\u0142ug katalogu reklamowego elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej \u201eAugust Terletzki\u201d, og\u0142oszonego przez Wiktora \u0141yjaka, w 1908 roku zak\u0142ad prowadzony ju\u017c wtedy przez Eduarda Witteka budowa\u0142 dla tutejszego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego organy o o\u015bmiu g\u0142osach. Harnoch zapisa\u0142 te\u017c, \u017ce w XVII wieku Lublewo mia\u0142o by\u0107 siedzib\u0105 duchownych gorliwie zwalczaj\u0105cych kalwinizm, tak zwanych zelot\u00f3w, a plebania z jego czas\u00f3w by\u0142a dobrym budynkiem z nietynkowanej ceg\u0142y, wzniesionym w 1862 roku. Przy parafii notuje 2846 dusz, 108 chrzt\u00f3w, 64 konfirmowanych, 20 \u015blub\u00f3w, 1230 komunikant\u00f3w i 83 pogrzeby. Z s\u0105siednich \u015bwi\u0105ty\u0144 katolickich wymienia ko\u015bcio\u0142y w Nieder Prangenau i Gro\u00df Saalau i podaje przy nich liczb\u0119 3834 katolik\u00f3w. Sami katolicy z Lublewa nale\u017celi do parafii w Pr\u0119gowie. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej parafia by\u0142a jeszcze wi\u0119ksza. Gdy w 1913 roku pastor Paul Grossmann przeszed\u0142 do Nowego Portu, konsystorz, og\u0142aszaj\u0105c wakat, poda\u0142, \u017ce okr\u0119g parafialny Lublewa razem z Richthofem liczy oko\u0142o 2930 dusz, a zg\u0142oszenia przyjmuje magistrat Gda\u0144ska; posad\u0119 obj\u0105\u0142 jeszcze tego samego roku Friedrich Richard Erwin Wiebe, dot\u0105d pastor w Piaskach w diecezji che\u0142mi\u0144skiej.\n\nPastor Johann Christian Starck zapisa\u0142 w ksi\u0119dze chrzt\u00f3w, \u017ce w 7. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1777 roku wyg\u0142osi\u0142, jak to by\u0142o w zwyczaju, kazanie z okazji nowych organ\u00f3w, a obecny by\u0142 przy tym burmistrz Gda\u0144ska Johann Gottlieb Pegelau, zarz\u0105dca Wy\u017cyny Gda\u0144skiej. W tej samej ksi\u0119dze Starck opisa\u0142 sp\u00f3r z so\u0142tysem Samuelem Waldau, kt\u00f3ry przeszkodzi\u0142 mu w uzyskaniu polecenia, by gospodarze dwa razy w roku zbierali dla pastora op\u0142at\u0119 spowiedn\u0105; spraw\u0119 przedstawiono burmistrzowi, a relacj\u0119 Starck podpisa\u0142 16 marca 1787 roku. W 1897 roku pastor Daniel Uebe dopisa\u0142 obok, \u017ce podobnego cz\u0142owieka parafia ma teraz w radzie parafialnej.\n\n27 lutego 1838 roku pastor Gehrt z Lublewa i landrat Treuge za\u0142o\u017cyli w powiecie gda\u0144skim towarzystwo wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015bci, do czego natchn\u0119\u0142o ich pismo Bairda. W sierpniu 1851 roku Gehrt, ju\u017c jako superintendent w Lublewie, otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy. Wed\u0142ug relacji z 1897 roku z zebrania Towarzystwa Nauczycieli Wy\u017cyny Gda\u0144skiej w Kolbudach, na kt\u00f3rym by\u0142 obecny pastor Uebe z Lublewa, towarzystwo za\u0142o\u017cyli w 1834 roku, na polecenie rejencji gda\u0144skiej, radca szkolny H\u00f6pfer i \u201eKreisschulinspektor, Superintendent Gehrt-L\u00f6blau\u201d, czyli powiatowy inspektor szkolny i superintendent Gehrt z Lublewa. W czerwcu 1907 roku probostwo og\u0142oszono jako wolne od 1 lipca, z pensj\u0105 zasadnicz\u0105 3600 marek obok wolnego mieszkania; zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 magistrat Gda\u0144ska.\n\nLiczby z kolejnych zestawie\u0144 uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w jeden ci\u0105g. Oko\u0142o 1880 roku notowano tu 572 ewangelik\u00f3w, 216 katolik\u00f3w, jedenastu \u017byd\u00f3w i pi\u0119ciu innowierc\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 873 mieszka\u0144c\u00f3w w dw\u00f3ch osadach, 81 domach i 179 gospodarstwach, w tym 616 ewangelik\u00f3w, 255 katolik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 na miejscu i katolick\u0105 w Pr\u0119gowie. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 934 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 912 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku, a w tej grupie 674 osoby wyznania ewangelickiego \u2014 poniewa\u017c niemieckoj\u0119zyczni stanowili niemal ca\u0142\u0105 wie\u015b, podzia\u0142 wed\u0142ug wyzna\u0144 obejmuje tu prawie wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1901 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1877 roku Daniel Uebe. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Lublewie liczy\u0142a wtedy 2220 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1922 roku Ernst Lehmann.\n\nAdministracyjnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do 1920 roku do Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen). Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b nosi wezwanie Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Kr\u00f3lowej Polski.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eL\u00f6blau\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1689\u20131943, a do tego duplikaty ksi\u0105g z lat 1796\u20131874, czyli odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom, cz\u0119sto jedyne ocala\u0142e egzemplarze. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1689 roku, zgon\u00f3w od 1690, wykazy komunikant\u00f3w z lat 1768\u20131798 i od 1863 oraz konfirmacje z lat 1690\u20131803, 1808\u20131832 i od 1894 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr 1689\u2014 St 1690\u2014 K 1768\u201498; 1863\u2014 Konf 1690\u20141803; 1808\u201432; 1894\u2014. Aus der Zeit von 1689\u20141809 finden sich hier historische Aufzeichnungen. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig Geb Tr St 1809\u201412\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Liczby 572 ewangelik\u00f3w, 216 katolik\u00f3w i 11 \u017byd\u00f3w urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji odnosi do 1869 roku, a zestawienie z oko\u0142o 1880 roku powtarza je co do jednego, dodaj\u0105c pi\u0119ciu innowierc\u00f3w. Harnoch podaje przy parafii 2846 dusz, almanach z 1897 roku 1901 ewangelik\u00f3w, a og\u0142oszenie konsystorza z 1913 roku oko\u0142o 2930 dusz razem z Richthofem. Na marginesie r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa odnotowano pod 1604 rokiem tutejszego pastora George\u2019a Felixa, cho\u0107 zar\u00f3wno ten r\u0119kopis, jak i Ksi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich podaj\u0105, \u017ce od 1599 roku pastorem w Lublewie by\u0142 Laurentius Grasemann. George Tetzkaus (Tetsk\u00e4us) zmar\u0142 wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa w marcu 1679 roku, wed\u0142ug Ksi\u0119gi pastor\u00f3w \u2014 w 1697 roku. Laurentius Grasemann zmar\u0142 wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa 16 lipca 1650 roku w gda\u0144skim szpitalu \u015awi\u0119tego Ducha, wed\u0142ug Ksi\u0119gi pastor\u00f3w \u2014 w R\u0119bielczu. Dalszy ci\u0105g spisu w r\u0119kopisie nazywa pastora M\u00fcllera w ha\u015ble o Lublewie Jacobem, a w ha\u015ble o R\u0119bielczu \u2014 Johannem.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Jacob Hamm (1590), Laurentius Grasemann (1599), Joachim Pensky (1613\u20131619), Johann Albinus (1630), Johann B\u00fclovius (oko\u0142o 1630), Peter Clausewitz (1635), Johann Ludwig Ruelius (1648\u20131658), Michael Renner (1679\u20131689), Caspar G\u00fcnther (1689), Jacob Witting (1699), Martin Reinhold Hein (1737), Johann Bartholom\u00e4us Ferrarius (1742), Johann Benjamin Mischke (1772), Johann Daniel Reimann (1774), Johann Christian Stark (1776), Benjamin Friedrich Blech (1795), Johann Daniel Richter (1798), Johann Jacob Czolbe (1804), Jacob Friedrich Braunschweig (1807), Peter Bark (1809), Abraham Gottlob Reyer (1814\u20131816), Carl Joachim Weickhmann (1817), Ernst August Nathanael Bertling (1832), Daniel Andreas Uebe (1877), Johann Conrad Stadie (1905), Paul Grossmann (1907), Friedrich Richard Erwin Wiebe (1913\u20131922), Ernst Wilhelm Hermann Lehmann (1922), Walter Mahlau (1933), Werner Richter (1936).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 675 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2169 dusz. Stanowisko pastora by\u0142o wtedy nieobsadzone od 1913 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w pisowni nazwiska pastora: w ksi\u0119dze chrzt\u00f3w podpisa\u0142 si\u0119 on \u201eJohann Christian Starck\u201d, a Harnoch i ksi\u0119ga pastor\u00f3w pisz\u0105 \u201eStark\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 23, 31; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 391\u2013392; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 78; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3, nr 30; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Danzig 1938, s. 29\u201331; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 496 i 507; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 204\u2013205, nr 99; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 2, 6; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 423, 428; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 15\u201316; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 29; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 48, pozycja 177; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 91, 100; J. Muhl, \u201eKirchen auf der Danziger H\u00f6he\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 35, 1936, z. 2, s. 27, 29, 32, 33; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 15, 67, 110, 133, 223, 262, 299, 342; t. 2, s. 482, 635, 658, 678; t. 3, s. 707, 752; t. 4, s. 1062, 1125, 1195; t. 5, s. 1342, 1450, 1458, 1462, 1472, 1474, 1526; t. 6, s. 1742, 1746; t. 7, s. 1866, 1939, 1976, 2003; \u201eHannoversches Magazin\u201d, 19 pa\u017adziernika 1839 roku, s. 4 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 9 sierpnia 1851 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAachener Anzeiger\u201d, 3 sierpnia 1897 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 7 czerwca 1907 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 60; Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 119r\u2013119v, 121r\u2013121v; Ksi\u0119ga chrzt\u00f3w parafii ewangelickiej w Lublewie (L\u00f6blau), wyci\u0105g z lat 1777\u20131790 z zapiskami pastora Johanna Christiana Starcka i dopiskiem pastora Daniela Uebego z 1897 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5599 (Archion 16424 i 16433).*","built_year":1684,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia wsi Lublewo \u2014 Gmina Kolbudy","url":"https://www.kolbudy.pl/poznaj-kolbudy/lublewo/160-historia-wsi-lublewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger_Hoehe","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 390","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 6","url":"https://polona.pl/item-view/9283b2e1-3181-4064-b66d-b06996884118"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 2","url":"https://polona.pl/item-view/30555499-03a4-4baf-8c8b-4acfdddc0a61"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 78","tytul_przed_B4_2026_10_11":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 1: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1885, s. 78","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 391, 392","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 23, 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 48, pozycja 177","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 91, 100","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eKirchen auf der Danziger H\u00f6he\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 35, 1936, z. 2, s. 27, 29, 32, 33","url":"https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/328515/edition/295488/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 15, 67, 110, 133, 223, 262, 299, 342; t. 2, s. 482, 635, 658, 678; t. 3, s. 707, 752; t. 4, s. 1062, 1125, 1195; t. 5, s. 1342, 1450, 1458, 1462, 1472, 1474, 1526; t. 6, s. 1742, 1746; t. 7, s. 1866, 1939, 1976, 2003","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHannoversches Magazin\u201d, 19 pa\u017adziernika 1839 roku, s. 4 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DYSKN4AIJQ23UYM3YHVEPPPNM4ULOBRO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 9 sierpnia 1851 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JNWCATUHIDEJENWCWUMGR5FLA4SJ3GHD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAachener Anzeiger\u201d, 3 sierpnia 1897 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7ZQRJZTEUTSFMQDULCZGCOHPNLOIGBYJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 7 czerwca 1907 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HVMQVQAJOZFI5RBT74WGNURWRQWJHTCD"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 60","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 119r\u2013119v, 121r\u2013121v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga chrzt\u00f3w parafii ewangelickiej w Lublewie (L\u00f6blau), wyci\u0105g z lat 1777\u20131790 z zapiskami pastora Johanna Christiana Starcka i dopiskiem pastora Daniela Uebego z 1897 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5599 (Archion 16424 i 16433)","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0256","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.29071,"lng":18.50274,"name_de":"L\u00f6blau","name_pl":"Lublewo Gda\u0144skie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (L\u00f6blau)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Po ewangelickiej wsp\u00f3lnocie w Lublewie L\u0119borskim pozosta\u0142 wiejski cmentarz, kt\u00f3ry karta ewidencyjna datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego Lublewo nie mia\u0142o. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny i zaro\u015bni\u0119ty.\n\nLublewo le\u017ca\u0142o trzy i \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, przy granicy z Prusami Zachodnimi; by\u0142o tu kilka staw\u00f3w.\n\nLublewo L\u0119borskie \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach z 1348 roku Grosse L\u00fcblow \u2014 by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim (Dorf und Rittergut) w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Franz Schultz opisa\u0142 je w 1912 roku jako obw\u00f3d dworski o powierzchni 526 hektar\u00f3w ze 149 mieszka\u0144cami, w okr\u0119gu urz\u0119dowym Osieki (Ossecken). Schultz przytacza starsze formy nazwy: Lubelaw, Gro\u00dfe Lubbelaw, Gro\u00df Lubbelou. Najstarsza wiadomo\u015b\u0107 pochodzi z orzeczenia s\u0105du ziemskiego l\u0119borsko-puckiego z 24 czerwca 1348 roku, w kt\u00f3rym dwaj w\u0142a\u015bciciele wsi, Daneke i Matzke, przyj\u0119li kar\u0119 za zab\u00f3jstwo. Lustracja z 1437 roku wymienia Gro\u00df L\u00fcblow jako kaszubskie dobra panowskie ob\u0142o\u017cone danin\u0105 w naturze; jako kaszubskie dobra panowskie, z dwoma \u0142anami, notuje w tym samym roku tak\u017ce s\u0105siednie Klein L\u00fcblow, czyli Lublewko.\n\nW dawnych spisach rozr\u00f3\u017cniono dwie miejscowo\u015bci: L\u00fcbtow, czyli nadmorskie Lubiatowo, oraz Gro\u00df i Klein L\u00fcblow, czyli Lublewo i Lublewko. Wizytacja z 1658 roku wylicza w jednej parafii osobno \u201eLubbetow\u201d i osobno \u201egro\u00df undt Klein Lubbelow\u201d, a Schultz w tabeli nazw stawia obok siebie L\u00fcblow \u2014 Lublewo (1398) i L\u00fcbtow \u2014 Lubiatowo (1437).\n\nOd 1568 roku, kiedy rodzina von Mach otrzyma\u0142a przywilej lenny, a\u017c do 1847 roku wie\u015b pozostawa\u0142a w jej r\u0119kach, cho\u0107 nigdy nie w ca\u0142o\u015bci: obok Mach\u00f3w siedzieli tu Jadomkowie (1575\u20131601), Bronnecke zwani te\u017c Bromke, d\u0142ugo rodzina von L\u00fcbtow, przej\u015bciowo Rostkowie i Roepkowie. W 1784 roku dobra sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z pi\u0119ciu folwark\u00f3w i dw\u00f3ch zagr\u00f3d, razem dwunastu palenisk. Po Machach gospodarzyli kolejno Niedlich (1847), Piepkorn (1854), rentier B\u00f6hme (1857) i Hermann Eckhoff (1873).\n\nMieszka\u0144cy, w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicy, nale\u017celi do parafii (Kirchspiel) w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken); wizytacja z 1658 roku wymienia Lublewo w\u015br\u00f3d wsi tej parafii. W Osiekach mie\u015bci\u0142 si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego, a katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w Gro\u00df L\u00fcblow 140 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w.\n\nPo 1945 roku miejscowo\u015b\u0107 przesz\u0142a do Polski i otrzyma\u0142a nazw\u0119 Lublewo L\u0119borskie. Dzi\u015b jest so\u0142ectwem w gminie Choczewo, w powiecie wejherowskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 27 i 390\u2013391; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Lauenburg i. Pomm., strona 191, pozycja 92; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1074.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1074","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0073","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.762671,"lng":17.958835,"name_de":"Gro\u00df L\u00fcblow","name_pl":"Lublewo L\u0119borskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w \u0141ubnie le\u017cy w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi; jest nieczynny, zachowa\u0142 si\u0119 na nim pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Parafia ewangelicka mia\u0142a na terenie \u0141ubna dwa cmentarze: przyko\u015bcielny oraz le\u015bny, za\u0142o\u017cony w 1890 roku. We wsi stoi dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dzi\u015b katolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-339 w 1964 roku.\n\n\u0141ubno, po niemiecku Lubben, le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; dzi\u015b nale\u017cy do powiatu bytowskiego. Od oko\u0142o 1600 roku wie\u015b by\u0142a lennem rodu von Puttkamer, a jej w\u0142a\u015bciciele zasiadali w\u015br\u00f3d patron\u00f3w parafii w Ko\u0142czyg\u0142owach.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 jest budowl\u0105 szachulcow\u0105. W 1635 roku patronowie ustanowili dla \u0141ubna fundacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 potwierdzi\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw. Dzwon nosi dat\u0119 1649 i litery \u201eG. B.\u201d. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1934 roku podaje, \u017ce w 1840 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 odnowiono i przed\u0142u\u017cono ku wschodowi, a rygiel nad drzwiami zachodnimi, przej\u0119ty ze starszej budowli, nosi \u0142aci\u0144ski napis o wzniesieniu w 1620 i odnowieniu w 1711 roku.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku do ko\u015bcio\u0142a filialnego w \u0141ubnie, po niemiecku Lubben, by\u0142y przypisane wsie Jassonke, Barkotzen, Lazig, Przyborze (Lindenbusch) i Kramarzyny (Kremerbruch), a patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w \u0141ubno, Barkotzen i Kremerbruch. Wed\u0142ug Br\u00fcggemanna we wsi mieszka\u0142 ko\u015bcielny.\n\nOdpisy ksi\u0105g metrykalnych parafii z 1840 roku sporz\u0105dzi\u0142 ko\u015bcielny Schroeder, a sprawdzi\u0142 i po\u015bwiadczy\u0142 pastor Sauer, ten sam, kt\u00f3ry w 1847 roku udzieli\u0142 \u015blubu Bismarckowi. W 1845 roku pastor przesy\u0142a\u0142 odpisy ksi\u0105g metrykalnych do s\u0105du patrymonialnego w Bytowie. Na piecz\u0119ci parafii wida\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105 zwie\u0144czon\u0105 chor\u0105giewk\u0105 i napis \u201eColziglowsches Kirchen Siegel\u201d.\n\n\u0141ubno stanowi\u0142o w\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 i fili\u0119 parafii ewangelickiej w Ko\u0142czyg\u0142owach (Alt Kolziglow). Parafia ta nale\u017ca\u0142a dawniej do synodu s\u0142upskiego, potem mia\u0142a w\u0142asny synod, ko\u0142czyg\u0142owski, a ostatecznie wesz\u0142a do powiatu ko\u015bcielnego bytowskiego (Kirchenkreis B\u00fctow) Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. W tym czasie katolicy nale\u017celi do parafii w Miastku (Rummelsburg). Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w \u0141ubnie, uj\u0119tym jako obw\u00f3d dworski, 201 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w.\n\nW 1925 roku mieszka\u0142o tu 245 os\u00f3b, w 1939 \u2014 191. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako fili\u0119 parafii w Ko\u0142czyg\u0142owach, oddalon\u0105 od Ko\u0142czyg\u0142\u00f3w o 10,5 kilometra, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3883 dusze. Pastorem by\u0142 Ernst Seils. W 1940 roku gmina ko\u015bcielna Lubben liczy\u0142a 1318 cz\u0142onk\u00f3w, przy 3685 w ca\u0142ej parafii. W marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 797; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze24 \u2014 Cmentarz \u0141ubno, nieczynny, gmina Ko\u0142czyg\u0142owy; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 3 (256)/2024, s. 14; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 11 czerwca 2026 roku); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Alt-Colziglow, s. 69\u201372; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 9282; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 37\u201338.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze24 \u2014 Cmentarz \u0141ubno, nieczynny, gmina Ko\u0142czyg\u0142owy","url":"https://www.cmentarze24.pl/index.php/cmentarze/pomorskie/bytowski/cmentarz-lubno-nieczynny-gmina-kolczyglowy"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 3/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 797","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 9282","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 37\u201338","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0597","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15494,"lng":17.22833,"name_de":"Lubben","name_pl":"\u0141ubno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141ubno (Ko\u0142czyg\u0142owy) \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny przy ko\u015bciele (d. ewangelicki, d. katolicki). Region ewangelicki do 1945 r.; gmina Ko\u0142czyg\u0142owy ma udokumentowanych 12 cmentarzy, m.in. przyko\u015bcielne w Ko\u0142czyg\u0142owach i \u0141ubnie. Druga jednostka cmentarna w \u0141ubnie obok cmentarza CM-0597.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Cmentarze","url":"http://krajobraz.kolczyglowy.pl/index.php/2015-08-12-18-56-08/cmentarze"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0598","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.15494,"lng":17.22833,"name_de":"Cmentarz przyko\u015bcielny ( d. ewangelicki , d. katolicki )","name_pl":"\u0141ubno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Lubochowie zachowa\u0142y si\u0119 dwa miejsca poch\u00f3wku. Wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a rozci\u0105ga si\u0119 cmentarz przyko\u015bcielny, uj\u0119ty w ewidencji konserwatorskiej razem ze \u015bwi\u0105tyni\u0105, pod tym samym numerem rejestru zabytk\u00f3w co ona. Drugi, dawny cmentarz ewangelicki na p\u00f3\u0142nocnym skraju wsi, opisano osobno. Trzeci \u015blad grzebalny odkryto w 1891 roku oko\u0142o kilometra na wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a, przy drodze do Feilschmidt: fundamenty ma\u0142ego budynku ze skarpami prostopad\u0142ymi i uko\u015bnymi, a przy nich bardzo liczne ko\u015bci ludzkie. Miejscowi twierdzili, \u017ce sta\u0142 tu klasztor; Adolf Boetticher zaznaczy\u0142, \u017ce w geografii T\u00f6ppena nic o tym nie znaleziono. W obr\u0119bie wsi Boetticher odnotowa\u0142 za dawnym opisem star\u0105 warowni\u0119 z fos\u0105 i podw\u00f3jnym wa\u0142em, wed\u0142ug podania wzniesion\u0105 przeciw pobliskiemu klasztorowi.\n\nWedle pruskiego przywileju pokojowego z 1249 roku \u015bwi\u0105tynia mia\u0142a najpierw stan\u0105\u0107 trzy kilometry dalej, w Lyopiez \u2014 dzisiejszym Lippigu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi tu od czas\u00f3w krzy\u017cackich. To gotycka budowla ceglana, po stronie p\u00f3\u0142nocnej z kamieniem polnym. Wie\u017ca ma cztery kondygnacje; najwy\u017csza, z parami okien p\u00f3\u0142kolistych w p\u00f3\u0142kolistej blendzie, nawi\u0105zuje do sztuki roma\u0144skiej. W wie\u017cy ostro\u0142ukowe wej\u015bcie by\u0142o dawniej wy\u017csze, a po stronie po\u0142udniowej nawy zachowa\u0142y si\u0119 zamurowane drzwi i dwa okna ostro\u0142ukowe. Od wschodu i p\u00f3\u0142nocy ko\u015bci\u00f3\u0142 nie ma okien: s\u0105 tam ma\u0142e blendy ostro\u0142ukowe, na kt\u00f3rych Boetticher dostrzeg\u0142 w ko\u0144cu XIX wieku \u015blady malowide\u0142. Nawa, pierwotnie znacznie ni\u017csza, zamkni\u0119ta jest prosto. Wn\u0119trze wyposa\u017cono w ambon\u0119 z oko\u0142o 1700 roku i o\u0142tarz z oko\u0142o 1720 roku; Boetticher datuje o\u0142tarz na ostatni okres baroku, pocz\u0105tek XVIII wieku.\n\nLubochowo, po niemiecku Liebwalde, dawniej Lybenwalt, lokowano w 1299 roku, a w 1342 roku lokacj\u0119 odnowiono na prawie che\u0142mi\u0144skim. Od 1752 do 1945 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu mor\u0105skiego w rejencji kr\u00f3lewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie, a w latach 1829\u20131878 \u2014 w po\u0142\u0105czonej prowincji Prusy.\n\nOd Reformacji w 1525 roku a\u017c do 1945 roku sprawowano w ko\u015bciele w Lubochowie s\u0142u\u017cb\u0119 Bo\u017c\u0105 po ewangelicku. Lubochowo by\u0142o siedzib\u0105 parafii nale\u017c\u0105cej do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej, a od 1635 roku tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty dla dot\u0105d samodzielnego Preu\u00dfisch-Mark, czyli Przezmarku. Boetticher zapisa\u0142: \u201edie jetzt ev. Pfarrkirche zu Liebwalde\u201d, ko\u015bci\u00f3\u0142 obecnie ewangelicki, w czasach katolickich nale\u017c\u0105cy do archiprezbiteratu dzierzgo\u0144skiego, pod patronatem kr\u00f3lewskim.\n\nAnkieta dla pruskiego konserwatora zabytk\u00f3w, zachowana w aktach z lat 1855\u20131859, opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lubochowie jako macierzysty; ksi\u0119gi ko\u015bcielne zaczyna\u0142y si\u0119 wed\u0142ug niej od drugiej niedzieli adwentu 1712 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 wtedy czworobokiem d\u0142ugim na 70 st\u00f3p, szerokim na 33 i wysokim na 24 stopy, z murami z ceg\u0142y i kamienia polnego bez tynku oraz czworoboczn\u0105 ceglan\u0105 wie\u017c\u0105. P\u0142aski strop wn\u0119trza pokrywa\u0142y malowid\u0142a z postaciami biblijnymi i alegorycznymi. W ko\u015bciele by\u0142y dwie drewniane empory, jedna nad drug\u0105; na ni\u017cszej, zwanej ch\u00f3rem organowym, sta\u0142y organy o siedmiu g\u0142osach. Nad o\u0142tarzem, nakrytym drewnian\u0105 p\u0142yt\u0105, umieszczono drewnian\u0105 ambon\u0119 z rze\u017abami przedstawiaj\u0105cymi postacie alegoryczne, a chrzcielnic\u0105 by\u0142 anio\u0142 chrzcielny, opuszczany do ka\u017cdego chrztu. Napis na kraw\u0119dzi mosi\u0119\u017cnej misy chrzcielnej wymienia Michaela Klugego jako \u00f3wczesnego tutejszego proboszcza; jego imi\u0119 pojawia si\u0119 te\u017c w napisie dzwonnym. Na wie\u017cy wisia\u0142y dwa dzwony; wi\u0119kszy odlano w 1694 roku. Do sprz\u0119t\u00f3w nale\u017ca\u0142y dwa srebrne z\u0142ocone kielichy, z kt\u00f3rych mniejszy ofiarowano ko\u015bcio\u0142owi 5 kwietnia 1662 roku, srebrna puszka na op\u0142atki z dat\u0105 1654, z przedstawieniem ofiary Izaaka i s\u0142owami Psalmu 145, wersety 18\u201319, oraz stara agenda z 1568 roku. Odci\u015bni\u0119ta w ankiecie piecz\u0119\u0107 nosi napis \u201eLIEBWALD. U. PR. MARCKSCHES KIRCHEN SIEGEL\u201d \u2014 piecz\u0119\u0107 ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Lubochowie i Przezmarku \u2014 a ko\u015bci\u00f3\u0142 otacza\u0142 cmentarz ogrodzony murem.\n\nKilka nazwisk tutejszych pastor\u00f3w przechowa\u0142a prasa. W 1864 roku proboszczem by\u0142 Steinwender; organista Beutel og\u0142osi\u0142 wtedy w kr\u00f3lewieckiej \u201eHartungsche Zeitung\u201d adres wyraz\u00f3w oddania dla niego, podpisany podobno przez 340 cz\u0142onk\u00f3w gminy Lubochowo i Przezmark, a redakcja zastrzeg\u0142a potem, \u017ce wydrukowa\u0142a go tylko jako p\u0142atne og\u0142oszenie. W maju 1877 roku opr\u00f3\u017cnione probostwo przy ko\u015bciele w Lubochowie, z fili\u0105 w Przezmarku, w diecezji mor\u0105skiej, otrzyma\u0142 Dallwig, dot\u0105d pomocnik pastora w Przezmarku. W marcu 1902 roku przeszed\u0142 on na pierwszego pastora do Schaaken, a w sierpniu tego roku jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 pastor Naubereit z Heilsberga. Naubereit odszed\u0142 w 1909 roku do Lichtenhagen; w listopadzie 1909 roku nadz\u00f3r miejscowy nad szko\u0142ami ludowymi parafii powierzono ju\u017c pastorowi Kullowi z Lubochowa.\n\nWie\u015b liczy\u0142a 647 mieszka\u0144c\u00f3w w 1885 roku. Liczba z 1885 roku pochodzi ze spisu z 1 grudnia tego roku, og\u0142oszonego dla Prus Wschodnich w pierwszym zeszycie \u201eGemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen\u201d (Berlin 1888, strony 184\u2013193).\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. \u015awi\u0105tynia nosi dzi\u015b wezwanie \u015bwi\u0119tego Antoniego: tak nazywa j\u0105 i wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, i wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego. Wykaz prowadzi j\u0105 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1350 roku, przebudowany w XVI wieku, wpisany 30 lipca 1968 roku pod numerem A-481.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku podaje w tutejszej parafii 2954 dusze, 9 szk\u00f3\u0142 i 12 nauczycieli.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Adolf Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. 3: Das Oberland, K\u00f6nigsberg 1898, s. 62\u201364, has\u0142o Liebwalde; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, zeszyt 1: prowincja Prusy Wschodnie, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Berlin 1888, s. 184\u2013193; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w (Ewidencja cmentarzy Pomorza \u2014 Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 11 pa\u017adziernika 1864 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 31 maja 1877 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 29 marca 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 31 sierpnia 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 1 sierpnia 1909 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 19 listopada 1909 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 \u201eKunstdenkm\u00e4hler im Kreis Mohrungen\u201d, 1855\u20131859, skany 172\u2013180 (szukajwarchiwach.gov.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Stary Dzierzgo\u0144, stan 29 VIII 2026, poz. 59 (ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pw. \u015bw. Antoniego wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym) i poz. 71 (cmentarz d. ewangelicki, 0,14 ha, 1 \u0107w. XX w., p\u00f3\u0142nocny skraj wsi)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 11 pa\u017adziernika 1864 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3HP2KWF2UUACVUMHML743PXRUNS6KUCI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 31 maja 1877 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/I65WLR7AGAFYQPLBXTOG4IZU43XZQCSD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 29 marca 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6JVDDANDFJPPM5WLSGZA6CLJLXZ4UPMA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 31 sierpnia 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WKXNKACODKR4C7SKAXZN5CHXBWQYHTE5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 1 sierpnia 1909 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GQOLAW37274HZ3VGWEXBKCW4RNLJWWPT"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 19 listopada 1909 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YMENFE6TW4EAAVXXSKXR625GAQRZWJZH"},{"typ":"monografia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 \u201eKunstdenkm\u00e4hler im Kreis Mohrungen\u201d, 1855\u20131859, skany 172\u2013180 (szukajwarchiwach.gov.pl)","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stary Dzierzgo\u0144 na lata 2012\u20132015, uchwa\u0142a nr VII/68/12 Rady Gminy Stary Dzierzgo\u0144 z dnia 29 grudnia 2012 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2013, poz. 705, s. 22","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2013&book=0&position=705"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0434","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.896,"lng":19.463,"name_de":"Liebwalde","name_pl":"Lubochowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Na p\u00f3\u0142nocnym skraju wsi Lubochowo, po niemiecku Liebwalde, oko\u0142o 80 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od drogi na Pud\u0142owiec i Ko\u0142tyniany, le\u017cy dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,14 hektara, datowany na pierwsz\u0105 \u0107wier\u0107 XX wieku. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje go pod pozycj\u0105 71 arkusza gminy Stary Dzierzgo\u0144; do rejestru zabytk\u00f3w nie zosta\u0142 wpisany.\n\nDrugim miejscem poch\u00f3wku jest cmentarz przyko\u015bcielny, uj\u0119ty w ewidencji razem ze \u015bwi\u0105tyni\u0105 pod pozycj\u0105 59 i chroniony wraz z ni\u0105 w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-481 z 30 lipca 1968 roku. Trzeci \u015blad grzebalny odkryto w 1891 roku, oko\u0142o kilometra na wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a, przy drodze do Feilschmidt: fundamenty ma\u0142ego budynku ze skarpami prostopad\u0142ymi i uko\u015bnymi, a przy nich bardzo liczne ko\u015bci ludzkie. Miejscowi wi\u0105zali je z klasztorem, o kt\u00f3rym w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie ma \u015bladu; Adolf Boetticher zaznaczy\u0142, \u017ce w geografii T\u00f6ppena nic o tym nie znaleziono.\n\nWie\u015b lokowano w 1299 roku, a w 1342 roku lokacj\u0119 odnowiono na prawie che\u0142mi\u0144skim. Od 1752 do 1945 roku Lubochowo nale\u017ca\u0142o do powiatu mor\u0105skiego w pa\u0144stwie pruskim \u2014 od XIX wieku w rejencji kr\u00f3lewieckiej, a w latach 1829\u20131878 w po\u0142\u0105czonej Prowincji Pruskiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi tu od czas\u00f3w krzy\u017cackich \u2014 gotycka budowla ceglana z czterokondygnacyjn\u0105 wie\u017c\u0105, dzi\u015b pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego, w rejestrze od 30 lipca 1968 roku. W tym ko\u015bciele od Reformacji w 1525 roku do 1945 roku sprawowano s\u0142u\u017cb\u0119 Bo\u017c\u0105 po ewangelicku; Boetticher pisa\u0142 o nim \u201edie jetzt ev. Pfarrkirche zu Liebwalde\u201d, odnotowuj\u0105c, \u017ce w czasach katolickich nale\u017ca\u0142 do archiprezbiteratu dzierzgo\u0144skiego i \u017ce patronat sprawowa\u0142 kr\u00f3l.\n\nLubochowo by\u0142o siedzib\u0105 parafii, a od 1635 roku jego ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzystym dla dot\u0105d samodzielnego Przezmarku, po niemiecku Preu\u00dfisch Mark. Wykaz duchownych ewangelickich Prus Zachodnich wspomina Martina Rexa, kt\u00f3ry w latach 1669\u20131673 by\u0142 duchownym w Dzierzgoniu, a stamt\u0105d przeszed\u0142 do Lubochowa i Przezmarku, i zmar\u0142 w 1681 roku. W spisie z 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 647 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z listopada 1990 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki zachowane w cz\u0119\u015bci, wypierane przez nowe\u201d. W karcie zapisano, \u017ce stara cz\u0119\u015b\u0107 by\u0142a wtedy nieczynna, a od wschodu przylega\u0142a do niej cz\u0119\u015b\u0107 nowa; najstarszy nagrobek pochodzi\u0142 z 1926 roku. W tej samej karcie z dawnych poch\u00f3wk\u00f3w wymieniono trzyna\u015bcie nagrobk\u00f3w i oko\u0142o dziesi\u0119ciu mogi\u0142 sprzed 1945 roku. Karta notuje g\u0142\u00f3wne obsadzenia lipowe alei i doj\u015bcia \u2014 osiemna\u015bcie lip i trzy jesiony \u2014 a drzewostan zachowany w dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu procentach.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku podaje w tutejszej parafii 2954 dusze, 9 szk\u00f3\u0142 i 12 nauczycieli.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Stary Dzierzgo\u0144 (stan 29 sierpnia 2026 roku), pozycje 59 i 71; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku, gmina Stary Dzierzgo\u0144; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, zeszyt o powiecie mor\u0105skim; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 223; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, zeszyt I: Provinz Ostpreu\u00dfen, Berlin 1888 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), s. 184\u2013193; karta cmentarza w Lubachowie, oprac. J. Gzowski, 1990 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Stary Dzierzgo\u0144 (stan 29 VIII 2026), pozycja 59 i 71","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898","tytul_przed_B4_2026_10_11":"A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 223","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1160","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.897859,"lng":19.463907,"name_de":"Liebwalde","name_pl":"Lubochowo \u2014 cmentarz ewangelicki na p\u00f3\u0142nocnym skraju wsi","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Lubowidzu \u2014 po niemiecku Luggewiese \u2014 w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska za\u0142o\u017cono w 1909 roku, wraz z neogotyckim ko\u015bcio\u0142em, a karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje go og\u00f3lnie na XIX wiek. S\u0142u\u017cy\u0142 dw\u00f3m wsiom, Lubowidzowi i Mostom, i mierzy oko\u0142o 70 na 20 metr\u00f3w. Granice wyznaczaj\u0105 droga z niewielkim wa\u0142em ziemnym od p\u00f3\u0142nocy i zachodu oraz droga dojazdowa od po\u0142udnia; spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 terenu zarastaj\u0105 g\u0119ste krzaki, starodrzewu brak. Wida\u0107 wyra\u017ane \u015blady dawnych ekshumacji, po\u0142amane epitafia i kamienne schody prowadz\u0105ce donik\u0105d \u2014 \u015blad\u00f3w budowli, do kt\u00f3rej mia\u0142yby prowadzi\u0107, na cmentarzu nie ma. Groby s\u0105 liczne i r\u00f3\u017cnorodne, od skromnych ziemnych po rodzinne grobowce, wszystkie pozbawione element\u00f3w metalowych.\n\nW\u015br\u00f3d nazwisk odnalezionych w 2015 roku s\u0105 Karl Falk (1862\u20131928), w\u0142a\u015bciciel, Gustav Jeschte (1904\u20131919), Hermann Natzke (1852\u20131920) i Erich Vandreike (1928\u20131940). Granitowa tablica rodziny Kreft upami\u0119tnia Johanna (1849\u20131924), Johann\u0119 z domu Baumgardt (1854\u20131919) i ich syna Wilhelma (1898\u20131919). W tym samym roku przy pobliskim skrzy\u017cowaniu ustawiono tablic\u0119 informacyjn\u0105.\n\nOd 1437 roku, kiedy wie\u015b lokowano jako ch\u0142opsk\u0105 na prawie polskim, jej nazwa jest po\u015bwiadczona w \u017ar\u00f3d\u0142ach. W XVI wieku cz\u0119\u015b\u0107 grunt\u00f3w przesz\u0142a w r\u0119ce szlachty: w 1528 roku Miko\u0142aj Wejher otrzyma\u0142 tu w lenno 7 w\u0142\u00f3k. W 1779 roku na bagnie lubowidzkim wykarczowano 170 m\u00f3rg \u0142\u0105k i p\u00f3l: po 48 m\u00f3rg dosta\u0142y folwarki w Nowej Wsi i w Roz\u0142azinie, reszt\u0119 osadzona tam rodzina. W 1784 roku Lubowidz le\u017ca\u0142 trzy czwarte mili na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad \u0141eb\u0105 i przy dw\u00f3ch rybnych jeziorach; od wschodu i po\u0142udnia otacza\u0142y go wysokie g\u00f3ry i lasy. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, o\u015bmiu gospodarzy i dw\u00f3ch cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w; by\u0142a chata so\u0142ecka, a wie\u015b liczy\u0142a 15 dym\u00f3w i nale\u017ca\u0142a do parafii w Dzi\u0119cielcu (Dzincelitz).\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a w Lubowidzu przed 1909 rokiem. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w Lubowidzu 731 ewangelik\u00f3w i 48 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 poda\u0142 Dzi\u0119cielec (Zinzelitz), w spisie w dawnej postaci \u201eDzincelitz\u201d; katolicy podlegali L\u0119borkowi. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy stan\u0105\u0142 tu w 1909 roku; Franz Schultz wymienia go w szeregu czterech takich ko\u015bcio\u0142\u00f3w powiatu l\u0119borskiego, obok Wierschutzin z 1904, Lischnitz z 1910 i Schweslin z 1911 roku. Od 1 kwietnia 1911 roku, po wy\u0142\u0105czeniu z parafii w Dzi\u0119cielcu (Zinzelitz), Lubowidz nale\u017ca\u0142, wraz z Gro\u00df Boschpol, do parafii w God\u0119towie (Goddentow) \u2014 tak zapisuje to zbiorcza statystyka Schultza z oko\u0142o 1910 roku. W zestawieniu Schultza parafia god\u0119towska powsta\u0142a w 1887 roku, z ko\u015bcio\u0142em po\u015bwi\u0119conym 13 pa\u017adziernika 1891 roku; Ernst M\u00fcller wpisuje jej pierwszych pastor\u00f3w pod rokiem 1911. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w God\u0119towie, oddalon\u0105 od God\u0119towa o 6 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 2076 dusz. Urz\u0105d pastora w God\u0119towie by\u0142 wtedy nieobsadzony.\n\nDrug\u0105 wsi\u0105, kt\u00f3rej s\u0142u\u017cy\u0142 ten cmentarz, by\u0142y Mosty, po niemiecku Br\u00fcck, a w spisie z 1895 roku Luggewieser Br\u00fccke, czyli \u201emost Lubowidza\u201d. W pradolinie \u0141eby sypano po 1824 roku grobl\u0119 pod nowy trakt Gda\u0144sk\u2013S\u0142upsk, budowany i przebudowywany do 1830 roku; szosa przekracza\u0142a tu \u0141eb\u0119 po raz drugi. W 1876 roku teren nale\u017ca\u0142 do Lubowidza i by\u0142 niemal niezabudowany, a spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w przysi\u00f3\u0142ku 12 dom\u00f3w mieszkalnych i 140 mieszka\u0144c\u00f3w; intensywniejsze osadnictwo rozwin\u0119\u0142o si\u0119 od 1920 roku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy Mosty nie mia\u0142y; urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Nowej Wsi L\u0119borskiej, a katolicy wed\u0142ug danych z 1 grudnia 1905 roku nale\u017celi do parafii w Roz\u0142azinie. Cmentarza ewangelickiego w Mostach nie wymienia ani wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, ani gminny program opieki nad zabytkami z 2016 roku, wyliczaj\u0105cy nekropolie poewangelickie w 23 miejscowo\u015bciach gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska. W dawnym powiecie wejherowskim, na K\u0119pie Oksywskiej, le\u017ca\u0142a wie\u015b Mosty, kt\u00f3r\u0105 \u015awi\u0119tope\u0142k podarowa\u0142 klasztorowi w Oliwie; jej dotyczy wzmianka ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W rejestrze wojew\u00f3dzkiego konserwatora zabytk\u00f3w lubowidzki ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki, a w wykazie Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 \u015bwi\u0119tej Anny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz cmentarzy gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 245 (has\u0142o Goddentow); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku, powiat Lauenburg i. Pomm., s. 86\u201387, poz. 32; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050\u20131051; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2013 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695242"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, wykaz osad gminy Luggewiese (\u201eLuggewieser Br\u00fccke\u201d, 12 dom\u00f3w, 140 mieszka\u0144c\u00f3w)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050\u20131051","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0631","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_lubowidz/lubowidz__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5481,"lng":17.805,"name_de":"Luggewiese","name_pl":"Lubowidz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki we wsi Lubowidz (niem. Luggewiese), gm. Nowa Wie\u015b L\u0119borska. Wie\u015b, stara osada s\u0142owia\u0144ska o nazwie po\u015bwiadczonej od 1437 r. (lokacja jako wie\u015b ch\u0142opska na prawie polskim), w XVI w. cz\u0119\u015bciowo przesz\u0142a w r\u0119ce szlachty (Miko\u0142aj Wejher otrzyma\u0142 tu w lenno 7 w\u0142\u00f3k w 1528 r.). Cmentarz za\u0142o\u017cono w 1909 r. \u2014 wraz z neogotyckim ko\u015bcio\u0142em \u2014 i obs\u0142ugiwa\u0142 dwie wsie, Lubowidz i Mosty, st\u0105d jego znaczna powierzchnia ok. 70x20 metr\u00f3w. Granice wyznaczaj\u0105 droga z niewielkim wa\u0142em ziemnym od p\u00f3\u0142nocy i zachodu oraz droga dojazdowa od po\u0142udnia; spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 terenu zarastaj\u0105 g\u0119ste krzaki, brak starodrzewu. Widoczne s\u0105 wyra\u017ane \u015blady dawnych ekshumacji, po\u0142amane epitafia oraz prowadz\u0105ce donik\u0105d kamienne schody (na cmentarzu brak \u015blad\u00f3w budowli uzasadniaj\u0105cej takie wej\u015bcie). Poch\u00f3wki s\u0105 liczne i r\u00f3\u017cnorodne \u2014 od skromnych grob\u00f3w ziemnych po rodzinne grobowce \u2014 pozbawione element\u00f3w metalowych. W\u015br\u00f3d odnalezionych (2015) nazwisk m.in.: Karl Falk (1862\u20131928, w\u0142a\u015bciciel), Hermann Natzke (1852\u20131920), granitowa tablica rodziny Kreft (Johann 1849\u20131924, Johanna z d. Baumgardt 1854\u20131919 i syn Wilhelm 1898\u20131919) oraz Erich Vandreike (1928\u20131940). W 2015 r. przy pobliskim skrzy\u017cowaniu ustawiono tablic\u0119 informacyjn\u0105. (na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d)","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska | cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15]","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0873","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_lubowidz/lubowidz__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.547856,"lng":17.805548,"name_de":"Luggewiese","name_pl":"Lubowidz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Lubowidzu (po niemiecku Luggewiese) to ceglana budowla neogotycka z 1909 roku, stoj\u0105ca w \u015brodku wsi, z prezbiterium skierowanym na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d. Korpus na niskim cokole z ciosanych kamieni polnych dziel\u0105 niskie przypory na cztery prz\u0119s\u0142a; mi\u0119dzy przyporami s\u0105 po dwa ostro\u0142ukowe okna. Do korpusu przylega trzykondygnacyjna wie\u017ca nakryta dachem namiotowym z iglic\u0105. Dzi\u015b \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy wiernym rzymskokatolickim. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano j\u0105 29 czerwca 2000 roku (numer A-1710) jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny; wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa podaje wezwanie \u015bwi\u0119tej Anny, rejestr wojew\u00f3dzkiego konserwatora zabytk\u00f3w \u2014 \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki.\n\nW 1779 roku na bagnie lubowidzkim wykarczowano 170 m\u00f3rg \u0142\u0105k i p\u00f3l: po 48 m\u00f3rg dosta\u0142y folwarki w Nowej Wsi i w Roz\u0142azinie, reszt\u0119 osadzona tam rodzina. W 1784 roku Br\u00fcggemann notuje Lubowidz \u2014 pi\u0119tna\u015bcie dym\u00f3w nad \u0141eb\u0105, przy dw\u00f3ch rybnych jeziorach \u2014 w parafii w Dzi\u0119cielcu (u niego Dzincelitz). Mieszkali tu wtedy so\u0142tys wolny, o\u015bmiu gospodarzy i dw\u00f3ch cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, sta\u0142a te\u017c chata so\u0142ecka; od wschodu i po\u0142udnia wie\u015b otacza\u0142y wysokie g\u00f3ry i lasy.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 pomocnicz\u0105. By\u0142 to skutek reformy podj\u0119tej po wizytacji generalnej z 1887 roku: parafie liczy\u0142y po dwadzie\u015bcia i wi\u0119cej wsi, a do ko\u015bcio\u0142a bywa\u0142o dwie mile drogi i dalej. W pa\u017adzierniku 1891 roku po\u015bwi\u0119cono w powiecie trzy nowe ko\u015bcio\u0142y w ci\u0105gu jednego tygodnia \u2014 w God\u0119towie 13, w \u0141ebieniu 16 i w Ciekocinie (Zackenzin) 18 pa\u017adziernika; superintendent Bogdan, kt\u00f3rego relacj\u0119 przytacza Schultz, nazwa\u0142 to wydarzeniem rzadkim, by\u0107 mo\u017ce jedynym w swoim rodzaju. Monografia powiatu l\u0119borskiego Franza Schultza wymienia cztery ko\u015bcio\u0142y pomocnicze wzniesione w powiecie: w Wierzchucinie w 1904 roku, w Lubowidzu w 1909, w Le\u015bnicach w 1910 i w \u015awietlinie w 1911.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku wie\u015b liczy\u0142a 779 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 731 ewangelik\u00f3w i 48 katolik\u00f3w (katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku); w 1911 roku, wed\u0142ug Marka Drzewieckiego, 772. Do 1911 roku ewangelicy z Lubowidza nale\u017celi do parafii w Dzi\u0119cielcu (Zinzelitz). Od 1 kwietnia 1911 roku Lubowidz by\u0142 osobn\u0105 gmin\u0105 ko\u015bcieln\u0105, ale bez w\u0142asnego proboszcza \u2014 obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor z God\u0119towa. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w God\u0119towie, oddalon\u0105 od God\u0119towa o 6 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 2076 dusz. Urz\u0105d pastora w God\u0119towie by\u0142 wtedy nieobsadzony. W okresie mi\u0119dzywojennym zawieszono pod ch\u00f3rem ko\u015bcio\u0142a drewnian\u0105, malowan\u0105 tablic\u0119 z nazwiskami parafian poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej; zagin\u0119\u0142a w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce w latach 2007\u20132012 prowadzono w ko\u015bciele w Lubowidzu gruntowne prace renowacyjne i konserwatorskie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 276\u2013277; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 245 (Goddentow); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Lubowidz \u2014 Luggewiese; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 188\u2013189; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa i rejestr Pomorskiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1050\u20131051; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111.*","built_year":1909,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"nwl.pl","url":"https://www.nwl.pl/files/download/245/historia_gminy.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Lubowidz_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695242"},{"typ":"opracowanie","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 276\u2013277 (statystyka ko\u015bcielna powiatu l\u0119borskiego)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"A. Schultz, \u201eDer Kreis Lauenburg\u201d (ok. 1912) \u2014 statystyka ko\u015bcielna powiatu l\u0119borskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1050\u20131051","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 245 (Goddentow)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0525","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.54264,"lng":17.81229,"name_de":"Luggewiese","name_pl":"Lubowidz \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Lubuczewie zajmuje wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wsi, po po\u0142udniowej stronie drogi g\u0142\u00f3wnej biegn\u0105cej ku Wrze\u015bciu: du\u017ce za\u0142o\u017cenie na planie trapezu, o powierzchni oko\u0142o 6500 metr\u00f3w kwadratowych, dzi\u015b czterokwaterowe, z doj\u015bciem od p\u00f3\u0142nocy. Prowadzi do niego zachowana lipowa aleja, a granice znacz\u0105 fragmentaryczne nasadzenia \u015bwierkowe. Najstarsza jest kwatera p\u00f3\u0142nocna; na pocz\u0105tku XX wieku cmentarz powi\u0119kszono do naturalnego uskoku terenu i wtedy w\u0142a\u015bnie pojawi\u0142y si\u0119 \u015bwierki. W kwaterze p\u00f3\u0142nocno-wschodniej najstarsze poch\u00f3wki z lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku s\u0105siaduj\u0105 z najm\u0142odszymi z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku; w po\u0142udniowo-wschodniej le\u017c\u0105 powojenne groby dzieci\u0119ce z lat czterdziestych.\n\nW 1784 roku Lubuczewo liczy\u0142o 20 dym\u00f3w; sta\u0142 tu budynek, kt\u00f3ry Br\u00fcggemann nazywa \u201eein Bet- oder Schulhaus\u201d \u2014 dom modlitwy, a zarazem szko\u0142a. Wie\u015b by\u0142a wcielona do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Piotra na Starym Mie\u015bcie w S\u0142upsku, a jej grunty dzieli\u0142a granica powiat\u00f3w s\u0142upskiego i s\u0142awie\u0144skiego.\n\nUdokumentowano tu wiele \u017celiwnych krzy\u017cy z lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku, w\u015br\u00f3d nich krzy\u017c z nagrobka dzieci\u0119cego z 1880 roku z p\u0142askorze\u017ab\u0105 anio\u0142a kl\u0119cz\u0105cego na chmurze, a nadto 91 granitowych podstaw pod krzy\u017ce \u017celiwne, osiem nagrobk\u00f3w w kszta\u0142cie pnia drzewa i 25 fragment\u00f3w pomnik\u00f3w. Zachowa\u0142o si\u0119 wiele ca\u0142ych nagrobk\u00f3w i ich fragment\u00f3w. Jeden z ostatnich poch\u00f3wk\u00f3w odby\u0142 si\u0119 w lipcu 1960 roku. W centralnej cz\u0119\u015bci kilka fragment\u00f3w tworzy lapidarium z g\u0142azem narzutowym i tablic\u0105 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105, ufundowan\u0105 przez mieszka\u0144c\u00f3w pobliskiego osiedla. Cmentarzem opiekuj\u0105 si\u0119 dzi\u015b wolontariusze ze szko\u0142y podstawowej we Wrze\u015bciu.\n\nLubuczewo, przed 1945 rokiem L\u00fcbzow, by\u0142o wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim (Rittergut) w powiecie s\u0142upskim (Landkreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. W listach lennych od 1546 roku wyst\u0119puje jako lenno rodu von Tessen. W 1608 roku przesz\u0142o na ksi\u0119\u017cn\u0119 Erdmut\u0119, wdow\u0119 po ksi\u0119ciu Janie Fryderyku (u Pagla \u201evon Croy\u201d), w 1624 roku jako lenno na von Reckow\u00f3w, po nich nale\u017ca\u0142o mi\u0119dzy innymi do von Pirch\u00f3w, od 1860 roku do rodu von Braunschweig, a od 1924 roku do Eberharda von Braunschweiga. W 1925 roku wie\u015b liczy\u0142a 321 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1939 \u2014 308 os\u00f3b w 67 gospodarstwach.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a we wsi; do 1945 roku L\u00fcbzow nale\u017ca\u0142o do parafii we Wrze\u015bciu (Freist), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, nale\u017c\u0105cym do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. W lipcu 1920 roku \u201eFrau Pastor Stephani\u201d \u2014 zapewne \u017cona tutejszego pastora \u2014 szuka\u0142a w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d pomocy domowej, podaj\u0105c adres \u201eFreist bei L\u00fcbzow, Kr. Stolp\u201d.\n\nArmia Czerwona wesz\u0142a tu 8 marca 1945 roku, a 11 marca zastrzelono w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku, jego \u017con\u0119, sekretark\u0119 i troje ewakuowanych; w\u0142a\u015bciciel i jego \u017cona spocz\u0119li na cmentarzu rodzinnym w Lubuczewie. Po wojnie Niemc\u00f3w wysiedlono; wie\u015b otrzyma\u0142a dzisiejsz\u0105 nazw\u0119.\n\nW\u015br\u00f3d grob\u00f3w powojennych s\u0105 groby lutera\u0144skiej rodziny Pietrzyk\u00f3w. Nekropoli\u0119 upami\u0119tnia lapidarium oraz tablica z 2015 roku.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b 8 marca 1945 roku. Potem wie\u015b zaj\u0119li Polacy, a mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono; Heimatortskartei Pommern odnalaz\u0142a 145 z nich w Republice Federalnej Niemiec i 107 w NRD. Straty: 17 poleg\u0142ych, 32 zmar\u0142ych cywilnych i 29 zaginionych. Szko\u0142a mia\u0142a w 1932 roku nauczyciela, a nauczycielem we Wrze\u015bciu (Freist) by\u0142 Raddatz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Lubuczewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 186; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, s. 708\u2013711; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 14\u201315; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 980; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 3 lipca 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1960,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lubuczewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/lubuczewo/"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 14\u201315","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/09/ip_9_2026.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 980","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 3 lipca 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6YWPVCNK27XUWZAXHH3EAIPTEXKVSBUE"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0687","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.536125,"lng":17.083833,"name_de":"L\u00fcbzow","name_pl":"Lubuczewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Lubuniu za\u0142o\u017cono na wyniesieniu s\u0105siaduj\u0105cym z dzisiejszym ko\u015bcio\u0142em, a jego granice do dzi\u015b znaczy wa\u0142 kamienno-ziemny; od zachodu i od p\u00f3\u0142nocy dope\u0142niaj\u0105 go stare nasadzenia drzew. Cmentarz zachowa\u0142 pierwotne rozplanowanie, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142a w dobrym stanie, z kompletnymi kamiennymi pomnikami i czytelnymi inskrypcjami. Stoj\u0105 tu obok siebie formy kamienne i \u017celiwne \u2014 krzy\u017ce o rozmaitej dekoracji, tak\u017ce z a\u017curowymi zwie\u0144czeniami belek \u2014 a w\u015br\u00f3d pomnik\u00f3w zachowa\u0142 si\u0119 postument z wizerunkiem anio\u0142a. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 pochodzi z pocz\u0105tku XX wieku; najstarszy wskazuje 1876 rok jako dat\u0119 poch\u00f3wku.\n\nW 1784 roku Lubu\u0144, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142a mil\u0119 na po\u0142udnie-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142upska. Obok folwarku mieszka\u0142o 12 gospodarzy z so\u0142tysem, p\u00f3\u0142ch\u0142op, trzech zagrodnik\u00f3w i czterech cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w; by\u0142a szko\u0142a i chata pasterska \u2014 razem 22 dymy. Wie\u015b by\u0142a wcielona do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Piotra na Starym Mie\u015bcie w S\u0142upsku.\n\nLubu\u0144, po niemiecku Labuhn, le\u017ca\u0142 w powiecie s\u0142upskim, na po\u0142udnie od S\u0142upska. \u0141ebunia w powiecie l\u0119borskim r\u00f3wnie\u017c nazywa\u0142a si\u0119 po niemiecku Labuhn i by\u0142a siedzib\u0105 osobnej parafii synodu l\u0119borskiego.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 385 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Kwakowie; tamtejsza parafia obejmowa\u0142a pr\u00f3cz Lubunia Crussen, Gro\u00df i Klein Silkow, Cunsow-Cothlow (dawny folwark Ko\u0144czewa), Lulemino i Wendisch Plassow, a nadto gmin\u0119 c\u00f3rk\u0119 w Wobeser.\n\nRoman de Malachinski uzna\u0142 w 2004 roku ten cmentarz za najwi\u0119kszy i najlepiej zachowany dawny cmentarz niemiecki w powiecie s\u0142upskim. W jego ocenie cmentarz za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku. G\u00f3rna cz\u0119\u015b\u0107, z grobami dawnych mieszka\u0144c\u00f3w, by\u0142a dobrze zachowana, cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w le\u017ca\u0142a na ziemi, a od\u0142amane \u017celiwne krzy\u017ce \u2014 przy grobach. Spisa\u0142 98 os\u00f3b zmar\u0142ych w latach 1876\u20131941. Krzy\u017ce, ogrodzenia i nagrobki z pocz\u0105tku XX wieku wykona\u0142y s\u0142upskie zak\u0142ady Alberta Wilkego, Siegfrieda Hirschberga i Adolfa Peglowa oraz firma Juliusa Schweitzera, z kt\u00f3rej p\u00f3\u017aniej wydzieli\u0142 si\u0119 zak\u0142ad Wilhelma Pahla. Cmentarz nale\u017cy dzi\u015b do parafii katolickiej w Kwakowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 123; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, s. 476\u2013477 (has\u0142o Quackenburg); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat s\u0142upski; R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004); kopia z 2005 roku w Internet Archive (stolp.de); trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 932.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/lubun/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/481976979"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 932","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, s. 476\u2013477 (has\u0142o Quackenburg)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1015","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.38351,"lng":17.06892,"name_de":"Labuhn","name_pl":"Lubu\u0144 \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141ukocin, po niemiecku Lukoschin, to niewielka wie\u015b dworska na Kociewiu. \u0141ukocin mia\u0142 maj\u0105tek ziemski z zespo\u0142em dworsko-parkowym, kt\u00f3rego w\u0142a\u015bcicielami byli du Bois; w 1789 roku dobra trzyma\u0142 Tucho\u0142ka. Przed 1920 rokiem \u0141ukocin nale\u017ca\u0142 do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych \u0141ukocin sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z dw\u00f3ch dzia\u0142\u00f3w. Dzia\u0142 A nale\u017ca\u0142 do Dominika Owidzkiego, od 1756 roku do Franciszka Wybickiego, od 1765 roku do jego bratanka Jakuba Wybickiego, od 1783 roku do Agnieszki z Wybickich, zam\u0119\u017cnej Tucho\u0142ki, od 1807 roku do jej syn\u00f3w, a od 1811 roku do Piotra Zakrzewskiego. Dzia\u0142 B nale\u017ca\u0142 do Ignacego Wagnera, od 1748 roku do Jana Pruszaka, od oko\u0142o 1767 roku do jego syna J\u00f3zefa i dalej do Pruszak\u00f3w, a od 1810 roku r\u00f3wnie\u017c do Piotra Zakrzewskiego. Od 1827 roku ca\u0142y maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Karoliny Renate du Bois z domu Lesse, a potem do Hermanna du Bois.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku maj\u0105tek rycerski *Lukoschin* liczy\u0142 193 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 59 ewangelik\u00f3w, 133 katolik\u00f3w i jednego baptyst\u0119. Sta\u0142o w nim 15 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sobowidzu; katolicy \u2014 do parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Dalwinie.\n\nHas\u0142o S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom pi\u0105ty, lata osiemdziesi\u0105te dziewi\u0119tnastego wieku) podaje 59 ewangelik\u00f3w wobec 133 katolik\u00f3w na obszarze 546 hektar\u00f3w, licz\u0105c razem z folwarkiem Nowy Dw\u00f3r. Has\u0142o to wskazuje dla wsi parafi\u0119 katolick\u0105 w Mi\u0142ob\u0105dzu i szko\u0142\u0119 w Dalwinie. Has\u0142o S\u0142ownika zalicza \u0141ukocin do powiatu starogardzkiego; powiat tczewski utworzono w 1887 roku. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 194 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 75 ewangelik\u00f3w i 119 katolik\u00f3w. Parafi\u0105 ewangelick\u0105 dla \u0141ukocina by\u0142 Sobowidz \u2014 tak podaje wykaz gmin sporz\u0105dzony na podstawie spisu z 1885 roku, w kt\u00f3rym maj\u0105tek figuruje w sekcji obwod\u00f3w dworskich powiatu tczewskiego, na stronie 30 pod pozycj\u0105 58, z obszarem 546 hektar\u00f3w.\n\n\u0141ukocin z folwarkiem Neuhof (oko\u0142o 510 hektar\u00f3w) nale\u017ca\u0142 w latach 1891\u20131923 do rotmistrza w stanie spoczynku Paula du Bois. Mi\u0119dzy 1923 a 1928 rokiem maj\u0105tek przeszed\u0142 do Wiktora i Wandy Mianowskich (502 hektary), a w 1936 roku jego w\u0142a\u015bcicielami byli Monika Wojnowska i Jan Czarnecki; w 1936 i 1939 roku cz\u0119\u015bci maj\u0105tku wpisano do wykaz\u00f3w przymusowego wykupu.\n\nCmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu w 1922 roku, gdy \u0141ukocin le\u017ca\u0142 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej. Figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, na karcie cmentarza Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku opisuje jego stan s\u0142owami: \u201eGrobowca z\u0142y. Ca\u0142o\u015b\u0107 poro\u015bni\u0119ta traw\u0105\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy na terenie zabytkowego parku, oko\u0142o trzystu metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od \u015brodka wsi, od zachodu zamkni\u0119ty obwa\u0142owaniem ziemnym. Nie zachowa\u0142 si\u0119 \u017caden nagrobek \u2014 pozosta\u0142y fragmenty grobowca, dwa do\u0142y w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci terenu i kamienie pochodz\u0105ce z muru grobowca.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Turze (Gro\u00df Turse) i podaje tu 81 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o \u201e\u0141ukocin\u201d; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen\u201d, wykaz gmin wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1885 roku, powiat tczewski, s. 30, poz. 58 (Lukoschin); karta cmentarza w \u0141ukocinie, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1458 (s. 156); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 211, pozycja 139; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 70; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 30; \u201eKsi\u0119ga Adresowa Obywateli Ziemskich Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, 1923, s. XXXV; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 123; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 207; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1184; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Tczew \u2014 \u0141ukocin [kopia archiwalna 2002-02-13]","url":"https://web.archive.org/web/20020213142205/http://www.gmina-tczew.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1458 (s. 156)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 211, pozycja 139","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga Adresowa Obywateli Ziemskich Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, 1923, s. XXXV","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 123","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 207","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1184","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0355","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.112105,"lng":18.672091,"name_de":"Lukoschin","name_pl":"\u0141ukocin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W \u0141upawie by\u0142y dwa cmentarze: przyko\u015bcielny i wiejski. Przyko\u015bcielny zajmowa\u0142 niewielki teren wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, stoj\u0105cego centralnie we wsi. Z jego pierwotnego zagospodarowania nie przetrwa\u0142 ani jeden nagrobek \u2014 kamienie wykorzystano jako materia\u0142 na ogrodzenie terenu przyko\u015bcielnego. Od strony drogi g\u0142\u00f3wnej stoi kamie\u0144 upami\u0119tniaj\u0105cy poleg\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 \u017co\u0142nierzy pierwszej wojny \u015bwiatowej \u2014 oraz dekoracyjny postument z waz\u0105; brak na nim inskrypcji, a daty i powodu jego powstania nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza przyko\u015bcielnego nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\nCmentarz wiejski za\u0142o\u017cono po przeciwnej stronie rzeki, w po\u0142owie drogi do m\u0142yna, po jej p\u00f3\u0142nocnej stronie, przy niebieskim szlaku turystycznym. Rozplanowano go jako dwa nieznacznie przesuni\u0119te wzgl\u0119dem siebie prostok\u0105ty, obwiedzione kamiennym murem, kt\u00f3ry dzi\u015b nie wystaje ponad poziom terenu; wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne prowadzi\u0142o od strony drogi. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim nieliczne szcz\u0105tki kamiennych nagrobk\u00f3w, a biegn\u0105ca wzd\u0142u\u017c alejka s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako skr\u00f3t do zabudowa\u0144 od p\u00f3\u0142nocy i zachodu.\n\n\u0141upawa, do 1945 roku Lupow, by\u0142a wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rodu von Puttkamer w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 (Kirchspiel Lupow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, nale\u017c\u0105cym do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142, wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 niemieckich ceglany i pochodz\u0105cy z drugiej po\u0142owy XIII wieku, po\u015bwiadczono jako parafialny w 1494 roku. Uszkodzony w wojnie trzydziestoletniej, zosta\u0142 odbudowany w latach 1767\u20131772, a o\u0142tarz pochodzi z oko\u0142o 1680 roku. M\u00fcller wylicza tutejszych duchownych od Matthiasa de Corona (przy nim odsy\u0142a do has\u0142a Gro\u00df Jannewitz) i Thomasa Holsteniusa, ordynowanego w 1587 roku, po Karla Ernsta Emila Hoffmanna, wprowadzonego 1 pa\u017adziernika 1897 roku. Holstenius pochodzi\u0142 ze S\u0142upska; ponad p\u00f3\u0142 wieku, w latach 1634\u20131690, s\u0142u\u017cy\u0142 tu Jakob Nigrinus, po niemiecku Schwartz. Jednego z nich, Johanna Georga Mattnera, powo\u0142a\u0142a na urz\u0105d 24 pa\u017adziernika 1787 roku owdowia\u0142a Friederike von Podewils z domu von Grumbkow.\n\nW 1784 roku \u0141upawa liczy\u0142a 48 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian, by\u0142a stacja pocztowa i folwark Philippshof. Od 25 grudnia 1689 roku mia\u0142a prawa miasta prywatnego (mediatnego), nadane przez elektora Fryderyka III w C\u00f6lln. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi \u017bochowo, Dar\u017cyno, Gr\u0105bkowo, Poganice, R\u0119bowo, Kar\u017cnica oraz Gogolewo i Gogolewko.\n\nTetzner przytacza wykaz Wobesera, w kt\u00f3rym \u0141upawa figuruje w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci powiatu s\u0142upskiego, gdzie niedawno g\u0142oszono kazania w mowie, \u201ekt\u00f3ra jest z\u0142\u0105 polszczyzn\u0105\u201d. Tetzner dalej go koryguje: Bernoulli s\u0142ysza\u0142 tu w 1778 roku kazanie kaszubskie i wyra\u017anie to zaznaczy\u0142, wi\u0119c s\u0142owa Wobesera odnosz\u0105 si\u0119 w \u0141upawie najwy\u017cej do nabo\u017ce\u0144stwa regularnego. W tym samym opisie \u0141upawa le\u017cy na zachodniej granicy zasi\u0119gu kaszubszczyzny w 1778 roku, obok Budowa, Dobieszewa, Damna, Wrze\u015bcia i Row\u00f3w.\n\nWed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w Ludwiga B\u00f6ttgera z 1894 roku do ko\u015bcio\u0142a w \u0141upawie, po niemiecku Lupow, przybudowano po obu stronach po trzy lo\u017ce patronackie, po\u0142\u0105czone z wn\u0119trzem czworok\u0105tnymi otworami, a pod nimi znajdowa\u0142y si\u0119 groby rodowe (Erbbegr\u00e4bnisse). Na placu ko\u015bcielnym w \u0141upawie sta\u0142 pod koniec XIX wieku samotnie i bez \u017cadnej ochrony kamienny pomnik Caroline Werthen z domu Huth, urodzonej w Altenburgu w Saksonii 14 maja 1754 roku i zmar\u0142ej w \u0141upawie 18 czerwca 1802 roku. Pod napisem pomnika Caroline Werthen w p\u00f3\u0142kolistej niszy umieszczono urn\u0119 w wie\u0144cu z li\u015bci d\u0119bowych, a na p\u0142ycie wie\u0144cz\u0105cej sta\u0142a urna, na kt\u00f3r\u0105 malowniczo zarzucono chust\u0119; tyln\u0105 \u015bcian\u0119 wype\u0142nia\u0142 wiersz, a B\u00f6ttger zanotowa\u0142 z \u017calem, \u017ce pomnik s\u0142u\u017cy wiejskiej m\u0142odzie\u017cy za cel do rzucania.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Lupow, licz\u0105cy 1643 hektary, nale\u017ca\u0142 do von Bonina; dzia\u0142a\u0142y przy nim gorzelnia parowa, olejarnia, m\u0142yn wodny i tartak. W latach 1905\u20131928 w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Ernst von Bonin, pan majoratu, kt\u00f3ry mieszka\u0142 na zamku Canitz w \u0141upawie. Maj\u0105tek liczy\u0142 wtedy 1784 hektary, a nale\u017ca\u0142y do niego le\u015bnictwa Lupow, Sorkow i Gross-Runow.\n\nSpis z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej zapisano 315 ewangelik\u00f3w, 1 katolika, 1 innego chrze\u015bcijanina i 9 \u017byd\u00f3w; w obszarze dworskim 405 ewangelik\u00f3w, 2 katolik\u00f3w i 3 \u017byd\u00f3w. W sumie spis podaje 720 ewangelik\u00f3w, 3 katolik\u00f3w, 1 innego chrze\u015bcijanina i 12 \u017byd\u00f3w. W 1925 roku na 648 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 639 ewangelik\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4200 dusz i kaplic\u0119 w \u017bochowie (w spisie: Sochow), oddalon\u0105 o 7,5 kilometra. Pastorem by\u0142 G\u00fcnther Harder. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 4184 cz\u0142onk\u00f3w, a opr\u00f3cz samej \u0141upawy nale\u017ca\u0142o do niej wed\u0142ug Pagla dziesi\u0119\u0107 wsi (inne zestawienie podaje dwana\u015bcie).\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; do dzi\u015b jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 rzymskokatolick\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 14, 15; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u0141upawa \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki \u2014 Zabytek.pl; Jan Wild, Ewangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2024; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, s. 172\u2013173, poz. 84 i s. 180\u2013181, poz. 257; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 152; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Lupow; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 502\u2013503 (has\u0142o Lupow); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 980\u2013983; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 186\u2013187; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 174; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 188; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 172; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u0141upawa \u2013 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. \u2013 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/lupawa-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-par-pw-matki-boskie"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 14, 15","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 14, 15","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 980\u2013983","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 186\u2013187","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 174","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 188","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 172","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 502\u2013503 (has\u0142o Lupow)","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Pot\u0119gowo na lata 2025\u20132028, uchwa\u0142a nr XV/110/2025 Rady Gminy Pot\u0119gowo z dnia 28 kwietnia 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 1982, s. 40, 43","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=1982"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0641","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.418661,"lng":17.413561,"name_de":"Lupow","name_pl":"\u0141upawa \u2014 cmentarze ewangelickie","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141upawa, do 1945 roku Lupow, by\u0142a siedzib\u0105 du\u017cej parafii ewangelickiej w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Parafia obejmowa\u0142a 12 miejscowo\u015bci, w 1940 roku liczy\u0142a 4 184 wiernych, a jej ksi\u0119gi metrykalne si\u0119ga\u0142y 1743 roku. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu d\u0142ugo po kaszubsku. W 1778 roku Johann Bernoulli s\u0142ysza\u0142 w \u0141upawie kazanie kaszubskie i osobno to podkre\u015bli\u0142; rok p\u00f3\u017aniej Wobeser zaliczy\u0142 \u0141upaw\u0119 do miejsc, gdzie \u201ekr\u00f3tko przedtem\u201d g\u0142oszono w mowie, kt\u00f3r\u0105 nazwa\u0142 kiepsk\u0105 polszczyzn\u0105 \u2014 Franz Tetzner, zestawiaj\u0105c obie relacje, wyprowadzi\u0142 z nich, \u017ce Wobeserowi chodzi\u0142o o regularne nabo\u017ce\u0144stwo, a nie o zanik samej mowy. Zachodni\u0105 granic\u0119 kaszubszczyzny wyznacza\u0142y wtedy Budowo, Dobieszewo, \u0141upawa, D\u0105bie, Wrze\u015bcie i Rowy. Przez \u0141upaw\u0119 bieg\u0142a te\u017c najstarsza droga pocztowa z Gda\u0144ska do S\u0142upska: omija\u0142a Wejherowo, wchodzi\u0142a w wzg\u00f3rza pod Oliw\u0105 i sz\u0142a przez Wyszecino i \u0141upaw\u0119 dalej na zach\u00f3d. O\u015brodkiem by\u0142a ceglana \u015bwi\u0105tynia o murach z drugiej po\u0142owy XIII wieku \u2014 jedna z trzech najstarszych na Pomorzu Wschodnim \u2014 gruntownie przebudowana w stylu rokokowym w 1772 roku, z fundacji genera\u0142a F.W. von Grumbkow i M.E. Boehna. Najstarszym datowanym duchownym na tutejszej li\u015bcie jest pochodz\u0105cy ze S\u0142upska Thomas Holstenius, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1587 roku; najd\u0142u\u017cej, przez ponad p\u00f3\u0142 wieku, s\u0142u\u017cy\u0142 tu Jakob Nigrinus, po niemiecku Schwartz, w latach 1634\u20131690.\n\nDo 1945 roku mieszka\u0144cy wsi byli niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelikami. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 \u0141upaw\u0119 dwoma wierszami: w gminie wiejskiej naliczono 315 ewangelik\u00f3w, jednego katolika, jednego innego chrze\u015bcijanina i 9 \u017byd\u00f3w, w obwodzie dworskim za\u015b 405 ewangelik\u00f3w, dw\u00f3ch katolik\u00f3w i trzech \u017byd\u00f3w.\n\nCmentarze by\u0142y dwa. Przyko\u015bcielny zajmowa\u0142 niewielki teren wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni, w samym \u015brodku wsi; z dawnych grob\u00f3w niemieckich nie zachowa\u0142 si\u0119 tam \u017caden nagrobek, bo kamienie wykorzystano jako materia\u0142 na ogrodzenie terenu przyko\u015bcielnego. Od strony drogi g\u0142\u00f3wnej stoi za to kamie\u0144 upami\u0119tniaj\u0105cy poleg\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w, \u017co\u0142nierzy pierwszej wojny \u015bwiatowej, i ozdobny postument z waz\u0105, kt\u00f3rego bez inskrypcji nie da si\u0119 ani datowa\u0107, ani wyja\u015bni\u0107. Cmentarz wiejski za\u0142o\u017cono po przeciwnej stronie rzeki, w po\u0142owie drogi do m\u0142yna, po jej p\u00f3\u0142nocnej stronie, przy niebieskim szlaku turystycznym. Rozplanowano go jako dwa nieznacznie przesuni\u0119te wzgl\u0119dem siebie prostok\u0105ty, obwiedzione kamiennym murem, kt\u00f3ry dzi\u015b nie wystaje ponad poziom terenu; wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne prowadzi\u0142o od strony drogi. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim nieliczne szcz\u0105tki kamiennych nagrobk\u00f3w, a biegn\u0105ca wzd\u0142u\u017c alejka s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako skr\u00f3t do zabudowa\u0144 od p\u00f3\u0142nocy i zachodu.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 dzi\u015b jest to parafia pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej.\n\nWed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w Ludwiga B\u00f6ttgera z 1894 roku do ko\u015bcio\u0142a w \u0141upawie, po niemiecku Lupow, przybudowano po obu stronach po trzy lo\u017ce patronackie, po\u0142\u0105czone z wn\u0119trzem czworok\u0105tnymi otworami, a pod nimi znajdowa\u0142y si\u0119 groby rodowe (Erbbegr\u00e4bnisse). Na placu ko\u015bcielnym w \u0141upawie sta\u0142 pod koniec XIX wieku samotnie i bez \u017cadnej ochrony kamienny pomnik Caroline Werthen z domu Huth, urodzonej w Altenburgu w Saksonii 14 maja 1754 roku i zmar\u0142ej w \u0141upawie 18 czerwca 1802 roku. Pod napisem pomnika Caroline Werthen w p\u00f3\u0142kolistej niszy umieszczono urn\u0119 w wie\u0144cu z li\u015bci d\u0119bowych, a na p\u0142ycie wie\u0144cz\u0105cej sta\u0142a urna, na kt\u00f3r\u0105 malowniczo zarzucono chust\u0119; tyln\u0105 \u015bcian\u0119 wype\u0142nia\u0142 wiersz, a B\u00f6ttger zanotowa\u0142 z \u017calem, \u017ce pomnik s\u0142u\u017cy wiejskiej m\u0142odzie\u017cy za cel do rzucania.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 14, 15; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku 10/2024; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 152; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Lupow, s. 502; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o \u0141upawa (s. 152 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 84 (strona 172) i 257 (strona 180); M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Lupow, s. 502","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 14, 15","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 14, 15","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0840","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.41874,"lng":17.418789,"name_de":"Lupow","name_pl":"\u0141upawa \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141upawa \u2014 po niemiecku Lupow \u2014 by\u0142a siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry stoi do dzi\u015b, wzniesiono w latach 1767\u20131772, w miejscu \u015bwi\u0105tyni wzmiankowanej ju\u017c w XIII wieku. Pe\u0142na inskrypcja fundacyjna z 1772 roku podaje, kto go zbudowa\u0142: patron genera\u0142 Philipp Wilhelm von Grumbkow, pastor Johann Ludwig Kummer i mistrz murarski Johann Gottfried Oberreich. Z wyposa\u017cenia inwentarz zabytk\u00f3w z 1894 roku wymienia o\u0142tarz z oko\u0142o 1680 roku, trzy dzwony i nagrobek z 1802 roku. Po 1945 roku zb\u00f3r ewangelicki dzia\u0142a\u0142 dalej: wed\u0142ug Jana Wilda w 1954 roku liczy\u0142 800 wiernych i wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 z parafi\u0105 rzymskokatolick\u0105, a do 1958 roku prowadzi\u0142 regularne nabo\u017ce\u0144stwa \u2014 lutera\u0144skie o godzinie dziesi\u0105tej, gdy msze katolickie odprawiano o \u00f3smej i po po\u0142udniu (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 10 (263)/2024, s. 12). Dzi\u015b \u015bwi\u0105tynia jest rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej.\n\nW 1784 roku \u0141upawa liczy\u0142a 48 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian, by\u0142a stacja pocztowa i folwark Philippshof. Od 25 grudnia 1689 roku mia\u0142a prawa miasta prywatnego (mediatnego), nadane przez elektora Fryderyka III w C\u00f6lln. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi \u017bochowo, Dar\u017cyno, Gr\u0105bkowo, Poganice, R\u0119bowo, Kar\u017cnica oraz Gogolewo i Gogolewko.\n\nMetryki prowadzono od 1743 roku. W listopadzie 2026 roku Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie udost\u0119pnia\u0142o w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl skany sze\u015bciu ksi\u0105g parafii (zesp. 26/847/0) z lat 1787\u20131936. Najp\u00f3\u017aniej ko\u0144cz\u0105 si\u0119 ksi\u0119ga zgon\u00f3w \u2014 wpisem z grudnia 1923 roku (sygn. 26/847/0/-/7, skan 283) \u2014 i ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w \u2014 wpisem z 26 grudnia 1936 roku (sygn. 26/847/0/-/6, skan 195). Do parafii nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Dar\u017cyno, Poganice, Gr\u0105bkowo, \u017bochowo z p\u00f3\u0142samodzieln\u0105 gmin\u0105 kapliczn\u0105, Kar\u017cnica i Malczkowo. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4200 dusz i kaplic\u0119 w \u017bochowie (w spisie: Sochow), oddalon\u0105 o 7,5 kilometra. Pastorem by\u0142 G\u00fcnther Harder. Jako patrona spis wymienia pana majoratu von Bonina z Canitz ko\u0142o Lupow. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 4184 wiernych.\n\nThomasa Holsteniusa ze S\u0142upska ordynowano tu w 1587 roku, a Jakob Nigrinus, nosz\u0105cy te\u017c nazwisko Schwartz, sprawowa\u0142 urz\u0105d od 1634 do 1690 roku. Urz\u0105d bywa\u0142 tu przekazywany w obr\u0119bie jednej rodziny. Johann Ludwig Kummer prowadzi\u0142 parafi\u0119 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 lat, od 1731 do 1786 roku. W tym samym roku powo\u0142ano mu na pomocnika wnuka, Georga Petera Ludwiga Kummera, urodzonego w 1763 roku w No\u017cynie \u2014 ten jednak zmar\u0142 7 pa\u017adziernika 1787 roku, maj\u0105c dwadzie\u015bcia cztery lata, wkr\u00f3tce po dziadku. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w \u0141upawie, po niemiecku Lupow, po Kummerach pastorami byli: Johann Georg Mattner (1787\u20131816), powo\u0142any przez wdow\u0119 Friederike von Podewils z domu von Grumbkow, Heinrich Kumme (poprawka M\u00fcllera, s. 584; 1817\u20131837), Eduard Seefisch, syn pastora z No\u017cyna (1837\u20131839), Friedrich Karl Apitz (1840\u20131870), Ernst Heinrich Nitschke (1872\u20131889), Johannes Carmesin (1891\u20131896) i Karl Ernst Emil Hoffmann (od 1897 roku); wcze\u015bniej, w 1715 roku, przyby\u0142 tu z Wrze\u015bcia Andreas Gerner.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a na granicy: linia zasi\u0119gu kaszubszczyzny w 1778 roku \u0142\u0105czy\u0142a zachodni\u0105 granic\u0119 powiatu bytowskiego z Budowem, Dobieszewem, \u0141upaw\u0105, Damnem, Freist i Rowami. W \u0141upawie wyg\u0142aszano jeszcze w osiemnastym wieku kazania po kaszubsku; jedno z nich opisa\u0142 naoczny \u015bwiadek. W 1778 roku us\u0142ysza\u0142 je szwajcarski podr\u00f3\u017cnik Johann Bernoulli i odnotowa\u0142 wyra\u017anie, \u017ce kazanie wyg\u0142oszono po kaszubsku. W raporcie pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczonym przez superintendenta Walthera Bartholdy\u2019ego, czytamy, \u017ce kazania co niedziel\u0119 po niemiecku i po kaszubsku odbywa\u0142y si\u0119 wtedy ju\u017c tylko w Cecenowie i w G\u0142\u00f3wczycach, a w Rowach, Gardnie, Smo\u0142dzinie i Stowi\u0119cinie \u017cy\u0142o jeszcze po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych wy\u0142\u0105cznie po kaszubsku. Czterdzie\u015bci, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej duchownych znaj\u0105cych polski wymagano jeszcze we Wrze\u015bciu, Damnie, Sk\u00f3rowie, \u0141upawie, Mikorowie, No\u017cynie, Dobieszewie i Budowie.\n\nKo\u015bcielnie \u0141upawa nale\u017ca\u0142a do synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego (Alt Kolziglow), dop\u00f3ki 14 lutego 1871 roku konsystorz go nie rozwi\u0105za\u0142 i nie rozdzieli\u0142 jego jedenastu parafii mi\u0119dzy cztery synody naraz: Cety\u0144, Ko\u0142czyg\u0142owy, Budowo i No\u017cyno przesz\u0142y do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i D\u0119bnica Kaszubska do synodu miejskiego S\u0142upska; Mikorowo, Dobieszewo i \u0141upawa do synodu staromiejskiego S\u0142upska (okr\u0119g S\u0142upsk \u2014 Stare Miasto); Wa\u0142dowo do Miastka. \u0141upawa nale\u017ca\u0142a odt\u0105d do okr\u0119gu S\u0142upsk \u2014 Stare Miasto.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie wiejskiej 315 ewangelik\u00f3w, jednego katolika, jednego innego chrze\u015bcijanina i dziewi\u0119ciu \u017byd\u00f3w, a w obwodzie dworskim 405 ewangelik\u00f3w, dw\u00f3ch katolik\u00f3w i trzech \u017byd\u00f3w.\n\nDo ko\u015bcio\u0142a w \u0141upawie przybudowano po obu stronach po trzy lo\u017ce patronackie. Lo\u017ce patronackie \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 z wn\u0119trzem ko\u015bcio\u0142a czworok\u0105tnymi otworami, a pod nimi znajdowa\u0142y si\u0119 dziedziczne grobowce rodowe. Na ambonie widnieje napis \u201ePhilipp Otto von Grumbkow Anno 1750\u201d, lecz wed\u0142ug B\u00f6ttgera nastaw\u0119 o\u0142tarza z ambon\u0105 wykonano znacznie wcze\u015bniej, oko\u0142o 1680 roku. Dwa dobrze ukszta\u0142towane cynowe lichtarze o\u0142tarzowe nosi\u0142y tarcz\u0119 z herbem Zitzewitz\u00f3w. Nad lo\u017cami patronackimi umieszczono herby rodzin w rokokowych obramieniach ze stiuku. Z dzwon\u00f3w jeden odla\u0142 w 1720 roku gda\u0144ski ludwisarz Michael Wittwerck, a drugi w 1757 roku, tak\u017ce w Gda\u0144sku, Johann Gottfried Anthoni; ten ostatni zdobi wizerunek Marii z Dzieci\u0105tkiem w glorii. Na placu ko\u015bcielnym sta\u0142 pomnik nagrobny Karoliny Werthen z domu Huth, urodzonej 14 maja 1754 roku w Altenburgu w Saksonii i zmar\u0142ej w \u0141upawie 18 czerwca 1802 roku.\n\nCmentarze by\u0142y tu dwa, po obu stronach rzeki. Przyko\u015bcielny zajmowa\u0142 niewielki teren wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni i nie zachowa\u0142 si\u0119 na nim ani jeden nagrobek; od strony drogi g\u0142\u00f3wnej stoi kamie\u0144 upami\u0119tniaj\u0105cy mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej oraz dekoracyjny postument z waz\u0105, kt\u00f3rego z braku inskrypcji nie da si\u0119 datowa\u0107. Cmentarz wiejski za\u0142o\u017cono po przeciwnej stronie rzeki, w po\u0142owie drogi do m\u0142yna, jako dwa prostok\u0105ty nieznacznie przesuni\u0119te wzgl\u0119dem siebie, wzmocnione kamiennym murem \u2014 dzi\u015b nie wystaje on ju\u017c ponad poziom gruntu, a alejka biegn\u0105ca \u015brodkiem s\u0142u\u017cy mieszka\u0144com za skr\u00f3t.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Walther Bartholdy przytacza za\u015bwiadczenie \u201e\u00f3wczesnego pastora w \u0141upawie\u201d Jakoba Nigrinusa z 20 kwietnia 1631 roku, a wed\u0142ug wykazu duchownych M\u00fcllera Nigrinus obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1634 roku i by\u0142 wtedy jeszcze pastorem w Wa\u0142dowie. Wobeser wylicza \u0141upaw\u0119 w\u015br\u00f3d miejsc, gdzie kaza\u0144 po kaszubsku ju\u017c nie g\u0142oszono, a Bernoulli s\u0142ysza\u0142 tu takie kazanie w 1778 roku. Autor podpisany \u201eH. P. J.\u201d w \u201eOstpommersche Heimat\u201d (1931) pisze, \u017ce Johann Ludwig Kummer urz\u0119dowa\u0142 od 1730 roku i zmar\u0142 w 1787 roku po pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu siedmiu latach s\u0142u\u017cby (w opisie wy\u017cej: pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 lat, od 1731 do 1786 roku), \u017ce z dw\u00f3ch cynowych lichtarzy jeden nosi herb Zitzewitz\u00f3w z napisem \u201eHecter Zitzevitze 1609\u201d, a drugi \u2014 herb rodu von Ramel z napisem \u201eEva Ramel\u201d (w opisie wy\u017cej oba nosz\u0105 herb Zitzewitz\u00f3w), i \u017ce prawa miejskie \u0141upawa otrzyma\u0142a oko\u0142o 1691 roku (w opisie wy\u017cej: od 25 grudnia 1689 roku). Pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 o ko\u015bciele list Jesco von Puttkamera z Bytowa, og\u0142oszony w tym samym pi\u015bmie (1931), wi\u0105\u017ce z dokumentem wystawionym w Oliwie 22 listopada 1310 roku, kt\u00f3ry wymienia \u201eMarcusa, proboszcza z Lupow\u201d, a dr Paetow (1932) \u2014 z 1494 rokiem (w opisie wy\u017cej: \u015bwi\u0105tynia wzmiankowana ju\u017c w XIII wieku). O aniele chrzcielnym te same roczniki pisz\u0105 r\u00f3\u017cnie: wed\u0142ug \u201eH. P. J.\u201d (1931) wisia\u0142 dawniej nad chrzcielnic\u0105 i nie jest ju\u017c u\u017cywany, wed\u0142ug notatki z 1932 roku anio\u0142y z Ustki i \u0141upawy wyniesiono na strych ko\u015bcielny (\u201eauf den Kirchboden verbannt\u201d), a w druku wyk\u0142adu Paetowa (1932) stoi, \u017ce anio\u0142a spalono na strychu (\u201everbrannt\u201d), cho\u0107 ten sam tekst proponuje, by zn\u00f3w zawiesi\u0107 go przed o\u0142tarzem. Dr Paetow w wyk\u0142adzie og\u0142oszonym w \u201eOstpommersche Heimat\u201d w 1932 roku pisze, \u017ce zwi\u0105zek synodalny ko\u0142czyg\u0142owski utworzono w 1810 roku, a rozwi\u0105zano w 1870 roku (w opisie wy\u017cej: rozwi\u0105zany aktem z 14 lutego 1871 roku).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 502\u2013503, 584; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 13, 14, 15; Zabytek.pl \u2014 \u0141upawa, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. par. pw. MB Cz\u0119stochowskiej; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, s. 172\u2013173, poz. 84 i s. 180\u2013181, poz. 257; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 152; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 980\u2013983; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 10 (263)/2024, s. 12; Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie, zesp. 26/847/0 \u201eAkta parafii ewangelickiej w \u0141upawie\u201d, sygn. 26/847/0/-/2\u20137 (ksi\u0119gi metrykalne z lat 1787\u20131936), skany: sygn. 2 \u2014 7, sygn. 6 \u2014 195, sygn. 7 \u2014 283 (szukajwarchiwach.gov.pl); H. P. J., \u201eAus der Geschichte der Kirche zu Lupow\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1931, nr 42; \u201eDie Kirche in Lupow\u201d (list Jesco von Puttkamera z Bytowa), \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1931, nr 45; dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319; \u201eWeiheschiff und Taufengel\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 13.*","built_year":1772,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"rejestr NID","tytul":"Zabytek.pl (NID) \u2014 \u0141upawa, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. par. pw. MB Cz\u0119stochowskiej","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/lupawa-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-par-pw-matki-boskie"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 13, 14, 15","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 13, 14, 15","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 502","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 980\u2013983","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 10 (263)/2024, s. 12","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie, zesp. 26/847/0 \u201eAkta parafii ewangelickiej w \u0141upawie\u201d, sygn. 26/847/0/-/2\u20137 (ksi\u0119gi metrykalne z lat 1787\u20131936), skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"H. P. J., \u201eAus der Geschichte der Kirche zu Lupow\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1931, nr 42","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"\u201eDie Kirche in Lupow\u201d (list Jesco von Puttkamera z Bytowa), \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1931, nr 45","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"\u201eWeiheschiff und Taufengel\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 13","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0219","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.418661,"lng":17.413561,"name_de":"Lupow","name_pl":"\u0141upawa \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Lupow)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u0141upawsko \u2014 po niemiecku Lupowske, od 29 grudnia 1937 roku Gr\u00fcnenwalde \u2014 le\u017cy 14 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Bytowa, nad jeziorem Jasie\u0144, w dawnym powiecie bytowskim w prowincji Pomorze i w okr\u0119gu urz\u0119dowym Pomysk. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; cmentarz ewangelicki le\u017ca\u0142 przy drodze wzd\u0142u\u017c jeziora, na trasie \u0141upawsko\u2013Soszyca, na skraju lasu. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono i zdewastowano. Dzi\u015b zachowane s\u0105 jedynie \u015blady: omsza\u0142e podstawy \u017celiwnych krzy\u017cy i rozrzucone fragmenty nagrobk\u00f3w; granice za\u0142o\u017cenia s\u0105 nieczytelne.\n\nNazwa pochodzi od jeziora, zapisanego w 1310 roku jako Lacus Lupansko; w 1335 roku pleban bytowski wyst\u0105pi\u0142 jako \u015bwiadek w rozstrzygni\u0119ciu rozjemczym sporu o to jezioro. Pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 o wsi odnosi si\u0119 do 1618 roku, a jej za\u0142o\u017cenie protok\u00f3\u0142 wizytacji z 8 wrze\u015bnia 1638 roku przypisuje ksi\u0119ciu pomorskiemu Franciszkowi I; by\u0142a to osada rybacka. Nazwa Gr\u00fcnenwalde, nadana w 1937 roku, wyst\u0119puje w 1628 roku, a w 1662 roku zapisano \u201eGr\u00fcnenwalde, alias Lupowske\u201d.\n\nOpis ziemi bytowskiej, sporz\u0105dzony po obj\u0119ciu jej przez Brandenburgi\u0119 (ho\u0142d z\u0142o\u017cono 18 czerwca 1658 roku), wymienia Lupowske w\u015br\u00f3d o\u015bmiu wsi domenalnych okr\u0119gu parafialnego Bytowa, a do\u0142\u0105czony do niego inwentarz starostwa notuje, \u017ce wie\u015b od dawna sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z so\u0142tysa, czterech ch\u0142op\u00f3w i jednego strzelca \u2014 i \u017ce wszyscy oni wci\u0105\u017c tam s\u0105. Strzelec mieszka\u0142 w lesie pod Litschnitz, pilnowa\u0142 drewna, a poniewa\u017c trafi\u0142o mu si\u0119 miejsce, gdzie by\u0142y szczupaki, oddawa\u0142 z niego dwie kopy tych ryb i 23 floreny w got\u00f3wce. \u0141upawsko le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Bytowa, nad d\u0142ugim na mil\u0119 jeziorem \u0142upawskim, przy trakcie pocztowym z Bytowa do L\u0119borka. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, czterech gospodarzy i karczmarz; \u017cyli z rybo\u0142\u00f3wstwa, a ka\u017cdy z gospodarzy p\u0142aci\u0142 urz\u0119dowi bytowskiemu 24 talary rocznie. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku \u0141upawsko, po niemiecku Lupowske, liczy\u0142o 6 ognisk (domostw) i by\u0142o wcielone do ko\u015bcio\u0142a w Jasieniu, po niemiecku Jassen \u2014 filii parafii w Pomysku Wielkim.\n\nP\u00f3\u017aniej wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Pomysku Wielkim (Gro\u00df Pomeiske), kt\u00f3r\u0105 Ernst M\u00fcller opisuje jako z\u0142o\u017con\u0105 z obu Pomysk\u00f3w, \u0141upawska i Jellentsch. Pomysk Ma\u0142y wraz z \u0141upawskiem oddawa\u0142 w\u00f3wczas meszne katolickiemu proboszczowi w Bytowie. Wed\u0142ug monografii powiatu bytowskiego wydanej w 1938 roku w czasie rekatolizacji tej ziemi, gdy wikariusz generalny Johann Judicki usuwa\u0142 ewangelickich duchownych i przejmowa\u0142 ko\u015bcielne uposa\u017cenia, tylko dwie \u015bwi\u0105tynie \u2014 w Jasieniu i w Pomysku Wielkim \u2014 ocala\u0142y jako prywatna w\u0142asno\u015b\u0107 dworu i pozosta\u0142y ewangelickie.\n\nFranz Tetzner, obje\u017cd\u017caj\u0105c te strony u schy\u0142ku XIX wieku, wymieni\u0142 \u0141upawsko jako wie\u015b, w kt\u00f3rej po kaszubsku m\u00f3wili prawie wszyscy mieszka\u0144cy, podczas gdy w s\u0105siednim Pomysku Wielkim mowa ta niemal zanik\u0142a, a w Pomysku Ma\u0142ym znali j\u0105 tylko doro\u015bli. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 204 ewangelik\u00f3w i pi\u0119tna\u015bcioro katolik\u00f3w. W 1925 i 1933 roku \u0141upawsko (od 1937 roku Gr\u00fcnenwalde) liczy\u0142o odpowiednio 275 i 259 mieszka\u0144c\u00f3w, bez ani jednego katolika. W tym czasie katolik\u00f3w z okolicy kierowano do parafii w Bytowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1056; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eCmentarz w \u0141upawsku\u201d, serwis \u201eJasie\u0144 Zaprasza\u201d (jasien.kaszuby.pl), 19 kwietnia 2021 roku; Reinhold Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Pomeiske, s. 75\u201377; Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, odbitka z \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern. Kreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 232\u2013233; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1056.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1056","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1056","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u201eCmentarz w \u0141upawsku\u201d, serwis \u201eJasie\u0144 Zaprasza\u201d (jasien.kaszuby.pl), 19 kwietnia 2021 roku","url":"https://jasien.kaszuby.pl/index.php/2015-11-02-19-33-43/atrakcje-historyczne/item/587-cmentarz-w-%C5%82upawsku.html"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0821","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.277592,"lng":17.5896928,"name_de":"Lupowske (od 29 XII 1937: Gr\u00fcnenwalde)","name_pl":"\u0141upawsko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Luzinie le\u017ca\u0142 w centrum wsi, przy ulicy M\u0142y\u0144skiej, osobno od czynnych cmentarzy katolickich. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 32 wykazu gminy Luzino jako dawny cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 912, urz\u0105dzonej dzi\u015b jako park; to samo po\u0142o\u017cenie podaje punkt wskazany przez Marka Drzewieckiego. W \u017ar\u00f3d\u0142ach pisanych nie znaleziono dziej\u00f3w cmentarza, daty jego za\u0142o\u017cenia ani jego granic.\n\nLuzino, po niemiecku Lusin, nale\u017ca\u0142o do 1920 roku do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen). W 1245 roku wie\u015b sta\u0142a si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 klasztoru w \u017bukowie. W 1312 roku jako \u015bwiadek wyst\u0119puje tutejszy proboszcz Piotr i ten rok z pewno\u015bci\u0105 po\u015bwiadcza parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105, dzi\u015b pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca; jej ksi\u0119gi metrykalne, uj\u0119te w wykazie B\u00e4ra, zaczynaj\u0105 si\u0119 chrztami z 1631 roku. W 1332 roku klasztor wyda\u0142 tutejszy m\u0142yn na prawie magdeburskim i zamierza\u0142 w\u00f3wczas przenie\u015b\u0107 na prawo niemieckie tak\u017ce sam\u0105 wie\u015b. Wed\u0142ug Theodora Hirscha Luzino pozosta\u0142o w\u015br\u00f3d tych d\u00f3br klasztornych, kt\u00f3re prawa niemieckiego nie otrzyma\u0142y. Rejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku notuje Luzino jako wie\u015b z ko\u015bcio\u0142em, licz\u0105c\u0105 51 \u0142an\u00f3w, z kt\u00f3rych cztery mia\u0142 proboszcz, a jedena\u015bcie sta\u0142o pustych; od 36 \u0142an\u00f3w osiad\u0142ych, ko\u0142a m\u0142y\u0144skiego, karczmy dziedzicznej, trzech zagrodnik\u00f3w i \u0142anu m\u0142ynarza podatek zap\u0142aci\u0142 Jerzy de Eden, prepozyt klasztoru \u017cukowskiego. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako drewniany z wie\u017c\u0105, a uposa\u017cenie parafii jako cztery \u0142any, ogr\u00f3d z \u0142\u0105kami i staw rybny za plebani\u0105; do parafii nale\u017ca\u0142o dwunastu poddanych w Luzinie oraz K\u0119b\u0142owo, Go\u015bcicino, Bar\u0142omino, Robakowo, Sopieszyno, D\u0105br\u00f3wka, Cz\u0119stkowo, Milwino, Wyszecino i Strzebielino. W tym samym wykazie Go\u015bcicino nazwano wsi\u0105 szlachty heretyckiej. Franz Schultz odnosi ten zapis do oko\u0142o 1597 roku, a wydawca zbioru wywodzi go z kodeksu pelpli\u0144skiego z wizytacj\u0105 z 1649 roku.\n\nW 1702 roku wizytator naliczy\u0142 w parafii luzi\u0144skiej oko\u0142o o\u015bmiuset katolik\u00f3w przyst\u0119puj\u0105cych do komunii wielkanocnej i oko\u0142o trzystu \u201eheretyk\u00f3w\u201d; parafianie nie chcieli posy\u0142a\u0107 dzieci do katolickiego nauczyciela. W 1733 roku rozebrano dawny, drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca; proboszcz Maciej Rzepczy\u0144ski, dziekan mirachowski, zacz\u0105\u0142 wznosi\u0107 nowy, z kamienia i ceg\u0142y, i oko\u0142o 1740 roku uko\u0144czy\u0142 go z zewn\u0105trz \u2014 tak zapisa\u0142 w 1749 roku kronikarz oliwski Tomasz Schwengel. W 1766 roku archidiakon Z\u0142ocki wykaza\u0142 w parafii 97 dzieci lutera\u0144skich \u2014 45 ch\u0142opc\u00f3w i 52 dziewczynki \u2014 obok 522 katolickich. Kataster z 1773 roku notuje we wsi 117 dusz, przewa\u017cnie wyznania lutera\u0144skiego. Wizytacja z 1780 roku zapisa\u0142a, \u017ce tutejsi \u201eakatolicy\u201d nie mieli w\u0142asnego zboru.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* notuje 433 katolik\u00f3w i 118 ewangelik\u00f3w w 52 domach. W spisie z 1 grudnia 1890 roku wie\u015b liczy\u0142a 753 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 149 ewangelik\u00f3w; Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, naliczy\u0142 w\u015br\u00f3d nich 132 Niemc\u00f3w i siedemnastu Kaszub\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku wymienia Luzino w dw\u00f3ch pozycjach \u2014 wie\u015b pod numerem 31 i obw\u00f3d le\u015bny pod numerem 75 \u2014 i obu przypisuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Bolszewie. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 w gminie wiejskiej 1018 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 980 rzymskich katolik\u00f3w i 38 ewangelik\u00f3w. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 988 os\u00f3b, niemieck\u0105 30. Osobny obw\u00f3d dworski liczy\u0142 wtedy 76 os\u00f3b, wszystkie wyznania rzymskokatolickiego.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki ufundowa\u0142 w Luzinie Eberhard von Zelewski z Bar\u0142omina (1847\u20131904) \u2014 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, na wzg\u00f3rzu Kuk\u00f3wka, oko\u0142o czterystu metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Akt donacji gruntu podpisano 13 czerwca 1895 roku, budow\u0119 rozpocz\u0119to w sierpniu tego samego roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w 1897 roku. W\u0142asnej parafii nie utworzono: ko\u015bci\u00f3\u0142 podlega\u0142 parafii ewangelickiej w Bolszewie i obs\u0142ugiwa\u0142 go tamtejszy pastor. Dzia\u0142a\u0142 do 1945 roku, po wojnie sta\u0142 opuszczony. Od 1976 roku przebudowywano go na Gminn\u0105 Bibliotek\u0119 Publiczn\u0105, czynn\u0105 od 1977 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Bolszewo (Bohlschau) i podaje tu 185 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 477\u2013479; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae\u201d, s. 470\u2013471; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. V, Warszawa 1884; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 326, 396; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G69 (1780); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (punkt ze zbioru po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 6 (1882), s. 70\u201373; T. Schwengel, \u201eApparatus pro annalibus Olivensibus\u201d (1749), wyd. B. Czapla, Fontes TNT XVI\u2013XIX, Toru\u0144 1912\u20131915, s. 229\u2013231; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 62; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 277; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Luzino \u2014 Zapomniane (cmentarze ewangelickie)","url":"https://zapomniane.org/miejsce/luzino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Luzino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"T. Schwengel, \u201eApparatus pro annalibus Olivensibus\u201d (1749), wyd. B. Czapla, Fontes TNT XVI\u2013XIX, Toru\u0144 1912\u20131915","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0177","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.565467,"lng":18.10529,"name_de":"Lusin","name_pl":"Luzino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Luzinie, ceglany i neogotycki, stoi na wzg\u00f3rzu Kuk\u00f3wka \u2014 118 metr\u00f3w nad poziomem morza. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki stoi oko\u0142o 400 metr\u00f3w od niego. Ufundowa\u0142 go Eberhard von \u017belewski, w\u0142a\u015bciciel Bar\u0142omina; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nazwisko fundatora bywa pisane dwojako: \u017belewski i Zelewski. Do budowy u\u017cyto ceg\u0142y z bar\u0142omi\u0144skiej cegielni. Jako dat\u0119 wzniesienia \u015bwi\u0105tyni podaje si\u0119 rok 1895; po\u015bwi\u0119cono j\u0105 w pa\u017adzierniku 1897 roku. Zb\u00f3r podlega\u0142 parafii ewangelickiej w Bolszewie i pozostawa\u0142 jej fili\u0105 w 1910 roku.\n\nDat\u0119 po\u015bwi\u0119cenia potwierdza relacja prasowa z pa\u017adziernika 1897 roku. Korespondent kr\u00f3lewieckiej \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d donosi\u0142 z Luzina 13 pa\u017adziernika, \u017ce w minion\u0105 niedziel\u0119 generalny superintendent dr D\u00f6blin uroczy\u015bcie po\u015bwi\u0119ci\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, zbudowany przez budowniczego Heinemanna. Obecnych by\u0142o dziesi\u0119ciu duchownych z okolicy, darczy\u0144cy \u2014 w\u015br\u00f3d nich konsul Brandt z Gda\u0144ska, kt\u00f3ry da\u0142 na budow\u0119 znaczn\u0105 sum\u0119 \u2014 landrat hrabia Keyserlingk i w\u0142a\u015bciciele okolicznych maj\u0105tk\u00f3w. Wed\u0142ug \u201eDanziger Zeitung\u201d, na kt\u00f3r\u0105 powo\u0142a\u0142a si\u0119 gazeta, uroczysto\u015b\u0107 zacz\u0119\u0142a si\u0119 o wp\u00f3\u0142 do dziesi\u0105tej po\u017cegnaniem dotychczasowego tymczasowego miejsca nabo\u017ce\u0144stw, sk\u0105d w uroczystym pochodzie przeniesiono naczynia liturgiczne do \u015bwi\u0105tyni. Liturgi\u0119 odprawi\u0142 superintendent Luckow z Wejherowa, a kazanie wyg\u0142osi\u0142 duszpasterz parafii, pastor Becker z Bolszewa.\n\nKataster kontrybucyjny z 1773 roku, sporz\u0105dzony po przej\u0119ciu d\u00f3br klasztornych przez pa\u0144stwo pruskie, wyliczy\u0142 we wsi so\u0142tysa, sze\u015bciu gospodarzy, m\u0142ynarza oraz kilku zagrodnik\u00f3w i drobnych czynszownik\u00f3w \u2014 razem 117 dusz, w wi\u0119kszo\u015bci, jak zapisano, wyznania lutera\u0144skiego. S\u0142ownik geograficzny notuje we wsi w\u0142o\u015bcia\u0144skiej 118 ewangelik\u00f3w i 433 katolik\u00f3w w 52 domach. Te same liczby odnosi Franz Schultz do roku 1869, kiedy Luzino \u2014 kr\u00f3lewska wie\u015b ch\u0142opska i maj\u0105tek wieczystodzier\u017cawny \u2014 liczy\u0142o 551 mieszka\u0144c\u00f3w na 127 w\u0142\u00f3kach, w 15 gospodarstwach kmiecych i sze\u015bciu zagrodniczych. W spisie z 1 grudnia 1890 roku wie\u015b liczy\u0142a 753 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 149 ewangelik\u00f3w. Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, naliczy\u0142 w\u015br\u00f3d nich 132 Niemc\u00f3w i 17 Kaszub\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 czynny do 1945 roku, po wojnie sta\u0142 opuszczony. Przebudowano go na bibliotek\u0119 w latach 1976\u20131977 i odt\u0105d mie\u015bci si\u0119 w nim gminna ksi\u0105\u017cnica: dzi\u015b Gminna Biblioteka Publiczna imienia Leona Roppla przy ulicy Ofiar Stutthofu. Pieni\u0105dze na przebudow\u0119 da\u0142a Wojew\u00f3dzka Rada Narodowa w Gda\u0144sku; opis obiektu wi\u0105\u017ce t\u0119 decyzj\u0119 z osob\u0105 jej przewodnicz\u0105cego Piotra Stolarka, ocala\u0142ego z marszu \u015bmierci, kt\u00f3ry w tym ko\u015bciele dosta\u0142 niegdy\u015b misk\u0119 ciep\u0142ej zupy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Bolszewo (Bohlschau) i podaje tu 185 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Luzinie (odtur.pl); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o Luzino; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 478\u2013479; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 62; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 15 pa\u017adziernika 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1895,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Luzinie (odtur.pl)","url":"https://odtur.pl/atrakcje/luzino-dawny-kosciol-ewangelicki-w-luzinie-12581.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Luzino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 15 pa\u017adziernika 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JU3BT7HIPYIJWDZPTZMQ4PQB3IWJM63T"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 478\u2013479","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0225","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5613359,"lng":18.1026671,"name_de":"Lusin","name_pl":"Luzino \u2014 dawny zb\u00f3r ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Machowinku za\u0142o\u017cono w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 wiejskich, na rzucie kwadratu, z wej\u015bciem g\u0142\u00f3wnym od strony po\u0142udniowej; zajmuje oko\u0142o 3300 metr\u00f3w kwadratowych. Obwiedziono go szpalerem lip; te graniczne nasadzenia przetrwa\u0142y w dobrym stanie. Po 1945 roku cmentarz zdewastowano: nagrobki usuni\u0119to, teren splantowano. Udokumentowano na nim jedno miejsce poch\u00f3wku \u2014 kamienne obramowanie mogi\u0142y; obok zachowa\u0142y si\u0119 dwa fragmenty nagrobka z czarnego marmuru.\n\nW 1784 roku Machowinko liczy\u0142o 52 dymy; do d\u00f3br nale\u017ca\u0142y folwarki Dorotheenthal i Charlottenhof oraz stary i nowy Strand, a p\u0142acono z nich 248 talar\u00f3w daniny. Tutejszy nauczyciel dostawa\u0142 od kr\u00f3la 40 talar\u00f3w rocznej pensji \u0142askawej. W Wytownie (Weitenhagen) w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br wsp\u00f3\u0142sprawowa\u0142 patronat nad tamtejszym ko\u015bcio\u0142em.\n\nMachowinko, po niemiecku Klein Machmin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; w \u017ar\u00f3d\u0142ach lennych notowane jest od 1506 roku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Wytownie (Weitenhagen) w synodzie S\u0142upsk-Miasto; obok Machowinka w jej sk\u0142ad wchodzi\u0142y Bedlin i Karzin, a ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142o szlacheckie Machowino (Gro\u00df-Machmin). Prawo kolacji nale\u017ca\u0142o do w\u0142a\u015bcicieli tych d\u00f3br, w\u015br\u00f3d nich do w\u0142a\u015bcicieli Machowinka.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach, bo gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obszar dworski liczono osobno: pierwsza mia\u0142a 94 ewangelik\u00f3w, drugi 366 \u2014 a katolik\u00f3w nie zapisano w \u017cadnym z nich. W 1939 roku Machowinko liczy\u0142o 434 mieszka\u0144c\u00f3w. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlano, cho\u0107 w 1952 roku mieszka\u0142o tu 71 autochton\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 226; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 483\u2013484; Machowinko \u2014 cmentarze.slupsk.pl; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 984.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Machowinko","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 226","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 226; M\u00fcller (1912), s. 483\u2013484; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, s. 483\u2013484","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 226; M\u00fcller (1912), s. 483\u2013484; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 226; M\u00fcller (1912), s. 483\u2013484; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 226; M\u00fcller (1912), s. 483\u2013484; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 984","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0754","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.59776,"lng":17.00718,"name_de":"Klein Machmin","name_pl":"Machowinko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Machowinie nie jest przyko\u015bcielny. Le\u017cy na po\u0142udniowo-wschodnim skraju wsi i widnieje na mapach z XIX wieku; zajmuje oko\u0142o 6820 metr\u00f3w kwadratowych; jego granice wyznacza\u0142y pierwotnie sosny, dzi\u015b \u2014 metalowa siatka. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje go jako za\u0142o\u017cenie czterokwaterowe, do kt\u00f3rego wiod\u0142y niegdy\u015b dwie aleje, i zalicza do nielicznych, kt\u00f3re zachowa\u0142y pierwotne zagospodarowanie i niemal komplet miejsc poch\u00f3wku. Przetrwa\u0142 tu liczny zesp\u00f3\u0142 \u017celiwnych nagrobk\u00f3w: 91 krzy\u017cy stoi w pierwotnym miejscu posadowienia, a obok nich pi\u0119tna\u015bcie dzieci\u0119cych krzy\u017cy a\u017curowych i jedena\u015bcie innych dzieci\u0119cych; do tego pi\u0119\u0107dziesi\u0105t kamiennych podstaw po krzy\u017cach oraz czterna\u015bcie \u017celiwnych tablic inskrypcyjnych. Najstarszym datowanym elementem jest \u017celiwna tablica Hermanna von Uckermann, zmar\u0142ego 26 stycznia 1861 roku. Zachowa\u0142a si\u0119 te\u017c kwatera rodowa ostatnich w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, z komorami grobowymi z czerwonej ceg\u0142y i nagrobkiem z bia\u0142ego kamienia zwie\u0144czonym metalowym krzy\u017cem. W 2006 roku mieszka\u0144cy uporz\u0105dkowali cmentarz i ogrodzili go. Cmentarz w Machowinie pozostaje czynny. Po 1945 roku przyj\u0105\u0142 charakter ekumeniczny: Jan Wild zauwa\u017ca, \u017ce jest to jedyny cmentarz w granicach administracyjnych gminy Ustka, na kt\u00f3rym spoczywaj\u0105 wyznawcy r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144.\n\nW 1784 roku Machowino liczy\u0142o 24 dymy i mia\u0142o nauczyciela oraz m\u0142yn zwany Oberm\u00fchle. W 1784 roku do ko\u015bcio\u0142a w Machowinie wcielona by\u0142a wie\u015b Bydlino; ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do synodu s\u0142upskiego.\n\nMachowino, do 1945 roku Gro\u00df Machmin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim; spis z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 115 mieszka\u0144c\u00f3w, samych ewangelik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Wytownie, a w Machowinie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 filia Wytowna od 1590 roku, dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako fili\u0119 parafii w Weitenhagen (Wytowno), oddalon\u0105 od Weitenhagen o 5 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 1900 dusz. Pastorem by\u0142 Walter Scheel. Po 1945 roku wie\u015b zasiedlili polscy osadnicy.\n\nW ko\u015bciele w Machowinie, po niemiecku Gro\u00df Machmin, B\u00f6ttger odnotowa\u0142 w 1894 roku kamie\u0144 pami\u0105tkowy pochodz\u0105cy z dawnej krypty grobowej rodziny Schwave; sta\u0142 na nim w\u00f3wczas st\u00f3\u0142 chrzcielny, przez co kamie\u0144 by\u0142 widoczny tylko cz\u0119\u015bciowo \u2014 mia\u0142 zaokr\u0105glone naro\u017cniki i napis z dat\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Liczby z dw\u00f3ch inwentaryzacji rozchodz\u0105 si\u0119: monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego i ewidencja notuj\u0105 dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t jeden krzy\u017cy \u017celiwnych stoj\u0105cych w pierwotnym miejscu, a Jan Wild w listopadzie 2024 roku \u2014 sto dziewi\u0119\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 16; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 227; Cmentarz w Machowinie \u2014 cmentarze.slupsk.pl; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie: Machowino i Wytowno\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (264)/2024, s. 14\u201315; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 983; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 176\u2013177.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"portal","tytul":"Cmentarz w Machowinie \u2014 cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/machowino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Machowino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 16","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 16","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 983","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 176\u2013177","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0755","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/cm-0755_sam_4832.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.548786,"lng":17.005224,"name_de":"Gro\u00df Machmin","name_pl":"Machowino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Machowinie, po niemiecku Gro\u00df Machmin, wzniesiono w latach 1881\u20131882 (w opracowaniach spotyka si\u0119 te\u017c rok 1892, zapewne b\u0142\u0119dny). Poprzedni\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 nisk\u0105 szachulcow\u0105 budowl\u0119 z czas\u00f3w wojny trzydziestoletniej \u2014 oko\u0142o 1880 roku zamkni\u0119to z powodu z\u0142ego stanu, a nast\u0119pnie rozebrano. Z dawnego wyposa\u017cenia ocala\u0142y p\u00f3\u017anorenesansowa chrzcielnica z 1613 roku oraz witra\u017c z herbem rodu von Schwaven i inskrypcj\u0105 z 1570 roku.\n\nWed\u0142ug berli\u0144skiego \u201eReichsbote\u201d z 30 grudnia 1882 roku kamie\u0144 w\u0119gielny pod nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono uroczy\u015bcie 5 kwietnia 1881 roku, a po\u015bwi\u0119cono go 20 grudnia 1882 roku. Do tego czasu nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tymczasowo w izbie szkolnej. Po\u015bwi\u0119cenia dokona\u0142 osobi\u015bcie s\u0119dziwy generalny superintendent Pomorza doktor Jaspis, w obecno\u015bci superintendenta diecezjalnego Riemera, miejscowego pastora Hentschela z Wytowna i pastor\u00f3w z Charnowa, Wrze\u015bcia, S\u0142upska, Duninowa i Gardny Wielkiej. Spod szko\u0142y ruszy\u0142a procesja: m\u0142odzie\u017c szkolna trzech wsi filialnych \u2014 Machowina, Bydlina i Karzcina \u2014 z nauczycielami, budowniczy, mistrz murarski Karpinski ze S\u0142upska, z kluczem ko\u015bcio\u0142a na jedwabnej poduszce, rada parafialna ca\u0142ej parafii w Wytownie z naczyniami liturgicznymi, generalny superintendent i superintendent, a mi\u0119dzy nimi patron ko\u015bcio\u0142a von Uckermann z Machowina. Generalny superintendent wyg\u0142osi\u0142 przem\u00f3wienie na podstawie Ewangelii Jana 10,22 i nast\u0119pnych werset\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano z nietynkowanej ceg\u0142y, z wie\u017c\u0105 wysok\u0105 na 115 st\u00f3p i zaopatrzon\u0105 w zegar, w zmodyfikowanym stylu gotyckim, nazywanym przez gazet\u0119 \u201epruskim gotykiem\u201d. Organy warto\u015bci 2400 marek oraz fioletowe nakrycia o\u0142tarza, chrzcielnicy i ambony by\u0142y darem zmar\u0142ego wsp\u00f3\u0142patrona, krucyfiks o\u0142tarzowy i sentencje na \u015bcianach podarowa\u0142a owdowia\u0142a pani von Uckermann z domu Puttkamer, obraz o\u0142tarzowy ze z\u0142o\u017ceniem Chrystusa do grobu namalowa\u0142a i ofiarowa\u0142a najstarsza c\u00f3rka patrona, a Bibli\u0119 o\u0142tarzow\u0105, mis\u0119 chrzcieln\u0105 i dzban \u2014 trzej nauczyciele gminy filialnej. Organy o o\u015bmiu g\u0142osach, z manua\u0142em i samodzielnym peda\u0142em, zbudowa\u0142 organmistrz V\u00f6lkner z Duninowa; stolark\u0119 wykonali mistrzowie Mickley ojciec i syn z Wytowna oraz Klix z Machowina.\n\nW 1784 roku Machowino liczy\u0142o 24 dymy i mia\u0142o nauczyciela oraz m\u0142yn zwany Oberm\u00fchle. W 1784 roku wcielona by\u0142a do ko\u015bcio\u0142a w Machowinie wie\u015b Bydlino.\n\nZb\u00f3r by\u0142 filia\u0142em parafii w Wytownie (Weitenhagen) i nale\u017ca\u0142 do synodu s\u0142upskiego, a w latach 1817\u20131945 \u2014 do synodu miejskiego S\u0142upsk; wykaz duchownych Pomorza wymienia w tej samej parafii Machowinko. Spis z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 115 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego, a w obwodzie dworskim 247 ewangelik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny podaje dla Machowina trzech katolik\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako fili\u0119 parafii w Weitenhagen, oddalon\u0105 od Weitenhagen o 5 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 1900 dusz. Pastorem by\u0142 Walter Scheel. Patronat nad Gro\u00df Machmin sprawowali w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku von Uckermann z Gro\u00df Machmin i w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku, prezydent policji von Puttkamer z Karzin.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tynia w Machowinie przesz\u0142a w r\u0119ce rzymskokatolickie jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego. J\u00f3zef Szyma\u0144ski przytacza pismo ksi\u0119dza Jana Ziei, kt\u00f3ry od 2 kwietnia 1946 roku obj\u0105\u0142 plac\u00f3wki duszpasterskie w Wytownie, Obje\u017adzie i \u201eMachominie (Gr. Machmin)\u201d. W pobli\u017cu osiedlili si\u0119 ewangeliccy uchod\u017acy z okolic Suwa\u0142k, kt\u00f3rzy wsp\u00f3\u0142tworzyli polskoj\u0119zyczn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w S\u0142upsku.\n\nCmentarz wyznaczono na planie kwadratu, na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144. Wiod\u0142y do niego niegdy\u015b dwie aleje; do dzi\u015b zosta\u0142a jedna, bez nasadze\u0144. Nekropoli\u0119 podzielono na cztery kwatery, a po\u015brodku wygrodzono kwater\u0119 rodziny von Uckermann, w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku (monografia cmentarzy podaje nazwisko w postaci \u201eAckermann\u201d). W tej kwaterze zachowa\u0142o si\u0119 wiele pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w \u2014 krzy\u017ce \u017celiwne i kamienne oraz mogi\u0142y obwiedzione kamieniem.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 8 marca 1945 roku, a ca\u0142\u0105 ludno\u015b\u0107 wysiedlono. Straty to 16 poleg\u0142ych, 10 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 29 zaginionych. P\u00f3\u017aniej odnaleziono 167 mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 131 w NRD. Nauczycielami byli Georg Brunke i ostatnio Otto Zessin. W ko\u015bciele by\u0142y: p\u0142yta nagrobna, kielich z 1693 roku i organy \u2014 dar patrona von Zitzewitz z Niepogl\u0119dzia. W ko\u015bciele wisia\u0142y dzwony z 1590 i 1606 roku; starszy oddano w czasie I wojny \u015bwiatowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 483\u2013484 (Weitenhagen); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Machowino; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170\u2013171, poz. 39 i s. 178\u2013179, poz. 209; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Gro\u00df Machmin; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 983; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 176\u2013177; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 grudnia 1882 roku, s. 5\u20136 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 410.*","built_year":1892,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mapa.zabytek.gov.pl","url":"https://mapa.zabytek.gov.pl/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 11/2024","url":""},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Machowino \u2014 Powiat S\u0142upski (archiwum)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/archiwum/www.powiat.slupsk.pl/POWIAT_SLU/178_MACHOWINO.HTM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom V, has\u0142o Machowino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 983","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 176\u2013177","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 grudnia 1882 roku, s. 5\u20136 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SKMBZUC2XNU6R3OHXWPDXGAS22RWON2H"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 483\u2013484 (Weitenhagen)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 410","url":"https://doi.org/10.31743/abmk.2019.112.20"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0491","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.55089,"lng":16.99996,"name_de":"Gross Machmin","name_pl":"Machowino \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gross Machmin)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"W 1890 roku Agathon Harnoch wymienia Maidahnen w\u015br\u00f3d siedmiu cmentarzy ewangelickich, jakie liczy\u0142a w\u00f3wczas parafia w Przyja\u017ani. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia; podawane datowanie to \u201edruga po\u0142owa XIX wieku\u201d. Dzi\u015b jest nieczynny. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje cmentarz w Majdanach w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Piastowskiej.\n\nMajdany \u2014 po niemiecku Maidahnen \u2014 to przysi\u00f3\u0142ek Nowej Wsi Przywidzkiej, dawnego Neuendorfu, na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. W 1617 roku jezuici ze Starych Szkot\u00f3w kupili dobra czapielskie od Krzysztofa Borzewicza za 31 500 z\u0142otych. Osada jest jedn\u0105 z dziewi\u0119ciu wsi, kt\u00f3re jezuici ze Starych Szkot\u00f3w za\u0142o\u017cyli na rozleg\u0142ym, lesistym obszarze d\u00f3br czapielskich. Jakub Fankidejski wymienia obok Majdan\u00f3w G\u00f3rn\u0105 i Doln\u0105 Hutt\u0119, Marszewy, Krymki, Zalesie, Czapielsk\u0105 Wol\u0119, Stary Styngwa\u0142d i Babi D\u00f3\u0142.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku kr\u00f3lewska wie\u015b ch\u0142opska *Maidahnen* z siedmioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i dwiema zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142a 81 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 80 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Sta\u0142o w niej 11 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani; katolicy \u2014 do parafii w Pr\u0119gowie Dolnym. Wed\u0142ug *S\u0142ownika geograficznego* ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani, katolicy \u2014 do parafii w Pr\u0119gowie. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla Majdan\u00f3w 81 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 80 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. W spisie z 1 grudnia 1885 roku zapisano 66 mieszka\u0144c\u00f3w: 65 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, przypisanych do parafii ewangelickiej w Przyja\u017ani (Rheinfeld) i katolickiej w Pr\u0119gowie Dolnym (Nieder Prangenau).\n\nSt\u0119gwa\u0142d (Stangenwalde) by\u0142 o\u015brodkiem okr\u0119gu urz\u0119du stanu cywilnego i okr\u0119gu urz\u0119dowego, do kt\u00f3rych Majdany nale\u017ca\u0142y w spisach z 1885 i 1910 roku. Oba te spisy umieszczaj\u0105 Majdany w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus), w rejencji gda\u0144skiej Prus Zachodnich. W czasie tworzenia Wolnego Miasta Gda\u0144ska \u2014 jak pisze John Muhl o ca\u0142ym pasie tutejszych wsi hutniczych, dot\u0105d rozdzielonych mi\u0119dzy powiaty kartuski i ko\u015bcierski \u2014 okolica ta trafi\u0142a do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej (Kreis Danziger H\u00f6he). W latach 1920\u20131939 wie\u015b le\u017ca\u0142a w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen), a po 1945 roku w Polsce. W spisie z 1910 roku Majdany przypisano do parafii ewangelickiej w Hopowie (Hoppendorf), a razem z nimi Borcz, Now\u0105 Wie\u015b i cztery dalsze wsie powiatu kartuskiego. Katolicy pozostali przy Pr\u0119gowie.\n\nKarta z 30 pa\u017adziernika 1985 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Niewielka ilo\u015b\u0107 zachowanych grob\u00f3w w tym zachowane tylko dwie daty\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy oko\u0142o dwustu metr\u00f3w na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, przy drodze z Nowej Wsi Przywidzkiej do Majdan\u00f3w, zaro\u015bni\u0119ty bzem i traw\u0105. W tym czasie by\u0142y tu pozosta\u0142o\u015bci ogrodzenia z betonowych s\u0142upk\u00f3w i siatki. Zapisano czterna\u015bcie mogi\u0142, a najstarszym zachowanym nagrobkiem by\u0142 \u017celiwny krzy\u017c z 8 kwietnia 1910 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Hopowo (Hoppendorf) i podaje tu 126 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 186; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890, s. 423\u2013424; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 50, poz. 55; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Majdanach, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117, pozycja 237; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117, pozycja 237","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, parafia Rheinfeld (diecezja Karthaus), s. 424","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0245","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.241305,"lng":18.295612,"name_de":"Maidahnen (evangelischer Friedhof)","name_pl":"Majdany \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"M\u0105kowo, po niemiecku Mankau, to niewielka kolonia w so\u0142ectwie Wierzchowo, po niemiecku Firchau, w gminie Cz\u0142uch\u00f3w. Zachowa\u0142 si\u0119 tu cmentarz rodowy datowany na po\u0142ow\u0119 XIX wieku, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. Ewidencja nazywa go cmentarzem rodowym, bez okre\u015blenia wyznania.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku opisuje jego stan s\u0142owami: \u201ed\u00f3\u0142 po rozkopanym grobowcu, drzewostan wyci\u0119ty\u201d. Niewielki, licz\u0105cy pi\u0119\u0107 ar\u00f3w cmentarz le\u017ca\u0142 na zach\u00f3d od zniszczonej osady, przy drodze gruntowej po\u015br\u00f3d p\u00f3l; z ogrodzenia pozosta\u0142y jedynie fundamenty muru z drugiej po\u0142owy XIX wieku. W 1992 roku na placu cmentarza odnotowano jeden wolno stoj\u0105cy nagrobek oraz zaro\u015bla z barwinkiem; ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy na cmentarzu karta nie notuje.\n\nW wykazie wasali z 1774 roku M\u0105kowo figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 38-letniego hrabiego Adama Grabowskiego, podpu\u0142kownika polskiego w stanie spoczynku, mieszkaj\u0105cego w Sypniewie w ziemi bydgoskiej. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Mankau* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu cztery domy mieszkalne i 46 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 23 ewangelik\u00f3w i 23 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starym Gronowie; katolicy \u2014 do parafii w Cz\u0142uchowie.\n\nW XIX wieku S\u0142ownik geograficzny umieszcza M\u0119kowy w powiecie chojnickim, a wykaz gmin sporz\u0105dzony po spisie z 1 grudnia 1885 roku wymienia Mankau w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu chojnickiego, pod pozycj\u0105 103. W Jakobsdorfie mia\u0142o M\u0105kowo okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego. Obw\u00f3d dworski mia\u0142 wtedy 226 hektar\u00f3w, w tym 139 hektar\u00f3w roli, 60 hektar\u00f3w \u0142\u0105k i 2 hektary lasu. Obw\u00f3d liczy\u0142 jedno miejsce zamieszkane, cztery domy i siedem gospodarstw domowych. W wykazie gmin z 1885 roku zapisano, \u017ce mieszka\u0142y w maj\u0105tku 44 osoby: 28 m\u0119\u017cczyzn i 16 kobiet. Ewangelik\u00f3w by\u0142o 20, a katolik\u00f3w 24. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gronowie, dzi\u015b Starym Gronowie, katolicy za\u015b do parafii w Cz\u0142uchowie. Harnoch wymienia Mankau w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii gronowskiej.\n\nW 1891 roku M\u0105kowo by\u0142o maj\u0105tkiem Roberta B\u00f6tzela, licz\u0105cym 225 hektar\u00f3w. W 1903 roku zosta\u0142a z niego reszt\u00f3wka o powierzchni 110 hektar\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 posiada\u0142 Michael Gerth, a w 1912 roku Pagenkopf. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w Prus Zachodnich z 1912 roku w\u0142a\u015bcicielem szlacheckiego maj\u0105tku M\u0105kowo, po niemiecku Mankau, by\u0142 Pagenkopf. Do 1920 roku M\u0105kowo le\u017ca\u0142o w Prusach Zachodnich, w rejencji kwidzy\u0144skiej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Stare Gronowo (Grunau) i podaje tu 16 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 137; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat chojnicki, pozycja 103; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o \u201eM\u0119kowy\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Cz\u0142uch\u00f3w (pozycja 98); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie; karta cmentarza w M\u0105kowie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 336 (s. 14); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 116; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 116\u2013117; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 204; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 42\u201343; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 137","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 336 (s. 14)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 116","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 116\u2013117","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 204","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 136\u2013137","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0503","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.618175,"lng":17.391792,"name_de":"Mankau","name_pl":"M\u0105kowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ma\u0142a S\u0142o\u0144ca (po niemiecku Klein Schlanz) nale\u017cy do gminy Subkowy w powiecie tczewskim. Le\u017cy tu\u017c nad lewym brzegiem Wis\u0142y, cztery i p\u00f3\u0142 kilometra na wsch\u00f3d od Subk\u00f3w; S\u0142ownik geograficzny chwali tutejsz\u0105 ziemi\u0119 jako bardzo \u017cyzn\u0105 i wymienia we wsi gorzelni\u0119 parow\u0105, cegielni\u0119 wyrabiaj\u0105c\u0105 dreny, hodowl\u0119 byd\u0142a i mleczarni\u0119. Indeks wizytacji archidiakonatu pomorskiego notuje obok siebie obie wsie i podaje ich dawne polskie miana: Ma\u0142a S\u0142o\u0144ca to \u201eS\u0142o\u0144ca niemiecka\u201d, Wielka S\u0142o\u0144ca \u2014 \u201eS\u0142o\u0144ca polska\u201d. Rozr\u00f3\u017cnienie na \u201eS\u0142o\u0144c\u0119 niemieck\u0105\u201d i \u201eS\u0142o\u0144c\u0119 polsk\u0105\u201d zapisano w szesnastym stuleciu; cmentarz poewangelicki przetrwa\u0142 w Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy, czyli w dawnej \u201eS\u0142o\u0144cy niemieckiej\u201d.\n\nW 1280 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j nada\u0142 wie\u015b Ma\u0142\u0105 S\u0142o\u0144c\u0119 biskupowi p\u0142ockiemu Tomaszowi. W 1291 roku M\u015bciw\u00f3j potwierdzi\u0142 sprzeda\u017c Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy Krzy\u017cakom, kt\u00f3rzy kupili j\u0105 od Aleksego. P\u00f3\u017aniej dobra puszczono w wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119. W 1710 roku proboszcz subkowski pobiera\u0142 st\u0105d dziesi\u0119\u0107 korcy \u017cyta i tyle\u017c owsa, a w 1780 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Adama Pa\u0142ubickiego i liczy\u0142a 164 katolik\u00f3w oraz czterech innowierc\u00f3w.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Klein Schlanz* jako maj\u0105tek w dzier\u017cawie wieczystej z dziewi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 26 budynk\u00f3w mieszkalnych i 457 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 77 ewangelik\u00f3w i 380 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Rauden; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy 404 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 328 katolik\u00f3w i 76 ewangelik\u00f3w. Te same liczby podaje S\u0142ownik geograficzny, dodaj\u0105c, \u017ce wie\u015b obejmowa\u0142a 1013 hektar\u00f3w, a tutejsza szko\u0142a katolicka mia\u0142a w 1887 roku sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioro troje dzieci. W s\u0105siedniej Wielkiej S\u0142o\u0144cy ewangelik\u00f3w by\u0142o wtedy dwudziestu pi\u0119ciu. W spisie z 1885 roku ewangelicy z Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy nale\u017celi do parafii w Rudnie (Kirchspiel Rauden), katolicy \u2014 do parafii w Subkowach.\n\nMa\u0142a S\u0142o\u0144ca by\u0142a maj\u0105tkiem w dzier\u017cawie wieczystej, kt\u00f3ry w 1891 roku nale\u017ca\u0142 do wdowy Uphagen, a w latach 1903\u20131923 do Thekli Uphagen i jej dzieci. W tym czasie maj\u0105tek liczy\u0142 1006 hektar\u00f3w i mia\u0142 gorzelni\u0119 i mleczarni\u0119. Mi\u0119dzy 1923 a 1928 rokiem maj\u0105tek przeszed\u0142 do Ma\u0142gorzaty Kolbe (466 hektar\u00f3w), a 250 hektar\u00f3w mia\u0142 wtedy Skarb Pa\u0144stwa. W 1929 roku 363 hektary Margarety Kolbe wpisano do wykazu ziemi przymusowego wykupu. W 1934 roku, na pocz\u0105tku, pa\u0144stwo og\u0142osi\u0142o parcelacj\u0119 przymusowo wykupionych grunt\u00f3w.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy dwa dawne miejsca poch\u00f3wku, jedno po drugim: pod pozycj\u0105 44 dawny cmentarz ewangelicki \u2014 obiekt tego has\u0142a \u2014 i pod pozycj\u0105 45 dawny cmentarz epidemiczny. W dokumentacji konserwatorskiej nie znaleziono nazwisk z nagrobk\u00f3w, daty za\u0142o\u017cenia ani powierzchni cmentarza w Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy; nie odnotowano w niej te\u017c, co sta\u0142o si\u0119 z cmentarzem po 1945 roku. Karta z 15 listopada 1984 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201ez\u0142y \u2014 czytelne 2 nagrobki i jedna p\u0142yta marmurowa\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy w m\u0142odym lesie mieszanym, oko\u0142o czterystu metr\u00f3w od drogi z Gorz\u0119dzieja do Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy. W karcie z 1984 roku zapisano, \u017ce do cmentarza prowadzi\u0142a zachowana w cz\u0119\u015bci aleja lipowa, a uk\u0142ad ca\u0142o\u015bci i kwater by\u0142 nieczytelny. Najstarszy czytelny nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 22 lutego 1919 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 47 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Subkowy, pozycja 44; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. X, has\u0142o \u201eS\u0142o\u0144ca\u201d (1. Ma\u0142a, 2. Wielka); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Dirschau, s. 30, poz. 49 (Klein Schlanz); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 indeks miejscowo\u015bci; Gmina Subkowy \u2014 Ma\u0142a S\u0142o\u0144ca / Cmentarz ewangelicki; karta cmentarza w Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy, oprac. B. Grochowski, Z. Grochowska, G. Olszewska, Gda\u0144sk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 219, pozycja 224; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 76; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 40; \u201eKsi\u0119ga Adresowa Obywateli Ziemskich Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, 1923, s. XXXVII; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 20; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1934, nr 4; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1934, nr 7; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1185; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Subkowy \u2014 Ma\u0142a S\u0142o\u0144ca / Cmentarz ewangelicki","url":"https://subkowy.pl/a,12,mala-slonca"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 219, pozycja 224","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 76","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 40","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga Adresowa Obywateli Ziemskich Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, 1923, s. XXXVII","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 20","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1934, nr 4","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1934, nr 7","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1185","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0345","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.01206,"lng":18.824423,"name_de":"Klein Schlanz","name_pl":"Ma\u0142a S\u0142o\u0144ca \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Park Jerozolimski w Malborku, przy ulicy Armii Krajowej 68, to dawny cmentarz Jerozolimski \u2014 najwi\u0119ksza nekropolia miasta, w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eSt. Jerusalemfriedhof\u201d. By\u0142 to cmentarz ewangelicki i tak te\u017c wymienia go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w miasta Malborka, pod pozycj\u0105 944, jako park b\u0119d\u0105cy dawnym cmentarzem Jerozolimskim, ewangelickim; do rejestru zabytk\u00f3w cmentarz nie zosta\u0142 wpisany. Pod tym samym adresem stoi szpital Jerozolimski z drugiej po\u0142owy XVI wieku, dzi\u015b siedziba centrum kultury, chroniony w rejestrze pod numerem 208/N z 29 marca 1962 roku.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono dok\u0142adnej daty, od kt\u00f3rej grzebano tu zmar\u0142ych przy szpitalu Jerozolimskim. Cmentarz le\u017ca\u0142 poza obwodem bastionowych fortyfikacji otaczaj\u0105cych Malbork i to ich linia wyznaczy\u0142a kszta\u0142t pierwotnego za\u0142o\u017cenia. W latach 1709\u20131710 pochowano tu zmar\u0142ych na d\u017cum\u0119, kt\u00f3r\u0105 przywlok\u0142y do Malborka wojska wojny p\u00f3\u0142nocnej. Cmentarz przy szpitalu le\u017ca\u0142 poza murami, w oddaleniu od zabudowy; w ca\u0142ym mie\u015bcie zmar\u0142o wtedy na d\u017cum\u0119 oko\u0142o 1400 os\u00f3b. Od XIX wieku \u201eSt. Jerusalemfriedhof\u201d by\u0142 najwi\u0119kszym z malborskich cmentarzy; przed 1945 rokiem znajdowa\u0142o si\u0119 na nim 3427 mogi\u0142. Ostatni oficjalny pogrzeb odby\u0142 si\u0119 w 1944 roku.\n\nPo pierwszej wojnie \u015bwiatowej Malbork mia\u0142 dwie kwatery wojenne i wi\u0119ksza z nich powsta\u0142a tutaj, na najstarszej cz\u0119\u015bci cmentarza. Wej\u015bcie flankowa\u0142y dwa wielkie kamienie z wyrytymi datami 1914 i 1919; ostatni ranni umierali w malborskich lazaretach jeszcze po zako\u0144czeniu wojny. Po\u015brodku ustawiono w 1919 roku wielki d\u0119bowy krzy\u017c, a obok kamie\u0144 ku czci matek poleg\u0142ych \u017co\u0142nierzy z napisem \u201eDen M\u00fcttern der Helden 1914-18\u201d. Mogi\u0142y wojskowe mia\u0142y kszta\u0142t Krzy\u017cy \u017belaznych, a w\u015br\u00f3d nich wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 Gr\u00f3b Nieznanego \u017bo\u0142nierza; w dziewi\u0119ciu rz\u0119dach pochowano 206 \u017co\u0142nierzy. W 1929 roku z\u0142o\u017cono tu Brunona Kaisera (1898\u20131929), malborskiego lotnika, ucznia i przyjaciela szybownika Ferdinanda Schulza; obaj zgin\u0119li 16 czerwca 1929 roku w Sztumie, gdy zrzucali wieniec z samolotu \u201eMarienburg\u201d.\n\nW czasie drugiej wojny \u015bwiatowej chowano tu je\u0144c\u00f3w ze Stalagu XX B Marienburg-Willenberg i poleg\u0142ych \u017co\u0142nierzy. 13 pa\u017adziernika 1943 roku pogrzebano 200 ofiar ameryka\u0144skiego nalotu na zak\u0142ady lotnicze w Kr\u00f3lewie, gdzie budowano samoloty Focke-Wulf 190. Do ko\u0144ca 1945 roku z\u0142o\u017cono na cmentarzu cia\u0142a 273 zmar\u0142ych, kt\u00f3rych w domach zniszczonych podczas walk o miasto odnalaz\u0142 ksi\u0105dz Konrad Will. Jak podaje recenzja pracy Rainera Zachariasa, by\u0142 to katolicki proboszcz, jedyny duchowny pozosta\u0142y w Malborku, kt\u00f3ry podj\u0105\u0142 pos\u0142ug\u0119 w\u015br\u00f3d niemieckiej ludno\u015bci obu wyzna\u0144. W jednym z masowych grob\u00f3w przy dawnych kwaterach wojskowych pochowano 27 os\u00f3b.\n\nCmentarz zamkni\u0119to decyzj\u0105 naczelnika miasta Malborka numer 15/78 z 20 pa\u017adziernika 1978 roku. Zachowane nagrobki sprzedano wtedy kamieniarzom do ponownego u\u017cycia, a nagrobki z kwatery wojennej, wykonane z cementu, uleg\u0142y ca\u0142kowitemu zniszczeniu. Pozosta\u0142e po nich fragmenty zabezpieczono p\u00f3\u017aniej przy pracach ziemnych i zgromadzono w lapidarium: po\u015brodku stoi uszkodzony pomnik z Grobu Nieznanego \u017bo\u0142nierza w formie Krzy\u017ca \u017belaznego, po prawej nieliczne nagrobki odnalezione na cz\u0119\u015bci cywilnej, a w rogu wielki kamie\u0144 z kwatery wojennej po\u015bwi\u0119cony matkom poleg\u0142ych. Cmentarz przy szpitalu Jerozolimskim widnieje na dw\u00f3ch planach miasta: na fragmencie planu zamku i miasta z czas\u00f3w krzy\u017cackich, sporz\u0105dzonym przez R. von Gayla w 1855 roku, oraz na \u201e\u00dcbersichts-Plan des Stadtgebietes Marienburg Westpreu\u00dfen\u201d z 1929 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eCmentarz Jerozolimski\u201d, Muzeum Miasta Malborka; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz miasta Malborka, pozycje 75 i 944; gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Malborka; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku, powiat malborski, Malbork \u2014 miasto.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Malborka","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz miasta Malborka","url":""},{"typ":"recenzja","tytul":"J. Domas\u0142owski, [rec.] R. Zacharias, \u201eEvangelische Kirchengeschichte f\u00fcr die Stadt Marienburg\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. XIV, 2020","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2020.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1144","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.030239,"lng":19.037484,"name_de":"Marienburg \u2014 St. Jerusalemfriedhof","name_pl":"Malbork \u2014 cmentarz Jerozolimski (obecnie Park Jerozolimski)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego przy ulicy S\u0142owackiego w Malborku le\u017ca\u0142 dawny cmentarz ewangelicki. \u015awi\u0105tynia sta\u0142a na przedmie\u015bciu, poza murami, i by\u0142a pierwotnie ko\u015bcio\u0142em szpitalnym; gdy podczas obl\u0119\u017cenia miasta w 1460 roku przedmie\u015bcie sp\u0142on\u0119\u0142o wraz ze szpitalem i ko\u015bcio\u0142em, kr\u00f3l Kazimierz przekaza\u0142 w niedziel\u0119 Invocavit 1471 roku ruin\u0119 wraz z patronatem radzie miejskiej, a ta ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowa\u0142a. Agathon Harnoch odnotowa\u0142 w 1890 roku, \u017ce w hali na cmentarzu, w miejscu dawnego szpitala, sta\u0142a niegdy\u015b figura \u015bwi\u0119tego Jerzego na koniu.\n\nNabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie odprawiano w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego od 1526 roku i w tym samym roku powo\u0142ano do niego Jakuba Knadego. Wcze\u015bniej o\u017ceni\u0142 si\u0119 on i z powodzeniem zwiastowa\u0142 Ewangeli\u0119 w gda\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra. W 1534 roku Jakub Knade, prze\u015bladowany, musia\u0142 uj\u015b\u0107 do Nidzicy, gdzie zmar\u0142 w 1564 roku. Od 1537 roku wsp\u00f3lnota zbiera\u0142a si\u0119 nadto w kaplicy nad bram\u0105 Mariack\u0105, a w 1548 roku oddano jej katolick\u0105 far\u0119 \u015bwi\u0119tego Jana. Przywilej religijny Zygmunta Augusta, wydany w Lublinie 14 maja 1569 roku, pozwala\u0142 ewangelikom g\u0142osi\u0107 Ewangeli\u0119 wed\u0142ug Wyznania Augsburskiego w farze i chrzci\u0107 w niej, ale Sakrament O\u0142tarza zastrzega\u0142 dla prepozytury \u015bwi\u0119tego Jerzego za murami; wkr\u00f3tce potem dopuszczono Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 tak\u017ce w farze, lecz tylko dla starych i s\u0142abych, kt\u00f3rzy nie mogli odby\u0107 dalekiej drogi za miasto. Gdy 3 czerwca 1598 roku far\u0119 przej\u0105\u0142 proboszcz katolicki, wsp\u00f3lnota zosta\u0142a przy tym ko\u015bciele na dobre \u2014 poza kr\u00f3tkim okresem wojny szwedzkiej, gdy w 1626 roku far\u0119 zwr\u00f3cono jej listem \u0142aski, a pok\u00f3j w Sztumskiej Wsi w 1635 roku przywr\u00f3ci\u0142 stan dawny. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) na cmentarzu przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego w Malborku chowano tak\u017ce pastor\u00f3w z \u017bu\u0142aw: 2 stycznia 1618 roku pochowano tu Brandana Regiusa z Kr\u00f3lewa (K\u00f6nigsdorf), bo duchowni katoliccy nie zgodzili si\u0119 na pogrzeb na tamtejszym cmentarzu. Wed\u0142ug Hartwicha na cmentarzu \u015bwi\u0119tego Jerzego w Malborku spocz\u0119li r\u00f3wnie\u017c pastorzy parafii Stara Ko\u015bcielnica i Gnojewo: Szymon Arlet, zmar\u0142y w 1649 roku, oraz Franciszek Borski, zmar\u0142y 19 czerwca 1685 roku.\n\nW 1707 roku rada miejska powi\u0119kszy\u0142a budynek o jedn\u0105 trzeci\u0105 ku wschodowi, a naprawiano go w 1771 i 1818 roku. By\u0142 to masywny prostok\u0105t ze szczytami od wschodu i p\u00f3\u0142nocy, z murowan\u0105 wie\u017c\u0105 od zachodu, kryt\u0105 blach\u0105 miedzian\u0105, o wn\u0119trzu tr\u00f3jnawowym, sklepionym, lecz przysadzistym. O\u0142tarz, dar burmistrza Ewerbecka, zmar\u0142ego w 1701 roku, i ambona przy filarze by\u0142y dzie\u0142ami snycerskimi. W posadzce le\u017ca\u0142y p\u0142yty nagrobne trzech duchownych: proboszcza Jana Schr\u00f6dera, zmar\u0142ego w 1599 roku \u2014 przed \u0142aw\u0105 rady; duchownego Jerzego Ruffiusa, zmar\u0142ego w 1611 roku \u2014 przed zakrysti\u0105; proboszcza Kirsteniusa, zmar\u0142ego w 1682 roku \u2014 przed o\u0142tarzem. Do osobliwo\u015bci ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142y Biblia l\u00fcneburska z 1651 roku i ewangeliarz. Urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w notuje dzi\u015b t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Nieustaj\u0105cej Pomocy przy ulicy S\u0142owackiego 76, murowano-szachulcowy, z datowaniem na 1711 rok, wpisany 29 marca 1962 roku pod numerem A-288.\n\nW statystyce ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku podano dane dla ca\u0142ej malborskiej parafii miejskiej. Malborsk\u0105 parafi\u0119 \u2014 u Harnocha \u201eMarienburg\u201d, w diecezji malborskiej \u2014 prowadzono pod patronatem rady miejskiej; jej ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 dwa dzwony i organy z 1879 roku o trzydziestu g\u0142osach. W parafii by\u0142o 6840 dusz; w ci\u0105gu roku notowano 2181 komunikant\u00f3w, 41 \u015blub\u00f3w i 224 pogrzeby. Od najdawniejszych czas\u00f3w pracowa\u0142o tu dw\u00f3ch duchownych, kt\u00f3rzy zwiastowali na przemian po niemiecku i po polsku; w latach 1702\u20131814 by\u0142o ich trzech, a jeden mia\u0142 obowi\u0105zek pos\u0142ugi w obu j\u0119zykach. Polskie nabo\u017ce\u0144stwo ograniczono w 1793 roku i do czas\u00f3w Harnocha zosta\u0142o tylko niemieckie. Ksi\u0119gi parafialne zachowa\u0142y si\u0119 od 1673 roku: najstarszy jest rejestr komunikuj\u0105cych, chrzty prowadzono od 1683 roku, \u015bluby od 1700, zgony od 1772, konfirmacje od 1878.\n\nCmentarz w wi\u0119kszo\u015bci zniszczono i w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku przekszta\u0142cono w skwer, a \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy dzi\u015b parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy. Pochowano tu mi\u0119dzy innymi Conrada Steinbrechta, zmar\u0142ego w 1923 roku konserwatora zamku malborskiego. W Malborku i okolicy by\u0142o kilka innych cmentarzy ewangelickich, opisanych osobno: Jerozolimski, na kt\u00f3rego terenie urz\u0105dzono dzisiejszy Park Jerozolimski, drugi w Nowej Wsi Malborskiej \u2014 za szko\u0142\u0105, w stron\u0119 D\u0105br\u00f3wki \u2014 oraz w Lasowicach Wielkich.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Przywilej religijny Zygmunta Augusta, wydany w Lublinie, datowany jest w cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 na 14 maja 1569 roku, a wed\u0142ug Hartwicha i Schmida \u2014 na 14 kwietnia.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 9174 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 10\u00a0943 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 239, 259; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 431, 432\u2013434; M. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, Danzig 1908, poz. 146; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 30 czerwca 2026), powiat malborski, Malbork \u2014 miasto; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eCmentarz Jerozolimski\u201d, Muzeum Miasta Malborka; Stary Malbork \u2014 malborskie nekropolie; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 12, 109\u2013110.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u201eCmentarz Jerozolimski\u201d, Muzeum Miasta Malborka","url":"https://muzeum.malbork.pl/p,125,cmentarz-jerozolimski","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Malborskie nekropolie \u2014 Muzeum Miasta Malborka / Stary Malbork"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Stary Malbork \u2014 malborskie nekropolie","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Malborskie nekropolie \u2014 Muzeum Miasta Malborka / Stary Malbork"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 431","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 239, 259","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 12, 109\u2013110","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0421","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03216,"lng":19.02385,"name_de":"Marienburg","name_pl":"Malbork \u2014 cmentarz przy ko\u015bciele \u015bw. Jerzego (ob. MB Nieustaj\u0105cej Pomocy)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bwi\u0119tego Jerzego stoi przy ulicy S\u0142owackiego 76, na Przedmie\u015bciu Mariackim w Malborku, po niemiecku Marienburg, i pierwotnie by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 szpitaln\u0105. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1403 roku. W 1460 roku, podczas obl\u0119\u017cenia miasta w wojnie trzynastoletniej, ogie\u0144 strawi\u0142 ca\u0142e przedmie\u015bcie razem ze szpitalem i ko\u015bcio\u0142em. Kr\u00f3l Kazimierz nie chcia\u0142 ju\u017c tego odbudowywa\u0107 i w niedziel\u0119 Invocavit 1471 roku odda\u0142 zgliszcza wraz z prawem patronatu radzie miejskiej, a rada ko\u015bci\u00f3\u0142 podnios\u0142a z ruin. Wed\u0142ug Eckerdta, skoro miasto mia\u0142o nad tym ko\u015bcio\u0142em prawo patronatu, \u0142atwo by\u0142o przeprowadzi\u0107 tu reform\u0119 Ko\u015bcio\u0142a.\n\nEckerdt podaje, \u017ce w 1526 roku mia\u0142 tu podobno zosta\u0107 powo\u0142any pierwszy ewangelicki duchowny Jakub Knade i g\u0142osi\u0107 kazania w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego. By\u0142 to ten sam Knade, kt\u00f3ry ju\u017c w 1518 roku, uciek\u0142szy z klasztoru, g\u0142osi\u0142 kazania \u201ez wielkim poklaskiem\u201d w gda\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra. W Malborku nie by\u0142o mu dane zosta\u0107: prze\u015bladowany przez katolik\u00f3w, ust\u0105pi\u0142 w 1534 roku do Nidzicy i tam umar\u0142 w 1564. W 1548 roku ewangelicy otrzymali tak\u017ce katolick\u0105 far\u0119 \u015bwi\u0119tego Jana, a 14 maja 1569 roku Zygmunt August nada\u0142 im w Lublinie przywilej religijny. Harnoch odnotowuje, \u017ce wielki malborski dzwon, sprawiony przez gmin\u0119 ewangelick\u0105 w 1570 roku po otrzymaniu przywileju, wisia\u0142 w jego czasach na katolickim ko\u015bciele farnym. Fary jednak nie utrzymali: wyrok z 6 maja 1598 roku kaza\u0142 j\u0105 odda\u0107 w ci\u0105gu czterech tygodni, 3 czerwca obj\u0105\u0142 j\u0105 proboszcz Thomas Band, a gmina zosta\u0142a przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego za murami, przy sali w mie\u015bcie i przy kaplicy nadbramnej. W 1598 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przekazano w wy\u0142\u0105czne u\u017cytkowanie luteranom.\n\nBy\u0142y to lata ostrych spor\u00f3w wewn\u0105trz samej gminy. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku spory filipistyczne, czyli kryptokalwi\u0144skie, zapocz\u0105tkowa\u0142 w Malborku powo\u0142any przez rad\u0119 duchowny Bodenstein. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha niemal wszyscy tutejsi duchowni tego czasu byli filipistami: diakon Joachim Wendland zni\u00f3s\u0142 ornat, kom\u017c\u0119, \u015bwiece na o\u0142tarzu i op\u0142atki, wprowadzaj\u0105c \u0142amanie chleba, co wywo\u0142a\u0142o w gminie bunt, i w 1601 roku rada musia\u0142a go zwolni\u0107. Jego nast\u0119pca Marcin Lubecus przywr\u00f3ci\u0142 lutera\u0144skie sprawowanie Wieczerzy przy zapalonych \u015bwiecach i w ornacie. Hermann Freytag w opracowaniu o studentach uniwersytetu w Wittenberdze (1903) podaje, \u017ce tak\u017ce w 1601 roku z\u0142o\u017cono z urz\u0119du jako kalwinist\u0119 Joachima Keckermanna, kt\u00f3ry w 1588 roku zosta\u0142 pastorem w Malborku. Zapisany w Wittenberdze 14 lipca 1560 roku, w 1576 roku zosta\u0142 nauczycielem gimnazjum gda\u0144skiego, a w 1577 roku diakonem ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku. Kr\u00f3lewska komisja z 1603 roku przyzna\u0142a racj\u0119 luteranom, a pok\u00f3j w gminie zapanowa\u0142 dopiero w 1612 roku. W posadzce ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego le\u017ca\u0142y p\u0142yty nagrobne kolejnych duchownych: przed \u0142aw\u0105 rady proboszcza Johanna Schr\u00f6dera, zmar\u0142ego w 1599 roku, przed zakrysti\u0105 Georga Bussiusa, zmar\u0142ego w 1611, a przed o\u0142tarzem proboszcza Kirsteniusa, zmar\u0142ego w 1682 roku. Bussius pochodzi\u0142 wed\u0142ug Rhesy ze Skarszew i od 1588 roku by\u0142 polskim duchownym przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego. Wed\u0142ug Hartwicha pochowano tu tak\u017ce w 1636 roku Marcina Lebbeusa, pastora w Kaczynosie i Kr\u00f3lewie, zmar\u0142ego 26 kwietnia tego roku.\n\nWed\u0142ug Eckerdta w lipcu 1626 roku jezuici uciekli z kluczem do fary, a Gustaw Adolf kaza\u0142 wywa\u017cy\u0107 drzwi i sam pracowa\u0142 przy nich siekier\u0105; 19 lipca odprawiono w farze na jego rozkaz nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie. Piotr Birecki przytacza jednak przyj\u0119ty pogl\u0105d, \u017ce z fary korzystali potem \u017co\u0142nierze szwedzcy, a malborscy luteranie wci\u0105\u017c woleli zbiera\u0107 si\u0119 u \u015bwi\u0119tego Jerzego, wiedz\u0105c, \u017ce losy wojny s\u0105 zmienne. Duchownego gminy reformowanej w mie\u015bcie, Melchiora Brauera, rada odprawi\u0142a na \u017c\u0105danie mieszczan 27 grudnia 1635 roku. Eduard Schnaase, kt\u00f3ry stre\u015bci\u0142 akta gda\u0144skiego Ministerium, pokazuje, jak blisko malborscy ewangelicy trzymali si\u0119 Gda\u0144ska: 30 maja 1646 roku tutejszy duchowny Marcin Teschenius (u Schnaasego Teschinius) pyta\u0142 Ministerium, czy z polecenia lekarza wolno mu nosi\u0107 podczas nabo\u017ce\u0144stwa i przy udzielaniu sakramentu sk\u00f3rzan\u0105 czapeczk\u0119; Gda\u0144sk nie widzia\u0142 w tym grzechu. Katolicka wizytacja z 1647 roku, przytoczona przez Jana Wi\u015bniewskiego, zasta\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego w r\u0119kach luteran\u00f3w, rozbudowany \u201edo podw\u00f3jnej wielko\u015bci\u201d, z rozleg\u0142ym cmentarzem; pracowa\u0142o przy nim dw\u00f3ch duchownych, przez kt\u00f3rych, jak pisa\u0142 wizytator, ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i szko\u0142a ponosi\u0142y wielk\u0105 szkod\u0119. Kaplic\u0119 nad bram\u0105, w kt\u00f3rej zbierali si\u0119 ewangelicy, rozebra\u0142 w 1656 roku ze wzgl\u0119d\u00f3w wojennych kr\u00f3l szwedzki Karol Gustaw, a w 1658 roku, w czasie potopu szwedzkiego, ucierpia\u0142 ponownie ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego.\n\nIsaak Gottfried Goedtke, burmistrz Chojnic, luteranin, opisa\u0142 oko\u0142o 1760 roku w r\u0119kopisie dzieje ko\u015bcielne Malborka; starsza redakcja tego tekstu przynosi te\u017c dokumenty miejskie. Wyrok z 6 maja 1598 roku kaza\u0142 miastu odda\u0107 w ci\u0105gu czterech tygodni far\u0119, kaplic\u0119 Mariack\u0105, szko\u0142\u0119, kilka dom\u00f3w i sprz\u0119ty ko\u015bcielne, pod kar\u0105 dwudziestu tysi\u0119cy dukat\u00f3w. Miasto prosi\u0142o kr\u00f3la o chrzest w farze i o Wieczerz\u0119 cho\u0107by co drug\u0105 niedziel\u0119 albo w czwartki, wskazuj\u0105c na niedogodno\u015b\u0107 drogi do ko\u015bcio\u0142a za murami. Odm\u00f3wiono. Dekret komisji kr\u00f3lewskiej z grudnia 1603 roku przeznaczy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego do sprawowania sakrament\u00f3w, a dom publiczny w mie\u015bcie tylko do kaza\u0144. Usuni\u0119te wyposa\u017cenie ko\u015bcielne mia\u0142o wr\u00f3ci\u0107 na dawne miejsca, pensje duchownych p\u0142aci\u0142a kasa miejska, a czterej duchowni reformowani mieli w dwa tygodnie opu\u015bci\u0107 miasto. Wed\u0142ug Goedtkego jeden z nich, Peter Meermann, pozosta\u0142 dzi\u0119ki radzie na urz\u0119dzie do 1612 roku. Przywilej Gustawa Adolfa z 26 pa\u017adziernika 1626 roku odda\u0142 radzie far\u0119 z plebani\u0105, szko\u0142\u0105 i cmentarzem, ale kr\u00f3l zachowa\u0142 patronat. Gdy po rozejmie z 26 wrze\u015bnia 1629 roku miastem zarz\u0105dza\u0142 elektor brandenburski, reformowany duchowny sprawowa\u0142 urz\u0105d w ko\u015bciele zamkowym, a reformowani mieli szko\u0142\u0119 i konsystorz. Ich gmina przesta\u0142a istnie\u0107 w 1650 roku, po odej\u015bciu Andreasa Kregeliusa. Protest miasta z 9 wrze\u015bnia 1650 roku t\u0142umaczy, \u017ce Brama Mariacka nazywa\u0142a si\u0119 pierwotnie Przewozow\u0105, a nowe imi\u0119 wzi\u0119\u0142a od oratorium dla podr\u00f3\u017cnych przeprawiaj\u0105cych si\u0119 przez Nogat, potem zamienionego na kaplic\u0119. Miasto po d\u0142ugich sporach utrzyma\u0142o bram\u0119 i da\u0142o na niej zegar bij\u0105cy.\n\nPe\u0142ny ci\u0105g malborskich duchownych, od Knadego do 1736 roku, liczy w wydanym w 1753 roku w Gda\u0144sku spisie duchownych mniejszych miast Prus Kr\u00f3lewskich, u\u0142o\u017conym przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego, czterdzie\u015bci jeden nazwisk; dla Malborka oparto go, jak zaznacza przedmowa, na Hartwichu. Podajemy go ni\u017cej w rozwijanym wykazie. Spis rozr\u00f3\u017cnia dw\u00f3ch Fromm\u00f3w \u2014 Efraima, zmar\u0142ego w 1728 roku, i magistra Nathanaela Efraima, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w tym samym roku \u2014 i odnotowuje, \u017ce po Zeidlerze powo\u0142ano Petera Sch\u00f6nwalda, kt\u00f3ry jednak urz\u0119du w Malborku nigdy nie obj\u0105\u0142.\n\nFreytag podaje te\u017c, \u017ce Marcin Lemblicus z Kr\u00f3lewca, zapisany w Wittenberdze 8 wrze\u015bnia 1540 roku, by\u0142 od 1545 roku pastorem w K\u0142ajpedzie, od 1554 roku diakonem katedry w Kr\u00f3lewcu, w 1557 roku zosta\u0142 duchownym w Malborku i zmar\u0142 12 marca 1573 roku. Te same lata obj\u0119cia urz\u0119du i \u015bmierci podaje spis Goedtkego przy Marcinie Lemcke.\n\nPrzez wi\u0119kszo\u015b\u0107 swoich dziej\u00f3w by\u0142a to parafia dwuj\u0119zyczna. Od najdawniejszych czas\u00f3w pracowa\u0142o tu dw\u00f3ch duchownych g\u0142osz\u0105cych na przemian po niemiecku i po polsku; od 1702 do 1814 roku by\u0142o ich trzech, a jeden z nich mia\u0142 obowi\u0105zek kaza\u0144 w obu j\u0119zykach. Wed\u0142ug Hermanna Eckerdta (1868) gmina utrzymywa\u0142a dla spolszczonych mieszka\u0144c\u00f3w przedmie\u015b\u0107 i polskiej s\u0142u\u017cby osobnego duchownego g\u0142osz\u0105cego kazania po polsku. Za czas\u00f3w Hartwicha duchowny polski mieszka\u0142 poza miastem, w pobli\u017cu ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego, gdzie w 1715 roku mieszczanie wielkim kosztem zbudowali mu okaza\u0142\u0105 plebani\u0119. Johann Bobrick, kt\u00f3ry odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa po polsku, pochodzi\u0142 z Ba\u0144skiej Szczawnicy na W\u0119grzech; ordynowany w Gda\u0144sku w 1725 roku, by\u0142 najpierw pastorem w Salinie na Pomorzu, a w 1739 roku pyta\u0142 Gda\u0144sk, jak przyjmowa\u0107 do spowiedzi i komunii ludzi po\u015blubionych przez katolickiego ksi\u0119dza bez zapowiedzi. Gdy w 1764 roku zmar\u0142, wybrano Pohla, kt\u00f3ry zna\u0142 tylko gwar\u0119 \u201ewasserpolnisch\u201d; po jego \u015bmierci w 1792 roku, jak pisze Eckerdt, nikogo ju\u017c nie wybrano, a trzeci\u0105 posad\u0119 duchownego po\u0142\u0105czono z rektoratem szko\u0142y. Nabo\u017ce\u0144stwo polskie ograniczono w 1793 roku; ksi\u0105dz Wojciech Zawadzki pisze, \u017ce polskiego duchownego rada miasta utrzymywa\u0142a jeszcze do 1798 roku. Pod koniec XIX wieku pozosta\u0142o ju\u017c tylko nabo\u017ce\u0144stwo niemieckie.\n\nObecna budowla barokowa powsta\u0142a w latach 1712\u20131714 i zosta\u0142a po\u015bwi\u0119cona 25 marca 1714 roku: tr\u00f3jnawowa hala na planie krzy\u017ca \u0142aci\u0144skiego, ze szczytem i wie\u017c\u0105 o konstrukcji szachulcowej i z drewnianym stropem na\u015bladuj\u0105cym ceglane sklepienie krzy\u017cowe; \u0142awy i empory rozplanowano pod nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie. Zawadzki podaje szczeg\u00f3\u0142y: kamie\u0144 w\u0119gielny pod nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono 18 czerwca 1707 roku, w\u0142a\u015bciwe prace rozpocz\u0119to dopiero w 1711 roku, a kamie\u0144 pod wie\u017c\u0119 po\u0142o\u017cy\u0142 burmistrz Bliwernitz 9 lipca 1712 roku; po\u015bwi\u0119cenie z 25 marca 1714 roku by\u0142o wst\u0119pne, a uroczyst\u0105 konsekracj\u0119 od\u0142o\u017cono do uko\u0144czenia organ\u00f3w. Hermann Eckerdt pisze, \u017ce mimo udr\u0119k wojennych pieni\u0105dze zebrano z loterii i przede wszystkim dzi\u0119ki pomocy Gda\u0144ska, bo z ca\u0142ych Prus Wschodnich przysz\u0142o na ten cel zaledwie sto floren\u00f3w. Z wyposa\u017cenia zachowa\u0142y si\u0119 chrzcielnica z 1685 roku i rze\u017abiona scena Pasji z 1687 roku, jeszcze ze starszego ko\u015bcio\u0142a, ambona z lat 1713\u20131714, o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny z oko\u0142o 1718 roku oraz barokowe marmurowe epitafium Jana Gerharda Denhoffa i jego \u017cony Marianny z XVII wieku. Ambon\u0119 z 1713 roku, dzie\u0142o Salomona Scenglera, zdobi\u0142y wed\u0142ug Piotra Bireckiego postacie ewangelist\u00f3w. W nastawie o\u0142tarza umieszczono kolejno Ostatni\u0105 Wieczerz\u0119, Ukrzy\u017cowanie, Z\u0142o\u017cenie do grobu i na samej g\u00f3rze Zmartwychwstanie, a obok figur \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a stan\u0119\u0142o dziesi\u0119ciu aposto\u0142\u00f3w: Jan Ewangelista, Bart\u0142omiej, Jakub Starszy, Tomasz, Tadeusz, Andrzej, Jakub M\u0142odszy, Mateusz, Maciej i Filip; Birecki datuje t\u0119 nastaw\u0119 na lata 1712\u20131714. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego wymienia on te\u017c w\u015br\u00f3d \u015bwi\u0105ty\u0144, w kt\u00f3rych w prezbiterium ustawiono \u0142awy albo empory dla cz\u0142onk\u00f3w rady ko\u015bcielnej. Wed\u0142ug Harnocha o\u0142tarz by\u0142 darem burmistrza Ewerbecka, zmar\u0142ego w 1701 roku, a w\u015br\u00f3d osobliwo\u015bci ko\u015bcio\u0142a przechowywano Bibli\u0119 l\u00fcnebursk\u0105 z 1651 roku i ewangeliarz. Piotr Birecki (2021) pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowano w latach 1712\u20131714 dzi\u0119ki pomocy luteran\u00f3w z Gda\u0144ska i Kr\u00f3lewca.\n\nStarszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego powi\u0119kszono nieco w 1670 roku. Fundament nowego za\u0142o\u017cono wed\u0142ug Goedtkego 26 maja 1707 roku. Potem budowa sta\u0142a pi\u0119\u0107 lat z powodu zarazy i wojny. Fundament wie\u017cy zacz\u0119to 13 lipca 1712 roku, a ca\u0142o\u015b\u0107 uko\u0144czono pod koniec tego roku. W czasach Goedtkego nabo\u017ce\u0144stwa niedzielne i \u015bwi\u0105teczne odbywa\u0142y si\u0119 w tym ko\u015bciele, a kazania tygodniowe i godziny modlitwy w osobnym domu modlitwy przy rynku. Wed\u0142ug jego relacji oficja\u0142 pomeza\u0144ski Stanis\u0142aw Dzianott za\u017c\u0105da\u0142 po pokoju oliwskim, by duchowni ewangeliccy nie udzielali \u015blub\u00f3w, chrzt\u00f3w ani pogrzeb\u00f3w bez jego zgody, a tych, kt\u00f3rzy nie stawili si\u0119 przed jego s\u0105dem, ob\u0142o\u017cy\u0142 kl\u0105tw\u0105. Rada wnios\u0142a skarg\u0119 do kr\u00f3la 14 lipca 1662 roku i zosta\u0142a wys\u0142uchana. W 1724 roku Johann Poland obj\u0105\u0142 urz\u0105d wi\u0119kszo\u015bci\u0105 g\u0142os\u00f3w, przy sprzeciwie znacznej cz\u0119\u015bci gminy, ale komisarze kr\u00f3lewscy z Elbl\u0105ga i Gda\u0144ska z\u0142o\u017cyli go z urz\u0119du.\n\nWok\u00f3\u0142 nowego ko\u015bcio\u0142a toczy\u0142o si\u0119 \u017cycie gminy XVIII wieku. W 1701 roku, jak podaje Eckerdt, gmina ewangelicka w Malborku po raz pierwszy wprowadzi\u0142a w\u0142asny \u015bpiewnik; w 1713 roku duchowny W\u00e4chter wyda\u0142 nowy, w 1756 roku na \u017c\u0105danie magistratu zast\u0105pi\u0142 go \u015bpiewnik duchownego Fromma, kt\u00f3ry w 1782 roku \u2014 przy du\u017cym oporze cz\u0119\u015bci gminy \u2014 tak\u017ce wycofano. W 1713 roku, gdy po \u015bmierci Christiana R\u00f6hmera w 1712 roku \u2014 tak podaje Hartwich \u2014 zwolni\u0142o si\u0119 jedno z miejsc duchownych, rada miasta chcia\u0142a powo\u0142a\u0107 ordynowanego w Wittenberdze Johanna Georga Fiedlera. Obaj malborscy duchowni, Leonhard W\u00e4chter i Salomon Hermson, uznali go za podejrzanego o pietyzm i zwr\u00f3cili si\u0119 do Gda\u0144ska, a Ministerium doradzi\u0142o radzie wyb\u00f3r kogo\u015b z s\u0105siedztwa. 23 marca 1713 roku Fiedler dosta\u0142 od rady \u015bwiadectwo zwolnienia, a wakuj\u0105ce miejsce obj\u0105\u0142 Efraim Fromm, urodzony w Gda\u0144sku, dot\u0105d duchowny w Tczewie. W 1744 roku samob\u00f3jstwo jednego z \u0142awnik\u00f3w, kt\u00f3ry w pozostawionym pi\u015bmie obwinia\u0142 czytan\u0105 przed komuni\u0105 formu\u0142\u0119 napomnienia grzesz\u0105cych przeciw sz\u00f3stemu przykazaniu, sk\u0142oni\u0142o rad\u0119 do jej zniesienia. Pastor Abraham Pusch i jego koledzy, za rad\u0105 Gda\u0144ska, wyst\u0105pili o utrzymanie tej dawnej formu\u0142y, cho\u0107 obawiali si\u0119, \u017ce rada ich wniosek odrzuci. Pusch, w Malborku w latach 1725\u20131753, wyda\u0142 w 1753 roku pami\u0119tnik malborskich duchownych ewangelickich. W 1749 roku biskup wizytator, jak podaje Jan Wi\u015bniewski, zarzuca\u0142 tutejszym duchownym ewangelickim, \u017ce kazaniami po polsku w domach modlitwy zwodz\u0105 katolik\u00f3w i chrzcz\u0105 dzieci z ma\u0142\u017ce\u0144stw mieszanych, i zakaza\u0142 tych praktyk. Domaga\u0142 si\u0119 te\u017c zwrotu zabranych katolikom \u015bwi\u0105ty\u0144 malborskich i zapisa\u0142, \u017ce oratorium wyznania augsburskiego przekazano luteranom \u201epo nowych uzgodnieniach\u201d tam, gdzie sta\u0142 stary ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego ubogich katolik\u00f3w ze szpitala. Wed\u0142ug katolickiego opisu diecezji z 1785 roku protestant\u00f3w by\u0142o w parafii malborskiej 1900, czyli blisko po\u0142owa jej mieszka\u0144c\u00f3w, i mieli oni pastor\u00f3w i \u015bwi\u0105tynie. Wed\u0142ug Eckerdta w 1772 roku Malbork mia\u0142 trzy ko\u015bcio\u0142y katolickie i jeden ewangelicki, a tutejszy duchowny lutera\u0144ski by\u0142 zarazem inspektorem ko\u015bcio\u0142\u00f3w lutera\u0144skich na Ma\u0142ych \u017bu\u0142awach oraz w Sztumie i Dzierzgoniu. Od 1799 roku istnia\u0142a kasa wd\u00f3w i sierot po duchownych, a S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom V, 1884) odnotowuje, \u017ce od 1 maja 1813 roku dzia\u0142a\u0142o w Malborku ewangelickie seminarium \u2014 pierwsze w Prusach.\n\nKsi\u0119gi chrzt\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego, przechowywane w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, dopowiadaj\u0105 te dzieje. Tom II ksi\u0119gi ko\u015bcielnej, za\u0142o\u017cony w 1684 roku (Archion 22832, Bild 2\u20133), wymienia na pierwszych kartach jako duchownych Sebastiana Reichela i Christopha Stephana; p\u00f3\u017aniejsza r\u0119ka dopisa\u0142a Christiana R\u00f6mera, Leonharda W\u00e4chtera i Salomona Hermsona, tego ostatniego jako polskiego pastora (\u201epast. Pol.\u201d). Na kolejnej karcie (Bild 4) wpisano prze\u0142o\u017conych ko\u015bcio\u0142a i kantor\u00f3w polskich, w\u015br\u00f3d nich Johanna Friedricha Adlopha, kantora od pierwszych lat XVIII wieku. Wed\u0142ug podsumowania roku 1700 w tej samej ksi\u0119dze (Bild 100) zawarto w tym roku przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego 51 ma\u0142\u017ce\u0144stw, ochrzczono 122 dzieci i pochowano 95 os\u00f3b, a w miejscu zapisanym jako \u201eS. Jerusalem\u201d kolejne 62. Na karcie tytu\u0142owej Friedrich Heinel, w\u00f3wczas inspektor, odnotowa\u0142, \u017ce ksi\u0119gi brakowa\u0142o przez siedemna\u015bcie lat jego pobytu w Malborku i \u017ce 6 kwietnia 1801 roku zwr\u00f3ci\u0142 mu j\u0105 skarbnik miejski Wegner, kt\u00f3ry znalaz\u0142 j\u0105 w spu\u015bci\u017anie po swoim ojcu, \u0142awniku.\n\nKsi\u0119ga chrzt\u00f3w z lat 1773\u20131791 (Archion 22844, Bild 2) zaczyna si\u0119 od wykazu \u00f3wczesnych duchownych. Byli nimi Johann Gottfried Witthold, duchowny i inspektor Ma\u0142ych \u017bu\u0142aw, Johann Samuel Walther z Halle, duchowny i inspektor Wielkich \u017bu\u0142aw, oraz Johann Wilhelm Pohl z Prus Wschodnich, duchowny polski. Witthold zmar\u0142 4 sierpnia 1776 roku; na jego miejsce wybrano magistra Skuboviusa, dot\u0105d duchownego w \u015awierkach (Tannsee), kt\u00f3ry wed\u0142ug tej ksi\u0119gi zmar\u0142 20 grudnia 1778 roku. W 1784 roku adiunktem inspektora Walthera wybrano Friedricha Heinela z Berlina, a w 1785 roku na miejsce Skuboviusa trzecim duchownym i zarazem rektorem szko\u0142y \u0142aci\u0144skiej zosta\u0142 Carl Theodor Wundsch. Walther zmar\u0142 w pierwszy dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia 1786 roku na ambonie, ra\u017cony udarem. Dalszy ci\u0105g przynosi ksi\u0119ga chrzt\u00f3w z lat 1791\u20131803 (Archion 313091, Bild 2\u20134), do kt\u00f3rej Heinel wpisa\u0142 w pierwszej osobie uwagi o tutejszych duchownych. Pohl, wybrany po \u015bmierci Johanna Bobricka na trzeciego i polskiego duchownego, a po Wittholdzie inspektor Ma\u0142ych \u017bu\u0142aw Malborskich, zmar\u0142 5 grudnia 1791 roku w 61. roku \u017cycia; pochowano go 11 grudnia w ko\u015bciele. Wundsch, rodem z Malborka, zarz\u0105dza\u0142 po nim tymczasowo inspekcj\u0105 Ma\u0142ych \u017bu\u0142aw, a 15 pa\u017adziernika 1793 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Lichn\u00f3w (Gro\u00df Lichtenau), gdzie zmar\u0142 6 lipca 1796 roku. Na miejsce Pohla wybrano we wrze\u015bniu 1793 roku Thomasa Pollnaua, urodzonego w okolicy Gniewu (Mewe), dot\u0105d duchownego niemieckiego i polskiego w Prabutach (Riesenburg); urz\u0105d przy tutejszej gminie niemieckiej i polskiej obj\u0105\u0142 w trzeci\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1793 roku. Zmar\u0142 na suchoty 22 czerwca 1797 roku i spocz\u0105\u0142 na cmentarzu. Heinel zapisa\u0142, \u017ce na jego miejsce nie wybrano ju\u017c polskiego duchownego, bo gmina z wolna zanik\u0142a: \u201edenn die Gemeine nach und nach eingegangen war\u201d. Trzecim duchownym i rektorem szko\u0142y zosta\u0142 w 1798 roku dotychczasowy konrektor Ludwig Wilhelm Haebler. Reinhold Bernhard Jachmann, kandydat teologii z Kr\u00f3lewca, wybrany w 1794 roku na miejsce Wundscha na trzeciego duchownego i rektora szko\u0142y \u0142aci\u0144skiej, a po \u015bmierci Pollnaua drugi duchowny, wyg\u0142osi\u0142 kazanie po\u017cegnalne 19 lipca 1801 roku i wyjecha\u0142 do Jankowa Gda\u0144skiego (Jenkau) jako dyrektor nowo zak\u0142adanego zak\u0142adu wychowawczego. Na jego miejsce wprowadzono 16 stycznia 1803 roku jako trzeciego duchownego i prorektora szko\u0142y dotychczasowego konrektora Andreasa Heinricha Habrechta. Sam Heinel, wcze\u015bniej rektor w Stolzenbergu, wyg\u0142osi\u0142 w Malborku kazanie wst\u0119pne w Niedziel\u0119 Palmow\u0105, 4 kwietnia 1784 roku, a w 1797 roku zatwierdzono go jako inspektora.\n\nMalbork by\u0142 siedzib\u0105 superintendentury. Oko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej \u2014 licz\u0105cej 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w \u2014 i obejmowa\u0142a Piekarski M\u0142yn (B\u00e4ckerm\u00fchle), Grobelno (Dammfelde), Sztumskie Przedmie\u015bcie (Hoppenbruch), Ka\u0142dowo (Kalthof), Cisy (Stadtfelde), Bronis\u0142awie (Vogelsang) i Landm\u00fchle. Go\u015bcinnie, bez formalnego w\u0142\u0105czenia, korzysta\u0142y z niej tak\u017ce Stogi (Heubuden), Ka\u0142dowo (Schlo\u00df Kalthof), Piaski (Sandhof), Dolna (Liebenthal), Lipowiec (Lindenwald) i Radlofferhuben. Wed\u0142ug pisma rejencji gda\u0144skiej z 29 kwietnia 1867 roku w\u0142\u0105czono formalnie do parafii przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego Doln\u0105 (Liebenthal), Lipowiec (Lindenwald), Piekarski M\u0142yn (B\u00e4ckerm\u00fchle) i Landm\u00fchle. Wed\u0142ug pisma rejencji gda\u0144skiej z 1 kwietnia 1871 roku w\u0142\u0105czono do niej formalnie tak\u017ce Ko\u015bcieleczki (Koczelitzke) i Kamionk\u0119 (Kaminke). Sto\u017cki \u2014 po niemiecku Klein Heubuden \u2014 by\u0142y przysi\u00f3\u0142kiem gminy Stogi i liczy\u0142y w 1885 roku dziesi\u0119\u0107 dom\u00f3w i 77 mieszka\u0144c\u00f3w; ca\u0142a gmina nale\u017ca\u0142a wtedy do parafii ewangelickiej w Malborku, a do katolickiej w Lasowicach Wielkich (Gro\u00df Lesewitz). W Ka\u0142dowie mieszkali w XVIII wieku obok siebie mennonici, ewangelicy i katolicy; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy we wsi nie potwierdzono. Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii malborskiej \u2014 zgodnie wskazuj\u0105 to wykaz parafii z po\u0142owy XIX wieku, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku oraz wykaz okr\u0119g\u00f3w szkolnych parafii malborskiej u Harnocha. W tym spisie Ka\u0142dowo Zamkowe (Schlo\u00df Kalthof) liczy\u0142o 716 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 351 ewangelik\u00f3w, 328 katolik\u00f3w i 37 innych chrze\u015bcijan. Ewangelicy stanowili w mie\u015bcie trwa\u0142\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107: spis z 1885 roku zasta\u0142 w Malborku 10 136 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 5956 ewangelik\u00f3w, 3701 katolik\u00f3w, 201 innych chrze\u015bcijan i 278 \u017byd\u00f3w, a do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej trzy pi\u0105te mieszka\u0144c\u00f3w miasta pozostawa\u0142o ewangelikami.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowano w 1875 roku; organy o trzydziestu g\u0142osach postawiono w 1879 roku \u2014 wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, zbudowa\u0142a je firma Augusta Terletzkiego. Wed\u0142ug katalogu reklamowego firmy z 1908 roku, om\u00f3wionego przez Wiktora Z. \u0141yjaka, organy te mia\u0142y 31 g\u0142os\u00f3w. Harnoch w 1890 roku notuje 6840 dusz, a rocznie 199 chrzt\u00f3w, 41 \u015blub\u00f3w, 2181 komunikant\u00f3w i 224 pogrzeby. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 8966 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Malborka, a duszpasterzami byli Hugo Felsch (od 1885 roku) i Martin G\u00fcrtler (od 1888 roku).\n\nKilka wiadomo\u015bci o tutejszych duchownych przechowa\u0142a prasa. W maju 1878 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce synod prowincjonalny Prus Wschodnich i Zachodnich, otwarty 18 maja, wybra\u0142 do swojego zarz\u0105du mi\u0119dzy innymi pastora Heermanna z Malborka. W kwietniu 1904 roku urz\u0119dowy \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce kr\u00f3l mianowa\u0142 pastora Felscha w Malborku superintendentem diecezji malborskiej, a w pa\u017adzierniku 1914 roku ten sam dziennik poda\u0142, \u017ce superintendent w stanie spoczynku Felsch w Malborku otrzyma\u0142 Kr\u00f3lewski Order Korony trzeciej klasy. W lipcu 1915 roku \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce superintendentowi doktorowi M\u00f6hrkemu w Malborku powierzono urz\u0105d eforalny, czyli nadz\u00f3r nad diecezj\u0105 malborsk\u0105. W maju 1918 roku w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d ukaza\u0142o si\u0119 og\u0142oszenie, \u017ce na posad\u0119 pastora pomocniczego w Malborku poszukiwany jest od 1 czerwca 1918 roku lub p\u00f3\u017aniej misjonarz, pastor zagraniczny, emeryt albo kandydat, z pensj\u0105, dodatkiem wojennym i dodatkiem mieszkaniowym; bli\u017cszych informacji udziela\u0142 superintendent doktor M\u00f6hrke.\n\nW lipcu 1884 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 8, s. 58), \u017ce probostwo w Malborku, pod patronatem prywatnym, zwolni si\u0119 1 pa\u017adziernika 1884 roku, gdy pastor Heermann przejdzie w stan spoczynku. Dawa\u0142o oko\u0142o 5008 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 5509 marek z mieszkaniem, z czego do ko\u0144ca wrze\u015bnia 1892 roku trzeba by\u0142o odprowadza\u0107 1377 marek rocznie jako op\u0142at\u0119 z beneficjum; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 7100 dusz i mia\u0142a 10 szk\u00f3\u0142 z 27 nauczycielami, a proboszcza mia\u0142a wybra\u0107 gmina spo\u015br\u00f3d trzech kandydat\u00f3w zaproponowanych przez magistrat Malborka. W lutym 1885 roku (nr 3, s. 31) og\u0142oszono wolne stanowisko drugiego pastora, bo dotychczasowy drugi pastor, Felsch, obj\u0105\u0142 pierwsze; dawa\u0142o oko\u0142o 3556 marek bez mieszkania i oko\u0142o 3912 marek z mieszkaniem, a parafia liczy\u0142a wtedy oko\u0142o 7130 dusz. P\u00f3\u017aniej w tym samym roku konsystorz doda\u0142 (nr 8, s. 69), \u017ce po\u0142\u0105czone organy gminy, za zgod\u0105 patronatu i konsystorza, obni\u017cy\u0142y doch\u00f3d drugiego stanowiska do 1 pa\u017adziernika 1892 roku o 600 marek na rzecz pierwszego.\n\nW 1903 roku otynkowano elewacj\u0119 zachodni\u0105, a w 1926 dobudowano od p\u00f3\u0142nocy dom parafialny. Drugim pastorem by\u0142 od 1925 roku Eugen Waldemar Gayk, kapelan g\u0142uchoniemych, wi\u0119zienia, garnizonu i szpitala, kt\u00f3ry wyjecha\u0142 24 stycznia 1945 roku. Ostatnim superintendentem i proboszczem by\u0142 od 1934 roku Walter Treidel, urodzony w 1880 roku w Zelkach ko\u0142o Gi\u017cycka, zmar\u0142y w 1956 roku w Weenzen. Jego \u017cona Frieda prowadzi\u0142a w Malborku ewangelickie stowarzyszenie kobiet. Granica z 1920 roku rozdzieli\u0142a parafi\u0119 nier\u00f3wno: Ka\u0142dowo i zachodni skrawek \u017bu\u0142aw wesz\u0142y do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a samo miasto Malbork, po drugiej stronie rzeki, pozosta\u0142o w Niemczech \u2014 wie\u015b i jej najbli\u017csze miasto znalaz\u0142y si\u0119 w dw\u00f3ch pa\u0144stwach.\n\nWed\u0142ug Rainera Zachariasa, kt\u00f3rego ksi\u0105\u017ck\u0119 z 2019 roku streszcza recenzja Jerzego Domas\u0142owskiego, ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie odby\u0142o si\u0119 tu 14 stycznia 1945 roku, tydzie\u0144 przed wielk\u0105 ucieczk\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w. Opiek\u0119 duszpastersk\u0105 nad Niemcami obu wyzna\u0144, kt\u00f3rzy zostali w mie\u015bcie, przej\u0105\u0142 katolicki proboszcz ksi\u0105dz Konrad Will; w 1947 roku zakazano nabo\u017ce\u0144stw w j\u0119zyku niemieckim. We wrze\u015bniu 1945 roku ksi\u0105dz Feliks Sawicki uzyska\u0142 przekazanie ko\u015bcio\u0142a parafii katolickiej. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego ksi\u0105dz Sawicki wystara\u0142 si\u0119 u w\u0142adz powiatowych o przekazanie \u201ezniszczonego zboru ewangelickiego\u201d na cele kultu katolickiego, a po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a nast\u0105pi\u0142o ju\u017c w 1945 roku. Pierwsze polskie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono we wrze\u015bniu 1945 roku, a parafi\u0119 katolick\u0105 erygowano 8 wrze\u015bnia 1945 roku; wed\u0142ug Zawadzkiego nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do ko\u015bcio\u0142a dopiero przed Bo\u017cym Narodzeniem 1945 roku. 16 maja 1958 roku zmieniono wezwanie na Matki Boskiej Nieustaj\u0105cej Pomocy; dzi\u015b \u015bwi\u0105tynia nale\u017cy do diecezji elbl\u0105skiej, dekanatu Malbork I. Urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w, kt\u00f3ry okre\u015bla budowl\u0119 jako murowano-szachulcow\u0105 i datuje j\u0105 na 1711 rok, wymienia j\u0105 pod numerem A-288 z 29 marca 1962 roku. Archiwum superintendentury i parafii \u015bwi\u0119tego Jerzego przele\u017ca\u0142o na strychu plebanii przy ulicy S\u0142owackiego pi\u0119\u0107dziesi\u0105t trzy lata: jesieni\u0105 1998 roku diecezjalna komisja archiwalna znalaz\u0142a tam trzy szafy teczek, ksi\u0105g i ksi\u0105\u017cek z okresu od ko\u0144ca XVIII wieku do 1945 roku, pokrytych sadz\u0105. Zbiory trafi\u0142y do Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Ludwig Rhesa, autor wykazu duchownych Prus Zachodnich z 1834 roku, opowiada losy Knadego nieco inaczej: Knade opu\u015bci\u0142 Malbork, w 1534 roku zosta\u0142 duchownym w Nidzicy, a zmar\u0142 w 1564 roku w Demmin na Pomorzu (ksi\u0119ga pastor\u00f3w: w Loitz); w malborskiej li\u015bcie Goedtkego wydanej w 1753 roku dopisa\u0142 go wydawca, z latami 1527\u20131528; takie same lata ma starsza redakcja tekstu, a w r\u0119kopisie z 1760 roku Goedtke otwiera nim list\u0119, z rokiem 1526, po czym prowadzi go przez Nidzic\u0119 do Anklam, Ueckerm\u00fcnde i Loitz na Pomorzu. Przywilej Zygmunta Augusta Hartwich i Schmid datuj\u0105 na 14 kwietnia, nie 14 maja 1569 roku. Bodensteina Harnoch ka\u017ce powo\u0142a\u0107 oko\u0142o 1558 roku, Rhesa datuje go \u201eoko\u0142o 1558 albo oko\u0142o 1570 roku\u201d, a Goedtke w starszej redakcji podaje, \u017ce przyszed\u0142 w 1570 roku, w r\u0119kopisie z 1760 roku za\u015b, \u017ce w 1558, i w obu, \u017ce zmar\u0142 w Malborku w 1572. Wendland przyszed\u0142 wed\u0142ug Harnocha w 1579 roku z Lasowic Wielkich; Goedtke i Rhesa zgodnie pisz\u0105, \u017ce Wendland zosta\u0142 diakonem w Malborku w 1597 roku. Rhesa odczyta\u0142 z p\u0142yty Schr\u00f6dera dat\u0119 \u015bmierci 13 lutego 1599 roku; Goedtke w starszej redakcji podaje rok 1597, ale w r\u0119kopisie z 1760 roku, tak\u017ce za p\u0142yt\u0105, t\u0119 sam\u0105 dat\u0119 co Rhesa. Budow\u0119 nowego ko\u015bcio\u0142a Eckerdt datuje na lata 1706\u20131712, a Harnoch opisuje go w 1890 roku jako murowany prostok\u0105t, powi\u0119kszony w 1707 roku o jedn\u0105 trzeci\u0105 ku wschodowi i naprawiany w 1771 i 1818 roku, z murowan\u0105 wie\u017c\u0105 kryt\u0105 blach\u0105 miedzian\u0105 i z wn\u0119trzem tr\u00f3jnawowym sklepionym, cho\u0107 przysadzistym. Nazwisko autora pami\u0119tnika malborskich duchownych Harnoch drukuje jako Abraham Fusch; Goedtke pisze Pusch i podaje, \u017ce obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1725 roku. O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny datuje si\u0119 na oko\u0142o 1718 rok; Piotr Birecki za monografi\u0105 Schmida z 1932 roku datuje jego nastaw\u0119 na lata 1712\u20131714, a Harnoch wi\u0105\u017ce o\u0142tarz z burmistrzem Ewerbeckiem, zmar\u0142ym w 1701 roku. \u015amier\u0107 Pohla Hermann Eckerdt (1868, s. 197) datuje na 1792 rok i pisze, \u017ce by\u0142 on ostatnim polskim duchownym, bo po nim nikogo ju\u017c nie wybrano; ksi\u0119ga chrzt\u00f3w z lat 1791\u20131803 (Archion 313091, Bild 2 i 3) podaje dwukrotnie 5 grudnia 1791 roku i wymienia jako jego nast\u0119pc\u0119 Thomasa Pollnaua, duchownego niemieckiego i polskiego, wybranego w 1793 roku. Po\u0142\u0105czenie trzeciego miejsca duchownego z rektoratem szko\u0142y Eckerdt wi\u0105\u017ce z czasem po \u015bmierci Pohla, a wed\u0142ug ksi\u0119gi z lat 1773\u20131791 (Archion 22844, Bild 2) Wundsch obj\u0105\u0142 obie funkcje ju\u017c w 1785 roku. Zmar\u0142ego w 1778 roku Skuboviusa ksi\u0119ga z lat 1773\u20131791 nazywa \u201eM. Raphael Christoph Zacharias Habedank Skubovius\u201d, a ksi\u0119ga z lat 1791\u20131803 podaje imiona \u201eM. Jonathan Raphael\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Odebranie fary: Harnoch podaje 3 czerwca 1594 roku, a Hartknoch (s. 1067) wyrok z 1594 roku, \u201eFeria 4. vor Pfingsten\u201d, czyli ze \u015brody przed Zielonymi \u015awi\u0105tkami. Goedtke podaje wyrok warszawski z 6 maja 1598 roku, potwierdzony przez s\u0105d relacyjny 12 maja nast\u0119pnego roku (s. 109\u2013110), i obj\u0119cie fary przez plebana Thomasa Banda 3 czerwca 1598 roku (s. 12). Hartwich ma w jednym miejscu 1598, w drugim 1594. Przywilej Zygmunta Augusta datuje na 24 kwietnia 1569 roku (s. 12, 109), wobec 14 maja wy\u017cej i 14 kwietnia u Hartwicha i Schmida. Patronat z 1471 roku nadaje wy\u017cej kr\u00f3l Kazimierz w niedziel\u0119 Invocavit. W dokumencie, kt\u00f3ry Goedtke drukuje, nadaje go biskup che\u0142mi\u0144ski Wincenty Kie\u0142basa za upowa\u017cnieniem kr\u00f3la, w sobot\u0119 przed t\u0105 niedziel\u0105 (s. 22, 110). Dla nowego ko\u015bcio\u0142a Zawadzki ma 18 czerwca 1707 i 9 lipca 1712 roku, a Eckerdt lata 1706\u20131712; Goedtke (s. 110) podaje 26 maja 1707 roku jako dzie\u0144 za\u0142o\u017cenia fundamentu ko\u015bcio\u0142a i 13 lipca 1712 roku jako pocz\u0105tek fundamentu wie\u017cy. Wy\u0142\u0105czne u\u017cytkowanie ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego zaczyna si\u0119 wy\u017cej w 1598 roku, u Goedtkego dopiero od dekretu z 1603 roku (s. 113). Pami\u0119tnik Puscha ukaza\u0142 si\u0119 wed\u0142ug niego w 1754 roku, a Pusch zmar\u0142 12 czerwca 1754 roku w Tiensdorfie (s. 115, 131), wobec roku 1753 wy\u017cej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 96, 196, 197, 207; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 258, 260; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 432\u2013434; ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bwi\u0119tego Jerzego, obecnie rzymskokatolicki \u2014 karta obiektu w serwisie Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa); ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201366 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat malborski; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 225\u2013227, 258, 271\u2013272; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 145, 161, 165; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 221; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 42; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 457\u2013460; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 192, 193; I. G. Goedtke, \u201eEvangelisches Predigt-Amt in denen kleineren St\u00e4dten des Polnischen Preussens\u201d, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 1, 1\u20132; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 12\u201315, 21\u201322, 24\u201326, 34, 109\u2013110, 113\u2013118, 123\u2013124, 126, 130\u2013131, 250; Ch. Hartknoch, \u201ePreussische Kirchen-Historia\u201d, 1686, s. 1067; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 956; J. Domas\u0142owski, recenzja: R. Zacharias, \u201eEvangelische Kirchengeschichte f\u00fcr die Stadt Marienburg und ihre beiden Werdergebiete an Nogat und Weichsel 1526 bis 1945\u201d, M\u00fcnster 2019, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d XIV, 2020, s. 399\u2013405; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 21 maja 1878 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 5 kwietnia 1904 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 pa\u017adziernika 1914 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 31 lipca 1915 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 13; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 43\u201344, 80\u201381; P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 32, 34\u201336; W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 19 maja 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 39, 107; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 472; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 8, s. 58 oraz 1885, nr 3, s. 31 oraz 1885, nr 8, s. 69 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192; Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 65\u201367, 87\u201389 (Dolna, Lipowiec, Piekarski M\u0142yn i Landm\u00fchle, 1867; Ko\u015bcieleczki i Kamionka, 1871; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6663, ksi\u0119ga chrzt\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego w Malborku z lat 1684\u20131706 (tom II), skany 2\u20134 i 100, dost\u0119p przez portal Archion (22832); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6666, ksi\u0119ga chrzt\u00f3w z lat 1773\u20131791, skan 2, dost\u0119p przez portal Archion (22844); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6667, ksi\u0119ga chrzt\u00f3w z lat 1791\u20131803, skany 2\u20134, dost\u0119p przez portal Archion (313091).*","built_year":1712,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bw. Jerzego, ob. rzymskokatolicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/malbork-kosciol-par-pw-matki-boskiej-nieustajacej-pomocy-i-sw"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 432\u2013433, 433\u2013434","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 196, 197, 207","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 258, 260","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 12\u201315, 21\u201322, 24\u201326, 34, 109\u2013110, 113\u2013118, 123\u2013124, 126, 130\u2013131, 250","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ch. Hartknoch, \u201ePreussische Kirchen-Historia\u201d, 1686, s. 1067","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Domas\u0142owski, recenzja: R. Zacharias, \u201eEvangelische Kirchengeschichte f\u00fcr die Stadt Marienburg und ihre beiden Werdergebiete an Nogat und Weichsel 1526 bis 1945\u201d, M\u00fcnster 2019, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d XIV, 2020, s. 399\u2013405","url":"https://gre.luteranie.pl/issues/2020/GRE_2020_23_ZACHARIAS_R_Recenzja_Domaslowski_Evangelische_Kirchengeschichte.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 21 maja 1878 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CS6FMFUHIIU3CUHMJCRPV6NCP6DUVS6L"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 5 kwietnia 1904 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6HAJWKMGBGTRKGTTVWJS6V5PSBGI7VXI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 pa\u017adziernika 1914 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JV4FMQRSNA2YEAM3B7G7SFQZAEKAGRIL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 31 lipca 1915 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/L72R3M7MMH6EKUFHBX22H6TBIHM3OU4F"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 13","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 43\u201344, 80\u201381","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 32, 34\u201336","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 54","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 19 maja 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/H7XBDKBIF7LWDCWR3BEKCIWQRQIPPMYD"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 39, 107","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/26779/content"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 192, 193","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 472","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 65\u201367, 87\u201389 (Dolna, Lipowiec, Piekarski M\u0142yn i Landm\u00fchle, 1867; Ko\u015bcieleczki i Kamionka, 1871; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/64638"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6663, ksi\u0119ga chrzt\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego w Malborku z lat 1684\u20131706 (tom II), skany 2\u20134 i 100, dost\u0119p przez portal Archion (22832)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6666, ksi\u0119ga chrzt\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego w Malborku z lat 1773\u20131791, skan 2, dost\u0119p przez portal Archion (22844)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6667, ksi\u0119ga chrzt\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego w Malborku z lat 1791\u20131803, skany 2\u20134, dost\u0119p przez portal Archion (313091)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 8, s. 58 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4653/Amtliche_Mitteilungen_1884_8.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 3, s. 31\u201332 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4663/Amtliche_Mittheilungen_1885_03.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 8, s. 69 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4667/Amtliche_Mittheilungen_1885_008.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 14, s. 96 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4673/Amtliche_Mitteilung_1885_14.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0046","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03216,"lng":19.02385,"name_de":"Georgenkirche","name_pl":"Malbork \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015bw. Jerzego (Georgenkirche)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy NMP w Malborku to \u015bredniowieczna katolicka \u015bwi\u0105tynia zakonu krzy\u017cackiego; w okresie pruskim teren zamku by\u0142 pod zarz\u0105dem odbudowy (Schlo\u00dfbauverwaltung), lecz \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105 wyra\u017anie odr\u0119bnej fazy ewangelicko-garnizonowej tego wn\u0119trza. Dzi\u015b cz\u0119\u015b\u0107 Muzeum Zamkowego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijna","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy pw. NMP \u2013 Muzeum Zamkowe w Malborku","url":"https://zamek.malbork.pl/wnetrze/kosciol-zamkowy-pw-nmp/"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0174","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.0358356,"lng":19.0368496,"name_de":"Marienburg","name_pl":"Malbork \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy NMP (dawny ewangelicki garnizonowy)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"parafia","type_label":"Parafia"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Malczkowie powsta\u0142 na prze\u0142omie XIX i XX wieku. Mapa z 1935 roku go nie zaznacza, ale na ten czas wskazuje wiek starodrzewu na jego terenie i wzd\u0142u\u017c prowadz\u0105cej do\u0144 alei. Za\u0142o\u017cono go na planie kwadratu, na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 \u2014 oko\u0142o 630 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od centrum wsi \u2014 na obszarze mniej wi\u0119cej 2000 metr\u00f3w kwadratowych. Prowadzi do niego prosta, licz\u0105ca 175 metr\u00f3w aleja z nasadzeniami kasztanowymi, po cz\u0119\u015bci zachowana do dzi\u015b. Ca\u0142y obw\u00f3d obsadzono g\u0119sto drzewami \u2014 monografia m\u00f3wi o bukach, dokumentacja terenowa o grabach \u2014 a w trzech naro\u017cnikach g\u00f3ruj\u0105 wysokie lipy.\n\nW 1784 roku Malczkowo liczy\u0142o 20 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; by\u0142a cegielnia i folwark Wilhelmshof, a wie\u015b nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego. Z d\u00f3br p\u0142acono 50 talar\u00f3w daniny przeznaczonej na pensje wiejskich nauczycieli.\n\nZ poch\u00f3wk\u00f3w zachowa\u0142y si\u0119 rozkopana mogi\u0142a z kamienn\u0105 ram\u0105 w naro\u017cniku po\u0142udniowo-zachodnim oraz granitowa podstawa steli. Zidentyfikowano tu poch\u00f3wek Johanny Trzebiatowski (1852\u20131933).\n\nMalczkowo, po niemiecku Malzkow, wzmiankowane po raz pierwszy w 1350 roku jako Malsytzekow, by\u0142o wsi\u0105 o uk\u0142adzie ulic\u00f3wki. W powiecie s\u0142upskim nale\u017ca\u0142o do rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 ewangelicy nale\u017celi do parafii w \u0141upawie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, gdzie \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a od pocz\u0105tku XIV wieku. W \u0141upawie po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowano oko\u0142o 1670 roku. \u0141upawa by\u0142a te\u017c siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego; s\u0105d obwodowy mie\u015bci\u0142 si\u0119 w S\u0142upsku.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Malczkowo wyst\u0119puje jako obw\u00f3d dworski: naliczono w nim 299 ewangelik\u00f3w i jednego katolika.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona wieczorem 8 marca 1945 roku. Ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w \u0141upawie przej\u0119li katoliccy osadnicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Malczkowo (Malzkow) \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 180, poz. 259; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 153; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Malzkow; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 984\u2013985.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Malczkowo (Malzkow) \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/malczkowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Malczkowo (s. 153 druku)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Malczkowo (s. 153 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 259 (strona 180); uwagi_weryfikacja rekordu (portal cmentarze.slupsk.pl)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 259 (s. 180)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Malczkowo (s. 153 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 259 (strona 180); uwagi_weryfikacja rekordu (portal cmentarze.slupsk.pl)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Malczkowo (s. 153 druku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 259 (strona 180); uwagi_weryfikacja rekordu (portal cmentarze.slupsk.pl)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 984\u2013985","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Malzkow","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0839","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.426257,"lng":17.388132,"name_de":"Malzkow","name_pl":"Malczkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Malczkowie (Malzkow, gm. Pot\u0119gowo), wie\u015b protestancka do 1945 r.; obiekt w katalogu cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0642","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.42166,"lng":17.37943,"name_de":"Cmentarz ( d. ewangelicki )","name_pl":"Malczkowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki le\u017cy na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 38/7 w obr\u0119bie Czerniewo, w gminie Tr\u0105bki Wielkie \u2014 tak opisuje go gminna ewidencja zabytk\u00f3w przy pozycji 77, prowadzonej pod nazw\u0105 \u201eMa\u0142e Czarniewo\u201d, z dopiskiem, \u017ce chodzi o dzisiejsze Czerniewo.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje przy gminie Czerniau w powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym osad\u0119 wydzielon\u0105 Klein Czerniau \u2014 dwa domy i 18 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nOkolica dzisiejszego Czerniewa nale\u017ca\u0142a przed 1945 rokiem do powiatu Danziger H\u00f6he, utworzonego w 1887 roku z dawnego powiatu gda\u0144skiego. Do 1920 roku by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a potem Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nW tym samym spisie Czerniau figuruje w dw\u00f3ch wierszach. Gmina wiejska, na stronie 22 pod pozycj\u0105 7, liczy\u0142a 184 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 99 m\u0119\u017cczyzn i 85 kobiet, 54 ewangelik\u00f3w, 129 katolik\u00f3w i jednego \u017byda. Obw\u00f3d dworski, na stronie 24 pod pozycj\u0105 53, liczy\u0142 147 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 76 m\u0119\u017cczyzn i 71 kobiet, 77 ewangelik\u00f3w i 70 katolik\u00f3w. Oba wiersze podaj\u0105 t\u0119 sam\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107: parafia ewangelicka w Sobowidzu, katolicka w Pr\u0119gowie Dolnym, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy w Mierzeszynie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie, pozycja 77 (\u201eMa\u0142e Czarniewo\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Danziger H\u00f6he, s. 22, pozycja 7, i s. 24, pozycja 53.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 77, Ma\u0142e Czarniewo)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0370","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.167257,"lng":18.499846,"name_de":null,"name_pl":"Ma\u0142e Czarniewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ma\u0142e Gronowo to przysi\u00f3\u0142ek zespo\u0142u wsi Gronowo nad Wis\u0142\u0105, na Nizinie Walichnowskiej, na p\u00f3\u0142noc od Gniewu. Obszar nale\u017ca\u0142 do zachodniej cz\u0119\u015bci powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w Prusach Zachodnich, kt\u00f3r\u0105 tworzy\u0142 Gniew wraz z lewobrze\u017cnymi okolicami; w 1920 roku przy\u0142\u0105czono go do Polski. Niemiecka nazwa osady brzmia\u0142a Klein Gr\u00fcnhof \u2014 pod ni\u0105 figuruje w spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku, obok s\u0105siednich Gro\u00df Gr\u00fcnhof i Polnisch Gr\u00fcnhof, czyli Wielkiego i Polskiego Gronowa. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a w Ma\u0142ym Gronowie nie by\u0142o. Wykaz ewidencji dla gminy Gniew nie wymienia Ma\u0142ego Gronowa; najbli\u017csza pozycja to dawny cmentarz ewangelicki w s\u0105siednim Polskim Gronowie (pozycja 559).\n\nW Gniewie parafia ewangelicka prowadzi\u0142a osobne rejestry pogrzebowe dla gminy wiejskiej od 1783 roku, ksi\u0119gi \u015blub\u00f3w od 1681, a chrzt\u00f3w od 1682; oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a 3052 dusze. W parafii gniewskiej by\u0142o wtedy 24 prywatne cmentarze i oko\u0142o 160 mennonit\u00f3w. W wykazie miejscowo\u015bci szkolnych parafii gniewskiej z oko\u0142o 1890 roku figuruje s\u0105siedni Gro\u00df Gr\u00fcnhof. Jej ko\u015bci\u00f3\u0142 na rynku po\u015bwi\u0119cono 3 sierpnia 1823 roku; rozebrano go w latach 1955\u20131957.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Klein Gr\u00fcnhof* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu dziesi\u0119\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych i 130 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 38 ewangelik\u00f3w i 92 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gniewie; katolicy \u2014 do parafii w Wielkich Walichnowach (*Gro\u00df Falkenau*). W 1868 roku dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Gro\u00df Gr\u00fcnhof*.\n\nW 1885 roku osada liczy\u0142a 113 mieszka\u0144c\u00f3w: 85 katolik\u00f3w i 28 ewangelik\u00f3w. W osadzie sta\u0142o wtedy 10 zamieszkanych dom\u00f3w, w kt\u00f3rych mieszka\u0142o 21 gospodarstw domowych. W rubrykach innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich i wyznania moj\u017ceszowego spis z 1885 roku nie zapisa\u0142 tu nikogo.\n\nPierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 96 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 9 wyznania ewangelickiego. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 87 os\u00f3b, niemieck\u0105 9. W wykazie ziemi przeznaczonej do parcelacji, og\u0142oszonym w Dzienniku Ustaw w 1935 roku, uj\u0119to \u0142\u0105cznie 120 hektar\u00f3w z maj\u0105tk\u00f3w Ryszarda Ziehma w Kuchni, Ma\u0142ym Gronowie, Szprudowie i Polskim Gronowie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gniew (Mewe) i podaje tu 14 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), gmina Gniew; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885), Kreis Marienwerder, s. 76\u201377, poz. 55; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen (1890), has\u0142o \u201eMewe\u201d; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat gniewski, s. 18, poz. 24; Gronowo / Polskie Gronowo \u2014 Miasto i Gmina Gniew; \u201eDziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej\u201d 1935, nr 9, poz. 48, pkt 53, s. 3; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 102\u2013103; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gronowo / Polskie Gronowo \u2014 Miasto i Gmina Gniew","url":"https://www.gniew.pl/564,polskie-gronowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon 1885, Kreis Marienwerder, s. 77, poz. 55 (Klein Gr\u00fcnhof, parafia Mewe): 113 mieszka\u0144c\u00f3w, 28 ewangelik\u00f3w, 85 katolik\u00f3w, rubryka innych chrze\u015bcijan pusta","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0099","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.89472,"lng":18.85389,"name_de":"Klein Gr\u00fcnhof","name_pl":"Ma\u0142e Gronowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Malentyn le\u017cy w gminie Pruszcz Gda\u0144ski, w powiecie gda\u0144skim. Po tutejszych ewangelikach pozosta\u0142 cmentarz, kt\u00f3ry wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje jako ewangelicki, przy ulicy Le\u015bnej.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku nie opisywa\u0142 *Mallentin* osobno. W podr\u0119czniku odsy\u0142ano do has\u0142a *Neuwartsch* (kr\u00f3lewska wie\u015b ch\u0142opska).\n\nPrzed 1945 rokiem by\u0142a to osada le\u015bna. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku figuruje jako Mallentin, le\u015bny obszar dworski w powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym, pod pozycj\u0105 75. Z 318 hektar\u00f3w obszaru 266 zajmowa\u0142 las, 24 rola i 8 \u0142\u0105ki. Mieszka\u0142o tu wtedy siedem os\u00f3b \u2014 czterech ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w. W obszarze sta\u0142 jeden budynek mieszkalny. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Lublewie (L\u00f6blau), katolicy do parafii w Pr\u0119gowie Dolnym. W Saalau mie\u015bci\u0142y si\u0119 okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego. W maju 1898 roku berli\u0144ska \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d og\u0142osi\u0142a utworzenie nowego probostwa: ewangelik\u00f3w z Malentyna, a tak\u017ce z Domachowa, Vo\u00dfbergu, Saskoczina, Johannisthal i Klein Saalau w powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym, wy\u0142\u0105czono z parafii w Lublewie i razem z ewangelikami kilkunastu innych wsi po\u0142\u0105czono w samodzieln\u0105 parafi\u0119 z ko\u015bcio\u0142em w Mierzeszynie (Meisterswalde).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Pruszcz Gda\u0144ski, pozycja 91; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Danziger H\u00f6he, obszary dworskie, s. 26\u201327, poz. 75; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52, pozycja 212; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 29 maja 1898 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Pruszcz Gda\u0144ski","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52, pozycja 212","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 29 maja 1898 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3KEC4XGCVXB7PP2TDXFELRCILS3CICQL"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1127","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.22788,"lng":18.47724,"name_de":"Mallentin","name_pl":"Malentyn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ma\u0142e Walichnowy, po niemiecku Klein Falkenau, le\u017c\u0105 na Nizinie Walichnowskiej nad Wis\u0142\u0105, na Kociewiu. Dzi\u015b wie\u015b le\u017cy w powiecie tczewskim; przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder). Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje t\u0119 wie\u015b jako Klein Falkenau w powiecie kwidzy\u0144skim (Kreis Marienwerder). W indeksie geograficznym wydawcy wizytacji Rozra\u017cewskiego nazwa niemiecka figuruje jako odsy\u0142acz: \u201eFalkenau vide Walichnowy\u201d. W ha\u015ble g\u0142\u00f3wnym tego indeksu stoi: \u201eWalichnowy, Falkenau (Walichnowo, Waliknowo, Waliknowy)\u201d.\n\nCmentarz zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b, razem z surow\u0105, ceglan\u0105 kaplic\u0105 bez \u017cadnych ozd\u00f3b. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Ma\u0142ych Walichnowach cmentarz, kaplic\u0119 cmentarn\u0105 i przydro\u017cn\u0105 kapliczk\u0119. W Ma\u0142ych Walichnowach zagrod\u0119 Petera Rudolfa Dirksena wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 18 lutego 2020 roku pod numerem A-1977: dom murowano-szachulcowy z 1878 roku, spichlerz z wozowni\u0105 z 1930 roku i dziewi\u0119tnastowieczny park.\n\nW wizytacji parafii Walichnowy z 23 pa\u017adziernika 1745 roku zapisano, \u017ce tutejsi luteranie nie mieli w\u0142asnego zboru, ale mieli \u201esw\u00f3j cmentarz do grzebania cia\u0142 we wsi Walichnowy Ma\u0142e\u201d. W dekrecie archidiakona Augustyna Kli\u0144skiego, wydanym po tej samej wizytacji, mowa jest o praktyce, przy kt\u00f3rej podczas pogrzeb\u00f3w innowierc\u00f3w \u201ena naszym cmentarzu\u201d ich nauczyciele odprawiali kazania nad cia\u0142ami zmar\u0142ych. W dekrecie praktyki tej zakazano: odt\u0105d nauczyciele innowierc\u00f3w mogli to czyni\u0107 wy\u0142\u0105cznie za zgod\u0105 proboszcza parafii. Ta sama wizytacja notuje, \u017ce domek szkolny dla organisty postawili gospodarze z obu Walichn\u00f3w i \u017ce to oni mieli go naprawia\u0107 i utrzymywa\u0107. W wizytacji z 1766 roku powt\u00f3rzono to samo o krytej strzech\u0105 szkole; w 1710 roku szko\u0142y przy ko\u015bciele w Walichnowach nie by\u0142o.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Klein Falkenau* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 27 dom\u00f3w mieszkalnych i 273 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 114 ewangelik\u00f3w, 158 katolik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania. W podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 308 mieszka\u0144c\u00f3w: 95 ewangelik\u00f3w, 197 katolik\u00f3w i szesnastu \u201einnych chrze\u015bcijan\u201d. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Rudnie (Rauden), katolicy do parafii w Wielkich Walichnowach, a wie\u015b mia\u0142a ewangelick\u0105 szko\u0142\u0119.\n\nPierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 300 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 28 wyznania ewangelickiego, 258 rzymskokatolickiego i 14 prawos\u0142awnego. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 263 osoby, niemieck\u0105 37.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 45 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat Gniew, pozycja 26; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat kwidzy\u0144ski, s. 76, pozycja 52; indeks geograficzny w: Visitationes archidiaconatus Pomeraniae, zeszyt III (Fontes TNT); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), streszczenie ksi\u0119gi G56 (wizytacja Walichn\u00f3w z 23 X 1745, s. 255\u2013256); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 355, 372 i 390; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518\u2013519; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Pelplin; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 100\u2013101; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ma\u0142e Walichnowy \u2014 cmentarz mennonicki \u2014 PolskaNiezwykla.pl","url":"http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/41576,male-walichnowy-cmentarz-mennonicki-w-malych-walichnowach.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518\u2013519","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0216","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.927,"lng":18.84418,"name_de":"Klein Falkenau","name_pl":"Ma\u0142e Walichnowy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ma\u0142oszyce, po niemiecku Mallsch\u00fctz, le\u017c\u0105 trzy kilometry na po\u0142udnie od L\u0119borka, w\u015br\u00f3d p\u00f3l i pastwisk na falistej powierzchni moreny dennej; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Dawny cmentarz le\u017cy oko\u0142o kilometra od \u015brodka wsi, na cyplu kompleksu le\u015bnego, a dojazd do niego jest mieszanin\u0105 kocich \u0142b\u00f3w, ziemi i piasku. Pozosta\u0142o\u015bci s\u0105 nik\u0142e: granic\u0119 wyznacza polna droga i skraj lasu, po murku zosta\u0142 szereg pojedynczych kamieni, z grob\u00f3w \u2014 kilka podstaw krzy\u017cy, jedna czy dwie tumby, u\u0142amek p\u0142yty epitafijnej i podw\u00f3jny nagrobek w formie pnia drzewa. Z fragment\u00f3w krzy\u017cy uratowanych przez Mariusza Baara z Wicka wiadomo, \u017ce spoczywali tu Johanna Schulz z domu Mach z Henriettental, urodzona 15 lutego 1842 roku, zmar\u0142a 3 grudnia 1906 roku, oraz Curt Tollas, zmar\u0142y 22 pa\u017adziernika 1874 roku. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje na dzia\u0142ce numer 48 jako cmentarz historyczny.\n\nW 1784 roku Ma\u0142oszyce by\u0142y siedzib\u0105 szlacheck\u0105 trzy czwarte mili na po\u0142udnie-po\u0142udniowy zach\u00f3d od L\u0119borka, na wzniesieniu przy trakcie pocztowym ze S\u0142upska do L\u0119borka. Obok folwarku mieszka\u0142o pi\u0119ciu gospodarzy i trzech zagrodnik\u00f3w; by\u0142a karczma i ku\u017ania, a nowy folwark Henriettenthal liczy\u0142 oko\u0142o 400 m\u00f3rg \u2014 razem 19 dym\u00f3w, przy znacznym lesie i pi\u0119ciu stawach. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141ebuni (Labuhn). Dawniej nale\u017ca\u0142a do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Zbawiciela w L\u0119borku.\n\nOko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w od fundament\u00f3w budynku pompy dawnego wodoci\u0105gu zachowa\u0142o si\u0119 drugie, bardziej zniszczone miejsce poch\u00f3wku: dwa groby, w tym rodzinny, trzy u\u0142amki postumentu w promieniu trzydziestu metr\u00f3w i kamienna podmur\u00f3wka \u2014 tyle zosta\u0142o z cmentarza rodziny Moek, kt\u00f3ra zarz\u0105dza\u0142a dobrami Ma\u0142oszyc. Miejscowa opowie\u015b\u0107 umieszcza w lesie przy zakr\u0119tach przed wsi\u0105 groby trzech je\u0144c\u00f3w francuskich pracuj\u0105cych w maj\u0105tku; \u015bladu po nich nie odnaleziono.\n\nPierwsza wzmianka o wsi pochodzi z aktu, kt\u00f3rym 12 czerwca 1310 roku margrabia brandenburski Waldemar odst\u0105pi\u0142 ziemi\u0119 gda\u0144sk\u0105 zakonowi krzy\u017cackiemu. Do oko\u0142o 1500 roku wie\u015b by\u0142a gniazdem miejscowego rodu \u2014 zapami\u0119tano Macieja, a po nim Miko\u0142aja z Ma\u0142oszyc \u2014 potem za\u015b, do 1673 roku, dobrami miejskimi L\u0119borka. Dat\u0119 wykupu folwarku przez miasto \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: raz jest to rok 1501, raz 1507. W 1553 roku L\u0119bork odsprzeda\u0142 tutejsze so\u0142ectwo za osiemdziesi\u0105t marek che\u0142mi\u0144skich. W 1792 roku bieg\u0142a przez wie\u015b droga pocztowa z Warmii przez L\u0119bork, Oskowo i S\u0142upsk do Berlina. R\u00f3d von Oeynhausen naby\u0142 wie\u015b w 1842 roku za 52 000 talar\u00f3w i w 1857 roku poleci\u0142 wznie\u015b\u0107 w g\u0142\u0119bi przydworskiego parku, na osi alei cis\u00f3w i \u015bwierk\u00f3w, ceglan\u0105 kaplic\u0119 grobow\u0105 dla swojej rodziny; nad wej\u015bciem do dzi\u015b czytelny jest wyryty majusku\u0142\u0105 napis \u201eAnno 1857\u201d, a budowla s\u0142u\u017cy obecnie jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny. W 1896 roku powsta\u0142 tu pierwszy w powiecie wodoci\u0105g nap\u0119dzany par\u0105, o d\u0142ugo\u015bci siedmiuset metr\u00f3w \u2014 w L\u0119borku wodoci\u0105g miejski uruchomiono jesieni\u0105 1912 roku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazuje Ma\u0142oszyce wy\u0142\u0105cznie jako obw\u00f3d dworski: 1461,8 hektara, pi\u0119\u0107 osad, 23 domy i 259 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 234 ewangelik\u00f3w i 25 katolik\u00f3w. Spis podaje parafi\u0119 ewangelick\u0105 \u0141ebunia, parafi\u0119 katolick\u0105 L\u0119bork, urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy Osowo L\u0119borskie. Franz Schultz odnotowa\u0142 w Ma\u0142oszycach kaplic\u0119 prywatn\u0105 przy parafii w \u0141ebuni, a w zestawieniu z oko\u0142o 1910 roku umie\u015bci\u0142 wie\u015b \u2014 obok Le\u015bnic \u2014 w m\u0142odej parafii w Kr\u0119pkowicach. T\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 wskazuje zestawienie parafii FamilySearch. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje dla Ma\u0142oszyc 233 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 197 ewangelik\u00f3w i 36 katolik\u00f3w, oraz parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Kr\u0119pkowicach. Urz\u0119dowy wykaz parafii prowincji Pomorze z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku wymienia parafi\u0119 w Kr\u0119pkowicach z kaplicami w Le\u015bnicach i Ma\u0142oszycach i podaje 881 dusz w Kr\u0119pkowicach, 633 w Le\u015bnicach i 272 w Ma\u0142oszycach. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w Kr\u0119pkowicach, 5 kilometr\u00f3w od Kr\u0119pkowic, a dla ca\u0142ej parafii podaje 1729 dusz; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Malsch\u00fctz, licz\u0105cy 1405,60 hektara, z cegielni\u0105, nale\u017ca\u0142 do von Oeynhausena. W 1892 roku mia\u0142 go von der Marwitz, a w latach 1905\u20131928 Paul Moek.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a Ma\u0142oszyce \u2014 Mallsch\u00fctz i Ma\u0142oszyce (kaplice); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eMallsch\u00fctz\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1075; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 248\u2013249; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 118\u2013119; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 130\u2013131; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 126; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 171; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111\u2013112.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":"http://web.archive.org/web/20160803190152/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/10-maloszyce"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VI, has\u0142o Ma\u0142oszyce","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej \u2014 karty \u201eMa\u0142oszyce \u2013 Mallsch\u00fctz\u201d i \u201eMa\u0142oszyce\u201d (kaplice); kopia w M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, pozycje 27 i 97","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912) \u2014 wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912) (kaplica prywatna Mallsch\u00fctz przy parafii Labuhn) i (parafia Krampkewitz + Lischnitz, Mallsch\u00fctz, ok. 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon Pommern, spis z 2 XII 1895 \u2014 Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, strona 192, pozycja 122 (\u201eMaljch\u00fctz\u201d, 166/7)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny, wyci\u0105g S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (has\u0142o \u201eMa\u0142oszyce\u201d, kontekst liczb)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ewidencja WEZ/WUOZ, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (Ma\u0142oszyce, dz. nr 48, cmentarz historyczny)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku \u2014 Kreis Lauenburg i. Pomm., obwody dworskie, s. 90, poz. 116 (Mallsch\u00fctz) \u2014 odczyt ze skanu 23.09.2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1075","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 248\u2013249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 118\u2013119","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 130\u2013131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 126","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 171","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111\u2013112","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eMallsch\u00fctz\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org)","url":"https://www.meyersgaz.org/place/20131034"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0872","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kapl_maloszyce/PICT7834.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.49725,"lng":17.737361,"name_de":"Mallsch\u00fctz","name_pl":"Ma\u0142oszyce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ma\u0142y Garc (po niemiecku Klein Gartz) le\u017cy w gminie Subkowy w powiecie tczewskim, na wysokim brzegu Wis\u0142y. Od strony rzeki ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 dawniej jej \u0142acha zwana S\u0142o\u0144ce, a z p\u00f3l wsi wytryska\u0142a struga Bystrzyca. Po dawnej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej zosta\u0142 tu sam cmentarz, dzi\u015b nieczynny \u2014 jeden z ci\u0105gu poewangelickich cmentarzy nadwi\u015bla\u0144skich gminy Subkowy, obok cmentarzy w Subkowach, Wielkiej i Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy oraz Wielg\u0142owach. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 62 jako dawny cmentarz ewangelicki; nie podaje daty za\u0142o\u017cenia, powierzchni ani numeru dzia\u0142ki.\n\nDo 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie, a przed utworzeniem tego powiatu w 1887 roku \u2014 do starogardzkiego; tak te\u017c, jako wie\u015b powiatu starogrodzkiego, zapisuje j\u0105 *S\u0142ownik geograficzny*. W latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach II Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, na obszarze zwanym korytarzem; od 1939 do 1945 roku by\u0142a pod okupacj\u0105 niemieck\u0105.\n\nWie\u015b by\u0142a osad\u0105 prastar\u0105 \u2014 nazwa znaczy tyle co gr\u00f3d, a dokumenty wspominaj\u0105 dwa stare grody: jeden na wzg\u00f3rzu, drugi na \u0142\u0119gach przy Wi\u015ble. Najstarszy \u015blad w dokumentach prowadzi do cysters\u00f3w w Pelplinie. W 1282 roku dobra te posiada\u0142 szlachcic Jan Przyprok, kt\u00f3ry zapisa\u0142 je cystersom w Pelplinie, a donacj\u0119 potwierdzi\u0142 tego samego roku ksi\u0105\u017c\u0119 pomorski M\u015bciw\u00f3j II. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego z czas\u00f3w biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego wymienia Ma\u0142y Garc jako *praedium monasterii Peplinensis* \u2014 folwark klasztoru cysters\u00f3w w Pelplinie \u2014 i odnotowuje kr\u00f3tko, \u017ce proboszczowi nie p\u0142aci nic. S\u0105siedni zapis tej samej wizytacji podaje, \u017ce pobliskie Radostowo, folwark opata oliwskiego, by\u0142o wydzier\u017cawione pewnemu gda\u0144szczaninowi, \u201eheretykowi\u201d, kt\u00f3ry proboszczowi p\u0142aci\u0107 nie chcia\u0142, cho\u0107 \u2014 jak wynika\u0142o z ksi\u0105g parafialnych \u2014 dawniej sz\u0142y stamt\u0105d dwa korce owsa, dwa j\u0119czmienia i p\u00f3\u0142 korca grochu.\n\nDzier\u017cawc\u0105 bywa\u0142 tu te\u017c innowierca. W 1564 roku opat pelpli\u0144ski Rembowski I zastawi\u0142 Garc i S\u0142o\u0144ce na trzydzie\u015bci trzy lata za trzy tysi\u0105ce talar\u00f3w Franciszkowi \u017belis\u0142awskiemu, podkomorzemu malborskiemu z Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017ca \u2014 temu samemu, kt\u00f3rego *S\u0142ownik geograficzny* nazywa zagorza\u0142ym zwolennikiem Lutra. W 1604 roku opat Miko\u0142aj Kostka wydzier\u017cawi\u0142 oba maj\u0105tki na trzydzie\u015bci lat gda\u0144szczaninowi Beierlingowi, a dzier\u017cawa przesz\u0142a po nim na Hermana Beckendorfa z Malborka i w 1609 roku na jego zi\u0119cia Henryka Strobanta, patrycjusza gda\u0144skiego. Przed po\u0142ow\u0105 XVII wieku konwent obj\u0105\u0142 gospodarstwo sam, przez ojca prokuratora; dla prokuratora \u2014 zawsze by\u0142 nim ksi\u0105dz \u2014 wystawiono przy dworze osobn\u0105 kaplic\u0119 prywatn\u0105, kt\u00f3r\u0105 w 1650 roku potwierdzi\u0142 legat papieski. W 1670 roku opat Ciecholewski wydzier\u017cawi\u0142 Garc i S\u0142o\u0144ce Jakubowi Ziegenhagenowi na trzy lata za dwa tysi\u0105ce dwie\u015bcie z\u0142otych.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 134 mieszka\u0144c\u00f3w: 63 luteran\u00f3w i 71 katolik\u00f3w; luteranie nale\u017celi do parafii w Rudnie (Rauden), katolicy \u2014 do parafii w Subkowach. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Klein Gartz* jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z 16 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 249, w tym 70 ewangelik\u00f3w i 179 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Rauden; katolicy \u2014 do parafii w Subkowach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. *S\u0142ownik geograficzny*, pisany przed spisem z 1885 roku, liczy tu 2299 m\u00f3rg, cztery gospodarstwa gburskie, szesna\u015bcie dom\u00f3w mieszkalnych, 179 katolik\u00f3w i siedemdziesi\u0119ciu ewangelik\u00f3w, a szko\u0142\u0119 notuje w miejscu.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku zapisano 244 mieszka\u0144c\u00f3w wsi, w tym 186 katolik\u00f3w, 56 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Dirschau, strona 28, pozycja 11). Ten sam spis podaje przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105: ewangelicy do parafii w Rudnie (Rauden), katolicy do Subkow\u00f3w.\n\nKociewie pozosta\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie. Po folwarku zachowa\u0142 si\u0119 zesp\u00f3\u0142 dworsko-parkowy z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1144 z 3 marca 1987 roku; w rejestrze uj\u0119to dw\u00f3r, park, ku\u017ani\u0119 i go\u0142\u0119bnik. Maj\u0105tek Ma\u0142y Garc z folwarkiem Louisenhof (oko\u0142o 550 hektar\u00f3w, gorzelnia) nale\u017ca\u0142 w latach 1891\u20131909 do Axela Doehna, landrata powiatu tczewskiego. Mi\u0119dzy 1909 a 1912 rokiem kupi\u0142 go rotmistrz rezerwy Hans von Wulffen, wymieniony jeszcze w 1923 roku. W 1928 roku wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br mia\u0142 Cezary Radzymi\u0144ski (376 hektar\u00f3w). W 1937 roku grunty rodziny Oehlmann w Subkowach i Ma\u0142ym Garcu wpisano do wykazu przymusowego wykupu, a w 1938 roku przymusowo wykupiono z nich 205 hektar\u00f3w; w tym samym roku do wykazu wpisano te\u017c 105 hektar\u00f3w Cezarego i Natalii Radzymi\u0144skich.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy ewangelicy we wsi nie mieli. Tutejsi protestanci nale\u017celi do lutera\u0144sko-unijnego Ko\u015bcio\u0142a krajowego; mennonici osiedlali si\u0119 ni\u017cej, na \u017bu\u0142awach. W 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b; cmentarz jest nieczynny i zachowa\u0142 si\u0119 jako relikt.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 28 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Dirschau, s. 28, poz. 11; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142a \u201eGarc Ma\u0142y\u201d i \u201eGarc Wielki\u201d; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 wizytacja z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 56, nr 58; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Subkowy, poz. 62; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 204, pozycja 68; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 68; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 38; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 28; \u201eKsi\u0119ga Adresowa Obywateli Ziemskich Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, 1923, s. XXXV; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 211; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1938 nr 9 poz. 56, pozycja 102; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 16; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1186; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Subkowy \u2014 Cmentarz ewangelicki w Subkowach","url":"https://www.subkowy.pl/a,347,cmentarz-ewangelicki-w-subkowach"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 204, pozycja 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 28","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga Adresowa Obywateli Ziemskich Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, 1923, s. XXXV","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 211","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1938 nr 9 poz. 56, pozycja 102","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 16","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1186","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0344","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.97351,"lng":18.81593,"name_de":"Klein Gartz","name_pl":"Ma\u0142y Garc \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ma\u0142y Kack, po niemiecku Klein Katz, jest dzi\u015b dzielnic\u0105 Gdyni, a przez kilka stuleci by\u0142 siedzib\u0105 ewangelickiej parafii macierzystej tej cz\u0119\u015bci Pomorza. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki zbudowano w latach 1568\u20131572 z fundacji gda\u0144skiej rodziny Rosenberg\u00f3w, d\u0142ugoletnich dzier\u017cawc\u00f3w wsi, g\u0142\u00f3wnie dla robotnik\u00f3w miejscowej ku\u017anicy. Pierwsz\u0105 dat\u0119 daje wizytacja biskupa Hieronima Rozdra\u017cewskiego z 1583 roku, kt\u00f3ra m\u00f3wi o wzniesieniu ko\u015bcio\u0142a \u201eprzed oko\u0142o 15 laty\u201d, drug\u0105 \u2014 napis na metalowej chor\u0105giewce wie\u017cyczki. Spotykany w opracowaniach rok 1586 i przypisanie fundacji Jerzemu (Georgowi) Rosenbergowi, p\u00f3\u017aniejszemu burmistrzowi Gda\u0144ska, z tymi \u015bwiadectwami si\u0119 rozmijaj\u0105. Leksykon miejscowo\u015bci Meyersa notuje tu, przy 301 mieszka\u0144cach, ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, a w s\u0105siednim Gro\u00df Katz \u2014 katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku komtur gda\u0144ski nada\u0142 9 stycznia 1383 roku Piotrowi von der Katze 49 w\u0142\u00f3k w trzech wsiach: Wielkim Kacku, Ma\u0142ym Kacku i Kolibkach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Ma\u0142ym Kacku zbudowano z nieciosanego kamienia; mia\u0142 szachulcow\u0105 wie\u017c\u0119, dwa dzwony ze staliwa i nowe organy.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom III, 1882) dobra Ma\u0142y Kack (w S\u0142owniku \u201eKacyk\u201d) liczy\u0142y 202 katolik\u00f3w i 174 ewangelik\u00f3w; by\u0142a tu szko\u0142a i ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski, a sprowadzeni osadnicy niemieccy \u2014 robotnicy hut \u017celaznych i m\u0142yn\u00f3w \u2014 wcze\u015bnie przyj\u0119li wyznanie lutera\u0144skie i zbudowali sobie ko\u015bci\u00f3\u0142. Ten sam s\u0142ownik podaje, \u017ce w 1580 roku potajemni luteranie z Red\u0142owa okradli i spalili katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wielkim Kacku, a za zebrane 300 marek zbudowali u siebie w Red\u0142owie ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski. Andrzej Tomczak, opieraj\u0105c si\u0119 na wizytacji z 1583 roku, wymienia Red\u0142owo \u2014 czyli tutejszy Ma\u0142y Kack \u2014 w\u015br\u00f3d dw\u00f3ch miejsc, w kt\u00f3rych protestanci \u201esami wystawili sobie\u201d ko\u015bci\u00f3\u0142; wie\u015b nale\u017ca\u0142a wtedy do parafii w Oksywiu. W zestawieniu szk\u00f3\u0142 pomorskich, kt\u00f3re Emil Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, Ma\u0142y Kack ma przy wizytacjach z ko\u0144ca XVI wieku dopisek: \u201ewcze\u015bnie ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski\u201d.\n\nFranz Schultz kwestionowa\u0142 datowanie ko\u015bcio\u0142a: Harnoch przypisuje jego budow\u0119 Rosenbergom w latach 1550\u20131600, T\u00f6ppen pisze, \u017ce pierwszego pastora powo\u0142ano tu dopiero w 1630 roku, a katolickie protoko\u0142y wizytacyjne z oko\u0142o 1600 roku nie znaj\u0105 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Ma\u0142ym Kacku, lecz tylko w Red\u0142owie; lutera\u0144ski dw\u00f3r Rosenberg\u00f3w trzyma\u0142 si\u0119 \u2014 wed\u0142ug Schultza \u2014 \u015bwie\u017co powsta\u0142ego ko\u015bcio\u0142a w Red\u0142owie. Schultz opisuje osobny zb\u00f3r w s\u0105siednim Red\u0142owie: oko\u0142o 1600 roku, przy sze\u015bciu tamtejszych ku\u017anicach, wszyscy mieszka\u0144cy byli luteranami, mieli w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105 i stale utrzymywali pastora, a \u015bci\u0105gali tam tak\u017ce luteranie z okolicy; ko\u015bci\u00f3\u0142 ten wymieniano jeszcze w 1643 roku, w 1773 ju\u017c nie.\n\nPierwszy duchowny, nieznany z nazwiska, jest wzmiankowany w latach 1630\u20131634. Aleksander Klemp (1994, s. 217) podaje natomiast, \u017ce ju\u017c w latach 1619\u20131634 pastorem w Red\u0142owie (Ma\u0142ym Kacku) by\u0142 Joachim Pensky (Pentzke), wcze\u015bniej, w latach 1613\u20131619, pastor w Lublewie, zmar\u0142y w 1634 roku. P\u00f3\u017aniej s\u0142u\u017cyli tu mi\u0119dzy innymi Piotr Faber (1648\u20131661), Jan Waschetta (1696\u20131719), Nataniel Preiss, Jan Jakub Dullo, Sebastian Fedorowitz (1738\u20131740), Ludwik Krystian Danovius i Otto Wilhelm Karwacki (1762\u20131769), a najd\u0142u\u017cej, w latach 1777\u20131827, Chrystian Herrmann z Kwidzyna. Ksi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich dope\u0142nia t\u0119 list\u0119: przed Herrmannem by\u0142 Christian Haberkant (1769\u20131777), a po nim Friedrich Berg (1829\u20131838), Heinrich Schumann (1838\u20131857), Johannes Bernhard Schnaase (1858\u20131874), Hermann Johannes Engelke (1874\u20131880) i Carl Conrad, wikariusz Ma\u0142ego Kacka i Sopotu od 1871 roku, a od 1882 do 1891 roku pastor. Jako pastor Ma\u0142ego Kacka odm\u00f3wi\u0142 on modlitw\u0119 w domu \u017ca\u0142oby i nad grobem, gdy 9 stycznia 1884 roku chowano tu tajnego radc\u0119 i nadradc\u0119 rejencyjnego von Brauchitscha; za trumn\u0105 sz\u0142y na cmentarz setki os\u00f3b, a mow\u0119 w domu wyg\u0142osi\u0142 pastor Schnaase z Rosenbergu. Wed\u0142ug ksi\u0119gi pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich Johannes Bernhard Schnaase, pastor Ma\u0142ego Kacka w latach 1858\u20131874, od 1 listopada 1874 roku by\u0142 pastorem w Rosenbergu. W lutym 1713 roku pastor Jan Waschetta prosi\u0142 gda\u0144skie Ministerium o rad\u0119, bo patron ko\u015bcio\u0142a, major Felasau z Red\u0142owa, nie chcia\u0142 d\u0142u\u017cej pozwala\u0107, by modli\u0142 si\u0119 w ko\u015bciele za dw\u00f3r w Kolibkach, ani by z \u0142awki tego dworu korzysta\u0142a pani Zagrzewska; Ministerium odes\u0142a\u0142o go do rady miasta Gda\u0144ska. Oko\u0142o 1700 roku parafia liczy\u0142a 1200\u20131500 wiernych i \u2014 jak zastrzega autor, \u201epodobno\u201d \u2014 obok niemieckiego u\u017cywano w niej tak\u017ce polskiego. Wed\u0142ug Klempa w XVI\u2013XVIII wieku do zboru w Red\u0142owie ucz\u0119szcza\u0142y niewielkie grupy ludno\u015bci polskiej, a w\u015br\u00f3d pastor\u00f3w red\u0142owskich w XVIII wieku najwi\u0119cej by\u0142o Polak\u00f3w lub duchownych o polskich nazwiskach (s. 169). Na pocz\u0105tku 1931 roku ksi\u0105dz Zenon Kuske, rodem ze Zdu\u0144skiej Woli, wprowadzi\u0142 tu co dwa tygodnie nabo\u017ce\u0144stwa po polsku.\n\nNajstarsza zachowana ksi\u0119ga parafii, \u201eAlbum Ecclesiae Microcacensis\u201d, za\u0142o\u017cona w 1662 roku za pastora Simona Racoviusa i patrona Michaela Rosenberga i przechowywana dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, zawiera spis wszystkich duchownych od powstania parafii \u2014 \u201eIndex pastorum\u201d. Pierwszy, nieznany z imienia, urz\u0119dowa\u0142 od oko\u0142o 1630 do 1634 roku. Po nim przyszli: Johannes Thaurinius (1634\u20131641), kt\u00f3ry tu zmar\u0142 i zosta\u0142 pochowany, Christophorus Bolduanus (1641\u20131648), Petrus Fabri (1648\u20131661), kt\u00f3ry odszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Ducha w Gda\u0144sku, Simon Racovius (1661\u20131671), drugi nieznany z imienia (1671\u20131681), Paulus Novatius (1681\u20131687), zmar\u0142y tu oko\u0142o \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a, Andreas Netzelius (1688\u20131694), zmar\u0142y tu w wieku 37 lat, Adam Buschius (1694\u20131696), powo\u0142any na Kaszuby, Johannes Wascheta z Prus (1696\u20131719), kt\u00f3ry zmar\u0142 w Ma\u0142ym Kacku, Nathanael Preis, wcze\u015bniej pastor w Grudzi\u0105dzu (1719\u20131724), tak\u017ce zmar\u0142y tutaj, Johannes Jochmann (1724\u20131727), zmar\u0142y tutaj, Johann Jacob Dullo z Olecka (1727\u20131735), powo\u0142any latem do Grudzi\u0105dza, Johannes R\u00e4tz z I\u0142awy (1735\u20131738), powo\u0142any oko\u0142o \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a, Christoph Gottlieb B\u00f6hm, kt\u00f3ry zmar\u0142 po siedemnastu tygodniach, i Sebastian Fedrowicz z Prus, w 1740 roku powo\u0142any do Gda\u0144ska. Od listopada 1740 do 1758 roku pastorem by\u0142 Ludovicus Danovius z Dzierzgonia, kt\u00f3ry odprawi\u0142 pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo w czwart\u0105 niedziel\u0119 po Objawieniu Pa\u0144skim, a potem zosta\u0142 powo\u0142any do Torunia, a po nim od 1758 roku Bernhard Erdmann Oletzka z Prus, ordynowany w Gda\u0144sku 22 czerwca 1758 roku. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Joschmanna (1724), Dulloniusa (1727), P\u00e4tza (1735), B\u00f6hma (1738) i Danoviusa (1740).\n\nWie\u015b by\u0142a gniazdem hrabiowskim: tabela \u015bwiadcze\u0144 z 1773 roku wymienia folwark o sze\u015bciu w\u0142\u00f3kach che\u0142mi\u0144skich nale\u017c\u0105cy do \u201ehrabiego Krokowa na Ma\u0142ym Kacku\u201d, a obok niego cztery inne dwory szlacheckie \u2014 Tokarskich, von Malotki, von Robakowskich i von Grube \u2014 ka\u017cdy o jednej w\u0142\u00f3ce i dziewi\u0119tnastu zagrodnikach. Statystyka Goldbecka z 1789 roku opisuje Ma\u0142y Kack jako szlachecki folwark i wie\u015b cha\u0142upnicz\u0105 z ko\u015bcio\u0142em lutera\u0144skim, dwiema ku\u017anicami stali, papierni\u0105 i m\u0142ynem wodnym, licz\u0105c\u0105 36 dym\u00f3w i nale\u017c\u0105c\u0105 do genera\u0142a majora hrabiego von Krockowa.\n\nFolwark w Ma\u0142ym Kacku nie mia\u0142 gospodarzy na w\u0142asnych gruntach; Franz Schultz wymienia tu tylko dzier\u017cawc\u00f3w wieczystych, osiad\u0142ych od drugiej po\u0142owy XVIII wieku: D\u00fcsterwald\u00f3w (od 1779 roku), Burau\u00f3w (od 1777), Weichbrot\u00f3w, Gast\u00f3w, Hildebrand\u00f3w, Poltomel\u00f3w, Stobbe, Engelkowskich i Waschke (od 1840 roku). Dawne zak\u0142ady przetrwa\u0142y d\u0142ugo: w 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 we wsi m\u0142yn wodny, dwie ku\u017anice \u017celaza i cegielni\u0119 oraz szko\u0142\u0119 dwuklasow\u0105, a Schultz w 1907 roku opisuje maj\u0105tek jako z\u0142o\u017cony z Ma\u0142ego Kacka, Kr\u00fcckwalde, papierni Hakenbude, m\u0142yna i ku\u017anicy. Ostatni \u015blad ku\u017anic daje ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii: 23 stycznia 1900 roku zmar\u0142 w Ma\u0142ym Kacku mistrz kowalstwa stalowego Johann Gottlieb Sieg, pochowany 28 stycznia na tutejszym cmentarzu. W 1909 roku przy maj\u0105tku dzia\u0142a\u0142a ju\u017c gorzelnia, a cegielni\u0119 z piecem kr\u0119gowym mia\u0142y s\u0105siednie Kolibki; w 1928 roku Ksi\u0119ga adresowa Polski wymienia w licz\u0105cym 301 mieszka\u0144c\u00f3w Ma\u0142ym Kacku ju\u017c tylko m\u0142yn, kowala, krawca, rze\u017anika, sklep i wyszynk.\n\nAgathon Harnoch pozwala si\u0119gn\u0105\u0107 g\u0142\u0119biej w dzieje tej parafii i pokaza\u0107 jej rozmiary. Duchownego wzmiankowano w Ma\u0142ym Kacku od 1630 roku, a wsp\u00f3lnota obejmowa\u0142a protestant\u00f3w z Ma\u0142ego Kacka i wsi s\u0105siednich. Pod koniec XIX wieku, zanim w 1890 roku usamodzielni\u0142 si\u0119 Sopot, liczy\u0142a 5650 dusz; w ci\u0105gu roku notowano 71 chrzt\u00f3w, 40 konfirmacji, 19 \u015blub\u00f3w, oko\u0142o 800 komunikant\u00f3w i 66 pogrzeb\u00f3w; proboszcz mia\u0142 uposa\u017cenie 4500 marek i liche, szachulcowe mieszkanie. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a w Sopocie co trzeci\u0105 niedziel\u0119 \u2014 tamtejsza Kaplica Pokoju, po\u015bwi\u0119cona 18 sierpnia 1871 roku, by\u0142a fili\u0105 Ma\u0142ego Kacka. Cmentarze parafia mia\u0142a w Ma\u0142ym Kacku i w Sopocie.\n\nDrug\u0105 fili\u0105 by\u0142y Karczemki, po niemiecku Friedenau. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142ek po\u015bwi\u0119cono 21 wrze\u015bnia 1851 roku w\u0142a\u015bnie jako fili\u0119 Ma\u0142ego Kacka; w\u0142asnego administratora parafii Karczemki otrzyma\u0142y w 1873 roku, a jeszcze w 1877 roku op\u0142aty za pos\u0142ugi odprowadzano stamt\u0105d do Ma\u0142ego Kacka. Gmina karczemkowska liczy\u0142a w\u00f3wczas 550 dusz.\n\nSzko\u0142y parafialne sta\u0142y w Ma\u0142ym Kacku, Sopocie, Chyloni, Gdyni, a tak\u017ce w Wielkim Kacku, Witominie i kilku dalszych miejscowo\u015bciach. Budynek tutejszej szko\u0142y ewangelickiej z po\u0142owy XIX wieku zachowa\u0142 si\u0119 przy ko\u015bciele; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go \u2014 jako dawn\u0105 ewangelick\u0105 szko\u0142\u0119 elementarn\u0105, obecnie plebani\u0119 \u2014 w zespole osady rzemie\u015blniczej w Ma\u0142ym Kacku, wpisanym do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-995 z 10 wrze\u015bnia 1981 roku. Po w\u0142\u0105czeniu wsi do Gdyni mie\u015bci\u0142a si\u0119 w tym budynku Szko\u0142a Podstawowa numer 8.\n\nLudno\u015b\u0107 liczono kilkakrotnie. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 226 mieszka\u0144c\u00f3w: 133 luteran\u00f3w i 93 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Ma\u0142ym Kacku. W 1871 roku by\u0142o ich 359, w tym 172 ewangelik\u00f3w i 182 katolik\u00f3w, a spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 w obwodzie dworskim Ma\u0142y Kack 337 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 156 ewangelik\u00f3w i 180 katolik\u00f3w. W 1910 roku miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a 301 os\u00f3b. Sam\u0105 parafi\u0119 szacowano na 767 wiernych w 1897 roku i 685 w 1913 roku; od 1891 roku proboszczem by\u0142 Gustav Schulz. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 767 ewangelik\u00f3w; patronk\u0105 by\u0142a w\u0142a\u015bcicielka d\u00f3br Ma\u0142y Kack, pani von Brauchitsch, a pastorem by\u0142 od 1891 roku Gustav Schulz.\n\nJerzy Domas\u0142owski przypomina, co by\u0142o we wn\u0119trzu. Do 1945 roku przed o\u0142tarzem le\u017ca\u0142y p\u0142yty nagrobne z XVI wieku. Wisia\u0142y tu dwa epitafia Rosenberg\u00f3w i epitafium Bogus\u0142awa Krokowskiego z drugiej po\u0142owy XVIII wieku; obraz z jednego z epitafi\u00f3w Rosenberg\u00f3w, z 1612 roku, trafi\u0142 do Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie. By\u0142 te\u017c o\u0142tarz z licznymi obrazami, lo\u017ca kolatorska i ozdobna ambona z 1648 roku, dar gda\u0144skiego browarnika. Na miejscu przetrwa\u0142y tylko ambona i fragment zwie\u0144czenia jednego z epitafi\u00f3w. Ksi\u0119gi ko\u015bcielne z lat 1661\u20131943 i kronik\u0119 parafii przechowuje Centralne Archiwum Ewangelickie w Berlinie. Zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c duplikaty ksi\u0105g z lat 1823\u20131874, czyli odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom. Figuruj\u0105 one w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nAdministracyjnie do 1920 roku miejscowo\u015b\u0107 le\u017ca\u0142a w Prusach i nale\u017ca\u0142a do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej (Regierungsbezirk Danzig), z s\u0105dem w Sopocie (Amtsgericht Zoppot). Nast\u0119pnie znalaz\u0142a si\u0119 w Polsce (w korytarzu pomorskim), nie w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku. W marcu 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 powa\u017cnie ucierpia\u0142 w walkach; w latach 1948\u20131955 zosta\u0142 rozbudowany i przej\u0119ty przez katolik\u00f3w. Do dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em rzymskokatolickim pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Bolesnej. Przy dawnej \u015bwi\u0105tyni lutera\u0144skiej chowano zmar\u0142ych r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144 protestanckich.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Schnaase przytacza list z lutego 1713 roku, kt\u00f3ry Ludwik Danovius podpisa\u0142 jako pastor \u201ew Red\u0142owie (Klein Katz)\u201d: skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce s\u0105siedni duchowni nazywaj\u0105 go separatyst\u0105, bo uczy prostych ludzi i m\u0142odzie\u017c przed pierwsz\u0105 Wieczerz\u0105 Pa\u0144sk\u0105. Rok 1713 przy tym li\u015bcie budzi w\u0105tpliwo\u015b\u0107: ten sam Schnaase podaje, \u017ce Danoviusa ordynowano w Gda\u0144sku dla Salina w 1736 roku, a dla Ma\u0142ego Kacka w 1740, co zgadza si\u0119 z wykazem duchownych, w kt\u00f3rym Danovius nast\u0119puje po Fedorowitzu (1738\u20131740). Niemieckie pismo ko\u015bcielne wydawane w Poznaniu poda\u0142o w numerze z listopada 1939 roku, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Ma\u0142ym Kacku pad\u0142 we wrze\u015bniu 1939 roku ofiar\u0105 podpalenia. Pismo ukazywa\u0142o si\u0119 ju\u017c pod okupacj\u0105 i pisa\u0142o w tonie propagandowym, a innego potwierdzenia tej wiadomo\u015bci nie znale\u017ali\u015bmy; wymaga ona sprawdzenia w drugim \u017ar\u00f3dle. R\u00f3wnie ostro\u017cnie trzeba traktowa\u0107 wiadomo\u015b\u0107 wydawanego w Mannheimie nazistowskiego dziennika \u201eHakenkreuzbanner\u201d, kt\u00f3ry 10 czerwca 1937 roku poda\u0142, za gda\u0144skim \u201eDanziger Vorposten\u201d, \u017ce do domu pastora ewangelickiego w Ma\u0142ym Kacku oddano strza\u0142y, a ko\u015bci\u00f3\u0142 i mury cmentarza oklejono wielkimi plakatami, kt\u00f3re nawo\u0142ywa\u0142y do bojkotu pastora i napa\u015bci na niego.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 136 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 685 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eKac\u201d, has\u0142o \u201eKacyk\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 448; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 445, 453, 454; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 448\u2013449 (has\u0142o Kl. Katz und Zoppot) oraz s. 446\u2013447 (has\u0142o Friedenau); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, Gdynia, pozycja 1582; urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku, Gdynia \u2014 Ma\u0142y Kack, osada rzemie\u015blnicza, numer A-995 z 10 wrze\u015bnia 1981 roku; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 408; J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, cz. I, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 58, 61; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 60\u201361; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 164\u2013165, nr 115; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Neustadt, s. 60, pozycja 72; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); S. Kujot (wyd.), \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrazewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, Toru\u0144 1897; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 495, 420\u2013421; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 45; \u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d 18 (1939), nr 1/2, listopad 1939; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/7040, \u201eSonstige Verzeichnisse 1630\u20131771\u201d (\u201eAlbum Ecclesiae Microcacensis\u201d, ksi\u0119ga ko\u015bcielna Ma\u0142ego Kacka za\u0142o\u017cona w 1662 roku), skany 3 i 5, dost\u0119p przez portal Archion; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 453\u2013454; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 178, pozycja 165; ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0491 (1900); \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 96\u201397; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1186; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 98, 315; t. 2, s. 447; t. 3, s. 692; t. 6, s. 1605, 1661; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 12 stycznia 1884 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eHakenkreuzbanner\u201d (Mannheim), 10 czerwca 1937 roku, s. 2 (obraz strony: MARCHIVUM Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 169, 217.*","built_year":1568,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ma\u0142y Kack (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82y_Kack"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781 i tabela nr 21; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, cz. I, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012)","url":"https://gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 445, 453, 454","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 448","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eKacyk\u201d, has\u0142o \u201eKac\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 453\u2013454","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 178, pozycja 165","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0491 (1900)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 96\u201397","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1186","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 98, 315; t. 2, s. 447; t. 3, s. 692; t. 6, s. 1605, 1661","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 12 stycznia 1884 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VWDYVUMNLTRSYYW2P4J3QD4WCC5ABCMS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHakenkreuzbanner\u201d (Mannheim), 10 czerwca 1937 roku, s. 2 (obraz strony: MARCHIVUM Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7RZWUYHKIZSWDMHESVML37BLLVLK4WC6"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 169, 217","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"KOS-0104","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.485681,"lng":18.542289,"name_de":"Klein Katz","name_pl":"Ma\u0142y Kack \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (parafia macierzysta Sopotu)","powiat":"Gdynia M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Mareza \u2014 po niemiecku Mareese \u2014 le\u017cy pod Kwidzynem, a *S\u0142ownik geograficzny* nazywa j\u0105 przedmie\u015bciem miasta. Cmentarz przy dzisiejszej ulicy D\u0142ugiej, na dzia\u0142ce numer 95/2, ewidencja konserwatorska okre\u015bla jako mennonicki i datuje na koniec XVIII wieku. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wpisano go pod numerem A-1249, decyzj\u0105 z 19 sierpnia 1988 roku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Mareese* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 60 dom\u00f3w mieszkalnych i 593 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 465 ewangelik\u00f3w, 111 katolik\u00f3w i 17 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny notuje dla wsi 945 m\u00f3rg i 159 budynk\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 60 dom\u00f3w mieszkalnych. W tym ha\u015ble podatek gruntowy wynosi 522 talary, od budynk\u00f3w za\u015b 103 talary.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 596 mieszka\u0144c\u00f3w: 398 ewangelik\u00f3w, 170 katolik\u00f3w i 27 innych chrze\u015bcijan. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 869 mieszka\u0144c\u00f3w; po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 778 z nich, a po polsku 55 os\u00f3b. W tej grupie by\u0142o 571 ewangelik\u00f3w, 177 katolik\u00f3w i 30 innych chrze\u015bcijan. W statystyce Agathona Harnocha Mareza figuruje w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych kwidzy\u0144skiej parafii ewangelickiej. Kwidzy\u0144ska parafia ewangelicka liczy\u0142a wed\u0142ug niego oko\u0142o 17 000 dusz, w tym 20 staroluteran\u00f3w i 60 irwingian.\n\nCmentarz le\u017cy po zachodniej stronie ulicy D\u0142ugiej i nale\u017ca\u0142 dawniej do maj\u0105tku Schloss Mareese nad rzek\u0105 Liw\u0105. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 datuje go na koniec XVIII wieku i podaje, \u017ce teren jest zadbany, a na cmentarzu stoj\u0105 dwie kamienne stele o cechach rokokowych w dobrym stanie oraz oko\u0142o stuletni kasztanowiec; cmentarz zamkni\u0119to w 1978 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1868 roku 523 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 465 ewangelik\u00f3w i 111 katolik\u00f3w, a urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej z tego samego roku \u2014 593 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 576 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, pozycja 316; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VI, has\u0142o Mareza; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, s. 78, pozycja 70; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycja 64; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 516; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 106\u2013107; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 316","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku)","url":""},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 533 i 539\u2013540","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 86","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1089","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.76467,"lng":18.92246,"name_de":"Mareese","name_pl":"Mareza \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 jednonawowy z tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119tym prezbiterium wzniesiono w Mariance w XIV wieku; wed\u0142ug Adolfa Boettichera istnia\u0142 ju\u017c w 1334 roku, a wykaz rejestru zabytk\u00f3w datuje budowl\u0119 na lata 1334\u20131342, z przekszta\u0142ceniami oko\u0142o 1515 roku i w osiemnastym stuleciu. Przy ko\u015bciele za\u0142o\u017cono cmentarz. Do 1945 roku by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia ewangelicka samodzielnej parafii w Mariance; obok wsi parafialnej nale\u017ca\u0142y do niej Anio\u0142owo, Borzynowo, B\u0105dy, \u0141ukszty, Rogowo i Stegny. Do parafii nale\u017ca\u0142y te\u017c maj\u0105tek ziemski Dawidy oraz Kawki, Leszczyna i Wikrowo.\n\nW 1852 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pomorskiej Wsi kupi\u0142 z Marianki organy o o\u015bmiu g\u0142osach, kt\u00f3re gra\u0142y tam jeszcze pod koniec XIX wieku \u2014 tak zanotowa\u0142 Agathon Harnoch, opisuj\u0105c tamtejsz\u0105 parafi\u0119.\n\nObecnie jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa w Pas\u0142\u0119ku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wraz z cmentarzem 28 lutego 1968 roku: wykaz rejestru wymienia go pod numerem A-803, Studium gminy Pas\u0142\u0119k pod dawnym numerem. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego katolickie nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w tym ko\u015bciele ju\u017c w 1946 roku. Wezwanie podawane jest rozbie\u017cnie: diecezja elbl\u0105ska wymienia \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a, karta ewidencyjna Matk\u0119 Bo\u017c\u0105 Nieustaj\u0105cej Pomocy, a Studium gminy Pas\u0142\u0119k z 2009 roku Wniebowzi\u0119cie Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 ju\u017c w 1334 roku, gdy szpitalnik elbl\u0105ski Siegfried von Sicken nada\u0142 tutejszemu plebanowi Hildebrandowi zwyczajowe cztery w\u0142\u00f3ki; w czasach katolickich nale\u017ca\u0142 do archiprezbiteratu elbl\u0105skiego, a patronem by\u0142 kr\u00f3l. Zbudowano go z ceg\u0142y, w wie\u017cy i korpusie przewa\u017cnie w w\u0105tku gotyckim, w prezbiterium w wendyjskim. Korpus nakryto w 1723 roku p\u0142askim deskowym stropem, a za ostro\u0142ukowym \u0142ukiem t\u0119czowym prezbiterium ma bez\u017cebrowe sklepienia sieciowe, nie starsze ni\u017c koniec XV wieku; zachowa\u0142a si\u0119 w nim szafka sakramentalna z gotyckim zamkiem, a zakrystia ma trzy prz\u0119s\u0142a sklepie\u0144 krzy\u017cowych bez \u017ceber. O\u0142tarz z 1682 roku oraz ambon\u0119 i obudow\u0119 chrzcielnicy z 1692 roku wykona\u0142 Isaak Riga z Knipawy w Kr\u00f3lewcu. Boetticher wymienia te\u017c o\u015bmioboczn\u0105 granitow\u0105 chrzcielnic\u0119 w kszta\u0142cie kielicha, mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 z Wygnaniem z raju, zapewne norymbersk\u0105 z ko\u0144ca XVII wieku, dwa gotyckie mosi\u0119\u017cne lichtarze i dzwon z 1403 roku z napisem \u201eo rex glorie criste ueni cum pace\u201d, przelany w 1860 roku. W 1892 roku przy odnawianiu tynku odkryto pod trzema warstwami pobia\u0142y ponadnaturalnej wielko\u015bci malowid\u0142a \u015bcienne z drugiej po\u0142owy XV wieku: Zwiastowanie na \u0142uku t\u0119czowym i dwunastu aposto\u0142\u00f3w na \u015bcianach pod\u0142u\u017cnych, a na \u015bcianie po\u0142udniowej dwa herby fundator\u00f3w, m\u0119\u017ca z rodu von Creytzen i jego \u017cony; malowid\u0142a si\u0119gaj\u0105 wy\u017cej ni\u017c strop z 1723 roku.\n\nSprawozdanie z tego odkrycia, kt\u00f3re architekt Boetticher z\u0142o\u017cy\u0142 Towarzystwu Staro\u017cytno\u015bci Prussia, og\u0142oszono w 1893 roku w \u201eSitzungsberichte\u201d towarzystwa, w protokole zgromadzenia z 18 listopada 1892 roku. Wed\u0142ug niego malowid\u0142a, przedstawiaj\u0105ce postacie wi\u0119ksze ni\u017c naturalnej wielko\u015bci, ods\u0142oni\u0119to pod koniec czerwca 1892 roku przy odnawianiu tynku spod potr\u00f3jnej pobia\u0142y, a on sam obejrza\u0142 je 4 lipca z polecenia przewodnicz\u0105cego towarzystwa. Boetticher odnotowuje, \u017ce profesor Dittrich, inaczej ni\u017c dokument z 1334 roku, przypisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 dopiero XV wiekowi. Korpus, jak pisze, \u201ezapewne nigdy nie by\u0142 sklepiony\u201d: \u015bciany pod\u0142u\u017cne nie maj\u0105 szkarp, s\u0105 tylko dwie uko\u015bne, cho\u0107 przy grubo\u015bci muru 1,30 m m\u00f3g\u0142by on ud\u017awign\u0105\u0107 sklepienie i bez nich. Ze strychu wida\u0107 by\u0142o, \u017ce gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 malowano, mia\u0142 p\u0142aski drewniany strop. Malowid\u0142a Boetticher datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XV wieku, \u201eprawdopodobnie\u201d na czas sklepie\u0144 prezbiterium, i uzasadnia to pe\u0142nym cieniowaniem szat, p\u00f3\u017anogotyckimi wiciami wok\u00f3\u0142 postaci, \u201eby\u0107 mo\u017ce li\u015b\u0107mi winoro\u015bli\u201d, gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105 z majusku\u0142owymi inicja\u0142ami w podpisach pod obrazami oraz tarczami herbowymi zamkni\u0119tymi u do\u0142u p\u00f3\u0142koli\u015bcie; uwa\u017ca je za pe\u0142ne stulecie m\u0142odsze od malowide\u0142 w katolickim ko\u015bciele w Che\u0142m\u017cy, kt\u00f3re Heise datowa\u0142 na oko\u0142o 1350 rok i drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIV wieku. \u015aciana p\u00f3\u0142nocna, stale wystawiona na wilgo\u0107, nie zachowa\u0142a prawie nic czytelnego. Na \u0142uku t\u0119czowym po lewej stronie jest Zwiastowanie, po prawej, ods\u0142oni\u0119tej dopiero cz\u0119\u015bciowo, \u015bwi\u0119ty trzymaj\u0105cy obur\u0105cz zielone p\u0142\u00f3tno, a za nim siedz\u0105ca \u015bwi\u0119ta. Na \u015bcianie po\u0142udniowej nad chrzcielnic\u0105 ukazali si\u0119 aposto\u0142owie Piotr, z kluczami i siw\u0105 g\u0142ow\u0105, i jasnow\u0142osy Pawe\u0142 z mieczem; dalej Andrzej i Jan Ewangelista, rozpoznawalni po symbolach i podpisach, z wznosz\u0105cymi si\u0119 banderolami; potem drzwi, nad kt\u00f3rymi co\u015b by\u0142o, lecz nie da si\u0119 ju\u017c tego rozpozna\u0107; dalej stary brodaty \u015bwi\u0119ty z ksi\u0119g\u0105 i mieczem, \u201eby\u0107 mo\u017ce\u201d Jakub Starszy, i brodaty \u015bwi\u0119ty z ksi\u0119g\u0105 i w\u0142\u00f3czni\u0105, \u201ejak si\u0119 zdaje\u201d aposto\u0142 Maciej. Wok\u00f3\u0142 tego ostatniego umieszczono dwa herby: heraldycznie prawy, z czarnym s\u0142upem w bia\u0142ym (srebrnym) polu, Boetticher uznaje za herb pana domu, kt\u00f3ry \u201eprawdopodobnie\u201d nale\u017ca\u0142 do rodu von Creytzen, a lewy, ze wspi\u0119tym lwem w tarczy i psem go\u0144czym na he\u0142mie, \u201ejak si\u0119 zdaje\u201d za herb jego \u017cony. Dalej id\u0105 bezbrody Jakub M\u0142odszy z ksi\u0119g\u0105 i dr\u0105giem folusznika, podobnym do wielkiego smyczka, i brodaty aposto\u0142 Filip z ksi\u0119g\u0105 i krzy\u017cem na drzewcu; st\u0105d Boetticher wnosi, \u017ce przedstawiono tu dwunastu aposto\u0142\u00f3w. Z polecenia prezesa rejencji malowid\u0142a mia\u0142y zosta\u0107 zachowane, a na czas bielenia ko\u015bcio\u0142a zakryto je p\u0142\u00f3tnem.\n\nJu\u017c w 1892 roku kr\u00f3tk\u0105 not\u0119 o tych malowid\u0142ach og\u0142osi\u0142 w \u201eZeitschrift f\u00fcr christliche Kunst\u201d Dittrich z Braniewa. Datuje on sam ko\u015bci\u00f3\u0142 na XV wiek, a o malowid\u0142ach pisze, \u017ce \u201ezapewne\u201d pochodz\u0105 z ko\u0144ca tego stulecia, i widzi w nich ostatnich \u015bwiadk\u00f3w katolickiej wiary i my\u015bli w okolicy, kt\u00f3ra jest teraz niemal wy\u0142\u0105cznie protestancka. Aposto\u0142\u00f3w, po dw\u00f3ch obok siebie, otaczaj\u0105 wed\u0142ug niego do\u015b\u0107 prymitywnie rysowane wici, kt\u00f3re przechodz\u0105 ponad obecny \u201ebrzydki (beczkowaty)\u201d strop z desek. Inaczej ni\u017c Boetticher posta\u0107 z ksi\u0119g\u0105 i w\u0142\u00f3czni\u0105 nazywa Mateuszem, posta\u0107 z ksi\u0119g\u0105 i krzy\u017cem ze znakiem zapytania Szymonem (\u201eSimon?\u201d), a o obrazie po prawej stronie \u0142uku t\u0119czowego pisze, \u017ce \u201ezapewne\u201d przedstawia Narodzenie Pa\u0144skie; w Zwiastowaniu opisuje Dziewic\u0119, kt\u00f3ra kl\u0119czy przy kl\u0119czniku pod jak\u0105\u015b architektur\u0105 i z l\u0119kiem ogl\u0105da si\u0119 na anio\u0142a. Herby opisuje jako bia\u0142y z czarnym s\u0142upem i jako lwa na ciemnym polu, z psi\u0105 g\u0142ow\u0105 w klejnocie. W prezbiterium po stronie Ewangelii widzia\u0142 dawn\u0105 szafk\u0119 \u015bcienn\u0105 z gotyck\u0105 krat\u0105 i malowanymi drzwiczkami z d\u0119biny, w kt\u00f3rej niegdy\u015b przechowywano Naj\u015bwi\u0119tszy Sakrament; wok\u00f3\u0142 niej ods\u0142oni\u0119to \u015blady malowide\u0142, z kt\u00f3rych czytelny by\u0142 tylko kielich z hosti\u0105, a za o\u0142tarzem g\u0142\u00f3wnym znaleziono resztki malowide\u0142 czerwon\u0105 farb\u0105, kt\u00f3rych znaczenia nie da\u0142o si\u0119 ju\u017c ustali\u0107. Malowid\u0142a wykonano, jak pisze, rzemie\u015blniczo i pewn\u0105 r\u0119k\u0105, w niewielu kolorach: zielonym w szatach wierzchnich, czerwonym i czarnym. Dittrich przytacza te\u017c prywatny list inspektora budowlanego Steinbrechta, odnowiciela Zamku Wysokiego w Malborku, do pastora z Marianki. Steinbrecht uwa\u017ca\u0142 za ma\u0142o prawdopodobne, by kto\u015b podj\u0105\u0142 si\u0119 przywr\u00f3cenia malowide\u0142 do dawnego wygl\u0105du, i radzi\u0142 na razie zostawi\u0107 ods\u0142oni\u0119te partie tak, jak s\u0105, starannie je oszcz\u0119dza\u0107 przy malowaniu \u015bcian, nie zmywa\u0107 ich wod\u0105, bo spoiwo farb, zwyk\u0142e wapno, jest mocno roz\u0142o\u017cone, a poszczeg\u00f3lne grupy obwie\u015b\u0107 cienk\u0105 kresk\u0105 ochry.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119: za\u0142o\u017cona przed 1334 rokiem, pod patronatem kr\u00f3lewskim. Liczy\u0142a 2624 dusze, 7 szk\u00f3\u0142 i 10 nauczycieli. Obja\u015bnienia almanachu zastrzegaj\u0105, \u017ce takie dawne daty pochodz\u0105 g\u0142\u00f3wnie z kroniki Harnocha i nie r\u0119cz\u0105 za ich dok\u0142adno\u015b\u0107. Nale\u017ca\u0142y do niej: Marienfelde, Briensdorf, Bunden, Dawids, Giebitten, Guhrenwalde, Hasselbusch, Koken, Luxethen, Rapendorf, Rogau, Siebenhufen, Steegen, Wickerau. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1912 roku, Albert Gr\u00fctzmacher, urodzony w 1866 roku.\n\nPrasa z XIX i XX wieku pozwala uzupe\u0142ni\u0107 dzieje tutejszego urz\u0119du pastora. W marcu 1837 roku urz\u0119dowa \u201eAllgemeine Preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a, \u017ce w okr\u0119gu rejencji kr\u00f3lewieckiej pastora K\u00e4hlera z Mehlsack mianowano pastorem przy ko\u015bciele ewangelickim w Mariance. We wrze\u015bniu 1852 roku posad\u0119 organisty i nauczyciela przy szkole ko\u015bcielnej w Mariance otrzyma\u0142 Rudolph Powitz, dotychczasowy nauczyciel w kr\u00f3lewskim sieroci\u0144cu w Kr\u00f3lewcu. W sierpniu 1881 roku pastor K\u00e4hler otrzyma\u0142 Order Czerwonego Or\u0142a IV klasy. Pastor Adolf Kaehler, jak zapisano jego nazwisko w nekrologu, zmar\u0142 w Mariance wieczorem w drugi dzie\u0144 \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia 1882 roku, w wieku 77 lat. W lutym 1883 roku og\u0142oszono wakat na opr\u00f3\u017cnionej przez \u015bmier\u0107 parafii: pod patronatem kr\u00f3lewskim dawa\u0142a ona 5024 marki dochodu i wolne mieszkanie, liczy\u0142a 3113 dusz i mia\u0142a siedem szk\u00f3\u0142 z dziesi\u0119cioma nauczycielami.\n\nW sierpniu 1911 roku og\u0142oszono, \u017ce parafia w Mariance zwolni si\u0119 1 pa\u017adziernika przez przej\u015bcie pastora na emerytur\u0119; uposa\u017cenie wynosi\u0142o 4800 marek, a pastora mia\u0142a wybra\u0107 gmina. W sylwestra 1911 roku zmar\u0142 w Kr\u00f3lewcu, w 77. roku \u017cycia, emerytowany pastor Hermann Freitag, \u201eniegdy\u015b w Mariance\u201d. W maju 1913 roku pastora Gr\u00fctzmachera z Marianki mianowano pastorem w Janikow w synodzie Dramburg na Pomorzu, a w grudniu tego roku pastorem w Mariance zosta\u0142 mianowany pastor Siegmund z Waltersdorf w diecezji Heiligenbeil.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Adolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku (s. 77) pisze bez zastrze\u017ce\u0144, \u017ce heraldycznie prawy herb na \u015bcianie po\u0142udniowej, z czarnym s\u0142upem w srebrnym polu, nale\u017ca\u0142 do pana domu z rodu von Creytzen, a lewy, ze wspi\u0119tym lwem, do jego \u017cony. W sprawozdaniu og\u0142oszonym w 1893 roku architekt Boetticher pisa\u0142, \u017ce pan domu \u201eprawdopodobnie\u201d nale\u017ca\u0142 do rodu von Creytzen, a lewy herb by\u0142, \u201ejak si\u0119 zdaje\u201d, herbem jego \u017cony; Dittrich w 1892 roku rodu nie wymienia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych wpisanych do rejestru, powiat elbl\u0105ski, gmina Pas\u0142\u0119k; \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 418; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 74\u201377; B. Schmid, \u201eDie Neustadt zu Elbing und ihr Rathaus\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 50, Danzig 1908, s. 88; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83 oraz obja\u015bnienia; \u201eAllgemeine Preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 19 marca 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d (Berlin), 16 wrze\u015bnia 1852 roku, s. 6 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 6 sierpnia 1881 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 29 grudnia 1882 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 lutego 1883 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 26 sierpnia 1911 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 14 stycznia 1912 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 maja 1913 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 28 grudnia 1913 roku, s. 25 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191; Boetticher, \u201eDie Wandmalereien in der Kirche zu Marienfelde, Kreis Pr. Holland\u201d, \u201eSitzungsberichte der Altertumsgesellschaft Prussia f\u00fcr das achtundvierzigste Vereinsjahr\u201d, z. 18, K\u00f6nigsberg 1893, s. 16\u201320 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); Dittrich, \u201eMittelalterliche Wandmalereien in einer Landkirche Ostpreu\u00dfens\u201d, \u201eZeitschrift f\u00fcr christliche Kunst\u201d V, 1892, nr 8, szp. 257\u2013259 (Universit\u00e4tsbibliothek Heidelberg).*","built_year":1334,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"dokument gminny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 74\u201377","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Neustadt zu Elbing und ihr Rathaus\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 50, Danzig 1908, s. 88","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83 oraz obja\u015bnienia","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAllgemeine Preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 19 marca 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GZ4FIUHH4544PF5I2DA4IRBWP5YENZT3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d (Berlin), 16 wrze\u015bnia 1852 roku, s. 6 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZMCFX4LYQLX6ZC34EZXVJBHRDRHK36NM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 6 sierpnia 1881 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Y62HUFLWXO52MOLRVXASXCAFS247GZCQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 29 grudnia 1882 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IASZXQ4ERMHTPLCGS6BEI2SNXKYDBNKD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 lutego 1883 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/456SNHRONBSDJWALE4O5RYXEJ5KYYYIU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 26 sierpnia 1911 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZCWN45ZTUGR5RJ22UM22S4NTOHGXKQGP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 14 stycznia 1912 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KZNUDHQK64DDYLQSCQZFNYEAUV3RCKVF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 maja 1913 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6X7CO3GAOSIWRSODLS2Z5ZI2FD2VXSQW"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 28 grudnia 1913 roku, s. 25 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/45G56IC5DMC7SFS6QFUEBDEVBPQI32WK"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Boetticher, \u201eDie Wandmalereien in der Kirche zu Marienfelde, Kreis Pr. Holland\u201d, \u201eSitzungsberichte der Altertumsgesellschaft Prussia f\u00fcr das achtundvierzigste Vereinsjahr\u201d, z. 18, K\u00f6nigsberg 1893, s. 16\u201320 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/Content/33481/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Dittrich, \u201eMittelalterliche Wandmalereien in einer Landkirche Ostpreu\u00dfens\u201d, \u201eZeitschrift f\u00fcr christliche Kunst\u201d V, 1892, nr 8, szp. 257\u2013259 (Universit\u00e4tsbibliothek Heidelberg)","url":"https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/zchk1892/0167"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0513","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09762,"lng":19.63472,"name_de":"Marienfelde","name_pl":"Marianka \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Marienfelde)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Markusy (po niemiecku Markushof) zacz\u0119\u0142y si\u0119 od dworu krzy\u017cackiego. Wie\u015b za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1360 roku jako dw\u00f3r komturii dzierzgo\u0144skiej; brata Walrabego, \u201ePfleger czum Merkelshove\u201d, wymienia w 1363 roku przywilej Stalewa, a w 1399 roku ksi\u0119ga urz\u0119d\u00f3w notuje tu sprz\u0119t mszalny. Na pocz\u0105tku XVI wieku wie\u015b sta\u0142a opuszczona; 3 pa\u017adziernika 1521 roku kr\u00f3l nada\u0142 j\u0105 do\u017cywotnio w\u00f3jtowi malborskiemu Melchiorowi Glaubitzowi.\n\nMennonici z Markus nale\u017celi do fryzyjskiej gminy w Jeziorze (Thiensdorf). Wsp\u00f3lnota prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi urodze\u0144, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1776 roku, a chrzt\u00f3w od 1800 roku; duplikaty od 1812 roku przechowuje Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku. Po roz\u0142amie wywo\u0142anym sporem o dopuszczalno\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw mieszanych mniejsza grupa wznios\u0142a w 1791 roku w Markusach w\u0142asny dom modlitwy \u2014 budowl\u0119 przys\u0142upow\u0105 z mieszkaniem s\u0142ugi ko\u015bcielnego \u2014 i utworzy\u0142a samodzieln\u0105 gmin\u0119. Harnoch wymienia pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku dwa mennonickie domy modlitwy w tej okolicy, w Jeziorze i w Markusach. Bernhard Schmid pisze, \u017ce w 1865 roku zbudowano zb\u00f3r na nowo, murowany; w 1888 roku dom modlitwy zniszczy\u0142a wielka pow\u00f3d\u017a \u017cu\u0142awska. Wed\u0142ug relacji nauczyciela i organisty z s\u0105siedniego Jeziora, og\u0142oszonej w kwietniu 1888 roku w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d, woda z przerwanego wa\u0142u Nogatu sta\u0142a w Markusach ju\u017c o \u00f3smej rano 26 marca 1888 roku. Postanowiono w\u00f3wczas wznie\u015b\u0107 now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Preu\u00dfisch Rosengart (dzi\u015b Rozgart) pod warunkiem scalenia gmin Thiensdorf i Markushof. W wyniku scalenia po\u0142\u0105czona gmina mennonicka przyj\u0119\u0142a nazw\u0119 Thiensdorf-Markushof. Dom modlitwy w Markusach nie zachowa\u0142 si\u0119.\n\nSpis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Markusach 418 mieszka\u0144c\u00f3w: 226 luteran\u00f3w, 30 katolik\u00f3w i 162 mennonit\u00f3w. W tym spisie parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazano w Jeziorze. Hermann Eckerdt (1868) wymienia Markusy, po niemiecku Markushof, w\u015br\u00f3d wsi Ma\u0142ych \u017bu\u0142aw maj\u0105cych tak zwane w\u0142\u00f3ki holenderskie \u2014 pierwotne osady mennonickie, w jego czasach wci\u0105\u017c w wi\u0119kszo\u015bci zamieszkane przez mennonit\u00f3w. Wykaz gmin sporz\u0105dzony po spisie z 1 grudnia 1885 roku przypisuje wsi 646 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 310 m\u0119\u017cczyzn i 336 kobiet \u2014 a w\u015br\u00f3d nich 477 ewangelik\u00f3w, 37 katolik\u00f3w i 132 innych chrze\u015bcijan. W 1885 roku parafi\u0119 ewangelick\u0105 wie\u015b mia\u0142a w Jeziorze.\n\nCmentarz mennonicki, za\u0142o\u017cony zapewne w ko\u0144cu XVIII wieku, le\u017cy poza centrum wsi, w jej zachodniej cz\u0119\u015bci. Ma plan prostok\u0105ta, obwiedni\u0119 z lip i relikty alej, zachowan\u0105 ceglan\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 bramy oraz liczne nagrobki: stele z piaskowca, dwa cippusy rodziny Klaasen zwie\u0144czone obeliskami, nagrobek z metalowym ogrodzeniem i tumby. Najstarsze czytelne nagrobki pochodz\u0105 z 1856 i 1858 roku, a ostatnie poch\u00f3wki odby\u0142y si\u0119 w styczniu 1945 roku. Schmid, opisuj\u0105c cmentarz w 1919 roku, widzia\u0142 tu stel\u0119 z piaskowca w formach antykizuj\u0105cych dla Salomona Dorrna, \u201es\u0105siada w Markusach\u201d, urodzonego w 1729 i zmar\u0142ego w 1807 roku, oraz jego ma\u0142\u017conki Marii Elisabeth z domu Katt, zmar\u0142ej w 1842 roku. W tym samym opisie wymieni\u0142 nagrobek drewniany z bogato wykrojonym zwie\u0144czeniem. Dobr\u0105 piel\u0119gnacj\u0119 i bujny drzewostan uwa\u017ca\u0142 za \u017cu\u0142awsk\u0105 regu\u0142\u0119, nie za wyj\u0105tek. W 2014 roku z odnalezionych nagrobk\u00f3w utworzono na cmentarzu ma\u0142e lapidarium. W tym samym czasie przed wej\u015bciem ustawiono tablic\u0119 z planem i wykazem pochowanych.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Jezioro (Thiensdorf) i podaje tu 593 ewangelik\u00f3w.\n\nW lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, kt\u00f3ra bada\u0142a wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich, zaliczy\u0142a ten cmentarz do dobrze zachowanych, a zarazem takich, kt\u00f3re s\u0105 dla mieszka\u0144c\u00f3w miejscem pami\u0119ci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 171; Encyklopedia Warmii i Mazur; P\u0119tla \u017bu\u0142awska; katalog cmentarzy \u017bu\u0142aw (zulawy.infopl.info); B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, 1919; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 12, poz. 72; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 36, nr 76; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 kwietnia 1888 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"petla-zulaw.pl","url":"https://petla-zulaw.pl/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"markusy.pl","url":"https://markusy.pl/turystyka"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 171","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 kwietnia 1888 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/R5JIMYPFJCY4KRCFDTMO7H5DSLQW4CXA"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0963","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.056185,"lng":19.364178,"name_de":"Markushof","name_pl":"Markusy \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mennonici z Markus (niem. Markushof) nale\u017celi do fryzyjskiej gminy w Jeziorze (Thiensdorf). Po roz\u0142amie wywo\u0142anym sporem o dopuszczalno\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw mieszanych mniejsza grupa wznios\u0142a w 1791 r. w Markusach w\u0142asny dom modlitwy i utworzy\u0142a samodzieln\u0105 gmin\u0119. Dom modlitwy zniszczy\u0142a wielka pow\u00f3d\u017a \u017cu\u0142awska 1888 r.; postanowiono w\u00f3wczas wybudowa\u0107 now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Preu\u00dfisch Rosengart (dzi\u015b Rozgart) pod warunkiem scalenia gmin Thiensdorf i Markushof, co nast\u0105pi\u0142o w 1888 lub 1890 r. (\u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 obie daty) wraz z przyj\u0119ciem nazwy Thiensdorf-Markushof. Dom modlitwy w Markusach nie zachowa\u0142 si\u0119. Cmentarz mennonicki, za\u0142o\u017cony zapewne w ko\u0144cu XVIII w., le\u017cy poza centrum wsi, w jej zachodniej cz\u0119\u015bci. Ma plan prostok\u0105ta, obwiedni\u0119 z lip i relikty alej, zachowan\u0105 ceglan\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 bramy oraz liczne nagrobki: stele z piaskowca, dwa cippusy zwie\u0144czone obeliskami, nagrobek z metalowym ogrodzeniem i tumby. Najstarsze czytelne nagrobki pochodz\u0105 z 1856 i 1858 r., ostatnie poch\u00f3wki odby\u0142y si\u0119 w styczniu 1945 r. W 2014 r. z odnalezionych nagrobk\u00f3w utworzono na cmentarzu ma\u0142e lapidarium, a przed wej\u015bciem ustawiono tablic\u0119 z planem i wykazem pochowanych. Cmentarz nale\u017cy do najlepiej zachowanych i najstaranniej utrzymanych nekropolii mennonickich na \u017bu\u0142awach. W 1820 r. na 418 mieszka\u0144c\u00f3w wsi 162 by\u0142o mennonitami, w 1885 r. \u2014 139 obok 689 ewangelik\u00f3w i katolik\u00f3w.","built_year":1791,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz mennonicki w Markusach (P\u0119tla \u017bu\u0142awska)","url":"https://petla-zulaw.pl/obiekty/cmentarz/572,cmentarz-mennonicki-w-markusach.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0078","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.0479535,"lng":19.3853277,"name_de":"Markushof","name_pl":"Markusy \u2014 gmina, dom modlitwy i cmentarz mennonicki (Markushof)","powiat":"elbl\u0105ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Marszewie figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Przywidz. Datowania cmentarza ani jego dzisiejszego stanu nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach. W imiennym wykazie siedmiu cmentarzy ewangelickich parafii w Przyja\u017ani, spisanym przez Agathona Harnocha w 1890 roku, Marszewa nie ma, cho\u0107 wie\u015b jest tam wymieniona w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii.\n\nWie\u015b by\u0142a niegdy\u015b dobrem jezuit\u00f3w ze Starych Szkot\u00f3w, kt\u00f3rzy j\u0105 za\u0142o\u017cyli. Dobra czapielskie, do kt\u00f3rych wesz\u0142a, ojcowie kupili w 1617 roku od Krzysztofa Borzewicza za 31 500 z\u0142otych i w kr\u00f3tkim czasie wykroili z rozleg\u0142ego lasu dziewi\u0119\u0107 nowych wsi. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wymienia w\u015br\u00f3d nich Marszewy obok G\u00f3rnej i Dolnej Hutty, Majdan\u00f3w, Krymek, Zalesia, Czapielskiej Woli, Starego Styngwa\u0142du i Babiego Do\u0142u. Po kasacie zakonu rz\u0105d pruski nada\u0142 wie\u015b czynszownikom 5 listopada 1820 roku. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 76 mieszka\u0144c\u00f3w: 47 luteran\u00f3w i 29 katolik\u00f3w.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku opisywa\u0142 osobno wie\u015b *Marschau* i koloni\u0119 tej nazwy. We wsi pi\u0119\u0107 gospodarstw nadanych w 1820 roku po\u0142\u0105czono do tego czasu w jedno wi\u0119ksze gospodarstwo i sze\u015b\u0107 ma\u0142ych zagr\u00f3d cha\u0142upniczych; podr\u0119cznik notowa\u0142 tu dziesi\u0119\u0107 budynk\u00f3w mieszkalnych i cegielni\u0119, a dzieci ze wsi nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Marschauerberg. Kolonia powsta\u0142a po 1817 roku z wyprzeda\u017cy las\u00f3w kr\u00f3lewskich; mia\u0142a 14 ma\u0142ych zagr\u00f3d cha\u0142upniczych, 14 budynk\u00f3w mieszkalnych i 120 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 101 ewangelik\u00f3w i 19 katolik\u00f3w, a jej dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Czapielsku. Ewangelicy z obu osad nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani; katolicy \u2014 do parafii w Pr\u0119gowie Dolnym.\n\nW 1868 roku Marszewo liczy\u0142o 91 mieszka\u0144c\u00f3w: 54 katolik\u00f3w i 37 ewangelik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani; katolicy podlegali parafii w Dolnym Pr\u0119gowie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 193 mieszka\u0144c\u00f3w: 104 ewangelik\u00f3w i 89 katolik\u00f3w, przypisanych do tych samych parafii \u2014 ewangelickiej w Przyja\u017ani i katolickiej w Pr\u0119gowie Dolnym. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 297 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 284 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a w tej grupie by\u0142o 132 ewangelik\u00f3w. Byli to luteranie i ewangelicy unijni ze staropruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego.\n\nSpis gmin z 1 grudnia 1910 roku wykazuje Marschau w powiecie kartuskim jako gmin\u0119 o powierzchni 116,2 hektara. W tym spisie Marschau przypisano do parafii ewangelickiej w Przyja\u017ani (Rheinfeld). Agathon Harnoch wymienia Marschau w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii Rheinfeld obok Wielkiego i Ma\u0142ego Czapielska, Majdan\u00f3w, Zalesia i Babiego Do\u0142u. To samo notuje S\u0142ownik geograficzny, podaj\u0105c dla Marszewa w powiecie kartuskim parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Przyja\u017ani i katolick\u0105 w Dolnym Pr\u0119gowie.\n\nMarszewo, po niemiecku Marschau, le\u017ca\u0142o do 1920 roku w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus). W latach 1920\u20131939 nale\u017ca\u0142o, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, do Wolnego Miasta Gda\u0144ska: John Muhl wymienia je w\u015br\u00f3d wsi powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, kt\u00f3re pomin\u0105\u0142 w swojej monografii dlatego, \u017ce powsta\u0142y na dawnych dobrach rycerskich albo domenach, a polski skorowidz miejscowo\u015bci wojew\u00f3dztwa pomorskiego ze spisu z 1921 roku nie notuje Marszewa w\u015br\u00f3d gmin powiatu kartuskiego.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eBardzo z\u0142y. Zachowane nieliczne groby. Mogi\u0142y rozkopane\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy na skraju lasu, oko\u0142o pi\u0119ciuset metr\u00f3w od zabudowa\u0144, a prowadzi\u0142a do niego aleja lipowa; zachowa\u0142y si\u0119 trzy nagrobki wolnostoj\u0105ce, jedna p\u0142yta i dwadzie\u015bcia cztery mogi\u0142y ziemne, a najstarszy zachowany nagrobek pochodzi\u0142 z 1913 roku. Przetrwa\u0142 te\u017c fragment ozdobnego, kutego ogrodzenia, w cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej za\u015b nie by\u0142o w zasadzie \u015blad\u00f3w po cmentarzu.\n\nGminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Reknickiej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przyja\u017a\u0144 (Rheinfeld) i podaje tu 132 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 423\u2013424; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 186; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Danzig 1938, s. 8; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 50, poz. 56; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 51; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 128, nr 189; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat kartuski; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Marszewie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 118, pozycje 242 i 243; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig (spis z 1 grudnia 1910 r.)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft II: Regierungsbezirk Danzig (spis z 1 grudnia 1910 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 118, pozycje 242 i 243","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0246","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.255241,"lng":18.367395,"name_de":"Marschau","name_pl":"Marszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"To drugi z dw\u00f3ch cmentarzy ewangelickich w Morawach, do 1991 roku zwanych Mary, po niemiecku Mahren, w gminie Gardeja. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go pod pozycj\u0105 212, datuje na pocz\u0105tek XX wieku i umieszcza na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, w stron\u0119 Nowej Wioski \u2014 a wi\u0119c po przeciwnej stronie zabudowa\u0144 ni\u017c cmentarz starszy.\n\nPunkt w atlasie ustalono ze \u015brodka dzia\u0142ki ewidencyjnej 325/1 i potwierdza go niezale\u017cny zapis terenowy z serwisu BillionGraves, oddalony o jakie\u015b siedemdziesi\u0105t metr\u00f3w. To dwa niezale\u017cne wskazania, wi\u0119c dawniejsze zastrze\u017cenie, \u017ce samo istnienie obiektu wymaga potwierdzenia, straci\u0142o podstaw\u0119.\n\nLiczby ludno\u015bci wsi \u2014 356 mieszka\u0144c\u00f3w, 340 ewangelik\u00f3w, jeden katolik i pi\u0119tna\u015bcioro innych chrze\u015bcijan w 1885 roku \u2014 podano przy wpisie o cmentarzu starszym; dotycz\u0105 ca\u0142ej miejscowo\u015bci, nie kt\u00f3rego\u015b z obiekt\u00f3w z osobna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Gardeja \u2014 cmentarze ewangelickie [kopia archiwalna 2019-04-18]","url":"https://web.archive.org/web/20190418105310/https://timenote.info/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0410","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.690743,"lng":19.092938,"name_de":"Mahren","name_pl":"Mary \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Marynowy, po niemiecku Marienau, to wie\u015b na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, mi\u0119dzy Wis\u0142\u0105 a Nogatem, oko\u0142o 5,5 kilometra na po\u0142udnie od Nowego Dworu Gda\u0144skiego. Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego ju\u017c nie ma. Rozebrano go po 1945 roku. Zwi\u0105zany z nim cmentarz ewangelicki, zak\u0142adany od ko\u0144ca osiemnastego wieku, le\u017cy we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, silnie zdewastowany i zaro\u015bni\u0119ty. Stoi natomiast katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny z po\u0142owy XIV wieku, z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105 z 1619 roku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w 27 wrze\u015bnia 1961 roku pod numerem A-239; jego cmentarz przyko\u015bcielny, na kt\u00f3rym zachowa\u0142y si\u0119 stele mennonickie, wpisano do rejestru 27 maja 1994 roku pod numerem A-1458.\n\nAkt lokacyjny dla Mergenow nada\u0142 niejakiemu Heinrichowi w 1321 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca, wielki komtur malborski Werner von Orseln, wyznaczaj\u0105c proboszczowi cztery \u0142any. Wielkim mistrzem Werner von Orseln zosta\u0142 dopiero p\u00f3\u017aniej i sprawowa\u0142 ten urz\u0105d w latach 1324\u20131330. Za czas\u00f3w krzy\u017cackich, oko\u0142o 1400 roku, wie\u015b p\u0142aci\u0142a od w\u0142\u00f3ki p\u00f3\u0142torej grzywny czynszu, czyli siedem i p\u00f3\u0142 talara, a mieszka\u0144cy byli wolni od rob\u00f3t przy wielkiej tamie; tutejszy karczmarz oddawa\u0142 zakonowi p\u00f3\u0142torej grzywny i trzydzie\u015bci kur.\n\nGmina ewangelicka istnia\u0142a tu ju\u017c w 1574 roku, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano z pocz\u0105tku w domu prywatnym. Pierwszym pastorem by\u0142 Blasius Macer \u2014 S\u0142ownik geograficzny wyja\u015bnia, jak do tego dosz\u0142o: gdy w XVI wieku protestantyzm zacz\u0105\u0142 si\u0119 szerzy\u0107 na \u017bu\u0142awach, tutejszy proboszcz Macer przeszed\u0142 na wiar\u0119 lutera\u0144sk\u0105 i od 1574 roku powo\u0142ywano ju\u017c regularnie duchownych ewangelickich. W tym samym roku trzyma\u0142 on do chrztu dziecko u Joachima Gro\u00dfa, pierwszego pastora ewangelickiego w Myszewie. Imiona jego bezpo\u015brednich nast\u0119pc\u00f3w nie s\u0105 znane; po\u015bwiadczony szereg pastor\u00f3w zaczyna si\u0119 dopiero w 1627 roku, od kt\u00f3rego prowadzono te\u017c ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne \u2014 do lat siedemdziesi\u0105tych osiemnastego wieku maj\u0105 one luki. Szereg ten otwiera Marcin Schnell z Norymbergi, pastor od 1627 do 1650 roku. W czasach pastora Snelliusa (1627\u20131650), po pierwszej wojnie szwedzkiej, luteranie korzystali ze starego ko\u015bcio\u0142a katolickiego \u2014 z wyj\u0105tkiem \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia i Wielkanocy; wiadomo\u015b\u0107 t\u0119 podaje protok\u00f3\u0142 wizytacji z 1669 roku, a Bernhard Schmid przypuszcza, \u017ce sta\u0142o si\u0119 tak pod wp\u0142ywem sekwestru elektora brandenburskiego z lat 1629\u20131635.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) pastora Marcina Snelliusa pochowano 17 stycznia 1650 roku; w tym samym roku powo\u0142ano do Maryn\u00f3w, po niemiecku Marienau, Piotra von Halterna z Elbl\u0105ga, kt\u00f3ry zmar\u0142 ju\u017c 13 lipca 1650 roku i spocz\u0105\u0142 w Elbl\u0105gu; 15 marca 1651 roku przyszed\u0142 z Pr\u0119gowa \u017bu\u0142awskiego Jerzy Schebelius z Torunia, w 1655 roku powo\u0142any do Marz\u0119cina (Jungfer). W 1655 roku przyszed\u0142 Jan Baumann, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu trzydzie\u015bci osiem lat; przy ostatnim chrzcie, kt\u00f3rego udzieli\u0142 w 1693 roku, ojcem chrzestnym by\u0142 miejscowy proboszcz katolicki Jan Isebrand. Abraham Hartwich (1723) zapisa\u0142, \u017ce 19 listopada 1655 roku pastor z Maryn\u00f3w Johann Baumann ochrzci\u0142 w swojej izbie m\u0142odego mennonit\u0119 George\u2019a Wechelburga, a pastor Jacob Hillert ochrzci\u0142 w tutejszym ko\u015bciele, po wcze\u015bniejszym pouczeniu, siedemnastoletniego ch\u0142opca z tej samej wsp\u00f3lnoty. Wed\u0142ug Hartwicha po Janie Baumannie pastorem w Marynowach zosta\u0142 Jakub Hillert z Zinten, nauczyciel gimnazjum elbl\u0105skiego, zmar\u0142y w 1698 roku; po kr\u00f3tkim pobycie Samuela Schr\u00f6dera w marcu 1698 roku przyszed\u0142 Gottschalk Steinb\u00f6hmer z Bielefeldu, kt\u00f3rego w 1711 roku z\u0142o\u017cono z urz\u0119du za wykroczenie obyczajowe, a jego miejsce zaj\u0105\u0142 Johann Friedrich Moses, najstarszy syn pastora z Lubieszewa. Wed\u0142ug Hartwicha w 1700 roku gmina w Marynowach, po niemiecku Marienau, sprawi\u0142a sobie z w\u0142asnych \u015brodk\u00f3w pozytyw (ma\u0142e organy); konsystorz biskupi zakaza\u0142 go u\u017cywa\u0107 pod surow\u0105 kar\u0105, a w marcu 1700 roku biskup Teodor Potocki wezwa\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w Maryn\u00f3w wraz z pastorem przed s\u0105d w Malborku za budowanie organ\u00f3w w domu modlitwy. Jan Wi\u015bniewski, kt\u00f3ry przytacza protok\u00f3\u0142 wizytacji z 1700 roku, podaje, \u017ce gospodarze kupili te pi\u0119ciog\u0142osowe organy do domu modlitwy 13 grudnia 1699 roku, zamiast wyremontowa\u0107 organy w ko\u015bciele parafialnym, co wizytator uzna\u0142 za sprzeczne z prawem Kr\u00f3lestwa i diecezji.\n\n\u015awi\u0105tynia tej parafii ma dzieje starsze, ni\u017c zdawa\u0142oby si\u0119 po jej ostatniej postaci. Kiedy wzniesiono pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142, nie wiadomo; rozebrano go w 1708 roku i w tym samym roku postawiono nowy, pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw. By\u0142a to budowla szachulcowa o o\u015bmiobocznym dachu, bez wie\u017cy; do jej budowy wiele do\u0142o\u017cyli oficerowie szwedzcy przebywaj\u0105cy tu podczas trzeciej wojny szwedzkiej oraz sam Karol XII. Bernhard Schmid zapisa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1708 roku by\u0142 o\u015bmioboczny, \u201ewprawdzie bez wie\u017cy\u201d, a pierwszy tutejszy duchowny ewangelicki dzia\u0142a\u0142 podobno ju\u017c w 1574 roku. W kwietniu 1709 roku ogie\u0144 strawi\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 zagr\u00f3d we wsi, obie plebanie \u2014 ewangelick\u0105 i katolick\u0105 \u2014 oraz karczmy. Rok wcze\u015bniej pastor Gottschalk Steinb\u00f6hmer, kt\u00f3ry nie m\u00f3g\u0142 \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 od mennonit\u00f3w nale\u017cnych mu \u015bwiadcze\u0144, uzyska\u0142 u szwedzkiego komendanta Elbl\u0105ga wojskow\u0105 egzekucj\u0119, dzi\u0119ki kt\u00f3rej odebra\u0142 nale\u017cno\u015bci przynajmniej za kilka lat.\n\nO\u015bmiobok nie by\u0142 tu pomys\u0142em miejscowym. Bernhard Schmid zauwa\u017ca, \u017ce \u201epodejmuje si\u0119 na nowo budowl\u0119 centraln\u0105 \u2014 form\u0119, kt\u00f3r\u0105 w gminach ewangelickich od dawna ch\u0119tnie stosowano\u201d, wskazuj\u0105c w\u0142a\u015bnie na s\u0105siednie ko\u015bcio\u0142y w Lubieszewie (1707) i Marynowach (1708); ten sam plan powt\u00f3rzono potem w Kwitajnach w latach 1714\u20131719, sto kilometr\u00f3w dalej. Forma w\u0119drowa\u0142a, a fala budowlana z lat 1707\u20131708 przypad\u0142a na czas, gdy wojska szwedzkie dawa\u0142y protestantom os\u0142on\u0119, jakiej nie mieli ani wcze\u015bniej, ani p\u00f3\u017aniej.\n\nO\u0142tarz i ambona by\u0142y snycerskie, organy mia\u0142y czterna\u015bcie g\u0142os\u00f3w. Napis na odwrocie o\u0142tarza m\u00f3wi, \u017ce zbudowano go w 1710 roku, a pomalowano w 1725 roku, gdy pastorem by\u0142 Johann Jacob Strobius; jako malarza wymieniono Heinricha Eckhoffa. Zachowa\u0142a si\u0119 te\u017c inskrypcja z o\u0142tarza: \u201eAnno 1725. Ten o\u0142tarz ku czci Boga kaza\u0142a zbudowa\u0107 pani Cordula Schultzen, a pan Peter Pohlmann von Breschke kaza\u0142 pomalowa\u0107\u201d. Ambona, wsparta na figurze Moj\u017cesza, z figurami ewangelist\u00f3w w polach balustrady, nosi\u0142a napis, wed\u0142ug kt\u00f3rego w 1725 roku kaza\u0142 j\u0105 zbudowa\u0107 i ozdobi\u0107 \u201eHer Dawied Zvchin\u201d. Na prospekcie organ\u00f3w widnia\u0142 napis \u201eDiese Orgel hat Frau Maria Abtin von Tiegenhoff mahlen lassen\u201d, a spod nowszej farby prze\u015bwitywa\u0142y nazwiska prze\u0142o\u017conych ko\u015bcio\u0142a: Thomas Sch\u00e4lke, Johann Kleinmann i Jacob Pohlmann. Kielich z 1652 roku nosi napis wymieniaj\u0105cy pastora Georgiusa Schetelusa (odczyt nazwiska niepewny), ojca ko\u015bcio\u0142a Hansa Gerikego z Maryn\u00f3w i Welma Henrichsa z Reichnauerfeldt. W 1740 roku Johann Jacob Strobius (u Schnaasego Stroby) by\u0142 wci\u0105\u017c pastorem w Marynowach: wraz z trzema innymi duchownymi \u017bu\u0142aw Malborskich podpisa\u0142 wtedy pismo do Gda\u0144ska w obronie pastora Nowego Stawu. Katolicka wizytacja z 8 lipca 1749 roku, przytoczona przez Jana Wi\u015bniewskiego, zanotowa\u0142a, \u017ce mieszka tu duchowny lutera\u0144ski, kt\u00f3ry g\u0142osi kazania po niemiecku we w\u0142asnej kaplicy, a nauczyciel ewangelicki gra na organach i uczy dzieci lutera\u0144skie; biskupa martwi\u0142o przy tym, \u017ce w parafii osiedla si\u0119 coraz wi\u0119cej mennonit\u00f3w, kt\u00f3rzy nie chrzcili nowo narodzonych dzieci i nie p\u0142acili op\u0142at za pos\u0142ugi duszpasterskie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 z czas\u00f3w trzeciej wojny szwedzkiej opisa\u0142 z pami\u0119ci pastor Zimmermann, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 w Marynowach od 1825 do 1836 roku; jego \u201eSzkic opisu parafii Marienau w Prusach Zachodnich\u201d og\u0142osi\u0142y w 1838 roku \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d. Wed\u0142ug niego ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 w po\u0142owie w ogrodzie pastora. Wiadomo\u015b\u0107, \u017ce zbudowano go g\u0142\u00f3wnie ze sk\u0142adek oficer\u00f3w szwedzkich, a do\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119 do niego sam kr\u00f3l Karol XII, Zimmermann mia\u0142 od nie\u017cyj\u0105cego ju\u017c przysi\u0119g\u0142ego wa\u0142owego Janzena z \u017bu\u0142awek (F\u00fcrstenwerder), dobrego znawcy dawnych dziej\u00f3w \u017bu\u0142aw. Ko\u015bci\u00f3\u0142 uchodzi\u0142 wtedy za szczeg\u00f3lnie dobrze zbudowany i wed\u0142ug Zimmermanna zapewne taki by\u0142 w por\u00f3wnaniu z innymi lutera\u0144skimi domami modlitwy, kt\u00f3re jego zdaniem za czas\u00f3w polskich wygl\u0105da\u0142y z zewn\u0105trz jak liche stajnie i zgodnie z wol\u0105 panuj\u0105cego Ko\u015bcio\u0142a katolickiego musia\u0142y tak wygl\u0105da\u0107. Wn\u0119trze by\u0142o w ca\u0142o\u015bci malowane: o\u0142tarz i ambona, empora, drewniany strop, stalle i \u0142awki, w wi\u0119kszo\u015bci s\u0142abo i ju\u017c mocno wyblak\u0142e. Wzd\u0142u\u017c empory namalowano dzieje Jezusa od narodzenia do wniebowst\u0105pienia; w scenie dwunastoletniego Jezusa w \u015bwi\u0105tyni przewodnicz\u0105cy rabin\u00f3w mia\u0142 na nosie okulary. Na stropie przedstawiono S\u0105d Ostateczny: niebo wyblak\u0142o od s\u0142o\u0144ca, a piek\u0142o po lewej stronie by\u0142o jeszcze do\u015b\u0107 dobrze widoczne, z diab\u0142ami w postaci wielkich koz\u0142\u00f3w i z ma\u0142ymi diab\u0142ami na dachu piek\u0142a, kt\u00f3re trzyma\u0142y dzbanek piwa i kieliszek w\u00f3dki i podsuwa\u0142y karty i ko\u015bci. Na stallach gospodarzy wymalowano alegori\u0119 Modlitwy Pa\u0144skiej, przy siedzeniach prze\u0142o\u017conych ko\u015bcio\u0142a cnoty kardynalne, a na drzwiach zakrystii aposto\u0142a Piotra naturalnej wielko\u015bci, kt\u00f3ry przyjmuje z niebia\u0144skiej r\u0119ki klucze zwi\u0105zywania i rozwi\u0105zywania. Scenami z \u017cycia Jezusa Zimmermann pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 na lekcjach religii; w ostatnich latach przechodzi\u0142 je z konfirmantami zwykle raz albo dwa razy, w ostatnich godzinach nauki przed Bo\u017cym Narodzeniem. Gdy przyby\u0142 do Maryn\u00f3w, chrzczono z misy, kt\u00f3r\u0105 trzyma\u0142 anio\u0142 chrzcielny opuszczany spod stropu. Poniewa\u017c anio\u0142 si\u0119 ko\u0142ysa\u0142, a pastor obawia\u0142 si\u0119, \u017ce ci\u0119\u017cka drewniana figura spadnie ze spr\u00f3chnia\u0142ego stropu, kaza\u0142 zrobi\u0107 okr\u0105g\u0142\u0105 tr\u00f3jno\u017cn\u0105 chrzcielnic\u0119, a anio\u0142a umocowa\u0107 w g\u00f3rze jako ozdob\u0119. Niewielki ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 jednak tak g\u0119sto zastawiony stallami i \u0142awkami, od wej\u015bcia a\u017c za o\u0142tarz, \u017ce chrzcielnic\u0119 trzymano w zakrystii, a przy ka\u017cdym chrzcie organista wynosi\u0142 j\u0105 przed o\u0142tarz. Budynek, kt\u00f3ry wed\u0142ug Zimmermanna sta\u0142 ju\u017c 128 lat, osiad\u0142: od strony drogi nawarstwi\u0142y si\u0119 gruz i ziemia, tak \u017ce przez ka\u017cde z trojga drzwi schodzi\u0142o si\u0119 do \u015brodka dwa albo trzy stopnie w d\u00f3\u0142.\n\nBy\u0142a to wie\u015b kilku wyzna\u0144 naraz. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 724 mieszka\u0144c\u00f3w: 329 luteran\u00f3w, 302 katolik\u00f3w i 93 mennonit\u00f3w, przy jednym ko\u015bciele lutera\u0144skim i jednym katolickim. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1869 roku 864 mieszka\u0144c\u00f3w w 76 domach \u2014 411 ewangelik\u00f3w, 347 katolik\u00f3w i 106 mennonit\u00f3w \u2014 oraz 30 posiad\u0142o\u015bci che\u0142mi\u0144skich i 28 zagr\u00f3d, razem 137 w\u0142\u00f3k i 9 morg\u00f3w; do wsi nale\u017ca\u0142y wybudowania \u015awi\u0119tepole z o\u015bmioma gospodarstwami gburskimi i cegielnia M\u00fchlenfeld. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku do *Marienau*, wsi na prawie che\u0142mi\u0144skim lokowanej przywilejem z 1321 roku, nale\u017ca\u0142y osady *Schwentenfeld* \u2014 z o\u015bmioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i cegielni\u0105 \u2014 oraz *M\u00fchlenfeld*. Te same liczby mieszka\u0144c\u00f3w i wyzna\u0144, kt\u00f3re S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1869 roku, podr\u0119cznik odnosi do wsi razem z obiema osadami. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w 74 domach mieszkalnych i 145 gospodarstwach domowych 788 os\u00f3b: 423 ewangelik\u00f3w, 248 katolik\u00f3w, 110 innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w \u2014 oraz siedmiu \u017byd\u00f3w. Zar\u00f3wno ten spis, jak i Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon oraz S\u0142ownik geograficzny zgodnie notuj\u0105 w Marynowach dwie parafie: katolick\u0105 i ewangelick\u0105.\n\nParafi\u0119 z lat 1825\u20131836 opisuje pastor Zimmermann, kt\u00f3ry zastrzega, \u017ce pisze z pami\u0119ci, bez dost\u0119pu do akt. Nale\u017ca\u0142y do niej wtedy tylko dwie wsie, Marynowy i Rychnowo. Marynowy mia\u0142y 57 w\u0142\u00f3k i 23 morgi i, jak szacowa\u0142, oko\u0142o 800 mieszka\u0144c\u00f3w, mniej wi\u0119cej po po\u0142owie ewangelik\u00f3w i katolik\u00f3w; wi\u0119kszo\u015b\u0107 w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw by\u0142a mennonitami, a dwaj z nich byli nauczycielami w mennonickim ko\u015bciele w Rosenort. Rychnowo mia\u0142o 29 w\u0142\u00f3k i 4 morgi w r\u0119kach siedemnastu w\u0142a\u015bcicieli, z kt\u00f3rych wszyscy poza trzema byli mennonitami, i oko\u0142o 200 mieszka\u0144c\u00f3w; pro\u015bci ludzie byli tam niemal wszyscy ewangelikami. Przez prawie jedena\u015bcie lat urz\u0119dowania Zimmermann nie zauwa\u017cy\u0142 wybuchu nienawi\u015bci wyznaniowej: luteranie i katolicy byli ze sob\u0105 blisko spokrewnieni, a przej\u015bcia pojedynczych os\u00f3b z jednego wyznania do drugiego nie zak\u0142\u00f3ci\u0142y zgody. Patronami ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego byli ewangeliccy gospodarze z Maryn\u00f3w i Rychnowa, kt\u00f3rzy z w\u0142asnych \u015brodk\u00f3w utrzymywali pastora i budynki ko\u015bcielne, bo wszystkie dobra ko\u015bcielne by\u0142y w posiadaniu Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Poniewa\u017c ewangelickich gospodarzy od dziesi\u0119cioleci ubywa\u0142o, Zimmermann przewidywa\u0142 po\u0142\u0105czenie z jedn\u0105 z s\u0105siednich parafii. Otacza\u0142o j\u0105 sze\u015b\u0107 parafii ewangelickich: Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski (Tiegenhof), Kmiecin (F\u00fcrstenau), Myszewo (Gro\u00df Mausdorf), Cyganek (Tansee), Nowy Staw (Neuteich) i Lubieszewo (Ladekopp). Pisze te\u017c, \u017ce dawniej by\u0142a to jedna z najwi\u0119kszych parafii lutera\u0144skich na \u017bu\u0142awach: nale\u017ca\u0142y do niej Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski i niemal wszystkie miejscowo\u015bci p\u00f3\u017aniejszej parafii nowodworskiej, prawie do Tujska (Tiegenort); cho\u0107 nie by\u0142y do niej formalnie przy\u0142\u0105czone, ich mieszka\u0144cy przyst\u0119powali tu do Wieczerzy Pa\u0144skiej i korzystali z pos\u0142ug pastora z Maryn\u00f3w, czego dowodem by\u0142y wed\u0142ug niego dawne ksi\u0119gi urodze\u0144 i \u015blub\u00f3w oraz nowodworskie stalle w ko\u015bciele. Wkr\u00f3tce po zaj\u0119ciu Prus Zachodnich przez Fryderyka II utworzono osobn\u0105 parafi\u0119 w Nowym Dworze, a w archiwum parafii w Marynowach le\u017ca\u0142y akta tego wydzielenia, prowadzone z \u00f3wczesnym pastorem Heermannem. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki by\u0142 wed\u0142ug Zimmermanna murowany, du\u017cy, wewn\u0105trz bogato zdobiony, z wie\u017c\u0105 z zegarem; na jego cmentarzu chowali zmar\u0142ych tak\u017ce ewangelicy i mennonici, a r\u00f3wnie\u017c mieszka\u0144cy Rychnowa wszystkich wyzna\u0144, dlatego Zimmermann uwa\u017ca\u0142 za\u0142o\u017cenie nowego cmentarza dla ewangelik\u00f3w za bardzo potrzebne. Szko\u0142y parafii zasta\u0142 w 1825 roku w z\u0142ym stanie, a w Rychnowie szko\u0142y nie by\u0142o wcale; za\u0142o\u017cono j\u0105 tam w 1827 roku, a 1 pa\u017adziernika Zimmermann uroczy\u015bcie j\u0105 po\u015bwi\u0119ci\u0142. Szko\u0142\u0119 przyko\u015bcieln\u0105 w Marynowach rozbudowano i powierzono nowemu organi\u015bcie. W chwili pisania szkicu w Marynowach uczy\u0142 organista i nauczyciel M\u00fcller, a w Rychnowie nauczyciel Schienke; szko\u0142\u0119 katolick\u0105 prowadzi\u0142 organista Karau, wykszta\u0142cony w gimnazjum w Chojnicach (Konitz), wspierany przez katolickiego proboszcza Schwensfeuera. Na polach Rychnowa, nad rzeczk\u0105 Schwente, sta\u0142 dom zgromadze\u0144 separatyst\u00f3w, kt\u00f3rych Zimmermann nazywa \u201eGiphtelianer\u201d; dom nale\u017ca\u0142 dawniej do hrabiego D\u00f6hnhoffa z Hohendorf. O przekonaniach tej wsp\u00f3lnoty, jak przyznaje, nie dowiedzia\u0142 si\u0119 niczego.\n\nOko\u0142o 1860 roku parafia ewangelicka nale\u017ca\u0142a do superintendentury malborskiej (22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w) i obejmowa\u0142a Rychnowo. Oko\u0142o 1890 roku Harnoch opisuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Marynowach jako licz\u0105c\u0105 sze\u015b\u0107set dusz, z nabo\u017ce\u0144stwem po niemiecku, 25 chrztami, 9 \u015blubami, 379 komunikantami i 19 pogrzebami rocznie; jej szko\u0142y by\u0142y w Marynowach i Rychnowie. Do parafii ewangelickiej przy\u0142\u0105czone by\u0142o w\u00f3wczas tylko Rychnowo (R\u00fcckenau) \u2014 w 1868 roku liczy\u0142a ona w ca\u0142o\u015bci 584 dusze. Do 1772 roku nale\u017ca\u0142a do niej tak\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 Nowego Dworu Gda\u0144skiego po stronie F\u00fcrstenau. Katolicka parafia \u015bwi\u0119tej Anny, patronatu kr\u00f3lewskiego, mia\u0142a fili\u0119 w Tui (Tiege; w S\u0142owniku geograficznym: Tuga) z ko\u015bci\u00f3\u0142kiem \u015bwi\u0119tego Jakuba; w 1868 roku liczy\u0142a 667 dusz, a w 1879 roku 365 komunikant\u00f3w.\n\nW kwietniu 1886 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 5, s. 45), \u017ce probostwo w Marynowach (Marienau), pod patronatem prywatnym, zwolni\u0142o si\u0119 po przej\u015bciu pastora Heermanna w stan spoczynku. Dawa\u0142o oko\u0142o 1685 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 1854 marek z mieszkaniem, z czego do ko\u0144ca marca 1890 roku trzeba by\u0142o odprowadza\u0107 464 marki rocznie jako op\u0142at\u0119 z beneficjum, a o dop\u0142at\u0119 do najni\u017cszego uposa\u017cenia wyst\u0105piono; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 580 dusz i mia\u0142a dwie szko\u0142y z dwoma nauczycielami.\n\nRozbi\u00f3rk\u0119 o\u015bmiobocznego ko\u015bcio\u0142a z 1708 roku rozpocz\u0119to 26 kwietnia 1888 roku, a 7 grudnia 1888 roku po\u015bwi\u0119cono now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1888 roku by\u0142 ceglan\u0105 budowl\u0105 bez wie\u017cy, wed\u0142ug Schmida bez znaczenia architektonicznego; przeniesiono do niego cz\u0119\u015b\u0107 wyposa\u017cenia ze starej \u015bwi\u0105tyni. Obok \u0142uku t\u0119czowego zawieszono obraz olejny \u201eB\u0142ogos\u0142awi\u0105cy Zbawiciel\u201d, dar cesarza i kr\u00f3la z oko\u0142o 1888 roku \u2014 nowsz\u0105 kopi\u0119 obrazu Cimy, oznaczonego numerem 61 w Kr\u00f3lewskiej Galerii Obraz\u00f3w w Dre\u017anie. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 637 ewangelik\u00f3w; patronami byli wolnoche\u0142mi\u0144scy gospodarze, a pastorem by\u0142 od 1888 roku Ernst Preul.\n\nDo 1920 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie malborskim (Kreis Marienburg) w rejencji gda\u0144skiej, z s\u0105dem obwodowym w Nowym Dworze, w latach 1920\u20131939 w powiecie Wielkie \u017bu\u0142awy (Kreis Gro\u00dfes Werder) w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen, a po 1945 roku w Polsce. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Marynowach liczy\u0142a wtedy 715 ewangelik\u00f3w. Posada pastora by\u0142a od 1926 roku nieobsadzona.\n\nW archiwum superintendentury, kt\u00f3re przele\u017ca\u0142o na strychu malborskiej plebanii do jesieni 1998 roku i trafi\u0142o potem do Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, zachowa\u0142y si\u0119 akta tutejszej plac\u00f3wki z lat 1887\u20131909. Z parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eMarienau\u201d \u2014 przetrwa\u0142y ksi\u0119gi metrykalne z lat 1627\u20131944; figuruj\u0105 one w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nMennonickiego domu modlitwy w Marynowach nie odnotowuj\u0105 ani katalog dom\u00f3w modlitwy mennonit\u00f3w M. Warcho\u0142a, ani gminny program opieki nad zabytkami, kt\u00f3ry wylicza cztery domy modlitwy gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski: w Stawcu, Or\u0142owskim Polu, R\u00f3\u017cewie i \u017belichowie. \u015alad po mennonitach stanowi\u0105 stele na cmentarzu przyko\u015bcielnym przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny. Seweryn Pauch odnotowa\u0142 dwa kamienie wmurowane w gotycki katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny: w fundament naro\u017cnika po\u0142udniowo-zachodniego kamie\u0144 z napisem \u201eK F 1745\u201d, a od strony zakrystii, od p\u00f3\u0142nocy, kamie\u0144 z nagrobka o bardzo s\u0142abo czytelnym napisie, by\u0107 mo\u017ce z dat\u0105 1731. Przypuszcza, \u017ce przekopano cmentarz, a stare nagrobki pos\u0142u\u017cy\u0142y jako materia\u0142 budowlany.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Harnoch, opisuj\u0105c stan parafii oko\u0142o 1890 roku, wci\u0105\u017c przedstawia jako tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcow\u0105 budowl\u0119 z 1708 roku, cho\u0107 jej rozbi\u00f3rk\u0119 rozpocz\u0119to 26 kwietnia 1888 roku. Harnoch tej zmiany nie odnotowuje, a dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142a rozbie\u017cno\u015bci nie rozstrzygaj\u0105. Obszar Maryn\u00f3w Zimmermann podaje na 57 w\u0142\u00f3k i 23 morgi, a S\u0142ownik geograficzny dla 1869 roku, razem z posiad\u0142o\u015bciami che\u0142mi\u0144skimi i zagrodami, na 137 w\u0142\u00f3k i 9 morg\u00f3w. Cmentarz ewangelicki we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi opisywany jest jako zak\u0142adany od ko\u0144ca osiemnastego wieku, tymczasem Zimmermann pisze o latach 1825\u20131836, \u017ce ewangelicy chowali zmar\u0142ych na cmentarzu ko\u015bcio\u0142a katolickiego, i uwa\u017ca za\u0142o\u017cenie nowego cmentarza dla ewangelik\u00f3w za bardzo potrzebne. Do 1772 roku mia\u0142a wed\u0142ug jednego przekazu nale\u017ce\u0107 do parafii cz\u0119\u015b\u0107 Nowego Dworu Gda\u0144skiego po stronie F\u00fcrstenau, wed\u0142ug Zimmermanna za\u015b Nowy Dw\u00f3r i niemal wszystkie miejscowo\u015bci p\u00f3\u017aniejszej parafii nowodworskiej, cho\u0107 nie by\u0142y do niej formalnie przy\u0142\u0105czone.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Jacob Hillert (1693), Gottschalk Steinenb\u00f6hmer (1698), Johann Friedrich Moses (1711), Johann Jakob Str\u00f6by (1725), Ephraim Gottlob Brauer (1753), Johann Friedrich Heermann (1758), Carl Gottfried Wegner (1796), Otto Leopold Claass (1836), Friedrich Carl Adolf Heermann (1856), Ernst Paul Rudolf Preul (1888\u20131927), Robert Samuel Otto Rehfeld (1927). Bez podanego roku: Johann Herrbrodt.\n\nPastor Zimmermann, autor szkicu o parafii z 1838 roku, podaje w nim kilka dat w\u0142asnej s\u0142u\u017cby. 11 pa\u017adziernika 1825 roku, gdy przyje\u017cd\u017ca\u0142 do Maryn\u00f3w, wyszed\u0142 mu na powitanie wraz ze swoimi kolegami so\u0142tys oraz prze\u0142o\u017cony ko\u015bcio\u0142a i szko\u0142y Sch\u00fclke. Kazanie po\u017cegnalne Zimmermann wyg\u0142osi\u0142 w \u015bwi\u0119to Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1836 roku; z parafii odszed\u0142, bo s\u0142ab\u0142o mu jedyne oko, kt\u00f3re jeszcze widzia\u0142o. W chwili pisania szkicu wdowa po jego poprzedniku, pastorze Wegnerze, by\u0142a w\u0142a\u015bcicielk\u0105 ma\u0142ego gospodarstwa na p\u00f3\u0142nocnym kra\u0144cu wsi.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 416 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 645 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 111, 250, 251, 295; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 165, 166, 168; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430 i 444; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, nr 145; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I, Danzig 1919; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa 1933, druk Danzig 1940; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VI, has\u0142o Marynowy (za: E. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, 1868); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; katalog dom\u00f3w modlitwy mennonit\u00f3w M. Warcho\u0142a; gminny program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64, 73; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 38, nr 78; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 250\u2013251, 293\u2013294, 478; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 155, 174; pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych (PRNG), urz\u0119dowe nazwy miejscowo\u015bci, has\u0142o \u201eTuja\u201d (wie\u015b, gmina Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski); \u201eMonitor Polski\u201d 1947, nr 111, poz. 719; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 32; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 42; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 463; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 151, pozycja 76; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 216, 298; t. 3, s. 744, 745, 784, 799; t. 4, s. 1218; t. 5, s. 1399, 1442; t. 6, s. 1753, 1785; t. 7, s. 1936; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 61; S. Pauch, \u201eWybrane przejawy religijno\u015bci na murach budowli sakralnych Wielkich \u017bu\u0142aw Malborskich\u201d, \u201eStudia Pelpli\u0144skie\u201d 48, 2015, s. 209; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 5, s. 45 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Zimmermann, \u201eSkitze einer Schilderung des Kirchspiels Marienau in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eVaterl\u00e4ndisches Archiv f\u00fcr Wissenschaft, Kunst, Industrie und Agrikultur, oder Preu\u00df. Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 20, K\u00f6nigsberg 1838, s. 125\u2013138 i 222\u2013235 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa).*","built_year":1888,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Katalog dom\u00f3w modlitwy mennonit\u00f3w na ziemiach polskich \u2014 holland.org.pl","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=art&dzial=polska&id=12_1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 165, 166, 168","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 111, 250, 251, 295","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 151, pozycja 76","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 216, 298; t. 3, s. 744, 745, 784, 799; t. 4, s. 1218; t. 5, s. 1399, 1442; t. 6, s. 1753, 1785; t. 7, s. 1936","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 61","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Pauch, \u201eWybrane przejawy religijno\u015bci na murach budowli sakralnych Wielkich \u017bu\u0142aw Malborskich\u201d, \u201eStudia Pelpli\u0144skie\u201d 48, 2015, s. 209","url":"https://studiapelplinskie.pl/attachments/article/7/15%20Pauch15.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Zimmermann, \u201eSkitze einer Schilderung des Kirchspiels Marienau in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eVaterl\u00e4ndisches Archiv f\u00fcr Wissenschaft, Kunst, Industrie und Agrikultur, oder Preu\u00df. Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 20, K\u00f6nigsberg 1838, s. 125\u2013138 i 222\u2013235 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/35750/edition/33986"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 5, s. 45 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4680/Amtliche_Mittheilungen_1886_005.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0034","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.17084,"lng":19.09458,"name_de":"Marienau","name_pl":"Marynowy \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Marienau)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Marz\u0119cinie le\u017cy przy ko\u015bciele stoj\u0105cym przy ulicy G\u0142\u00f3wnej; niegdy\u015b by\u0142 ewangelick\u0105 nekropoli\u0105 parafialn\u0105. Do dzi\u015b pe\u0142ni funkcj\u0119 cmentarza przyko\u015bcielnego i jako taki figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 111. Ko\u015bci\u00f3\u0142, do 1945 roku ewangelicki, przej\u0119li po wojnie katolicy \u2014 dzi\u015b jest to rzymskokatolicka \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny.\n\nMarz\u0119cino, po niemiecku Jungfer, to \u017cu\u0142awska wie\u015b w delcie Wis\u0142y; w XVII i XVIII wieku by\u0142a osad\u0105 ryback\u0105 elbl\u0105skiego okr\u0119gu rybackiego. Rzek\u0119 \u201eJungfrow\u201d wspomniano w opisie z 1332 roku, a wed\u0142ug Abrahama Hartwicha akta z 1300 roku nazywaj\u0105 \u201eJungfrau\u201d wie\u015b. W przywileju z 1348 roku wymieniono tu karczm\u0119 przy mo\u015bcie wzniesionym przez mieszczan elbl\u0105skich. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu elbl\u0105skiego \u2014 tak podaje spis z 1885 roku \u2014 a Harnoch przypisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119 diecezji elbl\u0105skiej. W okresie mi\u0119dzywojennym Marz\u0119cino znalaz\u0142o si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w powiecie Gro\u00dfes Werder. W latach 1939\u20131945 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Rzeszy.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 639 mieszka\u0144c\u00f3w w 71 domach: 618 luteran\u00f3w i 21 mennonit\u00f3w, ani jednego katolika. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 1015 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 969 ewangelik\u00f3w, 29 katolik\u00f3w i 17 innych chrze\u015bcijan (strona 4, pozycja 39). Katolicy nale\u017celi do parafii w Tiegenhagen. W statystyce Agathona Harnocha z 1890 roku ca\u0142a parafia Jungfer w diecezji elbl\u0105skiej liczy\u0142a 2150 dusz ewangelickich, a obok nich mieszka\u0142o na jej obszarze 481 mennonit\u00f3w, 96 katolik\u00f3w i kilku baptyst\u00f3w. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono odr\u0119bnej gminy mennonickiej w Marz\u0119cinie; mennonit\u00f3w we wsi notuje spis z 1820 roku, a na obszarze parafii \u2014 statystyka Harnocha.\n\nDuchownych ewangelickich wymienia si\u0119 we wsi od 1614 roku; pierwszym znanym z nazwiska pastorem by\u0142 Wengius, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 do 1620 roku. W sprawie poprzednika Wengiusa Harnoch pisze, \u017ce jest on wprawdzie wspominany, lecz bez pewno\u015bci.\n\nWiejskie podanie przypisywa\u0142o fundacj\u0119 pierwszej \u015bwi\u0105tyni polskiej hrabinie, kt\u00f3rej okr\u0119t rozbi\u0142 si\u0119 u tutejszego brzegu, a wezwanie \u2014 Naj\u015bwi\u0119tszej Pannie. Harnoch podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a w 1640 roku, a odbudowana sp\u0142on\u0119\u0142a ponownie 7 marca 1748 wraz z plebani\u0105. Kolejn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, wzniesion\u0105 staraniem rady miasta Elbl\u0105ga, \u00f3wczesnego patrona, po\u015bwi\u0119cono w pierwszy dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia 1748 roku. W dniu 21 maja 1811 roku \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a. W spisie z 1820 roku zapisano, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski sp\u0142on\u0105\u0142 w 1811 roku i nie zosta\u0142 odbudowany, cho\u0107 czynione s\u0105 przygotowania. Nast\u0119pn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w drug\u0105 niedziel\u0119 po Objawieniu Pa\u0144skim 1821 roku, a 6 wrze\u015bnia 1849 roku obr\u00f3ci\u0142a si\u0119 w popi\u00f3\u0142. W 1852 roku, 29 sierpnia, po\u015bwi\u0119cono obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, ryglow\u0105.\n\nRejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Marz\u0119cinie jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki, szachulcowy, z pierwszej po\u0142owy XIX wieku. W rejestrze ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano 21 grudnia 1973 roku pod numerem A-796. Harnoch notuje przy \u015bwi\u0105tyni wie\u017c\u0119 wysoko\u015bci 105 st\u00f3p z dwoma dzwonami z 1852 roku i organy o dziewi\u0119ciu g\u0142osach, a w roku sprawozdawczym 84 chrzty, 14 \u015blub\u00f3w, 1481 komunikant\u00f3w i 64 pogrzeby.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1811 roku, uzupe\u0142nione wstecz za lata 1798\u20131810, wykaz komunikant\u00f3w od 1903 roku oraz ksi\u0119gi konfirmacji z 1894 roku, z lat 1897\u20131898 i od 1903 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1811\u2013, f\u00fcr 1798\u20131810 durch R\u00fcckschrift erg\u00e4nzt, K 1903\u2013 Konf 1894; 1897\u201398; 1903\u2013. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1816\u201328; 1830\u201374\u201d.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Marz\u0119cinie, licz\u0105cej wtedy 2102 ewangelik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 955 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2047 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Elbing Land, s. 4\u20135, poz. 39; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 414\u2013415; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 10, nr 87; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, pozycja 111; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 23; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 414\u2013415","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0424","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.234941,"lng":19.234477,"name_de":"Jungfer","name_pl":"Marz\u0119cino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Marz\u0119cinie, po niemiecku Jungfer, wzniesiono w 1852 roku; dzi\u015b jest rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, a parafi\u0119 katolick\u0105 erygowano tu w 1947 roku. Wed\u0142ug zestawienia Roberta Ziemia\u0144skiego, opartego mi\u0119dzy innymi na schematyzmie diecezji elbl\u0105skiej z 1996 roku, katolicy przej\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1945 roku, a po\u015bwi\u0119cili go w 1947 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano 21 grudnia 1973 roku do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-796; stoi przy ulicy G\u0142\u00f3wnej 12A. Obok le\u017cy przyko\u015bcielny cmentarz ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki, uj\u0119ty w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nMiejscowe podanie wi\u0105\u017ce pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z polsk\u0105 hrabin\u0105, kt\u00f3rej statek mia\u0142 si\u0119 tu rozbi\u0107 i kt\u00f3ra mia\u0142a ufundowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 ku czci Naj\u015bwi\u0119tszej Panny. Abraham Hartwich (1723) zapisa\u0142, \u017ce niekt\u00f3rzy nazywali wie\u015b Marz\u0119cino \u201eJungefehr\u201d, od dawnego promu, lecz akta z oko\u0142o 1300 roku nazywaj\u0105 j\u0105 wyra\u017anie \u201eJungfrau\u201d \u2014 dlatego na wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a ustawiono jako chor\u0105giewk\u0119 posta\u0107 dziewicy; wie\u015b le\u017ca\u0142a nad Zalewem i by\u0142a przedzielona szerok\u0105 odnog\u0105 wodn\u0105. Parafia jest starsza ni\u017c najstarsze znane nazwiska jej duchownych: atlas historyczny Prus Kr\u00f3lewskich z drugiej po\u0142owy XVI wieku liczy Marz\u0119cino (Jungfer) do dawnych parafii katolickich, kt\u00f3re pod koniec XVI wieku zajmowali ju\u017c protestanci.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) na pocz\u0105tku XVII wieku przy ko\u015bciele w Marz\u0119cinie s\u0142u\u017cyli Krzysztof Vengius (Wengius), Jan Bavarus i Marcin Schnellius; w 1629 roku powo\u0142ano tu Miko\u0142aja Bachmanna, kt\u00f3ry w 1642 roku odszed\u0142 jako pierwszy pastor do Neukirch. Wed\u0142ug Hartwicha w 1620 roku rada Elbl\u0105ga powo\u0142a\u0142a do ko\u015bcio\u0142a w Marz\u0119cinie, po niemiecku Jungfer, Jana Bavarusa, wygnanego w 1618 roku z Lasowic Wielkich; z Marz\u0119cina w 1627 roku przeszed\u0142 do Maryn\u00f3w Marcin Schnellius (Snellius) z Norymbergi, w 1629 roku pastorem by\u0142 tu Johann Lebb\u00e4us, p\u00f3\u017aniejszy pastor w Ko\u0144czewicach, a w 1655 roku powo\u0142ano do Marz\u0119cina Jerzego Schebeliusa z Maryn\u00f3w. Wed\u0142ug Hartwicha po Miko\u0142aju Bachmannie przyszed\u0142 do Marz\u0119cina Kasper Kaulbarsch, w 1648 roku przeniesiony na Nowe Miasto Elbl\u0105ga; w tym samym roku przyby\u0142 Melchior Brochmann, w 1653 roku powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny w Elbl\u0105gu. Wed\u0142ug Hartwicha w 1653 roku przyszed\u0142 do Marz\u0119cina Micha\u0142 Gutt, kt\u00f3ry zmar\u0142 ju\u017c w trzecim roku, w 1655; po nim by\u0142 Jan Schibbelius, w 1657 roku powo\u0142any do Preu\u00dfisch Mark na Wysoczy\u017anie Elbl\u0105skiej, a nast\u0119pnie Krzysztof Herrmann, kt\u00f3ry w 1676 roku przeszed\u0142 do K\u0119pek (Zeyer). Wed\u0142ug Hartwicha w 1676 roku przyszed\u0142 do Marz\u0119cina Piotr Frank, w nast\u0119pnym roku powo\u0142any do Kmiecina; w 1677 roku nast\u0105pi\u0142 Jonasz Meyerhoffer, w 1680 roku r\u00f3wnie\u017c powo\u0142any do Kmiecina, a po nim Kasper Colerus, w 1688 roku przeniesiony do K\u0119pek (Zeyer). Wed\u0142ug Hartwicha po Krystianie K\u00fcnstlerze i Danielu Laurentiusie przyszed\u0142 do Marz\u0119cina w 1695 roku Jakub Marschalck, w 1708 roku powo\u0142any do Preu\u00dfisch Mark; po nim Micha\u0142 Marsilius, w 1710 roku r\u00f3wnie\u017c przeniesiony do Preu\u00dfisch Mark, nast\u0119pnie Jan Linck, w 1709 roku duchowny od zarazy w Elbl\u0105gu, w 1715 roku przeniesiony do K\u0119pek, i wreszcie Jan Sperber. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Martiniego (1726).\n\nKilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w dodaje Tolckemit (1753). Jan Bavarus by\u0142 od 1615 roku pastorem w Lasowicach Wielkich, sk\u0105d wygnali go katolicy; rada Elbl\u0105ga, widz\u0105c jego n\u0119dz\u0119, ale i przydatno\u015b\u0107, powo\u0142a\u0142a go do Marz\u0119cina, gdzie zmar\u0142 po dziesi\u0119ciu latach. Tolckemit przytacza za Hartwichem, \u017ce podejrzewano go o kalwinizm. Krzysztof Herrmann obj\u0105\u0142 Marz\u0119cino w 1660 roku i s\u0142u\u017cy\u0142 tu 16 lat tak wiernie, \u017ce \u2014 jak pisze Tolckemit \u2014 zupe\u0142nie przy tym zubo\u017ca\u0142. Jan Linck obj\u0105\u0142 Marz\u0119cino 7 czerwca 1710 roku. Jan Sperber, elbl\u0105\u017canin, broni\u0142 w 1700 roku w gimnazjum elbl\u0105skim dysputy \u201eDe decalogo ante Mosen\u201d pod kierunkiem rektora Jana Sartoriusa, by\u0142 potem konrektorem szko\u0142y w Malborku, a w 1715 roku rada powo\u0142a\u0142a go do Marz\u0119cina, gdzie po wielu chorobach i utrapieniach zmar\u0142 w 1726 roku. Dawid Vorloff by\u0142 synem starszego cechu kramarzy; w po\u017carze wsi straci\u0142, jak pisze Tolckemit, tak\u017ce wyborny ksi\u0119gozbi\u00f3r.\n\nObecna \u015bwi\u0105tynia jest pi\u0105t\u0105 z kolei, a \u0142a\u0144cuch po\u017car\u00f3w zestawia statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 wraz z zabudowaniami w 1640 roku; odbudowany rok p\u00f3\u017aniej, sp\u0142on\u0105\u0142 ponownie 7 marca 1748 roku. Martin Bergau, pastor w Ostaszewie, opisa\u0142 ten po\u017car ju\u017c w 1753 roku: ogie\u0144 wybuch\u0142 w domu szypra podczas zimowej burzy i strawi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, plebani\u0119, szko\u0142\u0119 i prawie p\u00f3\u0142 wsi, a pastor Dawid Vorloff straci\u0142 niemal ca\u0142y dobytek. Now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z wie\u017c\u0105 postawi\u0142 wtedy magistrat Elbl\u0105ga, \u00f3wczesny patron ko\u015bcio\u0142a; po\u015bwi\u0119cono j\u0105 w pierwszy dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia 1748 roku. Latem 1752 roku piorun zapali\u0142 zagrod\u0119 s\u0105siada i sp\u0142on\u0119\u0142y stodo\u0142a oraz obory pastora, ale \u2014 jak zanotowa\u0142 Bergau \u2014 now\u0105 plebani\u0119 i nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zdo\u0142ano uratowa\u0107. R\u00f3wnie\u017c ta \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a \u2014 21 maja 1811 roku. Kolejn\u0105 po\u015bwi\u0119cono w drug\u0105 niedziel\u0119 po Objawieniu Pa\u0144skim 1821 roku, a 6 wrze\u015bnia 1849 roku obr\u00f3ci\u0142a si\u0119 w popi\u00f3\u0142. Wed\u0142ug Harnocha na wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a w Marz\u0119cinie umieszczono \u2014 w nawi\u0105zaniu do niemieckiej nazwy wsi \u2014 figur\u0119 dziewicy, kt\u00f3ra sta\u0142a tam a\u017c do po\u017caru w 1849 roku. Dopiero obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u015bwi\u0119cony 29 sierpnia 1852 roku, przetrwa\u0142; patronat nad ko\u015bcio\u0142em by\u0142 w\u00f3wczas kr\u00f3lewski, sprawowany od 1826 roku. Harnoch notuje przy nim wie\u017c\u0119 wysoko\u015bci 105 st\u00f3p z dwoma dzwonami z 1852 roku i organy o 9 g\u0142osach. Piotr Birecki (2021) wymienia Marz\u0119cino w\u015br\u00f3d wiejskich posiad\u0142o\u015bci Elbl\u0105ga, w kt\u00f3rych ko\u015bcio\u0142ach mieszcza\u0144stwo tego miasta fundowa\u0142o o\u0142tarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.\n\nBudowla ma konstrukcj\u0119 szachulcow\u0105 wype\u0142nion\u0105 ceg\u0142\u0105, jest orientowana i jednonawowa, na rzucie prostok\u0105ta, z ni\u017cszym prezbiterium zamkni\u0119tym pi\u0119ciobocznie, zakrysti\u0105 od p\u00f3\u0142nocy i smuk\u0142\u0105, drewnian\u0105, trzykondygnacyjn\u0105 wie\u017c\u0105 od zachodu, wtopion\u0105 w dach korpusu. Okna s\u0105 w\u0105skie, zamkni\u0119te \u0142ukiem Tudora, rozmieszczone parami w dw\u00f3ch rz\u0119dach; dachy kryto dach\u00f3wk\u0105 holenderk\u0105.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1811 roku, za lata 1798\u20131810 uzupe\u0142nione wstecz, wykaz komunikant\u00f3w od 1903 roku oraz ksi\u0119gi konfirmacji z 1894 roku, z lat 1897\u20131898 i od 1903 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1811\u2013, f\u00fcr 1798\u20131810 durch R\u00fcckschrift erg\u00e4nzt, K 1903\u2013 Konf 1894; 1897\u201398; 1903\u2013. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1816\u201328; 1830\u201374\u201d.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie elbl\u0105skim i by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom III, 1882) notuje w Marz\u0119cinie, po niemiecku Jungfer, 896 ewangelik\u00f3w, 12 katolik\u00f3w i 11 mennonit\u00f3w oraz parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 i szko\u0142\u0119 na miejscu. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 1015 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 969 ewangelik\u00f3w, 29 katolik\u00f3w i 17 innych chrze\u015bcijan. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2051 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1882 roku Friedrich Blech. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 1003 mieszka\u0144c\u00f3w: 979 ewangelik\u00f3w, 13 katolik\u00f3w, 9 innych chrze\u015bcijan i dwie osoby wyznania moj\u017ceszowego. Parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu, a katolicy nale\u017celi do parafii w Tiegenhagen. Parafia liczy\u0142a w\u00f3wczas oko\u0142o 2050 dusz. Gdy 27 listopada 1913 roku zmar\u0142 tutejszy pastor Oskar Bogge, posad\u0119 obj\u0105\u0142 w 1914 roku Friedrich Wilhelm Hugo Wailke, ordynowany wcze\u015bniej na duchownego pomocniczego tej parafii. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Marz\u0119cinie liczy\u0142a wtedy 2102 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1920 roku Arthur Datschewsky.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Hartwich podaje pod 1629 rokiem w jednym miejscu powo\u0142anie Miko\u0142aja Bachmanna, w innym \u2014 pastora Johanna Lebb\u00e4usa. Tolckemit (1753) podaje dla Lebb\u00e4usa lata 1627\u20131638, a Bachmanna notuje w Marz\u0119cinie do 1641 roku, gdy przeszed\u0142 do Neukirch; wed\u0142ug Hartwicha Bachmann odszed\u0142 tam w 1642 roku. Kaspra Kaulbarscha Hartwich notuje tu do 1648 roku, gdy przeniesiono go na Nowe Miasto Elbl\u0105ga, a Melchior Brochmann przyszed\u0142 wed\u0142ug niego w tym samym roku; Tolckemit notuje Kaulbarscha w latach 1641\u20131642, po kt\u00f3rych przeszed\u0142 do Rychlik\u00f3w, a Brochmanna od 1643 roku. Wed\u0142ug statystyki Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 ponownie 7 marca 1748 roku, a wed\u0142ug Tolckemita po\u017car wybuch\u0142 9 lutego 1747 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 955 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2047 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Lebbaeus (1627), Nicolaus Bachmann (1639), Melchior Brockmann (1642), Michael Gutt (1653\u20131655), Jonas Mayerh\u00f6fer (1677), Caspar Colerus (1680), Carl Christian K\u00fcntzler (1688), Michael Marsilius (1708), Johann Linck (1710), Samuel Gottfried Martini (1726\u20131728), David Vorloff (1737), Peter Schumacher (1754), Gottlieb Friedrich Theodor Skubowius (1802), Friedrich Wilhelm Zyliegan (1831), Carl Samuel Heinrich B\u00fcttner (1858), Friedrich Wilhelm Otto Blech (1882), Hans Oskar Bogge (1903), Friedrich Wilhelm Hugo Wailke (1914), Arthur Datschewski (1929), Viktor Rasmus (1934). Bez podanego roku: Christoph Herrmann, Samuel Friedrich Tiefenbach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 14, 214, 217, 221, 227; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eJungfer\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 415; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 7, nr 84; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat elbl\u0105ski, poz. 39; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat elbl\u0105ski, poz. 31 (strony druku 40\u201341); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 415; wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych wpisanych do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 13; 1914, nr 4, 5; M. Bergau, \u201eDie gesamte Priesterschaft der unge\u00e4nderten Augspurgischen Confe\u00dfion\u2026\u201d, Danzig 1753, s. 18; \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, pod redakcj\u0105 T. Paneckiego i M. S\u0142onia, cz\u0119\u015b\u0107 II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczeg\u00f3\u0142owe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 20, 29; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 23; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 38; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 56, 134, 177, 242, 265, 310; t. 2, s. 356, 686; t. 3, s. 785, 1015; t. 4, s. 1059, 1091, 1142, 1145, 1158; t. 5, s. 1432; t. 6, s. 1660, 1716; t. 7, s. 1835, 1897, 1906, 2061; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192; A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 104, 159, 197, 201\u2013204 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41.*","built_year":1852,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"prawomiejscowe.pl","url":"https://prawomiejscowe.pl/api/file/GetZipxAttachment/420/2266976/false/preview"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/#map=18/54.23491/19.23462"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 414\u2013415","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 4","url":"https://polona.pl/item-view/8322c06d-cc1c-45ce-bde0-c362e8ee1b08"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 5","url":"https://polona.pl/item-view/a9f8ad54-f74e-469e-991c-f85b19ab8765"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 13","url":"https://polona.pl/item-view/f7e1dc50-9b88-44ce-9bf8-b91c04a4902b"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"M. Bergau, \u201eDie gesamte Priesterschaft der unge\u00e4nderten Augspurgischen Confe\u00dfion\u2026\u201d, Danzig 1753","url":"https://polona.pl/item-view/dd93b891-2bd5-4615-9ee0-efe2ee992926"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 415","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eJungfer\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 14, 214, 217, 221, 227","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 56, 134, 177, 242, 265, 310; t. 2, s. 356, 686; t. 3, s. 785, 1015; t. 4, s. 1059, 1091, 1142, 1145, 1158; t. 5, s. 1432; t. 6, s. 1660, 1716; t. 7, s. 1835, 1897, 1906, 2061","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 104, 159, 197, 201\u2013204 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/7312/edition/7090/content"},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0479","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2349141,"lng":19.2346219,"name_de":"Jungfer","name_pl":"Marz\u0119cino \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Jungfer)","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Mas\u0142owiczkach le\u017cy w gminie Tuchomie. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku opisuje go razem z cmentarzem s\u0105siednich Mas\u0142owic: oba le\u017ca\u0142y przy planowanym przed\u0142u\u017ceniu nowej drogi z Tuchomia do Mas\u0142owiczek i by\u0142y obwiedzione murem z kamieni polnych. Dzi\u015b cmentarz figuruje w wykazie wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Mas\u0142owiczki nie mia\u0142y.\n\nMas\u0142owiczki \u2014 do 1945 roku Klein Massowitz \u2014 by\u0142y samodzieln\u0105 gmin\u0105 wiejsk\u0105 w powiecie bytowskim (Kreis B\u00fctow), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, siedemna\u015bcie kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa. Obie kolonie, Gro\u00df i Klein Massowitz, nazwano na cze\u015b\u0107 Valentina von Massowa (1712\u20131775), ministra Fryderyka Wielkiego. Za\u0142o\u017cono je w lasach tuchomskich, zwanych \u201eTuchensche Heyde\u201d: 12 pa\u017adziernika 1751 roku spisano warunki osadzenia tam pierwszych wolnych osadnik\u00f3w, a 12 lutego 1752 roku rozkaz gabinetowy kr\u00f3la powo\u0142a\u0142 obie kolonie do \u017cycia; w Mas\u0142owiczkach osadzono dziesi\u0119\u0107 rodzin kolonist\u00f3w. W 1754 roku zarz\u0105dca urz\u0119du bytowskiego pisa\u0142, \u017ce nowi koloni\u015bci ewangeliccy z Massowitz, Pyaschen i Platenheim \u2014 czterna\u015bcie rodzin \u2014 nie mieszcz\u0105 si\u0119 w ko\u015bciele w Tuchomiu i s\u0142uchaj\u0105 kazania pod go\u0142ym niebem, \u201ena wietrze i deszczu\u201d. W 1780 roku wie\u015b liczy\u0142a siedmiu kolonist\u00f3w oraz cha\u0142upy Nalette, Krummensee i Alth\u00fctten, razem 440 m\u00f3rg ziemi. W 1784 roku w Mas\u0142owiczkach mieszka\u0142o siedem polskich rodzin, licz\u0105c karczmarza i kowala, a ich dwory le\u017ca\u0142y rozproszone w lesie tuchomskim. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Tuchomiu.\n\nW 1787 roku Mas\u0142owice albo Mas\u0142owiczki \u2014 bytowski duchowny ewangelicki Daniel Gottfried Scheerbarth pisze \u201eMa\u00dflowitz\u201d, bez rozr\u00f3\u017cnienia obu kolonii \u2014 sta\u0142y si\u0119 o\u015brodkiem g\u0142o\u015bnej sprawy o rzekome czary, badanej potem przez kr\u00f3lewski urz\u0105d domenalny w Bytowie. Mieszka\u0142a tu kobieta, kt\u00f3r\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142o nazywa Somnitzow\u0105 i kt\u00f3ra wystawia\u0142a \u201espisy czarownic\u201d: Scheerbarth zapisa\u0142, \u017ce ludzie \u201eurz\u0105dzali pielgrzymki do Ma\u00dflowitz\u201d, by dowiedzie\u0107 si\u0119, kto zada\u0142 im urok, i \u017ce schodzili si\u0119 \u201etak z wsi s\u0105siednich, jak i najbardziej odleg\u0142ych, a nawet z samego miasta Bytowa\u201d. Somnitzowa by\u0142a konfirmowana u proboszcza Latockiego w Tuchomiu, w kt\u00f3rego parafii ta sprawa, jak pisze Scheerbarth, \u201ew\u0142a\u015bciwie si\u0119 rozegra\u0142a\u201d. \u015aledztwo s\u0105dowe ruszy\u0142o 23 sierpnia 1787 roku.\n\nEwangelicy i katolicy z Mas\u0142owiczek nale\u017celi do parafii w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen). Inwentarz z 1938 roku podaje liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w (w nawiasie katolik\u00f3w): 1810 \u2014 88 (4), 1855 \u2014 233 (8), 1885 \u2014 222 (7), 1905 \u2014 238 (7), 1925 \u2014 233 (48), 1933 \u2014 183 (21), 1936 \u2014 174 (22). Opracowania regionalne podaj\u0105 59 mieszka\u0144c\u00f3w dla 1752 roku i 226 dla 1852 roku; inwentarz z 1938 roku tych liczb nie ma, a podaje dziesi\u0119\u0107 rodzin w roku za\u0142o\u017cenia i 233 mieszka\u0144c\u00f3w w 1855 roku. *S\u0142ownik geograficzny* w ha\u015ble \u201eMas\u0142owiczki\u201d podaje stacj\u0119 pocztow\u0105 w Kramarzynach, okr\u0119g urz\u0119du stanu cywilnego w Mas\u0142owicach i katolick\u0105 parafi\u0119 w Niezabyszewie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w gminie 197 mieszka\u0144c\u00f3w: 196 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. W Mas\u0142owicach mie\u015bci\u0142 si\u0119 wed\u0142ug tego spisu urz\u0105d stanu cywilnego.\n\nPoza licznymi budynkami szachulcowymi inwentarz wymienia w Mas\u0142owiczkach trzy domy zr\u0119bowe z pocz\u0105tku XIX wieku, o w\u0119g\u0142ach \u0142\u0105czonych na jask\u00f3\u0142czy ogon. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a nowi mieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci katolikami; w 2011 roku mieszka\u0142y tu 84 osoby. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201enagrobki zniszczone, drzewostan przerzedzony\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy oko\u0142o dwustu metr\u00f3w na wsch\u00f3d od szko\u0142y, za lasem przy drodze polnej, na terenie roz\u0142o\u017conym na dw\u00f3ch p\u0142aszczyznach przedzielonych skarp\u0105, a z kamiennego ogrodzenia pozosta\u0142y fundamenty o d\u0142ugo\u015bci stu dziesi\u0119ciu metr\u00f3w. Najstarszy zachowany nagrobek, \u017celiwny krzy\u017c dziecka, pochodzi\u0142 z 1884 roku; policzono w\u00f3wczas trzydzie\u015bci dwa nagrobki wolno stoj\u0105ce.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 199\u2013200 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, Greifswald 1939, s. 73, przypis 24; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 196\u2013197, pozycja 19; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o \u201eMas\u0142owiczki\u201d; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017), s. 56, wykaz wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, gmina Tuchomie, pozycja 15; karta cmentarza w Mas\u0142owiczkach, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1057.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"https://tuchomie.pl/zarys-historyczny-gminy-tuchomie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VI, has\u0142o Mas\u0142owiczki","url":""},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"D. G. Scheerbarth, \u201eDiplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 \u2026 gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte \u2026\u201d, Stettin 1793","url":"https://buetow-pommern.info/materialien/reprints.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1057","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0737","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.077529,"lng":17.248183,"name_de":"Klein Massowitz","name_pl":"Mas\u0142owiczki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Komaszewo, po niemiecku Ober Komsow (w starszych zapisach tak\u017ce Comsow i Komsow), le\u017cy w gminie Wicko. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o; po ewangelikach zosta\u0142 cmentarz wsp\u00f3lny dla Maszewka i Komaszewa, o powierzchni oko\u0142o 0,46 hektara, po\u0142o\u017cony w lesie, oko\u0142o kilometra na zach\u00f3d od wsi. Dat\u0119 jego za\u0142o\u017cenia podaje si\u0119 jako rok 1883 albo 1898; w \u017ar\u00f3d\u0142ach drukowanych \u017cadnej z nich nie znaleziono. Zachowa\u0142 si\u0119 granitowy pomnik poleg\u0142ych z gminy Klein Massow w pierwszej wojnie \u015bwiatowej 1914\u20131918 oraz pojedyncze nagrobki, w\u015br\u00f3d nich Zimdars\u00f3w z lat 1839\u20131925. Po 1945 roku cmentarz opuszczono; dzi\u015b jest silnie zaro\u015bni\u0119ty i zdewastowany.\n\nW latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych przeniesiono z cmentarza do Charbrowa dwie kamienne stele i kamienny krzy\u017c; stoj\u0105 dzi\u015b przy o\u0142tarzu polowym obok tamtejszego ko\u015bcio\u0142a. Napisy na stelach upami\u0119tniaj\u0105 dw\u00f3ch w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku rycerskiego z rodu Zimdars\u00f3w: p\u00f3\u0142nocna \u2014 zmar\u0142ego w 1861 roku, po\u0142udniowa \u2014 zmar\u0142ego w 1867 roku. Na cokole krzy\u017ca wypisano: Wolfgang von Gruben, podporucznik pierwszego pu\u0142ku u\u0142an\u00f3w gwardii, urodzony 28 sierpnia 1897 roku, poleg\u0142y pod Helsingfors 12 kwietnia 1919. Na samym krzy\u017cu widnieje napis \u201eIst unsere Zeit kommen, so wollen wir ritterlich leiden, um unserer Br\u00fcder willen\u201d z odsy\u0142aczem \u201eMaccab\u00e4er 9, III\u201d \u2014 s\u0142owa z Ksi\u0105g Machabejskich: \u201eSkoro przyszed\u0142 nasz czas, chcemy cierpie\u0107 po rycersku ze wzgl\u0119du na naszych braci\u201d.\n\nW 1784 roku Komaszewo (Ober-Comsow) le\u017ca\u0142o mil\u0119 i \u0107wier\u0107 na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, na wzniesieniu. Obok folwarku mieszka\u0142o trzech zagrodnik\u00f3w \u2014 razem sze\u015b\u0107 dym\u00f3w; lasu nie by\u0142o, za to cztery stawy rybne. Wie\u015b formalnie nale\u017ca\u0142a do katolickiego ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie, lecz \u201eh\u00e4lt sich aber als ein Gastdorf zu der Charbrowschen Kirche\u201d \u2014 jako wie\u015b go\u015bcinna trzyma\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Charbrowie.\n\nKomaszewo by\u0142o maj\u0105tkiem szlacheckim (Rittergut) w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Nazw\u0119 zapisano w 1402 roku jako Komessow, w 1437 jako Comessau; wie\u015b rozpad\u0142a si\u0119 na dwa odr\u0119bne maj\u0105tki, w 1628 roku notowane jako Gro\u00df i Klein Compsow \u2014 p\u00f3\u017aniejsze Ober i Nieder Komsow. Rozdrobnion\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 scali\u0142a rodzina von Grumbkow, a od 1792 roku oba maj\u0105tki nale\u017ca\u0142y do rodu von Gruben. Schultz podaje dla Ober-Comsow 180 hektar\u00f3w i 88 mieszka\u0144c\u00f3w, dla Nieder-Comsow 170 hektar\u00f3w i 101 mieszka\u0144c\u00f3w. W 1932 roku obwody dworskie Ober i Nieder Komsow w\u0142\u0105czono do gminy Maszewko (Klein Massow).\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje oba maj\u0105tki w dziale obwod\u00f3w dworskich, na stronie 192: Ober Komsow pod pozycj\u0105 131, z 77 mieszka\u0144cami, i Nieder Komsow pod pozycj\u0105 130, z 67 mieszka\u0144cami \u2014 w obu wypadkach wy\u0142\u0105cznie ewangelikami. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Charbrowie, katolicy do L\u0119borka, a urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Roszczycach (Rosch\u00fctz).\n\nMaszewko, po niemiecku Klein Massow, to ma\u0142a wie\u015b w gminie Wicko w powiecie l\u0119borskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do tego samego powiatu (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszali\u0144skiej. Wie\u015b wymienia rejestr danin z 1400 roku, w kt\u00f3rym Maszewko i s\u0105siednie Maszewo nale\u017ca\u0142y do gda\u0144skiego komtura Giselbrechta. Wed\u0142ug Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon liczy\u0142a 249 mieszka\u0144c\u00f3w (stan ze spisu z 1910 roku). Franz Tetzner zapisa\u0142 kaszubsk\u0105 nazw\u0119 wsi w formie Maszewo (Massow) w\u015br\u00f3d wsi w okolicy Wicka i Charbrowa \u2014 obok Roszczyc, Zdrzewna i Kopaniewa \u2014 w kt\u00f3rych mowa kaszubska si\u0119 zachowa\u0142a.\n\nMieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami i nale\u017celi do parafii w \u0141ebieniu \u2014 po niemiecku Labehn; w pa\u017adzierniku 1890 roku tamtejsza gmina sta\u0142a si\u0119 samodzielnym wikariatem, a w 1893 roku parafi\u0105, wsp\u00f3ln\u0105 z Bia\u0142ogard\u0105. Obok Maszewka wesz\u0142y do niej Kopaniewo, Zdrzewno, L\u0119dziechowo, G\u0119\u015b i Kr\u0119pa Kaszubska. Maszewo L\u0119borskie (Gro\u00df Massow) w dzisiejszej gminie Cewice podlega\u0142o parafii w \u0141ebuni; \u0141ebie\u0144 i \u0141ebunia to dwie r\u00f3\u017cne parafie synodu l\u0119borskiego. Nieliczni katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Maszewku nie by\u0142o; \u015bwi\u0105tynia parafialna sta\u0142a w \u0141ebieniu, a we wsi by\u0142 cmentarz.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Maszewko w dw\u00f3ch cz\u0119\u015bciach: jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski. W gminie wiejskiej naliczono 92 ewangelik\u00f3w i jednego \u017byda, w obwodzie dworskim 153 ewangelik\u00f3w; katolika nie zapisano w \u017cadnej z nich. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy obie cz\u0119\u015bci mia\u0142y w Roszczycach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Komaszewo (Comsow), gmina Wicko; FotoExploracje \u2014 Maszewko / Komaszewo, cmentarz ewangelicki; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 348\u2013349; Amtsbezirk Rosch\u00fctz (territorial.de); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 192, pozycje 130 i 131); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a Charbrowo \u2014 Degendorf, Charbrow, \u0141ebie\u0144 \u2014 Labehn i Maszewo \u2014 Gro\u00df Massow; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 1, s. 993; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Labehn, s. 251; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1068\u20131069.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Komaszewo (Comsow), gmina Wicko","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 190, poz. 130 i 131, dzia\u0142 obwod\u00f3w dworskich powiatu l\u0119borskiego","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 190, pozycje 130 i 131, dzia\u0142 obwod\u00f3w dworskich powiatu l\u0119borskiego); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eCharbrow (Charbrowo [?]) \u2014 Synode Lauenburg [s. 246]\u201d"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Maszewko - Klein Massow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, has\u0142o \u201eCharbrowo \u2013 Degendorf, Charbrow\u201d: \u201eStele oraz kamienny krzy\u017c w latach 90tych zosta\u0142y przeniesione z cmentarza Maszewko/Komaszewo\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ten\u017ce, has\u0142o \u201e\u0141ebie\u0144 \u2013 Labehn\u201d (sk\u0142ad parafii z 1893 roku) oraz has\u0142o \u201eMaszewo \u2013 Gro\u00df Massow\u201d (rejestr danin z 1400 roku: Maszewo i Maszewko u komtura gda\u0144skiego Giselbrechta)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg: strona 186, pozycja 22 (Klein Massow: 92 ewangelik\u00f3w, 0 katolik\u00f3w, 1 \u017byd) oraz strona 190, pozycja 105 (Klein Massow: 153 ewangelik\u00f3w, 0 katolik\u00f3w)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, Die Slowinzen \u2014 F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899 (\u201eMaszewo \u2014 Massow\u201d)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1068\u20131069","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142a Labehn (s. 251) i Labuhn (s. 239)","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Wicko na lata 2019\u20132023, uchwa\u0142a nr VI/16/2019 Rady Gminy Wicko z dnia 26 marca 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 2080, s. 47","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=2080"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0774","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.681494,"lng":17.683515,"name_de":"Ober Komsow (hist. te\u017c Comsow / Komsow)","name_pl":"Maszewko / Komaszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Maszewko, po niemiecku Klein Massow, to wie\u015b w gminie Wicko w powiecie l\u0119borskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg) w rejencji koszali\u0144skiej. Dawny cmentarz ewangelicki Marek Drzewiecki nazywa cmentarzem Maszewko/Komaszewo \u2014 od nazw Maszewka i s\u0105siedniego Komaszewa. Po 1945 roku przesta\u0142 by\u0107 u\u017cywany. W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych przeniesiono z niego do Charbrowa dwie kamienne stele i kamienny krzy\u017c; stoj\u0105 dzi\u015b przy o\u0142tarzu polowym obok tamtejszego ko\u015bcio\u0142a. Stela od strony p\u00f3\u0142nocnej nosi napis po\u015bwi\u0119cony Gustavowi Zimdarsowi, w\u0142a\u015bcicielowi maj\u0105tku rycerskiego, urodzonemu 11 lutego 1836 i zmar\u0142emu 23 czerwca 1861 roku, po\u0142udniowa \u2014 Eduardowi Zimdarsowi, urodzonemu 15 sierpnia 1837 i zmar\u0142emu 3 czerwca 1867. Na cokole krzy\u017ca wypisano: Wolfgang von Gruben, podporucznik pierwszego pu\u0142ku u\u0142an\u00f3w gwardii, urodzony 28 sierpnia 1897 roku, poleg\u0142y pod Helsingfors 12 kwietnia 1919. Na krzy\u017cu widnieje napis \u201eIst unsere Zeit kommen, so wollen wir ritterlich leiden, um unserer Br\u00fcder willen\u201d z odsy\u0142aczem \u201eMaccab\u00e4er 9, III\u201d \u2014 s\u0142owa z Ksi\u0105g Machabejskich: \u201eSkoro przyszed\u0142 nasz czas, chcemy cierpie\u0107 po rycersku ze wzgl\u0119du na naszych braci\u201d. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza.\n\nWie\u015b wymienia rejestr danin z 1400 roku, w kt\u00f3rym Maszewko i s\u0105siednie Maszewo nale\u017ca\u0142y do gda\u0144skiego komtura Giselbrechta. Wed\u0142ug Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon liczy\u0142a oko\u0142o 249 mieszka\u0144c\u00f3w w okolicach 1905 roku. Franz Tetzner zapisa\u0142 kaszubsk\u0105 nazw\u0119 wsi w formie Maszewo (Massow) w szeregu wsi okolic Wicka i Charbrowa \u2014 obok Roszczyc, Zdrzewna i Kopaniewa \u2014 w kt\u00f3rych mowa kaszubska jeszcze si\u0119 zachowa\u0142a.\n\nMieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141ebieniu (Labehn): w pa\u017adzierniku 1890 roku tamtejsza gmina sta\u0142a si\u0119 samodzielnym wikariatem, a w 1893 roku parafi\u0105, wsp\u00f3ln\u0105 z Bia\u0142ogard\u0105. Obok Maszewka wesz\u0142y do niej Kopaniewo, Zdrzewno, L\u0119dziechowo, G\u0119\u015b i Kr\u0119pa Kaszubska. Maszewo L\u0119borskie (Gro\u00df Massow) w dzisiejszej gminie Cewice to inna wie\u015b; podlega\u0142o parafii w \u0141ebuni, tak\u017ce w synodzie l\u0119borskim. Nieliczni katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Maszewku; \u015bwi\u0105tynia parafialna sta\u0142a w \u0141ebieniu, a we wsi by\u0142 cmentarz.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku daje dla Maszewka dwa wiersze, bo wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski. W gminie wiejskiej naliczono 92 ewangelik\u00f3w i jednego \u017byda, bez katolik\u00f3w; w obwodzie dworskim 153 ewangelik\u00f3w, tak\u017ce bez katolik\u00f3w. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy obie cz\u0119\u015bci mia\u0142y w Roszczycach.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Maszewko, po niemiecku Klein-Massow, nale\u017ca\u0142o do ko\u015bcio\u0142a w Charbrowie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1066; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a Charbrowo \u2014 Degendorf, Charbrow, \u0141ebie\u0144 \u2014 Labehn i Maszewo \u2014 Gro\u00df Massow; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Labehn; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Maszewko - Klein Massow","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, has\u0142o \u201eCharbrowo \u2013 Degendorf, Charbrow\u201d: \u201eStele oraz kamienny krzy\u017c w latach 90tych zosta\u0142y przeniesione z cmentarza Maszewko/Komaszewo\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ten\u017ce, has\u0142o \u201e\u0141ebie\u0144 \u2013 Labehn\u201d (sk\u0142ad parafii z 1893 roku) oraz has\u0142o \u201eMaszewo \u2013 Gro\u00df Massow\u201d (rejestr danin z 1400 roku: Maszewo i Maszewko u komtura gda\u0144skiego Giselbrechta)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912 (Labehn \u2014 z Klein-Massow) i (Labuhn \u2014 z Gro\u00df-Massow)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg: strona 186, pozycja 22 (Klein Massow: 92 ewangelik\u00f3w, 0 katolik\u00f3w, 1 \u017byd) oraz strona 190, pozycja 105 (Klein Massow: 153 ewangelik\u00f3w, 0 katolik\u00f3w)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, Die Slowinzen \u2014 F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899 (\u201eMaszewo \u2014 Massow\u201d)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1066","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowosc","id":"CM-0886","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.67908,"lng":17.70005,"name_de":"Klein Massow","name_pl":"Maszewko / Komaszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Maszewie L\u0119borskim (do 1945 roku Gro\u00df Massow) le\u017cy na skraju wsi, przy drodze ku Kr\u0119pkowicom i Unieszynu. Za\u0142o\u017cono go z postanowienia rz\u0105du kr\u00f3lewskiego w 1858 roku; pierwszego zmar\u0142ego, inwalid\u0119 Steinharta, pochowano tu 15 pa\u017adziernika tego samego roku \u2014 wcze\u015bniej mieszka\u0144c\u00f3w chowano na cmentarzu w \u0141ebuni. Wed\u0142ug ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz zajmuje oko\u0142o 0,5 hektara, a Marek Drzewiecki podaje wymiary 35 \u00d7 60 metr\u00f3w. Od frontu zamyka go kamienny mur z ceglanymi s\u0142upami bramy zwie\u0144czonymi \u017celaznymi krzy\u017cami, po bokach \u2014 niski wa\u0142 ziemny i \u015bwierki, z ty\u0142u \u2014 niewielki kamienny murek z rowem. Przez ca\u0142\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107 prowadzi aleja brzozowa, a po obu jej stronach groby le\u017c\u0105 w czterech rz\u0119dach.\n\nW 1784 roku Maszewo le\u017ca\u0142o trzy czwarte mili na po\u0142udnie-po\u0142udniowy zach\u00f3d od L\u0119borka. Obok folwarku mieszkali dwaj gospodarze i czterech zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny o jednym kole \u2014 razem 18 dym\u00f3w \u2014 las bukowo-d\u0119bowy i cztery stawy. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141ebuni (Labuhn).\n\nPo 1945 roku, wraz z wymian\u0105 ludno\u015bci, nekropolia przesz\u0142a w u\u017cytkowanie rzymskokatolickie: w tylnej cz\u0119\u015bci s\u0105 powojenne groby polskie, ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w 1962 roku. Cmentarz jest obj\u0119ty ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w, kt\u00f3ra stan nagrobk\u00f3w ocenia jako z\u0142y; cz\u0119\u015b\u0107 krzy\u017cy i tablic zagin\u0119\u0142a. Nazwiska kilkudziesi\u0119ciu pochowanych s\u0105 znane z zachowanych nagrobk\u00f3w i ze spisu sporz\u0105dzonego w 1978 roku (ze zbior\u00f3w Zachariasza Fr\u0105cka). Od 2012 roku cmentarz porz\u0105dkuj\u0105 Towarzystwo Historyczne Gminy Cewice oraz mieszka\u0144cy.\n\nMaszewo L\u0119borskie le\u017ca\u0142o w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano po raz pierwszy w 1360 roku; by\u0142 to maj\u0105tek rycerski. Na pocz\u0105tku XX wieku przemys\u0142owiec Rudolf Sinner z Karlsruhe za\u0142o\u017cy\u0142 tu dro\u017cd\u017cowni\u0119 i fabryk\u0119 likier\u00f3w, a oko\u0142o 1910 roku zbudowano dla pracownik\u00f3w osiedle robotnicze. W XIX wieku wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a; tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi z pocz\u0105tku XX wieku. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w \u0141ebuni, katolicy \u2014 do parafii w L\u0119borku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w obwodzie dworskim Gro\u00df Massow 191 mieszka\u0144c\u00f3w: 145 ewangelik\u00f3w i 46 katolik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje w obwodzie dworskim 185 mieszka\u0144c\u00f3w. Dla spisu z 1 grudnia 1910 roku internetowe zestawienie \u201eGemeindeverzeichnis Deutschland 1900\u201d podaje w tym obwodzie dworskim, nale\u017c\u0105cym wtedy do obwodu urz\u0119dowego Osowo (Wussow), 367 mieszka\u0144c\u00f3w; t\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 podaje Franz Schultz w monografii powiatu l\u0119borskiego z 1912 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w \u0141ebuni, 7 kilometr\u00f3w od \u0141ebuni, a dla ca\u0142ej parafii podaje 2000 dusz. Pastorem by\u0142 Gustav Barckow.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Maszewo \u2014 Gro\u00df Massow; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 190\u2013191; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku, powiat Lauenburg i. Pomm., s. 88, poz. 91; \u201eGemeindeverzeichnis Deutschland 1900\u201d, tabela \u201eLandkreis Lauenburg\u201d (ludno\u015b\u0107 wed\u0142ug spisu z 1 XII 1910), gemeindeverzeichnis.de [kopia archiwalna z 24 III 2023]; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1075; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 394; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 112.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1962,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zabytek.pl \u2014 cmentarz ewangelicki, ob. rzymskokatolicki (Maszewo L\u0119borskie)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-ob-rzymskokatolicki-maszewo-leborskie"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Lauenburg i. Pomm.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 394 (has\u0142o Gro\u00df Massow) oraz s. 315 (nag\u0142\u00f3wek dzia\u0142u: ludno\u015b\u0107 wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1075","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 112","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0462","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_maszewo/maszewo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.46582,"lng":17.73498,"name_de":"Gro\u00df Massow","name_pl":"Maszewo L\u0119borskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"M\u0105towskie Pastwiska, po niemiecku Montauerweide, le\u017c\u0105 w gminie Ryjewo, w powiecie kwidzy\u0144skim. Wed\u0142ug spisu z 1885 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu sztumskiego (Kreis Stuhm) w rejencji kwidzy\u0144skiej. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 275 mieszka\u0144c\u00f3w: 144 ewangelik\u00f3w, 59 katolik\u00f3w i 72 osoby zapisane w rubryce innych chrze\u015bcijan, do kt\u00f3rej spis zalicza\u0142 mi\u0119dzy innymi mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Klecewku (Louisenwalde).\n\nKarta cmentarza z 26 listopada 1983 roku (opracowanie: Jan Hoffmann) podaje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cono na pocz\u0105tku XIX wieku. Po\u0142o\u017cenie karta opisuje tak: \u201eCmentarz po\u0142o\u017cony na skraju wsi, pod lasem. Od drogi prowadzi do\u0144 lipowa aleja. Teren cmentarza sztucznie podwy\u017cszony, ca\u0142kowicie ogrodzony. Aleja \u015brodkowa wyznacza dwie kwatery\u201d. Powierzchni\u0119 karta podaje jako 0,22 hektara, najstarszy nagrobek datuje na 1849 rok, a dawn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 okre\u015bla jako \u201emennonicki\u201d.\n\nStan cmentarza w chwili sporz\u0105dzenia karty: \u201edobry\u201d. Jako przyczyn\u0119 zamkni\u0119cia cmentarza karta podaje: \u201eWyjazd ludno\u015bci wyznania mennonickiego\u201d. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w (zabytek.pl) obiekt figuruje jako \u201ecmentarz mennonicki\u201d, datowany na pocz\u0105tek XIX wieku.\n\nNa mapie topograficznej w skali 1:25 000 z 1906 roku (arkusz 2179 Rehhof) w tym miejscu stoi znak krzy\u017ca.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w M\u0105towskich Pastwiskach, oprac. Jan Hoffmann, 26 listopada 1983, nr 15257 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 695064); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Stuhm, s. 68, poz. 40; Me\u00dftischblatt 2179 Rehhof, wydanie 1906 (egzemplarz IfL, mapywig).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w M\u0105towskich Pastwiskach, oprac. Jan Hoffmann, 26 listopada 1983, nr 15257 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-mennonicki-695064/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.113649/1"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"zabytek.pl \u2014 M\u0105towskie Pastwiska, cmentarz mennonicki, pocz. XIX w. (ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-mennonicki-695064"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Stuhm, s. 68, poz. 40 \u201eMontauerweide\u201d","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"Me\u00dftischblatt 2179 Rehhof, wydanie 1906 (egzemplarz IfL, mapywig)","url":"http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/025K_TK25/2179_(796)_Rehhof_1906_IfL.jpg"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1206","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.858334,"lng":18.93928,"name_de":"Montauerweide","name_pl":"M\u0105towskie Pastwiska \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w M\u0105towy Ma\u0142e (Klein Montau), pow. malborski. Po 1945 r. przej\u0119ty przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 czynny.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=49678"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda Gemini (westpreussen.de / NID) \u2014 weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0348","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.99099,"lng":18.86524,"name_de":"Klein Montau","name_pl":"M\u0105towy Ma\u0142e","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w M\u0105towach Ma\u0142ych le\u017cy na uboczu, w niewielkim lesie na wsch\u00f3d od wsi, przy granicy z Pogorza\u0142\u0105 Wsi\u0105, ko\u0142o drogi z Mi\u0142oradza do Piek\u0142a. Zachowa\u0142y si\u0119 dwie stele, dwa groby w betonowych obramieniach, tablica bez danych i relikty sze\u015bciu nagrobk\u00f3w. W tej grupie czytelny pozosta\u0142 zdobny nagrobek Marii D\u00ffck (1829\u20131857) z inskrypcj\u0105 w pi\u015bmie gotyckim. Nekropolia jest nieczynna i przetrwa\u0142a w stanie szcz\u0105tkowym. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, do kt\u00f3rej gminy mennonickiej nale\u017celi tutejsi wierni ani jakiego by\u0142a ona nurtu.\n\nM\u0105towy Ma\u0142e, do 1945 roku Klein Montau, le\u017c\u0105 w delcie Wis\u0142y. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, w 1920 roku wesz\u0142a do Wolnego Miasta Gda\u0144ska jako cz\u0119\u015b\u0107 powiatu Gro\u00dfes Werder, a w latach 1939\u20131945 znalaz\u0142a si\u0119 pod administracj\u0105 niemieck\u0105. By\u0142a dawniej folwarkiem ekonomii malborskiej; S\u0142ownik geograficzny wylicza przy niej wybudowania K\u0142osowo i Cygany oraz le\u015bnictwo M\u0105towy, 22 posiad\u0142o\u015bci w\u0142o\u015bcia\u0144skie i 17 zagr\u00f3d na 111 w\u0142\u00f3kach i 10 morgach obszaru. Tak samo \u2014 jako \u201eKl. Montau, Klossowa, Ziganen\u201d \u2014 ujmuje wie\u015b urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku. Notuje on \u0142\u0105cznie 547 mieszka\u0144c\u00f3w: 126 luteran\u00f3w, 397 katolik\u00f3w i 24 mennonit\u00f3w, a przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 luteran\u00f3w okre\u015bla s\u0142owami \u201etheils nach Wernersdorff, theils nach Kunzendorff, theils nach Altm\u00fcnsterburg\u201d.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Klein Montau* 49 budynk\u00f3w mieszkalnych i 535 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 106 ewangelik\u00f3w, 393 katolik\u00f3w i 36 mennonit\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 17 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w M\u0105towach Wielkich. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1868 roku 535 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 393 katolik\u00f3w i 106 ewangelik\u00f3w, przy 36 domach.\n\nW Wernersdorfie ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1834 roku, pod patronatem tamtejszych gospodarzy. Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Wernersdorfie, dzisiejszej Pogorza\u0142ej Wsi: tak podaje kolumna parafialna spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku i S\u0142ownik geograficzny. Agathon Harnoch wymienia Klein Montau w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci okr\u0119gu szkolnego tej parafii, licz\u0105cej 553 dusze i maj\u0105cej jeden cmentarz. Katolicy ze wsi nale\u017celi wed\u0142ug tego samego spisu do parafii w M\u0105towach Wielkich. W spisie z 1885 roku na 478 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 337 katolik\u00f3w i 119 ewangelik\u00f3w, a rubryka innych chrze\u015bcijan obejmowa\u0142a 22 osoby.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Pogorza\u0142a Wie\u015b (Wernersdorf) i podaje tu 134 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat malborski, strona 13 druku, pozycja 56; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Wernersdorf; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o M\u0105twy Ma\u0142e (Kl. Montau); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 38, nr 84; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 152, pozycja 82; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz mennonicki w M\u0105towach Ma\u0142ych \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_M%C4%85towach_Ma%C5%82ych"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Kreis Marienburg, poz. 12/56); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d (has\u0142o Wernersdorf); J. Mannhardt, opracowanie o mennonitach (bez has\u0142a Montau)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 152, pozycja 82","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"CM-0904","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.99386,"lng":18.90156,"name_de":"Klein Montau","name_pl":"M\u0105towy Ma\u0142e \u2014 cmentarz mennonicki (Klein Montau)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w M\u0105towy Wielkie (Gro\u00df Montau), pow. malborski. Po 1945 r. przej\u0119ty przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 czynny.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=48417"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda Gemini (westpreussen.de / NID) \u2014 weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0340","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.010556,"lng":18.853333,"name_de":"Gro\u00df Montau","name_pl":"M\u0105towy Wielkie","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Mauzoleum rodu von Schlieffen stoi g\u0142\u0119boko w lesie pod Sulech\u00f3wkiem, po niemiecku Klein Soltikow, w gminie Malechowo. To budowla klasycystyczna, centralna, dwukondygnacyjna i cz\u0119\u015bciowo zag\u0142\u0119biona w ziemi, wzniesiona najpewniej w pierwszej po\u0142owie XIX wieku \u2014 mniej wi\u0119cej wtedy, gdy powstawa\u0142 tutejszy ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 wiejski z 1836 roku. Niemiecka mapa topograficzna z 1936 roku, arkusz 1765 Zirchow, zaznacza w tym miejscu \u201eMausoleum\u201d; punkt z mapy otwartej, opisany jako obiekt grobowy, zgadza si\u0119 z ni\u0105 co do jakich\u015b dwudziestu pi\u0119ciu metr\u00f3w.\n\nZmar\u0142ych z rodu chowano pocz\u0105tkowo w krypcie pod ko\u015bcio\u0142em i dopiero potem przeniesiono ich do mauzoleum. Inwentarz zabytk\u00f3w sztuki rejencji koszali\u0144skiej z 1892 roku zasta\u0142 w Klein-Soldekow, dwana\u015bcie kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od S\u0142awna, ko\u015bci\u00f3\u0142 nowo wzniesiony; ze starej budowli przej\u0119to tam tylko dwa kielichy \u2014 mniejszy p\u00f3\u017anogotycki, z krucyfiksem jako sygnaturk\u0105, i wi\u0119kszy, o czarze w kszta\u0142cie tulipana.\n\nSchliefenowie byli tu obecni od dawna: Berghaus notuje, \u017ce rotmistrz von Schlieffen z Soltikowa naby\u0142 w 1819 roku dobra Sandow. Pokrewie\u0144stwa z feldmarsza\u0142kiem Alfredem von Schlieffenem nie ustalono \u2014 pochodzi\u0142 on ze \u015bl\u0105skiej linii hrabiowskiej z Gro\u00df Krauschen, nie z pomorskiej.\n\nPo 1945 roku grobowiec zdewastowano i ograbiono: kraty wyrwano, cynowe trumny znikn\u0119\u0142y. Dzi\u015b jest ruin\u0105 kryptow\u0105 ukryt\u0105 w lesie i nie figuruje samodzielnie w rejestrze zabytk\u00f3w.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii Gro\u00df i Klein Soltikow, czyli Sulechowa, w powiecie s\u0142awie\u0144skim; jej ksi\u0119gi metrykalne prowadzono w aktach parafii w Niemicy i przechowuje je Archiwum Pa\u0144stwowe w Warszawie, obejmuj\u0105c lata 1647\u20131708.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku maj\u0105tek rycerski Sulech\u00f3wko, po niemiecku Klein Soltikow (w ksi\u0119dze: Soldekow, Klein-), nale\u017ca\u0142 do von Schlieffena, starosty zamkowego i marsza\u0142ka dworu (Schlosshauptmann und Hofmarschall).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 171, 173; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungs-Bezirks K\u00f6slin\u201d, t. I, z. III: Kreis Schlawe, Stettin 1892, s. 123; H. Berghaus, \u201eLandbuch des Herzogthums Pommern\u201d, 1868; niemiecka mapa topograficzna 1:25 000, arkusz 1765 Zirchow, wydanie z 1936 roku; \u201eZnale\u017ali\u015bmy mauzoleum ukryte w lesie rodu Schlieffen\u201d, S\u0142awno Nasze Miasto; kwerenda dossierowa dotycz\u0105ca luk w powiecie s\u0142awie\u0144skim, czerwiec 2026; wykaz parafii i ksi\u0105g metrykalnych regionu.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"prasa","tytul":"S\u0142awno Nasze Miasto \u2014 mauzoleum rodu Schlieffen w lesie","url":"https://slawno.naszemiasto.pl/znalezlismy-mauzoleum-ukryte-w-lesie-rodu-schlieffen-robi/ar/c13-3395638"},{"typ":"portal","tytul":"Polskie Zabytki \u2014 Sulech\u00f3wko","url":"http://www.polskiezabytki.pl/m/obiekt/7552/Sulechowko/"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Sulech\u00f3wko \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Sulech%C3%B3wko"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Mauzoleum rodu Schlieffen w Sulech\u00f3wku, S\u0142awno Nasze Miasto","url":"https://slawno.naszemiasto.pl/znalezlismy-mauzoleum-ukryte-w-lesie-rodu-schlieffen-robi/ar/c13-3395638"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 171, 173","url":""}]},"gps_precision":"centrum wsi \u2014 mauzoleum w lesie, GPS dok\u0142adny nieustalony","id":"CM-0900","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.269074,"lng":16.550231,"name_de":"Klein Soltikow","name_pl":"Mauzoleum rodu von Schlieffen w Sulech\u00f3wku","powiat":"s\u0142awie\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po dawnych mieszka\u0144cach Mianowic, po niemiecku Mahnwitz, zosta\u0142a nekropolia wiejska, opisana w monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego. W tej samej monografii zapisano, \u017ce za\u0142o\u017cono j\u0105 na skraju lasu, na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, a prowadzi\u0142y do niej przez las dwie \u015bcie\u017cki. Cz\u0119\u015b\u0107 za\u0142o\u017cenia obsadzono wzd\u0142u\u017c granic buczyn\u0105.\n\nW po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku le\u017ca\u0142y tam pozosta\u0142o\u015bci kamieni i krzy\u017cy nagrobnych, a udokumentowano tak\u017ce krzy\u017ce i kamie\u0144 z lat trzydziestych i czterdziestych. Pod koniec stulecia teren zaorano i przeznaczono pod szk\u00f3\u0142k\u0119 le\u015bn\u0105; wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w przepad\u0142a. Z dawnego za\u0142o\u017cenia zachowa\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie graniczne nasadzenia bukowe. Ocala\u0142y fragmenty epitafi\u00f3w z nazwiskami Strecker, Borso, Rosbah, Hildebrandt i Gromoll, kamienne podstawy i \u017celiwne tabliczki. Poza wyznaczonymi granicami przetrwa\u0142 kamie\u0144 z inskrypcj\u0105 niemieck\u0105 ku pami\u0119ci matki \u2014 Marie Strecker z domu Freyberg.\n\nMianowice by\u0142y wsi\u0105 i maj\u0105tkiem w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze \u2014 wsi\u0105 czysto dworsk\u0105, bez gospodarstw ch\u0142opskich. W 1784 roku Mianowice liczy\u0142y 23 dymy i mia\u0142y nauczyciela; nale\u017ca\u0142y do parafii w Zag\u00f3rzycy (Sageritz) w synodzie s\u0142upskim.\n\nMaj\u0105tek by\u0142 lennem rodu von Massow \u2014 Massowowie otrzymali go w 1496 roku, a w 1555 obj\u0105\u0142 go T\u00f6nnies, za\u0142o\u017cyciel tutejszej linii rodu. W 1738 roku kupili go von Zitzewitzowie, a w 1812 von Gottbergowie. Hans von Gottberg by\u0142 starost\u0105 powiatu s\u0142upskiego. W 1879 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Schulza (1153 hektary, z cegielni\u0105), w latach 1905\u20131911 do wdowy Anny Schultz i jej dzieci, a w 1928 roku do rodze\u0144stwa Ursuli, Klausa i Christy Schultz\u00f3w, od kt\u00f3rych 1198 hektar\u00f3w dzier\u017cawi\u0142a Adele Schultz.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Zag\u00f3rzycy, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Spis z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w obwodzie dworskim Mahnwitz 380 ewangelik\u00f3w i jednego katolika.\n\nW marcu 1945 roku mieszka\u0144cy uciekli w pop\u0142ochu przed Armi\u0105 Czerwon\u0105, lecz front ich wyprzedzi\u0142 i w nast\u0119pnych dniach wr\u00f3cili do wsi. Wysiedlano ich od lipca 1945 roku. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce wysiedlenia trwa\u0142y do listopada 1945 roku; udokumentowany jest 1 listopada. Straty wynios\u0142y 13 poleg\u0142ych, 10 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 10 zaginionych. P\u00f3\u017aniej odnaleziono 123 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 53 w NRD. Ostatnim nauczycielem by\u0142 Walter Ruhnke.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 180, poz. 258; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Mianowice; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Mahnwitz; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 985; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 186\u2013187; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 174; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 188; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 172.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 985","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 186\u2013187","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 174","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 188","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 172","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0524","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.457573,"lng":17.21352,"name_de":"Mahnwitz","name_pl":"Mianowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mianowice (po niemiecku Mahnwitz, pierwszy zapis Manewitz 1577) to dawna wie\u015b i maj\u0105tek szlachecki w Kreis Stolp (rejencja K\u00f6slin, Prowincja Pomorze). Kolejnymi w\u0142a\u015bcicielami byli von Massow (od 1496), von Zitzewitz (od 1738) i von Gottberg (od 1812); w 1938 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1167 ha. Ludno\u015b\u0107 ewangelicka: 199 os\u00f3b (1910), 244 (1933), 232 (1939). Miejscowo\u015b\u0107 NIE mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii Sageritz (dzi\u015b Zag\u00f3rzyca), w kirchenkreisie Stolp-Altstadt Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej; obejmowa\u0142a ona tak\u017ce Alt Damerow, Deutsch Karstnitz, Ludwigslust, Neu Damerow i Papritzfelde. W Mianowicach zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz ewangelicki (udokumentowany w 2015 roku). W lipcu 1945 roku wie\u015b przej\u0119\u0142a administracja polska, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; po wojnie ludno\u015b\u0107 katolicka, obs\u0142ugiwana z parafii w Zag\u00f3rzycy \u2014 do potwierdzenia. Region le\u017cy poza obszarem s\u0142owi\u0144skim (\u0141ebsko/Gardno).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0525","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.457573,"lng":17.21352,"name_de":"Mahnwitz","name_pl":"Mianowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mianowice (do 1945 Mahnwitz) to dawna wie\u015b ewangelicka w Landkreis Stolp (rej. K\u00f6slin, Pommern), le\u017c\u0105ca na wsch\u00f3d od S\u0142upska. Mieszka\u0144cy byli luteranami i nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Sageritz (Zag\u00f3rzyca), okr\u0119g ko\u015bcielny Stolp-Altstadt; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o \u2014 Mahnwitz mia\u0142 jedynie cmentarz. Nekropoli\u0119 ewangelick\u0105 za\u0142o\u017cono najpewniej w 2. po\u0142. XIX w. na skraju lasu na po\u0142udnie od wsi. Pod koniec XX w. teren zaorano i przeznaczono pod szk\u00f3\u0142k\u0119 le\u015bn\u0105, przez co utracono wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w; zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty epitafi\u00f3w (nazwiska Strecker, Borso, Rosbah, Hildebrandt, Gromoll), kamienne podstawy, \u017celiwne tabliczki oraz starodrzew \u2014 graniczne nasadzenia bukowe. Po 1945 ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; dzi\u015b mieszka\u0144cy to katolicy (parafia Zag\u00f3rzyca, diec. pelpli\u0144ska). [?] Rozr\u00f3\u017cnienie \u201ecz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocna\u201d wymaga potwierdzenia w terenie.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0806","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.457573,"lng":17.21352,"name_de":"Mahnwitz","name_pl":"Mianowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy ulicy Kazimierza Wielkiego w Miastku by\u0142 pierwotnie niemieckim cmentarzem miejskim o charakterze ewangelickim; dzi\u015b jest komunalny i wci\u0105\u017c u\u017cytkowany. Ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako cmentarz historyczny komunalny, a osobno \u2014 cmentarz historyczny ewangelicki przy ulicy Cmentarnej. \ud83d\udfe1 Datowania obu nekropolii nie da si\u0119 dzi\u015b rozdzieli\u0107: wed\u0142ug jednego \u017ar\u00f3d\u0142a tutejszy cmentarz si\u0119ga 1616 roku, gdy mia\u0142 ju\u017c by\u0107 w r\u0119kach protestant\u00f3w, wed\u0142ug drugiego za\u0142o\u017cono go oko\u0142o 1896 roku. Oba miejsca dzieli 427 metr\u00f3w; spraw\u0119 rozstrzygnie plan miasta z prze\u0142omu wiek\u00f3w albo ogl\u0119dziny.\n\nDzi\u015b Miastko nale\u017cy do powiatu bytowskiego, ale do 1945 roku by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnego powiatu \u2014 Kreis Rummelsburg in Pommern w rejencji koszali\u0144skiej. \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d podaje, \u017ce w 1877 roku miasto liczy\u0142o 4783 mieszka\u0144c\u00f3w, przewa\u017cnie ewangelik\u00f3w, i by\u0142o siedzib\u0105 landrata oraz superintendenta; w 1719 roku sp\u0142on\u0119\u0142o doszcz\u0119tnie, a wraz z nim wszystkie dokumenty.\n\nPo Reformacji miasto i ca\u0142y powiat sta\u0142y si\u0119 przewa\u017cnie lutera\u0144skie i takie pozosta\u0142y a\u017c do 1945 roku; tutejsza parafia ewangelicka si\u0119ga\u0142a czas\u00f3w Reformacji, a ko\u015bci\u00f3\u0142 miejski by\u0142 ewangelicki. Wed\u0142ug Benedykta Reszki ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przej\u0119li luteranie po 1560 roku i \u201eod tego roku przez 357 lat nie odprawiano tam katolickich nabo\u017ce\u0144stw\u201d; wznowiono je dopiero w 1917 roku, po utworzeniu parafii katolickiej. W 1939 roku miasto liczy\u0142o 8516 mieszka\u0144c\u00f3w, ca\u0142y powiat \u2014 40 692, a w 1900 roku \u2014 33 785.\n\n3 marca 1945 roku Miastko zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; oko\u0142o siedemdziesi\u0119ciu procent zabudowy leg\u0142o w gruzach, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Jesieni\u0105 tego samego roku wyjecha\u0142 ostatni ewangelicki pastor.\n\nBr\u00fcggemann zanotowa\u0142 w 1784 roku, \u017ce mieszczanie Miastka, po niemiecku Rummelsburg, p\u0142acili na utrzymanie duchownych po 1 talarze rocznie od ka\u017cdego domu, a odpowiednio dok\u0142ada\u0107 si\u0119 musieli tak\u017ce komornicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 782; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie) i gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta Miastka; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, Warszawa 1880\u20131902, t. VI; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 14\u201315; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017); Cmentarze Miastko \u2014 nocowanie.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze Miastko \u2014 Nocowanie.pl","url":"https://www.nocowanie.pl/cmentarze/miastko/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 782","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0612","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.00015,"lng":16.97747,"name_de":"Rummelsburg in Pommern","name_pl":"Miastko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy ulicy Kazimierza Wielkiego w Miastku jest dzi\u015b komunalny, a wcze\u015bniej by\u0142 ewangelicki. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim nagrobki przy\u015bcienne wmurowane w ogrodzenie, stele oraz wolnostoj\u0105ce pomniki neogotyckie i neoklasycystyczne. W tej grupie jest te\u017c mauzoleum rodziny von Schutter. W ca\u0142ej tej grupie nagrobk\u00f3w najstarsze pochodz\u0105 z 1833 roku, a najm\u0142odsze z 1927 roku. Chowano tu do 1945 roku, potem cmentarz zdewastowano i pozwolono mu zarosn\u0105\u0107. Od 1993 roku nekropolia zn\u00f3w jest czynna, jako cmentarz komunalny.\n\nEwidencja zabytk\u00f3w wykazuje w mie\u015bcie osobno \u201ecmentarz historyczny ewangelicki\u201d przy ulicy Cmentarnej (dzia\u0142ki 203, 204/2 i fragment 207/11), osobno \u201ecmentarz historyczny komunalny\u201d przy ulicy Kazimierza Wielkiego (dzia\u0142ki 118/1 i 121/1). W tej samej ewidencji figuruje trzeci cmentarz miasta, \u017cydowski, przy ulicy M\u0142odzie\u017cowej.\n\nDzi\u015b Miastko nale\u017cy do powiatu bytowskiego, ale do 1945 roku by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnego powiatu (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej. Jak pisze Benedykt Reszka, w Miastku \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki zosta\u0142 przej\u0119ty przez luteran\u00f3w po 1560 roku\u201d, a wp\u0142ywy Reformacji by\u0142y tu silniejsze ni\u017c w s\u0105siedztwie, bo w ksi\u0119stwie Gryfit\u00f3w luteranizm uznano za wyznanie panuj\u0105ce. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego w 1719 roku miasto sp\u0142on\u0119\u0142o doszcz\u0119tnie razem ze wszystkimi dokumentami. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku parafia w Miastku, po niemiecku Rummelsburg, nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142awie\u0144skiego. W tym samym opisie fili\u0105 parafii by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w pobliskiej wsi Gro\u00df Volz. Br\u00fcggemann zanotowa\u0142 te\u017c, \u017ce mieszczanie p\u0142acili na utrzymanie duchownych po 1 talarze rocznie od ka\u017cdego domu, a odpowiednio dok\u0142ada\u0107 si\u0119 musieli tak\u017ce komornicy.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce w 1877 roku miasto liczy\u0142o 4783 mieszka\u0144c\u00f3w, przewa\u017cnie ewangelik\u00f3w, i by\u0142o siedzib\u0105 landrata oraz superintendenta. W pruskim spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano w mie\u015bcie 4942 ewangelik\u00f3w wobec 52 katolik\u00f3w. W tym samym spisie w mie\u015bcie zapisano 85 innych chrze\u015bcijan i 142 \u017byd\u00f3w. Katolickie nabo\u017ce\u0144stwa wznowiono tu, jak pisze Reszka, dopiero w 1917 roku, po utworzeniu parafii katolickiej.\n\nMiastko zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 3 marca 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Jesieni\u0105 1945 roku wyjecha\u0142 z Miastka ostatni ewangelicki pastor.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 811; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Cmentarz komunalny, Miastko \u2014 cmentarze24.pl; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 160\u2013161, poz. 1; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 14\u201315; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Miastko (wykaz cmentarzy); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 782.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz komunalny, Miastko \u2013 cmentarze24.pl","url":"https://cmentarze24.pl/index.php/cmentarze/pomorskie/bytowski/cmentarz-komunalny,-miastko"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 811","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 782","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0611","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9966204,"lng":16.9748797,"name_de":"Rummelsburg in Pommern","name_pl":"Miastko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Miastko, po niemiecku Rummelsburg in Pommern, by\u0142o przed wojn\u0105 siedzib\u0105 w\u0142asnego powiatu w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze; powiat w tym kszta\u0142cie istnia\u0142 od 1816 do 1945 roku. Dzi\u015b miasto nale\u017cy do powiatu bytowskiego. P\u00f3\u017anobarokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ocala\u0142 i jest czynny \u2014 obecnie jako rzymskokatolicka \u015bwi\u0105tynia parafialna pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Wspomo\u017cenia Wiernych.\n\nBenedykt Reszka pisze, \u017ce tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przej\u0119li luteranie po 1560 roku. Wed\u0142ug Reszki przez 357 lat nie odprawiano w mie\u015bcie katolickich nabo\u017ce\u0144stw. W 1917 roku w Miastku powsta\u0142a parafia katolicka; pierwsz\u0105 msz\u0119 odprawi\u0142 ksi\u0105dz Srottko, kt\u00f3ry 15 kwietnia obj\u0105\u0142 probostwo.\n\nW\u0142asnych dokument\u00f3w sprzed XVIII wieku Miastko prawie nie ma: w 1719 roku sp\u0142on\u0119\u0142o wraz ze wszystkimi aktami. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 zacz\u0119to wznosi\u0107 w 1730 roku, a po\u015bwi\u0119cono go jako ewangelicki w 1733 roku. Br\u00fcggemann podaje w 1784 roku, \u017ce mieszka\u0144cy wsi Gro\u00df Volz, Klein Volz, Camnitz i Lodder musieli dawniej ucz\u0119szcza\u0107 do ko\u015bcio\u0142a w Miastku, po niemiecku Rummelsburg, a w 1613 roku ich w\u0142a\u015bciciele uzyskali zgod\u0119 w\u0142adcy na budow\u0119 w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a w Gro\u00df Volz, w kt\u00f3rym co niedziel\u0119 nabo\u017ce\u0144stwo odprawia\u0142 pastor z Miastka. W 1784 roku parafia w Miastku nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142awie\u0144skiego, a jej fili\u0105 by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gro\u00df Volz, stoj\u0105cy pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli tej wsi i wsi do niego przypisanych: Klein Volz, Camnitz i Lodder. Wie\u017c\u0119 dobudowano w 1904 roku; jej he\u0142m, uszkodzony w 1917 roku, przebudowano w 1927 roku; chor\u0105giewka z t\u0105 dat\u0105 zachowa\u0142a si\u0119 do dzi\u015b.\n\nWed\u0142ug inwentarza Juliusa Kohtego z 1934 roku ko\u015bci\u00f3\u0142, zniszczony w po\u017carze miasta w 1719 roku, odbudowano w 1730 roku jako otynkowan\u0105 budowl\u0119 ceglan\u0105 o szeroko\u015bci wn\u0119trza 12,30 metra, zamkni\u0119t\u0105 od wschodu tr\u00f3jbocznie; wok\u00f3\u0142 wn\u0119trza biegn\u0105 drewniane empory, kt\u00f3rych s\u0142upy podtrzymuj\u0105 strop. Kohte podaje, \u017ce ceglan\u0105 wie\u017c\u0119 zachodni\u0105 wzniesiono w 1905 roku, a w 1927 roku otynkowano j\u0105 i nakryto wysokim he\u0142mem w stylu barokowym. Z czasu budowy pochodzi \u015bciana o\u0142tarzowa z dwoma p\u00f3\u0142koli\u015bcie zamkni\u0119tymi przej\u015bciami: mi\u0119dzy nimi stoi o\u0142tarz, nad nim ambona, a obok jej balustrady naturalnej wielko\u015bci postacie \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, z barokowym ornamentem wst\u0119gowym i akantowym; w 1922 roku \u015bcian\u0119, podobnie jak ca\u0142e wn\u0119trze, pomalowano dowolnie na kolorowo. W\u015br\u00f3d cynowych sprz\u0119t\u00f3w ko\u015bcio\u0142a Kohte wymienia dzbanek chrzcielny z 1757 roku oraz par\u0119 lichtarzy o\u0142tarzowych w formie kandelabr\u00f3w, podarowan\u0105 w 1631 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 posiada\u0142 siedem ma\u0142ych mosi\u0119\u017cnych \u015bwiecznik\u00f3w wisz\u0105cych z ko\u0144ca XVII wieku.\n\nW parafii ewangelickiej obok proboszcza by\u0142 diakon: Ernst Johann Heinrich H\u00e4fner by\u0142 diakonem w Miastku od 1814 roku, Anton Eduard Friderici od 1864. S\u0142owia\u0144sk\u0105 nazw\u0119 powiatu \u2014 Miasto \u2014 zapisa\u0142 Franz Tetzner, przytaczaj\u0105c zarazem opowie\u015b\u0107 pewnego Kaszuby, kt\u00f3ry s\u0142ysza\u0142 od starszych, \u017ce we wsiach powiatu, jak w Ko\u0142czyg\u0142owach i Wierznie, m\u00f3wiono niegdy\u015b wy\u0142\u0105cznie po s\u0142owia\u0144sku, \u201eale przyszed\u0142 przymus\u201d i konfirmacja odbywa\u0142a si\u0119 tylko po niemiecku. Tetzner dodaje, \u017ce w 1817 roku niema\u0142o mieszka\u0144c\u00f3w tych wsi m\u00f3wi\u0142o po s\u0142owia\u0144sku. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VI, 1885) w 1877 roku Miastko liczy\u0142o 4783 mieszka\u0144c\u00f3w, przewa\u017cnie wyznania ewangelickiego, i by\u0142o siedzib\u0105 landrata oraz superintendenta. Spis z 2 grudnia 1895 roku notuje: na 4942 ewangelik\u00f3w przypada\u0142o 52 katolik\u00f3w, 85 innych chrze\u015bcijan i 142 \u017byd\u00f3w. Miasto liczy\u0142o 4707 mieszka\u0144c\u00f3w w 1871 roku, 5934 w 1910, 7687 w 1933 i 8516 w roku 1939. Ca\u0142y powiat liczy\u0142 w 1873 roku 31 894 osoby, a w 1939 \u2014 40 692. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 8830 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Gro\u00df Volz, oddalon\u0105 o 4 kilometry. Pastorami byli Werner Malucke i Detlev Rewald. Patronat w mie\u015bcie sprawowa\u0142a pani von Massow z domu hrabina Pfeil, z maj\u0105tku Rohr (Trzcinno), z wy\u0142\u0105cznym prawem wyboru na obie posady.\n\nKilka nazwisk tutejszych duchownych przechowa\u0142a prasa. 1 listopada 1882 roku \u201eBreslauer Zeitung\u201d odnotowa\u0142a \u015bmier\u0107 superintendenta Raschiga z Miastka. W sierpniu 1894 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d og\u0142osi\u0142 powo\u0142anie kandydata na urz\u0105d pastorski Massii z Miastka na tutejszego diakona. W styczniu 1911 roku \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d poda\u0142y, \u017ce kr\u00f3l mianowa\u0142 pierwszego pastora (Oberpfarrer) Massi\u0119 w Miastku superintendentem diecezji Rummelsburg w rejencji koszali\u0144skiej, a w lutym 1917 roku \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce superintendent Massia otrzyma\u0142 Or\u0142a Kawaler\u00f3w Kr\u00f3lewskiego Orderu Domowego Hohenzollern\u00f3w.\n\n2 i 3 marca 1945 roku miasto zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Front przeszed\u0142, ale zniszczenia by\u0142y znaczne, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Wed\u0142ug Reszki ksi\u0105dz Grunzewski, nast\u0119pca ksi\u0119dza Srottki, opu\u015bci\u0142 miasto w lutym 1945 roku w obawie przed Rosjanami, a jesieni\u0105 tego samego roku wyjecha\u0142 ostatni ewangelicki pastor. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 23 grudnia 1945 roku, a konsekrowa\u0142 go 24 maja 2000 roku biskup Marian Go\u0142\u0119biewski.\n\nKsi\u0119ga chrzt\u00f3w parafii (AP Koszalin, sygn. 26/850/0/-/1) po wpisie z 17 lutego 1945 roku milknie i podejmuje wpisy 10 czerwca 1945 roku (skan 922). Przy chrzcie z 8 pa\u017adziernika 1945 roku wymienia superintendenta i zapisuje, \u017ce dziecko ochrzczono w drodze, gdy rodzice opuszczali strony rodzinne (skan 928). Od 21 pa\u017adziernika 1945 roku chrzt\u00f3w udzielali mi\u0119dzy innymi Doepke i \u2014 od 2 grudnia 1945 roku \u2014 panna (Fr\u00e4ulein) Schoeps (w ksi\u0119dze: \u201eTaufe durch Doepke\u201d, \u201egetauft durch Fr\u00e4ulein Schoeps\u201d; skany 928\u2013932). Pi\u0119\u0107 chrzt\u00f3w z prze\u0142omu 1945 i 1946 roku \u2014 od 25 grudnia 1945 do 1 marca 1946 roku \u2014 zapisano jako chrzty domowe (\u201eHaustaufe\u201d; skany 928 i 930). 22 kwietnia 1946 roku, w drugi dzie\u0144 Wielkanocy, Doepke ochrzci\u0142 dziecko podczas nabo\u017ce\u0144stwa w miejscowo\u015bci zapisanej w ksi\u0119dze jako Papenzin (skan 932). Ostatni chrzest w ksi\u0119dze odby\u0142 si\u0119 10 czerwca 1946 roku (skan 934).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W cz\u0119\u015bci opis\u00f3w wie\u017c\u0119 datuje si\u0119 na 1904 rok, a wed\u0142ug inwentarza Juliusa Kohtego z 1934 roku wzniesiono j\u0105 w 1905 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VI, has\u0142o \u201eMiastko\u201d; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 780, 811; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III, Stettin 1934, s. 119; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VI, has\u0142o Miastko; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 14\u201315; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 390\u2013391; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 95; wykaz gmin prowincji Pomorze wed\u0142ug spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, strona 160, pozycja 1; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 144; \u201eBreslauer Zeitung\u201d, 1 listopada 1882 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 18 sierpnia 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 5 stycznia 1911 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 10 lutego 1917 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie, zesp. 26/850/0 \u201eAkta parafii ewangelickiej w Miastku\u201d, sygn. 26/850/0/-/1 (ksi\u0119ga chrzt\u00f3w 1922\u20131946), skany 922\u2013934 (szukajwarchiwach.gov.pl).*","built_year":1733,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historyczna Parafia Ewangelicko-Augsburska w Miastku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Historyczna_Parafia_Ewangelicko-Augsburska_w_Miastku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eMiastko / powiat miastkowski Rummelsburg\u201d","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III, Stettin 1934, s. 119","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VI, has\u0142o \u201eMiastko\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 780, 811","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 144","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBreslauer Zeitung\u201d, 1 listopada 1882 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XWPYEIPUXZKJIO66IQWXT4NC6HZ2AG27"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 18 sierpnia 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/64ZLZLN3YOVF5T2OQJ2E2DKROVA2V6IS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 5 stycznia 1911 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/C43EGSMBLNJK3CGBQH3GW4CUBJSDXG3A"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 10 lutego 1917 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FEAQTM5EM664MXZZ53LDFWRHQORG7YA7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie, zesp. 26/850/0 \u201eAkta parafii ewangelickiej w Miastku\u201d, sygn. 26/850/0/-/1 (ksi\u0119ga chrzt\u00f3w 1922\u20131946), skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0250","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.002455,"lng":16.981758,"name_de":"Rummelsburg","name_pl":"Miastko \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Rummelsburg)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Michalinie le\u017cy przy ulicy Gajowej, na dzia\u0142ce 270, i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Przywidz pod pozycj\u0105 100. Wed\u0142ug ewidencji by\u0142 czynny do 1945 roku, a dzi\u015b jest nieczynny. Odnotowano tu szko\u0142\u0119 w budynku przy dzisiejszej ulicy Gajowej. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Gajowej. Odr\u0119bny cmentarz ewangelicki notuje ta sama ewidencja w pobliskim Klonowie Dolnym, przy ulicy Przywidzkiej.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Nieliczne zachowane groby.\u201d. Z dawnego za\u0142o\u017cenia na planie kwadratu pozosta\u0142y wtedy dwadzie\u015bcia dwie mogi\u0142y ziemne, jeden nagrobek wolnostoj\u0105cy i jedna p\u0142yta, pozbawione tabliczek. W 1985 roku czytelna by\u0142a jedna data z lat dwudziestych dwudziestego wieku. Cmentarz mia\u0142 od frontu kamienne ogrodzenie z metalow\u0105 bram\u0105, a ze starodrzewu zachowa\u0142y si\u0119 cztery lipy, \u015bwierk i trzy \u017cywotniki.\n\nMichalin, po kaszubsku Michal\u00ebn\u00f2, po niemiecku Michaelsh\u00fctte, to dawna osada hutnicza na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. John Muhl zalicza j\u0105 do wsi, kt\u00f3re wyros\u0142y z le\u015bnych hut smolnych i pota\u017cowych, za\u0142o\u017conych na dobrach szlacheckich Mariensee, Schaplitz i Paglau. Michalin le\u017ca\u0142 do 1920 roku w powiecie kartuskim w rejencji gda\u0144skiej Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w powiecie Wy\u017cyny Gda\u0144skiej (Danziger H\u00f6he) w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a od 1939 do 1945 roku w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku nie opisywa\u0142 *Michaelsh\u00fctte* osobno, lecz odsy\u0142a\u0142 do has\u0142a *Mariensee* (maj\u0105tek rycerski), w kt\u00f3rym wie\u015b wymieniono w\u015br\u00f3d osad okr\u0119gu dworskiego. Dla ca\u0142ego okr\u0119gu podawa\u0142 206 budynk\u00f3w mieszkalnych i 1473 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1273 ewangelik\u00f3w i 200 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tam cztery folwarki, 81 gospodarstw ch\u0142opskich i 61 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. W tym podr\u0119czniku dzieci z okr\u0119gu przypisano do szko\u0142y w Hucie Dolnej.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazuje Michaelsh\u00fctte nie jako osobn\u0105 gmin\u0119, lecz jako cz\u0119\u015b\u0107 Klonowa Dolnego (Nieder Klanau) w powiecie kartuskim. Ca\u0142a ta gmina liczy\u0142a wtedy 441 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 384 ewangelik\u00f3w i 57 katolik\u00f3w; okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142a w Przywidzu, a katolik\u00f3w przypisano do parafii w Mierzeszynie.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Michalin nie mia\u0142; ewangelicy chodzili do \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej w Przywidzu. Wznosi\u0142 j\u0105 od 1830 roku w\u0142asnym kosztem gda\u0144ski kupiec Steffens, w\u0142a\u015bciciel tamtejszych d\u00f3br, na \u00f3wczesnym cmentarzu katolickim. Po\u015bwi\u0119cono j\u0105 w 1832 roku, a w\u0142asnego duchownego parafia przywidzka otrzyma\u0142a w 1835 roku. W latach wcze\u015bniejszych pos\u0142ug\u0119 sprawowali tu duchowni ze Skarszew, Przyja\u017ani i Lublewa. Agathon Harnoch poda\u0142 w 1890 roku dla tej parafii 4257 dusz i dwadzie\u015bcia cztery cmentarze ewangelickie, nie wyliczaj\u0105c ich nazw.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Niederklanau w parafii Przywidz (Mariensee) i podaje \u0142\u0105cznie 390 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 50\u201351, poz. 69; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Mariensee; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz, poz. 98 i 100; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Michalinie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117\u2013118, pozycje 250 i 241; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117\u2013118, pozycje 250 i 241","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0247","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.23046,"lng":18.302952,"name_de":"Michaelsh\u00fctte","name_pl":"Michalin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mi\u0119dzyb\u00f3rz, po niemiecku Wehnershof, le\u017cy w gminie Rzeczenica w powiecie cz\u0142uchowskim. Ewidencja konserwatorska wykazuje tu cmentarz jako dawniej ewangelicki, dzi\u015b katolicki.\n\nDzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a zapisa\u0142 Agathon Harnoch w kronice ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich. Mieszka\u0144cy osady nale\u017celi pierwotnie do parafii w Sch\u00f6nau. W 1818 roku kilku gospodarzy, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej si\u0119 co do tego porozumieli, postawi\u0142o w\u0142asnym sumptem ma\u0142y drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142, mimo protestu tamtejszego duchownego. \u015awi\u0105tynia mia\u0142a wie\u017cyczk\u0119 z dwoma dzwonami, a o\u0142tarz i ambona stanowi\u0142y w niej jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. By\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod patronatem dworu w Czarnem (Hammerstein). W ko\u015bciele filialnym nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano raz na kwarta\u0142.\n\nW\u015br\u00f3d pierwszych duchownych ewangelickich parafii w Czarnem (Hammerstein) Harnoch wymienia Hentzkoviusa, kt\u00f3rego w 1645 roku wys\u0142ano na Colloquium charitativum do Torunia. Ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty w Czarnem po\u015bwi\u0119cono 30 maja 1819 roku. Parafia nosi\u0142a nazw\u0119 \u201eHammerstein und Wehnershof\u201d i liczy\u0142a 4390 dusz. W roku, z kt\u00f3rego pochodz\u0105 liczby Harnocha, odnotowano w niej 200 chrzt\u00f3w, 33 \u015bluby, 2151 komunikant\u00f3w i 137 pogrzeb\u00f3w. Miejsca szkolne by\u0142y i w Wehnershof, i w s\u0105siedniej Przer\u0119bie.\n\nZmiany na tym probostwie notowa\u0142a prasa. W grudniu 1894 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce posada w Czarnem i Mi\u0119dzyborzu, w synodzie cz\u0142uchowskim, pod patronatem prywatnym, jest wolna; dawa\u0142a oko\u0142o 3090 marek dochodu i wolne mieszkanie, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 magistrat w Czarnem. W lipcu 1898 roku probostwo obj\u0105\u0142 pastor pomocniczy i rektor Kuhr. W marcu 1904 roku pastorem przy ko\u015bcio\u0142ach w Czarnem i Mi\u0119dzyborzu zosta\u0142 Georg Wilhelm Kr\u00fcger, dot\u0105d pastor pomocniczy w Pieni\u0119\u017cnicy (Penkuhl).\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Wehnershof* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 52 domy mieszkalne i 535 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 507 ewangelik\u00f3w, 22 katolik\u00f3w i sze\u015b\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWykaz gmin sporz\u0105dzony po spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wymienia Wehnershof w\u015br\u00f3d gmin wiejskich powiatu, na stronie 162 pod pozycj\u0105 82, i podaje 774 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 355 m\u0119\u017cczyzn i 419 kobiet \u2014 w tym 691 ewangelik\u00f3w, 68 katolik\u00f3w i 15 \u017byd\u00f3w. Mieszkali oni w 88 budynkach mieszkalnych i 157 gospodarstwach domowych. Obie parafie, ewangelick\u0105 i katolick\u0105, wie\u015b mia\u0142a w Czarnem.\n\nW lipcu 1886 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 11, s. 81\u201382) dokument, kt\u00f3ry konsystorz w Kr\u00f3lewcu 20 stycznia, a rejencja w Kwidzynie 9 marca 1886 roku wystawi\u0142y w sprawie parafii w Mi\u0119dzyborzu (Wehnershof). Ostatecznie w\u0142\u0105czono do niej dwie dotychczasowe gminy go\u015bcinne, Thielengut i nadle\u015bnictwo Zanderbr\u00fcck, przydzielone tutejszemu ko\u015bcio\u0142owi go\u015bcinnie dekretem z 26 wrze\u015bnia 1817 roku, oraz miejsca, kt\u00f3re dot\u0105d nie nale\u017ca\u0142y do \u017cadnej parafii: zak\u0142ad fabryczny Georgenh\u00fctte, kr\u00f3lewskie le\u015bnictwa Zanderbr\u00fcck, Wildungen i Ibenwerder, prywatne le\u015bnictwo Charlottenthal i wybudowania Wehnershof-Abbau, wszystkie w powiecie cz\u0142uchowskim. Mieszkaj\u0105cy tam ewangelicy chodzili dot\u0105d do ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Gotzkow, w Sch\u00f6nau albo w Mi\u0119dzyborzu. Zobowi\u0105zania wobec ko\u015bcio\u0142\u00f3w innego wyznania dokument pozostawi\u0142 bez zmian.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w ca\u0142ej tutejszej parafii 704 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Historia \u2014 Gmina Rzeczenica; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Schlochau, s. 162\u2013163, poz. 82; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 498 (parafia Hammerstein und Wehnershof); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 146\u2013147; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 grudnia 1894 roku, s. 18 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 30 lipca 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 11, s. 81\u201382 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 marca 1904 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia \u2014 Gmina Rzeczenica","url":"https://www.rzeczenica.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=10&strona=1&sub=1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 grudnia 1894 roku, s. 18 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/36X4PET6I6MCHLWGREYGA2MFBMMYXHSD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 30 lipca 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Q7GFDOAQFWVQNBIWMPIAD63JGQW72NUV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 marca 1904 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4WJOAKK7IYSXB7BRMZLUSJ7ACIJQHARV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 11, s. 81\u201382 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4685/Amtliche_Mittheilungen_1886_011.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0664","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.775072,"lng":17.000399,"name_de":"Wehnershof","name_pl":"Mi\u0119dzyb\u00f3rz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017cu le\u017cy w gminie Pelplin, w powiecie tczewskim. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia go jako cmentarz mennonicki z 1800 roku, wpisany wraz z murowanym ogrodzeniem pod numerem A-1751 decyzj\u0105 z 14 grudnia 2004 roku. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje szerzej \u2014 jako cmentarz mennonicki i ewangelicki z murem, starodrzewem, nagrobkiem z 1807 roku i pozosta\u0142o\u015bciami uk\u0142adu grob\u00f3w. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny i zachowany jako zabytek.\n\nZachowane nagrobki nosz\u0105 symbolik\u0119: gasn\u0105ce, odwr\u00f3cone pochodnie, kt\u00f3re oznaczaj\u0105 kres \u017cycia, oraz mak\u00f3wki \u2014 znak wiecznego snu. Katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego w Polsce umieszcza za\u0142o\u017cenie w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy g\u0142\u00f3wnej drodze, i opisuje je jako zadbane: odchwaszczone, z uporz\u0105dkowanymi pomnikami i tablic\u0105 informacyjn\u0105. W katalogu odnotowano jedn\u0105 zachowan\u0105 stel\u0119. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono informacji, do kt\u00f3rej gminy mennonickiej nale\u017celi tutejsi mennonici.\n\nNiemiecka nazwa wsi brzmia\u0142a M\u00f6sland, a w dokumentach z 1282 i 1298 roku zapisano j\u0105 jako Medilanze; za czas\u00f3w krzy\u017cackich mie\u015bci\u0142o si\u0119 tu w\u00f3jtostwo podleg\u0142e komturstwu malborskiemu. S\u0105siedni Stary i Nowy Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017c nosi\u0142y nazwy Alt M\u00f6sland i Neu M\u00f6sland. S\u0142ownik geograficzny podaje dla nich wszystkich t\u0119 sam\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107: parafia katolicka Wielki Garc, ewangelicka Rudno, urz\u0105d stanu cywilnego Walichnowy. Szko\u0142a ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w folwarku Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017c; chodzi\u0142o do niej trzydzie\u015bcioro dziewi\u0119cioro dzieci katolickich z parafii Wielki Garc, bo we wsi parafialnej by\u0142a tylko jedna szko\u0142a.\n\nW urz\u0119dowym podr\u0119czniku rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku s\u0105 dwa has\u0142a: pod has\u0142em *Alt M\u00f6sland* (wie\u015b) \u2014 24 domy mieszkalne i 236 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 75 ewangelik\u00f3w, 157 katolik\u00f3w i cztery osoby innych wyzna\u0144; pod has\u0142em *Neu M\u00f6sland* (wie\u015b) \u2014 23 domy mieszkalne i 250 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 134 ewangelik\u00f3w i 116 katolik\u00f3w. W obu miejscowo\u015bciach ewangelicy nale\u017celi do parafii *Rauden*; katolicy \u2014 do parafii *Gro\u00df Gartz*. Wykaz gmin, sporz\u0105dzony po spisie z 1 grudnia 1885 roku, notuje M\u00f6sland ze 157 mieszka\u0144cami, w\u015br\u00f3d nich 57 ewangelik\u00f3w i stu katolik\u00f3w, a osobno Neu M\u00f6sland z 225 mieszka\u0144cami, 113 ewangelikami, 103 katolikami i dziewi\u0119cioma innymi chrze\u015bcijanami. W 1891 roku ksi\u0119ga wymienia we wsi trzy gospodarstwa po oko\u0142o sto hektar\u00f3w, nale\u017c\u0105ce do Eduarda Baltzera, Carla Oelricha i Rudolfa Dirksena. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 w M\u00f6sland 217 mieszka\u0144c\u00f3w: 102 osoby poda\u0142y niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty (90 ewangelik\u00f3w, 11 katolik\u00f3w i jedna osoba innego wyznania), 114 polski, a w\u015br\u00f3d polskoj\u0119zycznych by\u0142 jeden ewangelik.\n\nPrzed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a nie do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej, lecz do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 we wsi 201 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 144 rzymskich katolik\u00f3w i 57 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 156 os\u00f3b, niemieck\u0105 44. W Nowym Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017cu mieszka\u0142o wtedy 186 os\u00f3b (141 katolik\u00f3w i 45 ewangelik\u00f3w), w Starym 220 (184 katolik\u00f3w i 36 ewangelik\u00f3w). W 1928 roku najwi\u0119kszym gospodarzem by\u0142 Johann Dirksen, kt\u00f3ry mia\u0142 210 hektar\u00f3w we wsi i 145 w Nowym Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017cu. W 1939 roku 15 hektar\u00f3w z grunt\u00f3w Jana Dirksena w Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017cu i Rudnie wpisano do wykazu przymusowego wykupu. W latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, a po 1945 roku ludno\u015b\u0107 protestancka opu\u015bci\u0142a wie\u015b.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rudno (Rauden) i podaje 41 ewangelik\u00f3w w Alt M\u00f6sland, 55 w Neu M\u00f6sland i 13 w folwarku (Vorwerk M\u00f6sland).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat tczewski, gmina Pelplin, pozycja 189; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku (A-1751); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017c \u2014 cmentarz mennonicki, zabytek.pl; Katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego w Polsce (holland.org.pl); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II i VI, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 78\u201379, pozycje 75 i 81; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, spis z 1 grudnia 1910 roku, zeszyt III: rejencja kwidzy\u0144ska, s. 42, pozycja 68; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 18; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 156; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 197; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1187; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 108\u2013109; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017a \u2014 cmentarz mennonicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/miedzylez-cmentarz-mennonicki"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego w Polsce \u2014 Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017c","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=543"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 156","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 197","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1187","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0217","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.95006,"lng":18.84379,"name_de":"M\u00f6sland","name_pl":"Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017c \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Mielnie le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, wzd\u0142u\u017c drogi, na planie prostok\u0105ta wyznaczonego niewysokim wa\u0142em kamienno-ziemnym. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego podaje, \u017ce zachowa\u0142 si\u0119 niemal w niezmienionym uk\u0142adzie, wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w stoi w pierwotnym miejscu i jest prawie nienaruszona, a samosiejki wprawdzie zarastaj\u0105 teren, ale ziele\u0144 jest uporz\u0105dkowana, a lu\u017ane fragmenty nagrobk\u00f3w pouk\u0142adane. Dzi\u0119ki zachowanemu rozplanowaniu i formom nagrobnym miejsce to pokazuje, jak urz\u0105dzano dawne cmentarze. Przetrwa\u0142y wy\u0142\u0105cznie kamienne elementy nagrobk\u00f3w, za to o zr\u00f3\u017cnicowanej formie. \u017baden z pomnik\u00f3w nie ma tablicy inskrypcyjnej \u2014 dlatego nie da si\u0119 ustali\u0107 ani dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, ani kolejno\u015bci poch\u00f3wk\u00f3w.\n\nW 1784 roku Mielno nale\u017ca\u0142o do ko\u015bcio\u0142a filialnego w Objezierzu (Wobeser), podleg\u0142ego parafii w Kwakowie (Quackenburg). Mielno le\u017ca\u0142o dwie mile na po\u0142udnie-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142upska, w lesie. W cz\u0119\u015bci kr\u00f3lewskiej mieszka\u0142o siedmiu p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w \u2014 w\u015br\u00f3d nich wolny so\u0142tys i m\u0142ynarz \u2014 oraz gajowy, razem osiem dym\u00f3w; pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 wsi nale\u017ca\u0142a do szlacheckich d\u00f3br Teutsch-Plassow i Kr\u0119py.\n\nMielno, do 1945 roku Mellin, by\u0142o wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Mieszkali tu w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci ewangelicy; w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 381 mieszka\u0144c\u00f3w w 97 gospodarstwach. W otoczeniu las\u00f3w pa\u0144stwowego nadle\u015bnictwa s\u0142upskiego wie\u015b by\u0142a niewielk\u0105 ulic\u00f3wk\u0105. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w D\u0119bnicy Kaszubskiej, po niemiecku Rathsdamnitz, a w jej obr\u0119bie do ko\u015bcio\u0142a filialnego w Podewilshausen. Wed\u0142ug spisu duchownych M\u00fcllera wie\u015b nale\u017ca\u0142a do tej filii od 1869 roku. Katolicy nale\u017celi do parafii w S\u0142upsku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 we wsi dwie cz\u0119\u015bci \u2014 szlacheck\u0105 z 282 ewangelikami i kr\u00f3lewsk\u0105 ze 109 \u2014 obie w parafii D\u0119bnica.\n\nW latach trzydziestych w Mielnie dzia\u0142a\u0142a dwuklasowa szko\u0142a powszechna z jednym nauczycielem. Karl-Heinz Pagel wymienia nauczycieli: Santowskiego, Heinricha Hohensee i Hermanna Wegnera.\n\n6 marca 1945 roku mieszka\u0144cy jako pierwsi w powiecie s\u0142upskim rozpocz\u0119li ucieczk\u0119 wozami, ale na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska dogoni\u0142 ich front i musieli wr\u00f3ci\u0107. W nocy z 6 na 7 marca wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; sp\u0142on\u0119\u0142y wtedy gospoda, jeden dom mieszkalny i jeden budynek gospodarczy. Pagel podaje, \u017ce jesieni\u0105 1945 roku gospodarstwa zaj\u0119li polscy osadnicy i rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 wysiedlanie. Straty wojenne i zwi\u0105zane z wysiedleniem wsi to 11 poleg\u0142ych, 10 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 26 zaginionych (\u201eprzypadki niewyja\u015bnione\u201d). Heimatortskartei Pommern odnalaz\u0142a p\u00f3\u017aniej 154 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 134 w NRD.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 813; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); serwis \u201eCmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim\u201d (cmentarze.slupsk.pl), gmina D\u0119bnica Kaszubska; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 60 (has\u0142o Mielno); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Mellin; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 470\u2013471; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 932, 986.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 813","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 932, 986","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 470\u2013471","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0552","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.30224,"lng":17.11105,"name_de":"Mellin","name_pl":"Mielno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Mieroszynie stoi rodowe mauzoleum Hannemann\u00f3w: kaplica grobowa na wzg\u00f3rzu przy drodze do Kaczy\u0144ca, wzniesiona z \u0142upanego kamienia polnego, datowana na 1840 albo \u2014 tu \u017ar\u00f3d\u0142a si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105 \u2014 na 1847 rok. Spoczywa w niej oko\u0142o jedenastu os\u00f3b z rodu. W latach 2005\u20132009 odrestaurowali j\u0105 potomkowie. Wed\u0142ug artyku\u0142u w \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d z 2007 roku, opartego na informacjach dr. Ulricha Schr\u00f6dera, kaplic\u0119 zbudowa\u0142 w 1840 roku \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel, kt\u00f3ry kupi\u0142 maj\u0105tek w 1817 roku; w 1945 roku kaplica, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 mauzole\u00f3w szlachty i ziemian, zosta\u0142a spl\u0105drowana albo zniszczona. Podczas wcze\u015bniejszej wizyty w 1984 roku grobowiec zabezpieczono betonow\u0105 p\u0142yt\u0105. W 2005 roku prace rozpocz\u0119li wnukowie w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku, czworo rodze\u0144stwa Schr\u00f6der\u00f3w: odnowiono wn\u0119trze, naprawiono spoiny na zewn\u0105trz i dach\u00f3wki, wstawiono nowe okna, odrestaurowano tablice pami\u0105tkowe i dawny krucyfiks. Poniewa\u017c kaplica jest zabytkiem, pozwolenie na prace wyda\u0142o 17 sierpnia 2005 roku Starostwo Powiatowe w Pucku (decyzja nr 8/2005). Z jedenastu tablic na \u015bcianach w 2007 roku zosta\u0142o dziewi\u0119\u0107; dwie skradziono. Osobnego cmentarza ewangelickiego nie potwierdzono. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje w gminie Puck osiem pozycji cmentarnych i \u017cadnej z nich nie oznacza jako ewangelickiej. Mieroszyno ma w niej jedn\u0105 pozycj\u0119, numer dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t trzy, w brzmieniu \u201ekaplica grobowa na cmentarzu\u201d; zak\u0142ada ona istnienie cmentarza, ale go nie opisuje ani nie datuje.\n\nMieroszyno (po niemiecku Miruschin) le\u017ca\u0142o w powiecie puckim. Tutejszy maj\u0105tek nosi\u0142 w\u0142asn\u0105 nazw\u0119: wykaz gmin z 1885 roku i spis z 1910 roku zapisuj\u0105 j\u0105 jako Br\u00fcnhausen. Rozporz\u0105dzenie namiestnika Rzeszy z 1942 roku podaje jako dotychczasow\u0105 form\u0119 Br\u00fcnnhausen i nadaje maj\u0105tkowi wraz z Mieroszynem urz\u0119dow\u0105 nazw\u0119 Br\u00fcnhausen. Wie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci katolicka, z nieliczn\u0105 grup\u0105 ewangelik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Pucku, katolicy do Strzelna, oddalonego o p\u00f3\u0142 mili; urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w \u0141ebczu.\n\nHannemannowie wywodzili si\u0119 od fryzyjsko-holenderskich osadnik\u00f3w ol\u0119derskich, kt\u00f3rych na prze\u0142omie szesnastego i siedemnastego wieku sprowadzi\u0142 starosta pucki Wejher. *S\u0142ownik geograficzny* przy fundacji z 1599 roku nazywa go Jakubem Wejherem. Najstarszy \u015blad rodu to Martin Hanman, odnotowany w 1606 roku w Karwie\u0144skich B\u0142otach; w osiemnastym wieku Hannemannowie nabyli maj\u0105tek w Mieroszynie. Rodzina bywa\u0142a wyznaniowo mieszana: Willy Hannemann by\u0142 ewangelikiem, jego \u017cona Anna katoliczk\u0105.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Miruschin* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z siedmioma gospodarstwami ch\u0142opskimi, 17 zagrodami cha\u0142upniczymi i 26 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 214, w tym 27 ewangelik\u00f3w i 187 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Pucku; katolicy \u2014 do parafii w Strellin; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Strellin.\n\nW 1868 roku Mieroszyno wraz z wybudowaniem Czarny M\u0142yn liczy\u0142o 214 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 187 katolik\u00f3w i dwudziestu siedmiu ewangelik\u00f3w. W 1871 roku samo Mieroszyno mia\u0142o 198 mieszka\u0144c\u00f3w w dwudziestu czterech domach. Wykaz gmin z 1885 roku prowadzi wie\u015b i maj\u0105tek osobno: gmina wiejska Miruschin, na stronie sze\u015b\u0107dziesi\u0105tej czwartej pod pozycj\u0105 trzydziest\u0105 sz\u00f3st\u0105, to 229 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 25 ewangelik\u00f3w i 204 katolik\u00f3w. W obwodzie dworskim Br\u00fcnhausen, na stronie sze\u015b\u0107dziesi\u0105tej sz\u00f3stej pod pozycj\u0105 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 pierwsz\u0105, by\u0142o 113 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym dziesi\u0119ciu ewangelik\u00f3w i 103 katolik\u00f3w. Oba wiersze odsy\u0142aj\u0105 do parafii ewangelickiej w Pucku i katolickiej w Strzelnie.\n\nSpis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 283 mieszka\u0144c\u00f3w, a w obwodzie dworskim dalszych 116. Tablica z 1910 roku podaje wyznanie osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej: spo\u015br\u00f3d 283 mieszka\u0144c\u00f3w Mieroszyna niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o dwadzie\u015bcia osiem os\u00f3b, a przy nich odnotowano dziesi\u0119ciu ewangelik\u00f3w. Tablica podaje te\u017c parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Pucku; Br\u00fcnhausen figuruje w niej pod pozycj\u0105 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 si\u00f3dm\u0105.\n\nMaj\u0105tek Br\u00fcnhausen w Mieroszynie nale\u017ca\u0142 wed\u0142ug ksi\u0105g adresowych z 1891, 1903, 1909 i 1912 roku do Johannesa Hannemanna i liczy\u0142 oko\u0142o 660 hektar\u00f3w. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w Prus Zachodnich z 1912 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku Br\u00fcnhausen w Mieroszynie, po niemiecku Miruschin, by\u0142 Johannes Hannemann. W 1928 roku polska ksi\u0119ga adresowa wymienia przy Mieroszynie Jana Hannemana z Tupade\u0142 i jego cegielni\u0119. W latach 1926 i 1935 cz\u0119\u015b\u0107 maj\u0105tku wpisano do wykaz\u00f3w przymusowego wykupu i maj\u0105tek Hannemann\u00f3w dwa razy oddawa\u0142 ziemi\u0119 na parcelacj\u0119: 200 hektar\u00f3w z wykazu z 1926 roku pa\u0144stwo przymusowo wykupi\u0142o, przyznaj\u0105c w listopadzie 1929 roku 104 420 z\u0142otych. W wykazie z 1935 roku znalaz\u0142o si\u0119 389,53 hektara, kt\u00f3re przymusowo wykupiono, a wynagrodzenie wyp\u0142acano w latach 1937\u20131939.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Puck (Putzig) i podaje tu 10 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 81; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Putzig, s. 64, poz. 36 i s. 66, poz. 61); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VI, has\u0142o \u201eMieruszyn\u201d; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Puck, poz. 93; M. Kubicki (oprac.), \u201eGermanizacja nazw miejscowo\u015bci w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie 1939\u20131945. Wyb\u00f3r \u017ar\u00f3de\u0142\u201d, Instytut Pami\u0119ci Narodowej, Gda\u0144sk\u2013Warszawa 2022, s. 75; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 183, pozycja 232; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 180; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 56\u201357; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 106; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 241; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1935 nr 9 poz. 48, pozycja 46; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 4; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1937, nr 9; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1187; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40; \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 27 (2007), s. 8\u20139.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Puck \u2014 Spis cmentarzy \u2014 Polskie cmentarze","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-pucki/Gmina-Puck"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eMieruszyn\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. III, has\u0142o \u201eKarwie\u0144skie b\u0142oto\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 81","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 183, pozycja 232","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 180","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 56\u201357","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 106","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 213","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 241","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1935 nr 9 poz. 48, pozycja 46","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 4","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1937, nr 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1187","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40","url":""},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 27 (2007), s. 8\u20139 (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-27-2007"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0271","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.799405,"lng":18.300622,"name_de":"Miruschin (maj\u0105tek/Gut Br\u00fcnhausen)","name_pl":"Mieroszyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mierzeszyn \u2014 po niemiecku Meisterswalde \u2014 le\u017ca\u0142 w powiecie Danziger H\u00f6he: do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. W\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono tu w 1901 roku, a obok za\u0142o\u017cono cmentarz. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d czternastu cmentarzy parafii w Mierzeszynie, licz\u0105cej wtedy 3309 ewangelik\u00f3w. Po 1945 roku gmina ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107. Ko\u015bci\u00f3\u0142 odnowiono w 1988 roku i po\u015bwi\u0119cono jako katolicki w 1990, a cmentarza nie przej\u0119to. Pozosta\u0142 opuszczony; wpis do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 1110 obejmuje ko\u015bci\u00f3\u0142 razem z cmentarzem.\n\nWizytacja z 24 marca 1687 roku zasta\u0142a tu ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, fili\u0119 parafii w \u015awi\u0119tym Wojciechu, murowany, ale bardzo zniszczony, z paramentami przechowywanymi w domu parafialnym. W 1687 roku mieszka\u0144cy wsi byli w wi\u0119kszo\u015bci luteranami, katolik\u00f3w naliczono dziewi\u0119ciu, a rektorem ko\u015bcio\u0142a by\u0142 proboszcz z Gda\u0144ska. Wizytacja z 21 stycznia 1703 roku podaje liczby: katolik\u00f3w by\u0142o w Mierzeszynie osiemnastu, luteran\u00f3w oko\u0142o sze\u015bciuset. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 repertorium podaje w tym miejscu wezwanie \u015bwi\u0119tego Wojciecha, odmiennie ni\u017c pozosta\u0142e wizytacje \u2014 dawniej solidnie murowany, po zupe\u0142nym zniszczeniu odbudowano od fundament\u00f3w, a sakrament\u00f3w katolicy szukali w parafii w \u015awi\u0119tym Wojciechu pod Gda\u0144skiem. Wizytacja archidiakona pomorskiego Jana Kazimierza Jugowskiego z lat 1710\u20131711 zapisa\u0142a, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja jest zniszczony, a \u201emieszka\u0144cy wsi prawie wszyscy byli innowiercami\u201d; kielich i paten\u0119 trzeba by\u0142o przechowywa\u0107 w ko\u015bciele w \u015awi\u0119tym Wojciechu.\n\nW wizytacji generalnej z lat 1765\u20131766 zapisano, \u017ce parafia, pozbawiona dostatecznego uposa\u017cenia, by\u0142a afiliowana do Pr\u0119gowa i oddana w opiek\u0119 kapelanowi z \u017bu\u0142awki, Krzysztofowi Kozikowskiemu. W tej wizytacji naliczono w Mierzeszynie 181 luteran\u00f3w i 81 katolik\u00f3w przyst\u0119puj\u0105cych do spowiedzi wielkanocnej. Wizytacja generalna dekanatu gda\u0144skiego, kt\u00f3rej protok\u00f3\u0142 podpisano w Mierzeszynie 10 marca 1781 roku, naliczy\u0142a w samej wsi 90 katolik\u00f3w, w tym pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu spowiadaj\u0105cych si\u0119, oraz 300 akatolik\u00f3w. W 1781 roku zarz\u0105dca parafii Andrzej German mieszka\u0142 przy kaplicy w Przywidzu, a do ko\u015bcio\u0142a przyje\u017cd\u017ca\u0142 co trzeci\u0105 niedziel\u0119 i w \u015bwi\u0119ta.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 231 mieszka\u0144c\u00f3w: 151 luteran\u00f3w i 80 katolik\u00f3w; luteranie nale\u017celi do parafii w Skarszewach (Sch\u00f6neck). Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Meisterswalde* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 45 gospodarstwami ch\u0142opskimi, 27 zagrodami cha\u0142upniczymi i 80 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 768, w tym 497 ewangelik\u00f3w, 254 katolik\u00f3w i 17 \u017byd\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W spisie z 1 grudnia 1910 roku Mierzeszyn liczy\u0142 832 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 827 poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty. W grupie niemieckoj\u0119zycznej by\u0142o 580 ewangelik\u00f3w i 239 katolik\u00f3w. Katolicy mieli tu w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W ewidencji cmentarz datowano na 1898 rok, na portalu zabytek.pl \u2014 na 1901. W 1868 roku podano 763 mieszka\u0144c\u00f3w, a podr\u0119cznik z 1869 roku podaje 768, przy tych samych liczbach ewangelik\u00f3w (497), katolik\u00f3w (254) i \u017byd\u00f3w (17).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 521 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2036 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910, Kreis Danziger H\u00f6he, gminy wiejskie, poz. 24); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 206\u2013207, nr 105; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), ksi\u0119ga G20b (wizytacja 1686\u20131687), k. 35v\u201336, i ksi\u0119ga G24 (wizytacja 21 I 1703), s. 273\u2013275; ten\u017ce, cz. II, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G26 (wizytacja Jana Kazimierza Jugowskiego, 1710\u20131711), s. 133, i ksi\u0119ga G61 (wizytacja 1765\u20131766), s. 74\u201376; ten\u017ce, cz. III, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G72 (wizytacja generalna dekanatu gda\u0144skiego, protok\u00f3\u0142 z 10 III 1781), k. 216\u2013218; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 17; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 49, pozycja 186; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u015aladem przedwojennej historii. Cmentarz ewangelicki w Mierzeszynie \u2014 Nasze Miasto","url":"https://pruszczgdanski.naszemiasto.pl/sladami-historii-dawny-cmentarz-ewangelicki-w-mierzeszynie/ar/c1-8525851"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 49, pozycja 186","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0371","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19605,"lng":18.421284,"name_de":"Meisterswalde","name_pl":"Mierzeszyn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mierzeszyn, po niemiecku Meisterswalde, le\u017ca\u0142 na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w powiecie Danziger H\u00f6he \u2014 do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Wie\u015b mia\u0142a dwa ko\u015bcio\u0142y. Starszy, katolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, si\u0119ga\u0142 XIV wieku i zosta\u0142 przebudowany w XVIII stuleciu; neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono dopiero w 1901 roku dla wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra od dawna stanowi\u0142a tu wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u2014 w 1868 roku na 763 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 497 ewangelik\u00f3w, 254 katolik\u00f3w i 17 \u017byd\u00f3w. Tutejsi protestanci byli luteranami i ewangelikami Ko\u015bcio\u0142a unijnego. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 odbudowano \u2014 prace zamkni\u0119to w 1988 roku \u2014 i 27 maja 1990 roku po\u015bwi\u0119cono jako rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusa. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wpisano j\u0105 2 kwietnia 1986 roku pod numerem A-1110.\n\nHermann Freytag podaje, \u017ce Georg Ry\u00dfe (Ni\u00dfe), proboszcz w Pr\u0119gowie (Prangenau) na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, zrzek\u0142 si\u0119 tamtej parafii 14 listopada 1483 roku, poniewa\u017c sam przeszed\u0142 do Mierzeszyna.\n\nJak dalece ewangelicka by\u0142a ta wie\u015b, wida\u0107 najlepiej w katolickich ksi\u0119gach wizytacyjnych, bo to one liczy\u0142y innowierc\u00f3w. Wizytacja z 24 marca 1687 roku zasta\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, fili\u0119 parafii \u015awi\u0119tego Wojciecha, bardzo zniszczony; kielich i naczynia liturgiczne przechowywano w parafii (drugi odpis tej wizytacji precyzuje: w domu parafialnym), a cztery \u0142any uposa\u017cenia by\u0142y wydzier\u017cawione za 45 floren\u00f3w rocznie. Mieszka\u0144cy wsi byli w wi\u0119kszo\u015bci luteranami, katolik\u00f3w naliczono dziewi\u0119ciu, a rektorem ko\u015bcio\u0142a by\u0142 proboszcz z Gda\u0144ska.\n\nWizytacja z 21 stycznia 1703 roku podaje liczby: katolik\u00f3w by\u0142o w Mierzeszynie osiemnastu, luteran\u00f3w oko\u0142o sze\u015bciuset. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 repertorium podaje w tym miejscu wezwanie \u015bwi\u0119tego Wojciecha, odmiennie ni\u017c wszystkie pozosta\u0142e zapisy \u2014 dawniej solidnie murowany, po zupe\u0142nym zniszczeniu odbudowano od fundament\u00f3w, a sakrament\u00f3w katolicy szukali w parafii w \u015awi\u0119tym Wojciechu pod Gda\u0144skiem. Dom proboszcza wymaga\u0142 odbudowy, a wizytator zanotowa\u0142, \u017ce z powodu odleg\u0142o\u015bci parafia powinna zosta\u0107 od\u0142\u0105czona od macierzystej.\n\nW wizytacji archidiakona Jana Kazimierza Jugowskiego z lat 1710\u20131711 zapisano, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja jest zniszczony, a \u201emieszka\u0144cy wsi prawie wszyscy byli innowiercami\u201d; kielich i paten\u0119 trzeba by\u0142o przechowywa\u0107 w ko\u015bciele w \u015awi\u0119tym Wojciechu. Uposa\u017cenie stanowi\u0142y cztery \u0142any, do parafii nale\u017ca\u0142y Mierzeszyn i Przywidz, a zabudowania pleba\u0144skie le\u017ca\u0142y w ruinie. Dekret powizytacyjny dla ko\u015bcio\u0142a w Mierzeszynie wystawiono na miejscu 27 czerwca 1711 roku.\n\nW wizytacji generalnej z lat 1765\u20131766 naliczono tu 181 luteran\u00f3w. Katolik\u00f3w przyst\u0119puj\u0105cych do spowiedzi wielkanocnej by\u0142o 81, chrzt\u00f3w w roku 15, \u015blub\u00f3w 2, pogrzeb\u00f3w 7. Parafi\u0119, dawniej samodzieln\u0105, dla braku uposa\u017cenia przy\u0142\u0105czono do Pr\u0119gowa, a niedawno konsystorz gda\u0144ski odda\u0142 j\u0105 w opiek\u0119 kapelanowi z \u017bu\u0142awki, Krzysztofowi Kozikowskiemu, kt\u00f3ry rezydowa\u0142 poza wsi\u0105; organisty nie by\u0142o, by\u0142 tylko nauczyciel.\n\nWizytacja z 1781 roku naliczy\u0142a w samym Mierzeszynie 300 \u201eakatolik\u00f3w\u201d wobec 90 katolik\u00f3w, z kt\u00f3rych do spowiedzi przyst\u0119powa\u0142o 50. Parafi\u0105 zarz\u0105dza\u0142 wtedy Andrzej German, pochodz\u0105cy z diecezji warmi\u0144skiej i po polsku m\u00f3wi\u0105cy tylko cz\u0119\u015bciowo; rezydowa\u0142 przy kaplicy w Przywidzu, a do ko\u015bcio\u0142a parafialnego przyje\u017cd\u017ca\u0142 co trzeci\u0105 niedziel\u0119 i w \u015bwi\u0119ta. W szkole parafialnej Krystian Arniko uczy\u0142 dwunastu uczni\u00f3w czytania, pisania i podstaw wiary. Protok\u00f3\u0142 podpisano w Mierzeszynie 10 marca 1781 roku, a dekret powizytacyjny wystawiono 9 maja 1782 roku.\n\nWed\u0142ug Johna Muhla ewangelicy z Mierzeszyna nale\u017celi do 1701 roku do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Przywidzu (Mariensee), po jego odebraniu \u2014 do ko\u015bcio\u0142a w Lublewie (L\u00f6blau), do kt\u00f3rego od 1800 roku byli formalnie przypisani, a od 1882 roku zn\u00f3w do nowo za\u0142o\u017conej parafii ewangelickiej w Przywidzu.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Meisterswalde* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 45 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 27 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 80 budynk\u00f3w mieszkalnych i 768 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 497 ewangelik\u00f3w, 254 katolik\u00f3w i 17 \u017byd\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nPiotr Birecki podaje, \u017ce nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 na miejscu niewielkiego ko\u015bcio\u0142a szachulcowego, kt\u00f3ry w 1832 roku zbudowa\u0142 kupiec Karl W. Gustav Steffen; korzystano te\u017c z domu modlitwy w budynku szko\u0142y ewangelickiej. Decyzj\u0119 o budowie wi\u0119kszego ko\u015bcio\u0142a podj\u0119to w 1880 roku, budow\u0119 zacz\u0119to w 1898 roku, prawie r\u00f3wnocze\u015bnie z usamodzielnieniem si\u0119 gminy 15 kwietnia tego roku, a konsekracja odby\u0142a si\u0119 w \u015bwi\u0119to Reformacji, 31 pa\u017adziernika 1902 roku. Naw\u0119 nakryto sklepieniem kolebkowym, prezbiterium krzy\u017cowym, wn\u0119trze mia\u0142o empory, a w o\u0142tarzu obraz Zmartwychwstania; Tiedemann zastosowa\u0142 tu, jak w Siedlcach, kamienn\u0105 ok\u0142adzin\u0119 mur\u00f3w.\n\nJohn Muhl podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Mierzeszynie, wzniesiony w 1901 roku, zbudowano pod protektoratem cesarzowej niemieckiej wed\u0142ug plan\u00f3w tajnego radcy budowlanego von Tiedemanna z Poczdamu, w stylu nawi\u0105zuj\u0105cym do budownictwa krzy\u017cackiego. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu organy w 1902 roku.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce okr\u0119g wikariacki liczy\u0142 wtedy 2087 ewangelik\u00f3w, a duszpasterzem by\u0142 od 1894 roku wikariusz Paul Schmidt. Wed\u0142ug berli\u0144skiej \u201eDeutsche Zeitung\u201d z 5 pa\u017adziernika 1898 roku Paul Schmidt, dot\u0105d duchowny pomocniczy, zosta\u0142 wtedy pastorem w Mierzeszynie. W czerwcu 1903 roku, na dorocznym \u015bwi\u0119cie Towarzystwa Gustawa Adolfa na Brauhausbergu pod Potsdamem, pastor Schmidt opowiada\u0142 o pracy w swojej szeroko rozrzuconej wsi i prosi\u0142 o datki, zw\u0142aszcza na rych\u0142\u0105 sp\u0142at\u0119 d\u0142ugu, kt\u00f3ry obci\u0105\u017ca\u0142 nowo zbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Mierzeszynie. W czerwcu 1911 roku zachodniopruski zwi\u0105zek g\u0142\u00f3wny Towarzystwa Gustawa Adolfa na dorocznym zje\u017adzie w Cz\u0142uchowie przyzna\u0142 gminie w Mierzeszynie sw\u00f3j najwi\u0119kszy dar, 1200 marek.\n\nNowa \u015bwi\u0105tynia szybko sta\u0142a si\u0119 o\u015brodkiem w\u0142asnej parafii. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1910 roku Mierzeszyn wyst\u0119puje ju\u017c jako siedziba parafii ewangelickiej \u2014 nale\u017ca\u0142y do niej tak\u017ce trzy wsie s\u0105siedniego powiatu kartuskiego, kt\u00f3re wcze\u015bniej szuka\u0142y swojego ko\u015bcio\u0142a w Przywidzu. Parafia nie mia\u0142a patrona; w 1913 roku jej pastorem zosta\u0142 Alfred Gerst, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu wcze\u015bniej jako wikariusz synodalny. Gerst zmar\u0142 przed czerwcem 1916 roku: 8 czerwca 1916 roku \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d poda\u0142, \u017ce dotychczasowy przewodnicz\u0105cy miejscowej kasy po\u017cyczkowej, pastor Alfred Gerst, ust\u0105pi\u0142 z zarz\u0105du wskutek \u015bmierci, a jego miejsce zaj\u0105\u0142 pastor August Weber z Mierzeszyna. Ju\u017c w marcu 1916 roku og\u0142aszano wakat na tutejszym probostwie. Sama wie\u015b liczy\u0142a w 1910 roku 832 mieszka\u0144c\u00f3w; po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 827, w\u015br\u00f3d nich 580 ewangelik\u00f3w, 239 katolik\u00f3w, 2 innych chrze\u015bcijan i 6 \u017byd\u00f3w, po polsku za\u015b 5 os\u00f3b. Spis z tego roku podawa\u0142 wyznania osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej; pi\u0119\u0107 os\u00f3b polskoj\u0119zycznych zapisano jako katolik\u00f3w.\n\n\u0106wier\u0107 wieku wcze\u015bniej obraz by\u0142 ten sam. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 862 mieszka\u0144c\u00f3w w 101 domach i 152 gospodarstwach, w tym 561 ewangelik\u00f3w, 291 katolik\u00f3w i dziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi wtedy jeszcze do parafii w Przywidzu, katolicy \u2014 do tutejszej parafii \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja. Liczby uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w jeden ci\u0105g z latami 1868 i 1910; warto tylko odnotowa\u0107, \u017ce dane z 1868 roku nie sumuj\u0105 si\u0119 dok\u0142adnie \u2014 sk\u0142adniki daj\u0105 768 wobec podanych 763 mieszka\u0144c\u00f3w. Jeszcze dawniej, w urz\u0119dowym spisie miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku, notowano tu 231 mieszka\u0144c\u00f3w: 151 luteran\u00f3w i 80 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 w Skarszewach (Sch\u00f6neck).\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Meisterswalde ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w oraz wykazy komunikant\u00f3w od 1891 roku i konfirmacje od 1892, a w s\u0105dzie obwodowym w Gda\u0144sku duplikaty ksi\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w dla Mierzeszyna i Przywidza (Mariensee) z lat 1840\u20131841 i 1853\u20131874. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St K 1891\u2014 Konf 1892\u2014. Dupl. f\u00fcr Meisterwalde und Mariensee im A.-G. Danzig: Tf Tr St 1840\u201441; 1853\u201474\u201d.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Mierzeszynie liczy\u0142a wtedy 3309 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1926 roku Georg Kurowski. Wed\u0142ug Johna Muhla po pastorze Kurowskim obj\u0105\u0142 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Mierzeszynie w 1934 roku pastor Bogdanski.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug urz\u0119dowego spisu miejscowo\u015bci z 1820 roku parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 Mierzeszyna by\u0142y Skarszewy, wed\u0142ug Johna Muhla ewangelicy z Mierzeszyna byli od 1800 roku formalnie przypisani do ko\u015bcio\u0142a w Lublewie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 521 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2036 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1911 roku, Friedrich Zimmermann, urodzony w 1877 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Balthasar Schulte (1571\u20131616), Paul Grossmann (1904), Richard Gustav Dahlke (1907), Johannes Erich Paul Bublitz (1908), Friedrich Martin Zimmermann (1911), Wilhelm Alfred Bertram Gerst (1913), Ernst Doering (1916), Willi Russe (1921), Georg Kurowski (1926), Heinrich Walter Herhold (1932).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 94, 95; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Danziger H\u00f6he, s. 22\u201323, poz. 29, odczyt ze skanu); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 331; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 206\u2013207, nr 105; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), ksi\u0119gi G20a i G20b (wizytacja 1686\u20131687), k. 59\u201359v, oraz G24 (wizytacja stycznia 1703), s. 273\u2013275; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119gi G26 (wizytacja Jana Kazimierza Jugowskiego, 1710\u20131711), s. 133, i G61 (wizytacja generalna 1765\u20131766), s. 74\u201377; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G72 (wizytacja 1781, dekret 1782), k. 216\u2013225; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Mierzeszynie \u2014 Pomorskie.Travel; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 9, 13; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 222, 107\u2013108, 285; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 17; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 29\u201330; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 49, pozycja 186; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20\u201321; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 255; t. 2, s. 349, 387, 579, 658; t. 3, s. 780, 1025; t. 5, s. 1532; t. 6, s. 1635; t. 7, s. 2047; \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 5 pa\u017adziernika 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 czerwca 1903 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 lipca 1911 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 6 marca 1916 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 8 czerwca 1916 roku, s. 24 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124.*","built_year":1901,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Mierzeszynie \u2014 Pomorskie.Travel [kopia archiwalna 2011-07-04]","url":"https://web.archive.org/web/20110704090126/http://pomorskie.travel:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 9","url":"https://polona.pl/item-view/46e663c3-72ce-40b0-82f3-0336ac6a8dac"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 13","url":"https://polona.pl/item-view/f7e1dc50-9b88-44ce-9bf8-b91c04a4902b"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 94, 95","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 49, pozycja 186","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 255; t. 2, s. 349, 387, 579, 658; t. 3, s. 780, 1025; t. 5, s. 1532; t. 6, s. 1635; t. 7, s. 2047","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 5 pa\u017adziernika 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CPEJMYJISJLO6HLUY4XIWS6LH6XAF2F3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 czerwca 1903 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PPFGN4SP63UP4NFSDOSEDVMKPBBSH62P"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 lipca 1911 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4XLSRVTM7QT4RA6OAMQ5BNTHZD4L75AS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 6 marca 1916 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SEUWFI4TS475LBFMZQZLL4QP72W2ROHC"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 8 czerwca 1916 roku, s. 24 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/K6S6D4XVOLEX2WKGOJFESN7D5K7ODFZH"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0257","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.158,"lng":18.42,"name_de":"Meisterswalde","name_pl":"Mierzeszyn \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Meisterswalde)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Mierzyno (po niemiecku Mersin) le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, dziewi\u0119tna\u015bcie kilometr\u00f3w od Ba\u0142tyku i dwadzie\u015bcia trzy kilometry na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Wejherowa. W dokumentach wie\u015b wyst\u0119puje jako Merezina i Gro\u00df Mirzinko, po kaszubsku Mjerzinko, u Franza Schultza Gro\u00df Mirsin i Mersyno. Dziesi\u0119cin\u0119 z tej wsi zapisa\u0142 klasztorowi oliwskiemu ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor. Przy wytyczaniu Salina w 1379 roku wymieniono j\u0105 jako maj\u0105tek s\u0105siedni.\n\nSam maj\u0105tek przechodzi\u0142 z r\u0105k do r\u0105k: wedle list\u00f3w lennych szesnastego i siedemnastego stulecia trzymali go kolejno Damerkowowie, Samikowie i Chinowowie, w 1658 roku dzier\u017cyli go zastawem Radoczewscy, a w po\u0142owie XVIII wieku obie cz\u0119\u015bci wsi nale\u017ca\u0142y do von Tauenzin\u00f3w. W 1784 i 1787 roku wykupi\u0142 je Johann Friedrich von Dziezelsky i odt\u0105d Mierzyno pozosta\u0142o w r\u0119kach tego rodu; od imienia jego \u017cony Ulryki z domu von Holtzendorf nazwano folwark Ulrikenfelde.\n\nW opisie ziemi l\u0119borskiej, sporz\u0105dzonym w maju 1658 roku przez komisarza Wedigego von Bonina i og\u0142oszonym przez Cramera, Mersin i Mierzynko figuruj\u0105 w wykazie wsi ko\u015bcio\u0142a w Salinie. W 1784 roku Mierzyno le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka. Przy dw\u00f3ch folwarkach mieszkali gospodarz i siedmiu zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny i staw karasiowy \u2014 razem 19 dym\u00f3w. Wie\u015b by\u0142a podzielona tak\u017ce parafialnie, wed\u0142ug w\u0142a\u015bcicieli: cz\u0119\u015b\u0107 pierwszej dziedziczki nale\u017ca\u0142a do Gniewina, druga do Salina. Ernst M\u00fcller notuje w wykazie wsi parafii gniewi\u0144skiej \u201eMersin (halb)\u201d \u2014 po\u0142ow\u0119 Mierzyna (s. 252); w jego wykazie wsi parafii w Salinie Mierzyna nie ma, figuruje tam Mirsinkow (s. 260). W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni Mierzyno nie mia\u0142o.\n\nW 1877 roku mieszka\u0142o tu 218 ewangelik\u00f3w, \u017cyj\u0105cych z rolnictwa i hodowli; oko\u0142o 1912 roku gmina wiejska liczy\u0142a pi\u0119\u0107dziesi\u0105t jeden os\u00f3b, a maj\u0105tek sto dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach \u2014 osobno gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski. W pierwszym (strona 188, pozycja 33) zapisano 58 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w, a w rubryce parafii ewangelickiej obie naraz: Gniewino i Salino. W drugim (strona 192, pozycja 123) figuruje 166 ewangelik\u00f3w i 7 katolik\u00f3w, z tym samym podw\u00f3jnym zapisem parafii ewangelickiej \u2014 Gniewino i Salino. W obu wierszach parafi\u0105 katolick\u0105 by\u0142 L\u0119bork, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Gniewinie.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono na wzniesieniu w lesie, przy drodze z Mierzynka do Mierzyna, po jej zachodniej stronie, na dzia\u0142ce 41; zajmuje dwadzie\u015bcia jeden ar\u00f3w. Zachowa\u0142y si\u0119 z niego resztki kamiennego muru, aleja lipowa, \u015blady s\u0142up\u00f3w bramy i pojedyncze nagrobki \u2014 w\u015br\u00f3d nich kwatera rodu von Dziezelsky, w ewidencji zapisanego jako von Diezelsky, i nagrobek Eduarda Bryera. Po 1945 roku nekropolia zosta\u0142a opuszczona i cz\u0119\u015bciowo rozkradziona. Dzi\u015b jest zalesion\u0105 ruin\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg); Franz Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912; Reinhold Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow, K\u00f6nigsberg 1858; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1076.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Gniewino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1076","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0113","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_mierzyno/mierzyno__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.695028,"lng":17.967695,"name_de":"Mersin","name_pl":"Mierzyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Miko\u0142ajkach Pomorskich le\u017cy obok ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego przy ulicy Gdakowskiej, po jego wschodniej stronie; krajowa ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na koniec XIX wieku. Gminna ewidencja prowadzi obok niego bram\u0119 cmentarn\u0105 i plebani\u0119 ewangelick\u0105 z tego samego czasu.\n\nMiko\u0142ajki Pomorskie, po niemiecku Niklaskirchen, dawniej Nikolaiken, le\u017ca\u0142y w powiecie sztumskim, w rejencji kwidzy\u0144skiej i w prowincji Prusy Zachodnie. Tutejsi ewangelicy \u2014 luteranie i ewangelicy unijni Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej \u2014 nale\u017celi do parafii w Rodowie, po niemiecku Gro\u00df Rohdau, po\u0142\u0105czonej z Dakau. Jej ko\u015bci\u00f3\u0142 ufundowano w 1624 roku, a obecny wzniesiono w 1754 roku, gdy poprzedni rozebrano jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem. W Rodowie pod o\u0142tarzem ko\u015bcio\u0142a mie\u015bci si\u0119 krypta jego dawnych patron\u00f3w. Spis z 1885 roku przy Nikolaiken wpisuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 Gro\u00df Rohdau, a katolick\u0105 w Sch\u00f6nwiese. W statystyce Agathona Harnocha Nikolaiken figuruje na stronie 529 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii, obok Ko\u0142oz\u0119bia i innych wsi dzisiejszej gminy. Tak\u017ce Ko\u0142oz\u0105b, w spisie z 1885 roku zapisany jako \u201eKolosomp\u201d, ma przy sobie t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105. Parafia rodowska liczy\u0142a w 1890 roku 2100 dusz.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Nikolaiken 965 mieszka\u0144c\u00f3w: 812 katolik\u00f3w, 151 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku naliczono 1193 mieszka\u0144c\u00f3w. J\u0119zyka niemieckiego jako ojczystego u\u017cywa\u0142o 275 os\u00f3b, polskiego 917; w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych naliczono 167 ewangelik\u00f3w, 101 katolik\u00f3w i siedmiu \u017byd\u00f3w. Rubryki wyznaniowe tablicy z 1910 roku podaj\u0105 wyznania osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej: w\u015br\u00f3d 917 m\u00f3wi\u0105cych po polsku by\u0142o pi\u0119ciu ewangelik\u00f3w i 912 katolik\u00f3w. Po plebiscycie w 1920 roku wie\u015b pozosta\u0142a w granicach Niemiec. Nazwy \u201eNiklaskirchen\u201d statystyka Harnocha nie zna. Nada\u0142y j\u0105 wsi w\u0142adze niemieckie 16 lipca 1938 roku, w miejsce dawnej nazwy Nikolaiken.\n\nWe wsi stoi ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przy ulicy Gdakowskiej, ceglany i neogotycki, wzniesiony w latach 1900\u20131904. \u015awi\u0105tynia s\u0142u\u017cy Ko\u015bcio\u0142owi Ewangelicko-Augsburskiemu jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Elbl\u0105gu, z nabo\u017ce\u0144stwami w drug\u0105 niedziel\u0119 miesi\u0105ca i w Wielki Pi\u0105tek. Katolicy mieli tu w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego przy ulicach Ko\u015bciuszki i Ko\u015bcielnej, wzniesiony w 1896 roku. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia go pod numerem A-1420, na mocy decyzji z 20 pa\u017adziernika 1993 roku. W rejestrze figuruj\u0105 razem z ko\u015bcio\u0142em cmentarz przyko\u015bcielny i kapliczka.\n\nPo 1945 roku niemiecka ludno\u015b\u0107 ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b i dawna gmina przesta\u0142a istnie\u0107, ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142 jednak w r\u0119kach ewangelickich.\n\nKarta cmentarza z sierpnia 1990 roku ocenia, \u017ce \u201enagrobki zachowane w du\u017cej cz\u0119\u015bci, zaniedbane\u201d. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi\u0142 wtedy z 1907 roku, a na terenie o powierzchni oko\u0142o 0,28 hektara sta\u0142o dziewi\u0119tna\u015bcie nagrobk\u00f3w z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku i czterdzie\u015bci osiem p\u00f3\u017aniejszych. Ziele\u0144 tworzy\u0142o osiemna\u015bcie lip i czterdzie\u015bci sze\u015b\u0107 \u015bwierk\u00f3w, a obsadzenia graniczne by\u0142y znacznie uszczuplone.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107, pod nazw\u0105 Nikolaiken, do parafii Rodowo (Gro\u00df Rohdau) i podaje tu 173 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Stuhm, strona 70, pozycja 48; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, zeszyt 3: rejencja kwidzy\u0144ska, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku, powiat Stuhm, gminy wiejskie, pozycja 48; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 529, has\u0142o \u201eGr. Rohdau und Dakau\u201d; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Niklaskirchen w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; karta cmentarza w Miko\u0142ajkach Pomorskich, oprac. J. Gzowski, 1990 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Niklaskirchen (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=57930"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0420","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8499027,"lng":19.1673293,"name_de":"Niklaskirchen","name_pl":"Miko\u0142ajki Pomorskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski w Miko\u0142ajkach Pomorskich, po niemiecku Niklaskirchen, to budowla neogotycka wzniesiona w latach 1900\u20131904; gminna ewidencja zabytk\u00f3w datuje j\u0105 og\u00f3lniej, na czas oko\u0142o 1900 roku. Stoi w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, po wschodniej stronie ulicy. \u015awi\u0105tynia jest czynna jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii ewangelicko-augsburskiej w Elbl\u0105gu \u2014 nabo\u017ce\u0144stwa odprawia si\u0119 w drug\u0105 niedziel\u0119 miesi\u0105ca oraz w Wielki Pi\u0105tek.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VI, 1885) w Miko\u0142ajkach, po niemiecku Nikolaiken, w 1868 roku mieszka\u0142y 843 osoby \u2014 726 katolik\u00f3w i 113 ewangelik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Rohdau, katolicy do Krasnej \u0141\u0105ki, a we wsi by\u0142a szko\u0142a. Ten sam s\u0142ownik odnotowuje, \u017ce w 1645 roku sta\u0142y w Miko\u0142ajkach ruiny starego ko\u015bcio\u0142a. Agathon Harnoch wymienia Nikolaiken w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii Gro\u00df Rohdau, po\u0142\u0105czonej z Dakau, a spis z 1 grudnia 1905 roku przypisuje wsi t\u0119 sam\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107: parafia ewangelicka Gro\u00df Rohdau w powiecie suskim. Wed\u0142ug tego spisu ewangelicy liczyli 148 os\u00f3b na 1034 mieszka\u0144c\u00f3w, wobec 885 katolik\u00f3w i jednego wyznawcy judaizmu. W latach budowy ko\u015bcio\u0142a tutejsza wsp\u00f3lnota nie mia\u0142a w\u0142asnej parafii.\n\nLandrat sztumski Walter von Auwers w opracowaniu z 1916 roku wymienia budow\u0119 ewangelickich ko\u015bcio\u0142\u00f3w filialnych w Miko\u0142ajkach, Benowie i B\u0105garcie \u2014 obok odbudowy dw\u00f3ch katolickich ko\u015bcio\u0142\u00f3w filialnych \u2014 jako pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego opiek\u0119 duszpastersk\u0105 w powiecie mo\u017cna by\u0142o uzna\u0107 za zadowalaj\u0105c\u0105. 11 grudnia 1928 roku po\u015bwi\u0119cono we wsi jednoklasow\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105. Nazw\u0119 Niklaskirchen w\u0142adze niemieckie nada\u0142y wsi 16 lipca 1938 roku; wcze\u015bniej nazywa\u0142a si\u0119 Nikolaiken. W 1945 roku by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, obs\u0142ugiwany \u2014 jak notuje ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu z 1975 roku \u2014 z Rodowa (Rhodau) w powiecie suskim.\n\nAndrzej B. Krupa opisuje dzieje ko\u015bcio\u0142a po 1945 roku na podstawie akt gda\u0144skiej administracji wyznaniowej. W 1948 roku administrator katolickiej parafii w Sztumie, ks. Zygmunt Geneja, zdj\u0105\u0142 z wie\u017cy dwa stalowe dzwony odlane w Bochum w 1898 i 1899 roku, wa\u017c\u0105ce 120 i 150 kilogram\u00f3w, i zawiesi\u0142 je w ko\u015bciele w Sztumskiej Wsi; powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na przydzia\u0142 obwodowej delegatury likwidacyjnej, kt\u00f3rego p\u00f3\u017aniej nie odnaleziono. 8 listopada 1950 roku pe\u0142nomocnik Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-augsburskiego na wojew\u00f3dztwo gda\u0144skie, ks. Edward Dietz, poprosi\u0142 o przekazanie niezaj\u0119tego ko\u015bcio\u0142a, do\u0142\u0105czaj\u0105c list\u0119 26 rodzin ewangelickich, razem 59 os\u00f3b; nabo\u017ce\u0144stwa odprawia si\u0119 w nim od 1951 roku. O dzwony ewangelicy upominali si\u0119 latami: w 1959 roku kuria warmi\u0144ska poleci\u0142a odda\u0107 mniejszy z nich, a w 1960 roku w\u0142adze zgodzi\u0142y si\u0119 na jego przewiezienie, lecz po awanturze przy odbiorze mieszka\u0144cy Sztumskiej Wsi zawiesili go z powrotem i oba dzwony wisz\u0105 tam do dzi\u015b.\n\nRobert Ziemia\u0144ski dodaje, \u017ce w\u0142adze wojew\u00f3dzkie rozpatrzy\u0142y wniosek pastora Dietza z 8 listopada 1950 roku najpierw odmownie, a zmieni\u0142y zdanie dopiero za namow\u0105 w\u0142adz powiatowych w Sztumie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano luteranom w zarz\u0105d i u\u017cytkowanie, a na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych Wydzia\u0142 do Spraw Wyzna\u0144 w Gda\u0144sku uzna\u0142 go za lutera\u0144sk\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105. Plac\u00f3wka, kt\u00f3r\u0105 zorganizowa\u0142 tu pastor Dietz, nale\u017ca\u0142a najpierw do parafii gda\u0144skiej, a od po\u0142owy lat siedemdziesi\u0105tych do parafii ewangelicko-augsburskiej w Elbl\u0105gu.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 przy ko\u015bciele zesp\u00f3\u0142 zabudowy parafialnej. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje osobno bram\u0119 cmentarn\u0105 przy ko\u015bciele ewangelickim, pastor\u00f3wk\u0119 przy ulicy Ko\u015bciuszki 2 oraz cmentarz poewangelicki po wschodniej stronie \u015bwi\u0105tyni. W gminnej ewidencji brama i plebania datowane s\u0105 na czas oko\u0142o 1900 roku, a w krajowej przyko\u015bcielny cmentarz ewangelicki \u2014 na koniec XIX wieku. Do rejestru zabytk\u00f3w \u017caden z tych obiekt\u00f3w nie trafi\u0142: numer A-1420 z 20 pa\u017adziernika 1993 roku nale\u017cy do rzymskokatolickiego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Antoniego przy ulicy Ko\u015bciuszki wraz z jego cmentarzem przyko\u015bcielnym i kapliczk\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Adres \u015bwi\u0105tyni podawany jest dwojako: gminna ewidencja prowadzi ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy Gdakowskiej 7, na dzia\u0142ce numer 349, a ko\u015bcielne serwisy internetowe \u2014 przy ulicy Le\u015bnej 7.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107, pod nazw\u0105 Nikolaiken, do parafii Rodowo (Gro\u00df Rohdau) i podaje tu 173 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VI, has\u0142o \u201eMiko\u0142ajki\u201d; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 grudnia 1905 roku, powiat Stuhm, strona druku 135, pozycja 48; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 529; A. B. Krupa, \u201eAdministracja wyznaniowa wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego wobec alokacji dzwon\u00f3w z poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 na Powi\u015blu po 1945 roku\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 2023, nr 3, s. 405\u2013408; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Niklaskirchen w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 154, 300; O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961, s. 180; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 194.*","built_year":1900,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.mikolajkipomorskie.pl","url":"https://bip.mikolajkipomorskie.pl/files/file_add/download/2631_zarzadzenie-nr-16.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"dziedzictwo.ewangelicy.pl","url":"https://dziedzictwo.ewangelicy.pl/kosciol-ewangelicko-augsburski-w-mikolajkach-pomorskich/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"luteranie.pl","url":"https://www.luteranie.pl/mikolajki-pomorskie-kosciol-ewangelicki/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/256970762"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VI, has\u0142o \u201eMiko\u0142ajki\u201d","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Niklaskirchen (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=57930"},{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"kronika miasta","tytul":"O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 194","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0480","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8502007,"lng":19.1666863,"name_de":"Niklaskirchen","name_pl":"Miko\u0142ajki Pomorskie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski (Niklaskirchen)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Mikorowo \u2014 po niemiecku Mickrow, w dokumentach Micorowo, po kaszubsku Mjchrowo \u2014 le\u017cy na p\u00f3\u0142nocnym stoku pojezierza, dwana\u015bcie kilometr\u00f3w na po\u0142udnie od Pot\u0119gowa; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego. Zachowa\u0142y si\u0119 tu \u015blady trzech cmentarzy ewangelickich, uj\u0119tych w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka. Dwa za\u0142o\u017cono w XIX wieku, najm\u0142odszy na prze\u0142omie XIX i XX stulecia. Najstarszy znajduje si\u0119 na stoku wzg\u00f3rza w pobli\u017cu pa\u0142acu, otoczony murem z kamienia polnego. Drugi, o powierzchni oko\u0142o 0,45 hektara, le\u017cy w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi przy drodze ku Pot\u0119gowu; ma alej\u0119 lipow\u0105 wiod\u0105c\u0105 do fundament\u00f3w dawnej kaplicy, dzi\u015b jest w wi\u0119kszo\u015bci zaorany, a nagrobki z niego usuni\u0119to. Trzeci powsta\u0142 przy drodze mi\u0119dzy Mikorowem a Kozami. Do 1945 roku s\u0142u\u017cy\u0142y ewangelikom, po wojnie przej\u0105\u0142 je Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Wykaz wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w w programie opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026 wymienia w Mikorowie dwa cmentarze ewangelickie, na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki nr 17/1 i na dzia\u0142ce nr 47, a w Kozach jeden, na dzia\u0142ce nr 10.\n\nWojew\u00f3dzki rejestr zabytk\u00f3w wed\u0142ug stanu na 30 czerwca 2026 roku nie obejmuje w Mikorowie ani w Kozach \u017cadnego cmentarza; z Mikorowa figuruje w nim tylko szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tego Kazimierza z ko\u0144ca XVIII wieku.\n\nTen sam *S\u0142ownik* przytacza najstarszy tytu\u0142 w\u0142asno\u015bci: wie\u015b nada\u0142 M\u015bciw\u00f3j Maciejowi ze S\u0142awna, podkomorzemu w 1284 i 1298 roku, a kasztelanowi s\u0142awie\u0144skiemu w 1301; nadanie potwierdzono 4 kwietnia 1301 roku, a w XV wieku Mikorowo trzyma\u0142a rodzina von Zitzewitz. Gleba by\u0142a tu, jak zanotowa\u0142 *S\u0142ownik geograficzny*, zimna i mokra albo bagnista i tylko w dobrych latach dawa\u0142a zno\u015bne \u017cniwo. W pobli\u017cu rozlewa si\u0119 du\u017ce jezioro obfite w leszcze, a mieszka\u0144cy \u017cyli g\u0142\u00f3wnie z roli i hodowli byd\u0142a. W 1877 roku by\u0142o ich 482.\n\nW 1784 roku Mikorowo, po niemiecku Mickrow, liczy\u0142o 30 ognisk (domostw) i by\u0142o siedzib\u0105 ko\u015bcio\u0142a parafialnego (macierzystego) w synodzie s\u0142upskim, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142a kaplica i ponad dziesi\u0119\u0107 okolicznych wsi. W 1784 roku mieszkali w Mikorowie pastor i zakrystian; do parafii nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Otnoga, Oskowo (Wutzkow), Kozy, Karwno, Wargowo, Rokity, Rokitki, Boch\u00f3wko i Lesiaki. Parafia nale\u017ca\u0142a pierwotnie do synodu s\u0142upskiego, w 1817 roku przesz\u0142a do synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego (Alt Kolziglow), a w 1871 do s\u0142upskiego staromiejskiego; jej fili\u0105 by\u0142 Kozin.\n\nW 1750 roku g\u0142oszono tu kazania na przemian jedn\u0105 niedziel\u0119 po polsku, drug\u0105 po niemiecku, a w 1788 roku, przy wprowadzeniu pastora Samuela Gotthilfa Seebalda, proboszcz z No\u017cyna wyg\u0142osi\u0142 obok niemieckiej tak\u017ce mow\u0119 polsk\u0105 \u201eze wzgl\u0119du na ludzi z K\u00f3z\u201d. Tetzner uznaje j\u0105 za najpewniej ostatnie polskie kazanie w Mikorowie; wed\u0142ug nowszego opracowania by\u0142o to w 1793 roku. W archiwum parafialnym przechowywano u progu XX wieku polsk\u0105 Bibli\u0119 wydrukowan\u0105 w Kr\u00f3lewcu w 1738 roku, z przedmow\u0105 Franza Alberta Schultza z roku 1737, oraz \u201ePostyll\u0119 polsk\u0105\u201d Johanna Samuela Gregoroviusa z 1763 roku.\n\nW spisie z 2 grudnia 1895 roku gmina wiejska liczy\u0142a 209 ewangelik\u00f3w i o\u015bmioro \u017byd\u00f3w, obszar dworski za\u015b 429 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; w 1925 roku luteranie stanowili tu ponad 98 procent mieszka\u0144c\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2700 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Kozinie, oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Gustav Oehrn.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Kamie\u0144 z herbem rodu von Zitzewitz i dat\u0105 1802, wmurowany w podstaw\u0119 o\u0142tarza polowego, w jednych opisach wyst\u0119puje przy nekropolii mikorowskiej, w innych przy cmentarzu w Kozinie. Franz Tetzner podaje, \u017ce Mikorowo wzmiankowano po raz pierwszy w 1491 roku, a S\u0142ownik geograficzny przytacza nadanie wsi potwierdzone 4 kwietnia 1301 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Mickrow, s. 504\u2013505; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 146; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp; Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017), wykaz wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, gmina Czarna D\u0105br\u00f3wka, poz. 41 i 42; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XL/296/2023, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego 2023, poz. 1075), wykaz wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, gmina Czarna D\u0105br\u00f3wka, poz. 575, 578 i 579; Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998, has\u0142o Ko\u0142czyg\u0142owy, s. 99; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 986\u2013987; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171\u2013172.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Mickrow","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/mickrow.htm"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej, has\u0142o Mikorowo-Kozy \u2014 Mickrow-Kose","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 986\u2013987","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171\u2013172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XL/296/2023), Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego 2023, poz. 1075 \u2014 wykaz wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, gmina Czarna D\u0105br\u00f3wka, poz. 575, 578 i 579","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2023/1075/oryginal/akt.pdf"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0819","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_mikorowo_kozy/mikorowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.411998,"lng":17.579036,"name_de":"Mickrow","name_pl":"Mikorowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mikorowo, po niemiecku Mickrow, to stara kaszubska wie\u015b, wzmiankowana ju\u017c w 1301 roku; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego. Szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi do dzi\u015b: po wojnie przej\u0119li go katolicy, a rejestr zabytk\u00f3w wymienia go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Kazimierza, wpisany pod numerem A-182 decyzj\u0105 z 25 maja 1960 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu co najmniej od 1491 roku, pod patronatem rodu von Grumbkow. S\u0142upski \u201eInformator Parafialny\u201d z 2025 roku podaje, \u017ce r\u00f3d ten osiad\u0142 w Mikorowie w 1480 roku, i przypuszcza, \u017ce to on ufundowa\u0142 obecny ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nKiedy dok\u0142adnie \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 ewangelicka, nie ustalono; szkic o tutejszych duchownych, og\u0142oszony w 1936 roku w niemieckim pi\u015bmie regionalnym \u201eOstpommersche Heimat\u201d, przypuszcza, \u017ce sta\u0142o si\u0119 to, jak w innych wiejskich ko\u015bcio\u0142ach wschodniego Pomorza, jeszcze przed 1535 rokiem; pierwszy pastor pozostaje nieznany. Najstarszym, kt\u00f3rego imi\u0119 przetrwa\u0142o, jest David Zelack, wzmiankowany oko\u0142o 1570 roku: ordynowa\u0142 go prepozyt Jakob Hogensee w S\u0142upsku, podczas wizytacji 25 lipca 1590 roku by\u0142 ju\u017c 23 lata na urz\u0119dzie (poprawka M\u00fcllera, s. 584), a zmar\u0142 10 lipca 1616 roku. Jego nast\u0119pca Joachim Klugig (poprawka M\u00fcllera, s. 577 i 584), zwany te\u017c Klokem, opu\u015bci\u0142 Mickrow w 1622 roku, by obj\u0105\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Bresin w powiecie l\u0119borskim. \u015awi\u0105tynia ta przesz\u0142a w czasie Reformacji na luteranizm, a w czasie wojny trzydziestoletniej si\u0142\u0105 przywr\u00f3cono j\u0105 katolicyzmowi; M\u00fcller zapisa\u0142 ostro\u017cnie, \u017ce pastor Klugig, obecny jeszcze 31 pa\u017adziernika 1636 roku na zgromadzeniu synodalnym w L\u0119borku, by\u0107 mo\u017ce ju\u017c w nast\u0119pnym roku zosta\u0142 wyp\u0119dzony, a mo\u017ce zabity.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Mikorowie, po niemiecku Mickrow, pastorami byli dalej: Johannes Schipper (od 1623 roku), Georg Plackwitz (zmar\u0142y w 1678 roku), Thomas Corsanchius z Bytowa (1679\u20131706), Christian Hoppe (1706\u20131714), Friedrich Beggerow (1715\u20131725), Johann Jakob Diestel (1725\u20131751), Martin Jakob Alberti (1752\u20131778), Johann Christian B\u00f6rckelius (1778\u20131788), Samuel Gotthilf Seebald (1788\u20131824), Johannes Wilhelm Richter (1825\u20131836), Johannes Engel Farne (1838\u20131865), Johannes Lebrecht Heinrich Farne (1867\u20131882), Gustav M\u00fcller (1882\u20131909) i Hugo Scheel (od 1910 roku). Pastor Seebald zmar\u0142 5 maja 1824 roku po o\u015bmiu dniach choroby, z zupe\u0142nego wyczerpania, w sze\u015b\u0107dziesi\u0105tym trzecim roku \u017cycia i po trzydziestu sze\u015bciu latach urz\u0119dowania; zawiadomi\u0142 o tym w berli\u0144skiej prasie jego przybrany syn, s\u0142upski kupiec C. F. Brauer. Gustav M\u00fcller zmar\u0142 15 czerwca 1909 roku. Probostwo, z prywatnym patronatem i dwoma ko\u015bcio\u0142ami, og\u0142oszono wtedy do ponownego obsadzenia od 1 lutego 1910 roku, z pensj\u0105 zasadnicz\u0105 pierwszej klasy obok wolnego mieszkania; w lipcu 1910 roku pastorem w Mikorowie mianowano Scheela, dot\u0105d pastora pomocniczego w Ko\u0142obrzegu (Kolberg). Gdy w kwietniu 1920 roku probostwo zn\u00f3w by\u0142o wolne, rada parafialna podawa\u0142a, \u017ce parafia liczy 2400 dusz i ma dwa ko\u015bcio\u0142y, a pastor mo\u017ce prowadzi\u0107 w\u0142asne gospodarstwo rolne dowolnej wielko\u015bci; podania przyjmowa\u0142a patronka, pani von Mitzlaff z Mikorowa.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cnie podaj\u0105, co sta\u0142o si\u0119 z dawnym ko\u015bcio\u0142em. Szkic z \u201eOstpommersche Heimat\u201d stwierdza, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1675 roku, a budow\u0119 nowego zacz\u0119to w 1678 roku; o tym po\u017carze pisz\u0105 te\u017c \u201eKurier Bytowski\u201d i s\u0142upski \u201eInformator Parafialny\u201d (s. 12). Wed\u0142ug Karla-Heinza Pagla pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano w 1675 roku i trzy lata p\u00f3\u017aniej wzniesiono na nowo, a ten sam \u201eInformator\u201d na s. 11 pisze: \u201eZosta\u0142 on rozebrany w 1675 r. i odbudowany trzy lata p\u00f3\u017aniej\u201d. Obecna budowla ma w \u017ar\u00f3d\u0142ach trzy daty: rejestr zabytk\u00f3w podaje koniec XVIII wieku; Ludwig B\u00f6ttger w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu s\u0142upskiego z 1894 roku (s. 17) pisze, \u017ce szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano na pocz\u0105tku XIX wieku (u niego: \u201eim Anfang dieses Jahrhunderts\u201d, na pocz\u0105tku tego stulecia); opracowania popularne podaj\u0105 1815 rok, kiedy wed\u0142ug nich j\u0105 wzniesiono. Jest to skromna, pozbawiona ozd\u00f3b budowla z wie\u017cyczk\u0105 kalenicow\u0105, do kt\u00f3rej przeniesiono dawn\u0105 konstrukcj\u0119 o\u0142tarza po\u0142\u0105czonego z ambon\u0105. W wie\u017cy wisia\u0142y dwa dzwony; starszy odlano w s\u0142awie\u0144skiej pracowni ludwisarskiej. Podanie, kt\u00f3re przytaczaj\u0105 \u201eOstpommersche Heimat\u201d i Pagel, m\u00f3wi, \u017ce na wzg\u00f3rzu sta\u0142y kolejno trzy ko\u015bcio\u0142y.\n\nTutejszy pastor Diestel, oskar\u017cony w czasie spor\u00f3w z pietystycznym prepozytem Schulzem, przeszed\u0142 dwa procesy trwaj\u0105ce trzyna\u015bcie lat i mia\u0142 zosta\u0107 karnie przeniesiony do Zag\u00f3rzycy. Poszed\u0142 pieszo do Poczdamu z pismem od parafian, a kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm I dopisa\u0142 na marginesie: \u201eSoll bleiben. Wilhelm.\u201d \u2014 \u201eMa zosta\u0107\u201d.\n\nOsobn\u0105 histori\u0105 jest tutejsza mowa. Zar\u00f3wno w 1590 roku, jak i jeszcze w 1815 roku obowi\u0105zywa\u0142 przepis, \u017ce kazania w Mickrow nale\u017cy g\u0142osi\u0107 po niemiecku i po kaszubsku; Kaszubi z tej cz\u0119\u015bci powiatu s\u0142upskiego zachowali sw\u00f3j j\u0119zyk do po\u0142owy XIX wieku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 liczy\u0142 si\u0119 z tym przez ponad dwie\u015bcie lat. Przepis z 1590 roku przytacza te\u017c dr Paetow w wyk\u0142adzie og\u0142oszonym w \u201eOstpommersche Heimat\u201d w 1932 roku: pastor musia\u0142 g\u0142osi\u0107 kazanie p\u00f3\u0142 godziny po niemiecku i p\u00f3\u0142 godziny po kaszubsku. S\u0142ownik historyczny miejscowo\u015bci wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego zapisa\u0142, \u017ce ponad dwie\u015bcie lat przed jego wydaniem dosz\u0142o w Mikorowie do rozruch\u00f3w wywo\u0142anych osadzeniem w parafii pastora nieznaj\u0105cego j\u0119zyka kaszubskiego; \u017ce wed\u0142ug Br\u00fcggemanna w 1784 roku pos\u0142ugiwa\u0142 tu duchowny, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po kaszubsku, bo mowy tej u\u017cywano powszechnie; i \u017ce w ci\u0105gu p\u00f3\u0142wiecza \u2014 \u201edzi\u0119ki sprawnie dzia\u0142aj\u0105cej pruskiej szkole oraz likwidacji kaszubskich kaza\u0144\u201d \u2014 doprowadzono do zupe\u0142nego zgermanizowania wsi.\n\nFranz Tetzner rysuje obraz wcze\u015bniejszego zaniku: w 1750 roku kazania g\u0142oszono tu na przemian, jedn\u0105 niedziel\u0119 po polsku, drug\u0105 po niemiecku, a w 1788 roku, przy wprowadzeniu na urz\u0105d pastora Samuela Gotthilfa Seebalda, proboszcz z No\u017cyna wyg\u0142osi\u0142 mow\u0119 powitaln\u0105 oraz jeszcze jedn\u0105, polsk\u0105 \u2014 jak zapisano, ze wzgl\u0119du na ludzi z K\u00f3z. By\u0142o to, wedle tego przekazu, zapewne ostatnie polskie kazanie w tym ko\u015bciele, a w zestawieniu Tetznera kaszubski jako j\u0119zyk ko\u015bcielny ga\u015bnie w Mickrow w 1787 roku. Raport pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczony przez superintendenta Walthera Bartholdy\u2019ego, podaje, \u017ce kazania co niedziel\u0119 po niemiecku i po kaszubsku odbywa\u0142y si\u0119 wtedy ju\u017c tylko w Cecenowie i w G\u0142\u00f3wczycach, a w Rowach, Gardnie, Smo\u0142dzinie i Stowi\u0119cinie \u017cy\u0142o jeszcze po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych wy\u0142\u0105cznie po kaszubsku. Czterdzie\u015bci, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej duchownych znaj\u0105cych polski wymagano jeszcze we Wrze\u015bciu, Damnie, Sk\u00f3rowie, \u0141upawie, Mikorowie, No\u017cynie, Dobieszewie i Budowie.\n\nW 1784 roku mieszkali w Mikorowie pastor i zakrystian; do parafii nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Otnoga, Oskowo (Wutzkow), Kozy, Karwno, Wargowo, Rokity, Rokitki, Boch\u00f3wko i Lesiaki. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Mikorowo, po niemiecku Mickrow, liczy\u0142o 30 ognisk (domostw), a do tutejszego ko\u015bcio\u0142a parafialnego (macierzystego) w synodzie s\u0142upskim nale\u017ca\u0142y wtedy wsie Oskowo (Wutzkow), Wargowo (Vargow), Rokity i Rokitki (Gro\u00df- i Klein-Rakitt), Karwno (Carwen), Lesiaki (Lessacken) i Boch\u00f3wko (Bochowke), a tak\u017ce Cose, Varzmin, Swante i Gliesnitz. Br\u00fcggemann podaje w 1784 roku, \u017ce kaplica w Kozinie (Kosem\u00fchl), nale\u017c\u0105ca do parafii w Mikorowie, s\u0142u\u017cy\u0142a nabo\u017ce\u0144stwom od 1748 roku i ucz\u0119szczali do niej przede wszystkim mieszka\u0144cy Otnogi (Gro\u00df- i Klein-Wottnogge), Boch\u00f3wka (Bochowke), Gliesnitz i wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci Oskowa (Wutzkow), bo mieli do niej bli\u017cej ni\u017c do ko\u015bcio\u0142a mikorowskiego.\n\nKolejni w\u0142a\u015bciciele Mikorowa \u2014 von Puttkamerowie, von M\u00fcnchowowie, a wreszcie r\u00f3d von Mitzlaff, z Ellen von Mitzlaff-Mickorow jako ostatni\u0105 pani\u0105 d\u00f3br \u2014 sprawowali nad \u015bwi\u0105tyni\u0105 patronat. Parafia nale\u017ca\u0142a najpierw do synodu s\u0142upskiego, w 1817 roku przesz\u0142a do synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego (Alt Kolziglow), a w 1871 roku do synodu S\u0142upsk-Stare Miasto. Map\u0119 ko\u015bcieln\u0105 tej okolicy ukszta\u0142towa\u0142 wtedy jeden akt: 14 lutego 1871 roku konsystorz rozwi\u0105za\u0142 synod ko\u0142czyg\u0142owski i rozdzieli\u0142 jego jedena\u015bcie parafii mi\u0119dzy cztery synody. Cety\u0144, Ko\u0142czyg\u0142owy, Budowo i No\u017cyno przesz\u0142y do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i D\u0119bnica Kaszubska do synodu miejskiego S\u0142upska; Mikorowo, Dobieszewo i \u0141upawa do synodu staromiejskiego S\u0142upska; Wa\u0142dowo do Miastka. Ten podzia\u0142 przetrwa\u0142 do 1945 roku, czyli ponad siedemdziesi\u0105t lat. Fili\u0105 by\u0142o Cosem\u00fchl, gdzie od 1744 roku sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy.\n\nO\u015bmioboczn\u0105 chrzcielnic\u0119 z Mikorowa, dobr\u0105 prac\u0119 z XVI wieku, przekazano do muzeum Towarzystwa Historii i Staro\u017cytno\u015bci Pomorskich w Szczecinie. Dwa proste cynowe lichtarze o\u0142tarzowe nosi\u0142y imiona fundator\u00f3w z rod\u00f3w okolicznej szlachty \u2014 na jednym Scholastica Bohnen i Michel Pirch, na drugim Prisca Zitzewitzen i Marx Puttkammer, na obu rok 1619. S\u0142upski \u201eInformator Parafialny\u201d przypuszcza, \u017ce data ta oznacza wa\u017cne wydarzenie z \u017cycia parafii, by\u0107 mo\u017ce po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry sp\u0142on\u0105\u0142 w 1675 roku. Na strychu ko\u015bcio\u0142a przechowywano mocno uszkodzonego, lecz zr\u0119cznie wyrze\u017abionego anio\u0142a chrzcielnego. W 1894 roku jeden dzwon by\u0142 nowy, a drugi nosi\u0142 napis \u201eMe fecit I. M. Meyer Schlaw 1777\u201d \u2014 odla\u0142 go ludwisarz ze S\u0142awna w 1777 roku.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2700 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Kozinie, oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Patronat w Mikorowie sprawowa\u0142a, z wy\u0142\u0105cznym prawem wyboru, pani Ellen von Mitzlaff z tamtejszego maj\u0105tku, a pastorem by\u0142 Gustav Oehrn (1920\u20131945, wed\u0142ug tego spisu od 1 listopada 1920 roku), ostatni lutera\u0144ski proboszcz Mikorowa, uchod\u017aca z \u0141otwy, kt\u00f3ry nie opu\u015bci\u0142 swoich wiernych w dramatycznych dniach marca 1945 roku i odszed\u0142 st\u0105d dopiero na prze\u0142omie lat 1945 i 1946. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, w lipcu 1945 roku osiedlili si\u0119 tu Polacy, a dotychczasow\u0105 ludno\u015b\u0107 wysiedlono za Odr\u0119. W\u015br\u00f3d powracaj\u0105cych pieszo by\u0142 pastor Oehrn. Odnaleziono potem 224 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 96 w NRD; straty: 19 poleg\u0142ych, 11 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 64 zaginionych. Nauczycielem i organist\u0105 by\u0142 Wilhelm Barbott, drugim nauczycielem Schulz; w zakrystii sta\u0142 rze\u017abiony lew.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce parafi\u0119 w Mikorowie erygowano 1 lipca 1993 roku, wydzielaj\u0105c j\u0105 z parafii w Czarnej D\u0105br\u00f3wce; dokona\u0142 tego biskup Jan Bernard Szlaga. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Kazimierza pe\u0142ni dzi\u015b funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a parafialnego, a do parafii nale\u017cy ponadto ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Kozinie z 1928 roku.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1676 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Zapisu o obowi\u0105zku kaza\u0144 kaszubskich w Mickrow jeszcze w 1815 roku nie da si\u0119 pogodzi\u0107 z datami Tetznera (1787 i 1788), a r\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. S\u0142upski \u201eInformator Parafialny\u201d (s. 9) podaje jeszcze inn\u0105 dat\u0119: ostatnie kazanie po kaszubsku wyg\u0142oszono w Mikorowie w 1793 roku. Wed\u0142ug M\u00fcllera (s. 504) ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy w Cosem\u00fchl sta\u0142 od 1744 roku, wed\u0142ug Br\u00fcggemanna kaplica w Kozinie (Kosem\u00fchl) s\u0142u\u017cy\u0142a nabo\u017ce\u0144stwom od 1748 roku. Dr Paetow w wyk\u0142adzie og\u0142oszonym w \u201eOstpommersche Heimat\u201d w 1932 roku pisze, \u017ce zwi\u0105zek synodalny ko\u0142czyg\u0142owski utworzono w 1810 roku, a rozwi\u0105zano w 1870 roku; szkic o duchownych Mikorowa z 1936 roku podaje, jak opis wy\u017cej, lata 1817 i 1871.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 951, 986; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 235\u2013236, 504\u2013506, 577, 584; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 17; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, S\u0142upsk 1998; Mikorowo \u2014 Wikipedia; HISTORIE ODKURZONE. O ko\u015bciele i duchownych z Mikorowa \u2014 Kurier Bytowski; HISTORIE ODKURZONE. O ko\u015bciele i duchownych z Mikorowa \u2014 Kurier Bytowski; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2025; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 11 czerwca 2026 roku); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Mickrow; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 986\u2013987; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171\u2013172; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 20 maja 1824 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 15 lipca 1909 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 11 lipca 1909 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 3 lipca 1910 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 kwietnia 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDie Geistlichen von Mickrow 1570 bis zum Weltkriege\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1936, z. 3 (przedruk: pom-wpru.kerntopf.com); A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319.*","built_year":1815,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Mikorowo \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Kurier Bytowski \u2014 Mikorowo"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"HISTORIE ODKURZONE. O ko\u015bciele i duchownych z Mikorowa \u2014 Kurier Bytowski","url":"https://kurierbytowski.com.pl/artykul/historie-odkurzone-o-kosciele-i-duchownych-z-mikorowa-czesc-2-n660657"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego\u201d, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 17","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 17","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 951, 986","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 986\u2013987","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171\u2013172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 20 maja 1824 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/C7O5X3KYGWGVPPUVBIF5YJ2SDI67FZG6"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 15 lipca 1909 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FS5HOLBAO7G7YOV3CTGKAPR3QNNMQ2M7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 11 lipca 1909 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/X43EL2E623NWE5NLHVDBISWQ7ETA4RLU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 3 lipca 1910 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7AQFRF6J5K5I3I4Z3LMHJYPFLGIEJIEO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 kwietnia 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RWCWRIKL774VCBU7I6FUB6KV3VMFKK6H"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 504\u2013506","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Mickrow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie Geistlichen von Mickrow 1570 bis zum Weltkriege\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1936, z. 3 (przedruk: pom-wpru.kerntopf.com)","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/mickrow.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0260","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_mikorowo_kozy/mikorowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.414509,"lng":17.580586,"name_de":"Mickrow","name_pl":"Mikorowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Mickrow)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Mikoszewie le\u017cy przy ulicy Gda\u0144skiej; wykaz rejestru zabytk\u00f3w podaje numer 45, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w i portal zabytek.pl \u2014 numer 47. Zachowa\u0142a si\u0119 drewniana dzwonnica cmentarna i starodrzew; dzi\u015b cmentarza u\u017cywa parafia rzymskokatolicka. Pomorski Wojew\u00f3dzki Konserwator Zabytk\u00f3w wpisa\u0142 za\u0142o\u017cenie do rejestru zabytk\u00f3w 29 marca 2011 roku pod numerem A-1874. Decyzja obj\u0119\u0142a teren cmentarza \u2014 datowanego w wykazie na wiek XVIII i na rok 1910 \u2014 wraz z cz\u0119\u015bci\u0105 dzia\u0142ki numer 132 oraz sam\u0105 dzwonnic\u0119, kt\u00f3r\u0105 wykaz datuje na koniec XIX wieku. Ewidencja zabytk\u00f3w gminy Stegna wymienia cmentarz pod pozycj\u0105 144, a dzwonnic\u0119 pod pozycj\u0105 147.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Nickelswalde* 40 budynk\u00f3w mieszkalnych i 363 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 362 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Wymienia\u0142 tu 16 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nMikoszewo, po niemiecku Nickelswalde, le\u017ca\u0142o u uj\u015bcia Wis\u0142y, w \u00f3wczesnym powiecie gda\u0144skim nizinnym (Danziger Niederung). Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 276 mieszka\u0144c\u00f3w: 269 luteran\u00f3w i 7 katolik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 423 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 201 m\u0119\u017cczyzn i 222 kobiety \u2014 w 48 domach i 89 gospodarstwach domowych. Ewangelik\u00f3w by\u0142o 415, katolik\u00f3w siedmiu, a jedna osoba nale\u017ca\u0142a do innego Ko\u015bcio\u0142a chrze\u015bcija\u0144skiego. Spis z 1 grudnia 1905 roku wykaza\u0142 918 mieszka\u0144c\u00f3w: 879 ewangelik\u00f3w, 27 katolik\u00f3w i 12 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego.\n\nEwangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Sobieszewie (Bohnsack) \u2014 tak samo podaj\u0105 wszystkie trzy spisy, z 1820, z 1885 i z 1905 roku. Katolicy nale\u017celi do parafii w \u017bu\u0142awkach (F\u00fcrstenwerder), le\u017c\u0105cej poza powiatem.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d dw\u00f3ch cmentarzy parafii w Sobieszewie, licz\u0105cej wtedy 4338 ewangelik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sobieszewo (Bohnsack) i podaje tu 859 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Danziger Niederung, strony 20\u201321, pozycja 42; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen (spis z 1 grudnia 1905), Berlin 1908, powiat Danziger Niederung, strony 26\u201327, pozycja 42; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 208\u2013209, nr 122; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 22; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52, pozycja 214; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"edziennik.gdansk.uw.gov.pl","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2016/1050/oryginal/Zalacznik2.pdf"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52, pozycja 214","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0991","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.33313,"lng":18.95079,"name_de":"Nickelswalde","name_pl":"Mikoszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mikoszewo, do 1945 roku Nickelswalde, to wie\u015b rybacka za\u0142o\u017cona pod koniec czternastego wieku u uj\u015bcia Wis\u0142y, na granicy Wielkich \u017bu\u0142aw Malborskich i Mierzei Wi\u015blanej; dzi\u015b nale\u017cy do gminy Stegna w powiecie nowodworskim. Do 1920 roku wchodzi\u0142a w sk\u0142ad powiatu Nizina Gda\u0144ska (Kreis Danziger Niederung) w rejencji gda\u0144skiej, z s\u0105dem obwodowym w Gda\u0144sku oraz urz\u0119dem stanu cywilnego i okr\u0119giem urz\u0119dowym w Pasewarku. W latach 1920\u20131939 wie\u015b le\u017ca\u0142a w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. W 1895 roku, po wielkiej powodzi z 1888 roku, przekopano Wis\u0142\u0119 na odcinku 7100 metr\u00f3w mi\u0119dzy \u015awibnem a Mikoszewem i odt\u0105d wie\u015b le\u017cy na wschodnim brzegu Przekopu.\n\nMiejscowy szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki rozebrano po 1945 roku, gdy ewangeliccy mieszka\u0144cy opu\u015bcili wie\u015b. Pozosta\u0142a po nim drewniana dzwonnica z 1890 roku, stoj\u0105ca w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy ulicy Gda\u0144skiej, na terenie dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 dzi\u015b rzymskokatolickiego. Cmentarz wraz z dzwonnic\u0105 i starodrzewem wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 29 marca 2011 roku pod numerem A-1874; rejestr datuje samo za\u0142o\u017cenie na osiemnasty wiek i rok 1910. Dzwonnica jest dwukondygnacyjna, o konstrukcji s\u0142upowej, oszalowana pionowo, wysoka na 15 metr\u00f3w i pe\u0142ni\u0142a zarazem funkcj\u0119 kostnicy. Wisz\u0105 w niej dwa dzwony z prze\u0142omu dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku, uruchamiane r\u0119cznie stalow\u0105 lin\u0105. W napisach na dzwonach widniej\u0105 nazwiska fundator\u00f3w: Gustava Jaeschkego z Nickelswalde i F. Schultza z Gda\u0144ska. Remont z wymian\u0105 zniszczonych element\u00f3w drewnianych i instalacj\u0105 przeciwpo\u017carow\u0105 uko\u0144czono w 2012 roku. Ocala\u0142e nagrobki z nazw\u0105 Nickelswalde zgromadzono na miejscu; obok wzniesiono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 i urz\u0105dzono cmentarz.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 276 mieszka\u0144c\u00f3w: 269 luteran\u00f3w i 7 katolik\u00f3w. Spis z 1869 roku odnotowa\u0142 363 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym jednego katolika. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 423 osoby w 48 domach mieszkalnych i 89 gospodarstwach domowych, w\u015br\u00f3d nich 415 ewangelik\u00f3w, siedmiu katolik\u00f3w i jednego innego chrze\u015bcijanina. Spis z 1 grudnia 1905 roku zapisa\u0142 918 mieszka\u0144c\u00f3w: 879 ewangelik\u00f3w, 27 katolik\u00f3w i 12 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. Meyers Orts- und Verkehrslexikon podaje dla wsi 876 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nKo\u015bcielnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii Bohnsack, dzisiejszego Sobieszewa \u2014 tak podaje i spis z 1820 roku, i spis z 1905 roku \u2014 a nieliczni katolicy do parafii w \u017bu\u0142awkach (F\u00fcrstenwerder). Waschinski wymienia Mikoszewo w\u015br\u00f3d du\u017cych, odleg\u0142ych wsi terytorium gda\u0144skiego, w kt\u00f3rych nauczyciel odprawia\u0142 w szkole niedzielne i \u015bwi\u0105teczne nabo\u017ce\u0144stwa dla starych ludzi i dzieci: z kazaniem czytanym z postylli, litani\u0105 i katechizmem.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sobieszewo (Bohnsack) i podaje tu 859 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Nizina Gda\u0144ska, poz. 42; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat Nizina Gda\u0144ska, poz. 42 (strony druku 26\u201327); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych wpisanych do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 498; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 208\u2013209, nr 122; Mikoszewo (Nickelswalde) \u2014 zulawy.infopl.info; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52, pozycja 214; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Mikoszewo (Nickelswalde) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-stegna/mikoszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 52, pozycja 214","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0039","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3343233,"lng":18.9667955,"name_de":"Nickelswalde","name_pl":"Mikoszewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Nickelswalde)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Milejewo, po niemiecku Trunz, le\u017cy w powiecie elbl\u0105skim, trzyna\u015bcie kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Elbl\u0105ga, przy dawnym trakcie kr\u00f3lewieckim, na wy\u017cynie pojezierza ba\u0142tyckiego. Wie\u015b wymieniono w dokumencie z 1320 roku jako Truntczen. Cmentarz otacza ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy Ko\u015bcielnej. Ewidencja datuje go na \u201egenez\u0119 XIV wieku\u201d z przekszta\u0142ceniami z prze\u0142omu XIX i XX stulecia, obejmuj\u0105cymi tak\u017ce ogrodzenie. Agathon Harnoch notuje przy Milejewie \u201ejeden cmentarz w Trunz\u201d; do 1945 roku cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 tutejszej parafii ewangelickiej, dzi\u015b jest rzymskokatolicki i przyko\u015bcielny. W marcu 1890 roku pochowano na nim niezidentyfikowane, rozk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 ju\u017c zw\u0142oki, kt\u00f3re le\u015bniczy znalaz\u0142 w lesie ko\u0142o Rakau; przypuszczano, \u017ce zmar\u0142y zamarz\u0142.\n\nPrzywilej z 1320 roku uposa\u017cy\u0142 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja czterema w\u0142\u00f3kami; w latach 1348\u20131350 wymieniany jest przy nim proboszcz Miko\u0142aj. Gdy w 1856 roku rozbierano stary o\u0142tarz, znaleziono w zamurowanej skrzynce pergamin z zapisem, \u017ce 14 lipca 1389 roku biskup warmi\u0144ski Henryk po\u015bwi\u0119ci\u0142 o\u0142tarz ku czci Krzy\u017ca, Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja Aposto\u0142a, \u015bwi\u0119tej Katarzyny i wszystkich aposto\u0142\u00f3w oraz \u015bwi\u0119tych. Martin Bartesius jest wzmiankowany jako tutejszy pastor przed 1595 rokiem, pod koniec XVI wieku. O\u0142tarz pochodzi z 1623 roku. Wie\u017c\u0119 z drewnian\u0105 nadbudow\u0105 wzniesiono w 1683 roku w miejsce starszej, rozebrano j\u0105 w 1851, a now\u0105 postawiono w 1860 roku. Organy zbudowane w 1693 roku, odkupione w 1763 roku od ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny w Elbl\u0105gu, zast\u0105piono w 1870 roku nowymi, o jedenastu g\u0142osach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 dzi\u015b pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa \u2014 pozostawa\u0142 pod patronatem rady miejskiej Elbl\u0105ga do 1826 roku, potem kr\u00f3lewskim. Parafia liczy\u0142a oko\u0142o 2600 dusz.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 381 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 379 luteran\u00f3w i 2 katolik\u00f3w, a tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski na miejscu i superintendentur\u0119 elbl\u0105sk\u0105. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Trunz* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 43 gospodarstwami ch\u0142opskimi, 38 zagrodami cha\u0142upniczymi i 95 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 779, w tym 776 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Elbl\u0105gu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 840 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 832 ewangelik\u00f3w i o\u015bmiu katolik\u00f3w; odnotowa\u0142 te\u017c dwuklasow\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105.\n\nKsi\u0119gi metrykalne parafii si\u0119gaj\u0105 1681 roku. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1681 roku, zgon\u00f3w z lat 1681\u20131705 i od 1776 roku oraz konfirmacji od 1849 roku, a tak\u017ce wykaz komunikant\u00f3w od 1837 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr 1681\u2013 St 1681\u20131705; 1776\u2013 K 1837\u2013 Konf 1849\u2013. Dupl. A.-G. Elbing: Tf St 1798\u20131874 Tr 1800\u201374\u201d. W s\u0105dzie obwodowym w Elbl\u0105gu B\u00e4r notuje duplikaty chrzt\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1798\u20131874 oraz \u015blub\u00f3w z lat 1800\u20131874.\n\nKarta cmentarza z grudnia 1993 roku opisuje jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki zdewastowane, cz\u0119\u015b\u0107 u\u017cyta wt\u00f3rnie do wsp\u00f3\u0142czesnych poch\u00f3wk\u00f3w\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, na wzg\u00f3rzu opadaj\u0105cym ku po\u0142udniowi, oko\u0142o dwustu metr\u00f3w od szosy z Elbl\u0105ga do Braniewa, a jego p\u00f3\u0142nocno-zachodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 obwodzi\u0142 kuty parkan na podmur\u00f3wce z bram\u0105. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi\u0142 z 1926 roku, z zieleni za\u015b przetrwa\u0142 szpaler klon\u00f3w przy zachodniej granicy i rz\u0105d trzech kasztanowc\u00f3w przed fasad\u0105 ko\u015bcio\u0142a.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W historii powiatu elbl\u0105skiego z 1925 roku Kerstan podaje, \u017ce drewnian\u0105 wie\u017c\u0119 ko\u015bcio\u0142a rozebrano w 1857 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 772 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2693 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 7, nr 91; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Elbing, s. 6\u20137, poz. 83; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o Trunz; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 420; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 22, nr 197; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 166; E. G. Kerstan, \u201eDie Geschichte des Landkreises Elbing\u201d, Elbing 1925, s. 391; karta cmentarza w Milejewie, oprac. J. Domino, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 92, pozycja 227; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 23 marca 1890 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"edzienniki.olsztyn.uw.gov.pl","url":"https://edzienniki.olsztyn.uw.gov.pl/WDU_N/2022/3388/akt.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"billiongraves.com","url":"https://billiongraves.com/cemetery/Milejewo-cmentarz/350894"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 420","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 92, pozycja 227","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 23 marca 1890 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Q255G5DYQHXO4AUHDUDGTVG2MPOB67XH"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 166","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1038","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21801,"lng":19.55847,"name_de":"Trunz","name_pl":"Milejewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany z ceg\u0142y wzniesiono w Milejewie pod koniec XIV wieku, na miejscu drewnianej \u015bwi\u0105tyni z po\u0142owy tego stulecia. Nosi\u0142 wezwanie \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i w czasach przedreformacyjnych nale\u017ca\u0142 do archiprezbiteratu we Fromborku. W 1320 roku przywilej uposa\u017cy\u0142 tutejsz\u0105 parafi\u0119 czterema w\u0142\u00f3kami, a w latach 1348\u20131350 wymieniany jest jej proboszcz Miko\u0142aj. Gdy w 1856 roku rozbierano stary o\u0142tarz, znaleziono w zamurowanej skrzynce pergamin z zapisem, \u017ce 14 lipca 1389 roku biskup warmi\u0144ski Henryk po\u015bwi\u0119ci\u0142 ten o\u0142tarz ku czci Krzy\u017ca, Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, \u015bwi\u0119tej Katarzyny oraz wszystkich aposto\u0142\u00f3w i \u015bwi\u0119tych.\n\nPo Reformacji ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 ewangelicki. Pierwszym znanym tutejszym duchownym lutera\u0144skim by\u0142 Martin Bartesius, wymieniany przed 1595 rokiem; w tym roku odszed\u0142 st\u0105d do Kmiecina. Urz\u0105d obj\u0105\u0142 po nim Johannes Major, a w 1617 roku przyszed\u0142 Philippus Westphal ze Starego Pola, wyp\u0119dzony stamt\u0105d \u2014 jak zapisano \u2014 przez utrapienia ze strony nieprzychylnych. Abraham Hartwich (1723) zalicza Johannesa Majora, duchownego w Milejewie, po niemiecku Trunz, na Wysoczy\u017anie Elbl\u0105skiej, oko\u0142o 1595 roku, do pastor\u00f3w wyznania reformowanego. Patronat nad ko\u015bcio\u0142em sprawowa\u0142a do 1826 roku rada miejska Elbl\u0105ga, potem kr\u00f3l. Do parafii w Milejewie nale\u017ca\u0142y wsie Behrendshagen i Damerau, kt\u00f3rych mieszka\u0144cy, wbrew ordynacji wiejskiej z 1741 roku, ucz\u0119szczali jednak do ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Elbl\u0105gu. Piotr Birecki (2021) wymienia Milejewo w\u015br\u00f3d wiejskich posiad\u0142o\u015bci Elbl\u0105ga, w kt\u00f3rych ko\u015bcio\u0142ach mieszcza\u0144stwo tego miasta fundowa\u0142o o\u0142tarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.\n\nWie\u017c\u0119 z drewnian\u0105 nadbudow\u0105 postawiono w 1683 roku w miejsce starszej; rozebrano j\u0105 w 1851 roku, a w 1860 stan\u0119\u0142a nowa, ceglana, z dachem dwuspadowym. W po\u0142owie XIX wieku przeprowadzono te\u017c remont samego ko\u015bcio\u0142a.\n\nKerstan wymienia w latach 1348\u20131350 proboszcza Miko\u0142aja z Milejewa, zarazem kanonika warmi\u0144skiego. Reformacj\u0119 po\u015bwiadczono tu w 1573 roku. 14 lipca 1889 roku obchodzono 500-lecie po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a \u2014 wed\u0142ug autora \u201etylko z pewnym prawem\u201d, bo ko\u015bci\u00f3\u0142 jest starszy; w 1894 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 odnowiono, a 13 czerwca 1912 roku odby\u0142a si\u0119 tu generalna wizytacja ko\u015bcio\u0142\u00f3w i szk\u00f3\u0142. Pastorami byli m.in. Schirmacher (1814\u20131820) i Johann Gottlieb Tolkemit (1820\u20131836).\n\nWed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma braci Terletzkich pracowa\u0142a przy tutejszych organach w 1866 roku.\n\nStatystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha opisuje wn\u0119trze ko\u015bcio\u0142a i wielko\u015b\u0107 parafii. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 trzy dzwony, o\u0142tarz z 1623 roku i snycersk\u0105 ambon\u0119; organy zbudowane w 1693 roku i kupione w 1763 od ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny w Elbl\u0105gu zast\u0105piono w 1870 nowymi, o 11 g\u0142osach. W ko\u015bciele wisia\u0142o epitafium proboszcza Filipa Westphala. Parafia liczy\u0142a 2600 dusz, szko\u0142y dzia\u0142a\u0142y w pi\u0119ciu jej miejscowo\u015bciach, a przy ko\u015bciele by\u0142 jeden cmentarz. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Milejewie by\u0142 murowanym prostok\u0105tem ze schodkowymi szczytami i oknami zamkni\u0119tymi ostro\u0142ukiem; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a w roku sprawozdawczym zanotowano 112 chrzt\u00f3w, 52 konfirmacje, 17 \u015blub\u00f3w, 1717 komunikant\u00f3w i 40 pogrzeb\u00f3w.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku kr\u00f3lewska wie\u015b ch\u0142opska *Trunz* z 43 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 38 zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142a 779 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 776 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w. Sta\u0142o w niej 95 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Elbl\u0105gu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 840 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 416 m\u0119\u017cczyzn i 424 kobiety \u2014 w tym 832 ewangelik\u00f3w i 8 katolik\u00f3w; parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) odnotowuje we wsi dwuklasow\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2769 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1878 roku Franz Sensfu\u00df. 14 listopada 1878 roku w Kr\u00f3lewcu og\u0142oszono zapowiedzi pastora Franza Heinricha Sensfu\u00dfa z Milejewa i Johanny Charlotte Heyn z Kr\u00f3lewca. W 1912 roku gmina Milejewo liczy\u0142a 776 mieszka\u0144c\u00f3w, a proboszczem by\u0142 tu Franz Sensfuss.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 ewangelicki do 1945 roku; w 1946 roku przej\u0119li go katolicy. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego w 1948 roku opiek\u0119 duszpastersk\u0105 nad opuszczonym ko\u015bcio\u0142em obj\u0105\u0142 ksi\u0105dz Alojzy Neumann z utworzonej w tym samym roku plac\u00f3wki w Pomorskiej Wsi. Obecnie nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego wpisano go 29 listopada 1961 roku pod numerem 143/N; wykaz prowadzi go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, datowany na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIV wieku z dziewi\u0119tnastowiecznymi przekszta\u0142ceniami.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eTrunz\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1680\u20131899. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1681 roku, zgon\u00f3w z lat 1681\u20131705 i od 1776, konfirmacji od 1849, a tak\u017ce wykaz komunikant\u00f3w od 1837 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr 1681\u2013 St 1681\u20131705; 1776\u2013 K 1837\u2013 Konf 1849\u2013. Dupl. A.-G. Elbing: Tf St 1798\u20131874 Tr 1800\u201374.\u201d.\n\nKarta z obja\u015bnieniem (\u201eMerkblatt\u201d) na pocz\u0105tku ksi\u0119gi ko\u015bcielnej parafii z lat 1680\u20131715 (EZA, sygn. 980/6082, Archion 19826, skany 2\u20133) podaje, \u017ce w \u015brod\u0119 10 grudnia 1680 roku sp\u0142on\u0119\u0142a plebania w Milejewie i przepad\u0142y przy tym dawne ksi\u0119gi ko\u015bcielne. Now\u0105 ksi\u0119g\u0119 za\u0142o\u017cy\u0142 pastor Porsch: zacz\u0105\u0142 j\u0105 od strony 45, a pierwsze 44 strony zostawi\u0142 na dopiski chrzt\u00f3w sprzed po\u017caru. Takich dopisk\u00f3w jest tylko pi\u0119\u0107, wed\u0142ug autora karty zapewne dlatego, \u017ce Porscha ju\u017c w 1682 roku przeniesiono do K\u0119pek (Zeyer). Ksi\u0119ga zmar\u0142ych w tym tomie obejmuje lata od 3 sierpnia 1681 do 30 pa\u017adziernika 1705 roku; autor karty s\u0105dzi, \u017ce od 1705 do 1774 roku prowadzono osobn\u0105 ksi\u0119g\u0119 zmar\u0142ych, kt\u00f3ra zagin\u0119\u0142a. Cztery najstarsze ksi\u0119gi ko\u015bcielne parafii odnowiono i oprawiono na nowo w grudniu 1935 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Kerstana Martin Bratesius odszed\u0142 z Milejewa do Kmiecina w 1606 roku, a drewnian\u0105 wie\u017c\u0119 rozebrano w 1857 roku; now\u0105, przy wschodnim ko\u0144cu \u015bciany p\u00f3\u0142nocnej, budowano w latach 1856\u20131860. W rejestrze zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 datowano na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIV wieku, a w innym opisie \u2014 na koniec XIV wieku. Robert Ziemia\u0144ski (2000, s. 191) zalicza go w 1948 roku do opuszczonych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, nad kt\u00f3rymi opiek\u0119 duszpastersk\u0105 obj\u0105\u0142 wtedy ksi\u0105dz Alojzy Neumann z Pomorskiej Wsi; inne opracowania podaj\u0105, \u017ce katolicy przej\u0119li go ju\u017c w 1946 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Philipp Westphal (1617), Martin Klinger (1619), Martin Albinus (1627), Christian Arnoldi (1664), Christoph Porsch (1677), Georg Heinrich Nesselmann (1737), Georg Ephraim Stellmacher (1776), George Daniel Schroeter (1778), Johann Christian Schusterus (1779), Johann Ferdinand Konopacki (1792), Christian Ephraim Schr\u00f6ter (1796), Christian Friedrich Ke\u00dfler (1808), Friedrich Wilhelm Eggert (1819), Johann Gottlieb Tolckemit (1820\u20131837), Immanuel Macarius Constanz Brasche (1853), Franz Heinrich Sensfu\u00df (1878), Max August Schliepack (1923), Ewald Busch (1935\u20131937). Bez podanego roku: Johann Major, Ernst Packh\u00e4user, Ludwig Georg Petersen, George Sandt, Helmut Wielaross.\n\nTolckemit (1753) wymienia w Milejewie do swoich czas\u00f3w trzynastu duchownych. Wed\u0142ug niego mi\u0119dzy Janem Majorem a Westphalem urz\u0119dowa\u0142 tu w latach 1615\u20131617 Joachim Ventzki, kt\u00f3ry przeszed\u0142 potem do Myszewa. Filip Westphal zmar\u0142, jak g\u0142osi jego epitafium, w wieku 54 lat. W latach 1682\u20131722 urz\u0119dowa\u0142 tu Fryderyk Zamehl, syn elbl\u0105skiego rajcy i poety Gotfryda Zamehla, urodzony 7 maja 1652 roku, wcze\u015bniej pastor uciskanej gminy ewangelickiej w Sztumie; jego trzej synowie spoczywaj\u0105 w ko\u015bciele w Milejewie, a on sam zmar\u0142 10 wrze\u015bnia 1722 roku jako ostatni z m\u0119skiej linii rodu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 772 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2693 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 270; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eTrunz\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 420; \u201eElbinger Jahrbuch\u201d, Elbing 1919\u20131937, s. 26; \u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Elbing\u201d, Elbing 1912, s. 442\u2013443; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 7, nr 91; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Elbing, s. 6, poz. 83; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 166; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 220; E. G. Kerstan, \u201eDie Geschichte des Landkreises Elbing\u201d, Elbing 1925, s. 389, 391; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 40; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 92, pozycja 227; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 15, 41, 215, 274; t. 2, s. 427; t. 3, s. 930, 951, 974; t. 4, s. 1127, 1260; t. 5, s. 1318, 1348, 1386; t. 6, s. 1554, 1594, 1628, 1629, 1663, 1689, 1759; t. 7, s. 1842, 1973, 1978; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 14 listopada 1878 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191; A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 220\u2013222 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469\u2013470; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6082, ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii Trunz z lat 1680\u20131715, karta \u201eMerkblatt\u201d i spis tre\u015bci, skany 2\u20133, dost\u0119p przez portal Archion (19826).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"portel.pl","url":"https://www.portel.pl/dawny-elblag/historia-okolic-elblaga-jeszcze-o-milejewie-odcinek-45/96454"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Milejewo_(wojew%C3%B3dztwo_warmi%C5%84sko-mazurskie)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"edzienniki.olsztyn.uw.gov.pl","url":"https://edzienniki.olsztyn.uw.gov.pl/WDU_N/2022/3388/akt.pdf"},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 166","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego, stan na 30 VI 2026, powiat elbl\u0105ski, gmina Milejewo","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eElbinger Jahrbuch\u201d, Elbing 1919\u20131937, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Elbing\u201d, Elbing 1912, s. 442\u2013443","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 420","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eTrunz\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 270","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 92, pozycja 227","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 15, 41, 215, 274; t. 2, s. 427; t. 3, s. 930, 951, 974; t. 4, s. 1127, 1260; t. 5, s. 1318, 1348, 1386; t. 6, s. 1554, 1594, 1628, 1629, 1663, 1689, 1759; t. 7, s. 1842, 1973, 1978","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 14 listopada 1878 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FL6J2DFLHFIDCEUS5YW7GAFB4OXU5UNW"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 220\u2013222 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/7312/edition/7090/content"},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469\u2013470","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6082, ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii Trunz z lat 1680\u20131715, karta \u201eMerkblatt\u201d i spis tre\u015bci, skany 2\u20133, dost\u0119p przez portal Archion (19826)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0508","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21802,"lng":19.54918,"name_de":"Trunz","name_pl":"Milejewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Trunz)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Milikowo le\u017cy w gminie Stary Dzierzgo\u0144, w powiecie sztumskim. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 wsi, na wyniesieniu po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi prowadz\u0105cej na Lubochowo \u2014 miejsce widoczne z daleka i wyra\u017anie oddzielone od siedlisk.\n\nZajmuje 0,21 hektara, a wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Stary Dzierzgo\u0144.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Stary Dzierzgo\u0144","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1123","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.87661,"lng":19.48764,"name_de":"","name_pl":"Milikowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Milikowie zachowa\u0142 si\u0119 jako nieu\u017cytek. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza go na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 wsi, na wyniesieniu po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi prowadz\u0105cej na Lubochowo. Podaje jego powierzchni\u0119 \u2014 dwadzie\u015bcia jeden ar\u00f3w, czyli 0,21 hektara \u2014 i datuje za\u0142o\u017cenie na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Przy tej samej bocznej drodze z Milikowa do Lubochowa stoi do dzi\u015b wiejski pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\nMilikowo, po niemiecku Heinrichsdorf, wzmiankowano w 1301 i 1311 roku jako Heynrichesdorph \u2014 wie\u015b czynszow\u0105 na 46 w\u0142\u00f3kach. Le\u017cy na Powi\u015blu, w dawnym powiecie mor\u0105skim w rejencji kr\u00f3lewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie. W 1785 roku Heinrichsdorf \u2014 znany te\u017c jako H\u00fcnerswalde albo H\u00fcnerdorf \u2014 by\u0142 wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do pruskiego urz\u0119du domenalnego w okr\u0119gu mor\u0105skim. Wed\u0142ug opisu okolicy w serwisie kamienie-wilhelma.net.pl w 1782 roku naliczono we wsi trzydzie\u015bci cztery domy, w 1820 roku dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 dom\u00f3w i 183 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1858 roku 291 os\u00f3b w trzydziestu sze\u015bciu gospodarstwach domowych, a w latach 1937\u20131939 \u2014 295 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nLubochowo, po niemiecku Liebwalde, le\u017cy przy drodze, przy kt\u00f3rej za\u0142o\u017cono cmentarz; Boetticher po\u015bwiadcza tam samodzieln\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 pod patronatem kr\u00f3lewskim, od 1635 roku macierzyst\u0105 tak\u017ce dla Przezmarku. W czasach katolickich ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lubochowie nale\u017ca\u0142, wed\u0142ug Boettichera, do archiprezbiteratu dzierzgo\u0144skiego; pochodzi\u0142 z czas\u00f3w zakonu krzy\u017cackiego, by\u0142 ceglan\u0105 budowl\u0105 gotyck\u0105, wielokrotnie przebudowywan\u0105, zw\u0142aszcza w nawie. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono parafii ewangelickiej, do kt\u00f3rej nale\u017celi mieszka\u0144cy Milikowa, ani liczb wyznaniowych dla tej wsi.\n\nPo zaj\u0119ciu tych stron przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 w 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Polski, a ludno\u015b\u0107 ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b.\n\nKarta cmentarza z listopada 1990 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki zaniedbane lub zniszczone; drzewostan znacznie uszczuplony, zachowany w ok. 30 %\u201d. Karta okre\u015bla go jako nieczynny. Zachowa\u0142y si\u0119 wtedy oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0105t cztery wolnostoj\u0105ce nagrobki i oko\u0142o dwudziestu mogi\u0142 z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku. W 1990 roku najstarszy zachowany nagrobek na cmentarzu w Milikowie pochodzi\u0142 wed\u0142ug karty z ko\u0144ca dziewi\u0119tnastego wieku. Cmentarz nie mia\u0142 ogrodzenia ani bramy, r\u00f3s\u0142 na nim przerzedzony drzewostan z\u0142o\u017cony ze \u015bwierk\u00f3w, \u017cywotnik\u00f3w i jesion\u00f3w, a od strony zachodniej znajdowa\u0142y si\u0119 cztery mogi\u0142y powojenne. Po po\u0142udniowej stronie przylega\u0142o do niego gospodarstwo, a z pozosta\u0142ych stron \u0142\u0105ki i pole. Cmentarz mia\u0142 kszta\u0142t zbli\u017cony do prostok\u0105ta, z fragmentami obsadzenia obwiedniego. W zieleni karta notowa\u0142a pozostawiony susz i g\u0119ste samosiewy. Karta wskazywa\u0142a jako zagro\u017cenie dalsz\u0105 dewastacj\u0119 cmentarza.\n\nGminny program opieki nad zabytkami gminy Stary Dzierzgo\u0144 na lata 2012\u20132015 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,21 ha z 2 po\u0142owy XIX wieku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Karta cmentarza z 1990 roku umieszcza cmentarz po wschodniej stronie drogi na Lubochowo, a wojew\u00f3dzka ewidencja \u2014 po p\u00f3\u0142nocnej.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lubochowo i Przezmark (Liebwalde-Preu\u00dfisch Mark), licz\u0105cej 2954 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Stary Dzierzgo\u0144; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eFolwark/Milikowo gmina Stary Dzierzgo\u0144 \u2014 opis okolicy\u201d, kamienie-wilhelma.net.pl; wyci\u0105g z A. Boettichera, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen. Das Oberland\u201d; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stary Dzierzgo\u0144 na lata 2012\u20132015 (uchwa\u0142a nr VII/68/12 z 29 grudnia 2012 roku); karta cmentarza w Milikowie, oprac. J. Gzowski, 1990 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Folwark/Milikowo gm. Stary Dzierzgo\u0144 \u2014 opis okolicy, kamienie-wilhelma.net.pl","url":"http://kamienie-wilhelma.net.pl/stary-dzierzgon"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0435","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.879449,"lng":19.483587,"name_de":"Heinrichsdorf","name_pl":"Milikowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Mi\u0142ocinie ma 0,03 hektara i le\u017cy po\u015brodku wsi, oko\u0142o 40 metr\u00f3w na po\u0142udnie od szosy z Woc\u0142aw do Cedr\u00f3w Wielkich, na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od domu numer 8. Obok fundament\u00f3w rozebranego ko\u015bcio\u0142a stoi kilka nagrobk\u00f3w w formie stel oraz pomnik \u017co\u0142nierzy niemieckich poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej; s\u0105 tu te\u017c tablice informacyjne. Nieopodal, w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci wsi, stoi tak\u017ce ol\u0119derski dom podcieniowy z 1731 roku. W 2021 roku mieszka\u0142y w Mi\u0142ocinie 253 osoby.\n\nMi\u0142ocin, po niemiecku Herzberg, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, dawniej zwanych te\u017c \u017bu\u0142awami Steblewskimi. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu Danziger Niederung: do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie (rejencja gda\u0144ska), w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nArchitekt Viktor Zirkwitz obj\u0105\u0142 Mi\u0142ocin badaniami terenowymi prowadzonymi g\u0142\u00f3wnie w latach 1928\u20131933. W jego pracy znalaz\u0142y si\u0119 rysunki pomiarowe ko\u015bcio\u0142a, zestawienie chor\u0105giewek i zdj\u0119cie lotnicze uk\u0142adu wsi, ogl\u0105danego od zachodu. Tekst spisa\u0142 w 1933 roku, a cz\u0119\u015bciowy druk ukaza\u0142 si\u0119 w Gda\u0144sku w 1940 roku. \u26a0 Wst\u0119p zapowiada, \u017ce rysunki i rekonstrukcje maj\u0105 by\u0107 \u201ekolejnym dowodem, \u017ce sporny dawniej obszar Gda\u0144ska od zawsze kryje w sobie czysto niemieck\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 kulturaln\u0105\u201d.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Mi\u0142ocinie by\u0142 niewielki i szachulcowy, z wie\u017c\u0105 tej samej konstrukcji, dwoma dzwonami i ma\u0142ymi organami. Chor\u0105giewka z dachu nosi\u0142a dat\u0119 1593, a chor\u0105giewka z wie\u017cy \u2014 dat\u0119 1768; obie znalaz\u0142y si\u0119 w zestawieniu chor\u0105giewek. Zirkwitz, kt\u00f3ry sporz\u0105dzi\u0142 jego rysunki pomiarowe, opisa\u0142 budowl\u0119 kr\u00f3tko: \u201ejednolicie wzniesiona, bardzo dobra konstrukcja szachulcowa\u201d. Rozebrano go po wojnie, w 1954 roku; do tego samego roku Mi\u0142ocin by\u0142 siedzib\u0105 gminy.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 do ewangelik\u00f3w w czasach Reformacji; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wymienia \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 w Herzberg\u201d w grupie \u015bwi\u0105ty\u0144 dawnego dekanatu steblewskiego, nad kt\u00f3rymi prawo patronatu wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski \u2014 ten sam patronat notuje w 1890 roku Harnoch przy parafii Trutenau i Herzberg. Mi\u0142oci\u0144ska \u015bwi\u0105tynia by\u0142a w tej parafii ko\u015bcio\u0142em filialnym: nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu w ka\u017cd\u0105 czwart\u0105 niedziel\u0119 i w drugie \u015bwi\u0119to. Ewangelicy parafialnie podlegali Trutenau, dzisiejszym Trutnowom; katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach, a w 1910 roku do Woc\u0142aw. Pierwszym duchownym ewangelickim tej parafii Harnoch nazywa Joachima Stutzkego, wzmiankowanego od 1573 roku. Wed\u0142ug Harnocha parafia liczy\u0142a 571 dusz; w ci\u0105gu roku ochrzczono w niej 34 dzieci, konfirmowano trzyna\u015bcioro, pob\u0142ogos\u0142awiono pi\u0119\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw, do komunii przyst\u0105pi\u0142o 229 os\u00f3b, a pogrzeb\u00f3w odprawiono 32. Okr\u0119gi szkolne parafii to Trutenau i Herzberg. O tutejszej szkole wiadomo z akt gda\u0144skich, \u017ce 21 lutego 1706 roku duchowny z Herzberga wystawi\u0142 Beniaminowi Mei\u00dfnerowi, rodowitemu gda\u0144szczaninowi, \u015bwiadectwo pi\u0119cioletniej s\u0142u\u017cby \u201ewiernej i pilnej\u201d, nazywaj\u0105c go \u201ebogobojnym, uczciwym i wiernym nauczycielem\u201d, kt\u00f3remu nie mia\u0142 nic do zarzucenia ani w \u017cyciu, ani w nauce. Wed\u0142ug \u015bwiadectwa nauczyciel uczy\u0142 dzieci czytania, pisania i rachunk\u00f3w tak, \u017ce widocznie w nich post\u0105pi\u0142y.\n\nWed\u0142ug wykazu B\u00e4ra z 1908 roku zachowane ksi\u0119gi tej parafii si\u0119gaj\u0105 1661 roku dla chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w oraz 1674 roku dla pogrzeb\u00f3w; wpisano w nie tak\u017ce relacj\u0119 o wojnie z 1807 roku i o powodzi z 1829 roku.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 251 mieszka\u0144c\u00f3w: 179 luteran\u00f3w i 72 katolik\u00f3w; parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 by\u0142o Trutnau. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 358 os\u00f3b: 241 ewangelik\u00f3w i 117 katolik\u00f3w, a rubryki pozosta\u0142ych wyzna\u0144 zostawiono puste. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 339 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 327 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku; w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 213 ewangelik\u00f3w i 114 katolik\u00f3w, po polsku m\u00f3wi\u0142o jedena\u015bcie os\u00f3b.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d dw\u00f3ch cmentarzy parafii w Trutnowach, licz\u0105cej wtedy 491 ewangelik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Trutenau i podaje tu 213 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirchen von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, odbitka cz\u0119\u015bciowa z przygotowywanego dzie\u0142a \u201eDas Dorf um Danzig\u201d, Danzig 1940 (tekst spisany w 1933 roku), tablice 4 i 31 oraz zestawienie chor\u0105giewek; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 403, has\u0142o Trutenau und Herzberg; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 204; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 494; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 5, poz. 57; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Niederung, s. 18, poz. 18; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Danziger Niederung, poz. 18; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 198\u2013199, nr 54; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Mi\u0142ocin \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, zulawy.infopl.info; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 29; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Cedry Wielkie na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLVIII/381/2023 Rady Gminy Cedry Wielkie z dnia 20 grudnia 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2024, poz. 57, s. 49","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2024&book=0&position=57"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0059","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.26786,"lng":18.81618,"name_de":"Herzberg","name_pl":"Mi\u0142ocin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Mi\u0142ocinie, po niemiecku Herzberg, sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 budowla z XVI wieku, wzniesiona w konstrukcji ryglowej. Piotr Birecki wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 w Mi\u0142ocinie, obok ko\u015bcio\u0142a w Kiezmarku, w\u015br\u00f3d nowych budynk\u00f3w, kt\u00f3re w posiad\u0142o\u015bciach miejskich wznoszono dla luteran\u00f3w, i datuje go na koniec XVI wieku. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 wie\u017c\u0119 nakryt\u0105 smuk\u0142ym he\u0142mem. Rozebrano go w 1954 roku; fundamenty zachowa\u0142y si\u0119 w centrum wsi. Przy \u015bwi\u0105tyni le\u017ca\u0142 cmentarz ewangelicki, na kt\u00f3rym przetrwa\u0142o kilka nagrobk\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Fankidejskiego Krzy\u017cacy zamierzali osadzi\u0107 w Gda\u0144sku biskupa nowej diecezji pomorskiej, z katedr\u0105 w ko\u015bciele Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, a Herzberg \u2014 obok Trutnowych, Cedr\u00f3w Wielkich i Ma\u0142ych \u2014 przeznaczyli na utrzymanie duchowie\u0144stwa katedralnego, jego muzyki i \u015bpiewu. Wed\u0142ug Fankidejskiego fundacja ta nie dosz\u0142a do skutku. Ten sam autor zalicza tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 do \u015bwi\u0105ty\u0144, kt\u00f3re \u2014 jak pisze \u2014 \u201ewcze\u015bnie utracone s\u0105 dla wiary \u015bw.\u201d, i wskazuje przyczyn\u0119: prawo patronatu wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski, a ten by\u0142 lutera\u0144ski. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) do parafii w Trutnowych nale\u017ca\u0142a kaplica w Mi\u0142ocinie, po niemiecku Herzberg, obs\u0142ugiwana przez ewangelik\u00f3w od tego samego czasu, od kt\u00f3rego g\u0142oszono kazania ewangelickie w Trutnowych \u2014 a te Hartwich datuje na 1573 rok.\n\nEphraim Praetorius, kt\u00f3ry w XVIII wieku zebra\u0142 w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d wiadomo\u015bci o ko\u015bcio\u0142ach gda\u0144skich, opisuje kaplic\u0119 w Mi\u0142ocinie jako fili\u0119 parafii w Trutnowach. Mia\u0142a okaza\u0142\u0105 iglic\u0119 wie\u017cy z zegarem bij\u0105cym i tarcz\u0105, dwa dzwony i dw\u00f3ch prze\u0142o\u017conych. Pastor z Trutn\u00f3w g\u0142osi\u0142 w niej co trzy tygodnie po po\u0142udniu kazanie albo prowadzi\u0142 nauk\u0119 katechizmu, a cztery razy w roku udziela\u0142 Wieczerzy Pa\u0144skiej: w ostatni dzie\u0144 \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia, Wielkanocy i Zielonych \u015awi\u0105tek oraz w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a. Wn\u0119trze by\u0142o schludnie urz\u0105dzone, z o\u0142tarzem, ambon\u0105 i chrzcielnic\u0105. W 1675 roku sprawiono nowy pozytyw, na kt\u00f3rym zagrano po raz pierwszy 8 wrze\u015bnia, w 13. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. W 1687 roku kaplic\u0119 naprawiono i obsadzono wok\u00f3\u0142 drzewami. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa pastor Jan Meyer, kt\u00f3ry obs\u0142ugiwa\u0142 tak\u017ce Mi\u0142ocin, zmar\u0142 2 lipca 1703 roku nie w Trutnowach, lecz w Gda\u0144sku, i tam zosta\u0142 pochowany w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\nPastor Gotfryd Steinhauer zapisa\u0142 w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej Trutn\u00f3w, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwo w Mi\u0142ocinie odprawiano dot\u0105d przewa\u017cnie po po\u0142udniu, w porze nieszpor\u00f3w, ale administrator \u017bu\u0142aw Steblewskich postanowi\u0142 t\u0119 por\u0119 zmieni\u0107. Poniewa\u017c w jednej z kaplic na \u017bu\u0142awach g\u0142oszono kazanie poranne, tak\u017ce w Mi\u0142ocinie mia\u0142o by\u0107 kazanie poranne zamiast nieszpor\u00f3w, i to nie \u015bci\u015ble w trzeci\u0105 niedziel\u0119, jak dot\u0105d przy nieszporach, bo ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trutnowach m\u00f3g\u0142by na tym straci\u0107, lecz tak, jak duchownym pozwol\u0105 czas i okoliczno\u015bci. Steinhauer zacz\u0105\u0142 19 lipca 1711 roku, w si\u00f3dm\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, i zapowiedzia\u0142, \u017ce b\u0119dzie to kontynuowa\u0142 raz w czwart\u0105, raz w pi\u0105t\u0105 albo sz\u00f3st\u0105 niedziel\u0119, nie wi\u0105\u017c\u0105c si\u0119 sta\u0142ym terminem.\n\nSzko\u0142\u0119 zbudowano tu na nowo w 1619 roku, a z robocizn\u0105, napiwkiem i pozosta\u0142ymi wydatkami kosztowa\u0142a oko\u0142o stu gulden\u00f3w. W 1706 roku tutejszy duchowny wystawi\u0142 \u015bwiadectwo pochwa\u0142y nauczycielowi Benjaminowi Mei\u00dfnerowi, gda\u0144szczaninowi, kt\u00f3ry przez pi\u0119\u0107 lat \u201ewiernie i pilnie\u201d pe\u0142ni\u0142 tu s\u0142u\u017cb\u0119.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 251 mieszka\u0144c\u00f3w: 179 luteran\u00f3w i 72 katolik\u00f3w; w rubryce budowli ko\u015bcielnych wymienia jedn\u0105 kaplic\u0119 ewangelick\u0105. Liczby z 1820 roku obejmuj\u0105 Mi\u0142ocin \u0142\u0105cznie z s\u0105siednim Rosenau. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom III, 1882), w ha\u015ble \u201eHerzberg\u201d, notuje we wsi 271 ewangelik\u00f3w i 83 katolik\u00f3w w 28 domach oraz podaje, \u017ce na miejscu by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski i szko\u0142a, a katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach. W spisie z 1885 roku wykazano we wsi 358 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 241 ewangelik\u00f3w i 117 katolik\u00f3w. Ewangelicy nie tworzyli w\u0142asnej parafii \u2014 nale\u017celi do parafii w Trutenau, dzisiejszych Trutnowych. Harnoch opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Mi\u0142ocinie jako budowl\u0119 szachulcow\u0105 z wie\u017c\u0105 tej samej konstrukcji, z dwoma dzwonami i ma\u0142ymi organami; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w nim w ka\u017cd\u0105 czwart\u0105 niedziel\u0119 i w drugie dni \u015bwi\u0105t. W 1913 roku odznaczenie pa\u0144stwowe otrzyma\u0142 Adolf Nickel, dawny starszy ko\u015bcielny i prze\u0142o\u017cony kaplicy w Mi\u0142ocinie, wtedy rentier w Gda\u0144sku-Wrzeszczu.\n\nW latach 1928\u20131933, podczas bada\u0144 terenowych, wie\u017c\u0119 ko\u015bcio\u0142a zmierzy\u0142 i narysowa\u0142 architekt Viktor Zirkwitz. W jego rozprawie znalaz\u0142y si\u0119 rysunki pomiarowe wie\u017cy oraz zdj\u0119cie lotnicze uk\u0142adu wsi; fotografie wykonano w latach 1932\u20131933. Rozpraw\u0119 obroniono na Politechnice Gda\u0144skiej w czerwcu 1933 roku, a drukiem wysz\u0142a w 1940. Jej wst\u0119p zapowiada, \u017ce materia\u0142 ma dowodzi\u0107 \u201eczysto niemieckiej tw\u00f3rczo\u015bci kulturalnej\u201d obszaru gda\u0144skiego.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johannes Meyer (1692), Otto Friedrich Wilhelm Schweers (1869\u20131884), Paul Adolf Schultze (1899), Karl Wilhelm Christiani (1910).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Trutenau i podaje tu 213 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 165; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eHerzberg\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 403; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 159\u2013160 i 205; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Danzig 1940; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau \u2014 Kreis Danziger Niederung, s. 18\u201319, poz. 18; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 497, 525; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 198\u2013199, nr 54; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 1; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 290; t. 4, s. 1180; t. 6, s. 1652, 1670; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 26v\u201327v; Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Trutnowych (Trutenau) za\u0142o\u017cona w 1661 roku: zapiski pastor\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5800 (Archion 17969); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-cedry-wielkie/milocin"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"polskawzdluzszosy.blogspot.com","url":"http://polskawzdluzszosy.blogspot.com/2017/07/wocawy-koszway-miocin-trutnowy-cedry.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Mi%C5%82ocin_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 1","url":"https://polona.pl/item-view/3d24c1d3-ebe4-4642-bb2a-aa00cb8a762a"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 403","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eHerzberg\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 165","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 290; t. 4, s. 1180; t. 6, s. 1652, 1670","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 26v\u201327v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Trutnowych (Trutenau) za\u0142o\u017cona w 1661 roku: zapiski pastor\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5800 (Archion 17969)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0474","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2678569,"lng":18.8161826,"name_de":"Herzberg","name_pl":"Mi\u0142ocin \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Herzberg)","powiat":"gda\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Mi\u0142oradz \u2014 po niemiecku Mielenz, w dokumencie z 1282 roku Miloradesdorf i Myloradestorph \u2014 le\u017cy na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich i od \u015bredniowiecza ma w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki; przywilej lokacyjny wsi pochodzi z 1321 roku. Przy ko\u015bciele zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz. Studium uwarunkowa\u0144 gminy Mi\u0142oradz okre\u015bla go jako katolicki i protestancki. Wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w notuje go wraz z kostnic\u0105, dzwonnic\u0105 i wysok\u0105 zieleni\u0105 cmentarn\u0105 pod numerem rejestru 285 i nie rozdziela cz\u0119\u015bci wyznaniowych. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wskazania, gdzie le\u017ca\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 protestancka. Wiadomo natomiast, \u017ce taki podzia\u0142 istnia\u0142: wizytacja z 4 czerwca 1749 roku, przywo\u0142ana przez Jana Wi\u015bniewskiego, zapisa\u0142a, \u017ce cmentarz parafialny w Mi\u0142oradzu s\u0142u\u017cy\u0142 innowiercom i katolikom, lecz zgodnie z zaleceniem papieskim protestanci mieli groby w jednej jego cz\u0119\u015bci, a katolicy w drugiej; tak samo by\u0142o przy filialnym ko\u015bciele w Starej Ko\u015bcielnicy. Cmentarz jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-285, decyzj\u0105 z 9 czerwca 1994 roku; wykaz opisuje go jako \u201ecmentarz przyko\u015bcielny\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest wpisany pod tym samym numerem od 27 marca 1962 roku.\n\nPod koniec XVI wieku Mi\u0142oradz tworzy\u0142 odr\u0119bn\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105 i mia\u0142 we wsi w\u0142asny dom ko\u015bcielny. W tym czasie s\u0105siednie gminy ewangelickie istnia\u0142y w Starej Ko\u015bcielnicy, Gnojewie i Szymankowie; w mi\u0142oradzkim domu ko\u015bcielnym ostatni raz udzieli\u0142 Wieczerzy Pa\u0144skiej Simon Arlet w 1636 roku. W jedn\u0105 parafi\u0119 cztery gminy po\u0142\u0105czono przed 1636 rokiem, a w 1865 roku Alt-M\u00fcnsterberg wraz z Mi\u0142oradzem przesz\u0142y pod Gnojewo, gdzie ewangelicy otrzymali w 1819 roku dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. W latach poprzedzaj\u0105cych przekazanie ko\u015bcio\u0142a w Gnojewie orkan zwali\u0142 jego wie\u017c\u0119 na dach, a zbyt ubog\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105 przy\u0142\u0105czono do Ko\u0144czewic.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Mielenz* 43 budynki mieszkalne i 495 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 87 ewangelik\u00f3w, 376 katolik\u00f3w, 26 mennonit\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Starej Ko\u015bcielnicy, a katolicy \u2014 do miejscowej parafii. W 1869 roku miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1868 roku te same liczby co podr\u0119cznik rejencji: 495 mieszka\u0144c\u00f3w przy 43 domach. W S\u0142owniku wie\u015b ma wtedy 16 gburskich posiad\u0142o\u015bci i 4 zagrody na 136 w\u0142\u00f3kach i 6 morgach obszaru, a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki jest parafialny. W 1878 roku doliczono si\u0119 344 komunikant\u00f3w w katolickiej parafii, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142a filia w Alt-M\u00fcnsterberg. W\u015br\u00f3d 480 mieszka\u0144c\u00f3w spisanych 1 grudnia 1885 roku naliczono 345 katolik\u00f3w i 125 ewangelik\u00f3w, a 10 dalszych os\u00f3b zapisano jako innych chrze\u015bcijan. Wykaz gmin sporz\u0105dzony na podstawie spisu z 1885 roku podaje przy Mi\u0142oradzu parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Gnojewie i parafi\u0119 katolick\u0105 na miejscu, a S\u0142ownik geograficzny wskazuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Alt-M\u00fcnsterberg.\n\nPo rozebraniu w 1858 roku murowanej dolnej cz\u0119\u015bci dawnej wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a postawiono w 1863 roku nisk\u0105, wolno stoj\u0105c\u0105 dzwonnic\u0119, wzniesion\u0105 ponownie w 1885 roku. Oko\u0142o 1890 roku parafia w Gnojewie \u2014 Alt-M\u00fcnsterberg, Gnojewo i Mi\u0142oradz \u2014 liczy\u0142a 346 dusz. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d trzech cmentarzy parafii w Gnojewie, licz\u0105cej wtedy 607 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W ewidencji zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a, a w wykazie rejestru ze stanem na 30 czerwca 2026 roku \u2014 \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gnojewo (Gnojau) i podaje tu 79 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 173; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat malborski, strona 13 druku, pozycja 73; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 434\u2013435; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o Mielenz; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Mi\u0142oradz; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 30\u201331; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 151\u2013152, pozycja 78; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 81.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/miloradz/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"miloradz.geoportal-krajowy.pl","url":"https://miloradz.geoportal-krajowy.pl/zabytki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 151\u2013152, pozycja 78","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 81","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0978","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.01387,"lng":18.91604,"name_de":"Mielenz","name_pl":"Mi\u0142oradz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mi\u0142owo, dawniej Sch\u00f6nbeck, le\u017cy w gminie Przywidz. Tutejszy cmentarz ewangelicki znajduje si\u0119 przy ulicy Przywidzkiej, na dzia\u0142ce numer 4. Figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 81 oraz w gminnej ewidencji (w wykazach z 2015 i 2023 roku). Karta krajowej ewidencji z 1 sierpnia 1986 roku datuje cmentarz na pocz\u0105tek XX wieku. Krajowa ewidencja wskazuje w Mi\u0142owie dwa cmentarze ewangelickie: ten przy ulicy Przywidzkiej i drugi, na dzia\u0142ce numer 173/7, datowany na po\u0142ow\u0119 XIX wieku, kt\u00f3rego nie uj\u0119to w ewidencji gminnej. Do rejestru zabytk\u00f3w \u017caden z nich nie trafi\u0142. W rejestrze zabytk\u00f3w figuruje dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Przywidzu z 1909 roku, dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem Kr\u00f3lowej R\u00f3\u017ca\u0144ca \u015awi\u0119tego, wpisany pod numerem A-1694 decyzj\u0105 z 18 lipca 1999 roku.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Mi\u0142owo (Szembek) nale\u017ca\u0142o do Anny Kalkstein z domu Paw\u0142owskiej, od 1751 roku do Adama Kanden-Trzci\u0144skiego, a od 1768 roku do jego syna Franciszka Ksawerego, po ugodzie z bratem Micha\u0142em i matk\u0105 Katarzyn\u0105 z Podowskich. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku nie opisywa\u0142 *Sch\u00f6nbeck* osobno, lecz odsy\u0142a\u0142 do has\u0142a *Mariensee* (maj\u0105tek rycerski), w kt\u00f3rym wie\u015b wymieniono w\u015br\u00f3d osad okr\u0119gu dworskiego. Dla ca\u0142ego okr\u0119gu podawa\u0142 206 budynk\u00f3w mieszkalnych i 1473 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1273 ewangelik\u00f3w i 200 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tam cztery folwarki, 81 gospodarstw ch\u0142opskich i 61 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przywidzu; katolicy \u2014 do parafii w Mierzeszynie; dzieci nale\u017ca\u0142y do szko\u0142y w Kleinsee.\n\nSpis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 373 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 326 ewangelik\u00f3w i 47 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Przywidzu, nosz\u0105cym niemieck\u0105 nazw\u0119 Mariensee, katolicy \u2014 do parafii w Mierzeszynie. Agathon Harnoch wymienia Sch\u00f6nbeck w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci ze szko\u0142\u0105 w parafii Mariensee, licz\u0105cej 4257 dusz i maj\u0105cej dwadzie\u015bcia cztery cmentarze ewangelickie. W spisie z 1 grudnia 1910 roku na 371 mieszka\u0144c\u00f3w niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 287 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich 261 ewangelik\u00f3w i 26 katolik\u00f3w. Kaszubski poda\u0142y 82 osoby, wszystkie wyznania katolickiego, a dwie \u2014 niemiecki wraz z innym j\u0119zykiem. Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna w tym czasie si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142a: ewangelicy podlegali parafii w Mierzeszynie, gdzie w 1901 roku stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, katolicy za\u015b parafii w Przywidzu.\n\nKarta cmentarza z sierpnia 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Braki nagrobk\u00f3w,zachowane tylko obramowania i tumby i nieliczne podstawy pod tablice w kszta\u0142cie pni drzew\u201d. Na prostok\u0105tnej dzia\u0142ce o powierzchni dwudziestu ar\u00f3w naliczono wtedy pi\u0119\u0107dziesi\u0105t cztery mogi\u0142y, \u017cadnej z czyteln\u0105 dat\u0105, a z ogrodzenia pozosta\u0142y \u017celiwne s\u0142upki i fragmenty ceglanych s\u0142upk\u00f3w bramy. Granice cmentarza znaczy\u0142y zachowane obsadzenia \u2014 trzy lipy i trzy klony w dobrym stanie \u2014 wn\u0119trze za\u015b zaros\u0142y bzy i pokrzywy. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz ewangelicki przy ulicy Przywidzkiej. Cz\u0119\u015b\u0107 opisowa programu, wyliczaj\u0105c miejscowo\u015bci gminy, w kt\u00f3rych s\u0105 cmentarze, Mi\u0142owa nie wymienia; o tych cmentarzach pisze og\u00f3lnie, \u017ce \u201esporo z nich to poewangelickie cmentarze z wczesnych lat XX w., po II wojnie \u015bwiatowej nieu\u017cytkowane\u201d, po\u0142o\u017cone zazwyczaj w lesie lub na zalesionym wzg\u00f3rzu, poza zwart\u0105 zabudow\u0105 wsi, \u201ew r\u00f3\u017cnym stopniu dewastacji\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Mierzeszyn (Meisterswalde) i podaje tu 270 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 has\u0142o parafii Mariensee, s. 421\u2013422; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (pozycja 81) oraz gminna ewidencja zabytk\u00f3w i gminny program opieki nad zabytkami gminy Przywidz; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Mi\u0142owie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1497 (s. 168); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 129, pozycja 373; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117\u2013118, pozycja 241; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1497 (s. 168)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 129, pozycja 373; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117\u2013118, pozycja 241","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, hrsg. vom Evangelischen Konsistorium f\u00fcr die Freie Stadt Danzig, [Danzig] 1927, s. 17, parafia nr 5 Meisterswalde (Kirchenkreis Danziger H\u00f6he)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0248","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.188862,"lng":18.375395,"name_de":"Sch\u00f6nbeck","name_pl":"Mi\u0142owo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mini\u0119ta \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich Menthen \u2014 le\u017cy w gminie Miko\u0142ajki Pomorskie, w powiecie sztumskim.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku pokazuje wie\u015b rozpisan\u0105 na dwa osobne \u015bwiaty. Gmina wiejska liczy\u0142a 346 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 103 ewangelik\u00f3w i 243 katolik\u00f3w, a jej ewangelicy nale\u017celi do parafii w Dzierzgoniu. Obw\u00f3d dworski, kt\u00f3ry spis prowadzi zupe\u0142nie osobno, notuje 145 os\u00f3b \u2014 31 ewangelik\u00f3w i 114 katolik\u00f3w \u2014 i wskazuje dla nich inn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105, w Gro\u00df Rohdau, czyli w Rodowie. Wie\u015b i maj\u0105tek chodzi\u0142y wi\u0119c do dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w.\n\nO tym dzierzgo\u0144skim ko\u015bciele wiadomo, jak wygl\u0105da\u0142: by\u0142 budowl\u0105 szachulcow\u0105 pod patronatem w\u0142asnej gminy, z dwoma dzwonami i organami o szesnastu g\u0142osach. Parafia liczy\u0142a 4240 dusz, w ci\u0105gu roku odnotowywa\u0142a 161 chrzt\u00f3w, 36 \u015blub\u00f3w i 1751 przyst\u0119puj\u0105cych do Wieczerzy Pa\u0144skiej, a jej szko\u0142y dzia\u0142a\u0142y w ponad dwudziestu miejscowo\u015bciach \u2014 Mini\u0119ta by\u0142a jedn\u0105 z nich.\n\nPo tej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142 cmentarz po zachodniej stronie drogi prowadz\u0105cej z Miko\u0142ajek Pomorskich. \ud83d\udfe1 Czasu za\u0142o\u017cenia nie ustalono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Miko\u0142ajki Pomorskie.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Miko\u0142ajki Pomorskie","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1120","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.8758535,"lng":19.197471,"name_de":"Menthen","name_pl":"Mini\u0119ta \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Minkowice, po niemiecku Menkewitz, to kaszubska wie\u015b szlachecka w powiecie puckim, po\u015bwiadczona w drugiej po\u0142owie XVI wieku; w 1942 roku w\u0142adze niemieckie przemianowa\u0142y j\u0105 na \u201eM\u00f6nke\u201d. Nazwa jest starsza ni\u017c jej niemiecki zapis \u2014 Schultz odnotowa\u0142, \u017ce jeszcze w 1526 roku pisano j\u0105 \u201eMyenkowicze\u201d, i wymieni\u0142 Minkowice w\u015br\u00f3d wsi rozbioru maj\u0105tku krokowskiego, wydzielonych z d\u00f3br rodu von Krockow przy uw\u0142aszczeniu ch\u0142op\u00f3w.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka. Spis wykaza\u0142 199 mieszka\u0144c\u00f3w przy dwudziestu trzech domach \u2014 186 ewangelik\u00f3w i trzynastu katolik\u00f3w; w 1872 roku by\u0142o ich 208, a w 1905 \u2014 248.\n\nEwangelicy podlegali parafii w Krokowej. Zwi\u0105zek by\u0142 stary: w umowie o uposa\u017cenie zawartej 27 lipca 1657 roku mi\u0119dzy patronem Ernestem Krokowskim a duchownym Jerzym Gleinigiem zapisano, \u017ce o\u015bmiu kmieci z Minkowic daje krokowskiemu plebanowi po \u0107wierci \u017cyta i owsa. \ud83d\udccc Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca sta\u0142 si\u0119 protestancki ju\u017c w 1572 roku, za spraw\u0105 rodu von Krockow, i by\u0142a to najwi\u0119ksza parafia superintendentury wejherowskiej Ko\u015bcio\u0142a unijnego. Katolicy nale\u017celi do parafii w \u017barnowcu. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie usta\u0142y, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Krokowej przej\u0119to na kult katolicki w 1946 roku.\n\n\u26a0\ud83d\udd34 Sam obiekt jest jednak w\u0105tpliwy i trzeba to powiedzie\u0107 wprost. Odr\u0119bnego cmentarza ewangelickiego w Minkowicach nie uda\u0142o si\u0119 potwierdzi\u0107 w \u017cadnym \u017ar\u00f3dle \u2014 poch\u00f3wki wsi wi\u0105za\u0142y si\u0119 z parafi\u0105 w Krokowej. \ud83d\udfe1 Istnienie obiektu pod podanymi wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnymi wymaga sprawdzenia w terenie.\n\n\ud83d\udccc Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 38 mieszka\u0144c\u00f3w: 34 luteran\u00f3w i 4 katolik\u00f3w; parafia lutera\u0144ska: Krokowa (Krokow).\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych dobra krokowskie \u2014 Krokowa, Minkowice i kilka s\u0105siednich wsi \u2014 nale\u017ca\u0142y do Kaspara Reinholda von Krockowa, od 1782 roku do Heinricha Joachima Reinholda, a od 1796 roku do jego syna, hrabiego Alberta Kaspara Ewalda von Krockowa. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 jako ich w\u0142a\u015bciciel figuruje 54-letni Kasimir Reinhold von Krockow, rotmistrz w stanie spoczynku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Krockow i podaje tu 185 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Franz Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 30\u201331, 562, 586\u2013588; Archiwum Pa\u0144stwowe w Poznaniu, Akta Braci Czeskich, sygn. 127 (\u201eErnest Krokowski do Jana Bytnera 1657\u20131673\u201d), skany w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 170-171, nr 168; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 654 (s. 26), nr 1449 (s. 153); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39.*","built_year":1850,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eMinkowice\u201d","url":""},{"typ":"r\u0119kopis archiwalny","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Poznaniu, Akta Braci Czeskich, sygn. 127 (\u201eErnest Krokowski do Jana Bytnera 1657\u20131673\u201d), skany w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej","url":"https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/edition/54249"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 654 (s. 26), nr 1449 (s. 153)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39","url":""}]},"gps_precision":"geocoded","id":"KOS-0437","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.7824974,"lng":18.1722215,"name_de":"Menkewitz","name_pl":"Minkowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Mirachowie le\u017cy na uboczu wsi, przy drodze do le\u015bnicz\u00f3wki; w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Kartuzy figuruje pod adresem \u201eDo Le\u015bnicz\u00f3wki\u201d. Jest to za\u0142o\u017cenie odr\u0119bne od cmentarza przyko\u015bcielnego przy ulicy Kartuskiej, kt\u00f3ry ta sama ewidencja wykazuje jako \u201ecmentarz przyko\u015bcielny ewangelicki, nast\u0119pnie katolicki\u201d. \u017be przy tutejszej parafii by\u0142 cmentarz, m\u00f3wi wprost Agathon Harnoch: w\u015br\u00f3d czterdziestu dw\u00f3ch miejscowo\u015bci, kt\u00f3rym przypisuje cmentarz ewangelicki, wymienia z nazwy Mirachowo i Wilhelmshuld. Dla tej parafii podaje jednak po jednym cmentarzu na wie\u015b, wi\u0119c rozdzielenie na dwa mirachowskie za\u0142o\u017cenia opiera si\u0119 na ewidencji, nie na \u017ar\u00f3dle dziewi\u0119tnastowiecznym. Stanu zachowania cmentarza nie sprawdzono na miejscu; \u017ar\u00f3d\u0142a pisane podaj\u0105 o nim tylko tyle, \u017ce gminny program opieki nad zabytkami ujmuje go wraz ze starodrzewem.\n\nSama wie\u015b jest du\u017co starsza od ewangelickiej wsp\u00f3lnoty. Dawniej Mirachowo by\u0142o stolic\u0105 starost\u00f3w mirachowskich, kt\u00f3rzy mieszkali tu w swoim grodzie; od nich wzi\u0119li nazw\u0119 s\u0119dziowie ziemscy i dziekani, a dekanat nazywano zamiennie mirachowskim i ko\u015bcierskim. W czasach krzy\u017cackich, najp\u00f3\u017aniej w 1381 roku (po kr\u00f3tkim pobycie w Miechucinie w 1373 roku), przeniesiono tu z Chmielna siedzib\u0119 zarz\u0105du zakonnego wraz z folwarkiem, cho\u0107 \u2014 jak zauwa\u017ca inwentarz zabytk\u00f3w prowincji \u2014 tutejsze zabudowania nie by\u0142y okaza\u0142e.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 w Mirachowie jeszcze przed Reformacj\u0105: Damalewicz pisze o nim jako o parafialnym. Zagin\u0105\u0142 jednak tak wcze\u015bnie, \u017ce najstarsze akta z szesnastego wieku nic ju\u017c o nim nie wiedz\u0105; w po\u0142owie osiemnastego stulecia widziano po nim ju\u017c tylko nik\u0142e \u015blady. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski opisuje, \u017ce w drugiej po\u0142owie szesnastego wieku staro\u015bcina Szczaniawska ufundowa\u0142a w Mirachowie osobn\u0105 kaplic\u0119 \u2014 po to, jak pisze autor, by przywr\u00f3ci\u0107 cho\u0107 w cz\u0119\u015bci dawne nabo\u017ce\u0144stwo. Sta\u0142a na wzg\u00f3rzu, zbudowana z drewna, z jednym o\u0142tarzem, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jakuba; naczynia i szaty liturgiczne przechowywano we dworze. Musia\u0142a by\u0107 niema\u0142a, skoro wizytatorzy nazywaj\u0105 j\u0105 nieraz ko\u015bcio\u0142em. Z pos\u0142ug\u0105 przyje\u017cd\u017ca\u0142 tu proboszcz ze Strzepcza, do kt\u00f3rego parafii Mirachowo nale\u017ca\u0142o, a bywa\u0142o, \u017ce i duchowni z s\u0105siedztwa. P\u00f3\u017aniej i ona podupad\u0142a: w osiemnastym wieku istnia\u0142a ju\u017c tylko ma\u0142a kapliczka we dworze, urz\u0105dzona przez \u00f3wczesnego zarz\u0105dc\u0119 mirachowskiego starostwa Jakuba Kami\u0144skiego.\n\nWsp\u00f3lnota ewangelicka wyros\u0142a nie w samym Mirachowie, lecz obok. Jej zal\u0105\u017ckiem by\u0142a kolonia Wilhelmshuld, za\u0142o\u017cona w 1802 roku i zasiedlona kolonistami ewangelickimi z Badenii i Wirtembergii; cz\u0119\u015b\u0107 z nich wyemigrowa\u0142a p\u00f3\u017aniej do Ameryki, a w opuszczone gospodarstwa weszli katoliccy Kaszubi. Z pocz\u0105tku koloni\u015bci sprowadzali duchownego z Pomorza, a gdy pastora ustanowiono w Kartuzach, kolonia sta\u0142a si\u0119 fili\u0105 kartusk\u0105. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a w Wilhelmshuld koloni\u015bci si\u0119 nie doczekali \u2014 stan\u0105\u0142 on w Mirachowie, co nada\u0142o tej wsi rang\u0119 siedziby parafii (Kirchspiel Mirchau). Ewangelicy mieszkali jednak w samym Mirachowie i przed przybyciem kolonist\u00f3w: ju\u017c w 1789 roku topografia Goldbecka notuje tu szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105.\n\nNeogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono z niecodziennej fundacji: tradycja miejscowa przypisuje j\u0105 kr\u00f3lowi szwedzkiemu Karolowi XV, a ziemi\u0119 pod budow\u0119 i plebani\u0119 darowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku, Hering. Harnoch zapisuje, \u017ce budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Mirachowie przeforsowa\u0142 w 1854 roku w\u0142a\u015bnie on, a cztery tysi\u0105ce talar\u00f3w da\u0142o 10 kwietnia 1859 roku gda\u0144skie Towarzystwo Gustawa Adolfa \u2014 za kt\u00f3rego po\u015brednictwem ewangelicy z ca\u0142ych Niemiec zbierali pieni\u0105dze dla wsp\u00f3lnot diaspory. Ten sam autor podaje dalsze daty: ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 7 listopada 1860 roku, granice parafii wyznaczono dokumentem z 23 lipca 1861 roku, a ostatecznie parafi\u0119 ukonstytuowano 25 pa\u017adziernika 1875 roku. \u015awi\u0105tyni\u0119, zwan\u0105 \u201eko\u015bcio\u0142em Gustawa Adolfa\u201d, postawiono pod patronatem gminy z surowego muru z kamieni i cegie\u0142, z apsyd\u0105 i wie\u017c\u0105. Zawieszono w niej dwa dzwony, a zamiast obrazu o\u0142tarzowego dano kolorowe okno. Chrzcielnic\u0119 z cynku ofiarowa\u0142o Towarzystwo Gustawa Adolfa \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich, a organy o o\u015bmiu g\u0142osach zbudowano w 1861 roku. Pierwszego duszpasterza wprowadzono 22 marca 1863 roku; murowan\u0105 plebani\u0119 postawiono rok p\u00f3\u017aniej. Od 1854 roku parafia prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w, a od 1895 ksi\u0119g\u0119 konfirmowanych; duplikaty w s\u0105dzie obwodowym w Kartuzach obejmuj\u0105 lata 1863\u20131874.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku opisywa\u0142 osobno wie\u015b *Mirchau* i maj\u0105tek tej nazwy. Wie\u015b, z wybudowaniami *Ziegelscheune* i *Olzewobloto*, by\u0142a kr\u00f3lewsk\u0105 wsi\u0105 ch\u0142opsk\u0105 z dziesi\u0119cioma gospodarstwami ch\u0142opskimi, 14 zagrodami cha\u0142upniczymi i 34 budynkami mieszkalnymi; podr\u0119cznik notowa\u0142 w niej siedzib\u0119 kr\u00f3lewskiego nadle\u015bnictwa i szko\u0142\u0119 katolick\u0105. Maj\u0105tek rycerski mia\u0142 18 budynk\u00f3w mieszkalnych, m\u0142yn zbo\u017cowy i tartak; od 1860 roku sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, by\u0142a te\u017c szko\u0142a ewangelicka. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Sianowie.\n\nLiczby pokazuj\u0105, jak trwa\u0142a by\u0142a to mniejszo\u015b\u0107. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 168 mieszka\u0144c\u00f3w: 50 luteran\u00f3w i 118 katolik\u00f3w. Dla roku 1868 *S\u0142ownik geograficzny* podaje we wsi 316 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 241 katolik\u00f3w, 67 ewangelik\u00f3w i 8 \u017byd\u00f3w \u2014 a w dobrach rycerskich 176 os\u00f3b, w tym 76 katolik\u00f3w i stu ewangelik\u00f3w. *S\u0142ownik geograficzny* w nag\u0142\u00f3wku has\u0142a mylnie przypisuje Mirachowo do powiatu ko\u015bcierskiego, cho\u0107 inne has\u0142a tego samego wydawnictwa podaj\u0105 powiat kartuski. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej Mirachowo 532 mieszka\u0144c\u00f3w: 352 katolik\u00f3w, 173 ewangelik\u00f3w i 7 innych chrze\u015bcijan; osobno policzono obw\u00f3d dworski nadle\u015bnictwa \u2014 26 os\u00f3b, w tym 18 ewangelik\u00f3w i 8 katolik\u00f3w. W tym samym spisie wie\u015b przypisano do parafii ewangelickiej Mirchau i katolickiej w Sianowie. Pod koniec 1892 roku Mirachowo wraz ze Strysz\u0105 Bud\u0105 liczy\u0142o 510 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 156 ewangelik\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie Niemc\u00f3w. Tablica spisu z 1 grudnia 1910 roku podaje 521 mieszka\u0144c\u00f3w, a wyznania podaje wy\u0142\u0105cznie w obr\u0119bie grup j\u0119zykowych: w\u015br\u00f3d 150 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku by\u0142o 129 ewangelik\u00f3w, 13 katolik\u00f3w i 8 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego.\n\nStatystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii \u2014 jako \u201eMirchau\u201d, diecezja Karthaus \u2014 patronat gminy i 1169 dusz, a w skali roku 47 chrzt\u00f3w, 20 konfirmowanych, 8 \u015blub\u00f3w, oko\u0142o 669 komunikuj\u0105cych i 31 pogrzeb\u00f3w. Wymienia te\u017c ko\u015bcio\u0142y katolickie le\u017c\u0105ce w granicach parafii ewangelickiej: \u201eSianowo, Chmielno (Kirchspiel Karthaus) und Strzepcz im Kreise Neustadt\u201d. W spisie z 1910 roku do parafii Mirchau przypisano szesna\u015bcie miejscowo\u015bci powiatu kartuskiego, mi\u0119dzy innymi Sianowo, Wilhelmshuld, Miechucino, Stara Huta, G\u0142usino i Kosytkowo, a jej zasi\u0119g przekracza\u0142 granic\u0119 powiatu: nale\u017ca\u0142o do niej tak\u017ce Miloschewo w powiecie wejherowskim.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1854 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1863 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1895 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1854\u2014 K 1863\u2014 Konf 1895\u2014. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1863\u201474\u201d.\n\nPo ucieczce i wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej w 1945 roku gmina ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kartuzy na lata 2021\u20132024 ujmuje cmentarz w wykazie zabytk\u00f3w przy drodze Do Le\u015bnicz\u00f3wki jako cmentarz ewangelicki wraz ze starodrzewem.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Harnoch wi\u0105\u017ce budow\u0119 z w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku Heringiem i z pieni\u0119dzmi Towarzystwa Gustawa Adolfa, nosz\u0105cego imi\u0119 kr\u00f3la szwedzkiego Gustawa II Adolfa, a tradycja miejscowa przypisuje fundacj\u0119 kr\u00f3lowi szwedzkiemu Karolowi XV. Rok po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: u Harnocha \u2014 1860, w innych opracowaniach \u2014 1862. Dla organ\u00f3w z 1861 roku opis ko\u015bcio\u0142a podaje osiem g\u0142os\u00f3w, a wed\u0142ug Piotra Bireckiego mia\u0142y one dziewi\u0119\u0107.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 133 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 541 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 8, nr 108; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 422\u2013423; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 235\u2013236; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, zeszyt 1: Carthaus, Berent, Neustadt, Danzig 1884, s. 9\u201310; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VI, has\u0142o Mirachowo; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 50, poz. 59 i s. 56, poz. 174; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 130, nr 201; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kartuzy (cmentarz przyko\u015bcielny ewangelicki, nast\u0119pnie katolicki, ulica Kartuska; cmentarz ewangelicki, Do Le\u015bnicz\u00f3wki); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 59; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kartuzy na lata 2021\u20132024 (uchwa\u0142a nr XLVII/426/2021 z 25 sierpnia 2021 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 119, pozycje 254 i 256; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 29; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Mirchau","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/mirchau.htm"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Mirachowo (wie\u015b) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Mirachowo_(wie%C5%9B)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eMirachowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 422","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 235","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 59","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 119, pozycje 254 i 256","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 29","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0129","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.39502,"lng":18.02735,"name_de":"Mirchau","name_pl":"Mirachowo \u2014 cmentarz ewangelicki przy drodze do le\u015bnicz\u00f3wki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Mirachowie le\u017cy przy ulicy Kartuskiej, wok\u00f3\u0142 dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w gminy Kartuzy wykazuje go pod tym adresem jako \u201ecmentarz przyko\u015bcielny ewangelicki, nast\u0119pnie katolicki\u201d, a karta konserwatorska podaje rok 1973 jako dat\u0119 zamkni\u0119cia. W 1890 roku Agathon Harnoch wymienia z nazwy Mirachowo w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, kt\u00f3rym przypisuje cmentarz ewangelicki. Cmentarz ewangelicki przy drodze do le\u015bnicz\u00f3wki, oddalony o oko\u0142o 218 metr\u00f3w, ta sama ewidencja wykazuje jako osobn\u0105 pozycj\u0119. Dzisiejszego stanu nagrobk\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142a pisane nie opisuj\u0105.\n\nMirachowo, po niemiecku Mirchau, le\u017c\u0105ce w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus) w rejencji gda\u0144skiej, mia\u0142o w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 (Kirchspiel Mirchau), a przy tym siedzib\u0119 okr\u0119gu administracyjnego i urz\u0119du stanu cywilnego. Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki po\u015bwi\u0119cono 7 listopada 1860 roku \u2014 tak podaje Harnoch, dodaj\u0105c, \u017ce granice parafii wyznaczono dokumentem z 23 lipca 1861 roku. Harnoch podaje te\u017c, \u017ce ostatecznie parafi\u0119 ukonstytuowano 25 pa\u017adziernika 1875 roku. W rejestrze zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 figuruje pod numerem A-1882 (decyzja z 12 stycznia 2012 roku). \u015awi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a mniejszo\u015bci protestanckiej \u2014 kolonistom, dworowi i urz\u0119dnikom \u2014 podczas gdy katolicka wi\u0119kszo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do parafii w Sianowie. Od 1854 roku parafia prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w, a od 1895 ksi\u0119g\u0119 konfirmowanych; duplikaty w s\u0105dzie obwodowym w Kartuzach obejmuj\u0105 lata 1863\u20131874.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku opisywa\u0142 osobno wie\u015b *Mirchau* i maj\u0105tek tej nazwy. Wie\u015b, z wybudowaniami *Ziegelscheune* i *Olzewobloto*, by\u0142a kr\u00f3lewsk\u0105 wsi\u0105 ch\u0142opsk\u0105 z dziesi\u0119cioma gospodarstwami ch\u0142opskimi, 14 zagrodami cha\u0142upniczymi i 34 budynkami mieszkalnymi; podr\u0119cznik notowa\u0142 w niej siedzib\u0119 kr\u00f3lewskiego nadle\u015bnictwa i szko\u0142\u0119 katolick\u0105. Maj\u0105tek rycerski mia\u0142 18 budynk\u00f3w mieszkalnych, m\u0142yn zbo\u017cowy i tartak; od 1860 roku sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, by\u0142a te\u017c szko\u0142a ewangelicka. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Sianowie.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 168 mieszka\u0144c\u00f3w: 50 luteran\u00f3w i 118 katolik\u00f3w. Dla roku 1868 *S\u0142ownik geograficzny* podaje we wsi 316 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 241 katolik\u00f3w, 67 ewangelik\u00f3w i 8 \u017byd\u00f3w \u2014 a w dobrach rycerskich 176 os\u00f3b, w tym 76 katolik\u00f3w i stu ewangelik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 532 mieszka\u0144c\u00f3w: 352 katolik\u00f3w, 173 ewangelik\u00f3w i 7 innych chrze\u015bcijan; osobno policzono obw\u00f3d dworski nadle\u015bnictwa \u2014 26 os\u00f3b, w tym 18 ewangelik\u00f3w i 8 katolik\u00f3w. Tablica spisu z 1 grudnia 1910 roku podaje 521 mieszka\u0144c\u00f3w, a wyznania podaje wy\u0142\u0105cznie w obr\u0119bie grup j\u0119zykowych. W tej tablicy w\u015br\u00f3d 150 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku by\u0142o 129 ewangelik\u00f3w, 13 katolik\u00f3w i 8 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, a wszystkie 366 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po kaszubsku policzono jako katolik\u00f3w.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1854 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1863 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1895 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1854\u2014 K 1863\u2014 Konf 1895\u2014. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1863\u201474\u201d.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy: najpierw jako fili\u0119 parafii w Sianowie, p\u00f3\u017aniej jako ko\u015bci\u00f3\u0142 samodzielnej parafii \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, dzi\u015b w diecezji pelpli\u0144skiej \u2014 i razem z ko\u015bcio\u0142em zmieni\u0142 gospodarza cmentarz wok\u00f3\u0142 niego.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku stwierdza: \u201eBrak \u015blad\u00f3w po cmentarzu ewangelickim. Zachowana niewielka liczba grob\u00f3w z lat 1964-1972\u201d. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy dziewi\u0119\u0107 nagrobk\u00f3w wolnostoj\u0105cych i dwa drewniane krzy\u017ce, a najstarszy z nagrobk\u00f3w, Johanna Konkola, pochodzi\u0142 z 4 lutego 1964 roku. Od frontu sta\u0142o dawne ogrodzenie z ozdobnych krat metalowych na ceglanych s\u0142upkach, dalej zast\u0105pione siatk\u0105 na betonowych s\u0142upkach, a z dawnej zieleni pozosta\u0142y trzy stare drzewa: dwie lipy i klon.\n\nGminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kartuzy na lata 2021\u20132024 ujmuje go w wykazie zabytk\u00f3w przy ulicy Kartuskiej 12 jako cmentarz przyko\u015bcielny ewangelicki, p\u00f3\u017aniej katolicki.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Rok 1862 przy ko\u015bciele podaje rejestr zabytk\u00f3w, Harnoch za\u015b dat\u0119 po\u015bwi\u0119cenia 7 listopada 1860 roku. Dat\u0119 erygowania parafii \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: 1957, 1971 albo 1972 rok.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 133 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 541 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 8, nr 108; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 423; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VI, has\u0142o \u201eMirachowo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 50, poz. 59 i s. 56, poz. 174; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 54; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 130, nr 201; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kartuzy; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), karta 218; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kartuzy na lata 2021\u20132024 (uchwa\u0142a nr XLVII/426/2021 z 25 sierpnia 2021 roku); karta cmentarza w Mirachowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 119, pozycje 254 i 256; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1973,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eMirachowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 119, pozycje 254 i 256","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0130","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.395064,"lng":18.030805,"name_de":"Mirchau","name_pl":"Mirachowo \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele (ulica Kartuska)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Mirachowie \u2014 po niemiecku Mirchau \u2014 jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. W 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1882, decyzj\u0105 z 12 stycznia 2012 roku.\n\nW czasach krzy\u017cackich Mirachowo by\u0142o wsi\u0105 na prawie polskim, p\u0142ac\u0105c\u0105 18 skojc\u00f3w od haka, z m\u0142ynem; dzia\u0142a\u0142 tu tak\u017ce s\u0105d komturski. W 1426 roku karczmarz otrzyma\u0142 grunt na prawie che\u0142mi\u0144skim. W 1454 roku zbiegli urz\u0119dnicy zakonni zostawili tu jako hofmeistra pana Jenechena, a Gda\u0144sk odda\u0142 Mirachowo rajcy Arntowi von Telchten; 29 czerwca 1454 roku stany zastawi\u0142y Gda\u0144skowi wsie urz\u0119d\u00f3w gda\u0144skiego, mirachowskiego i puckiego za 6500 grzywien.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 w Mirachowie du\u017co wcze\u015bniej ni\u017c \u015bwi\u0105tynia ewangelicka, i to katolicki. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce \u015bwi\u0105tynia w Mirachowie na pewno istnia\u0142a przed Reformacj\u0105 \u2014 Damalewicz nazywa j\u0105 parafialn\u0105 \u2014 ale \u201emusia\u0142a wcze\u015bnie zagin\u0105\u0107, gdy\u017c akta nasze najstarsze z XVI wieku nic o niej nie wiedz\u0105\u201d; w po\u0142owie XVIII wieku ogl\u0105dano po niej jeszcze ma\u0142e znaki. P\u00f3\u017aniej na wzg\u00f3rzu sta\u0142a drewniana kaplica pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jakuba, z jednym o\u0142tarzem, tak spora, \u017ce wizytatorzy nieraz nazywali j\u0105 ko\u015bcio\u0142em; sprz\u0119ty do mszy przechowywano we dworze, a z nabo\u017ce\u0144stwem przyje\u017cd\u017ca\u0142 proboszcz ze Strzepcza. Gdy i ta podupad\u0142a, w XVIII wieku pozosta\u0142a ju\u017c tylko kapliczka we dworze, urz\u0105dzona przez zarz\u0105dc\u0119 starostwa Jakuba Kami\u0144skiego. Mirachowo by\u0142o bowiem siedzib\u0105 starost\u00f3w mirachowskich. Schultz wymienia Oksywie, Kielno, Sierakowice i Lipusz jako dawne o\u015brodki kaszubskich opoli i zalicza do nich, z zastrze\u017ceniem, tak\u017ce Mirachowo. Ewangelicy mieszkali jednak w samym Mirachowie, zanim przybyli koloni\u015bci: topografia Goldbecka z 1789 roku notuje we wsi i folwarku Mirachowo, siedzibie kr\u00f3lewskiego urz\u0119du domenalnego, szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105.\n\nWszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 od osady, kt\u00f3rej obiecano ko\u015bci\u00f3\u0142, lecz s\u0142owa nie dotrzymano. Oko\u0142o 1802 roku osadnicy z Badenii i Wirtembergii za\u0142o\u017cyli w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci las\u00f3w mirachowskich wie\u015b Wilhelmshuld; w 1819 roku spo\u015br\u00f3d 141 mieszka\u0144c\u00f3w stu by\u0142o luteranami. Trzymali si\u0119 pomorskiej parafii w Dzi\u0119cielcu i na w\u0142asny koszt sprowadzali pastor\u00f3w z \u0141ebuni albo z Bukowiny, bo obiecanego przy osiedleniu ko\u015bcio\u0142a rz\u0105d nie zbudowa\u0142. Cz\u0119\u015b\u0107 kolonist\u00f3w wyjecha\u0142a z czasem do Ameryki, a na opuszczone gospodarstwa weszli Kaszubi, tak \u017ce kolonia by\u0142a ju\u017c silnie zamieszkana przez katolik\u00f3w. Gdy w ko\u0144cu zaplanowano \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Wilhelmshuld jako fili\u0119 parafii kartuskiej, sprzeciwi\u0142 si\u0119 temu skutecznie Hering, w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku w Mirachowie \u2014 i 28 wrze\u015bnia 1859 roku sam ofiarowa\u0142 grunt pod parafi\u0119 i plac ko\u015bcielny na wschodnim kra\u0144cu swojej wsi.\n\nBudow\u0119 uko\u0144czono jesieni\u0105 1860 roku, a 7 listopada po\u015bwi\u0119ci\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 generalny superintendent Moll z Kr\u00f3lewca; wi\u0119kszo\u015b\u0107 koszt\u00f3w pokry\u0142o Towarzystwo Gustawa Adolfa, kt\u00f3re 10 kwietnia 1859 roku przyzna\u0142o na ten cel cztery tysi\u0105ce talar\u00f3w. Granice parafii zakre\u015bli\u0142 dokument cyrkumskrypcyjny z 23 lipca 1861 roku. W\u0142asnego duchownego \u2014 Johanna Lingenberga \u2014 parafia otrzyma\u0142a 22 marca 1863 roku, murowan\u0105 plebani\u0119 wzniesiono w 1864, a ostatecznie ukonstytuowano j\u0105 25 pa\u017adziernika 1875 roku; wcze\u015bniej by\u0142a fili\u0105 Kartuz. Ewangelicki cmentarz le\u017ca\u0142 przy drodze do Kamienicy, katolicy za\u015b nale\u017celi do parafii w Sianowie. Piotr Birecki dodaje, \u017ce przy po\u015bwi\u0119ceniu 7 listopada 1860 roku budowniczy R\u00fcdiger wr\u0119czy\u0142 klucze landratowi Mauvemu, a w 1864 roku za 3225 talar\u00f3w wzni\u00f3s\u0142 te\u017c now\u0105 plebani\u0119; organy po\u015bwi\u0119cone w 1861 roku zbudowali Schuricht i syn z Gda\u0144ska. Harnoch opisuje t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 Gustawa Adolfa\u201d pod patronatem gminy: surowy mur z kamienia polnego i ceg\u0142y, apsyda, wie\u017ca i dwa dzwony, a zamiast obrazu o\u0142tarzowego \u2014 barwne okno. Chrzcielnic\u0119 z cynku da\u0142o Towarzystwo Gustawa Adolfa \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich, organy o o\u015bmiu rejestrach sprawiono w 1861 roku. Autor relacji z podr\u00f3\u017cy, wydanej w \u201eBerenter Kreisbote\u201d w 2002 roku, pisze o \u017celiwnej, neoroma\u0144skiej chrzcielnicy ze znakiem berli\u0144skiej odlewni i o srebrnych lichtarzach o\u0142tarzowych ze znakami fundacji Ewangelickiego Towarzystwa Kobiet z Kwidzyna. Do parafii nale\u017ca\u0142o wtedy oko\u0142o 1169 dusz, a cmentarze by\u0142y dwa: w Mirachowie i w Wilhelmshuld.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku opisywa\u0142 osobno wie\u015b *Mirchau* i maj\u0105tek tej nazwy. Wie\u015b, z wybudowaniami *Ziegelscheune* i *Olzewobloto*, by\u0142a kr\u00f3lewsk\u0105 wsi\u0105 ch\u0142opsk\u0105 z dziesi\u0119cioma gospodarstwami ch\u0142opskimi, 14 zagrodami cha\u0142upniczymi i 34 budynkami mieszkalnymi; podr\u0119cznik notowa\u0142 w niej siedzib\u0119 kr\u00f3lewskiego nadle\u015bnictwa i szko\u0142\u0119 katolick\u0105. Maj\u0105tek rycerski mia\u0142 18 budynk\u00f3w mieszkalnych, m\u0142yn zbo\u017cowy i tartak; od 1860 roku sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, by\u0142a te\u017c szko\u0142a ewangelicka. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Sianowie. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VI, 1885) odnotowuje przy dobrach rycerskich Mirachowo, obok zbudowanego w 1860 roku ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, tak\u017ce szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, podczas gdy do szko\u0142y katolickiej we wsi ucz\u0119szcza\u0142y dzieci z okolicznych osad.\n\nWie\u015b by\u0142a wyznaniowo mieszana i dzieli\u0142a si\u0119 na dwie jednostki. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 168 mieszka\u0144c\u00f3w: 50 luteran\u00f3w i 118 katolik\u00f3w. W 1868 roku sama wie\u015b liczy\u0142a 316 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 241 katolik\u00f3w, 67 ewangelik\u00f3w i o\u015bmiu \u017byd\u00f3w \u2014 a dobra rycerskie 176 os\u00f3b w 18 domach, w tym 100 ewangelik\u00f3w i 76 katolik\u00f3w. W 1877 roku wie\u015b mia\u0142a 409 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku podaje dla Mirachowa 532 mieszka\u0144c\u00f3w: 352 katolik\u00f3w, 173 ewangelik\u00f3w i siedem os\u00f3b innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich. Spis z 1 grudnia 1910 roku naliczy\u0142 521 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich 150 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku: 129 wyznania ewangelickiego, trzynastu katolickiego i o\u015bmiu moj\u017ceszowego; po polsku m\u00f3wi\u0142a jedna osoba, a po kaszubsku 366 os\u00f3b, wszystkie zapisane jako katolicy. W s\u0105siednim Wilhelmshuld, kolonii, od kt\u00f3rej wszystko si\u0119 zacz\u0119\u0142o, ten sam spis wykaza\u0142 431 mieszka\u0144c\u00f3w i 144 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku, w tym 132 ewangelik\u00f3w.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1854 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1863 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1895 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1854\u2014 K 1863\u2014 Konf 1895\u2014. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1863\u201474.\u201d.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 594 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1894 roku Friedrich Wirth. Wed\u0142ug kroniki superintendenta Laua, przytoczonej przez Heidna, po zarz\u0105dcy parafii Johannie Lingenbergu (1863\u20131868) pastorami byli Hermann Freitag (1868\u20131883), D\u00f6ring (1884\u20131893), Geschke (1894), Wirth (1894\u20131903), Ernst St\u00fcmcke (1903\u20131915) i Konrad Eccius (1916\u20131923); potem parafi\u0105 zarz\u0105dzano z Kartuz. Liczba wiernych spada\u0142a: 928 w 1861 roku, 670 w 1900, 580 w 1910 i ju\u017c tylko 200 w 1930 roku. Ziemi\u0119 \u2014 dwie morgi z ok\u0142adem pod plebani\u0119 i plac pod ko\u015bci\u00f3\u0142 na wschodnim skraju wsi \u2014 podarowa\u0142 w 1859 roku dziedzic Hering.\n\nPrasa dopowiada kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Gdy w marcu 1893 roku probostwo zwolni\u0142o si\u0119 wskutek powo\u0142ania pastora na inn\u0105 parafi\u0119, dawa\u0142o oko\u0142o 2300 marek rocznie obok mieszkania, a gmina liczy\u0142a oko\u0142o 600 dusz, z trzema szko\u0142ami i trzema nauczycielami; pastora wybiera\u0142a gmina spo\u015br\u00f3d trzech kandydat\u00f3w wskazanych przez konsystorz. Pastor Adalbert Wirth przewodniczy\u0142 miejscowej kasie po\u017cyczkowej (Mirchauer Darlehnskassenverein); gdy nie m\u00f3g\u0142 tego czyni\u0107, zast\u0119powa\u0142 go pastor Ernst St\u00fcmke, a w grudniu 1901 roku s\u0105d w Kartuzach wpisa\u0142 do rejestru, \u017ce zast\u0119pstwo si\u0119 zako\u0144czy\u0142o. Konrad Eccius, powo\u0142any do Mirachowa w lipcu 1916 roku, by\u0142 wcze\u015bniej prze\u0142o\u017conym Domu Braci (Br\u00fcderhaus) w Silberhammer pod Gda\u0144skiem-Wrzeszczem.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. \u015awi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w 1860 roku; miejscowa tradycja i wykaz rejestru zabytk\u00f3w podaj\u0105 rok 1862. Fundacj\u0119 przypisuje si\u0119 rozmaicie. \u0179r\u00f3d\u0142a niemieckie wskazuj\u0105 Towarzystwo Gustawa Adolfa, przez kt\u00f3re ewangelicy z ca\u0142ych Niemiec zbierali pieni\u0105dze dla wsp\u00f3lnot diaspory; tradycja miejscowa m\u00f3wi o kr\u00f3lu szwedzkim Karolu XV, a darowizn\u0119 gruntu i plebanii przypisuje Heringowi. Towarzystwo nosi imi\u0119 innego kr\u00f3la szwedzkiego, Gustawa II Adolfa. Parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 ustanowiono wed\u0142ug diecezji pelpli\u0144skiej w 1972 roku; inne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rok 1971 albo 1957. Harnoch podaje dla organ\u00f3w z 1861 roku osiem rejestr\u00f3w, wed\u0142ug Bireckiego mia\u0142y one dziewi\u0119\u0107 g\u0142os\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 133 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 541 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1903 roku, Ernst St\u00fcmke, urodzony w 1870 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Zimmermann (1666), Johann Friedrich Hermann Freitag (1871), Walter Friedrich Emil D\u00f6ring (1884\u20131893), Albert Julius Geschke (1893), Friedrich Adalbert Wirth (1894), Ernst August Johannes St\u00fcmke (1903).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VI, has\u0142o \u201eMirachowo\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 422\u2013423; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Karthaus, poz. 59; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 54 i 121; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 42; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 130, nr 201; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 59; strona parafii \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w Mirachowie, diecezja-pelplin.pl (kopia w web.archive.org, 2023); P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 190, 225; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 24; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 342\u2013343 (za kronik\u0105 ko\u015bcieln\u0105 superintendentury kartuskiej P. Laua); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 119, pozycje 254 i 256; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 38, 40, 44, 53, 105\u2013107; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 387, 514, 579; t. 6, s. 1788; t. 7, s. 1997, 2048; \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 3 (2002), s. 5; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 5 marca 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 16 grudnia 1901 roku, s. 34 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 9 lipca 1916 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1860,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Mirachowo \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / polska-org.pl \u2014 Mirachowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"polska-org.pl, has\u0142o \u201eMirachowo\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / polska-org.pl \u2014 Mirachowo"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Chrzciciela w Mirachowie (szwajcaria-kaszubska.pl)","url":"http://szwajcaria-kaszubska.pl/item/2130-kosciol-rzymskokatolicki-pw-sw-jana-chrzciciela-w-mirachowie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eMirachowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 59","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VI, has\u0142o \u201eMirachowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 119, pozycje 254 i 256","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 38, 40, 44, 53, 105\u2013107","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 387, 514, 579; t. 6, s. 1788; t. 7, s. 1997, 2048","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 3 (2002), s. 5","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 5 marca 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XUT4QG62J3ED5FJWKJBACULD36RY7JCW"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 16 grudnia 1901 roku, s. 34 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2CUDAXJEYVF5DONT6BJETOFFQZVZA34F"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 9 lipca 1916 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VXBVLROJRKPRP5ID3VHCM5XHVIT2YOT4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 42","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 342\u2013343","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 13","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0229","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.395,"lng":18.03,"name_de":"Mirchau","name_pl":"Mirachowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Jana Chrzciciela)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W lesie na p\u00f3\u0142noc od drogi z Miradowa do Zblewa le\u017cy dawny cmentarz ewangelicki \u2014 o powierzchni niespe\u0142na czterech ar\u00f3w, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie XIX wieku i uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Zblewo na lata 2022\u20132025 wymienia go jako dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,04 ha, po\u0142o\u017cony w lesie na p\u00f3\u0142noc od drogi Miradowo\u2013Zblewo, a jego stan okre\u015bla jako \u201ez\u0142y\u201d. Wie\u015b nazywa\u0142a si\u0119 po niemiecku Miradau. Miradowo by\u0142o maj\u0105tkiem ziemskim, do 1920 roku w pruskim powiecie starogardzkim (Kreis Preu\u00dfisch Stargard), a tak\u017ce siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego. Osobna nekropolia, przy kt\u00f3rej stoj\u0105 mauzolea rodowe, le\u017cy przy zespole dworsko-parkowym maj\u0105tku Miradowo.\n\nParafia w Borzechowie powsta\u0142a w XIX wieku z nadania Fryderyka Wilhelma III, kt\u00f3ry nowo utworzonej wsp\u00f3lnocie przyzna\u0142 siedem tysi\u0119cy talar\u00f3w oraz plac na kr\u00f3lewskim folwarku domenalnym pod ko\u015bci\u00f3\u0142, plebani\u0119 i dom szkolno-organistowski. \u015awi\u0105tyni\u0119, wzniesion\u0105 na wzg\u00f3rzu u ko\u0144ca wsi, po\u015bwi\u0119cono 7 lipca 1833 roku, a nad wej\u015bciem mi\u0119dzy dwiema wie\u017cami dzwonnymi umieszczono napis \u201eDer Gottesverehrung geweihet MDCCCXXXIII\u201d. Oko\u0142o 1890 roku parafia liczy\u0142a przesz\u0142o trzy tysi\u0105ce wiernych.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Miradau* jako maj\u0105tek rycerski z 13 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 170, w tym 71 ewangelik\u00f3w i 99 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Borzechowie; katolicy \u2014 do parafii w Zblewie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 191 mieszka\u0144c\u00f3w: 88 ewangelik\u00f3w, 97 katolik\u00f3w i sze\u015bciu innych chrze\u015bcijan (powiat starogardzki, strona 36, pozycja 97). Ewangelicy z Miradowa nale\u017celi wed\u0142ug tego spisu do parafii w Borzechowie, katolicy do Zblewa.\n\nMaj\u0105tek Miradowo nale\u017ca\u0142 do Carla, a p\u00f3\u017aniej Karla M\u00fcllera we wszystkich ksi\u0119gach od 1891 do 1928 roku; area\u0142 wynosi\u0142 od 693 do 751 hektar\u00f3w. Czy chodzi przez ca\u0142y ten czas o jedn\u0105 osob\u0119, ksi\u0119gi nie rozstrzygaj\u0105. Spis z 1 grudnia 1910 roku przypisuje obw\u00f3d dworski Miradau do okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego tej samej nazwy. W 1912 roku ewangelicy z Miradowa nale\u017celi do parafii w Borzechowie. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 210 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 48 ewangelik\u00f3w. W spisie tym narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 156 os\u00f3b, niemieck\u0105 54. W 1936 roku 215 hektar\u00f3w z nieruchomo\u015bci Eryki M\u00fcller, w tym z Miradowa, wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu; do 1938 roku cz\u0119\u015b\u0107 Miradowa przymusowo wykupiono, a wynagrodzenie wyp\u0142acano Eryce Kuxmann z domu M\u00fcller.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje tu 128 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Zblewo, pozycja 54; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 36, poz. 97; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat starogardzki, s. 47, poz. 19; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Preu\u00dfisch Stargard, obwody dworskie, poz. 97; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Zblewo na lata 2022\u20132025 (uchwa\u0142a nr LXXIV/530/2023 z 9 pa\u017adziernika 2023 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 212, pozycja 150; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 174; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 64\u201365; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 118; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 76\u201377; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 117; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 14; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1188; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kociewie24.eu \u2014 zabytkowe cmentarze, gm. Zblewo","url":"https://kociewie24.eu/klasyfikacja/atrakcje-turystyczne/dziedzictwo-kulturowe-i-materialne/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 212, pozycja 150","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 174","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 64\u201365","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 118","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 76\u201377","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 117","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 14","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1188","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Zblewo na lata 2022\u20132025, uchwa\u0142a nr LXXIV/530/2023 Rady Gminy Zblewo z dnia 9 pa\u017adziernika 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 4829, s. 44","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=4829"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0386","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.935201,"lng":18.362481,"name_de":"Miradau","name_pl":"Miradowo \u2014 cmentarz ewangelicki w lesie przy drodze do Zblewa","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W parku dawnego zespo\u0142u dworsko-parkowego w Miradowie, w gminie Zblewo, le\u017cy cmentarz poewangelicki z grobami dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. Zachowa\u0142y si\u0119 w nim dwa dziewi\u0119tnastowieczne mauzolea rodowe; stoj\u0105 przy dworze wzniesionym w latach 1919\u20131922. W \u017ar\u00f3d\u0142ach drukowanych nie znaleziono potwierdzenia ewangelickiej metryki tych poch\u00f3wk\u00f3w; osobna nekropolia Miradowa le\u017cy w lesie, w innym miejscu ni\u017c park dworski.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku maj\u0105tek rycerski Miradau liczy\u0142 170 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 71 ewangelik\u00f3w i 99 katolik\u00f3w. Sta\u0142o w nim 13 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Borzechowie; katolicy \u2014 do parafii w Zblewie. W 1869 roku Miradowo mia\u0142o w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Miradowie 191 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 97 katolik\u00f3w, 88 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu innych chrze\u015bcijan. Spis zalicza Miradowo do obwod\u00f3w dworskich, nie do gmin wiejskich.\n\nMaj\u0105tek Miradowo nale\u017ca\u0142 do Carla, a p\u00f3\u017aniej Karla M\u00fcllera we wszystkich ksi\u0119gach od 1891 do 1928 roku; area\u0142 wynosi\u0142 od 693 do 751 hektar\u00f3w. Czy chodzi przez ca\u0142y ten czas o jedn\u0105 osob\u0119, ksi\u0119gi nie rozstrzygaj\u0105. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w Prus Zachodnich z 1912 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku Miradowo by\u0142 Karl M\u00fcller, a zarz\u0105dc\u0105 Artur Kant. W 1912 roku ewangelicy z Miradowa nale\u017celi do parafii w Borzechowie (Bordzichow).\n\nW pierwszym powszechnym spisie Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowano tu 210 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 48 os\u00f3b wyznania ewangelickiego. W 1921 roku narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o w Miradowie 156 os\u00f3b, a niemieck\u0105 54. W 1936 roku 215 hektar\u00f3w z nieruchomo\u015bci Eryki M\u00fcller, w tym z Miradowa, wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu; do 1938 roku cz\u0119\u015b\u0107 Miradowa przymusowo wykupiono, a wynagrodzenie wyp\u0142acano Eryce Kuxmann z domu M\u00fcller.\n\nCa\u0142y zesp\u00f3\u0142 dworski i folwarczny \u2014 dw\u00f3r, park, stajnia z magazynem, ku\u017ania ze stelmacharni\u0105, wozownia, budynek inwentarski z drugiej po\u0142owy XIX wieku i wie\u017ca ci\u015bnie\u0144 z 1912 roku \u2014 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego 17 wrze\u015bnia 1998 roku pod numerem A-1673. Sam cmentarz w rejestrze nie figuruje; chroni go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, kt\u00f3ra nazywa go cmentarzem poewangelickim z grobami w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku na terenie parku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje tu 128 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 77; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Zblewo, pozycja 52; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 36, poz. 97; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat starogardzki, s. 47, poz. 19; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 212, pozycja 150; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 174; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 64\u201365; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 118; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 117; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 14; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1188; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 77","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 212, pozycja 150","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 174","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 64\u201365","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 118","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 76\u201377","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 117","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 14","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1188","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Zblewo na lata 2022\u20132025, uchwa\u0142a nr LXXIV/530/2023 Rady Gminy Zblewo z dnia 9 pa\u017adziernika 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 4829, s. 44","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=4829"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0385","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.93331,"lng":18.37542,"name_de":"Miradau","name_pl":"Miradowo \u2014 cmentarz ewangelicki w parku dworskim, z grobami w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mirowo, do 1945 roku Mierau, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Malborskich w gminie Nowy Staw. W Mirowie zachowa\u0142 si\u0119 dawny cmentarz. Z trzech wyzna\u0144 obecnych we wsi \u2014 ewangelik\u00f3w, katolik\u00f3w i mennonit\u00f3w \u2014 nie ustalono, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142 cmentarz.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie. Spis powszechny z 1885 roku wykaza\u0142 w tym powiecie 147 gmin wiejskich.\n\nW urz\u0119dowym spisie miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku zapisano tu 270 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 130 luteran\u00f3w, 79 katolik\u00f3w i 61 mennonit\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Mierau* 35 budynk\u00f3w mieszkalnych i 338 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 151 ewangelik\u00f3w, 115 katolik\u00f3w i 72 mennonit\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Mierau 312 mieszka\u0144c\u00f3w: 141 ewangelik\u00f3w, 103 katolik\u00f3w i 68 os\u00f3b zaliczonych do innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich.\n\nStatystyka Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia \u201eMirau\u201d w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci okr\u0119gu szkolnego ewangelickiej parafii w Nowym Stawie. Parafia liczy\u0142a wtedy 1997 dusz. S\u0142ownik geograficzny wylicza Mirowo w\u015br\u00f3d wsi tamtejszej parafii katolickiej, a parafi\u0119 ewangelick\u0105 zalicza do superintendentury malborskiej. W 1868 roku ta parafia ewangelicka liczy\u0142a wed\u0142ug S\u0142ownika 1697 dusz.\n\nHarnoch opisuje te\u017c dawne dzieje tej wsp\u00f3lnoty: luteranie z siedmiu wsi przypisanych do parafii katolickiej, w tym z Mirau, byli przyjmowani jako go\u015bcie ko\u015bcielni do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego za bram\u0105 malborsk\u0105. Z dniem 12 lipca 1612 roku formalnie w\u0142\u0105czono te wsie do ewangelickiej gminy miejskiej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowy Staw (Neuteich) i podaje tu 180 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat malborski, strona 13 druku, pozycja 74; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Neuteich; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o Nytych (Nowy Staw); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 38, nr 81; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 152, pozycja 79; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zulawy.infopl.info \u2014 Mirowo, stary cmentarz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Neuteich","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 152, pozycja 79","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0367","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.156389,"lng":19.041389,"name_de":"Mierau","name_pl":"Mirowo \u2014 cmentarz ewangelicki (Mierau)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zachowany w Mirycach obiekt to niewielki cmentarz przy dawnym maj\u0105tku ziemskim. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w opisuje go kr\u00f3tko pod pozycj\u0105 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 czwart\u0105 wykazu gminy Sk\u00f3rcz: le\u017cy w parku, przy dawnym maj\u0105tku, i mierzy czterdzie\u015bci metr\u00f3w kwadratowych. Ta sama ewidencja nie okre\u015bla jego wyznania: rubryka \u201eewangelicki\u201d jest przy tym wierszu pusta, a obiekt nazwano cmentarzem. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sk\u00f3rcz na lata 2016\u20132019 wymienia go w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, przy dawnym za\u0142o\u017ceniu dworsko-folwarcznym, jako relikty cmentarza na terenie parku dworskiego, obecnie nieczytelne. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono informacji, kogo chowano na tym cmentarzu.\n\nMiryce to wie\u015b kociewska w gminie Sk\u00f3rcz, w powiecie starogardzkim, w wojew\u00f3dztwie pomorskim. Do 1920 roku le\u017ca\u0142a w powiecie starogardzkim (Kreis Preu\u00dfisch Stargard) rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; po 1920 roku znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, w pasie zwanym korytarzem. W latach 1939\u20131945 Miryce by\u0142y pod okupacj\u0105 niemieck\u0105.\n\nNajbli\u017csz\u0105 parafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142 Sk\u00f3rcz, katolick\u0105 \u2014 Bar\u0142o\u017cno; tak podaje spis z 1910 roku. Parafi\u0119 w Sk\u00f3rczu utworzono prowizorycznie 26 grudnia 1846 roku, a ostatecznie dekretem inkorporacyjnym z 9 pa\u017adziernika 1855 roku. Agathon Harnoch liczy w niej dwana\u015bcie cmentarzy ewangelickich, ale \u017cadnego nie wymienia z nazwy. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy Miryce nie mia\u0142y.\n\nW wykazie gmin z 1885 roku nazwy Miritz nie ma; s\u0105 w nim dwie pozycje Mirotken \u2014 gmina wiejska ze strony trzydziestej drugiej i obw\u00f3d dworski ze strony trzydziestej sz\u00f3stej \u2014 obie z parafi\u0105 katolick\u0105 Bar\u0142o\u017cno. W wykazie z 1885 roku obw\u00f3d dworski Mirotken ma 400 hektar\u00f3w i 116 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym czterech ewangelik\u00f3w. Wed\u0142ug serwisu westpreussen.de ten obw\u00f3d dworski (Gut Mirotken) przekszta\u0142cono oko\u0142o 1905 roku w gmin\u0119 wiejsk\u0105, kt\u00f3ra od 1907 roku nosi\u0142a nazw\u0119 Miritz. Jako osobna gmina wiejska Miritz pojawia si\u0119 w spisie z 1 grudnia 1905 roku: 184 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 159 ewangelik\u00f3w i 25 katolik\u00f3w. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej w\u0142asno\u015bci ziemskiej Prus Zachodnich z 1909 roku maj\u0105tek Miritz nale\u017ca\u0142 do Kr\u00f3lewskiej Komisji Kolonizacyjnej (Kgl. Ansiedelungs-Kommission) i figurowa\u0142 w\u015br\u00f3d d\u00f3br rozparcelowanych albo b\u0119d\u0105cych w trakcie parcelacji; roku nabycia maj\u0105tku ani liczby osadnik\u00f3w ksi\u0119ga nie podaje.\n\nSpis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 tu 209 mieszka\u0144c\u00f3w w trzydziestu jeden budynkach mieszkalnych, a w\u015br\u00f3d nich 194 osoby niemieckoj\u0119zyczne \u2014 wszystkie wyznania ewangelickiego \u2014 oraz 15 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po polsku. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, naliczy\u0142 223 mieszka\u0144c\u00f3w: 185 ewangelik\u00f3w, 34 rzymskich katolik\u00f3w, jedn\u0105 osob\u0119 wyznania prawos\u0142awnego i trzy osoby innych wyzna\u0144. Narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 169 os\u00f3b, polsk\u0105 53.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Skurz i podaje tu 194 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912, powiat Preu\u00dfisch Stargard, poz. 43; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat starogardzki, s. 45, poz. 38; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Preu\u00dfisch Stargard, s. 30\u201338; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen, Berlin 1908 (spis z 1 grudnia 1905 roku), powiat Preu\u00dfisch Stargard, s. 96\u201397, poz. 40; \u201eWestpreu\u00dfisches Ortsverzeichnis\u201d (westpreussen.de), has\u0142o \u201eMiritz\u201d; \u201eHandbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche. Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, wyd. 5, Berlin 1909, s. 126\u2013127; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Skurz; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz gminy Sk\u00f3rcz, poz. 64; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Charakterystyka so\u0142ectw \u2014 Gmina Sk\u00f3rcz; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sk\u00f3rcz na lata 2016\u20132019 (uchwa\u0142a nr VIII/57/2015 z 22 grudnia 2015 roku); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Charakterystyka so\u0142ectw \u2014 Gmina Sk\u00f3rcz","url":"https://www.gminaskorcz.pl/asp/charakterystyka-solectw,68,,1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sk\u00f3rcz na lata 2016\u20132019, uchwa\u0142a nr VIII/57/2015 Rady Gminy w Sk\u00f3rczu z dnia 22 grudnia 2015 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2016, poz. 455, s. 39, 50","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2016&book=0&position=455"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0293","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.78619,"lng":18.59076,"name_de":"Miritz","name_pl":"Miryce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz przyko\u015bcielny w M\u0142ynarskiej Woli (po niemiecku Herrndorf) przy ruinie ko\u015bcio\u0142a pw. \u015bw. Tomasza, z zachowan\u0105 bram\u0105 wej\u015bciow\u0105. Wpisany do rejestru zabytk\u00f3w razem z ko\u015bcio\u0142em pod nr 619/69 z 28.02.1968; NID datuje cmentarz na 1. po\u0142. XIV w. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono tu oko\u0142o 1330 roku, obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w 1593 roku, pod patronatem rodziny zu Dohna ze S\u0142obit. W 1925 roku wie\u015b liczy\u0142a 525 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 479 ewangelik\u00f3w i 24 katolik\u00f3w.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku zanotowa\u0142, \u017ce w zamku w S\u0142obitach przechowywano zapinki, korony pogrzebowe i inne przedmioty pochodz\u0105ce z cmentarza w M\u0142ynarskiej Woli.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/M%C5%82ynarska_Wola"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 33","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1039","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1836,"lng":19.7527,"name_de":"Herrndorf","name_pl":"M\u0142ynarska Wola \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. Tomasza, wzniesiony w 1593 roku na miejscu wcze\u015bniejszej \u015bwi\u0105tyni z oko\u0142o 1330 roku, zniszczonej w czasie wojen polsko-krzy\u017cackich. Wie\u015b od 1527 roku w lennym posiadaniu rodu zu Dohna ze S\u0142obit, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 patronatem. W 1925 roku M\u0142ynarska Wola liczy\u0142a 525 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 479 ewangelik\u00f3w i 24 katolik\u00f3w. \u015awi\u0105tynia przetrwa\u0142a II wojn\u0119 nienaruszona; po 1945 roku u\u017cytkowana przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 jako spichlerz, nast\u0119pnie przej\u0119ta przez wsp\u00f3lnot\u0119 prawos\u0142awn\u0105. Dzi\u015b ruina \u2014 wpisana do rejestru zabytk\u00f3w wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym pod nr 619/69 z 28.02.1968.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 w czasach zakonnych i by\u0142 po\u015bwi\u0119cony \u015bwi\u0119temu Tomaszowi; proboszczowie M\u0142ynar i M\u0142ynarskiej Woli wyst\u0119puj\u0105 jako \u015bwiadkowie ju\u017c w 1329 roku, a w czasach katolickich \u015bwi\u0105tynia nale\u017ca\u0142a do archiprezbiteratu elbl\u0105skiego. W XV wieku popad\u0142a w ruin\u0119 i wed\u0142ug napisu na chor\u0105giewce szczytu wschodniego odbudowano j\u0105 w 1593 roku z murowan\u0105 wie\u017c\u0105; ta jednak znik\u0142a i w 1823 roku zast\u0105piono j\u0105 wie\u017c\u0105 drewnian\u0105 z herbem Dohn\u00f3w na chor\u0105giewce. To prosta gotycka budowla z ceg\u0142y, d\u0142uga na 30,7 metra i szeroka na 15 metr\u00f3w; \u015blady fundament\u00f3w i urwany gzyms wskazuj\u0105, \u017ce od zachodu by\u0142a kiedy\u015b d\u0142u\u017csza albo mia\u0142a murowan\u0105 wie\u017c\u0119. Pi\u0119cioprz\u0119s\u0142owe wn\u0119trze z p\u0142askim stropem wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 przypory wci\u0105gni\u0119te do \u015brodka, kt\u00f3re Boetticher zna\u0142 poza tym tylko z Sambii; w 1872 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 gruntownie odnowiono. Nastaw\u0119 o\u0142tarzow\u0105 postawiono w 1694 roku, a uko\u0144czy\u0142 j\u0105 w 1707 roku Stavenau z Gda\u0144ska; ma sk\u00f3rzane antependium z renesansowym wzorem, w predelli obraz Ostatniej Wieczerzy, w polu g\u0142\u00f3wnym rze\u017abiony krucyfiks, a w zwie\u0144czeniu Moj\u017cesza i Aarona. Napis na odwrociu nastawy wylicza prace z czas\u00f3w pastora Langmatha: nowe \u0142awki dla kobiet w 1699 roku, nowe okna od p\u00f3\u0142nocy w 1708 roku \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142, jak wiele \u015bwi\u0105ty\u0144 zakonnych, wcze\u015bniej ich nie mia\u0142 \u2014 oraz malowanie stropu i budow\u0119 obu empor w 1711 roku; p\u0142yta nagrobna tego pastora, zmar\u0142ego w 1736 roku, le\u017cy przed o\u0142tarzem. Boetticher wymienia te\u017c dwa kielichy, z kt\u00f3rych starszy pochodzi z 1602 roku i odnowiono go w 1726 roku, cynowe lichtarze z 1762 roku, mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 i p\u00f3\u017anogotyck\u0105 chrzcielnic\u0119 z piaskowca, pierwotnie zapewne kropielnic\u0119. Od 1604 roku fili\u0105 tutejszej parafii by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w S\u0142obitach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 33\u201335.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/M%C5%82ynarska_Wola"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 33\u201335","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0510","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1836,"lng":19.7527,"name_de":"Herrndorf \u2014 Kirche","name_pl":"M\u0142ynarska Wola \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Herrndorf \u2014 Kirche)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"M\u0142ynary, po niemiecku M\u00fchlhausen, le\u017c\u0105 na Powi\u015blu; do 1945 roku by\u0142o to miasto powiatu pruskohol\u0105dzkiego (Kreis Preu\u00dfisch Holland) w Prusach Wschodnich. Miasto za\u0142o\u017cy\u0142 oko\u0142o 1327 roku wielki szpitalnik i komtur elbl\u0105ski Hermann von Oettingen \u2014 w pi\u015bmiennictwie pojawia si\u0119 te\u017c nazwisko Hermann von Oppen i datowanie na lata 1320\u20131331. Pierwotny przywilej zagin\u0105\u0142; zachowa\u0142 si\u0119 dopiero odnowiony list nadawczy z 1338 roku, wystawiony przez komtura elbl\u0105skiego Zygfryda von Sicken, w kt\u00f3rym proboszczowi wyznaczono cztery w\u0142\u00f3ki, siedlisko w pobli\u017cu cmentarza oraz po korcu \u017cyta i owsa od ka\u017cdej w\u0142\u00f3ki czynszowej. Pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 o miejscowym plebanie zapisano w 1329 roku, a w 1481 roku proboszczem by\u0142 Tomasz Fabri.\n\nGeorg Conrad w artykule o powstaniu parafii, og\u0142oszonym w 1896 roku, podaje, \u017ce w czasach zakonnych parafia w M\u0142ynarach nale\u017ca\u0142a do archiprezbiteratu elbl\u0105skiego w diecezji warmi\u0144skiej. Wed\u0142ug przywileju z 1338 roku prawo obsadzania szko\u0142y zastrze\u017cono wielkiemu mistrzowi, a mieszczanie otrzymali prawo obsadzania posady dzwonnika za rad\u0105 i zgod\u0105 proboszcza. Przywilej ten potwierdzi\u0142 wielki mistrz Konrad von Jungingen w Malborku 23 grudnia 1404 roku; Conrad zaznacza, \u017ce potwierdzenie to zawiera niemiecki przek\u0142ad dokumentu z 1338 roku.\n\nMurowany ko\u015bci\u00f3\u0142, nosz\u0105cy w\u00f3wczas wezwanie \u015bwi\u0119tej Anny, wzniesiono pod koniec XIV albo na pocz\u0105tku XV wieku; rejestr zabytk\u00f3w datuje go og\u00f3lnie na XIV stulecie. Adolf Boetticher pisa\u0142, \u017ce nie wiadomo, kiedy ko\u015bci\u00f3\u0142 za\u0142o\u017cono; poniewa\u017c jednak ju\u017c w 1329 roku wymieniono plebana M\u0142ynar, pochodzi on na pewno z czas\u00f3w budowy miasta, z pierwszej po\u0142owy XIV wieku. Gotycka budowla, zbudowana z ceg\u0142y w w\u0105tku gotyckim na kamiennych fundamentach, ma rzadk\u0105 w pa\u0144stwie zakonnym posta\u0107 hali dwunawowej, na planie prostok\u0105ta o d\u0142ugo\u015bci 34,3 i szeroko\u015bci 17,5 metra, bez wyodr\u0119bnionego prezbiterium. W naro\u017cniku p\u00f3\u0142nocno-zachodnim stoi czworoboczna wie\u017ca o bokach 8,8 metra. Sklepie\u0144 nigdy nie za\u0142o\u017cono, cho\u0107 je planowano \u2014 na \u015bcianach i filarach pozosta\u0142y wn\u0119ki pod wsporniki i sp\u0142ywy \u017ceber.\n\nPo po\u017carze w 1547 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowano w latach 1553\u20131554, a w latach 1568\u20131570 wzniesiono g\u00f3rne kondygnacje wie\u017cy. Wed\u0142ug Georga Conrada rachunki ko\u015bcielne z lat 1622\u20131623 notuj\u0105 budow\u0119 \u201eNewe Halle\u201d (nowej kruchty) od strony szko\u0142y. Nowo\u017cytna przebudowa z lat 1738\u20131740 przynios\u0142a rozbi\u00f3rk\u0119 zakrystii i nowy aneks wschodni; w XIX wieku dostawiono niewielk\u0105 krucht\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105, a w 1892 roku odnowiono okna.\n\nPo sekularyzacji pa\u0144stwa zakonnego przy parafii powsta\u0142a wsp\u00f3lnota ewangelicka i od Reformacji a\u017c do 1945 roku \u015bwi\u0105tynia pozostawa\u0142a w r\u0119kach ewangelik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny notuje, \u017ce w 1877 roku M\u0142ynary liczy\u0142y 2363 mieszka\u0144c\u00f3w, w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci wyznania ewangelickiego \u2014 katolicy stanowili 16,6 procent, \u017bydzi 2,8 procent; tutejszy okr\u0119g urz\u0119du stanu cywilnego obejmowa\u0142 w 1880 roku 3313 dusz. W 1882 roku urodzi\u0142o si\u0119 w okr\u0119gu 152 dzieci, zmar\u0142y 104 osoby i zawarto 34 ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Katolicy, kt\u00f3rych parafia liczy\u0142a w 1878 roku 406 komunikant\u00f3w, mieli od 1857 roku w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Ostatnim proboszczem ewangelickim by\u0142 pastor Bruno Kuhnel, sprawuj\u0105cy ten urz\u0105d w latach 1935\u20131945.\n\nWed\u0142ug Georga Conrada ewangelicka parafia w M\u0142ynarach istnieje od 1526 roku: ordynacja krajowa z 1525 roku nakazywa\u0142a nowy podzia\u0142 parafii w zreformowanym Ksi\u0119stwie Pruskim, a w 1526 roku komisarze Adrian von Waiblingen i Paul Speratus wyruszyli na pierwsz\u0105 wizytacj\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w. W recesie wizytacyjnym biskupa Johannesa Wiganda z 1578 roku patronat nad ko\u015bcio\u0142em przypisano ksi\u0119ciu, a do parafii nale\u017ca\u0142o osiemna\u015bcie wsi i dwor\u00f3w, mi\u0119dzy innymi Lohberg, Sumpf, Sch\u00f6nflie\u00df, M\u0142ynarska Wola (Herrndorf), S\u0142obity (Schlobitten), Sch\u00f6nberg i Neum\u00fcnsterberg. W 1587 roku burgrabia Achatius zu Dohna za\u017c\u0105da\u0142, by pastor Simon Johannes g\u0142osi\u0142 kazania w jego dworze w S\u0142obitach; pastor odm\u00f3wi\u0142, komisarze wizytuj\u0105cy w tym roku urz\u0105d pas\u0142\u0119cki przyznali mu racj\u0119, a najwy\u017csi radcy w imieniu nieobecnego margrabiego Jerzego Fryderyka potwierdzili to w Kr\u00f3lewcu 27 listopada 1587 roku. Za Arnoldtem Conrad podaje, \u017ce 9 stycznia 1594 roku polecono, by w nowo ufundowanym ko\u015bciele w M\u0142ynarskiej Woli co trzeci\u0105 niedziel\u0119 nabo\u017ce\u0144stwo odprawia\u0142 pastor z M\u0142ynar, dop\u00f3ki w mie\u015bcie nie zostanie ustanowiony diakon, oraz \u017ce rozkazem z 8 grudnia 1598 roku od\u0142\u0105czono od parafii Sch\u00f6nberg, gdzie powsta\u0142a osobna parafia pod patronatem panuj\u0105cego. W 1622 roku do parafii w M\u0142ynarskiej Woli przesz\u0142y jeszcze Nikolaiken, Behlen i Galmen. Powodem mia\u0142 by\u0107 podobno talar, kt\u00f3rego pastor Nicolaus Trumphius za\u017c\u0105da\u0142 za za\u015bwiadczenie dla c\u00f3rki ch\u0142opa z Nikolaiken, wychodz\u0105cej za m\u0105\u017c do Stegen \u2014 tak w 1670 roku relacjonowa\u0142 pastor Caspar Mirovius na podstawie wiadomo\u015bci zebranych przez dw\u00f3ch witryk\u00f3w z Nikolaiken. Od tego czasu granice parafii si\u0119 nie zmieni\u0142y.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku zwraca uwag\u0119, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 by\u0107 tr\u00f3jnawowy, ale zbudowano tylko naw\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105; w o\u015bmiobocznych, pi\u0119knie profilowanych filarach zachowa\u0142y si\u0119 wsporniki pod nigdy nieza\u0142o\u017cone sklepienia. Masywna wie\u017ca stoi od zachodu i tylko nieznacznie wysuni\u0119ta jest w bok; w jej przyziemiu u\u0142o\u017cono wz\u00f3r romb\u00f3w z czarno glazurowanej ceg\u0142y, a profilowany ostro\u0142ukowy portal zachodni zamurowano. Po obu stronach o\u0142tarza stoj\u0105 rze\u017abione, naturalnej wielko\u015bci figury Piotra i Paw\u0142a. Wed\u0142ug napisu ambonie przekaza\u0142 w 1686 roku dar Gergen Leman z Gda\u0144ska, a wewn\u0105trz niej widnieje napis z imieniem pastora Caspara Miroviusa i rokiem 1654. Georg Conrad (1897, s. 556) zaznacza jednak, \u017ce napis Gergena Lemana, umieszczony od zewn\u0105trz nad drzwiami wej\u015bciowymi na ambon\u0119, wed\u0142ug swojego brzmienia nie dotyczy wykonania samej ambony, lecz zapewne obramienia z drzwiami ambony i stoj\u0105cych na ich gzymsie drewnianych figur \u015bwi\u0119tych niewiast. Boetticher wymienia te\u017c dwa ci\u0119\u017ckie mosi\u0119\u017cne lichtarze o\u0142tarzowe, wzmiankowane ju\u017c w 1614 roku, kuty \u017celazny \u017cyrandol ofiarowany w 1644 roku przez cech kowali, dwa \u017cyrandole z jelenimi poro\u017cami z 1601 i 1662 roku oraz kamienn\u0105 chrzcielnic\u0119 w ogrodzie pleba\u0144skim.\n\nGeorg Conrad, miejscowy s\u0119dzia, og\u0142osi\u0142 drukiem opis ko\u015bcio\u0142a po tym, jak po jubileuszu o\u0142tarza w 1894 roku przejrza\u0142 archiwum parafii i akta magistratu; odbitk\u0119 jego pracy przechowuje teczka prowincjonalnego konserwatora zabytk\u00f3w Prus Wschodnich. Najstarsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 budowli jest wed\u0142ug niego wie\u017ca, wysoka na oko\u0142o 30 metr\u00f3w, z chor\u0105giewk\u0105 z dat\u0105 1595. Rachunki ko\u015bcielne z lat 1553\u20131554 opisuj\u0105 odbudow\u0119 po po\u017carze: star\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebra\u0142 murarz Stanis\u0142aw z Fromborka, z cie\u015bl\u0105 Blasiusem Lutkenem z Tolkmicka, dach\u00f3wki wypalono w specjalnie postawionym piecu, a cztery okna oszkli\u0142 mistrz Pawe\u0142 z Elbl\u0105ga. W wie\u017cy wisia\u0142y dzwony z 1695 i 1723 roku, odlane w Kr\u00f3lewcu przez Gottfrieda i Johanna Jacoba Dornmann\u00f3w, a najstarszy, zwany katolickim, nosi\u0142 napis gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105. Conrad podaje te\u017c, \u017ce najstarszy inwentarz ko\u015bcielny z lat 1544\u20131545 wymienia tylko dwa dzwony, a w 1572 roku zbierano, jak si\u0119 zdaje, na trzeci, \u015bredni dzwon; wed\u0142ug rachunk\u00f3w z lat 1615\u20131616 ludwisarz Michael Dornemann z Elbl\u0105ga przela\u0142 za 170 grzywien 30 szel\u0105g\u00f3w dzwon \u015bredni, a wed\u0142ug rachunk\u00f3w z lat 1616\u20131617 tak\u017ce dzwon du\u017cy. Napis na dzwonie z 1723 roku wymienia zarz\u0105dc\u0119 urz\u0119du pas\u0142\u0119ckiego, majora Wolffa Ernsta von Deppen, pastora Samuela Alckenbrechera, diakona Gottfrieda Curtiusa m\u0142odszego oraz witryk\u00f3w Caspra Wiecherta seniora i Martina Wicherta.\n\nAmbon\u0119 zrobi\u0142 w 1654 roku snycerz i stolarz Hans Oehlmann z Elbl\u0105ga, kt\u00f3ry ze swoimi czeladnikami postawi\u0142 j\u0105 w ko\u015bciele w trzyna\u015bcie dni; d\u017awiga j\u0105 Moj\u017cesz, na baldachimie stoi dwunastu aposto\u0142\u00f3w, a szczyt wie\u0144czy pelikan. Conrad dodaje, \u017ce z nowej ambony po raz pierwszy wyg\u0142oszono kazanie w niedziel\u0119 Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1654 roku, a dwusetlecie ambony obchodzono 10 czerwca 1854 roku. O\u0142tarz zlecono 7 wrze\u015bnia 1693 roku kr\u00f3lewieckiemu rze\u017abiarzowi nadwornemu Isaacowi Ridze za 600 gulden\u00f3w; postawi\u0142 go z pi\u0119cioma czeladnikami w czerwcu 1694 roku, uko\u0144czy\u0142 12 czerwca i nazajutrz zosta\u0142 on po\u015bwi\u0119cony, a dawny o\u0142tarz sprzedano ko\u015bcio\u0142owi w Sch\u00f6nberg. Pomalowa\u0142 go i poz\u0142oci\u0142 nadworny malarz Gottfried Haarhausen z Kr\u00f3lewca \u2014 ten sam, kt\u00f3ry ozdobi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Starym Mie\u015bcie \u2014 ko\u0144cz\u0105c prac\u0119 12 pa\u017adziernika 1695 roku; ca\u0142y o\u0142tarz kosztowa\u0142 2369 gulden\u00f3w. W polu g\u0142\u00f3wnym jest rze\u017abione Ukrzy\u017cowanie, w predelli Ostatnia Wieczerza, wy\u017cej Z\u0142o\u017cenie do grobu, a ca\u0142o\u015b\u0107 wie\u0144czy Chrystus jako Dobry Pasterz. Nad grup\u0105 Ukrzy\u017cowania widnieje dedykacja \u201eS. S. TRINITATI SACRUM\u201d (Przenaj\u015bwi\u0119tszej Tr\u00f3jcy po\u015bwi\u0119cony). Wed\u0142ug Conrada zbi\u00f3rk\u0119 na nowy o\u0142tarz rozpocz\u0105\u0142 w 1685 roku pastor Gottfried Curtius, a po jego \u015bmierci w 1692 roku prowadzi\u0142 j\u0105 dalej pastor Samuel Alckenbrecher; rada miasta przekaza\u0142a na budow\u0119 o\u0142tarza kary pieni\u0119\u017cne wp\u0142acone w latach 1693 i 1694. Dwusetn\u0105 rocznic\u0119 o\u0142tarza parafia uczci\u0142a nabo\u017ce\u0144stwem 17 czerwca 1894 roku.\n\nGeorg Conrad opisuje r\u00f3wnie\u017c naczynia i sprz\u0119ty ko\u015bcio\u0142a. W 1566 roku zacz\u0119to zbiera\u0107 na nowy kielich i w latach 1574\u20131575 kupiono od z\u0142otnika z Heiligenbeil srebrny kielich z paten\u0105 za 51 grzywien pruskich. Srebrny, wewn\u0105trz z\u0142ocony dzban na wino z napisem z 4 maja 1705 roku, z czas\u00f3w pastora Samuela Alckenbrechera, kupiono z dobrowolnych dar\u00f3w i kolekt u z\u0142otnika Michaela Moellera w Kr\u00f3lewcu za 156 gulden\u00f3w. Srebrn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 z dzbanem ofiarowa\u0142 w 1834 roku Tischler, sekretarz generalny ziemstwa kredytowego (Generallandschaftssekret\u00e4r) w Kr\u00f3lewcu, wraz z dwiema c\u00f3rkami, na pami\u0105tk\u0119 \u017cony i matki, Caroline Sophie Tischler z domu Scheltz, zmar\u0142ej w M\u0142ynarach 30 lipca 1834 roku. Wed\u0142ug rachunk\u00f3w z lat 1771\u20131772 do chrztu u\u017cywano zawieszonego na d\u0142ugiej linie i opuszczanego \u201ezierlich verguldeter Engel\u201d (kunsztownie z\u0142oconego anio\u0142a) z mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0105 w d\u0142oniach; anio\u0142a zdj\u0119to, jak si\u0119 zdaje, w 1867 roku i przeniesiono na drug\u0105 empor\u0119. Z czas\u00f3w katolickich zachowa\u0142 si\u0119 kamie\u0144, kt\u00f3ry Conrad uwa\u017ca za kropielnic\u0119, a mo\u017ce chrzcielnic\u0119; pastor Jacob Schultz (1776\u20131815) pisa\u0142 o nim jako o le\u017c\u0105cym na cmentarzu przy ko\u015bciele \u201eWeihstein\u201d. W 1894 roku kamie\u0144 le\u017ca\u0142 jeszcze przy po\u0142udniowo-wschodnim naro\u017cniku ko\u015bcio\u0142a, a potem przeniesiono go do ogrodu pleba\u0144skiego. Na \u017cyrandolu cechu kowali wybito znaki \u201eS. F. 1644\u201d, kt\u00f3re wed\u0142ug Conrada oznaczaj\u0105 jego tw\u00f3rc\u0119, mistrza kowalskiego Steffena Fochta, oraz rok wykonania i zawieszenia; \u017cyrandol odnowiono z okazji jubileuszu ambony w 1854 roku. \u017byrandol z jelenim poro\u017cem z 1662 roku ma napis \u201eCHRISTOF D\u00d6RINGCK\u201d. Trzy tablice pami\u0105tkowe przypomina\u0142y parafian zmar\u0142ych za kr\u00f3la i ojczyzn\u0119 w wojnach wyzwole\u0144czych 1813\u20131815 i w 1870 roku oraz uczestnik\u00f3w wojen wyzwole\u0144czych.\n\nW latach 1739\u20131740, gdy w mie\u015bcie stacjonowa\u0142 garnizon i ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mie\u015bci\u0142 wiernych, cie\u015bla Martin M\u00e4lzer wed\u0142ug planu budowniczego krajowego Gr\u00fcnenberga przebudowa\u0142 wn\u0119trze: dostawi\u0142 nowe \u0142awki i empory dla \u017co\u0142nierzy, przeni\u00f3s\u0142 ambon\u0119 z filara na \u015bcian\u0119 po\u0142udniow\u0105, a zakrysti\u0119 wyprowadzi\u0142 za mur ko\u015bcio\u0142a. Wed\u0142ug Georga Conrada przebudow\u0119 podj\u0119to na wniosek pu\u0142kownika d\u2019Arbaud, gdy\u017c miejski garnizon liczy\u0142 pi\u0119\u0107 kompanii, a Martin M\u00e4lzer przyj\u0105\u0142 j\u0105 kontraktem z 25 marca 1739 roku za 555 talar\u00f3w 63 grosze. Organy zbudowa\u0142 kr\u00f3lewiecki organmistrz Casparini na mocy umowy z 2 pa\u017adziernika 1741 roku za 2700 gulden\u00f3w; uko\u0144czy\u0142 je w lipcu 1745 roku. Conrad podaje, \u017ce kilka dni przed 29 lipca 1745 roku organy odebra\u0142 Gottfried Podbielski, organista ko\u015bcio\u0142a staromiejskiego w Kr\u00f3lewcu, a tego dnia Casparini pokwitowa\u0142 ostatni\u0105 rat\u0119 w wysoko\u015bci 600 gulden\u00f3w; pastor Jacob Schultz zapisa\u0142, \u017ce by\u0142o to jego \u201eProbest\u00fcck\u201d (dzie\u0142o pr\u00f3bne). Organy, ch\u00f3r organowy i konfesjona\u0142y pomalowa\u0142 i poz\u0142oci\u0142 dopiero w 1756 roku malarz Johann T\u00fcrck z Ostr\u00f3dy za 45 talar\u00f3w. Conrad wnioskuje te\u017c, \u017ce pierwsze organy zbudowa\u0142 w ko\u015bciele ju\u017c w 1612 roku Hans Kaul z Heiligenbeil. W 1934 roku wn\u0119trze otrzyma\u0142o now\u0105 kolorystyk\u0119, uko\u0144czon\u0105 przed Niedziel\u0105 Palmow\u0105. W ko\u015bciele pochowano pastora Heinricha M\u00f6llera, kt\u00f3rego p\u0142yta nagrobna by\u0142a tam jeszcze pod koniec XIX wieku, a pastor Carl von Freyhold, zmar\u0142y w 1888 roku, spocz\u0105\u0142 na cmentarzu ewangelickim, gdzie przypomina\u0142 o nim grobowiec z napisem. Piotr Birecki podaje, \u017ce w ko\u015bciele w M\u0142ynarach znajdowa\u0142o si\u0119, zawieszone w niszy stropowej od strony p\u00f3\u0142nocnej, epitafium genera\u0142a lejtnanta Albrechta von Kalcksteina (1592\u20131667), politycznego przeciwnika Fryderyka Wilhelma, osadzonego w wi\u0119zieniu w 1661 roku; autor zalicza je do epitafi\u00f3w wojskowych z Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych, kt\u00f3re nie przetrwa\u0142y do dzi\u015b.\n\nWed\u0142ug Georga Conrada przestrze\u0144 przed o\u0142tarzem s\u0142u\u017cy\u0142a jako miejsce poch\u00f3wk\u00f3w: wed\u0142ug rachunk\u00f3w z lat 1571\u20131572 burmistrz pochowa\u0142 w ko\u015bciele dwoje dzieci, a biskup Johannes Wigand w recesie wizytacyjnym z 1578 roku nakaza\u0142 pobiera\u0107 za poch\u00f3wek w ko\u015bciele 4 grzywny, od czego zwolnieni byli pastor i witrycy. Posadzk\u0119 przed o\u0142tarzem tworzy\u0142o osiem p\u0142yt nagrobnych, cz\u0119\u015bciowo z grob\u00f3w w samym ko\u015bciele, cz\u0119\u015bciowo z dawnego cmentarza przyko\u015bcielnego. Ksi\u0119gi zgon\u00f3w wymieniaj\u0105 jako pochowanych w ko\u015bciele mi\u0119dzy innymi Martina von Pr\u00f6ck, dziedzica Curau, w 1622 roku, kapelana Joachima Pollio i burmistrza Gregora Hinzego w 1635 roku oraz burmistrza Fabiana Kleina w 1663 roku. W ko\u015bciele by\u0142y epitafia pastora Koppa i Johanna Eberharda Runge, zmar\u0142ego w 1823 roku. Recesem z miastem z 23 czerwca 1800 roku parafia ewangelicka naby\u0142a tak zwany cmentarz sumpfski przy drodze do Sumpf, kt\u00f3ry po powi\u0119kszeniu liczy\u0142 w 1896 roku 0,9740 hektara; prastary cmentarz wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, wzmiankowany ju\u017c w 1338 roku, zamkni\u0119to w 1803 roku.\n\nW czerwcu 1931 roku elbl\u0105skie Towarzystwo Staro\u017cytno\u015bci zwiedza\u0142o w M\u0142ynarach odnowiony ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki; oprowadza\u0142 mi\u0119dzy innymi miejscowy pastor Rosenow.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; jest dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Piotra Aposto\u0142a. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego katolickie nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w tym ko\u015bciele ju\u017c w 1946 roku. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym 28 lutego 1968 roku pod numerem 618/69. Ze \u015bredniowiecznej budowli zachowa\u0142 si\u0119 dwunawowy korpus, podwy\u017cszana w XVI wieku wie\u017ca i kruchta po\u0142udniowa.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Conrad nazywa tw\u00f3rc\u0119 organ\u00f3w Adamem Gottlobem Casparinim, a opinia organmistrza z lat trzydziestych XX wieku w tej samej teczce \u2014 Johannem Gottlobem. \ud83d\udfe1 W datowaniu nowo\u017cytnej przebudowy \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 lata 1738\u20131740 albo 1739\u20131740.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Bohmann (1542), N. Blasius (1544), Philipp Mechler (1550), Johann Holzt (1574), Sebastian von Sanden (1578), Michael Harmer (do 1589), Simon Johannes (1589), Adamus Eckst\u00e4dt (1595), Caspar Mirovius (1629), Heinrich M\u00f6ller (1637\u20131654), Theophilus Wegner (1655), Jacob Theodor Decker (1739), Philipp Emanuel Drenckhan (1749), Ernst Heinrich Bruno (1813), Johann Benjamin Schuchardt (1832), Julius Carl Wilhelm Lube (1866), Eduard Wilhelm Johann Lehmann (1890), Wilhelm Finger (1919), Ludwig Wilhelm Paul Rosenow (1926\u20131935), Bruno K\u00fchnel (1935). Bez podanego roku: Albert Lichtenstein.\n\nGeorg Conrad podaje, \u017ce na pocz\u0105tku XVII wieku, zapewne w 1603 roku, rada miasta, kt\u00f3rej panuj\u0105cy przyzna\u0142 prawo obsadzania stanowiska drugiego duchownego, wybra\u0142a dla ko\u015bcio\u0142a kapelana; tytu\u0142 kapelana zast\u0105piono wkr\u00f3tce tytu\u0142em diakona, a od ok\u00f3lnika z 18 kwietnia 1817 roku urz\u0119dowo tytu\u0142em \u201ePrediger\u201d (drugi duchowny). Od 1880 roku stanowisko to pozostawa\u0142o nieobsadzone i zarz\u0105dza\u0142 nim pastor. Miasto jako patron tego stanowiska przekaza\u0142o na jego uposa\u017cenie ziemi\u0119 ju\u017c w 1611 roku, a nale\u017c\u0105cy do niego dom kapelana (Kaplanei) po\u015bwiadczaj\u0105 rachunki z lat 1613\u20131614; w 1822 roku zapisano go jako rozebrany, p\u00f3\u017aniej go odbudowano i w 1896 roku korzysta\u0142 z niego rektor szko\u0142y miejskiej.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119: si\u0119gaj\u0105ca czas\u00f3w przed reformacj\u0105, pod patronatem kr\u00f3lewskim. Liczy\u0142a 2536 dusz, 4 szko\u0142y i 10 nauczycieli. Nale\u017ca\u0142y do niej: miasto M\u00fchlhausen, Gardienen, Lohberg, Sch\u00f6nflie\u00df, Sumpf, a z powiatu Braunsberg: Kurau, J\u00e4geritten, Alt Sadluken, Neu Sadluken, Parlack. Samo miasto mia\u0142o 2407 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 496 katolik\u00f3w. Stanowisko drugiego duchownego i rektora pozostawa\u0142o nieobsadzone. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1890 roku, Eduard Lehmann, urodzony w 1846 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eElbinger Jahrbuch\u201d, Elbing 1919\u20131937, s. 143; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, Warszawa 1885, has\u0142o M\u0142ynary; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Encyklopedia Warmii i Mazur; medievalheritage.eu; G. Conrad, \u201eBeschreibung der evangelischen Pfarrkirche in M\u00fchlhausen (Kreis Pr. Holland) und Verzeichnis ihrer Geistlichen. Mit archivalischen Nachrichten\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 34, 1897, s. 536\u2013583; odbitka w zbiorze: Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 433 \u201eM\u00fchlhausen, evangelische Kirche\u201d, 1901\u20131934 (szukajwarchiwach.gov.pl); A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 93\u201396; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 132, 181, 253; t. 2, s. 360, 399, 426, 487; t. 3, s. 718, 833, 880, 1014; t. 4, s. 1062, 1083, 1107, 1159, 1195, 1202; t. 5, s. 1514; t. 6, s. 1552, 1632; t. 7, s. 1938; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83; P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 21; Georg Conrad, \u201eUeber die Entstehung des evangelischen Kirchspiels M\u00fchlhausen (Kreis Pr. Holland) mit historisch-topographischen Nachrichten \u00fcber seine ehemaligen und jetzigen Bestandteile\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 33, 1896, s. 305\u2013358; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Parafia_pw._%C5%9Bw._Piotra_Aposto%C5%82a_w_M%C5%82ynarach"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"medievalheritage.eu","url":"https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/mlynary-kosciol/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eElbinger Jahrbuch\u201d, Elbing 1919\u20131937, s. 143","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"G. Conrad, \u201eBeschreibung der evangelischen Pfarrkirche in M\u00fchlhausen (Kreis Pr. Holland) und Verzeichnis ihrer Geistlichen\u201d \u2014 odbitka w AP Olsztyn 42/367/0/-/433 \u201eM\u00fchlhausen, evangelische Kirche\u201d (1901\u20131934)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/15934315"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 93\u201396","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 132, 181, 253; t. 2, s. 360, 399, 426, 487; t. 3, s. 718, 833, 880, 1014; t. 4, s. 1062, 1083, 1107, 1159, 1195, 1202; t. 5, s. 1514; t. 6, s. 1552, 1632; t. 7, s. 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 21","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Georg Conrad, \u201eUeber die Entstehung des evangelischen Kirchspiels M\u00fchlhausen (Kreis Pr. Holland) mit historisch-topographischen Nachrichten \u00fcber seine ehemaligen und jetzigen Bestandteile\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 33, 1896, s. 305\u2013358","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.10133-3_300.64641251"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0511","image_url":"/static/atlas/foto/bao_2026/127896.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18772,"lng":19.72038,"name_de":"M\u00fchlhausen \u2014 Kirche St. Peter","name_pl":"M\u0142ynary \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (M\u00fchlhausen \u2014 Kirche St. Peter)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Modrzejewo \u2014 przed 1945 rokiem Moddrow, w starszych zapisach tak\u017ce Muderaw i Modrow \u2014 le\u017cy w gminie Tuchomie; przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142o do powiatu bytowskiego (Kreis B\u00fctow), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu z 1938 roku umieszcza dawny cmentarz ewangelicki na wzniesieniu na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi, przy drodze do Tuchomia.\n\n19 kwietnia 1345 roku rycerz Kazimierz z Tuchomia nada\u0142 swojemu s\u0142udze Henrykowi Rosenowi lasy mi\u0119dzy Wikowem a Ritasetz oraz \u0142\u0105k\u0119 pod Camentz, z s\u0105downictwem wielkim i ma\u0142ym. Po osadzeniu d\u00f3br nowy pan mia\u0142 p\u0142aci\u0107 osiem szel\u0105g\u00f3w rocznie i stawa\u0107 na koniu wartym dziesi\u0119\u0107 grzywien. W 1385 roku, gdy ksi\u0105\u017c\u0119ta szczeci\u0144scy Warcis\u0142aw m\u0142odszy i Bogus\u0142aw zastawili Krzy\u017cakom za trzy tysi\u0105ce grzywien ca\u0142\u0105 ziemi\u0119 tuchomsk\u0105, Modrzewo wymieniono w akcie obok Ciemna, Trzebiatkowych, Tuchomia, Tuchomka, T\u0105gowia i Kotkowych. Przywilej Rosen\u00f3w potwierdza\u0142 w 1576 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Barnim, w 1607 ksi\u0105\u017c\u0119 Franciszek, a w 1621 ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw XIV \u2014 rodzinom Stendek, Zinne i Riges. Modrzejewo by\u0142o wsi\u0105 wolnych ludzi, z czasem podzielon\u0105 na kilka dzia\u0142\u00f3w dworskich; w latach 1921\u20131927 rozparcelowano maj\u0105tki Moddrow A i B na 49 gospodarstw osadniczych.\n\nW 1784 roku Modrzejewo le\u017ca\u0142o mil\u0119 na zach\u00f3d od Bytowa, nad rzek\u0105 Kamenz. Wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na siedem folwark\u00f3w i dwor\u00f3w czterech w\u0142a\u015bcicieli; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma, ku\u017ania, nauczyciel i dwa jeziora \u2014 razem 33 dymy. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Tuchomiu.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a w Modrzejewie; katolicy, podobnie jak ewangelicy, nale\u017celi do parafii w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen). Parafia ta istnia\u0142a w \u015bredniowieczu; w okresie Reformacji wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w przesz\u0142a na luteranizm i przej\u0119\u0142a istniej\u0105c\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119. Gdy w latach 1637\u20131657 ziemia tuchomska nale\u017ca\u0142a do Korony Polskiej, nast\u0105pi\u0142 powr\u00f3t katolicyzmu. W Tuchomiu katolicy pozostali zdecydowan\u0105 mniejszo\u015bci\u0105.\n\nW 1866 roku w Modrzejewie mieszka\u0142o o\u015bmioro katolik\u00f3w, przypisanych do ko\u015bcio\u0142a filialnego w Tuchomiu. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Modrzejewo w dw\u00f3ch osobnych pozycjach, obu w dziale obszar\u00f3w dworskich: Moddrow A, C i D \u2014 209 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w. Moddrow B \u2014 112 ewangelik\u00f3w i jedena\u015bcioro katolik\u00f3w. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy wie\u015b mia\u0142a w Chotkowie (Kathkow). W Modrzejewie mieszka\u0142o 313 os\u00f3b w 1852 roku, 333 w 1910, 426 w 1925 i 547 w 1939.\n\nDawne zapisy nazwy brzmi\u0105 Moddrow w 1345 roku, Muderaw w 1400 i Mudderow w 1515. W zapisach z lat 1686 i 1749 nazwa wsi Modrzejewo brzmia\u0142a Modrzewo. Obecn\u0105 nazw\u0119 nada\u0142a po wojnie komisja ustalaj\u0105ca nazwy polskie. Po 1945 roku Modrzejewo przesz\u0142o do Polski; dzi\u015b jest so\u0142ectwem w gminie Tuchomie.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan wyci\u0119ty\u201d. W rubrykach karty odnotowano cztery mogi\u0142y i dwa stoj\u0105ce nagrobki, a w\u015br\u00f3d nich \u017celiwny krzy\u017c z 1895 roku, uwieczniony na zdj\u0119ciu. Cmentarz o powierzchni sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu ar\u00f3w le\u017ca\u0142 wtedy na owalnym kopcu w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych, oko\u0142o siedmiuset metr\u00f3w od zabudowa\u0144, bez muru i bramy. W 1993 roku z dawnej zieleni pozosta\u0142o kilka buk\u00f3w, d\u0119b\u00f3w i brz\u00f3z.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, S\u0142upsk 1998; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 235\u2013236; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Kreis B\u00fctow, strona 198, pozycje 58 i 59); \u201eZarys historyczny gminy Tuchomie\u201d, tuchomie.pl; karta cmentarza w Modrzejewie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1087\u20131088.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"https://tuchomie.pl/zarys-historyczny-gminy-tuchomie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNiezabyszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VI, has\u0142o Modrzewo, t. VII, has\u0142o Niezabyszewo, t. XII, has\u0142o Tuchomie","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny t. VI, has\u0142o Modrzewo; t. VII, has\u0142o Niezabyszewo; t. XII, has\u0142o Tuchomie; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, strona 198, pozycje 58 i 59; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, s. 198, pozycje 58 i 59","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny t. VI, has\u0142o Modrzewo; t. VII, has\u0142o Niezabyszewo; t. XII, has\u0142o Tuchomie; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, strona 198, pozycje 58 i 59; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895"},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego\u201d, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1087\u20131088","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0738","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.139492,"lng":17.330998,"name_de":"Moddrow","name_pl":"Modrzejewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mokre, po niemiecku Mockrau, le\u017cy w gminie Czersk w powiecie chojnickim. Dawny cmentarz ewangelicki s\u0142u\u017cy dzi\u015b parafii rzymskokatolickiej; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuj\u0105 jego za\u0142o\u017cenie na XVIII wiek. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Czersk wymienia go pod pozycj\u0105 214, pod adresem Mokre 3A, jako \u201ecmentarz d. ewangelicki, ob. rzymskokatolicki\u201d o powierzchni 0,94 hektara.\n\nDokument z 1273 roku zapisuje wie\u015b jako Mochle. W 1330 roku wyst\u0119puje jako Mucker; wtedy Dytryk von Lichtenhain, komtur tucholski, nada\u0142 j\u0105 uczciwemu Janowi oraz jego prawym spadkobiercom. Obszar wsi wynosi\u0142 2441 m\u00f3rg.\n\nKatolicy mieli w Mokrem kaplic\u0119 prywatn\u0105. Wizytacja Trochowskiego z 1766 roku zapisa\u0142a, \u017ce sta\u0142a ona we wsi, od\u0142\u0105czona od dworu, a Msz\u0119 odprawiano w niej za indultem papie\u017ca Klemensa XIII, wystawionym dla Miko\u0142aja Paw\u0142owskiego, s\u0119dziego ziemskiego cz\u0142uchowskiego. Na indult zezwoli\u0142 \u00f3wczesny biskup Ostrowski. Jakub Fankidejski zaznacza, \u017ce w parafiach czerskiej, bruskiej i jele\u0144ckiej wyst\u0119puj\u0105 tylko mniej znacz\u0105ce kaplice prywatne. Miko\u0142aj Paw\u0142owski odbudowa\u0142 te\u017c kaplic\u0119 w pobliskich Odrach. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych od 1774 roku Mokre nale\u017ca\u0142o do Micha\u0142a Paw\u0142owskiego, syna Miko\u0142aja; w wykazie wasali z 1776 roku zanotowano, \u017ce kupi\u0142 on dobra od ojca. Miko\u0142aj Paw\u0142owski, by\u0142y s\u0119dzia ziemski, liczy\u0142 wtedy 80 lat i od 1775 roku mieszka\u0142 w Zoldan.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 w Mokrem, po\u015bwi\u0119cony w pa\u017adzierniku 1831 roku, by\u0142 pod patronatem kr\u00f3lewskim, ca\u0142y murowany, z murowan\u0105 wie\u017c\u0105 kryt\u0105 gontem. W ko\u015bciele by\u0142y trzy dzwony, a od 1867 roku organy z peda\u0142em o dziewi\u0119ciu g\u0142osach. Pierwszym pastorem by\u0142 od 1829 roku Immanuel Kle\u00dfl, a parafia liczy\u0142a w 1890 roku 2132 dusze. Wed\u0142ug tej samej kroniki parafia ewangelicka w Mokrem mia\u0142a wtedy trzy cmentarze ewangelickie. Akta metrykalne ewangelickiej gminy w Mokrem z lat 1837\u20131948 przechowuje Archiwum Pa\u0144stwowe w Bydgoszczy (zesp\u00f3\u0142 nr 2675).\n\nW styczniu 1881 roku pastora Friedricha Rudolfa Alberta R\u00fcbsamena z Mokrego mianowano superintendentem diecezji chojnickiej, a w listopadzie 1905 roku otrzyma\u0142 on Kr\u00f3lewski Order Korony III klasy. Zmar\u0142 w Mokrem po d\u0142u\u017cszej chorobie w niedziel\u0119 5 kwietnia 1908 roku. Zarz\u0105d synodu i duchowni diecezji chojnickiej napisali w nekrologu, \u017ce przez trzydzie\u015bci lat kierowa\u0142 diecezj\u0105 z oddaniem i wielk\u0105 znajomo\u015bci\u0105 rzeczy, zawsze \u017cyczliwy i z radosn\u0105 wiar\u0105 wierny wyznaniu Ko\u015bcio\u0142a. W sierpniu 1916 roku pastorem w Mokrem mianowano pastora Dobbersteina z Sul\u0119czyna.\n\nS\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 w Mokrem w 1868 roku 53 budynki, w tym 24 domy mieszkalne, i 293 mieszka\u0144c\u00f3w: 179 katolik\u00f3w i 114 ewangelik\u00f3w. W tym samym ha\u015ble S\u0142ownik wymienia we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ewangelicki i szko\u0142\u0119, do kt\u00f3rej chodzi\u0142y tak\u017ce dzieci katolickie. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii, katolicy do parafii w Czersku, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wskazuje Mokre jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 trzydziestu o\u015bmiu miejscowo\u015bci powiatu chojnickiego, od Czerska i Karsina po Wiele i Legb\u0105d, oraz trzech miejscowo\u015bci s\u0105siedniego powiatu tucholskiego. Samo Mokre liczy\u0142o wtedy 334 mieszka\u0144c\u00f3w: 119 ewangelik\u00f3w, 211 katolik\u00f3w i czworo innych chrze\u015bcijan. W 1913 roku ko\u015bcielny Friedrich Stephan z Mokrego otrzyma\u0142 za swoj\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 srebrn\u0105 odznak\u0119 honorow\u0105.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 276 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1622 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 502\u2013503; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 52; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VI, has\u0142o \u201eMokre\u201d (5.); gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Czersk, poz. 214; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 317; M. Dereszy\u0144ska-Romaniuk, \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a do dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Bydgoszczy\u201d, s. 429\u2013439, s. 433; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 1; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 330 (s. 14), nr 344 (s. 14\u201315), nr 1325 (s. 121\u2013122); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 44\u201345; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 59; \u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d (wydanie poranne), 28 stycznia 1881 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 29 listopada 1905 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 kwietnia 1908 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 7 sierpnia 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.czersk.pl","url":"http://bip.czersk.pl/2379.html?file=21576"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Mokre_(powiat_chojnicki)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VI, has\u0142o Mokre","url":""},{"typ":"artyku\u0142 (wykaz archiwali\u00f3w)","tytul":"M. Dereszy\u0144ska-Romaniuk, \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a do dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Bydgoszczy\u201d, s. 429\u2013439","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 1","url":"https://polona.pl/item-view/3d24c1d3-ebe4-4642-bb2a-aa00cb8a762a"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 502\u2013503","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 330 (s. 14), nr 344 (s. 14\u201315), nr 1325 (s. 121\u2013122)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 59","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d (wydanie poranne), 28 stycznia 1881 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TFJV7QO5CMWXQIRXJ3APCOTJX4NLLVFA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 29 listopada 1905 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Z5Q3ZQUL2MPVVL7U5BLFZMML3QBZRGXJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 kwietnia 1908 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EH2NDOJUZ75H5Y2GCEKQXNOAVMW52YNP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 7 sierpnia 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IMHT6SGXILLQJWXIQO22JKFR4DZ4N2T6"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1035","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.83703,"lng":17.95171,"name_de":"Mockrau","name_pl":"Mokre \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary cmentarz ewangelicki w Mokrzynie zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b. W ewidencji zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w figuruje jako historyczny cmentarz wiejski na dzia\u0142kach 57 i 79/3. Podczas ogl\u0119dzin 27 sierpnia 2026 roku zastano go oznakowanego tablic\u0105 gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, ze starodrzewem i kilkoma nagrobkami na miejscu. Czytelny jest mi\u0119dzy innymi napis na grobie Helmuta Richerta, urodzonego 29 pa\u017adziernika i zmar\u0142ego 13 grudnia 1925 roku. Uk\u0142ad kwater zatar\u0142 si\u0119 pod bluszczem. Tablica datuje cmentarz na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, cho\u0107 jej angielska wersja m\u00f3wi o po\u0142owie stulecia.\n\nMokrzyn, po niemiecku Petersdorf, le\u017cy 6 kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Bytowa, w dawnym powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b powsta\u0142a jako fryderycja\u0144ska kolonia przydro\u017cna: wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w powiatu z 1938 roku, zgodnie z aktem z 22 listopada 1774 roku, za\u0142o\u017cono j\u0105 za kr\u00f3lewskie zapomogi w lesie z\u0105binowickim (Gersdorfer Wald). Peter George von Puttkamer z Z\u0105binowic (Gersdorf), w\u0142a\u015bciciel kolonii, nada\u0142 jej nazw\u0119. Oko\u0142o 1780 roku by\u0142 tu folwark, 4 ch\u0142op\u00f3w, 3 zagrodnik\u00f3w i m\u0142yn wodny \u2014 razem 11 dym\u00f3w. W 1784 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142 mili na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Bytowa. Do wsi nale\u017ca\u0142y folwarki Teichhof, M\u00fchlenh\u00f6fchen i Alte-M\u00fchle oraz gaj\u00f3wka \u2014 razem 11 albo 12 dym\u00f3w (ostatnia cyfra w druku jest nieczytelna); mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Bytowie. Maj\u0105tek rozparcelowano cz\u0119\u015bciowo w 1909, a ca\u0142kowicie w 1913 roku na 21 gospodarstw osadniczych; z dawnego obwodu dworskiego utworzono wtedy gmin\u0119.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Petersdorfie nie by\u0142o. Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Bytowie i tam te\u017c liczono tutejszych katolik\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Petersdorf jako obw\u00f3d dworski i naliczy\u0142 w nim 82 ewangelik\u00f3w i 7 katolik\u00f3w. Urz\u0105d stanu cywilnego oraz okr\u0119g urz\u0119dowy wskazano w Z\u0105binowicach, po niemiecku Gersdorf. Inwentarz z 1938 roku podaje 42 mieszka\u0144c\u00f3w w 1819 roku, 87 (w tym 14 katolik\u00f3w) w 1855, 116 (21 katolik\u00f3w) w 1885 i 140 (3 katolik\u00f3w) w 1933 roku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, wie\u015b sta\u0142a si\u0119 polskim Mokrzynem, a nekropoli\u0119 opuszczono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), powiat B\u00fctow, s. 198\u2013199, poz. 60; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 239\u2013240; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w (Wikipedia: Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat bytowski); Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017), gmina Byt\u00f3w, poz. 163; ogl\u0119dziny terenowe 27 sierpnia 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1088.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wikipedia: Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat bytowski","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_bytowski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1088","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022, uchwa\u0142a nr IV/25/2019 Rady Miejskiej w Bytowie z dnia 23 stycznia 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 747, s. 58, 77","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=747"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0449","image_url":"/static/atlas/foto/mokrzyn_cmentarz/tablica_cmentarz_ewangelicki.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1566,"lng":17.57433,"name_de":"Petersdorf","name_pl":"Mokrzyn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Monasterzysko Wielkie, po niemiecku Gro\u00df M\u00fcnsterberg, le\u017cy w gminie Stary Dzierzgo\u0144, w powiecie sztumskim. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu na skrzy\u017cowaniu dr\u00f3g, po wschodniej stronie wsi; ewidencja datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i podaje jego powierzchni\u0119 \u2014 0,33 hektara. Cmentarz nie jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w: figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 93, a ewidencj\u0119 gminn\u0105 przyj\u0119to zarz\u0105dzeniem numer 81/12 w\u00f3jta gminy. W tej samej miejscowo\u015bci ewidencja wymienia ponadto kaplic\u0119 grobow\u0105 z po\u0142owy XIX wieku (pozycja 92), wpisan\u0105 do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 766 decyzj\u0105 z 12 wrze\u015bnia 1973 roku.\n\nKarta cmentarza z listopada 1988 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eNagrobk\u00f3w brak.Drzewostan w stanie dobrym\u201d. Czytelno\u015b\u0107 ca\u0142o\u015bci za\u0142o\u017cenia by\u0142a wtedy dobra, lecz uk\u0142ad kwater, nagrobk\u00f3w i mogi\u0142 \u2014 z\u0142y; najstarszy istniej\u0105cy nagrobek pochodzi\u0142 z oko\u0142o 1900 roku. W tej samej karcie zapisano, \u017ce we wschodniej cz\u0119\u015bci cmentarza sta\u0142a kaplica z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku. Cmentarz nie mia\u0142 muru ani bramy, otacza\u0142y go szpalery lip \u2014 oko\u0142o dwudziestu drzew o pniach grubo\u015bci od osiemdziesi\u0119ciu do stu dwudziestu centymetr\u00f3w, w dobrym stanie zdrowotnym.\n\nW wykazie parafii ewangelickich powiatu mor\u0105skiego w S\u0142owniku geograficznym tej wsi nie ma. W tym samym S\u0142owniku zapisano, \u017ce ksi\u0119gi starostwa przezmarkowskiego z 1601 roku wymieniaj\u0105 w M\u00fcnsterbergu polskich osadnik\u00f3w; \u017ar\u00f3d\u0142o nie rozr\u00f3\u017cnia przy tym Monasterzyska Wielkiego od Ma\u0142ego. Boetticher omawia Gro\u00df M\u00fcnsterberg w obr\u0119bie parafii Stary Dzierzgo\u0144, a ankieta z lat 1855\u20131859 wymienia tutejsz\u0105 kaplic\u0119 w odpowiedziach tej parafii.\n\nAdolf Boetticher zanotowa\u0142 w 1898 roku, \u017ce Gro\u00df M\u00fcnsterberg mia\u0142 do 1721 roku samodzielny ko\u015bci\u00f3\u0142, a za jego czas\u00f3w sta\u0142a tu kaplica. Ankieta wype\u0142niona w latach 1855\u20131859 dla pruskiego konserwatora zabytk\u00f3w podaje, \u017ce w dawnych wiekach istnia\u0142a w tutejszym maj\u0105tku kaplica, a w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku natrafi\u0142 na jej stare fundamenty, gdy zak\u0142ada\u0142 now\u0105 krypt\u0119 grobow\u0105. T\u0119 niedawno w\u00f3wczas zbudowan\u0105 kaplic\u0119 grobow\u0105 wzniesiono z ceg\u0142y, ze sklepieniem, ostro\u0142ukowymi drzwiami i oknami oraz czterema okr\u0105g\u0142ymi wie\u017cyczkami, a jej ma\u0142y o\u0142tarz zdobi\u0142 obraz olejny Chrystusa i Samarytanki przy studni Jakubowej. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, czy to ta sama budowla co kaplica na cmentarzu.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Stary Dzierzgo\u0144 (Alt Christburg), licz\u0105cej 1990 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgo\u0144, pozycje 92 i 93; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Stary Dzierzgo\u0144 (tabela 8 studium uwarunkowa\u0144, pozycja 93), przyj\u0119ta zarz\u0105dzeniem numer 81/12 w\u00f3jta gminy; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, tom VI, has\u0142o Mor\u0105g (powiat mor\u0105ski); karta cmentarza w Monasterzysku Wielkim, oprac. D. Rekowska, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 15; Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 \u201eKunstdenkm\u00e4hler im Kreis Mohrungen\u201d, 1855\u20131859, skany 65 i 67 (szukajwarchiwach.gov.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/starydzierzgon/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"gminna ewidencja zabytk\u00f3w","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 15","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"AP Olsztyn 42/367/0/-/7 \u201eKunstdenkm\u00e4hler im Kreis Mohrungen\u201d (1855\u20131859)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/15934610"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1001","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.85318,"lng":19.34692,"name_de":"Gro\u00df M\u00fcnsterberg","name_pl":"Monasterzysko Wielkie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Morawach zachowa\u0142y si\u0119 \u015blady dw\u00f3ch cmentarzy ewangelickich, po\u0142o\u017conych po przeciwnych stronach wsi. Starszy, datowany przez ewidencj\u0119 zabytk\u00f3w na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, le\u017cy na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, w lesie po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi le\u015bnej, na dzia\u0142ce ewidencyjnej numer 319/4, i przetrwa\u0142 jako relikt. M\u0142odszy, kt\u00f3ry gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi pod pozycj\u0105 212 i datuje na pocz\u0105tek XX wieku, le\u017cy na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, w stron\u0119 Nowej Wioski, w lesie po zachodniej stronie drogi, na dzia\u0142ce numer 325/1.\n\nMorawy, do 1991 roku Mary, po niemiecku Mahren, to wie\u015b w gminie Gardeja. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 356 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 340 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Spis liczy przy tym osobno 15 innych chrze\u015bcijan, nie podaj\u0105c, do jakiej wsp\u00f3lnoty nale\u017celi.\n\nEwangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Trumiejach, po niemiecku Gro\u00df Tromnau, katolicy do Szynwa\u0142du, a ten le\u017ca\u0142 w s\u0105siednim powiecie grudzi\u0105dzkim. W 1939 roku Morawy nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Nowej Wiosce (Neud\u00f6rfchen). Parafia ewangelicka Trumiej i Neud\u00f6rfchen liczy\u0142a pod koniec XIX wieku 3915 dusz, a Morawy figuruj\u0105 w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trumiejach, gotycki i murowany, pochodzi z czas\u00f3w przed Reformacj\u0105; jego he\u0142m przebudowano w 1873 roku, dwa dzwony s\u0105 z 1845 roku, a w 1854 roku stary pozytyw, u\u017cywany od 1665 roku, zast\u0105piono przebudowanymi organami o siedmiu g\u0142osach.\n\nGminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 podaje, \u017ce na cmentarzach w Morawach widoczne s\u0105 prowadzone bie\u017c\u0105ce prace porz\u0105dkowe, a teren jest uporz\u0105dkowany i oczyszczony z samosiew\u00f3w.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Mahren* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 63 domy mieszkalne i 391 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 384 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nErich Wernicke w ksi\u0105\u017cce o powiecie kwidzy\u0144skim (1979) notuje, \u017ce od 1694 roku Mahren nale\u017ca\u0142o do ko\u015bcio\u0142a w Gro\u00df Krebs, czyli w Rakowcu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Neud\u00f6rfchen i podaje tu 268 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja; ewidencja zabytk\u00f3w gminy Gardeja; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); BillionGraves; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Mahren w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 106\u2013107; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 78.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Gardeja \u2014 cmentarze ewangelickie \u2014 timenote.info [kopia archiwalna 2019-04-18]","url":"https://web.archive.org/web/20190418105310/https://timenote.info/","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gmina Gardeja \u2014 cmentarze ewangelickie (timenote.info / wikipedia) [kopia archiwalna 2019-04-18]"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Gardeja \u2014 cmentarze ewangelickie \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gmina Gardeja \u2014 cmentarze ewangelickie (timenote.info / wikipedia) [kopia archiwalna 2019-04-18]"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Mahren (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=56625"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 78","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 Rady Gminy Gardeja z dnia 28 pa\u017adziernika 2020 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2020, poz. 4865, s. 71, 74","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2020&book=0&position=4865"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0409","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.691198,"lng":19.111215,"name_de":"Mahren","name_pl":"Morawy \u2014 cmentarze ewangelickie","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mosiny, po niemiecku Mossin, by\u0142y wsi\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci ewangelick\u0105. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 674 mieszka\u0144c\u00f3w: 424 ewangelik\u00f3w, 245 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starym Gronowie, kt\u00f3re le\u017ca\u0142o w s\u0105siednim powiecie z\u0142otowskim, a we wsi dzia\u0142a\u0142a ewangelicka szko\u0142a. Wed\u0142ug krajowej ewidencji zabytk\u00f3w jest to najm\u0142odszy z cmentarzy ewangelickich w Mosinach. Karta ewidencyjna z czerwca 1990 roku, w kt\u00f3rej figuruje jako \u201eMosiny II\u201d, datuje jego za\u0142o\u017cenie prawdopodobnie na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XX wieku.\n\nCmentarz, za\u0142o\u017cony na planie zbli\u017conym do kwadratu, le\u017ca\u0142 we wsi przy skrzy\u017cowaniu dr\u00f3g do Bukowa i zajmowa\u0142 0,25 hektara. W 1990 roku teren by\u0142 cz\u0119\u015bciowo splantowany, wysypywano na nim \u017cwir i piasek, a od po\u0142udnia urz\u0105dzono \u015bmietnisko. Cmentarz na ca\u0142ym obszarze pokrywa\u0142y w 1990 roku du\u017ce kamienie narzutowe. Z nagrobk\u00f3w zosta\u0142y nieliczne \u015blady. Jeden przetrwa\u0142 w ca\u0142o\u015bci \u2014 du\u017cy nagrobek z bia\u0142ego granitu w naro\u017cniku po\u0142udniowo-wschodnim, z napisem \u201eRuhest\u00e4tte der Familie J. Lambrecht\u201d, czyli \u201emiejsce spoczynku rodziny J. Lambrecht\u201d. Od p\u00f3\u0142nocy i wschodu ros\u0142y lipy i dwa kasztanowce; zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 zaros\u0142a g\u0142ogiem, \u015bnieguliczk\u0105, jesionem, osik\u0105, lilakiem i dzik\u0105 r\u00f3\u017c\u0105. Stan cmentarza karta ocenia jako z\u0142y.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Mossin* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 67 dom\u00f3w mieszkalnych i 614 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 443 ewangelik\u00f3w, 164 katolik\u00f3w i siedem os\u00f3b innych wyzna\u0144. W 1868 roku katolicy z Mossin nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii My\u015bligoszcz (Marienfelde) i podaje tu 472 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza \u201eMosiny II\u201d, czerwiec 1990 (krajowa ewidencja zabytk\u00f3w, zabytek.pl, obiekt 694645); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau, strony 160 i 161, pozycja 56; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Cz\u0142uch\u00f3w, pozycje 100 i 101; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 138\u2013139; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"zabytek.pl (NID), \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, Mosiny, 1. po\u0142. XX w., id 694645; karta cmentarza \u201eMosiny II\u201d z czerwca 1990","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694645"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Mosiny al. Moszyna (niem. Mossyna)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1135","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.595211,"lng":17.336895,"name_de":"Mossin","name_pl":"Mosiny \u2014 cmentarz ewangelicki (1. po\u0142. XX w.)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mosiny, po niemiecku Mossin, by\u0142y wsi\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci ewangelick\u0105. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1868 roku 614 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 443 ewangelik\u00f3w i 164 katolik\u00f3w; spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje we wsi 674 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 424 ewangelik\u00f3w, 245 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starym Gronowie, kt\u00f3re le\u017ca\u0142o w s\u0105siednim powiecie z\u0142otowskim, a we wsi dzia\u0142a\u0142a ewangelicka szko\u0142a. Ten cmentarz za\u0142o\u017cono w po\u0142owie XIX wieku.\n\nKarta cmentarza, sporz\u0105dzona 30 wrze\u015bnia 1992 roku przez in\u017cyniera Henryka Greckiego, umieszcza go w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, poza zabudow\u0105, przy skrzy\u017cowaniu dr\u00f3g do Bukowa i Nowego Gronowa, na r\u00f3wnym terenie mi\u0119dzy zagrod\u0105 numer 18 a polem. Cmentarz zajmuje 0,63 hektara, a jego uk\u0142ad by\u0142 regularny: granice pierwotnego za\u0142o\u017cenia s\u0105 czytelne, kwatery i groby nie. Nagrobki usuni\u0119to; karta notuje pi\u0119\u0107 mogi\u0142 z pierwszej po\u0142owy XX wieku. Ogrodzenia, bramy ani kaplicy nie ma. Z dawnej zieleni zosta\u0142y drzewa wzd\u0142u\u017c granicy cmentarza \u2014 14 lip, trzy kasztanowce i klon \u2014 a drzewostan zachowa\u0142 si\u0119 w 80 procentach. Cmentarz jest nieczynny, a karta jako g\u0142\u00f3wne zagro\u017cenie wskazuje dewastacj\u0119. Wida\u0107 go na mapie topograficznej w skali 1 : 25 000 z 1874 roku, arkusz 1074.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku katolicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii My\u015bligoszcz (Marienfelde) i podaje tu 472 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza, Mosiny, 30 wrze\u015bnia 1992 (krajowa ewidencja zabytk\u00f3w, zabytek.pl, obiekt 694639); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau, strony 160 i 161, pozycja 56; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 138\u2013139; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"zabytek.pl (NID), \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, Mosiny, po\u0142. XIX w., id 694639; karta cmentarza z 30 IX 1992","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694639"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Mosiny al. Moszyna (niem. Mossyna)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1134","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.5929712,"lng":17.3420609,"name_de":"Mossin","name_pl":"Mosiny \u2014 cmentarz ewangelicki (po\u0142. XIX w.)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny w Mosinach, po niemiecku Mossin, po kaszubsku M\u00f2s\u00ebn\u00eb, datowany jest na XVII wiek. Dzi\u015b jest nieczynny i opuszczony; zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty nagrobk\u00f3w i starodrzew. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono po 1945 roku.\n\nKrajowa ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny, a obok niego wymienia w Mosinach dwa inne cmentarze ewangelickie, z po\u0142owy XIX i z pierwszej po\u0142owy XX wieku, oraz cmentarz rzymskokatolicki.\n\nMosiny to \u015bredniowieczna wie\u015b kr\u00f3lewska starostwa cz\u0142uchowskiego, kt\u00f3ra mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142. W 1570 roku, gdy parafia cz\u0142uchowska by\u0142a w r\u0119kach luteran\u00f3w, przy\u0142\u0105czono do niej dot\u0105d samoistne ko\u015bcio\u0142y wiejskie, a w\u015br\u00f3d nich mosi\u0144ski. Ksi\u0105dz Panske podaje dla wsi polsk\u0105 nazw\u0119 Mosy\u0144. Wizytacja oficja\u0142a Trebnica \u2014 S\u0142ownik geograficzny datuje j\u0105 na 1617 rok, cho\u0107 Panske i Fankidejski wi\u0105\u017c\u0105 wizytacje Trebnica z latami 1652\u20131653 \u2014 zasta\u0142a w Mosinach drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Wszystkich \u015awi\u0119tych z jednym o\u0142tarzem. W tej samej wizytacji zapisano, \u017ce probostwo mia\u0142o cztery w\u0142\u00f3ki. Meszne, po dwa korce \u017cyta, dawa\u0142o dwudziestu trzech gbur\u00f3w; dawniej p\u0142aci\u0142o je trzydziestu gbur\u00f3w i trzech so\u0142tys\u00f3w. Na kol\u0119d\u0119 za\u015b ka\u017cdy przynosi\u0142 bochenek chleba i kiszk\u0119. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 doje\u017cd\u017caj\u0105cy proboszcz cz\u0142uchowski, a prowizorami ko\u015bcio\u0142a byli Micha\u0142 Otto i Andrzej Harmon. J. Heise w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1887 roku wymienia w Mosinach drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki z 1845 roku.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje dla 1868 roku 614 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 443 ewangelik\u00f3w i 164 katolik\u00f3w, przy 67 domach i 152 budynkach. W tym samym S\u0142owniku zapisano, \u017ce wie\u015b tworzy\u0142a osobny okr\u0119g urz\u0119du stanu cywilnego, kt\u00f3ry w 1880 roku liczy\u0142 1837 dusz. Wykaz gmin sporz\u0105dzony na podstawie spisu z 1 grudnia 1885 roku podaje 674 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 424 ewangelik\u00f3w, 245 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Mosiny by\u0142y fili\u0105 ewangelickiej parafii w Starym Gronowie i zarazem fili\u0105 katolickiej parafii w Cz\u0142uchowie. Harnoch wymienia Mosiny w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii gronowskiej. W urz\u0119dowym podr\u0119czniku rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nDzia\u0142a\u0142a tu szko\u0142a ewangelicka, do kt\u00f3rej chodzi\u0142o tak\u017ce 37 dzieci katolickich. S\u0142ownik geograficzny wylicza przy parafii cz\u0142uchowskiej pi\u0119\u0107 takich szk\u00f3\u0142, w\u015br\u00f3d nich mosi\u0144sk\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w gminy Cz\u0142uch\u00f3w (pozycje 100\u2013102) i Bia\u0142e Karty z 1992 roku notuj\u0105 w Mosinach dwa cmentarze ewangelickie i jeden katolicki; cmentarza przyko\u015bcielnego jako ewangelickiego nie wymieniaj\u0105.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii My\u015bligoszcz (Marienfelde) i podaje tu 472 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Cz\u0142uch\u00f3w, pozycje 99\u2013102; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o Cz\u0142uchowo, i t. VI, has\u0142o Mosiny al. Moszyna (niem. Mossyna); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, has\u0142o Mossin, Kreis Schlochau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 18; zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa), \u201ecmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny\u201d, Mosiny, identyfikator 694643; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 138\u2013139; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Mosiny al. Moszyna (niem. Mossyna)","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"zabytek.pl (NID), \u201ecmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny\u201d, Mosiny, id 694643","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-prz-694643"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0504","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.595247,"lng":17.337284,"name_de":"Mossin","name_pl":"Mosiny \u2014 cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny (XVII w.)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Mo\u017cd\u017canowie (po niemiecku M\u00fctzenow) by\u0142y dwa cmentarze. Przyko\u015bcielny le\u017cy w centrum wsi, na niewielkim wyniesieniu, wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni; chowano na nim tutejszych ewangelik\u00f3w. Nie zachowa\u0142y si\u0119 na nim ani nagrobki, ani \u017cadne inne \u015blady poch\u00f3wk\u00f3w; jedynym elementem dawnego zagospodarowania jest pomnik ku czci \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, a granice znacz\u0105 nasadzenia \u015bwierkowe. Drugi cmentarz, wiejski, za\u0142o\u017cono nieco na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi w kierunku Krzemieniewa; jego teren dzieli aleja lipowa, a na granicach wida\u0107 \u015blady pierwotnych nasadze\u0144 \u015bwierkowych. Na cmentarzu wiejskim nie zachowa\u0142y si\u0119 pozosta\u0142o\u015bci poch\u00f3wk\u00f3w.\n\nPierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano tu podobno w 1356 roku jako plac\u00f3wk\u0119 klasztor\u00f3w w S\u0142upsku i Gol\u0119cinie. Jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0105tynia wyst\u0119puje w dokumencie z 1490 roku. Po\u0142udniow\u0105 dobud\u00f3wk\u0119 wzniesiono w 1615 roku. Po Reformacji \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 ewangelicka i by\u0142a siedzib\u0105 samodzielnej parafii w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej.\n\nErnst M\u00fcller wylicza w Mo\u017cd\u017canowie dziewi\u0119tnastu duchownych; po Reformacji parafi\u0119 obs\u0142ugiwa\u0142a jedna rodzina: Joachim Wockenfus, zwany Colubes, w latach 1550\u20131596, po nim syn Dawid Wockenfu\u00df do 1622 roku i wnuk tego samego imienia do 1635. Przy najstarszym z nich M\u00fcller odnotowa\u0142, \u017ce doczeka\u0142 wizytacji ko\u015bcielnej z 1590 roku i \u017ce jego portret w stroju katolickim jest jeszcze do\u015b\u0107 dobrze rozpoznawalny. Nast\u0119pc\u0119 wnuka, z czas\u00f3w wojny trzydziestoletniej, Joachima Flotowa, szwedzcy je\u017ad\u017acy obrabowali dwadzie\u015bcia siedem razy i ci\u0119\u017cko zmaltretowali.\n\nW 1784 roku Mo\u017cd\u017canowo, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142o dwie mile na zach\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od S\u0142upska, p\u00f3\u0142 mili od Ba\u0142tyku. Mieszkali tu pastor i zakrystian, 19 gospodarzy z wolnym so\u0142tysem \u2014 w tym dwaj ch\u0142opi ko\u015bcielni, kt\u00f3rzy s\u0142u\u017cyli miejscowemu pastorowi i nie p\u0142acili urz\u0119dowi ani dzier\u017cawy, ani op\u0142aty zamiast pa\u0144szczyzny \u2014 dw\u00f3ch p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w, pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w i siedmiu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w; by\u0142 te\u017c dom wdowy po pastorze \u2014 razem 33 dymy. Mieszka\u0144cy \u017cyli po cz\u0119\u015bci z roli, po cz\u0119\u015bci z \u017ceglugi, a w 1782 roku w miejscu zwanym Steinbrink odkryto na g\u0142\u0119boko\u015bci 12 s\u0105\u017cni z\u0142o\u017ce bursztynu o warto\u015bci 1800 talar\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142y do niego Starkowo, folwark Gallenzin i ci mieszka\u0144cy kolonii Scharfenstein, kt\u00f3rzy przyszli z parafii mo\u017cd\u017canowskiej.\n\nWed\u0142ug spisu duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku nale\u017ca\u0142y do parafii gmina M\u00fctzenow, gmina Starkow, czyli Starkowo, kr\u00f3lewska domena Gallenzin, czyli Gol\u0119cino, oraz kolonia Scharfenstein z gminy Schwolow, a prawo kolacji pozostawa\u0142o w r\u0119ku w\u0142adcy krajowego. Za pastora Tischmeyera, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1817 roku, przy\u0142\u0105czono tu filia\u0142 Pie\u0144kowo (Pennekow), nale\u017c\u0105cy wcze\u015bniej do parafii w Postominie. Po \u015bmierci pastora Tischmeyera urz\u0105d pozostawa\u0142 nieobsadzony przez cztery lata, bo parafianie nie mogli si\u0119 porozumie\u0107: ch\u0142opi z Mo\u017cd\u017canowa odrzucali kandydat\u00f3w, kt\u00f3rych chcieli pan von Below i mieszka\u0144cy Pie\u0144kowa, a ci z kolei \u2014 kandydat\u00f3w mo\u017cd\u017canowskich; parafi\u0105 zarz\u0105dza\u0142 wtedy duchowny z Duninowa. W 1925 roku mieszka\u0142o we wsi dwoje katolik\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1100 dusz. Stanowisko pastora by\u0142o wtedy nieobsadzone. W 1940 roku parafia w Mo\u017cd\u017canowie liczy\u0142a oko\u0142o tysi\u0105ca wiernych.\n\nW nocy z 7 na 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, w wi\u0119kszo\u015bci we wrze\u015bniu 1947 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 rekonsekrowano go 15 grudnia 1947 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja. Dzi\u015b nale\u017cy do diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Pagel podaje, \u017ce pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 zosta\u0107 po\u015bwi\u0119cony w 1374 roku przez biskupa kamie\u0144skiego jako kaplica chrzcielna ku czci \u015bwi\u0119tego Jodoka. B\u00f6ttger przypisuje to po\u015bwi\u0119cenie biskupowi che\u0142mi\u0144skiemu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013, s. 228; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912, s. 473\u2013476; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 741\u2013746; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 933; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, s. 473\u2013476","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"M\u00fcller (1912), s. 473\u2013476; monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 227\u2013228; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 227\u2013228","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"M\u00fcller (1912), s. 473\u2013476; monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 227\u2013228; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"M\u00fcller (1912), s. 473\u2013476; monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 227\u2013228; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ludwig B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungs-Bezirks K\u00f6slin\u201d, t. II: Kreis Stolp, Stettin 1894, s. 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 933","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0757","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50098,"lng":16.77752,"name_de":"M\u00fctzenow (evangelischer Friedhof / Kirche M\u00fctzenow)","name_pl":"Mo\u017cd\u017canowo \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mo\u017cd\u017canowo \u2014 po niemiecku M\u00fctzenow \u2014 le\u017cy oko\u0142o 11 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Ustki i by\u0142o dawn\u0105 wsi\u0105 klasztoru s\u0142upskiego. Wed\u0142ug s\u0142ownika historycznego Alicji \u015awietlickiej i El\u017cbiety Wis\u0142awskiej (1998) pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 tu ju\u017c w 1356 roku i nale\u017ca\u0142 do biskupstwa kamie\u0144skiego. Ludwig B\u00f6ttger (1894) przekazuje, \u017ce w 1374 roku biskup kamie\u0144ski mia\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 jako kaplic\u0119 chrzcieln\u0105 ku czci \u015bwi\u0119tego Jodoka. Przebudowywano go wielokrotnie, a najwi\u0119kszych zmian, jak podaje \u201eMagazyn Kaszuby\u201d, dokonano w 1615 roku. Dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\nPo Reformacji urz\u0105d pastora przechodzi\u0142 tu w jednej rodzinie przez trzy pokolenia. Joachim Wockenfus, nosz\u0105cy te\u017c nazwisko Colubes, urodzony w 1528 roku w S\u0142awnie, zosta\u0142 powo\u0142any przez landw\u00f3jta s\u0142upskiego Georga von Ramel i ordynowany w 1550 roku przez Jakoba Hogensee; doczeka\u0142 wizytacji ko\u015bcielnej w 1590 roku i zmar\u0142 w 1596 roku. Wykaz duchownych pomorskich notuje, \u017ce jego portret w katolickim stroju by\u0142 jeszcze do\u015b\u0107 dobrze rozpoznawalny. Po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 syn, David (1596\u20131622), a po tamtym wnuk, r\u00f3wnie\u017c David, ordynowany w 1622 roku i zmar\u0142y 2 czerwca 1635 roku.\n\nKolejny duchowny ucierpia\u0142 w czasie wojny. Joachima Flotowa, ordynowanego 6 czerwca 1636 roku, szwedzcy je\u017ad\u017acy obrabowali \u2014 jak zapisano \u2014 dwadzie\u015bcia siedem razy; wed\u0142ug Bartholdy\u2019ego szwedzka jazda z\u0142upi\u0142a go w ci\u0105gu pi\u0119ciu dni, od 9 do 13 czerwca 1638 roku. Po nim Christian Schrulius prowadzi\u0142 parafi\u0119 w latach 1644\u20131683 i wzi\u0105\u0142 syna na adiunkta, a Johann Schrulius, urodzony 10 kwietnia 1645 roku w Mo\u017cd\u017canowie, obj\u0105\u0142 po nim urz\u0105d.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Mo\u017cd\u017canowie, po niemiecku M\u00fctzenow, pastorami byli dalej: Martin Windm\u00fcller (1698\u20131727), Franziskus Johann Braunsberg (1728\u20131729), Michael Friedrich Rampthun (1730\u20131778), Martin Friedrich D\u00f6hling (1778\u20131815), Johann Christoph Friedrich Tischmeyer (1817\u20131822), Ludwig Maximilian Mila (1826\u20131828), Friedrich Adolf Zahn (1828\u20131836), Johann Heinrich Karl Piper (1836\u20131852), Karl Albert Heyer (1852\u20131866), August Wilhelm Schumacher (1868), Franz Splittgerber (1869\u20131887), Albrecht Giese (1889\u20131896) i Gustav Wendt (od 1897 roku). Pastor Michael Friedrich Rampthun, urz\u0119duj\u0105cy w Mo\u017cd\u017canowie od 1730 roku i zmar\u0142y w 1784 roku jako senior synodu s\u0142upskiego, ufundowa\u0142 stypendia swojego imienia i kilka legat\u00f3w, a ca\u0142\u0105 swoj\u0105 bibliotek\u0119 zostawi\u0142 ko\u015bcio\u0142owi; za jego nast\u0119pcy Martina D\u00f6hlinga zbudowano w 1804 roku plebani\u0119. Za pastora Tischmeyera, w latach 1817\u20131822, po\u0142\u0105czono z parafi\u0105 w Mo\u017cd\u017canowie fili\u0119 w Pennekow, nale\u017c\u0105c\u0105 wcze\u015bniej do parafii w Pustamin. Tischmeyer by\u0142 tu te\u017c superintendentem i przeciwnikiem przebudzenia braci von Below.\n\nPrasa z XIX i pocz\u0105tku XX wieku uzupe\u0142nia ten wykaz. Urz\u0119dowa \u201eAllgemeine Preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a nominacj\u0119 pastora Pipera z K\u00f6nigsm\u00fchl na pastora w Mo\u017cd\u017canowie dopiero 29 kwietnia 1837 roku. W maju 1866 roku berli\u0144ska \u201eNational-Zeitung\u201d wymieni\u0142a w\u015br\u00f3d zmar\u0142ych pastora Carla Alberta Heyera z Mo\u017cd\u017canowa. Pastor Franz Splittgerber, wcze\u015bniej dyrektor seminarium w Altstadt Pyritz, by\u0142 autorem pracy \u201eTod, Fortleben und Auferstehung\u201d o rzeczach ostatecznych cz\u0142owieka w \u015bwietle Pisma \u015awi\u0119tego; jej trzecie, znacznie poszerzone wydanie ukaza\u0142o si\u0119 w 1879 roku w Halle. Splittgerber zmar\u0142 w Mo\u017cd\u017canowie 4 lipca 1887 roku po kr\u00f3tkiej chorobie, w wieku 54 lat. W styczniu 1888 roku og\u0142oszono, \u017ce opr\u00f3\u017cniona przez jego \u015bmier\u0107 parafia zostanie obsadzona od 1 pa\u017adziernika tego roku w drodze wyboru przez gmin\u0119. Parafia mia\u0142a wtedy jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 i 1000 dusz, dawa\u0142a 4500 marek dochodu, nie licz\u0105c mieszkania, i mia\u0142a po\u0142\u0105czenie szos\u0105 ze S\u0142upskiem; od kandydat\u00f3w wymagano dziesi\u0119ciu lat s\u0142u\u017cby. W styczniu 1913 roku pastor Gustav Wendt z Mo\u017cd\u017canowa otrzyma\u0142 Order Czerwonego Or\u0142a IV klasy.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi metrykalnej parafii (AP Koszalin, sygn. 26/851/0/-/2, skan 120) przy chrztach od marca do lipca 1930 roku w rubryce \u201eBemerkungen\u201d wpisano duchownych z innych miejscowo\u015bci: w marcu i kwietniu pastora Simona z Duninowa (w ksi\u0119dze: D\u00fcnnow), 29 czerwca pastora Ristowa z Bruskowa Wielkiego (Gro\u00dfbr\u00fcskow), a 6 lipca pastora Simona z Ustki (Stolpm\u00fcnde).\n\nW 1784 roku Mo\u017cd\u017canowo, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142o dwie mile na zach\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od S\u0142upska, p\u00f3\u0142 mili od Ba\u0142tyku. Mieszkali tu pastor i zakrystian, 19 gospodarzy z wolnym so\u0142tysem \u2014 w tym dwaj ch\u0142opi ko\u015bcielni, kt\u00f3rzy s\u0142u\u017cyli miejscowemu pastorowi i nie p\u0142acili urz\u0119dowi ani dzier\u017cawy, ani op\u0142aty zamiast pa\u0144szczyzny \u2014 dw\u00f3ch p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w, pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w i siedmiu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w; by\u0142 te\u017c dom wdowy po pastorze \u2014 razem 33 dymy. Mieszka\u0144cy \u017cyli po cz\u0119\u015bci z roli, po cz\u0119\u015bci z \u017ceglugi, a w 1782 roku w miejscu zwanym Steinbrink odkryto na g\u0142\u0119boko\u015bci 12 s\u0105\u017cni z\u0142o\u017ce bursztynu o warto\u015bci 1800 talar\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142y do niego Starkowo, folwark Gallenzin i ci mieszka\u0144cy kolonii Scharfenstein, kt\u00f3rzy przyszli z parafii mo\u017cd\u017canowskiej.\n\nMo\u017cd\u017canowo by\u0142o samodzieln\u0105 parafi\u0105 w okr\u0119gu S\u0142upsk-Miasto. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1100 dusz. Stanowisko pastora by\u0142o wtedy nieobsadzone. Patronat by\u0142 pa\u0144stwowy. W 1940 roku parafia obejmowa\u0142a trzy miejscowo\u015bci \u2014 Starkowo, cz\u0119\u015b\u0107 gminy Krzemienica (Steinwald) i Scharfenstein, przysi\u00f3\u0142ek gminy Bruskowo Wielkie \u2014 i liczy\u0142a 1000 wiernych; sama wie\u015b mia\u0142a w 1939 roku 393 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nDawny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Mo\u017cd\u017canowie by\u0142 prost\u0105 sal\u0105 na planie prostok\u0105ta, mierz\u0105c\u0105 w \u015bwietle oko\u0142o 7 na 13 metr\u00f3w. W cz\u0119\u015bci \u015brodkowej o\u0142tarza ustawiono krucyfiks z dwiema figurami \u015bwi\u0119tych z oko\u0142o po\u0142owy XV wieku, starszymi ni\u017c sama nastawa. Na odwrociu nastawy o\u0142tarza zapisano, \u017ce o\u0142tarz odmalowano w 1871 roku. W niszy sakramentarium we wschodniej \u015bcianie przechowywano uszkodzone miedziane, z\u0142ocone cyborium z czas\u00f3w p\u00f3\u017anego gotyku; wed\u0142ug kroniki ko\u015bcielnej okr\u0105g\u0142e emaliowane medaliony oderwa\u0142 z niego szwedzki rotmistrz, kt\u00f3ry potem dobrze za nie popi\u0142 w S\u0142awnie. W oknach \u015bciany wschodniej osadzono malowane szybki z obrazami biblijnymi i herbami z lat 1617\u2013162\u2026; wed\u0142ug podpis\u00f3w ufundowali je ch\u0142opscy gospodarze i kilka rodzin szlacheckich, a jedna szybka nosi herb ksi\u0119cia Jana Fryderyka. Dzwony ko\u015bcio\u0142a mia\u0142y wed\u0142ug tradycji pochodzi\u0107 z klasztoru w Gallenzin, ale w XIX wieku zosta\u0142y przelane. Z wyposa\u017cenia zachowa\u0142 si\u0119 o\u0142tarz z 1665 roku d\u0142uta Johanna Edlewera, snycerza, witra\u017ce herbowe oraz kielich mszalny, wed\u0142ug tradycji dar ostatniej ksi\u0119\u017cnej pomorskiej \u2014 B\u00f6ttger uwa\u017ca\u0142 go raczej za wyr\u00f3b z XVIII wieku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i po\u015bwi\u0119cili 15 grudnia 1947 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\nCmentarze by\u0142y tu dwa. Na przyko\u015bcielnym, po\u0142o\u017conym na niewielkim wyniesieniu po\u015brodku wsi, nie zachowa\u0142 si\u0119 ani jeden nagrobek \u2014 zosta\u0142 po nim wy\u0142\u0105cznie pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Wiejski za\u0142o\u017cono na wsch\u00f3d od miejscowo\u015bci, przy drodze do Krzemienicy (monografia pisze \u201ew kierunku Krzemieniewa\u201d), po jej p\u00f3\u0142nocnej stronie. Tak\u017ce na nim nie ma \u015blad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w, ale teren dzieli aleja lipowa, a na granicach wida\u0107 dawne nasadzenia \u015bwierkowe.\n\nDwa tomy ksi\u0105g metrykalnych tej parafii z lat 1780\u20131852 przechowuje dzi\u015b Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie w zbiorze ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii (zesp\u00f3\u0142 65/44/0); ich skany s\u0105 dost\u0119pne w serwisie Szukaj w Archiwach. Wed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1623 roku; w ca\u0142o\u015bci brakowa\u0142o w nich zapis\u00f3w \u015blub\u00f3w z lat 1713\u20131728 oraz zgon\u00f3w z lat 1696\u20131728.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 473\u2013476; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 18, 19, 20; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 473\u2013476; powiat.slupsk.pl \u2014 Mo\u017cd\u017canowo; Mo\u017cd\u017canowo. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z XIV wieku pw. \u015bw. Bart\u0142omieja \u2014 Magazyn Kaszuby; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungs-Bezirks K\u00f6slin\u201d, t. II: Kreis Stolp, Stettin 1894, s. 18\u201320; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 228; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp\u00f3\u0142 65/44/0 \u201eZbi\u00f3r ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii\u201d, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 933; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998, s. 142; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174; \u201eAllgemeine Preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 29 kwietnia 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 8 maja 1866 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 21 lutego 1879 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 lipca 1887 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 19 stycznia 1888 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 28 stycznia 1913 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie, zesp. 26/851/0 \u201eAkta parafii ewangelickiej w Mo\u017cd\u017canowie\u201d, sygn. 26/851/0/-/2 (ksi\u0119ga urodze\u0144 i konfirmacji z lat 1892\u20131933 oraz ma\u0142\u017ce\u0144stw i zgon\u00f3w z lat 1892\u20131943), skan 120 (szukajwarchiwach.gov.pl); A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3.*","built_year":1356,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Mo\u017cd\u017canowo \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / powiat.slupsk.pl \u2014 Mo\u017cd\u017canowo"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.slupsk.pl, has\u0142o \u201eMo\u017cd\u017canowo\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / powiat.slupsk.pl \u2014 Mo\u017cd\u017canowo"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Mo\u017cd\u017canowo. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z XIV wieku pw. \u015bw. Bart\u0142omieja \u2014 Magazyn Kaszuby","url":"https://magazynkaszuby.pl/atrakcje/mozdzanowo-kosciol-xiv-wieku-pw-sw-bartlomieja/"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"archiwum","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp\u00f3\u0142 65/44/0 \u201eZbi\u00f3r ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii\u201d, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/68037"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 18, 19, 20","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 18, 19, 20","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 473","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 933","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998, s. 142","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAllgemeine Preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 29 kwietnia 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NXSMGRFIJWPAAFD3IPTHTOHAA5KZKMKU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 8 maja 1866 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SPCWGBGNVQB5AJRZ3WMATO7LIIFWAM2H"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 21 lutego 1879 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WP6NMH5DBSEL6DBMB7YG5HXPO4H55R45"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 lipca 1887 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YFA3WYVJLNQVY57Z7DWXBWP24LMNVMOX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 19 stycznia 1888 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GB3245GNJM73Q4XB5WXTMZ5XPKMKWAPE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 28 stycznia 1913 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/U6UHZWTELIRO264ZCJASQFSLWQ6Y645F"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie, zesp. 26/851/0 \u201eAkta parafii ewangelickiej w Mo\u017cd\u017canowie\u201d, sygn. 26/851/0/-/2 (ksi\u0119ga urodze\u0144 i konfirmacji z lat 1892\u20131933 oraz ma\u0142\u017ce\u0144stw i zgon\u00f3w z lat 1892\u20131943), skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""}]},"gps_precision":"de.wikipedia+OSM_2026-06-16","id":"KOS-0269","image_url":"/static/atlas/foto/bielamowicz_commons/kos-0269_01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5011,"lng":16.7781,"name_de":"M\u00fctzenow","name_pl":"Mo\u017cd\u017canowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Bart\u0142omieja)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Mo\u017cd\u017canowo \u2014 do 1945 roku M\u00fctzenow \u2014 le\u017cy oko\u0142o 17 kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od S\u0142upska. We wsi by\u0142y dwa cmentarze: przyko\u015bcielny w jej centrum i wiejski, za\u0142o\u017cony w niewielkim oddaleniu na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144. Cmentarz wiejski le\u017cy przy drodze prowadz\u0105cej w kierunku Krzemieniewa, po jej p\u00f3\u0142nocnej stronie. Cmentarz wiejski dzieli aleja lipowa, a na granicach wida\u0107 \u015blady pierwotnych nasadze\u0144 \u015bwierkowych; nie ma na nim pozosta\u0142o\u015bci dawnych poch\u00f3wk\u00f3w.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. By\u0142a \u015bredniowieczn\u0105 osad\u0105 niemieck\u0105, nale\u017c\u0105c\u0105 do klasztoru w Bia\u0142obokach, a \u015bci\u015blej do jego filii \u2014 klasztoru norbertanek w S\u0142upsku. Wed\u0142ug Karla-Heinza Pagla pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono tu w 1356 roku jako plac\u00f3wk\u0119 klasztoru, kt\u00f3ry nazywa on s\u0142upskim i gol\u0119ci\u0144skim (Gallenzin); Br\u00fcggemann (1784) wymienia Gol\u0119cino jako folwark, a M\u00fcller (1912) \u2014 jako domen\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105. Mieszka\u0144cy pocz\u0105tkowo trzymali si\u0119 dawnego ksi\u0119dza i wiary katolickiej, a po nim landw\u00f3jt s\u0142upski ustanowi\u0142 lutera\u0144skiego pastora Joachima Wockenvoeta (M\u00fcller zapisuje go jako Joachima Wockenfusa, zwanego Colubes).\n\nW 1784 roku Mo\u017cd\u017canowo, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142o dwie mile na zach\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od S\u0142upska, p\u00f3\u0142 mili od Ba\u0142tyku. Mieszkali tu pastor i zakrystian, 19 gospodarzy z wolnym so\u0142tysem \u2014 w tym dwaj ch\u0142opi ko\u015bcielni, kt\u00f3rzy s\u0142u\u017cyli miejscowemu pastorowi i nie p\u0142acili urz\u0119dowi ani dzier\u017cawy, ani op\u0142aty zamiast pa\u0144szczyzny \u2014 dw\u00f3ch p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w, pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w i siedmiu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w; by\u0142 te\u017c dom wdowy po pastorze \u2014 razem 33 dymy. Mieszka\u0144cy \u017cyli po cz\u0119\u015bci z roli, po cz\u0119\u015bci z \u017ceglugi, a w 1782 roku w miejscu zwanym Steinbrink odkryto na g\u0142\u0119boko\u015bci 12 s\u0105\u017cni z\u0142o\u017ce bursztynu o warto\u015bci 1800 talar\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142y do niego Starkowo, folwark Gallenzin i ci mieszka\u0144cy kolonii Scharfenstein, kt\u00f3rzy przyszli z parafii mo\u017cd\u017canowskiej.\n\nMo\u017cd\u017canowo by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej. Wed\u0142ug spisu duchownych M\u00fcllera nale\u017ca\u0142y do niej gmina M\u00fctzenow, gmina Starkow, czyli Starkowo, kr\u00f3lewska domena Gallenzin, czyli Gol\u0119cino, oraz kolonia Scharfenstein z gminy Schwolow; prawo kolacji pozostawa\u0142o w r\u0119ku w\u0142adcy krajowego. Za pastora Tischmeyera, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1817 roku, przy\u0142\u0105czono tu filia\u0142 Pie\u0144kowo (Pennekow), nale\u017c\u0105cy wcze\u015bniej do parafii w Postominie. W 1940 roku parafia liczy\u0142a oko\u0142o tysi\u0105ca wiernych. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 we wsi 435 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\nGotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom do 1945 roku. Dolne partie wie\u017cy pochodz\u0105 z 1356 roku, rozbudowa \u2014 z pocz\u0105tku XVII wieku; renesansowe witra\u017ce z lat 1617\u20131622 ufundowali ch\u0142opi i kilku szlacheckich w\u0142a\u015bcicieli. Wed\u0142ug zapis\u00f3w konsystorza w 1930 roku pastora Wendta przeniesiono z Mo\u017cd\u017canowa do Standemin; parafia nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Miasto (Stolp-Stadt). Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1100 dusz. Stanowisko pastora by\u0142o wtedy nieobsadzone. W marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Ostatni pastor, Hugo Scheel, pozosta\u0142 przy parafianach do 1946 roku. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono \u2014 wielu mieszka\u0144c\u00f3w we wrze\u015bniu 1947 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; rekonsekrowano go 15 grudnia 1947 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\nRoman de Malachinski zanotowa\u0142 w 2004 roku, \u017ce dawny cmentarz niemiecki niedaleko ko\u015bcio\u0142a, przy szosie z Postomina do S\u0142upska, jest u\u017cytkowany przez polskich mieszka\u0144c\u00f3w. Niemieckich grob\u00f3w na nim nie ma; w jednym rogu przy ogrodzeniu zebrano resztki nagrobk\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich fragment p\u0142yty z czarnego granitu z nazwiskiem Block i dat\u0105 \u015bmierci 23 sierpnia 1926 roku. Bram\u0119 tworzy \u0142uk ze starej ceg\u0142y.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka (serwis cmentarze.slupsk.pl); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 228; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 473\u2013475; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989; R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004); kopia z 2005 roku w Internet Archive (stolp.de); trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 933; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 228","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 228; M\u00fcller (1912), s. 473\u2013475; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 172 poz. 89"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, s. 473\u2013475","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 228; M\u00fcller (1912), s. 473\u2013475; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 172 poz. 89"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 172, poz. 89","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 228; M\u00fcller (1912), s. 473\u2013475; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 172 poz. 89"},{"typ":"organ urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1930","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 933","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0756","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50084,"lng":16.78171,"name_de":"M\u00fctzenow","name_pl":"Mo\u017cd\u017canowo \u2014 wiejski cmentarz ewangelicki przy drodze do Krzemieniewa","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Mydlita \u2014 do 1945 roku Buchwalde, w zapisie z 1618 roku Bockwold \u2014 le\u017ca\u0142a w powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Cmentarz w Mydlicie by\u0142 wiejsk\u0105 nekropoli\u0105 tutejszych ewangelik\u00f3w. Karta cmentarza z 30 czerwca 2008 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eStarodrzew w cz\u0119\u015bci wyci\u0119ty, teren cmentarza zaro\u015bni\u0119ty licznymi samosiejkami drzew i krzew\u00f3w\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy na wzniesieniu oko\u0142o 250 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od ostatnich zabudowa\u0144 wsi, przy drodze polnej; zachowa\u0142o si\u0119 pi\u0119\u0107 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w z XX wieku, fragmenty kamiennego ogrodzenia i postumenty w kszta\u0142cie pnia drzewa. W 2008 roku stan nagrobk\u00f3w oceniono jako z\u0142y, a drzewostan bukowy jako dobrze zachowany.\n\nW 1784 roku Mydlita le\u017ca\u0142a dwie i p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Bytowa. Obok folwarku mieszkali dwaj gospodarze i trzech zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma, cegielnia i folwark z budnikami w lesie, \u201eworinn ehemals eine Glash\u00fctte gestanden hat\u201d \u2014 gdzie dawniej sta\u0142a huta szk\u0142a. Do d\u00f3br nale\u017ca\u0142y te\u017c Wussowke, K\u0142osy (Kl\u00f6ssen) i po\u0142owa Neuendorf \u2014 razem 25 dym\u00f3w, z lasem sosnowym i rybo\u0142\u00f3wstwem. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Jasieniu.\n\nW XVIII wieku dw\u00f3r by\u0142 w r\u0119kach Puttkamer\u00f3w, a od 1790 roku \u0141aszewskich; rozebrano go po 1945 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazuje Buchwalde wy\u0142\u0105cznie jako obszar dworski; naliczono w nim 299 ewangelik\u00f3w oraz 80 katolik\u00f3w. Franz Tetzner notuje wie\u015b pod kaszubsk\u0105 nazw\u0105 Bukolt i wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d kilku wsi na p\u00f3\u0142noc od Bytowa, w okolicy jeziora \u0141upawsko, w kt\u00f3rych mowa kaszubska przetrwa\u0142a tak\u017ce w\u015br\u00f3d protestant\u00f3w.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni wie\u015b nie mia\u0142a. Wed\u0142ug spisu z 1895 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Pomysku Wielkim (Gro\u00df Pomeiske), urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Jasieniu (Jassen), a katolicy podlegali parafii w Gowidlinie, le\u017c\u0105cej ju\u017c w Prusach Zachodnich. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu z 1938 roku przypisuje natomiast Buchwalde do parafii ewangelickiej w Jasieniu i katolickiej w Bytowie. Jasie\u0144 by\u0142 pierwotnie fili\u0105 Pomyska Wielkiego, od 1877 roku zn\u00f3w bywa\u0142 stamt\u0105d obs\u0142ugiwany, a 1 grudnia 1894 roku zniesiono po\u0142\u0105czenie obu gmin ko\u015bcielnych we wsp\u00f3lnym urz\u0119dzie parafialnym i utworzono w Jasieniu odr\u0119bne probostwo. W monografii powiatu bytowskiego wydanej w 1938 roku zapisano, \u017ce w czasie rekatolizacji tej ziemi tylko dwa ko\u015bcio\u0142y \u2014 w Jasieniu i w Pomysku Wielkim \u2014 wymkn\u0119\u0142y si\u0119 wikariuszowi generalnemu Johannowi Judickiemu i pozosta\u0142y ewangelickie.\n\n*S\u0142ownik geograficzny*, opisuj\u0105c katolick\u0105 parafi\u0119 gowidli\u0144sk\u0105, wylicza Buchwald w\u015br\u00f3d jej wsi rozproszonych po powiatach kartuskim, bytowskim, s\u0142upskim i l\u0119borskim, liczy we wszystkich razem przesz\u0142o 1480 dusz w 1880 roku i dodaje, \u017ce tam, gdzie nie by\u0142o szko\u0142y katolickiej, dzieci katolickie chodzi\u0142y do szk\u00f3\u0142 ewangelickich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 198, poz. 47; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Pomeiske, s. 75\u201377, i Jassen, s. 77; Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, odbitka z \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern. Kreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 185\u2013187; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.); karta cmentarza w Mydlicie, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085\u20131086.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1885 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085\u20131086","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0822","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.306408,"lng":17.694111,"name_de":"Buchwalde (dawniej Bockwold, 1618)","name_pl":"Mydlita \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W My\u015blicach, po niemiecku Miswalde, zachowa\u0142y si\u0119 dwa cmentarze dawnej wsp\u00f3lnoty ewangelickiej. Starszy otacza gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 i wraz z nim, starodrzewem oraz kamiennym murem jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w. Drugi, odr\u0119bny, le\u017cy oko\u0142o 80 metr\u00f3w na zach\u00f3d od \u015bwi\u0105tyni; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w podaje jego powierzchni\u0119 \u2014 35 ar\u00f3w \u2014 i datuje go na prze\u0142om XIX i XX wieku.\n\nWie\u015b lokowano w 1316 roku na prawie che\u0142mi\u0144skim. Nale\u017ca\u0142a do powiatu mor\u0105skiego w rejencji kr\u00f3lewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie. Gotycki ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 z po\u0142owy XIV wieku, po Reformacji w lutera\u0144skim Ksi\u0119stwie Pruskim s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom do 1945 roku. W 1601 roku ksi\u0119gi starostwa przezmarkowskiego notuj\u0105 tu Polak\u00f3w Piotra Mazgaja, Balcera Grud\u0119 i Balcera \u0141ajd\u0119, przy pozosta\u0142ych mieszka\u0144cach zapisuj\u0105c nazwiska niemieckie. Miswalde mia\u0142o w\u0142asn\u0105 parafi\u0119: wymienia j\u0105 wykaz parafii ewangelickich powiatu mor\u0105skiego w S\u0142owniku geograficznym, a najstarszy znany \u015blad obsady pochodzi z 1741 roku, kiedy Andreas Wilhelm Ty\u00dfka przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 tu z Rohdau. Ten sam S\u0142ownik opisuje Mieszwa\u0142d jako miejscowo\u015b\u0107 z w\u0142asn\u0105 poczt\u0105 i ko\u015bcio\u0142em ewangelickim, licz\u0105c\u0105 600 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego; miejscowy okr\u0119g urz\u0119du stanu cywilnego obejmowa\u0142 w 1880 roku 1721 dusz. S\u0142ownik opisuje okolic\u0119 wsi jako g\u00f3rzyst\u0105, o glebie gliniastej i piaszczystej, a mieszka\u0144c\u00f3w jako trudni\u0105cych si\u0119 rolnictwem.\n\nW teczce prowincjonalnego urz\u0119du konserwatora zabytk\u00f3w zapisano, \u017ce konserwator bada\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1903 roku i zanotowa\u0142 wtedy rysy na wie\u017cy. Cmentarz przyko\u015bcielny by\u0142 w 1931 roku w u\u017cyciu: ta sama teczka notuje z ogl\u0119dzin ko\u015bcio\u0142a, \u017ce teren mi\u0119dzy \u015bwi\u0105tyni\u0105 a otaczaj\u0105cym wzg\u00f3rze kamiennym murem nadal s\u0142u\u017cy za cmentarz, a groby kopane tu\u017c przy murze oporowym razem z drzewami rozlu\u017aniaj\u0105 go tak bardzo, \u017ce nale\u017cy w og\u00f3le zaprzesta\u0107 poch\u00f3wk\u00f3w na wzg\u00f3rzu ko\u015bcielnym.\n\nPo 1945 roku teren przypad\u0142 Polsce, a ko\u015bci\u00f3\u0142 i otaczaj\u0105cy go cmentarz przej\u0119\u0142a rzymskokatolicka parafia Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny.\n\nGminny program opieki nad zabytkami gminy Stary Dzierzgo\u0144 na lata 2012\u20132015 wpisuje go do gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,35 ha, datowany na prze\u0142om XIX i XX wieku.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku podaje w tutejszej parafii 1777 dusz, 3 szko\u0142y i 5 nauczycieli.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgo\u0144, pozycje 144 i 161; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, tom VI (has\u0142a Mieszwa\u0142d i Mor\u0105g); L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 246; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stary Dzierzgo\u0144 na lata 2012\u20132015 (uchwa\u0142a nr VII/68/12 z 29 grudnia 2012 roku); Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 381 \u201eMiswalde, evangelische Kirche\u201d, 1903\u20131939 (szukajwarchiwach.gov.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"AP Olsztyn 42/367/0/-/381 \u201eMiswalde, evangelische Kirche\u201d (1903\u20131939)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/15934256"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0436","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.91639,"lng":19.50455,"name_de":"Miswalde","name_pl":"My\u015blice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w My\u015blicach, po niemiecku Miswalde, w gminie Stary Dzierzgo\u0144, to ceglana budowla gotycka wzniesiona oko\u0142o po\u0142owy XIV wieku na wzg\u00f3rzu nad dolin\u0105 Dzierzgonki.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 zapowiedziano przy lokacji wsi. Wie\u015b lokowano w 1316 roku przywilejem komtura dzierzgo\u0144skiego Lutra z Brunszwiku, a dokument lokacyjny przewidywa\u0142 budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a i uposa\u017ca\u0142 go w cztery w\u0142\u00f3ki. Z 18 pa\u017adziernika 1354 roku pochodzi kolejne nadanie: Konrad von Brungisheym, komtur dzierzgo\u0144ski, da\u0142 Arnoldowi z Mieszwa\u0142du i jego braciom siedem w\u0142\u00f3k bez trzech morg\u00f3w pod wsi\u0105. W XV wieku kr\u00f3l Kazimierz nada\u0142 Mieszwa\u0142d klasztorowi brygitek w Elbl\u0105gu, ale w 1466 roku klasztor wie\u015b utraci\u0142, bo Krzy\u017cacy nie chcieli jej wyda\u0107.\n\nW XVI wieku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li ewangelicy i u\u017cytkowali j\u0105 do 1945 roku, kiedy przesz\u0142a na w\u0142asno\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci katolickiej; dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. S\u0142ownik geograficzny wymienia Mieszwa\u0142d w\u015br\u00f3d parafii ewangelickich powiatu mor\u0105skiego.\n\nAnkieta wype\u0142niona w latach 1855\u20131859 dla pruskiego konserwatora zabytk\u00f3w podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty i pod patronatem kr\u00f3lewskim, a ksi\u0119gi metrykalne zaczyna\u0142y si\u0119 od 1750 roku. Drewniana ambona sta\u0142a wtedy osobno przy d\u0142u\u017cszej \u015bcianie nawy. Mis\u0119 chrzcieln\u0105 trzyma\u0142 drewniany anio\u0142 unosz\u0105cy si\u0119 przed o\u0142tarzem \u2014 ten sam, kt\u00f3rego konserwator znalaz\u0142 w 1931 roku w wi\u0119\u017abie dzwonnicy. W wie\u017cy wisia\u0142y trzy dzwony, a organy, zbudowane wed\u0142ug ankiety pod koniec XVIII wieku, odnowiono w 1853 roku.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku podaje, \u017ce wie\u015b za\u0142o\u017cy\u0142 w 1316 roku zasad\u017aca Peter von Letten, a ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 wtedy planowany. \u015awi\u0105tynia nie jest orientowana i stoi pod patronatem kr\u00f3la. To ceglana budowla w w\u0105tku gotyckim na fundamencie z kamienia polnego, z uko\u015bnymi przyporami na czterech naro\u017cach. Od p\u00f3\u0142nocy ma tylko blendy i dwa okienka o\u015bwietlaj\u0105ce schody w wie\u017cy, a wie\u017ca stoi na czterech szerokich ostro\u0142ukowych arkadach, wi\u0119c w przyziemiu ma tylko filary. Na \u015bcianie po\u0142udniowej u\u0142o\u017cono zygzaki z czarno glazurowanej ceg\u0142y; prosto zamkni\u0119ty korpus otrzyma\u0142 w 1872 roku nowy szczyt wschodni, kt\u00f3ry Boetticher oceni\u0142 jako nie\u0142adny. O\u0142tarz ma mens\u0119 z bielonej ceg\u0142y i barokow\u0105 nastaw\u0119: mi\u0119dzy dwiema skr\u0119conymi kolumnami korynckimi stoi rze\u017abiona w drewnie, do\u015b\u0107 nieudolnie, grupa Ukrzy\u017cowania z Mari\u0105 i Janem, a nad ni\u0105 obraz olejny z Bogiem Ojcem i Synem na kuli ziemskiej. Szafa organowa jest rokokowa. W zakrystii sta\u0142 konfesjona\u0142 pi\u0119knie malowany w 1608 roku, wed\u0142ug Boettichera zapewne r\u0119k\u0105 Melchera Breuera; na prawo od o\u0142tarza wisia\u0142 portret kobiety z domu von Wallenrodt, a w drugim oknie od o\u0142tarza po p\u00f3\u0142nocnej stronie by\u0142 ma\u0142y witra\u017c gabinetowy z herbem z rogiem my\u015bliwskim, podpisany imieniem Samuella Fraeibacha, z 1641 roku, z dwoma starannie namalowanymi landsknechtami.\n\nKronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna (1961), id\u0105c za inwentarzem Bernharda Schmida, wyr\u00f3\u017cnia ko\u015bci\u00f3\u0142 w My\u015blicach \u2014 razem z ko\u015bcio\u0142em w B\u0105garcie \u2014 przybud\u00f3wkami dla o\u0142tarzy bocznych, dwiema kaplicami; w po\u0142owie ka\u017cdej z d\u0142u\u017cszych \u015bcian, tak jak w Starym Dzierzgoniu, by\u0142o wej\u015bcie.\n\nTeczka prowincjonalnego konserwatora zabytk\u00f3w Prus Wschodnich z lat 1903\u20131939 pokazuje ko\u015bci\u00f3\u0142 pod pa\u0144stwowym patronatem i jego kolejne naprawy. W 1903 roku konserwator zbada\u0142 budowl\u0119 i zanotowa\u0142 rysy na wie\u017cy. W 1911 roku firma Esch z Mannheimu za\u0142o\u017cy\u0142a ogrzewanie z kana\u0142em przed o\u0142tarzem; przy tej okazji konserwator ponowi\u0142 pro\u015bb\u0119, by dwie czytelne p\u0142yty nagrobne z posadzki ustawi\u0107 przy \u015bcianie, a przy szczycie zachodnim \u2014 z gniazdem bocianim \u2014 doradza\u0142 nie stawia\u0107 nowego komina. Z trzech dzwon\u00f3w dwa oddano w 1917 roku na cele wojenne, a zachowa\u0142 si\u0119 ten najcenniejszy historycznie; w 1931 roku parafia zawar\u0142a z firm\u0105 Schilling umow\u0119 na drugi dzwon.\n\nPrzy ogl\u0119dzinach 27 sierpnia 1931 roku zapisano, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na wzg\u00f3rzu otoczonym kamiennym murem, a teren mi\u0119dzy ko\u015bcio\u0142em a murem wci\u0105\u017c s\u0142u\u017cy za cmentarz; groby i drzewa przy murze oporowym tak go rozlu\u017ani\u0142y, \u017ce zalecono w og\u00f3le zaprzesta\u0107 tam poch\u00f3wk\u00f3w. Konserwator zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na otwart\u0105 krucht\u0119 w przyziemiu wie\u017cy i na barokowego drewnianego anio\u0142a chrzcielnego, kt\u00f3ry kiedy\u015b podawa\u0142 mis\u0119 do chrztu, a teraz le\u017ca\u0142 w wi\u0119\u017abie dzwonnicy \u2014 nale\u017ca\u0142o go znowu zawiesi\u0107. W latach 1936\u20131937 rozebrano i wymurowano na nowo tr\u00f3jk\u0105t szczytu wschodniego, w \u015brodku szachulcowy, i rozebrano rzekomy grobowiec rodzinny przy \u015bcianie po\u0142udniowej, kt\u00f3ry okaza\u0142 si\u0119 dwiema przyporami obudowanymi w kszta\u0142t grobowca i wype\u0142nionymi gruzem. W 1938 roku konserwator nie zgodzi\u0142 si\u0119 na rozbi\u00f3rk\u0119 dw\u00f3ch tr\u00f3jk\u0105tnych przybud\u00f3wek przy d\u0142u\u017cszych \u015bcianach ko\u015bcio\u0142a. Na drugi etap prac, obejmuj\u0105cy mi\u0119dzy innymi nowy dach, posadzk\u0119 i iglic\u0119 wie\u017cy spalon\u0105 od pioruna, kosztorysowano 26 300 marek; malowania wn\u0119trza z bogato z\u0142ocon\u0105, rze\u017abion\u0105 ambon\u0105 po\u0142\u0105czon\u0105 z o\u0142tarzem i lo\u017cami w \u0142awkach nie wykonano, bo malarza Tessina z Kr\u00f3lewca powo\u0142ano w 1939 roku do wojska.\n\nObiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1543, dwiema decyzjami: z 19 sierpnia 1968 i z 5 czerwca 1995 roku. Ochron\u0105 obj\u0119to ko\u015bci\u00f3\u0142, teren cmentarza przyko\u015bcielnego ze starodrzewem oraz otaczaj\u0105cy mur kamienny; wykaz rejestru datuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 na pocz\u0105tek XIV wieku z przebudowami od XV do XIX wieku. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 figuruje pod pozycj\u0105 144.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Schmid i Piepkorn \u0142\u0105cz\u0105 grup\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w z My\u015blicami i B\u0105gartem z czasami komtura dzierzgo\u0144skiego Lutra z Brunszwiku, oko\u0142o 1320 roku; wykaz rejestru zabytk\u00f3w datuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 na pocz\u0105tek XIV wieku, a datowanie przyj\u0119te na pocz\u0105tku opisu wskazuje po\u0142ow\u0119 XIV wieku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Daniel Sonch (1621), Isaac Ferrarius (1644), Michael Krupinski (1734), Gottfried Richter (1738), Friedrich David Obuch (1787), Johann Gottfried Schultz (1811), Johann Leopold August Pfennig (1815), Hans Karl Eduard Raebel (1822), Georg Friedrich Wilhelm Eduard Wei\u00df (1825), Friedrich George Sande (1844), Julius Otto Wilhelm Malkwitz (1852\u20131879), Oskar Emil Wilhelm Erdmann (1884), Paul Gottlieb Friedrich Thomaschki (1888), Karl Pochhammer (1904), Paul Franz Bruno Ebner (1908), Otto Ferdinand Rosinski (1930). Bez podanego roku: Caspar Alberti, Johann Carl Gustav Hinz.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119: si\u0119gaj\u0105ca czas\u00f3w przed reformacj\u0105, pod patronatem kr\u00f3lewskim. Liczy\u0142a 1777 dusz, 3 szko\u0142y i 5 nauczycieli. Nale\u017ca\u0142y do niej: Miswalde, Deunen, Geisseln z Charlottenhof, Kornellen, Koschainen, Lodehnen, L\u00f6then, Podweiken, Popitten, Reichbarten, Sablauken, Skollwitten, Scharnau. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1908 roku, Bruno Ebner, urodzony w 1866 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, tom VI (has\u0142a Mieszwa\u0142d i Mor\u0105g); O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961, s. 99, 101, 106; \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 153; Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 381 \u201eMiswalde, evangelische Kirche\u201d, 1903\u20131939 (szukajwarchiwach.gov.pl); A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 80\u201382; Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 \u201eKunstdenkm\u00e4hler im Kreis Mohrungen\u201d, 1855\u20131859, skany 192\u2013198 (szukajwarchiwach.gov.pl); \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 14; t. 2, s. 424, 454, 481; t. 3, s. 804, 1010; t. 4, s. 1131; t. 5, s. 1290, 1355, 1372, 1423, 1471, 1515; t. 6, s. 1550, 1648, 1725; t. 7, s. 1831, 1948; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30, 89.*","built_year":1320,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/starydzierzgon/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"medievalheritage.eu","url":"https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/myslice-kosciol/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"polskiekoscioly.com.pl","url":"https://polskiekoscioly.com.pl/parafia-wniebowziecia-nmp-myslice"},{"typ":"kronika miasta","tytul":"O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"AP Olsztyn 42/367/0/-/381 \u201eMiswalde, evangelische Kirche\u201d (1903\u20131939)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/15934256"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 80\u201382","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"AP Olsztyn 42/367/0/-/7 \u201eKunstdenkm\u00e4hler im Kreis Mohrungen\u201d (1855\u20131859)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/15934610"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 14; t. 2, s. 424, 454, 481; t. 3, s. 804, 1010; t. 4, s. 1131; t. 5, s. 1290, 1355, 1372, 1423, 1471, 1515; t. 6, s. 1550, 1648, 1725; t. 7, s. 1831, 1948","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30, 89","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0481","image_url":"/static/atlas/foto/bao_2026/95748.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9144455,"lng":19.501666,"name_de":"Miswalde","name_pl":"My\u015blice \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Miswalde)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w My\u015bligoszczy (gm. Debrzno); so\u0142ectwo potwierdzone, sam cmentarz bez jednoznacznego opisu \u017ar\u00f3d\u0142owego \u2014 relikt poewangelicki do weryfikacji w terenie.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"My\u015bligoszcz \u2014 Gmina Debrzno","url":"https://debrzno.pl/miasto/miasto-i-gmina/solectwa/mysligoszcz/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0537","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.56616,"lng":17.29686,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"My\u015bligoszcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki wsi My\u015bligoszcz \u2014 po niemiecku Marienfelde \u2014 le\u017cy przy szosie na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, na dzia\u0142ce 160. Plan odnowy miejscowo\u015bci nazywa go cmentarzem ewangelickim z po\u0142owy XIX wieku przy szosie do Cz\u0142uchowa i zalicza do obiekt\u00f3w podlegaj\u0105cych ochronie; gminny program opieki nad zabytkami podaje dla niego powierzchni\u0119 0,63 hektara. Wed\u0142ug tego programu cmentarz le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, a w wykazie cmentarzy z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w przypisano mu dzia\u0142k\u0119 160. Znak cmentarza w tym miejscu pokazuje mapa topograficzna z 1930 roku.\n\nDrugi, starszy cmentarz wsi by\u0142 przyko\u015bcielny; dzi\u015b jest zlikwidowany.\n\nMy\u015bligoszcz nie mia\u0142a w\u0142asnego duchownego: tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 jednym z trzech ko\u015bcio\u0142\u00f3w macierzystych parafii ewangelickiej w Starym Gronowie (Grunau). Spis z 1 grudnia 1885 roku podaje osobno gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: gmina wiejska liczy\u0142a 231 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 221 ewangelik\u00f3w i 10 katolik\u00f3w. W obwodzie dworskim spis naliczy\u0142 208 os\u00f3b \u2014 152 ewangelik\u00f3w i 56 katolik\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano po 1945 roku.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych My\u015bligoszcz z pustkowiem D\u00fcsterbruch nale\u017ca\u0142a do Franza von der Goltza, od 1721 roku do Jana Rafa\u0142a Gruszczy\u0144skiego i jego \u017cony Dorothei Elisabeth z domu von der Goltz, potem do ich syn\u00f3w Franza Heinricha, Ernsta Karla Bogislawa i Ksawerego, a od 1779 roku do samego Karla Ernsta Bogislawa Gruszczy\u0144skiego. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkaj\u0105cym w My\u015bligoszczy jest 56-letni Karol Gruszczy\u0144ski, pu\u0142kownik polski w stanie spoczynku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Marienfelde* 41 dom\u00f3w mieszkalnych i 425 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 391 ewangelik\u00f3w, 29 katolik\u00f3w i pi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. W tym samym podr\u0119czniku katolik\u00f3w przypisano do parafii w Debrznie, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 193 ewangelik\u00f3w i 175 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1187 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201ePlan Odnowy Miejscowo\u015bci My\u015bligoszcz na lata 2009\u20132016\u201d, Miasto i Gmina Debrzno, uchwa\u0142a LXV/327/2010; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta i Gminy Debrzno na lata 2015\u20132018, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego z 2015 roku, poz. 3438; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2469 Preu\u00dfisch Friedland, wydanie 1930; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau, s. 160 poz. 54 i s. 164 poz. 118; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 484\u2013488; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 372 (s. 16), nr 1324 (s. 121); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 138\u2013139; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2469 Preu\u00dfisch Friedland, wydanie 1930","url":""},{"typ":"dokument gminny","tytul":"\u201ePlan Odnowy Miejscowo\u015bci My\u015bligoszcz na lata 2009\u20132016\u201d, Miasto i Gmina Debrzno, uchwa\u0142a LXV/327/2010","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta i Gminy Debrzno na lata 2015\u20132018, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego z 2015 roku, poz. 3438","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2015/3438/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 372 (s. 16), nr 1324 (s. 121)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1184","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.56087,"lng":17.29322,"name_de":"Marienfelde","name_pl":"My\u015bligoszcz \u2014 cmentarz ewangelicki przy szosie do Cz\u0142uchowa","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"My\u015bligoszcz, po niemiecku Marienfelde, to dawna wie\u015b szlachecka w gminie Debrzno, wzmiankowana w XVI wieku. Plan odnowy miejscowo\u015bci wymienia tu dwa cmentarze obj\u0119te ochron\u0105: cmentarz ewangelicki z po\u0142owy XIX wieku przy szosie do Cz\u0142uchowa, kt\u00f3ry atlas opisuje osobno, oraz cmentarz przyko\u015bcielny, dzi\u015b zlikwidowany \u2014 jego dotyczy ten wpis. Gminny program opieki nad zabytkami datuje go na XVIII wiek i podaje powierzchni\u0119 0,09 hektara. Po ko\u015bciele, przy kt\u00f3rym le\u017ca\u0142, zosta\u0142 fragment krypty na dawnym placu ko\u015bcielnym. Numeru dzia\u0142ki \u017caden wykaz nie podaje; mapa topograficzna z 1930 roku pokazuje ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u015brodku wsi i tam postawiono punkt atlasu \u2014 do potwierdzenia na miejscu.\n\nNazwa zmienia\u0142a si\u0119 z wiekami: w 1350 roku Margenfeld, w XVI wieku Marweld, w XVII Marienfeldt, wreszcie Marienfelde. Wie\u015b otrzyma\u0142a przywilej lokacyjny w 1362 roku od komtura cz\u0142uchowskiego Heinricha von Thaba: so\u0142tys Johannes Kalow mia\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107 osad\u0119 na czterdziestu pi\u0119ciu w\u0142\u00f3kach, a plebanowi nadano cztery.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 we wsi si\u0119ga XVI wieku, a wed\u0142ug miejscowych opracowa\u0144 sta\u0142 tu wcze\u015bniej \u2014 drewniana \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a w 1414 roku i zosta\u0142a odbudowana. W 1653 roku mieli j\u0105 przej\u0105\u0107 ewangelicy; \u015bwi\u0105tynia pozosta\u0142a w ich r\u0119kach do 1945 roku. Ksi\u0105dz Panske zaliczy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Marienfelde do dawnych, jeszcze krzy\u017cackich albo starszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w przej\u0119tych przez luteran\u00f3w na dobrach szlacheckich.\n\nMy\u015bligoszcz nie mia\u0142a w\u0142asnego duchownego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 jednym z trzech ko\u015bcio\u0142\u00f3w macierzystych parafii ewangelickiej w Starym Gronowie (Grunau) \u2014 obok samego Gronowa i Batorowa. \u015awi\u0105tyni\u0119 gronowsk\u0105, najstarsz\u0105 w okolicy, ufundowano przed 1657 rokiem; od pocz\u0105tku by\u0142a po\u0142\u0105czona z My\u015bligoszcz\u0105, a od 1722 roku ten sam duchowny obs\u0142ugiwa\u0142 tak\u017ce Batorowo. Pierwszym znanym pastorem Gronowa i My\u015bligoszczy by\u0142 Gerhard Jopowitzki, u Harnocha zapisany jako Jopowitsch i wzmiankowany pod rokiem 1689; tutejsz\u0105 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 za\u0142o\u017cy\u0142 w tym samym roku jego nast\u0119pca Jacobus Stephani. Parafia gronowska nale\u017ca\u0142a do diecezji z\u0142otowskiej.\n\nPod panowaniem pruskim Marienfelde by\u0142o siedzib\u0105 ewangelickiej gminy ko\u015bcielnej z w\u0142asnymi ksi\u0119gami metrykalnymi, przechowywanymi dzi\u015b w Greifswaldzie; nale\u017ca\u0142 do niej mi\u0119dzy innymi Schwassdorf. Max B\u00e4r notuje osobne metryki Marienfelde z lat 1708\u20131721 i od 1775 roku. Cmentarz przyko\u015bcielny s\u0142u\u017cy\u0142 tej gminie.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych My\u015bligoszcz z pustkowiem D\u00fcsterbruch nale\u017ca\u0142a do Franza von der Goltza, od 1721 roku do Jana Rafa\u0142a Gruszczy\u0144skiego i jego \u017cony Dorothei Elisabeth z domu von der Goltz, potem do ich syn\u00f3w Franza Heinricha, Ernsta Karla Bogislawa i Ksawerego, a od 1779 roku do Karla Ernsta Bogislawa Gruszczy\u0144skiego. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkaj\u0105cym w My\u015bligoszczy jest 56-letni Karol Gruszczy\u0144ski, pu\u0142kownik polski w stanie spoczynku.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim: do lat 1919\u20131920 w rejencji kwidzy\u0144skiej w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze, nadal w rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen). Meyers okre\u015bla miejscowo\u015b\u0107 jako wie\u015b z maj\u0105tkiem rycerskim, z urz\u0119dem stanu cywilnego i okr\u0119giem urz\u0119dowym w Mosinach (Mossin). W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Marienfelde* 41 dom\u00f3w mieszkalnych i 425 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 391 ewangelik\u00f3w, 29 katolik\u00f3w i pi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Grunau*; katolicy \u2014 do parafii w Debrznie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi Marienfelde w powiecie cz\u0142uchowskim, w okr\u0119gu urz\u0119dowym Mossin, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Starym Gronowie i katolick\u0105 w Debrznie. Spis podaje osobno gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: gmina wiejska liczy\u0142a 231 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 221 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w, a obw\u00f3d dworski 208 os\u00f3b \u2014 152 ewangelik\u00f3w i 56 katolik\u00f3w. Wed\u0142ug arkusza mapy topograficznej z 1930 roku wie\u015b mi\u0119dzy Cierzniami a Debrznem nosi podpis Marienfelde, a wok\u00f3\u0142 niej rozsiane s\u0105 przysi\u00f3\u0142ki opisane \u201ezu Marienfelde\u201d.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w My\u015bligoszczy nie przetrwa\u0142: rozebrano go po 1945 roku. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan przerzedzony\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 w \u015brodku wsi, pomi\u0119dzy szko\u0142\u0105 podstawow\u0105 a sklepem, a jego granice wyznacza\u0142 w\u00f3wczas czytelny fundament muru o d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w; ros\u0142o tu jeszcze pi\u0119\u0107 lip i jeden klon w dobrym stanie zdrowotnym. Zanotowano te\u017c, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano w 1970 roku, a na terenie ods\u0142oni\u0119ta by\u0142a rodzinna krypta, kt\u00f3r\u0105 proponowano zabezpieczy\u0107.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w Prus Zachodnich z 1887 roku nowszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w My\u015bligoszczy by\u0142 ewangelick\u0105 budowl\u0105 szachulcow\u0105 z 1732 roku, wed\u0142ug planu odnowy miejscowo\u015bci \u2014 ryglow\u0105, wzniesion\u0105 w 1772 roku. W 1868 roku wie\u015b zajmowa\u0142a 1347 m\u00f3rg i mia\u0142a 120 budynk\u00f3w, w tym 41 dom\u00f3w mieszkalnych, zamieszkanych przez 435 os\u00f3b. W tym samym roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 425 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 193 ewangelik\u00f3w i 175 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1187 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau, s. 160 poz. 54 i s. 164 poz. 118; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2469 Preu\u00dfisch Friedland, wydanie 1930; Gemeindeverzeichnis Kreis Schlochau, stan na 1 stycznia 1908 roku; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 484\u2013488; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, diecezja Flatow, has\u0142o Grunau; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 23; \u201ePlan Odnowy Miejscowo\u015bci My\u015bligoszcz na lata 2009\u20132016\u201d, Miasto i Gmina Debrzno, uchwa\u0142a LXV/327/2010; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 173; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta i Gminy Debrzno na lata 2015\u20132018, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego z 2015 roku, poz. 3438; karta cmentarza w My\u015bligoszczy, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 372 (s. 16), nr 1324 (s. 121); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 138\u2013139; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Informacje o gminie i historia miasta \u2014 Stowarzyszenie Debrzno (gmina ewangelicka od 1543)","url":"https://stowdeb.pl/informacje-o-gminie-i-historia-miasta/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2469 Preu\u00dfisch Friedland, wydanie 1930","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindeverzeichnis Kreis Schlochau, stan na 1 stycznia 1908 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Kwerenda sieciowa atlasu z 7 wrze\u015bnia 2026 roku \u2014 zapis ustale\u0144 potwierdzonych i obalonych","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 173","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta i Gminy Debrzno na lata 2015\u20132018, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego z 2015 roku, poz. 3438","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2015/3438/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 372 (s. 16), nr 1324 (s. 121)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0536","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.56652,"lng":17.29899,"name_de":"Marienfelde","name_pl":"My\u015bligoszcz \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (ewangelicki, zlikwidowany)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"My\u015bligoszcz, do 1945 roku Marienfelde, le\u017cy na pograniczu Bor\u00f3w Tucholskich, w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim: do 1919/20 roku w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzy\u0144skiej, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144sko-Zachodniopruskiej z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze, nadal w rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen). Wcze\u015bniej, do 1772 roku, by\u0142a to prywatna wie\u015b szlachecka w wojew\u00f3dztwie pomorskim Rzeczypospolitej, w starostwie cz\u0142uchowskim. Nazwa zmienia\u0142a si\u0119 z wiekami: w 1350 roku Margenfeld, w szesnastym wieku Marweld, w siedemnastym Marienfeldt, wreszcie Marienfelde. Tu\u017c po wojnie mieszka\u0144cy nazywali wie\u015b Marianowem; obecn\u0105 nazw\u0119 nosi od 1950 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu od \u015bredniowiecza i od pocz\u0105tku by\u0142 parafialny. Przywilej lokacyjny, wydany w 1362 roku przez komtura cz\u0142uchowskiego Henryka von Thaba, nadawa\u0142 so\u0142tysowi Johannesowi Kalowowi czterdzie\u015bci pi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k na za\u0142o\u017cenie wsi, a plebanowi cztery. W 1387 roku proboszcz z Marienfelde ufundowa\u0142 razem z miastem Frydl\u0105dem msz\u0119 odprawian\u0105 codziennie rano we frydlandzkiej farze, a w 1410 roku dziekan chojnicki Miko\u0142aj wzywa\u0142 go, by \u015bci\u0105gn\u0105\u0142 od swojej gminy arcybiskupie dziesi\u0119ciny.\n\nW drugiej po\u0142owie szesnastego wieku \u017ar\u00f3d\u0142a wymieniaj\u0105 we wsi i ko\u015bci\u00f3\u0142, i parafi\u0119, a ksi\u0105dz P. Panske zalicza Marienfelde do dawnych, jeszcze krzy\u017cackich \u015bwi\u0105ty\u0144 przej\u0119tych przez luteran\u00f3w na dobrach szlacheckich. W wykazie duchownych ordynowanych przez prepozyt\u00f3w s\u0142upskich, zachowanym w r\u0119kopisie od 1574 roku, z kt\u00f3rego wyci\u0105g og\u0142osi\u0142 w 1905 roku Hermann Freytag, zapisano, \u017ce 6 grudnia 1577 roku ordynowano dla ko\u015bcio\u0142a w Marienfelde Daniela Kniphofa. Ani arcybiskup Gembicki, ani p\u00f3\u017aniejsze wizytacje katolickie ko\u015bcio\u0142a ju\u017c nie wspominaj\u0105 \u2014 dopiero oficja\u0142 Trebnic donosi, \u017ce w 1653 roku istnia\u0142 w Marienfelde zb\u00f3r luterski. Przy ewangelikach \u015bwi\u0105tynia pozosta\u0142a praktycznie do 1945 roku, mimo stara\u0144 biskupa o zwrot katolikom. Protestanci stanowili tu \u2014 jak podaj\u0105 opracowania miejscowe \u2014 do po\u0142owy dwudziestego wieku oko\u0142o 90 procent mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych My\u015bligoszcz z pustkowiem D\u00fcsterbruch nale\u017ca\u0142a do Franza von der Goltza, od 1721 roku do Jana Rafa\u0142a Gruszczy\u0144skiego i jego \u017cony Dorothei Elisabeth z domu von der Goltz, potem do ich syn\u00f3w Franza Heinricha, Ernsta Karla Bogislawa i Ksawerego, a od 1779 roku do samego Karla Ernsta Bogislawa Gruszczy\u0144skiego. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkaj\u0105cym w My\u015bligoszczy jest 56-letni Karol Gruszczy\u0144ski, pu\u0142kownik polski w stanie spoczynku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry dotrwa\u0142 do dwudziestego wieku, zbudowano w konstrukcji ryglowej: z naw\u0105, niskim, prosto zamkni\u0119tym ch\u00f3rem i wie\u017c\u0105 od zachodu, zwie\u0144czon\u0105 wygi\u0119t\u0105 kopu\u0142\u0105 w kszta\u0142cie namiotu, z dwoma dzwonami. Wzniesiono go w 1732 roku \u2014 tak podaje inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich z 1887 roku (\u201eMarienfelde h. 1732\u201d), w wykazie sporz\u0105dzonym z ankiet parafialnych dla ca\u0142ego powiatu. Harnoch r\u00f3wnie\u017c podaje, \u017ce My\u015bligoszcz (Marienfelde) otrzyma\u0142a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1732 roku, pod patronatem dworskim, z wie\u017c\u0105 i dwoma dzwonami.\n\nW dziewi\u0119tnastym wieku wie\u015b nie mia\u0142a ju\u017c jednak w\u0142asnej parafii. W spisie z 1 grudnia 1885 roku obie tutejsze jednostki \u2014 gmina wiejska z 231 mieszka\u0144cami, w\u015br\u00f3d nich 221 ewangelikami i 10 katolikami, oraz obszar dworski z 208 mieszka\u0144cami, 152 ewangelikami i 56 katolikami \u2014 maj\u0105 wpisan\u0105 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Gronowie (Grunau), le\u017c\u0105cym ju\u017c w s\u0105siednim powiecie z\u0142otowskim; katolicy nale\u017celi do Debrzna. By\u0142a to parafia w Starym Gronowie, ufundowana przed 1657 rokiem i od pocz\u0105tku z My\u015bligoszcz\u0105 po\u0142\u0105czona; od 1722 roku ten sam duchowny obs\u0142ugiwa\u0142 tak\u017ce Batorowo. Recenzent ksi\u0105\u017cki E. Bohna o ewangelickim okr\u0119gu ko\u015bcielnym Flatow pisa\u0142 w 1903 roku, \u017ce trwaj\u0105c\u0105 stulecia kontrreformacj\u0119 przetrwa\u0142y tu tylko gmina w Grunau i zwi\u0105zana z ni\u0105 gmina w Marienfelde. Pierwszym znanym pastorem by\u0142 Gerhard Jopowitzki, urz\u0119duj\u0105cy przed 1689 rokiem, a tutejsz\u0105 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 za\u0142o\u017cy\u0142 w 1689 roku jego nast\u0119pca Jacobus Stephani. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 213) zbory w Gronowie i My\u015bligoszczy obs\u0142ugiwa\u0142 od 5 sierpnia 1702 do 1722 roku Augustyn Kr\u00fcger, a od 1722 roku Melchior Lachmann, ordynowany w 1707 roku w Kostrzyniu do Batorowa, zmar\u0142y 5 czerwca 1749 roku. Autor przypuszcza, \u017ce w XVII i XVIII wieku pastorzy i wierni pos\u0142ugiwali si\u0119 tu wy\u0142\u0105cznie j\u0119zykiem niemieckim (s. 164). W Gronowie prowadzono te\u017c ksi\u0119gi metrykalne My\u015bligoszczy: chrzty, \u015bluby i pogrzeby dla Marienfelde zapisywano tam w latach 1708\u20131721, a potem bez przerwy od 1775 roku, a ksi\u0119g\u0119 s\u0105siedniego Battrow otwarto rok wcze\u015bniej, w 1774. Odpisy ksi\u0105g dla Marienfelde sk\u0142adano w latach 1857\u20131874 w s\u0105dzie w Cz\u0142uchowie.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Marienfelde* 41 dom\u00f3w mieszkalnych i 425 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 391 ewangelik\u00f3w, 29 katolik\u00f3w i pi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Grunau*; katolicy \u2014 do parafii w Debrznie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VI, 1885) w 1868 roku w obu osadach \u2014 dobrach rycerskich i wsi Marienfelde \u2014 mieszka\u0142o razem 435 os\u00f3b, w tym 396 ewangelik\u00f3w i 39 katolik\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce tutejsza gmina ko\u015bcielna w okr\u0119gu parafialnym Battrow liczy\u0142a wtedy 1100 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Hilgendorff, a obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor Moritz Wolf ze Starego Gronowa (Grunau), urz\u0119duj\u0105cy od 1894 roku.\n\nUcierpia\u0142 w walkach 1945 roku, a w 1946 roku zosta\u0142 doszcz\u0119tnie rozebrany; na dawnym placu ko\u015bcielnym przetrwa\u0142 fragment krypty. Dzi\u015b miejsce po nim znaczy tablica upami\u0119tniaj\u0105ca jego dzieje, a obok stoi kaplica przy \u015bwietlicy. Zachowa\u0142 si\u0119 natomiast cmentarz ewangelicki przy szosie do Cz\u0142uchowa \u2014 plan odnowy wsi datuje go na po\u0142ow\u0119 XIX wieku \u2014 a zlikwidowany cmentarz przyko\u015bcielny obj\u0119to ochron\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Co sta\u0142o si\u0119 potem, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozmaicie. Drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 jak pisz\u0105 opracowania miejscowe \u2014 zniszczono w 1414 roku, podczas polskiego najazdu na ziemie zakonne; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d waha si\u0119 natomiast, czy \u015bwi\u0105tynia \u201ezagin\u0119\u0142a w czasie wojny\u201d, czy \u2014 co uwa\u017ca za prawdopodobniejsze \u2014 dosta\u0142a si\u0119 w r\u0119ce innowierc\u00f3w. Opracowania miejscowe datuj\u0105 go na oko\u0142o 1772 rok; w wykazie Heisego z 1887 roku data 1772 stoi przy innej miejscowo\u015bci \u2014 przy dobrach Wusters w tym samym powiecie, w S\u0142owniku geograficznym zapisanych jako Ostrze (\u201eWusters h. 1772\u201d). S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1868 roku 435 mieszka\u0144c\u00f3w, a urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji \u2014 425.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Gerhard Japowitzki (1657), Jakob Havemann (1666), Jakob Stephani (1689), Benonin Wothilenius (1749), Otto Simeon Chr. Gr\u00fctzmacher (1787), Lebrecht Klein (1850), Otto Adolf Wilhelm Matte (1873), Theodor Wilhelm Johannes Hoeppener (1901), Theodor Friedrich Bernhard Haacke (1908).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 193 ewangelik\u00f3w i 175 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1187 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VI, has\u0142o \u201eMarienfelde\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 488; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 160, poz. 54 i s. 164, poz. 118); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VI, has\u0142o Marienfelde, t. VII, has\u0142o Ostrze, i t. XIV, has\u0142o Wusters; Verzeichnis der Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, has\u0142o Grunau, diecezja Flatow; P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 23; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Plan Odnowy Miejscowo\u015bci My\u015bligoszcz na lata 2009\u20132016, za\u0142\u0105cznik do uchwa\u0142y nr LXV/327/2010 Rady Miejskiej w Debrznie z 23 lipca 2010 roku; \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w My\u015bligoszczy\u201d, turystyka.debrzno.pl (Urz\u0105d Miasta i Gminy Debrzno); L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 173; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 59; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 372 (s. 16), nr 1324 (s. 121); H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 75; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 138\u2013139; Lic. Freytag, recenzja: E. Bohn, \u201eGeschichte des evangelischen Kirchenkreises Flatow in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 2, 1903, z. 2, s. 37\u201338; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 668; t. 3, s. 690, 738, 812, 869, 946; t. 4, s. 1151; t. 6, s. 1765; t. 7, s. 2022; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 164, 213.*","built_year":1732,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 4), Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Portal internetowy Diecezji Pelpli\u0144skiej (diecezja-pelplin.pl), strony parafii \u2014 My\u015bligoszcz","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Diecezja pelpli\u0144ska / infopolska \u2014 My\u015bligoszcz"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"infopolska \u2014 My\u015bligoszcz","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Diecezja pelpli\u0144ska / infopolska \u2014 My\u015bligoszcz"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"My\u015bligoszcz \u2014 zdj\u0119cia, mapa (Fotopolska)","url":"https://fotopolska.eu/m33118,Mysligoszcz.html"},{"typ":"dokument samorz\u0105dowy","tytul":"Plan Odnowy Miejscowo\u015bci My\u015bligoszcz na lata 2009\u20132016, za\u0142\u0105cznik do uchwa\u0142y nr LXV/327/2010 Rady Miejskiej w Debrznie z 23 lipca 2010 roku","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w My\u015bligoszczy\u201d, turystyka.debrzno.pl (Urz\u0105d Miasta i Gminy Debrzno)","url":"https://turystyka.debrzno.pl/kosciol-w-mysligoszczy/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Ko\u015bcio\u0142y drewniane \u2014 My\u015bligoszcz (poczt\u00f3wka sprzed 1945)","url":"http://www.kosciolydrewniane.pl/pages/drewniane/stare/30304.html"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 173","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 488","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VI, has\u0142o \u201eMarienfelde\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 372 (s. 16), nr 1324 (s. 121)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lic. Freytag, recenzja: E. Bohn, \u201eGeschichte des evangelischen Kirchenkreises Flatow in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 2, 1903, z. 2, s. 37\u201338","url":"https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/327995/edition/294188/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 668; t. 3, s. 690, 738, 812, 869, 946; t. 4, s. 1151; t. 6, s. 1765; t. 7, s. 2022","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 164, 213","url":""}]},"gps_precision":"Wikipedia My\u015bligoszcz + debrzno.pl (brak w\u0119z\u0142a OSM)","id":"KOS-0201","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.56944,"lng":17.30306,"name_de":"Marienfelde","name_pl":"My\u015bligoszcz \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Marienfelde, nieistniej\u0105cy)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Myszewo \u2014 po niemiecku Gro\u00df Mausdorf \u2014 le\u017cy na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego to gotycka, jednonawowa budowla z ceg\u0142y, wzniesiona oko\u0142o 1330 roku, z prosto zamkni\u0119tym, niewydzielonym prezbiterium i neogotyck\u0105 krucht\u0105 z ko\u0144ca XIX wieku. W XVIII i XIX stuleciu \u015bwi\u0105tyni\u0119 kilkakrotnie przebudowywano. Ko\u015bci\u00f3\u0142, cmentarz przyko\u015bcielny i bram\u0119 z prze\u0142omu XIX i XX wieku wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-814 \u2014 \u015bwi\u0105tyni\u0119 17 listopada 1974 roku, cmentarz 22 czerwca 1994 roku.\n\nWie\u015b ma metryk\u0119 z 1332 roku: rada Elbl\u0105ga odda\u0142a wtedy Johannowi Musowi 73 w\u0142\u00f3ki przylegaj\u0105ce do F\u00fcrstenau, \u017ceby za\u0142o\u017cy\u0142 dwie wsie, a dla plebana wydzielono dwie w\u0142\u00f3ki wolne od danin. Obie osady nazwano od imienia za\u0142o\u017cyciela \u2014 Gro\u00df i Klein Mausdorf.\n\nW czasie Reformacji \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li protestanci i do 1945 roku by\u0142a ko\u015bcio\u0142em ewangelickim, lutera\u0144skim, a p\u00f3\u017aniej unijnym. Pierwszym znanym duchownym ewangelickim by\u0142, od 1565 roku, Caspar Arnoldi; po nim przyszed\u0142 Joachim Gro\u00df, zmar\u0142y w 1604 roku, kt\u00f3rego p\u0142yta nagrobna le\u017ca\u0142a w ko\u015bciele. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) po Kasprze Arnoldim przyszed\u0142 do Myszewa w 1570 roku Joachim Gro\u00df, kt\u00f3ry tu zmar\u0142; jego nast\u0119pc\u0105 by\u0142 magister Dawid Kleeblatt, przy kt\u00f3rym Hartwich podaje rok 1578, w 1614 roku przyszed\u0142 z Marz\u0119cina Krzysztof Vengius (Wengius), a w 1616 roku notowany jest Dawid Friedrich. Wed\u0142ug Hartwicha pastor Jan Philippi z Myszewa zosta\u0142 w 1647 roku powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Elbl\u0105gu i zmar\u0142 tam w 1656 roku; po nim w 1648 roku przyszed\u0142 Jan Stiemer, uwa\u017cany za filipist\u0119, a nast\u0119pnie Jan Bentherus, kt\u00f3ry zmar\u0142 16 marca 1671 roku. Wed\u0142ug Hartwicha w 1671 roku powo\u0142ano do Myszewa Macieja Manna, w 1678 roku przeniesionego do K\u0119pek (Zeyer); po nim pastorami byli Krystian Arnoldi i Jan Wei\u00dfhaupt, w 1695 roku przeniesiony na Nowe Miasto Elbl\u0105ga, a w tym samym roku przyszed\u0142 Jerzy Thomas, w 1696 roku powo\u0142any do Preu\u00dfisch Mark. Wed\u0142ug Hartwicha po Jerzym Thomasie pastorem w Myszewie by\u0142 Micha\u0142 Somm, w 1703 roku dodany do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny w Elbl\u0105gu, gdzie spiera\u0142 si\u0119 z ministerium o zebrania pobo\u017cno\u015bciowe; w 1706 roku przyszed\u0142 Piotr B\u00f6hm, w 1711 roku przeniesiony na Nowe Miasto, po nim Marcin Raschke, w 1712 roku Henryk Thomas, a po jego odej\u015bciu do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny \u2014 Henryk Sieffert. Jan Wi\u015bniewski dodaje, \u017ce Micha\u0142 Somm pochodzi\u0142 z \u017bu\u0142aw Malborskich, uko\u0144czy\u0142 gimnazjum elbl\u0105skie, a nast\u0119pnie uniwersytet w Lipsku, i \u017ce w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Anny w Elbl\u0105gu jako proboszcz szerzy\u0142 pietyzm.\n\nKilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w dodaje Tolckemit (1753). Dawid Friedrich by\u0142 wed\u0142ug niego bratem elbl\u0105skiego w\u00f3jta Henryka Friedricha. Piotra Ventzkiego, brata Joachima Ventzkiego, przeniesiono z K\u0119pek do Myszewa \u2014 jak przypuszcza Tolckemit \u2014 z powodu cz\u0119stych powodzi. Jan Philippi otrzyma\u0142 powo\u0142anie do Myszewa jeszcze przed ko\u0144cem 1641 roku, a po ordynacji i kazaniu wst\u0119pnym po\u015blubi\u0142 w Myszewie wdow\u0119 po swoim poprzedniku Ventzkim. Jan Stiemer by\u0142 synem Alberta Stiemera i Brygidy, c\u00f3rki rajcy elbl\u0105skiego Jana Grunaua; w Bremie broni\u0142 dysputy pod kierunkiem Ludwika Crociusa. Krystian Arnoldi pochodzi\u0142 z Wittenbergi i by\u0142 najpierw kapelanem polowym przy wojsku szwedzkim w Elbl\u0105gu; w 1662 roku powo\u0142ano go do Barendt nad Wis\u0142\u0105, po dw\u00f3ch latach do Milejewa (Trunz), a stamt\u0105d do Myszewa. Tutaj spali\u0142 si\u0119 jego dom: straci\u0142 nie tylko maj\u0105tek, ale tak\u017ce ksi\u0119gi ko\u015bcielne. Zmar\u0142 8 grudnia 1689 roku. Natanael Frantz, m\u0142odszy syn pastora Piotra Frantza z ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Elbl\u0105gu, uczy\u0142 si\u0119 w gimnazjum elbl\u0105skim i w Kr\u00f3lewcu; w 1716 roku zosta\u0142 pastorem w \u0141\u0119czu (Lenzen) i Suchaczu (D\u00f6rrbeck), a w 1723 roku w Myszewie, gdzie po pi\u0119ciu latach zmar\u0142 nagle, siedz\u0105c w fotelu. W 1728 roku przyszed\u0142 po nim Samuel Gotfryd Martini, wcze\u015bniej pastor w Marz\u0119cinie.\n\nMyszewo by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej w diecezji elbl\u0105skiej; wie\u015b nale\u017ca\u0142a przed 1920 rokiem do powiatu elbl\u0105skiego. W 1789 roku topografia Goldbecka notuje Gro\u00df Mausdorf jako wie\u015b terytorium elbl\u0105skiego o czterdziestu czterech dymach, z ko\u015bcio\u0142em lutera\u0144skim pod patronatem magistratu Elbl\u0105ga; do tego ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142o s\u0105siednie Klein Mausdorf. Na \u015bcianie wschodniej ko\u015bcio\u0142a wmurowano tablice upami\u0119tniaj\u0105ce powodzie z lat 1829, 1839 i 1855. Agathon Harnoch zanotowa\u0142 pod koniec XIX wieku, \u017ce plebania, tak samo jak ko\u015bci\u00f3\u0142, jest nara\u017cona na wielk\u0105 wod\u0119.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 456 mieszka\u0144c\u00f3w: 352 ewangelik\u00f3w, 63 katolik\u00f3w i 41 innych chrze\u015bcijan. W spisie parafi\u0105 ewangelick\u0105 jest samo Gro\u00df Mausdorf, katolick\u0105 Tannsee. Wed\u0142ug statystyki Harnocha z 1890 roku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 1500 dusz, mia\u0142a szko\u0142y w Gro\u00df i Klein Mausdorf, w Lupushorst i Horsterbruch, jeden cmentarz w Myszewie, a obok niej \u017cy\u0142o we wsiach oko\u0142o stu katolik\u00f3w i \u2014 jak zapisano \u2014 wielu mennonit\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z czas\u00f3w katolickich, patronatu kr\u00f3lewskiego, by\u0142 ceglany; wie\u017c\u0119 pod koniec XVIII wieku zniszczy\u0142 piorun i dzwony sp\u0142on\u0119\u0142y, a na jej miejscu postawiono ozdobny szczyt. W dzwonnicy zawis\u0142y trzy dzwony ze skasowanego klasztoru w Kadynach. O\u0142tarz i ambona tworzy\u0142y ca\u0142o\u015b\u0107 ze \u015bwie\u017co odmalowanej snycerki, a organy mia\u0142y czterna\u015bcie g\u0142os\u00f3w. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku; rocznie chrzczono 66 os\u00f3b, konfirmowano 30, \u015blub\u00f3w udzielano 14, komunikant\u00f3w by\u0142o 725, pogrzeb\u00f3w 58. Mennonici z Myszewa nale\u017celi do odr\u0119bnego zboru Rosenort; mennonickiego domu modlitwy w samym Myszewie nie wymienia ani wykaz ksi\u0105g metrykalnych, ani ewidencja zabytk\u00f3w, ani statystyka Harnocha, kt\u00f3ra notuje tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 jako ewangelicki. Piotr Birecki (2021) wymienia Myszewo w\u015br\u00f3d wiejskich posiad\u0142o\u015bci Elbl\u0105ga, w kt\u00f3rych ko\u015bcio\u0142ach mieszcza\u0144stwo tego miasta fundowa\u0142o o\u0142tarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1500 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1880 roku Karl Oehme. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Myszewie liczy\u0142a wtedy 1405 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1917 roku Paul Kohwalt. Po wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; jest ona czynna pod tym samym wezwaniem. Wed\u0142ug inwentarza Dariusza Piaska pod ch\u00f3rem stoi \u015bredniowieczna kamienna chrzcielnica z p\u00f3\u0142kulist\u0105 czasz\u0105 na trzystopniowej piramidalnej stopie, u\u017cywana dzi\u015b jako kropielnica; w okresie powojennym sta\u0142a tu te\u017c wypo\u017cyczona chrzcielnica z ko\u015bcio\u0142a w Cyganku, kt\u00f3ra w 2015 roku wr\u00f3ci\u0142a na swoje miejsce. Z tutejszej parafii ewangelickiej zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1683\u20131925. Figuruj\u0105 one w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug has\u0142a o Myszewie w polskiej Wikipedii (stan z pa\u017adziernika 2026 roku) w 1945 roku zniszczeniu uleg\u0142y dachy i wie\u017ca, a Harnoch w 1890 roku notuje na miejscu dawnej wie\u017cy, zniszczonej przez piorun, ozdobny szczyt, a dzwony \u2014 w osobnej dzwonnicy. Joachima Gro\u00dfa podaje si\u0119 jako zmar\u0142ego w 1604 roku, a Hartwich przy jego nast\u0119pcy, magistrze Dawidzie Kleeblatcie, notuje rok 1578. Tolckemit (1753) podaje dla Kleeblatta lata 1604\u20131611. Wed\u0142ug Hartwicha Krzysztof Wengius przyszed\u0142 do Myszewa z Marz\u0119cina w 1614 roku, a wed\u0142ug Tolckemita w 1614 roku obj\u0105\u0142 Marz\u0119cino, w 1620 roku Przezmark, a do Myszewa przeszed\u0142 dopiero w 1627 roku i zmar\u0142 tu w 1629 roku. Jana Stiemera Hartwich notuje w Myszewie od 1648 roku, a Tolckemit od 1647 roku. \u015amier\u0107 Jana Adama Benthera Hartwich datuje na 16 marca 1671 roku, a Tolckemit na 18 maja 1671 roku. Micha\u0142 Somm przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny w Elbl\u0105gu wed\u0142ug Hartwicha w 1703 roku, a wed\u0142ug Tolckemita w 1706 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje, \u017ce pastorem by\u0142 od 1901 roku Heinrich Busch, urodzony w 1855 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Caspar. Arnoldi (1565\u20131568), Joachim Gross (1569), David Kleeblatt (1604\u20131611), David Friedrich (1611), Peter Ventzki (1630), Johann Philippi (1642\u20131647), Johann Stiemer (1647), Johann Adam Benther (1665), Matthias Mann (1671), Peter Behm (1706\u20131711), Martin Raschke (1711), Heinrich Thomas (1712), Heinrich Siefert (1719), Carl Andreas Silber (1779), Gottfried Theodor Friedrich Reuss (1784), Daniel Ferdinand Rittersdorf (1812), Gustav Adolf Schepke (1858), Carl Richard Woldemar Oehme (1880), Heinrich Adolf Richard Busch (1901\u20131914), Joachim Paul Wilhelm Ahlemann (1914), Wilhelm Albert Paul Kohwalt (1917), Hermann Loewig (1937). Bez podanego roku: Lothar Otto August Wilhelm Broese.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 214, 216, 220; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 417\u2013418, has\u0142o \u201eGr. Mausdorf\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Elbing, s. 4, poz. 28; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; westpreussen.de; zabytek.pl; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 132; R. D. Thiessen, \u201eGross Mausdorf (Pomeranian Voivodeship, Poland)\u201d, Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, 2012; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 23\u201324; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 39; Wikipedia, has\u0142o \u201eMyszewo\u201d (odczyt z 11 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 12, 40, 85, 97, 246, 274; t. 2, s. 526, 654; t. 3, s. 942, 971; t. 4, s. 1102, 1133; t. 5, s. 1292, 1356, 1431, 1460, 1487; t. 6, s. 1577, 1698, 1703, 1772; t. 7, s. 1831, 1880; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 62; D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 138\u2013139, 154; A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 56, 187\u2013191 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41.*","built_year":1330,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 132","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 214, 216, 220","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 12, 40, 85, 97, 246, 274; t. 2, s. 526, 654; t. 3, s. 942, 971; t. 4, s. 1102, 1133; t. 5, s. 1292, 1356, 1431, 1460, 1487; t. 6, s. 1577, 1698, 1703, 1772; t. 7, s. 1831, 1880","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 62","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 138\u2013139, 154","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/28711400.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 56, 187\u2013191 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/7312/edition/7090/content"},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0430","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1286,"lng":19.163,"name_de":"Gro\u00df Mausdorf","name_pl":"Myszewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Mzdowie za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od wsi, przy drodze do Mzdowca. Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025 wymienia go w wykazie cmentarzy wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w jako ewangelicki, za\u0142o\u017cony na pocz\u0105tku XX wieku. Na mapie z 1935 roku nie zosta\u0142 oznaczony, ale jego istnienie potwierdzono w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku. Teren ma kszta\u0142t trapezu i ogranicza go wa\u0142 kamienno-ziemny; wok\u00f3\u0142 ro\u015bnie las, kt\u00f3rego samosiejki powoli zape\u0142niaj\u0105 dawne miejsca poch\u00f3wku. Ca\u0142y obszar jest p\u0142aski, bez wyra\u017anego \u015bladu wej\u015bcia g\u0142\u00f3wnego. Pierwotny uk\u0142ad przestrzenny dawno zagin\u0105\u0142, ale zachowane fragmenty kamieni nagrobnych wci\u0105\u017c uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w zarys rz\u0119d\u00f3w. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a.\n\nMzdowo, po niemiecku Misdow, le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Osowie, po niemiecku Wussow, razem z Warcinem, K\u0119picami, Biesowicami, Ciecholubem i Podg\u00f3rami.\n\nMaj\u0105tek w Mzdowie wi\u0105zano z dobrami warci\u0144skimi Ottona von Bismarcka, kupionymi w 1867 roku; w\u015br\u00f3d jego w\u0142a\u015bcicieli wymienia si\u0119 mi\u0119dzy innymi r\u00f3d von Kameke i Hermanna Knauba. Dw\u00f3r po wojnie rozebrano, ocala\u0142 park. W latach 1945\u20131947 ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nDzisiejsze Mzdowo le\u017cy w miejscu osady Misdow A: wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne dzisiejszej wsi wypadaj\u0105 przy tej nazwie na mapie topograficznej 1:25 000 z 1890 roku, uzupe\u0142nionej w 1909 roku, na kt\u00f3rej Misdow B stoi osobno, na po\u0142udnie od niej, nad jeziorem. W spisie z 1 grudnia 1905 roku osada Misdow A nale\u017ca\u0142a do obwodu dworskiego Wendisch Puddiger, a ten do parafii w Osowie; mia\u0142a 11 zamieszkanych budynk\u00f3w i 178 mieszka\u0144c\u00f3w. Misdow B by\u0142 osobnym obwodem dworskim, a spis powszechny z 1895 roku zalicza\u0142 ten maj\u0105tek do parafii w Przytocku (Pritzig).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 105 (has\u0142o Mzdowo); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 166, poz. 90; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis z 1 grudnia 1905 roku), H. IV, s. 150, poz. 121; mapa topograficzna 1:25 000, arkusz 1866 \u201ePollnow\u201d, 1890, uzupe\u0142nienia 1909; Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025 (uchwa\u0142a nr XXX/325/2021 z 23 grudnia 2021 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025, uchwa\u0142a nr XXX/325/2021 Rady Miejskiej w K\u0119picach z dnia 23 grudnia 2021 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2022, poz. 201, s. 39\u201340, 48","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2022&book=0&position=201"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0569","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16577,"lng":16.77664,"name_de":"Misdow","name_pl":"Mzdowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po ewangelikach z Nadziejewa, do 1945 roku Hansfelde, zosta\u0142 we wsi cmentarz; dzi\u015b jest nieczynny.\n\nPierwszy znany przywilej wystawi\u0142 jej w 1374 roku komtur cz\u0142uchowski Henryk von Grobitz; wie\u015b nazywa\u0142a si\u0119 wtedy Hammiswalde. So\u0142tys Piotr Heyneman dosta\u0142 siedem w\u0142\u00f3k wolnych wraz z so\u0142ectwem, proboszcz cztery w\u0142\u00f3ki, a pozosta\u0142e sze\u015b\u0107dziesi\u0105t cztery rozdzielono mi\u0119dzy osadnik\u00f3w na prawie che\u0142mi\u0144skim. S\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 tu pocz\u0105tkowo parafialny, a dopiero gdy zniemczeni osadnicy przyj\u0119li luteranizm, przy\u0142\u0105czono go jako fili\u0119 do Czarnego. Hermann Freytag (1905), korzystaj\u0105c z wykazu duchownych ordynowanych przez prepozyt\u00f3w s\u0142upskich, podaje, \u017ce 11 marca 1591 roku ordynowano Joachima Fabriciusa ze S\u0142upska na pastora ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Nadziejewie (Hansfelde) i Domis\u0142awiu (Domslaff). W \u017ar\u00f3d\u0142ach z XIX i XX wieku nie znaleziono ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a we wsi. Stoj\u0105cy tu ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a \u2014 szachulcowy, po\u015bwi\u0119cony 17 listopada 1754 roku, pod patronatem prywatnym dziedzica Czarnego \u2014 pozosta\u0142 katolicki. W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego ko\u015bci\u00f3\u0142 figuruje od 5 kwietnia 1960 roku pod numerem A-174.\n\nW 1773 roku wie\u015b liczy\u0142a 210 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Hansfelde jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 41 dom\u00f3w mieszkalnych i 357 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 268 ewangelik\u00f3w, 85 katolik\u00f3w i cztery osoby innych wyzna\u0144. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Czarnem; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny opisuje Nadziejewo jako wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 ko\u015bcieln\u0105 przy bitym trakcie czarne\u0144sko-frydl\u0105dzkim, p\u00f3\u0142 mili od Czarnego: 3839 morg\u00f3w obszaru, 108 budynk\u00f3w, 41 dom\u00f3w, 268 ewangelik\u00f3w i 85 katolik\u00f3w; we wsi by\u0142y szko\u0142a i ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje 421 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 338 ewangelik\u00f3w, 79 katolik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w. W statystyce Agathona Harnocha z 1890 roku (has\u0142o \u201eHammerstein und Wehnershof\u201d, strona 498) Nadziejewo figuruje w parafii w Czarnem, licz\u0105cej 4390 dusz, kt\u00f3rej jedynym ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142 Wehnershof. W 1930 roku wie\u015b liczy\u0142a 306 os\u00f3b.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142 najpierw do rejencji kwidzy\u0144skiej, w latach 1920\u20131938 do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile, a od 1938 roku do prowincji Pomorze, nadal w rejencji z siedzib\u0105 w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen).\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te\u201d, dodaj\u0105c, \u017ce drzewostan by\u0142 przerzedzony. Cmentarz o powierzchni 0,77 hektara le\u017ca\u0142 przy skrzy\u017cowaniu szosy do Czarnego z drog\u0105 prowadz\u0105c\u0105 do wsi, na terenie r\u00f3wnym, w\u015br\u00f3d p\u00f3l, ogrodu i zagrody. W 1992 roku nie odnotowano muru ani bramy, a granice dawnego uk\u0142adu przestrzennego pozostawa\u0142y czytelne. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy ponad sto mogi\u0142, a najstarszy nagrobek pochodzi\u0142 z 1880 roku. W przerzedzonym drzewostanie ros\u0142y lipy, d\u0119by, \u015bwierki, klony i jesion.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Czarne (Hammerstein) i podaje tu 277 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wie\u015b Nadziejewo \u2014 polskawliczbach.pl; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, has\u0142o Hansfelde, Kreis Schlochau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. I, has\u0142o Czarne, i t. III, has\u0142o Hansfelde; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Hammerstein und Wehnershof; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; karta cmentarza w Nadziejewie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 132\u2013133; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80; Hermann Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, 1905, s. 55\u201382.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wie\u015b Nadziejewo \u2014 polskawliczbach.pl","url":"https://www.polskawliczbach.pl/wies_Nadziejewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Hammerstein und Wehnershof","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, 1905, s. 55\u201382","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft48.15875721"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0480","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.686908,"lng":16.99984,"name_de":"Hansfelde","name_pl":"Nadziejewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wie\u015b dosta\u0142a pierwszy znany przywilej w 1374 roku z r\u0119ki komtura cz\u0142uchowskiego Henryka von Grobitz i nazywa\u0142a si\u0119 wtedy Hammiswalde. So\u0142tys Piotr Heyneman otrzyma\u0142 siedem w\u0142\u00f3k wolnych wraz z so\u0142ectwem, cztery w\u0142\u00f3ki przeznaczono dla proboszcza, a pozosta\u0142e sze\u015b\u0107dziesi\u0105t cztery rozdzielono mi\u0119dzy osadnik\u00f3w na prawie che\u0142mi\u0144skim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 tu parafialny; gdy zniemczeni osadnicy przyj\u0119li luteranizm, przy\u0142\u0105czono go jako fili\u0119 do Czarnego. Wed\u0142ug wykazu duchownych ordynowanych przez prepozyt\u00f3w s\u0142upskich, zachowanego w r\u0119kopisie od 1574 roku, z kt\u00f3rego wyci\u0105g og\u0142osi\u0142 w 1905 roku Hermann Freytag, pod koniec XVI wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 duchownego lutera\u0144skiego. Joachima Fabriciusa ze S\u0142upska ordynowano 11 marca 1591 roku na pastora ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Hansfelde i Domslaff, czyli w Nadziejewie i Domis\u0142awiu.\n\nDzisiejsza \u015bwi\u0105tynia jest szachulcowa \u2014 konstrukcja ryglowa, oszalowana deskami. Na chor\u0105giewce iglicy widnieje data 1753, a gmina Czarne datuje odbudow\u0119 na 1755 rok i wi\u0105\u017ce j\u0105 ze wsparciem ksi\u0119dza Marcina Teofila Brossa, \u00f3wczesnego proboszcza Czarnego. W schematyzmie diecezjalnym zapisano po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a 17 listopada 1754 roku. Nosi\u0142 wtedy \u2014 jak i dzi\u015b \u2014 wezwanie \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a i pozostawa\u0142 pod patronatem prywatnym dziedzica Czarnego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest bezwie\u017cowy, salowy, z tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119t\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 prezbiterialn\u0105, obok stoi wolnostoj\u0105ca dzwonnica, a teren przyko\u015bcielny pe\u0142ni\u0142 pierwotnie funkcj\u0119 cmentarza. Z wyposa\u017cenia zachowa\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi barokowy o\u0142tarz z kurdybanowym antepedium z 1720 roku, empora organowa i rokokowa chrzcielnica z drugiej po\u0142owy XVIII wieku.\n\nWie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka, cho\u0107 jej ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142 katolicki. W 1868 roku naliczono tu 268 ewangelik\u00f3w i 85 katolik\u00f3w przy 357 mieszka\u0144cach, a wie\u015b zajmowa\u0142a 3 839 m\u00f3rg ze stu o\u015bmioma budynkami. Spis z 1885 roku podaje: na 421 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 338 ewangelik\u00f3w i 79 katolik\u00f3w. Ewangelicy z Nadziejewa nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii ewangelickiej w Hammerstein, czyli w Czarnem.\n\nDzi\u015b to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 174 z 5 kwietnia 1960 roku wraz z otoczeniem \u2014 dawnym cmentarzem.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Czarnem; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 75; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 132\u2013133.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"rzymskokatolickie","denomination":"rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"czarne.pl","url":"https://czarne.pl/solectwo-nadziejewo.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"gov.genealogy.net","url":"https://gov.genealogy.net/item/show/HANLDEJO83MQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0497","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.68098,"lng":17.00659,"name_de":"Hansfelde","name_pl":"Nadziejewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Hansfelde)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Nebrowie Wielkim le\u017cy przy ulicy Szkolnej, na dzia\u0142ce 111. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, opisuje go jednym wierszem \u2014 jako dawny cmentarz ewangelicki, bez datowania i bez powierzchni. Pod koniec XIX wieku zapisano, \u017ce do ko\u015bcio\u0142a w Nebrowie nale\u017ca\u0142y dwa cmentarze. Dzisiejsza ewidencja wymienia we wsi dwa miejsca poch\u00f3wku; drugie z nich, dawny cmentarz katolicki przy ulicy Nadwi\u015bla\u0144skiej, na dzia\u0142ce 161, opatruje numerem rejestru 1436 \u2014 numerem, pod kt\u00f3rym urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w chroni stoj\u0105c\u0105 tam kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Wojciecha z 1928 roku. Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ewangelickiego ewidencja nie podaje, a o losach miejsca po 1945 roku dokumentacja milczy; datowanie i stan zachowania podaje Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki.\n\nProgram Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027 opisuje cmentarz ewangelicki z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, po\u0142o\u017cony po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi pomi\u0119dzy Nebrowem Wielkim a Ma\u0142ym, z zachowanym starodrzewem (lipy, jesiony, klony). Nagrobki si\u0119 nie zachowa\u0142y, a teren okre\u015blono jako zadbany.\n\nNebrowo Wielkie \u2014 po niemiecku Gro\u00df Nebrau, w najstarszych dokumentach Ebere \u2014 le\u017cy nad Wis\u0142\u0105, naprzeciw Nowego, w gminie Sadlinki i powiecie kwidzy\u0144skim. Jan z Nebrowa wyst\u0119puje jako \u015bwiadek w 1303 roku. 5 lutego 1396 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tej Agaty, biskup pomeza\u0144ski Jan nada\u0142 wsi cztery w\u0142\u00f3ki \u0142\u0105k na prawie che\u0142mi\u0144skim; czynsz mia\u0142 wynosi\u0107 150 korc\u00f3w owsa i by\u0107 p\u0142acony 16 pa\u017adziernika, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Galla. Dokument wystawiono w Prabutach. P\u00f3\u0142tora wieku p\u00f3\u017aniej, w 1547 roku, biskup pomeza\u0144ski Speratus sprzeda\u0142 tutejsze so\u0142ectwo, obejmuj\u0105ce trzy w\u0142\u00f3ki, Szymonowi Kuschowi za 90 grzywien; przywilej powo\u0142uje si\u0119 na \u201ekrajowe i ko\u015bcielne ordynacje\u201d \u2014 now\u0105 lutera\u0144sk\u0105 organizacj\u0119 Ko\u015bcio\u0142a w Prusach Ksi\u0105\u017c\u0119cych.\n\nNebrowo Wielkie by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej; parafia istnia\u0142a tu przed 1396 rokiem. Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry stan\u0105\u0142 jako ostatni, by\u0142 z rz\u0119du czwarty. Najstarszy, jeszcze przedreformacyjny, sta\u0142 na starym cmentarzu, kt\u00f3ry do ko\u0144ca XIX wieku pozostawa\u0142 w u\u017cyciu i kry\u0142 w ziemi sporo dawnego muru. \u015alady najstarszego, \u015bredniowiecznego ko\u015bcio\u0142a \u2014 mocny mur fundamentowy \u2014 odkryto w 1799 roku na starym cmentarzu mi\u0119dzy Nebrowem Wielkim a Ma\u0142ym; pod koniec XIX wieku resztki mia\u0142y by\u0107 tam nadal widoczne. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten rozebrano wed\u0142ug Harnocha mi\u0119dzy 1540 a 1550 rokiem, a inwentarz zabytk\u00f3w m\u00f3wi w tym miejscu o zniszczeniu \u015bredniowiecznej \u015bwi\u0105tyni w latach 1505\u20131520. Drugi stan\u0105\u0142 tu\u017c przy wale wi\u015blanym \u2014 inwentarz datuje go na 1590 rok \u2014 i sp\u0142on\u0105\u0142 razem z plebani\u0105 w 1624 roku. Trzeci, szachulcowy, trzeba by\u0142o rozebra\u0107 w 1746 roku (tak Harnoch; inwentarz zabytk\u00f3w podaje 1747), bo grozi\u0142 zawaleniem, a zaraz potem stan\u0105\u0142 obecny, patronatu kr\u00f3lewskiego: murowany wraz z wie\u017c\u0105, kt\u00f3rej he\u0142m zrobiono z drewna i pokryto cynkiem. Harnoch datuje go na 1749 rok, urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w na lata 1746\u20131747. By\u0142y w nim dwa dzwony, organy o jedenastu g\u0142osach, rze\u017abiony o\u0142tarz z ambon\u0105 w jednej ca\u0142o\u015bci i portret miejscowego duchownego Bitterlanda. Budowla stoi do dzi\u015b jako rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski, wpisany do rejestru 3 marca 1994 roku pod numerem A-1441.\n\nErich Wernicke w ksi\u0105\u017cce o powiecie kwidzy\u0144skim (1979) opisuje cmentarz przy starym ko\u015bciele, na granicy Nebrowa Wielkiego i Ma\u0142ego. S\u0142u\u017cy\u0142 on ca\u0142ej parafii, a\u017c po uko\u0144czeniu nowego ko\u015bcio\u0142a przy wale za\u0142o\u017cono drugi cmentarz. Stary, zwany polnym (*Feldkirchhof*), pozosta\u0142 jeszcze w u\u017cyciu, cho\u0107 w 1624 roku Bronis\u0142awowo i Okr\u0105g\u0142a \u0141\u0105ka mia\u0142y ju\u017c w\u0142asne cmentarze; oko\u0142o 1760 roku w\u0142asne mia\u0142y te\u017c wszystkie pozosta\u0142e wsie parafii. Na cmentarzu polnym pochowano w 1642 roku pastora Heinricha Sch\u00fctza, a na cmentarzu w Nebrowie tak\u017ce czworo dzieci salzburskich wychod\u017ac\u00f3w, kt\u00f3rzy przeprawiali si\u0119 tu promem przez Wis\u0142\u0119. Czy dzisiejszy cmentarz przy ulicy Szkolnej to ten cmentarz polny, \u017ar\u00f3d\u0142a wprost nie m\u00f3wi\u0105. Mur odkryty w 1799 roku m\u00f3g\u0142, jak zaznacza Wernicke, by\u0107 te\u017c murem cmentarnym; resztki istnia\u0142y jeszcze w 1920 roku.\n\nNabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku. Ewangelickiego duchownego wie\u015b mia\u0142a nieprzerwanie od 1586 roku; pierwszym znanym z nazwiska by\u0142 George Popitzer, a do 1834 roku Rhesa wylicza dwunastu tutejszych duchownych. Parafia obejmowa\u0142a osiem okr\u0119g\u00f3w szkolnych \u2014 obok obu Nebrow\u00f3w tak\u017ce Ranitschen, Ruffenau, Schintenberg, Stangendorf, Weichselsburg oraz Wielki i Ma\u0142y Wolz z Reikhofem \u2014 i liczy\u0142a 3980 dusz, notuj\u0105c rocznie 173 chrzty, 36 \u015blub\u00f3w i 1544 komunikant\u00f3w. Metryki prowadzono tu od dawna: zgony spisywano od 1624 roku, \u015bluby od 1626, chrzty od 1700, a w najdawniejszych rejestrach zapisywano te\u017c kr\u00f3tkie notatki historyczne.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a tu w przewadze ewangelicka. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Nebrau* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 27 dom\u00f3w mieszkalnych i 262 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 221 ewangelik\u00f3w, 39 katolik\u00f3w i dwie osoby innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Neuenburg*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 279 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 246 ewangelik\u00f3w i 33 katolik\u00f3w, i notuje przy wsi parafi\u0119 ewangelick\u0105 na miejscu, a katolick\u0105 w Nowem. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, w\u015br\u00f3d m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku by\u0142o 304 ewangelik\u00f3w i 57 katolik\u00f3w, a miejscowo\u015b\u0107 by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej, urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu urz\u0119dowego tej samej nazwy. Katolicy je\u017adzili do ko\u015bcio\u0142a do oddalonego o p\u00f3\u0142 mili Nowego. U Harnocha Gro\u00df Nebrau jest samodzieln\u0105 parafi\u0105 diecezji kwidzy\u0144skiej o 3980 duszach, z dwoma cmentarzami nale\u017c\u0105cymi do ko\u015bcio\u0142a.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki datuje cmentarz ewangelicki mi\u0119dzy Nebrowem Wielkim a Ma\u0142ym na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a na starym cmentarzu mi\u0119dzy obiema wsiami odkryto w 1799 roku mur fundamentowy \u015bredniowiecznego ko\u015bcio\u0142a.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 303 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 3709 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 11: \u201eDer Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 89; Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VI, has\u0142o \u201eNebrowo\u201d; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 516\u2013518 (diecezja kwidzy\u0144ska, has\u0142o Gr. Nebrau); Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 162; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Marienwerder, s. 76\u201377, pozycja 33; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898; rejestr zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa, wojew\u00f3dztwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 108\u2013109; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 144, 145, 150\u2013151.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, stan 29 VIII 2026, poz. 121","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 11: \u201eDer Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 89","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 3746, s. 49","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 144, 145, 150\u2013151","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1112","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6478,"lng":18.76947,"name_de":"Gro\u00df Nebrau","name_pl":"Nebrowo Wielkie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Nebrowie Wielkim, po niemiecku Gro\u00df Nebrau, stoi przy ulicy Nadwi\u015bla\u0144skiej, na dzia\u0142ce 137/1, w gminie Sadlinki i powiecie kwidzy\u0144skim \u2014 nad Wis\u0142\u0105, naprzeciw Nowego. Wzniesiono go jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 patronatu kr\u00f3lewskiego. Dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski. Wed\u0142ug zestawienia Roberta Ziemia\u0144skiego, opartego mi\u0119dzy innymi na schematyzmie diecezji elbl\u0105skiej z 1996 roku, katolicy przej\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1946 roku; daty po\u015bwi\u0119cenia zestawienie nie podaje. Innych wiadomo\u015bci o losach budowli po 1945 roku nie ustalono. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia go pod numerem A-1441 z 3 marca 1994 roku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 pod pozycj\u0105 124 arkusza gminy Sadlinki.\n\nParafia istnia\u0142a tu w 1396 roku: przywilej biskupa pomeza\u0144skiego Jana wydano wtedy na pro\u015bb\u0119 i za wsp\u00f3ln\u0105 wol\u0105 proboszcza, mieszka\u0144c\u00f3w i ca\u0142ej gminy. \u015awi\u0105tynia, kt\u00f3ra stoi dzi\u015b, jest czwart\u0105 z kolei. Najstarsz\u0105, przedreformacyjn\u0105, uszkodzi\u0142o przerwanie wa\u0142u wi\u015blanego w 1505 roku, a zniszczy\u0142a wojna 1520 roku; jej fundamenty odkryto w 1799 roku na starym cmentarzu mi\u0119dzy Wielkim a Ma\u0142ym Nebrowem. Przywilej biskupa Paw\u0142a Speratusa i ksi\u0119cia Albrechta z 1547 roku, m\u00f3wi\u0105c o trzech dawnych \u0142anach proboszczowskich, odsy\u0142a\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w do ordynacji krajowych i ko\u015bcielnych \u2014 wtedy ko\u015bcio\u0142a i parafii we wsi ju\u017c nie by\u0142o. Drug\u0105 budowl\u0119 zapowiedziano w 1586 roku na wale ku Wi\u015ble i wzniesiono w 1590 roku; 11 czerwca 1624 roku, za pastora Heinricha Sch\u00fctza, po\u017car strawi\u0142 j\u0105 razem z plebani\u0105 i archiwum parafialnym. Trzeci\u0105, szachulcow\u0105, rozebrano w 1747 roku, bo grozi\u0142a zawaleniem, a budow\u0119 obecnej zacz\u0119to w lipcu tego samego roku \u2014 dat\u0119 zapisano na chor\u0105giewce wie\u017cy.\n\nPrzebieg tych bud\u00f3w opisuje Erich Wernicke w ksi\u0105\u017cce o powiecie kwidzy\u0144skim wydanej w 1979 roku. Wizytatorzy zastali w Nebrowie pastora bez ko\u015bcio\u0142a: zim\u0105 g\u0142osi\u0142 kazania w domu, latem przed domem, a resztki dawnej \u015bwi\u0105tyni by\u0142y jeszcze widoczne. W 1590 roku radcy ksi\u0105\u017c\u0119cy pisali do starosty, \u017ce mieszka\u0144com mo\u017cna darowa\u0107 po\u017cyczone 30 000 cegie\u0142, je\u015bli, jak twierdzili, mur starego ko\u015bcio\u0142a poszed\u0142 na potrzeby ksi\u0119cia; za wapno ze starego ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3re miano zu\u017cy\u0107 w Gardei, i za dzwony, kt\u00f3re mia\u0142y trafi\u0107 do Kwidzyna, nale\u017ca\u0142 si\u0119 zwrot. Wernicke dodaje, \u017ce takich dzwon\u00f3w w Kwidzynie nie stwierdzono. Po po\u017carze z 1624 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowano szybko, bo ju\u017c w pa\u017adzierniku 1625 roku pastor pochowa\u0142 w nim, przed o\u0142tarzem, m\u0142odego syna.\n\nW 1699 roku budowl\u0119 uznano za bardzo zniszczon\u0105, ale mieszka\u0144c\u00f3w niziny, zubo\u017ca\u0142ych przez powodzie i zad\u0142u\u017conych, sta\u0107 by\u0142o tylko na drobne naprawy. Spadek po dw\u00f3ch parobkach zmar\u0142ych bez spadkobierc\u00f3w, 300 gulden\u00f3w w 1704 roku i 200 w 1717 roku, od\u0142o\u017cono na remont. Zgod\u0119 na now\u0105 budow\u0119 przynios\u0142a dopiero pro\u015bba do kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma I, kt\u00f3ra wskazywa\u0142a na gnij\u0105ce podwaliny, ub\u00f3stwo parafii i upad\u0142\u0105 wie\u017c\u0119 ko\u015bcio\u0142a na granicy z Polsk\u0105. Najpierw, w 1743 roku, stan\u0119\u0142y naprzeciw ko\u015bcio\u0142a plebania i budynki gospodarcze, a mury obecnej \u015bwi\u0105tyni zacz\u0119to wznosi\u0107 18 lipca 1747 roku. Ambon\u0119 ufundowali w 1773 roku Ernst Dietrich von Rothe i jego rodze\u0144stwo z Okr\u0105g\u0142ej \u0141\u0105ki, a organy i ch\u00f3r organowy, w latach 1789\u20131790, kupiec Heinrich Rackau z Grudzi\u0105dza.\n\nJest to murowana budowla na planie prostok\u0105ta o osi p\u00f3\u0142noc\u2013po\u0142udnie, z zakrysti\u0105 po\u015brodku \u015bciany wschodniej i wie\u017c\u0105 od zachodu, zwie\u0144czon\u0105 ma\u0142ym o\u015bmiobocznym he\u0142mem. Okna ko\u015bcio\u0142a w Nebrowie Wielkim zamkni\u0119te s\u0105 \u0142ukiem koszowym, a do wn\u0119trza prowadz\u0105 drzwi w wie\u017cy i w obu \u015bcianach szczytowych; z zewn\u0105trz budowla ma nietynkowane lico ceglane. Wewn\u0105trz empory obiegaj\u0105 trzy strony, strop zdobi malowany ornament rokokowy, a o\u0142tarz po\u0142\u0105czony z ambon\u0105 stoi po\u015brodku \u015bciany wschodniej. Na emporze zachodniej, naprzeciw o\u0142tarza, mie\u015bci\u0142a si\u0119 lo\u017ca kolatorska z herbem rodziny von Rothe, w\u0142a\u015bcicieli Okr\u0105g\u0142ej \u0141\u0105ki. Ze sprz\u0119t\u00f3w inwentarz zabytk\u00f3w wymienia gotycki kielich, srebrny i z\u0142ocony, z imieniem \u201eihesus\u201d wypisanym gotykiem na sze\u015bciu guzach, mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 o \u015brednicy czterdziestu dw\u00f3ch centymetr\u00f3w z przedstawieniem grzechu pierworodnego oraz dwa dzwony gda\u0144skiego ludwisarza Absaloma Wittwercka: mniejszy z napisem \u201eVerbum dei manet in aeternum anno 1689\u201d, wi\u0119kszy \u2014 \u201eGloria in excelsis deo\u201d z rokiem 1710. Organy mia\u0142y jedena\u015bcie g\u0142os\u00f3w. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku drewniany he\u0142m wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a by\u0142 kryty cynkiem, o\u0142tarz z ambon\u0105 zdobi\u0142y rze\u017abienia, a w ko\u015bciele wisia\u0142 portret pastora Zitterlanda.\n\nWernicke notuje w ko\u015bciele pi\u0119\u0107 p\u0142yt nagrobnych: pastora Johanna Gottfrieda M\u00fcllera (gr\u00f3b rodzinny z 1707 roku), pastora Michaela Georga Nebego, jego siostry Marii Doroty Lehmann, \u017cony pastora, Martina Engelbrechta, zmar\u0142ego 5 pa\u017adziernika 1698 roku wraz z trzema synami, oraz organisty Johanna Friedricha Grunaua, z imionami pastora Samlandta (1702) i organisty Jacoba Grunaua (1725), z wyobra\u017ceniem \u015bpi\u0105cego Jakuba i drabiny do nieba. Napisy na trzech z nich by\u0142y ju\u017c prawie zadeptane. Na p\u0142ycie M\u00fcllera zapisano, \u017ce kto niepokoi le\u017c\u0105ce tu ko\u015bci, temu i B\u00f3g niech nie da spokoju w ziemi. Czy p\u0142yty przetrwa\u0142y do dzi\u015b, nie ustalono. W zakrystii wisia\u0142 portret M\u00fcllera, zmar\u0142ego w 1737 roku, a przy o\u0142tarzu portret Zitterlanda. Inn\u0105 par\u0119 portret\u00f3w, Zitterlanda i jego \u017cony, autor odda\u0142 w 1937 roku do muzeum w Kwidzynie i w ksi\u0105\u017cce pyta, gdzie si\u0119 podzia\u0142y.\n\nW 1734 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 546 p\u0142atnych miejsc w \u0142awkach: 87 dla Stangendorfu, 81 dla Weichselburga, 77 dla Kaniczek, 72 dla wsi i 9 dla dworu Okr\u0105g\u0142a \u0141\u0105ka, 62 dla Bronis\u0142awowa, 52 dla Nebrowa Ma\u0142ego, 38 dla Wielkiego, 37 dla Russenau, 21 dla ewangelik\u00f3w z Nowego, 5 dla \u201eniemieckiego bractwa\u201d z polskiego Wolz, 3 dla Keilhofu i 2 dla jednej osoby spoza tych wsi. Pierwsz\u0105 \u0142awk\u0119 pod ambon\u0105 kupi\u0142 kr\u00f3lewski mistrz wa\u0142\u00f3w Friedrich Wilhelm Kuhr z Weichselburga, kt\u00f3ry w 1771 roku kaza\u0142 j\u0105 odnowi\u0107 i zawiesi\u0107 nad ni\u0105 tablic\u0119; w rejestrze \u0142awek wpisano j\u0105 jako \u201e\u0142awk\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105\u201d.\n\n\u015alady parafii przechowa\u0142y te\u017c rodzinne zapiski i dokumenty Wiegang\u00f3w z Weichselburga, kt\u00f3re Erich Wernicke og\u0142osi\u0142 w 1912 roku w artykule o domach ch\u0142opskich \u017bu\u0142aw Kwidzy\u0144skich. Christian Wiegang zapisa\u0142, \u017ce urodzi\u0142 si\u0119 w Weichselburgu 1 lutego 1674 roku, a 4 lutego ochrzczono go w ko\u015bciele w Nebrowie Wielkim; jego \u017con\u0119 Ann\u0119, urodzon\u0105 10 sierpnia 1680 roku w Ro\u00dfnau, ochrzczono w tym samym ko\u015bciele 13 sierpnia. Wernicke dodaje, \u017ce ju\u017c w 1634 roku wspominano w Weichselburgu szko\u0142\u0119 prowadzon\u0105 przez Christofa Laptaua, a to, \u017ce ch\u0142opi znali pismo \u0142aci\u0144skie i niemieckie, t\u0142umaczy przypuszczalnie tym, \u017ce nauczycielami bywali tam, jak w Nebrowie Wielkim, po cz\u0119\u015bci teologowie jeszcze bez urz\u0119du. Druga \u017cona syna Christiana, tak\u017ce Christiana (urodzonego w 1704 roku), zapisa\u0142a w testamencie z 1759 roku 10 talar\u00f3w na ko\u015bci\u00f3\u0142 w Nebrowie Wielkim, z zastrze\u017ceniem: \u201ewenn mir Gott aber zu meiner Gesundheit verhilft, alsdann sind die 10 Thl. aufgehoben\u201d. Pokwitowanie wystawione 4 czerwca przez cz\u0142onka rady ko\u015bcielnej potwierdza, \u017ce Christian Wiegang, so\u0142tys w Weichselburgu, przyni\u00f3s\u0142 te pieni\u0105dze.\n\nDuchowni ewangeliccy s\u0105 tu znani od 1586 roku; pierwszym by\u0142 George Popitzer, wymieniany w latach 1586\u20131587, kt\u00f3ry st\u0105d przeszed\u0142 na urz\u0105d przy wielkim szpitalu w Kr\u00f3lewcu. Ludwig Rhesa wylicza do 1834 roku dwunastu tutejszych duchownych \u2014 w\u015br\u00f3d nich Caspara Sahmlanda, wcze\u015bniej, od 1645 roku, pastora w Czarnem Dolnem, oraz Johanna Wilhelma Zitterlanda, pastora i zarazem superintendenta, kt\u00f3ry 5 lipca 1831 roku obchodzi\u0142 jubileusz. W ksi\u0119gach metrykalnych zgony zapisywano od 1624 roku, \u015bluby od 1626, chrzty od 1700, konfirmacje od 1839, a rejestr komunikant\u00f3w od 1878; w starszych tomach prowadzono te\u017c kr\u00f3tkie zapiski historyczne.\n\nOd pastor\u00f3w po Sch\u00fctzu, a\u017c do czas\u00f3w po przej\u0119ciu Prus Zachodnich przez Prusy, wymagano znajomo\u015bci polskiego, bo parafia si\u0119ga\u0142a na ziemie polskie. Ewangelicy z Nowego, po odebraniu im ko\u015bcio\u0142a w latach 1590\u20131595 i wygnaniu ich s\u0119dziwego pastora, trzymali si\u0119 Nebrowa, a tutejszy pastor tymczasowo si\u0119 nimi zajmowa\u0142; w 1595 roku Paulus Streit zosta\u0142 w Nowem ci\u0119\u017cko poturbowany przez ksi\u0119dza katolickiego, gdy odprawia\u0142 tam ewangelickie nabo\u017ce\u0144stwo. Dom dla wd\u00f3w po pastorach, zwany domem ko\u015bcielnym, kupiono przy wale w 1640 roku za 1400 grzywien. W 1697 roku dosta\u0142 prawo handlu i wyszynku, o kt\u00f3re ko\u015bci\u00f3\u0142 spiera\u0142 si\u0119 w latach 1710\u20131713 ze starost\u0105 Otto Friedrichem von der Groebenem, za\u0142o\u017cycielem pruskiej Gro\u00df Friedrichsburg na Z\u0142otym Wybrze\u017cu. Maria Dorota Lehmann mieszka\u0142a w nim jako wdowa jeszcze 32 lata, a ko\u015bci\u00f3\u0142 sprzeda\u0142 dom w 1875 roku za 6360 marek.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Neuenburg*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VI, 1885) notuje w Nebrowie Wielkim szko\u0142\u0119 i parafi\u0119 ewangelick\u0105 na miejscu oraz \u2014 wed\u0142ug danych z oko\u0142o 1868 roku \u2014 262 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 221 ewangelik\u00f3w i 39 katolik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Nebrowie Wielkim 279 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 246 ewangelik\u00f3w i 33 katolik\u00f3w; w Nebrowie Ma\u0142ym na 248 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 230 ewangelik\u00f3w, a w s\u0105siednich Kaniczkach na 511 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 470. Ca\u0142a parafia liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 3980 dusz, a rocznie notowano w niej 173 chrzty, 36 \u015blub\u00f3w i 1544 komunikant\u00f3w; w Nebrowie nale\u017ca\u0142y do niej dwa cmentarze. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 3907 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1890 roku Siegfried Ebel.\n\nW lutym 1886 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 3, s. 30), \u017ce probostwo w Nebrowie Wielkim, pod patronatem kr\u00f3lewskim, zwolni\u0142o si\u0119 po \u015bmierci pastora Koppa. Dawa\u0142o oko\u0142o 4371 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 4808 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 4082 dusz i mia\u0142a dziewi\u0119\u0107 szk\u00f3\u0142 z 11 nauczycielami. Kandydat musia\u0142 mie\u0107 co najmniej dziesi\u0119\u0107 lat s\u0142u\u017cby, a proboszcza mia\u0142y wybra\u0107 po\u0142\u0105czone organy gminy, zgodnie z rozporz\u0105dzeniem z 2 grudnia 1874 roku, do 1 czerwca 1886 roku.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje dzi\u015b w Nebrowie Wielkim dawny cmentarz ewangelicki przy ulicy Szkolnej, na dzia\u0142ce 111, pod pozycj\u0105 121, i dawny cmentarz katolicki przy ulicy Nadwi\u015bla\u0144skiej, na dzia\u0142ce 161, pod pozycj\u0105 122; czy ten drugi by\u0142 jednym z dw\u00f3ch cmentarzy ko\u015bcielnych z 1890 roku, nie ustalono. Przy drugiej z tych pozycji ewidencja podaje numer rejestru 1436 \u2014 chroni on nie cmentarz, lecz kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Wojciecha z 1928 roku, wzniesion\u0105 na tej samej dzia\u0142ce i uj\u0119t\u0105 w ewidencji osobno, pod pozycj\u0105 123. Ko\u015bcio\u0142a dotyczy wy\u0142\u0105cznie numer A-1441.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Chor\u0105giewka wie\u017cy nosi rok 1747, ewidencja podaje lata budowy 1746\u20131747, a Agathon Harnoch datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 na 1749 rok.\n\n\ud83d\udfe1 R\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 te\u017c inne zapisy. Po\u017car z 1624 roku ksi\u0119ga pastor\u00f3w datuje na 11 czerwca, a Wernicke w jednym miejscu na 11 lipca (s. 146), w drugim na 1 czerwca (s. 151). Rhesa i ksi\u0119ga pastor\u00f3w notuj\u0105 w Nebrowie w latach 1586\u20131587 George'a Popitzera, a Wernicke go tu nie liczy: szereg zaczyna od Paulusa Streita, a Georga Popitzera zna jako pastora w Nowem; czy to ten sam cz\u0142owiek, nie ustalono. Mur odkryty w 1799 roku m\u00f3g\u0142, jak zaznacza Wernicke, by\u0107 te\u017c murem cmentarnym; resztki istnia\u0142y jeszcze w 1920 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 303 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 3709 dusz.\n\nSzereg pastor\u00f3w do 1838 roku podaje Wernicke: Paulus Streit, rodem z Frankonii, wy\u015bwi\u0119cony przez biskupa Venedigera (1567\u20131574), kt\u00f3ry \u017cy\u0142 jeszcze po 1611 roku u zi\u0119cia; zi\u0119\u0107 Johannes Donatus z Namys\u0142owa (1611\u20131621); Andreas Kofnatius z Grudzi\u0105dza (1621\u20131624); Heinrich Sch\u00fctz (1624\u20131642), zmar\u0142y w drodze na kuracj\u0119 do Gda\u0144ska i pochowany na starym cmentarzu polnym; Valentin Thom\u00e4 z Grudzi\u0105dza (do 1650); Kaspar Samlandt z Kr\u00f3lewca (1650\u20131702); Johann Gottfried M\u00fcller (od 1702, zmar\u0142y w 1737); Johann Georg Lehmann z Dzia\u0142dowa (zmar\u0142y w 1760); Michael Georg Nebe ze Sztumu (1761\u20131792); Johann Wilhelm Zitterland z Kr\u00f3lewca (1793\u20131838). Bartel Kl\u00fcgsmann, zi\u0119\u0107 Samlandta, by\u0142 tu tylko adiunktem i Wernicke nie liczy go do pastor\u00f3w. Spis pastor\u00f3w w ksi\u0119dze parafialnej (Archion 24314, skan 9) podaje, \u017ce Johann George Lehmann z Dzia\u0142dowa by\u0142 od 9 sierpnia 1732 roku adiunktem pastora M\u00fcllera, a o Michaelu Georgu Nebem pisze, \u017ce by\u0142 najstarszym synem pastora polskiego w Kwidzynie, zarazem tamtejszego archidiakona niemieckiego. \ud83d\udfe1 Wed\u0142ug tego spisu Nebe obj\u0105\u0142 urz\u0105d w Nebrowie w 1760 roku, wed\u0142ug Wernickego i ksi\u0119gi pastor\u00f3w w 1761 roku. Ksi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, ma Sch\u00fctza pod dwoma has\u0142ami (drugie: Schultz), Thom\u00e4 zapisuje jako Thomae i notuje dalszych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johannes Thomas Kopp (1868), Julius Nieszytka (1888), Siegfried Johannes Georg Gustav Ebel (1890\u20131919), Eduard Moritz Galow (1920), Ernst Kolozieyczik (1932). Po \u015bmierci pastora Koppa parafia d\u0142ugo czeka\u0142a na nast\u0119pc\u0119. Na pocz\u0105tku pa\u017adziernika 1886 roku prasa donios\u0142a, \u017ce konsystorz nie zatwierdzi\u0142 wyboru pastora Fischera z Schirotzken, dawniej z Kr\u00f3lewca; ko\u015bcielne cia\u0142a gminy wnios\u0142y wtedy skarg\u0119 do Naczelnej Rady Ko\u015bcielnej, a sama gmina wys\u0142a\u0142a do niej petycj\u0119 z ponad tysi\u0105cem podpis\u00f3w z pro\u015bb\u0105 o zatwierdzenie wybranego. W lutym 1887 roku prasa donosi\u0142a, \u017ce Naczelna Rada Ko\u015bcielna r\u00f3wnie\u017c odm\u00f3wi\u0142a zatwierdzenia. Jednog\u0142o\u015bnie wybrany 31 pa\u017adziernika 1887 roku pastor Nieszytka z Kobulten w powiecie Ortelsburg, po zatwierdzeniu wyboru przez konsystorz w Gda\u0144sku, mia\u0142 zosta\u0107 wprowadzony w urz\u0105d w niedziel\u0119 26 lutego 1888 roku przez superintendenta i radc\u0119 konsystorskiego Braunschweiga; dotychczasowy zarz\u0105dca parafii, Hammer, opu\u015bci\u0142 Nebrowo Wielkie w po\u0142owie lutego 1888 roku, by obj\u0105\u0107 urz\u0105d pastora w Oderbergu w Brandenburgii. Ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaje, \u017ce Julius Nieszytka (1849\u20131897) by\u0142 od 1878 roku pastorem w Kobulten, od 1888 roku w Nebrowie Wielkim, a od 1890 roku do \u015bmierci w 1897 roku w Ostr\u00f3dzie. 5 czerwca 1901 roku parafi\u0119 odwiedzi\u0142a komisja generalnej wizytacji ko\u015bcielnej, kt\u00f3ra mia\u0142a wtedy siedzib\u0119 w Kwidzynie. We wrze\u015bniu 1912 roku prasa og\u0142osi\u0142a z Nebrowa Wielkiego zar\u0119czyny Anny Ebel z wikariuszem Franzem Sbrzesnym. W marcu 1920 roku, kilka miesi\u0119cy po \u015bmierci pastora Ebla, konsystorz w Gda\u0144sku og\u0142osi\u0142 konkurs na t\u0119 posad\u0119: sz\u00f3sta klasa uposa\u017cenia zasadniczego, wymagane dziewi\u0119\u0107 lat s\u0142u\u017cby, wyb\u00f3r przez gmin\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VI, has\u0142o \u201eNebrowo\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 11: \u201eDer Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 89; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Sadlinki (stan 29 sierpnia 2026 roku), pozycje 121\u2013124; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 88\u201390; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 238; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 517; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat kwidzy\u0144ski, s. 76\u201377, pozycje 33, 47 i 58; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 162; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 75; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 108\u2013109; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 421, 551; t. 3, s. 972, 975; t. 4, s. 1255, 1276; t. 6, s. 1634, 1643; t. 7, s. 1830, 2056; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 144\u2013153; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 4 pa\u017adziernika 1886 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 17 lutego 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 17 lutego 1888 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 25 wrze\u015bnia 1912 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 10 marca 1920 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); E. Wernicke, \u201eBauernh\u00e4user der Marienwerderer Niederung und die Geschichte ihrer Bewohner\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 50, Marienwerder 1912, s. 17\u201318; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 3, s. 30 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, ksi\u0119ga parafii Gro\u00df Nebrau (\u201eSonstige Verzeichnisse 1624\u20131762\u201d), spis pastor\u00f3w \u201eEinige Nachrichten\u201d, skan 9, dost\u0119p przez portal Archion (24314).*","built_year":1747,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki (stan 29 VIII 2026), pozycja 121 i 122","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 11: \u201eDer Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 89","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VI, has\u0142o \u201eNebrowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 421, 551; t. 3, s. 972, 975; t. 4, s. 1255; t. 6, s. 1634, 1643; t. 7, s. 1830, 2056","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 144\u2013153","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 4 pa\u017adziernika 1886 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/T3UEDB2HDA632EPK4BAWHB5TYLENRXKF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 17 lutego 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/F2LALQEU2KDX5WZUGYCJZURLFLNGAB74"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 17 lutego 1888 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KLJ5WZYL7V3T7KZY23K3COOYCLNHN3IB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LSFMHDRAHDFSQIP2CRO3DHFMGSSELRBH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 25 wrze\u015bnia 1912 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EBKI3OAZS6EC5BE56VHSKJU4UF5ZSWXB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 10 marca 1920 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MDVXRNWVXNKUW7C5KFYMG3DUCIZYSXU7"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. Wernicke, \u201eBauernh\u00e4user der Marienwerderer Niederung und die Geschichte ihrer Bewohner\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 50, Marienwerder 1912, s. 17\u201318","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/39108/edition/37376"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 238","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 3, s. 30 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4678/Amtliche_Mitteilung_1886_003.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, ksi\u0119ga parafii Gro\u00df Nebrau (\u201eSonstige Verzeichnisse 1624\u20131762\u201d), spis pastor\u00f3w \u201eEinige Nachrichten\u201d, skan 9, dost\u0119p przez portal Archion (24314)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0548","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.647197,"lng":18.748189,"name_de":"Gro\u00df Nebrau","name_pl":"Nebrowo Wielkie \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (obecnie Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Oko\u0142o 500 metr\u00f3w na zach\u00f3d od Nieb\u0119dzina, w lesie na wzg\u00f3rzu, stoi samotny grobowiec Maxa von Pircha. Niegdy\u015b otacza\u0142 go p\u0142ot na kamiennych fundamentach o wymiarach 3 na 3 metry. Pozosta\u0142y resztki granitowych fundament\u00f3w, kute w kamieniu epitafium, fragment ozdobnego zwie\u0144czenia lub podstawy i dwie dziury w ziemi po rabunkowym wykopie, ods\u0142aniaj\u0105ce konstrukcj\u0119 kamiennego stropu. Napis g\u0142osi: MAX VON PIRCH, GEH. REGIERUNGSRAT, RITTMEISTER DER RESERVE, urodzony 7 stycznia 1862 roku, zmar\u0142y 25 lipca 1934 roku. Genealogia podaje: Max Lamoral Melchior Wilhelm Leo von Pirch przyszed\u0142 na \u015bwiat w Sztokholmie, a umar\u0142 w Nieb\u0119dzinie; jego ojcem by\u0142 Wilhelm Ferdinand von Pirch, urodzony w Nieb\u0119dzinie 16 sierpnia 1824 roku, matk\u0105 za\u015b Therese Mathilde Amalie Friederike Eleonore, ksi\u0119\u017cniczka von Thurn und Taxis, urodzona 31 sierpnia 1830 roku w Ratyzbonie.\n\nNieb\u0119dzino, do 1945 roku Wobensin, dawniej te\u017c Niebendzin, le\u017cy na wschodnim brzegu pradoliny \u0141eby. S\u0142owia\u0144ska z pochodzenia nazwa Nieb\u0119dzino jest po\u015bwiadczona od lat oko\u0142o 1335\u20131341, z kt\u00f3rych pochodzi najstarsza znana wzmianka o wsi. Przekaz g\u0142osi, \u017ce w 1375 roku siedzieli tu Pirchowie, zwani te\u017c Pierzchami, i pozostawali tu w 1928 roku; Nieb\u0119dzino by\u0142o g\u0142\u00f3wn\u0105 siedzib\u0105 rodu, kt\u00f3ry trzyma\u0142 tak\u017ce Redkowice. W 1756 roku maj\u0105tek by\u0142 podzielony mi\u0119dzy dwie wdowy Pirch, w 1784 roku nale\u017ca\u0142 do genera\u0142a brygady Carla Caspara von Pircha, a w 1862 do Wilhelma von Pircha.\n\nW 1784 roku Nieb\u0119dzino by\u0142o siedzib\u0105 szlacheck\u0105 mil\u0119 na zach\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, przy ma\u0142ym lesie, nad b\u0142otem l\u0119borskim, naprzeciw wsi Gro\u00df-Podel. Obok folwarku mieszka\u0142o pi\u0119ciu gospodarzy, zagrodnik i nauczyciel \u2014 razem 13 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Janowicach (Gro\u00df-Jannewitz).\n\nKo\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Janowicach (Gro\u00df-Jannewitz), dawnej filii Garczegorza; Ernst M\u00fcller w 1912 roku wymienia Wobensin w sk\u0142adzie tej parafii. S\u0142ownik geograficzny notuje, \u017ce w 1658 roku Nieb\u0119dzino nale\u017ca\u0142o do parafii w Janowcu \u2014 tak S\u0142ownik nazywa Janowice. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazuje wie\u015b dwukrotnie, osobno dla gminy i osobno dla maj\u0105tku: gmina wiejska liczy\u0142a 69 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w (strona 188, pozycja 63), obszar dworski \u2014 152 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika (strona 194, pozycja 166). Katolicy podlegali parafii w L\u0119borku.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Wobensin (661,58 hektara) nale\u017ca\u0142 do von Pircha, pos\u0142a w Lizbonie. W 1881 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do ksi\u0119\u017cniczki von Thurn und Taxis, w 1892 roku do spadkobierc\u00f3w von Pircha, a od 1905 roku do barona Maxa von Pircha. W 1911 roku Nieb\u0119dzino tworzy\u0142o gmin\u0119 ch\u0142opsk\u0105 z 61 mieszka\u0144cami oraz okr\u0119g folwarczny o powierzchni 696 hektar\u00f3w ze 134 mieszka\u0144cami i nale\u017ca\u0142o do w\u00f3jtostwa w Redkowicach. W 1911 roku Max von Pirch by\u0142 radc\u0105 rz\u0105dowym w Olsztynie i wydzier\u017cawia\u0142 maj\u0105tek Ernstowi Vossowi. W 1928 roku, jako tajny radca rz\u0105dowy w stanie spoczynku, by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku, a dzier\u017cawc\u0105 by\u0142 Eckhard Flie\u00dfbach z Prusowa. We wsi i okolicy prowadzono wykopaliska po\u015bwiadczaj\u0105ce osadnictwo i du\u017ce cmentarzysko ludno\u015bci kultury pomorskiej, a w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej sta\u0142 nieopodal ob\u00f3z dla rosyjskich je\u0144c\u00f3w.\n\nPo Pirchach nie zosta\u0142 ani pa\u0142ac, po kt\u00f3rym nie ma piwnic, ani czytelny grobowiec rodzinny. Ten drugi, zr\u00f3wnany z ziemi\u0105, le\u017cy w niewielkim zagajniku po\u015brodku pola, widocznym z szosy z Redkowic do Janowic, na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od grobu Maxa. Na miejscu grobowca zosta\u0142a kupka ceglanego gruzu i kamieni, zaro\u015bni\u0119ta chwastami. Resztki wskazuj\u0105 na budowl\u0119 wielko\u015bci mniej wi\u0119cej 3 na 4 metry, a ca\u0142y teren, oko\u0142o 40 na 40 metr\u00f3w, otacza\u0142 kamienny mur; grobowiec rozebrano na kurniki. W odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o kilometra na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi le\u017cy cmentarz wiejski Nieb\u0119dzina.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Jannewitz, s. 250; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (WUOZ w Gda\u0144sku), arkusz gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1076; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 252\u2013253; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140\u2013141; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 130; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Nieb\u0119dzino (woj. pomorskie) \u2013 cmentarz wiejski | FotoExploracje","url":"http://fotoexploracje.manifo.com/niebedzino-woj-pomorskie---cmentarz-wiejski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNieb\u0119dzino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a Nieb\u0119dzino \u2014 Wobensin, Nieb\u0119dzino \u2014 grobowiec rodziny von Pirch (poz. 92) i Nieb\u0119dzino \u2014 Max von Pirch (poz. 93)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Gro\u00df-Jannewitz, s. 250","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg: s. 188 poz. 63 i s. 194 poz. 166","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu z 15 czerwca 2026 roku (powiaty l\u0119borski i bytowski), za serwisem FotoExploracje","tytul_przed_2026_10_11":"DOSSIER: weryfikacja atlasu \u2014 PARTIA 7 (pow. l\u0119borski i bytowski), 15 czerwca 2026, wiersze CM-0867 i CM-0871, za serwisem FotoExploracje","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (WUOZ w Gda\u0144sku), arkusz gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1076","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 252\u2013253","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140\u2013141","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 130","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0867","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_niebedzino/Niebedzino1-2.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.573165,"lng":17.61559,"name_de":"Wobensin","name_pl":"Nieb\u0119dzino \u2014 ewangelickie miejsca poch\u00f3wku rodu von Pirch (grobowiec Maxa von Pircha)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wiejski cmentarz ewangelicki Nieb\u0119dzina, po niemiecku Wobensin, w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska, le\u017cy oko\u0142o kilometra od wsi, w lesie blisko g\u0142\u00f3wnej szosy. Granice si\u0119 nie zachowa\u0142y. Marek Drzewiecki szacuje wymiary cmentarza na oko\u0142o 30 na 50 metr\u00f3w. Nie ma tu starodrzewu ani element\u00f3w metalowych. Wszystkie groby zorientowano w linii ze wschodu na zach\u00f3d, a na skraju cmentarza, przy drodze dojazdowej, jest du\u017co grob\u00f3w dzieci\u0119cych. Nieliczne groby rodzinne zosta\u0142y ca\u0142kowicie zniszczone przez ekshumacje i grabie\u017c.\n\nW\u015br\u00f3d odnalezionych nagrobk\u00f3w jest czarny kamienny krzy\u017c Adolfa Kalffa, dziecka, kt\u00f3re \u017cy\u0142o od 25 sierpnia do 12 pa\u017adziernika 1935 roku, oraz epitafium Friedricha Bocka (1857\u20131926), jego \u017cony Johanny z domu Karmann (1856\u20131927) i c\u00f3rki Berty (1898\u20131928). W tej grupie jest niekompletna p\u0142yta Wilhelma Groholskiego, urodzonego 30 grudnia 1849 roku, kt\u00f3rego daty \u015bmierci nie da si\u0119 odczyta\u0107. Z zachowanych zdj\u0119\u0107 znany jest \u017celiwny krzy\u017c Auguste Haack z domu Peth (1858\u20131929) oraz krzy\u017c Augusta Radtkego (1885\u20131908) \u2014 ten wr\u00f3s\u0142 w dwa \u015bwierki, zosta\u0142 przez nie rozerwany, a potem skradziony. Prace poszukiwawcze jesieni\u0105 2015 roku ods\u0142oni\u0142y kolejne nagrobki, mi\u0119dzy innymi Therese Riedel z domu Langusch (1832\u20131917), Karoline Korrmann z domu Bandrmer (1852\u20131937), Emila Beauweisa (1865\u20131933) i krzy\u017c Rudolfa Zinkla, zmar\u0142ego w 1940 roku. Na cmentarzu znajduje si\u0119 kamienny pomnik na betonowej p\u0142ycie; kamie\u0144 ma oko\u0142o 120 centymetr\u00f3w wysoko\u015bci. W latach 2005\u20132006 sta\u0142, dzi\u015b jest podkopany i obalony. Z Nieb\u0119dzina wymienia si\u0119 pi\u0119ciu poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej: Hermanna Denza, Wilhelma Druscha, Maxa Radtkego, Wernera Schalka i Ericha Zinkla.\n\nNieb\u0119dzino, dawniej zwane te\u017c Niebendzinem, to wie\u015b na wschodnim brzegu pradoliny \u0141eby; najstarsza znana wzmianka o niej pochodzi z lat oko\u0142o 1335\u20131341. W\u0142ada\u0142 ni\u0105 r\u00f3d von Pirch \u2014 wed\u0142ug Drzewieckiego od czas\u00f3w krzy\u017cackich, po\u015bwiadczony tu w latach 1375\u20131909; g\u0142\u00f3wna siedziba rodu sta\u0142a w Nieb\u0119dzinie, ale po dworze nie zosta\u0142y nawet piwnice. W 1911 roku wie\u015b by\u0142a gmin\u0105 ch\u0142opsk\u0105 z 61 mieszka\u0144cami oraz obszarem dworskim o powierzchni 696 hektar\u00f3w ze 134 mieszka\u0144cami i nale\u017ca\u0142a do obwodu urz\u0119dowego w Redkowicach.\n\nW 1784 roku Nieb\u0119dzino by\u0142o siedzib\u0105 szlacheck\u0105 mil\u0119 na zach\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, przy ma\u0142ym lesie, nad b\u0142otem l\u0119borskim, naprzeciw wsi Gro\u00df-Podel. Obok folwarku mieszka\u0142o pi\u0119ciu gospodarzy, zagrodnik i nauczyciel \u2014 razem 13 dym\u00f3w.\n\nEwangelicy z Nieb\u0119dzina nale\u017celi do parafii w Janowicach (Gro\u00df Jannewitz). S\u0142ownik geograficzny, w ha\u015ble \u201eJanowiec\u201d, wymienia Nieb\u0119dzino (Niebensinn) w\u015br\u00f3d wsi tej parafii w 1658 roku. Ernst M\u00fcller w 1912 roku wylicza Wobensin w jej sk\u0142adzie.\n\nPo Pirchach zosta\u0142y dwie spl\u0105drowane budowle grobowe, po\u0142o\u017cone poza cmentarzem wiejskim. Pierwsza to grobowiec o wymiarach oko\u0142o 3 na 4 metry, rozebrany na kurniki, na terenie oko\u0142o 40 na 40 metr\u00f3w ogrodzonym niegdy\u015b kamiennym murem. Druga to pojedynczy, rozkopany grobowiec w lesie na wzg\u00f3rzu, z ogrodzeniem 3 na 3 metry i kutym w kamieniu epitafium Maxa von Pircha (1862\u20131934).\n\nNieopodal znajduje si\u0119 cmentarz je\u0144c\u00f3w rosyjskich z obozu z czas\u00f3w pierwszej wojny \u015bwiatowej, na kt\u00f3rym by\u0142o oko\u0142o 40\u201350 mogi\u0142 ziemnych z drewnianymi krzy\u017cami. W 2010 roku staraniem gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska teren oczyszczono i ogrodzono, odnowiono pomnik \u2014 2,25 na 1,10 metra, zwie\u0144czony krzy\u017cem prawos\u0142awnym \u2014 i ustawiono tablic\u0119 w trzech j\u0119zykach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142a \u201eJanowiec\u201d i \u201eNieb\u0119dzino\u201d; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Jannewitz, s. 250; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1076.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Nieb\u0119dzino (woj. pomorskie) \u2013 cmentarz wiejski | FotoExploracje","url":"http://fotoexploracje.manifo.com/niebedzino-woj-pomorskie---cmentarz-wiejski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNieb\u0119dzino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1076","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Jannewitz, s. 250","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0871","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_niebedzino/Niebedzino1-2.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.567263,"lng":17.637972,"name_de":"Wobensin","name_pl":"Nieb\u0119dzino \u2014 wiejski cmentarz ewangelicki w lesie, kilometr od wsi","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Nieckowie, po niemiecku Neitzkow, s\u0105 dwa cmentarze. Starszy, dziewi\u0119tnastowieczny, za\u0142o\u017cono na wsch\u00f3d od historycznej zabudowy, na niewielkim wzniesieniu obwiedzionym wa\u0142em ziemno-kamiennym; na mapach archiwalnych rysowano go jako kwadrat, w rzeczywisto\u015bci ma kszta\u0142t owalu. Dzi\u015b otaczaj\u0105 go prywatne pastwiska, a pas\u0105ce si\u0119 byd\u0142o oczyszcza teren z samosiew\u00f3w, dzi\u0119ki czemu wida\u0107 cz\u0119\u015bciowo zachowane rz\u0119dy nagrobk\u00f3w \u2014 kamienne ramy i postumenty, krzy\u017ce \u017celiwne i kamienne. Inskrypcje wskazuj\u0105 poch\u00f3wki z lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku; najstarszy nagrobek pochodzi z 1885 roku, jeden z krzy\u017cy \u2014 z 1916. M\u0142odszy cmentarz, z pocz\u0105tku XX wieku, le\u017cy po przeciwnej stronie wsi, przy dawnym placu sportowym, po po\u0142udniowej stronie drogi ku Rzechcinu. Nie zachowa\u0142 ani starodrzewu, ani granicznego muru czy wa\u0142u, kt\u00f3re pozwoli\u0142yby wydzieli\u0107 go z otaczaj\u0105cego lasu. Zosta\u0142y na nim cztery mogi\u0142y ze stalowymi i drewnianymi krzy\u017cami bez tabliczek inskrypcyjnych, a w pobli\u017cu kilka porzuconych fragment\u00f3w pomnik\u00f3w z lastryka, o kt\u00f3rych nie spos\u00f3b rozstrzygn\u0105\u0107, czy s\u0105 dawne, czy wsp\u00f3\u0142czesne.\n\nNieckowo le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. By\u0142y to dobra rycerskie, w 1519 roku wzmiankowane jako lenno rodu von Stojentin, o 627 hektarach roli, z hodowl\u0105 byd\u0142a rasy holenderskiej; poczt\u0119 i stacj\u0119 kolejow\u0105 mia\u0142y w Pot\u0119gowie. W 1784 roku Nieckowo liczy\u0142o pi\u0119\u0107 dym\u00f3w i nale\u017ca\u0142o do parafii w Stowi\u0119cinie (Stojentin) w synodzie s\u0142upskim, a w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br wsp\u00f3\u0142sprawowali patronat nad tamtejszym ko\u015bcio\u0142em. Ernst M\u00fcller wymienia w jednym zdaniu wszystkie miejscowo\u015bci tej parafii \u2014 Stojenthin, Gohren, Czierwienz i Neitzkow \u2014 i dodaje, \u017ce prawo powo\u0142ywania duchownego dzier\u017cyli wsp\u00f3lnie w\u0142a\u015bciciele tych czterech maj\u0105tk\u00f3w. Ko\u015bcielnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Sk\u00f3rowie.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Nieckowo jako obw\u00f3d dworski licz\u0105cy 171 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 169 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W 1925 roku mieszka\u0142o tu 13 katolik\u00f3w, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 301 mieszka\u0144c\u00f3w. Po zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 9 marca 1945 roku i przej\u015bciu pod administracj\u0119 polsk\u0105 ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 154; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Stojenthin, s. 515; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. VII; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Neitzkow; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 987.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 987","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Nieckowo, s. 154","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Stojenthin, s. 515","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, s. 182, poz. 263","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Pot\u0119gowo na lata 2025\u20132028, uchwa\u0142a nr XV/110/2025 Rady Gminy Pot\u0119gowo z dnia 28 kwietnia 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 1982, s. 38","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=1982"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0838","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.521648,"lng":17.516699,"name_de":"Neitzkow","name_pl":"Nieckowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Niedamowie jest najmniejszy w gminie Ko\u015bcierzyna \u2014 zajmuje zaledwie 0,02 hektara \u2014 i zarazem jednym z najlepiej zachowanych. Le\u017cy poza wsi\u0105, na wzniesieniu na p\u00f3\u0142wyspie jeziora Gatno; prowadzi\u0142a do niego aleja drzew w\u015br\u00f3d \u0142\u0105k, dzi\u015b ca\u0142y teren pokrywa las. Otacza go kwadratowy wa\u0142 kamienny, stan grob\u00f3w jest dobry, a teren zadbany.\n\nNiedamowo le\u017ca\u0142o w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) Prus Zachodnich, w rejencji gda\u0144skiej, i mia\u0142o star\u0105 metryk\u0119 ko\u015bcieln\u0105. Pod nazw\u0105 Nedemio wie\u015b wyst\u0119puje w dokumencie datowanym na 29 czerwca 1295 roku. Ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j mia\u0142 w nim potwierdzi\u0107, \u017ce komes Marsuwiusz z Niedamowa podarowa\u0142 cystersom w Byszewie nale\u017c\u0105c\u0105 do niego po\u0142ow\u0119 jeziora Sitno. Dokument jest fa\u0142szerstwem, sporz\u0105dzonym zapewne w XIV wieku i opatrzonym dat\u0105 przypadaj\u0105c\u0105 p\u00f3\u0142 roku po \u015bmierci ksi\u0119cia. Heinrich Schuch uzna\u0142 jednak, \u017ce sama darowizna mog\u0142a si\u0119 rzeczywi\u015bcie odby\u0107.\n\nWizytacja archidiakonatu pomorskiego, przeprowadzona z ramienia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego oko\u0142o 1583 roku, zapisa\u0142a wie\u015b pod dawn\u0105 nazw\u0105 Jadamowo i zostawi\u0142a jeden z najkr\u00f3tszych zapis\u00f3w ca\u0142ego \u017ar\u00f3d\u0142a: \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 sprofanowany. Niech Pan zlituje si\u0119 nad swoj\u0105 winnic\u0105!\u201d W drugim miejscu wizytator jest konkretniejszy: wie\u015b dziedziczna Achacego Jackowskiego, ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany, pan wsi \u201ezagorza\u0142y heretyk\u201d, kt\u00f3ry wcze\u015bniej utrzymywa\u0142 w\u0142asnego g\u0142osiciela innej wiary, a teraz ju\u017c nie. Samego w\u0142a\u015bciciela nie zastano, a jego zast\u0119pca nie dopu\u015bci\u0142 do wizytacji. W dekretach powizytacyjnych zapisano przy tej wsi kr\u00f3tko, \u017ce wszystko jest tu heretyckie i spraw\u0119 trzeba za\u0142atwi\u0107 z dziedzicem. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 213) oko\u0142o 1582\u20131584 roku istnia\u0142 tu zb\u00f3r ewangelicki, kt\u00f3ry upad\u0142 najp\u00f3\u017aniej na pocz\u0105tku XVII wieku; nazwisko predykanta nie jest znane.\n\nKolejne wizytacje pokazuj\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 trwa\u0142\u0105 i liczn\u0105. W 1702 roku archidiakon Szembek naliczy\u0142 w parafii niedamowskiej 231 katolik\u00f3w i niemal tyle samo, bo oko\u0142o dwustu, luteran\u00f3w. W 1750 roku odnotowano 220 akatolik\u00f3w i zaznaczono, \u017ce w granicach parafii nie ma ani domu modlitwy, ani szko\u0142y. Wizytacja generalna z 1780 roku naliczy\u0142a w samym Niedamowie 56 katolik\u00f3w i 55 \u201eakatolik\u00f3w\u201d \u2014 wsp\u00f3lnoty by\u0142y tu niemal r\u00f3wne; w ca\u0142ej parafii katolik\u00f3w by\u0142o 354. W nale\u017c\u0105cych do niej Dembog\u00f3rach i Barembargu nie mieszka\u0142 ani jeden katolik, a innowierc\u00f3w by\u0142o tam odpowiednio siedemdziesi\u0119ciu pi\u0119ciu i dwunastu. Klemp, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Waschinskiego, podaje nieco inne lata: w 1687 roku protestant\u00f3w by\u0142o tu wi\u0119cej ni\u017c katolik\u00f3w, w 1703 roku niemal tyle samo, a w 1746 roku tylko 220 luteran\u00f3w; dane dla Niedamowa uwa\u017ca za budz\u0105ce zaufanie mimo ich niedok\u0142adno\u015bci (s. 152\u2013153).\n\nW 1772 roku w\u0142a\u015bcicielem Niedamowa by\u0142 Stanis\u0142aw von Rautenberg-Kli\u0144ski, katolik, tak jak mieszka\u0144cy. By\u0142 tu folwark, przy kt\u00f3rym stale pracowa\u0142o o\u015bmiu danik\u00f3w, i sze\u015bciu innych mieszka\u0144c\u00f3w, a na trzech pustkowiach \u2014 Dembiagurra (Eichenberg), Smolniki (Theerofen) i Hammerberg, za\u0142o\u017conych przez w\u0142a\u015bcicieli Niedamowa w XVII albo XVIII wieku \u2014 trzynastu danik\u00f3w; proboszcz mia\u0142 jedn\u0105 w\u0142\u00f3k\u0119. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 w Niedamowie mieszka\u0142 26-letni Stanis\u0142aw Kli\u0144ski; jego brat Jan by\u0142 ksi\u0119dzem w Toruniu, a J\u00f3zef kapralem w pu\u0142ku Hessen-Philippsthal. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Niedamowo nale\u017ca\u0142o do Piotra Rautenberg-Kli\u0144skiego, potem do jego syn\u00f3w, od 1784 roku do J\u00f3zefa Rautenberg-Kli\u0144skiego, od 1788 roku do Georga von Kalksteina, od 1793 roku do Heinricha Constantina von der Goltza, a p\u00f3\u017aniej wielokrotnie zmienia\u0142o w\u0142a\u015bcicieli \u2014 byli nimi mi\u0119dzy innymi Johann David Johannot von Chagnian, Ferdinand Eugen Czapski, Gottlob Wilhelm von Zitzewitz, Jan Lniski i w 1826 roku gda\u0144ska dyrekcja ziemstwa (Landschaftsdirektion) \u2014 by w 1827 roku zn\u00f3w przypa\u015b\u0107 Zitzewitzowi.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje we wsi 28 mieszka\u0144c\u00f3w: 12 luteran\u00f3w i 16 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazuje Neu-Paleschken. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Niedamowo* 41 budynk\u00f3w mieszkalnych i 362 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 281 ewangelik\u00f3w i 81 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu trzy zagrody cha\u0142upnicze. Katolicy nale\u017celi do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nTrzy stulecia po wizytacji Rozra\u017cewskiego ewangelicy byli tu wi\u0119kszo\u015bci\u0105. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujmowa\u0142 Niedamowo w dw\u00f3ch osobnych wierszach, bo wie\u015b i maj\u0105tek stanowi\u0142y odr\u0119bne jednostki: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 160 os\u00f3b, w tym 137 ewangelik\u00f3w i 23 katolik\u00f3w, a w obszarze dworskim 176 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich 93 ewangelik\u00f3w i 83 katolik\u00f3w. Ewangelicy z obu jednostek nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken), wsp\u00f3lnoty rozleg\u0142ej, licz\u0105cej 3808 dusz, w kt\u00f3rej Niedamowo mia\u0142o w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119. Ten sam podzia\u0142 i t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 pokazuje spis z 1 grudnia 1910 roku.\n\nPo pierwszej wojnie \u015bwiatowej proporcje si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142y. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku zachowa\u0142 dawny podzia\u0142 na dwie jednostki: gmina wiejska Niedamowo liczy\u0142a 157 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 64 wyznania ewangelickiego, a narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o tam 59 os\u00f3b; obszar dworski \u2014 217 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 84 ewangelik\u00f3w, a narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 85 os\u00f3b. Razem dawa\u0142o to 374 osoby i 148 ewangelik\u00f3w, czyli mniej ni\u017c dwie pi\u0105te mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW 1891 roku maj\u0105tek Niedamowo z Barenbergiem (940 hektar\u00f3w) nale\u017ca\u0142 do Adolfa Selchowa, a od 1903 roku do Ottona Schadowa, kt\u00f3ry figuruje w ksi\u0119gach z lat 1903, 1909, 1912 i 1928. W 1929 roku 308 hektar\u00f3w z jego maj\u0105tku wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu, a do 1935 roku przymusowo wykupiono od niego prawie 133 hektary. W wykazie z 1939 roku znalaz\u0142o si\u0119 70 hektar\u00f3w z nieruchomo\u015bci w Sob\u0105czu i w Niedamowie, nale\u017c\u0105cych do Juliana Esden Tempskiego.\n\nKatolicka parafia \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, kt\u00f3rej ksi\u0119gi zmar\u0142ych si\u0119gaj\u0105 1777 roku, ma we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony w 1933 roku. Wezwanie potwierdza ju\u017c wizytacja z 1780 roku, wymieniaj\u0105ca przywileje odpustowe na \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i na \u015bwi\u0119t\u0105 Mari\u0119 Magdalen\u0119 oraz dzia\u0142aj\u0105ce tu bractwo r\u00f3\u017ca\u0144cowe.\n\nZachowa\u0142o si\u0119 dziewi\u0119\u0107 grob\u00f3w, przy o\u015bmiu s\u0105 napisy; jeden poch\u00f3wek jest dzieci\u0119cy. Nagrobki odbiegaj\u0105 tu od spotykanych w okolicy \u2014 cechuje je wykorzystanie g\u0142az\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich stoi pi\u0119knie wykonany krzy\u017c marmurowy z treflowatymi zako\u0144czeniami ramion. Napisy s\u0105 \u017c\u0142obione; po niedawnej restauracji zosta\u0142y na inskrypcjach \u015blady farby. Jeden poch\u00f3wek zaznaczono kamiennym prostok\u0105tem. Cmentarz za\u0142o\u017cono w 1824 roku, na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki numer 414. Dzi\u015b jest nieczynny; gmina wymienia go w wykazie cmentarzy poewangelickich, a opiek\u0119 nad nim sprawuje miejscowy proboszcz z m\u0142odzie\u017c\u0105 szkoln\u0105. Wykaz przy szkicu cmentarza w ksi\u0105\u017cce Tomasza Hinca (s. 90), przedrukowany w \u201eBerenter Kreisbote\u201d w 2012 roku, podaje siedem odczytanych napis\u00f3w. S\u0105 to: Laura Lewina Weiss (urodzona 11 listopada 1845, zmar\u0142a 4 stycznia 1858 roku), na kwadratowym cokole, na kt\u00f3rym sta\u0142 zapewne krzy\u017c; s\u0142abo czytelny napis gotycki Wilhelma, zapewne Weissa, z niepewnie odczytanymi datami (urodzony 13 lipca 181[3?], zmar\u0142y 18 wrze\u015bnia 18[66?]); w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku rycerskiego Adolph Selchow (urodzony 22 grudnia 1820, zmar\u0142y 28 pa\u017adziernika 1893 roku), na du\u017cym marmurowym krzy\u017cu; Reinhard Schadow (urodzony 3 grudnia 1906, zmar\u0142y 18 kwietnia 1927 roku), na kamiennej steli; Caroline Rissmann z domu Tiede (urodzona 18 lutego 1852, zmar\u0142a 28 wrze\u015bnia 1935 roku), na kamiennym g\u0142azie; Otto Schadow (urodzony 6 maja 1874, zmar\u0142y 23 maja 1938 roku), na g\u0142azie narzutowym; Karl Kirstein (urodzony 13 stycznia 1873, zmar\u0142y 11 maja 1946 roku), na wsp\u00f3\u0142czesnej tablicy z lastryka. Wed\u0142ug \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2015 roku na cmentarzu s\u0105 groby przodk\u00f3w Christopha Nehringa, potomka Roberta Wilhelma Wei\u00dfa, w\u0142a\u015bciciela Niedamowa, i jego \u017cony Christiane z domu von Zitzewitz. Ich syn Robert sprzeda\u0142 maj\u0105tek pod koniec XIX wieku, a w 1901 roku przeszed\u0142 on w r\u0119ce rodziny Schadow\u00f3w; ksi\u0119gi adresowe notuj\u0105 Ottona Schadowa jako w\u0142a\u015bciciela od 1903 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug zapisu z 1772 roku w\u0142a\u015bciciel Niedamowa by\u0142 katolikiem, tak jak mieszka\u0144cy, a wizytacje z 1702 i 1780 roku notuj\u0105 w parafii i w samej wsi niemal tyle samo luteran\u00f3w co katolik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowe Polaszki (Neu Paleschken) i podaje tu 99 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyt 1, s. 115 i 148, zeszyt 2, s. 257; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, pozycje 65 i 158; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycje 72 i 146; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku), powiat Ko\u015bcierzyna, gmina wiejska pozycja 48 i obszar dworski pozycja 24 (odczyt ze skanu); Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, has\u0142o Neu Paleschken; Max B\u00e4r, Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, Danzig 1908; wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna; gminna ewidencja zabytk\u00f3w; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 335, 370; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 94, nr 181; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G70 (1780\u20131781); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 94 (s. 5), nr 1190 (s. 78); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 19, pozycja 182; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 68, 130; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 61; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 6; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 6; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 6; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 15; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1935, nr 5; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1190; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10, s. 96; wykaz nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 160, s. 7; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 16 (2012), s. 6 (przedruk szkicu nr 11 i wykazu napis\u00f3w z ksi\u0105\u017cki T. Hinca, s. 90); G. Borchers, \u201e\u00bbKulturelle Momentaufnahme\u00ab aus fernen Zeiten: Niedamowo, Kreis Berent\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 18 (2015), s. 16; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 152\u2013153, 213.*","built_year":1824,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"wykaz gminny","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"Zabytki nieruchome \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna (gminna ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://koscierzyna.pl/zabytki-nieruchome/"},{"typ":"zrodlo drukowane / statystyka urzedowa","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, GUS, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"zrodlo drukowane / statystyka urzedowa","tytul":"Gemeindelexikon \u2026 Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis z 1 XII 1910)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100085/edition/90250"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"wykaz cmentarzy ewangelickich Gminy Ko\u015bcierzyna","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"gminna ewidencja zabytk\u00f3w","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eSkorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Skorowidz miejscowo\u015bci RP 1921","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon 1912.","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 94 (s. 5), nr 1190 (s. 78)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 19, pozycja 182","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 68, 130","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 61","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 6","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 6","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 6","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 15","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1935, nr 5","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1190","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 16 (2012), s. 6 (przedruk szkicu nr 11 i wykazu napis\u00f3w z ksi\u0105\u017cki T. Hinca, s. 90)","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. Borchers, \u201e\u00bbKulturelle Momentaufnahme\u00ab aus fernen Zeiten: Niedamowo, Kreis Berent\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 18 (2015), s. 16","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 152\u2013153, 213","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1060","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.06183,"lng":18.09281,"name_de":"Niedamowo","name_pl":"Niedamowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nied\u017awiedzi\u00f3wka w gminie Stegna, powiat nowodworski, to ol\u0119derska wie\u015b na \u017bu\u0142awach. Do 1920 roku administracyjnie nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska (Kreis Gro\u00dfes Werder). W latach 1939\u20131945 nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nMennonici flamandzcy osiedlali si\u0119 w rejonie B\u00e4rwalde od szesnastego wieku. Nazwa B\u00e4rwalde pojawia si\u0119 w kr\u00f3lewskim przywileju dla mennonit\u00f3w. Wilhelm Mannhardt przedrukowa\u0142 dokument Jana Kazimierza z 1650 roku, w kt\u00f3rym kr\u00f3l bierze w opiek\u0119 \u201eHolendr\u00f3w w Tiegenhof, B\u00e4rwalde i wszystkich innych poddanych znajduj\u0105cych si\u0119 w naszej ekonomii\u201d i uwalnia ich od wszelkich nadzwyczajnych kontrybucji. Pow\u00f3d podano wprost: kr\u00f3lewskie dochody w tych dobrach \u201epolegaj\u0105 g\u0142\u00f3wnie na posiad\u0142o\u015bciach poddanych wiary mennonickiej\u201d. W przywileju zapisano te\u017c, \u017ce n\u0119kanie tych ludzi grozi\u0142o \u201eskrajnym wyludnieniem\u201d i uszczupleniem skarbu. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono drugiego zapisu, kt\u00f3ry pozwala\u0142by przypisa\u0107 ten przywilej tej wsi; nazwa B\u00e4rwalde powtarza si\u0119 w Prusach kilkakrotnie. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) w dobrach B\u00e4rwalde mennonici z polecenia dziedzic\u00f3w oddawali pastorowi lutera\u0144skiemu dziesi\u0119cin\u0119, kol\u0119d\u0119 i dar wielkanocny, a op\u0142aty od \u015blub\u00f3w i pogrzeb\u00f3w w 1698 roku rozdzielono; 8 stycznia 1717 roku, za rz\u0105d\u00f3w hrabiego von Finckenstein, przyznano je jednak pastorowi, poniewa\u017c mennonici nie mieli pisemnego dekretu od pani pu\u0142kownikowej Winter.\n\nOpisywany obiekt to drewniany mennonicki dom modlitwy flamandzkiej gminy \u017bu\u0142awki\u2013Nied\u017awiedzica, samodzielnej od 1740 roku. Wzniesiono go w 1768 roku na mocy koncesji biskupa che\u0142mi\u0144skiego jako budynek zr\u0119bowy na kamiennej podmur\u00f3wce. Wed\u0142ug Jana Wi\u015bniewskiego biskup zgodzi\u0142 si\u0119 na budow\u0119 zboru pod warunkiem, \u017ce mennonici wznios\u0105 katolick\u0105 kaplic\u0119 w \u017belichowie. By\u0142 to dom modlitwy, po niemiecku Bethaus, na rzucie prostok\u0105ta o wymiarach oko\u0142o 21 \u00d7 11 metr\u00f3w. Przetrwa\u0142 drug\u0105 wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 i czasy Polski Ludowej, a sp\u0142on\u0105\u0142 doszcz\u0119tnie w 1990 roku; zachowa\u0142y si\u0119 fundamenty. Otacza\u0142 go cmentarz mennonicki ze stelami z osiemnastego i dziewi\u0119tnastego wieku. W 2015 roku zdewastowano lapidarium, kt\u00f3re po 2000 roku urz\u0105dzono na tym cmentarzu.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eB\u00e4rwalde, Pecklappen\u201d 256 mieszka\u0144c\u00f3w: 107 luteran\u00f3w, 80 katolik\u00f3w i 69 mennonit\u00f3w; sta\u0142 tam w\u00f3wczas katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, kt\u00f3rego macierz znajdowa\u0142a si\u0119 w F\u00fcrstenwerder, czyli w dzisiejszych \u017bu\u0142awkach. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 294 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 202 ewangelik\u00f3w, 63 katolik\u00f3w i 29 innych chrze\u015bcijan. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 296 mieszka\u0144c\u00f3w: 177 ewangelik\u00f3w, 67 katolik\u00f3w i 52 innych chrze\u015bcijan. Ewangelicy nie mieli tu w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni: wszystkie trzy spisy przypisuj\u0105 ich do parafii w Baarenhof, dzisiejszym Dworku. Katolicy korzystali z ko\u015bcio\u0142a filialnego w B\u00e4rwalde \u2014 gotyckiego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba, wpisanego 28 wrze\u015bnia 1961 roku do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-242. Zar\u00f3wno ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba, jak i liczby ze spis\u00f3w dotycz\u0105 s\u0105siedniej Nied\u017awiedzicy: rejestr zabytk\u00f3w i wojew\u00f3dzka ewidencja prowadz\u0105 go pod adresem tej wsi, a spis z 1885 roku wskazuje przy B\u00e4rwalde parafi\u0119 katolick\u0105 na miejscu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 294; Wilhelm Mannhardt, \u201eDie Wehrfreiheit der altpreu\u00dfischen Mennoniten. Eine geschichtliche Er\u00f6rterung\u201d, 1863; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat malborski, poz. 14; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat malborski, poz. 14 (strony druku 78\u201379); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 28, nr 13; wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych wpisanych do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia; zulawy.infopl.info \u2014 Nied\u017awiedzica; katalog dom\u00f3w modlitwy mennonit\u00f3w na ziemiach polskich; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 55.*","built_year":1768,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia \u2014 Mennonicki dom modlitwy w Nied\u017awiedzi\u00f3wce","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Mennonicki_dom_modlitwy_w_Nied%C5%BAwiedzi%C3%B3wce"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Nied\u017awiedzica (B\u00e4rwalde), gm. Stegna \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Nied\u017awiedzica (B\u00e4rwalde), gm. Stegna \u2014 Wikipedia / zulawy.infopl.info"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info \u2014 Nied\u017awiedzica (B\u00e4rwalde), gm. Stegna","url":"https://zulawy.infopl.info/index.php/pndg/gstegna/niedzwiedzica","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Nied\u017awiedzica (B\u00e4rwalde), gm. Stegna \u2014 Wikipedia / zulawy.infopl.info"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 294","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 55","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0432","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.25819,"lng":18.98904,"name_de":"","name_pl":"Nied\u017awiedzi\u00f3wka \u2014 dawny mennonicki dom modlitwy","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Niepoczo\u0142owicach zamkni\u0119to po 1945 roku. Zachowa\u0142 si\u0119 na obrze\u017cu wsi, na planie tr\u00f3jk\u0105ta o bokach mniej wi\u0119cej 70 na 40 metr\u00f3w, otoczony niskim kamiennym murem w do\u015b\u0107 dobrym stanie. W latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku teren przej\u0119to od prywatnych w\u0142a\u015bcicieli. W zbiorach konserwatora zabytk\u00f3w jest plan cmentarza z 1985 roku. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go dzi\u015b jako cmentarz dawniej ewangelicki na dzia\u0142ce 445 w obr\u0119bie Niepoczo\u0142owice.\n\nWej\u015bcie prowadzi wprost do kamiennego obelisku z niezr\u0119cznie wykutym napisem \u201eCANDACE 1868\u201d; \u015blad\u00f3w po tablicach ani symbolach na nim nie ma, s\u0105 dwa p\u0142ytkie wg\u0142\u0119bienia u szczytu. Teren wok\u00f3\u0142 obelisku mocno zarasta; w zaro\u015blach kryj\u0105 si\u0119 pojedyncze groby: dwie tumby i podstawa z resztkami krzy\u017ca, a przy samym murze na prawo od wej\u015bcia dwie kolejne tumby. Na lewo od obelisku teren jest mniej zaro\u015bni\u0119ty i wida\u0107 kilkadziesi\u0105t mogi\u0142, przy cz\u0119\u015bci z nich ocala\u0142y \u017celiwne krzy\u017ce. Dzi\u0119ki nim znane s\u0105 nazwiska pochowanych: Friedricha Bittsego (26 listopada 1832 \u2014 7 marca 1908) i jego \u017cony Wilhelminy z domu Pillasch (6 listopada 1836 \u2014 3 stycznia 1905). W tym gronie jest te\u017c August Bruust (5 kwietnia 1829 \u2014 27 sierpnia 1909). Na po\u0142amanych krzy\u017cach wida\u0107 cytaty z Pisma \u015awi\u0119tego.\n\nNiepoczo\u0142owice \u2014 po niemiecku Wahlendorf, a przed 1873 rokiem Niepoczlowitz \u2014 by\u0142y wsi\u0105 z dworem w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen), w rejencji gda\u0144skiej; dzi\u015b nale\u017c\u0105 do gminy Linia. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1368 roku, gdy komtur gda\u0144ski Konrad Z\u00f6llner po\u015bwiadczy\u0142 sprzeda\u017c wsi. Atlas historyczny Prus Kr\u00f3lewskich, opracowany na podstawie \u017ar\u00f3de\u0142 z drugiej po\u0142owy XVI wieku, przypisuje j\u0105 parafii w Bukowinie i notuje jako wie\u015b szlacheck\u0105 w powiecie mirachowskim. T\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 podaje rejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku: Niepoczo\u0142owice liczy\u0142y wtedy dwana\u015bcie \u0142an\u00f3w, podzielonych mi\u0119dzy drobn\u0105 szlacht\u0119 \u2014 Tomasza, Jerzego i Jakuba Pell\u00f3w (ostatni z przydomkiem Donomirsz), Jana Borska i Paw\u0142a Niemierowicza.\n\nLustracja kr\u00f3lewszczyzn z 1664 roku, wyliczaj\u0105c jeziora starostwa mirachowskiego, wspomina \u201eszlacht\u0119 z Niepoczu\u0142owicz\u201d. W lustracji zapisano, \u017ce szlachta ta na wodzie zwanej Kl\u0119czna w starostwie mirachowskim \u201eletni\u0105 wod\u0119 robi\u201d. Wed\u0142ug katastru kontrybucyjnego z 1773 roku by\u0142o to dobro szlacheckie ziemi mirachowskiej, nale\u017c\u0105ce w nier\u00f3wnych cz\u0119\u015bciach do czterech w\u0142a\u015bcicieli. W tej czw\u00f3rce Bronk by\u0142 wyznania ewangelickiego i skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce przez tutejsze niepokoje zupe\u0142nie podupad\u0142 w gospodarstwie. W 1789 roku wie\u015b mia\u0142a trzyna\u015bcie palenisk i nale\u017ca\u0142a do parafii w Strzepczu; poniewa\u017c protok\u00f3\u0142 wizytacyjny z 1600 roku jej nie wymienia, Franz Schultz przypuszcza\u0142, \u017ce wcze\u015bniej \u2014 podobnie jak s\u0105siednie Okalice \u2014 podlega\u0142a parafii w Roz\u0142azinie.\n\nLudno\u015b\u0107 ewangelicka mia\u0142a parafi\u0119 w Bukowinie (Buckowin) w powiecie l\u0119borskim na Pomorzu, katolicka w Strzepczu, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy w Okalicach (Ockalitz). W spisie z 1 grudnia 1910 roku kolumna parafii podaje przy Wahlendorfie \u201eBukowin, Prv. Pommern\u201d, czyli parafi\u0119 w prowincji Pomorze.\n\nF. Schultz podaje, opieraj\u0105c si\u0119 na danych statystycznych z 1869 roku, \u017ce spo\u015br\u00f3d 352 mieszka\u0144c\u00f3w wszyscy poza 25 byli ewangelikami; oko\u0142o 1905 roku naliczy\u0142 w Wahlendorfie 495 os\u00f3b. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 tu 478 mieszka\u0144c\u00f3w i podzieli\u0142 ich wed\u0142ug j\u0119zyka ojczystego, a w obr\u0119bie ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej wed\u0142ug wyznania. Niemiecki poda\u0142o 327 os\u00f3b i wszystkie one by\u0142y ewangelikami; kaszubski 151 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich 2 ewangelik\u00f3w i 149 katolik\u00f3w. Polskiego nie poda\u0142 nikt.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Franz Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 38\u201339, powiat Neustadt, wiersz 52; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (WUOZ Gda\u0144sk); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938, s. 385; \u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 134; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 267.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Linia","url":"http://web.archive.org/web/20160325172221/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-linia/96-niepoczolowice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0159","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_niepoczolowice/mapa.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.437694,"lng":17.883407,"name_de":"Wahlendorf","name_pl":"Niepoczo\u0142owice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz rodowy w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br Niepogl\u0119dzie le\u017cy w lesie, na po\u0142udnie od wsi, za ostatnimi zabudowaniami, naprzeciwko pa\u0142acu \u2014 na wzniesieniu oddalonym od niego o oko\u0142o dwie\u015bcie trzydzie\u015bci metr\u00f3w, w stron\u0119 Jeziora Kunitowskiego. By\u0142a to prywatna nekropolia lutera\u0144skich w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, odr\u0119bna od wiejskiego cmentarza na p\u00f3\u0142noc od wsi: monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wymienia Niepogl\u0119dzie w\u015br\u00f3d wielu miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych zak\u0142adano dwa cmentarze \u2014 wiejski i rodowy. Granice nekropolii trudno dzi\u015b okre\u015bli\u0107; autorka monografii przypuszcza, \u017ce by\u0142 to raczej wsp\u00f3lny grobowiec, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego posadzono buki. Nad grobami stoi wysoki kamienny krzy\u017c, widoczny z drogi do Krosnowa; jego inskrypcja nawi\u0105zuje do Drugiego Listu do Koryntian. Uk\u0142ad cmentarza zniszczono w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku.\n\nW 1784 roku Niepogl\u0119dzie liczy\u0142o 26 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela oraz wapiennik; S\u0142upia oddziela\u0142a wie\u015b od dystryktu bytowskiego. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Budowie (Budow), a w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br wsp\u00f3\u0142sprawowa\u0142 patronat nad tamtejszym ko\u015bcio\u0142em.\n\nNekropoli\u0119 za\u0142o\u017cy\u0142 oko\u0142o 1850 roku Adolf von Zitzewitz. By\u0142 on tak\u017ce wsp\u00f3\u0142patronem nowego ko\u015bcio\u0142a filialnego w Machowinie (Gro\u00df Machmin), nale\u017c\u0105cego do parafii Wytowno (Weitenhagen). Gdy 20 grudnia 1882 roku, w obecno\u015bci generalnego superintendenta Jaspisa, po\u015bwi\u0119cano ten ko\u015bci\u00f3\u0142, miejscowy pastor wspomnia\u0142 w kazaniu z wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 zmar\u0142ego przed kilkoma miesi\u0105cami wsp\u00f3\u0142patrona, pana von Zitzewitza z Niepogl\u0119dzia. Spocz\u0119li tu przedstawiciele rod\u00f3w von Zitzewitz i von Puttkamer. Pod krzy\u017cem zachowa\u0142y si\u0119 tablice, z kt\u00f3rych monografia odczytuje sze\u015b\u0107 imion i dat: Adolf von Zitzewitz (1812\u20131882), Jesco von Puttkamer (1841\u20131916), Otto von Puttkamer (1867\u20131927), Eva von Puttkamer (1843\u20131898), Sofia von Puttkamer, z domu von Zitzewitz (zmar\u0142a w 1930 roku), i Hellene von Puttkamer (1868\u20131918). Poch\u00f3wki odbywa\u0142y si\u0119 po 1930 roku. Ewidencja konserwatorska notuje dzi\u015b oko\u0142o sze\u015bciu tablic jako nieczytelne.\n\nNiepogl\u0119dzie, po niemiecku Nippoglense, by\u0142o przed 1945 rokiem wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W 1879 roku maj\u0105tek Nippoglense, licz\u0105cy 1548 hektar\u00f3w, z m\u0142ynem wodnym, nale\u017ca\u0142 do von Zitzewitza, kt\u00f3ry by\u0142 te\u017c w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tk\u00f3w Carzin, Gallensow i Klein-Gansen i mieszka\u0142 tutaj. Bezdzietni Adolf von Zitzewitz i jego \u017cona Mathilde von Sprenger zapisali dobra krewnym z rodu von Puttkamer i w 1882 roku Niepogl\u0119dzie odziedziczy\u0142 Jesco von Puttkamer, p\u00f3\u017aniejszy prezydent rejencji we Frankfurcie nad Odr\u0105. W 1911 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Jesko von Puttkamer, w\u00f3wczas mieszkaj\u0105cy w Dre\u017anie, a maj\u0105tek dzier\u017cawi\u0142 jego syn Otto. Ostatnim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 od 1927 roku wnuk, tak\u017ce Jesco, zwi\u0105zany z opozycj\u0105 antyhitlerowsk\u0105 i aresztowany po 20 lipca 1944 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Pagla Otto von Puttkamer obj\u0105\u0142 maj\u0105tek po \u015bmierci ojca, Jesca, w 1918 roku (\u201eSein Sohn Otto wurde nach dem Tode des Vaters 1918 Herr auf Nippoglense und Gallensow\u201d), a tablica na cmentarzu podaje rok jego \u015bmierci 1916. W 1928 roku Niekammer wymienia jako w\u0142a\u015bcicielk\u0119 Sophie von Puttkamer z domu von Zitzewitz, a Parey wnuka, Jesca von Puttkamera.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl) \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 62\u201363; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Nippoglense, s. 767\u2013770; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 988\u2013989; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 186\u2013187; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 188; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 173; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 334; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 grudnia 1882 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 988\u2013989","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 186\u2013187","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 188","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 334","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 grudnia 1882 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SKMBZUC2XNU6R3OHXWPDXGAS22RWON2H"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0553","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.286,"lng":17.369,"name_de":"Nippoglense (Begr\u00e4bnisplatz des Ritterguts)","name_pl":"Niepogl\u0119dzie \u2014 rodowy cmentarz ewangelicki von Zitzewitz\u00f3w i von Puttkamer\u00f3w","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wiejski cmentarz ewangelicki w Niepogl\u0119dziu le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od wsi, przy drodze g\u0142\u00f3wnej, na do\u015b\u0107 du\u017cej prostok\u0105tnej powierzchni; przy wej\u015bciu ustawiono drewniany krzy\u017c misyjny. W 2006 roku w\u015br\u00f3d fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w le\u017ca\u0142a tam granitowa p\u0142yta z polsk\u0105 inskrypcj\u0105: *\u201eCo mnie spotka\u0142o / was nie minie / ja jestem w domu / wy jeszcze w go\u015bcinie\u201d*. W innych miejscach zachowa\u0142y si\u0119 skupiska kamiennych u\u0142amk\u00f3w, a kilka z nich ma cz\u0119\u015bciowo czytelne napisy; jeden z najstarszych wskazuje na poch\u00f3wek z 1868 roku. Obok wiejskiego istnieje odr\u0119bny cmentarz rodowy w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br \u2014 w lesie, na wzniesieniu na po\u0142udnie od wsi, naprzeciw pa\u0142acu; spocz\u0119li na nim Zitzewitzowie i Puttkamerowie.\n\nNiepogl\u0119dzie, przed 1945 rokiem Nippoglense, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i w prowincji Pomorze. Wie\u015b wyros\u0142a przy maj\u0105tku rodu von Zitzewitz \u2014 by\u0142o to najstarsze lenno tego rodu, po\u015bwiadczone od 1432 roku \u2014 a w p\u00f3\u017aniejszych stuleciach dobra przechodzi\u0142y w r\u0119ce Krockow\u00f3w, Puttkamer\u00f3w i Pirch\u00f3w. W 1733 roku dobra wr\u00f3ci\u0142y do Zitzewitz\u00f3w, a w 1882 roku przesz\u0142y w spadku na Puttkamer\u00f3w. W Niepogl\u0119dziu zosta\u0142 neobarokowy pa\u0142ac Zitzewitz\u00f3w, rozbudowany w XIX wieku.\n\nW 1784 roku Niepogl\u0119dzie liczy\u0142o 26 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela oraz wapiennik. S\u0142upia oddziela\u0142a wie\u015b od dystryktu bytowskiego. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Budowie (Budow), a w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br wsp\u00f3\u0142sprawowa\u0142 patronat nad tamtejszym ko\u015bcio\u0142em.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Nippoglense, licz\u0105cy 1548 hektar\u00f3w, z m\u0142ynem wodnym, nale\u017ca\u0142 do von Zitzewitza, kt\u00f3ry by\u0142 te\u017c w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tk\u00f3w Carzin, Gallensow i Klein-Gansen i mieszka\u0142 tutaj. W 1911 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Jesko von Puttkamer, w\u00f3wczas mieszkaj\u0105cy w Dre\u017anie, a maj\u0105tek dzier\u017cawi\u0142 jego syn Otto. W 1928 roku ksi\u0119gi podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: Niekammer wymienia Sophie von Puttkamer z domu von Zitzewitz, a Parey wnuka, Jesca von Puttkamera.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a we wsi; w 1925 roku mieszka\u0142 tu jeden katolik. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 361 mieszka\u0144c\u00f3w w 83 gospodarstwach domowych. W 1940 roku parafia w Budowie liczy\u0142a 4357 wiernych i nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego bytowskiego Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej.\n\nWieczorem 6 marca 1945 roku wydano rozkaz ewakuacji, nazajutrz rano ludno\u015b\u0107 niemiecka wyruszy\u0142a w drog\u0119, a po po\u0142udniu 7 marca wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie. Zamieszkali w niej polscy osadnicy, dawnych mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Budowie przeszed\u0142 do katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska, cmentarze.slupsk.pl; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 767\u2013770; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 62\u201363, has\u0142o Niepogl\u0119dzie; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 988\u2013989; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 186\u2013187; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 188; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 173; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 334.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 988\u2013989","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 186\u2013187","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 188","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 334","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0554","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2988,"lng":17.377,"name_de":"Nippoglense","name_pl":"Niepogl\u0119dzie \u2014 wiejski cmentarz ewangelicki na p\u00f3\u0142noc od wsi","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki le\u017cy w Niest\u0119powie \u2014 po niemiecku Niestempowo, a od 26 pa\u017adziernika 1939 roku urz\u0119dowo Nestempohl \u2014 w gminie \u017bukowo; przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus). Cmentarz za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku, a Agathon Harnoch wymienia go w\u015br\u00f3d siedmiu cmentarzy ewangelickich parafii w Przyja\u017ani. Wed\u0142ug stanu z 2024 roku jest to nekropolia zaniedbana i zapomniana, uj\u0119ta w ewidencji zabytk\u00f3w. Liczby poch\u00f3wk\u00f3w nie ustalono.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach sprzed 1939 roku wyst\u0119puje te\u017c forma Nestempohl. Theodor Hirsch w 1882 roku pisze o wsi \u201eNestempol\u201d, a w indeksie podaje \u201eNestempohl, fr\u00fcher Lichtenfeld\u201d. S\u0142ownik geograficzny r\u00f3wnie\u017c notuje: \u201eniem. Nestempohl, (\u2026) dokumenty Nestempol\u201d.\n\nNiest\u0119powo by\u0142o dobrami rycerskimi nad Raduni\u0105, z cegielni\u0105 i wodnym m\u0142ynem o trzech gankach; S\u0142ownik geograficzny nazywa je star\u0105 osad\u0105 z grobami staro\u017cytnymi, za\u0142o\u017con\u0105 na nowo w 1338 roku przez niemieckich osadnik\u00f3w.\n\nZwi\u0105zek Niest\u0119powa z Przyja\u017ani\u0105 opisuj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a od \u015bredniowiecza. W 1239 roku w\u015br\u00f3d \u015bwiadk\u00f3w dokumentu wyst\u0119puje Miko\u0142aj, proboszcz z Przyja\u017ani, a w 1381 roku \u2014 niejaki ksi\u0105dz Jan. P\u00f3\u017aniej ko\u015bci\u00f3\u0142 przyja\u017anie\u0144ski przy\u0142\u0105czono jako filialny do \u017bukowa; w 1540 roku, jak pisze Fankidejski, sta\u0142 jeszcze mocno przy wierze katolickiej.\n\nNiest\u0119powo nosi\u0142o pierwotnie nazw\u0119 Lichtenfeld. W czasach krzy\u017cackich tutejszy m\u0142yn p\u0142aci\u0142 Zakonowi 12 grzywien i 60 kur rocznie, najwi\u0119cej w okolicy, a oko\u0142o 1440 roku 3 z 27 \u0142an\u00f3w wsi le\u017ca\u0142y pusto. 24 maja 1457 roku kr\u00f3l Kazimierz, za zgod\u0105 Gda\u0144ska jako zastawnika, darowa\u0142 Nestempol razem z Reinfeld (Przyja\u017ani\u0105) i Saalau burmistrzowi gda\u0144skiemu Reinholdowi Niederhoffowi. Do Niest\u0119powa nale\u017ca\u0142 w czasach Theodora Hirscha folwark Rechtowo. Hirsch przytacza jego nadanie przez kr\u00f3la Zygmunta I w 1526 roku, gdzie folwark nazwano \u201ecuriam nostram Solemyn (germanice Rechtowo)\u201d. Przypuszcza te\u017c, \u017ce nazwa Sulmin by\u0142a jedynie pomorskim okre\u015bleniem niemieckiego s\u0142owa Gerichtshof, czyli dworu s\u0105dowego.\n\nPo przej\u015bciu ko\u015bcio\u0142a w r\u0119ce ewangelickie Niest\u0119powo pozosta\u0142o w parafii w Przyja\u017ani. Harnoch datuje za\u0142o\u017cenie ewangelickiej parafii w Przyja\u017ani na pocz\u0105tek XVII wieku: jeden z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w nosi dat\u0119 1605, ambona snycerska 1611, a pod belkami ko\u015bcio\u0142a znaleziono dat\u0119 1606; pierwszym znanym pastorem by\u0142 od 1610 roku Johann Helwig. Pierwotnie parafi\u0119 tworzy\u0142y dwie wsie \u2014 Przyja\u017a\u0144 i Niest\u0119powo.\n\nKatolik\u00f3w z Niest\u0119powa obs\u0142ugiwa\u0142y parafia w \u017bukowie i kaplica we dworze. W 1668 roku katolik\u00f3w z Przyja\u017ani i Niest\u0119powa przy\u0142\u0105czono z powrotem do parafii w \u017bukowie, a predykant w Przyja\u017ani m\u00f3g\u0142 odt\u0105d grzeba\u0107 zmar\u0142ych, chrzci\u0107 i udziela\u0107 \u015blub\u00f3w nielicznym ju\u017c wsp\u00f3\u0142wyznawcom tylko za zezwoleniem proboszcza \u017cukowskiego. Niest\u0119powo nale\u017ca\u0142o w drugiej po\u0142owie siedemnastego wieku do Wolskich; w 1686 roku podkomorzy Wolski utrzymywa\u0142 prywatn\u0105 kaplic\u0119 we dworze, a w 1748 roku Aleksander Wolski wystawi\u0142 zupe\u0142nie now\u0105. Biskup Czapski pozwoli\u0142 odprawia\u0107 w niej Msz\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105 w obecno\u015bci fundatora i domownik\u00f3w, i to nie tylko w dni powszednie, ale r\u00f3wnie\u017c w niedziele i \u015bwi\u0119ta, z wyj\u0105tkiem niekt\u00f3rych wi\u0119kszych uroczysto\u015bci.\n\nWie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 wyznaniowo niemal na p\u00f3\u0142. S\u0142ownik notuje w 1868 roku 22 domy oraz 118 katolik\u00f3w i tylu\u017c ewangelik\u00f3w. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 236. Siedemna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 268 mieszka\u0144c\u00f3w w 20 domach i 32 gospodarstwach domowych, a w\u015br\u00f3d nich 115 ewangelik\u00f3w wobec 152 katolik\u00f3w. Przynale\u017cno\u015b\u0107 Niest\u0119powa do parafii w Przyja\u017ani podaj\u0105 has\u0142o S\u0142ownika (\u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 parafia ewangelicka Przyja\u017a\u0144, parafia katolicka \u017bukowo, szko\u0142a ewangelicka Sulmin\u201d) i wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku, kt\u00f3ry przy Niest\u0119powie notuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Przyja\u017ani i katolick\u0105 w \u017bukowie. W 1890 roku Harnoch wylicza w Niest\u0119powie szko\u0142\u0119 i cmentarz, a nabo\u017ce\u0144stwa filialne parafii umieszcza w szkole w Neuendorf. W 1890 roku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 2600 dusz; w skali roku notowano 104 chrzty, 20 \u015blub\u00f3w, oko\u0142o 1285 komunikant\u00f3w i 65 pogrzeb\u00f3w.\n\nHeidn zapisa\u0142, \u017ce po wykupieniu Niest\u0119powa przez Komisj\u0119 Osadnicz\u0105 wie\u015b przydzielono do parafii w Sulminie, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano te\u017c w tutejszej szkole ewangelickiej, zbudowanej w 1904 roku; do starszych ko\u015bcielnych nale\u017ca\u0142 Eduard Dam z Niest\u0119powa. Pi\u0119tna\u015bcie rodzin niemieckich przesiedle\u0144c\u00f3w z Rosji wyst\u0105pi\u0142o z czasem z Ko\u015bcio\u0142a krajowego i za spraw\u0105 starolutera\u0144skiego pastora Wichmanna z Gda\u0144ska za\u0142o\u017cy\u0142o gmin\u0119 starolutera\u0144sk\u0105, kt\u00f3ra zbudowa\u0142a sobie kaplic\u0119 przy drodze do Kie\u0142pina G\u00f3rnego.\n\nW latach trzydziestych dwudziestego wieku zmieni\u0142 si\u0119 sk\u0142ad ludno\u015bci wsi. Opracowanie regionalne podaje, \u017ce wskutek nap\u0142ywu ludno\u015bci polskiej i wyjazd\u00f3w Niemc\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przej\u0119to w 1934 roku, a w 1935 roku utworzono w Niest\u0119powie parafi\u0119 katolick\u0105; wcze\u015bniej wie\u015b nale\u017ca\u0142a pod tym wzgl\u0119dem do \u017bukowa. W przytoczonych \u017ar\u00f3d\u0142ach brak daty budowy ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Niest\u0119powie. Po 1945 roku wie\u015b pozosta\u0142a polska, a cmentarz opuszczono.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski przytacza wiadomo\u015b\u0107 z archiwum \u017cukowskiego, \u017ce w 1210 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Racibor ufundowa\u0142 w Przyja\u017ani ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Aposto\u0142a; by\u0142 parafialny, proboszcz mia\u0142 cztery w\u0142\u00f3ki roli, a opr\u00f3cz samej Przyja\u017ani nale\u017ca\u0142o do tej parafii w\u0142a\u015bnie Niest\u0119powo. Theodor Hirsch uzna\u0142 dokument o tej fundacji za falsyfikat, kt\u00f3ry w XVII wieku sporz\u0105dzi\u0142 Janikowski; wed\u0142ug niego rzeczywiste uposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a w Przyja\u017ani pochodzi z 1349 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII, has\u0142o \u201eNiest\u0119powo\u201d; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 194\u2013196 (rozdzia\u0142 o Przyja\u017ani) i s. 196 (\u201eKaplica w Niest\u0119powie\u201d); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 423, has\u0142o Rheinfeld; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Karthaus, strona 56, pozycja 175; ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 cmentarz ewangelicki w Niest\u0119powie (zabytek.pl, karta \u2026CM.71841); territorial.de \u2014 Amtsbezirk Zuckau (przemianowanie z 26 X 1939); kartuzy.info \u2014 Niest\u0119powo (przej\u0119cie ko\u015bcio\u0142a 1934, parafia katolicka 1935); W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 365\u2013366; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 42, 44, 46, 112; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 47; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 130 (indeks miejscowo\u015bci, has\u0142o \u201eNestempohl\u201d); Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 33, przyp. 2.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-693839"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNiest\u0119powo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890, has\u0142o Rheinfeld","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 42, 44, 46, 112","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 47","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 365\u2013366","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0391","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.313167,"lng":18.431419,"name_de":"Niestempowo (od 26 X 1939 przemianowane na Nestempohl)","name_pl":"Niest\u0119powo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Niestkowie, o powierzchni oko\u0142o 2580 metr\u00f3w kwadratowych, rozplanowano na rzucie prostok\u0105ta, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 wiejskich, przy drodze, na skraju lasu. Uk\u0142ad przestrzenny tej okolicy nie zmieni\u0142 si\u0119 do dzi\u015b i cmentarz nadal le\u017cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l i \u0142\u0105k. Jest nieczynny, a jego pierwotny uk\u0142ad zatar\u0142 si\u0119 \u2014 nie ma na nim nagrobk\u00f3w, kt\u00f3re pozwoli\u0142yby go odtworzy\u0107. Liczb\u0119 ocala\u0142ych kamiennych postument\u00f3w pod \u017celiwne krzy\u017ce \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: ewidencja konserwatorska m\u00f3wi o czterech, monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 o dw\u00f3ch. Najlepiej widocznym \u015bladem pozostaje graniczny starodrzew \u2014 \u015bwierki, d\u0119by i brzozy, a pod nimi bluszcz i barwinek.\n\nNiestkowo, przed 1945 rokiem Nesekow, by\u0142o wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W Machowinie (Gro\u00df Machmin) wie\u015b mia\u0142a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy, a s\u0105d w S\u0142upsku. W 1227 roku wzmiankowano j\u0105 jako \u201eNestic\u201d, w nadaniu ksi\u0119cia Barnima I dla klasztoru w Bia\u0142obokach. W 1784 roku Niestkowo liczy\u0142o osiem dym\u00f3w.\n\nW 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 213 os\u00f3b w 51 gospodarstwach; wszystkie deklarowa\u0142y wyznanie ewangelickie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142o. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w gminie wiejskiej 164 ewangelik\u00f3w, a w obwodzie dworskim 51, w obu bez katolik\u00f3w. W wykazie duchownych pomorskich Ernsta M\u00fcllera parafi\u0105 s\u0105 Zimowiska (Wintershagen), do kt\u00f3rych Nesekow wcielono obok Strickershagen, Grasbruch, Silberberg i Karlshof. Ko\u015bcio\u0142em filialnym tej parafii by\u0142a Ustka (Stolpm\u00fcnde), a aktem z 7 i 14 pa\u017adziernika 1909 roku przeniesiono tam siedzib\u0119 parafii. Karl-Heinz Pagel, opisuj\u0105cy stan sprzed 1945 roku, podaje parafi\u0119 w Wytownie (Weitenhagen) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto.\n\nDnia 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, w lipcu przybyli polscy osadnicy, a Niemc\u00f3w wysiedlono.\n\nW szkole uczy\u0142 nauczyciel Frenk. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce straty wynios\u0142y 9 poleg\u0142ych, 7 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 8 zaginionych; p\u00f3\u017aniej odnaleziono 98 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 95 w NRD.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1016; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 484; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 229; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 755\u2013757; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 987.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 229","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 229; M\u00fcller (1912), s. 484; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 172 poz. 91 i str. 182 poz. 264"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, s. 484","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 229; M\u00fcller (1912), s. 484; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 172 poz. 91 i str. 182 poz. 264"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 172, poz. 91 i s. 182, poz. 264","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 229; M\u00fcller (1912), s. 484; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 172 poz. 91 i str. 182 poz. 264"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1016","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 987","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0758","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.546396,"lng":16.934367,"name_de":"Nesekow","name_pl":"Niestkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Niewierowie za\u0142o\u017cono na rozstaju dr\u00f3g, na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 wiejskich. By\u0142 niewielki i jednokwaterowy, w kszta\u0142cie kwadratu, z wej\u015bciem od strony p\u00f3\u0142nocnej; widnieje na arkuszu Messtischbl\u00e4tter z 1889 roku. Dzi\u015b le\u017cy w niewielkim lesie, a zdradzaj\u0105 go ro\u015bliny typowe dla dawnych cmentarzy: bluszcz, barwinek, konwalie i paprocie. Nie zachowa\u0142y si\u0119 ani elementy nagrobk\u00f3w, ani zarysy grob\u00f3w. Przetrwa\u0142 szpaler \u015bwierk\u00f3w wzd\u0142u\u017c granicy po\u0142udniowej, a od wschodu, przy rozstaju, grupa brz\u00f3z \u2014 za nimi w lesie mo\u017cna odnale\u017a\u0107 granice dawnej nekropolii.\n\nW 1784 roku Niewierowo liczy\u0142o dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w, a mieszka\u0142o tu pi\u0119ciu gospodarzy. Z tych gospodarzy ka\u017cdy p\u0142aci\u0142 rocznie talara na s\u0142upski przytu\u0142ek dla ubogich (\u201evon welchen ein jeder j\u00e4hrlich 1 Rthlr. an das Stolpsche Armenhaus geben mu\u00df\u201d); kontrybucj\u0119 rozliczano przy kasie w\u0142asno\u015bci miejskiej, nie szlacheckiej.\n\nNiewierowo, dawniej Nipnow, by\u0142o wsi\u0105 maj\u0105tkow\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska. W 1285 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II nada\u0142 Buckow, Freist i Nipnow klasztorowi norbertanek w S\u0142upsku; wystawa o zapomnianych cmentarzach gminy S\u0142upsk podaje, \u017ce wie\u015b wymieniaj\u0105 dokumenty w XII wieku. Po wojnie trzydziestoletniej maj\u0105tek przeszed\u0142 w r\u0119ce prywatne, a w latach 1798\u20131801 nale\u017ca\u0142 do genera\u0142a Bl\u00fcchera.\n\nMieszka\u0144cy byli ewangelikami \u2014 luteranami \u2014 i nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Piotra (St. Petri) w S\u0142upsku, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Spis z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Nipnow jako obw\u00f3d dworski i naliczy\u0142 tu 84 ewangelik\u00f3w, 6 katolik\u00f3w i 9 innych chrze\u015bcijan.\n\nArmia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b 8 marca 1945 roku; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dzi\u015b Niewierowo nale\u017cy do gminy Redzikowo (dawniej gmina S\u0142upsk) w powiecie s\u0142upskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat s\u0142upski, s. 182\u2013183, poz. 268; mapa topograficzna Messtischblatt (TK25), wydanie z 1889 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Niewierowo, s. 187; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 988.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 988","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"mapa topograficzna Messtischblatt (TK25), wydanie z 1889 roku","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0688","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50653,"lng":17.042175,"name_de":"Nipnow","name_pl":"Niewierowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Niezabyszewo, po niemiecku Damsdorf, wzmiankowane od 1387 roku, le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b mia\u0142a dwa cmentarze ewangelickie. Wi\u0119kszy z nich le\u017cy w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy drodze do Sierzna, w\u015br\u00f3d lasu; od zachodu s\u0105siaduje z gospodarstwem. Za\u0142o\u017cono go w po\u0142owie XIX wieku na planie czworoboku, o powierzchni blisko p\u00f3\u0142 hektara, i otoczono murem z du\u017cych kamieni polnych; dawne wej\u015bcie prowadzi\u0142o od drogi, w po\u0142udniowym naro\u017cniku. Cmentarz widnieje ju\u017c na niemieckiej mapie topograficznej z 1877 roku. Chowano na nim jeszcze w latach mi\u0119dzywojennych: zachowane kamienie nosz\u0105 daty od 1921 do 1932 roku \u2014 stoj\u0105 tu stele do\u017cywotnika Friedricha Onascha (1852\u20131927) i jego \u017cony Marie z domu Manske (1855\u20131921), Johanny Moseck (1849\u20131932) i Emmy Sch\u00fctz (1891\u20131932), a tak\u017ce krzy\u017c z \u017celiwn\u0105 tablic\u0105 kowala Emila Grotha i jego \u017cony Olgi.\n\nDrugi, znacznie mniejszy cmentarz le\u017cy oko\u0142o dw\u00f3ch kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, poni\u017cej szosy do Bytowa, i opisano go osobno. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku wymienia go obok starego placu ko\u015bcielnego z cmentarzem w p\u00f3\u0142nocno-zachodnim naro\u017cniku nawsia, przy dzisiejszym ko\u015bciele katolickim. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Niezabyszewie cztery cmentarze: dwa dawne ewangelickie \u2014 wi\u0119kszy na dzia\u0142ce 281 i ma\u0142y na dzia\u0142ce 207/7 \u2014 oraz parafialny na dzia\u0142ce 168 i przyko\u015bcielny na dzia\u0142ce 248.\n\nPo obj\u0119ciu ziemi bytowskiej przez Brandenburgi\u0119 dzieli\u0142a si\u0119 ona na sze\u015b\u0107 parafii, a Damsdorf by\u0142 jedn\u0105 z nich; \u00f3wczesny opis tej ziemi przypisuje do tutejszego ko\u015bcio\u0142a szlacheckie Rekowo i nale\u017c\u0105ce do domeny Sierzno. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja odebrano ewangelikom w 1637 roku; akta z 1641 roku wymieniaj\u0105 katolickiego proboszcza Alberta Widemana. Dwa lata p\u00f3\u017aniej zdarzy\u0142a si\u0119 rzecz osobliwa: zwolniony st\u0105d ksi\u0105dz katolicki Thomas Schwichtenberg przeszed\u0142 7 maja 1643 roku na s\u0142u\u017cb\u0119 ewangelick\u0105, obejmuj\u0105c probostwo w No\u017cynie.\n\nZ Niezabyszewa pochodzi jeden z polskich list\u00f3w wydanych w zbiorze \u201eDocumenta\u201d P. Panskego: 23 lutego 1654 roku tutejszy proboszcz Pawe\u0142 Staudacher pisa\u0142 do oficja\u0142a gda\u0144skiego Floriana Falcka o rzeczach pozosta\u0142ych po ksi\u0119dzu Klugowskim. Spis sporz\u0105dzono przy ko\u015bcielnych, a z d\u0142ugami by\u0142 k\u0142opot: \u201eNalaslem dlugi iego miedzy ludzie opi\u00dfane, ale sie me karty zapierai\u0105\u201d \u2014 trzeba wi\u0119c wymieni\u0107 ka\u017cdego d\u0142u\u017cnika z imienia, bo inaczej wykr\u0119c\u0105 si\u0119 przysi\u0119g\u0105. Podpisa\u0142 si\u0119 \u201ePleban Niezabiesiewski\u201d.\n\nWizytacja z 3 grudnia 1686 roku pokazuje, jak rozleg\u0142a by\u0142a wtedy pos\u0142uga tutejszego proboszcza: Jerzy Braun z Niezabyszewa obs\u0142ugiwa\u0142 tak\u017ce Byt\u00f3w, Borzytuchom i D\u0105br\u00f3wk\u0119, gdzie katolik\u00f3w by\u0142o niewielu \u2014 w Borzytuchomiu o\u015bmiu, w Bytowie oko\u0142o czterdziestu, a D\u0105br\u00f3wk\u0119 zamieszkiwali g\u0142\u00f3wnie luteranie. \u015alad po ewangelikach zosta\u0142 w samej konstrukcji ko\u015bcio\u0142a: wizytacja zapisa\u0142a, \u017ce \u201epo bokach ko\u015bcio\u0142a s\u0105 empory, zbudowane i pomalowane przez luteran\u201d. O mieszka\u0144cach wsi wizytator napisa\u0142 kr\u00f3tko, \u017ce s\u0105 \u201ewszyscy zara\u017ceni zaraz\u0105 lutera\u0144sk\u0105\u201d. Katolik\u00f3w w ca\u0142ej parafii \u2014 obejmuj\u0105cej Niezabyszewo, Rekowo i Sierzno \u2014 naliczono wtedy oko\u0142o stu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu (streszczenie tej wizytacji w repertorium ks. W. Kujawskiego podaje oko\u0142o 165 wiernych).\n\nW 1784 roku Niezabyszewo le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142 mili na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa, nad jeziorem, przy trakcie do Miastka. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, dziesi\u0119ciu gospodarzy, 11 zagrodnik\u00f3w (w\u015br\u00f3d nich kowal), pi\u0119ciu kolonist\u00f3w osadzonych na gruntach rozebranego folwarku, karczmarz, lutera\u0144ski nauczyciel i katolicki zakrystian, a tak\u017ce ch\u0142op i cha\u0142upnik przypisani do katolickiego proboszcza; w lesie sierzne\u0144skim pracowa\u0142 smolarz \u2014 razem 40 dym\u00f3w. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki obs\u0142ugiwa\u0142 proboszcz bytowski z wikariuszem; nale\u017ca\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi Sierzno i Rekowo. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku wszyscy mieszka\u0144cy Niezabyszewa, po niemiecku Damsdorf, byli wyznania lutera\u0144skiego.\n\nPrzewaga protestant\u00f3w by\u0142a tu dawna: wydane w 1938 roku niemieckie opracowanie dziej\u00f3w powiatu \u2014 druk z czas\u00f3w narodowego socjalizmu, tendencyjny w wyk\u0142adni, z kt\u00f3rego przej\u0119to wy\u0142\u0105cznie dane inwentarzowe i liczbowe \u2014 podaje dla Damsdorfu 30 katolik\u00f3w na 289 mieszka\u0144c\u00f3w w 1810 roku, 138 w 1855, a dla 1936 roku dwie liczby: w cz\u0119\u015bci og\u00f3lnej 229, czyli \u2014 jak tam podano \u2014 48 procent mieszka\u0144c\u00f3w, w ha\u015ble wsi 429 na 901 mieszka\u0144c\u00f3w; podany odsetek odpowiada drugiej z tych liczb. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja przebudowano w latach 1854\u20131857. Ten sam inwentarz opisuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 z ciosanego kamienia polnego i ceg\u0142y, o wymiarach 9,70 na 23 metry, z o\u0142tarzem g\u0142\u00f3wnym i dwoma bocznymi, po\u015bwi\u0119conymi \u015bwi\u0119temu Miko\u0142ajowi, Maryi i J\u00f3zefowi, pochodz\u0105cymi z oko\u0142o 1770 roku. O zdobionych polach g\u00f3rnych o\u0142tarzy bocznych napisano, \u017ce mieszcz\u0105 si\u0119 w nich mi\u0119dzy toska\u0144skimi kolumnami \u201epolskie (!) sentencje\u201d \u2014 wykrzyknik pochodzi od niemieckich wydawc\u00f3w, dla kt\u00f3rych polski napis w tej okolicy by\u0142 niespodziank\u0105. Parafia katolicka by\u0142a du\u017ca: w 1866 roku liczy\u0142a 1526 dusz i 906 komunikant\u00f3w, a w 1884 roku ju\u017c 1721 dusz.\n\nWie\u015b mia\u0142a liczn\u0105 ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 tu 617 ewangelik\u00f3w, 188 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu innych chrze\u015bcijan; ewangelik\u00f3w liczono do parafii w Bytowie, katolik\u00f3w do miejscowej, a urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142 siedzib\u0119 we wsi (strona 196, pozycja 7). Kolekta na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, og\u0142oszona w 1912 roku w urz\u0119dowym organie konsystorza, uzasadnia\u0142a j\u0105 s\u0142owami, kt\u00f3rych dzi\u015b nie da si\u0119 przemilcze\u0107: \u015bwi\u0105tynia mia\u0142a by\u0107 \u201ebastionem przeciw napieraj\u0105cemu polskiemu \u017cywio\u0142owi\u201d. Tak pisano o tej okolicy w pi\u015bmie urz\u0119dowym Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego na dwa lata przed wielk\u0105 wojn\u0105.\n\nDo oko\u0142o 1925 roku tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bytowie. Wtedy powsta\u0142 tu ewangelicki okr\u0119g parafialny obejmuj\u0105cy Niezabyszewo, D\u0105br\u00f3wk\u0119 i Sierzno; Sierzno przesz\u0142o do niego z parafii w Ugoszczy, przy kt\u00f3rej sta\u0142o do 1912 roku. Parafia by\u0142a wolna od patronatu, a wydzielono j\u0105 przez przeniesienie z Bytowa trzeciego stanowiska duchownego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, wzniesiony w latach 1925\u20131926 na wschodnim wyj\u015bciu ze wsi, zaprojektowali R\u00f6sener i Paulus z Berlina. Nowe stanowisko proboszcza gminy bytowskiej z siedzib\u0105 w Niezabyszewie erygowano 29 listopada 1930 roku. Na w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicy czekali tu dwie\u015bcie osiemdziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 lat \u2014 od utraty \u015bwi\u0105tyni w 1637 roku do budowy nowej w 1926 roku. Pochodzenie ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie. Wed\u0142ug niemieckich by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia z lat 1925\u20131926, z wystrojem Maxa Ueckera; wed\u0142ug gminy \u2014 zb\u00f3r z po\u0142owy XIX wieku, wzniesiony z zasi\u0142kiem rz\u0105dowym.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla B\u00fctow-Damsdorf, z siedzib\u0105 pastora we wsi, 1200 dusz; duchownym pomocniczym by\u0142 Johannes Hoheisel. Dat\u0119 obj\u0119cia urz\u0119du przez Hoheisela precyzuje urz\u0119dowy organ konsystorza: zosta\u0142 powo\u0142any na pastora w B\u00fctow-Damsdorf z dniem 1 pa\u017adziernika 1932 roku. Na cmentarzu w Niezabyszewie spocz\u0119\u0142a na kr\u00f3tko Gertrud Hoheisel, \u017cona miejscowego pastora, zmar\u0142a po porodzie w marcu 1939 roku i pochowana w Niedziel\u0119 Palmow\u0105. Latem tego samego roku m\u0105\u017c przewi\u00f3z\u0142 trumn\u0119 do Rygi \u2014 krewni odradzali zostawianie grobu we wsi, z kt\u00f3rej rodzina w\u0142a\u015bnie si\u0119 wyprowadza\u0142a. P\u00f3\u0142 roku p\u00f3\u017aniej, jak zauwa\u017cy\u0142 po latach z gorycz\u0105, w Rydze nie by\u0142o ju\u017c \u017cadnego Niemca, a tamtejsze cmentarze sta\u0142y opuszczone. Znany jest te\u017c nast\u0119pca Hoheisela, i to z dok\u0142adn\u0105 dat\u0105: konsystorz pomorski og\u0142osi\u0142 w 1940 roku, \u017ce pastor Walter Kniesi, dot\u0105d w Torgelow w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Pasewalk, obejmuje z dniem 1 pa\u017adziernika 1940 roku urz\u0105d w B\u00fctow-Damsdorf, czyli w tutejszej parafii. By\u0142 to ostatni duchowny ewangelicki, jakiego ta wsp\u00f3lnota zd\u0105\u017cy\u0142a otrzyma\u0107.\n\nPo marcu 1945 roku wie\u015b przesz\u0142a do Polski, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja pozosta\u0142 katolicki; budynek ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego zachowa\u0142 si\u0119, ale przebudowano go najpierw na sklepy gminnej sp\u00f3\u0142dzielni (GS), potem na szko\u0142\u0119. Jak cmentarz przesta\u0142 istnie\u0107, opisa\u0142 naoczny \u015bwiadek. Josef von Rymon Lipinski, kt\u00f3ry mieszka\u0142 opodal i widzia\u0142 to jako dziecko, zapisa\u0142, \u017ce do ko\u0144ca lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych nekropolia prezentowa\u0142a si\u0119 okazale \u2014 a potem zarz\u0105dzono w gminie akcj\u0119 usuwania \u015blad\u00f3w niemiecko\u015bci i w kr\u00f3tkim czasie nie zosta\u0142o z niej prawie nic. Na z\u0142om posz\u0142y wszystkie elementy metalowe, a by\u0142o ich du\u017co: ewangelicy mieli zwyczaj grodzenia rodzinnych kwater kutymi p\u0142otkami, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 krzy\u017cy te\u017c by\u0142a z metalu. Pi\u0119kny mur z du\u017cych kamieni polnych, kt\u00f3ry otacza\u0142 cmentarz, rozebrano na okoliczne budowy. Do dzi\u015b przetrwa\u0142y w zaro\u015blach szcz\u0105tki trzech albo czterech nagrobk\u00f3w. Gdy w 1993 roku przyszed\u0142 tu konserwator, zasta\u0142 fundamenty muru d\u0142ugo\u015bci 280 metr\u00f3w, oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu zaro\u015bni\u0119tych mogi\u0142, kamienne coko\u0142y po \u017celiwnych krzy\u017cach, \u017celiwny p\u0142ot jednej kwatery i cztery stoj\u0105ce nagrobki; ros\u0142y tu lipa, tuja, d\u0119by, \u015bwierki i wi\u0105zy. Cmentarz jest nieczynny i nie ma opiekuna; figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w, nie w rejestrze.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Opisy turystyczne umieszczaj\u0105 cmentarz ewangelicki \u201ena skraju wsi, przy uj\u0119ciu wody\u201d \u2014 nie wiadomo, kt\u00f3rego z dw\u00f3ch dotyczy ta wzmianka. Gertrud Hoheisel spocz\u0119\u0142a na jednym z dw\u00f3ch cmentarzy w Niezabyszewie, nie wiadomo na kt\u00f3rym. Wed\u0142ug Br\u00fcggemanna wszyscy mieszka\u0144cy byli luteranami, cho\u0107 ten sam opis wymienia we wsi katolickiego zakrystiana oraz ch\u0142opa i cha\u0142upnika przypisanych do katolickiego proboszcza.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1055; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 72 (1940); karta cmentarza w ewidencji konserwatorskiej (oprac. Henryk Grecki, 1993), Narodowy Instytut Dziedzictwa; niemiecka mapa topograficzna 1:25 000, arkusz B\u00fctow, 1877; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 189 i nast\u0119pne (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, spisane i przet\u0142umaczone przez Josefa von Rymon Lipinskiego, niezabyszewo.com; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 841 oraz s. 879\u2013880; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054\u20131055; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia ewangelicka \u2014 Niezabyszewo / Damsdorf","url":"https://www.niezabyszewo.com/parafia-ewangelicka"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNiezabyszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pami\u0119tnikarskie","tytul":"Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, oprac. J. von Rymon Lipinski, niezabyszewo.com","url":"https://www.niezabyszewo.com/wspomnienia-pastora-hoheisela"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Karta cmentarza w ewidencji konserwatorskiej, Niezabyszewo, oprac. Henryk Grecki, 1993 (NID 692386)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-692386"},{"typ":"mapa","tytul":"Messtischblatt 1870 B\u00fctow, 1:25 000, 1877","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 72 (1940), Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1932","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1055","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054\u20131055","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022, uchwa\u0142a nr IV/25/2019 Rady Miejskiej w Bytowie z dnia 23 stycznia 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 747, s. 58","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=747"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0450","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.133605,"lng":17.434264,"name_de":"Damsdorf","name_pl":"Niezabyszewo \u2014 cmentarz przy drodze do Sierzna (ewangelicki)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi, znacznie mniejszy cmentarz ewangelicki Niezabyszewa le\u017cy poza wsi\u0105, oko\u0142o dw\u00f3ch kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od niej, na wzg\u00f3rzu w lesie sosnowym, tu\u017c poni\u017cej szosy do Bytowa. Zajmuje niespe\u0142na jedn\u0105 dziesi\u0105t\u0105 hektara. Ewidencja konserwatorska datuje go na po\u0142ow\u0119 XIX wieku; widnieje na niemieckiej mapie topograficznej z 1877 roku. Niemiecki inwentarz zabytk\u00f3w powiatu z 1938 roku odnotowa\u0142 przy nim drewnian\u0105 bram\u0119 z oko\u0142o 1850 roku: tr\u00f3jk\u0105tny sosnowy szczyt na dw\u00f3ch s\u0142upach. W szczycie bramy widnia\u0142 symboliczny obraz dw\u00f3ch w\u0119\u017cy, kt\u00f3re odwracaj\u0105 si\u0119 od wie\u0144cz\u0105cego krzy\u017ca. W 1993 roku nie by\u0142o tu ani bramy, ani ogrodzenia, ani nagrobk\u00f3w \u2014 rozpoznano tylko dwie mogi\u0142y, a drzewa cmentarza zla\u0142y si\u0119 z okolicznym lasem. Wi\u0119kszy cmentarz wsi le\u017cy przy drodze do Sierzna; stary plac ko\u015bcielny z cmentarzem przyko\u015bcielnym, dzi\u015b katolickim, le\u017cy w p\u00f3\u0142nocno-zachodnim naro\u017cniku nawsia.\n\nNiezabyszewo, przed 1945 rokiem Damsdorf, le\u017cy na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa. W 1387 roku wie\u015b wymieniono po raz pierwszy, a 29 wrze\u015bnia 1393 roku wielki szafarz bytowski Sypert nada\u0142 wiernemu Hermannowi tutejsze so\u0142ectwo i czterdzie\u015bci w\u0142\u00f3k. W 1784 roku Niezabyszewo le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142 mili na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa, nad jeziorem, przy trakcie do Miastka. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, dziesi\u0119ciu gospodarzy, 11 zagrodnik\u00f3w (w\u015br\u00f3d nich kowal), pi\u0119ciu kolonist\u00f3w osadzonych na gruntach rozebranego folwarku, karczmarz, lutera\u0144ski nauczyciel i katolicki zakrystian, a tak\u017ce ch\u0142op i cha\u0142upnik przypisani do katolickiego proboszcza; w lesie sierzne\u0144skim pracowa\u0142 smolarz \u2014 razem 40 dym\u00f3w. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 katolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym, obs\u0142ugiwanym przez proboszcza bytowskiego z wikariuszem; nale\u017ca\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi Sierzno i Rekowo, cho\u0107 \u2014 jak zapisa\u0142 Br\u00fcggemann \u2014 \u201eDie Einwohner sind s\u00e4mtlich lutherscher Confe\u00dfion\u201d.\n\nW 1810 roku wie\u015b mia\u0142a 289 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 30 katolik\u00f3w, w 1895 \u2014 810 i 188, w 1933 \u2014 921 i 412, jak podaje niemiecki inwentarz z 1938 roku; w 1936 roku starostwo podawa\u0142o 901 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 429 katolik\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 617 ewangelik\u00f3w, 188 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu innych chrze\u015bcijan; ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Bytowie, katolicy mieli parafi\u0119 na miejscu.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ewangelickiej \u015bwi\u0105tyni w Niezabyszewie sprzed 1925 roku. Na jej budow\u0119 konsystorz og\u0142osi\u0142 kolekt\u0119 w 1912 roku, licz\u0105c koszt na oko\u0142o 20 300 marek i uzasadniaj\u0105c zbi\u00f3rk\u0119 tym, \u017ce po erygowaniu w Niezabyszewie parafii i ko\u015bcio\u0142a katolickiego nowa \u015bwi\u0105tynia ma by\u0107 \u2014 jak to uj\u0119to \u2014 zapor\u0105 wobec napieraj\u0105cej polsko\u015bci. W 1925 roku, przy przeniesieniu trzeciego stanowiska pastorskiego z Bytowa do Niezabyszewa, wydzielono tu okr\u0119g ko\u015bcielny obejmuj\u0105cy D\u0105br\u00f3wk\u0119 Bytowsk\u0105, Niezabyszewo i Sierzno. W latach 1925\u20131926 zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 wed\u0142ug plan\u00f3w R\u00f6senera i Paulusa z Berlina \u2014 murowany z ceg\u0142y, z wie\u017c\u0105 i szczytami o konstrukcji szachulcowej, na cokole z kamienia polnego. Organy postawi\u0142a w 1926 roku firma Gr\u00fcneberga ze Szczecina, dwa dzwony odlali w 1925 roku Junker i Edelbrock z Brilonu, a trzeci, starszy, odla\u0142 w 1907 roku gda\u0144ski ludwisarz Collier; wisia\u0142 on wcze\u015bniej w wolno stoj\u0105cej dzwonnicy. Formalne stanowisko proboszcza z siedzib\u0105 w Niezabyszewie erygowano aktem z 29 listopada 1930 roku ze skutkiem od 1 grudnia. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla B\u00fctow-Damsdorf, z siedzib\u0105 pastora we wsi, 1200 dusz; duchownym pomocniczym by\u0142 Johannes Hoheisel.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); karta cmentarza w ewidencji konserwatorskiej (oprac. Henryk Grecki, 1993), Narodowy Instytut Dziedzictwa; niemiecka mapa topograficzna 1:25 000, arkusz B\u00fctow, 1877; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 196\u2013197, pozycja 7; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1912 i 1930; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054\u20131055; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Karta cmentarza w ewidencji konserwatorskiej, Niezabyszewo, oprac. Henryk Grecki, 1993 (NID 692372)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-692372"},{"typ":"mapa","tytul":"Messtischblatt 1870 B\u00fctow, 1:25 000, 1877","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza prowincji Pomorze, rocznik 1930","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054\u20131055","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1142","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.145559,"lng":17.447503,"name_de":"Damsdorf","name_pl":"Niezabyszewo \u2014 cmentarz przy szosie do Bytowa (ewangelicki)","powiat":"bytowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Niezabyszewo, po niemiecku Damsdorf, wzmiankowane w 1393 roku, nale\u017ca\u0142o do powiatu bytowskiego (Kreis B\u00fctow) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b by\u0142a wyznaniowym paradoksem okolicy: siedzib\u0105 starej i rozleg\u0142ej parafii katolickiej \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, si\u0119gaj\u0105cej roku 1393 \u2014 a zarazem miejscowo\u015bci\u0105 o przewadze ewangelik\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, wzniesiony w latach 1925\u20131926, po 1945 roku przebudowano na sklep gminnej sp\u00f3\u0142dzielni, p\u00f3\u017aniej mie\u015bci\u0142a si\u0119 w nim szko\u0142a; plebani\u0119 zaj\u0119\u0142o przedszkole.\n\nPo reformie z 1 pa\u017adziernika 1938 roku powiat bytowski pozosta\u0142 w rejencji koszali\u0144skiej. Rozwi\u0105zano wtedy prowincj\u0119 Marchi\u0119 Graniczn\u0105 Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a do Pomorza przy\u0142\u0105czono miasto Pi\u0142\u0119 i cztery jej powiaty: wa\u0142ecki, z\u0142otowski, nadnotecki i cz\u0142uchowski \u2014 Bytowa w tym gronie nie by\u0142o. Ich rejencja z siedzib\u0105 w Pile zachowa\u0142a z tradycji nazw\u0119 Marchii Granicznej; przydzielono do niej wtedy tak\u017ce powiaty drawski i szczecinecki, dot\u0105d koszali\u0144skie. Konsystorz pomorski, og\u0142aszaj\u0105c skutki reformy, wymieni\u0142 jako od\u0142\u0105czone od rejencji koszali\u0144skiej tylko te dwa powiaty, a jako przy\u0142\u0105czone do niej \u2014 gryficki i \u0142obeski; powiatu bytowskiego zmiana nie obj\u0119\u0142a. Przynale\u017cno\u015b\u0107 powiatu do rejencji koszali\u0144skiej po\u015bwiadczaj\u0105 ponadto urz\u0119dowy wykaz parafii prowincji Pomorze, kt\u00f3ry wylicza powiat bytowski w\u015br\u00f3d powiat\u00f3w rejencji koszali\u0144skiej, oraz arkusz mapy topograficznej opracowany wed\u0142ug stanu z 1 lipca 1938 roku z legend\u0105 \u201eKreis B\u00fctow, Reg.Bez. K\u00f6slin, Prov. Pommern\u201d.\n\nW przywileju z 1393 roku na so\u0142ectwo w Niezabyszewie przewidziano dla proboszcza cztery z czterdziestu \u0142an\u00f3w wsi. W 1409 roku wielki mistrz Ulrich von Jungingen, bawi\u0105c w Bytowie, podarowa\u0142 so\u0142tysowi Niezabyszewa dwie grzywny na kielich dla ko\u015bcio\u0142a; kielich ten si\u0119 nie zachowa\u0142.\n\nDawniej Damsdorf by\u0142 jednym z sze\u015bciu okr\u0119g\u00f3w parafialnych ziemi bytowskiej i nale\u017ca\u0142y do niego rycerskie Rekowo oraz nale\u017c\u0105ce do starostwa Sierzno. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja odebrano ewangelikom w 1637 roku; katolickiego proboszcza Alberta Widemana wymieniaj\u0105 akta z 1641 roku. Dwa lata p\u00f3\u017aniej zdarzy\u0142a si\u0119 rzecz osobliwa: zwolniony st\u0105d ksi\u0105dz katolicki Thomas Schwichtenberg przeszed\u0142 7 maja 1643 roku na s\u0142u\u017cb\u0119 ewangelick\u0105, obejmuj\u0105c probostwo w No\u017cynie.\n\nZ Niezabyszewa pochodzi jeden z polskich list\u00f3w wydanych w zbiorze \u201eDocumenta\u201d P. Panskego: 23 lutego 1654 roku tutejszy proboszcz Pawe\u0142 Staudacher pisa\u0142 do oficja\u0142a gda\u0144skiego Floriana Falcka o rzeczach pozosta\u0142ych po ksi\u0119dzu Klugowskim. Spis sporz\u0105dzono przy ko\u015bcielnych, gorzej by\u0142o z d\u0142ugami: \u201eNalaslem dlugi iego miedzy ludzie opi\u00dfane, ale sie me karty zapierai\u0105\u201d \u2014 trzeba wi\u0119c wymieni\u0107 ka\u017cdego d\u0142u\u017cnika z imienia, bo inaczej wykr\u0119c\u0105 si\u0119 przysi\u0119g\u0105. Podpisa\u0142 si\u0119 \u201ePleban Niezabiesiewski\u201d.\n\nWizytacja z 3 grudnia 1686 roku pokazuje, jak rozleg\u0142a by\u0142a wtedy pos\u0142uga tutejszego proboszcza: Jerzy Braun z Niezabyszewa obs\u0142ugiwa\u0142 tak\u017ce Byt\u00f3w, Borzytuchom i D\u0105br\u00f3wk\u0119, gdzie katolik\u00f3w by\u0142o niewielu \u2014 w Borzytuchomiu o\u015bmiu, w Bytowie oko\u0142o czterdziestu, a D\u0105br\u00f3wk\u0119 zamieszkiwali g\u0142\u00f3wnie luteranie. \u015alad po ewangelikach zosta\u0142 w samej konstrukcji ko\u015bcio\u0142a: wizytacja zapisa\u0142a, \u017ce \u201epo bokach ko\u015bcio\u0142a s\u0105 empory, zbudowane i pomalowane przez luteran\u201d. O mieszka\u0144cach wsi wizytator napisa\u0142 kr\u00f3tko, \u017ce s\u0105 \u201ewszyscy zara\u017ceni zaraz\u0105 lutera\u0144sk\u0105\u201d. Katolik\u00f3w w ca\u0142ej parafii \u2014 obejmuj\u0105cej Niezabyszewo, Rekowo i Sierzno \u2014 naliczono wtedy oko\u0142o stu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu (streszczenie tej wizytacji w repertorium ks. W. Kujawskiego podaje oko\u0142o 165 wiernych). W 1702 roku wizytator zanotowa\u0142 w parafii niezabyszewskiej oko\u0142o dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w i trzystu \u201eheretyk\u00f3w\u201d, a w nale\u017c\u0105cej do niej D\u0105br\u00f3wce, gdzie sta\u0142 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142, nie zasta\u0142 \u017cadnego katolika poza jedn\u0105 star\u0105 kobiet\u0105.\n\nW 1719 roku miasto Byt\u00f3w razem z przynale\u017cn\u0105 do\u0144 parafi\u0105 w Niezabyszewie zapisa\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t osiem chrzt\u00f3w, trzyna\u015bcie os\u00f3b za\u015blubionych i czterdziestu czterech zmar\u0142ych. Ca\u0142y dystrykt bytowski, uj\u0119ty w zestawieniu w czterech pozycjach, da\u0142 w tym roku sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t cztery chrzty, trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 os\u00f3b za\u015blubionych i siedemdziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu zmar\u0142ych, wobec pi\u0119ciuset jedenastu chrzt\u00f3w, osiemdziesi\u0119ciu jeden os\u00f3b za\u015blubionych i trzystu trzydziestu czterech zmar\u0142ych w podsumowaniu dystryktu l\u0119borskiego; rubryki parafialne tego dystryktu daj\u0105 razem dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t jeden os\u00f3b za\u015blubionych i trzystu czterdziestu czterech zmar\u0142ych.\n\nW 1784 roku Niezabyszewo le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142 mili na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa, nad jeziorem, przy trakcie do Miastka. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, dziesi\u0119ciu gospodarzy, 11 zagrodnik\u00f3w (w\u015br\u00f3d nich kowal), pi\u0119ciu kolonist\u00f3w osadzonych na gruntach rozebranego folwarku, karczmarz, lutera\u0144ski nauczyciel i katolicki zakrystian, a tak\u017ce ch\u0142op i cha\u0142upnik przypisani do katolickiego proboszcza; w lesie sierzne\u0144skim pracowa\u0142 smolarz \u2014 razem 40 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 obs\u0142ugiwa\u0142 proboszcz bytowski z wikariuszem; nale\u017ca\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi Sierzno i Rekowo. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku wszyscy mieszka\u0144cy Niezabyszewa, po niemiecku Damsdorf, byli wyznania lutera\u0144skiego, cho\u0107 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 w r\u0119kach katolik\u00f3w; przypisane do niego by\u0142y mi\u0119dzy innymi cegielnia, kr\u00f3lewska podle\u015bnicz\u00f3wka w lasach sierzne\u0144skich i karczma Hopfenkrug. Ellinor von Puttkamer wymienia Niezabyszewo, obok Ugoszczy i D\u0105br\u00f3wki, w\u015br\u00f3d wsi, kt\u00f3re po przy\u0142\u0105czeniu powiatu l\u0119borsko-bytowskiego do Pomorza w 1777 roku mia\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, ale \u017cadnych katolickich mieszka\u0144c\u00f3w; ko\u015bcio\u0142y te trwa\u0142y na mocy zobowi\u0105za\u0144 z traktatu bydgoskiego.\n\nKatolicka strona wsi jest w \u017ar\u00f3d\u0142ach opisana wcze\u015bniej i dok\u0142adniej. Parafia liczy\u0142a w 1866 roku 1526 dusz i 906 komunikant\u00f3w, w 1884 roku \u2014 1721 dusz; okr\u0119g urz\u0119du stanu cywilnego mia\u0142 w 1880 roku 2432 mieszka\u0144c\u00f3w. Katolik\u00f3w w 1866 roku by\u0142o w Niezabyszewie 137, w Rekowie 568, w Ciemnie 87, w Trzebiatkowej 162 i w Piasznie 154. Cz\u0119\u015b\u0107 parafian m\u00f3wi\u0142a po kaszubsku. Proboszcza prezentowa\u0142 naczelny prezes prowincji, wybieraj\u0105c jednego z trzech kandydat\u00f3w przedstawionych przez kapitu\u0142\u0119. Data budowy obecnego kamiennego ko\u015bcio\u0142a katolickiego bywa podawana dwojako: \u201epo 1854 roku\u201d i \u201enowo zbudowany 1857\u201d; wie\u017c\u0119 dostawiono w 1933 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku opisuje go jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 z ciosanego kamienia polnego i ceg\u0142y, o wymiarach 9,70 na 23 metry, z o\u0142tarzem g\u0142\u00f3wnym i dwoma bocznymi, po\u015bwi\u0119conymi \u015bwi\u0119temu Miko\u0142ajowi, Marii i J\u00f3zefowi, z oko\u0142o 1770 roku. O zdobionych polach g\u00f3rnych o\u0142tarzy bocznych napisano, \u017ce mieszcz\u0105 si\u0119 w nich mi\u0119dzy toska\u0144skimi kolumnami \u201epolskie (!) sentencje\u201d \u2014 wykrzyknik pochodzi od niemieckich wydawc\u00f3w, dla kt\u00f3rych polski napis w tej okolicy by\u0142 niespodziank\u0105.\n\nPruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w Niezabyszewie 617 ewangelik\u00f3w, 188 katolik\u00f3w i pi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan; ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Bytowie, katolicy mieli parafi\u0119 na miejscu, tu te\u017c mie\u015bci\u0142 si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego. Ta przewaga topnia\u0142a jednak ju\u017c przed wojn\u0105, i to w tempie, kt\u00f3re da si\u0119 zmierzy\u0107. Monografia powiatu bytowskiego z 1938 roku \u2014 druk narodowosocjalistyczny, z kt\u00f3rego przej\u0119to tu wy\u0142\u0105cznie liczby i dane inwentarzowe \u2014 zestawia stan z 1936 roku ze stanem z 1810 roku: w Niezabyszewie katolik\u00f3w przyby\u0142o do 229, czyli do 48 procent mieszka\u0144c\u00f3w, w Sominach do 112 (31 procent), a w samym Bytowie do 1538 (16 procent). Liczba 229 pochodzi z cz\u0119\u015bci og\u00f3lnej monografii; w ha\u015ble wsi ta sama monografia podaje 901 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 429 katolik\u00f3w.\n\nKolekt\u0119 na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, og\u0142oszon\u0105 w 1912 roku w urz\u0119dowym organie konsystorza, uzasadniano s\u0142owami, kt\u00f3rych dzi\u015b nie da si\u0119 przemilcze\u0107: \u015bwi\u0105tynia mia\u0142a by\u0107 \u201ebastionem przeciw napieraj\u0105cemu polskiemu \u017cywio\u0142owi\u201d. Tak pisano o tej okolicy w pi\u015bmie urz\u0119dowym Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego na dwa lata przed wielk\u0105 wojn\u0105. Dzia\u0142k\u0119 pod ko\u015bci\u00f3\u0142 wydzielono jeszcze przed budow\u0105, przypuszczalnie ju\u017c w 1915 roku, z grunt\u00f3w ko\u0142odzieja Hermanna Kebschulla.\n\nOsobne \u017cycie ko\u015bcielne ewangelicy urz\u0105dzili sobie dopiero mi\u0119dzy wojnami. W 1925 roku powsta\u0142 tu samodzielny okr\u0119g duszpasterski obejmuj\u0105cy tak\u017ce D\u0105br\u00f3wk\u0119 i Sierzno, licz\u0105cy oko\u0142o tysi\u0105ca wiernych, z czego mniej wi\u0119cej po\u0142owa przypada\u0142a na samo Niezabyszewo. Parafia by\u0142a wolna od patronatu; wydzielono j\u0105 przez przeniesienie tu trzeciego stanowiska duchownego z Bytowa. Nowe stanowisko proboszcza gminy bytowskiej z siedzib\u0105 w Niezabyszewie erygowano 29 listopada 1930 roku. Na w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicy czekali tu dwie\u015bcie osiemdziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 lat \u2014 od utraty \u015bwi\u0105tyni w 1637 roku do budowy nowej w 1926 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono z pomoc\u0105 Gustav-Adolf-Werk, stowarzyszenia wspieraj\u0105cego budow\u0119 \u015bwi\u0105ty\u0144 ewangelickich w diasporze, i st\u0105d nazywano go ko\u015bcio\u0142em Gustawa Adolfa. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1938 roku stan\u0105\u0142 w latach 1925\u20131926 przy wschodnim wylocie wsi, wed\u0142ug projektu R\u00f6senera i Paulusa z Berlina: mur ceglany, wie\u017ca i szczyty w konstrukcji ryglowej, wszystko na cokole z kamienia polnego, wn\u0119trze osiem i p\u00f3\u0142 metra na szesna\u015bcie siedemdziesi\u0105t. Snycerk\u0119 wykona\u0142 Uecker z Trzebiatowa, polichromi\u0119 Hoffmann z Finkenwalde. Organy o dw\u00f3ch manua\u0142ach i siedmiu g\u0142osach zbudowa\u0142 w 1926 roku Gr\u00fcneberg ze Szczecina, a srebrne naczynia o\u0142tarzowe zaprojektowa\u0142 profesor Rhein z Kilonii. Trzy dzwony br\u0105zowe pochodzi\u0142y z 1907 roku od Colliera z Gda\u0144ska oraz z 1925 roku od firmy Junker i Edelbrock z Brilonu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 uwieczniono na fotografiach z 1939 roku; sta\u0142 jeszcze w 1964 roku.\n\nOpis ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego ze \u017ar\u00f3de\u0142 niemieckich r\u00f3\u017cni si\u0119 od wersji gminnej, wed\u0142ug kt\u00f3rej by\u0142 to zb\u00f3r z po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku, wzniesiony z zasi\u0142kiem rz\u0105dowym.\n\nPlebania, postawiona w 1929 roku, mia\u0142a dziewi\u0119\u0107 pokoi i centralne ogrzewanie \u2014 jak na tamten czas i na t\u0119 okolic\u0119 budynek nowoczesny; w piwnicy urz\u0105dzono ma\u0142\u0105 sal\u0119 parafialn\u0105, w kt\u00f3rej odbywa\u0142y si\u0119 nauki przedkonfirmacyjne, spotkania m\u0142odzie\u017cy i zebrania ewangelickiej organizacji pomocy kobietom. Dzia\u0142a\u0142a te\u017c ewangelicka szko\u0142a powszechna. Pierwszym duszpasterzem by\u0142 pastor pomocniczy Hansch (1929\u20131931), kt\u00f3ry zamieszka\u0142 w plebanii, ale nie zosta\u0142 tu na sta\u0142e. Johannes Albert Hoheisel przyby\u0142 jesieni\u0105 1931 roku jako duchowny pomocniczy (do Niezabyszewa przeprowadzi\u0142 si\u0119 w listopadzie), wed\u0142ug jego wspomnie\u0144 od 1 listopada 1932 roku by\u0142 pe\u0142noprawnym pastorem; pos\u0142ugiwa\u0142 do kwietnia 1939 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla B\u00fctow-Damsdorf, z siedzib\u0105 pastora w Niezabyszewie, 1200 dusz i wymienia Hoheisela jako duchownego pomocniczego. Ostatnie przedwojenne dane, z 1939 roku, podane przez bytowskiego pastora Heinricha von Baera, daj\u0105 472 ewangelik\u00f3w w samym Niezabyszewie, 354 w D\u0105br\u00f3wce i 351 w Sierznie razem z maj\u0105tkiem.\n\nJak wygl\u0105da\u0142a tu praca duszpasterska, wiadomo z relacji Hoheisela. Nabo\u017ce\u0144stwo z kazaniem odprawiano co niedziel\u0119 w Niezabyszewie, raz w miesi\u0105cu w Sierznie i raz w miesi\u0105cu w D\u0105br\u00f3wce, a co drug\u0105 niedziel\u0119 pastor prowadzi\u0142 dodatkowo nabo\u017ce\u0144stwo w Bytowie \u2014 wychodzi\u0142y z tego dwa albo trzy nabo\u017ce\u0144stwa tygodniowo. Zim\u0105 wypada\u0142o mu jeszcze je\u017adzi\u0107 za granic\u0119, do korytarza, gdzie opiekowano si\u0119 dwiema ewangelickimi parafiami: w Sierakowicach i Sul\u0119czynie. Dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w od przej\u015bcia granicznego pokonywa\u0142 otwart\u0105 bryczk\u0105, przy dwudziestu pi\u0119ciu stopniach mrozu.\n\nSp\u00f3r o dzwony w D\u0105br\u00f3wce pokazuje, jak blisko siebie \u017cy\u0142y tu oba wyznania. W D\u0105br\u00f3wce sta\u0142a niegdy\u015b katolicka kaplica; rozpad\u0142a si\u0119, resztki rozebrano, a zosta\u0142y dzwony w osobnej dzwonnicy, kt\u00f3rymi nadal dzwoniono w soboty wieczorem, w niedziele i o porach modlitewnych \u2014 \u017ceby ludzie bez zegark\u00f3w wiedzieli, kt\u00f3ra godzina. Wed\u0142ug ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Niezabyszewie pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha, z muru pruskiego, kryty \u201ed\u0119bowym kle\u0144cem\u201d; wewn\u0105trz mia\u0142 jeden o\u0142tarz, kilkana\u015bcie \u0142awek, chrzcielnic\u0119 i ambon\u0119, a dwa dzwony wisia\u0142y w wie\u017cy stoj\u0105cej osobno na cmentarzu. W 1847 roku rz\u0105d zni\u00f3s\u0142 tamtejsz\u0105 gmin\u0119 katolick\u0105, a dwa lata p\u00f3\u017aniej kaza\u0142 rozebra\u0107 tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142. Gdy w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej nakazano odda\u0107 dzwony z br\u0105zu, zg\u0142osi\u0142y je trzy strony naraz: parafia katolicka, gmina wiejska i parafia ewangelicka. Procesy ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 jeszcze w latach trzydziestych. Hoheisel przejrza\u0142 dokumentacj\u0119 u dziekana Franciszka Szynkowskiego, uzna\u0142 racj\u0119 katolik\u00f3w i nam\u00f3wi\u0142 gospodarzy z D\u0105br\u00f3wki na odst\u0105pienie od drugiej instancji, obiecuj\u0105c im w zamian w\u0142asne dzwony w ci\u0105gu roku.\n\nZnany jest te\u017c nast\u0119pca Hoheisela, i to z dok\u0142adn\u0105 dat\u0105: konsystorz pomorski og\u0142osi\u0142 w 1940 roku, \u017ce pastor Walter Kniesi, dot\u0105d w Torgelow w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Pasewalk, obejmuje z dniem 1 pa\u017adziernika 1940 roku urz\u0105d w B\u00fctow-Damsdorf, czyli w tutejszej parafii. By\u0142 to ostatni duchowny ewangelicki, jakiego ta wsp\u00f3lnota zd\u0105\u017cy\u0142a otrzyma\u0107.\n\nPo 1945 roku spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107. Wed\u0142ug pisma starosty bytowskiego z 21 czerwca 1948 roku ko\u015bcio\u0142y ewangelickie w Tuchomiu i Niezabyszewie wraz z plebani\u0105 i maj\u0105tkiem ruchomym by\u0142y wtedy formalnie zaj\u0119te; przydzielono je Polskiemu Ko\u015bcio\u0142owi Metodyst\u00f3w RP w Warszawie zgodnie z pismem szczeci\u0144skich w\u0142adz wojew\u00f3dzkich z 26 lutego 1947 roku. Cmentarz ewangelicki zosta\u0142 niemal ca\u0142kowicie zniszczony: do lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych dwudziestego wieku przetrwa\u0142o kilka nagrobk\u00f3w, metalowe trafi\u0142y na z\u0142om.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug wspomnie\u0144 Hoheisela by\u0142 pe\u0142noprawnym pastorem od 1 listopada 1932 roku, a urz\u0119dowy organ konsystorza podaje, \u017ce zosta\u0142 powo\u0142any na pastora w B\u00fctow-Damsdorf z dniem 1 pa\u017adziernika 1932 roku. Wspomnienia Hoheisela trzeba czyta\u0107 z podw\u00f3jnym zastrze\u017ceniem. Nagrano je dla rodziny, nie do druku, po sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu latach, bez mo\u017cliwo\u015bci korekty przez autora. Ich autor by\u0142 przy tym cz\u0142onkiem partii narodowosocjalistycznej od jesieni 1932 roku i sam pisze, \u017ce za swoje zadanie uwa\u017ca\u0142 niedopuszczenie do przechodzenia ziemi w polskie r\u0119ce \u2014 pisze to z dum\u0105. Daty z tych wspomnie\u0144 mo\u017cna przyjmowa\u0107 tam, gdzie potwierdzaj\u0105 je przypisy redaktora wydania.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. von Puttkamer, \u201eDie Lande Lauenburg und B\u00fctow \u2014 internationales Grenzgebiet\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 62 (1976), s. 20; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1055; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 184; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 72 (1940); \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 189 i nast\u0119pne (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, spisane i przet\u0142umaczone przez Josefa von Rymon Lipinskiego, niezabyszewo.com; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII, has\u0142o Niezabyszewo; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, powiat bytowski); Reinhold Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. I, K\u00f6nigsberg 1858; Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, odbitka z \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern. Kreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938; Hugo Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin. Die Kreise B\u00fctow und Lauenburg, Stettin 1911; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1871 Bernsdorf, zmiany redakcyjne wed\u0142ug stanu z 1 lipca 1938 roku; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1870 B\u00fctow; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 328\u2013329; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 841 oraz s. 879\u2013880; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353, oraz obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054\u20131055; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 233\u2013234; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 495 (pismo starosty powiatowego bytowskiego z 21 czerwca 1948 roku).*","built_year":1925,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia ewangelicka \u2014 Niezabyszewo / Damsdorf","url":"https://www.niezabyszewo.com/parafia-ewangelicka"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNiezabyszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pami\u0119tnikarskie","tytul":"Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, oprac. J. von Rymon Lipinski, niezabyszewo.com","url":"https://www.niezabyszewo.com/wspomnienia-pastora-hoheisela"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Hugo Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin. Die Kreise B\u00fctow und Lauenburg, Stettin 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1871 Bernsdorf, zmiany redakcyjne wed\u0142ug stanu z 1 lipca 1938 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1870 B\u00fctow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Kwerenda sieciowa atlasu z 7 wrze\u015bnia 2026 roku \u2014 zapis ustale\u0144 potwierdzonych i obalonych","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 72 (1940), Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1932","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 184","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1055","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054\u20131055","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. von Puttkamer, \u201eDie Lande Lauenburg und B\u00fctow \u2014 internationales Grenzgebiet\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 62 (1976), s. 20","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_NF_62/22/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"monografia","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 233\u2013234","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Reinhold Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. I, K\u00f6nigsberg 1858","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 495 (pismo starosty powiatowego bytowskiego z 21 czerwca 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0033","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13606,"lng":17.42417,"name_de":"Damsdorf","name_pl":"Niezabyszewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i plebania","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Damsdorf = dzi\u015b Niezabyszewo (gmina Byt\u00f3w, Kreis B\u00fctow, RB K\u00f6slin) \u2014 wie\u015b o podw\u00f3jnej to\u017csamo\u015bci wyznaniowej. Katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 par. \u015bw. Miko\u0142aja (parafia od 1393; neoroma\u0144ski korpus z granitu i ceg\u0142y 1854\u20131857, wie\u017ca i przed\u0142u\u017cenie 1933; barokowe o\u0142tarze z lat 70. XVIII w.) by\u0142 kaszubsko-katolickim wyj\u0105tkiem w lutera\u0144skiej ziemi bytowskiej (>80% powiatu stanowili ewangelicy). Miejscowi ewangelicy podlegali parafii w Bytowie; w 1925 utworzono trzeci okr\u0119g duszpasterski z siedzib\u0105 w Niezabyszewie i wzniesiono ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (tzw. ko\u015bci\u00f3\u0142 Gustawa Adolfa, fundacja Gustaw-Adolf-Werk), plebania 1929. Okr\u0119g ~1000 wiernych: ~500 Niezabyszewo, reszta Sierzno i D\u0105br\u00f3wka (Damerkow, ~4\u20135 km na p\u00f3\u0142noc). Pastorzy: Hansch (1929\u20131931), Johannes A. Hoheisel (proboszcz od 1 pa\u017adziernika 1932). Po 1945 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przebudowano na sklep GS, potem szko\u0142\u0119; plebani\u0119 zaj\u0119\u0142o przedszkole. Cmentarz ewangelicki: relikty oko\u0142o 1990. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (lata osiemdziesi\u0105te XIX wieku) notuje tu: Parafia kat. 1866: 1526 dusz, 906 komunikantow; 1884 \u2014 1721 dusz. Okreg USC 1880: 2432 mieszka\u0144c\u00f3w Wsie kat. 1866: Niezabyszewo 137, Rekowo 568, Ciemno 87, Trzebiatkowy 162, Piasnowo 154. o tutejszych ewangelikach podaje: Niezabyszewo (okreg ewangelicki; wies przewaznie ewang.).\n\n\u015alad po ewangelikach zosta\u0142 tu w samej konstrukcji ko\u015bcio\u0142a: wizytacja z 3 grudnia 1686 roku zapisa\u0142a, \u017ce \u201epo bokach ko\u015bcio\u0142a s\u0105 empory, zbudowane i pomalowane przez luteran\u201d, a o mieszka\u0144cach wsi wizytator napisa\u0142 kr\u00f3tko: wszyscy \u201ezara\u017ceni zaraz\u0105 lutera\u0144sk\u0105\u201d.\n\nW opisie tutejszego ko\u015bcio\u0142a z inwentarza zabytk\u00f3w z 1938 roku jest szczeg\u00f3\u0142, przy kt\u00f3rym autorzy postawili wykrzyknik. \u015awi\u0105tynia \u2014 z ciosanego kamienia polnego i ceg\u0142y, o wymiarach 9,70 na 23 metry \u2014 mia\u0142a o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny i dwa boczne, po\u015bwi\u0119cone \u015bwi\u0119temu Miko\u0142ajowi, Marii i J\u00f3zefowi, z oko\u0142o 1770 roku. I w\u0142a\u015bnie o zdobionych polach g\u00f3rnych o\u0142tarzy bocznych napisano, \u017ce mieszcz\u0105 si\u0119 w nich \u201epolskie (!) sentencje\u201d mi\u0119dzy toska\u0144skimi kolumnami. Wykrzyknik pochodzi od niemieckich wydawc\u00f3w z 1938 roku \u2014 dla nich polski napis w tej okolicy by\u0142 niespodziank\u0105.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Niezabyszewie, po niemiecku Damsdorf \u2014 w\u00f3wczas katolicki \u2014 obs\u0142ugiwa\u0142 prepozyt z Bytowa jako proboszcz wraz ze swoim wikariuszem, podobnie jak ko\u015bcio\u0142y w D\u0105br\u00f3wce Bytowskiej i Tuchomiu. Wed\u0142ug Br\u00fcggemanna wszyscy mieszka\u0144cy Niezabyszewa byli wyznania lutera\u0144skiego, a do tutejszego ko\u015bcio\u0142a przypisane by\u0142y mi\u0119dzy innymi cegielnia, kr\u00f3lewska podle\u015bnicz\u00f3wka w lasach sierzne\u0144skich i karczma Hopfenkrug.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902.* Ks. Jakub Fankidejski zapisuje wprost: \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w D\u0105br\u00f3wce (Damerau)\u201d, przy\u0142\u0105czony jako filialny do Niezabyszewa, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha. \u015awi\u0105tynia by\u0142a z muru pruskiego, kryta d\u0119bowym gontem, wewn\u0105trz jeden o\u0142tarz, kilkana\u015bcie \u0142awek, chrzcielnica i ambona; we wie\u017cy stoj\u0105cej osobno na cmentarzu wisia\u0142y dwa dzwony. T\u0119 D\u0105br\u00f3wk\u0119 pruski spis z 1895 roku zapisa\u0142 nie jako *Damerau*, lecz jako *Damerkow, K\u00f6niglich* w powiecie bytowskim: to dzisiejsza D\u0105br\u00f3wka Bytowska w gminie Borzytuchom, kt\u00f3rej ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bytowie, a katolicy \u2014 do parafii w Niezabyszewie (Damsdorf). Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten rozebrano w 1849 roku. *\u0179r\u00f3d\u0142o: ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice\u2026, Pelplin 1880; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 196\u2013197, pozycja 5; \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 841; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 189 i nast\u0119pne; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1041, 1055.*","built_year":1732,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia ewangelicka \u2014 Niezabyszewo / Damsdorf","url":"https://www.niezabyszewo.com/parafia-ewangelicka"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice\u2026, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1932","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1041, 1055","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0032","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/ob_dabrowka/PICT7382.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.136058,"lng":17.42417,"name_de":"Damsdorf","name_pl":"Niezabyszewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (wpis scalony z KOS-0033)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Brda, po niemiecku Neubraa \u2014 u Benedykta Reszki Neu Braa \u2014 by\u0142a maj\u0119tno\u015bci\u0105 che\u0142mi\u0144sk\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim. S\u0142ownik geograficzny podaje: z 1213,7 hektara og\u00f3\u0142em na rol\u0119 przypada\u0142o 249,75, na \u0142\u0105ki 123,82, na wody 61,92, a na b\u00f3r 764,74. Opr\u00f3cz roli, \u0142\u0105k, boru i w\u00f3d maj\u0105tek obejmowa\u0142 13,77 hektara nieu\u017cytk\u00f3w. W maj\u0105tku by\u0142 m\u0142yn o czterech gankach, pi\u0142a i smolarnia. W 1886 roku *S\u0142ownik geograficzny* zapisa\u0142 przy Nowej Brdzie tak\u017ce po\u0142o\u017cenie najbli\u017cszej stacji kolejowej: w *Reinfeld*, o 17 kilometr\u00f3w od maj\u0105tku. W Przechlewie, odleg\u0142ym o 9,5 kilometra, znajdowa\u0142a si\u0119 najbli\u017csza stacja pocztowa i telegraficzna.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Neubraa* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu osiem dom\u00f3w mieszkalnych i 94 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 49 ewangelik\u00f3w i 45 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Schwessin*; katolicy \u2014 do parafii *Prechlau*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *B\u00f6lzig*.\n\nWed\u0142ug Harnocha (1890) Nowa Brda nale\u017ca\u0142a do parafii Gro\u00df Peterkau und Seidem\u00fchl. Peterkau by\u0142o dawniej fili\u0105 obs\u0142ugiwan\u0105 z Schwessin na Pomorzu, st\u0105d zapis z 1868 roku. Nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie odprawiano wtedy mi\u0119dzy innymi w samej Nowej Brdzie. Przynale\u017cno\u015bci wsi do parafii ewangelickiej w Przechlewie, utworzonej wed\u0142ug Benedykta Reszki w 1893 roku, w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono.\n\nW zestawieniu Reszki, sporz\u0105dzonym wed\u0142ug stanu z 1 grudnia 1910 roku, Nowa Brda liczy\u0142a 223 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 138 by\u0142o ewangelikami. W samym Przechlewie zestawienie to notuje na 1878 mieszka\u0144c\u00f3w 804 ewangelik\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201edwa nagrobki, drzewostan w pe\u0142nym rozwoju\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, na skraju lasu, i by\u0142 ogrodzony p\u0142otem \u017cerdziowym. W pasie wzd\u0142u\u017c ogrodzenia ros\u0142y rz\u0119dy lip, klon\u00f3w, \u015bwierk\u00f3w i d\u0119b\u00f3w, mi\u0119dzy nimi grupy \u015bnieguliczki i barwinek. Najstarszy zachowany nagrobek upami\u0119tnia\u0142 Rudolfa Fahra, zmar\u0142ego w 1787 roku, i Eleonor\u0119 Fahr, zmar\u0142\u0105 w 1822 roku. W gminnym folderze Przechlewa wymieniono w Nowej Brdzie stary cmentarz z grobem Nehring\u00f3w, rodziny papiernik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Pietrzykowo (Gro\u00df Peterkau) i podaje tu 80 ewangelik\u00f3w w le\u015bnym obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Nowa Brda (niem. Neubraa); B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 213; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 502; folder gminy Przechlewo; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Nowej Brdzie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eNowa Brda\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 138\u2013139; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Nowa Brda \u2013 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Nowa_Brda"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Nowa Brda, niem. Neubraa, maj. che\u0142m., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 502","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0647","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8811246,"lng":17.2065053,"name_de":"Neubraa","name_pl":"Nowa Brda \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Teren dawnego cmentarza ewangelickiego w Nowej Cerkwi ma 0,39 hektara i le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, po wschodniej stronie drogi z Ostaszewa do Palczewa. Nagrobki si\u0119 nie zachowa\u0142y; czytelna pozosta\u0142a aleja cmentarna i relikty nasadze\u0144. Ewidencja zabytk\u00f3w gminy Ostaszewo wymienia cmentarz pod pozycj\u0105 90 i datuje go na lata 1838\u20131945.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Neukirch* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 53 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 568, w tym 212 ewangelik\u00f3w, 324 katolik\u00f3w, 27 mennonit\u00f3w i jednego \u017byda. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce katolicy nale\u017celi do miejscowej parafii, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nEwangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Nowej Cerkwi z 1838 roku przeniesiono do Elbl\u0105ga. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w Bernharda Schmida z 1919 roku budow\u0105 kierowa\u0142 inspektor wa\u0142\u00f3w Gersdorff. W tym samym inwentarzu zapisano, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 5 sierpnia 1838 roku. Dzwony, lichtarze i krucyfiks podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi kr\u00f3l w tym samym roku.\n\nNowa Cerkiew by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej, obejmuj\u0105cej tak\u017ce Gniazdowo (Sch\u00f6nhorst) i Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 360 mieszka\u0144c\u00f3w: 140 luteran\u00f3w, 190 katolik\u00f3w i 30 mennonit\u00f3w. W tym samym spisie jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podano Now\u0105 Cerkiew (Neukirch). Spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku naliczy\u0142 w Nowej Cerkwi 499 mieszka\u0144c\u00f3w. W tym samym spisie zapisano 267 katolik\u00f3w, 200 ewangelik\u00f3w, 28 innych chrze\u015bcijan i czterech \u017byd\u00f3w.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Neukirch ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1642 roku oraz \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1740 roku. W tym samym spisie konfirmacje i wykaz komunikant\u00f3w notowane s\u0105 od 1867 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1642\u2014 Tr St 1740\u2014 K Konf 1867\u2014. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1800\u201474.\u201d.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d dw\u00f3ch cmentarzy parafii w Nowej Cerkwi. W tym samym almanachu parafia liczy 373 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Ewidencja zabytk\u00f3w gminy Ostaszewo datuje cmentarz na lata 1838\u20131945, a Agathon Harnoch w 1890 roku wymienia w tej parafii tylko jeden cmentarz ewangelicki \u2014 w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim, urz\u0105dzony w 1853 roku \u2014 i zapisuje, \u017ce wcze\u015bniej ewangelik\u00f3w grzebano na katolickim cmentarzu przyko\u015bcielnym w Nowej Cerkwi.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 182 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 297 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen, Neidenburg 1890, diecezja Marienburg, has\u0142o \u201eNeukirch und Prangenau\u201d, s. 437; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen (spis z 1 grudnia 1905), Berlin 1908, powiat Marienburg, strony 78\u201379, pozycja 66; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 38, nr 87; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 10, nr 147; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 32; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 152\u2013153, pozycja 84; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 197, 203; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"ugostaszewo.bip.gov.pl","url":"https://ugostaszewo.bip.gov.pl/fobjects/download/1099814/6-program-opieki-nad-zabytkami-dla-gminy-ostaszewo-na-lata-2020-2023-pdf.html"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 152\u2013153, pozycja 84","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0989","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.177811,"lng":18.905032,"name_de":"Neukirch","name_pl":"Nowa Cerkiew \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Cerkiew w gminie Morzeszczyn, po niemiecku Neukirch, le\u017cy na Kociewiu pod Pelplinem, w dawnym powiecie starogardzkim (Kreis Preu\u00dfisch Stargard). Nazwa powtarza si\u0119 na Pomorzu co najmniej trzykrotnie: druga Nowa Cerkiew le\u017cy na \u017bu\u0142awach w gminie Ostaszewo i ma zachowany teren dawnego cmentarza ewangelickiego z alej\u0105, trzecia \u2014 Nowa Cerkiew Kr\u00f3lewska \u2014 w gminie Chojnice. W tej ostatniej ewidencja zabytk\u00f3w notuje dawny cmentarz ewangelicki; 30 wrze\u015bnia 1921 roku naliczono w niej 560 os\u00f3b, w tym 27 ewangelik\u00f3w, przy 288 mieszka\u0144cach narodowo\u015bci niemieckiej.\n\nCmentarza ewangelickiego ewidencja zabytk\u00f3w w Nowej Cerkwi kociewskiej nie zna. Wymienia tu sze\u015b\u0107 obiekt\u00f3w \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny z ogrodzeniem i bram\u0105, kaplic\u0119 i kapliczk\u0119 na nim, cmentarz parafialny z ogrodzeniem, bram\u0105 i uk\u0142adem zieleni, kapliczk\u0119 na tym cmentarzu oraz cmentarz pocholeryczny z kapliczk\u0105 \u2014 i \u017cadnego z nich nie opisuje jako ewangelicki, cho\u0107 w tej samej gminie oznacza tak nekropolie w Borkowie, wsi tej\u017ce parafii, i w Lipiej G\u00f3rze. Istnienia odr\u0119bnego cmentarza ewangelickiego w Nowej Cerkwi nie potwierdzono. Arkusz Messtischblattu w skali 1:25 000 numer 2177 (Bobau, wydanie 1910): wskazany punkt wypada na po\u0142udniowym skraju zabudowy Neukirch, a wschodnia cz\u0119\u015b\u0107 wsi wychodzi poza ramk\u0119 arkusza.\n\nTeren, na kt\u00f3rym stoi wie\u015b, nabyli cystersi pelpli\u0144scy na mocy przywileju M\u015bciwoja II z 1274 roku, a w 1302 roku opat Henryk z Hadersleben wyda\u0142 j\u0105 na prawie che\u0142mi\u0144skim. Pierwotny obszar liczy\u0142 56 w\u0142\u00f3k che\u0142mi\u0144skich, z czego cztery przypad\u0142y ko\u015bcio\u0142owi, a pi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 so\u0142tysowi \u2014 bez op\u0142at i ci\u0119\u017car\u00f3w. Przywilej sp\u0142on\u0105\u0142 podczas napadu husyt\u00f3w w 1438 roku i zosta\u0142 odnowiony przez opata Miko\u0142aja Engelkego w 1441. Nazwa wsi wzi\u0119\u0142a si\u0119, jak zapisano w wizytacji Trochowskiego, st\u0105d, \u017ce w 1290 roku zbudowano tu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, czyli cerkiew; dokument z 1302 roku notuje form\u0119 \u201eNuwekirche\u201d. Wie\u015b pozosta\u0142a maj\u0105tkiem opactwa w Pelplinie a\u017c do jego kasaty.\n\nWizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, zasta\u0142a tutejsz\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105 niemal bez katolik\u00f3w. Proboszczowi, kt\u00f3remu nakazano nie dopuszcza\u0107 innowierc\u00f3w do godno\u015bci rodzic\u00f3w chrzestnych, odpowiedzia\u0142 pytaniem: \u201ekt\u00f3\u017c wi\u0119c b\u0119dzie chrzestnym, skoro prawie wszyscy s\u0105 heretykami?\u201d \u2014 dodaj\u0105c, \u017ce katolik\u00f3w \u015bcigaj\u0105 nienawi\u015bci\u0105, a na niego gniewaj\u0105 si\u0119 za ka\u017cdym razem, gdy nie zostaj\u0105 przyj\u0119ci na chrzestnych. Poprosi\u0142 biskupa o rad\u0119. Proboszczem by\u0142 w\u00f3wczas Szymon \u017belazek, rodem z Chodcza, cz\u0142owiek s\u0119dziwy i dobrej opinii, rezyduj\u0105cy na miejscu; co czwart\u0105 niedziel\u0119 doje\u017cd\u017ca\u0142 z kazaniem do kaplicy w Kr\u00f3lowym Lesie. S\u0142ownik geograficzny, streszczaj\u0105c ten sam zapis, nazywa go Szymonem \u017belasko i dodaje, \u017ce w ca\u0142ej parafii \u201ewszyscy prawie mieszka\u0144cy si\u0119 zlutrzyli\u201d, a w samej wsi \u201eznalaz\u0142 si\u0119 tylko jeden katolik\u201d. Wizytator zanotowa\u0142 te\u017c, \u017ce witrykami ko\u015bcio\u0142a byli heretyccy so\u0142tysi. Do probostwa nale\u017ca\u0142y cztery w\u0142\u00f3ki, a do parafii dziewi\u0119\u0107 wsi: Nowa Cerkiew, Ropuchy, Ro\u017cental, Kulice, G\u0119tomie, Kr\u00f3l\u00f3w Las, Morzeszczyn, Rze\u017c\u0119cin i Borkowo.\n\nTen sam zapis dotyczy Nowej Cerkwi kociewskiej, na co wskazuj\u0105 jego szczeg\u00f3\u0142y. Has\u0142o w zeszycie pierwszym wizytacji, na stronach 161\u2013162, brzmi \u201eVilla Novaczerkiew. Bona Reverendi D. Abbatis Peplinensis\u201d, w sprawie fundacji odsy\u0142a do opata pelpli\u0144skiego, a w\u015br\u00f3d wsi parafialnych wymienia Kr\u00f3l\u00f3w Las \u2014 dobra tego\u017c opactwa; poprzedza je has\u0142o Jani (Le\u015bna i Stara Jania), a itinerarium biskupa prowadzi st\u0105d do Rajk\u00f3w i Bobowa. Indeks wydawnictwa rozdziela obie miejscowo\u015bci: jedna Nowa Cerkiew le\u017cy w dekanacie tucholskim, druga \u2014 ta \u2014 w nowskim, potem gniewskim.\n\nWizytacja nazywa ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a i takie te\u017c by\u0142o jego pierwotne wezwanie, przy patronacie opata pelpli\u0144skiego. Zmieni\u0142o si\u0119 ono p\u00f3\u017aniej: gdy obraz Matki Boskiej R\u00f3\u017ca\u0144cowej, ufundowany przez za\u0142o\u017cone w 1623 roku bractwo r\u00f3\u017ca\u0144cowe, zas\u0142yn\u0105\u0142 \u0142askami i przeniesiono go do wielkiego o\u0142tarza, ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 za patronk\u0119 Naj\u015bwi\u0119tsz\u0105 Mari\u0119 Pann\u0119. Dzisiejszy rejestr zabytk\u00f3w prowadzi tu ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, datowany na 1362 rok z przebudowami z XVIII i XIX wieku, wpisany pod numerem A-1310 dnia 24 kwietnia 1990 roku wraz z cmentarzem przy ko\u015bciele. W ko\u015bciele zachowa\u0142 si\u0119 dzwon Gerta Benninga z 1561 roku.\n\nW dziewi\u0119tnastym wieku ewangelicy stanowili we wsi niewielk\u0105 mniejszo\u015b\u0107 bez w\u0142asnej parafii. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 307 mieszka\u0144c\u00f3w: 9 luteran\u00f3w i 298 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Gniewie (Mewe). W 1868 roku S\u0142ownik geograficzny wykaza\u0142 596 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 556 katolik\u00f3w, 28 ewangelik\u00f3w i 12 \u017byd\u00f3w \u2014 w 56 domach. Spis z 1 grudnia 1885 roku da\u0142 w gminie wiejskiej 625 mieszka\u0144c\u00f3w: 611 katolik\u00f3w, 13 ewangelik\u00f3w i jednego \u017byda, a w obwodzie dworskim tej samej nazwy 152 osoby, w tym 142 katolik\u00f3w, sze\u015bcioro ewangelik\u00f3w i czworo \u017byd\u00f3w; w obu wierszach kolumna parafii ewangelickiej odsy\u0142a do Gniewu. Po pierwszej wojnie \u015bwiatowej, 30 wrze\u015bnia 1921 roku, naliczono we wsi 854 mieszka\u0144c\u00f3w w 76 domach mieszkalnych \u2014 853 rzymskich katolik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 prawos\u0142awn\u0105, wszystkich narodowo\u015bci polskiej; w drugim, mniejszym punkcie tej samej nazwy mieszka\u0142o 67 os\u00f3b, r\u00f3wnie\u017c wy\u0142\u0105cznie katolickich.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. S\u0142ownik geograficzny datuje star\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na 1312 rok, a rejestr zabytk\u00f3w na 1362; wed\u0142ug S\u0142ownika po po\u017carze wzniesiono now\u0105 w 1764 roku, a konsekrowano j\u0105 w 1767.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, oko\u0142o 1583; Wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyt I, s. 161\u2013162, oraz indeks miejscowo\u015bci w zeszycie III; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32 poz. 36 i s. 36 poz. 101; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 WEZ gminy Morzeszczyn (WEZ/WUOZ 2026-08-29); Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Morzeszczyn (stan 29 VIII 2026); Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2177 Bobau, wydanie 1910; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 64, nr 152; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Pr. Stargard\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o Nowacerkiew 1.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki w Nowej Cerkwi \u2014 GOK Chojnice","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/artykuly/14167/cmentarz-ewangelicki-w-nowej-cerkwi/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 Pr. Stargard 32/36 i 36/101; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej (spis z 1921 roku)i 844; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy gmina Morzeszczyn (12 wierszy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyt I, s. 161\u2013162, oraz indeks miejscowo\u015bci w zeszycie III","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32 poz. 36 i s. 36 poz. 101","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 WEZ gminy Morzeszczyn (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz zabytkowych cmentarzy gminy Chojnice \u2014 Gminny O\u015brodek Kultury w Chojnicach","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Morzeszczyn (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2177 Bobau, wydanie 1910","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Pr. Stargard\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885","url":"https://pbc.gda.pl/"}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0908","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.8656,"lng":18.6564,"name_de":"Neukirch","name_pl":"Nowa Cerkiew \u2014 cmentarz ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Nowej Cerkwi \u2014 po niemiecku Neukirch \u2014 po\u015bwi\u0119cono 12 sierpnia 1838 roku, rok po rozebraniu starej \u015bwi\u0105tyni. By\u0142a to budowla szachulcowa z niewielk\u0105 drewnian\u0105 wie\u017c\u0105, wzniesiona pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli tutejszych gospodarstw. Wed\u0142ug Harnocha dwa dzwony by\u0142y darem kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma IV, o\u0142tarz i ambona tworzy\u0142y jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, organy liczy\u0142y jedena\u015bcie g\u0142os\u00f3w. \u015awi\u0105tynia przetrwa\u0142a wojn\u0119, ale niszcza\u0142a; w latach 1990\u20131992 przeniesiono j\u0105 do Elbl\u0105ga, gdzie s\u0142u\u017cy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. W pierwotnym miejscu nie istnieje.\n\nPrzeniesienie ca\u0142ej drewnianej \u015bwi\u0105tyni jest w tych stronach rzadko\u015bci\u0105: wi\u0119kszo\u015b\u0107 budowli, kt\u00f3re nie doczeka\u0142y nowego u\u017cytkownika na miejscu, po prostu rozebrano albo pozwolono im run\u0105\u0107. Tutaj budowla przetrwa\u0142a, cho\u0107 w innym mie\u015bcie.\n\nPowojenne losy budowli opisa\u0142 ksi\u0105dz Zbigniew Kulesz, proboszcz elbl\u0105skiej parafii, kt\u00f3ra j\u0105 przej\u0119\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 wojn\u0119 w bardzo dobrym stanie, a po wysiedleniu dawnych mieszka\u0144c\u00f3w opiekowa\u0142 si\u0119 nim katolicki proboszcz, korzystaj\u0105cy z pobliskiego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Marcina \u2014 jeszcze w 1948 roku. W czerwcu 1950 roku pa\u0144stwowe gospodarstwo rolne poprosi\u0142o o oddanie \u015bwi\u0105tyni na magazyn zbo\u017cowy, a 18 maja 1951 roku Urz\u0105d do Spraw Wyzna\u0144 zgodzi\u0142 si\u0119 na to pod warunkiem, \u017ce budynek straci zewn\u0119trzne cechy sakralne: nale\u017ca\u0142o rozebra\u0107 drewnian\u0105 wie\u017c\u0119 nad wej\u015bciem i zamurowa\u0107 okna. Wed\u0142ug Kulesza wie\u017c\u0119 usuni\u0119to prawdopodobnie jeszcze przed ko\u0144cem 1951 roku. W ko\u015bciele sk\u0142adowano zbo\u017ce, p\u00f3\u017aniej nawozy sztuczne, jeszcze w latach siedemdziesi\u0105tych; od po\u0142owy tej dekady sta\u0142 opuszczony, a w 1989 roku grozi\u0142 zawaleniem.\n\nWed\u0142ug Zbigniewa Kulesza najpierw my\u015blano o przeniesieniu budowli do parafii b\u0142ogos\u0142awionego Jerzego Matulewicza w Pas\u0142\u0119ku, ale tamtejszy proboszcz z rad\u0105 parafialn\u0105 uznali j\u0105 za zbyt ma\u0142\u0105. Przej\u0119\u0142a j\u0105 wi\u0119c utworzona 26 sierpnia 1989 roku parafia \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Elbl\u0105gu: jej proboszcz wyst\u0105pi\u0142 o to do wojew\u00f3dzkiego konserwatora zabytk\u00f3w 16 pa\u017adziernika 1989 roku, a pozytywn\u0105 decyzj\u0119 wydano na pocz\u0105tku listopada. Rozbi\u00f3rka trwa\u0142a od 2 lipca do pocz\u0105tku sierpnia 1990 roku, po inwentaryzacji wykonanej przez architekta Janusza R\u00f3\u017ca\u0144skiego. Oko\u0142o 90 procent element\u00f3w drewnianych trzeba by\u0142o wykona\u0107 na nowo, tak \u017ce \u2014 jak pisze autor \u2014 by\u0142o to raczej odtworzenie wiernej kopii dawnego ko\u015bcio\u0142a wed\u0142ug inwentaryzacji konserwatorskiej. \u015awi\u0105tynia stan\u0119\u0142a u zbiegu ulic Olszty\u0144skiej, Kieleckiej i \u0141\u00f3dzkiej; 11 listopada 1992 roku pob\u0142ogos\u0142awili j\u0105 arcybiskup Edmund Piszcz oraz biskupi Andrzej \u015aliwi\u0144ski i J\u00f3zef Wysocki. Wie\u017ca nad prezbiterium jest nowa, zaprojektowana przez Janusza R\u00f3\u017ca\u0144skiego; now\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a jest te\u017c samo prezbiterium. Z dawnego wyposa\u017cenia nic si\u0119 nie zachowa\u0142o; autor przypuszcza, \u017ce sprz\u0119ty trafi\u0142y do innych ko\u015bcio\u0142\u00f3w albo zosta\u0142y zagrabione.\n\nHermann Eckerdt (1868) wymienia Now\u0105 Cerkiew w\u015br\u00f3d wsi, kt\u00f3rych przywileje lokacyjne z czas\u00f3w krzy\u017cackich wspominaj\u0105 proboszcza. Wed\u0142ug Wies\u0142awa D\u0142ugok\u0119ckiego parafia w Nowej Cerkwi pojawia si\u0119 po raz pierwszy we wznowionym przywileju z 1351 roku; pierwszy przywilej wystawi\u0142 wielki mistrz Ludolf K\u00f6nig (1342\u20131345), a sam\u0105 wie\u015b autor uwa\u017ca za za\u0142o\u017con\u0105 na pocz\u0105tku lat trzydziestych XIV wieku.\n\nJu\u017c w latach 1562 i 1564 po\u015bwiadczony jest w Nowej Cerkwi Thomas Tepper (Topper), kt\u00f3ry nazywa\u0142 siebie \u201epastor in Villa N.\u201d, co wed\u0142ug Schmida \u015bwiadczy, \u017ce by\u0142 zwolennikiem nauki lutera\u0144skiej. Wkr\u00f3tce po pierwszej wojnie szwedzkiej (1626\u20131629) zbudowano osobny dom ko\u015bcielny \u2014 mieszkanie pastora po\u0142\u0105czone z sal\u0105 nabo\u017ce\u0144stw \u2014 wed\u0142ug Schmida prawdopodobnie w 1631 roku, gdy Nowa Cerkiew i Sch\u00f6nhorst po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w jedn\u0105 parafi\u0119.\n\nNowa Cerkiew mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 i by\u0142a jej siedzib\u0105. Kazania po ewangelicku g\u0142oszono w dworach Nowej Cerkwi, Gniazdowa (Sch\u00f6nhorst) i Pr\u0119gowa \u017bu\u0142awskiego (Prangenau) ju\u017c pod koniec XVI wieku. Gniazdowo by\u0142o do 1631 roku osobn\u0105 parafi\u0105, a po po\u0142\u0105czeniu probostwo przeniesiono do Nowej Cerkwi. Po \u015bmierci ostatniego pastora Gniazdowa, Jakuba Clausera, w 1631 roku obie wsie po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w jedn\u0105 parafi\u0119 i wsp\u00f3lnie powo\u0142a\u0142y Erazma Rothmahlera, rektora szko\u0142y w Heiligenbeil i uwie\u0144czonego poet\u0119. Roku jego powo\u0142ania Abraham Hartwich ju\u017c nie zna\u0142. Pr\u0119gowo do\u0142\u0105czono 1 stycznia 1751 roku. W 1753 roku, w obecno\u015bci grafa wa\u0142owego i zgromadzenia trzech po\u0142\u0105czonych wsi, Nowej Cerkwi, Gniazdowa i Pr\u0119gowa, rozdzielono na w\u0142asno\u015b\u0107 miejsca w ko\u015bciele w Nowej Cerkwi; pierwsze miejsce w \u0142awie witryk\u00f3w przypad\u0142o pastorowi, a nast\u0119pne cztery witrykom. Oko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej, licz\u0105cej 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w. Do parafii nale\u017ca\u0142y filialne Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie i Gniazdowo. Agathon Harnoch wymienia w Nowej Cerkwi duchownego ju\u017c u schy\u0142ku XVI wieku \u2014 Johannesa, kt\u00f3rego nazwiska nie znano, zmar\u0142ego w 1601 roku \u2014 i jego nast\u0119pc\u0119 Johanna Milesiusa, czynnego jeszcze w 1615 roku.\n\nErazm Rothmahler prowadzi\u0142 po\u0142\u0105czon\u0105 parafi\u0119 w Nowej Cerkwi w latach 1631\u20131642; Harnoch nazywa go \u201eznakomitym poet\u0105\u201d i wymienia jego zbiory epigramat\u00f3w wydane w Gda\u0144sku w 1651 i 1652 roku.\n\nNa wod\u0119 ta parafia by\u0142a wystawiona jak ma\u0142o kt\u00f3ra. W 1661 roku pow\u00f3d\u017a zrujnowa\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 doszcz\u0119tnie, nabo\u017ce\u0144stwa usta\u0142y od Quinquagesimy do Zielonych \u015awi\u0105t, a na now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 przebudowano dw\u00f3r kapitana Stauffenberga. Pastor Jan Lederer, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 parafi\u0119 od 1642 do 1670 roku, prze\u017cy\u0142 z ni\u0105 potop szwedzki, zaraz\u0119 z lat 1656\u20131657, kt\u00f3ra zabra\u0142a ponad sto os\u00f3b, i t\u0119 pow\u00f3d\u017a. Woda zmy\u0142a wtedy nawet murowane domy, a pastor z rodzin\u0105 d\u0142ugo mieszka\u0142 na strychu. Pod koniec stulecia gminie dokuczali proboszczowie katoliccy: w 1692 roku proboszcz z Giemlic przyjecha\u0142 konno na K\u0119p\u0119 Gniazdowsk\u0105 i pod nieobecno\u015b\u0107 ojca wyj\u0105\u0142 z ko\u0142yski dziecko lutera\u0144skich rodzic\u00f3w, po czym mimo krzyku i \u0142ez matki ochrzci\u0142 je po katolicku. Proboszcz Lamkowski z Nowej Cerkwi pobi\u0142 grabarza wyznaczonego przez gmin\u0119 i zaryglowa\u0142 bram\u0119 cmentarza, tak \u017ce trumn\u0119 przenoszono przez p\u0142ot. W po\u0142udnie 24 stycznia 1737 roku przerwanie wa\u0142\u00f3w Wis\u0142y ci\u0119\u017cko uszkodzi\u0142o i t\u0119 budowl\u0119; nabo\u017ce\u0144stw nie by\u0142o przez dwana\u015bcie tygodni.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) pastor Jan Lederer zosta\u0142 ordynowany w Gda\u0144sku 12 grudnia 1642 roku, zmar\u0142 7 sierpnia 1670 roku i 12 sierpnia pochowano go w Steblewie (St\u00fcblau); 18 grudnia 1670 roku powo\u0142ano do Nowej Cerkwi Franciszka Keule z Trzebiatowa, kt\u00f3ry po siedmiu latach, w 1677 roku, przeszed\u0142 do Lichn\u00f3w, a jego miejsce zaj\u0105\u0142 Andrzej Corvinus, dot\u0105d pastor w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim, zmar\u0142y tu 5 stycznia 1684 roku. Wed\u0142ug Hartwicha 24 marca 1684 roku powo\u0142ano do Nowej Cerkwi Christiana Buggesiusa z Grudzi\u0105dza, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu dwadzie\u015bcia dwa lata i zmar\u0142 w 1706 roku; 15 listopada tego roku jego miejsce zaj\u0105\u0142 Johann Jacob Martini z Elbl\u0105ga, \u017cyj\u0105cy jeszcze w 1716 roku. Wed\u0142ug wpisu w najstarszej ksi\u0119dze metrykalnej Martini zmar\u0142 w 71. roku \u017cycia i 40. roku urz\u0119du, jako najstarszy wiekiem i sta\u017cem duchowny obu \u017bu\u0142aw Malborskich. Przed \u015bmierci\u0105 poleci\u0142 pochowa\u0107 si\u0119 w ko\u015bciele w Steblewie, aby przy nowym przerwaniu wa\u0142u pod Now\u0105 Cerkwi\u0105 woda nie wyp\u0142uka\u0142a jego szcz\u0105tk\u00f3w z ziemi; zawie\u017ali go tam witrycy i kilku powa\u017canych gospodarzy, kt\u00f3rym wdowa powierzy\u0142a t\u0119 trosk\u0119, a mow\u0119 przed o\u0142tarzem w Steblewie wyg\u0142oszono na s\u0142owa \u201eAbraham starb, und seine S\u00f6hne begruben ihn\u201d z 25. rozdzia\u0142u Pierwszej Ksi\u0119gi Moj\u017ceszowej. Wed\u0142ug Hartwicha 5 marca 1700 roku biskup Teodor Potocki wezwa\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w Nowej Cerkwi wraz z ich pastorem przed sw\u00f3j s\u0105d w Malborku, zarzucaj\u0105c im, \u017ce w domu modlitwy sprawili sobie nowe organy i graj\u0105 na nich jak w ko\u015bcio\u0142ach katolickich, i \u017c\u0105daj\u0105c ich usuni\u0119cia. Jak podaje Abraham Hartwich (1723), we wtorek przed Wielkanoc\u0105 1709 roku polski oddzia\u0142 wpad\u0142 noc\u0105 do Nowej Cerkwi, spl\u0105drowa\u0142 dom pastora lutera\u0144skiego, u kt\u00f3rego kwaterowa\u0142o ostatnio 60 \u017co\u0142nierzy, i uprowadzi\u0142 ze wsi 10 koni.\n\nSpis duchownych w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, prowadzony do 1867 roku, dodaje kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w do wykazu Rhesy: M. Samuel Ephraim From, wcze\u015bniej rektor szko\u0142y \u0142aci\u0144skiej w Malborku, zmar\u0142 w Malborku 24 pa\u017adziernika 1766 roku; Nicolaus Gr\u00fcttner przyszed\u0142 w 1762 roku ze \u015awierk\u00f3w, w czterdziestym roku \u017cycia, i zmar\u0142 w Lichnowach 25 sierpnia 1771 roku; Carl Theodor Wundsch otrzyma\u0142 powo\u0142anie w 1766 roku, maj\u0105c 28 lat; Michael Wilhelm Tornier zmar\u0142 jako tutejszy pastor 10 sierpnia 1805 roku, a Carl August Stelter w grudniu 1822 roku. Prawdziwo\u015b\u0107 tych wiadomo\u015bci po\u015bwiadczy\u0142 podpisem pastor Carl Ludwig Herrmann Ohlert.\n\nKatolickie protoko\u0142y wizytacyjne, om\u00f3wione przez Jana Wi\u015bniewskiego, dopowiadaj\u0105 ten obraz. W 1647 roku zapisano, \u017ce nied\u0142ugo po wojnie szwedzkiej predykant zbudowa\u0142 w Nowej Cerkwi dom \u2014 w przek\u0142adzie Wi\u015bniewskiego \u201ez chrzcielnic\u0105 i potrzebnymi przedmiotami\u201d \u2014 w kt\u00f3rym udziela\u0142 sakrament\u00f3w ze szkod\u0105 proboszcza, a dzieci uczy\u0142 nauczyciel nazywany \u201erektorem szko\u0142y\u201d. Do 1765 roku luteranie zbudowali swojemu duchownemu \u201eelegancki dom\u201d, a remontuj\u0105c w\u0142asn\u0105 kaplic\u0119, prosili biskupa o zgod\u0119. W 1785 roku protestanci stanowili 66 procent mieszka\u0144c\u00f3w katolickiej parafii \u2014 450 os\u00f3b (220 m\u0119\u017cczyzn i 230 kobiet) \u2014 i utrzymywali w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i pastora.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Neukirch ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1642 roku, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1740 roku, a wykaz komunikant\u00f3w i ksi\u0119gi konfirmacji od 1867 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1642\u2014 Tr St 1740\u2014 K Konf 1867\u2014. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1800\u201474\u201d. W ksi\u0119dze zapisano, \u017ce pastor Stelter, obejmuj\u0105c urz\u0105d w 1806 roku, zasta\u0142 trzy ksi\u0119gi ko\u015bcielne: pierwsz\u0105 z lat 1642\u20131774, drug\u0105 rozpocz\u0119t\u0105 na nowo 23 listopada 1773 roku i zamkni\u0119t\u0105 25 grudnia 1802 roku oraz trzeci\u0105, prowadzon\u0105 od 16 stycznia 1803 roku. Ozdobna karta tytu\u0142owa najstarszej z nich, z dat\u0105 \u201eAnno 1699\u201d, wymienia tylko dwie wsie, Now\u0105 Cerkiew i Gniazdowo (Sch\u00f6nhorst); zapis \u201eAngefangen Anno 1642\u201d stoi na nast\u0119pnej karcie.\n\nWed\u0142ug Schmida obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1838 roku pod kierunkiem inspektora budownictwa wa\u0142owego Gersdorffa; Bernhard Schmid podaje jako dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia 5 sierpnia 1838 roku, Agathon Harnoch \u2014 12 sierpnia. Wed\u0142ug Zbigniewa Kulesza, kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 na Schmida, budowa kosztowa\u0142a 5297 talar\u00f3w (u Schmida: koszt kosztorysowy), z czego 2495 talar\u00f3w (u Schmida: 2494) pochodzi\u0142o z daru monarszego, a budynek mia\u0142 20,75 metra d\u0142ugo\u015bci i 11,70 metra szeroko\u015bci. Z o\u0142tarza dawnego ko\u015bcio\u0142a zachowa\u0142y si\u0119 i trafi\u0142y do nowego predella, sze\u015b\u0107 rze\u017abionych figur \u2014 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a oraz ewangelist\u00f3w \u2014 rze\u017abiony obraz g\u0142\u00f3wny oraz nastawa z rze\u017abion\u0105 scen\u0105. Z dawnej ambony zachowa\u0142y si\u0119 kl\u0119cz\u0105ca posta\u0107 ch\u0142opa, d\u017awigaj\u0105ca kazalnic\u0119, oraz balustrada z malowanymi wizerunkami ewangelist\u00f3w.\n\nChrzcielnica pochodzi z 1754 roku \u2014 o\u015bmioboczna misa zw\u0119\u017caj\u0105ca si\u0119 ku do\u0142owi, na prostym s\u0142upie. Organy zbudowano w 1771 roku z dobrowolnych datk\u00f3w; na prospekcie widnieje napis: \u201eGeorge Klinge hat diese Orgel im Jahre 1771 vergolden lassen\u201d. Dwa \u017celiwne dzwony nosz\u0105 oznaczenia \u201eBerlin 1837\u201d i 1838 oraz wizerunek lec\u0105cego or\u0142a pruskiego. Dzwony, \u017celiwne lichtarze i krucyfiks \u2014 wed\u0142ug Schmida prawdopodobnie wyroby Kr\u00f3lewskiej Odlewni \u017beliwa w Berlinie \u2014 podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi kr\u00f3l w 1838 roku. Okrycia ambony i o\u0142tarza ufundowali w 1763 roku Michael Mader i jego \u017cona, w napisie okre\u015blona jako \u201eEst. Eli. Maderin geb. Pohlman\u201d.\n\nZbigniew Kulesz przytacza za Schmidem tak\u017ce sprz\u0119ty, kt\u00f3re przed 1945 rokiem znajdowa\u0142y si\u0119 w ko\u015bciele. Srebrny kielich z 1787 roku nosi\u0142 napis \u201eGott zu Ehren und dem Seel. Junggesellen Herrn Michael Mader aus Neukirche zum Andencken Ao 1787\u201d (Bogu na chwa\u0142\u0119 i na pami\u0105tk\u0119 zmar\u0142ego kawalera, pana Michaela Madera z Nowej Cerkwi, roku 1787); paten\u0119 wykona\u0142 wed\u0142ug Schmida by\u0107 mo\u017ce, a wed\u0142ug Kulesza prawdopodobnie, gda\u0144ski z\u0142otnik Matthias Pichgiel M\u0142odszy, a dzban do wina nosi\u0142 znak mistrzowski CS, kt\u00f3ry wed\u0142ug autora m\u00f3g\u0142 nale\u017ce\u0107 do Caspara Stieblinga. Cynow\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 z dzbanem ofiarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi w 1672 roku Nataniel Schultz z Gda\u0144ska; dzban mia\u0142 cech\u0119 gda\u0144skiego konwisarza Krzysztofa Brinckmana. Napisy na dw\u00f3ch du\u017cych lichtarzach o\u0142tarzowych opowiada\u0142y ich dzieje: w 1695 roku podarowa\u0142 je Johann Mader, przysi\u0119g\u0142y wa\u0142owy Wielkich \u017bu\u0142aw Malborskich, so\u0142tys kr\u00f3lewski i prze\u0142o\u017cony ewangelickiego domu Bo\u017cego w Nowej Cerkwi; oko\u0142o 1710 roku odnowi\u0142 je jego nast\u0119pca Peter Jochim; 24 listopada 1723 roku skradziono je wraz z innymi sprz\u0119tami, a 22 grudnia 1725 roku Johann Pasewerck ofiarowa\u0142 nowe. By\u0142y te\u017c cynowe wazony Michaela Sahla z 1746 roku, miedziany \u017cyrandol z napisem \u201eKoredala Madern Anno 1697\u201d oraz olejny obraz Ukrzy\u017cowania, kt\u00f3rego fundatora wskazywa\u0142 napis \u201eJohan Straus 1696\u201d.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 360 mieszka\u0144c\u00f3w: 140 luteran\u00f3w, 190 katolik\u00f3w i 30 mennonit\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Now\u0105 Cerkiew (Neukirch). Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Neukirch* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 53 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 568, w tym 212 ewangelik\u00f3w, 324 katolik\u00f3w, 27 mennonit\u00f3w i jednego \u017byda. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nS\u0142ownik geograficzny, bez podania roku, notuje w Nowej Cerkwi 568 mieszka\u0144c\u00f3w w 53 domach: 324 katolik\u00f3w, 212 ewangelik\u00f3w, 27 mennonit\u00f3w i czterech bezwyznaniowych; mennonici mieli, jak zapisano, \u201eza wsi\u0105 na polu swoj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119\u201d. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VII, 1886) do parafii ewangelickiej w Nowej Cerkwi nale\u017ca\u0142y tylko Nowa Cerkiew i Gniazdowo (Sch\u00f6nhorst), licz\u0105ce razem w 1868 roku 402 dusze.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 304 ewangelik\u00f3w; patronami byli wolnoche\u0142mi\u0144scy gospodarze, a pastorem by\u0142 od 1886 roku C\u00e4sar Zimmer. Spis z 1 grudnia 1905 roku da\u0142 499 mieszka\u0144c\u00f3w: 267 katolik\u00f3w, 200 ewangelik\u00f3w, 28 innych chrze\u015bcijan i czterech \u017byd\u00f3w.\n\nSpis z 1820 roku notuje we wsi dwa ko\u015bcio\u0142y \u2014 lutera\u0144ski i katolicki. Ten drugi, parafialny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Marcina, stoi do dzi\u015b. W wykazie rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego figuruje wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym pod numerem A-1234 (decyzja z 15 lipca 1988 roku). Z przeniesion\u0105 do Elbl\u0105ga \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 nie ma nic wsp\u00f3lnego.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Nowej Cerkwi liczy\u0142a wtedy 373 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1916 roku Alfons Naleszinski.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Pocz\u0105tki wsp\u00f3lnoty \u017ar\u00f3d\u0142a datuj\u0105 rozbie\u017cnie: S\u0142ownik geograficzny m\u00f3wi, \u017ce gmina ewangelicka powsta\u0142a w 1618 roku, a pierwszym jej duchownym by\u0142 Melisius, szerz\u0105cy now\u0105 wiar\u0119 ju\u017c w 1615 roku; Harnoch wymienia tu duchownego zmar\u0142ego w 1601 roku, a Schmid po\u015bwiadcza Thomasa Teppera ju\u017c w latach 1562 i 1564. Spis duchownych w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej podaje, \u017ce po\u0142\u0105czenie z Pr\u0119gowem nast\u0105pi\u0142o 18 stycznia 1751 roku, a Harnoch podaje 1 stycznia. Wed\u0142ug tego spisu Martini urz\u0119dowa\u0142 do 1746 roku, a Rhesa podaje dla niego rok \u015bmierci 1747. Ohlert zapisa\u0142 w ksi\u0119dze, \u017ce w 1832 roku otrzyma\u0142 powo\u0142anie do Sobowidza i przenosi si\u0119 tam na Gromniczn\u0105 1833 roku, a \u017cyciorys z ksi\u0119gi pastor\u00f3w podaje, \u017ce pastorem w Sobowidzu zosta\u0142 w marcu 1838 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Milesius (1601), Caspar Colbius (1628), Erasmus Rothmaler (1639), Christian W\u00fcst (1640), Johann Sarmannus (1670), Andreas Corvin (1674), Johann Gross (1677), Martin Gross (1699), Johann Jacob Martini (1706), Gustav Adolph Leopold Hartwich (1823), Johann Oloff Heinrich St\u00e4cker (1838?), Adolf Eduard Ludwig Fabricius (1873), Hermann Julius Adolf Christmann (1876), Gustav Adolf Hermann K\u00fchling (1883), C\u00e4sar Carl Emil Gottlieb Zimmer (1886), Alfons August Naleszinski (1916). Bez podanego roku: Christian Buggesius, Franz Keule, Carl Ludwig Hermann Ohlert. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 215) w latach 1628\u20131639 pastorem w Nowej Cerkwi w ekonomii malborskiej by\u0142 Jan Clausewitz, kt\u00f3ry \u2014 jak pisze autor \u2014 rzekomo zmar\u0142 tu w 1639 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 182 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 297 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 52; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 114, 248, 448; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eNowa Cerkiew\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 435\u2013437, diecezja Marienburg, has\u0142o \u201eNeukirch und Prangenau\u201d; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 197, 200, 201, 203, 204; kosciolydrewniane.pl \u2014 Nowa Cerkiew; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII, has\u0142o \u201eNowa Cerkiew 2.\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen (spis z 1 grudnia 1905), Berlin 1908, powiat Marienburg, strony 78\u201379, pozycja 66; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 38, nr 87; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 98, 103, 247\u2013248; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 10, nr 147; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 32; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 42; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 152\u2013153, pozycja 84; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 267, 291, 310, 324; t. 2, s. 462, 654, 655; t. 3, s. 724, 931, 1013; t. 4, s. 1145, 1190, 1248; t. 5, s. 1294, 1521; t. 6, s. 1555, 1743; t. 7, s. 2024, 2045; Z. Kulesz, \u201eRekonstrukcja ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy. Praktyczny przyk\u0142ad ekumenizmu katolicko-ewangelickiego na terenach diecezji elbl\u0105skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2, 2000, s. 137\u2013145; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 53\u201354; W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 20, 2019, s. 23; Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Nowej Cerkwi (Neukirch) za\u0142o\u017cona w 1803 roku, ze spisem duchownych Nowej Cerkwi i Pr\u0119gowa z lat 1658\u20131867, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 6703 (Archion 23120); Wypisy z najstarszej ksi\u0119gi metrykalnej parafii ewangelickiej w Nowej Cerkwi (Neukirch) z zapisem o \u015bmierci pastora Martiniego i o rozdziale miejsc w ko\u015bciele w 1753 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 6701 (Archion 23093); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 215.*","built_year":1838,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"kosciolydrewniane.pl \u2014 Nowa Cerkiew","url":"http://kosciolydrewniane.pl/pages/drewniane/n_cerk.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 197, 200, 201, 203, 204","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 436","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eNowa Cerkiew\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 52","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 114, 248, 448","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 152\u2013153, pozycja 84","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 267, 291, 310, 324; t. 2, s. 462, 654, 655; t. 3, s. 724, 931, 1013; t. 4, s. 1145, 1190, 1248; t. 5, s. 1294, 1521; t. 6, s. 1555, 1743; t. 7, s. 2024, 2045","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Z. Kulesz, \u201eRekonstrukcja ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy. Praktyczny przyk\u0142ad ekumenizmu katolicko-ewangelickiego na terenach diecezji elbl\u0105skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2, 2000, s. 137\u2013145","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s137-145.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 53\u201354","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 20, 2019, s. 23","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147887.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Nowej Cerkwi (Neukirch) za\u0142o\u017cona w 1803 roku, ze spisem duchownych Nowej Cerkwi i Pr\u0119gowa z lat 1658\u20131867, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 6703 (Archion 23120)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Wypisy z najstarszej ksi\u0119gi metrykalnej parafii ewangelickiej w Nowej Cerkwi (Neukirch) z zapisem o \u015bmierci pastora Martiniego i o rozdziale miejsc w ko\u015bciele w 1753 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 6701 (Archion 23093)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 215","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0359","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.177604,"lng":18.903127,"name_de":"Neukirch","name_pl":"Nowa Cerkiew \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Neukirch), relokowany","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Cerkiew Kr\u00f3lewska, po niemiecku K\u00f6niglich Neukirch, le\u017cy w gminie Chojnice. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 729 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 365 m\u0119\u017cczyzn i 364 kobiety \u2014 a w\u015br\u00f3d nich 606 katolik\u00f3w, 118 ewangelik\u00f3w i pi\u0119cioro wyznania moj\u017ceszowego. W spisie tym ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Chojnicach, a katolicy mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny na miejscu. Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, sporz\u0105dzony po spisie z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, notuje tu 560 os\u00f3b, w tym 533 katolik\u00f3w i 27 ewangelik\u00f3w. W tym skorowidzu narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 przypisano 272 osobom, a niemieck\u0105 288.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w tej Nowej Cerkwi ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny wraz z ogrodzeniem i kapliczk\u0105. W tej samej ewidencji figuruje tutejszy cmentarz rzymskokatolicki. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1911\u20131913 i wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1641. W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wpis ko\u015bcio\u0142a nosi dat\u0119 22 sierpnia 1997 roku.\n\nAndrzej Lorbiecki, kt\u00f3ry zinwentaryzowa\u0142 cmentarz ewangelicki w 2019 roku, umieszcza go przy ulicy Le\u015bnej i liczy na nim 28 zarys\u00f3w mogi\u0142, w tym trzy dzieci\u0119ce, oraz stary drewniany krzy\u017c. Lorbiecki przypuszcza, \u017ce cmentarz powsta\u0142 w czasach, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Nowej Cerkwi by\u0142 w r\u0119kach luteran\u00f3w, czyli mi\u0119dzy 1555 a 1600 rokiem. W jego relacji dawniejszych ksi\u0105g zgon\u00f3w nie ma, bo sp\u0142on\u0119\u0142y razem z plebani\u0105 w 1823 roku.\n\nW gminie Morzeszczyn i w gminie Ostaszewo w powiecie nowodworskim le\u017c\u0105 inne wsie o nazwie Nowa Cerkiew. W samej gminie Chojnice le\u017cy ponadto Szlachetna Nowa Cerkiew, osobna wie\u015b, kt\u00f3r\u0105 ewidencja zna z dworu i parku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 95 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, powiat chojnicki, strona 26, pozycja 59; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Konitz, strony 154 i 155, pozycja 55; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusze gmin Chojnice, Morzeszczyn i Ostaszewo (stan 29 VIII 2026); A. Lorbiecki, \u201eInwentaryzacja cmentarzy na terenie gminy Chojnice (cz. I)\u201d, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 35 (2019), s. 252\u2013253; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"spis powszechny","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, powiat chojnicki","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Morzeszczyn (stan 29 VIII 2026), pozycja wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"A. Lorbiecki, \u201eInwentaryzacja cmentarzy na terenie gminy Chojnice (cz. I)\u201d, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 35 (2019), s. 252\u2013253","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1167","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.700045,"lng":17.680775,"name_de":"K\u00f6niglich Neukirch","name_pl":"Nowa Cerkiew Kr\u00f3lewska \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dziewi\u0119tnastowieczny cmentarz ewangelicki w Nowej D\u0105browie za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi, na niewielkim wzniesieniu po zachodniej stronie drogi gruntowej do \u0141upawy; od zachodu s\u0105siaduje z jeziorkiem. Otaczaj\u0105 go pola uprawne i \u0142\u0105ki; od po\u0142udnia teren wyra\u017anie opada, a pozosta\u0142e granice wzmocniono wa\u0142em kamienno-ziemnym. Z dawnego zagospodarowania przetrwa\u0142o niewiele: starodrzew wyci\u0119to, a pomniki nagrobne usuni\u0119to \u2014 zosta\u0142o kilka zniszczonych fragment\u00f3w bez inskrypcji. W obecnym stanie pierwotnego rozplanowania cmentarza nie da si\u0119 odczyta\u0107. W terenie gdzieniegdzie le\u017c\u0105 pojedyncze u\u0142amki zniszczonych pomnik\u00f3w.\n\nNow\u0105 D\u0105brow\u0119, po niemiecku Neu Damerow, po kaszubsku Now\u00f4 D\u0105browa, w dawnych dokumentach tak\u017ce Steifenphal, za\u0142o\u017cono w 1764 roku, za Fryderyka II, jako osad\u0119 17 zagrodnik\u00f3w z karczm\u0105. Le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim (Landkreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142a w Kar\u017cnicy. W 1784 roku kolonia le\u017ca\u0142a dwie i \u0107wier\u0107 mili na wsch\u00f3d od S\u0142upska, przy trakcie pocztowym z Berlina do Prus, na dawnym pustym wrzosowisku d\u0105browskim. Mieszka\u0142o w niej 16 cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w \u2014 rodzin prz\u0105dk\u00f3w we\u0142ny (Wollspinnerfamilien) \u2014 i karczmarz; razem 17 dym\u00f3w. Kolonia nale\u017ca\u0142a do parafii w Zag\u00f3rzycy (Sageritz).\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi; parafia w Zag\u00f3rzycy nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto. M\u00fcller opisuje Zag\u00f3rzyc\u0119 jako parafi\u0119 macierzyst\u0105 we wsi kr\u00f3lewskiej urz\u0119du s\u0142upskiego, w kt\u00f3rej prawo obsadzania probostwa mia\u0142 w\u0142adca. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w Nowej D\u0105browie 226 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w, a spis z 1 grudnia 1905 roku \u2014 222 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. W 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 186 os\u00f3b, w 1933 roku 180, a w 1939 roku 176, przy 26 gospodarstwach.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 8 marca 1945 roku. W p\u00f3\u017aniejszym czasie przej\u0119li j\u0105 Polacy, a mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. Kartoteka Heimatortskartei Pommern odnalaz\u0142a p\u00f3\u017aniej 71 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 34 w NRD. Straty wojenne i zwi\u0105zane z wysiedleniem to wed\u0142ug Pagla 4 poleg\u0142ych, 19 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 26 zaginionych (\u201eprzypadki niewyja\u015bnione\u201d). Nauczycielem w tamtejszej szkole by\u0142 Friedrich V\u00f6lkner. Po 1945 roku wie\u015b przesz\u0142a do Polski, a nap\u0142ywowa ludno\u015b\u0107 katolicka nale\u017cy do parafii w \u0141upawie, w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\nMonografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego ilustruje to miejsce reprodukcj\u0105 arkusza mapy topograficznej 1:25 000 (Messtischbl\u00e4tter) w druku z 1935 roku. W monografii s\u0105 te\u017c trzy fotografie Marcina Palacza z 2010 roku. Na arkuszu Sageritz tej samej mapy, w wydaniu z 1938 roku, cmentarz rysuje si\u0119 jako niewielka, ogrodzona dzia\u0142ka kwadratowa na wzniesieniu na wsch\u00f3d od jeziorka, po zachodniej stronie drogi biegn\u0105cej ze wsi ku szosie l\u0119borskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Nowa D\u0105browa, s. 156; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Sageritz; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1569 Sageritz, wydanie 1938; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eD\u0105browa\u201d; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Neu Damerow; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 931.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), has\u0142o \u201eNowa D\u0105browa (d. nazwa: Neu Damerow, Steifenphal)\u201d, s. 156; wyci\u0105g K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"tam\u017ce, has\u0142a \u201eZag\u00f3rzyca (d. nazwa: Sageritz)\u201d s. 42 (w. 1355) i \u201e\u017boruchowo (d. nazwa: Sorchow)\u201d s. 96 (w. 3120)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, strona 172, pozycja 92 (Neu Damerow: 226 ewangelik\u00f3w, 0 katolik\u00f3w, parafia Sageritz, urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy Wendisch Karstnitz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy do serwisu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (plik cmentarze.gpx)","tytul_przed_2026_10_11":"M. Drzewiecki, terenowy zbi\u00f3r punkt\u00f3w GPS do serwisu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (plik cmentarze.gpx, Locus Map), punkt \u201eNowa D\u0105browa\u201d","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu z 15 czerwca 2026 roku (punkt 54,526245 / 17,346614 za portalem cmentarze.slupsk.pl, zakwestionowany)","tytul_przed_2026_10_11":"DOSSIER: weryfikacja atlasu \u2014 PARTIA 6, 15 czerwca 2026, wiersz CM-0883 (punkt 54,526245 / 17,346614 za portalem cmentarze.slupsk.pl, zakwestionowany)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eD\u0105browa\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1569 Sageritz, wydanie 1938 (zbi\u00f3r MapyHistoryczne_Pomorze, skan oryginalny assets/orig/1569.jpg)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu z 15 czerwca 2026 roku (punkt 54,526245 / 17,346614 za portalem cmentarze.slupsk.pl, obalony)","tytul_przed_2026_10_11":"DOSSIER: weryfikacja atlasu \u2014 PARTIA 6, 15 czerwca 2026, wiersz CM-0883 (punkt 54,526245 / 17,346614 za portalem cmentarze.slupsk.pl, obalony)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz Sageritz, wydanie 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku \u2014 Landkreis Stolp, gminy wiejskie, s. 172, poz. 91 (Neu Damerow) \u2014 odczyt ze skanu 23.09.2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 931","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Sageritz, s. 509","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0883","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.447977,"lng":17.318879,"name_de":"Neu Damerow","name_pl":"Nowa D\u0105browa \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Karczma, po niemiecku Neukrug, jest dzi\u015b siedzib\u0105 gminy w powiecie ko\u015bcierskim. Dawniej by\u0142a tylko koloni\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do Lubieszyna: S\u0142ownik geograficzny prowadzi j\u0105 w ha\u015ble \u201eLubieszy\u0144ska kolonia\u201d (niem. Lipschinkolonie), kt\u00f3re obejmowa\u0142o osady Nowa Karczma i Parowa \u2014 razem 1337 m\u00f3rg, 27 gbur\u00f3w, 9 zagrodnik\u00f3w, 45 dom\u00f3w, 114 katolik\u00f3w i 271 ewangelik\u00f3w, przy parafii w Garczynie oraz szkole i poczcie w miejscu. Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon prowadzi Neukrug jako wie\u015b zale\u017cn\u0105 od gminy Neu Lipschin, z parafi\u0105 katolick\u0105 w Garczynie i ewangelick\u0105 w Nowym Barkoczynie, w obwodzie urz\u0119dowym i okr\u0119gu urz\u0119du stanu cywilnego Lubieszyn. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1910 roku gmina Neu Lipschin liczy\u0142a 441 mieszka\u0144c\u00f3w; j\u0119zyk niemiecki poda\u0142y 282 osoby \u2014 275 ewangelik\u00f3w, pi\u0119cioro katolik\u00f3w i dwoje innego wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego \u2014 a j\u0119zyk polski 159 os\u00f3b. Osobnego wiersza dla samej Nowej Karczmy wykazy gmin powiatu ko\u015bcierskiego z 1885 roku nie maj\u0105; brak jest realny w druku, bo numeracja pod liter\u0105 N biegnie bez luki.\n\nCmentarz ewangelicki nie le\u017cy jednak przy samej Nowej Karczmie, tylko w jej cz\u0119\u015bci zwanej G\u00f3rne Horniki \u2014 po niemiecku Ober Hornikau \u2014 i tak te\u017c jest zapisany w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. Czasu za\u0142o\u017cenia nie ustalono; ewidencja datowania nie podaje.\n\nW\u0142a\u015bnie ta cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142a ludno\u015b\u0107 w przewa\u017caj\u0105cej mierze ewangelick\u0105. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje G\u00f3rne i Dolne Horniki razem jako 200 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 174 by\u0142o ewangelikami, 17 katolikami, a dziewi\u0119cioro wyznania moj\u017ceszowego. Do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego chodzono do Nowego Barkoczyna, katolicy za\u015b do Starego Grabowa; przynale\u017cno\u015b\u0107 do parafii w Nowym Barkoczynie utrzyma\u0142a si\u0119 jeszcze w spisie z 1910 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. V, has\u0142o \u201eLubieszy\u0144ska kolonia\u201d, i t. VII, has\u0142o \u201eNowa Karczma\u201d; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, has\u0142a \u201eNeukrug 6) Kr. Berent\u201d i \u201eNeu Lipschin\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Berent, pozycja 69; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke \u2026 Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat Berent, pozycja 68, oraz kolumna parafii ewangelickiej; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Nowa Karczma.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Nowa Karczma","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1121","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1332171,"lng":18.2030529,"name_de":"Neukrug","name_pl":"Nowa Karczma \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Kiszewa, po niemiecku Neu Kischau, a od 25 czerwca 1942 roku Neukischau, le\u017cy nad Wierzyc\u0105, w dawnym powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g administracyjny mia\u0142a w Niedamowie.\n\nCmentarz wznosi si\u0119 wysoko nad rzek\u0105 i ma kszta\u0142t w\u0105skiego, d\u0142ugiego prostok\u0105ta o powierzchni 0,13 hektara. Ogrodzenie w postaci wa\u0142u kamiennego zachowa\u0142o si\u0119 tylko cz\u0119\u015bciowo; po kt\u00f3rej\u015b z dawniejszych renowacji zosta\u0142 p\u0142ot siatkowy, w 2010 roku r\u00f3wnie\u017c powa\u017cnie zniszczony. Naliczono oko\u0142o trzydziestu sze\u015bciu grob\u00f3w os\u00f3b doros\u0142ych i oko\u0142o trzech dzieci\u0119cych. W obr\u0119bie cmentarza licznie zachowa\u0142y si\u0119 \u017celiwne krzy\u017ce nagrobne. Nekropoli\u0119 datuje si\u0119 na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a wed\u0142ug cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 na pierwsz\u0105 \u0107wier\u0107 tego stulecia; uj\u0119to j\u0105 w wykazie cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna.\n\nDawniej czynszowa wie\u015b starostwa kiszewskiego, po zaj\u0119ciu tych ziem przez Prusy zosta\u0142a nadana na w\u0142asno\u015b\u0107 w\u0142o\u015bcianom przywilejem wydanym w Gda\u0144sku 1 kwietnia 1820 roku. *S\u0142ownik geograficzny* opisuje j\u0105 jako wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 blisko traktu ko\u015bciersko-zblewskiego: 5083 morgi obszaru, m\u0142yn wodny i tartak, 23 gbur\u00f3w i 13 zagrodnik\u00f3w, szko\u0142a ewangelicka, 243 ewangelik\u00f3w, 71 katolik\u00f3w i jeden \u017byd w 42 domach. W *S\u0142owniku* parafi\u0105 katolick\u0105 jest Stara Kiszewa (Alt Kischau), poczt\u0105 \u2014 Nowe Polaszki; wie\u015b le\u017cy mil\u0119 i trzy czwarte od Ko\u015bcierzyny.\n\nEwangelicy \u2014 niemieccy koloni\u015bci \u2014 nale\u017celi do parafii (Kirchspiel) w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken); tak podaj\u0105 oba pruskie spisy powszechne. W spisie z 1 grudnia 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 322 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 216 ewangelik\u00f3w i 106 katolik\u00f3w. Oko\u0142o 1905 roku liczono tu 269 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 283 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 114 poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty i wszyscy oni byli ewangelikami, a 169 os\u00f3b m\u00f3wi\u0142o po polsku. Ca\u0142a parafia nowopolaszkowska liczy\u0142a oko\u0142o 3808 dusz i prowadzi\u0142a szko\u0142y w kilkunastu wsiach, w\u015br\u00f3d nich w Nowej Kiszewie.\n\nW XIX wieku wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy. Agathon Harnoch przypuszcza\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Nowych Polaszkach powsta\u0142 wkr\u00f3tce po Reformacji. W jego ocenie m\u00f3g\u0142 powsta\u0107 r\u00f3wnocze\u015bnie z nieistniej\u0105cym ko\u015bcio\u0142em w Nowej Kiszewie.\n\nW wizytacjach katolickich zb\u00f3r w Nowej Kiszewie figuruje w XVIII wieku. W 1750 roku wizytator parafii kiszewskiej nazwa\u0142 dom modlitwy w Nowej Kiszewie \u201enajstarszym\u201d w parafii; dzia\u0142a\u0142 przy nim tylko nauczyciel, po polsku zapisany jako \u201eszulmeyster\u201d. Tabelaryczne zestawienie pomorskich miejscowo\u015bci szkolnych, u\u0142o\u017cone przez Waschinskiego z wizytacji, zna w Nowej Kiszewie nauczyciela ewangelickiego w 1750 i w 1765 roku. W wizytacji parafii Stara Kiszewa z lat 1765\u20131766 zapisano, \u017ce \u201eakatolicy posiadali we wsi Nowa Kiszewa sw\u00f3j zb\u00f3r, ale ten praktycznie uleg\u0142 zniszczeniu, tak i\u017c by\u0142o tylko miejsce z prowizoryczn\u0105 dzwonnic\u0105\u201d i \u017ce dzia\u0142a\u0142a przy nim szko\u0142a lutera\u0144ska. Doros\u0142ych luteran\u00f3w naliczono wtedy w ca\u0142ej parafii sze\u015bciuset osiemdziesi\u0119ciu, a dzieci trzysta dziesi\u0119cioro.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku o dawnej parafii w Nowej Kiszewie, po niemiecku Neu Kischau, \u015bwiadczy\u0142y wieczy\u015bcie wydzier\u017cawiony grunt pleba\u0144ski oraz ma\u0142y dzwon ko\u015bcielny, zawieszony w\u00f3wczas w murowanej dzwonnicy na tutejszym cmentarzu.\n\nW 1772 roku w Nowej Kiszewie gospodarowa\u0142o czternastu ch\u0142op\u00f3w, samych Niemc\u00f3w i ewangelik\u00f3w, na 21\u00bd w\u0142\u00f3ki, z kt\u00f3rych p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki nale\u017ca\u0142o do lutera\u0144skiego pastora w Nowych Polaszkach; so\u0142tys mia\u0142 trzy wolne w\u0142\u00f3ki che\u0142mi\u0144skie. W 1726 roku Jakub Go\u0142o\u0144ski odbudowa\u0142 spalony m\u0142yn i tartak; w 1749 roku przywilej dosta\u0142 jego nast\u0119pca Theophilus Bartsch, potwierdzony w 1762 roku, kt\u00f3ry w 1772 roku mia\u0142 m\u0142yn kupiony za 1250 floren\u00f3w. W 1732 roku so\u0142ectwo z dwiema w\u0142\u00f3kami otrzyma\u0142 Johann Drews; w 1819 roku gospodarstwo to liczy\u0142o 236 m\u00f3rg.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowe Polaszki (Neu Paleschken) i podaje tu 114 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458 (parafia Neu Paleschken); T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent, s. 40, poz. 60; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 66; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKiszewa Nowa\u201d; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 374, 416\u2013417; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), streszczenie ksi\u0119gi G61 (wizytacja 1765\u20131766); H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 137\u2013138, 186; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), streszczenie ksi\u0119gi G61 (wizytacja 1765\u20131766)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9893"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 137\u2013138, 186","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0147","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03451,"lng":18.04037,"name_de":"Neu Kischau (od 25 VI 1942: Neukischau)","name_pl":"Nowa Kiszewa \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Sikorska Huta \u2014 po niemiecku Neuh\u00fctte, w latach 1939\u20131945 Sickerner Neuh\u00fctte, a w mi\u0119dzywojniu Nowahuta Sikorska \u2014 le\u017cy w gminie St\u0119\u017cyca. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich, i do obwodu urz\u0119dowego Szymbark. Cz\u0142on \u201eHuta\u201d wi\u0105\u017ce si\u0119 z siedemnastowiecznym wytwarzaniem w\u0119gla drzewnego i pota\u017cu; sama Sikorska Huta notowana jest od 1687 roku.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku nie opisywa\u0142 *Neuh\u00fctte* osobno, lecz odsy\u0142a\u0142 do has\u0142a *Sykorschin* (maj\u0105tek rycerski), w kt\u00f3rym osad\u0119 wymieniono razem z *Alth\u00fctte* i *Lupinenhof*. Dla *Sykorschin* podawa\u0142 31 budynk\u00f3w mieszkalnych i 373 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 144 ewangelik\u00f3w i 229 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tam 21 gospodarstw ch\u0142opskich i cztery zagrody cha\u0142upnicze. W tym podr\u0119czniku dzieci przypisano do okr\u0119gu szkolnego w Go\u0142ubiu.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku nie wyodr\u0119bnia Nowej Sikorskiej Huty jako osobnej gminy, lecz ujmuje j\u0105 razem z s\u0105siednimi osadami. W skorowidzu miejscowo\u015bci jest ona osad\u0105 obwodu dworskiego Sikorzyno, po niemiecku Sykorschin, w powiecie kartuskim pod pozycj\u0105 189. W ca\u0142ym tym obwodzie mieszka\u0142o w\u00f3wczas 310 os\u00f3b \u2014 107 ewangelik\u00f3w i 203 katolik\u00f3w; w tej samej jednostce le\u017ca\u0142a Stara Sikorska Huta, licz\u0105ca trzyna\u015bcie budynk\u00f3w mieszkalnych i 83 mieszka\u0144c\u00f3w. Nowa Sikorska Huta mia\u0142a jedena\u015bcie budynk\u00f3w mieszkalnych i tak\u017ce 83 mieszka\u0144c\u00f3w. W s\u0105siednich hutach tej samej parafii ewangelickiej, w Kapellenh\u00fctte, mieszka\u0142o 163 ewangelik\u00f3w na 172 mieszka\u0144c\u00f3w, a w Fischersh\u00fctte wszyscy 178 mieszka\u0144c\u00f3w byli ewangelikami.\n\nMiejscowi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku, gdzie sta\u0142 ich ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. W pocz\u0105tkach siedemnastego wieku starosta ko\u015bcierski Demetrius von Weiher zasiedli\u0142 Pomorzanami Szymbark oraz wie\u015b zapisan\u0105 przez Harnocha jako Beek. W Szymbarku zezwoli\u0142 na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a, wzniesionego oko\u0142o 1610 roku. Katolik\u00f3w spis z 1885 roku przypisuje parafii w Ko\u015bcierzynie.\n\nW samej wsi nie by\u0142o ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy; po tej spo\u0142eczno\u015bci zosta\u0142 cmentarz. Le\u017cy na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 40 w obr\u0119bie Sikorzyno; w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w powiatu kartuskiego figuruje jako dawny cmentarz ewangelicki pod pozycj\u0105 14. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka i ewangelicka odesz\u0142a, a nekropolia utraci\u0142a opiek\u0119. Gminny program opieki nad zabytkami z 2014 roku opisuje go s\u0142owami: \u201ebardzo zaniedbany cmentarz poewangelicki usytuowany w lesie przy le\u015bnym trakcie, na do\u015b\u0107 znacznym obszarze\u201d. W programie opieki na lata 2026\u20132029 ten opis powt\u00f3rzono bez zmian.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107, pod nazw\u0105 Sykorschin-Neuh\u00fctte, do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 25 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus, pozycje 37, 17 i 189 (wykaz osad obwodu 189 na s. 57: \u201eNeuh\u00fctte 11 u. 83\u201d) oraz skorowidz miejscowo\u015bci (\u201eNeuh\u00fctte 10. 189\u201d, z gwiazdk\u0105 oznaczaj\u0105c\u0105 osad\u0119 b\u0119d\u0105c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 gminy albo obwodu dworskiego); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424, has\u0142o Sch\u00f6nberg; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat kartuski, gmina St\u0119\u017cyca, pozycja 14; Gminny program opieki nad zabytkami gminy St\u0119\u017cyca na lata 2014\u20132017, 2014; Gminny program opieki nad zabytkami dla gminy St\u0119\u017cyca na lata 2026\u20132029 (uchwa\u0142a nr XXVI/397/2026 Rady Gminy St\u0119\u017cyca z 24 czerwca 2026 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 121, pozycja 280; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 135, pozycja 420; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Nowa Sikorska Huta \u2014 Wikipedia (EN)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Nowa_Sikorska_Huta"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 121, pozycja 280; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 135, pozycja 420","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0340","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19582,"lng":18.06662,"name_de":"Neuh\u00fctte","name_pl":"Nowa Sikorska Huta \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Wie\u015b Ko\u015bcierska le\u017ca\u0142a przed 1920 rokiem w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich. Wie\u015b rozwin\u0119\u0142a si\u0119 na prze\u0142omie XIX i XX wieku wok\u00f3\u0142 przystanku kolejowego linii Ko\u015bcierzyna\u2013Go\u0142ubie Kaszubskie, otwartej w 1901 roku, oraz szko\u0142y z 1905 roku. Osada tej nazwy istnia\u0142a tu wcze\u015bniej \u2014 *S\u0142ownik geograficzny* wymienia Now\u0105 Wie\u015b w\u015br\u00f3d wsi ko\u015bcierskiej parafii katolickiej. Odr\u0119bnej gminy tu nie by\u0142o; spisy nie wymieniaj\u0105 tej wsi osobno.\n\nWie\u015b by\u0142a dawniej folwarkiem ko\u015bcierskim. W wizytacji Gniewosza z 1649 roku folwark ten zapisano jako opustosza\u0142y, a w 1780 roku wydano go w wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119 wraz z folwarkiem Florenhof i cegielni\u0105. W 1868 roku dawny folwark ko\u015bcierski liczy\u0142 497,69 hektara powierzchni. Oko\u0142o 1909 roku wie\u015b zosta\u0142a wykupiona przez prusk\u0105 Komisj\u0119 Kolonizacyjn\u0105.\n\nEwangelicy \u2014 niemieccy koloni\u015bci, kolejarze i urz\u0119dnicy \u2014 nie mieli tu ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy; nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Ko\u015bcierzynie (Berent). Cmentarz za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1910 roku, co odnotowuje gminna ewidencja zabytk\u00f3w. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cytkowany. Zachowa\u0142 si\u0119 jako nieczynny i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nTomasz Hinc, kt\u00f3ry obszed\u0142 cmentarze gminy Ko\u015bcierzyna, opisuje ten cmentarz szczeg\u00f3\u0142owo. W jego opisie cmentarz le\u017cy poza osad\u0105, przy trasie dawnej magistrali kolejowej, na skraju lasu, i zajmuje 0,16 hektara. Ma kszta\u0142t prostok\u0105ta obramowanego \u015bwierkami, cho\u0107 ten \u017cywop\u0142ot ma dzi\u015b luki; wej\u015bcie rozpoznaje si\u0119 od strony p\u00f3l. Naliczono tu dziesi\u0119\u0107 grob\u00f3w os\u00f3b doros\u0142ych i osiem dzieci\u0119cych, jedn\u0105 czyteln\u0105 inskrypcj\u0119 i resztk\u0119 tablicy z kilkoma nieczytelnymi znakami. Groby uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 szeregowo, ale spora cz\u0119\u015b\u0107 terenu nie zosta\u0142a zagospodarowana. Wyja\u015bnia to zapis w ksi\u0119dze katastralnej: dzia\u0142k\u0119 pod cmentarz wydzielono w 1910 roku, \u201ena p\u00f3\u0142noc od magistrali kolejowej\u201d, a na mapie wida\u0107 przeznaczony do niej pas ziemi pod drog\u0119. Hinc wnioskuje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cy\u0142a Komisja Kolonizacyjna, a kr\u00f3tki czas u\u017cytkowania t\u0142umaczy, czemu tak niewiele miejsca zd\u0105\u017cono wykorzysta\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010, rozdzia\u0142 IV.11; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKo\u015bcierzyna\u201d (wykaz wsi parafialnych).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0148","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15461,"lng":18.00689,"name_de":"Neuendorf","name_pl":"Nowa Wie\u015b Ko\u015bcierska \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Nowej Wsi Kwidzy\u0144skiej (po niemiecku Neudorf) le\u017cy w polu, przy polnej drodze odchodz\u0105cej od gospodarstwa numer 12, na wysoko\u015bci stawu. W ewidencji figuruje na dzia\u0142ce 300 w obr\u0119bie Tychnowy. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 325 arkusza gminy Kwidzyn. W starszym inwentarzu obiekt okre\u015blono jako \u201ecmentarz prywatny, dawny ewangelicki\u201d, ze znakiem zapytania. W nowszym wykazie konserwatorskim figuruje po prostu jako cmentarz.\n\nW spisie z 1885 roku, w wykazie powiatu kwidzy\u0144skiego na stronie 78 pod pozycj\u0105 77, wykazano tu 54 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 34 ewangelik\u00f3w i 20 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie i Agathon Harnoch wymienia wie\u015b w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych. Z kolei katolicy podlegali parafii w Tychnowach, po niemiecku Tiefenau \u2014 tym samym obr\u0119bie, w kt\u00f3rym le\u017cy cmentarz. W wykazie szk\u00f3\u0142 dawnego urz\u0119du Wei\u00dfhof Wernicke podaje, \u017ce szko\u0142\u0119 w Neudorf za\u0142o\u017cono zaraz przy powstaniu wsi w czasach pruskich, a w 1787 roku uczy\u0142 w niej Ephraim Mathis, z pensj\u0105 60 talar\u00f3w.\n\nParafia kwidzy\u0144ska by\u0142a ewangelicka od czas\u00f3w Reformacji: wykaz duchownych Rhesy z 1834 roku otwiera przy katedrze Simon Klein, okre\u015blony jako \u201eucze\u0144 Lutra\u201d, a od 1560 roku katedra mia\u0142a te\u017c osobnego diakona dla wiernych m\u00f3wi\u0105cych po polsku.\n\nProgram Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 podaje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cono dla rodziny Kappel. W tym programie zapisano, \u017ce zachowa\u0142y si\u0119 historyczne nagrobki i metalowe, ozdobne ogrodzenie. Cmentarz jest nieczynny, teren zaniedbany, a nagrobki zniszczone.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje cmentarz na pocz\u0105tek XX wieku, a Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 36 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, pozycja 325 (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Bia\u0142e Karty konserwatorskie \u2014 ewidencja cmentarzy Pomorza; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Karthaus, s. 26\u201327, poz. 60; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; E. Wernicke, \u201eTiefenau. Eine heimatliche Studie\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 61.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Find a Grave, has\u0142o \u201eCmentarze gm. Kwidzyn\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cmentarze gm. Kwidzyn \u2014 Find a Grave / Polskie Cmentarze"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"polskie-cmentarze.pl, has\u0142o \u201eCmentarze gm. Kwidzyn\u201d","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-kwidzynski/Gmina-Kwidzyn/Kwidzyn","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cmentarze gm. Kwidzyn \u2014 Find a Grave / Polskie Cmentarze"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Wernicke, \u201eTiefenau. Eine heimatliche Studie\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 61","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 Rady Gminy Kwidzyn z dnia 31 maja 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 3041, s. 86","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=3041"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0416","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77083,"lng":18.94918,"name_de":"Neudorf","name_pl":"Nowa Wie\u015b Kwidzy\u0144ska \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Nowej Wsi L\u0119borskiej, do 1945 roku Neuendorf, nie zachowa\u0142 si\u0119. Za\u0142o\u017cono go prawdopodobnie w drugiej po\u0142owie XIX wieku przy drodze do Czarn\u00f3wka, za torami; zajmowa\u0142 oko\u0142o 1,5 hektara, by\u0142 otoczony kamiennym murem i mia\u0142 bram\u0119 od drogi, alej\u0119 i kaplic\u0119 na ko\u0144cu. Ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 pod koniec lat czterdziestych XX wieku, potem teren niszcza\u0142; kaplic\u0119 zacz\u0119to rozbiera\u0107 w po\u0142owie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, a mniej wi\u0119cej w latach 1977\u20131978 cmentarz zlikwidowano i teren zniwelowano. Jedynym \u015bladem jest zachowany kamienny mur \u2014 na miejscu cmentarza dzia\u0142a tartak.\n\nW 1784 roku Nowa Wie\u015b by\u0142a najwi\u0119ksz\u0105 wsi\u0105 kr\u00f3lewskiego urz\u0119du l\u0119borskiego. Le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142 \u0107wierci mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, w dolinie nad strumieniem p\u0142yn\u0105cym od K\u0119b\u0142owa do \u0141eby, przy trakcie pocztowym do \u0141eby; mieszka\u0142o tu dw\u00f3ch so\u0142tys\u00f3w wolnych, 19 gospodarzy (jeden z nich wolny) i trzech cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, a w 1781 roku zbudowano szko\u0142\u0119 \u2014 razem 38 dym\u00f3w. Obok siebie sta\u0142y dwie \u015bwi\u0105tynie: ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, w kt\u00f3rym kazanie wyg\u0142aszano trzy razy w roku, i lutera\u0144ski dom modlitwy z 1737 roku, filia Garczegorza, \u201eworinn sonnt\u00e4glich geprediget wird\u201d \u2014 gdzie kazanie by\u0142o co niedziel\u0119. W folwarku mieszka\u0142 kr\u00f3lewski urz\u0119dnik i generalny dzier\u017cawca urz\u0119du; dzia\u0142a\u0142y tu urz\u0119dowy browar i gorzelnia.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny ufundowa\u0142 tu, wed\u0142ug Fankidejskiego, w 1349 roku komtur gda\u0144ski i przy\u0142\u0105czy\u0142 go jako fili\u0119 do L\u0119borka, zobowi\u0105zuj\u0105c proboszcza do nabo\u017ce\u0144stwa w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 i do trzech Mszy w tygodniu, a uposa\u017caj\u0105c go dochodem z sze\u015bciu w\u0142\u00f3k. Franz Schultz uwa\u017ca osad\u0119 za starsz\u0105 od L\u0119borka: przywilej z 22 listopada 1349 roku odnawia\u0142 wcze\u015bniejszy, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny z sze\u015bcioma w\u0142\u00f3kami wtedy istnia\u0142. P\u00f3\u017aniejsze wizytacje opisuj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 murowan\u0105, patronatu rz\u0105dowego, z trzema du\u017cymi dzwonami na wie\u017cy, ceglan\u0105 posadzk\u0105, drewnianym sufitem, czterdziestoma dwiema \u0142awkami i pi\u0119cioma oknami; obok sta\u0142a chrzcielnica, a przy ko\u015bciele by\u0142 cmentarz, na kt\u00f3rym chowano zmar\u0142ych.\n\nW czasie Reformacji wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 zniemczonej ludno\u015bci przesz\u0142a na luteranizm i katolickie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano tu tylko kilka razy do roku; ko\u015bci\u00f3\u0142 znajdowa\u0142 si\u0119 w r\u0119kach ewangelik\u00f3w mniej wi\u0119cej od 1570 do 1641 roku. Inwentarz ko\u015bcio\u0142a spisany oko\u0142o 1642 roku wymienia w\u015br\u00f3d jego wyposa\u017cenia czterna\u015bcie \u201eksi\u0105\u017cek heretyckich\u201d. Wizytacja z 13 grudnia 1686 roku zapisa\u0142a, \u017ce wszyscy mieszka\u0144cy Nowej Wsi s\u0105 innowiercami, a w tamtejszym ko\u015bciele \u2014 cz\u0119\u015bciowo murowanym, cz\u0119\u015bciowo z muru pruskiego \u2014 proboszcz odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa trzy razy w roku. Tutejsi luteranie zabiegali o \u015bwi\u0105tyni\u0119 zaraz po rozbiorze Polski, a\u017c w 1824 roku wstawi\u0142 si\u0119 za nimi rz\u0105d pruski: za\u017c\u0105da\u0142 najpierw, by ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 symultanny, wsp\u00f3lny dla obu wyzna\u0144, a gdy w\u0142adza duchowna odm\u00f3wi\u0142a \u2014 by wyda\u0107 go protestantom. Biskup Mathy zastrzeg\u0142 wtedy, \u017ce \u015bwi\u0105tynia wr\u00f3ci do katolik\u00f3w, gdyby ich liczba przewy\u017cszy\u0142a liczb\u0119 protestant\u00f3w cho\u0107by o jedn\u0105 osob\u0119. Rok przekazania \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: Fankidejski \u2014 1850, Schultz \u2014 umow\u0119 z 26 listopada 1829 roku, kt\u00f3r\u0105 urz\u0105d biskupi w Pelplinie odst\u0105pi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142ek gminie ewangelickiej. Wielkie dzwony mia\u0142y wedle ugody trafi\u0107 do ko\u015bcio\u0142a w L\u0119borku, czego \u2014 jak notuje Fankidejski \u2014 katolicy si\u0119 nie doczekali. Star\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 zast\u0105piono now\u0105, neoroma\u0144sk\u0105, wzniesion\u0105 w latach 1845\u20131847; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny.\n\nW\u0142asnej parafii wie\u015b nie mia\u0142a; wed\u0142ug Schultza przed za\u0142o\u017ceniem L\u0119borka ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny by\u0142 samodzieln\u0105 parafi\u0105, a wed\u0142ug Fankidejskiego od pocz\u0105tku fili\u0105. Przed Reformacj\u0105 by\u0142a fili\u0105 L\u0119borka i przez pomorski archidiakonat oraz dekanat l\u0119borski nale\u017ca\u0142a do biskupstwa w\u0142oc\u0142awskiego; po Reformacji sta\u0142a si\u0119 fili\u0105 Garczegorza (Garzigar). M\u00fcller w wykazie duchownych Pomorza notuje j\u0105 jako fili\u0119 Garczegorza, podobnie Schultz \u2014 u kt\u00f3rego pastor Lobach obs\u0142ugiwa\u0142 w 1764 roku Garczegorze i Now\u0105 Wie\u015b naraz. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku przypisuje Now\u0105 Wie\u015b do parafii ewangelickiej w Garczegorzu, a katolik\u00f3w do parafii w L\u0119borku; parafi\u0119 w Garczegorzu wskazuje te\u017c zestawienie parafii FamilySearch. W 1907 roku parafia w Garczegorzu wchodzi\u0142a w sk\u0142ad synodu l\u0119borskiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako fili\u0119 parafii w Garczegorzu, oddalon\u0105 od Garczegorza o 4 kilometry, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3550 dusz. Pastorem by\u0142 superintendent Hermann Elgeti.\n\nW 1895 roku spis zapisa\u0142 w gminie wiejskiej 953 ewangelik\u00f3w i 53 katolik\u00f3w, a w obwodzie dworskim 130 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. Schultz podaje dla gminy wiejskiej 1102 mieszka\u0144c\u00f3w, a dla obwodu dworskiego, licz\u0105cego 373 hektary, 113.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Fankidejski podaje fundacj\u0119 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny w 1349 roku i jego przy\u0142\u0105czenie jako filii do L\u0119borka, a Schultz uwa\u017ca, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 przed przywilejem z 1349 roku i przed za\u0142o\u017ceniem L\u0119borka by\u0142 samodzieln\u0105 parafi\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eNeuendorf\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org); \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911; ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 249 (has\u0142o Garzigar); FotoExploracje, \u201eNowa Wie\u015b L\u0119borska\u201d (fotoexploracje.manifo.com), z relacjami mieszka\u0144c\u00f3w; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1977,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Nowa Wie\u015b L\u0119borska (Neuendorf)","url":"http://web.archive.org/web/20160803173420/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/pomniki/229-nwl-kriege"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eNeuendorf\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org)","url":"https://www.meyersgaz.org/place/20266020"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Garzigar","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0632","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_nwl/nwl01.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.559306,"lng":17.720139,"name_de":"Neuendorf (Kr. Lauenburg i. Pom.)","name_pl":"Nowa Wie\u015b L\u0119borska \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowa Wie\u015b L\u0119borska, po niemiecku Neuendorf, le\u017cy tu\u017c pod L\u0119borkiem. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 to ceglana, halowa, orientowana \u015bwi\u0105tynia z wyodr\u0119bnionym prezbiterium zamkni\u0119tym p\u00f3\u0142koli\u015bcie, o dekoracji z poziomych tynkowanych pas\u00f3w. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono w 1845 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano do u\u017cytku 29 pa\u017adziernika 1847 roku (cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 podaje lata budowy 1846\u20131847). Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy \u2014 po\u015bwi\u0119cono go 8 grudnia 1947 roku, a samodzieln\u0105 parafi\u0119 pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny erygowano 28 sierpnia 1974 roku.\n\nZapis \u201enyedorf\u201d wyst\u0119puje ju\u017c w opisie granic Redkowic z lat 1335\u20131341. Wie\u015b otrzyma\u0142a prawo che\u0142mi\u0144skie 22 listopada 1349 roku z r\u0105k komtura gda\u0144skiego Henryka Rechtira, a przywilej ten by\u0142 odnowieniem znacznie starszego aktu nadania. Wed\u0142ug Franza Schultza przed za\u0142o\u017ceniem L\u0119borka tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny by\u0142 o\u015brodkiem samodzielnej parafii, p\u00f3\u017aniej sta\u0142 si\u0119 fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a l\u0119borskiego, z kt\u00f3rym wie\u015b mia\u0142a wsp\u00f3lnego duchownego; wed\u0142ug ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego ko\u015bci\u00f3\u0142 ufundowa\u0142 w 1349 roku sam Rechtir i od razu przy\u0142\u0105czy\u0142 go jako fili\u0119 do L\u0119borka.\n\nW 1570 roku wie\u015b by\u0142a ju\u017c zreformowana: ordynowany w tym roku diakon l\u0119borski Christophorus Klock by\u0142 \u201ezarazem pastorem w Neuendorf\u201d. \u015awi\u0105tynia pozostawa\u0142a w r\u0119kach ewangelik\u00f3w do 1641 roku, kiedy przywr\u00f3cono j\u0105 katolikom. Inwentarz ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny, spisany oko\u0142o 1642 roku, wymienia w\u015br\u00f3d jego wyposa\u017cenia czterna\u015bcie \u201eksi\u0105\u017cek heretyckich\u201d \u2014 pozosta\u0142o\u015b\u0107 po czasach, gdy \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom.\n\nWie\u015b pozosta\u0142a jednak lutera\u0144ska. Protok\u00f3\u0142 wizytacji z lat 1686\u20131687 m\u00f3wi o niej kr\u00f3tko: *incolae omnes lutherani* \u2014 wszyscy mieszka\u0144cy byli luteranami; wizytacja z 13 grudnia 1686 roku zapisa\u0142a, \u017ce w tutejszym ko\u015bciele \u2014 cz\u0119\u015bciowo murowanym, cz\u0119\u015bciowo w pruskim murze \u2014 proboszcz odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa trzy razy w roku. W latach 1710\u20131711 nie by\u0142o tu ani plebanii, ani domu dla nauczyciela. Wykaz z 1719 roku podaje dla Nowej Wsi L\u0119borskiej i Garczegorza, liczonych razem, dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 os\u00f3b ochrzczonych, pi\u0119\u0107 za\u015blubionych i dziewi\u0119\u0107 zmar\u0142ych.\n\nEwangelicy zbudowali w\u0142asny zb\u00f3r; wed\u0142ug Franza Schultza pierwsze kazanie wyg\u0142oszono w nim 14 wrze\u015bnia 1738 roku, a opis Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku nazywa go lutera\u0144skim domem modlitwy. Nale\u017ca\u0142 on do inspekcji l\u0119borskiej i by\u0142 fili\u0105 zboru w Garczegorzu (Garzigar); nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w nim co niedziel\u0119, a w stoj\u0105cym obok ko\u015bciele katolickim kazanie g\u0142oszono trzy razy w roku. W 1784 roku Nowa Wie\u015b by\u0142a najwi\u0119ksz\u0105 wsi\u0105 kr\u00f3lewskiego urz\u0119du l\u0119borskiego. Le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142 \u0107wierci mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, w dolinie nad strumieniem p\u0142yn\u0105cym od K\u0119b\u0142owa do \u0141eby, przy trakcie pocztowym do \u0141eby; mieszka\u0142o tu dw\u00f3ch so\u0142tys\u00f3w wolnych, 19 gospodarzy (jeden z nich wolny) i trzech cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, a w 1781 roku zbudowano szko\u0142\u0119 \u2014 razem 38 dym\u00f3w. Obok siebie sta\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, w kt\u00f3rym kazanie wyg\u0142aszano trzy razy w roku, i lutera\u0144ski dom modlitwy, filia Garczegorza, \u201eworinn sonnt\u00e4glich geprediget wird\u201d \u2014 gdzie kazanie by\u0142o co niedziel\u0119. W folwarku mieszka\u0142 kr\u00f3lewski urz\u0119dnik i generalny dzier\u017cawca urz\u0119du; dzia\u0142a\u0142y tu urz\u0119dowy browar i gorzelnia.\n\nZb\u00f3r szybko okaza\u0142 si\u0119 wadliwy i gmina stara\u0142a si\u0119 o zagro\u017cony ruin\u0105 budynek ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Miejscowi luteranie zabiegali o niego ju\u017c zaraz po rozbiorze Polski, a\u017c uj\u0105\u0142 si\u0119 za nimi sam rz\u0105d pruski. Jak pisze Fankidejski, w 1824 roku rz\u0105d za\u017c\u0105da\u0142 najpierw, by \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 symultaniczna \u2014 czyli wsp\u00f3lna dla katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w. Gdy w\u0142adza duchowna nie wyrazi\u0142a zgody, za\u017c\u0105da\u0142 wprost wydania ko\u015bcio\u0142a protestantom. \u00d3wczesny biskup Mathy, nie widz\u0105c ratunku, zastrzeg\u0142 jedynie, by ko\u015bci\u00f3\u0142 wr\u00f3ci\u0142 do katolik\u00f3w, gdyby ich liczba przewy\u017cszy\u0142a protestant\u00f3w cho\u0107by o jedn\u0105 g\u0142ow\u0119. Wielkie dzwony mia\u0142y wedle ugody trafi\u0107 do ko\u015bcio\u0142a w L\u0119borku \u2014 czego katolicy, jak pisze Fankidejski, do jego czas\u00f3w si\u0119 nie doczekali.\n\nUmowa z 26 listopada 1829 roku, zawarta za po\u015brednictwem w\u0142adz pa\u0144stwowych, przekaza\u0142a gminie ewangelickiej sam ko\u015bci\u00f3\u0142ek i nadaj\u0105ce si\u0119 jeszcze do u\u017cytku dzwony (Schultz, s. 402). Fankidejski podaje, \u017ce samo przekazanie ko\u015bcio\u0142a odby\u0142o si\u0119 w 1850 roku; daty tej nie potwierdzaj\u0105 inne \u017ar\u00f3d\u0142a. W tym samym roku ukaza\u0142a si\u0119 broszura A. Thyma o pierwszym ko\u015bciele ewangelickim Nowej Wsi (Koszalin 1850).\n\nEwangelicy Nowej Wsi nale\u017celi do parafii w Garzigar (dzi\u015b Garczegorze): wykaz duchownych pomorskich wymienia Now\u0105 Wie\u015b jako fili\u0119 tamtejszej parafii. W 1907 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu l\u0119borskiego (\u201eSynode Lauenburg\u201d) w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 we wsi 953 ewangelik\u00f3w i zaledwie 53 katolik\u00f3w. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wzros\u0142a z 856 w 1875 roku do 1100 w 1905 roku. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje dla gminy wiejskiej Neuendorf 1078 ewangelik\u00f3w i 22 katolik\u00f3w oraz parafi\u0119 ewangelick\u0105 Garczeg\u00f3rze. Oko\u0142o 1910 roku gmina liczy\u0142a 1102 mieszka\u0144c\u00f3w, a nowowiejski okr\u0119g folwarczny dalszych 113. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako fili\u0119 parafii w Garczegorzu, oddalon\u0105 od Garczegorza o 4 kilometry, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3550 dusz. Pastorem by\u0142 superintendent Hermann Elgeti.\n\nPrzywilej z 1349 roku przeznaczy\u0142 sze\u015b\u0107 \u0142an\u00f3w dla proboszcza w L\u0119borku, kt\u00f3ry wed\u0142ug inwentarza Lemckego mia\u0142 dwa razy w tygodniu sprawowa\u0107 pos\u0142ug\u0119 dla mieszka\u0144c\u00f3w w kaplicy w Nowej Wsi (wed\u0142ug Fankidejskiego \u2014 w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 i jeszcze trzy razy w tygodniu). Dwa p\u00f3\u017ano\u015bredniowieczne br\u0105zowe lichtarze o\u0142tarzowe, wysokie na 31 centymetr\u00f3w, maj\u0105 niezwykle szerokie podstawy na k\u0105townikach zako\u0144czonych sze\u015bcioma palcami. Mosi\u0119\u017cna misa chrzcielna o \u015brednicy 50 centymetr\u00f3w ma w dnie trybowan\u0105 scen\u0119 z Jozuem i Kalebem nios\u0105cymi winne grono. Cynowy dzban chrzcielny z dat\u0105 1735 ufundowa\u0142a w 1738 roku \u017cona poborcy (Rentmeister) Amende. Srebrny, cz\u0119\u015bciowo z\u0142ocony kielich wysoki na 23 centymetry, praca gda\u0144skiego z\u0142otnika Jacoba Hasego, nosi pod stop\u0105 napis z nazwiskiem M. Hackebertha, kr\u00f3lewskiego poborcy (Rentmeister) w L\u0119borku, i dat\u0105 1751.\n\nDrugi kielich, srebrny, gotycki, pochodzi z oko\u0142o 1500 roku; na stopie wyryto krzy\u017cyk konsekracyjny. Srebrn\u0105 puszk\u0119 na komunikanty, z odci\u015bni\u0119t\u0105 w pokrywie scen\u0105 Ostatniej Wieczerzy, ufundowano w 1764 roku. Dzwon z XV wieku, o \u015brednicy 80 centymetr\u00f3w, ma napis gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105 licz\u0105cy lata od stworzenia \u015bwiata: Chrystus narodzi\u0142 si\u0119, gdy \u015bmier\u0107 panowa\u0142a pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 lat. Najwi\u0119kszy dzwon, o \u015brednicy 110 centymetr\u00f3w, z 1694 roku, nosi napis \u201eSIT NOMEN DOMINI BENEDICTUM\u201d; trzeci dzwon, o \u015brednicy 63 centymetr\u00f3w, by\u0142 bez napisu. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VII, 1886) uzupe\u0142nia, \u017ce proboszcz l\u0119borski mia\u0142 odprawia\u0107 msz\u0119 w nowowiejskiej kaplicy w niedziel\u0119 i w pi\u0105tek, a p\u00f3\u017aniejsze wizytacje opisuj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Nowej Wsi L\u0119borskiej, po niemiecku Neuendorf, jako murowany, z posadzk\u0105 z ceg\u0142y i drewnianym stropem.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku lutera\u0144ski dom modlitwy zbudowano w 1737 roku. Franz Schultz, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na kronik\u0119 \u00f3wczesnego pastora Titza, podaje, \u017ce zbudowano go w 1738 roku, a pierwsze kazanie wyg\u0142oszono w nim 14 wrze\u015bnia tego roku. Ernst M\u00fcller pisze, \u017ce po utracie ko\u015bcio\u0142\u00f3w oko\u0142o 1641 roku gminy w Garczegorzu i Nowej Wsi odprawia\u0142y nabo\u017ce\u0144stwa w domach so\u0142tys\u00f3w, a\u017c w 1740 roku zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 w Garczegorzu, a w 1742 roku w Nowej Wsi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eNeuendorf\u201d; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 289, 291; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; pruski spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku (\u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, Berlin 1908), s. 86, poz. 34; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1051; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 231, 249; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 304, 345; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 402; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111.*","built_year":1847,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia \u2014 Parafia Niepokalanego Pocz\u0119cia NMP w Nowej Wsi L\u0119borskiej","url":"https://parafianwl.pl/historia/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 289, 291","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eNeuendorf\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0091","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_nwl/nwl01.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.559306,"lng":17.720139,"name_de":"Neuendorf","name_pl":"Nowa Wie\u015b L\u0119borska \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (ob. Niepokalanego Pocz\u0119cia NMP)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Nowej Wsi Malborskiej le\u017cy przy ulicy Moniuszki, naprzeciw sali Parafka. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim od 70 do 80 nagrobk\u00f3w, ustawionych prostopadle do ulicy.\n\nNowa Wie\u015b Malborska, do 1945 roku Tessensdorf, le\u017ca\u0142a na Wielkich \u017bu\u0142awach, na po\u0142udnie od Malborka; spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku i spis z 1 grudnia 1905 roku zaliczaj\u0105 j\u0105 do powiatu sztumskiego (Kreis Stuhm). Wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego i okr\u0119gu urz\u0119dowego w\u0142asnej nazwy.\n\nW 1885 roku na 379 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 210 katolik\u00f3w i 169 ewangelik\u00f3w. W 1905 roku na 414 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 211 katolik\u00f3w, 183 ewangelik\u00f3w i 20 innych chrze\u015bcijan; do tej rubryki spis zalicza\u0142 mennonit\u00f3w, baptyst\u00f3w i cz\u0142onk\u00f3w innych wsp\u00f3lnot. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Malborku. Spis z 1905 roku dzieli ponadto te liczby wed\u0142ug mowy ojczystej: spo\u015br\u00f3d ewangelik\u00f3w 177 poda\u0142o niemiecki, a 6 polski; spo\u015br\u00f3d katolik\u00f3w 177 niemiecki, a 32 polski.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Marienburg i podaje tu 181 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Stuhm, s. 70, poz. 71; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 grudnia 1905 roku, Berlin 1908, s. 136\u2013137, poz. 70; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eCmentarz Jerozolimski\u201d, Muzeum Miasta Malborka; Stary Malbork \u2014 malborskie nekropolie; gmina.malbork.pl; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u201eCmentarz Jerozolimski\u201d, Muzeum Miasta Malborka","url":"https://muzeum.malbork.pl/p,125,cmentarz-jerozolimski","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Malborskie nekropolie \u2014 Muzeum Miasta Malborka / Stary Malbork"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Stary Malbork \u2014 malborskie nekropolie","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Malborskie nekropolie \u2014 Muzeum Miasta Malborka / Stary Malbork"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"gmina.malbork.pl","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0957","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0089896,"lng":19.0800519,"name_de":"Tessensdorf","name_pl":"Nowa Wie\u015b Malborska \u2014 cmentarz ewangelicki (ul. Moniuszki)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Nowej Wsi Przywidzkiej le\u017cy przy ulicy Szkolnej, na dzia\u0142ce nr 55. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje pod pozycj\u0105 93, a w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w architektury gminy Przywidz \u2014 pod pozycj\u0105 115. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem Niemc\u00f3w, cmentarz porzucono.\n\nNowa Wie\u015b Przywidzka nosi\u0142a do 1945 roku nazw\u0119 Neuendorf. Wed\u0142ug zapisu niemieckiego od 1920 roku nazywa\u0142a si\u0119 urz\u0119dowo Hochneuendorf, dla odr\u00f3\u017cnienia od innych wsi o tej nazwie. W miejscowej gwarze m\u00f3wiono \u201eNijed\u00e4rp\u201d. Wie\u015b le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, na kaszubskim pograniczu katolicko-ewangelickim. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus), w latach 1920\u20131939 \u2014 do powiatu Danziger H\u00f6he na obszarze Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 \u2014 do powiatu ziemskiego Danzig (Landkreis Danzig).\n\nO jej pocz\u0105tkach m\u00f3wi monografia wsi Wy\u017cyny Gda\u0144skiej. W 1772 roku Neuendorf by\u0142a wsi\u0105 starostwa skarszewskiego, oddan\u0105 na prawie emfiteutycznym rodzinie von Lewinski, a w ko\u0144cu wdowie z tej rodziny; mierzy\u0142a dziesi\u0119\u0107 \u0142an\u00f3w che\u0142mi\u0144skich, a Lewinscy osadzili w niej dziesi\u0119ciu gospodarzy. Po \u015bmierci pani von Lewinski pa\u0144stwo pruskie przej\u0119\u0142o wie\u015b \u2014 razem z Kamehlen i Eggertsh\u00fctte \u2014 i Neuendorf sta\u0142a si\u0119 wsi\u0105 urz\u0119du domenalnego w Skarszewach; wszyscy jej mieszka\u0144cy byli wtedy wyznania lutera\u0144skiego. W 1819 roku o\u015bmiu gospodarzy otrzyma\u0142o na mocy rozporz\u0105dze\u0144 z 1808 i 1811 roku pe\u0142n\u0105 i nieograniczon\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 swoich grunt\u00f3w. Johann Wohlfahrt, Gottfried Patschull, Michel Schilke, Cristian Kapahnke, Gottlieb Stender, Cristian Schlottke, Michel Neubauer i Michel Koschnigli to nazwiska tych gospodarzy. Kontrakt emfiteutyczny dla Lewinskich si\u0119 nie zachowa\u0142; John Muhl liczy wstecz: takie umowy zawierano zwykle na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat, a zatem wie\u015b powsta\u0142aby oko\u0142o 1722 roku.\n\nPierwotni osadnicy byli tu wy\u0142\u0105cznie luteranami, a katolicy pojawili si\u0119 po 1820 roku; spis z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 tu 366 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich 313 ewangelik\u00f3w. W XIX wieku tutejsi ewangelicy nale\u017celi do staropruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku kr\u00f3lewska wie\u015b ch\u0142opska *Neuendorf* z 14 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 30 zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142a 368 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 327 ewangelik\u00f3w i 41 katolik\u00f3w. Sta\u0142o w niej 45 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani; katolicy \u2014 do parafii w Gor\u0119czynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 446 mieszka\u0144c\u00f3w: 387 ewangelik\u00f3w i 59 katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Przyja\u017ani i katolickiej w Gor\u0119czynie.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego wie\u015b nie mia\u0142a. Mia\u0142a cmentarz i szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105; w tej szkole, jak zanotowa\u0142 Harnoch, odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa parafii w Przyja\u017ani poza jej ko\u015bcio\u0142em. Ten sam wykaz z 1890 roku wymienia cmentarz w Nowej Wsi w\u015br\u00f3d siedmiu cmentarzy tej parafii, obok Przyja\u017ani, Niest\u0119powa, Czapielska Wielkiego, Majdan, Babido\u0142u i Krzy\u017cownicy. Parafia w Przyja\u017ani liczy\u0142a wtedy oko\u0142o 2600 dusz; rocznie notowano w niej 104 chrzty, 20 \u015blub\u00f3w, 1285 komunikant\u00f3w i 65 pogrzeb\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 szachulcow\u0105 wie\u017c\u0119, dwa dzwony i patronat dziedzica. Spis z 1885 roku i *S\u0142ownik geograficzny* przypisuj\u0105 wie\u015b do parafii ewangelickiej w Przyja\u017ani. Spis z 1910 roku przypisuje Now\u0105 Wie\u015b \u2014 wraz z Borczem, Majdanami i czterema dalszymi wsiami powiatu kartuskiego \u2014 do parafii w Hopowie. Parafi\u0105 katolick\u0105 w XVII wieku by\u0142o Gor\u0119czyno \u2014 i tam te\u017c odsy\u0142aj\u0105 oba spisy.\n\nWed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1910 roku gmina wiejska Neuendorf w powiecie kartuskim mia\u0142a 277,7 hektara, 57 dom\u00f3w mieszkalnych i 63 gospodarstwa domowe. W 1910 roku mieszka\u0142o tu 366 os\u00f3b \u2014 187 m\u0119\u017cczyzn i 179 kobiet. J\u0119zyka niemieckiego jako ojczystego u\u017cywa\u0142o 316 os\u00f3b, a w tej grupie by\u0142o 313 ewangelik\u00f3w i 3 katolik\u00f3w; kaszubskim m\u00f3wi\u0142o 46 os\u00f3b, wszystkie wyznania katolickiego; czterech mieszka\u0144c\u00f3w zapisano jako m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku i w drugim j\u0119zyku. Ewangelik\u00f3w by\u0142o 313, a katolik\u00f3w 49. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 podano jako Hopowo, katolick\u0105 jako Gor\u0119czyno, a okr\u0119g stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy jako Borcz. *S\u0142ownik geograficzny* podaje wcze\u015bniejszy stan: 368 mieszka\u0144c\u00f3w, 41 katolik\u00f3w i 327 ewangelik\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eCmentarz zdewastowany. Nagrobki zniszczone\u201d. Teren le\u017ca\u0142 wtedy na skraju lasu, oko\u0142o kilometra na wsch\u00f3d od wsi, na stoku wzniesienia, otoczony obwa\u0142owaniem kamienno-ziemnym; zachowa\u0142o si\u0119 kilka \u017celiwnych krzy\u017cy i kutych ogrodze\u0144, a najstarszy czytelny nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 21 lutego 1871 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug Johna Muhla wie\u015b powsta\u0142aby oko\u0142o 1722 roku, a *S\u0142ownik geograficzny* podaje wzmiank\u0119 z 1346 roku o nadaniu przez zakon krzy\u017cacki niemieckim w\u0142o\u015bcianom.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Hopowo (Hoppendorf) i podaje tu 313 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910, Kreis Karthaus, s. 26\u201327, poz. 61); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Kreis Karthaus, s. 50, poz. 66); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, diecezja Karthaus, s. 423\u2013424 (parafia Rheinfeld); J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Danzig 1938, s. 187\u2013188, has\u0142o Neuendorf; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, pozycja 93, oraz gminna ewidencja zabytk\u00f3w architektury gminy Przywidz, pozycja 115; karta cmentarza w Nowej Wsi Przywidzkiej, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 121, pozycja 271; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 121, pozycja 271","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0249","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.23062,"lng":18.265596,"name_de":"Neuendorf","name_pl":"Nowa Wie\u015b Przywidzka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Nowej Wsi Rzecznej by\u0142 dworski. Wi\u0105\u017ce si\u0119 z niemieck\u0105, lutera\u0144sk\u0105 rodzin\u0105 ziemia\u0144sk\u0105 von Herzberg, w\u0142a\u015bcicielk\u0105 tutejszego maj\u0105tku z pa\u0142acem z po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku. Zesp\u00f3\u0142 pa\u0142acowy z parkiem jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1014 z 7 lipca 1982 roku. Zachowa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi gr\u00f3b Marii von Herzberg, \u017cony Ewalda von Herzberga, a miejsce nosi nazw\u0119 \u201ePuka\u201d. Po 1945 roku cmentarz opuszczono. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020\u20132023 opisuje go jako s\u0142abo widoczny w terenie, zaniedbany i zachowany szcz\u0105tkowo; le\u017cy w oddaleniu od wsi, w lesie, przy drodze. Ewidencja zabytk\u00f3w wymienia cmentarz dworski osobno od cmentarza katolickiego, kt\u00f3ry le\u017cy w \u015brodku wsi i ma 0,14 hektara.\n\nNowa Wie\u015b Rzeczna, po niemiecku Neudorf, le\u017ca\u0142a w powiecie starogardzkim (Kreis Preu\u00dfisch Stargard), w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich, na Kociewiu. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 95 mieszka\u0144c\u00f3w: 12 luteran\u00f3w i 83 katolik\u00f3w; parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazuje w Starogardzie Gda\u0144skim (Stargard). Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku podaje tu na 231 mieszka\u0144c\u00f3w 37 ewangelik\u00f3w i 194 katolik\u00f3w. W spisie z 1885 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w miejscowo\u015bci Preu\u00dfisch Stargard, czyli w Starogardzie. Wie\u015b figuruje w tym wykazie nie w\u015br\u00f3d gmin wiejskich, lecz w dziale obwod\u00f3w dworskich, kt\u00f3ry zaczyna si\u0119 na tej samej li\u015bcie przy pozycji sze\u015b\u0107dziesi\u0105tej pi\u0105tej.\n\nW Nowej Wsi Rzecznej sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny, podlegaj\u0105cy patronatowi rz\u0105dowemu. W ko\u015bciele przechowywano relikwie \u015bwi\u0119tej Anny \u2014 w srebrnym pude\u0142eczku, umieszczonym w srebrnym krzy\u017cu, wystawiane podczas nabo\u017ce\u0144stwa na o\u0142tarzu przy dw\u00f3ch \u015bwiecach. W zestawieniu szk\u00f3\u0142 pomorskich, kt\u00f3re Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, filialny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Nowej Wsi pod Starogardem ma dopisek, \u017ce w 1583 roku sta\u0142 si\u0119 protestancki. Po Reformacji ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 w r\u0119kach luteran\u00f3w: nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 tu co trzeci\u0105 niedziel\u0119 predykant z ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego w Starogardzie. W wizytacji biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego opisano we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany, z zewn\u0105trz niewymagaj\u0105cy naprawy, \u201ezaj\u0119ty przez heretyka rezyduj\u0105cego w Starogardzie przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego poza murami miasta, kt\u00f3ry zwyk\u0142 tu g\u0142osi\u0107 kazania w ka\u017cd\u0105 trzeci\u0105 niedziel\u0119\u201d. Witrycy, cho\u0107 si\u0119 znale\u017ali, o dochodach ko\u015bcio\u0142a nie chcieli powiedzie\u0107 nic; w innym miejscu wizytacji przy Nowej Wsi zapisano kr\u00f3tko: \u201ewszystko heretyckie\u201d.\n\nDo katolik\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 wr\u00f3ci\u0142 za Zygmunta III, oko\u0142o 1600 roku. Jakub Fankidejski przypisuje zniszczenie ko\u015bcio\u0142a Szwedom w czasie ich drugiej wojny i podaje rok 1655. Odbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 z drewna w 1670 roku, ze sk\u0142adek: szachulcowy, kryty dach\u00f3wk\u0105, z dwoma dzwonami na wie\u017cy, dwojgiem drzwi, ceglan\u0105 posadzk\u0105 i deskowym sufitem, pi\u0119cioma oknami, czternastoma \u0142awkami, ma\u0142ymi organami na ch\u00f3rze i trzema o\u0142tarzami. W ko\u015bciele wielki o\u0142tarz by\u0142 o\u0142tarzem \u015bwi\u0119tej Anny z rze\u017abion\u0105 figur\u0105, a boczne przedstawia\u0142y Narodzenie Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny i Matk\u0119 Bolesn\u0105. Cmentarz przyko\u015bcielny by\u0142 starannie ogrodzony, a proboszcz mia\u0142 we wsi cztery w\u0142\u00f3ki. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano co trzeci\u0105 niedziel\u0119, po zaborze pruskim coraz rzadziej, a w 1780 roku budowli nie da\u0142o si\u0119 naprawi\u0107 i zdj\u0119to z niej dzwony, bo grozi\u0142a zawaleniem.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Starogard Gda\u0144ski (Preu\u00dfisch Stargard) i podaje tu 60 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Nowa Wie\u015b Rzeczna \u2014 Wikipedia (EN); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, str. 36, poz. 100; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 245\u2013246; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 416; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026), gmina Starogard Gda\u0144ski, numer A-1014 z 7 VII 1982; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 64, nr 150; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 63\u201365; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Nowa Wie\u015b Rzeczna \u2014 Wikipedia (EN)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Nowa_Wie%C5%9B_Rzeczna"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781 i tabela nr 21; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke\u2026, Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912, Haupt\u00fcbersicht f\u00fcr die Kreise, s. 61, wiersz 8 (Kreis Preu\u00dfisch Stargard): 65 427 mieszka\u0144c\u00f3w, 13 638 ewangelik\u00f3w, 51 335 katolik\u00f3w \u2014 czyli 78,5 procent katolik\u00f3w","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0330","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.96354,"lng":18.48326,"name_de":"Neudorf","name_pl":"Nowa Wie\u015b Rzeczna \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Poewangelicki cmentarz w Now\u0119cinie (po niemiecku Neuhof) le\u017cy oko\u0142o 1,5 kilometra od drogi do \u0141eby, w po\u0142owie odleg\u0142o\u015bci mi\u0119dzy Now\u0119cinem a Lucinem. Za\u0142o\u017cono go prawdopodobnie w drugiej po\u0142owie XIX wieku; datowanie to podaje starsza karta ewidencyjna cmentarza, wype\u0142niona przez A. Pajzderskiego. Cmentarz jest silnie zaro\u015bni\u0119ty i zdewastowany \u2014 pozosta\u0142y nieliczne kamienne obramowania mogi\u0142 i pot\u0142uczone tablice bez inskrypcji.\n\nNow\u0119cin, dawna wie\u015b i maj\u0105tek ziemski rodu Weiher\u00f3w (Wejher\u00f3w), le\u017ca\u0142 w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, i by\u0142 siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego. Wed\u0142ug Franza Schultza maj\u0105tek wyr\u00f3s\u0142 z przywilej\u00f3w, kt\u00f3re w 1373 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode nada\u0142 w \u0141ebie Dytrykowi Weiherowi, cho\u0107 sama nazwa Neuhof pojawia si\u0119 w dokumentach dopiero w 1569 roku. Zamek Weiher\u00f3w w \u0141ebie, uszkodzony przez sztormow\u0105 pow\u00f3d\u017a 15 wrze\u015bnia 1497 roku, rozebrano i odbudowano wy\u017cej, na po\u0142udniowo-zachodnim brzegu jeziora Sarbsko, nadaj\u0105c mu nazw\u0119 Neuhof; Weiherowie w\u0142adali maj\u0105tkiem z przerw\u0105 do 1782 roku.\n\nDo wschodniego skrzyd\u0142a dawnego zamku dobudowano pod k\u0105tem prostym kaplic\u0119 zamkow\u0105 zwan\u0105 \u201eJerusalem\u201d. Franz Schultz opisa\u0142 j\u0105 w 1912 roku jako dobrze zachowan\u0105, ze stropem o dw\u00f3ch sklepieniach krzy\u017cowych i inskrypcj\u0105 inicja\u0142ow\u0105 na wewn\u0119trznej \u015bcianie wschodniej, kt\u00f3r\u0105 Hugo Lemcke odczyta\u0142 jako pochodz\u0105c\u0105 z 1567 roku; w czasach Schultza kaplic\u0119 przerobiono ju\u017c na mieszkanie. Kaplica \u201eJerusalem\u201d w Now\u0119cinie wzi\u0119\u0142a nazw\u0119 od dawnej kaplicy pielgrzymkowej, kt\u00f3ra sta\u0142a w tym miejscu, zanim Weiherowie zbudowali tu sw\u00f3j zamek. Za budowniczego kaplicy Lemcke uzna\u0142 zmar\u0142ego w 1577 roku Ernsta von Weihera; litery inskrypcji na \u015bcianie odczytuje si\u0119 jako pocz\u0105tek s\u0142\u00f3w \u201eGott War Mit Vns In Todes Gefahr Er Wirkt An Vns M\u00e4chtiglich\u201d. Zamek w Now\u0119cinie przebudowywano dwukrotnie, ostatnio w 1909 roku, a kaplic\u0119 za ka\u017cdym razem w\u0142\u0105czano w nowy dom.\n\nW 1784 roku Now\u0119cin le\u017ca\u0142 \u0107wier\u0107 mili na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od \u0141eby i trzy mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, nad jeziorem Sarbsko, przy drodze z \u0141eby do Gda\u0144ska. Obok murowanego dworu i folwarku mieszka\u0142o sze\u015bciu zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142a ku\u017ania, a przy mie\u015bcie \u0141ebie drugi folwark \u2014 razem 19 dym\u00f3w. Do wsi nale\u017ca\u0142 du\u017cy las i po\u0142\u00f3w ryb w Sarbsku; mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w \u0141ebie.\n\nPrzed 1945 rokiem Now\u0119cin nale\u017ca\u0142 do ewangelickiej parafii w \u0141ebie, obejmuj\u0105cej pr\u00f3cz niego tak\u017ce Szczenurze (Sch\u00f6nehr), Ulini\u0119 (Uhlingen) i Barg\u0119dzino (Bergensin), z fili\u0105 w Sarbsku; katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. \u015awi\u0105tynia parafialna sta\u0142a w \u0141ebie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Now\u0119cin w dw\u00f3ch wierszach, osobno wie\u015b i osobno maj\u0105tek: gmina wiejska (strona 188, pozycja 35) liczy\u0142a 55 ewangelik\u00f3w, bez \u017cadnego katolika, obw\u00f3d dworski (strona 192, pozycja 128) \u2014 215 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. W obu wierszach jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 podano \u0141eb\u0119.\n\nDo rejestru zabytk\u00f3w wpisano zesp\u00f3\u0142 pa\u0142acowy przy ulicy Jeziornej 2 \u2014 pa\u0142ac i park \u2014 pod numerem A-1172 decyzj\u0105 z 2 lipca 1987 roku; kaplica, jako cz\u0119\u015b\u0107 skrzyd\u0142a pa\u0142acowego, osobnej pozycji w rejestrze nie ma. Po 1945 roku maj\u0105tek przej\u0119\u0142o pa\u0144stwowe gospodarstwo rolne, a dzi\u015b w pa\u0142acu dzia\u0142a hotel \u201eZamek Now\u0119cin\u201d.\n\nStarsza karta ewidencyjna cmentarza, wype\u0142niona przez A. Pajzderskiego jeszcze w wojew\u00f3dztwie s\u0142upskim (bez daty), datuje cmentarz na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i podaje powierzchni\u0119 0,1 hektara (dzia\u0142ka 228/3). Cmentarz, nieczynny i bez nazwy, le\u017cy p\u00f3\u0142tora kilometra od g\u0142\u00f3wnej drogi do \u0141eby, przy lesie. Naliczono na nim 30 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w, bez mur\u00f3w, bramy i kaplicy. Uk\u0142ad geometryczny by\u0142 czytelny w ca\u0142o\u015bci, ale kwatery zatarte, a nagrobki i mogi\u0142y s\u0142abo czytelne; nagrobki zdewastowano, teren zar\u00f3s\u0142. Ze starodrzewu wymieniono 10 \u015bwierk\u00f3w o \u015brednicy pnia 50 centymetr\u00f3w i 7 sosen (40 centymetr\u00f3w). Dokumentacj\u0119 przechowywa\u0142y wtedy Urz\u0105d Gminy Wicko i Biuro Bada\u0144 i Dokumentacji Zabytk\u00f3w w S\u0142upsku; do karty do\u0142\u0105czono czarno-bia\u0142e zdj\u0119cie zaro\u015bni\u0119tego cmentarza i szkic sytuacyjny.\n\nWed\u0142ug zestawienia Claudii Fredrich cmentarz le\u017cy w ma\u0142ym lasku mi\u0119dzy Now\u0119cinem a Lucinem i jeszcze w 2017 roku by\u0142 trudno dost\u0119pny. Zachowa\u0142 si\u0119 dobrze nagrobek Johanny Golz z domu Kubitz. Na fragmencie p\u0142yty nagrobnej wida\u0107 dat\u0119 7 stycznia 1934 roku i imiona Eriki i Urszuli Kolat, bli\u017aniaczek, c\u00f3rek rolnika Johanna Kolata, osadnika, i Grete z domu Sternke. Znalezione na miejscu fragmenty wskazuj\u0105, \u017ce w ziemi mo\u017ce by\u0107 jeszcze wi\u0119cej tablic i nagrobk\u00f3w. Poniewa\u017c cmentarz le\u017cy na uboczu, z dala od szlak\u00f3w, stowarzyszenie dawnych mieszka\u0144c\u00f3w \u0141eby postanowi\u0142o jedynie regularnie go kontrolowa\u0107, by zapobiec dalszym zniszczeniom.\n\nWed\u0142ug pisma Urz\u0119du Gminy Wicko z 7 lutego 2018 roku cmentarz le\u017cy na dzia\u0142ce 228/3-L, kt\u00f3rej w\u0142a\u015bcicielem jest Nadle\u015bnictwo L\u0119bork; ani nadle\u015bnictwo, ani gmina go nie porz\u0105dkowa\u0142y. Cmentarz figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w i 14 stycznia 2019 roku s\u0142upska delegatura Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w przekaza\u0142a dla niego Claudii Fredrich wytyczne konserwatorskie: wytyczne przewiduj\u0105 oczyszczenie terenu przez wykoszenie i usuni\u0119cie zakrzacze\u0144, ale bez ich ca\u0142kowitego usuwania, uprz\u0105tni\u0119cie \u015bmieci, uczytelnienie po\u0142o\u017cenia nagrobk\u00f3w, drogowskaz i tablic\u0119 z informacj\u0105 o cmentarzu oraz rozwa\u017cenie nowych nasadze\u0144 zieleni; konserwator dopu\u015bci\u0142 symboliczn\u0105 bram\u0119 wej\u015bciow\u0105, a przy ewentualnych \u015bcie\u017ckach tylko nawierzchni\u0119 utwardzon\u0105 ulepszon\u0105, bez betonu, kostki brukowej czy kamienia.\n\nSzkic sytuacyjny cmentarza, przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich, umieszcza cmentarz w lesie, oko\u0142o p\u00f3\u0142tora kilometra od g\u0142\u00f3wnej drogi przez Now\u0119cin w stron\u0119 \u0141eby, przy drodze le\u015bnej, w pobli\u017cu strumienia i \u0142\u0105k; zaznaczono na nim resztki muru. Na zdj\u0119ciu ze zbioru Claudii Fredrich z 2019 roku wida\u0107 nagrobek gospodarza Friedricha Hoppego (ur. 21 maja 1866, zm. w 1929 roku) z wersetem z Psalmu 62: \u201eMeine Seele ist stille zu Gott, der mir hilft\u201d. Na zdj\u0119ciach Alicji K\u0105ckowskiej z Nadle\u015bnictwa L\u0119bork z 10 kwietnia 2019 roku wida\u0107 nagrobek Johanny Golz z domu Kubitz ze s\u0142owami \u201eSchlaf wohl, du treues Mutterherz, wir denken dein in tiefem Schmerz\u201d (odczyt niepewny) oraz fragment czarnej tablicy z imieniem Else.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Has\u0142o o parafii w \u0141ebie u Ernsta M\u00fcllera podaje inaczej: wie\u015b Neuhof za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1600 roku w zamian za wsie parafialne zniszczone przez lotne piaski, a na niej spoczywa\u0142 patronat nad ko\u015bcio\u0142em w \u0141ebie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 293; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Wicko \u2014 Warto zobaczy\u0107, powiat-lebork.com; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Leba, s. 254\u2013255; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 112 i 403\u2013404; Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), korespondencja z autorem atlasu, 6 pa\u017adziernika 2026 roku; plany cmentarzy gminy Wicko w skali 1:500 (autor nieustalony), ze zbioru \u201eFriedhofspl\u00e4ne\u201d przekazanego przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku; karta cmentarza w Now\u0119cinie, wyp. A. Pajzderski (wojew\u00f3dztwo s\u0142upskie, bez daty), ze szkicem sytuacyjnym i zdj\u0119ciem; kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; pismo Urz\u0119du Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz dzia\u0142ek i w\u0142a\u015bcicieli dawnych cmentarzy); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; pismo Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, delegatura w S\u0142upsku, do Claudii Fredrich z 14 stycznia 2019 roku, znak ZND-III.5183.513.2018.ED (wytyczne konserwatorskie); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; Alicja K\u0105ckowska (Nadle\u015bnictwo L\u0119bork), zdj\u0119cia z 10 kwietnia 2019 roku, przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1076.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Wicko / Warto Zobaczy\u0107 \u2014 powiat-lebork.com","url":"https://www.powiat-lebork.com/turystyka-i-rekreacja/warto-zobaczyc/gmina-wicko/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o \u201eLeba (\u0141eba) \u2014 Synode Lauenburg [s. 254]\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eLeba (\u0141eba) \u2014 Synode Lauenburg [s. 254]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 188, pozycja 35) i (strona 192, pozycja 128)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 188, poz. 35 i s. 192, poz. 128","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eLeba (\u0141eba) \u2014 Synode Lauenburg [s. 254]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 188, pozycja 35) i (strona 192, pozycja 128)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 155 i 394","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 293 (za Schultzem)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler\u2026\u201d, s. 293 (za Schultzem)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026, gmina Wicko","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 293","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), korespondencja z autorem atlasu, 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"plany cmentarzy gminy Wicko w skali 1:500 (autor nieustalony), ze zbioru \u201eFriedhofspl\u00e4ne\u201d przekazanego przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"pismo Urz\u0119du Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz dzia\u0142ek i w\u0142a\u015bcicieli dawnych cmentarzy)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"pismo Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, delegatura w S\u0142upsku, do Claudii Fredrich z 14 stycznia 2019 roku, znak ZND-III.5183.513.2018.ED (wytyczne konserwatorskie)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Alicja K\u0105ckowska (Nadle\u015bnictwo L\u0119bork), zdj\u0119cia z 10 kwietnia 2019 roku, przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1076","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0776","image_url":"/static/atlas/foto/fredrich_2026/cm_nowecin/nowecin_2017_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.746616,"lng":17.579463,"name_de":"Neuhof (Kr. Lauenburg i. Pom.)","name_pl":"Now\u0119cin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowe nad Wis\u0142\u0105, po niemiecku Neuenburg in Westpreu\u00dfen, zachowa\u0142o dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przy ulicy Wojska Polskiego. Jest to \u015bwi\u0105tynia poklasztorna, dzi\u015b rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Maksymiliana Kolbego. Po\u017car z 25 pa\u017adziernika 1899 roku strawi\u0142 wie\u017c\u0119 i wn\u0119trze; dzisiejsza neogotycka bry\u0142a pochodzi z odbudowy. Wykaz konserwatorski nazywa \u015bwi\u0105tyni\u0119 wprost \u201eko\u015bcio\u0142em ewangelickim, dawnym ojc\u00f3w franciszkan\u00f3w i bernardyn\u00f3w\u201d; do rejestru zabytk\u00f3w wpisano j\u0105 19 marca 1930 roku pod numerem A/757.\n\nEwangelicy otrzymali pusty klasztor bernardy\u0144ski wraz z ko\u015bcio\u0142em ju\u017c w 1542 roku, gdy wymarli tutejsi zakonnicy. Hermann Freytag w opracowaniu o studentach uniwersytetu w Wittenberdze (1903) podaje, \u017ce w 1570 roku pastorem w Nowem zosta\u0142 \u0141ukasz Edenberger, zwany te\u017c Edenburgiem, syn augsburczyka o tym samym imieniu. Freytag uznaje go za tego samego studenta, kt\u00f3rego metryka uniwersytetu wittenberskiego zapisa\u0142a 14 pa\u017adziernika 1558 roku jako Lucasa Oldenbergera z Wittenbergi. Edenberger by\u0142 wcze\u015bniej rektorem w Bartoszycach i w szkole staromiejskiej w Kr\u00f3lewcu; w 1574 roku zosta\u0142 diakonem ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Elbl\u0105gu, w 1578 roku pastorem w Nied\u017awiedzicy na \u017bu\u0142awach Malborskich i zmar\u0142, jak pisze Freytag, przypuszczalnie w 1594 roku. W 1595 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 odebrano im na rozkaz biskupa, a tutejszego pastora Jerzego Putzigera zmuszono do opuszczenia miasta; kr\u00f3l Zygmunt III potwierdzi\u0142 to dekretem z 1604 roku. Liczba 1607, wyryta nad o\u0142tarzem, przypada ju\u017c po odebraniu \u015bwi\u0105tyni ewangelikom. Przez blisko dwa wieki nowscy luteranie chodzili na nabo\u017ce\u0144stwa za Wis\u0142\u0119, do Nebrowa albo do Gniewu, a w\u0142asny cmentarz musieli zostawia\u0107 bez ogrodzenia i grzeba\u0107 zmar\u0142ych po cichu. Obecno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 po\u015bwiadczaj\u0105 te\u017c wizytacje katolickie: w latach 1701\u20131702 naliczono w Nowem 710 wiernych zdolnych do przyjmowania sakrament\u00f3w, 282 luteran\u00f3w i siedmiu kalwinist\u00f3w.\n\nErich Wernicke podaje, \u017ce pastor z Nebrowa tymczasowo opiekowa\u0142 si\u0119 ewangelikami z Nowego, a w 1595 roku Paulus Streit zosta\u0142 tu ci\u0119\u017cko poturbowany przez ksi\u0119dza katolickiego, gdy odprawia\u0142 ewangelickie nabo\u017ce\u0144stwo; zapisa\u0142a to ksi\u0119ga \u0142awnicza Nowego z 1596 roku. Wygnanego pastora Wernicke nazywa Georgiem Popitzerem. W 1734 roku ewangelicy z Nowego mieli w ko\u015bciele w Nebrowie 21 p\u0142atnych miejsc.\n\nOdmiana przysz\u0142a z rz\u0105dami pruskimi. Od 1774 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w starym ratuszu, a 30 sierpnia 1789 roku po\u015bwi\u0119cono ko\u015bci\u00f3\u0142 urz\u0105dzony prowizorycznie w murach zamku starost\u00f3w. W grudniu 1774 roku przyby\u0142 do Nowego usuni\u0119ty z urz\u0119du duchowny Johann August Fischer, kt\u00f3remu pozwolono tymczasowo odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa; znany szereg tutejszych pastor\u00f3w otwiera wed\u0142ug Harnocha Ludwig Rumpfort, powo\u0142any w 1784 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Za pierwszego pastora od 1784 roku Harnoch uwa\u017ca Ludwiga Rumpforta, a Wernicke i ksi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich podaj\u0105 w tym roku Johanna Georga Nebego, syna pastora z Nebrowa.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku klasztor bernardy\u0144ski w Nowem, po niemiecku Neuenburg, mia\u0142 zosta\u0107 za\u0142o\u017cony w 1282 roku; w latach 1811\u20131812 klasztor wraz z ko\u015bcio\u0142em s\u0142u\u017cy\u0142 za francuski szpital dla chorych na tyfus i \u015bwi\u0105tynia zosta\u0142a wtedy powa\u017cnie uszkodzona. Ju\u017c w 1826 roku, z inicjatywy nadprezydenta von Sch\u00f6na, budynek przekazywano gminie ewangelickiej pod warunkiem odbudowy i utrzymania ko\u015bcio\u0142a, lecz sprawa niemal ca\u0142kiem upad\u0142a a\u017c do decyzji kr\u00f3la w 1838 roku. W 1838 roku kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm III odda\u0142 gminie dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 poklasztorny wraz z sze\u015bcioma tysi\u0105cami talar\u00f3w na remont, a w 1844 roku nabo\u017ce\u0144stwa wr\u00f3ci\u0142y pod jego sklepienia.\n\nHarnoch opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1890 roku jako budowl\u0119 w ca\u0142o\u015bci murowan\u0105, orientowan\u0105, pod patronatem kr\u00f3lewskim, z\u0142o\u017con\u0105 z wielobocznie zamkni\u0119tego prezbiterium, nawy i niskiej, \u015bci\u0119tej wie\u017cy od zachodu z dachem siod\u0142owym, w kt\u00f3rej wisia\u0142 najwi\u0119kszy dzwon; dwa mniejsze dzwony wisia\u0142y w sygnaturce nad \u0142ukiem t\u0119czowym. Prezbiterium wzniesiono wed\u0142ug niego w latach osiemdziesi\u0105tych XIII wieku, a obecn\u0105 naw\u0119 dopiero na pocz\u0105tku XVIII wieku. Przed po\u017carem z 1899 roku p\u0142aski drewniany strop prezbiterium, odnowiony w 1814 roku, zdobi\u0142o osiem rze\u017abionych medalion\u00f3w ze scenami z \u017cycia Marii \u2014 od Zwiastowania po Koronacj\u0119; o\u0142tarz z dat\u0105 1607 odnowiono w 1877 roku, dwa okna z witra\u017cami po obu jego stronach podarowa\u0142 cesarz Wilhelm I, a obrazy o\u0142tarzowe \u2014 gmina. Organy z peda\u0142em i dwoma manua\u0142ami zbudowano w 1868 roku za 2000 talar\u00f3w, a pod prezbiterium znajdowa\u0142a si\u0119 krypta ze zmumifikowanymi zw\u0142okami zakonnik\u00f3w oraz innych m\u0119\u017cczyzn, kobiet i dzieci \u2014 tak wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku.\n\nW latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* (tom z 1886 roku) opisywa\u0142 Nowe jako miasto powiatu \u015bwieckiego na wysokim lewym brzegu Wis\u0142y, z obszarem grunt\u00f3w miejskich 5878,53 morgi magdeburskie. W 1856 roku sta\u0142y tu 292 domy i mieszka\u0142o 3375 os\u00f3b, w 1868 roku by\u0142o 367 dom\u00f3w i 864 budynki, a w 1880 roku miasto liczy\u0142o 4948 mieszka\u0144c\u00f3w. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1868 roku Nowe liczy\u0142o 4586 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2386 katolik\u00f3w i 1730 ewangelik\u00f3w. Przewa\u017ca\u0142a ludno\u015b\u0107 polska, bo katolicy, z ma\u0142ym wyj\u0105tkiem, byli Polakami. Mieszka\u0144cy trudnili si\u0119 rolnictwem, rzemios\u0142em i kupiectwem, dzia\u0142a\u0142o tu towarzystwo rolnicze, a z ogrod\u00f3w na stokach opadaj\u0105cych ku Wi\u015ble prowadzono na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 handel owocami, zw\u0142aszcza \u015bliwkami, wysy\u0142anymi do Gda\u0144ska i a\u017c do Warszawy. W mie\u015bcie pracowa\u0142y dwa parowe browary i fabryka maszyn z hamerni\u0105 miedzi, by\u0142 urz\u0105d pocztowy i telegraficzny, cztery razy w roku odbywa\u0142y si\u0119 jarmarki, a przez Wis\u0142\u0119 przeprawiano si\u0119 przewozem. W 1884 roku doch\u00f3d miasta wynosi\u0142 50 316 marek, a z wydatk\u00f3w przeznaczono 12 227 marek na cele wyznaniowe i szkolne oraz 7388 marek 80 fenig\u00f3w na wspieranie ubogich.\n\nW 1885 roku mieszka\u0142o w Nowem 1851 ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d 4721 mieszka\u0144c\u00f3w; katolik\u00f3w naliczono 2587. Ca\u0142a parafia ewangelicka liczy\u0142a oko\u0142o pi\u0119ciu tysi\u0119cy trzystu dusz i si\u0119ga\u0142a przez granic\u0119 powiatu a\u017c po Kopytkowo i Ostrowite. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 4684 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1884 roku Carl Berger.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eNeuenburg\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1773\u20131940, a do tego duplikaty ksi\u0105g z lat 1823\u20131871, czyli odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom \u2014 cz\u0119sto jedyne ksi\u0119gi, jakie przetrwa\u0142y. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nPo 1945 roku wsp\u00f3lnota przesta\u0142a istnie\u0107; budynek skonfiskowano w 1948 roku i zamieniono na magazyn. Wed\u0142ug Andrzeja B. Krupy organy z poewangelickiego ko\u015bcio\u0142a w Nowem trafi\u0142y ostatecznie do odbudowywanego w\u00f3wczas ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja w Elbl\u0105gu, o wyposa\u017cenie kt\u00f3rego zabiega\u0142 ksi\u0105dz Gedymin Pilecki; w lutym 1955 roku Leon Piotrowski, kierownik Referatu do Spraw Wyzna\u0144 Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku, nie wni\u00f3s\u0142 zastrze\u017ce\u0144 do przekazania instrumentu. Odrestaurowany w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku, s\u0142u\u017cy od tego czasu katolickiej parafii. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 przekazano parafii w Nowem w 1976 roku. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Nowem dwa cmentarze ewangelickie, oba w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci miasta, w rejonie ulicy Bydgoskiej: \u201estary\u201d (dzi\u015b park) przy Zdu\u0144skiej i \u201enowy\u201d z kaplic\u0105 przy Owocowej; \u017caden nie jest wpisany do rejestru.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Zestawienie struktur wyznaniowych Rzeczypospolitej w drugiej po\u0142owie XVIII wieku notuje tu jeszcze w 1766 roku lutera\u0144ski dom modlitwy w ratuszu, a w 1780 publiczne oratorium. Pocz\u0105tek nabo\u017ce\u0144stw w ratuszu Rhesa datuje na rok 1773 (w opisie wy\u017cej: 1774). Wed\u0142ug Harnocha szereg tutejszych pastor\u00f3w otwiera Ludwig Rumpfort, powo\u0142any w 1784 roku, natomiast wykaz duchownych Rhesy z 1834 roku podaje jako pierwszego pastora Johanna Ludwiga Zumpforta, wprowadzonego na urz\u0105d 31 sierpnia 1777 roku i zmar\u0142ego 11 lipca 1784 roku; jego nast\u0119pc\u0105, powo\u0142anym w 1784 roku, by\u0142 wed\u0142ug Rhesy Johann George Nebe. Dla 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej (Jacobson, s. 164\u2013165) podaje inne liczby ni\u017c S\u0142ownik geograficzny: w samym mie\u015bcie 468 budynk\u00f3w, w tym 301 prywatnych dom\u00f3w mieszkalnych, oraz 3903 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1577 ewangelik\u00f3w i 1889 katolik\u00f3w; osobno wykazuje budynek urz\u0119du (Amtshaus, 5 mieszka\u0144c\u00f3w), koloni\u0119 ryback\u0105 (333 mieszka\u0144c\u00f3w) i folwark Neuenburg (49 mieszka\u0144c\u00f3w).\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Ludwig Zumfort (1777), Johann Georg Nebe (1784), Ludwig Karl Wilhelm Martins (1838), Ernst Martin Schwatlo (1858), Carl Wilhelm Eduard Berger (1883\u20131910), Reinhold Rudolf Adalbert Galow (1910), Carl Herbert Hansen (1940\u20131945). Bez podanego roku: Martin Hesekiel, Johann Conrad Heinrich Neuhaus.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 36 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4397 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1910 roku, Reinhold Galow, urodzony w 1867 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eNowe\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 534, 535; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u2026 1885, powiat \u015bwiecki, s. 134\u2013135, poz. 1; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 533; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Toruniu, wykaz gminy Nowe; ks. H. Mross, \u201eParafia \u015bwi\u0119tego Mateusza w Nowem\u201d, 1962; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005); B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks); \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 90; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 238\u2013239; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 86; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 85\u201386; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 146, 148, 150, 153; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 101; t. 2, s. 551; t. 3, s. 715, 788; t. 4, s. 1146, 1255, 1264; t. 6, s. 1670; t. 7, s. 2060; A. B. Krupa, \u201eMo\u017cliwo\u015bci rozwoju katolickiej infrastruktury ko\u015bcielnej w Elbl\u0105gu w latach 1945\u20131974 w \u015bwietle dokumentacji administracji wyznaniowej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXIV, 2023, s. 67; H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 106; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Gda\u0144sk 1868, s. 164\u2013165.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u2026 1885, powiat \u015bwiecki, s. 134\u2013135, poz. 1","url":""},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 533\u2013536","url":""},{"typ":"s\u0142ownik geograficzny","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, WUOZ Toru\u0144, wykaz gminy Nowe (rejestr zabytk\u00f3w A/757 z 19 marca 1930)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"ks. H. Mross, \u201eParafia \u015bwi\u0119tego Mateusza w Nowem\u201d, 1962","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 534, 535","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eNowe\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 86","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 146, 148, 150, 153","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 101; t. 2, s. 551; t. 3, s. 715, 788; t. 4, s. 1146, 1255, 1264; t. 6, s. 1670; t. 7, s. 2060","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. B. Krupa, \u201eMo\u017cliwo\u015bci rozwoju katolickiej infrastruktury ko\u015bcielnej w Elbl\u0105gu w latach 1945\u20131974 w \u015bwietle dokumentacji administracji wyznaniowej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXIV, 2023, s. 67","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/22882229.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 106","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/26779/content"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 238\u2013239","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0547","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.645067,"lng":18.728926,"name_de":"Neuenburg in Westpreu\u00dfen","name_pl":"Nowe \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Maksymiliana Kolbego)","powiat":"\u015bwiecki","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowe Gronowo, po niemiecku Neu Grunau, le\u017cy w gminie Debrzno. Osad\u0119 wydzielono ze Starego Gronowa: samodzielna sta\u0142a si\u0119 w 1766 roku, w pe\u0142ni w 1856. Samo Gronowo wzmiankowano po raz pierwszy w 1349 roku.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Gronowie, katolicy \u2014 do parafii w Debrznie. W 1370 roku kr\u00f3l Kazimierz nada\u0142 Gronowo, \u201evillam que appellari debet Gr\u00fcnow\u201d, na prawie che\u0142mi\u0144skim Andrzejowi z Tucholi, uposa\u017caj\u0105c plebana czterema \u0142anami. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gronowie, wed\u0142ug Harnocha najstarszy w okolicy, ufundowano przed 1657 rokiem. Przeszed\u0142 on w r\u0119ce ewangelik\u00f3w i ocala\u0142, gdy na pocz\u0105tku XVIII wieku, na mocy traktat\u00f3w warszawskich, rozbierano tamtejsze zbory i domy modlitwy. Parafia obejmowa\u0142a trzy ko\u015bcio\u0142y macierzyste \u2014 w Gronowie, Batorowie (Battrow) i My\u015bligoszczy (Marienfelde) \u2014 a od 1722 roku obs\u0142ugiwa\u0142 je jeden duchowny z Gronowa. Parafia liczy\u0142a 5750 dusz i mia\u0142a dwadzie\u015bcia jeden cmentarzy ewangelickich. Obecny murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gronowie, bez wie\u017cy, wzniesiono w 1802 roku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Neu Grunau* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 79 dom\u00f3w mieszkalnych i 432 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 342 ewangelik\u00f3w i 90 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starym Gronowie; katolicy \u2014 do parafii w Debrznie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b nie nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego, lecz do z\u0142otowskiego. Wykaz gmin, sporz\u0105dzony po spisie z 1 grudnia 1885 roku, wymienia Neu Grunau w\u015br\u00f3d gmin wiejskich powiatu z\u0142otowskiego pod pozycj\u0105 58. W s\u0105siednim Gronowie mie\u015bci\u0142y si\u0119 jej okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego. Wie\u015b mia\u0142a wtedy 408 hektar\u00f3w, w tym 200 hektar\u00f3w roli, pi\u0119\u0107 hektar\u00f3w \u0142\u0105k i 77 hektar\u00f3w lasu. Liczy\u0142a 85 dom\u00f3w i 89 gospodarstw domowych; mieszka\u0142o w niej 509 os\u00f3b: 419 ewangelik\u00f3w, 89 katolik\u00f3w i jeden inny chrze\u015bcijanin.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi; strona so\u0142ectwa wymienia w\u015br\u00f3d zabytk\u00f3w cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b zasiedlili Polacy. Cmentarz jest obecnie nieczynny.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki zniszczone, drzewostan w pe\u0142nym rozwoju\u201d. Cmentarz o powierzchni pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu czterech ar\u00f3w le\u017ca\u0142 przy szosie ze Starego Gronowa, w s\u0105siedztwie szko\u0142y i boiska, i nie mia\u0142 wtedy ogrodzenia ani bramy; z wyposa\u017cenia pozosta\u0142 jeden nagrobek wolno stoj\u0105cy, krzy\u017c cmentarny oraz czytelne rz\u0119dy mogi\u0142. Najstarszym zachowanym upami\u0119tnieniem by\u0142a tablica Ernsta Birkholza, zmar\u0142ego 28 lutego 1897 roku, a granice porasta\u0142y rz\u0119dy starych lip i d\u0119b\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Stare Gronowo (Grunau) i podaje tu 365 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat z\u0142otowski, pozycja 58; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, zeszyt IV, Danzig 1887; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); So\u0142ectwo Nowe Gronowo \u2014 strona gminy Debrzno; Lapidaria \u2014 cmentarz ewangelicki Gronowo ko\u0142o Debrzna; karta cmentarza w Nowym Gronowie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 4\u20135; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Lapidaria \u2014 cmentarz ewangelicki Gronowo (k. Debrzna)","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-gronowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o brak samodzielnego has\u0142a cz\u0142uchowskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0538","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.560443,"lng":17.345968,"name_de":"Neu Grunau","name_pl":"Nowe Gronowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Nowych Hutach (Neuh\u00fctten) le\u017cy na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, na wzniesieniu w\u015br\u00f3d p\u00f3l. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku opisa\u0142 jego obwiedni\u0119 z kamienia polnego i \u017cywop\u0142otu.\n\nW 1784 roku Nowe Huty le\u017ca\u0142y p\u00f3\u0142torej mili na zach\u00f3d od Bytowa, w lesie. Mieszkali tu gospodarze, kt\u00f3rzy stopniowo wykarczowali nieco ziemi i mieli dwory na w\u0142asno\u015b\u0107, oraz podle\u015bniczy z w\u0142asnym dworem; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Tuchomiu. Br\u00fcggemann zanotowa\u0142: \u201eEhemals hat hier eine Glash\u00fctte gestanden\u201d \u2014 dawniej sta\u0142a tu huta szk\u0142a; od kilku lat w pobliskim miejscu zwanym Parambio mieszka\u0142y jeszcze dwie rodziny.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie bytowskim (Kreis B\u00fctow), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1704 roku. Wie\u015b wyros\u0142a z dawnej huty szk\u0142a, kt\u00f3rej w\u0142a\u015bciciele byli pierwszymi osadnikami, i od niej wzi\u0119\u0142a nazw\u0119 \u2014 w 1732 roku zapisano \u201eGla\u00df- oder Neuh\u00fctten\u201d z pi\u0119cioma posiadaczami. Okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142a w Mas\u0142owicach (Massowitz), a urz\u0105d stanu cywilnego oraz obie parafie \u2014 ewangelick\u0105 i katolick\u0105 \u2014 w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen). W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono we wsi ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 od Reformacji do 1637 roku by\u0142 w r\u0119kach ewangelik\u00f3w; po jego utracie luteranie postawili w 1670 roku szachulcowy dom modlitwy, kt\u00f3ry sp\u0142on\u0105\u0142 w 1674 roku, a w 1691 roku wzniesiono nowy.\n\nNowe Huty le\u017ca\u0142y na obszarze Kaszub\u00f3w ewangelickich ziemi l\u0119borsko-bytowskiej; w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku naliczono tu 168 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W tym samym inwentarzu z 1938 roku zapisano, \u017ce w 1810 roku Neuh\u00fctten liczy\u0142o 78 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1855 \u2014 166, w 1885 \u2014 176, w 1905 \u2014 184, w 1925 \u2014 195, a w 1933 \u2014 160; w chwili wydania inwentarza by\u0142o ich 150, w tym dziewi\u0119cioro katolik\u00f3w. \u26a0 Inwentarz to druk z czas\u00f3w narodowego socjalizmu, z kt\u00f3rego wzi\u0119to tu wy\u0142\u0105cznie warstw\u0119 liczbow\u0105 i inwentarzow\u0105. Dzi\u015b wie\u015b liczy 68 mieszka\u0144c\u00f3w (stan na 31 grudnia 2024 roku, wed\u0142ug raportu o stanie gminy Tuchomie).\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te i z\u0142o\u017cone przed cm., drzewostan wyci\u0119ty w 75 %\u201d. Na terenie o powierzchni czterdziestu pi\u0119ciu ar\u00f3w odnotowano czterna\u015bcie mogi\u0142 z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku, lecz uk\u0142ad nagrobk\u00f3w i mogi\u0142 by\u0142 ju\u017c zatarty. Z dawnej zieleni pozosta\u0142 wtedy jesion, cztery d\u0119by, dwa \u015bwierki i dwa \u017cywotniki, w runie za\u015b bluszcz i barwinek. Ogrodzenia ani bramy wtedy ju\u017c nie by\u0142o, a cmentarz datowano na po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern), Stettin 1938, s. 208 i 239 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 196\u2013197, pozycja 32; raport o stanie gminy Tuchomie za 2024 rok; karta cmentarza w Nowych Hutach, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1055.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"https://tuchomie.pl/zarys-historyczny-gminy-tuchomie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, strona 196, pozycja 32; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (\u201eNeuh\u00fctten 25. 32.\u201d)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1055","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0739","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.121966,"lng":17.278806,"name_de":"Neuh\u00fctten","name_pl":"Nowe Huty \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowe Mini\u0119ta le\u017c\u0105 w gminie Miko\u0142ajki Pomorskie, w powiecie sztumskim, w\u015br\u00f3d p\u00f3l na zach\u00f3d od drogi prowadz\u0105cej z Miko\u0142ajek Pomorskich do dawnego maj\u0105tku. Tam, na dzia\u0142ce numer 9/14 w obr\u0119bie ewidencyjnym Krasna \u0141\u0105ka, znajduje si\u0119 cmentarz poewangelicki, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w w zestawieniu kart adresowych pod pozycj\u0105 238 i datowany na dziewi\u0119tnasty wiek. Program opieki nad zabytkami gminy Miko\u0142ajki Pomorskie na lata 2024\u20132027 wymienia go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz poewangelicki le\u017c\u0105cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l, po zachodniej stronie drogi z Miko\u0142ajek Pomorskich do maj\u0105tku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono rozstrzygni\u0119cia, czy cmentarz obs\u0142ugiwa\u0142 Nowe Mini\u0119ta, czy s\u0105siedni\u0105 Mini\u0119t\u0119; ewidencja prowadzi w tej okolicy jedno za\u0142o\u017cenie i przypisuje je miejscowo\u015bci zapisanej jako Mini\u0119ta.\n\nKarta cmentarza z sierpnia 1990 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki w du\u017cej cz\u0119\u015bci zniszczone /poza rodziny Paesler/, drzewostan zaniedbany\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy na szczycie niewielkiego wyniesienia otoczonego polami uprawnymi, zachowa\u0142o si\u0119 na nim dziewi\u0119\u0107 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w przy oko\u0142o dziesi\u0119ciu mogi\u0142ach, a najstarszy z nich pochodzi\u0142 z 1904 roku. Ogrodzenia murowanego nie by\u0142o, ze starodrzewu ros\u0142y lipa, kasztanowiec, dwa d\u0119by i dziesi\u0119\u0107 \u015bwierk\u00f3w, a teren zarasta\u0142y liczne samosiewy.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku Mini\u0119ta, po niemiecku Menthen, figuruje w dw\u00f3ch pozycjach: osobno jako gmina wiejska i jako obw\u00f3d dworski. W gminie wiejskiej mieszka\u0142o 346 os\u00f3b, w tym 103 ewangelik\u00f3w i 243 katolik\u00f3w, a ewangelicy nale\u017celi do parafii w Dzierzgoniu; w obwodzie dworskim \u2014 145 os\u00f3b, w tym 31 ewangelik\u00f3w i 114 katolik\u00f3w, przypisanych do parafii Gro\u00df Rohdau, le\u017c\u0105cej w powiecie suskim. Agathon Harnoch wymienia Mini\u0119t\u0119 w\u015br\u00f3d wsi przypisanych do szk\u00f3\u0142 parafialnych obu tych zbor\u00f3w: dzierzgo\u0144skiego i wsp\u00f3lnej parafii Gro\u00df Rohdau i Dakau. Wed\u0142ug Harnocha parafia dzierzgo\u0144ska liczy\u0142a oko\u0142o 4240 dusz, a parafia Gro\u00df Rohdau i Dakau oko\u0142o 2100 dusz. Wed\u0142ug wykazu Maxa B\u00e4ra ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne Dzierzgonia obejmuj\u0105 chrzty od 1669 roku, a ksi\u0119gi parafii Gro\u00df Rohdau \u2014 chrzty i \u015bluby od 1755 roku.\n\nW rejestrze zabytk\u00f3w park dworski w Mini\u0119tach Szlacheckich wpisano pod numerem A-935 decyzj\u0105 z 26 stycznia 1979 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Miko\u0142ajki Pomorskie, zestawienie kart adresowych, pozycja 238; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Miko\u0142ajki Pomorskie, pozycja 74; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strona 68 pozycja 38 oraz strona 72 pozycja 119; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142a Christburg, s. 507\u2013508, oraz Gr. Rohdau und Dakau, s. 529; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycje 154 i 203; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Program opieki nad zabytkami gminy Miko\u0142ajki Pomorskie na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr LIV/381/2024 z 13 marca 2024 roku); karta cmentarza w Nowych Mini\u0119tach, oprac. J. Gzowski, 1990 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.mikolajkipomorskie.pl","url":"https://bip.mikolajkipomorskie.pl/files/file_add/download/2631_zarzadzenie-nr-16.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"gminna ewidencja zabytk\u00f3w","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1000","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.873017,"lng":19.192689,"name_de":"","name_pl":"Nowe Mini\u0119ta \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowe Polaszki, po niemiecku Neu Paleschken, le\u017ca\u0142y w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w rejencji gda\u0144skiej. Wbrew regule tych stron \u2014 rdzennie kaszubskich i katolickich okolic Ko\u015bcierzyny \u2014 wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em, a ewangelicy stanowili tu przyt\u0142aczaj\u0105c\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPo tej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142y cmentarze \u2014 i to dwa. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje pierwszy na wzniesieniu po po\u0142udniowej stronie drogi do Ko\u015bcierzyny, na zachodnim skraju wsi, o powierzchni 0,64 hektara, a drugi na p\u00f3\u0142nocnym skraju, po wschodniej stronie polnej drogi do Chrztowa, tak\u017ce na niewielkim wzniesieniu. Wed\u0142ug gminnego programu opieki nad zabytkami z 2020 roku oba s\u0105 nieczynne i zaniedbane. Pierwszy powsta\u0142 zapewne w XVIII wieku; zachowa\u0142y si\u0119 na nim starodrzew i nieliczne fragmenty nagrobk\u00f3w. Drugi, o powierzchni 0,77 hektara, pochodzi zapewne z po\u0142owy XIX wieku; przetrwa\u0142y na nim starodrzew, fragmenty ogrodzenia i nieliczne nagrobki.\n\nBy\u0142a to stara parafia. Agathon Harnoch przypuszcza\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki za\u0142o\u017cono tu nied\u0142ugo po Reformacji, by\u0107 mo\u017ce r\u00f3wnocze\u015bnie z nieistniej\u0105cym ju\u017c ko\u015bcio\u0142em w Nowej Kiszewie. Ludwig Rhesa s\u0105dzi\u0142, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 zbudowano dopiero za Karola XII, kr\u00f3la Szwecji, w czasie jego wojen z Polsk\u0105; Harnoch podaje inaczej: w 1706 roku Karol XII, kt\u00f3ry mia\u0142 wtedy w Nowych Polaszkach kwater\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105, kaza\u0142 odrestaurowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142, ju\u017c w\u00f3wczas zupe\u0142nie zrujnowany. Hermann Schuch pisa\u0142 w 1886 roku, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski istnieje tu \u201emniej wi\u0119cej od 1707 roku\u201d, od czas\u00f3w Karola XII. Pastora Diestela wyp\u0119dzono st\u0105d w 1707 roku za namow\u0105 katolickiego duchownego z Kiszewy, a od 1727 roku proboszczem by\u0142 pastor Scubowius. Ksi\u0105g ko\u015bcielnych sprzed 1729 roku nie ma: sp\u0142on\u0119\u0142y w 1774 roku razem z plebani\u0105. Tabela szk\u00f3\u0142, kt\u00f3r\u0105 Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 na podstawie wizytacji, notuje w Nowych Polaszkach pod rokiem 1727 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i \u2014 ze znakiem zapytania \u2014 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Stare i Nowe Polaszki odziedziczy\u0142 w 1723 roku Franciszek Czapski, a po nim jego c\u00f3rka Ludwika, zam\u0119\u017cna Sk\u00f3rzewska; w 1784 roku odebrano tym dobrom charakter szlachecki. W 1791 roku otrzyma\u0142 je jako dobra z \u0142aski kr\u00f3lewskiej Wilhelm Julius Heinrich von Beyer, a od 1792 roku \u2014 po zrzeczeniu si\u0119 do\u017cywocia przez Ludwik\u0119 Sk\u00f3rzewsk\u0105 \u2014 nale\u017ca\u0142y do J\u00f3zefa Sk\u00f3rzewskiego, od 1809 roku do jego syn\u00f3w, a od 1818 roku do Ignacego Tadeusza Zachariasza Drogos\u0142aw-Sk\u00f3rzewskiego. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 obie wsie figuruj\u0105 w\u015br\u00f3d d\u00f3br 62-letniego Micha\u0142a Sk\u00f3rzewskiego, mieszkaj\u0105cego w miejscowo\u015bci zapisanej jako Arkusiewo, kt\u00f3rego bracia Gabriel i Franciszek byli w Warszawie pu\u0142kownikiem i genera\u0142em porucznikiem armii polskiej.\n\nW 1772 roku w Nowych Polaszkach gospodarowa\u0142o siedemnastu ch\u0142op\u00f3w (razem z p\u00f3\u0142ch\u0142opem i karczmarzem), a obok nich kowal i sze\u015bciu komornik\u00f3w; do wsi nale\u017ca\u0142o pustkowie Kuhberg. Wie\u015b liczy\u0142a 24 w\u0142\u00f3ki, a pa\u0144szczyzn\u0119 odrabiano na folwarkach Starych Polaszek.\n\nObecno\u015b\u0107 ewangelik\u00f3w potwierdzaj\u0105 kolejne wizytacje katolickie. Wizytacja parafii kiszewskiej z 1750 roku zapisa\u0142a, \u017ce w granicach parafii stoi lutera\u0144ski dom modlitwy we wsi Nowe Polaszki, w kt\u00f3rym duchowny g\u0142osi kazania po niemiecku, i \u017ce niekatolik\u00f3w jest w ca\u0142ej parafii znacznie wi\u0119cej ni\u017c 614 katolik\u00f3w zobowi\u0105zanych do spowiedzi wielkanocnej. W 1765 roku odnotowano, \u017ce w Nowych Polaszkach wszyscy mieszka\u0144cy s\u0105 luteranami. Wizytacja z 1780 roku naliczy\u0142a ich tu siedemdziesi\u0119ciu, a w Starych Polaszkach 55, i zapisa\u0142a, \u017ce maj\u0105 publiczne oratorium oraz utrzymuj\u0105 w\u0142asnego duchownego, organist\u0119 i nauczyciela.\n\nStatystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii \u2014 w diecezji Pr. Stargard-Berent \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony w 1784 roku pod patronatem w\u0142a\u015bciciela Hoch Paleschken: szachulcowy, z ma\u0142\u0105 wie\u017cyczk\u0105 i jednym dzwonem, ze snycerskim o\u0142tarzem i organami o siedemnastu g\u0142osach z peda\u0142em. Parafia liczy\u0142a 3808 dusz; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a w Gr\u00fcnthal osiem razy w roku. W ci\u0105gu roku odnotowano 175 chrzt\u00f3w, 86 konfirmowanych, 30 \u015blub\u00f3w, 2190 komunikant\u00f3w i 89 pogrzeb\u00f3w. Dzie\u0144 10 listopada 1874 roku, podawany niekiedy jako data po\u015bwi\u0119cenia tutejszej \u015bwi\u0105tyni, odnosi si\u0119 u Harnocha do domu modlitwy tworz\u0105cego jeden budynek ze szko\u0142\u0105 w Gr\u00fcnthal, nie do ko\u015bcio\u0142a w Nowych Polaszkach.\n\nTutejszy cmentarz ewangelicki trafi\u0142 w 1895 roku do prasy za spraw\u0105 pogrzebu, o kt\u00f3rym z Ko\u015bcierzyny doniesiono \u201eDanziger Zeitung\u201d; gazeta zastrzega\u0142a, \u017ce uzna\u0142aby t\u0119 histori\u0119 za bajk\u0119, gdyby nie wiarygodno\u015b\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a i to, \u017ce spraw\u0105 zaj\u0119\u0142y si\u0119 ju\u017c w\u0142a\u015bciwe w\u0142adze, a przedrukowuj\u0105ca j\u0105 \u201eBreslauer Zeitung\u201d nazwa\u0142a j\u0105 histori\u0105 pogrzebu ledwie do uwierzenia. Na pocz\u0105tku stycznia tego roku w gospodzie Szopinskiego we wsi Konarschin w powiecie ko\u015bcierskim zmar\u0142 nagle krawiec Adolf Sigismund, znany w ca\u0142ej okolicy, bo pracowa\u0142 w wielu wsiach. Zw\u0142oki rozpozna\u0142y dwie osoby, w\u015br\u00f3d nich sam gospodarz, zgon wpisano do rejestru urz\u0119du stanu cywilnego w Rudde, a cia\u0142o pochowano na cmentarzu ewangelickim w Nowych Polaszkach z ko\u015bcielnym obrz\u0119dem (\u201ebeerdigt und kirchlich eingesegnet\u201d). Pod koniec marca gazety donios\u0142y, \u017ce Sigismund \u017cyje i pracuje w Karszin i jeszcze jednej wsi powiatu chojnickiego, gdzie rozmawiali z nim znajomi z Fersenau. Wed\u0142ug tego, co mia\u0142 im opowiedzie\u0107, ockn\u0105\u0142 si\u0119 z letargu w noc przed pogrzebem, zdj\u0105\u0142 wieko trumny, w\u0142o\u017cy\u0142 do niej jeden z work\u00f3w m\u0105ki stoj\u0105cych w izbie go\u015bcinnej, \u017ceby trumna mia\u0142a w\u0142a\u015bciwy ci\u0119\u017car, i uciek\u0142 przez okno. Urz\u0105d okr\u0119gowy w Rudde wszcz\u0105\u0142 dochodzenie i post\u0119powanie w sprawie wykre\u015blenia zgonu z rejestru.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 stoi do dzi\u015b: drewniany, o konstrukcji ryglowej, tr\u00f3jnawowy z transeptem, wzniesiony w 1842 roku. Po 1945 roku przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w parafii w Starych Polaszkach, w diecezji pelpli\u0144skiej. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 21 marca 2011 roku, pod numerem A-1876, jako dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski wraz z dzia\u0142k\u0105. Katolicy podlegali dawniej parafii w Starej Kiszewie, a urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d administracyjny mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Starych Polaszkach.\n\nLiczby pokazuj\u0105 wie\u015b niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelick\u0105 i zdumiewaj\u0105co stabiln\u0105. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 123 mieszka\u0144c\u00f3w: 100 luteran\u00f3w i 23 katolik\u00f3w, oraz w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski; jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Neu-Paleschken, jako katolick\u0105 \u2014 Alt-Paleschken, czyli Stare Polaszki. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Neu-Paleschken* jako szlacheck\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 11 zagrodami cha\u0142upniczymi i 50 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 443, w tym 426 ewangelik\u00f3w, 11 katolik\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Starej Kiszewie. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 555 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 253 m\u0119\u017cczyzn i 302 kobiety \u2014 w tym 524 ewangelik\u00f3w, 26 katolik\u00f3w i 5 \u017byd\u00f3w, w 56 domach. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 zn\u00f3w 555 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 530 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 524 ewangelik\u00f3w, jeden katolik i 5 \u017byd\u00f3w; po polsku m\u00f3wi\u0142o 25 os\u00f3b. Liczba 563 mieszka\u0144c\u00f3w, podawana dla lat poprzedzaj\u0105cych spis z 1910 roku, nie ma wskazanego \u017ar\u00f3d\u0142a.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w z lat 1727\u20131731 i od 1733 roku, \u015blub\u00f3w \u2014 z przerwami od 1734 roku, a bez przerw od 1826, zgon\u00f3w \u2014 z przerwami od 1733 roku, a bez przerw od 1773, konfirmacji \u2014 z przerwami od 1739 roku, a bez przerw od 1897, oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1876 roku; duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1823\u20131874 przechowywa\u0142 s\u0105d obwodowy w Ko\u015bcierzynie. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1727\u201431; 1733\u2014 Tr 1734\u201446; 1748\u201461; 1763\u201468; 1770; 1772\u201475; 1826\u2014 St 1733\u201443; 1749; 1755; 1757; 1760; 1762; 1765; 1773\u2014 K 1876\u2014 Konf 1739\u201452; 1755\u201459; 1761\u201463; 1765; 1773\u201475; 1860\u201462; 1897\u2014. Dupl. A.-G. Berent: Tf Tr St 1823\u201474\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Dzie\u0144 wizytacji parafii kiszewskiej z 1750 roku \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: Waschinski \u2014 6 marca, ks. Kujawski w streszczeniu ksi\u0119gi \u2014 6 maja. W streszczeniu wizytacji z 1780 roku u ks. Kujawskiego liczba siedemdziesi\u0119ciu stoi przy katolikach Nowych Polaszek (w opisie wy\u017cej: przy luteranach). Zostaje r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy rokiem 1784, podanym przez Harnocha, a dat\u0105 1842 albo 1845; \u017ar\u00f3d\u0142a nie wyja\u015bniaj\u0105, czy chodzi o gruntown\u0105 przebudow\u0119, czy o kolejn\u0105 budowl\u0119. Wed\u0142ug Ludwiga Rhesy \u015bwi\u0105tyni\u0119 zbudowano dopiero za Karola XII, wed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 zapewne nied\u0142ugo po Reformacji, a w 1706 roku Karol XII kaza\u0142 go odrestaurowa\u0107. Wed\u0142ug cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1842 roku, wed\u0142ug innych \u2014 w 1845 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 525 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2779 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 187; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458 (odczyt ze skanu); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Berent, s. 40, pozycja 63; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), powiat Berent, s. 4, pozycja 69 (odczyt ze skanu); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 374, 384, 448, 416\u2013417; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 96, nr 197; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 131 (za Harnochem); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), streszczenie ksi\u0119gi G56 (wizytacja Kiszewy z 1750 roku, s. 409\u2013412); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), streszczenie ksi\u0119gi G70 (wizytacja z 1780 roku, k. 409\u2013409v); gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, stan na 11 czerwca 2026 roku, A-1876; Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Stara Kiszewa (stan 29 VIII 2026), poz. 81\u201383; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 89 (s. 5), nr 1196 (s. 80), nr 1197 (s. 80); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21\u201322, pozycja 198; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 132; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 184; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; \u201eBreslauer Zeitung\u201d, 30 marca 1895 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2020/3990/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 131","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9893"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, stan na 11 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Stara Kiszewa (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"repertorium wizytacji","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 89 (s. 5), nr 1196 (s. 80), nr 1197 (s. 80)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21\u201322, pozycja 198","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 132","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 184","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBreslauer Zeitung\u201d, 30 marca 1895 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/X64AYSBQA2QCC777WU3RONNXOP4OIOQ7"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stara Kiszewa na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr XVI/117/2025 Rady Gminy Stara Kiszewa z dnia 29 pa\u017adziernika 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 3926, s. 41","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=3926"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0309","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.032346,"lng":18.133145,"name_de":"Neu Paleschken","name_pl":"Nowe Polaszki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowe Polaszki, po niemiecku Neu Paleschken, w dawnym powiecie ko\u015bcierskim, by\u0142y siedzib\u0105 parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em, a po tej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142y dwa cmentarze. Ten jest drugim z nich. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje go na p\u00f3\u0142nocnym skraju wsi, po wschodniej stronie polnej drogi do Chrztowa, na niewielkim wzniesieniu. W tym samym miejscu zaznacza cmentarz niemiecka mapa topograficzna 1:25 000 z 1941 roku.\n\nWed\u0142ug gminnego programu opieki nad zabytkami z 2020 roku cmentarz jest nieczynny i zaniedbany. Ma powierzchni\u0119 0,77 hektara i pochodzi zapewne z po\u0142owy XIX wieku; przetrwa\u0142y na nim starodrzew, fragmenty ogrodzenia i nieliczne nagrobki. Starszy cmentarz parafii le\u017cy na zachodnim skraju wsi, przy drodze do Ko\u015bcierzyny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 525 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2779 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Stara Kiszewa (stan 29 VIII 2026), poz. 81\u201383; gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa; mapa topograficzna 1:25 000, arkusz 1974 Neu Paleschken, wydanie 1941 (zdj\u0119cie 1931/32), SLUB Dresden, Virtuelles Kartenforum; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2020/3990/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Stara Kiszewa (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"mapa topograficzna","tytul":"mapa topograficzna 1:25 000, arkusz 1974 Neu Paleschken (SLUB 10005398), wydanie 1941 (Aufn. 1931/32)","url":"https://kartenforum.slub-dresden.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1196","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.035782,"lng":18.135313,"name_de":"Neu Paleschken","name_pl":"Nowe Polaszki \u2014 cmentarz ewangelicki przy drodze do Chrztowa","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowe Polaszki, po niemiecku Neu Paleschken, le\u017ca\u0142y w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w rejencji gda\u0144skiej. Wbrew regule tych stron \u2014 rdzennie kaszubskich i katolickich okolic Ko\u015bcierzyny \u2014 wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej, a ewangelicy stanowili tu przyt\u0142aczaj\u0105c\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w. Ich ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi do dzi\u015b: drewniany, o konstrukcji ryglowej, tr\u00f3jnawowy z transeptem, wzniesiony w 1842 roku. Po 1945 roku przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w parafii Stare Polaszki, w diecezji pelpli\u0144skiej. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 21 marca 2011 roku, pod numerem A-1876, jako dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski wraz z dzia\u0142k\u0105.\n\nParafia jest stara. Agathon Harnoch przypuszcza\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki za\u0142o\u017cono tu nied\u0142ugo po Reformacji, by\u0107 mo\u017ce r\u00f3wnocze\u015bnie z nieistniej\u0105cym ju\u017c ko\u015bcio\u0142em w Nowej Kiszewie. Ludwig Rhesa s\u0105dzi\u0142, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 zbudowano dopiero za Karola XII, kr\u00f3la Szwecji, w czasie jego wojen z Polsk\u0105. Harnoch podaje inaczej: w 1706 roku, kiedy Karol XII mia\u0142 w Nowych Polaszkach kwater\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105, kaza\u0142 odrestaurowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142, wtedy ju\u017c zupe\u0142nie zrujnowany. S\u0142ownik geograficzny, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na \u201eZeitschrift des Westpreussischen Geschichtsvereins\u201d, datuje budow\u0119 tutejszego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego na oko\u0142o 1707 rok. Hermann Schuch pisa\u0142 w 1886 roku, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski istnieje tu \u201emniej wi\u0119cej od 1707 roku\u201d, od czas\u00f3w Karola XII. \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2017 roku podaje, \u017ce parafi\u0119 ewangelick\u0105 za\u0142o\u017cono tu w 1641 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 budowany od 1707 roku kilka razy sp\u0142on\u0105\u0142 albo zosta\u0142 zniszczony. Obecny bia\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 ryglowy zbudowano wed\u0142ug tego pisma w latach 1912\u20131913. Pastora Diestela wyp\u0119dzono st\u0105d w 1707 roku za namow\u0105 katolickiego duchownego z Kiszewy, a w 1727 roku probostwo obj\u0105\u0142 pastor Scubowius.\n\nWykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Skuboviusa (1726), D\u00f6ringa (1733) i Elgnowskiego (1738). Tabela szk\u00f3\u0142, kt\u00f3r\u0105 Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, notuje tu pod rokiem 1727 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i \u2014 ze znakiem zapytania \u2014 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105. Wed\u0142ug Harnocha ksi\u0119gi ko\u015bcielne prowadzone przed 1729 rokiem sp\u0142on\u0119\u0142y w 1774 roku razem z plebani\u0105; wykaz ksi\u0105g metrykalnych z 1908 roku notuje jednak chrzty ju\u017c od 1727 roku.\n\nObecno\u015b\u0107 ewangelik\u00f3w potwierdzaj\u0105 kolejne wizytacje katolickie. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego podaje za wizytacj\u0105 biskupa Szaniawskiego, \u017ce w 1711 roku protestancki dziedzic Nowych Polaszek nie p\u0142aci\u0142 katolickiemu proboszczowi mesznego, \u201ejak gdyby nie nale\u017ca\u0142 do \u017cadnej parafii\u201d, a wed\u0142ug pruskiego opisu katastralnego z 1772 roku wszyscy mieszka\u0144cy wsi \u2014 gburzy, karczmarz, kowal, cha\u0142upnicy i mieszkaj\u0105cy tu duchowny \u2014 byli wyznania lutera\u0144skiego. Wizytacja parafii kiszewskiej z 1750 roku zapisa\u0142a, \u017ce w granicach parafii stoi lutera\u0144ski dom modlitwy we wsi Nowe Polaszki, w kt\u00f3rym duchowny g\u0142osi kazania po niemiecku, i \u017ce niekatolik\u00f3w jest w ca\u0142ej parafii znacznie wi\u0119cej ni\u017c 614 katolik\u00f3w zobowi\u0105zanych do spowiedzi wielkanocnej. W 1765 roku odnotowano, \u017ce w Nowych Polaszkach wszyscy mieszka\u0144cy s\u0105 luteranami. Wizytacja z 1780 roku naliczy\u0142a ich tu siedemdziesi\u0119ciu, a w Starych Polaszkach 55, i zapisa\u0142a, \u017ce maj\u0105 publiczne oratorium oraz utrzymuj\u0105 w\u0142asnego duchownego, organist\u0119 i nauczyciela. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 170) zbory w Nowych Polaszkach i Rudnie skupia\u0142y protestant\u00f3w polskich i niemieckich.\n\nW 1772 roku w Nowych Polaszkach gospodarowa\u0142o siedemnastu ch\u0142op\u00f3w (razem z p\u00f3\u0142ch\u0142opem i karczmarzem), a obok nich kowal i sze\u015bciu komornik\u00f3w; do wsi nale\u017ca\u0142o pustkowie Kuhberg. Wie\u015b liczy\u0142a 24 w\u0142\u00f3ki, a pa\u0144szczyzn\u0119 odrabiano na folwarkach Starych Polaszek.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Stare i Nowe Polaszki odziedziczy\u0142 w 1723 roku Franciszek Czapski, a po nim jego c\u00f3rka Ludwika, zam\u0119\u017cna Sk\u00f3rzewska; w 1784 roku odebrano tym dobrom charakter szlachecki. W 1791 roku otrzyma\u0142 je jako dobra z \u0142aski kr\u00f3lewskiej Wilhelm Julius Heinrich von Beyer, a od 1792 roku \u2014 po zrzeczeniu si\u0119 do\u017cywocia przez Ludwik\u0119 Sk\u00f3rzewsk\u0105 \u2014 nale\u017ca\u0142y do J\u00f3zefa Sk\u00f3rzewskiego, od 1809 roku do jego syn\u00f3w, a od 1818 roku do Ignacego Tadeusza Zachariasza Drogos\u0142aw-Sk\u00f3rzewskiego. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 obie wsie figuruj\u0105 w\u015br\u00f3d d\u00f3br 62-letniego Micha\u0142a Sk\u00f3rzewskiego, mieszkaj\u0105cego w miejscowo\u015bci zapisanej jako Arkusiewo, kt\u00f3rego bracia Gabriel i Franciszek byli w Warszawie pu\u0142kownikiem i genera\u0142em porucznikiem armii polskiej.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 123 mieszka\u0144c\u00f3w: 100 luteran\u00f3w i 23 katolik\u00f3w, przy w\u0142asnym ko\u015bciele lutera\u0144skim. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Starej Kiszewie. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VIII, 1887) w 1869 roku Nowe Polaszki liczy\u0142y 443 mieszka\u0144c\u00f3w: 426 ewangelik\u00f3w, 11 katolik\u00f3w i 6 \u017byd\u00f3w; we wsi by\u0142 ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i szko\u0142a ewangelicka, a katolicy nale\u017celi do parafii w Starej Kiszewie. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 555 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 524 ewangelik\u00f3w, 26 katolik\u00f3w i 5 \u017byd\u00f3w, a spis z 1 grudnia 1910 roku \u2014 zn\u00f3w 555, z czego 524 ewangelik\u00f3w. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii chrzty od 1727 roku, \u015bluby od 1734, zgony od 1733 i konfirmacje od 1739, z lukami. Po wsp\u00f3lnocie zosta\u0142y we wsi tak\u017ce dwa cmentarze ewangelickie \u2014 na zachodnim skraju, przy drodze do Ko\u015bcierzyny, i na p\u00f3\u0142nocnym, przy drodze do Chrztowa.\n\nStatystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tej parafii \u2014 w diecezji Pr. Stargard\u2013Berent \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony w 1784 roku pod patronatem w\u0142a\u015bciciela Hoch Paleschken: szachulcowy, z ma\u0142\u0105 wie\u017cyczk\u0105 i jednym dzwonem, ze snycerskim o\u0142tarzem i organami o siedemnastu g\u0142osach z peda\u0142em. Parafia liczy\u0142a 3808 dusz; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a w P\u0142ocicznie (Gr\u00fcnthal) osiem razy w roku, w domu modlitwy tworz\u0105cym jeden budynek ze szko\u0142\u0105, po\u015bwi\u0119conym 10 listopada 1874 roku. Rocznie odnotowano 175 chrzt\u00f3w, 86 konfirmowanych, 30 \u015blub\u00f3w, 2190 komunikant\u00f3w i 89 pogrzeb\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2810 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Treichel z Hoch Paleschken, a pastorem by\u0142 od 1894 roku Paul Kohwalt. Andrzej Koli\u0144ski pisze w \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2011 roku, \u017ce dzisiejszy wygl\u0105d ko\u015bci\u00f3\u0142 zawdzi\u0119cza rozbudowie z 1913 roku za pastora Alfreda Schmidta, jednego z ostatnich tutejszych duchownych, bo parafia by\u0142a wtedy drug\u0105 co do wielko\u015bci w powiecie. Z dawnego stanu zosta\u0142y wed\u0142ug niego ambona nad o\u0142tarzem, dwie rze\u017abione figury aposto\u0142\u00f3w w jej niszach, polichromowana empora, \u0142awki, konfesjona\u0142 i malowane sklepienie. Na cmentarzu ewangelickim we wsi spoczywa Alexander Treichel, uczony i w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku. Rosn\u0105ca \u015bwiadomo\u015b\u0107 historyczna mieszka\u0144c\u00f3w przynios\u0142a, jak pisze Koli\u0144ski, uporz\u0105dkowanie i zabezpieczenie tego cmentarza oraz grob\u00f3w Treichla i pastora Schmidta. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu organy w 1902 roku. W grudniu 1902 roku prasa donios\u0142a, \u017ce maj\u0105tek rycerski Hoch Paleschken, na kt\u00f3rym ci\u0105\u017cy\u0142 patronat ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Nowych Polaszkach i kt\u00f3ry po \u015bmierci Alexandra Treichla przed rokiem nale\u017ca\u0142 do jego spadkobierc\u00f3w, sprzedano Komisji Kolonizacyjnej. Prace przy ko\u015bciele wspar\u0142 zachodniopruski zwi\u0105zek Towarzystwa Gustawa Adolfa: na jego dorocznym zje\u017adzie w czerwcu 1914 roku wymieniono odnowienie ko\u015bcio\u0142a w Nowych Polaszkach (po niemiecku \u201eRenovierungsbau\u201d) w\u015br\u00f3d bud\u00f3w, kt\u00f3re zwi\u0105zek pom\u00f3g\u0142 przeprowadzi\u0107 w minionym roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Dzie\u0144 wizytacji parafii kiszewskiej z 1750 roku \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: Waschinski \u2014 6 marca, ks. Kujawski w streszczeniu ksi\u0119gi \u2014 6 maja. W streszczeniu wizytacji z 1780 roku u ks. Kujawskiego liczba siedemdziesi\u0119ciu stoi przy katolikach Nowych Polaszek (w opisie wy\u017cej: przy luteranach). Wed\u0142ug Ludwiga Rhesy \u015bwi\u0105tyni\u0119 zbudowano dopiero za Karola XII, wed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 prawdopodobnie nied\u0142ugo po Reformacji, a w 1706 roku Karol XII kaza\u0142 go odrestaurowa\u0107; Hermann Schuch i S\u0142ownik geograficzny wi\u0105\u017c\u0105 pocz\u0105tek ko\u015bcio\u0142a z oko\u0142o 1707 rokiem. Wed\u0142ug cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1842 roku, wed\u0142ug innych \u2014 w 1845 roku. \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2017 roku podaje dla obecnego ko\u015bcio\u0142a lata 1912\u20131913, ale zachodniopruski zwi\u0105zek Towarzystwa Gustawa Adolfa m\u00f3wi\u0142 w 1914 roku o odnowieniu ko\u015bcio\u0142a.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 525 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2779 dusz. Wed\u0142ug \u201eAufw\u00e4rts\u201d z 5 pa\u017adziernika 1934 roku z tych 2779 parafian 94 poleg\u0142o w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, a w 1934 roku gmina liczy\u0142a ju\u017c tylko 1000 os\u00f3b.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Melchior Gottfried Scubovius (1726), Johann Gottfried D\u00f6ring (1733\u20131737), Theodor Benjamin Ciborovius (1782), Johann Christoph Moritz Annecke (1826), Heinrich Rudolf Wittig (1864), Max Gustav Anton Jung (1881), Carl Friedrich Emil Seydler (1885), Wilhelm Albert Paul Kohwalt (1894\u20131905), Albert Droysen (1905), Hugo Alfred Schmidt (1908). Bez podanego roku: Joachim Seyffert. Prasa dopowiada dwa szczeg\u00f3\u0142y o tutejszych pastorach. W maju 1848 roku pastora Braunschweiga z Nowych Polaszek wybrano w okr\u0119gu ko\u015bcierskim zast\u0119pc\u0105 pos\u0142a, kanonika Richtera z Pelplina. W lutym 1908 roku dotychczasowego pastora Alberta Droysena powo\u0142ano na drugiego pastora przy ko\u015bciele ewangelickim w Preu\u00dfisch Eylau.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VIII, has\u0142o \u201ePolaszki\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 187; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458 (odczyt ze skanu); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Berent, s. 40, pozycja 63; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), powiat Berent, s. 4, pozycja 69 (odczyt ze skanu); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 374, 384, 448, 416\u2013417; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 96, nr 197; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 131 (za Harnochem); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), streszczenie ksi\u0119gi G56 (wizytacja Kiszewy z 1750 roku, s. 409\u2013412); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), streszczenie ksi\u0119gi G70 (wizytacja z 1780 roku, k. 409\u2013409v); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, stan na 11 czerwca 2026 roku, A-1876; Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Stara Kiszewa (stan 29 VIII 2026), poz. 81\u201383 (ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 poz. 81); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926, skorowidz nazw niemieckich, has\u0142o \u201eGr\u00fcnthal\u201d; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 222; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 50; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 89 (s. 5), nr 1196 (s. 80), nr 1197 (s. 80); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21\u201322, pozycja 198; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 132; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 184; A. Koli\u0144ski, \u201eDie Kirche in Neu Paleschken\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 14 (2011), s. 18; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 34, 292; t. 2, s. 387, 404; t. 3, s. 893, 971; t. 6, s. 1601, 1677, 1694; t. 7, s. 2002; \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 21 (2017), s. 5; \u201eBreslauer Zeitung\u201d (Breslau), 17 maja 1848 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 10 grudnia 1902 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 14 lutego 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 czerwca 1914 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAufw\u00e4rts. Christliches Tageblatt\u201d, 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 170.*","built_year":1842,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 131","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9893"},{"typ":"repertorium wizytacji","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":""},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, stan na 11 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Stara Kiszewa (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VIII, has\u0142o \u201ePolaszki\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 89 (s. 5), nr 1196 (s. 80), nr 1197 (s. 80)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21\u201322, pozycja 198","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 132","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 184","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Koli\u0144ski, \u201eDie Kirche in Neu Paleschken\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 14 (2011), s. 18","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 34, 292; t. 2, s. 387, 404; t. 3, s. 893, 971; t. 6, s. 1601, 1677, 1694; t. 7, s. 2002","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 21 (2017), s. 5","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBreslauer Zeitung\u201d (Breslau), 17 maja 1848 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZJ6SGMG44T7X35FFO4XRKPHI2A2KUQVN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 10 grudnia 1902 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/35ZF2BJZN6RCIFZMXEPE3IFQRXKUEC4Z"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 14 lutego 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4WARAHUP43WPM7TINKM4EEWXL5KTUOKQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 czerwca 1914 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GE2GFNBKOVDTS5NTQVCZ5LW7Z75UK36Y"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAufw\u00e4rts. Christliches Tageblatt\u201d, 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PIHW7J6OBP5J4MHZDPNK2IOHR6OKOEDD"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 170","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 16","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0553","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.033676,"lng":18.135555,"name_de":"Neu Paleschken","name_pl":"Nowe Polaszki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Neu Paleschken)","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzeci cmentarz ewangelicki Nowego Barkoczyna (po niemiecku Neu Barkoschin) le\u017cy na pag\u00f3rku po po\u0142udniowo-zachodniej stronie drogi ze wsi do Ko\u015bcierzyny, a od p\u00f3\u0142nocy, po drugiej stronie szosy, s\u0105siaduje z Jeziorem Barkoci\u0144skim. Prowadzi go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 26 arkusza gminy Nowa Karczma. Pozosta\u0142e dwa to cmentarz przyko\u015bcielny, uj\u0119ty pod pozycj\u0105 25 i otaczaj\u0105cy dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, oraz cmentarz w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, pod pozycj\u0105 24, granicz\u0105cy z cmentarzem katolickim. Wszystkie trzy pozycje maj\u0105 oznaczenie wyznania ewangelickiego. Ewidencja datuje jeden z tutejszych cmentarzy ewangelickich na lata 1841\u20131960, nie wskazuj\u0105c, kt\u00f3rego z trzech to dotyczy; przy pozycji 26 nie podaje daty za\u0142o\u017cenia, powierzchni ani stanu zachowania.\n\nW 1772 roku Nowy Barkoczyn by\u0142 wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 starostwa ko\u015bcierskiego, a wszyscy jego mieszka\u0144cy byli Niemcami i luteranami. By\u0142o tu dw\u00f3ch wolnych so\u0142tys\u00f3w z sze\u015bcioma w\u0142\u00f3kami, zwolnionych z pa\u0144szczyzny przywilejem Nowowiejskiego, dziewi\u0119ciu ch\u0142op\u00f3w razem z karczmarzem, nauczyciel, dw\u00f3ch komornik\u00f3w i kowal. W tym czasie wie\u015b liczy\u0142a 22\u00be w\u0142\u00f3ki.\n\nNowy Barkoczyn by\u0142 w powiecie ko\u015bcierskim siedzib\u0105 parafii ewangelickiej. Do 1853 roku wsp\u00f3lnota by\u0142a fili\u0105 parafii w Szymbarku. W 1865 roku parafia otrzyma\u0142a w\u0142asnego duchownego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy uko\u0144czono w 1797 roku, a murowany, neogotycki wzniesiono w latach 1891\u20131897. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1789 roku, \u015blub\u00f3w od 1823, zgon\u00f3w od 1787, wykaz komunikant\u00f3w od 1853 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1848 roku, z dopiskiem, \u017ce s\u0105 niekompletne. W s\u0105dzie obwodowym w Ko\u015bcierzynie przechowywano duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1826\u20131843, 1846\u20131849 i 1852\u20131874.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 Neu-Barkoschin jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105. Notowa\u0142 tu 30 budynk\u00f3w mieszkalnych i 265 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 260 ewangelik\u00f3w, trzech katolik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. W miejscowo\u015bci by\u0142o 19 gospodarstw ch\u0142opskich i 13 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Ko\u015bcierzynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c karczm\u0119.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 264 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 245 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119tnastu katolik\u00f3w. Do parafii nale\u017ca\u0142o kilkana\u015bcie okolicznych wsi i kolonii. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, a poch\u00f3wki ewangelickie usta\u0142y oko\u0142o 1960 roku.\n\nKarta cmentarza z grudnia 1986 roku ocenia jego stan jako: \u201eStosunkowo niez\u0142y. Du\u017co zachowanych \u017celiwnych krzy\u017cy oraz ozdobnych ogrodze\u0144 z tabliczkami epitafijnymi.\u201d. Cmentarz zajmowa\u0142 wtedy 0,84 hektara; wed\u0142ug karty za\u0142o\u017cono go w pierwszej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku. W 1986 roku najstarszy zachowany nagrobek pochodzi\u0142 z 1850 roku i nale\u017ca\u0142 do Idy Auguste M\u00fcller z domu Dworak. Fragmentami przetrwa\u0142o kamienne obwa\u0142owanie, a ze starodrzewu zachowa\u0142o si\u0119 mi\u0119dzy innymi siedem lip tworz\u0105cych szpaler wzd\u0142u\u017c granicy p\u00f3\u0142nocnej, d\u0119by, klon i kasztanowiec, cho\u0107 teren by\u0142 silnie zaro\u015bni\u0119ty krzewami bzu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 300 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2627 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 186; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Nowa Karczma, pozycje 24, 25 i 26; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 455 (parafia Neu Barkoschin); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, s. 40, poz. 55; karta cmentarza w Nowym Barkoczynie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2, pozycja 7; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 91; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Nowa Karczma (stan 29 VIII 2026), pozycja 24, 25 i 26","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2, pozycja 7","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 91","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1157","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.104214,"lng":18.131925,"name_de":"Neu Barkoschin","name_pl":"Nowy Barkoczyn \u2014 cmentarz ewangelicki przy drodze do Ko\u015bcierzyny","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci Nowego Barkoczyna (po niemiecku Neu Barkoschin), granicz\u0105c od zachodu i od p\u00f3\u0142nocy z cmentarzem katolickim, le\u017cy cmentarz ewangelicki. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje pod pozycj\u0105 24 arkusza gminy Nowa Karczma. W tej samej ewidencji pod pozycj\u0105 25 figuruje cmentarz przyko\u015bcielny, a pod pozycj\u0105 26 trzeci tutejszy cmentarz ewangelicki, przy drodze do Ko\u015bcierzyny. Wszystkie trzy pozycje maj\u0105 oznaczenie wyznania ewangelickiego. W ewidencji nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia, powierzchni ani stanu zachowania cmentarza z pozycji 24.\n\nW 1772 roku Nowy Barkoczyn by\u0142 wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 starostwa ko\u015bcierskiego. W tym czasie wszyscy mieszka\u0144cy wsi byli Niemcami i luteranami. By\u0142o tu dw\u00f3ch wolnych so\u0142tys\u00f3w z sze\u015bcioma w\u0142\u00f3kami, zwolnionych z pa\u0144szczyzny przywilejem Nowowiejskiego, dziewi\u0119ciu ch\u0142op\u00f3w razem z karczmarzem, nauczyciel, dw\u00f3ch komornik\u00f3w i kowal. Wie\u015b liczy\u0142a 22\u00be w\u0142\u00f3ki.\n\nNowy Barkoczyn le\u017ca\u0142 w dawnym powiecie ko\u015bcierskim i by\u0142 siedzib\u0105 parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em. Agathon Harnoch podaje, \u017ce sprowadzeni przez dziedzic\u00f3w koloni\u015bci z Pomorza mieli w\u0142asnych duchownych i zbudowali najpierw ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rekownicy, w kt\u00f3rym katolicki dziedzic osadzi\u0142 wkr\u00f3tce ksi\u0119dza katolickiego. Wtedy ewangelicy, za pozwoleniem starosty ko\u015bcierskiego, postawili drug\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Nowym Barkoczynie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy, uko\u0144czony \u2014 wed\u0142ug napisu na chor\u0105giewce wie\u017cy \u2014 w 1797 roku, zast\u0105piono murowanym, neogotyckim, wzniesionym w latach 1891\u20131897 oko\u0142o stu metr\u00f3w dalej. Do 1853 roku \u2014 tak Harnoch w opisie Nowego Barkoczyna; w opisie parafii szymbarskiej podaje rok 1851 \u2014 wsp\u00f3lnota by\u0142a fili\u0105 parafii w Szymbarku. W 1865 roku wsp\u00f3lnota otrzyma\u0142a w\u0142asnego duchownego. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1789 roku, \u015blub\u00f3w od 1823, zgon\u00f3w od 1787, wykaz komunikant\u00f3w od 1853 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1848 roku, z dopiskiem, \u017ce s\u0105 niekompletne. W s\u0105dzie obwodowym w Ko\u015bcierzynie przechowywano duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1826\u20131843, 1846\u20131849 i 1852\u20131874.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 Neu-Barkoschin jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105. W miejscowo\u015bci by\u0142o 19 gospodarstw ch\u0142opskich, 13 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych i 30 budynk\u00f3w mieszkalnych. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 265, w tym 260 ewangelik\u00f3w, trzech katolik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Ko\u015bcierzynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W\u015br\u00f3d zabudowa\u0144 podr\u0119cznik wymienia\u0142 karczm\u0119. S\u0142ownik geograficzny podaje dla ca\u0142ej parafii ewangelickiej w 1868 roku 2143 dusze w 24 osadach.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 264 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 245 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119tnastu katolik\u00f3w. Harnoch oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142 w tej parafii mniej wi\u0119cej tysi\u0105c sto osiemdziesi\u0105t dusz i wymienia\u0142 jej szko\u0142y w Nowym i Starym Barkoczynie, G\u00f3rnej Hornikowej, Liniewie, Rekownicy i Grab\u00f3wku. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Nowym Barkoczynie przej\u0119li katolicy \u2014 od 1 sierpnia 1957 roku jest ko\u015bcio\u0142em parafii pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 300 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2627 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 186; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Nowa Karczma, pozycje 24, 25 i 26; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 455 (parafia Neu Barkoschin); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNowy Barkocin\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, s. 40, poz. 55; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2, pozycja 7; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 91; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Nowa Karczma (stan 29 VIII 2026), pozycja 24, 25 i 26","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2, pozycja 7","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 91","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1156","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.101999,"lng":18.129738,"name_de":"Neu Barkoschin","name_pl":"Nowy Barkoczyn \u2014 cmentarz ewangelicki w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Barkoczyn, po niemiecku Neu Barkoschin, le\u017ca\u0142 w dawnym powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, oko\u0142o dziesi\u0119ciu kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Ko\u015bcierzyny, i mia\u0142 w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i w\u0142asn\u0105 parafi\u0119.\n\nAgathon Harnoch opowiada o pocz\u0105tkach gminy: sprowadzeni przez dziedzic\u00f3w koloni\u015bci z Pomorza mieli swoich duchownych i najpierw zbudowali ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rekownicy, ale katolicki dziedzic osadzi\u0142 tam wkr\u00f3tce katolickiego ksi\u0119dza. Ewangelicy postawili wtedy, za pozwoleniem starosty ko\u015bcierskiego, drugi ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 tutaj. Drewnian\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano w 1797 roku, a nowa, kt\u00f3r\u0105 wtedy uko\u0144czono, by\u0142a szachulcowa; napis na chor\u0105giewce wie\u017cy podawa\u0142 t\u0119 dat\u0119. W latach 1891\u20131897 wzniesiono kolejn\u0105, neogotyck\u0105 i ceglan\u0105, oddalon\u0105 od poprzedniej o mniej wi\u0119cej sto metr\u00f3w; oko\u0142o 1890 roku stary ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 podparty. T\u0119 ceglan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1660 z 21 kwietnia 1998 roku. Artyku\u0142 w \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2001 roku dodaje, \u017ce grunt pod nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz obok niego podarowa\u0142 Gustav Adolf Doering (1849\u20131920), dzier\u017cawca ziemi ko\u015bcielnej, kt\u00f3rego upami\u0119tnia szyba w ko\u015bciele. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 19 sierpnia 1897 roku generalny superintendent D\u00f6blin. Stary cmentarz le\u017ca\u0142 po drugiej stronie drogi, obok plebanii, i nadal z niego korzystano. Artyku\u0142 m\u00f3wi wi\u0119c o dw\u00f3ch cmentarzach, a ewidencja wymienia trzy.\n\nW 1772 roku Nowy Barkoczyn by\u0142 wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 starostwa ko\u015bcierskiego, a wszyscy jego mieszka\u0144cy byli Niemcami i luteranami. By\u0142o tu dw\u00f3ch wolnych so\u0142tys\u00f3w z sze\u015bcioma w\u0142\u00f3kami, zwolnionych z pa\u0144szczyzny przywilejem Nowowiejskiego, dziewi\u0119ciu ch\u0142op\u00f3w razem z karczmarzem, nauczyciel, dw\u00f3ch komornik\u00f3w i kowal; wie\u015b liczy\u0142a 22\u00be w\u0142\u00f3ki. Nauczyciel David Strauss przej\u0105\u0142 niedawno pust\u0105 w\u0142\u00f3k\u0119 za 5 talar\u00f3w czynszu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny Szymbarku nie mia\u0142 uposa\u017cenia w ziemi, a pastor w Szymbarku pobiera\u0142 od ka\u017cdego gospodarstwa po p\u00f3\u0142 szefla \u017cyta i p\u00f3\u0142 szefla owsa, od so\u0142tys\u00f3w podw\u00f3jnie, od nauczyciela po\u0142ow\u0119. Karczma mia\u0142a przywilej W\u0142adys\u0142awa Denhoffa z 1667 roku dla Christiana Drewsa na 2\u00bd w\u0142\u00f3ki, potwierdzony 20 grudnia 1751 roku przez Nowowiejskiego dla Martina Sch\u00f6we za 120 gulden\u00f3w wkupnego.\n\nB\u00e4r notuje w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne Nowego Barkoczyna od 1787 roku dla zgon\u00f3w, od 1789 dla chrzt\u00f3w i od 1823 dla \u015blub\u00f3w, a chrzty i \u015bluby z lat 1693\u20131786 wskazuje w ksi\u0119gach szymbarskich jako zapisy dawnej gminy filialnej. Harnoch w opisie parafii szymbarskiej podaje jako koniec tej zale\u017cno\u015bci rok 1851, a w opisie samego Nowego Barkoczyna \u2014 rok 1853.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Neu-Barkoschin* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 19 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 13 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 30 budynk\u00f3w mieszkalnych i 265 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 260 ewangelik\u00f3w, trzech katolik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Ko\u015bcierzynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c karczm\u0119.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* opisuje Nowy Barkoczyn pod has\u0142em \u201eNowy Barkocin\u201d: wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska w powiecie ko\u015bcierskim, poczta Nowa Karczma, parafia katolicka Ko\u015bcierzyna, urz\u0105d stanu cywilnego Wielki Kli\u0144cz, \u201ema ew. ko\u015bci\u00f3\u0142 i szko\u0142\u0119\u201d, 19 gburstw i 13 zagr\u00f3d na 3381 morgach. W 1868 roku mieszka\u0142o tu 265 os\u00f3b \u2014 260 ewangelik\u00f3w, trzech katolik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w \u2014 w 30 domach, a tutejsza parafia ewangelicka liczy\u0142a 2143 dusze w 24 osadach. Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 264 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 245 ewangelik\u00f3w i 19 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 katolick\u0105 w Ko\u015bcierzynie. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 391 mieszka\u0144c\u00f3w: 342 osoby z niemieckim j\u0119zykiem ojczystym, a w\u015br\u00f3d nich 301 ewangelik\u00f3w, 37 katolik\u00f3w i cztery osoby innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich, oraz 44 osoby m\u00f3wi\u0105ce po polsku. W wykazie parafii ze spisu z 1910 roku Nowy Barkoczyn figuruje przy szesnastu miejscowo\u015bciach powiatu ko\u015bcierskiego, od Starego Barkoczyna po Rekownic\u0119.\n\nTen sam artyku\u0142 wymienia duchownych: Friedrich Kirschnick (1853\u20131873), Johann Lange (1874\u20131882), Oskar Droste (1883\u20131884), Walther Domansky (1885\u20131888), Wilhelm Dedlow (1889\u20131905), Walther Ulrich (1905\u20131909), Karl Knetter (1909\u20131917), Oskar Schattat (1917\u20131924) i Johannes M\u00fchlradt (1924\u20131928). W latach 1928\u20131937 parafi\u0119 obs\u0142ugiwali pastorzy z Nowych Polaszek i Skarszew, w latach 1937\u20131940 zmieniali si\u0119 kolejno Zwirner, Haemmerling, Ortlieb i Meissner, a od 1940 do 1945 roku urz\u0105d sprawowa\u0142 Roland Gro\u00df. W 1913 roku parafia liczy\u0142a 2627 dusz, w 1934 roku 1150, a w 1937 roku 950.\n\nHarnoch notowa\u0142 oko\u0142o 1890 roku rocznie 80 chrzt\u00f3w, czterdzie\u015bci konfirmacji, 21 \u015blub\u00f3w, 44 pogrzeby i oko\u0142o 1400 komunikant\u00f3w. Organy mia\u0142y dwana\u015bcie g\u0142os\u00f3w, dzwon by\u0142 jeden, a pierwszy w\u0142asny pastor, kt\u00f3ry przyszed\u0142 tu w 1865 roku, nie zasta\u0142 mieszkania i utrzymywa\u0142 si\u0119 z 450 marek pensji i 500 marek dodatk\u00f3w. \u017by\u0142o tu r\u00f3wnie\u017c kilku staroluteran\u00f3w.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 najpierw jako fili\u0119 parafii w Niedamowie, a od 1 sierpnia 1957 roku jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 nowo erygowanej parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski. Poch\u00f3wki ewangelickie usta\u0142y oko\u0142o 1960 roku. Cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w, datowany jest na lata 1841\u20131960. Wed\u0142ug artyku\u0142u z 2001 roku na miejscu dawnego cmentarza przy ko\u015bciele za\u0142o\u017cono po wojnie nowy, a oba cmentarze ewangelickie zniszczono; cz\u0119\u015b\u0107 grob\u00f3w przetrwa\u0142a, a niekt\u00f3re wci\u0105\u017c piel\u0119gnowano.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Nowym Barkoczynie trzy cmentarze z oznaczeniem wyznania ewangelickiego. Ten wpis dotyczy cmentarza przyko\u015bcielnego wok\u00f3\u0142 dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, kt\u00f3ry ewidencja nazywa przyko\u015bcielnym, parafialnym i dawniej ewangelickim; dwa pozosta\u0142e, w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi i przy drodze do Ko\u015bcierzyny, maj\u0105 w atlasie osobne wpisy.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. S\u0142ownik podaje dla parafii w 1868 roku 2143 dusze w 24 osadach, a Harnoch oko\u0142o 1890 roku mniej wi\u0119cej 1180 dusz. B\u00e4r notuje w\u0142asne ksi\u0119gi Nowego Barkoczyna od 1787 roku, a Harnoch k\u0142adzie koniec zale\u017cno\u015bci od Szymbarku na rok 1851 albo 1853. \u201eBerenter Kreisbote\u201d podaje samodzielno\u015b\u0107 od 1865 roku, cho\u0107 list\u0119 duchownych zaczyna od 1853 roku, a u Harnocha pierwszy w\u0142asny pastor przychodzi w 1865 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 300 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2627 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 60; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent, s. 40, poz. 55; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890 (parafie Neu Barkoschin i Sch\u00f6nberg); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNowy Barkocin\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 VI 2026; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Nowa Karczma; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2, pozycja 7; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 91\u201393, 183\u2013184; \u201eDie evangelische Kirchengemeinde Neu Barkoschin\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 2 (2001), s. 18\u201319; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1960,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2, pozycja 7","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 91\u201393, 183\u2013184","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelische Kirchengemeinde Neu Barkoschin\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 2 (2001), s. 18\u201319","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0203","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1032,"lng":18.13376,"name_de":"Neu Barkoschin","name_pl":"Nowy Barkoczyn \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny przy dawnym ko\u015bciele ewangelickim","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Barkoczyn \u2014 po niemiecku Neu Barkoschin \u2014 le\u017ca\u0142 w powiecie ko\u015bcierskim i by\u0142 siedzib\u0105 parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach dzieje \u015bwi\u0105tyni w Nowym Barkoczynie przedstawiono na dwa sposoby. Kaplic\u0119 z pocz\u0105tku XVI wieku \u2014 jak podaje zapis konserwatorski \u2014 przej\u0119li oko\u0142o 1600 roku ewangelicy; oko\u0142o 1650 roku wr\u00f3ci\u0142a ona do katolik\u00f3w, po czym ewangelicy wznie\u015bli w\u0142asny drewniany zb\u00f3r, wzmiankowany w 1772 roku i odbudowany w konstrukcji szachulcowej w 1797 roku. Agathon Harnoch zapisa\u0142 to inaczej: sprowadzeni przez dziedzic\u00f3w koloni\u015bci z Pomorza mieli w\u0142asnych duchownych i postawili najpierw ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rekownicy, w kt\u00f3rym jednak katolicki dziedzic osadzi\u0142 wkr\u00f3tce duchownego katolickiego. Wtedy ewangelicy, za pozwoleniem starosty ko\u015bcierskiego, zbudowali drugi ko\u015bci\u00f3\u0142 w Nowym Barkoczynie.\n\nLutera\u0144ski dom modlitwy w Barkoczynie wymieniaj\u0105 wizytacje katolickiej parafii ko\u015bcierskiej z 1702 i z 1766 roku; w obu stoi obok domu modlitwy w Szymbarku, a wizytacja z 1766 roku liczy w tej parafii trzystu luteran\u00f3w. Zapisy m\u00f3wi\u0105 tylko \u201eBarkoczyn\u201d i nie rozr\u00f3\u017cniaj\u0105 Starego i Nowego. W zestawieniu szk\u00f3\u0142 pomorskich, kt\u00f3re Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, przy Nowym Barkoczynie stoi pod rokiem 1702 uwaga: \u201ena miejscu ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki\u201d.\n\nW 1772 roku Nowy Barkoczyn by\u0142 wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 starostwa ko\u015bcierskiego, a wszyscy jego mieszka\u0144cy byli Niemcami i luteranami. By\u0142o tu dw\u00f3ch wolnych so\u0142tys\u00f3w z sze\u015bcioma w\u0142\u00f3kami, zwolnionych z pa\u0144szczyzny przywilejem Nowowiejskiego, dziewi\u0119ciu ch\u0142op\u00f3w razem z karczmarzem, nauczyciel, dw\u00f3ch komornik\u00f3w i kowal; wie\u015b liczy\u0142a 22\u00be w\u0142\u00f3ki. Nauczyciel David Strauss przej\u0105\u0142 niedawno pust\u0105 w\u0142\u00f3k\u0119 za 5 talar\u00f3w czynszu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny Szymbarku nie mia\u0142 uposa\u017cenia w ziemi, a pastor w Szymbarku pobiera\u0142 od ka\u017cdego gospodarstwa po p\u00f3\u0142 szefla \u017cyta i p\u00f3\u0142 szefla owsa, od so\u0142tys\u00f3w podw\u00f3jnie, od nauczyciela po\u0142ow\u0119. Karczma mia\u0142a przywilej W\u0142adys\u0142awa Denhoffa z 1667 roku dla Christiana Drewsa na 2\u00bd w\u0142\u00f3ki, potwierdzony 20 grudnia 1751 roku przez Nowowiejskiego dla Martina Sch\u00f6we za 120 gulden\u00f3w wkupnego.\n\nDat\u0119 1797 Harnoch wywodzi z napisu na chor\u0105giewce wie\u017cy i opisuje \u00f3wczesn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako lichy szachulec, podparty, z jednym dzwonem i organami o dwunastu g\u0142osach. \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2001 roku podaje, \u017ce nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 postanowiono zbudowa\u0107 tak\u017ce dlatego, \u017ce stary mia\u0142 tylko 200 miejsc, a parafia liczy\u0142a wtedy 2000 cz\u0142onk\u00f3w. Stan starej \u015bwi\u0105tyni opisa\u0142a tak\u017ce komisja wizytacji ko\u015bcielnej, kt\u00f3r\u0105 generalny superintendent przeprowadzi\u0142 od ko\u0144ca maja 1890 roku w parafiach okolic Starogardu i Ko\u015bcierzyny: zasta\u0142a ona w Nowym Barkoczynie ko\u015bci\u00f3\u0142ek gro\u017c\u0105cy zawaleniem i przewidywa\u0142a, \u017ce nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry ma by\u0107 \u201epi\u0119kny i du\u017cy\u201d, zostanie zapewne wkr\u00f3tce zbudowany. Nowy Barkoczyn i Pog\u00f3dki wizytowano tego samego, ostatniego dnia, wi\u0119c komisja musia\u0142a si\u0119 podzieli\u0107; rozmow\u0119 z ojcami i matkami rodzin poprowadzi\u0142 tu radca konsystorski Koch.\n\nWsp\u00f3lnota mia\u0142a tu w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 obok ko\u015bcio\u0142a. Do pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku Nowy Barkoczyn by\u0142 fili\u0105 parafii w Szymbarku (Sch\u00f6nberg) w powiecie kartuskim \u2014 Harnoch podaje raz 1851, raz 1853 rok; w\u0142asnego duchownego otrzyma\u0142 w 1865 roku. Osobno za\u0142o\u017cono cmentarz ewangelicki, czynny w latach 1841\u20131960. \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2001 roku podaje, \u017ce obok nowego ko\u015bcio\u0142a za\u0142o\u017cono nowy cmentarz. Stary cmentarz le\u017ca\u0142 po drugiej stronie drogi, obok plebanii, i oba cmentarze nadal u\u017cywano.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Neu-Barkoschin* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 19 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 13 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 30 budynk\u00f3w mieszkalnych i 265 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 260 ewangelik\u00f3w, trzech katolik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Ko\u015bcierzynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c karczm\u0119. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1868 roku 265 mieszka\u0144c\u00f3w wsi, w tym 260 ewangelik\u00f3w, trzech katolik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w przy trzydziestu domach, a dla ca\u0142ej parafii ewangelickiej 2143 dusze w 24 osadach.\n\nW lutym 1884 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mitteilungen\u201d (nr 1, s. 7), \u017ce probostwo w Nowym Barkoczynie, pod patronatem kr\u00f3lewskim, zwolni\u0142o si\u0119 po przej\u015bciu pastora Langego na stanowisko drugiego pastora w Gierdawach (Gerdauen). Dawa\u0142o oko\u0142o 1587 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 1742 marek z mieszkaniem, a o dop\u0142at\u0119 wyst\u0105piono; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 2100 dusz i mia\u0142a cztery szko\u0142y z czterema nauczycielami. To samo og\u0142oszenie powt\u00f3rzono pod koniec 1884 roku (nr 13, s. 89) i w lutym 1885 roku (nr 3, s. 31).\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Nowym Barkoczynie, po niemiecku Neu Barkoschin, by\u0142 pod patronatem kr\u00f3lewskim. Harnoch wymienia szko\u0142y tej parafii \u2014 w Nowym i Starym Barkoczynie, G\u00f3rnej i Dolnej Hornikowej, Rekownicy, Grab\u00f3wku, Wielkim i Ma\u0142ym B\u0119dominie \u2014 i liczy oko\u0142o tysi\u0105ca stu osiemdziesi\u0119ciu dusz oraz \u201ekilku staroluteran\u00f3w\u201d. W ci\u0105gu roku odnotowano tu osiemdziesi\u0105t chrzt\u00f3w, czterdzie\u015bci konfirmacji, dwadzie\u015bcia jeden \u015blub\u00f3w i czterdzie\u015bci cztery pogrzeby. Harnoch przytacza podanie, wed\u0142ug kt\u00f3rego w ko\u015bciele w Rekownicy, jeszcze gdy by\u0142 ewangelicki, katolicki dziedzic Wielkiego B\u0119domina zastrzeli\u0142 przy o\u0142tarzu, podczas Wieczerzy Pa\u0144skiej, swoj\u0105 ewangelick\u0105 \u017con\u0119, wracaj\u0105c z Grabowa Ko\u015bcierskiego, po niemiecku Alt Grabau; zbrodni\u0119 t\u0119 mia\u0142 przedstawia\u0107 obraz w tamtejszym ko\u015bciele.\n\nObecny murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 w formach eklektyczno-neogotyckich postawiono w latach 1891\u20131897 oko\u0142o 100 metr\u00f3w od poprzedniego. Budow\u0119 wspar\u0142o Towarzystwo Gustawa Adolfa, co w pa\u017adzierniku 1934 roku przypomnia\u0142 chrze\u015bcija\u0144ski dziennik \u201eAufw\u00e4rts\u201d w przegl\u0105dzie gmin ewangelickich z okolic Ko\u015bcierzyny. Wed\u0142ug \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2001 roku nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 19 sierpnia 1897 roku generalny superintendent D\u00f6blin. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, nowe organy zbudowa\u0142 tu w 1897 roku Eduard Wittek z Elbl\u0105ga za 4000 marek. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2107 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1889 roku Ludwig Dedlow.\n\nSpisy z pocz\u0105tku XX wieku podaj\u0105 dane o j\u0119zyku i narodowo\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w wsi. W spisie z 1 grudnia 1910 roku Nowy Barkoczyn liczy\u0142 391 mieszka\u0144c\u00f3w; niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142y 342 osoby \u2014 w tej grupie 301 ewangelik\u00f3w, 37 katolik\u00f3w i cztery osoby innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich \u2014 a polski 44 osoby. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku naliczy\u0142 328 mieszka\u0144c\u00f3w: 191 wyznania ewangelickiego i 137 rzymskokatolickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 zadeklarowa\u0142o wtedy 318 os\u00f3b, a niemieck\u0105 dziesi\u0119\u0107.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy. Najpierw by\u0142a fili\u0105 parafii w Niedamowie, a 1 sierpnia 1957 roku biskup Kazimierz Kowalski erygowa\u0142 tu parafi\u0119 pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest zachowany i u\u017cytkowany. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1660.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Najstarsz\u0105 ksi\u0119g\u0119 metrykaln\u0105 prowadzono wsp\u00f3lnie z s\u0105siednim Szymbarkiem; wed\u0142ug Wilhelma Brauera zaczyna si\u0119 ona w 1694 roku, a wed\u0142ug spisu Maxa B\u00e4ra z 1908 roku barkoczy\u0144skie chrzty i \u015bluby si\u0119gaj\u0105 w niej 1693 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 300 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2627 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1909 roku, Karl Knetter, urodzony w 1863 roku. \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2001 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a w 1934 roku jeszcze 1150 wiernych, a w 1937 roku ju\u017c 950.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Carl Brettschneider (1821), Martin Walter Domansky (1885), Ludwig Friedrich Wilhelm Dedlow (1889), Johannes Friedrich Walther Ulrich (1906), Karl Johann Hermann Knetter (1909). Bez podanego roku: Gerhard Meissner. W pa\u017adzierniku 1928 roku \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d donios\u0142a o nag\u0142ej \u015bmierci pastora Johannesa M\u00fchlradta, kt\u00f3ry przez 30 lat by\u0142 pastorem w P\u0142ocicznie (Gr\u00fcnthal) w Borach Tucholskich, a od 1924 roku w Nowym Barkoczynie; gazeta podkre\u015bla\u0142a jego trwa\u0142e zas\u0142ugi jako pisarza i poety Bor\u00f3w Tucholskich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 455\u2013456, diecezja Pr. Stargardt\u2013Berent; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNowy Barkocin\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 60; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 32, powiat ko\u015bcierski, poz. 53; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 327, 396, 408\u2013409; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 30 VI 2026); zabytek.pl; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 222; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 48; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2, pozycja 7; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 91\u201393, 183\u2013184; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 231; t. 2, s. 360, 389; t. 3, s. 957; t. 4, s. 1165; t. 7, s. 1870; \u201eDie evangelische Kirchengemeinde Neu Barkoschin\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 2 (2001), s. 18\u201319; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 lipca 1890 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d (Berlin), 11 pa\u017adziernika 1928 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 1, s. 7 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 13, s. 89 oraz 1885, nr 3, s. 31 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); \u201eAufw\u00e4rts\u201d (Bielefeld), 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1897,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. par. rzym.-kat. pw. MB Kr\u00f3lowej Polski \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/nowy-barkoczyn-kosciol-ewangelicki-ob-par-rzym-kat-pw-mat"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 455\u2013456","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 2, pozycja 7","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 91\u201393, 183\u2013184","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 231; t. 2, s. 360, 389; t. 3, s. 957; t. 4, s. 1165; t. 7, s. 1870","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelische Kirchengemeinde Neu Barkoschin\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 2 (2001), s. 18\u201319","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 lipca 1890 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UF4OJEMFGACWQPSOZGI3CDQAQZZUQXIS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d (Berlin), 11 pa\u017adziernika 1928 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JF3UQWS7EZMEOUZO3WQ6Q34AMOHDX73N"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAufw\u00e4rts\u201d (Bielefeld), 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PIHW7J6OBP5J4MHZDPNK2IOHR6OKOEDD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 1, s. 7 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4646/Amtliche_Mitteilungen_1884_1.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 13, s. 89 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4658/Amtliche_Mitteilungen_1884_13.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 3, s. 31 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4663/Amtliche_Mittheilungen_1885_03.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 16","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 8, s. 70 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4667/Amtliche_Mittheilungen_1885_008.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 10, s. 80 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4669/Amtliche_Mitteilung_1885_010.pdf"}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0232","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.103,"lng":18.134,"name_de":"Neu-Barkoschin","name_pl":"Nowy Barkoczyn \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Neu-Barkoschin)","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Nieczynny cmentarz ewangelicki w Nowym Dworze Gda\u0144skim, po niemiecku Tiegenhof, le\u017cy przy ulicy Drzyma\u0142y 6, na dzia\u0142ce numer 500/2. Ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku; kart\u0119 cmentarza sporz\u0105dzi\u0142 Narodowy Instytut Dziedzictwa, a wpis do ewidencji nosi dat\u0119 1 kwietnia 1984 roku. Teren pe\u0142ni dzi\u015b funkcj\u0119 parku. Ewidencja wymienia w mie\u015bcie dwa cmentarze ewangelickie \u2014 ten przy Drzyma\u0142y i drugi przy ulicy Warszawskiej, dawniej 1 Maja, na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 13 \u2014 a ponadto cmentarz katolicki przy ulicy Tczewskiej. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2022\u20132025 wskazuje oba cmentarze ewangelickie jako obiekty, o kt\u00f3re nale\u017cy uzupe\u0142ni\u0107 gminn\u0105 ewidencj\u0119 zabytk\u00f3w.\n\nMiasto za\u0142o\u017cy\u0142 zakon krzy\u017cacki; od 1859 roku by\u0142o miasteczkiem targowym, a prawa miejskie otrzyma\u0142o w 1880. Ewangelicy modlili si\u0119 tu najpierw w zamku: gdy ziemia przesz\u0142a w 1772 roku pod panowanie pruskie, Fryderyk II podarowa\u0142 w 1782 roku stary kr\u00f3lewski zamek polski, a w jednej z jego sal urz\u0105dzono ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u015bwi\u0119cony 8 sierpnia 1784 roku przez proboszcza z Nowego Stawu, Daniela Friedricha Bobrika. Pierwszym proboszczem zosta\u0142 Christian Andreas Vanselow, wprowadzony w dniu po\u015bwi\u0119cenia. Wcze\u015bniej duchowni tej parafii mieli siedzib\u0119 w Tiegenhagen \u2014 wymieniani s\u0105 Johann D\u00f6ring oko\u0142o 1599 roku, Gregorius Willisius oko\u0142o 1628 i Martin Schmechel w 1630. Do 1772 roku miasteczko dzieli\u0142o si\u0119 mi\u0119dzy dwie parafie: od strony F\u00fcrstenau nale\u017ca\u0142o do Marienau, od drugiej \u2014 do Lubieszewa.\n\nGdy zamkowy ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 za ciasny i podupad\u0142, na fundamentach g\u0142\u00f3wnego skrzyd\u0142a dawnego zamku postawiono now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, na kt\u00f3r\u0105 kr\u00f3l przyzna\u0142 znaczne sumy. \u0179r\u00f3d\u0142a podaj\u0105 dwie daty po\u015bwi\u0119cenia: Harnoch na stronie 444 pisze o \u201eam 1. Pfingstfeste 1832\u201d, Bernhard Schmid na stronie 358 \u2014 o budowie w latach 1831\u20131833 i po\u015bwi\u0119ceniu \u201e1833 am Pfingstfest\u201d, za Rhes\u0105 (s. 217). R\u00f3\u017cni ich te\u017c opis konstrukcji: u Harnocha jest to budowla murowana, \u201emassiv mit stattlichem Thurm\u201d. U Schmida jest to budowla w murze pruskim o wymiarach 22,50 na 13,85 metra. Schmid wskazuje te\u017c w berli\u0144skim Muzeum Schinkla oryginalny rysunek z 1827 roku o tym samym rzucie.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku opisywa\u0142 *Tiegenhof*, zwany te\u017c *Weyershof*, w trzech has\u0142ach. Osada targowa, ustanowiona statutem z 24 stycznia 1859 roku, mia\u0142a 178 budynk\u00f3w mieszkalnych, trzy browary, dwie wytw\u00f3rnie octu, cztery suszarnie s\u0142odu i wytw\u00f3rni\u0119 myd\u0142a i \u015bwiec, a tak\u017ce trzech lekarzy, aptek\u0119, weterynarza, urz\u0105d podatkowy i poczt\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Cyganku i czteroklasow\u0105 ewangelick\u0105 szko\u0142\u0119 rektorsk\u0105 podr\u0119cznik wymienia\u0142 w ha\u015ble maj\u0105tku *Tiegenhof Schlo\u00dfgrund*, kt\u00f3ry liczy\u0142 336 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 197 ewangelik\u00f3w, 127 katolik\u00f3w i 12 mennonit\u00f3w. Trzecie has\u0142o, *Tiegenhof Amtsgrund*, opisywa\u0142o siedzib\u0119 urz\u0119du domen i oddzia\u0142u s\u0105du powiatowego z 50 mieszka\u0144cami. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii, katolicy \u2014 do parafii w Cyganku.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku Nowy Dw\u00f3r liczy\u0142 2749 mieszka\u0144c\u00f3w. Ewangelik\u00f3w by\u0142o 1680, katolik\u00f3w 838, innych chrze\u015bcijan 158, a os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego 73. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje t\u0119 parafi\u0119 jako Tiegenhof w diecezji malborskiej: pod patronatem gminy, 3068 dusz, a w ci\u0105gu roku 122 chrzty, 22 \u015bluby, 928 komunikant\u00f3w i 85 pogrzeb\u00f3w. Ko\u015bcio\u0142y katolickie sta\u0142y wtedy w Tiegenhof i w Tiegenhagen. Spis z 1 grudnia 1905 roku zapisa\u0142 w mie\u015bcie 2872 mieszka\u0144c\u00f3w: 1946 ewangelik\u00f3w, 718 katolik\u00f3w, 179 innych chrze\u015bcijan i 29 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. Spo\u015br\u00f3d ewangelik\u00f3w 1919 poda\u0142o jako mow\u0119 ojczyst\u0105 niemiecki, jeden polski, a 26 inny j\u0119zyk.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1784 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1867 roku i ksi\u0119gi konfirmacji od 1890 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1784\u2014 K 1867\u2014 Konf 1890\u2014. Im Tr von 1805\u201444 finden sich Aufzeichnungen \u00fcber die Geschichte der Gemeinde von 1784\u20141810. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1799\u20141874\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1844 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 3349 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 4, nr 48; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat malborski, miasta, poz. 3; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat malborski, miasta, poz. 3 (strony druku 76\u201377); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski na lata 2022\u20132025; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 358; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycje 153, 154 i 155; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"prawomiejscowe.pl","url":"https://prawomiejscowe.pl/api/file/GetZipxAttachment/420/2266976/false/preview"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 358","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycje 153, 154 i 155","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0985","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2146,"lng":19.114,"name_de":"Tiegenhof","name_pl":"Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, do 1945 roku Tiegenhof, bywa\u0142 nazywany tak\u017ce Neuhof; za\u0142o\u017cy\u0142 go zakon krzy\u017cacki, od 1859 roku by\u0142 osad\u0105 targow\u0105, a od 1880 roku miastem \u015brodkowych \u017bu\u0142aw. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142 do powiatu malborskiego w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; po pierwszej wojnie \u015bwiatowej znalaz\u0142 si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska jako stolica nowego powiatu Wielkie \u017bu\u0142awy, a od 1939 roku w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nNowy Dw\u00f3r i okolice to zarazem historyczne centrum mennonit\u00f3w \u017bu\u0142aw \u2014 odr\u0119bnej wsp\u00f3lnoty anabaptystycznej, wyros\u0142ej z innego pnia ni\u017c luteranizm. Sprowadzili ich tu w 1568 roku \u00f3wcze\u015bni dzier\u017cawcy, bracia Hans i Szymon Loysenowie, by osuszyli poro\u015bni\u0119te trzcin\u0105 bagna wok\u00f3\u0142 Nowego Dworu. Na terenie gminy do 1945 roku dzia\u0142a\u0142y cztery mennonickie domy modlitwy: drewniane w Stawcu, Or\u0142owskim Polu i R\u00f3\u017cewie oraz murowany w \u017belichowie. \u017baden si\u0119 nie zachowa\u0142.\n\nGmina ewangelicka zacz\u0119\u0142a si\u0119 od pomieszczenia zast\u0119pczego. W 1782 roku Fryderyk II podarowa\u0142 luteranom stary kr\u00f3lewski zamek, zwany od dawnych w\u0142a\u015bcicieli zamkiem Loitz\u00f3w, a w 1784 roku urz\u0105dzono w jednej z jego sal zb\u00f3r; kaplic\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0142 8 sierpnia tego roku pastor z Nowego Stawu Daniel Friedrich Bobrik. Tego samego dnia wprowadzono pierwszego duchownego tego zboru, Christiana Andreasa Vanselowa. Od 1784 roku prowadzono w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne, a wed\u0142ug Maxa B\u00e4ra (1908) w ksi\u0119dze \u015blub\u00f3w z lat 1805\u20131844 zapisano dzieje gminy od 1784 do 1810 roku. Duchownych tutejszej parafii wymienia si\u0119 jednak znacznie wcze\u015bniej: Johann D\u00f6ring oko\u0142o 1599 roku, Georg Willesius oko\u0142o 1628 i Martin Schmechel w 1630 roku \u2014 z tym \u017ce siedzib\u0119 mieli w Cyganku. Oko\u0142o 1610 roku dzier\u017cawcami d\u00f3br tiegenhofskich byli bracia Ludwik i Melchior Weyerowie \u2014 lud nazywa\u0142 wtedy Nowy Dw\u00f3r od ich nazwiska Weyershof \u2014 a ich surowo\u015b\u0107 wobec ewangelik\u00f3w i inne nadu\u017cycia sk\u0142oni\u0142y mieszka\u0144c\u00f3w do skargi przed dworem kr\u00f3lewskim. Do 1772 roku Nowy Dw\u00f3r nale\u017ca\u0142 po stronie F\u00fcrstenau do parafii w Marynowach, a po drugiej stronie do parafii w Lubieszewie. Wed\u0142ug Hermanna Eckerdta (1868), opisuj\u0105cego stan z 1772 roku, osada Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, po niemiecku Tiegenhof, licz\u0105ca 192 dymy, by\u0142a siedzib\u0105 urz\u0119dnika domen kr\u00f3lewskich i mia\u0142a ewangelicki dom modlitwy.\n\nPierwszy pastor, Christian Andreas Vanselow, opisa\u0142 pocz\u0105tki gminy w relacji zapisanej w drugiej ksi\u0119dze chrzt\u00f3w, za\u0142o\u017conej 27 czerwca 1805 roku; p\u00f3\u017aniejsze streszczenie w tej samej ksi\u0119dze uzupe\u0142nia jego relacj\u0119. Wed\u0142ug streszczenia Vanselow wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne 15 sierpnia 1784 roku na s\u0142owa Ps 122,1\u20133. Organy u\u017cyto i po\u015bwi\u0119cono po raz pierwszy w pierwsze \u015bwi\u0119to Zes\u0142ania Ducha \u015awi\u0119tego 1803 roku. Do pe\u0142nej sprawno\u015bci doprowadzi\u0142 je mennonicki s\u0105siad z Altendorf, Johan Unger, a kosztowa\u0142y 500 talar\u00f3w w pruskiej monecie; znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pieni\u0119dzy pastor zebra\u0142 kolektami z ambony i obje\u017cd\u017caj\u0105c wsie z witrykiem Philippem Dykiem.\n\nW tej samej relacji Vanselow zapisa\u0142, \u017ce gmina powo\u0142a\u0142a go na swojego duchownego 11 listopada 1782 roku, gdy by\u0142 kandydatem ministerium w Elbl\u0105gu. 28 lipca 1784 roku konsystorz w Kwidzynie przeegzaminowa\u0142 go, a on wyg\u0142osi\u0142 kazanie pr\u00f3bne na s\u0142owa Rz 8,28 (\u201eDenen die Gott lieben, m\u00fcssen alle Dinge zum Besten dienen\u201d); t\u0105 sam\u0105 dat\u0105 kr\u00f3lewska rejencja zatwierdzi\u0142a go na tym stanowisku. Podczas uroczysto\u015bci 8 sierpnia 1784 roku przed kazaniem po\u015bwi\u0119cenia grano w ko\u015bciele muzyk\u0119, a Vanselow przepisa\u0142 do ksi\u0119gi tekst wykonanej wtedy kantaty. Wed\u0142ug tego samego zapisu ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mia\u0142 gruntu ani ziemi, a dochody czerpa\u0142 mi\u0119dzy innymi z corocznego czynszu za miejsca w \u0142awkach i z op\u0142aty za poch\u00f3wki na miejscowym cmentarzu. Na mocy umowy z 8 wrze\u015bnia 1786 roku, zawartej mi\u0119dzy dzier\u017cawc\u0105 wieczystym d\u00f3br tiegenhofskich a prze\u0142o\u017conymi ko\u015bcio\u0142a jako pe\u0142nomocnikami gminy, podpisanej te\u017c przez pastora i zatwierdzonej przez kr\u00f3lewsk\u0105 rejencj\u0119 1 grudnia 1786 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 p\u0142aci\u0142 dzier\u017cawcy co roku czynsz za po\u0142ow\u0119 placu, kt\u00f3ry wci\u0105\u017c nazywano zamkowym. Do budynk\u00f3w ko\u015bcielnych nale\u017ca\u0142y plebania i szko\u0142a.\n\nGdy skrzyd\u0142o zamku z kaplic\u0105 zacz\u0119\u0142o grozi\u0107 zawaleniem i okaza\u0142o si\u0119 zbyt ciasne, rozebrano je i od 1831 roku wznoszono na fundamentach g\u0142\u00f3wnego skrzyd\u0142a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, na kt\u00f3ry kr\u00f3l przeznaczy\u0142 znaczne sumy. By\u0142 to budynek murowany, z okaza\u0142\u0105 wie\u017c\u0105, pod patronatem gminy, z ambon\u0105 wbudowan\u0105 w o\u0142tarz; krucyfiks, dwa lichtarze o\u0142tarzowe i dwa dzwony by\u0142y darem kr\u00f3lewskim. Pastor Heinel ze \u015awierk\u00f3w pisa\u0142 w 1832 roku, \u017ce kr\u00f3l przyzna\u0142 na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a niema\u0142\u0105 sum\u0119 i ponadto podarowa\u0142 mu dwa lichtarze o\u0142tarzowe i krzy\u017c o\u0142tarzowy z \u017celiwa, a okaza\u0142a wie\u017ca nie by\u0142a jeszcze ca\u0142kiem uko\u0144czona. Viktor Zirkwitz zaliczy\u0142 go \u2014 obok ko\u015bcio\u0142a w Lubieszewie \u2014 do \u017cu\u0142awskich \u015bwi\u0105ty\u0144 w typie szko\u0142y Schinkla, tych z wie\u017c\u0105.\n\nStreszczenie podaje te\u017c, jak sfinansowano nowy ko\u015bci\u00f3\u0142: kr\u00f3lewski dar \u0142aski wyni\u00f3s\u0142 4000 talar\u00f3w, dar mennonit\u00f3w 536 talar\u00f3w, a do tego dosz\u0142y dary ewangelik\u00f3w, dobrowolne sk\u0142adki wsi Platenhof, Tiegenhagen i Petershagen, kolekta, sprzeda\u017c starych materia\u0142\u00f3w i sk\u0142adki gminy, razem 6575 talar\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cili 10 czerwca 1832 roku pastor Grzywacz i drugi duchowny, w obecno\u015bci pastor\u00f3w z Kmiecina, Tujska i Myszewa, urz\u0119dnik\u00f3w, witryk\u00f3w i licznej publiczno\u015bci. Wed\u0142ug tego zapisu ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 imi\u0119 Elisabeth (\u201eDie Kirche erhielt den Namen Elisabeth\u201d).\n\nDwa szczeg\u00f3\u0142y tej budowy zapisy podaj\u0105 rozbie\u017cnie. Rok uko\u0144czenia: Harnoch pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w pierwsze \u015bwi\u0119to Zes\u0142ania Ducha \u015awi\u0119tego 1832 roku; Bernhard Schmid, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Rhes\u0119, podaje jednak rok 1833, a data 1834 pozostaje bez wskazanego \u017ar\u00f3d\u0142a. Autorstwo: w berli\u0144skim gabinecie rycin zachowa\u0142 si\u0119 projekt ko\u015bcio\u0142a dla Tiegenhof autorstwa Karla Friedricha Schinkla z 1827 roku (sygnatura SM 44e.207), lecz wed\u0142ug drugiego zapisu rozwi\u0105zanie Schinkla uznano za zbyt kosztowne i zrealizowano skromniejszy projekt Carla Ferdinanda von Busse. Kt\u00f3rej budowli dotyczy zachowany rysunek, pozostaje nierozstrzygni\u0119te. Trzecia rozbie\u017cno\u015b\u0107 dotyczy konstrukcji: Harnoch, kt\u00f3ry widzia\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 jeszcze na w\u0142asne oczy, opisuje go jako murowany, a Schmid jako ryglowy, z wype\u0142nieniem z ceg\u0142y i z ryglow\u0105 wie\u017c\u0105.\n\nWed\u0142ug Schmida ko\u015bci\u00f3\u0142, o wymiarach 22,50 na 13,85 metra, wzniesiono w konstrukcji ryglowej wype\u0142nionej ceg\u0142\u0105, z drewnianym stropem z desek i emporami po stronie p\u00f3\u0142nocnej, zachodniej i po\u0142udniowej oraz z ryglow\u0105 wie\u017c\u0105 od zachodu. Zachowany w Muzeum Schinkla w Berlinie oryginalny rysunek projektowy z 1827 roku ma ten sam rzut i przekr\u00f3j co wykonany ko\u015bci\u00f3\u0142, lecz przewiduje \u015bciany w ca\u0142o\u015bci murowane z nietynkowanej ceg\u0142y i p\u0142aski dach namiotowy na wie\u017cy; Schmid uwa\u017ca, \u017ce projekt opracowano z pewno\u015bci\u0105 pod kierunkiem Schinkla. Murowan\u0105 zakrysti\u0119 i klatki schodowe obok wie\u017cy dobudowano w 1901 i 1910 roku. O\u0142tarz po\u0142\u0105czony z ambon\u0105, z architektonicznym uk\u0142adem kolumn kompozytowych, oraz trzywie\u017cowy prospekt organowy nosz\u0105 cechy p\u00f3\u017anego klasycyzmu; ich p\u0142aszczyzny wykonano z polerowanego ciemnego drewna brzozowego, a ornamenty z\u0142ocono \u2014 Schmid ocenia je jako dobre prace stolarskie z 1833 roku.\n\n\u017beliwny krucyfiks i dwa lichtarze o\u0142tarzowe z hermowymi anio\u0142ami, sprawione w 1833 roku, by\u0142y wed\u0142ug Schmida zapewne wyrobami Kr\u00f3lewskiej Odlewni \u017beliwa w Berlinie. Dwa dzwony ko\u015bcio\u0142a, o \u015brednicy 1,05 i 1,25 metra, nosi\u0142y oznaczenie \u201eBerlin 1833\u201d i pruskiego or\u0142a. Cynowy \u017cyrandol o dw\u00f3ch rz\u0119dach po sze\u015b\u0107 ramion ufundowa\u0142 w 1833 roku L. Hilke, a wykona\u0142 go mistrz blacharski J. Reimer z Nowego Dworu Gda\u0144skiego, po niemiecku Tiegenhof. Mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 z XVI wieku, z przedstawieniem biblijnych zwiadowc\u00f3w nios\u0105cych grono winne, fryzem minusku\u0142owym i p\u00f3\u017anogotyckim wie\u0144cem li\u015bci, ofiarowano w 1784 roku; darczy\u0144c\u0119 oznaczaj\u0105 inicja\u0142y \u201eC. M. W.\u201d. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, zak\u0142ad Terletzkich, prowadzony ju\u017c wtedy przez Eduarda Wittka, zbudowa\u0142 tu organy w 1896 roku.\n\nOko\u0142o 1860 roku parafia ewangelicka nale\u017ca\u0142a do superintendentury malborskiej (22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w) i obejmowa\u0142a Nowink\u0119 (Neuendorf), Piotrowo (Nieder-Petershagen), \u017belichowo (Ober-Petershagen), P\u0142otnik (Pletzendorf), Le\u015bnowo (Reimerswalde), Starocin (Reinland), Stobiec (Stobbendorf), Cyganek (Thiegenhagen) oraz Altendorf, Tiegerweide, Petershagnerfeld, Platenhof i Haberhorst. W 1856 roku odm\u00f3wiono przeniesienia Nowinki, Haberhorst, Altendorf i Stobca do parafii w Tujsku, bo zmiana zagrozi\u0142aby utrzymaniu ko\u015bcio\u0142a i parafii w Nowym Dworze Gda\u0144skim. Wed\u0142ug pisma rejencji gda\u0144skiej z 14 pa\u017adziernika 1867 roku Nowink\u0119 przeniesiono ostatecznie do parafii w Tujsku (Tiegenort). Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VII, 1886) Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, po niemiecku Tiegenhof, liczy\u0142 w 1868 roku 2221 mieszka\u0144c\u00f3w: 1297 ewangelik\u00f3w, 642 katolik\u00f3w, 179 mennonit\u00f3w, 4 dysydent\u00f3w i 99 \u017byd\u00f3w. Ten sam s\u0142ownik podaje, \u017ce do parafii ewangelickiej w Nowym Dworze Gda\u0144skim nale\u017ca\u0142o 16 miejscowo\u015bci licz\u0105cych w 1868 roku 4197 dusz, a do szko\u0142y ewangelickiej ucz\u0119szcza\u0142o w\u00f3wczas 312 dzieci, do katolickiej 165.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku opisywa\u0142 *Tiegenhof*, zwany te\u017c *Weyershof*, w trzech has\u0142ach. Osada targowa, ustanowiona statutem z 24 stycznia 1859 roku, mia\u0142a 178 budynk\u00f3w mieszkalnych, trzy browary, dwie wytw\u00f3rnie octu, cztery suszarnie s\u0142odu i wytw\u00f3rni\u0119 myd\u0142a i \u015bwiec, a tak\u017ce trzech lekarzy, aptek\u0119, weterynarza, urz\u0105d podatkowy i poczt\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Cyganku i czteroklasow\u0105 ewangelick\u0105 szko\u0142\u0119 rektorsk\u0105 podr\u0119cznik wymienia\u0142 w ha\u015ble maj\u0105tku *Tiegenhof Schlo\u00dfgrund*, kt\u00f3ry liczy\u0142 336 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 197 ewangelik\u00f3w, 127 katolik\u00f3w i 12 mennonit\u00f3w. Trzecie has\u0142o, *Tiegenhof Amtsgrund*, opisywa\u0142o siedzib\u0119 urz\u0119du domen i oddzia\u0142u s\u0105du powiatowego z 50 mieszka\u0144cami. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii, katolicy \u2014 do parafii w Cyganku.\n\nMiejscowo\u015b\u0107 by\u0142a silnie protestancka. W pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku w 22 cz\u0119\u015bciach miasteczka, 225 domach mieszkalnych i 615 gospodarstwach domowych naliczono 2749 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich 1680 ewangelik\u00f3w, 838 katolik\u00f3w, 158 innych chrze\u015bcijan i 73 \u017byd\u00f3w. Dla parafii Harnoch podaje oko\u0142o 1890 roku 3068 dusz, przy 122 chrztach, 22 \u015blubach, 928 komunikantach i 85 pogrzebach rocznie, z nabo\u017ce\u0144stwem po niemiecku; szko\u0142y parafialne by\u0142y w Nowym Dworze, Stobiecu, \u017belichowie, Starocinie i Le\u015bnowie.\n\nW 1885 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 8, s. 69), \u017ce probostwo w Nowym Dworze, pod patronatem prywatnym, zwolni\u0142o si\u0119 po powo\u0142aniu pastora Glodkowskiego do Stallup\u00f6nen. Dawa\u0142o oko\u0142o 2011 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 2213 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 3000 dusz i mia\u0142a siedem szk\u00f3\u0142 z 13 nauczycielami.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 3480 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1886 roku Otto Thrun. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Nowym Dworze Gda\u0144skim liczy\u0142a wtedy 3468 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1903 roku superintendent Karl Polenske.\n\nPrasa przechowa\u0142a przebieg wyboru pastora Leu. W korespondencji z Nowego Dworu Gda\u0144skiego z 30 czerwca 1873 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce w wyborach pastora, kt\u00f3re odby\u0142y si\u0119 poprzedniego dnia, na 88 oddanych g\u0142os\u00f3w 68 pad\u0142o na rektora Leu z Labiau, 17 na pastora Barkowskiego z Braunsberga, a 3 na rektora Grabowskiego z Neidenburga; pastorem gminy zosta\u0142 wi\u0119c wybrany Leu. Wed\u0142ug berli\u0144skiej gazety \u201eDer Reichsbote\u201d z lipca 1898 roku generalna wizytacja ko\u015bcielna i szkolna Prus Zachodnich odby\u0142a si\u0119 w tym roku, od 1 do 13 czerwca, w diecezji Danziger Nehrung. Komisja pod przewodnictwem generalnego superintendenta Doeblina z Gda\u0144ska, w kt\u00f3rej zasiada\u0142 tak\u017ce burmistrz Nowego Dworu Gda\u0144skiego F\u00f6rster, przyby\u0142a 1 czerwca do od\u015bwi\u0119tnie przystrojonego miasteczka i odby\u0142a pierwsze posiedzenie na plebanii, a 2 czerwca w tutejszym ko\u015bciele odprawiono nabo\u017ce\u0144stwo otwieraj\u0105ce wizytacj\u0119.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 drug\u0105 wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105. Wed\u0142ug Andrzeja Bohdana Krupy w 1947 roku w oparciu o poewangelick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, budynki mieszkalne przy ulicy Chrobrego 2\u20138 i cmentarz przy ulicy 1 Maja powsta\u0142 prawos\u0142awny punkt duszpasterski: 28 sierpnia 1947 roku nieruchomo\u015bci poewangelickie przej\u0105\u0142 od Okr\u0119gowego Urz\u0119du Likwidacyjnego w Gda\u0144sku proboszcz gda\u0144skiej prawos\u0142awnej parafii \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, ksi\u0105dz Eugeniusz Naumow, a uszkodzenia \u015bwi\u0105tyni oceniono wtedy na oko\u0142o 30 procent. 15 czerwca 1949 roku parafia zrezygnowa\u0142a z nowodworskich nieruchomo\u015bci, a 10 wrze\u015bnia 1949 roku Okr\u0119gowy Urz\u0105d Likwidacyjny przekaza\u0142 je Zarz\u0105dowi Miejskiemu w Nowym Dworze Gda\u0144skim; dewastacj\u0119 \u015bwi\u0105tyni oceniano w\u00f3wczas na 40\u201350 procent. W styczniu 1956 roku wie\u017ca by\u0142a ju\u017c ca\u0142kowicie zniszczona, dach nad naw\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 powa\u017cnie uszkodzony, budynek nie mia\u0142 drzwi ani okien, a we wn\u0119trzu zalega\u0142 gruz; 25 lipca 1956 roku Wydzia\u0142 do Spraw Wyzna\u0144 w Gda\u0144sku zgodzi\u0142 si\u0119 na rozbi\u00f3rk\u0119. \ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 co do roku rozbi\u00f3rki: portal zulawy.infopl.info podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano w 1953 roku, natomiast Krupa, kt\u00f3ry opiera si\u0119 na aktach Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego w Gda\u0144sku, opisuje stan budynku ze stycznia 1956 roku i zgod\u0119 na rozbi\u00f3rk\u0119 z 25 lipca 1956 roku. Kilka lat po rozbi\u00f3rce zasypano zachowane pod ko\u015bcio\u0142em szesnastowieczne piwnice zamku i urz\u0105dzono w tym miejscu boisko przyszkolne przy ulicy Chrobrego. Zachowa\u0142 si\u0119 murowany, otynkowany budynek dawnej parafii ewangelickiej przy tej samej ulicy. Odr\u0119bny, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem Przemienienia Pa\u0144skiego, przy ulicy Drzyma\u0142y 3, wzniesiono w latach 1847\u20131851; jest czynny, a do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 13 pa\u017adziernika 1993 roku pod numerem A-1419. Ko\u015bcio\u0142y katolickie sta\u0142y przed wojn\u0105 i tutaj, i w Cyganku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W 1871 roku na 2142 mieszka\u0144c\u00f3w 1250 mia\u0142o by\u0107 ewangelikami, 620 katolikami, a oko\u0142o 170 mennonitami \u2014 te liczby poda\u0142 G. Neumann w 1874 roku i pozostaj\u0105 niepotwierdzone; jego dzie\u0142a nie ma w dost\u0119pnych zbiorach, nie ma te\u017c samego spisu z 1871 roku, a inwentarz zabytk\u00f3w powiatu malborskiego danych z tego roku nie podaje. Zapiski o dziejach gminy B\u00e4r umieszcza w ksi\u0119dze \u015blub\u00f3w z lat 1805\u20131844, a relacja Vanselowa stoi w drugiej ksi\u0119dze chrzt\u00f3w, za\u0142o\u017conej w 1805 roku. Wed\u0142ug Hermanna Eckerdta Nowy Dw\u00f3r mia\u0142 ewangelicki dom modlitwy ju\u017c w 1772 roku, a zb\u00f3r w sali zamku urz\u0105dzono dopiero w 1784 roku. Wed\u0142ug p\u00f3\u017aniejszego streszczenia w drugiej ksi\u0119dze chrzt\u00f3w gminy zamek wystawiono 1 wrze\u015bnia 1779 roku na licytacj\u0119, a reskryptem kamery w Kwidzynie z 19 czerwca 1780 roku przyznano go Reinholdowi Ladwigowi z Eichwald i Peterowi Pennerowi z Rothebude, kt\u00f3rzy zobowi\u0105zali si\u0119 zbudowa\u0107 z jego materia\u0142u dom modlitwy i szko\u0142\u0119; dom modlitwy by\u0142 gotowy w 1782 roku. Na marginesie relacji Vanselowa zapisano, \u017ce Ladwig i Penner rozebrali stary zamek i z nadaj\u0105cych si\u0119 jeszcze materia\u0142\u00f3w kazali zbudowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142. To samo streszczenie opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 z lat 1831\u20131832 jako ryglowy z wype\u0142nieniem z ceg\u0142y, z wie\u017c\u0105 murowan\u0105 w dolnej kondygnacji, a ryglow\u0105 w dw\u00f3ch g\u00f3rnych; Harnoch nazywa go murowanym.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1844 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 3349 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Christian Andreas Vanselow (1784), Johann Ludwig Grzywacz (1816), Johann Christian Wasmuth (1817), Carl Ludwig Sagelsdorf (1838), Roderich Nesselmann (1847\u20131855), Johann Richard Oskar Hausburg (1856), Friedrich Oskar Weinlig (1869), Friedrich August Leu (1873), Johannes Theodor Gustav Glodkowski (1882), Otto Theodor Carl Hermann Thrun (1886), Karl Ferdinand Polenske (1903), Robert Samuel Otto Rehfeld (1929), Georg Kurowski (1931).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 208; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eNowydw\u00f3r\u201d; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 358, 359; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Westpreu\u00dfen); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444; Agathon Harnoch \u2014 ten\u017ce; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, nr 48; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 356; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa 1933, druk Danzig 1940; G. Neumann, statystyka miast prowincji, 1874; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 107, 170; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 221; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 25; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 34; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycje 153, 154 i 155; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 603, 675; t. 3, s. 737, 1025; t. 4, s. 1080, 1261; t. 5, s. 1380, 1442; t. 6, s. 1542; t. 7, s. 1833, 1877, 1924, 1944; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 2 lipca 1873 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 9 lipca 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Heinel, \u201eEinige Nachrichten \u00fcber das gro\u00dfe Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 8, K\u00f6nigsberg 1832, s. 209\u2013229, 317\u2013330 (Internet Archive); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 8, s. 69 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Druga ksi\u0119ga chrzt\u00f3w gminy ewangelicko-lutera\u0144skiej w Nowym Dworze Gda\u0144skim (Tiegenhof) z lat 1805\u20131844, z relacj\u0105 pastora Christiana Andreasa Vanselowa o ko\u015bciele, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 23816); A. B. Krupa, \u201eCyganie w Cyganku, czyli administracja pa\u0144stwowa wobec greckokatolickiej plac\u00f3wki duszpasterskiej w powiecie nowodworskim w wojew\u00f3dztwie gda\u0144skim w latach 1952\u20131956\u201d, \u201eEcha Przesz\u0142o\u015bci\u201d XXV/2, 2024, s. 164\u2013165; zulawy.infopl.info \u2014 Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, stan na 11 listopada 2026 roku; Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 3, 77 (Nowinka, 1856 i 1867; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa).*","built_year":1832,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (dawny), Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski \u2014 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180801221212/https://polska-org.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bernhard Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg, Danzig 1919","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Westpreu\u00dfen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444, has\u0142o \u201eTiegenhof\u201d","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 358, 359","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eNowydw\u00f3r\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 208","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycje 153, 154 i 155","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 603, 675; t. 3, s. 737, 1025; t. 4, s. 1080, 1261; t. 5, s. 1380, 1442; t. 6, s. 1542; t. 7, s. 1833, 1877, 1924, 1944","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 2 lipca 1873 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IM34U3J43UNKLQHST4KL5T2O5TGPBX2K"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 9 lipca 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XHBON4IGZLSJPLTO4XIHAP2RS5BGZVQQ"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Heinel, \u201eEinige Nachrichten \u00fcber das gro\u00dfe Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 8, K\u00f6nigsberg 1832, s. 209\u2013229, 317\u2013330 (Internet Archive)","url":"https://archive.org/details/bub_gb_ZQQBAAAAcAAJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Druga ksi\u0119ga chrzt\u00f3w gminy ewangelicko-lutera\u0144skiej w Nowym Dworze Gda\u0144skim (Tiegenhof) z lat 1805\u20131844, z relacj\u0105 pastora Christiana Andreasa Vanselowa o ko\u015bciele, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 23816)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. B. Krupa, \u201eCyganie w Cyganku, czyli administracja pa\u0144stwowa wobec greckokatolickiej plac\u00f3wki duszpasterskiej w powiecie nowodworskim w wojew\u00f3dztwie gda\u0144skim w latach 1952\u20131956\u201d, \u201eEcha Przesz\u0142o\u015bci\u201d XXV/2, 2024, s. 164\u2013165","url":"https://doi.org/10.31648/ep.9980"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info \u2014 Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, stan na 11 listopada 2026 roku","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-nowy-dwor-gdanski/nowy-dwor-gdanski"},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 3, 77 (Nowinka, 1856 i 1867; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/64638"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 8, s. 69 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4667/Amtliche_Mittheilungen_1885_008.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 15, s. 114 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4691/Amtliche_Mittheilungen_1886_015_.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0037","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2146299,"lng":19.1150846,"name_de":"Tiegenhof","name_pl":"Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Tiegenhof)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Tiegenhof (dzi\u015b Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski) to dawne miasto targowe \u015brodkowych \u017bu\u0142aw, przed 1920 r. w Kreis Marienburg (Prusy Zachodnie, rejencja gda\u0144ska), a w latach 1920\u20131939 stolica nowego powiatu Grosses Werder (Kreis Gro\u00dfes Werder) w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku. Miejscowo\u015b\u0107 silnie protestancka: w 1871 r. na 2142 mieszka\u0144c\u00f3w 1250 mia\u0142o by\u0107 ewangelikami, 620 katolikami, a ok. 170 mennonitami (dane za G. Neumannem 1874 \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142o papierowe, niezweryfikowane). Zb\u00f3r ewangelicki urz\u0105dzono w 1784 r. w sali zamku Loitz\u00f3w, przekazanego luteranom przez w\u0142adze pruskie; kaplic\u0119 po\u015bwi\u0119cono 8 sierpnia 1784 r. Gdy cz\u0119\u015b\u0107 zamku z kaplic\u0105 grozi\u0142a zawaleniem, rozebrano j\u0105 i od 1831 r. wznoszono na fundamentach g\u0142\u00f3wnego skrzyd\u0142a zamku murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (uko\u0144czony wg r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 w 1833 albo 1834 r.). Wst\u0119pnie projekt zam\u00f3wiono u Karla Friedricha Schinkla \u2014 jego rysunek z 1827 r. zachowa\u0142 si\u0119 w Kupferstichkabinett Staatliche Museen zu Berlin \u2014 ale rozwi\u0105zanie uznano za zbyt kosztowne i zrealizowano skromniejszy projekt Carla Ferdinanda von Busse. \u015awi\u0105tynia sta\u0142a przy dzisiejszej ul. Chrobrego; przetrwa\u0142a wojn\u0119 cz\u0119\u015bciowo uszkodzona i zosta\u0142a rozebrana w 1953 r., a kilka lat p\u00f3\u017aniej zasypano zamkowe piwnice i urz\u0105dzono w tym miejscu przyszkolne boisko. Odr\u0119bny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pw. Przemienienia Pa\u0144skiego wzniesiono w latach 1847\u20131851 (neogotyk, ul. Drzyma\u0142y; dzi\u015b czynny, rejestr zabytk\u00f3w A-1419 z 13.10.1993). Tiegenhof i okolice to zarazem historyczne centrum mennonit\u00f3w \u017bu\u0142aw \u2014 odr\u0119bnej wsp\u00f3lnoty anabaptystycznej, NIE luteran; na terenie gminy do 1945 r. dzia\u0142a\u0142y cztery mennonickie domy modlitwy: drewniane w Stawcu, Or\u0142owskim Polu i R\u00f3\u017cewie oraz murowany w \u017belichowie. \u017baden z nich nie zachowa\u0142 si\u0119.","built_year":1833,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (dawny), Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski \u2013 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180801221212/https://polska-org.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0171","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2146299,"lng":19.1150846,"name_de":"Tiegenhof","name_pl":"Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski \u2014 parafia i ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Tiegenhof)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Parafia"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Nowym Klinczu (po niemiecku Neu Klinsch, po kaszubsku Nowi Kli\u0144cz) le\u017cy poza wsi\u0105, na wzg\u00f3rzu w lesie; Hinc, kt\u00f3ry opisa\u0142 cmentarz z autopsji, zalicza go z powierzchni\u0105 0,20 hektara do wi\u0119kszych. Otacza go prostok\u0105tny wa\u0142 kamienny, mocno nadszarpni\u0119ty; widoczna jest jeszcze droga, kt\u00f3r\u0105 tu dochodzono. Zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o dwudziestu pi\u0119ciu grob\u00f3w, przewa\u017cnie bez krzy\u017cy i tablic, oraz sze\u015b\u0107 napis\u00f3w, z czego dwa wygrawerowane na krzy\u017cach. Hinc ocenia, \u017ce stan cmentarza \u015bwiadczy o grabie\u017cy na du\u017c\u0105 skal\u0119 \u2014 jej najwyra\u017aniejszym \u015bladem s\u0105 wykopane do\u0142y. W pami\u0119ci niekt\u00f3rych mieszka\u0144c\u00f3w nekropolia pozosta\u0142a zadbana: mia\u0142a wy\u017csze ogrodzenie poro\u015bni\u0119te ro\u015blinami skalnymi, na grobach dzieci sta\u0142y porcelanowe anio\u0142ki i ros\u0142o tu wiele kwiat\u00f3w. Teren bywa zaniedbany, ale od 2021 roku porz\u0105dkuje go i upami\u0119tnia miejscowe stowarzyszenie kaszubskie, kt\u00f3re w Wielki Pi\u0105tek k\u0142adzie na grobach bia\u0142e r\u00f3\u017ce.\n\nCmentarz jest jednym z szesnastu cmentarzy ewangelickich, kt\u00f3re wykaz gminy Ko\u015bcierzyna notuje na swoim terenie. Hinc datuje cmentarz na 1793 rok na podstawie dokumentu, kt\u00f3ry przetrwa\u0142 do dzi\u015b, i wnioskuje z niego, \u017ce za\u0142o\u017cono go pocz\u0105tkowo dla s\u0105siedniego Ma\u0142ego Klincza, a p\u00f3\u017aniej s\u0142u\u017cy\u0142 tak\u017ce mieszka\u0144com Nowego Klincza. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w datuje cmentarz na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\nW 1826 roku za\u0142o\u017cono szko\u0142\u0119 dla dzieci z Ma\u0142ego i Nowego Klincza oraz Puca i od tego roku prowadzono w niej ksi\u0119g\u0119 szkoln\u0105. Nauczyciel notowa\u0142 w niej nie tylko liczby uczni\u00f3w wed\u0142ug wyznania, ale i epidemie: w 1890 roku tyfus, na kt\u00f3ry 17 sierpnia zmar\u0142y \u017cona nauczyciela Karola Herza i ich c\u00f3rka, w 1891 roku odr\u0119, a potem dyfteryt, kt\u00f3ry zabra\u0142 kilkoro dzieci w Pucu i czteroip\u00f3\u0142letniego syna nauczyciela. Ch\u0142opiec nazywa\u0142 si\u0119 Gustav Herz, chorowa\u0142 dwana\u015bcie dni i zmar\u0142 4 listopada; jego nagrobek zachowa\u0142 si\u0119 na tym cmentarzu.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku szlachecka wie\u015b ch\u0142opska Neu-Klinsch z 16 gospodarstwami ch\u0142opskimi i jedn\u0105 zagrod\u0105 cha\u0142upnicz\u0105 liczy\u0142a 188 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 82 ewangelik\u00f3w i 106 katolik\u00f3w. Sta\u0142o w niej 21 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Klein Klinsch. Harnoch wymienia w 1890 roku Nowy Klincz w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii w Ko\u015bcierzynie i notuje tutejszy cmentarz ewangelicki, a wykaz parafii ewangelickich ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku stawia przy Nowym Klinczu parafi\u0119 w Ko\u015bcierzynie. Do 1920 roku miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a w Nowym Klinczu; miejscowych ewangelik\u00f3w tworzyli niemieccy koloni\u015bci i rodzina dworska maj\u0105tku nowokli\u0144skiego. W\u015br\u00f3d pochowanych mo\u017ce by\u0107 Hermann Laaser (1854\u20131942), zarz\u0105dca maj\u0105tku; Hinc przypuszcza, \u017ce na cmentarzu zachowa\u0142y si\u0119 resztki jego nagrobka.\n\nDobra Ma\u0142ego Klincza, licz\u0105ce 617 hektar\u00f3w, sprzeda\u0142 w 1910 roku Gustav Pilz \u2014 naby\u0142 je Bernd Jobst Max Adolf Otto von Dewitz (1877\u20131911). Dewitz zgin\u0105\u0142 w wypadku samochodowym w powiecie tczewskim; jego \u017con\u0105 by\u0142a Ilse Montu (1881\u20131949). Maj\u0105tek pozosta\u0142 w r\u0119kach rodziny: w 1932 roku urz\u0119dowy wykaz og\u0142oszony w Dzienniku Ustaw obj\u0105\u0142 410 hektar\u00f3w z maj\u0105tku Ma\u0142y Klincz, nale\u017c\u0105cego w\u00f3wczas do Elzy, Justa Bernarda Henryka i El\u017cbiety Ma\u0142gorzaty Klary Dewitz. W latach 1936\u20131937 odnotowano wykup tych grunt\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Hinc datuje cmentarz na 1793 rok, a gminna ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Ko\u015bcierzyna (Berent) i podaje tu 64 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010, rozdzia\u0142 IV.8, s. 70\u201378; wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna oraz gminna ewidencja zabytk\u00f3w; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Berent; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 14, pozycja 128; Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej 1932, nr 27, poz. 259, poz. 53, s. 3; PDW 1936, nr 11; PDW 1937, nr 11; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.*","built_year":1783,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Upami\u0119tnienie zmar\u0142ych na cmentarzu ewangelickim w Nowym Kli\u0144czu \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/upamietnienie-zmarlych-na-cmentarzu-ewangelickim-w-nowym-klinczu/"},{"typ":"wykaz gminny","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 14, pozycja 128","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0149","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12307,"lng":18.0346,"name_de":"Neu Klinsch","name_pl":"Nowy Klincz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Podle\u015b (Neu Podless) le\u017ca\u0142 w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) Prus Zachodnich, w rejencji gda\u0144skiej. W pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono tu 124 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 61 ewangelik\u00f3w i 63 katolik\u00f3w.\n\nEwangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Ko\u015bcierzynie. Ukonstytuowano j\u0105 w 1781 roku dla rodzin niemieckich i protestanckich, kt\u00f3re osiad\u0142y w mie\u015bcie po 1773 roku, oraz dla licznych gmin wiejskich w okolicy. Od 1784 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w domu modlitwy urz\u0105dzonym pod nowo zbudowanym ratuszem na rynku, a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafia postawi\u0142a w latach 1821\u20131823. Nowy Podle\u015b wymieniano w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii, licz\u0105cej wed\u0142ug Harnocha 2800 dusz.\n\nW spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do nowej parafii w s\u0105siednim Wielkim Podlesiu, nosz\u0105cym wtedy urz\u0119dow\u0105 nazw\u0119 Poldersee \u2014 razem z Ma\u0142ym Podlesiem, Wielkim Klinczem, Juszkami, Stawiskami i kilkoma innymi wsiami. Spis z 1910 roku zasta\u0142 w Nowym Podlesiu 127 mieszka\u0144c\u00f3w; niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 49 os\u00f3b, wszystkie wyznania ewangelickiego, a polski \u2014 75 os\u00f3b.\n\nPierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 107 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 41 wyznania ewangelickiego i 66 rzymskokatolickiego; narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 36 os\u00f3b, polsk\u0105 71.\n\nW gminnej ewidencji zabytk\u00f3w uj\u0119to nieczynny dzi\u015b cmentarz ewangelicki z pierwszej po\u0142owy XIX wieku. Tomasz Hinc, kt\u00f3ry go obszed\u0142 i opisa\u0142, umieszcza cmentarz mi\u0119dzy Ma\u0142ym a Nowym Podlesiem, na wysokim wzg\u00f3rzu, dzi\u015b g\u0119sto zaro\u015bni\u0119tym drzewami; powierzchnia wynosi 0,16 hektara. Po ogrodzeniu zosta\u0142y kamienne \u015blady. Wn\u0119trze poros\u0142o g\u0119sto bzem i za\u015bciela je barwinek pospolity, a \u015bwiat\u0142o przebijaj\u0105ce si\u0119 przez ga\u0142\u0119zie czyni to miejsce \u2014 jak pisze Hinc \u2014 \u201eniezwykle tajemniczym i mrocznym\u201d. Zachowa\u0142y si\u0119 dwa kamienne nagrobki i porzucona stela z ledwo czyteln\u0105 inskrypcj\u0105. Jedna z tablic, pisana gotykiem i u\u0142amana, zdaje si\u0119 nosi\u0107 nazwisko Groenke z dat\u0105 1 pa\u017adziernika 1904 roku. Osobny napis \u017ca\u0142obny wyryto na drzewie. Przypuszczenie, \u017ce cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 mieszka\u0144com obu Podlesi, Ma\u0142ego i Nowego, Hinc wyra\u017anie przedstawia jako w\u0142asny domys\u0142 i zastrzega w przypisie, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142owo nie jest to potwierdzone.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Wielki Podle\u015b (Poldersee) i podaje tu 49 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010, rozdzia\u0142 IV.13 i szkic nr 14; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, s. 40, poz. 64; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Berent, poz. 70; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku), powiat ko\u015bcierski, poz. 51; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna; gminna ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"wykaz gminny","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"Zabytki nieruchome \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna (gminna ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://koscierzyna.pl/zabytki-nieruchome/"},{"typ":"zrodlo drukowane / statystyka urzedowa","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, GUS, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"zrodlo drukowane / statystyka urzedowa","tytul":"Gemeindelexikon \u2026 Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis z 1 XII 1910)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100085/edition/90250"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010, rozdzia\u0142 IV.13 (Nowy Podle\u015b), szkic nr 14","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1061","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09087,"lng":18.02084,"name_de":"Neu Podless","name_pl":"Nowy Podle\u015b \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz lutera\u0144ski Nowego Stawu, po niemiecku Neuteich, le\u017ca\u0142 na wzg\u00f3rzu przed miastem, w miejscu ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego. T\u0119 podmiejsk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, stoj\u0105c\u0105 przed Bram\u0105 Malborsk\u0105, magistrat odda\u0142 w XVI wieku mieszczanom sk\u0142aniaj\u0105cym si\u0119 ku luteranizmowi i to w niej zaczyna\u0142y si\u0119 tutejsze nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie. W wojnie szwedzkiej w 1626 roku \u015bwi\u0105tynia przesta\u0142a istnie\u0107, a nabo\u017ce\u0144stwa przenios\u0142y si\u0119 do ratusza; wed\u0142ug Harnocha gmina wybra\u0142a ratusz na nabo\u017ce\u0144stwa ju\u017c w 1612 roku. W latach wojen szwedzkich ewangelicy dwukrotnie dostawali na kilka lat ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w mie\u015bcie, ale za ka\u017cdym razem musieli go odda\u0107 i wr\u00f3ci\u0107 do ratusza. Topografia Goldbecka z 1789 roku m\u00f3wi o tym jednym zdaniem: luteranie odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa \u201enajpierw przed miastem w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego na wzg\u00f3rzu, gdzie teraz jest cmentarz lutera\u0144ski\u201d.\n\nBurmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, pisze w r\u0119kopisie z oko\u0142o 1760 roku, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego trwa\u0142y co najmniej do 1624 roku; kiedy i jak ko\u015bci\u00f3\u0142 przesta\u0142 istnie\u0107, nie wiedzia\u0142. Pomnik, kt\u00f3ry pastor Johann Politzki postawi\u0142 tam zmar\u0142ej w 1624 roku \u017conie, przeniesiono przy zniszczeniu ko\u015bcio\u0142a do ratusza. W czasie drugiej wojny polsko-szwedzkiej pastor Lorentz Fischer wyg\u0142asza\u0142 mowy i kazania pogrzebowe na cmentarzu i w farze; Goedtke nie podaje, o kt\u00f3ry cmentarz chodzi.\n\nSzpitale \u015awi\u0119tego Ducha i \u015bwi\u0119tego Jerzego le\u017ca\u0142y, jak zwykle, poza umocnieniami miasta \u2014 pierwszy na p\u00f3\u0142nocy, mi\u0119dzy miastem a wsi\u0105, drugi na wschodzie. Szpital z kaplic\u0105 \u015bwi\u0119tego Jerzego zniszczono w pierwszej wojnie szwedzkiej; w 1637 roku nie istnia\u0142. Wed\u0142ug Schmida le\u017ca\u0142 zapewne w k\u0105cie mi\u0119dzy ramionami rzeki Schwente a drog\u0105 do Leske, gdzie plan z 1711 roku pokazuje cmentarz, kt\u00f3ry w jego czasach nale\u017ca\u0142 do gminy ewangelickiej.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) na cmentarzu \u015bwi\u0119tego Jerzego przed Nowym Stawem, \u201egdzie najpierw sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki\u201d, pochowano 4 pa\u017adziernika 1657 roku pastora Burcharda Baumanna. W tym samym miejscu pochowano 4 grudnia 1659 roku pastora Wawrzy\u0144ca Fischera starszego. Wed\u0142ug Hartwicha na cmentarzu \u015bwi\u0119tego Jerzego w Nowym Stawie pochowano 19 marca 1699 roku tak\u017ce Nathanaela Kr\u00fcgera, pastora w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim (Prangenau). Katolicka wizytacja z 1700 roku, przytoczona przez Jana Wi\u015bniewskiego, odnotowa\u0142a, \u017ce innowierc\u00f3w grzebano przewa\u017cnie pospo\u0142u z katolikami na cmentarzu katolickim, ale mieli oni tak\u017ce w\u0142asny cmentarz, zwany \u015bwi\u0119tego Jerzego, \u201epo\u0142o\u017cony opodal podupad\u0142ej w ruin\u0119 kaplicy o tej nazwie\u201d. Groby znaczono tam wielkimi kamieniami, a gdy nie sta\u0142o ju\u017c rodziny pochowanego, witrycy sprzedawali kamie\u0144 komu innemu, a uzyskane pieni\u0105dze przeznaczali na po\u017cyteczne wydatki.\n\nW 1782 roku na 1470 dusz w Nowym Stawie i nale\u017c\u0105cych do niego osadach przypada\u0142o wed\u0142ug Goldbecka 1001 luteran\u00f3w. Miasto by\u0142o siedzib\u0105 lutera\u0144skiej inspekcji duchownej Wielkich \u017bu\u0142aw, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w ratuszu, kt\u00f3rego doln\u0105 kondygnacj\u0119 przy odbudowie w 1740 roku urz\u0105dzono na ko\u015bci\u00f3\u0142; w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 przy rynku ewangelicy postawili po po\u017carze z 1802 roku.\n\nKarta cmentarza z wrze\u015bnia 1985 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eStan zachowania z\u0142y. Zachowane tylko stare lipy wytyczaj\u0105ce dzia\u0142k\u0119 dawnego cmentarza. nagrobk\u00f3w brak\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 na tr\u00f3jk\u0105tnej dzia\u0142ce na niewielkiej skarpie w wid\u0142ach rzeczki \u015awi\u0119tej, zajmowa\u0142 czterdzie\u015bci pi\u0119\u0107 ar\u00f3w i w 1985 roku nie mia\u0142 ani muru, ani bramy. W jego wn\u0119trzu bieg\u0142y alejki parkowe, a z dawnego za\u0142o\u017cenia pozosta\u0142y trzydzie\u015bci trzy lipy i sze\u015b\u0107 jesion\u00f3w w dobrym stanie zdrowotnym.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1386 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2589 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 224, 250; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 213, 232; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 18; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 436\u2013438; karta cmentarza w Nowym Stawie, oprac. D. Rekowska, 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 183, 185; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 49.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 436\u2013438","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 213, 232","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 224, 250","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 183, 185","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 49","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1174","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.133717,"lng":19.003503,"name_de":"Neuteich","name_pl":"Nowy Staw \u2014 dawny cmentarz lutera\u0144ski przy ko\u015bciele \u015bw. Jerzego (ewangelicki)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Staw (niem. Neuteich) le\u017cy na \u017bu\u0142awach Malborskich, w Kreis Marienburg, prow. Prusy Zachodnie (po 1920 pozosta\u0142 w Niemczech; zaj\u0119ty przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 11 III 1945). Miasteczko by\u0142o przez wieki w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickie \u2014 zb\u00f3r protestancki od 1565. Obiekt to poewangelicki (lutera\u0144sko-unijny) ko\u015bci\u00f3\u0142 przy rynku, wzniesiony w latach 1803\u20131804 w neogotyku na miejscu spalonego ratusza; smuk\u0142a wie\u017ca zwana \u201eo\u0142\u00f3wkiem\" (Bleistift) dobudowana w 1864. Po 1945 s\u0142u\u017cy\u0142 jako magazyn i sklep meblowy, a po przebudowie w 2011\u20132012 pe\u0142ni funkcj\u0119 galerii/o\u015brodka kultury. Nie myli\u0107 z gotyckim ko\u015bcio\u0142em kolegiackim \u015bw. Mateusza \u2014 \u015bwi\u0105tyni\u0105 katolick\u0105, najwi\u0119ksz\u0105 na \u017bu\u0142awach. W mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142a te\u017c odr\u0119bna gmina mennonicka (117 os\u00f3b w 1782) \u2014 wsp\u00f3lnota anabaptystyczna, nie lutera\u0144ska.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki w Nowym Stawie (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_poewangelicki_w_Nowym_Stawie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Zabytek.pl (NID) / zulawy.infopl.info / Dziennik Ba\u0142tycki \u2014 Nowy Staw","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0403","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_zwartowo/zwartowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1361,"lng":19.0089,"name_de":"Neuteich","name_pl":"Nowy Staw \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. Galeria \u017bu\u0142awska)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stoi przy Rynku Ko\u015bciuszki w Nowym Stawie, po niemiecku Neuteich, na \u017bu\u0142awach Malborskich. Nie nale\u017cy myli\u0107 tej \u015bwi\u0105tyni z gotyckim ko\u015bcio\u0142em kolegiackim \u015bwi\u0119tego Mateusza, katolickim i najwi\u0119kszym na \u017bu\u0142awach.\n\nMiasto za\u0142o\u017cy\u0142 zakon krzy\u017cacki w 1329 roku; w tym samym roku otrzyma\u0142o ono przywilej od Wernera von Orseln. Dokument sp\u0142on\u0105\u0142 w po\u017codze miasta w czasie wojny trzynastoletniej; kr\u00f3l Kazimierz odnowi\u0142 go w 1476 roku, ale i ten odpis przepad\u0142 w ogniu w 1802 roku. Wies\u0142aw D\u0142ugok\u0119cki pisze ostro\u017cniej, \u017ce miasto za\u0142o\u017cono przed 1350 rokiem, z kt\u00f3rego pochodzi pierwsza wzmianka o nim, i nie wyklucza roku 1329. Wed\u0142ug tego autora Nowy Staw by\u0142 w \u015bredniowieczu i w czasach nowo\u017cytnych jedyn\u0105 parafi\u0105 miejsk\u0105 na \u017bu\u0142awach Wielkich; tutejsza fara przej\u0119\u0142a uposa\u017cenie i funkcje parafii w s\u0105siednim Stawcu, wsi, kt\u00f3ra otrzyma\u0142a przywilej w 1316 roku, a jej ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 w\u00f3wczas cztery \u0142any ziemi. W 1376 roku biskup pomeza\u0144ski Miko\u0142aj za zgod\u0105 wielkiego mistrza nada\u0142 klasztorowi benedyktynek w Kr\u00f3lewcu 46 grzywien rocznie, p\u0142atnych w dw\u00f3ch ratach z dochod\u00f3w nowostawskiego ko\u015bcio\u0142a. Tak wysoki czynsz wywo\u0142a\u0142 z czasem sprzeciw proboszcza; na list, kt\u00f3ry w tej sprawie napisa\u0142 wielki mistrz Pawe\u0142 von Rusdorf, biskup Jan odpowiedzia\u0142 10 sierpnia 1430 roku, \u017ce dostosuje si\u0119 do jego stanowiska, a w 1435 roku obni\u017cy\u0142 czynsz do 20 grzywien rocznie, bo dotychczasowa kwota nie pozwala\u0142a proboszczowi p\u0142aci\u0107 nale\u017cno\u015bci biskupowi.\n\nW po\u0142owie XVI wieku by\u0142y w mie\u015bcie trzy ko\u015bcio\u0142y: fara, kaplica szpitalna mi\u0119dzy miastem a Stawcem i \u015bwi\u0105tynia \u015bwi\u0119tego Jerzego przed Bram\u0105 Malborsk\u0105. T\u0119 ostatni\u0105 magistrat odda\u0142 mieszczanom sk\u0142aniaj\u0105cym si\u0119 ku luteranizmowi i przyj\u0105\u0142 do niej jako go\u015bci ko\u015bcielnych tak\u017ce ewangelik\u00f3w z siedmiu wsi nale\u017c\u0105cych do parafii katolickiej. Przej\u0119cie to \u017ar\u00f3d\u0142a t\u0142umacz\u0105 r\u00f3\u017cnie: wed\u0142ug jednego przekazu podmiejski ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny przypad\u0142 wsp\u00f3lnocie za Stefana Batorego, Harnoch za\u015b wi\u0105\u017ce je z prawem patronatu, kt\u00f3re magistrat otrzyma\u0142 w 1476 roku od Kazimierza Jagiello\u0144czyka, czyli kr\u00f3la Kazimierza IV. Ewangelickiego duchownego odnotowywano w Nowym Stawie od 1568 roku; pierwszym pastorem by\u0142 George Widde, kt\u00f3ry urz\u0119dowa\u0142 do 1572 roku. Za jego czas\u00f3w, 24 kwietnia 1569 roku, miasto otrzyma\u0142o od kr\u00f3la Zygmunta Augusta przywilej swobodnego wyznawania wiary wed\u0142ug zasad konfesji augsburskiej \u2014 dokument nadawa\u0142 mieszczanom r\u00f3wnie\u017c prawo patronatu, czyli prawo powierzania ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego za murami wed\u0142ug w\u0142asnego uznania, \u201ekomu zechc\u0105\u201d.\n\nSwobody tej trzeba by\u0142o jednak broni\u0107: od 1604 roku za utrzymywanie w\u0142asnych pastor\u00f3w wtr\u0105cano do wi\u0119zienia najpierw siedmiu, a potem jedenastu przedstawicieli rady, s\u0105du i gminy; na\u0142o\u017cono te\u017c grzywn\u0119 w wysoko\u015bci 200 floren\u00f3w w\u0119gierskich. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego przed miastem, na wzg\u00f3rzu w stron\u0119 Lichn\u00f3w, gdzie za jego czas\u00f3w by\u0142 cmentarz lutera\u0144ski, g\u0142oszono S\u0142owo Bo\u017ce ju\u017c w 1607 roku. Dekret z 10 lipca 1611 roku nakaza\u0142 wyp\u0119dzenie pastor\u00f3w; gmina zatrzyma\u0142a ich jednak u siebie a\u017c do powszechnego wygnania duchownych ewangelickich z \u017bu\u0142aw w 1623 roku. Do ewangelickiej gminy miejsko-wiejskiej Nowego Stawu wcielono formalnie 12 lipca 1612 roku siedem okolicznych wsi, kt\u00f3rych mieszka\u0144cy przyj\u0119ci zostali jako go\u015bcie ko\u015bcielni. Nazwisk tych duchownych Abraham Hartwich ju\u017c nie znalaz\u0142; jako pierwszego znanego mu pastora podaje Jana Polizkiego, odnotowanego w 1625 roku, zaznaczaj\u0105c, \u017ce musia\u0142 on by\u0107 tu wcze\u015bniej, bo epitafium jego \u017cony pochodzi z 1624 roku.\n\n\u015awi\u0105tynia pad\u0142a w wojnie szwedzkiej w 1626 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego, w kt\u00f3rym odbywa\u0142y si\u0119 pierwsze nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie, zosta\u0142 zniszczony w pierwszej wojnie szwedzkiej, podczas po\u017caru stod\u00f3\u0142 31 grudnia 1626 roku; odt\u0105d nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w ratuszu. Wed\u0142ug przekazu w dniach 14\u201316 stycznia 1627 roku zrabowano z ratusza mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol nale\u017c\u0105cy do ko\u015bcio\u0142a lutera\u0144skiego. Jak podaje Abraham Hartwich (1723), w styczniu 1627 roku, podczas walk Szwed\u00f3w z Polakami w Nowym Stawie, po niemiecku Neuteich, Szwedzi rozbili wielki ko\u015bci\u00f3\u0142, do kt\u00f3rego mieszka\u0144cy zwie\u017ali wiele dobytku, i zrabowali z niego mienie warto\u015bci 2400 talar\u00f3w; sprz\u0119ty ko\u015bcielne odzyskano na rozkaz gubernatora Baniera, lecz wywiezione dla bezpiecze\u0144stwa do ko\u015bcio\u0142a w Malborku i tak przepad\u0142y. Nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do ratusza \u2014 wed\u0142ug Harnocha ju\u017c w 1612 roku, wed\u0142ug inwentarza Bernharda Schmida w 1627 roku. Modlono si\u0119 w sali na pi\u0119trze ratusza, urz\u0105dzonej nad jatkami mi\u0119snymi, obok zakrystii, w kt\u00f3rej obradowa\u0142a rada miejska. W ratuszu modlono si\u0119 z g\u00f3r\u0105 sto lat, a rzecz obchodzono przemy\u015blnie: magistrat zachowa\u0142 dla siebie pok\u00f3j w szczycie budynku, do kt\u00f3rego wiod\u0142y wy\u0142\u0105cznie schody z zewn\u0105trz, \u017ceby wobec biskupa utrzyma\u0107 poz\u00f3r, \u017ce to nie ko\u015bci\u00f3\u0142. Nie by\u0142o to na \u017bu\u0142awach osobliwo\u015bci\u0105. Jak zapisano w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu malborskiego, ewangelicka wsp\u00f3lnota zaczyna\u0142a tu zwykle od pomieszczenia, nie od budynku: nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po stodo\u0142ach i spichlerzach, a domy modlitwy, zwane \u201eKirchen-H\u00e4user\u201d, zacz\u0119to stawia\u0107 liczniej dopiero po 1633 roku. W Lichnowach Wielkich w 1635 roku taki dom modlitwy postawiono z materia\u0142u rozebranej katolickiej kaplicy; podobnie modlono si\u0119 w ratuszu w Stolzenbergu od 1783 roku i w bocznej sali plebanii w Prangenau, p\u00f3ki nie odbudowano tam ko\u015bcio\u0142a w 1682 roku.\n\nBurmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisa\u0142 oko\u0142o 1760 roku w r\u0119kopisie dzieje ko\u015bcielne Nowego Stawu. Wiadomo\u015bci o najdawniejszych pastorach nie ma, jak przypuszcza, z powodu wielkiego po\u017caru z 1586 roku. Nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego trwa\u0142y co najmniej do 1624 roku; kiedy i jak ko\u015bci\u00f3\u0142 przesta\u0142 istnie\u0107, Goedtke nie wiedzia\u0142. Pomnik, kt\u00f3ry pastor Johann Politzki postawi\u0142 tam zmar\u0142ej w 1624 roku \u017conie, przeniesiono przy zniszczeniu ko\u015bcio\u0142a do ratusza. W czasie drugiej wojny polsko-szwedzkiej pastor Lorentz Fischer wyg\u0142asza\u0142 mowy i kazania pogrzebowe na cmentarzu i w samej farze, a po pokoju oliwskim z 1660 roku nabo\u017ce\u0144stwa wr\u00f3ci\u0142y do ratusza. M\u0142odszy Lorentz Fischer przeszed\u0142 w 1672 roku do Gda\u0144ska jako diakon ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy i zarazem polski pastor ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny. Esaias Hosperus ochrzci\u0142 25 stycznia 1681 roku za jednym razem trzech \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy przeszli na wyznanie ewangelickie.\n\nPod koniec 1626 roku kr\u00f3l Gustaw Adolf odda\u0142 po\u0142\u0105czonym gminom miejskiej i wiejskiej ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; po rozejmie w Sztumskiej Wsi z 12 wrze\u015bnia 1635 roku trzeba go by\u0142o zwr\u00f3ci\u0107, klucze przekazano w niedziel\u0119 Invocavit 1636 roku, a nabo\u017ce\u0144stwa wr\u00f3ci\u0142y do ratusza. Ju\u017c od 1629 roku duchownym gminy by\u0142 Burchard Baumann, dawny kapelan polowy Gustawa Adolfa; za jego czas\u00f3w, 11 grudnia 1631 roku, miasto i siedem wsi parafii zawar\u0142y umow\u0119 o korzystaniu z fary. Wed\u0142ug Hartwicha jeszcze w niedziel\u0119 Laetare 1636 roku w wielkim ko\u015bciele miejskim Nowego Stawu g\u0142oszono kazania lutera\u0144skie, lecz w niedziel\u0119 Invocavit nast\u0119pnego roku proboszcz katolicki odebra\u0142 ju\u017c klucze od ko\u015bcio\u0142a i gmina musia\u0142a odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa w ratuszu. To samo powt\u00f3rzy\u0142o si\u0119 w 1657 roku za Karola Gustawa i sko\u0144czy\u0142o po pokoju oliwskim w 1660 roku.\n\nW 1636 roku kupiono od Thomasa Linkego z Malborka, po niemiecku Marienburg, pozytyw, czyli ma\u0142e organy; 12 maja 1639 roku ufundowano ambon\u0119, a w 1641 roku o\u0142tarz. Baumann zmar\u0142 1 pa\u017adziernika 1657 roku i spocz\u0105\u0142 na cmentarzu \u015bwi\u0119tego Jerzego przed miastem, \u201egdzie najpierw sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki\u201d. Po nim przyszed\u0142 Wawrzyniec Fischer, zmar\u0142y w 1659 roku, a po ojcu \u2014 syn tego samego imienia, kt\u00f3ry w latach 1660\u20131672 musia\u0142 w niedziele g\u0142osi\u0107 kazania po niemiecku i po polsku. Wed\u0142ug Hartwicha Wawrzyniec Fischer starszy, rodem z Bia\u0142ogardu na Pomorzu, przyszed\u0142 do Nowego Stawu, po niemiecku Neuteich, z Szawa\u0142du (Schadwalde), dok\u0105d w 1656 roku powo\u0142ano go z Prus Brandenburskich; jego syn i imiennik w marcu 1672 roku przeszed\u0142 z Nowego Stawu do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku, gdzie zmar\u0142 w 1677 roku. Abraham Hartwich (1723) opisuje nawr\u00f3cenia mennonit\u00f3w w parafii Nowego Stawu: w 1652 roku pastor Burchard Baumann przez na\u0142o\u017cenie r\u0105k konfirmowa\u0142 mennonitk\u0119, \u017con\u0119 Johanna Thiessena, w 1653 roku ochrzci\u0142 sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioletni\u0105 mennonitk\u0119, a w 1665 roku pastor Wawrzyniec Fischer ochrzci\u0142 w ratuszu, gdzie odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa, przed o\u0142tarzem dziesi\u0119cioletniego ch\u0142opca, syna by\u0142ego mennonity, nadaj\u0105c mu imi\u0119 Matthias. Abraham Hartwich (1723) odnotowa\u0142 osobliwo\u015b\u0107 tutejszej liturgii: podczas Wieczerzy Pa\u0144skiej w Nowym Stawie \u015bpiewano Sanctus tylko dwa razy \u2014 przed konsekracj\u0105 kielicha i po niej \u2014 podczas gdy w niekt\u00f3rych innych ko\u015bcio\u0142ach \u017bu\u0142aw trzy razy.\n\nWed\u0142ug Hartwicha po m\u0142odszym Fischerze duchownym w Nowym Stawie zosta\u0142 Christian Stephani z Ostr\u00f3dy, przeniesiony ze Starego Pola (Altfelde), kt\u00f3ry zmar\u0142 27 stycznia 1679 roku; po nim przez siedemna\u015bcie lat s\u0142u\u017cy\u0142 Esaias Hosperus, zmar\u0142y 24 marca 1696 roku. Wed\u0142ug Hartwicha kolejny pastor Nowego Stawu, Adam Busch, s\u0142u\u017cy\u0142 tylko trzy lata: 17 stycznia 1699 roku, z\u0142o\u017cony chorob\u0105, pisemnie zrezygnowa\u0142 z urz\u0119du, a rada i gmina powo\u0142a\u0142y jeszcze w tym samym roku Christopha Jacobiego z Lisewa Malborskiego (Liessau). Wed\u0142ug Hartwicha w 1712 roku wsie parafii Nowego Stawu por\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 z miastem o wyb\u00f3r rektora i kantora i uzyska\u0142y od kr\u00f3la Augusta II, za po\u015brednictwem grafa groblowego Tobiasa Gerta, zgod\u0119 na budow\u0119 w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a; gdy wmiesza\u0142 si\u0119 pastor Christoph Jacobi, wsie \u017c\u0105da\u0142y, by z ratusza zrobi\u0107 pe\u0142ny ko\u015bci\u00f3\u0142, wyburzaj\u0105c pisarni\u0119 miejsk\u0105 i kramy na parterze, lecz rada si\u0119 nie zgodzi\u0142a i ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142, jak dot\u0105d, na ratuszu. Jeszcze na pocz\u0105tku XVIII wieku Abraham Hartwich pisa\u0142, \u017ce siedem wsi parafialnych od dawna chce budowa\u0107 wi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142, bo w ratuszu brakuje miejsca, ale nie mo\u017ce si\u0119 porozumie\u0107 z miastem. Akta gda\u0144skiego Ministerium, streszczone przez Eduarda Schnaasego, przechowa\u0142y sp\u00f3r pastora Christopha Jacobiego z doktorem praw Gabrielem Holstem, mieszka\u0144cem Nowego Stawu. W pa\u017adzierniku 1714 roku duchowni \u017bu\u0142aw Malborskich donie\u015bli do Gda\u0144ska, \u017ce Holsta, znanego jako szyderca z Pisma i sakrament\u00f3w, po bezskutecznych rozmowach warunkowo odsuni\u0119to od komunii i od \u015blubu, a gmin\u0119 przed nim ostrze\u017cono. Ministerium pochwali\u0142o to post\u0119powanie. W 1715 roku Holst podpisa\u0142 przes\u0142ane mu z Gda\u0144ska tezy i Ministerium postanowi\u0142o dopu\u015bci\u0107 go do Wieczerzy Pa\u0144skiej w Gda\u0144sku, zalecaj\u0105c mu jednak najpierw ponown\u0105 pr\u00f3b\u0119 u miejscowego pastora.\n\nKatolicka wizytacja z 1700 roku, przytoczona przez Jana Wi\u015bniewskiego, zanotowa\u0142a, \u017ce zmar\u0142ych protestant\u00f3w grzebano \u201epospo\u0142u z katolikami na tym samym cmentarzu\u201d, chyba \u017ce kto\u015b chcia\u0142 spocz\u0105\u0107 osobno; stawiano wtedy, jak pisa\u0142 wizytator, \u201ezwiedzeni pych\u0105 na grobach du\u017ce i wspania\u0142e kamienie nagrobne\u201d. Luteranie mieli te\u017c w\u0142asny cmentarz \u015bwi\u0119tego Jerzego obok podupad\u0142ej kaplicy tego wezwania i tam r\u00f3wnie\u017c znaczyli groby wielkimi kamieniami. Gdy rodzina pochowanego tam zmar\u0142ego wygas\u0142a, witrycy sprzedawali kamie\u0144 komu innemu, a pieni\u0105dze przeznaczali na po\u017cyteczne wydatki.\n\nW listopadzie 1740 roku czterej duchowni \u017bu\u0142aw Malborskich pytali Gda\u0144sk, czy Jacobiego, wed\u0142ug nich od 42 lat wiernego duszpasterza Nowego Stawu, mo\u017cna zmusi\u0107 do ust\u0105pienia, bo w chorobie powiedzia\u0142, \u017ce urz\u0105d przychodzi mu ci\u0119\u017cko. Ministerium orzek\u0142o, \u017ce skoro wyzdrowia\u0142, ma pozosta\u0107 na urz\u0119dzie, a nowego pastora wybiera\u0107 nie wolno. Wed\u0142ug spisu duchownych, kt\u00f3ry w 1753 roku wydano w Gda\u0144sku z r\u0119kopisu Isaaca Gottfrieda Goedtkego, ust\u0105pi\u0142 w 1741 roku i zmar\u0142 w 1742, a jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 w 1741 roku Johann Friedrich Sartorius. P\u00f3\u017aniejsza r\u0119ka dopisa\u0142a w egzemplarzu Biblioteki Elbl\u0105skiej, \u017ce Sartorius zmar\u0142 w 1757 roku.\n\nW 1730 roku gmina pr\u00f3bowa\u0142a zbudowa\u0107 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, lecz przeszkodzi\u0142y jej w tym zakazy w\u0142adz polskich i kr\u00f3la; budow\u0119 przeprowadzono dopiero w latach 1741\u20131745. Przy budowie nowego gmachu w latach 1741\u20131745 budynek ratusza poszerzono do 12,96 metra i urz\u0105dzono w nim dwukondygnacyjny ko\u015bci\u00f3\u0142 z emporami; tylko na pi\u0119trze, za ch\u00f3rem organowym po stronie zachodniej, mie\u015bci\u0142a si\u0119 izba magistratu. Gmina wiejska por\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 przy tym z miejsk\u0105 o w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Stawcu i przez pi\u0119tna\u015bcie lat trzyma\u0142a si\u0119 \u015bwi\u0105ty\u0144 w \u015awierkach, Lubieszewie i Lichnowach; pogodzono si\u0119 24 listopada 1745 roku, gdy wsie zobowi\u0105za\u0142y si\u0119 zap\u0142aci\u0107 miastu 4000 floren\u00f3w za nowo zbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142, otrzymuj\u0105c w zamian po\u0142ow\u0119 \u015bwi\u0105tyni i g\u0142os przy wyborze duchownego. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego szpital w Nowym Stawie dla o\u015bmiu ubogich wyznania ewangelickiego sp\u0142on\u0105\u0142 w 1745 roku, ale zosta\u0142 odbudowany.\n\nRatusz z ko\u015bcio\u0142em grozi\u0142 zawaleniem i z konieczno\u015bci zbudowano nowy, mocniejszy. Wywo\u0142a\u0142o to sprzeciw: sprawa toczy\u0142a si\u0119 przed wi\u0119cej ni\u017c jednym s\u0105dem i bada\u0142a j\u0105 komisja kr\u00f3lewska. Goedtke przypuszcza, \u017ce miasto powo\u0142ywa\u0142o si\u0119 na przywileje, prawa dysydent\u00f3w i pok\u00f3j oliwski. Rozdzia\u0142 siedmiu wsi od gminy miejskiej nast\u0105pi\u0142 w 1728 roku i trwa\u0142 do 24 listopada 1745 roku, a strony wymieni\u0142y w tym czasie wiele ostrych pism. W 1765 roku, jak podaje Jan Wi\u015bniewski za aktami wizytacji biskupa Andrzeja Ignacego Baiera, tutejsi luteranie wbrew konstytucjom Kr\u00f3lestwa i postanowieniom pokoju oliwskiego \u201ewspaniale ozdobili swoj\u0105 przed niewielu laty zbudowan\u0105 w ratuszu kaplic\u0119 i sprawili do niej nowe organy\u201d. Wed\u0142ug katolickiego opisu diecezji z 1785 roku protestanci stanowili 63,4 procent mieszka\u0144c\u00f3w parafii nowostawskiej: by\u0142o ich 1226, a katolik\u00f3w tylko 708, i mieli w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 oraz pastora.\n\nPowi\u0119kszon\u0105 wed\u0142ug Harnocha mi\u0119dzy 1730 a 1745 rokiem \u015bwi\u0105tyni\u0119 ratuszow\u0105, kt\u00f3rej budowa kosztowa\u0107 mia\u0142a ponad 40 000 gulden\u00f3w, strawi\u0142 po\u017car 12 maja 1802 roku. Topografia Goldbecka z 1789 roku opisuje jej stan sprzed po\u017caru: gdy ratusz odbudowywano w 1740 roku, ca\u0142\u0105 jego doln\u0105 kondygnacj\u0119 urz\u0105dzono na ko\u015bci\u00f3\u0142, a w mie\u015bcie mia\u0142a siedzib\u0119 lutera\u0144ska inspekcja duchowna Wielkich \u017bu\u0142aw. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego, w kt\u00f3rym zaczyna\u0142y si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwa lutera\u0144skie, sta\u0142 wed\u0142ug Goldbecka na wzg\u00f3rzu przed miastem, tam gdzie w 1789 roku by\u0142 cmentarz lutera\u0144ski. Ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w tej parafii zachowa\u0142y si\u0119 z lat 1700\u20131757 i od 1774 roku \u2014 roczniki z lat po\u015brednich sp\u0142on\u0119\u0142y w\u0142a\u015bnie w 1802 roku. W latach 1802\u20131806 gmina lutera\u0144ska korzysta\u0142a z kaplicy szpitala \u015awi\u0119tego Ducha, stoj\u0105cej przed miastem, w Stawcu, po niemiecku Neuteichsdorf.\n\nOdbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a po po\u017carze z 1802 roku op\u00f3\u017ania\u0142y trudne rokowania z przypisanymi do parafii wsiami; zako\u0144czy\u0142a je ugoda zawarta 7 marca 1803 roku przed s\u0105dem w\u00f3jtowskim Wielkich \u017bu\u0142aw. W maju 1804 roku rejencja przes\u0142a\u0142a kosztorysy i rysunki odbudowy ko\u015bcio\u0142a \u2014 Schmid z zastrze\u017ceniem przypisuje je budowniczemu krajowemu Bachowi \u2014 a sam\u0105 budow\u0119 prowadzono w latach 1804 i 1805. W\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicy postawili dopiero po tym po\u017carze. Karta ewidencyjna datuje jego wzniesienie na lata 1803\u20131804, na miejscu ratusza, wed\u0142ug projektu Dueringa; Harnoch i wykaz duchownych pruskich zgodnie podaj\u0105, \u017ce skromn\u0105 prostok\u0105tn\u0105 budowl\u0119 pod patronatem magistratu i wolnych gospodarzy che\u0142mi\u0144skich po\u015bwi\u0119cono uroczy\u015bcie 11 maja 1806 roku. Pastor Heinel ze \u015awierk\u00f3w pisa\u0142 w 1832 roku, \u017ce nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Nowym Stawie, kt\u00f3rego budow\u0119 uczyni\u0142 koniecznym straszny po\u017car na pocz\u0105tku XIX wieku, stoi po\u015brodku rynku, jest od fundament\u00f3w murowany i ma zegar na wie\u017cy, a wie\u017ca i tutaj stoi po\u015brodku dachu ko\u015bcio\u0142a.\n\nNapis na jednej z paten upami\u0119tnia po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-lutera\u0144skiego w Nowym Stawie i zarazem pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioletni jubileusz inspektora ko\u015bcielnego i szkolnego Bobrika (w napisie \u201eDan Fr. Bobrik\u201d) w niedziel\u0119 Rogate, 11 maja 1806 roku. Pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecie urz\u0119du pastora i proboszcza Daniela Friedricha Bobricha obchodzono w Nowym Stawie w niedziel\u0119 Rogate, 11 maja 1806 roku. Kronika s\u0105siedniej parafii w Lasowicach Wielkich, gdzie Bobrich by\u0142 w m\u0142odo\u015bci zast\u0119pc\u0105 chorego pastora, zapisuje, \u017ce tamtejsza gmina podarowa\u0142a mu na ten dzie\u0144 srebrny kielich z paten\u0105 i du\u017c\u0105 srebrn\u0105 puszk\u0119 na op\u0142atki, razem warto\u015bci oko\u0142o 400 floren\u00f3w.\n\nJak podaje Hermann Eckerdt (1868), w 1816 roku, gdy ustalano podzia\u0142 na superintendentury, obok malborskiej utworzono tak\u017ce superintendentur\u0119 w Nowym Stawie, po niemiecku Neuteich.\n\nW czerwcu 1845 roku w \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d sekretarz pocztowy Henning z Kolonii og\u0142osi\u0142, \u017ce na apel pastora Bobrika z Nowego Stawu na rzecz powodzian z Wielkich \u017bu\u0142aw zebra\u0142 40 talar\u00f3w, w tym 20 talar\u00f3w od ofiarodawcy, kt\u00f3ry nie zgodzi\u0142 si\u0119 na podanie nazwiska; pieni\u0105dze przes\u0142ano pastorowi, a zalana okolica by\u0142a wtedy wci\u0105\u017c tylko cz\u0119\u015bciowo wolna od wody.\n\nOko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej (22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w) i obejmowa\u0142a Chleb\u00f3wk\u0119 (Brodsack), Brz\u00f3zki (Br\u00f6ske), D\u0119bin\u0119 (Eichwalde), Mirowo (Mierau), K\u0105cik (Neuteicherhinterfeld), Stawiec (Neuteichsdorf), Tralewo (Tralau) i Tr\u0119pnowy (Trampenau). Go\u015bcinnie, bez formalnego w\u0142\u0105czenia, korzysta\u0142y z niej tak\u017ce folwark Chleb\u00f3wka, Dybowo (Diebau) i Laski (Leske). Dokument wystawiony przez rejencj\u0119 gda\u0144sk\u0105 12 pa\u017adziernika i konsystorz w Kr\u00f3lewcu 19 pa\u017adziernika 1855 roku w\u0142\u0105czy\u0142 Laski i Dybowo formalnie do parafii w Nowym Stawie; pastor Bobrik przyj\u0105\u0142 go do wiadomo\u015bci 4 sierpnia 1856 roku. Jedn\u0105 z siedmiu wsi przyj\u0119tych w 1612 roku jako go\u015bcie ko\u015bcielni by\u0142y Tr\u0119pnowy, po niemiecku Trampenau \u2014 wie\u015b, kt\u00f3ra w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni nigdy nie mia\u0142a. Sta\u0142a w niej natomiast szko\u0142a ewangelicka, jedna ze szk\u00f3\u0142 parafii nowostawskiej; w 1887 roku uczy\u0142o si\u0119 w niej 34 dzieci. Spis z 1885 roku zasta\u0142 w Tr\u0119pnowach 205 mieszka\u0144c\u00f3w: 101 katolik\u00f3w, 82 ewangelik\u00f3w i 22 dysydent\u00f3w (na \u017bu\u0142awach byli to zwykle mennonici). Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Tralewie, poczta i parafia katolicka \u2014 w Nowym Stawie.\n\nLandrat Parey broni\u0142 w 1869 roku w \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d pogl\u0105du, \u017ce zwi\u0105zek ewangelickich ko\u015bcio\u0142\u00f3w powiatu malborskiego z gminami wolnoche\u0142mi\u0144skimi, od dawna nazywany patronatem, jest patronatem w niepe\u0142nym zakresie: gminom przys\u0142uguje bezspornie prawo prezenty duchownego, a tak\u017ce prawo nadzoru nad zarz\u0105dem maj\u0105tku ko\u015bcielnego. Zwi\u0105zek ten opiera si\u0119 wed\u0142ug niego na tym, \u017ce gminy te, jak pisze, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Hartwicha, zbudowa\u0142y swoje ko\u015bcio\u0142y i plebanie w\u0142asnym kosztem, z w\u0142asnej woli i \u201emimo najgwa\u0142towniejszego oporu Ko\u015bcio\u0142a katolickiego\u201d. Prawo do wykonywania patronatu maj\u0105 wed\u0142ug niego tylko gminy wolnoche\u0142mi\u0144skie, a w nich tylko ewangeliccy posiadacze wi\u0119cej ni\u017c p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki che\u0142mi\u0144skiej. Przytacza te\u017c s\u0142owa Hartwicha, \u017ce na Wielkich i Ma\u0142ych \u017bu\u0142awach Malborskich gminy powo\u0142uj\u0105 swoich duchownych przy udziale starszych wa\u0142owych (Deichgrafen) i przysi\u0119g\u0142ych starszych (Geschworenen-\u00c4ltesten). W jego wykazie parafia Nowego Stawu obejmuje miasto oraz K\u0105cik (Neuteicherhinterfeld), Stawiec (Neuteichsdorf), Brz\u00f3zki (Br\u00f6ske), Mirowo (Mierau), wie\u015b i folwark Chleb\u00f3wka (Brodsack), D\u0119bin\u0119 (Eichwalde), Tr\u0119pnowy (Trampenau), Tralewo (Tralau), Dybowo (Diebau), Laski (Leske), Heubuden i Schoenwieserheubuden; prawo patronatu, wywodz\u0105ce si\u0119 z wolnoche\u0142mi\u0144skiego statusu, Parey zaznacza w Stawcu, Brz\u00f3zkach, Mirowie, wsi Chleb\u00f3wce, D\u0119binie, Tr\u0119pnowach i Tralewie.\n\nCo do wie\u017cy zapisy nie s\u0105 ju\u017c w pe\u0142ni zgodne: dostawiono j\u0105 znacznie p\u00f3\u017aniej i po\u015bwi\u0119cono 16 listopada 1863 roku, ale obok tej daty pojawia si\u0119 te\u017c rok 1864. W 1863 roku wie\u017c\u0119 dobudowa\u0142 inspektor budownictwa wodnego R. Gersdorff. Wysoka na sto sze\u015b\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 st\u00f3p, zwie\u0144czona o\u015bmioboczn\u0105 iglic\u0105, dorobi\u0142a si\u0119 w mie\u015bcie przezwiska \u201eo\u0142\u00f3wek\u201d (po niemiecku Bleistift); projekt rozbudowy ko\u015bcio\u0142a z 1863 roku wraz z wie\u017c\u0105 wykona\u0142 H. Dieckhoff. W latach 1888\u20131891 powi\u0119kszono okna, oblicowano elewacje i nadano ca\u0142o\u015bci charakter neogotycki. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma Augusta Terletzkiego pracowa\u0142a przy tutejszych organach w 1888 roku. W latach 1898\u20131899 ko\u015bci\u00f3\u0142 przebudowano wed\u0142ug projektu zmar\u0142ego w 1896 roku inspektora wa\u0142\u00f3w G\u00f6ttera; dwa rz\u0119dy okien po\u0142\u0105czono wtedy w jeden rz\u0105d wysokich okien.\n\nJest to budowla ceglana, jednonawowa, na planie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, ze schodkowymi szczytami, pi\u0119cioboczn\u0105 zakrysti\u0105 i o\u015bmioboczn\u0105, pi\u0119ciokondygnacyjn\u0105 wie\u017c\u0105; korpus licowany jest ceg\u0142\u0105 czerwon\u0105, wie\u017ca i \u0142\u0105cznik \u017c\u00f3\u0142t\u0105. Wn\u0119trze jest jednoprzestrzenne, z emporami na \u017celiwnych s\u0142upach obiegaj\u0105cymi je z trzech stron. Kr\u00f3tko przed ko\u0144cem XIX wieku przeniesiono na strych ko\u015bcio\u0142a to, co Schmid nazywa najpi\u0119kniejsz\u0105 ozdob\u0105 wn\u0119trza: 61 tarcz nagrobnych, tablic\u0119 weteran\u00f3w z 1813 roku i tablic\u0119 poleg\u0142ych z 1866 roku. W\u015br\u00f3d tych tarcz Schmid wymienia tarcze superintendent\u00f3w Bobrika (1734\u20131807) i Hopfnera (1763\u20131831). P\u0142yty nagrobne z czerwonego wapienia ustawione w kruchcie pod wie\u017c\u0105 le\u017ca\u0142y do 1913 roku na cmentarzu przyko\u015bcielnym, a pierwotnie znajdowa\u0142y si\u0119, jak przypuszcza\u0142 Schmid, w katolickim ko\u015bciele farnym. Jedna z tych p\u0142yt upami\u0119tnia burmistrza Petera Pia Mana, zmar\u0142ego 19 maja 1611 roku; 9 listopada 1745 roku kamie\u0144 kupi\u0142 burmistrz Jacob Sielman. W kruchcie pod wie\u017c\u0105 eksponowane s\u0105 kamienne p\u0142yty nagrobne z 1599 i 1745 roku.\n\nW 1782 roku luteranie mieli w mie\u015bcie wyra\u017an\u0105 przewag\u0119: na 1470 dusz w Nowym Stawie i nale\u017c\u0105cych do niego osadach Neuteicherwalde i Stadthinterfeld przypada\u0142o 1001 luteran\u00f3w, 352 katolik\u00f3w i 117 mennonit\u00f3w. Przewaga ta nie przetrwa\u0142a stulecia. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VII, 1886) Nowy Staw, po niemiecku Neuteich, liczy\u0142 w 1868 roku 1725 mieszka\u0144c\u00f3w: 680 ewangelik\u00f3w, 930 katolik\u00f3w, 55 mennonit\u00f3w, 59 \u017byd\u00f3w i jednego dysydenta. Gdy 1 grudnia 1885 roku spisano mieszka\u0144c\u00f3w Nowego Stawu, by\u0142o ich 2374: 1151 katolik\u00f3w, 1069 ewangelik\u00f3w, 95 \u017byd\u00f3w i 59 os\u00f3b zapisanych jako inni chrze\u015bcijanie (na \u017bu\u0142awach zwykle mennonici). Ewangelicy tworzyli w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 na miejscu; pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej Harnoch liczy\u0142 j\u0105 na 1997 dusz rozrzuconych po o\u015bmiu miejscowo\u015bciach szkolnych. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku o\u0142tarz i ambona, ozdobione kolumnami i postaciami anio\u0142\u00f3w, tworzy\u0142y jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, organy by\u0142y ma\u0142e, a w roku sprawozdawczym zanotowano 68 chrzt\u00f3w, 36 konfirmacji, 10 \u015blub\u00f3w, 1166 komunikant\u00f3w i 47 pogrzeb\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2366 ewangelik\u00f3w; patronami byli magistrat Nowego Stawu i wolnoche\u0142mi\u0144scy w\u0142a\u015bciciele we wsiach, a pastorem by\u0142 od 1871 roku superintendent Ernst K\u00e4hler. W mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142a te\u017c odr\u0119bna gmina mennonicka, wsp\u00f3lnota anabaptystyczna, nie lutera\u0144ska.\n\nDo 1920 roku Nowy Staw le\u017ca\u0142 w powiecie malborskim prowincji Prusy Zachodnie; po wej\u015bciu w \u017cycie traktatu wersalskiego znalaz\u0142 si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w utworzonym wtedy powiecie Gro\u00dfes Werder, a 26 pa\u017adziernika 1939 roku wcielono go wraz z ca\u0142ym obszarem do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Nowym Stawie liczy\u0142a wtedy 2836 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1924 roku Georg Kr\u00fcger. Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a miasto 11 marca 1945 roku. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego w 1947 roku gda\u0144ski pastor Edward Dietz wyst\u0105pi\u0142 o przydzia\u0142 tego ko\u015bcio\u0142a dla luteran\u00f3w. W\u0142adze wojew\u00f3dzkie w Gda\u0144sku przychyla\u0142y si\u0119 do wniosku, ale wobec sprzeciwu Zarz\u0105du Miasta w Nowym Stawie odst\u0105pi\u0142y od przydzia\u0142u. Zarz\u0105d Miasta t\u0142umaczy\u0142, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 przekazano ju\u017c katolickiej parafii \u015bwi\u0119tego Mateusza, a w mie\u015bcie i okolicy nie ma luteran. Za zgod\u0105 w\u0142adz miejskich katolicy opiekowali si\u0119 ko\u015bcio\u0142em w latach 1945\u20131950; potem w\u0142adze go im odebra\u0142y i w latach 1950\u20131982 instytucje pa\u0144stwowe u\u017cywa\u0142y go jako magazynu. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 te\u017c jako sklep meblowy. Przez nast\u0119pne sze\u015b\u0107 lat budynek sta\u0142 zamkni\u0119ty, a w 1988 roku w\u0142adze Nowego Stawu przekaza\u0142y zdewastowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 parafii \u015bwi\u0119tego Mateusza. Andrzej Bohdan Krupa pisze, \u017ce w 1984 roku aktualne pozostawa\u0142y starania o t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119: diecezja gda\u0144ska d\u0105\u017cy\u0142a do przej\u0119cia obiektu nieodp\u0142atnie, co wed\u0142ug Jerzego Brzozowskiego, dyrektora Wydzia\u0142u do Spraw Wyzna\u0144 w Elbl\u0105gu, przynios\u0142o impas w rozmowach. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 25 maja 1995 roku pod numerem A-1539. W 2009 roku parafia \u015bwi\u0119tego Mateusza u\u017cyczy\u0142a obiektu gminie na trzydzie\u015bci lat. W latach 2010\u20132012 przeprowadzono rewaloryzacj\u0119: ods\u0142oni\u0119to w\u00f3wczas sklepienia piwnicy \u015bredniowiecznego ratusza i wyeksponowano je pod szklan\u0105 posadzk\u0105. Od 2012 roku budynek mie\u015bci Galeri\u0119 \u017bu\u0142awsk\u0105 Nowostawskiego Centrum Kultury.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug jednego przekazu klucze od ko\u015bcio\u0142a parafialnego przekazano w niedziel\u0119 Invocavit 1636 roku, wed\u0142ug Hartwicha \u2014 w niedziel\u0119 Invocavit roku nast\u0119pnego, po kazaniach lutera\u0144skich w niedziel\u0119 Laetare 1636 roku. Wed\u0142ug spisu Goedtkego obie daty \u2014 ust\u0105pienia Jacobiego w 1741 roku i jego \u015bmierci w 1742 \u2014 s\u0105 niepewne; tak oznaczy\u0142 je wydawca. Piotr Birecki wymienia Nowy Staw w\u015br\u00f3d miast, w kt\u00f3rych na siedziby parafii ewangelickich zacz\u0119to przejmowa\u0107 gotyckie ko\u015bcio\u0142y farne, i nie podaje przy tym daty; wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 przytoczonych wy\u017cej w XVI wieku ewangelicy mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego, a z fary korzystali od ko\u0144ca 1626 roku do 1636 roku i ponownie od 1657 do 1660 roku. Ten sam autor pisze, \u017ce w czasie potopu szwedzkiego Szwedzi oddawali ewangelikom \u015bwi\u0105tynie katolickie, mi\u0119dzy innymi ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego w Nowym Stawie; wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 przytoczonych wy\u017cej ko\u015bci\u00f3\u0142 ten zniszczono w 1626 roku, a w 1657 roku ewangelicy ponownie przej\u0119li far\u0119. W artykule z 2021 roku Birecki powtarza t\u0119 wiadomo\u015b\u0107 i dodaje, \u017ce protestanci takich ko\u015bcio\u0142\u00f3w albo nie przejmowali, albo opuszczali je zaraz po odej\u015bciu wojsk szwedzkich.\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Przywilej Zygmunta Augusta inne \u017ar\u00f3d\u0142a datuj\u0105 na 24 kwietnia 1569 roku, Goedtke na 27 kwietnia (s. 183). Far\u0119, wed\u0142ug innych \u017ar\u00f3de\u0142 oddan\u0105 gminom pod koniec 1626 roku i zwr\u00f3con\u0105 po rozejmie z 12 wrze\u015bnia 1635 roku, Goedtke za Hartwichem wi\u0105\u017ce z latami 1631\u20131633, a w nast\u0119pnym roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano ju\u017c w ratuszu (s. 183). Burcharda Baumanna inne \u017ar\u00f3d\u0142a notuj\u0105 od 1629 roku, tabela Goedtkego od 1627 (s. 185). Wed\u0142ug Hartwicha Adam Busch, z\u0142o\u017cony chorob\u0105, pisemnie zrezygnowa\u0142 17 stycznia 1699 roku; Goedtke pisze, \u017ce musia\u0142 opu\u015bci\u0107 urz\u0105d i miasto wbrew swojej woli, i nazywa go duchownym wygnanym (s. 186). Ksi\u0119ga pastor\u00f3w \u0142\u0105czy oba przekazy: Busch zrezygnowa\u0142 z powodu choroby, a w Nowym Stawie wiele wycierpia\u0142 od nienawi\u015bci i prze\u015bladowa\u0144. Spis z 1753 roku podaje, \u017ce Christoph Jacobi ust\u0105pi\u0142 w 1741 roku; w r\u0119kopisie odm\u00f3wi\u0142, a mimo to samowolnie dano mu pomocnika, Johanna Friedricha Sartoriusa, kt\u00f3ry zmar\u0142 wed\u0142ug Goedtkego w 1759 roku, a wed\u0142ug p\u00f3\u017aniejszego dopisku w egzemplarzu elbl\u0105skim w 1757 (s. 186\u2013187). Rok 1757 potwierdza ksi\u0119ga pastor\u00f3w: Sartorius zmar\u0142 w Nowym Stawie 8 sierpnia 1757 roku, a pochowano go 10 sierpnia. Rozdzia\u0142 wsi trwa\u0142 wed\u0142ug innych \u017ar\u00f3de\u0142 pi\u0119tna\u015bcie lat, wed\u0142ug Goedtkego siedemna\u015bcie (s. 184).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1386 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2589 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1912 roku, Rudolf Rothe, urodzony w 1879 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Georg Widde (1568\u20131572), Johann Culmay (1572), Gregorius G\u00f6rke (1576\u20131604), Caspar Vossius (1604\u20131608), Burchard Baumann (1629), Christian Stephani (1672), Samuel Friedrich Krokisius (1754), Friedrich Gustav Hugo Heermann (1860), Ernst Bernhard August K\u00e4hler (1871), Rudolf Rothe (1912), Georg Wilhelm Kr\u00fcger (1924), Fritz Pachnio (1936).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 241; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 85, 140, 157, 167, 224, 294, 380; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eNeuteich\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 436\u2013438; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 213, 228, 229, 231, 232; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 213, 228; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 205\u2013206; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908, s. 10, pozycja 148; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 63; J. Muhl, \u201eDanziger B\u00fcrgergeschlechter in l\u00e4ndlichem Besitz\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, z. 71 (1934), s. 89\u2013114; Nowy Staw \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, karta obiektu w serwisie Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 18; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. V, has\u0142o Malborg; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 168, 222\u2013224; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 221; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 33; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 43; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 461\u2013464; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6622, \u201eSonstige Verzeichnisse 1619\u20131939\u201d (kronika parafii Gro\u00df Lesewitz, s. 318), skan 14, dost\u0119p przez portal Archion; I. G. Goedtke, \u201eEvangelisches Predigt-Amt in denen kleineren St\u00e4dten des Polnischen Preussens\u201d, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 10; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 274, 336; t. 6, s. 1556; t. 2, s. 613; t. 3, s. 745, 897, 1001, 1004; t. 5, s. 1317, 1521; t. 6, s. 1764; t. 7, s. 1898, 1975; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 183\u2013187; \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 25 czerwca 1845 roku, s. 3 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 20, 2019, s. 14, 18; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 49\u201350; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 194, 197; Parey, \u201eDas freic\u00f6llmische Patronat \u00fcber seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 6, K\u00f6nigsberg 1869, s. 238\u2013246 (MGH-Bibliothek); Heinel, \u201eEinige Nachrichten \u00fcber das gro\u00dfe Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 8, K\u00f6nigsberg 1832, s. 209\u2013229, 317\u2013330 (Internet Archive); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 471; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36; A. B. Krupa, \u201eSytuacja wyznaniowa w wojew\u00f3dztwie elbl\u0105skim w latach 1978\u20131984 w \u015bwietle sprawozdania z wizytacji Wydzia\u0142u do Spraw Wyzna\u0144 w Elbl\u0105gu w 1985 roku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXV, 2024, s. 67; Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 5\u201311 (Laski i Dybowo, 1855\u20131856; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa).*","built_year":1803,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Nowy Staw \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/nowy-staw-kosciol-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 205","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 18","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 213, 228, 229, 231, 232","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 438","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eNeuteich\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 241","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 140, 157, 167, 224, 294, 380, 85","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 336; t. 2, s. 613; t. 3, s. 745, 897, 1001, 1004; t. 5, s. 1317, 1521; t. 6, s. 1764; t. 7, s. 1898, 1975","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 183\u2013187","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 25 czerwca 1845 roku, s. 3 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ERHAVFQHVPOG5EHY7F5T235KXL4GSMFI"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 20, 2019, s. 14, 18","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147887.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 49\u201350","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 194, 197","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Parey, \u201eDas freic\u00f6llmische Patronat \u00fcber seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 6, K\u00f6nigsberg 1869, s. 238\u2013246 (MGH-Bibliothek)","url":"https://www.mgh-bibliothek.de/etc/zeitschriftenmagazin/Altpreussische_Monatsschrift_06_1869.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Heinel, \u201eEinige Nachrichten \u00fcber das gro\u00dfe Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 8, K\u00f6nigsberg 1832, s. 209\u2013229, 317\u2013330 (Internet Archive)","url":"https://archive.org/details/bub_gb_ZQQBAAAAcAAJ"},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 471","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 36","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. B. Krupa, \u201eSytuacja wyznaniowa w wojew\u00f3dztwie elbl\u0105skim w latach 1978\u20131984 w \u015bwietle sprawozdania z wizytacji Wydzia\u0142u do Spraw Wyzna\u0144 w Elbl\u0105gu w 1985 roku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXV, 2024, s. 67","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 5\u201311 (Laski i Dybowo, 1855\u20131856; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/64638"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0072","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1342754,"lng":19.0086861,"name_de":"Neuteich","name_pl":"Nowy Staw \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Neuteich)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Wiec, po niemiecku Neu Fietz, le\u017cy nad Bukownic\u0105, wpadaj\u0105c\u0105 nieopodal do Wietcisy; przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu ko\u015bcierskiego. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1583 roku zapisa\u0142a Nowy Wiec jako \u201eWieccze Nowe\u201d i wyliczy\u0142a tu \u201e40 coloni seu mansi\u201d, czyli czterdziestu osadnik\u00f3w albo czterdzie\u015bci \u0142an\u00f3w, z kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142o si\u0119 rocznie siedem i p\u00f3\u0142 korca \u017cyta i tyle\u017c owsa. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Nowy Wiec by\u0142 wsi\u0105 drobnej szlachty: zapisano w niej pi\u0119ciu wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicieli \u2014 67-letniego Jakuba Wyczechowskiego, kt\u00f3rego syn Jan by\u0142 jezuit\u0105 w Kaliszu, a w 1775 roku proboszczem w Ko\u015bcielnej Jani, trzech Wieckich: Wawrzy\u0144ca, Macieja i Andrzeja, oraz Wawrzy\u0144ca \u0141ebi\u0144skiego. Pruskie ksi\u0119gi hipoteczne wyliczaj\u0105 pi\u0119\u0107 dzia\u0142\u00f3w, z kt\u00f3rych trzy nale\u017ca\u0142y do Wieckich, jeden do Rybi\u0144skich, a jeden \u2014 skupiony w latach 1738\u20131755 przez Jakuba Wyczechowskiego \u2014 przechodzi\u0142 od 1783 roku przez r\u0119ce Szyd\u0142owskich, Piwnickiego, Or\u0142owskiego, von Parparta, von Pogwischa i von Mitzla, by od 1827 roku trafi\u0107 do braci Bernharda i Roberta Schnee.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Neu Fietz* 28 budynk\u00f3w mieszkalnych i 300 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 89 ewangelik\u00f3w i 211 katolik\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku rozr\u00f3\u017cnia dwie cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci. Wie\u015b liczy\u0142a 14 dom\u00f3w mieszkalnych i 119 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym dwunastu ewangelik\u00f3w; obszar dworski \u2014 12 dom\u00f3w i 148 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 67 ewangelik\u00f3w. Wie\u015b obejmowa\u0142a 255 hektar\u00f3w, a maj\u0105tek 819 hektar\u00f3w; przy maj\u0105tku sta\u0142y cegielnia i folwark Rymanowice. S\u0142ownik geograficzny odnotowa\u0142, \u017ce dobra id\u0105 pod parcelacj\u0119 i maj\u0105 by\u0107 zamienione na dobra rentowe. Katolicy z obu cz\u0119\u015bci nale\u017celi do parafii w Skarszewach z fili\u0105 w Szczodrowie, a we wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a katolicka.\n\nW 1885 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach, a urz\u0119dowy skorowidz gmin ze spisu z 1 grudnia 1910 roku (Gemeindelexikon, Berlin 1912, Kreis Berent, s. 3, 5 i 7) wpisuje przy Nowym Wiecu i przy okolicznych wsiach i koloniach, mi\u0119dzy innymi Starym Wiecu, Szatarpach i Wysinie, w rubryce \u201eKirchspiel (bezw. Kirchengemeinde)\u201d, czyli parafii albo gminy ko\u015bcielnej, dla wyznania ewangelickiego nazw\u0119 Neu Fietz. Spis z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 w Nowym Wiecu 623 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d 253 os\u00f3b podaj\u0105cych j\u0119zyk niemiecki 215 ewangelik\u00f3w i 38 katolik\u00f3w; po polsku m\u00f3wi\u0142o 370 os\u00f3b. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 tu 657 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 180 ewangelik\u00f3w i 477 rzymskich katolik\u00f3w.\n\nW katalogu cmentarzy parafii skarszewskiej nie znaleziono cmentarza w Nowym Wiecu. Karta z pa\u017adziernika 1986 roku ocenia stan cmentarza w Nowym Wiecu s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Bardzo zdewastowany\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 na ma\u0142ym wzniesieniu w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych, oko\u0142o 1,2 kilometra na po\u0142udniowy zach\u00f3d od centrum wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi do Wysina, a otacza\u0142o go kamienne obwa\u0142owanie z wej\u015bciem od zachodu. Z trzydziestu dw\u00f3ch mogi\u0142 pozosta\u0142y wtedy jedynie obramowania i tumby, bez napis\u00f3w nagrobnych, oraz cztery lipy po\u015br\u00f3d samosiewu i krzew\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Skarszewy (Sch\u00f6neck) i podaje tu 215 ewangelik\u00f3w. Nazw\u0119 Neu Fietz almanach opatruje gwiazdk\u0105, kt\u00f3r\u0105 obja\u015bnienia na pocz\u0105tku tomu t\u0142umacz\u0105 jako oznaczenie miejscowo\u015bci nale\u017c\u0105cych do okr\u0119gu wikariackiego. Wed\u0142ug \u201eZwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d w Nowym Wiecu dzia\u0142ali od 1906 roku duchowni pomocniczy; ostatniego z wymienionych ordynowano 4 pa\u017adziernika 1919 roku (t. 3, s. 689; t. 2, s. 616).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Skorowidz gmin opracowany przez Kr\u00f3lewski Pruski Krajowy Urz\u0105d Statystyczny (K\u00f6niglich Preu\u00dfisches Statistisches Landesamt) na podstawie spisu z 1910 roku (Berlin 1912) przypisuje Nowy Wiec i okoliczne wsie do parafii albo gminy ko\u015bcielnej Neu Fietz (rubryka \u201eKirchspiel (bezw. Kirchengemeinde)\u201d). Almanach parafii Prus Zachodnich, wydany w 1913 roku przez sekretarza konsystorza O. M\u00fcllera z polecenia Konsystorza w Gda\u0144sku, zalicza natomiast Neu Fietz do parafii w Skarszewach (s. 44: \u201eSch\u00f6neck, K.-G.\u201d, czyli gmina ko\u015bcielna) jako miejscowo\u015b\u0107 okr\u0119gu wikariackiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Berent, s. 40, poz. 58 (gmina wiejska) i s. 46, poz. 156 (obszar dworski); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Berent, s. 3, 5 i 7, poz. 18, 63, 92, 114 i 116, rubryka \u201eKirchspiel\u201d; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku), powiat ko\u015bcierski, s. 32, poz. 58; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIII, has\u0142o Wietc 2. i 3.; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 wizytacje z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, 1582\u20131583, s. 35; wykaz diecezji ewangelickich Prus Zachodnich do 1918 roku (Familienforschung in Westpreu\u00dfen); Cmentarze \u2014 Parafia \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach; karta cmentarza w Nowym Wiecu, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 57 (s. 3), nr 61 (s. 4), nr 1231 (s. 96\u201397); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 8, pozycja 67; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44 i obja\u015bnienia skr\u00f3t\u00f3w przed cz\u0119\u015bci\u0105 pierwsz\u0105; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 616; t. 3, s. 689.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 57 (s. 3), nr 61 (s. 4), nr 1231 (s. 96\u201397)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 8, pozycja 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Berent, s. 3, 5 i 7, rubryka 30 \u201eKirchspiel (bezw. Kirchengemeinde)\u201d, podrubryka \u201eEvangelisches\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 616; t. 3, s. 689","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0289","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.122141,"lng":18.334032,"name_de":"Neu Fietz","name_pl":"Nowy Wiec \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nowy Wiec, po niemiecku Neu Fietz, le\u017cy nad Bukownic\u0105 w dawnym powiecie ko\u015bcierskim. Urz\u0119dowy skorowidz gmin ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku (Gemeindelexikon, Berlin 1912) wpisuje przy Nowym Wiecu i przy okolicznych wsiach, mi\u0119dzy innymi Starym Wiecu, Szatarpach i Wysinie, w rubryce \u201eKirchspiel (bezw. Kirchengemeinde)\u201d, czyli parafii albo gminy ko\u015bcielnej, dla wyznania ewangelickiego nazw\u0119 Neu Fietz (Kreis Berent, s. 3, 5 i 7). Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w zna w tej wsi wy\u0142\u0105cznie cmentarz ewangelicki (pozycja 214 arkusza gminy Skarszewy), oddalony oko\u0142o 1,2 kilometra na po\u0142udniowy zach\u00f3d od centrum wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi do Wysina. W rejestrze zabytk\u00f3w \u017cadna budowla w Nowym Wiecu nie figuruje. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wiadomo\u015bci, czy nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w ko\u015bciele, domu modlitwy czy sali nabo\u017ce\u0144stw. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono po\u0142o\u017cenia budynku, w kt\u00f3rym odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa. Na mapach topograficznych w skali 1:25 000 (arkusz 1876 Gr. Paglau) z 1900, 1925 i 1942 roku w Nowym Wiecu nie oznaczono ko\u015bcio\u0142a; mapa z 1942 roku opisuje we wsi szko\u0142\u0119 (Schule).\n\nW 1772 roku najwi\u0119kszy udzia\u0142 w Nowym Wiecu, 20 w\u0142\u00f3k z pustkowiem Rimanowiec, mia\u0142 \u0142awnik ziemski Wyczechowski. Przy Wyczechowskim by\u0142o dziewi\u0119ciu danik\u00f3w i dziesi\u0119ciu komornik\u00f3w. W 1772 roku czterej pozostali wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bciciele mieli razem pi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k i \u017cyli w n\u0119dzy, z wo\u017cenia drewna do Gda\u0144ska. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Nowy Wiec by\u0142 wsi\u0105 drobnej szlachty: zapisano w niej pi\u0119ciu wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicieli \u2014 67-letniego Jakuba Wyczechowskiego, trzech Wieckich: Wawrzy\u0144ca, Macieja i Andrzeja, oraz Wawrzy\u0144ca \u0141ebi\u0144skiego. W tym wykazie syn Jakuba Wyczechowskiego, Jan, figuruje jako jezuita w Kaliszu, a w 1775 roku proboszcz w Ko\u015bcielnej Jani. Pruskie ksi\u0119gi hipoteczne wyliczaj\u0105 pi\u0119\u0107 dzia\u0142\u00f3w, z kt\u00f3rych trzy nale\u017ca\u0142y do Wieckich, jeden do Rybi\u0144skich, a jeden \u2014 skupiony w latach 1738\u20131755 przez Jakuba Wyczechowskiego \u2014 przechodzi\u0142 od 1783 roku przez r\u0119ce Szyd\u0142owskich, Piwnickiego, Or\u0142owskiego, von Parparta, von Pogwischa i von Mitzla, by od 1827 roku trafi\u0107 do braci Bernharda i Roberta Schnee.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Neu Fietz* 28 budynk\u00f3w mieszkalnych i 300 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 89 ewangelik\u00f3w i 211 katolik\u00f3w. W 1869 roku miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 we wsi 119 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym dwunastu ewangelik\u00f3w, a w obszarze dworskim 148 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 67 ewangelik\u00f3w. W 1885 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach.\n\nStatystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha, wydana w 1890 roku, parafii w Nowym Wiecu nie zna \u2014 w wykazie diecezji starogardzko-ko\u015bcierskiej jej nie ma. Wie\u015b wyst\u0119puje u Harnocha w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci rozleg\u0142ej parafii w Skarszewach, w kt\u00f3rej liczono w\u00f3wczas 6403 dusze i osiem cmentarzy ewangelickich. Wykaz diecezji Prus Zachodnich do 1918 roku z ich parafiami i gminami ko\u015bcielnymi (\u201ePfarr- und Kirchengemeinden\u201d; Familienforschung in Westpreu\u00dfen) wymienia Neufietz w tej diecezji.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 w Nowym Wiecu 623 mieszka\u0144c\u00f3w. W tym spisie w\u015br\u00f3d 253 os\u00f3b podaj\u0105cych j\u0119zyk niemiecki by\u0142o 215 ewangelik\u00f3w i 38 katolik\u00f3w. Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, naliczy\u0142 tu 657 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 180 ewangelik\u00f3w i 477 rzymskich katolik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Skarszewy (Sch\u00f6neck) i podaje tu 215 ewangelik\u00f3w. Nazw\u0119 Neu Fietz almanach opatruje gwiazdk\u0105, kt\u00f3r\u0105 obja\u015bnienia na pocz\u0105tku tomu t\u0142umacz\u0105 tak: \u201eDie so * bezeichneten Ortschaften usw. geh\u00f6ren einem Vikariatsbezirk an\u201d \u2014 oznaczone ni\u0105 miejscowo\u015bci nale\u017c\u0105 do okr\u0119gu wikariackiego. Wed\u0142ug \u201eZwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d w Nowym Wiecu dzia\u0142ali od 1906 roku duchowni pomocniczy: dw\u00f3ch ordynowano w Gda\u0144sku 30 pa\u017adziernika 1906 roku (t. 3, s. 689 i 974), kolejnych w 1907 i 1912 roku (t. 6, s. 1688; t. 1, s. 81), a ostatni z wymienionych zosta\u0142 ordynowany 4 pa\u017adziernika 1919 roku (t. 2, s. 616).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Skorowidz gmin opracowany przez Kr\u00f3lewski Pruski Krajowy Urz\u0105d Statystyczny (K\u00f6niglich Preu\u00dfisches Statistisches Landesamt) na podstawie spisu z 1910 roku (Berlin 1912) przypisuje Nowy Wiec i okoliczne wsie do parafii albo gminy ko\u015bcielnej Neu Fietz (rubryka \u201eKirchspiel (bezw. Kirchengemeinde)\u201d). Almanach parafii Prus Zachodnich, wydany w 1913 roku przez sekretarza konsystorza O. M\u00fcllera z polecenia Konsystorza w Gda\u0144sku, wymienia natomiast Neu Fietz w parafii Skarszewy (s. 44: \u201eSch\u00f6neck, K.-G.\u201d, czyli gmina ko\u015bcielna) z gwiazdk\u0105, kt\u00f3ra wed\u0142ug obja\u015bnie\u0144 almanachu oznacza miejscowo\u015bci nale\u017c\u0105ce do okr\u0119gu wikariackiego (\u201eVikariatsbezirk\u201d).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Skarszewy, pozycja 214; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458\u2013460 (parafia Sch\u00f6neck, diecezja Pr. Stargard-Berent); wykaz diecezji i parafii ewangelickich Prus Zachodnich do 1918 roku (Familienforschung in Westpreu\u00dfen); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, s. 40, poz. 58 (gmina wiejska) i s. 46, poz. 156 (obszar dworski); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Berent, s. 3, 5 i 7, poz. 18, 63, 92, 114 i 116, rubryka \u201eKirchspiel\u201d; mapy topograficzne 1:25 000 (Messtischblatt), arkusz 1876 Gr. Paglau: wydanie z 1900 roku (zdj\u0119cie z 1898 roku), wydanie z uzupe\u0142nieniami z 1925 roku i wydanie tymczasowe (\u201eVorl\u00e4ufige Ausgabe\u201d) z ostatnimi uzupe\u0142nieniami z 1933 roku, datowane w katalogu Archiwum Map WIG na 1942 rok (skany: Archiwum Map WIG, maps.mapywig.org); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku), powiat ko\u015bcierski, s. 32, poz. 58; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 57 (s. 3), nr 61 (s. 4), nr 1231 (s. 96\u201397); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 8, pozycja 67; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 53, 127\u2013128; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44 i obja\u015bnienia skr\u00f3t\u00f3w przed cz\u0119\u015bci\u0105 pierwsz\u0105; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 81; t. 2, s. 616; t. 3, s. 689 i 974; t. 6, s. 1688.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Skarszewy (stan 29 VIII 2026), pozycja 214","url":""},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 57 (s. 3), nr 61 (s. 4), nr 1231 (s. 96\u201397)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 8, pozycja 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 53, 127\u2013128","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 81; t. 2, s. 616; t. 3, s. 689 i 974; t. 6, s. 1688","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Berent, s. 3, 5 i 7, rubryka 30 \u201eKirchspiel (bezw. Kirchengemeinde)\u201d, podrubryka \u201eEvangelisches\u201d","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1876 Gr. Paglau: wyd. 1900 (zdj\u0119cie 1898), wyd. z uzupe\u0142nieniami z 1925 roku, wyd. tymczasowe (\u201eVorl\u00e4ufige Ausgabe\u201d, ostatnie uzupe\u0142nienia 1933), datowane w katalogu Archiwum Map WIG na 1942 rok","url":"http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/025K_TK25/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Wykaz diecezji Prus Zachodnich z parafiami i gminami ko\u015bcielnymi do 1918 roku (\u201eZur Gliederung der evangelischen Kirche in Westpreu\u00dfen\u201d, serwis Familienforschung in Westpreu\u00dfen, odczyt 11 listopada 2026 roku)","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0550","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.126283,"lng":18.345517,"name_de":"Neu Fietz","name_pl":"Nowy Wiec \u2014 miejsce nabo\u017ce\u0144stw ewangelickich","powiat":"starogardzki","source":null,"sources_merged":[],"type":"zbor","type_label":"zbor"},{"article_de":null,"article_pl":"No\u017cynko (po niemiecku Klein Nossin, w starszym zapisie Nossinke, po polsku notowane te\u017c jako No\u017cynka) by\u0142o do 1945 roku wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; s\u0105d mia\u0142o w Bytowie, a do powiatu bytowskiego trafi\u0142o po wojnie. Tutejszy cmentarz to cmentarz rodowy w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. Przy wje\u017adzie do wsi sta\u0142a kaplica grobowa, kt\u00f3ra oko\u0142o 1830 roku popad\u0142a w ruin\u0119; mniej wi\u0119cej trzyna\u015bcie trumien \u2014 mi\u0119dzy innymi Georga Ernsta von Pircha i jego \u017cony \u2014 przeniesiono w\u00f3wczas do grobu rodzinnego na cmentarzu. Cmentarz figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w. Datowania cmentarza i jego dzisiejszego stanu nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\nW 1784 roku No\u017cynko liczy\u0142o 26 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; nale\u017ca\u0142o do parafii w No\u017cynie (Gro\u00df-Nossin) w synodzie s\u0142upskim. Br\u00fcggemann przytacza tu \u0142aci\u0144ski list lenny ksi\u0119cia Kazimierza, wystawiony w Dobriku w dzie\u0144 \u015awi\u0119tego Grzegorza 1376 roku, w kt\u00f3rym nazwy d\u00f3br zapisano w dawnych formach: \u201eNo\u00dfino, (No\u00dfin) Chawarthi, (Gaffert) und Wuneszewo (Wundichow)\u201d.\n\nPierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1376 roku. *S\u0142ownik geograficzny* opisuje dobra wraz z folwarkiem Malense jako maj\u0105tek o powierzchni 728 hektar\u00f3w i czystym dochodzie 2519 marek, z cegielni\u0105, dwoma m\u0142ynami i stawami zarybionymi karpiem i pstr\u0105giem; poczt\u0119 i telegraf mia\u0142o No\u017cynko w oddalonym o 2,3 kilometra Unichowie, a kolej w Bytowie, o szesna\u015bcie kilometr\u00f3w. W\u0142a\u015bcicielami byli von Pirchowie, r\u00f3d, kt\u00f3ry w ziemi l\u0119borskiej i bytowskiej pojawia si\u0119 w dokumentach od 1340 roku i uchodzi\u0142 za nap\u0142ywowy, przyby\u0142y z Czech; od 1787 roku maj\u0105tek trzymali von der Marwitzowie. W 1856 roku urodzi\u0142 si\u0119 tu Johannes Georg Cornelius Adalbert von der Marwitz, p\u00f3\u017aniejszy pruski genera\u0142 kawalerii, zmar\u0142y w 1929 roku w Unichowie.\n\nOd Reformacji, kt\u00f3r\u0105 przyj\u0119to tu w 1538 roku, do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej ludno\u015b\u0107 by\u0142a wy\u0142\u0105cznie lutera\u0144ska i nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin) \u2014 Ernst M\u00fcller wymienia Klein-Nossin w jej wykazie, kt\u00f3ry obok samego No\u017cyna liczy osiemna\u015bcie miejscowo\u015bci. W synodzie s\u0142upskim parafia by\u0142a do 1817 roku, potem w synodzie ko\u0142czyg\u0142owskim (Alt Kolziglow), a w 1871 roku przesz\u0142a do bytowskiego. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch pozycjach: gmina wiejska liczy\u0142a 100 ewangelik\u00f3w, obszar dworski \u2014 156, i w \u017cadnym z nich nie by\u0142o katolika. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Dzia\u0142a\u0142a tu szko\u0142a, udokumentowana od 1736 roku \u2014 budynek z 1850 roku sp\u0142on\u0105\u0142 w 1903, nowy postawiono w 1906. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wynosi\u0142a 279 w 1910 roku, 296 w 1933 i 245 w 1939; parafia w No\u017cynie liczy\u0142a 2760 wiernych w 1940 roku.\n\nWie\u015b ewakuowano 7 marca 1945 roku i bez walk zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona, a pa\u0142ac sp\u0142on\u0105\u0142 w marcu. Od wrze\u015bnia 1945 roku nap\u0142ywali osadnicy polscy, w wi\u0119kszo\u015bci katolicy, w\u015br\u00f3d nich Kaszubi; ostatnich Niemc\u00f3w wysiedlono w lipcu 1947 roku.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a Klein Nossin 8 marca 1945 roku, zapewne bez walk. Oko\u0142o wrze\u015bnia 1945 roku przybyli Polacy, zaj\u0119li domy, a mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono; 129 z nich odnaleziono p\u00f3\u017aniej w RFN, 54 w NRD. Straty: 17 poleg\u0142ych, 11 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 30 zaginionych. Ostatnim nauczycielem by\u0142 Willi Grosch.\n\nKarta cmentarza z 30 czerwca 2008 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eTeren zdewastowany, granice czytelne\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 na wysokim wzniesieniu w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, a wej\u015bcie prowadzi\u0142o schodami terenowymi od strony skrzy\u017cowania; zachowa\u0142y si\u0119 wtedy fragment muru ogrodzeniowego, s\u0142upki bramne i trzy wolno stoj\u0105ce nagrobki, za\u015b najstarszy z nich pochodzi\u0142 z 1930 roku.\n\nW 1879 roku Klein-Nossin, licz\u0105cy 728 hektar\u00f3w, z dwoma m\u0142ynami wodnymi i cegielni\u0105, nale\u017ca\u0142 do von der Marwitza, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w Wundichow. Ksi\u0119gi adresowe podaj\u0105, \u017ce w 1905 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Adalbert von der Marwitz, kapitan, mieszkaj\u0105cy w Unichowie, w 1911 roku Friedrich von der Marwitz, radca rejencyjny w stanie spoczynku, a w 1928 roku Karl von der Marwitz; maj\u0105tek liczy\u0142 wtedy 814 hektar\u00f3w, a folwark Malenz i m\u0142yn by\u0142y wydzier\u017cawione.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201375; Reinhold Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp; Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998, has\u0142o Ko\u0142czyg\u0142owy, s. 99; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Klein Nossin; karta cmentarza w No\u017cynku, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 989\u2013990; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 186\u2013187; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 172\u2013173; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 186\u2013187; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 330.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858)","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 989\u2013990","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 186\u2013187","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 172\u2013173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 186\u2013187","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 330","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0824","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.310716,"lng":17.458923,"name_de":"Klein Nossin","name_pl":"No\u017cynko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"No\u017cynko (do 1945 Klein Nossin) le\u017ca\u0142o w Kreis Stolp (S\u0142upsk), prowincja Pomorze, rejencja koszali\u0144ska \u2014 nie w Kreis B\u00fctow. Do ko\u0144ca II wojny ludno\u015b\u0107 wsi by\u0142a wy\u0142\u0105cznie ewangelicka; miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Gro\u00df Nossin (No\u017cyno) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Stolp-Altstadt (Ko\u015bci\u00f3\u0142 Unii Staropruskiej). W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Klein Nossin nie mia\u0142o \u2014 pozosta\u0142 po niej cmentarz ewangelicki oraz \u015blad szko\u0142y (udokumentowanej od 1736 r.; budynek z 1850, po po\u017carze 1903 nowy z 1906). Liczby mieszka\u0144c\u00f3w: 296 (1933) i 245 (1939). W marcu 1945 wie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walk Armia Czerwona; od wrze\u015bnia 1945 nap\u0142yn\u0119li osadnicy polscy (w wi\u0119kszo\u015bci katoliccy, w tym Kaszubi), a ostatnich Niemc\u00f3w wysiedlono w lipcu 1947. Datowania samego cmentarza i jego dzisiejszego stanu nie ustalono [?].","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka (uchwa\u0142a XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0825","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.31031,"lng":17.45766,"name_de":"Klein Nossin","name_pl":"No\u017cynko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"No\u017cyno (po niemiecku Gro\u00df Nossin), przed 1945 rokiem w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), dzi\u015b w powiecie bytowskim, by\u0142o siedzib\u0105 parafii ewangelickiej, a cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 tej spo\u0142eczno\u015bci do 1945 roku. Po wojnie, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w 1946 roku w r\u0119ce katolik\u00f3w, cmentarz popad\u0142 w zaniedbanie \u2014 do dzi\u015b przetrwa\u0142y starodrzew i \u015blady mogi\u0142.\n\nTutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano w wizytacjach ewangelickich z 1539 i 1590 roku. W 1638 roku, w zapusty, \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a wraz ze wszystkimi budynkami pleba\u0144skimi, a odbudowa ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 latami: w 1644 roku stan\u0119\u0142a drewniana konstrukcja ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ra jeszcze przez kilka lat nie mia\u0142a dachu ani \u015bcian. W 1724 roku trzeba by\u0142o na nowo postawi\u0107 wie\u017c\u0119, a w 1774 roku ca\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 pod nadzorem i wed\u0142ug projektu patrona i prowizora, Johanna Wilhelma von Puttkamera, dziedzica na No\u017cynie. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 neogotycki \u2014 wzniesiono w 1902 roku. Kolatorem by\u0142 ka\u017cdorazowy w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br no\u017cy\u0144skich. Przynale\u017cno\u015b\u0107 synodalna zmienia\u0142a si\u0119 dwukrotnie: do 1817 roku parafia nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego, potem do synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego (Alt Kolziglow), a w 1871 roku przeniesiono j\u0105 do synodu bytowskiego. Ernst M\u00fcller wylicza w zborze dziewi\u0119tna\u015bcie miejscowo\u015bci, od obu No\u017cyn po Czarn\u0105 D\u0105br\u00f3wk\u0119, Zawiaty i \u017beromino; w 1932 roku zb\u00f3r liczy\u0142 2776 wiernych.\n\nPatroni powo\u0142ali 7 maja 1643 roku na probostwo ewangelickie w No\u017cynie Thomasa Schwichtenberga, ksi\u0119dza katolickiego zwolnionego z Niezabyszewa, kt\u00f3ry przeszed\u0142 na s\u0142u\u017cb\u0119 ewangelick\u0105; pozosta\u0142 tu do 1651 roku.\n\nW 1784 roku No\u017cyno liczy\u0142o 38 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian, by\u0142 dom wdowy po pastorze i kolon pastora. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142y do niego No\u017cynko, Kleszczyniec, Czarna D\u0105br\u00f3wka, Jerzkowice, Podkomorzyce, Zawiaty, Gloddow i Schottofske.\n\nWed\u0142ug M\u00fcllera 31 marca 1832 roku ogie\u0144 z plebanii strawi\u0142 wszystkie budynki parafialne i ko\u015bci\u00f3\u0142. W po\u017carze przepad\u0142y akta i ksi\u0119gi ko\u015bcielne, a strata proboszcza wynios\u0142a 2798 talar\u00f3w i 26 groszy. W zachowanych odpisach ok\u0142adka nosi napis \u201eDie Kirchenb\u00fccher bis 1831 sind verbrannt\u201d, a wpisy zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1832 roku. Zachowane ksi\u0119gi metrykalne parafii Gro\u00df Nossin przechowuje Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie; s\u0105 w\u015br\u00f3d nich odpisy z lat 1832\u20131870, sporz\u0105dzane dla s\u0105du w Bytowie, a genealodzy opracowali z nich indeks \u015blub\u00f3w z lat 1832\u20131837, 1840 i 1842\u20131850.\n\nTetzner zapisa\u0142, \u017ce No\u017cyno cieszy\u0142o si\u0119 kaszubskimi kazaniami d\u0142u\u017cej ni\u017c s\u0105siednie parafie, ale jak d\u0142ugo \u2014 nie wiadomo, i \u017ce gdy sp\u0142on\u0119\u0142y ksi\u0119gi ko\u015bcielne, parafia by\u0142a ca\u0142kiem niemiecka. W zestawieniu parafii w tej samej ksi\u0105\u017cce Tetzner podaje dla No\u017cyna wyga\u015bni\u0119cie kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego oko\u0142o 1795 roku. Jan Wild w cyklu \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d pisze, \u017ce do 1860 roku ewangeliccy Kaszubi zamieszkuj\u0105cy parafi\u0119 u\u017cywali w liturgii dw\u00f3ch j\u0119zyk\u00f3w: niemieckiego i polskiego. Mowa u niego o ca\u0142ej parafii, obejmuj\u0105cej tak\u017ce Czarn\u0105 D\u0105br\u00f3wk\u0119, nie wy\u0142\u0105cznie o No\u017cynie.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* opisuje No\u017cyno jako dobra rycerskie i wie\u015b ze stacj\u0105 pocztow\u0105 i telegrafem, siedemna\u015bcie kilometr\u00f3w od kolei w Bytowie. Dobra obejmowa\u0142y razem 1930 hektar\u00f3w \u2014 779 roli ornej i ogrod\u00f3w, 36 \u0142\u0105k, 67 pastwisk, 945 boru i 103 wody \u2014 a pracowa\u0142y w nich cegielnia, gorzelnia, huta szk\u0142a i piec wapienny; tutejszy okr\u0119g urz\u0119du stanu cywilnego liczy\u0142 w 1880 roku 1501 dusz. Pi\u0119tna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej spis powszechny uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch pozycjach: gmina wiejska mia\u0142a 125 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i dwoje \u017byd\u00f3w, obszar dworski 318 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\nObsad\u0119 parafii w latach dwudziestych podaje dziennik urz\u0119dowy konsystorza: posada patronatu prywatnego zwolni\u0142a si\u0119 po przeniesieniu dotychczasowego proboszcza, a z dniem 16 listopada 1925 roku obj\u0105\u0142 j\u0105 pastor Friedrich Adloff, przyby\u0142y z Wredenhagen w Meklemburgii-Schwerin. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje, \u017ce urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Jan Wild podaje rok 1860, a wed\u0142ug raportu pastora Lorka z 1821 roku, przytoczonego przez superintendenta Bartholdy\u2019ego, duchownych znaj\u0105cych polski wymagano w No\u017cynie czterdzie\u015bci, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej. Wed\u0142ug M\u00fcllera ksi\u0119gi ko\u015bcielne sp\u0142on\u0119\u0142y wraz z ko\u015bcio\u0142em 31 marca 1832 roku, a Franz Tetzner podawa\u0142 dla spalenia ksi\u0105g rok 1837.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1925; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201375; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie: Czarna D\u0105br\u00f3wka, No\u017cyno i Fundacja von Lettowa\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 6\u20138 (247\u2013249)/2023, s. 11\u201312; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998, has\u0142o Ko\u0142czyg\u0142owy, s. 99; U. Kerntopf, serwis pom-wpru.kerntopf.com, strona parafii ewangelickiej Gro\u00df Nossin (wykaz ksi\u0105g i indeks \u015blub\u00f3w); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 989; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 6025, 6027, 5888, 9283; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Gro\u00df Nossin","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/grossnossin.htm"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 6-8/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1925, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 989","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 6025, 6027, 5888, 9283","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0823","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3144657,"lng":17.491903,"name_de":"Gro\u00df Nossin","name_pl":"No\u017cyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"No\u017cyno, po niemiecku Gro\u00df Nossin, by\u0142o wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim rodziny von Puttkamer. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, z s\u0105dem obwodowym w Bytowie; dzi\u015b le\u017cy w powiecie bytowskim. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 murowany, neogotycki \u2014 wzniesiono w 1902 roku. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego, erygowanej w 1981 roku w diecezji pelpli\u0144skiej, a miejscowi ewangelicy nale\u017c\u0105 do parafii \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w S\u0142upsku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w No\u017cynie notuj\u0105 wizytacje ko\u015bcielne z 1539 i 1590 roku. Prawo patronatu mia\u0142 ka\u017cdorazowy w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br no\u017cy\u0144skich \u2014 w 1790 roku duchownego powo\u0142ali tu wsp\u00f3lnie Johann Wilhelm von Puttkamer i kapitan Michael Stanislaus von Zeromski na \u017berominie. Ogie\u0144 wraca\u0142 tu uparcie. W 1638 roku, w zapusty, ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 razem ze wszystkimi budynkami pleba\u0144skimi; odbudowa si\u0119 przeci\u0105gn\u0119\u0142a i przez pewien czas nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano, a sakrament\u00f3w udzielano w innym domu. 7 maja 1643 roku patroni powo\u0142ali na probostwo Thomasa Schwichtenberga, duchownego katolickiego zwolnionego z Niezabyszewa w inspekcji bytowskiej. Formalnie go nie wprowadzono, bo ko\u015bci\u00f3\u0142 nie by\u0142 jeszcze odbudowany; mieszka\u0142 w Bytowie i w soboty przychodzi\u0142 pieszo albo przyje\u017cd\u017ca\u0142 wozem zaprz\u0119\u017conym w wo\u0142y, by w niedziel\u0119 odprawi\u0107 w No\u017cynie nabo\u017ce\u0144stwo. W 1724 roku postawiono na nowo wie\u017c\u0119, a w 1774 roku nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, wed\u0142ug projektu patrona Johanna Wilhelma von Puttkamera.\n\nWykaz tutejszych duchownych w ksi\u0119dze Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku otwiera Michael Quandt w latach 1558\u20131560, a zamyka Gustav Hermann Adloff, proboszcz od 1889 roku, zmar\u0142y 2 lipca 1911 roku w Berlinie. Przyj\u015bcie Adloffa poprzedzi\u0142o og\u0142oszenie patrona Elerta z 18 kwietnia 1889 roku: posada z urz\u0119dowo ustalonym dochodem 2440 marek i wolnym mieszkaniem mia\u0142a by\u0107 obsadzona od 1 pa\u017adziernika, a kandydat mia\u0142 w miar\u0119 mo\u017cno\u015bci ju\u017c od 1 lipca przej\u0105\u0107 wikariat. Po \u015bmierci Adloffa patron Paul Elert senior og\u0142osi\u0142 21 sierpnia 1911 roku wakat z pensj\u0105 zasadnicz\u0105 2400 marek i wolnym mieszkaniem, do obsadzenia od 1 marca 1912 roku, zastrzegaj\u0105c, \u017ce przyjmie tylko kandydat\u00f3w \u201ekierunku pozytywnego\u201d, czyli przeciwnego teologii liberalnej. Pastorem by\u0142 tu potem Julius Albert F\u00fcrer, po\u015bwiadczony w No\u017cynie w styczniu 1914 roku; zmar\u0142 nagle na atak serca w sierpniu 1919 roku (nekrolog datowano 14 sierpnia). Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w No\u017cynie, po niemiecku Gro\u00df Nossin, pastorami byli mi\u0119dzy innymi: Jakob Krampe (ordynowany w 1566 roku przez Jakuba Hogensee), Paul Starost (ordynowany w 1605 roku), Peter Ehler (1612\u20131642), Christoph Vizichius (1700\u20131705), Martin Christian Messerschmidt (1790\u20131804; rok ko\u0144cowy M\u00fcller opatruje znakiem zapytania) i August Theodor Kummer (1805\u20131808). Byli w\u015br\u00f3d nich ludzie z okolicy i przybysze \u2014 Christian Dreisow, syn pastora z Budowa, prowadzi\u0142 parafi\u0119 od 1706 do 1753 roku i zmar\u0142 jako senior synodu 16 pa\u017adziernika 1758 roku; Hermann Dr\u00f6se, urodzony 25 czerwca 1820 roku w Toruniu, obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1853 roku i o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Johann\u0105 Seefisch, c\u00f3rk\u0105 swojego poprzednika. Do parafii w No\u017cynie nale\u017ca\u0142y wed\u0142ug M\u00fcllera mi\u0119dzy innymi wsie Klein Nossin, Kartkow, Czarna D\u0105br\u00f3wka (po niemiecku Schwarz Damerkow), Zeromin, Luisenhof i Charlottenhof.\n\nW 1784 roku No\u017cyno liczy\u0142o 38 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian, by\u0142 dom wdowy po pastorze i kolon pastora. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142y do niego No\u017cynko, Kleszczyniec, Czarna D\u0105br\u00f3wka, Jerzkowice, Podkomorzyce, Zawiaty, Gloddow i Schottofske. No\u017cy\u0144ski proboszcz Alexius zapisa\u0142 si\u0119 tak\u017ce w dziejach parafii s\u0105siedniej: w 1788 roku wyg\u0142osi\u0142 w Mikorowie mow\u0119 przy wprowadzeniu tamtejszego pastora, a obok niej jeszcze jedn\u0105, polsk\u0105, dla cz\u0119\u015bci s\u0142uchaczy. Franz Tetzner przytacza to zdarzenie jako dow\u00f3d, jak niewielu Kaszub\u00f3w tam wtedy zosta\u0142o, i dodaje, \u017ce by\u0142o to, jak si\u0119 zdaje, ostatnie polskie kazanie w Mikorowie.\n\nFranz Tetzner w zestawieniu parafii podaje, \u017ce w samym No\u017cynie kaszubski jako j\u0119zyk ko\u015bcielny wygas\u0142 oko\u0142o 1795 roku, cho\u0107 w opisie parafii zastrzega, \u017ce No\u017cyno korzysta\u0142o z kaza\u0144 kaszubskich d\u0142u\u017cej ni\u017c s\u0105siedzi, a jak d\u0142ugo \u2014 nie wiadomo. Jak d\u0142ugo trwa\u0142a kaszubszczyzna w ko\u015bcio\u0142ach okolicy, pokazuje raport pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczony przez superintendenta Walthera Bartholdy\u2019ego: kazania co niedziel\u0119 po niemiecku i po kaszubsku odbywa\u0142y si\u0119 wtedy ju\u017c tylko w Cecenowie i w G\u0142\u00f3wczycach, a w Rowach, Gardnie, Smo\u0142dzinie i Stowi\u0119cinie \u017cy\u0142o jeszcze po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych wy\u0142\u0105cznie po kaszubsku. Czterdzie\u015bci, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej duchownych znaj\u0105cych polski wymagano jeszcze we Wrze\u015bciu, Damnie, Sk\u00f3rowie, \u0141upawie, Mikorowie, No\u017cynie, Dobieszewie i Budowie.\n\n31 marca 1832 roku ogie\u0144, kt\u00f3ry wybuch\u0142 na plebanii, strawi\u0142 wszystkie budynki parafialne i ko\u015bci\u00f3\u0142, a z nimi akta i ksi\u0119gi ko\u015bcielne; strat\u0119 proboszcza oszacowano na 2798 talar\u00f3w i 26 groszy. Proboszczem by\u0142 wtedy Johann Friedrich Seefisch, urodzony 28 stycznia 1770 roku pod Halle, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 parafi\u0119 od 1809 roku. Po po\u017carze z 1832 roku miejsce spalonej \u015bwi\u0105tyni zaj\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy z wie\u017cyczk\u0105 dachow\u0105. Starego wyposa\u017cenia ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mia\u0142; Pagel wymienia mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 podarowan\u0105 w 1836 roku, z gwiazd\u0105 po\u015brodku i ornamentem na kraw\u0119dzi, oraz dzwony z berli\u0144skiej odlewni \u017celiwa, ozdobione or\u0142em pruskim i opatrzone napisami \u201eK.E. Berlin 1835\u201d i \u201eK. Eisengie\u00dferei Berlin 1834\u201d.\n\nParafia nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego do 1817 roku, potem do synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego (Alt Kolziglow), a w 1871 roku przesz\u0142a do synodu bytowskiego w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej, cho\u0107 administracyjnie wie\u015b pozosta\u0142a w powiecie s\u0142upskim. Sta\u0142o si\u0119 to jednym aktem: 14 lutego 1871 roku konsystorz rozwi\u0105za\u0142 synod ko\u0142czyg\u0142owski i rozdzieli\u0142 jego jedena\u015bcie parafii mi\u0119dzy cztery synody naraz. Cety\u0144, Ko\u0142czyg\u0142owy, Budowo i No\u017cyno przesz\u0142y do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i D\u0119bnica Kaszubska do synodu miejskiego S\u0142upska; Mikorowo, Dobieszewo i \u0141upawa do synodu staromiejskiego S\u0142upska; Wa\u0142dowo do Miastka.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich notuje dla tutejszego okr\u0119gu urz\u0119du stanu cywilnego w 1880 roku 1501 dusz, bez rozbicia wyznaniowego. W wykazie sprzed pierwszej wojny \u015bwiatowej parafia obejmowa\u0142a blisko dwadzie\u015bcia osad, a w 1940 roku liczy\u0142a 2760 wiernych. Obsad\u0119 parafii w latach dwudziestych podaje urz\u0119dowy organ konsystorza: posada, patronatu prywatnego, zosta\u0142a opr\u00f3\u017cniona przez przeniesienie dotychczasowego proboszcza, a z dniem 16 listopada 1925 roku obj\u0105\u0142 j\u0105 pastor Friedrich Adloff, przyby\u0142y z Wredenhagen w Meklemburgii-Schwerin. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2776 dusz; patronem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku von Elert z No\u017cyna, a urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony. Now\u0105 plebani\u0119 wzniesiono w 1934 roku kosztem 27 000 marek Rzeszy. Od 1936 roku parafi\u0119 tworzy\u0142y dwie gminy ko\u015bcielne, No\u017cyno i Czarna D\u0105br\u00f3wka; Karl-Heinz Pagel wymienia wtedy, poza samym No\u017cynem, pi\u0119\u0107 przynale\u017cnych miejscowo\u015bci: gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Czarna D\u0105br\u00f3wka, Jerzkowice, No\u017cynko, Kleszczyniec i Podkomorzyce.\n\nZachowane ksi\u0119gi metrykalne parafii przechowuje Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie; s\u0105 w\u015br\u00f3d nich odpisy z lat 1832\u20131870, sporz\u0105dzane dla s\u0105du w Bytowie. Genealodzy opracowali z nich indeks \u015blub\u00f3w z lat 1832\u20131837, 1840 i 1842\u20131850.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce parafi\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego w No\u017cynie erygowano 24 czerwca 1981 roku dekretem biskupa Ignacego Je\u017ca, \u00f3wczesnego ordynariusza diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej. Parafia \u015bwi\u0119tego Antoniego w No\u017cynie powsta\u0142a z dotychczasowej wikarii parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Kr\u00f3lowej Polski w Budowie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Franz Tetzner podaje, \u017ce ksi\u0119gi ko\u015bcielne sp\u0142on\u0119\u0142y w 1837 roku; na ok\u0142adce zachowanych odpis\u00f3w zapisano: \u201eDie Kirchenb\u00fccher bis 1831 sind verbrannt\u201d, czyli \u017ce sp\u0142on\u0119\u0142y ksi\u0119gi do 1831 roku, a same odpisy zaczynaj\u0105 si\u0119 od 1832 roku. Zestawienie ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszone w 1938 roku przez A. von Livoniusa, podaje za\u015b, \u017ce zapisy chrzt\u00f3w zaczyna\u0142y si\u0119 w 1811 roku, a \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w \u2014 w 1832. Dr Paetow w wyk\u0142adzie og\u0142oszonym w \u201eOstpommersche Heimat\u201d w 1932 roku pisze, \u017ce zwi\u0105zek synodalny ko\u0142czyg\u0142owski utworzono w 1810 roku, a rozwi\u0105zano w 1870 roku (w opisie wy\u017cej: od 1817 roku, rozwi\u0105zany aktem z 14 lutego 1871 roku).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 72\u201375, 574; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1925; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie: Czarna D\u0105br\u00f3wka, No\u017cyno i Fundacja von Lettowa\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 6\u20138 (247\u2013249)/2023, s. 11; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998, has\u0142o No\u017cyno, s. 154; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Gro\u00df Nossin, s. 533\u2013538; U. Kerntopf, serwis pom-wpru.kerntopf.com, strona parafii ewangelickiej Gro\u00df Nossin (wykaz ksi\u0105g i indeks \u015blub\u00f3w); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 989; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1981, nr 7; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 6025, 6027, 5888, 9283; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 21 kwietnia 1889 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 31 sierpnia 1911 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 15 stycznia 1914 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 17 sierpnia 1919 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNo\u017cyno\u201d, niemiecka Wikipedia, https://de.wikipedia.org/wiki/No\u017cyno (odczyt 7 listopada 2026 roku); A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319.*","built_year":1902,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"No\u017cyno \u2014 Wikipedia (EN)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/No%C5%BCyno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNozyno\u201d","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1925, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 72, 72\u201375","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Gro\u00df Nossin, s. 537","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Gro\u00df Nossin","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/grossnossin.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 989","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1981, nr 7","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 6025, 6027, 5888, 9283","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 21 kwietnia 1889 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UIVLMV4OPVNLB6PNIH3ZKUDWGJG7K6JJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 31 sierpnia 1911 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5MOZLFQAQME6XRPC72EWHZVXCGW27LB7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 15 stycznia 1914 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/BZGEZEJEMGOD4JXWLV2OOOXQM2O5HV2N"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 17 sierpnia 1919 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FKSVPG2VVLUXP5ZR4CK4UN7BLCGL5LJT"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eVerzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen \u2026 der Provinz Pommern\u201d, [Stettin, ok. 1923], Reg.-Bez. K\u00f6slin, Synode Stolp: \u201eGr.-Nossin, Kr. Stolp, bei Wundichow. 2620 S.\u201d","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0261","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.316976,"lng":17.490701,"name_de":"Gro\u00df Nossin","name_pl":"No\u017cyno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gro\u00df Nossin)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W Obje\u017adzie (po niemiecku Wobesde) by\u0142y dwa cmentarze ewangelickie, po obu stronach drogi przy ko\u015bciele. Przyko\u015bcielny cmentarz otacza szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1606 roku; zmar\u0142ych grzebano tu, zanim na pocz\u0105tku XIX wieku za\u0142o\u017cono osobn\u0105 nekropoli\u0119. Teren ukszta\u0142towano tarasowo i do dzi\u015b le\u017cy na nim wiele polnych kamieni. Po drugiej stronie \u015bwi\u0105tyni zachowa\u0142a si\u0119 rodowa kwatera Kutscher\u00f3w z dwoma kamiennymi krzy\u017cami. Kutscherowie byli w\u0142a\u015bcicielami ziemskimi tych okolic od 1838 roku; z ich inicjatywy powsta\u0142y tutejszy pa\u0142ac oraz za\u0142o\u017cenie parkowe. Dla upami\u0119tnienia przodk\u00f3w rodzina wznios\u0142a przy ko\u015bciele mur z czerwonej ceg\u0142y, w kt\u00f3rego lico wmurowano siedem krzy\u017cy ze szkliwionych kafli z tabliczkami upami\u0119tniaj\u0105cymi pi\u0119tna\u015bcioro zmar\u0142ych. Na zachodniej skarpie stoi pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, postawiony w 1920 roku wed\u0142ug projektu profesora Karla Sandtrocka z Hildesheim, ozdobiony stylizowanymi herbami Pomorza i Prus, z nazwiskami mieszka\u0144c\u00f3w Objazdy i D\u0119biny. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce pomnik poleg\u0142ych stan\u0105\u0142 na wzg\u00f3rzu przed ko\u015bcio\u0142em, widoczny z wiejskiej drogi; podmur\u00f3wk\u0119 pomnika wykonano z dolomitu, reszt\u0119 z piaskowca, a opr\u00f3cz herbu pruskiego i pomorskiego umieszczono na nim ponad 30 nazwisk.\n\nDrugi cmentarz za\u0142o\u017cono w XIX wieku, poza otoczeniem ko\u015bcio\u0142a. Kronika parafii w Rowach podaje, \u017ce za\u0142o\u017cono go w 1816 roku poza wsi\u0105; gdy si\u0119 zape\u0142ni\u0142, w 1836 roku powi\u0119kszono go o przyleg\u0142y plac oddany przez dw\u00f3r, a pierwszy pogrzeb na nowej cz\u0119\u015bci, po\u0142\u0105czony z jej po\u015bwi\u0119ceniem, odby\u0142 si\u0119 17 lutego 1836 roku. W 1923 roku dokupiono obok starego cmentarza kolejny kawa\u0142ek ziemi, kt\u00f3ry po\u015bwi\u0119cono 20 stycznia 1924 roku. Le\u017cy w centrum wsi, po przeciwnej stronie drogi ni\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142, za zabudowaniami gospodarskimi, na wzniesieniu; za\u0142o\u017cenie obsadzono \u015bwierkami, a wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne poprowadzono od strony zabudowa\u0144 wiejskich. Cmentarz pozostaje czynny: po 1945 roku nowe nagrobki stawiano obok dawnych i pierwotny uk\u0142ad zanik\u0142, a przy porz\u0105dkowaniu terenu dawne mogi\u0142y zlikwidowano. Z pozosta\u0142o\u015bci zachowa\u0142y si\u0119 \u017celiwny krzy\u017c z 1876 roku z dodan\u0105 p\u00f3\u017aniej tabliczk\u0105 z 1919 roku oraz gr\u00f3b ewangelika Ottona Bartza, rybaka z Row\u00f3w, pochowanego przez polskich osadnik\u00f3w, kt\u00f3rych uczy\u0142 rybackiego rzemios\u0142a. W Obje\u017adzie zachowa\u0142y si\u0119 ponadto granitowy obelisk i tak zwany kamie\u0144 Hindenburga; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, przy kt\u00f3rym z dw\u00f3ch cmentarzy stoj\u0105.\n\nPatronat nad ko\u015bcio\u0142em w Obje\u017adzie sprawowa\u0142 w XVIII wieku Carl Friedrich von Natzmer \u2014 to on powo\u0142ywa\u0142 tutejszych duchownych w 1755 i 1763 roku. W 1784 roku Objazda liczy\u0142a 25 dym\u00f3w i mia\u0142a nauczyciela. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Row\u00f3w w synodzie s\u0142upskim. Objazda by\u0142a fili\u0105 parafii w Rowach (Rowe) w synodzie S\u0142upsk-Stare Miasto, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y kr\u00f3lewska i szlachecka cz\u0119\u015b\u0107 Row\u00f3w wraz z D\u0119bin\u0105 (Sch\u00f6nwalde). W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Objazd\u0119 zapisano dwoma wierszami, osobno wie\u015b i osobno maj\u0105tek: gmina wiejska liczy\u0142a 391 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w, obszar dworski \u2014 494 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\nW 1921 roku akt konsystorza pomorskiego przeni\u00f3s\u0142 siedzib\u0119 parafii z\u0142\u0105czonych gmin ewangelickich Row\u00f3w i Objazdy, w synodzie S\u0142upsk-Stare Miasto (Stolp-Altstadt), z Row\u00f3w do Objazdy. Wed\u0142ug Jana Wilda do przeniesienia w praktyce nie dosz\u0142o, bo w Obje\u017adzie brakowa\u0142o plebanii, a jej budowa poch\u0142on\u0119\u0142aby wysokie koszty; przeciwni byli te\u017c parafianie z Row\u00f3w i D\u0119biny. Odt\u0105d parafi\u0119 prowadzono pod podw\u00f3jn\u0105 nazw\u0105 Rowe-Wobesde. Z dniem 1 lutego 1929 roku obj\u0105\u0142 parafi\u0119 pastor Kypke, przeniesiony z Zirkwitz. Spis parafii pomorskich z 1932 roku notuje parafi\u0119 pod has\u0142em Rowe, z poczt\u0105 w Obje\u017adzie, a wie\u015b wymienia jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105, oddalon\u0105 od Rowe o 8 kilometr\u00f3w; dla ca\u0142ej parafii podaje 1300 dusz. Pastorem by\u0142 nadal Franz Kypke. Z dniem 1 listopada 1940 roku powo\u0142ano na pastora w Rowe-Wobesde Schimmelpfenniga, dot\u0105d pastora pomocniczego w Hammerm\u00fchle-Wussow w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142awno (Kirchenkreis Schlawe). Wed\u0142ug Pagla 23 lutego 1930 roku odprowadzono do grobu nauczyciela Theodora Scharnofske, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 tutejsz\u0105 szko\u0142\u0119 ponad 35 lat i zmar\u0142 w wieku 71 lat. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tynia i jej otoczenie przesz\u0142y w r\u0119ce katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W zestawieniu Franza Tetznera dotycz\u0105cym zanikania kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego dla parafii w Rowach podano rok 1799 jako koniec kaza\u0144 po kaszubsku, a wed\u0142ug Jana Wilda duchowni g\u0142osili je prawdopodobnie do 1830 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5 (270)/2025, s. 13; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Wobesde; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1017\u20131018; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172; \u201eKirchenchronik der Parochie Rowe 1832 bis 1940\u201d, transkrypcja I. Trenkle-Lippl, stolp.de, s. 10, 74.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 230","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 230; M\u00fcller (1912), s. 507; Tetzner, Die Slowinzen, s. 108; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, s. 507","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 230; M\u00fcller (1912), s. 507; Tetzner, Die Slowinzen, s. 108; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 108","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 230; M\u00fcller (1912), s. 507; Tetzner, Die Slowinzen, s. 108; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 230; M\u00fcller (1912), s. 507; Tetzner, Die Slowinzen, s. 108; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895"},{"typ":"organ urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1921, 1929, 1940","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1017\u20131018","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"monografia","tytul":"\u201eKirchenchronik der Parochie Rowe 1832 bis 1940\u201d, transkrypcja I. Trenkle-Lippl, stolp.de, s. 10, 74","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0759","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/cm-0759_sam_4214-2.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.606315,"lng":17.044592,"name_de":"Wobesde","name_pl":"Objazda \u2014 cmentarze ewangelickie","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi cmentarz w Obje\u017adzie (po niemiecku Wobesde) za\u0142o\u017cono w XIX wieku, wtedy gdy zwyczajem epoki zacz\u0119to zak\u0142ada\u0107 miejsca poch\u00f3wku poza otoczeniem \u015bwi\u0105tyni. Le\u017cy w centrum wsi, po przeciwnej stronie drogi ni\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142, za zabudowaniami gospodarskimi i naprzeciwko niego, na wzniesieniu. Za\u0142o\u017cenie obsadzono \u015bwierkami, a wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne poprowadzono od strony zabudowa\u0144 wiejskich.\n\nWie\u015b przez stulecia by\u0142a lutera\u0144ska, a parafi\u0105 by\u0142y dla niej Rowy (Rowe). W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Objazd\u0119 zapisano dwoma wierszami, osobno wie\u015b i osobno maj\u0105tek: gmina wiejska liczy\u0142a 391 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w, obw\u00f3d dworski \u2014 494 ewangelik\u00f3w i r\u00f3wnie\u017c ani jednego katolika; w 1940 roku wyznanie ewangelickie deklarowali wszyscy mieszka\u0144cy. \ud83d\udd34 Kiedy przestano tu g\u0142osi\u0107 kazania po kaszubsku, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: zestawienie Franza Tetznera o ga\u015bni\u0119ciu kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego wskazuje przy parafii Rowy rok 1799, tutejsze opracowanie parafialne \u2014 czasy oko\u0142o 1830 roku.\n\nCmentarz pozostaje czynny. Po 1945 roku zachowa\u0142 swoj\u0105 funkcj\u0119, a nowe nagrobki stawiano obok dawnych, a\u017c pierwotny uk\u0142ad i zagospodarowanie zanik\u0142y; przy porz\u0105dkowaniu terenu pod nowe poch\u00f3wki dawne mogi\u0142y zlikwidowano. Zachowanych pozosta\u0142o\u015bci pomnik\u00f3w jest niewiele, ale \u015bwiadcz\u0105 o r\u00f3\u017cnorodno\u015bci form nagrobk\u00f3w \u2014 jest w\u015br\u00f3d nich \u017celiwny krzy\u017c z 1876 roku z dodan\u0105 p\u00f3\u017aniej tabliczk\u0105 z 1919 roku. W\u015br\u00f3d grob\u00f3w z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych ocala\u0142o miejsce spoczynku ewangelika Otto Bartza, rybaka z Row\u00f3w, pochowanego przez polskich osadnik\u00f3w, kt\u00f3rych uczy\u0142 rybackiego rzemios\u0142a. \ud83d\udfe1 W Obje\u017adzie zachowa\u0142y si\u0119 ponadto granitowy obelisk i tak zwany kamie\u0144 Hindenburga; przy kt\u00f3rym z dw\u00f3ch tutejszych cmentarzy stoj\u0105, nie zosta\u0142o ustalone.\n\nKronika parafii w Rowach podaje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cono w 1816 roku poza wsi\u0105. Gdy si\u0119 zape\u0142ni\u0142, w 1836 roku powi\u0119kszono go o przyleg\u0142y plac oddany przez dw\u00f3r; pierwszy pogrzeb na nowej cz\u0119\u015bci, po\u0142\u0105czony z jej po\u015bwi\u0119ceniem, odby\u0142 si\u0119 17 lutego 1836 roku. W 1923 roku dokupiono obok starego cmentarza kolejny kawa\u0142ek ziemi, kt\u00f3ry po\u015bwi\u0119cono 20 stycznia 1924 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2025; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eKirchenchronik der Parochie Rowe 1832 bis 1940\u201d, transkrypcja I. Trenkle-Lippl, stolp.de, s. 10, 74.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 229\u2013230; M\u00fcller (1912), s. 507; Tetzner, Die Slowinzen; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0760","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.604739,"lng":17.043202,"name_de":"Wobesde","name_pl":"Objazda \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Obje\u017adzie, po niemiecku Wobesde, jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1606 roku, o czym m\u00f3wi chor\u0105giewka z napisem \u201eAnno 1606\u201d; w XIX wieku \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozbudowano. W okolicy wie\u017cyczka ko\u015bcio\u0142a by\u0142a punktem nawigacyjnym dla rybak\u00f3w, widocznym od strony morza i jeziora Gardno. Ko\u015bci\u00f3\u0142 figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-203 na mocy decyzji z 2 lutego 1961 roku; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej, szachulcowo-murowany, 1606, XIX-XX\u201d.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1281 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j nada\u0142 klasztorowi w Bia\u0142obokach (Belbuk) dziesi\u0119ciny z Objazdy, a w 1294 roku arcybiskup gnie\u017anie\u0144ski Jakub potwierdzi\u0142 zakonnicom w S\u0142upsku dziesi\u0119ciny z tej wsi, zapisanej jako \u201eWobasdo\u201d, darowane im przez tego samego ksi\u0119cia. W 1784 roku Objazda liczy\u0142a 25 dym\u00f3w i mia\u0142a nauczyciela. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Row\u00f3w w synodzie s\u0142upskim. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VII, 1886) podaje, \u017ce Objazda, po niemiecku Wobesde, liczy\u0142a w 1878 roku 740 mieszka\u0144c\u00f3w, przewa\u017cnie ewangelik\u00f3w.\n\nWok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a chowano zmar\u0142ych. Na tarasowym terenie przetrwa\u0142y pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w i ceglany mur, w kt\u00f3ry wmurowano siedem krzy\u017cy ze szkliwionych kafli upami\u0119tniaj\u0105cych cz\u0142onk\u00f3w rodu Kutscher\u00f3w, w\u0142a\u015bcicieli tutejszego maj\u0105tku. Drugi cmentarz, wiejski, za\u0142o\u017cono w centrum wsi po przeciwnej stronie drogi, naprzeciw ko\u015bcio\u0142a, za zabudowaniami gospodarskimi. W obsadzie cmentarza wiejskiego by\u0142y \u015bwierki, a wej\u015bcie umieszczono od strony wsi. Po 1945 roku zachowa\u0142 swoj\u0105 funkcj\u0119 \u2014 nowe nagrobki stawiano obok dawnych.\n\nWykaz duchownych Pomorza prowadzi parafi\u0119 w Rowach w synodzie staromiejskim S\u0142upsk i notuje, \u017ce Rowy by\u0142y wsi\u0105 po cz\u0119\u015bci kr\u00f3lewsk\u0105, po cz\u0119\u015bci szlacheck\u0105, z maj\u0105tkiem i gmin\u0105 D\u0119bina, a Objazda \u2014 r\u00f3wnie\u017c z maj\u0105tkiem i gmin\u0105 \u2014 by\u0142a filia\u0142em parafii. W 1924 roku parafia liczy\u0142a 1308 luteran\u00f3w, z czego 766 w Obje\u017adzie. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w Rowe (Rowy), oddalon\u0105 od Rowe o 8 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 1300 dusz. Pastorem by\u0142 Franz Kypke. Patronat w Obje\u017adzie sprawowa\u0142a wtedy pani Kutscher z tamtejszego maj\u0105tku. Spis z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 885 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i 5 \u017byd\u00f3w; w 1925 roku mieszka\u0142o we wsi o\u015bmiu katolik\u00f3w, a akta ko\u015bcielne z 1940 roku odnotowa\u0142y ponadto szesnastu cz\u0142onk\u00f3w sekt. Wed\u0142ug Wojciecha Sk\u00f3ry w Obje\u017adzie istnia\u0142a niewielka wsp\u00f3lnota mormon\u00f3w, kt\u00f3ra pewnego dnia 1945 roku opu\u015bci\u0142a domy i wyruszy\u0142a w w\u0119dr\u00f3wk\u0119, twierdz\u0105c, \u017ce natchn\u0105\u0142 j\u0105 do tego B\u00f3g. Ten sam autor podaje, \u017ce od 1924 roku nauczycielem we wsi by\u0142 Paul Scharnofske, p\u00f3\u017aniej niemiecki urz\u0119dnik miejski \u2014 prawdopodobnie ten, kt\u00f3ry w powojennym S\u0142upsku odczyta\u0142 na nabo\u017ce\u0144stwie \u017ca\u0142obnym za pastora Rudolfa Spittela jego dawne kazanie.\n\nKaszubskich kaza\u0144 zaprzestano w parafii w 1799 roku \u2014 tak podaje Tetzner w zestawieniu wygasania kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego, gdzie parafia Rowy stoi mi\u0119dzy Budowem, No\u017cynem, Sk\u00f3rowem i Damnem (oko\u0142o 1795) a Stowi\u0119cinem (1816). Jan Wild podaje, \u017ce duchowni g\u0142osili tu kazania po kaszubsku prawdopodobnie do 1830 roku. W niemieckiej liturgii pos\u0142ugiwano si\u0119 przy tym gwar\u0105 dolnoniemieck\u0105. W 1846 roku tutejszy pastor sprowadza\u0142 sobie do prac polowych \u201eKaszub\u00f3w z Gardny\u201d. W odpowiedzi na zapytanie rejencji koszali\u0144skiej z 8 listopada 1892 roku pastor zapisa\u0142, \u017ce nauczyciele kaszubszczyzny nie znaj\u0105, kaszubskich uczni\u00f3w nie ma, u wszystkich dzieci j\u0119zykiem ojczystym jest niemiecki, a rodzice nie mog\u0105 podtrzyma\u0107 dawnej mowy, bo sami jej nie rozumiej\u0105. W Obje\u017adzie, wed\u0142ug tej odpowiedzi, nikt nie rozumia\u0142 po kaszubsku ani po polsku. Kaszubi, dodano, to przewa\u017cnie do\u017cywotnicy. Podsumowano to jednym zdaniem: \u201ej\u0119zyk kaszubski w parafii Rowy jest w\u0142a\u015bciwie wymar\u0142y i bez styczno\u015bci z parafiami w Gardnie i Smo\u0142dzinie mo\u017ce w og\u00f3le by si\u0119 nie zachowa\u0142\u201d.\n\nMiejscowa opowie\u015b\u0107 wi\u0105\u017ce budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Rowach z kamieniami z Gardny, kt\u00f3re diabe\u0142 ni\u00f3s\u0142 przez jezioro; cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142 upu\u015bci\u0107 po drodze.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Poniewa\u017c le\u017ca\u0142a w radzieckiej strefie zamkni\u0119tej, mieszka\u0144cy opu\u015bcili j\u0105 na oko\u0142o trzy tygodnie. W sierpniu 1945 roku do dom\u00f3w wkwaterowano polskie rodziny, a wysiedlenie podaje si\u0119 na sierpie\u0144 1947 roku. Straty: 39 poleg\u0142ych, 5 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 68 zaginionych. W RFN odnaleziono 274 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w, w NRD 224. W ko\u015bciele wisia\u0142 model statku. J\u00f3zef Szyma\u0144ski przytacza pismo ksi\u0119dza Jana Ziei, kt\u00f3ry od 2 kwietnia 1946 roku obj\u0105\u0142 plac\u00f3wki duszpasterskie w Wytownie, Obje\u017adzie i Machowinie, a tak\u017ce, \u201eje\u017celi warunki komunikacyjne to zalec\u0105\u201d, w Rowach.\n\nW 1961 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 parafii w Wytownie. Parafi\u0119 Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej w Obje\u017adzie, wydzielon\u0105 z parafii w Wytownie, z ko\u015bcio\u0142em filialnym w Rowach, erygowa\u0142 dekret z 27 lutego 1989 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eObjazda\u201d; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 507 (Rowe); F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 108\u2013109; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Objazda; cykl Jana Wilda, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 5 (270)/2025, s. 13; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Wobesde; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1017\u20131018; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1961, nr 8, poz. 47, s. 3; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, R. 17, 1989, nr 3, s. 70; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172; W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 148; J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 410.*","built_year":1606,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Objazda_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"commons.wikimedia.org","url":"https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Our_Lady_of_Cz%C4%99stochowa_church_Objazda"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 5/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eObjazda\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1017\u20131018","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1961, nr 8, poz. 47, s. 3","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, R. 17, 1989, nr 3, s. 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 148","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/65867395.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 507 (Rowe)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 410","url":"https://doi.org/10.31743/abmk.2019.112.20"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0492","image_url":"/static/atlas/foto/bielamowicz_commons/kos-0492_01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.60624,"lng":17.04478,"name_de":"Wobesde","name_pl":"Objazda \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Wobesde)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Objezierzu przetrwa\u0142 \u2014 Jan Wild wymienia go w\u015br\u00f3d zachowanych cmentarzy dawnej parafii kwakowskiej. Spocz\u0105\u0142 na nim mi\u0119dzy innymi Karl Treichel, miejscowy nauczyciel i lektor, kt\u00f3ry pos\u0142ugiwa\u0142 zborowi w trudnych latach powojennych.\n\nObjezierze, po niemiecku Wobeser, by\u0142o wsi\u0105 w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, i dawn\u0105 posiad\u0142o\u015bci\u0105 rodu von Wobeser, kt\u00f3rego nazwisko brzmi tak samo jak nazwa wsi. Zb\u00f3r nie by\u0142 tu samodzielny: Ernst M\u00fcller w wykazie duchownych pomorskich zapisuje Objezierze wraz z Missow jako gmin\u0119 filialn\u0105 parafii w Kwakowie (Quackenburg), le\u017c\u0105cym w powiecie s\u0142upskim, w synodzie S\u0142upsk-Miasto, a dziedzica na Objezierzu wymienia w\u015br\u00f3d kolator\u00f3w tej parafii. Dekretem z 1884 roku przypisano do tego ko\u015bcio\u0142a filialnego mieszka\u0144c\u00f3w Cunsow-Cothlow, dawnego folwarku Ko\u0144czewa, kt\u00f3rzy od lat do niego ucz\u0119szczali. W 1886 roku patronka oraz gminy Objezierza, Missow i Cunsow-Cothlow ofiarowa\u0142y ko\u015bcio\u0142owi krucyfiks, par\u0119 br\u0105zowych \u015bwiecznik\u00f3w oraz nakrycie o\u0142tarza i ambony ze szkar\u0142atnego sukna ze z\u0142otymi krzy\u017cami. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako fili\u0119 parafii w Quackenburg, oddalon\u0105 od Quackenburg o 8,5 kilometra, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3350 dusz. Pastorem by\u0142 Max Lechner. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1934 roku opisuje tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii kwakowskiej jako nowy, wzniesiony w 1858 roku na rzucie prostok\u0105ta, z murami z \u0142upanych g\u0142az\u00f3w narzutowych i wie\u017cyczk\u0105 nad zachodnim szczytem, z chor\u0105giewk\u0105 z dat\u0105 1864; w wyposa\u017ceniu wymienia cynowy dzban na wino, podarowany w 1793 roku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach, jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w pierwszym (strona 162, pozycja 50) zapisano 127 ewangelik\u00f3w, w drugim (strona 168, pozycja 123) 227 ewangelik\u00f3w, w obu bez katolik\u00f3w. Oba wiersze podaj\u0105 ten sam urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy \u2014 Gumieniec.\n\nPo 1945 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wyjecha\u0142a, a zb\u00f3r objezierski \u2014 z\u0142o\u017cony z pozosta\u0142ych niemieckich ewangelik\u00f3w \u2014 trwa\u0142 bez w\u0142asnego duchownego: nabo\u017ce\u0144stwa prowadzili doje\u017cd\u017caj\u0105cy lektorzy oraz duszpasterze ze S\u0142upska.\n\nEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne dla tej wsi przechowuje dzi\u015b Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej w\u015br\u00f3d ksi\u0105g parafii w Kwakowie: chrzty z lat 1859\u20131933, zgony z lat 1859\u20131945 i konfirmacje z 1946 roku (sygnatura 63) oraz fragment ksi\u0119gi chrzt\u00f3w z lat 1935\u20131944 (sygnatura 65). Wszystkie s\u0105 zdigitalizowane, ale archiwum udost\u0119pnia je tylko na miejscu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug Jana Wilda budow\u0119 nowego ko\u015bcio\u0142a w Objezierzu, w miejscu dawnej kaplicy, uko\u0144czono w 1852 roku, a konsekrowano go w 1886 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 162\u2013163, poz. 50 i s. 168\u2013169, poz. 123; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II: \u201eRegierungsbezirk K\u00f6slin\u201d, Stettin 1912, s. 476\u2013477 (has\u0142o Quackenburg); J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934, s. 124; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 3/2025; T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 124; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1884 (nr 59, s. 64\u201365) i 1886.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 3/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy (wykaz ksi\u0105g)","tytul":"T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 109\u2013132","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/18379"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II: \u201eRegierungsbezirk K\u00f6slin\u201d, Stettin 1912, s. 476\u2013477 (has\u0142o Quackenburg)","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Trzebielino na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr 355/XLVII/2023 Rady Gminy Trzebielino z dnia 26 kwietnia 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 2588, s. 34","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=2588"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0731","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3,"lng":17.066,"name_de":"Wobeser","name_pl":"Objezierze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Ob\u0142\u0119\u017cu za\u0142o\u017cono na planie prostok\u0105ta na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, przy drodze g\u0142\u00f3wnej; granice wyznacza naturalne ukszta\u0142towanie terenu, podkre\u015blone niewielkim wa\u0142em ziemnym. Cmentarz niemal ca\u0142kowicie uprz\u0105tni\u0119to, a ocala\u0142e nagrobki i obramowania grob\u00f3w zakopano w dole. W 1998 roku, z inicjatywy Eckharda Witta, kt\u00f3rego ojciec pochodzi\u0142 z Ob\u0142\u0119\u017ca, i przy udziale obecnych mieszka\u0144c\u00f3w, cmentarz uporz\u0105dkowano, a 11 sierpnia uroczy\u015bcie otwarto lapidarium: p\u00f3\u0142kolem ustawiono w nim g\u0142az i siedem zachowanych nagrobk\u00f3w. Zajmuje ono cz\u0119\u015b\u0107 od strony drogi, przy wej\u015bciu g\u0142\u00f3wnym; stoj\u0105 tam tablice i krzy\u017ce z oryginalnymi inskrypcjami obok nagrobk\u00f3w wykorzystanych wt\u00f3rnie pod pami\u0105tkowe napisy. Do aran\u017cacji u\u017cyto cz\u0119\u015bci pomnik\u00f3w \u2014 pozosta\u0142e, w tym kilka dobrze zachowanych, zrzucono na jedn\u0105 stert\u0119 w g\u0142\u0119bi cmentarza, w jednym z naro\u017cnik\u00f3w.\n\nOb\u0142\u0119\u017ce, po niemiecku Woblanse, le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; wzmiankowane jest w 1301 roku. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodu von Massow do 1862 roku, gdy Wilhelm-Franz von Massow, dziedzic maj\u0105tku od 1851 roku, j\u0105 sprzeda\u0142. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Barcinie (Bartin) \u2014 tam te\u017c prowadzono ksi\u0119gi metrykalne i tam mie\u015bci\u0142y si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy, a s\u0105d w S\u0142awnie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Wie\u015b liczy\u0142a 193 mieszka\u0144c\u00f3w w 1812 roku, a w 1939 roku \u2014 620 os\u00f3b w 166 gospodarstwach domowych.\n\n5 marca 1945 roku mieszka\u0144cy uciekli wozami przez S\u0142upsk. 9 marca pod Gardn\u0105 Wielk\u0105 dogoni\u0142 ich front, tabor si\u0119 rozpad\u0142, a 12 marca uciekinierzy wr\u00f3cili do wsi. Od 4 stycznia do 27 sierpnia 1947 roku wysiedlono prawie ca\u0142\u0105 ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105; maj\u0105tek pozostawa\u0142 pod zarz\u0105dem radzieckim do 1957 roku i do tego czasu mieszka\u0142y we wsi cztery rodziny niemieckie.\n\nW Ob\u0142\u0119\u017cu przez dwa lata by\u0142 nauczycielem domowym Johann Gottlob Neumann, urodzony w 1756 roku: przyjecha\u0142 tu po dw\u00f3ch latach studi\u00f3w w Kr\u00f3lewcu, a w 1783 roku obj\u0105\u0142 probostwo w Falkenhagen.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Ob\u0142\u0119\u017ce liczy\u0142o 24 ogniska (domostwa), mia\u0142o nauczyciela i le\u017ca\u0142o w synodzie s\u0142awie\u0144skim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 813; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); serwis \u201eCmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim\u201d (cmentarze.slupsk.pl), has\u0142o Barcino; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 106 (has\u0142o Ob\u0142\u0119\u017ce); Heimatkreis Rummelsburg in Pommern, strona \u201eWoblanse\u201d (rummelsburg.de); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 485.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ob\u0142\u0119\u017ce \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Ob%C5%82%C4%99%C5%BCe"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 813","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 485","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0846","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2610689,"lng":16.9446717,"name_de":"Woblanse","name_pl":"Ob\u0142\u0119\u017ce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ob\u0142\u0119\u017ce (gmina K\u0119pice) nale\u017ca\u0142o do ewangelickiej parafii w Barcinie; cmentarz ewangelicki uj\u0119ty w katalogu poewangelickich cmentarzy oraz monografii o dawnych cmentarzach powiatu s\u0142upskiego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina K\u0119pice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kepice/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0570","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.25465,"lng":16.93841,"name_de":"Cmentarz ( d. ewangelicki )","name_pl":"Ob\u0142\u0119\u017ce \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Obliwicach, do 1945 roku Obliwitz, le\u017cy oko\u0142o 200 metr\u00f3w przed wsi\u0105, blisko miejsca, gdzie znaleziono prehistoryczne popielnice. Przez jego \u015brodek prowadzi aleja starych lip, przedni\u0105 i tyln\u0105 granic\u0119 wyznacza niski mur kamienny, boczne \u2014 wa\u0142 ziemny; ca\u0142o\u015b\u0107 ma oko\u0142o 30 na 15 metr\u00f3w; po obu stronach alei le\u017c\u0105 dwa rz\u0119dy grob\u00f3w. Groby zajmuj\u0105 ponad po\u0142ow\u0119 powierzchni: po lewej stronie przewa\u017caj\u0105 nagrobki r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci, po prawej groby skromniejsze, po kt\u00f3rych zosta\u0142y kamienne podstawy krzy\u017cy. W pobli\u017cu wej\u015bcia stoi du\u017cy \u017celiwny krzy\u017c na kamiennym postumencie. Z przedwojennych mieszka\u0144c\u00f3w spoczywaj\u0105 tu mi\u0119dzy innymi Walter Zezefske (1921\u20131935), Auguste Soohs z domu Janetzke (1866\u20131936), Adolf Stierke (1866\u20131938) i Berta Girk z domu Bergunde (1876\u20131941), a w centralnym miejscu Georg Wilhelm Grubbe (1817\u20131885). W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w obiekt figuruje na dzia\u0142ce 14/17.\n\nObliwice lokowano na prawie niemieckim w 1374 roku. Oko\u0142o 1380 roku komtur gda\u0144ski Walpold von Bassenheim wystawi\u0142 dokument nadaj\u0105cy czcigodnemu Vicke cztery z czterdziestu \u0142an\u00f3w wioski. W krzy\u017cackich ksi\u0119gach czynszowych z 1437 roku wie\u015b (Oblenitz) liczy\u0142a 36 w\u0142\u00f3k czynszowych, z kt\u00f3rych p\u0142acono po p\u00f3\u0142 grzywny i dwie kury, a trzy w\u0142\u00f3ki sta\u0142y puste. W 1658 roku dawn\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 wymieniano jako cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br kr\u00f3lewskich; zarz\u0105dza\u0142 nimi wtedy s\u0119dzia ziemski Piotr Przebendowski. W 1784 roku Obliwice by\u0142y kr\u00f3lewskim folwarkiem z owczarni\u0105, po\u0142o\u017conym trzy czwarte mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, z 1152 morgami ziemi. Pa\u0144szczyzn\u0119 odrabia\u0142o tu siedmiu ch\u0142op\u00f3w z Wilkowa, trzech ch\u0142op\u00f3w i zagrodnik z Rekowa oraz dw\u00f3ch ch\u0142op\u00f3w i zagrodnik z Garczegorza; pos\u0142ugi pomocnicze \u015bwiadczyli te\u017c wolni gospodarze z tych wsi i o\u015bmiu ch\u0142op\u00f3w z \u0141\u0119czyc. P\u00f3\u017aniej Obliwice by\u0142y dobrami rycerskimi o powierzchni 599,21 hektara, w tym 467,88 hektara roli i ogrod\u00f3w oraz 46,93 hektara lasu. W 1893 roku znaleziono tu tak zwan\u0105 urn\u0119 domow\u0105, a w pozosta\u0142o\u015bciach parku dworskiego \u2014 groby skrzynkowe z popielnicami z cmentarzyska ludno\u015bci kultury pomorskiej.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a we wsi. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski notuje, \u017ce do dawnego ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Garcig\u00f3rzu, czyli Garczegorzu, patronatu rz\u0105dowego, nale\u017ca\u0142y cztery wioski \u2014 Garcig\u00f3rz, Wilkowo, Obliwice i \u201ew cz\u0119\u015bci przynajmniej\u201d Rekowo \u2014 a po Reformacji, gdy niemieccy parafianie prawie wszyscy przeszli na protestantyzm, przy\u0142\u0105czono go jako filialny do L\u0119borka. Proboszcz pobiera\u0142 z dworu w Obliwicach meszne: cztery korce \u017cyta i tyle\u017c owsa, wi\u0105zk\u0119 we\u0142ny i bochenek sera, jak zapisano przy wizytacji biskupa Szaniawskiego w 1710 roku.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku naliczono w Obliwicach 203 ewangelik\u00f3w i jednego katolika; ewangelicy nale\u017celi wed\u0142ug niego do parafii w Garczegorzu (Garzigar). Katolicy podlegali parafii w L\u0119borku, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Garczegorzu. W 1895 roku obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142 si\u0119 w \u0141ebieniu. Ernst M\u00fcller w 1912 roku wymienia Obliwice w sk\u0142adzie tej samej parafii.\n\nOd kilku lat cmentarz jest pod opiek\u0105 Gminnego O\u015brodka Kultury w Nowej Wsi L\u0119borskiej i stanowi cz\u0119\u015b\u0107 \u015bcie\u017cki przyrodniczo-turystycznej oraz szlaku spacerowego. W obr\u0119bie cmentarza stoj\u0105 obelisk polonusa, figura Matki Boskiej Obliwickiej i tablica pami\u0119ci ofiar katastrofy smole\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y\u201d; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Garzigar, s. 249; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eObliwiec al. Oblewice\u201d; fotografie Mateusza Szuby z 4 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1052.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":"http://web.archive.org/web/20160803191005/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/41-obliwice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Obliwice \u2014 Obliwitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Garzigar, s. 249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y\u201d, has\u0142o o ko\u015bciele w Garcig\u00f3rzu","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, s. 192, poz. 132","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1052","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0866","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_obliwice/obliwice__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.617447,"lng":17.741128,"name_de":"Obliwitz","name_pl":"Obliwice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Obrzynowie, po niemiecku Riesenkirch, za\u0142o\u017cono na pocz\u0105tku XX wieku w polu, oko\u0142o 300 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od wsi. Zachowa\u0142 si\u0119 jako relikt. W arkuszu ewidencji konserwatorskiej gminy Prabuty obiekt figuruje pod pozycj\u0105 93 z okre\u015bleniem \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, bez numeru dzia\u0142ki, opisu miejsca i daty. Wskazanie miejsca oraz zapis o nieu\u017cytku pochodz\u0105 z portalu po\u015bwi\u0119conego dziejom Kwidzyna.\n\nWie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 parafii ewangelickiej \u2014 Agathon Harnoch wykazuje j\u0105 w 1890 roku jako \u201eRie\u00dfenkirch und Rie\u00dfenwalde\u201d, wsp\u00f3ln\u0105 dla dw\u00f3ch miejscowo\u015bci, w diecezji suskiej, i liczy w niej 1817 dusz. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 przed Reformacj\u0105, na co wskazuje zachowana w nim kropielnica. By\u0142 murowany, gotycki, pod patronatem kr\u00f3lewskim, z wie\u017c\u0105, kt\u00f3r\u0105 Harnoch opisuje jako drewnian\u0105 i stoj\u0105c\u0105 od 1737 roku, z dwoma dzwonami, wn\u0119trzem odnowionym w 1867 roku, organami o o\u015bmiu g\u0142osach i anio\u0142em chrzcielnym. Bernhard Schmid u\u015bci\u015bla, \u017ce od 1737 roku (dat\u0119 podaje napis na chor\u0105giewce) na masywnym dolnym cz\u0142onie wie\u017cy wysoko\u015bci oko\u0142o 7 metr\u00f3w, o murach grubo\u015bci 3 metr\u00f3w, stoi tylko szachulcowa nadbudowa na dzwony ze spiczastym he\u0142mem. Rejestr zabytk\u00f3w datuje dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Matki Boskiej Anielskiej na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVI wieku, przekszta\u0142cenia opisuje zapisem \u201eXVII/XIX\u201d i wymienia go pod numerem A-24 od 11 sierpnia 1950 roku.\n\nWed\u0142ug Bernharda Schmida, autora inwentarza zabytk\u00f3w powiatu suskiego z 1906 roku, w 1249 roku Pomezanie zobowi\u0105zali si\u0119 zbudowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Resii, a w 1286 roku wzmiankowano plebana Johannesa von Resya; Schmid przypuszcza\u0142, \u017ce chodzi o dzisiejsze Obrzynowo i \u017ce pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1249 roku by\u0142 tylko budowl\u0105 drewnian\u0105. Wykaz szk\u00f3d z 1414 roku notuje: \u201eItem Resinkirche vna ecclesia bona cum lapidibus constructa cum pertinentiis est exusta\u201d \u2014 dobry, murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 wraz z przynale\u017cno\u015bciami. W 1573 roku sta\u0142 bez dachu i grozi\u0142 zawaleniem, a naprawiono go w 1574 roku lub wkr\u00f3tce potem; w 1762 roku dach ko\u015bcio\u0142a i wie\u017cy zn\u00f3w wymaga\u0142 naprawy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na niewielkim wzniesieniu, w\u015br\u00f3d starych lip, i dawnym zwyczajem ma tylko jedno wej\u015bcie, w zachodnim murze wie\u017cy. Z wyposa\u017cenia Schmid wymienia cynowy kielich z 1789 roku, cynow\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 ufundowan\u0105 wed\u0142ug napisu przez Davida Meyera w 1683 roku, dwa cynowe lichtarze ufundowane w 1733 roku przez Christiana Weisa i jego syna Petera oraz dwa mniejsze, podarowane w 1802 roku przez Ew\u0119 Runde. Z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w jeden przelano w nowszych czasach; stary nosi napis \u201eVivos voco mortvos plango. A. Springer Pastor Riesenkirchensis 1801\u201d, a wed\u0142ug dalszego napisu dali go przela\u0107 u C. Herbsta ma\u0142\u017conkowie Martin i A. Dorothea Diump z domu Zerwer. W archiwum parafialnym zachowa\u0142a si\u0119 umowa z 27 kwietnia 1801 roku z ludwisarzem Christophem Herbstem z Elbl\u0105ga: stary dzwon wa\u017cy\u0142 845 funt\u00f3w, nowy po odlaniu 858, a ca\u0142o\u015b\u0107 kosztowa\u0142a 122 talary i 21\u00bd grosza. Plebani\u0119 zbudowano w 1766 roku.\n\nNajwcze\u015bniej wymieniony jest Michael Czwereck, duchowny w Obrzynowie oko\u0142o 1542 roku; wi\u0119cej o nim nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Wsp\u00f3lnego duchownego obie \u015bwi\u0105tynie mia\u0142y do po\u0142owy lat siedemdziesi\u0105tych XVII wieku: ostatni z nich, Jacob Benefeldt, odszed\u0142 w 1675 roku na archiprezbitera do Kwidzyna. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 210) w 1675 roku zb\u00f3r w Obrzynowie pod Suszem obj\u0105\u0142 Jan Vismar (Vismarus), wcze\u015bniej pastor w Dzierzgoniu i w Jasnej. W nast\u0119pnych latach ka\u017cda z gmin macierzystych utrzymywa\u0142a w\u0142asnego pastora; w 1739 roku Johann Pormann obj\u0105\u0142 obie naraz \u2014 ordynowany 21 stycznia w Saalfeld, wprowadzony w Obrzynowie w niedziel\u0119 Sexagesimae, a w Rie\u00dfenwalde w czwart\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Odt\u0105d, jak stanowi\u0142 uk\u0142ad, obie pozostawa\u0142y ko\u015bcio\u0142ami macierzystymi, a duchownych powo\u0142ywali na przemian kr\u00f3l i patron po\u015bredni, poniewa\u017c Rie\u00dfenwalde by\u0142o patronatu szlacheckiego.\n\nPrasa po\u015bwiadcza kilku tutejszych pastor\u00f3w z drugiej po\u0142owy XIX i pocz\u0105tku XX wieku. W maju 1865 roku pastor Kalwa i jego \u017cona zawiadomili w gazecie kr\u00f3lewieckiej o nag\u0142ej \u015bmierci najstarszej c\u00f3rki Gretchen, kt\u00f3ra nie mia\u0142a jeszcze dziesi\u0119ciu lat, a w pa\u017adzierniku 1873 roku \u2014 o \u015bmierci siedemnastoletniej c\u00f3rki Betty. W lipcu 1888 roku ta sama gazeta wymieni\u0142a w\u015br\u00f3d przyjezdnych \u201eFrau Pfarrer Gonell nebst Familie von Riesenkirch bei Riesenberg\u201d (tak w druku) \u2014 \u017con\u0119 pastora Gonella z rodzin\u0105. W lipcu 1909 roku pastor Haarland i diakonisa Luise Kettelhaut prosili w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d o datki dla drobnego gospodarza z parafii, kt\u00f3remu piorun spali\u0142 wszystkie zabudowania i niemal ca\u0142y dobytek; by\u0142 ubezpieczony na 1900 marek, a postawienie najprostszych budynk\u00f3w mia\u0142o kosztowa\u0107 6000 marek. W listopadzie 1911 roku pastor Heinrich Haarland otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy.\n\nNabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu dawniej tak\u017ce po polsku, w czasach Harnocha po niemiecku, na przemian w obu ko\u015bcio\u0142ach. W roku sprawozdawczym parafia odnotowa\u0142a 70 chrzt\u00f3w, 17 \u015blub\u00f3w, 896 komunikant\u00f3w i 39 pogrzeb\u00f3w, a jej ksi\u0119gi metrykalne si\u0119gaj\u0105 1671 roku dla Rie\u00dfenwalde i 1680 dla Obrzynowa.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie suskim, nie w kwidzy\u0144skim. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w niej 815 mieszka\u0144c\u00f3w: 798 ewangelik\u00f3w, dwunastu katolik\u00f3w i pi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan; katolicy nale\u017celi do parafii w Prabutach. Rie\u00dfenwalde mia\u0142o w tym samym spisie powszechnym 175 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 168 ewangelik\u00f3w i siedmioro katolik\u00f3w.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1680 roku dla Obrzynowa i od 1671 dla Rie\u00dfenwalde, \u015blub\u00f3w od 1731 i od 1747, zgon\u00f3w od 1739 i od 1747 \u2014 w najstarszych partiach niekompletne, a ksi\u0119ga \u015blub\u00f3w Obrzynowa jest podarta \u2014 wykaz komunikant\u00f3w od 1830 i od 1855 roku oraz ksi\u0119gi konfirmacji od 1879 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf f\u00fcr Riesenkirch 1680\u20141755 l\u00fcckenhaft, 1755\u2014; f\u00fcr Riesenwalde 1671\u20141772 l\u00fcckenhaft, 1772\u2014 Tr f\u00fcr Riesenkirch 1731\u201459 l\u00fcckenhaft, das Buch zerrissen, 1759\u2014; f\u00fcr Riesenwalde 1747\u201475 l\u00fcckenhaft, 1775\u2014 St f\u00fcr Riesenkirch 1739\u201459 l\u00fcckenhaft, 1759\u2014; f\u00fcr Riesenwalde 1747\u201475 l\u00fcckenhaft, 1775\u2014. K f\u00fcr Riesenkirch 1830\u2014; f\u00fcr Riesenwalde 1855\u2014 Konf 1879\u2014. Dupl. A.-G. Riesenburg f\u00fcr Riesenkirch Tf Tr St 1799\u20141874, f\u00fcr Riesenwalde Tf Tr St 1799\u20141874\u201d.\n\nW latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 *Riesenkirch* jako wie\u015b w Pomezanii, po\u0142o\u017con\u0105 nad po\u0142udniowym brzegiem jeziora Dzierzgo\u0144. Najbli\u017csza stacja pocztowa znajdowa\u0142a si\u0119 w Prabutach. Obszar wsi wynosi\u0142 1828 hektar\u00f3w, z czego 250 przypada\u0142o na \u0142\u0105ki, a 1426 na rol\u0119. W 1868 roku liczono tu 231 budynk\u00f3w, 114 dom\u00f3w i 926 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 918 ewangelik\u00f3w i 8 katolik\u00f3w; w 1885 roku dom\u00f3w by\u0142o 120, a dym\u00f3w 150. We wsi dzia\u0142a\u0142a dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka z dwoma nauczycielami, do kt\u00f3rej ucz\u0119szcza\u0142o 146 dzieci. S\u0142ownik odnotowuje te\u017c, \u017ce w 1809 roku na oko\u0142o 60 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 15 polskich nazwisk.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Sch\u00f6nwiese*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug opisu ko\u015bcio\u0142a jego istnienie przed Reformacj\u0105 po\u015bwiadcza zachowana kropielnica, a rejestr zabytk\u00f3w datuje dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVI wieku. Bernhard Schmid (1906, s. 195) przypisywa\u0142 natomiast budowl\u0119, s\u0105dz\u0105c po okaleczonym szczycie wschodnim z trzema szerokimi blendami, jeszcze ko\u0144cowi XIII wieku, a wie\u017c\u0119 uznawa\u0142 za p\u00f3\u017aniejszy, cho\u0107 wci\u0105\u017c \u015bredniowieczny dodatek. Wed\u0142ug jednego zapisu Jacob Benefeldt odszed\u0142 do Kwidzyna w 1675 roku, a Rhesa w tek\u015bcie ci\u0105g\u0142ym podaje jako granic\u0119 rok 1679.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 773 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1035 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Rosenberg, strona 86, pozycje 52 i 53; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 243\u2013244; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, poz. 93; Obrzynowo \u2014 Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2024-05-26]; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eRiesenkirch\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 120\u2013121; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 12 maja 1865 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 15 pa\u017adziernika 1873 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 3 lipca 1888 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 lipca 1909 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 30 listopada 1911 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 194\u2013196; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 210.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Obrzynowo \u2014 Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2024-05-26]","url":"https://web.archive.org/web/20240526174347/http://kwidzynopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890, s. 528, has\u0142o \u201eRie\u00dfenkirch und Rie\u00dfenwalde\"","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 12 maja 1865 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/U3QS2UEB5KOM3V2NJW3WMFEYLYK7MMAD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 15 pa\u017adziernika 1873 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4F7PXPRNS4NVX55IBOMRN4USHDMYDBJA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 3 lipca 1888 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/S4PXJJ45MRNLMMGCAIBBO3UEY6MUNZCH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 lipca 1909 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GWFWV7XGDCZMFYUZXW2HIA32NZZW7FWI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 30 listopada 1911 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JXA26TPT3PDYZN6KFYBCPXZQ26AVH74P"},{"typ":"monografia","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 194\u2013196","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 243\u2013244","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 210","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 Rady Miejskiej w Prabutach z dnia 22 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1290, s. 35","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1290"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0427","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77904,"lng":19.26147,"name_de":"Riesenkirch","name_pl":"Obrzynowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Odry \u2014 po niemiecku Odri \u2014 le\u017c\u0105 w gminie Czersk, w powiecie chojnickim, nad Czarn\u0105 Wod\u0105, na samej granicy dawnych powiat\u00f3w chojnickiego i starogardzkiego. W Odrach znajduje si\u0119 stanowisko kr\u0119g\u00f3w kamiennych: jedena\u015bcie tr\u00f3jek kamieni w linii prostej i dziewi\u0119\u0107 kr\u0119g\u00f3w obok nich, w wi\u0119kszo\u015bci z menhirem po\u015brodku.\n\nDawni w\u0142a\u015bciciele, Odrowscy, wznie\u015bli tu obszern\u0105 kaplic\u0119 filialn\u0105 ko\u015bcio\u0142a w Wielu, pod wezwaniem Znalezienia i Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego; proboszcz albo jego wikary przyje\u017cd\u017ca\u0142 z nabo\u017ce\u0144stwem oko\u0142o siedmiu razy w roku, a poniewa\u017c na tutejszym cmentarzu chowano zmar\u0142ych, przybywa\u0142 te\u017c na pogrzeby. Do kaplicy nale\u017ca\u0142y Odry, Wojtal, Wdzydze Tucholskie, Lelekowiec, Lipa, Zabrody, Pustki i B\u0105k. W 1702 roku drewniana kaplica by\u0142a w n\u0119dznym stanie, a w 1739 roku zbudowa\u0142 j\u0105 od nowa \u00f3wczesny dziedzic Miko\u0142aj Paw\u0142owski, s\u0119dzia ziemski cz\u0142uchowski. Miko\u0142aj Paw\u0142owski by\u0142 tym samym dziedzicem, dla kt\u00f3rego wystawiono papieski indult na odprawianie Mszy w kaplicy w Mokrem. Nowa budowla stan\u0119\u0142a zn\u00f3w z drewna, kryta dach\u00f3wk\u0105, z czterema oknami i dwoma w zakrystii, trzema o\u0142tarzami, trzynastoma \u0142awkami i ma\u0142ym pozytywem na ch\u00f3rze. Dochod\u00f3w nie mia\u0142a \u017cadnych i utrzyma\u0107 si\u0119 nie mog\u0142a. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty, kiedy zaniechano kaplicy.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Mokrem; katolicy \u2014 do parafii *Wielle*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Woithal*. *S\u0142ownik geograficzny* naliczy\u0142 tu w 1868 roku 358 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 199 ewangelik\u00f3w i 159 katolik\u00f3w; wybudowanie Miedzno Szlacheckie mia\u0142o 45 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 25 ewangelik\u00f3w. *S\u0142ownik geograficzny* umieszcza urz\u0105d stanu cywilnego w\u0142a\u015bciwy dla wsi w Czersku.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w Odrach 538 os\u00f3b: 274 ewangelik\u00f3w i 264 katolik\u00f3w. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku wykaza\u0142 457 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 142 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 317 os\u00f3b, niemieck\u0105 140.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 tu zamkni\u0119ty cmentarz ewangelicki \u2014 jeden z tych, kt\u00f3re studium uwarunkowa\u0144 gminy Czersk, uchwalone 20 grudnia 2022 roku, wylicza w pi\u0119ciu miejscowo\u015bciach gminy. Studium odnotowuje, \u017ce w Odrach, podobnie jak w Mokrem, cmentarz przylega do czynnego cmentarza rzymskokatolickiego i pozostaje pod opiek\u0105 miejscowej parafii. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ewangelickiego w Odrach; w wykazie zabytk\u00f3w gminy Czersk obiekt nie figuruje. Rejestr zabytk\u00f3w wymienia w samych Odrach ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, wzniesiony w latach 1925\u20131932, razem z cmentarzem ko\u015bcielnym. W rejestrze zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz ko\u015bcielny wpisano 10 grudnia 2008 roku pod numerem A-1839.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Mokre (Mockrau) i podaje tu 208 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 Rady Miejskiej w Czersku z 20 grudnia 2022 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII, has\u0142o \u201eOdry\u201d (1.); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 57; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 317; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 44\u201345; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 59.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"dokument planistyczny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 Rady Miejskiej w Czersku z 20 grudnia 2022 roku","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/chojnice/czersk/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, spis z 30 IX 1921, powiat Gniew, pozycja 19 (Kursztyn: 163 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 6 ewangelik\u00f3w)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 59","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1133","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8797,"lng":18.0453,"name_de":"Odri","name_pl":"Odry \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Okalicach \u2014 po niemiecku Ockalitz, te\u017c Occalitz, a jako obw\u00f3d dworski Gut Occalitz \u2014 to nekropolia niewielka, oko\u0142o 25 na 30 metr\u00f3w, w granicach wyznaczonych szpalerem buk\u00f3w. Na cmentarz prowadzi \u015bcie\u017cka, kt\u00f3ra zaros\u0142a i ledwie j\u0105 wida\u0107. Mo\u017cna tu doliczy\u0107 si\u0119 oko\u0142o 11 grob\u00f3w i o\u015bmiu podstaw \u017celiwnych krzy\u017cy. W\u015br\u00f3d zachowanych pozosta\u0142o\u015bci jest gr\u00f3b nosz\u0105cy \u015blady ekshumacji oraz dwa du\u017ce pola grobowe; na wi\u0119kszo\u015bci mogi\u0142 stoj\u0105 ma\u0142e drewniane krzy\u017cyki. W kwietniu 2013 roku rozebrano ostatnie \u017celiwne ogrodzenie grobu i wywieziono je niemal w ca\u0142o\u015bci; zosta\u0142 fragment wro\u015bni\u0119ty w drzewo. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono; dzi\u015b jest zaro\u015bni\u0119ty i pozostaje bez opieki. Figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nNazwa wsi pochodzi od ka\u0142u, czyli mu\u0142u, kt\u00f3rego pe\u0142no na okolicznych mokrad\u0142ach. Osad\u0119 za\u0142o\u017cono na wzg\u00f3rzu, w formie warownej: w \u015bredniowieczu by\u0142a przygraniczn\u0105 stra\u017cnic\u0105, a na miejscu grodziska stan\u0105\u0142 p\u00f3\u017aniej folwark otoczony okaza\u0142ym parkiem. Wed\u0142ug Marka Drzewieckiego w 1781 roku Okalice wesz\u0142y w sk\u0142ad maj\u0105tku rodu Weiher, a pod koniec XIX wieku by\u0142y siedzib\u0105 gminy. Na terenie maj\u0105tku bij\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a rzeki Okalicy \u2014 w 1906 roku okoliczne grunty kupi\u0142 magistrat L\u0119borka i do dzi\u015b czerpie si\u0119 st\u0105d wod\u0119 pitn\u0105 dla miasta.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Okalice nale\u017ca\u0142y do Weiher\u00f3w w pierwszej po\u0142owie XVIII wieku: do Moritza Dietricha von Weihera, od 1744 roku do Nikolausa von Weihera, od 1757 roku do jego syna Nikolausa Heinricha, od 1786 roku do wnuka Johanna Karla Heinricha, od 1801 roku do Ernsta Ludwiga von Weihera, od 1806 roku do Karla Heinricha Georga Erdmanna von Zastrowa, a od 1820 roku do Ernsta Heinricha von Bonina. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 w Okalicach mieszka\u0142 58-letni Nikolaus von Weiher, a dobra trzyma\u0142 pu\u0142kownik armii polskiej von Weiher z synami Nikolausem (20 lat) i Karlem (13 lat).\n\nDo 1919 roku Okalice nale\u017ca\u0142y do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt) w Prusach Zachodnich; 2 sierpnia 1919 roku tutejszy obszar dworski w\u0142\u0105czono do obwodu urz\u0119dowego Zewitz, 1 pa\u017adziernika 1919 roku przy\u0142\u0105czono go tymczasowo, a 1 lipca 1922 roku ostatecznie do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w prowincji Pomorze; 30 wrze\u015bnia 1928 roku wszed\u0142 do gminy Popowo (Poppow).\n\nLudno\u015b\u0107 ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141ebuni (Labuhn); Ernst M\u00fcller zaznacza, \u017ce Okalice le\u017ca\u0142y \u2014 mimo przynale\u017cno\u015bci do tej parafii \u2014 w Prusach Zachodnich. Katolicy nale\u017celi do parafii w Roz\u0142azinie (Roslasin). W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Okalicach nie by\u0142o. Ludno\u015b\u0107 Okalic by\u0142a \u2014 jak zaznacza Schultz \u2014 przewa\u017cnie ewangelicka; maj\u0105tek, cho\u0107 nale\u017ca\u0142 do Prus Zachodnich, od dawna ci\u0105\u017cy\u0142 ku Pomorzu, gdzie le\u017ca\u0142y parafie zar\u00f3wno ewangelik\u00f3w, jak i katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Schultz nazywa Okalice starym dobrem rodowym Weiher\u00f3w, a pruskie ksi\u0119gi hipoteczne pokazuj\u0105 je w r\u0119kach Weiher\u00f3w w pierwszej po\u0142owie XVIII wieku \u2014 wcze\u015bniej ni\u017c rok 1781.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 485; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Labuhn, s. 239; wykaz obiekt\u00f3w zabytkowych gminy Cewice (za\u0142\u0105cznik nr 1 do Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami), poz. 62; territorial.de, \u201eAmtsbezirk Zewitz\u201d (odczyt z 11 pa\u017adziernika 2026 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 161 (s. 7), nr 748 (s. 29), nr 1469 (s. 160).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"dokument urz\u0119dowy","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w zabytkowych gminy Cewice (za\u0142. nr 1 do GPOnZ), poz. 62 \u2014 Okalice, cmentarz ewangelicki, dz. nr 90-L","url":"https://bip.cewice.pl/pliki/cewice/zalaczniki/7991/zalacznik_nr_1-_spis_obiektow_zabytkowych.pdf"},{"typ":"dokumentacja krajoznawcza","tytul":"FotoExploracje \u2014 Okalice (woj. pomorskie): opis osady i doj\u015bcia do cmentarza","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/okalice-woj-pomorskie"},{"typ":"ewidencja grunt\u00f3w","tytul":"ULDK/GUGiK \u2014 dzia\u0142ka 220803_2.0012.177/27 (zesp\u00f3\u0142 folwarczny Okalice)","url":"https://uldk.gugik.gov.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 245, 272 i 396 (Occalitz jako maj\u0105tek rycerski w Kreis Neustadt, kupiony przez miasto L\u0119bork; okr\u0119g szkolny \u201ePoppow resp. Occalitz\u201d)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 485","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 161 (s. 7), nr 748 (s. 29), nr 1469 (s. 160)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Labuhn, s. 239","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0939","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_okalice/okalice__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.470685,"lng":17.837083,"name_de":"Ockalitz (Occalitz, Gut Occalitz)","name_pl":"Okalice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje w Okr\u0105g\u0142ej \u0141\u0105ce dwa osobne obiekty: cmentarz mennonicki na dzia\u0142ce 191, pod pozycj\u0105 147, oraz miejsce po grobowcu z dawnego cmentarza ewangelickiego na dzia\u0142ce 196/2, pod pozycj\u0105 148. Obie pozycje ewidencji podaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie nazw\u0119 obiektu i numer dzia\u0142ki, bez powierzchni, datowania i liczby nagrobk\u00f3w. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027 opisuje miejsce po grobowcu jako po\u0142o\u017cone na terenie le\u015bnym, na po\u0142udnie od drogi nr 612, w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi. W programie grobowiec okre\u015blono jako zniszczony i rozebrany.\n\nW karcie obiektu w serwisie holland.org.pl cmentarz w Okr\u0105g\u0142ej \u0141\u0105ce, po niemiecku Rundewiese, opisano jako le\u017c\u0105cy w lesie i silnie zaro\u015bni\u0119ty. W tej karcie podano, \u017ce cmentarz pochodzi z XIX i pocz\u0105tku XX wieku, zajmuje 0,67 hektara, a zachowa\u0142o si\u0119 na nim oko\u0142o 169 nagrobk\u00f3w, mi\u0119dzy innymi w formie \u015bci\u0119tych pni i piaskowcowych stel. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie rozstrzygni\u0119to, kt\u00f3rego z dw\u00f3ch miejsc dotycz\u0105 dane karty ani jakiego wyznania byli tam pochowani.\n\nWie\u015b wyros\u0142a na ziemi odebranej Wi\u015ble: grunty p\u00f3\u017aniejszego maj\u0105tku wesz\u0142y w 1334 roku w sk\u0142ad stu w\u0142\u00f3k przyznanych kapitule kwidzy\u0144skiej na nowo pozyskanym \u201enowym Werderze\u201d. W protokole wizytacji gospodarczej urz\u0119du kwidzy\u0144skiego z 1586 roku nazwa pojawia si\u0119 po raz pierwszy, a miejsce opisano jako pustkowie poros\u0142e trzcin\u0105, wierzbami, olszyn\u0105, osik\u0105 i brzezin\u0105. Parafia w Nebrowie Wielkim mia\u0142a wed\u0142ug Rhesy duchownych ewangelickich co najmniej od 1586 roku, a pierwszym znanym z nazwiska by\u0142 George Popitzer. W inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu kwidzy\u0144skiego podano dla tej parafii t\u0119 sam\u0105 dat\u0119, rok 1586.\n\nErich Wernicke podaje, \u017ce Okr\u0105g\u0142a \u0141\u0105ka, po niemiecku Rundewiese, mia\u0142a w\u0142asny cmentarz ju\u017c w 1624 roku, a w 1687 i 1693 roku ustalono dla niego op\u0142at\u0119 za dzwonienie i organist\u0119 z Nebrowa. W\u0142a\u015bciciele maj\u0105tku, rodzina von Rothe wywodz\u0105ca si\u0119 z Holandii, mieli w ko\u015bciele w Nebrowie \u0142awk\u0119 z herbem naprzeciw o\u0142tarza, a w 1773 roku Ernst Dietrich von Rothe z rodze\u0144stwem ufundowa\u0142 tam ambon\u0119. W 1734 roku na wie\u015b przypada\u0142y tam 72 p\u0142atne miejsca, a na dw\u00f3r dziewi\u0119\u0107. Czy cmentarz z 1624 roku le\u017ca\u0142 w kt\u00f3rym\u015b z dw\u00f3ch dzisiejszych miejsc, nie ustalono.\n\nGospodarowanie zacz\u0119\u0142o si\u0119 dwa lata p\u00f3\u017aniej, gdy ziemi\u0119 wzi\u0119li na trzydzie\u015bci lat na prawie emfiteutycznym Christian von Kerssenstein i Gregor Harder.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 327 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 319 ewangelik\u00f3w i o\u015bmioro katolik\u00f3w (powiat kwidzy\u0144ski, strona 78, pozycja 99); wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Nebrowie Wielkim, po niemiecku Gro\u00df Nebrau, a katolicy podlegali parafii Mo\u00dfrau. W spisie z 1 grudnia 1910 roku, pod pozycj\u0105 89, wie\u015b zajmowa\u0142a 949,1 hektara, mia\u0142a sto dom\u00f3w mieszkalnych i liczy\u0142a 556 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 550 niemieckoj\u0119zycznych: 533 ewangelik\u00f3w, o\u015bmioro katolik\u00f3w i dziewi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan. W tym samym spisie sze\u015bcioro mieszka\u0144c\u00f3w poda\u0142o polski jako j\u0119zyk ojczysty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: holland.org.pl, karta obiektu nr 525 (cmentarz mennonicki w Okr\u0105g\u0142ej \u0141\u0105ce); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), strona 42, pozycja 89; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898, s. 89 i 98\u201399; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, poz. 147 i 148; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 238; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku); Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 147, 148, 150.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Okr\u0105g\u0142a \u0141\u0105ka (gm. Sadlinki), cmentarz menonicki \u2014 timenote.info [kopia archiwalna 2019-04-18]","url":"https://web.archive.org/web/20190418105310/https://timenote.info/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder, s. 78 poz. 99 (\u201eRundewiese\")","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 147, 148, 150","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IV/28/2024 Rady Gminy Sadlinki z dnia 13 sierpnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2024, poz. 3746, s. 30, 32, 49, 67","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2024&book=0&position=3746"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0429","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.612813,"lng":18.829937,"name_de":"Rundewiese","name_pl":"Okr\u0105g\u0142a \u0141\u0105ka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w Okr\u0105g\u0142ej \u0141\u0105ce, po niemiecku Rundewiese, le\u017cy na dzia\u0142ce 191, w gminie Sadlinki i powiecie kwidzy\u0144skim. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje go pod pozycj\u0105 147 arkusza gminy Sadlinki. Pod pozycj\u0105 148 figuruje w tej samej wsi drugi obiekt \u2014 miejsce po grobowcu z dawnego cmentarza ewangelickiego, na dzia\u0142ce 196/2. Oba wiersze podaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie nazw\u0119 i numer dzia\u0142ki. Daty za\u0142o\u017cenia, powierzchni ani stanu zachowania ewidencja nie podaje; do rejestru zabytk\u00f3w \u017caden z nich nie zosta\u0142 wpisany.\n\nWie\u015b nie mia\u0142a ko\u015bcio\u0142a. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu kwidzy\u0144skiego opisuje j\u0105 jako dobra rycerskie w dolinie Wis\u0142y i notuje, \u017ce nazw\u0119 niemieck\u0105 t\u0142umaczono r\u00f3wnie\u017c jako \u201eOkrongula lonka\u201d.\n\nGrunty p\u00f3\u017aniejszego maj\u0105tku wesz\u0142y w 1334 roku w sk\u0142ad stu w\u0142\u00f3k przyznanych kapitule kwidzy\u0144skiej na nowo pozyskanym Werderze, a miejscowo\u015b\u0107 pojawia si\u0119 po raz pierwszy w protokole wizytacji gospodarczej urz\u0119du kwidzy\u0144skiego z 1586 roku, gdzie opisano j\u0105 jako pustkowie zaro\u015bni\u0119te trzcin\u0105 i krzewin\u0105.\n\nGospodarowanie zacz\u0119\u0142o si\u0119 dwa lata p\u00f3\u017aniej, gdy ziemi\u0119 wzi\u0119li na prawie emfiteutycznym Christian von Kerssenstein i Gregor Harder; potem dobra trzyma\u0142 Stephan von Loitz, zmar\u0142y w 1629 roku. W kolejnych pokoleniach dobra trzymali zn\u00f3w Kerssensteinowie, od pocz\u0105tku XVIII wieku rodzina von Rothe, a pod koniec tego stulecia von Schr\u00f6tterowie.\n\n\u015alady po w\u0142a\u015bcicielach zosta\u0142y w ko\u015bcio\u0142ach okolicy. W katedrze kwidzy\u0144skiej zachowa\u0142 si\u0119 nagrobek z napisem \u201eStephan und Hans von Loytzen auf Rundewiese erbgesessen die letzten dieses Geschlechts anno 1629\u201d. W ko\u015bciele w Nebrowie Wielkim zachowa\u0142a si\u0119 lo\u017ca kolatorska z herbem rodziny von Rothe, wspinaj\u0105cym si\u0119 lwem z gwiazdami.\n\nDo parafii ewangelickiej w Nebrowie Wielkim nale\u017celi mieszka\u0144cy wsi. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 327 os\u00f3b, w tym 319 ewangelik\u00f3w i o\u015bmioro katolik\u00f3w; rubryka innych chrze\u015bcijan pozosta\u0142a wtedy pusta. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 556 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 550 niemieckoj\u0119zycznych, a w\u015br\u00f3d nich 533 ewangelik\u00f3w, o\u015bmioro katolik\u00f3w i dziewi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan; sze\u015bcioro mieszka\u0144c\u00f3w poda\u0142o polski jako j\u0119zyk ojczysty.\n\nProgram Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027 podaje, \u017ce cmentarz mennonicki z oko\u0142o 1800 roku le\u017cy na terenie le\u015bnym, na po\u0142udnie od drogi nr 612, w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi. W programie odnotowano starodrzew i liczne nagrobki z XIX i XX wieku, a teren opisano jako zadbany. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, do kt\u00f3rej gminy mennonickiej nale\u017celi pochowani na tym cmentarzu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Sadlinki (stan 29 sierpnia 2026 roku), pozycje 147 i 148; ogl\u0119dziny terenowe z 6 wrze\u015bnia 2026 roku; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 86 i 98\u201399; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat kwidzy\u0144ski, s. 78\u201379, pozycja 99; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), s. 42, pozycja 89; holland.org.pl, karta obiektu numer 525; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki (stan 29 VIII 2026), pozycja 147 i 148","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku)","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"holland.org.pl, karta obiektu numer 525","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1148","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.620868,"lng":18.816919,"name_de":"Rundewiese","name_pl":"Okr\u0105g\u0142a \u0141\u0105ka \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W ewidencji konserwatorskiej cmentarz w Olszanicy, dawnym Ellerwalde, opisano jednym wierszem. Z nagrobk\u00f3w wymieniono jedn\u0105 stel\u0119. Daty za\u0142o\u017cenia, powierzchni ani numeru dzia\u0142ki dokumentacja nie podaje, a urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w tego cmentarza nie obejmuje. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027 podaje, \u017ce cmentarz g\u0119sto porastaj\u0105 samosiejki (lilaki i klony) i \u017ce zachowa\u0142a si\u0119 na nim jedna stela Davida Jacoba Wernera z dat\u0105 \u015bmierci 1862; by\u0107 mo\u017ce nagrobk\u00f3w jest wi\u0119cej, ale g\u0119ste zakrzaczenie nie pozwala tego sprawdzi\u0107.\n\nSama wie\u015b le\u017cy w gminie Sadlinki, w powiecie kwidzy\u0144skim, na nizinie ci\u0105gn\u0105cej si\u0119 wzd\u0142u\u017c Wis\u0142y \u2014 \u017bu\u0142awach Kwidzy\u0144skich, po niemiecku Marienwerdersche Niederung. Ellerwalde mia\u0142o w\u0142asny urz\u0105d stanu cywilnego i w\u0142asny obw\u00f3d urz\u0119dowy, obejmuj\u0105cy tak\u017ce Rozp\u0119dziny, oba Parady\u017ce i Kampangen. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w uj\u0119to uk\u0142ad ruralistyczny wsi, dawn\u0105 szko\u0142\u0119 z cz\u0119\u015bci\u0105 mieszkaln\u0105, kilkana\u015bcie dom\u00f3w i stod\u00f3\u0142 oraz 22 suszarnie tytoniu.\n\nWed\u0142ug Ericha Wernickego (1912) mieszka\u0144cy wsi Orligk, p\u00f3\u017aniej zwanej Ellerwalde, otrzymali w 1586 roku od ksi\u0119cia Albrechta Fryderyka nadanie na prawie che\u0142mi\u0144skim na 54 w\u0142\u00f3ki na 26 lat, liczone od 1575 roku; st\u0105d Wernicke wnioskuje, \u017ce wie\u015b urz\u0105dzono na nowo w 1575 roku. Pisze te\u017c, \u017ce dawna droga wiejska to dzisiejsza szosa, przy kt\u00f3rej w 1912 roku le\u017ca\u0142y domy szarwarkowe i cmentarz.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Ellerwalde* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 68 dom\u00f3w mieszkalnych i 667 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 647 ewangelik\u00f3w i 5 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 73 budynki mieszkalne, 99 gospodarstw domowych i 529 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 262 m\u0119\u017cczyzn i 267 kobiet. Ewangelik\u00f3w by\u0142o 515, katolik\u00f3w 6, \u017byd\u00f3w 3. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej i katolickiej w Kwidzynie. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b obejmowa\u0142a 890,8 hektara, mia\u0142a 79 dom\u00f3w mieszkalnych i 545 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW rubryce innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich podr\u0119cznik z 1868 roku zapisa\u0142 15 os\u00f3b, a spis z 1885 roku \u2014 5 mieszka\u0144c\u00f3w. Ewidencja konserwatorska nazywa cmentarz ewangelicko-mennonickim; w\u0142asnego zboru mennonici we wsi nie mieli.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 531 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, pozycja 189 oraz pozycje 149\u2013190 (Olszanica), stan z 29 sierpnia 2026 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Marienwerder, gmina wiejska Ellerwalde, strony 74\u201375, pozycja 17; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Marienwerder, gminy wiejskie, pozycja 15; Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, tom I, strona 428, has\u0142o \u201eEllerwalde\u201d; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 100\u2013101; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 3746, s. 49; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; E. Wernicke, \u201eBauernh\u00e4user der Marienwerderer Niederung und die Geschichte ihrer Bewohner\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 50, Marienwerder 1912, s. 20, 22.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-mennonickie","denomination":"ewangelicko-mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sadlinki, stan 29 VIII 2026, poz. 189","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 \u2014 powiat Marienwerder, gmina wiejska Ellerwalde","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 3746, s. 49","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. Wernicke, \u201eBauernh\u00e4user der Marienwerderer Niederung und die Geschichte ihrer Bewohner\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 50, Marienwerder 1912, s. 20, 22","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/39108/edition/37376"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1113","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67791,"lng":18.84228,"name_de":"Ellerwalde","name_pl":"Olszanica \u2014 cmentarz ewangelicko-mennonicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Olszanka, po kaszubsku Olsz\u00f4nk\u00f4, po niemiecku Ellerbruch, le\u017cy na po\u0142udniowym skraju Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, w gminie Przywidz. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; cmentarz ewangelicki jest uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 102. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego cmentarz nie jest wpisany: wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa wed\u0142ug stanu na 30 czerwca 2026 roku wymienia z gminy Przywidz jedynie ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przywidzu.\n\nOlszanka nale\u017cy do osad, kt\u00f3re w XVII i XVIII wieku wyros\u0142y w lasach starostw skarszewskiego i ko\u015bcierskiego z bud w\u0119glarzy, wapiennik\u00f3w i pota\u017cnik\u00f3w, smolarzy oraz warzelnik\u00f3w \u0142ugu mydlanego. John Muhl zalicza wie\u015b do dwunastu takich osad hutniczych Wy\u017cyny Gda\u0144skiej i wywodzi jej nazw\u0119 od olszowego bagna (Erlenbruch). W 1772 roku by\u0142a wsi\u0105 urz\u0119du domenalnego w Skarszewach, dawnego starostwa: sze\u015b\u0107 w\u0142\u00f3k che\u0142mi\u0144skich ziemi i sze\u015b\u0107 i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki zaro\u015bli, gleba bardzo s\u0142aba; sze\u015bciu gbur\u00f3w p\u0142aci\u0142o 123,30 talara czynszu domenalnego i 12 talar\u00f3w kontrybucji, a mieszkaj\u0105cy tu komornicy \u2014 6,60 talara pog\u0142\u00f3wnego. Dawnych kontrakt\u00f3w nie okazano, bo ich nie by\u0142o. S\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce przy zaj\u0119ciu pruskim w 1772 roku wszyscy tutejsi osadnicy \u2014 sze\u015bciu gbur\u00f3w i siedmiu zagrodnik\u00f3w \u2014 byli ewangelikami, a wie\u015b liczy na siedem gburstw, jedena\u015bcie zagr\u00f3d i 724,56 morgi. Uw\u0142aszczenie przysz\u0142o 29 czerwca 1819 roku: siedmiu gospodarzy \u2014 Andreas, Michel, Erdmann i Johann Siegowie, Johann Kindel oraz spadkobiercy Daniela Klatta i Adama Knorra \u2014 otrzyma\u0142o pe\u0142n\u0105 i nieograniczon\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 gospodarstw o powierzchni od 1,15 do 2,7 w\u0142\u00f3ki pruskiej.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Ellerbruch* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z siedmioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i 11 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 19 budynk\u00f3w mieszkalnych i 164 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 204 mieszka\u0144c\u00f3w w 29 domach i 36 gospodarstwach domowych. W tym spisie wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami. Spis z 1 grudnia 1910 roku naliczy\u0142 na 185 hektarach 239 mieszka\u0144c\u00f3w: 232 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w. W tym spisie niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty podali wszyscy.\n\nS\u0142ownik geograficzny i spis z 1885 roku przypisuj\u0105 wie\u015b \u2014 i ewangelik\u00f3w, i katolik\u00f3w \u2014 parafiom w Skarszewach (Sch\u00f6neck). W spisie z 1910 roku ewangelicy nale\u017c\u0105 do parafii w Nowym Wiecu (Neu Fietz), katolicy \u2014 do Skarszew.\n\nDo 1920 roku Olszanka nale\u017ca\u0142a administracyjnie do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w Prusach Zachodnich, w rejencji gda\u0144skiej; urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142a w Wielkim Bukowcu (Gro\u00df Paglau), a s\u0105dowo podlega\u0142a Skarszewom. Przy tworzeniu Wolnego Miasta Gda\u0144ska w 1920 roku \u2014 wraz z pozosta\u0142ymi osadami hutniczymi dawnych powiat\u00f3w kartuskiego i ko\u015bcierskiego \u2014 zosta\u0142a przy\u0142\u0105czona do jego terytorium i do powiatu Danziger H\u00f6he. W latach 1939\u20131945 wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen). Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Berent, s. 38\u201339, poz. 18; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 18; John Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, zeszyt 21, Gda\u0144sk, s. 183\u2013186; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat gda\u0144ski, gmina Przywidz, poz. 102; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 7\u20138, pozycja 59.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Olszanka (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Olszanka_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 7\u20138, pozycja 59","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0250","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.16511,"lng":18.39281,"name_de":"Ellerbruch","name_pl":"Olszanka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Olszanowie (Elsenau), za\u0142o\u017cony w po\u0142owie XIX wieku, le\u017cy przy ko\u015bciele szachulcowym. W Olszanowie by\u0142y dwa cmentarze: ewidencja cmentarzy ma dla wsi dwie osobne karty, obie z 30 wrze\u015bnia 1992 roku \u2014 jedn\u0105 dla cmentarza przyko\u015bcielnego, za\u0142o\u017conego w po\u0142owie XIX wieku, drug\u0105 dla cmentarza ewangelickiego wsi, bez wzmianki o s\u0105siedztwie \u015bwi\u0105tyni. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono po\u0142o\u017cenia cmentarza ewangelickiego wsi. Zachowany ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy pochodzi z XVII wieku, dzwon z 1781 roku; ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-175 w 1960 roku. W 1947 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy jako filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka z Asy\u017cu. Agathon Harnoch opisuje ten ko\u015bci\u00f3\u0142: ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy, wie\u017ca z drewna, wn\u0119trze wysoko\u015bci izby, organ\u00f3w brak.\n\nW 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki umie\u015bci\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 olszanowsk\u0105 w spisie ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu czarne\u0144skiego; znajdowa\u0142a si\u0119 ona wtedy w r\u0119kach ewangelik\u00f3w. W odr\u00f3\u017cnieniu od innych opuszczonych ko\u015bcio\u0142\u00f3w nie przy\u0142\u0105czono jej do \u017cadnej s\u0105siedniej parafii katolickiej. Harnoch dodaje, w trybie przypuszczaj\u0105cym, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty mia\u0142 by\u0107 w r\u0119kach luteran\u00f3w w 1650 roku. Wizytacja oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku odnotowuje w Olszanowie zb\u00f3r lutera\u0144ski, a pierwszego duchownego ewangelickiego ustanowiono tu w 1691 roku \u2014 Harnoch podaje jego nazwisko: M. Pflug. Miejscowi katolicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Fersztnowie. Chrzty, \u015bluby i pogrzeby zapisywano wsp\u00f3lnie dla Olszanowa, Raciniewa i Grodziska od 1691 roku, dla Bi\u0144cza od 1731. W ksi\u0119dze bi\u0144czowskiej jest wyci\u0105g ze starej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej z 1660 roku.\n\nW pruskich ksi\u0119gach hipotecznych zapisano, \u017ce maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Joachima von Manteuffla, od 1756 roku do jego syna Joachima Ernsta (po ugodzie z bratem Franzem Ewaldem). W 1759 roku maj\u0105tek przeszed\u0142 do Ignacego Wiezio\u0142owskiego, a w 1772 roku do Franza Ewalda von Manteuffla. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkaj\u0105cym w Olszanowie jest 30-letni Franz von Manteuffel, syn Franza von Manteuffla z \u0141o\u017cy.\n\nOlszanowo by\u0142o siedzib\u0105 parafii zbiorczej. Sk\u0142ad parafii zmienia\u0142 si\u0119: Pakotulsko (Pogdanzig) od\u0142\u0105czono w 1852 roku i przy\u0142\u0105czono do S\u0105polna. W tym samym 1852 roku przy\u0142\u0105czono do parafii olszanowskiej Bi\u0144cze (B\u00e4renwalde), w latach 1826\u20131852 fili\u0119 Cz\u0142uchowa. Harnoch opisuje parafi\u0119 jako zesp\u00f3\u0142 pi\u0119ciu gmin \u2014 Olszanowa, Raciniewa (Ruthenberg), Gockowa, Grodziska (Rittersberg) i Bi\u0144cza (B\u00e4renwalde) \u2014 wszystkich pod patronatem dworskim i, jak pisze, wszystkich ma\u0142ych, ubogich i po\u0142o\u017conych daleko od siebie. Parafia liczy\u0142a 4537 dusz, obejmowa\u0142a dwadzie\u015bcia siedem miejscowo\u015bci i mia\u0142a trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano na przemian co dwa tygodnie, a w Bi\u0144czu, gdzie mieszka\u0142o blisko tysi\u0105c siedemset os\u00f3b, co cztery. Odnotowano w niej 186 chrzt\u00f3w, 106 konfirmacji, 40 \u015blub\u00f3w, 3000 komunikant\u00f3w i 105 pogrzeb\u00f3w.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Elsenau* 24 domy mieszkalne i 198 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 189 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *F\u00f6rstenau*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla d\u00f3br rycerskich i wsi razem 4417 morg\u00f3w obszaru, 37 budynk\u00f3w, 24 domy mieszkalne, 189 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje dla Olszanowa dwie osobne pozycje: gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski. Gmina wiejska \u2014 strona 158, pozycja 24 \u2014 liczy\u0142a 184 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 181 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w. Obw\u00f3d dworski \u2014 strona 162, pozycja 97 \u2014 liczy\u0142 124 mieszka\u0144c\u00f3w: 116 ewangelik\u00f3w, czterech katolik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 80 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 402 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 495\u2013496; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 13, nr 208; zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa), karta ko\u015bcio\u0142a filialnego pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka z Asy\u017cu w Olszanowie; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 556 (s. 22), nr 1273 (s. 111); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 130\u2013131; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Elzanowo 1., niem. Elsenau, dobra ryc. i w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 556 (s. 22), nr 1273 (s. 111)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Rzeczenica na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXIII/153/20 Rady Gminy Rzeczenica z dnia 10 lipca 2020 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2020, poz. 3530, s. 14, 16, 26\u201327","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2020&book=0&position=3530"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0665","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.68937,"lng":17.13344,"name_de":"Elsenau","name_pl":"Olszanowo \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Olszanowo, po niemiecku Elsenau, by\u0142o dobrami rycerskimi i wsi\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu jeszcze przed Reformacj\u0105; w 1617 roku, gdy arcybiskup Gembicki umieszcza\u0142 tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w spisie ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanatu czarne\u0144skiego, by\u0142a w r\u0119kach ewangelickich, a wizytacja oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku odnotowuje zb\u00f3r lutera\u0144ski. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 136\u2013137) w latach osiemdziesi\u0105tych XVII wieku zb\u00f3r olszanowski skupia\u0142 okoliczne dobra Jana Jerzego Borna; w XVIII wieku dobra te podzielono, ale ich przynale\u017cno\u015b\u0107 zborowa nie uleg\u0142a ju\u017c zmianom. Pierwszego pastora, M. Pfluga, ustanowiono w 1691 roku. Aleksander Klemp (1994, s. 213\u2013214) pisze, \u017ce Marcin Pflug zosta\u0142 \u201epodobno w 1691 r.\u201d powo\u0142any jako pierwszy pastor, i zastrzega: \u201ePrzypuszczalnie jednak M. Pflug by\u0142 pastorem dopiero pod koniec XVII lub na pocz\u0105tku XVIII w. [\u2026] By\u0107 mo\u017ce od 1691 r. pastorem w Olszanowie by\u0142 jaki\u015b inny Pflug\u201d. Wed\u0142ug Klempa Marcin Pflug obs\u0142ugiwa\u0142 te\u017c Pakotulsko, Raciniewo, Grodzisko i przypuszczalnie Gockowo, od 1707 roku tak\u017ce Sto\u0142czno, i zmar\u0142 w 1745 roku (s. 213). Jego syn, Marcin Gottlieb Pflug, urodzony w 1711 roku w Olszanowie, zosta\u0142 w 1746 roku wprowadzony przez pastora M. Bugesa z Czarnego na urz\u0105d pastora w Olszanowie i zmar\u0142 prawdopodobnie w 1784 roku (s. 214). Autor przypuszcza, \u017ce w XVII i XVIII wieku pastorzy i wierni pos\u0142ugiwali si\u0119 tu wy\u0142\u0105cznie j\u0119zykiem niemieckim (s. 164). Dzisiejsza budowla jest szachulcowa; ewidencja datuje j\u0105 na czas przed 1688 rokiem, a inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich z 1887 roku odnotowuje przy Olszanowie renowacj\u0119 z 1680 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-175 w 1960 roku.\n\nManteufflowie w\u0142adali Olszanowem w XVIII wieku: wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Joachima von Manteuffla, od 1756 roku do jego syna Joachima Ernsta (po ugodzie z bratem Franzem Ewaldem), od 1759 roku do Ignacego Wiezio\u0142owskiego, a od 1772 roku do Franza Ewalda von Manteuffla. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkaj\u0105cym w Olszanowie jest 30-letni Franz von Manteuffel, syn Franza von Manteuffla z \u0141o\u017cy.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Elsenau* 24 domy mieszkalne i 198 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 189 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *F\u00f6rstenau*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nOlszanowo by\u0142o siedzib\u0105 parafii zbiorczej. Agathon Harnoch opisuje j\u0105 jako zesp\u00f3\u0142 pi\u0119ciu gmin \u2014 Olszanowa, Raciniewa, Gockowa, Grodziska (Rittersberg) i Bi\u0144cza \u2014 wszystkich pod patronatem dworskim, wszystkich ma\u0142ych, ubogich i daleko od siebie po\u0142o\u017conych. Parafia liczy\u0142a 4537 dusz, obejmowa\u0142a dwadzie\u015bcia siedem miejscowo\u015bci i mia\u0142a trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich. Harnoch pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty w Olszanowie by\u0142 w 1890 roku ma\u0142ym budynkiem szachulcowym z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105, o wn\u0119trzu wysokim zaledwie jak zwyk\u0142a izba i bez organ\u00f3w, a wszystkie budynki ko\u015bcielne tej parafii zbiorczej robi\u0142y wed\u0142ug niego jak najbardziej przygn\u0119biaj\u0105ce wra\u017cenie ub\u00f3stwa; nabo\u017ce\u0144stwa w poszczeg\u00f3lnych ko\u015bcio\u0142ach odprawiano na zmian\u0119, co dwa tygodnie.\n\nS\u0142ownik geograficzny wylicza jej zbory filialne: Pakotulsko (Pogdanzig), Gockowo, Rutenberg i Ritterberg. Trzy z nich wyst\u0119puj\u0105 w pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku: Rutenberg z parafi\u0105 ewangelick\u0105 Elsenau, Gockowo, r\u00f3wnie\u017c z parafi\u0105 Elsenau, oraz Ritterberg, czyli Rittersberg, dzisiejsze Grodzisko w gminie Rzeczenica, gdzie na 112 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 96 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w. W spisie przy Pakotulsku wpisano parafi\u0119 ewangelick\u0105 Sampohl, nie Elsenau; w 1852 roku Pakotulsko od\u0142\u0105czono od Olszanowa i przy\u0142\u0105czono do S\u0105polna, a w jego miejsce wesz\u0142o do parafii Bi\u0144cze. Wykaz S\u0142ownika i spis r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w tym miejscu.\n\nSamo Olszanowo ma w spisie dwa wiersze, bo powiat dzieli\u0142 si\u0119 na gminy wiejskie i obwody dworskie. Obw\u00f3d dworski liczy\u0142 124 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 116 ewangelik\u00f3w, 4 katolik\u00f3w i 4 osoby wyznania moj\u017ceszowego. Drugi wiersz przypada na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i daje 184 osoby, w tym 181 ewangelik\u00f3w i 3 katolik\u00f3w. Bliskie temu liczby notuje S\u0142ownik geograficzny: 189 ewangelik\u00f3w i 9 katolik\u00f3w przy obszarze 4417 m\u00f3rg, 37 budynkach i 24 domach mieszkalnych. W 1859 roku dobra nale\u017ca\u0142y do rodziny von Manteuffel.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 342 ewangelik\u00f3w; patronk\u0105 by\u0142a w\u0142a\u015bcicielka d\u00f3br L\u00f6wenthal z Berlina, kt\u00f3rej prawa patronackie by\u0142y zawieszone, a pastorem by\u0142 od 1884 roku Ernst Dieckmann. Pastor z Olszanowa obs\u0142ugiwa\u0142 tak\u017ce gminy w Bi\u0144czu (B\u00e4renwalde) i Raciniewie (Ruthenberg). W marcu 1912 roku \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d og\u0142osi\u0142a, \u017ce probostwo gmin Olszanowa, Bi\u0144cza i Raciniewa, po\u0142\u0105czonych wsp\u00f3lnym urz\u0119dem pastorskim w Olszanowie i pozostaj\u0105cych pod patronatem prywatnym, po \u015bmierci dotychczasowego pastora czeka na obsadzenie od 1 czerwca 1912 roku. Dawa\u0142o 2400 marek uposa\u017cenia zasadniczego i bezp\u0142atne mieszkanie, a okr\u0119g parafialny wszystkich trzech gmin liczy\u0142 oko\u0142o 2450 dusz.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w dla Olszanowa, Raciniewa i Rittersbergu od 1691 roku, a dla Bi\u0144cza od 1731 roku (z wyci\u0105giem ze starej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej z 1660 roku; roczniki 1829\u20131853 przechowywano w ewangelickim urz\u0119dzie parafialnym w Cz\u0142uchowie), wykaz komunikant\u00f3w z lat 1773\u20131778 imienny, do 1819 roku liczbowy i znowu od 1885 roku, a konfirmacje z lat 1727\u20131738 i od 1848 roku. Pocz\u0105tek jego zapisu brzmi: \u201eTf Tr St f\u00fcr Elsenau, Ruthenberg, Rittersberg 1691\u2014, f\u00fcr B\u00e4renwalde 1731\u2014 (mit einem \u00bbExtrakt aus dem alten Kirchenbuch\u00ab von 1660; f\u00fcr 1829\u201453 im evang. Pfarramt Schlochau)\u201d.\n\nSpis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, tu\u017c przed wojenn\u0105 rekwizycj\u0105, wymienia dwa dzwony z br\u0105zu: z 1925 roku, odlany w Apoldzie przez braci Ulrich, sfinansowany sk\u0142adk\u0105 od morgi, z napisem ku pami\u0119ci poleg\u0142ych, i z 1781 roku, dzie\u0142o J. M. Meyera z Neustettin (Szczecinka), z imieniem Franciszka Ewalda von Manteuffla i wezwaniem do \u015bwi\u0119tego Franciszka; du\u017cy dzwon z 1876 roku, dar dawnego patrona Feodora von Manteuffla, oddano w czasie pierwszej wojny.\n\nW 1947 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy. Dzi\u015b to rzymskokatolicka \u015bwi\u0105tynia filialna pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka z Asy\u017cu w parafii w Gwie\u017adzinie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W opisie Harnocha parafia liczy 4537 dusz, w almanachu z 1897 roku \u2014 342 ewangelik\u00f3w.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Martin Pflug (1715), Johann Christoph August Agricola (1826), George Friedrich Wilhelm Born (1847), Julius Rudolf Alexander Kleckl (1847), Hermann Theodor Krumheuer (1876), Ernst Oskar Dieckmann (1884), Georg Gottlieb Martin Janke (1888), Friedrich Ferdinand Otto Krickau (1912), Hellmut Zeeh (1928).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 80 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 402 dusze. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1912 roku, Friedrich Krickau, urodzony w 1879 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 494 i 496; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 13, nr 208; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 24; s. 160, poz. 70; s. 162, poz. 97 i 102; s. 164\u2013165, poz. 122 i 130); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 494\u2013496; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Elzanowo; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 336\u2013337; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 (inwentarz 1885\u201387); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 125; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 82\u201383; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 556 (s. 22), nr 1273 (s. 111); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 130\u2013131; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 12, 199; t. 2, s. 373; t. 3, s. 868, 942, 995, 1009; t. 5, s. 1355; t. 7, s. 2034; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 21 marca 1912 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 136\u2013137, 164, 213\u2013214.*","built_year":1688,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 4), Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki filialny pw. \u015bw. Franciszka z Asy\u017cu \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/olszanowo-kosciol-fil-pw-sw-franciszka-z-asyzu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Elzanowo 1., niem. Elsenau, dobra ryc. i w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 494 i 496","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 556 (s. 22), nr 1273 (s. 111)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 12, 199; t. 2, s. 373; t. 3, s. 868, 942, 995, 1009; t. 5, s. 1355; t. 7, s. 2034","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 21 marca 1912 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/INONLWKXL2F66RMA36A3DO3RT53NAXIQ"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 136\u2013137, 164, 213\u2013214","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"KOS-0198","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6893726,"lng":17.133441,"name_de":"Elsenau","name_pl":"Olszanowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Olszanowie (Elsenau, dawniej *El\u00dfenow*), we wsi wzmiankowanej po raz pierwszy w 1376 roku. W Olszanowie by\u0142y dwa cmentarze: ewidencja cmentarzy ma dla wsi dwie osobne karty, obie z 30 wrze\u015bnia 1992 roku \u2014 jedn\u0105 dla cmentarza przyko\u015bcielnego, za\u0142o\u017conego w po\u0142owie XIX wieku, drug\u0105 dla cmentarza ewangelickiego wsi, bez wzmianki o s\u0105siedztwie \u015bwi\u0105tyni.\n\nDzia\u0142a\u0142a tu samodzielna parafia ewangelicka z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em i ksi\u0119gami metrykalnymi. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie od pocz\u0105tku by\u0142 ewangelicki, sta\u0142 si\u0119 nim po Reformacji: has\u0142o *S\u0142ownika* m\u00f3wi, \u017ce \u201eoddawna istnia\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki\u201d, a mieszka\u0144cy \u201ewcze\u015bnie przeszli na reformacy\u0105\u201d; to samo pisze ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. Elsenau wylicza ksi\u0105dz Panske w\u015br\u00f3d siedemnastu d\u00f3br szlacheckich starostwa cz\u0142uchowskiego, na kt\u00f3rych za rz\u0105d\u00f3w Latalskich zak\u0142adano zbory \u201ena \u015bwie\u017cym korzeniu\u201d. Istniej\u0105c\u0105 do dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0119 szachulcow\u0105 wzniesiono przed 1688 rokiem, a inwentarz zabytk\u00f3w prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku odnotowuje jej odnowienie w 1680 roku i umieszcza j\u0105 w\u015br\u00f3d dwudziestu jeden ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu. Harnoch opisuje j\u0105 kr\u00f3tko: ma\u0142y budynek szachulcowy, wie\u017ca z drewna, wn\u0119trze wysoko\u015bci izby, organ\u00f3w brak. Wie\u017ca stoi po stronie zachodniej, wbudowana w naw\u0119, oszalowana deskami, z barokowym baniastym he\u0142mem z latarni\u0105. Zachowa\u0142y si\u0119 rokokowy o\u0142tarz z XVIII wieku, barokowa ambona z XVII\u2013XVIII wieku i dzwon z 1781 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 ewangelicki do 1947 roku, gdy przej\u0119li go katolicy jako filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka z Asy\u017cu; do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go wraz z otoczeniem decyzj\u0105 z 5 kwietnia 1960 roku pod numerem A-175.\n\nAgathon Harnoch wylicza dla parafii olszanowskiej dwadzie\u015bcia siedem miejscowo\u015bci, 4537 dusz i trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich, a sam\u0105 parafi\u0119 opisuje jako zesp\u00f3\u0142 pi\u0119ciu gmin: Olszanowa, Raciniewa (Ruthenberg), Gockowa, Grodziska (Rittersberg) i Bi\u0144cza (B\u00e4renwalde). Liczby blisko stu dwudziestu miejscowo\u015bci, przypisywanej parafii oko\u0142o 1800 roku, nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Sk\u0142ad wcze\u015bniejszy, zapisany przez Fankidejskiego i *S\u0142ownik*, obejmowa\u0142 zamiast Bi\u0144cza \u2014 Pakotulsko (Pogdanzig). W 1852 roku Pakotulsko przeniesiono do S\u0105polna, a w tym samym roku przy\u0142\u0105czono Bi\u0144cze, dot\u0105d fili\u0119 Cz\u0142uchowa. Parafia mia\u0142a pierwszego duchownego lutera\u0144skiego od 1691 roku; Harnoch podaje jego nazwisko \u2014 Pflug. Od tego\u017c roku prowadzono wsp\u00f3lne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w dla Olszanowa, Raciniewa i Grodziska, dla Bi\u0144cza od 1731 roku, a w ksi\u0119dze bi\u0144czowskiej zachowa\u0142 si\u0119 wyci\u0105g ze starszej ksi\u0119gi z 1660 roku.\n\nManteufflowie w\u0142adali Olszanowem w XVIII wieku: wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Joachima von Manteuffla, od 1756 roku do jego syna Joachima Ernsta (po ugodzie z bratem Franzem Ewaldem), od 1759 roku do Ignacego Wiezio\u0142owskiego, a od 1772 roku do Franza Ewalda von Manteuffla. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkaj\u0105cym w Olszanowie jest 30-letni Franz von Manteuffel, syn Franza von Manteuffla z \u0141o\u017cy.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Elsenau* 24 domy mieszkalne i 198 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 189 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *F\u00f6rstenau*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje dla Olszanowa dwie osobne pozycje: gmina wiejska \u2014 strona 158, pozycja 24 \u2014 liczy\u0142a 184 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 181 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w. W obwodzie dworskim \u2014 strona 162, pozycja 97 \u2014 mieszka\u0142y 124 osoby: 116 ewangelik\u00f3w, czterech katolik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w. Razem daje to 297 ewangelik\u00f3w na 308 mieszka\u0144c\u00f3w, czyli niespe\u0142na 97 procent. Kr\u0105\u017c\u0105cych proporcji \u2014 ponad dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 procent ewangelik\u00f3w w dawnych wiekach i 86,5 procent na pocz\u0105tku XX wieku \u2014 nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan w 40 %\u201d. Cmentarz o powierzchni trzydziestu o\u015bmiu ar\u00f3w le\u017ca\u0142 w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, przy szosie do Bi\u0144cza, na terenie wywy\u017cszonym i nachylonym ku drodze; z ogrodzenia pozosta\u0142y wtedy fundamenty muru kamiennego d\u0142ugo\u015bci stu trzydziestu metr\u00f3w. W 1992 roku zachowa\u0142y si\u0119 trzy mogi\u0142y, cztery klony i szesna\u015bcie \u015bwierk\u00f3w, a p\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 terenu odgrodzono p\u0142otem wraz z boiskiem przyszkolnym.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Panske umieszcza Elsenau w\u015br\u00f3d d\u00f3br, na kt\u00f3rych za rz\u0105d\u00f3w Latalskich zak\u0142adano zbory, a pierwszego duchownego lutera\u0144skiego parafia mia\u0142a od 1691 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 80 ewangelik\u00f3w i 237 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 402 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, pozycja 24 i s. 162, pozycja 97); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Elzanowo; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 337; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 22; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 495\u2013496; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 208; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa), karta ko\u015bcio\u0142a filialnego pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka z Asy\u017cu w Olszanowie; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; karta cmentarza w Olszanowie, oprac. H. Gre\u0144, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 556 (s. 22), nr 1273 (s. 111); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 130\u2013131; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Olszanowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 fil. pw. \u015bw. Franciszka z Asy\u017cu (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/olszanowo-kosciol-fil-pw-sw-franciszka-z-asyzu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Elzanowo 1., niem. Elsenau, dobra ryc. i w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 556 (s. 22), nr 1273 (s. 111)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0666","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.691335,"lng":17.13333,"name_de":"Elsenau","name_pl":"Olszanowo \u2014 wiejski cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Olsz\u00f3wka, po niemiecku Olschowken, le\u017cy w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim. Wed\u0142ug spisu z 1905 roku maj\u0105tek (obszar dworski) Olschowken nale\u017ca\u0142 do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej.\n\nKarta cmentarza z listopada 1987 roku (opracowanie: Joanna Labenz) datuje za\u0142o\u017cenie cmentarza s\u0142owami \u201eprzypuszczalnie XIX wiek\u201d. Po\u0142o\u017cenie karta opisuje tak: \u201ePo\u0142o\u017cony w\u015br\u00f3d p\u00f3l i \u0142\u0105k na pn.-wsch\u00f3d od Gardei, przy polnej drodze prowadz\u0105cej na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Zebrdowa, na po\u0142udnie od ruin zabudowa\u0144 maj\u0105tku Olsz\u00f3wka, w bezpo\u015brednim ich s\u0105siedztwie\u201d. Powierzchni\u0119 karta podaje jako oko\u0142o 0,1 hektara, a dawn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 okre\u015bla jako \u201eewangelicki\u201d.\n\nStan cmentarza w chwili sporz\u0105dzenia karty: \u201eDrzewostan zachowany szcz\u0105tkowo. \u015alad po grobowcu /krypt\u0105/. Kilka fundament\u00f3w po \u017celiwnych krzy\u017cach nagrobnych i jedna obudowa grobowa z lastryko. Fragment rze\u017aby z piaskowca przedstawiaj\u0105cej kl\u0119cz\u0105c\u0105 posta\u0107\u201d. Karta okre\u015bla cmentarz jako nieczynny. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w (zabytek.pl) obiekt figuruje jako \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, datowany na XIX wiek.\n\nNa mapie topograficznej w skali 1:25 000 z 1906 roku (arkusz 2379 Garnsee) w tym miejscu stoi znak cmentarza z krzy\u017cem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w Olsz\u00f3wce, oprac. Joanna Labenz, listopad 1987 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 695050); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku, Kreis Marienwerder, poz. 145; Me\u00dftischblatt 2379 Garnsee, wydanie 1906 (egzemplarz IfL, mapywig).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w Olsz\u00f3wce, oprac. Joanna Labenz, listopad 1987 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695050/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.113681/1"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"zabytek.pl \u2014 Olsz\u00f3wka, cmentarz ewangelicki, XIX w. (ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695050"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku, Kreis Marienwerder, poz. 145","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"Me\u00dftischblatt 2379 Garnsee, wydanie 1906 (egzemplarz IfL, mapywig)","url":"http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/025K_TK25/2379_(987)_Garnsee_1906_IfL.jpg"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1208","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.626786,"lng":18.977665,"name_de":"Olschowken","name_pl":"Olsz\u00f3wka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Opalenie, po niemiecku M\u00fcnsterwalde, to kociewska wie\u015b nad Wis\u0142\u0105, le\u017c\u0105ca naprzeciw Kwidzyna. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do pa\u0144stwa pruskiego \u2014 do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w Prusach Zachodnich, nie do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau). W latach 1920\u20131939 znalaz\u0142a si\u0119 w granicach II Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim; w latach 1939\u20131945 by\u0142a pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, a po 1945 roku zn\u00f3w znalaz\u0142a si\u0119 w Polsce.\n\nDaty za\u0142o\u017cenia cmentarza poewangelickiego ani jego dzisiejszego stanu \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Opaleniu dwa cmentarze ewangelickie: jeden przy ulicy Czy\u017cewskiego, drugi przy ulicy Sportowej, a osobno dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki.\n\nW 1583 roku wizytacja archidiakonatu pomorskiego, przeprowadzona latem przez Sebastiana Liwierzkiego z polecenia biskupa w\u0142oc\u0142awskiego i pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, zanotowa\u0142a o Opaleniu rzecz kr\u00f3tk\u0105 i niepocieszaj\u0105c\u0105: ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany lada dzie\u0144 runie, tak jak sta\u0142o si\u0119 w Pieni\u0105\u017ckowie; cmentarz by\u0142 ogrodzony, a \u015bwi\u0105tynia nosi\u0142a wezwanie \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do pan\u00f3w D\u0119bo\u0142\u0119skich, a patroni obiecali wizytatorowi, \u017ce wkr\u00f3tce zaczn\u0105 budowa\u0107.\n\nW dekretach powizytacyjnych z 1583 roku, w ha\u015ble dotycz\u0105cym d\u00f3br kr\u00f3lewskich \u2014 Osieka, Sk\u00f3rcza, P\u0105czewa, Czarnegolasu, D\u0105br\u00f3wki i Lubina \u2014 stoi zdanie o wojewodzinie: \u201eprzez wojewodzin\u0119 heretyczk\u0119 wszystko zaburzone\u201d, z poleceniem, by dzia\u0142a\u0107 w tej sprawie u kr\u00f3la. Zapis dotyczy tamtych sze\u015bciu wsi, nie Opalenia. Imienia wizytator nie poda\u0142; w tym samym \u017ar\u00f3dle wyst\u0119puje wojewoda pomorski Czema, nazwany *homo haereticissimus*.\n\nRok p\u00f3\u017aniej, w czerwcu i lipcu 1584 roku, dekanat nowski objecha\u0142 Sebastian Paulinus z Szamotu\u0142, oficja\u0142 bydgoski. Opale\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 zasta\u0142 \u201egodnym politowania\u201d: po\u015bwi\u0119cony, ale tak zaniedbany, \u017ce grozi\u0142 wy\u0142\u0105cznie ruin\u0105 i prze\u015bwitywa\u0142 ze wszystkich stron. Przy parafii, obejmuj\u0105cej trzy wsie \u2014 Misterwald, Opalenie i Ja\u017awiska \u2014 wizytator dopisa\u0142 kr\u00f3tkie *Haeretici nulli*, \u201e\u017cadnych heretyk\u00f3w\u201d. W tym samym wykazie dekanatu nowskiego Opalenie stoi w\u015br\u00f3d parafii katolickich, podczas gdy dziewi\u0119\u0107 s\u0105siednich \u2014 Osiek, Sk\u00f3rcz, Bar\u0142\u00f3\u017cno, Czarnylas, D\u0105br\u00f3wka, Jab\u0142owo, Bobowo, Grabowo i Jania \u2014 zapisano jako \u201ehaereticae\u201d; odzyskano je \u201ez r\u0105k przewrotno\u015bci heretyckiej\u201d dopiero w 1596 roku.\n\nA jednak wizytacja, kt\u00f3r\u0105 wydawca odnosi do 1596 roku, zanotowa\u0142a w s\u0105siednich Ja\u017awiskach odej\u015bcie mieszka\u0144c\u00f3w do Tymawy. O mieszka\u0144cach s\u0105siednich Ja\u017awisk zapisano: *distantia loci pertaesi Tymavam ad haereticum ministrum se transferunt* \u2014 \u201ezm\u0119czeni odleg\u0142o\u015bci\u0105, przenosz\u0105 si\u0119 do Tymawy, do heretyckiego duchownego\u201d; tam te\u017c zwykli grzeba\u0107 swoich zmar\u0142ych. Wydawca wizytacji wnioskuje z tego zdania, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Tymawie nie by\u0142 wtedy jeszcze przywr\u00f3cony katolikom; wed\u0142ug niego nast\u0105pi\u0142o to w 1596 roku, by\u0107 mo\u017ce w lipcu albo sierpniu, jak przy pozosta\u0142ych \u015bwi\u0105tyniach wok\u00f3\u0142 Gniewu.\n\nTa sama wizytacja z 1596 roku, kt\u00f3ra odnotowa\u0142a odej\u015bcie gospodarzy z Ja\u017awisk, zasta\u0142a opale\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 ju\u017c w gruzach. Od o\u015bmiu lat \u015bwi\u0105tynia le\u017ca\u0142a w ruinie i nabo\u017ce\u0144stwa w niej usta\u0142y, a wcze\u015bniej \u2014 w \u015bwi\u0119to patrona, \u015bwi\u0119tego Piotra \u2014 \u015bci\u0105ga\u0142y tu t\u0142umy na odpusty; o odpustowych przywilejach m\u00f3wili wprawdzie przes\u0142uchiwani, ale niczego na to nie okazano. W przedsionku zawalonego ko\u015bcio\u0142a wisia\u0142y jeszcze na belce dwa spore dzwony, trzeci przechowywa\u0142 witryk; po\u015brodku sta\u0142a kamienna chrzcielnica, a w\u015br\u00f3d gruzu le\u017ca\u0142y resztki \u0142awek, \u015bwiecznik\u00f3w i drewnianych o\u0142tarzy. Cz\u0119\u015b\u0107 str\u0105conej dach\u00f3wki le\u017ca\u0142a na cmentarzu, cz\u0119\u015b\u0107 \u2014 jak m\u00f3wiono \u2014 posz\u0142a na potrzeby dworu. Ostatniego proboszcza nazywano Maciejem; odszed\u0142 st\u0105d do Lalkow\u00f3w. Mieszka\u0144cy Opalenia i Misterwaldu chodzili wtedy do ko\u015bcio\u0142a w Piasecznie, niekt\u00f3rzy do Pieni\u0105\u017ckowa, i p\u0142acili proboszczowi pieni\u0105\u017ckowskiemu po dwa floreny rocznie. W dekretach powizytacyjnych wal\u0105cy si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 polecono panu D\u0119bo\u0142\u0119skiemu jako m\u0119\u017cowi katolickiemu, a patron\u00f3w zach\u0119cano, by powi\u0119kszyli jego wyposa\u017cenie.\n\nLiczb\u0119 tutejszych ewangelik\u00f3w w po\u0142owie XVIII wieku podaje wizytacja katolicka. Gdy 17 pa\u017adziernika 1745 roku archidiakon pomorski Augustyn Kli\u0144ski wizytowa\u0142 parafi\u0119 w Opaleniu, naliczono w niej oko\u0142o 150 katolik\u00f3w przyst\u0119puj\u0105cych do spowiedzi wielkanocnej i oko\u0142o 150 luteran\u00f3w; \u017byd\u00f3w nie by\u0142o. Luteranie, tolerowani przez dziedzica d\u00f3br, mieli swoj\u0105 szko\u0142\u0119 w Aplinkach Wielkich i tam chodzili w niedziele, a nauczyciel g\u0142osi\u0142 im kazania po niemiecku. Dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej, 22 maja 1766 roku, wizytator zapisa\u0142 w parafii 68 doros\u0142ych luteran\u00f3w i 75 luteranek oraz 105 ich dzieci. Szko\u0142a lutera\u0144ska nadal sta\u0142a w Aplinkach \u2014 dekret reformacyjny poleca\u0142 odbudowa\u0107 na dawnym miejscu szko\u0142\u0119, kt\u00f3r\u0105 dysydenci zaj\u0119li i przenie\u015bli do Aplinek, a nabo\u017ce\u0144stwa i zgromadzenia ze \u015bpiewami przy tej szkole surowo zakazywa\u0142.\n\nKatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 zawdzi\u0119czali mieszka\u0144cy Czapskim: ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce \u201ena ko\u0144cu XVIII wieku Jak\u00f3b Czapski, podskarbi pruski, pobudowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Misterwa\u0142dzie, zwanym przedtem Opalenie\u201d. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a z 1773 roku, wpisany 27 pa\u017adziernika 1973 roku pod numerem A-781. Mieszkali tu obok siebie katolicy i ewangelicy. Gdy 1 grudnia 1885 roku spisywano ludno\u015b\u0107, naliczono we wsi 831 os\u00f3b: 544 katolik\u00f3w, 279 ewangelik\u00f3w, jednego wyznawc\u0119 innego Ko\u015bcio\u0142a chrze\u015bcija\u0144skiego i siedmiu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Gniewie. Jesieni\u0105 1898 roku berli\u0144ska \u201eDeutsche Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a powstanie nowej parafii: ewangelik\u00f3w z Opalenia, wsi i maj\u0105tku, z Aplinek Wielkich i Ma\u0142ych, z Eichwalde, Fiedlitz i Ja\u017awisk wy\u0142\u0105czono z parafii w Gniewie, ewangelik\u00f3w z Wessel \u2014 z parafii w Nowem, i po\u0142\u0105czono ich w samodzieln\u0105 parafi\u0119 M\u00fcnsterwalde. Nowa parafia mia\u0142a z Gniewem wsp\u00f3lny urz\u0105d pastorski z siedzib\u0105 w Gniewie. Byli to ewangelicy wyznania augsburskiego albo unijnego, nie mennonici; dla osadnictwa mennonickiego w samym Opaleniu brak potwierdzenia. Ewangelicy doczekali si\u0119 w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni dopiero w 1900 roku \u2014 jej budynek stoi do dzi\u015b i s\u0142u\u017cy jako sala gimnastyczna szko\u0142y.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eCmentarz zniszczony przez ludzi i warunki atmosferyczne\u201d. Cmentarz o powierzchni jednej dziesi\u0105tej hektara le\u017ca\u0142 wtedy obok ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, oddzielony od cmentarza katolickiego drog\u0105 poln\u0105, a z jego wyposa\u017cenia zachowa\u0142y si\u0119 dwa ozdobne, kute ogrodzenia w stanie \u015brednim i oko\u0142o dwudziestu jeden mogi\u0142, kt\u00f3rych obramowania zapada\u0142y si\u0119 w ziemi\u0119. Najstarszy czytelny nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 4 lipca 1909 roku, a granic\u0119 cmentarza i wewn\u0119trzn\u0105 alejk\u0119 znaczy\u0142o dziewi\u0119\u0107 lip w dobrym stanie zdrowotnym.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 194 ewangelik\u00f3w i 28 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 444 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (powiat Marienwerder, strona 78, pozycja 76); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae \u2014 wizytacje archidiakonatu pomorskiego za biskupa w\u0142oc\u0142awskiego i pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, wydane drukiem, trzy zeszyty (wizytacja Sebastiana Liwierzkiego z 1583 roku, s. 77\u201378 i 121; \u201eRationarium\u201d Sebastiana Paulina z Szamotu\u0142 z czerwca i lipca 1584 roku, s. 168\u2013169; wizytacja z 1596 roku wed\u0142ug datowania wydawcy, zeszyt I, s. XXI\u2013XXII, zeszyt II, s. 251 i 301\u2013303); skany Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G56, s. 237\u2013239; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 371\u2013372 i 389; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Gniew; karta cmentarza w Opaleniu, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 5 pa\u017adziernika 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w miasta i gminy Gniew \u2014 BIP Gniew","url":"https://bip.gniew.pl/pobierz/16405.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 5 pa\u017adziernika 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CPEJMYJISJLO6HLUY4XIWS6LH6XAF2F3"}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0101","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.744107,"lng":18.822089,"name_de":"M\u00fcnsterwalde","name_pl":"Opalenie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Opaleniu dwa cmentarze ewangelickie: przy ulicy Czy\u017cewskiego, pod pozycj\u0105 463 arkusza gminy Gniew, i przy ulicy Sportowej. Opisywany jest tu cmentarz przy ulicy Sportowej, w ewidencji pod pozycj\u0105 486. Pozosta\u0142e tamtejsze pozycje ewidencji s\u0105 katolickie: kapliczka na cmentarzu katolickim przy tej samej ulicy Czy\u017cewskiego, pod pozycj\u0105 464. Z katolickich obiekt\u00f3w ewidencja podaje te\u017c cmentarz przy ko\u015bciele parafialnym przy ulicy Ko\u015bcielnej, pod pozycj\u0105 474.\n\nOpalenie, po niemiecku M\u00fcnsterwalde, to kociewska wie\u015b nad Wis\u0142\u0105, le\u017c\u0105ca naprzeciw Kwidzyna; do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 831 os\u00f3b: 544 katolik\u00f3w i 279 ewangelik\u00f3w. W tym spisie zapisano te\u017c jednego wyznawc\u0119 innego Ko\u015bcio\u0142a chrze\u015bcija\u0144skiego i siedmiu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Gniewie \u2014 w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni dorobili si\u0119 w 1900 roku, a jej budynek stoi do dzi\u015b i s\u0142u\u017cy jako sala gimnastyczna szko\u0142y.\n\nWizytacja katolickiej parafii w Opaleniu z 17 pa\u017adziernika 1745 roku naliczy\u0142a w niej oko\u0142o 150 katolik\u00f3w przyst\u0119puj\u0105cych do spowiedzi wielkanocnej i oko\u0142o 150 luteran\u00f3w. W Aplinkach luteranie, tolerowani przez dziedzica, mieli swoj\u0105 szko\u0142\u0119 i tam chodzili w niedziele. W tej szkole nauczyciel g\u0142osi\u0142 im kazania po niemiecku. 22 maja 1766 roku wizytator zapisa\u0142 w parafii 68 doros\u0142ych luteran\u00f3w i 75 luteranek oraz 105 ich dzieci.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 194 ewangelik\u00f3w i 28 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 444 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gniew, pozycje 463, 464, 474 i 486; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 78, poz. 76; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G56, s. 237\u2013239; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 371\u2013372 i 389; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gniew (stan 29 VIII 2026), pozycja 463, 464, 474 i 486","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781 i tabela nr 21; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1161","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.743603,"lng":18.821316,"name_de":"M\u00fcnsterwalde","name_pl":"Opalenie \u2014 drugi cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Opalinie le\u017cy w lesie, p\u00f3\u0142tora kilometra na zach\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi, na stoku wzg\u00f3rza. Jest bardzo ma\u0142y: ewidencja zabytk\u00f3w podaje 0,024 hektara, czyli niespe\u0142na dwa i p\u00f3\u0142 ara, nie podaje natomiast daty jego za\u0142o\u017cenia. Po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej w 1945 roku cmentarz utraci\u0142 opiek\u0119.\n\nW\u0142a\u015bcicieli Opalino zmienia\u0142o cz\u0119sto. Za czas\u00f3w zakonu krzy\u017cackiego nale\u017ca\u0142o do d\u00f3br pa\u0144skich ziemi puckiej na prawie polskim; w 1425 roku nadano je na prawie che\u0142mi\u0144skim. W drugiej po\u0142owie XVI wieku Atlas historyczny Prus Kr\u00f3lewskich notuje Opalino jako wie\u015b szlacheck\u0105 w powiecie puckim, w parafii \u017carnowieckiej. Rejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku, pod nazw\u0105 Oppalin, liczy tu sze\u015b\u0107 zrzebi; podatek p\u0142acili z nich ci sami Kolkowowie co w s\u0105siednim Kolkowie: Joachim, s\u0119dzia ziemski pucki, Maciej, Krzysztof i Wawrzyniec. W 1590 roku wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 cz\u0142onek rodziny Kolkow, w 1642 prawa dziedziczne mieli Kolkowowie i Chinowscy, a w 1691 dziedzicem by\u0142 Paul Chinowski, kt\u00f3ry sprzeda\u0142 swoje drewno gda\u0144skiemu kupcowi Westfalowi. W 1716 roku jeden z posiadaczy pisa\u0142 si\u0119 Oppalinski \u2014 nazwiskiem wzi\u0119tym od wsi. Ksi\u0119ga dekanatu puckiego notuje w 1776 roku sze\u015b\u0107 cz\u0119\u015bci szlacheckich, w 1789 tylko cztery; potem maj\u0105tek scalili von Rybinski i von Zanthirowie (do 1876 roku majorowa von Zanthir). Na koniec nale\u017ca\u0142 do Strehlk\u00f3w, od 1886 roku do Ernsta Strehlkego.\n\nZapis wizytacyjny parafii \u017barnowiec wymienia tutejsze wsie po kolei i przy ka\u017cdej odnotowuje, kto p\u0142aci dziesi\u0119cin\u0119, a kto nie \u2014 powodem odmowy bywa zmiana wyznania. Opalino nale\u017ca\u0142o w czasie wizytacji do Opali\u0144skich i mia\u0142o dwa dwory, a granica wyznaniowa przechodzi\u0142a przez sam\u0105 rodzin\u0119: w jednym mieszka\u0142a pani Opali\u0144ska, wdowa katolicka, z synem, w drugim \u2014 drugi syn tej\u017ce wdowy, ewangelik.\n\nPrzewag\u0119 ewangelik\u00f3w opisuje Franz Schultz. Oko\u0142o 1600 roku pomorska rodzina Bychow z\u0142\u0105czy\u0142a w jeden maj\u0105tek cztery s\u0105siaduj\u0105ce wsie \u2014 Czymanowo, Opalino, Kolkowo i Strzebielinko. Maj\u0105tek rozpad\u0142 si\u0119 w 1624 roku: trzy wsie kupi\u0142y rodziny szlachty kaszubskiej, Strzebielinko wzi\u0119li von Rexinowie z Lantowa w ziemi l\u0119borskiej. Katolik\u00f3w by\u0142o w tych czterech maj\u0105tkach, a tak\u017ce w s\u0105siednich dobrach Brzyno i Prusewo, jak pisze Franz Schultz, \u201euderzaj\u0105co ma\u0142o\u201d: w Strzebielinku i Prusewie do jego czas\u00f3w nie by\u0142o ani jednego, wi\u0119c w ksi\u0119gach parafii \u017carnowieckiej tych wsi w og\u00f3le nie prowadzono. W 1730 roku wpisano do nich trzy wsie, kt\u00f3re tymczasem przesz\u0142y w r\u0119ce szlachty kaszubskiej \u2014 Kolkowo, Opalino i Czymanowo \u2014 \u201echocia\u017c i tu liczba mieszka\u0144c\u00f3w ewangelickich zawsze przewa\u017ca\u0142a\u201d.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Oppalin* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 16 budynk\u00f3w mieszkalnych i 188 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 118 ewangelik\u00f3w i 70 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gniewinie; katolicy \u2014 do parafii w \u017barnowcu; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Ty\u0142owie.\n\nOpalino (po niemiecku Oppalin) by\u0142o maj\u0105tkiem ziemskim (Rittergut), do 1920 roku w powiecie wejherowskim \u2014 po niemiecku Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen \u2014 w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy nie mia\u0142o, a ko\u015bcielnie ci\u0105\u017cy\u0142o w dwie strony: katolicy nale\u017celi do parafii w \u017barnowcu, ewangelicy za\u015b do parafii w Gniewinie, le\u017c\u0105cej ju\u017c w prowincji Pomorze. Ernst M\u00fcller wymienia Opalino w\u015br\u00f3d wsi parafii gniewi\u0144skiej, a spis parafii ewangelickich z 1 grudnia 1910 roku wymienia Oppalin pod pozycj\u0105 82 z parafi\u0105 \u201eGnewin w prowincji Pomorze\u201d. Granica prowincji dzieli\u0142a t\u0119 parafi\u0119; duplikaty jej ksi\u0105g metrykalnych dla miejscowo\u015bci zachodniopruskich sk\u0142adano osobno, w s\u0105dzie obwodowym w Wejherowie. \u015awi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105 by\u0142 neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Gniewinie, o kt\u00f3rego datowaniu \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie. Po 1945 roku przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 w obszarze dworskim 127 mieszka\u0144c\u00f3w: 68 ewangelik\u00f3w i 59 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1890 roku obw\u00f3d dworski liczy\u0142 146 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 77 ewangelik\u00f3w; Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, uzna\u0142 70 z nich za Niemc\u00f3w, a siedmiu za Kaszub\u00f3w. Leksykon Meyersa podaje 153 mieszka\u0144c\u00f3w (wed\u0142ug spisu z 1910 roku), Schultz \u2014 138 w obwodzie dworskim nale\u017c\u0105cym do okr\u0119gu urz\u0119dowego Kolkowo, w tym 67 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku i 34 po polsku. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku zapisa\u0142 tu 58 os\u00f3b podaj\u0105cych niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty.\n\nProgram opieki nad zabytkami gminy Gniewino na lata 2025\u20132028 wymienia Opalino w\u015br\u00f3d cmentarzy, kt\u00f3rych granice zabezpieczono niewysokim murkiem z kamienia polnego. O cmentarzach gminy \u2014 poza trzema, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 katolickimi \u2014 pisze, \u017ce s\u0105 \u201enieczynne i bardzo zaniedbane\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W nag\u0142\u00f3wku wydania przekazu o dworach Opali\u0144skich wskazano wizytacj\u0119 biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 9\u201311 lipca 1596 roku, a przypis wydawcy odsy\u0142a do kodeksu pelpli\u0144skiego z wizytacj\u0105 biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gniewinie by\u0142 w budowie w latach 1889\u20131890 i bywa datowany na oko\u0142o 1890 rok; spotyka si\u0119 te\u017c datowanie na lata 1870\u20131872.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 429 i 486; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, has\u0142o Gnewin, s. 252; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae\u201d (wizytacja parafii \u017barnowiec), s. 89\u201390; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 62\u201363, poz. 83; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1889 i 1890; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, Warszawa 1926; Program opieki nad zabytkami gminy Gniewino na lata 2025\u20132028 (uchwa\u0142a nr XVIII/135/2025 Rady Gminy Gniewino z 7 lipca 2025 roku, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego z 7 sierpnia 2025 roku, poz. 2881); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 185, pozycja 263; \u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 135; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 63; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 259.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Gniewino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii \u017barnowiec, 9\u201311 VII 1596), s. 89\u201390","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 185, pozycja 263","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, has\u0142o Gnewin, s. 252","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0114","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.706092,"lng":18.080869,"name_de":"Oppalin","name_pl":"Opalino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki figuruje w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w; karta z 1 listopada 1986 roku datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i podaje, \u017ce jego po\u0142o\u017cenie ustalono dok\u0142adnie. W literaturze turystycznej jako \u201ecmentarz poewangelicki Orle\u201d opisywana jest nekropolia w innym Orlu, w powiecie wa\u0142eckim.\n\nOrle (po niemiecku Orle, w wariancie Arnkenhof) by\u0142o obszarem dworskim w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), do 1920 roku w rejencji gda\u0144skiej, z okr\u0119giem urz\u0119dowym i urz\u0119dem stanu cywilnego w Gro\u00df Liniewo. S\u0142ownik geograficzny notuje przy dobrach, razem z wybudowaniem Sidlisko, parow\u0105 gorzelni\u0119 i hodowl\u0119 byd\u0142a.\n\nPrzy zaj\u0119ciu Prus Kr\u00f3lewskich przez Prusy w 1772 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Jana Tucho\u0142ki; p\u00f3\u017aniej przeszed\u0142 do Trembeckich, z kt\u00f3rych Ignacy utrzymywa\u0142 w 1780 roku kaplic\u0119, nieistniej\u0105c\u0105 w czasach S\u0142ownika. W 1772 roku Johann Tucho\u0142ka by\u0142 katolikiem, tak jak mieszka\u0144cy. Na folwarku pracowa\u0142o stale sze\u015bciu danik\u00f3w, a do Orla nale\u017ca\u0142y Kartowo i R\u00f3wne z dwunastoma ch\u0142opami; razem z Garczynem dobra liczy\u0142y 52 w\u0142\u00f3ki. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Jan Tucho\u0142ka, 52-letni porucznik armii saskiej w stanie spoczynku, figuruje jako dziedzic mieszkaj\u0105cy w Orlu. W pruskich ksi\u0119gach hipotecznych, wydanych przez Maxa B\u00e4ra w 1911 roku, zapisano, \u017ce maj\u0105tek Orle z Garczynem nale\u017ca\u0142 najpierw do Micha\u0142a Tucho\u0142ki, od 1762 roku do jego syna Jana, potem do syn\u00f3w Jana, od 1780 roku do Ignacego Trembeckiego, od 1805 roku do jego syna J\u00f3zefa Brochwitz-Trembeckiego, a od 1814 roku do Richarda Cowle\u2019a.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 35 mieszka\u0144c\u00f3w: 15 luteran\u00f3w i 20 katolik\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Orle* 20 budynk\u00f3w mieszkalnych i 290 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 207 ewangelik\u00f3w i 83 katolik\u00f3w. W tym podr\u0119czniku dzieci z Orla przypisano do okr\u0119gu szkolnego w Kartowen (Kartowie). W 1885 roku w obszarze dworskim mieszka\u0142y 252 osoby \u2014 160 ewangelik\u00f3w i 92 katolik\u00f3w \u2014 w 1905 roku 216, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku 236. W spisie z 1910 roku 122 osoby by\u0142y niemieckoj\u0119zyczne, w\u015br\u00f3d nich 114 ewangelik\u00f3w i 8 katolik\u00f3w, a 114 os\u00f3b m\u00f3wi\u0142o po polsku.\n\nKatolicy podlegali parafii \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a w Garczynie. W spisie z 1820 roku i w wykazie gmin z 1885 roku ewangelicy s\u0105 przypisani do parafii w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken); t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 podaje S\u0142ownik geograficzny. W wykazie parafii ewangelickich ze spisu z 1 grudnia 1910 roku przy Orlu, pod pozycj\u0105 149 powiatu ko\u015bcierskiego, stoi parafia w Pog\u00f3dkach (Pogutken).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii \u0141asin (Lessen) i podaje tu 78 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eOrle\u201d (pozycja 6, powiat ko\u015bcierski); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, strona 46, pozycja 163; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku, powiat ko\u015bcierski, pozycja 149); wykaz parafii ewangelickich sporz\u0105dzony z tego spisu; krajowa ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 96, nr 191; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 91 (s. 5), nr 1191a (s. 79); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21, pozycja 191; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 66, 130\u2013131; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 50.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 91 (s. 5), nr 1191a (s. 79)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21, pozycja 191","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 66, 130\u2013131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 50","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0167","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0526,"lng":18.2131,"name_de":"Orle","name_pl":"Orle \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Or\u0142owo \u2014 po niemiecku Orloff \u2014 le\u017cy w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, na \u017bu\u0142awach Wielkich. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Barbary pochodzi z po\u0142owy XIV wieku i stoi do dzi\u015b. Wed\u0142ug Wies\u0142awa D\u0142ugok\u0119ckiego Or\u0142owo nale\u017ca\u0142o w \u015bredniowieczu do parafii w Lubieszewie, cho\u0107 przywilej wsi tej sprawy nie regulowa\u0142; autor wnioskuje tak ze sporu proboszcza lubieszewskiego z mieszka\u0144cami Or\u0142owa w po\u0142owie XV wieku \u2014 w 1451 roku proboszcz Henryk skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u201ewie edliche schelunge und widderwillikeit czwusschen em unnd der inwoneren czum Orlobe entsprossen sey\u201d (\u201e\u017ce wyros\u0142y pewne spory i niech\u0119\u0107 mi\u0119dzy nim a mieszka\u0144cami Or\u0142owa\u201d). Or\u0142owo wymienia te\u017c w\u015br\u00f3d wsi, kt\u00f3re d\u0105\u017cy\u0142y przynajmniej do zbudowania w\u0142asnej kaplicy i osadzenia w niej wikariusza. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest dzi\u015b siedzib\u0105 czynnej parafii katolickiej. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 29 wrze\u015bnia 1961 roku pod numerem A-244. Dach ko\u015bcio\u0142a sp\u0142on\u0105\u0142 7 pa\u017adziernika 2019 roku. Wed\u0142ug Dariusza Piaska w tym po\u017carze uleg\u0142a ca\u0142kowitemu zniszczeniu stoj\u0105ca w zachodniej kruchcie dawna chrzcielnica \u2014 \u015bredniowieczna, kamienna, z o\u015bmioboczn\u0105 czasz\u0105 \u2014 u\u017cywana wcze\u015bniej jako kropielnica. Zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c domy podcieniowe z lat 1802 i 1847, r\u00f3wnie\u017c wpisane do rejestru.\n\nBernhard Schmid opisuje gotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Or\u0142owie jako katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Barbary. Ambona z 1688 roku ma na naro\u017cnikach balustrady pilastry hermowe, a w polach obrazy czterech Ewangelist\u00f3w z cytatami z Pisma \u015awi\u0119tego. W 1669 roku do ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142y trzy dzwony: jeden wywieziono do Lubieszewa, po niemiecku Ladekopp, drugi znajdowa\u0142 si\u0119 w Nowym Dworze Gda\u0144skim, po niemiecku Tiegenhof, u starosty von Weyhera, a trzeci le\u017ca\u0142 w ko\u015bciele na ziemi \u2014 ten ostatni w czasach Schmida wisia\u0142 w dzwonnicy. Na cmentarzu przyko\u015bcielnym sta\u0142o wiele nagrobk\u00f3w z XVII\u2013XIX wieku, przewa\u017cnie stel \u2014 starsze z wapienia, m\u0142odsze z piaskowca lub drewna. Najstarszy wymieniony nagrobek upami\u0119tnia Margaret\u0119, \u017con\u0119 Hansa Ensza, zmar\u0142\u0105 8 kwietnia 1654 roku w wieku 55 lat. Na cmentarzu stoi te\u017c kamie\u0144 Jacoba Bestevatera, zmar\u0142ego 15 stycznia 1684 roku. Kolejny kamie\u0144 upami\u0119tnia Anke Entzen, \u017con\u0119 Jacoba Wiebena, zmar\u0142\u0105 27 wrze\u015bnia 1709 roku. Nagrobek Elisabeth Dircksen z domu Grunau, urodzonej 1 kwietnia 1730 roku i zmar\u0142ej 15 wrze\u015bnia 1765 roku, m\u00f3wi, \u017ce \u017cy\u0142a w ma\u0142\u017ce\u0144stwie 4 lata i 51 tygodni i zosta\u0142a matk\u0105 czworga dzieci. Program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski na lata 2022\u20132025 wymienia cmentarz przyko\u015bcielny w Or\u0142owie w\u015br\u00f3d cmentarzy przyko\u015bcielnych, kt\u00f3re pe\u0142ni\u0105 funkcj\u0119 lapidari\u00f3w. Seweryn Pauch odnotowa\u0142, \u017ce w fundamenty zakrystii, od p\u00f3\u0142nocnej strony ko\u015bcio\u0142a, wmurowano siedem kamieni; sze\u015b\u0107 z nich to zapewne nagrobki z okolicznego cmentarza, z trzema czytelnymi datami \u2014 1685, 1694 i 1708 \u2014 oraz pi\u0119cioma monogramami.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eOrloff, Orlofferweihe\u201d \u0142\u0105cznie 145 mieszka\u0144c\u00f3w. W tym spisie zapisano 42 luteran\u00f3w, 19 katolik\u00f3w i 84 mennonit\u00f3w. Spis z 1820 roku nazywa tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym, kt\u00f3rego macierz znajduje si\u0119 w Lubieszewie, i tam te\u017c kieruje tutejszych luteran\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Orloff* 16 budynk\u00f3w mieszkalnych i 139 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 52 ewangelik\u00f3w, 30 katolik\u00f3w i 57 mennonit\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Lubieszewie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1868 roku Or\u0142owo, po niemiecku Orloff, liczy\u0142o 139 mieszka\u0144c\u00f3w: 52 ewangelik\u00f3w, 30 katolik\u00f3w i 30 mennonit\u00f3w; we wsi by\u0142a szko\u0142a, a parafia katolicka i ewangelicka znajdowa\u0142a si\u0119 w Lubieszewie.\n\nZe 184 mieszka\u0144c\u00f3w spisanych w 1885 roku ewangelik\u00f3w by\u0142o 75, katolik\u00f3w 39, a 70 os\u00f3b zapisano jako innych chrze\u015bcijan. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich z 1890 roku wymienia w Or\u0142owie tylko kaplic\u0119 katolick\u0105 podleg\u0142\u0105 Lubieszewu. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 193 mieszka\u0144c\u00f3w: 82 ewangelik\u00f3w, 45 katolik\u00f3w i 66 innych chrze\u015bcijan. Ewangelicy nie mieli tu w\u0142asnej parafii i nale\u017celi do parafii w Lubieszewie (Ladekopp).\n\nWe wsi zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz mennonicki, uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej i gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. Dom modlitwy mennonit\u00f3w sta\u0142 nie w Or\u0142owie, lecz w s\u0105siednim Or\u0142owskim Polu. Viktor Zirkwitz opisa\u0142 go z natury przed wojn\u0105. Przynale\u017cno\u015b\u0107 tej gminy podaje si\u0119 rozbie\u017cnie: jedne zapisy nazywaj\u0105 j\u0105 flamandzk\u0105, Zirkwitz \u2014 fryzyjsk\u0105. Zirkwitz dodaje, \u017ce w 1882 roku po\u0142\u0105czono j\u0105 ze zborem w Lubieszewie.\n\nKatolickie \u017ar\u00f3d\u0142a, kt\u00f3re om\u00f3wi\u0142 Jan Wi\u015bniewski \u2014 protoko\u0142y wizytacyjne i ksi\u0119ga domowa parafii w Lubieszewie (Liber Domesticus) \u2014 pokazuj\u0105, jak dawno mennonici przewa\u017cali we wsi. W 1626 roku zapisano, \u017ce tutejsi wie\u015bniacy s\u0105 innowiercami, a w 1647 roku \u2014 \u017ce wszyscy s\u0105 anabaptystami, czyli, jak obja\u015bnia autor, mennonitami fryzyjskimi; na cmentarzu przy kaplicy chowano wtedy tak\u017ce nieochrzczonych, co zdaniem autora \u015bwiadczy\u0142o o dobrym wsp\u00f3\u0142istnieniu wyzna\u0144. Proboszcz Lubieszewa i Or\u0142owa, ksi\u0105dz Jakub Czeraski, wyst\u0105pi\u0142 15 pa\u017adziernika 1710 roku przeciw so\u0142tysowi Franciscusowi Filipsenowi i mieszka\u0144com wsi, kt\u00f3rzy wbrew prawu postawili i utrzymywali szko\u0142\u0119 mennonick\u0105; powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na dekret kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa IV z 9 maja 1638 roku, zabraniaj\u0105cy anabaptystom budowania szk\u00f3\u0142. Komisja biskupia, kt\u00f3ra w grudniu tego roku spisa\u0142a w tej sprawie dokument na plebanii w Lubieszewie, postanowi\u0142a, \u017ce parafianie maj\u0105 odbudowa\u0107 dawn\u0105 szko\u0142\u0119 katolick\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug wsp\u00f3\u0142czesnego opisu po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, a wed\u0142ug spisu z 1820 roku i statystyki ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich z 1890 roku by\u0142 to katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny albo kaplica podleg\u0142a Lubieszewu. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku notuje w Or\u0142owie 57 mennonit\u00f3w, a S\u0142ownik geograficzny (tom VII, 1886) dla 1868 roku, przy tych samych liczbach 139 mieszka\u0144c\u00f3w, 52 ewangelik\u00f3w i 30 katolik\u00f3w, podaje 30 mennonit\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lubieszewo (Ladekopp) i podaje tu 87 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eOr\u0142owo\u201d; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 242, 243, 244; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat malborski, poz. 85; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat malborski, poz. 74 (strony druku 80\u201381); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Danzig 1940; wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych wpisanych do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 40, nr 96; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 154, pozycja 93; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XX, 2019, s. 23\u201324; D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 139, 155; S. Pauch, \u201eWybrane przejawy religijno\u015bci na murach budowli sakralnych Wielkich \u017bu\u0142aw Malborskich\u201d, \u201eStudia Pelpli\u0144skie\u201d 48, 2015, s. 209; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 58, 81; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski na lata 2022\u20132025 (uchwa\u0142a nr 383/LI/2022 z 30 czerwca 2022 roku), Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego 2022, poz. 2895, s. 72.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Or\u0142owo \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Or\u0142owo"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info \u2014 Or\u0142owo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Or\u0142owo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 242, 243, 244","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eOr\u0142owo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 154, pozycja 93","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XX, 2019, s. 23\u201324","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147887.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 139, 155","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/28711400.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Pauch, \u201eWybrane przejawy religijno\u015bci na murach budowli sakralnych Wielkich \u017bu\u0142aw Malborskich\u201d, \u201eStudia Pelpli\u0144skie\u201d 48, 2015, s. 209","url":"https://studiapelplinskie.pl/attachments/article/7/15%20Pauch15.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 58, 81","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0372","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20638,"lng":19.0797,"name_de":"Orloff","name_pl":"Or\u0142owo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Barbary (Orloff)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Or\u0142owskie Pole, po niemiecku Orlofferfelde, le\u017cy w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, w powiecie nowodworskim, na \u017bu\u0142awach. Tutejszy cmentarz mennonicki przylega\u0142 od p\u00f3\u0142nocy do wiejskiego domu modlitwy; tak opisa\u0142 go Bernhard Schmid w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu malborskiego (\u201eN\u00f6rdlich schlie\u00dft sich der Kirchhof an\u201d). Na arkuszu 1780 Tiegenhof mapy topograficznej w skali 1:25 000, w wydaniu z 1910 roku, podpis \u201eMennoniten-Bethaus\u201d stoi przy zabudowaniu w tym miejscu. W tej podzia\u0142ce arkusz nie pokazuje sygnatur cmentarnych.\n\nGminny program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski na lata 2022\u20132025 podaje, \u017ce nekropolie mennonickie wraz z Domami Modlitwy powstawa\u0142y od drugiej \u0107wierci XVIII wieku, mi\u0119dzy innymi w Or\u0142owskim Polu. W 1751 roku zbudowano tu mennonicki dom modlitwy: z bali, na wysokim cokole z kamienia polnego, o wymiarach oko\u0142o 12,0 na 24,5 metra. W szczycie po\u0142udniowym domu modlitwy mie\u015bci\u0142y si\u0119 mieszkanie i izba starszych, a dach kryto holendersk\u0105 dach\u00f3wk\u0105. Zb\u00f3r nale\u017ca\u0142 pierwotnie do samodzielnej gminy fryzyjskiej, a z gmin\u0105 lubieszewsk\u0105 po\u0142\u0105czono go w 1882 roku. Od wschodu przylega\u0142 do niego bardzo obszerny podjazd ze s\u0142upami do przywi\u0105zywania zaprz\u0119g\u00f3w.\n\nSchmid zapisa\u0142, \u017ce cmentarz, ma\u0142o obsadzony, lecz dobrze utrzymany, z licznymi kamiennymi pomnikami, sprawia wra\u017cenie powa\u017cne i wzruszaj\u0105ce. Na cmentarzu sta\u0142y wed\u0142ug Schmida liczne drewniane oraz kamienne stele nagrobne starszego rodzaju. Zwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce im bli\u017cej \u017bu\u0142aw, tym staranniej dbano o groby: sadzono niskie krzewy, d\u0142ugie rz\u0119dy lip albo g\u0142ogu o koronach strzy\u017conych na kszta\u0142t \u017cywop\u0142otu, a na grobach \u2014 r\u00f3wno przyci\u0119te tuje.\n\nZ tego samego opisu pochodz\u0105 nazwiska z tutejszych nagrobk\u00f3w. Cor. Schroeder z domu Quiring, zmar\u0142a w 1813 roku, doczeka\u0142a si\u0119 piaskowcowego obelisku na czworobocznym cokole. Kupcowi Peterowi Stobbemu z Nowego Dworu Gda\u0144skiego, zmar\u0142emu w 1823 roku, postawiono cok\u00f3\u0142 z piaskowca z waz\u0105, \u201ew dobrych proporcjach\u201d. W 1834 roku zmar\u0142a pani A. Hamm, kt\u00f3ra otrzyma\u0142a podobny pomnik. Starszemu zboru Johannowi Donnerowi z Beiershorst, zmar\u0142emu w 1830 roku, wystawiono stel\u0119 z waz\u0105, z kt\u00f3rej zwisaj\u0105 wie\u0144ce. Cornelius Lepp z Nowego Dworu, zmar\u0142y w 1852 roku, otrzyma\u0142 pomnik \u017celiwny: wysoki cok\u00f3\u0142 z \u017ca\u0142obn\u0105 postaci\u0105 kobiec\u0105, cz\u0119\u015bciowo z\u0142ocon\u0105, \u201ew antycznych formach szko\u0142y Schinkla\u201d.\n\nMarta Koperska-Ko\u015bmicka wymienia Or\u0142owskie Pole w\u015br\u00f3d miejsc, w kt\u00f3rych w krajobrazie \u017bu\u0142aw przetrwa\u0142y do dzi\u015b nekropolie mennonickie, najcz\u0119\u015bciej jako pozosta\u0142o\u015bci za\u0142o\u017ce\u0144 z XIX wieku. Odnotowa\u0142a te\u017c, \u017ce przed 2013 rokiem mennonickie stowarzyszenie Mennoniten Arbeitskreis Polen prowadzi\u0142o na tutejszym cmentarzu prace porz\u0105dkowe.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 169 mieszka\u0144c\u00f3w w 24 domach: 69 luteran\u00f3w, 11 katolik\u00f3w i 89 mennonit\u00f3w; zar\u00f3wno parafia lutera\u0144ska, jak i katolicka mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Lubieszewie (Ladekopp). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 Orlofferfelde jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 26 budynk\u00f3w mieszkalnych i 263 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 141 ewangelik\u00f3w, 42 katolik\u00f3w i 76 mennonit\u00f3w. W tym samym roku dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Or\u0142owie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 235 mieszka\u0144c\u00f3w: 125 ewangelik\u00f3w, 38 katolik\u00f3w i 72 osoby zapisane jako inni chrze\u015bcijanie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lubieszewo (Ladekopp) i podaje tu 96 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 14\u201315, poz. 86; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 245\u2013246; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1780 Tiegenhof, wydanie z 1910 roku; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 40, nr 97; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski na lata 2022\u20132025 (uchwa\u0142a nr 383/LI/2022 z 30 czerwca 2022 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 154, pozycja 94; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 55, 61.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"prawomiejscowe.pl","url":"https://prawomiejscowe.pl/api/file/GetZipxAttachment/420/2266976/false/preview"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mapcarta.com","url":"https://mapcarta.com/W1316243336"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 245\u2013246","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1780 Tiegenhof, wydanie z 1910 roku","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 154, pozycja 94","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 55, 61","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/87998.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0986","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21411,"lng":19.08835,"name_de":"Orlofferfelde","name_pl":"Or\u0142owskie Pole \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Or\u0142owskie Pole, po niemiecku Orlofferfelde, to wie\u015b rz\u0119dowa przy drodze z Lubieszewa do Nowego Dworu, za\u0142o\u017cona \u2014 wedle opracowania regionalnego \u2014 w 1526 roku. S\u0142ownik geograficzny odnotowuje tu przywilej z 1349 roku. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Mennonicki dom modlitwy zniszczono po 1945 roku. W latach 2005\u20132010 m\u0142odzie\u017c polska, niemiecka i holenderska uprz\u0105tn\u0119\u0142a przylegaj\u0105cy cmentarz i ods\u0142oni\u0142a fundamenty budynku. Na cmentarzu znajduje si\u0119 mi\u0119dzy innymi gr\u00f3b Petera Stobbego z Nowego Dworu Gda\u0144skiego, tw\u00f3rcy ja\u0142owc\u00f3wki Machandel.\n\nW 1562 roku powsta\u0142a tu gmina mennonicka nurtu fryzyjskiego, jedna z najstarszych na \u017bu\u0142awach. W 1751 roku zbudowano drewniany, zr\u0119bowy dom modlitwy na planie prostok\u0105ta, a w 1882 roku gmin\u0119 po\u0142\u0105czono administracyjnie ze zborem w Lubieszewie, z zachowaniem samodzielno\u015bci duszpasterskiej. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 147), kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 na E. Kizika (1985, s. 96), gmina mennonit\u00f3w Or\u0142owskie Pole liczy\u0142a w 1771 roku 737 cz\u0142onk\u00f3w; t\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 podaje za Klempem Jan Wi\u015bniewski. Klemp pisze te\u017c, za tym samym opracowaniem Kizika, \u017ce przyrost naturalny w menonickiej gminie w Or\u0142owskim Polu w drugiej po\u0142owie XVIII wieku r\u00f3wna\u0142 si\u0119 niemal zeru (s. 153). W\u015br\u00f3d nagrobk\u00f3w przy tutejszym domu modlitwy Bernhard Schmid wymienia pomnik starszego zboru Johanna Donnera z Beiershorst, zmar\u0142ego w 1830 roku \u2014 obok grob\u00f3w kupc\u00f3w z Nowego Dworu Gda\u0144skiego. Beiershorst to dzisiejsze Wybicko; stamt\u0105d pochodzi\u0142 pochowany tu starszy zboru Johann Donner.\n\nPrzed wojn\u0105 Viktor Zirkwitz sporz\u0105dzi\u0142 z natury inwentaryzacj\u0119 budynku. Dom modlitwy mierzy\u0142 oko\u0142o 12,0 na 24,5 metra, postawiono go z bali na wysokim cokole z kamieni polnych i pokryto holendersk\u0105 dach\u00f3wk\u0105; przy szczycie po\u0142udniowym mie\u015bci\u0142o si\u0119 mieszkanie i izba starszych zboru. Przed budynkiem urz\u0105dzono obszerny podjazd ze s\u0142upami do przywi\u0105zywania zaprz\u0119g\u00f3w \u2014 na nabo\u017ce\u0144stwa zje\u017cd\u017cano wozami z gospodarstw rozrzuconych po ca\u0142ych \u017bu\u0142awach. Ten sam opis t\u0142umaczy, czym mennonicki dom modlitwy r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 od ko\u015bcio\u0142a. By\u0142 to prosty budynek z bali, bez wie\u017cy, z przylegaj\u0105cym cmentarzem; ca\u0142e za\u0142o\u017cenie przypomina\u0142o raczej zagrod\u0119 ch\u0142opsk\u0105 i sta\u0142o nie we wsi, lecz niepozornie poza ni\u0105. W opisie Zirkwitza budynek nie ma orientacji wschodniej, obowi\u0105zkowej w ko\u015bcio\u0142ach, bo we wn\u0119trzu nie by\u0142o o\u0142tarza. Sala modlitwy mia\u0142a 16,4 metra d\u0142ugo\u015bci i zwyk\u0142y uk\u0142ad: przy \u015bcianie wschodniej miejsca dla \u201enauczycieli\u201d i diakon\u00f3w, a po pozosta\u0142ych trzech stronach empory. W 1851 roku, przy remoncie, nadpro\u017ca okien przerobiono na \u0142uki w kszta\u0142cie o\u015blego grzbietu.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 169 mieszka\u0144c\u00f3w: 69 luteran\u00f3w, 11 katolik\u00f3w i 89 mennonit\u00f3w. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Orlofferfelde* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 26 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 263, w tym 141 ewangelik\u00f3w, 42 katolik\u00f3w i 76 mennonit\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Lubieszewie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Or\u0142owie. S\u0142ownik geograficzny podaje na rok 1868 we wsi 263 mieszka\u0144c\u00f3w w 26 domach: 141 ewangelik\u00f3w, 76 mennonit\u00f3w, 42 katolik\u00f3w i 4 dysydent\u00f3w. S\u0142ownik wymienia te\u017c poczt\u0119 w Nowym Dworze, parafi\u0119 katolick\u0105 i ewangelick\u0105 w Lubieszewie oraz szko\u0142\u0119 w Or\u0142owie.\n\nHermann Eckerdt (1868) wymienia Or\u0142owskie Pole, po niemiecku Orlofferfelde, w\u015br\u00f3d wsi dawnego okr\u0119gu Tiegenhof maj\u0105cych tak zwane w\u0142\u00f3ki holenderskie. Eckerdt nazywa te wsie pierwotnymi osadami mennonickimi, w jego czasach w wi\u0119kszo\u015bci zamieszkanymi przez mennonit\u00f3w. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 235 mieszka\u0144c\u00f3w: 125 ewangelik\u00f3w, 38 katolik\u00f3w i 72 innych chrze\u015bcijan. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 227 mieszka\u0144c\u00f3w: 138 ewangelik\u00f3w, 33 katolik\u00f3w i 56 innych chrze\u015bcijan. Ewangelik\u00f3w i katolik\u00f3w spisy przypisuj\u0105 do parafii w Lubieszewie (Ladekopp).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lubieszewo (Ladekopp) i podaje tu 96 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 171; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 245; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat malborski, poz. 86; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat malborski, poz. 75 (strony druku 80\u201381); Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Danzig 1940; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII, has\u0142o Orlofferfelde; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 40, nr 97; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia; zulawywislane.blogspot.com \u2014 Or\u0142owskie Pole, cmentarz; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 154, pozycja 94; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 58; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 147, 153; E. Kizik, \u201eKronika Henryka Donnera. XVIII-wieczne \u017ar\u00f3d\u0142o do dziej\u00f3w mennonit\u00f3w \u017cu\u0142awskich\u201d, \u201eZeszyty Naukowe Wydzia\u0142u Humanistycznego Uniwersytetu Gda\u0144skiego\u201d, nr 15: Historia, 1985, s. 96 (za Klempem).*","built_year":1751,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zulawywislane.blogspot.com \u2014 Or\u0142owskie Pole, cmentarz","url":"https://zulawywislane.blogspot.com/2014/06/orowskie-pole-orlofferfelde-cmentarz.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 245","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 171","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 154, pozycja 94","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 58","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 147, 153","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0310","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.23333,"lng":19.08333,"name_de":"Orlofferfelde","name_pl":"Or\u0142owskie Pole \u2014 mennonicki dom modlitwy (Orlofferfelde, nieistniej\u0105cy)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Osice, po niemiecku Wossitz, le\u017c\u0105 na zachodnim skraju \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich; przed 1945 rokiem w powiecie Danziger Niederung. W latach 1920\u20131939 Osice le\u017ca\u0142y w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, wcze\u015bniej w Prusach Zachodnich, potem w Rzeszy. Wie\u015b ma nadanie z 1308 roku, a w 1310 przesz\u0142a w r\u0119ce krzy\u017cackie.\n\nGotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rejestr zabytk\u00f3w datuje na prze\u0142om XIV i XV wieku, a inwentarz J. Heisego \u2014 na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XV wieku, z pozosta\u0142o\u015bciami starszej budowli w \u015bcianie po\u0142udniowej i dawnej zakrystii; wie\u017ca pochodzi z 1767 roku. W tym samym roku, wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego, rozbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142, wysuwaj\u0105c dalej jego p\u00f3\u0142nocn\u0105 \u015bcian\u0119. \u015awi\u0105tynia od Reformacji do 1945 roku nale\u017ca\u0142a do ewangelik\u00f3w, a otaczaj\u0105cy j\u0105 cmentarz przyko\u015bcielny by\u0142 cmentarzem tutejszej parafii. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d dw\u00f3ch cmentarzy parafii w Osicach, licz\u0105cej wtedy 601 ewangelik\u00f3w. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; ocala\u0142 w ca\u0142o\u015bci i jest dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego. W 2014 roku ze starszych nagrobk\u00f3w utworzono przy nim lapidarium.\n\nOsice by\u0142y samodzieln\u0105 parafi\u0105, a nale\u017ca\u0142o do niej tak\u017ce Herrengrebin. Ewangelick\u0105 list\u0119 tutejszych duchownych otwiera Johannes Lado, przyby\u0142y w 1573 roku i sprawuj\u0105cy urz\u0105d do \u015bmierci w 1593. Trzeci z kolei, Andreas Gitreus, przeszed\u0142 st\u0105d w 1602 roku do Trutn\u00f3w. Od tego samego 1573 roku prowadzi list\u0119 tutejszych pastor\u00f3w Bogumi\u0142 Szady w aneksie do geografii struktur wyznaniowych Korony, za wykazem duchownych pruskich Ludwika Rhesy.\n\nJakub Fankidejski wymienia \u015bwi\u0105tynie w Steblewie, Trutnowach, Leczkowach, Kiermarku, Wielkich Cedrach, Osicach, Suchym D\u0119bie, Ostrowitem, Krzywym Kole, Herzbergu i Woc\u0142awiu. O ich losie pisze ksi\u0105dz Fankidejski: \u201eWszystkie powy\u017csze ko\u015bcio\u0142y wcze\u015bnie utracone s\u0105 dla wiary \u015bw. w skutek prawa patronatu, kt\u00f3re wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski\u201d. W tej samej ksi\u0105\u017cce opisany jest zamiar utworzenia osobnego biskupstwa gda\u0144skiego. Na uposa\u017cenie biskupa z katedr\u0105 Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny przewidziano mi\u0119dzy innymi bogate wsie \u017cu\u0142awskie: Steblewo, Krzywe Ko\u0142o, Suchy D\u0105b, Ostrowite, Grabiny i Osice. Zamiar nie doszed\u0142 do skutku.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Wossitz* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 25 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 415, w tym 225 ewangelik\u00f3w i 190 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W S\u0142owniku geograficznym te same liczby \u2014 415 mieszka\u0144c\u00f3w, 225 ewangelik\u00f3w i 190 katolik\u00f3w \u2014 podano dla 1868 roku. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje w gminie 372 mieszka\u0144c\u00f3w: 176 ewangelik\u00f3w i 196 katolik\u00f3w.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1660 roku, ksi\u0119gi konfirmacji od 1851 roku i wykaz komunikant\u00f3w od 1886 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1660\u2014 K 1886\u2014 Konf 1851\u2014 Aufzeichnungen: Chronik seit 1774; Predigerliste seit 1573, mit Lebensl\u00e4ufen seit 1762. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809\u201411, und besonders f\u00fcr Herren- und M\u00f6nchengrebin Geb St 1809\u201411 Tr 1809. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1796\u20141805. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St f\u00fcr Wossitz und Herrengrebin 1814\u201474\u201d. W spisie B\u00e4ra s\u0105 ponadto kronika od 1774 roku i lista duchownych od 1573 roku.\n\nW maju 1910 roku tutejszy ko\u015bcielny i grabarz August Haak otrzyma\u0142 Powszechn\u0105 Odznak\u0119 Honorow\u0105 (Allgemeines Ehrenzeichen).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 173 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 579 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 5; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII, has\u0142o Osice; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 159, 204\u2013205; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 20\u201321, poz. 70; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 112; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 29; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 356; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 12 maja 1910 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Osice (Wossitz) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane (zulawy.infopl.info)","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/osice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Osice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 112","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 12 maja 1910 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/T3PWXH5T3Q4BJ2BNZBK3UNZUDEUCSYS3"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0400","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21646,"lng":18.80842,"name_de":"Wossitz","name_pl":"Osice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Osice, po niemiecku Wossitz, le\u017c\u0105 na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnym powiecie Danziger Niederung \u2014 do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a od 1939 do 1945 roku w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Wie\u015b, w \u015bredniowieczu zapisywana jako Osycze, pojawia si\u0119 w dokumentach po raz pierwszy w 1308 roku, gdy W\u0142adys\u0142aw, ksi\u0105\u017c\u0119 krakowski i pomorski, nada\u0142 j\u0105 synom Unis\u0142awa; dwa lata p\u00f3\u017aniej przej\u0105\u0142 j\u0105 zakon krzy\u017cacki, a w 1552 roku kr\u00f3l Zygmunt odnowi\u0142 jej przywilej na 41,5 w\u0142\u00f3ki, potwierdzaj\u0105c czynsz ustalony w 1526 roku przez kasztelana gda\u0144skiego Jana Bali\u0144skiego.\n\nDo Reformacji ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 parafii w Steblewie; samodzieln\u0105 parafi\u0119 Osice tworzy\u0142y od 1560 roku, a prawo patronatu nale\u017ca\u0142o do magistratu Gda\u0144ska. Wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku wylicza Osice na czwartym miejscu w\u015br\u00f3d dwunastu tutejszych parafii i zapisuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ma jeden \u0142an, z kt\u00f3rego p\u0142aci si\u0119 60 grzywien pruskich \u2014 \u201equas modo ministro lutherano numerant\u201d, a wi\u0119c wyp\u0142acanych ju\u017c duchownemu lutera\u0144skiemu \u2014 oraz 20 korcy owsa i tyle\u017c j\u0119czmienia.\n\nHermann Freytag (1912) og\u0142osi\u0142 dokument wystawiony w Grabinach 26 czerwca 1562 roku przez burmistrza gda\u0144skiego Johannesa Brandta, zarz\u0105dc\u0119 \u017bu\u0142aw Steblewskich. Ch\u0142opi z Osic, kt\u00f3rzy jako parafianie Steblewa od dawna dawali tamtejszemu ko\u015bcio\u0142owi po 2 grzywny rocznie, zbierane tac\u0105 w ko\u015bciele w Osicach, z\u0142o\u017cyli wtedy burmistrzowi 30 grzywien, a ten przyrzek\u0142 zapewni\u0107 z nich ojcom ko\u015bcio\u0142a w Steblewie po 2 grzywny czynszu rocznie. Proboszcz steblewski zgodzi\u0142 si\u0119 przy tym, by dziesi\u0119cin\u0119 z Osic pobiera\u0142 odt\u0105d duchowny, kt\u00f3rego mieszka\u0144cy \u2014 jak m\u00f3wi dokument \u2014 \u201ejetzo\u201d (teraz) sami utrzymywali. Dokument nie wymienia nazwisk duchownych. Freytag wnioskuje z niego, \u017ce w 1562 roku i proboszcz w Steblewie, i duchowny w Osicach byli ewangelikami: \u017cadna ze stron nie my\u015bla\u0142a o zgodzie biskupa, a katolicki proboszcz nie zgodzi\u0142by si\u0119 bez udzia\u0142u zwierzchno\u015bci ko\u015bcielnej na uszczuplenie swoich dochod\u00f3w i od\u0142\u0105czenie filii.\n\nEphraim Praetorius, kt\u00f3ry w XVIII wieku zebra\u0142 w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d wiadomo\u015bci o ko\u015bcio\u0142ach gda\u0144skich, zapisa\u0142 pog\u0142osk\u0119 o pocz\u0105tkach tutejszej parafii: wed\u0142ug Praetoriusa m\u00f3wiono, \u017ce w czasie zarazy pastor ze Steblewa zwleka\u0142 z odwiedzaniem chorych, wi\u0119c mieszka\u0144cy uprosili u w\u0142adz w\u0142asnego duchownego, za zgod\u0105 pastora steblewskiego. Posada by\u0142a uboga: nie mia\u0142a filii ani w\u0142\u00f3k, tylko sze\u015b\u0107 m\u00f3rg przy plebanii. Sta\u0142y doch\u00f3d stanowi\u0142 dodatek wyp\u0142acany co kwarta\u0142; obok tego pastor pobiera\u0142 dziesi\u0119cin\u0119, z ka\u017cdej w\u0142\u00f3ki korzec \u017cyta i p\u00f3\u0142 korca owsa. Uwagi o dochodach pastora i nauczyciela w Osicach, zapisane w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej parafii w Trutnowach, podaj\u0105, \u017ce nauczyciel nie mia\u0142 ziemi wcale, a gmina p\u0142aci\u0142a co kwarta\u0142 pastorowi 30 floren\u00f3w i 10 korc\u00f3w \u017cyta, nauczycielowi za\u015b 14 floren\u00f3w i 4 korce \u017cyta, dawa\u0142a pastorowi wolny wypas dla trzech kr\u00f3w albo zamiast niego 30 floren\u00f3w i jak ka\u017cda wie\u015b szarwarkowa oddawa\u0142a mu dziesi\u0119cin\u0119: 26 korc\u00f3w j\u0119czmienia i 20 korc\u00f3w owsa. Wed\u0142ug autora uwag poza gmin\u0105 w Osicach ma\u0142o kt\u00f3ra wiedzia\u0142a o takich \u015bwiadczeniach, a ich ci\u0119\u017car szczeg\u00f3lnie odczuwali mieszka\u0144cy Osic, gdzie w 1661 roku by\u0142o 12 gospodarzy, a w czasie spisywania uwag ju\u017c tylko 7.\n\nO ci\u0105g\u0142o\u015bci tutejszej wsp\u00f3lnoty najlepiej m\u00f3wi lista duchownych, kt\u00f3r\u0105 Efraim Praetorius prowadzi dla ko\u015bcio\u0142a \u201eZu Wossitz\u201d w dziale \u201eIm Werder\u201d: Jan Lado (1573\u20131593), Miko\u0142aj Meuselius (1594\u20131597), Andrzej Gitreus, zwany te\u017c Chytreusem (1597\u20131602), kt\u00f3ry przeszed\u0142 st\u0105d do Trutn\u00f3w, Krzysztof D\u00fccker albo Teucher (1602\u20131607), Miko\u0142aj Spiegelius (1608\u20131612), Kasper Bargelius (1612\u20131615), Andrzej Hettisch (1616\u20131620), Marcin Scheritius (1620\u20131628), Micha\u0142 Albinus (1628\u20131638), Jerzy Rubaldi (1639\u20131646), Jan Konrad Fulicanus (1647\u20131652), Joachim Gebhardi (1652\u20131657), Jakub Gorbandi (1657\u20131659), Filip Tautenius (1660\u20131670), Konstantyn K\u00e4merer (1670\u20131675) i Jan Schultz (1676\u20131680) \u2014 a na nast\u0119pnej stronie Praetorius kontynuuje j\u0105 po rok 1700 i dalej. Na wykaz duchownych zachodniopruskich Ludwiga Rhesy z 1834 roku powo\u0142uje si\u0119 Bogumi\u0142 Szady, opisuj\u0105c struktury wyznaniowe dawnej Rzeczypospolitej.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) Ludwik Bethius m\u0142odszy, duchowny w Osicach od 1680 roku, zosta\u0142 w 1690 roku przeniesiony na Hel i zmar\u0142 w 1694 roku; jego nast\u0119pca Efraim Fromm odszed\u0142 w 1696 roku do Tczewa, a w 1713 roku zosta\u0142 powo\u0142any do Malborka. Wed\u0142ug Hartwicha kolejnym pastorem w Osicach by\u0142 Jan Fryderyk Dragheim, przeniesiony w 1699 roku do Bogatki; w 1700 roku powo\u0142ano tu magistra Gotfryda Bartholdiego, kt\u00f3ry zmar\u0142 w Osicach w 1713 roku, po nim przyszed\u0142 Natanael Kukmann, w 1716 roku przeniesiony do Ostrowitego, a jego miejsce zaj\u0105\u0142 w tym samym roku Piotr Tanck.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa uzupe\u0142nia spis duchownych Osic. Andrzej Hettisch, powo\u0142any w czerwcu 1616 roku i wprowadzony 10 lipca, za\u0142o\u017cy\u0142 star\u0105 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105. Jego nast\u0119pca Scheritius (u Praetoriusa Sericius) zapisa\u0142 w niej, \u017ce w 1626 roku, gdy kr\u00f3l szwedzki stan\u0105\u0142 pod Elbl\u0105giem i Malborkiem, mieszka\u0144cy uciekli do Gda\u0144ska i metryk z lat 1626\u20131627 nie prowadzono porz\u0105dnie, a w 1628 roku parafianie mieszkali w mie\u015bcie i nie mogli utrzyma\u0107 pastora. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa Micha\u0142 Albinus przyszed\u0142 do Osic dopiero pod koniec 1633 roku: autor zna dat\u0119 1628, kt\u00f3r\u0105 podaj\u0105 niekt\u00f3rzy, ale, jak pisze, nie umie jej pogodzi\u0107 z autobiografi\u0105 Albinusa, wed\u0142ug kt\u00f3rej ten wr\u00f3ci\u0142 z Frankfurtu w 1633 roku. Albinus przepracowa\u0142 tu pi\u0119\u0107 lat, w 1634 roku si\u0119 o\u017ceni\u0142, a w pa\u017adzierniku 1638 roku obj\u0105\u0142 diakonat przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku.\n\nJan Konrad Fulicanus, podejrzewany o kalikstynizm, z\u0142o\u017cy\u0142 8 maja 1647 roku deklaracj\u0119 w 25 punktach. Joachima Gebhardiego ordynowano 5 wrze\u015bnia 1652 roku i wprowadzono 8 wrze\u015bnia. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa w 1677 roku zwolniono go w Starogardzie z urz\u0119du z powodu s\u0142abo\u015bci i z\u0142ego wzroku, a zmar\u0142 tam dopiero w 1679 roku, w wieku niespe\u0142na 59 lat; pochowano go 3 wrze\u015bnia. W czasie drugiej wojny szwedzkiej tymczasowo pe\u0142ni\u0142 tu pos\u0142ug\u0119 Jakub Gorbandi, kt\u00f3ry zmar\u0142 2 lutego 1659 roku. \ud83d\udfe1 Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 217) Gorbandt przyszed\u0142 do Osic w 1652 roku i by\u0142 tu pastorem a\u017c do \u015bmierci; zmar\u0142 5 lutego 1659 roku w Cedrach Wielkich. Po odej\u015bciu Konstantyna K\u00e4merera do Ko\u017alin w 1675 roku posada sta\u0142a pusta ponad p\u00f3\u0142tora roku, a parafi\u0119 obs\u0142ugiwa\u0142 pastor ze Steblewa.\n\nDopisek innej r\u0119ki w r\u0119kopisie przechowuje spraw\u0119 Gotfryda Bartholdiego, syna Kaspra Bartholdiego, pastora przy gda\u0144skim ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a. Powo\u0142ano go do Osic, ale wittenberski teolog Calovius przestrzeg\u0142 listownie gda\u0144skiego duchownego Straucha, by nie ordynowa\u0142 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry z\u0142ama\u0142 s\u0142owo i przysi\u0119g\u0119, bo Bartholdi zar\u0119czy\u0142 si\u0119 w Wittenberdze z c\u00f3rk\u0105 burmistrza. Sprawa trafi\u0142a przed ministerium i Rad\u0119; Bartholdi trzyma\u0142 powo\u0142anie prawie p\u00f3\u0142tora roku, po czym je uniewa\u017cniono i powo\u0142ano Johannesa Schultza. Ten sam dopisek notuje, \u017ce Bartholdiego powo\u0142ano do Osic ponownie w grudniu 1699 roku.\n\nHartwich pisze, \u017ce w 1690 roku Bethius odszed\u0142 na Hel; r\u0119kopis Praetoriusa podaje, \u017ce przyszed\u0142 do Osic z Helu, a w 1690 roku przeszed\u0142 do Rokitnicy (M\u00fcggenhahl). Johann Daniel Unselt urodzi\u0142 si\u0119 wed\u0142ug Praetoriusa w Gda\u0144sku w 1694 roku, a wed\u0142ug ksi\u0119gi pastor\u00f3w w 1690. Piotr Tanck odszed\u0142 z Osic do Ko\u017alin w 1726 roku. P\u00f3\u017aniej pastorami w Osicach byli Zygmunt Zumpe, urodzony w 1690 roku i egzaminowany w 1715, tutaj od 1729 roku, zmar\u0142y 2 grudnia 1736 roku, oraz Jakub Tischler, egzaminowany w 1722 roku, od 1726 roku duszpasterz kaplicy w Grabinach Zameczku, w Osicach od 1737 roku, a od 1748 roku w ko\u015bciele szpitala Lazaret w Gda\u0144sku. Johann Jakob Wipff urodzi\u0142 si\u0119 wed\u0142ug Praetoriusa 11 stycznia 1729 roku, a wed\u0142ug ksi\u0119gi pastor\u00f3w 16 lipca 1721 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 stoi do dzi\u015b i jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego. Jest to budowla niewielka, o wn\u0119trzu 10,25 metra szeroko\u015bci i 15,5 metra d\u0142ugo\u015bci, nakrytym p\u0142askim stropem deskowym, ze skarpami po bokach i ozdobnym szczytem wschodnim. J. Heise, kt\u00f3ry ogl\u0105da\u0142 j\u0105 w 1884 roku, oceni\u0142 stan zachowania jako mierny i datowa\u0142 stare mury ko\u015bcio\u0142a na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 pi\u0119tnastego wieku, a dolne partie \u015bciany po\u0142udniowej oraz dawn\u0105 zakrysti\u0119 z malowanym fryzem maswerkowym uzna\u0142 za pozosta\u0142o\u015b\u0107 starszej budowli. Dzisiejsz\u0105 posta\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 w 1767 roku, kiedy poszerzono naw\u0119 o dawn\u0105 zakrysti\u0119 i dostawiono od zachodu szachulcow\u0105 wie\u017c\u0119 ze smuk\u0142ym he\u0142mem; t\u0119 dat\u0119 nosz\u0105 chor\u0105giewki na wie\u017cy i na szczycie. Z dawnego wyposa\u017cenia Heise odnotowa\u0142 jedynie mosi\u0119\u017cny \u015bwiecznik o dwunastu ramionach z XVIII wieku; dzwony by\u0142y ma\u0142e i nied\u0142ugo wcze\u015bniej przelane. Piotr Birecki wymienia o\u0142tarz z Osic w\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3re w Prusach Kr\u00f3lewskich wznoszono niemal zgodnie z wytycznymi Lutra: z Ostatni\u0105 Wieczerz\u0105 w predelli, Ukrzy\u017cowaniem w cz\u0119\u015bci \u015brodkowej i Zmartwychwstaniem w zwie\u0144czeniu; czasz\u0119 tutejszej chrzcielnicy podtrzymywa\u0142a figura Moj\u017cesza.\n\nDwie \u015brodkowe przypory po\u0142udniowej \u015bciany ko\u015bcio\u0142a w Osicach, po niemiecku Wossitz, d\u017awiga\u0142y nisk\u0105 blend\u0119 zamkni\u0119t\u0105 \u0142ukiem odcinkowym, w kt\u00f3rej \u2014 jak przypuszcza\u0142 Heise \u2014 mie\u015bci\u0142 si\u0119 niegdy\u015b ma\u0142y obraz \u015bwi\u0119ty. Okna od po\u0142udnia by\u0142y p\u00f3\u0142koliste, cz\u0119\u015bciowo z uskokowym profilem, od wschodu lekko ostro\u0142ukowe; w \u015brodkowym prz\u0119\u015ble \u015bciany po\u0142udniowej znajdowa\u0142y si\u0119 dawniej p\u00f3\u0142koliste drzwi. Fundament dawnej zakrystii, w\u0142\u0105czonej p\u00f3\u017aniej do ko\u015bcio\u0142a, by\u0142 w czasach Heisego wyra\u017anie widoczny we wn\u0119trzu. Mury wzniesiono w \u015bredniowiecznym w\u0105tku, z g\u0142\u00f3wkami i woz\u00f3wkami na przemian w tej samej warstwie, z ceg\u0142y o formacie 29\u201330 na 15 na 8\u20138,5 centymetra.\n\nPraetorius opisuje te\u017c wyposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a. Ambona nosi\u0142a napis \u201eM.D.LXXXIX. 22 Julij. Johannes Lado, Pastor\u201d, a empora imi\u0119 \u201eNicolaus Spigelius, Pastor ex Suecia\u201d i dat\u0119 malowania we wrze\u015bniu 1609 roku. Wed\u0142ug zielonej ksi\u0119gi \u017bu\u0142aw (Werderisches gr\u00fcnes Buch) Jan Lado by\u0142 wcze\u015bniej z\u0142otnikiem. O\u0142tarz wykonano w latach 1664\u20131665 z polecenia burmistrza Adriana von der Linde i ustawiono 12 lipca, w sz\u00f3st\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, za pastora Tauteniusa; ko\u015bci\u00f3\u0142 pomalowano wtedy na nowo. Pozytyw dostarczy\u0142 i ustawi\u0142 w dniach 22\u201324 listopada 1666 roku gda\u0144szczanin Thomas Strutius; zabrzmia\u0142 po raz pierwszy w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu. Chrzcielnic\u0119 podarowa\u0142a 3 lipca 1691 roku osoba, kt\u00f3rej imienia nie podano; pierwszym ochrzczonym w niej dzieckiem by\u0142a Maria, c\u00f3rka zagrodnika.\n\nWie\u017ca mia\u0142a zegar z tarcz\u0105, bo ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi przy go\u015bci\u0144cu. Z trzech dzwon\u00f3w najwi\u0119kszy nosi\u0142 napis \u201ein Gloriam Virginis Mariae\u201d, wykonany, jak pisze Praetorius, dawnym pismem mniszym, z nieczytelnym rokiem; \u015bredni pochodzi\u0142 z 1571 roku, a ma\u0142y, bez daty i napisu, mia\u0142 by\u0107, jak m\u00f3wiono, darem s\u0105siada G\u00f6rgena Arendta. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mierzy\u0142 bez wie\u017cy 54 stopy d\u0142ugo\u015bci.\n\nPastor zapisa\u0142 w ksi\u0119dze metrykalnej, \u017ce wdowa po w\u0142a\u015bcicielu maj\u0105tku ofiarowa\u0142a 45 talar\u00f3w na nowe szaty ambony i o\u0142tarza, a w 2. niedziel\u0119 Adwentu 1852 roku zasta\u0142 na o\u0142tarzu w miejsce ubogich lampek oliwnych dwa nowe lichtarze z alpaki z woskowymi \u015bwiecami, a w miejsce starych wazon\u00f3w dwa starannie wykonane wazony ze sztucznymi kwiatami. Rejestr dar\u00f3w z lat 1870\u20131897 notuje kolejne lichtarze o\u0142tarzowe i bia\u0142y obrus o\u0142tarzowy; w 1877 roku odchodz\u0105cy pastor Hardt podarowa\u0142 konewk\u0119 chrzcieln\u0105, a 28 pa\u017adziernika 1877 roku nowy pastor Schultze ofiarowa\u0142 przy swoim wprowadzeniu dwie \u015bwiece o\u0142tarzowe; 24 maja 1878 roku Emilie Jansen z Gda\u0144ska, te\u015bciowa pastora, da\u0142a na chrzest jego pierwszego dziecka mis\u0119 chrzcieln\u0105, w rejestrze nazwan\u0105 srebrn\u0105, z dopiskiem, \u017ce jest z nowego srebra (alpaki) albo z alfenidu, a 12 wrze\u015bnia 1880 roku pani Strehlke przy konfirmacji c\u00f3rki Marthy ofiarowa\u0142a krucyfiks. W 1890 roku organmistrz A. Witt z Gda\u0144ska gruntownie wyremontowa\u0142 organy, doda\u0142 trzeci miech i trzy g\u0142osy peda\u0142owe; koszt, 700 marek, pokry\u0142a dawna w\u0142a\u015bcicielka zagrody we wsi, z domu Schumacher. Pastorem by\u0142 wtedy Grabowski, a organist\u0105 B\u00f6ttcher.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Wossitz* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 25 budynk\u00f3w mieszkalnych i 415 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 225 ewangelik\u00f3w i 190 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego w 1868 roku wie\u015b liczy\u0142a 415 mieszka\u0144c\u00f3w: 225 ewangelik\u00f3w i 190 katolik\u00f3w.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Osicach 372 mieszka\u0144c\u00f3w: 176 ewangelik\u00f3w i 196 katolik\u00f3w. Do tutejszej parafii ewangelickiej nale\u017ca\u0142o w\u00f3wczas tak\u017ce s\u0105siednie Herrengrebin. Wed\u0142ug Harnocha gmina w Osicach, za\u0142o\u017cona oko\u0142o 1350 roku, nale\u017ca\u0142a do 1562 roku jako filia do Steblewa, po czym wykupi\u0142a si\u0119 od tamtejszego proboszcza katolickiego i utworzy\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pod patronatem magistratu gda\u0144skiego by\u0142 murowany, z wie\u017c\u0105 i trzema dzwonami; g\u0142\u00f3wne naprawy przeprowadzono w latach 1723, 1870 i 1876, a organy mia\u0142y trzyna\u015bcie rejestr\u00f3w. Parafia, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y tak\u017ce Grabiny Zameczek (Herrengrebin), liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 580 dusz; w Grabinach odprawiano nabo\u017ce\u0144stwo raz na kwarta\u0142.\n\nW listopadzie 1885 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 14, s. 96), \u017ce probostwo w Osicach, pod patronatem prywatnym, zwolni\u0142o si\u0119 po przej\u015bciu pastora Wietzkego na diakonat przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Zerbst. Dawa\u0142o oko\u0142o 2773 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 3050 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 681 dusz i mia\u0142a dwie szko\u0142y z trzema nauczycielami.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 541 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1897 roku Hans Falck. Posad\u0119 og\u0142aszano w prasie jako woln\u0105 w sierpniu 1900 roku \u2014 po przeniesieniu dotychczasowego pastora, z pensj\u0105 1800 marek i wolnym mieszkaniem, ze zg\u0142oszeniami do magistratu w Gda\u0144sku \u2014 i ponownie w lipcu 1906 roku, do obsadzenia od 1 wrze\u015bnia, z pensj\u0105 zasadnicz\u0105 1800 marek i wolnym mieszkaniem. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Osicach liczy\u0142a wtedy 601 ewangelik\u00f3w. Nie mia\u0142a w\u0142asnego pastora \u2014 obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 urz\u0105d parafialny w Trutnowach, gdzie od 1927 roku pastorem by\u0142 Franz Kr\u00fcger.\n\n\u015awi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a luteranom, a po 1817 roku wiernym Ko\u015bcio\u0142a unijnego, a\u017c do 1945 roku; potem przej\u0105\u0142 j\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Miejscowi katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach.\n\nZ parafii ewangelickiej w Osicach \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eWossitz\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1660\u20131944, a do tego duplikaty ksi\u0105g z lat 1809\u20131847 (odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom, cz\u0119sto jedyne, co przetrwa\u0142o). Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1660 roku, ksi\u0119gi konfirmacji od 1851 i wykaz komunikant\u00f3w od 1886 roku, a ponadto kronik\u0119 od 1774 roku i list\u0119 duchownych od 1573 roku, z \u017cyciorysami od 1762. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1660\u2014 K 1886\u2014 Konf 1851\u2014 Aufzeichnungen: Chronik seit 1774; Predigerliste seit 1573, mit Lebensl\u00e4ufen seit 1762. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809\u201411, und besonders f\u00fcr Herren- und M\u00f6nchengrebin Geb St 1809\u201411 Tr 1809. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1796\u20141805. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St f\u00fcr Wossitz und Herrengrebin 1814\u201474\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Harnocha Osice by\u0142y fili\u0105 Steblewa do 1562 roku; pocz\u0105tek samodzielnej parafii podaje si\u0119 te\u017c na 1560 rok. Harnoch nazywa proboszcza steblewskiego, od kt\u00f3rego gmina wykupi\u0142a si\u0119 w 1562 roku, katolickim, a Hermann Freytag (1912, s. 132\u2013133) wnioskowa\u0142 z dokumentu z tego roku, \u017ce by\u0142 on ewangelikiem. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa Andrzej Gitreus zmar\u0142 w 1602 roku na zaraz\u0119 w Osicach, zanim zd\u0105\u017cy\u0142 obj\u0105\u0107 parafi\u0119 w Trutnowach; ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaje, \u017ce zmar\u0142 w Trutnowach. Joachim Gebhardi zmar\u0142 wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa w Starogardzie w 1679 roku, a wed\u0142ug ksi\u0119gi pastor\u00f3w w 1677. Wilhelm Friedrich Struve urodzi\u0142 si\u0119 wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa w 1741 roku, a wed\u0142ug ksi\u0119gi pastor\u00f3w 25 sierpnia 1740 roku. Karta tytu\u0142owa ksi\u0119gi chrzt\u00f3w z lat 1852\u20131884 odsy\u0142a do wykaz\u00f3w komunikuj\u0105cych z lat 1661\u20131774 i 1817\u20131870, a B\u00e4r notuje wykaz komunikant\u00f3w dopiero od 1886 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 173 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 579 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1911 roku, Adolf Klotz, urodzony w 1875 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johannes Lado (1573), Nicolaus Hacqnin Svecus Spiegel (1608), Johann Conrad Fulicanus (1647), Philipp Tautenius (1660), Constantin C\u00e4mmerer (1670), Ephraim Fromm (1690), Johann Friedrich Dragheim (1696), Nathanael Kitzmann (1714), Johann Daniel Unselt (1726), Herrmann Bordewisch (1728), Carl Rhode (1748), Johann Jakob Wipff (1762), Wilhelm Friedrich Struve (1782), Daniel Ehregott Hansch (1790), Christoph Heinrich Naumann (1808), Adam Emanuel Sadowski (1827), Gottlieb Heinrich August Pohlmann (1852), Gustav Harald Tzschoppe (1864), Theodor August Hardt (1870), Paul Adolf Schultze (1877), Friedrich Paul Wietzke (1884), Paul Rudolph Ostermeyer (1886\u20131889), Rudolf Hermann Hugo Hans Falck (1896), Ernst Hermann Franz Lippky (1900), Arthur Erich Fedor Paul (1906), Michael Gustav Adolf Klotz (1911), Paul Julius Michael Hensel (1915), Bernhard Emil Friedrich Hermann St\u00fcmer (1917\u20131926). Bez podanego roku: Paul Albert Grabowski.\n\nWed\u0142ug Hermanna Freytaga pastorem w Osicach by\u0142 te\u017c Carl Benjamin Schmidt, kt\u00f3ry przyszed\u0142 tu z Gda\u0144ska po zniszczeniu ko\u015bcio\u0142a Wszystkich Anio\u0142\u00f3w Bo\u017cych podczas obl\u0119\u017cenia w 1807 roku, a w 1808 roku zosta\u0142 powo\u0142any do Steblewa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 199, 207; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 403, 404; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 144; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePommerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 145; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 5, nr 58; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 143\u2013145 (Wossitz); wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku \u2014 kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, fol. 124\u2013125, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyt 3, s. 518; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, Dantzig 1713, s. 29; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Danziger Niederung, s. 20, poz. 70 i 74); B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 112; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 29; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 36; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 356; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 188, 277; t. 2, s. 396, 471, 534, 540, 629; t. 3, s. 714, 717, 776, 940, 952; t. 4, s. 1034, 1096, 1252; t. 5, s. 1310, 1331, 1379, 1464; t. 6, s. 1540, 1652, 1738, 1787, 1788; t. 7, s. 1812, 1866, 1871, 1980, 1996; \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 6 sierpnia 1900 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 12 lipca 1906 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 34, 37; Hermann Freytag, \u201eGeschichte des Kirchspiels St\u00fcblau im Danziger Werder\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 54, 1912, s. 105\u2013188; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 21r\u201325v; Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Trutnowych (Trutenau) za\u0142o\u017cona w 1661 roku: zapiski pastor\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5800 (Archion 17969); Ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Osicach (Wossitz) z lat 1775\u20131860, z zapiskami pastora z lat 1852\u20131853, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5808 (Archion 226564); Ksi\u0119ga chrzt\u00f3w parafii ewangelickiej w Osicach (Wossitz) z lat 1852\u20131884, z rejestrem dar\u00f3w z lat 1870\u20131897, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5809 (Archion 226567); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 217; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 14, s. 96 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 484.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Landkreises Danzig\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 2), Danzig 1885","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Osice (Wossitz) \u2013 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/osice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Osice","url":""},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 112","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 144","tytul_przed_B4_2026_10_11":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 1: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1885, s. 144","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 403, 404","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 199, 207","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 188, 277; t. 2, s. 396, 471, 534, 540, 629; t. 3, s. 714, 717, 776, 940, 952; t. 4, s. 1034, 1096, 1252; t. 5, s. 1310, 1331, 1379, 1464; t. 6, s. 1540, 1652, 1738, 1787, 1788; t. 7, s. 1812, 1866, 1871, 1980, 1996","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 6 sierpnia 1900 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EGFFDKWHCRV2B3SNXJPILHPX6KZO3JVB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 12 lipca 1906 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FK7IFQHZFPSTO576OF5JEMKLGCLCHXSL"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 34, 37","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eGeschichte des Kirchspiels St\u00fcblau im Danziger Werder\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 54, 1912, s. 105\u2013188","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft54.18046400"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 21r\u201325v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePommerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 145","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Trutnowych (Trutenau) za\u0142o\u017cona w 1661 roku: zapiski pastor\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5800 (Archion 17969)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Osicach (Wossitz) z lat 1775\u20131860, z zapiskami pastora z lat 1852\u20131853, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5808 (Archion 226564)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga chrzt\u00f3w parafii ewangelickiej w Osicach (Wossitz) z lat 1852\u20131884, z rejestrem dar\u00f3w z lat 1870\u20131897, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5809 (Archion 226567)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 217","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 484","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 14, s. 96 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4673/Amtliche_Mitteilung_1885_14.pdf"}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Antoniego, Osice","id":"KOS-0193","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21464,"lng":18.81302,"name_de":"Wossitz","name_pl":"Osice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Osiek \u2014 po niemiecku Osseck, a w dokumencie z 1399 roku Ossek \u2014 by\u0142 maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie l\u0119borskim, na jego skraju: *S\u0142ownik geograficzny* zaznacza, \u017ce le\u017cy \u201ena granicy, w samym klinie wsuwaj\u0105cym si\u0119 w powiat wejherowski\u201d. W dzisiejszym podziale administracyjnym wie\u015b nale\u017cy do gminy Linia w powiecie wejherowskim. Przed 1945 rokiem wchodzi\u0142a w sk\u0142ad okr\u0119gu urz\u0119dowego Roz\u0142azino, a urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142a w Dzi\u0119cielcu.\n\nW 1784 roku Osiek by\u0142 siedzib\u0105 szlacheck\u0105 dwie mile na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od L\u0119borka; przez \u0141eb\u0119 graniczy\u0142 z Prusami Zachodnimi. Obok folwarku mieszka\u0142 zagrodnik; by\u0142 m\u0142yn wodny, ku\u017ania i cha\u0142upa le\u015bnika \u2014 razem 12 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Dzi\u0119cielcu (Dzincelitz).\n\n*S\u0142ownik geograficzny*, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na gda\u0144skie tablice woskowe, podaje, \u017ce w 1399 roku wymierzono granic\u0119 mi\u0119dzy Osiekiem a T\u0142uczewem; obecni przy tym byli Nitscze z Os\u0142anina i Prsibke z Kczewa. W tym samym zapisie ustalono, \u017ce kto by granicy nie dotrzyma\u0142, mia\u0142 zap\u0142aci\u0107 czterdzie\u015bci grzywien kary. Franz Schultz przytacza zapisy o Osieku z oko\u0142o 1414 roku z protoko\u0142\u00f3w l\u0119borsko-puckiego s\u0105du ziemskiego, zachowanych na tak zwanych kopenhaskich tablicach woskowych. Wed\u0142ug *S\u0142ownika geograficznego* wie\u015b nale\u017ca\u0142a za czas\u00f3w krzy\u017cackich do w\u00f3jtostwa mirachowskiego, a pod koniec XIX wieku maj\u0105tek liczy\u0142 523 hektary i by\u0142 w r\u0119kach rodziny Ziehlke. Schultz podaje dla maj\u0105tku 546 hektar\u00f3w i ci\u0105g w\u0142a\u015bcicieli od rodziny Boche, kt\u00f3rej dziedziczne lenno uznano w 1575 roku, przez Zelewskiego w 1804 roku i Te\u00dfmera od 1846 roku, po ostatniego w\u0142a\u015bciciela von der Marwitza, od kt\u00f3rego w 1908 roku maj\u0105tek kupi\u0142a pomorska sp\u00f3\u0142ka osadnicza, \u017ceby rozparcelowa\u0107 go na gospodarstwa ch\u0142opskie.\n\nStefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c spis z 1 grudnia 1890 roku, zaliczy\u0142 Osiek do czterech obwod\u00f3w dworskich powiatu l\u0119borskiego o ludno\u015bci przewa\u017cnie kaszubskiej: na 125 mieszka\u0144c\u00f3w naliczy\u0142 68 Kaszub\u00f3w, wszystkich katolik\u00f3w, a ewangelikami by\u0142o 51 Niemc\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w obwodzie dworskim Osseck 48 ewangelik\u00f3w i 74 katolik\u00f3w. Wed\u0142ug tego spisu ewangelicy nale\u017celi do parafii w Dzi\u0119cielcu, katolicy do parafii w Roz\u0142azinie.\n\nCmentarz ewangelicki zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b. Wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy wymienia go jako cmentarz dawniej ewangelicki na dzia\u0142ce 213/11 w obr\u0119bie Osiek, w gminie Linia. Marek Drzewiecki odnalaz\u0142 go w terenie i wskaza\u0142 jego po\u0142o\u017cenie; zdj\u0119cia Drzewieckiego pokazuj\u0105 p\u0142ot z \u017cerdzi otaczaj\u0105cy nekropoli\u0119, ledwie widoczne \u015blady mogi\u0142, mogi\u0142\u0119 ziemn\u0105 ze \u015bladami dawnych odwiedzin, samosiejki porastaj\u0105ce teren i jedyn\u0105 zachowan\u0105 tumb\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 406\u2013407; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg, strona 193, pozycja 133); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (fotografie i punkt ze zbioru po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy); wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1076\u20131077; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 196, 202.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Linia","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eOsiek 1. (Osseck), pow. l\u0119borski\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1076\u20131077","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0160","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_osiek/mapa.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.484867,"lng":17.964481,"name_de":"Osseck","name_pl":"Osiek \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pw. \u015bw. Stanis\u0142awa, z cmentarzem przyko\u015bcielnym i wyposa\u017ceniem wn\u0119trza. Rodow\u00f3d \u015bredniowieczny; wed\u0142ug encyklopedii Warmii i Mazur od 1612 roku \u015bwi\u0105tynia ewangelicka, zniszczona w wojnach szwedzkich XVII w. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 ufundowa\u0142 w 1709 roku Christoph (Krzysztof) zu Dohna. Murowan\u0105 wie\u017c\u0119 wzniesiono w latach 1788\u20131791 i odbudowano po po\u017carze w 1832 roku O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny z 1735 roku, przerobiony w 1927 roku \u015awi\u0105tyni\u0119 odrestaurowano pod koniec lat 90. XX w. Wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym i wyposa\u017ceniem wn\u0119trza pod nr (w wykazie NID: O/23 z 19.07.1949 oraz 612/69 z 2.03.1968).\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku podaje, \u017ce w czasach katolickich ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Dobrego i nale\u017ca\u0142 do archiprezbiteratu orneckiego. Obecn\u0105 budowl\u0119, nietynkowan\u0105, z ceg\u0142y w w\u0105tku krzy\u017cowym na fundamencie z \u0142upanego kamienia polnego, wzniesiono w 1709 roku, a budow\u0119 nadzorowa\u0142 miejscowy ch\u0142op Georg Jordahn. Ceglana wie\u017ca, postawiona w latach 1788\u20131791 w miejsce dawnej drewnianej, ma mury wysokie na 18,8 metra, w najwy\u017cszej kondygnacji po dwa pilastry jo\u0144skie, a nad nimi barokowy he\u0142m z o\u015bmioboczn\u0105 latarni\u0105; korpus ma oko\u0142o 30 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, 11,3 metra szeroko\u015bci i pi\u0119\u0107 osi p\u00f3\u0142kolistych okien. O\u0142tarz sta\u0142 do 1753 roku od wschodu; hrabia Carl Florus zu Dohna przeni\u00f3s\u0142 go wtedy wraz z ambon\u0105 na \u015bcian\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105, na \u015brodek ko\u015bcio\u0142a. W \u015bcianie wschodniej by\u0142o wej\u015bcie do krypty grobowej hrabi\u00f3w zu Dohna. Boetticher wymienia te\u017c srebrny, z\u0142ocony kielich wykonany przez Eliasa Steffena z Braniewa, z napisem z Wielkanocy 1587 roku, drugi kielich z napisem pastora Friedricha Sandhoffa z 1698 roku i cynowy dzban z 1749 roku z przedstawieniem umywania n\u00f3g na pokrywie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 31\u201332.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","denomination":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.wuoz.olsztyn.pl","url":"http://www.bip.wuoz.olsztyn.pl/phocadownload/rejestr/HTML/WUOZ%20Olsztyn%20-%20Rejestr%20zabytkow%20nieruchomych.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Stanis%C5%82awa_w_Osieku"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 31\u201332","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0506","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.10683,"lng":19.8619,"name_de":"Hermsdorf","name_pl":"Osiek \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Hermsdorf)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"W Osiekach by\u0142y dwa cmentarze ewangelickie: wiejski i rodowy von Kleist\u00f3w, po\u0142o\u017cony na po\u0142udnie od zabudowa\u0144.\n\nCmentarz wiejski le\u017cy na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od miejscowo\u015bci. Wed\u0142ug monografii K. Mazurkiewicz-Palacz z 2013 roku, ilustrowanej fotografiami z 2010 roku, zachowa\u0142 pierwotne ogrodzenie z cios\u00f3w kamiennych na ca\u0142ym obwodzie oraz fragmenty ceglanych s\u0142upk\u00f3w bramy; droga, kt\u00f3ra do\u0144 prowadzi\u0142a, zatar\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d \u0142\u0105k i p\u00f3l. Stoi na nim kamie\u0144 z inskrypcj\u0105 ku czci pochowanych tu dawnych mieszka\u0144c\u00f3w, a z nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142 fragment \u017celiwnego krzy\u017ca na kamiennym postumencie.\n\nOsieki, po niemiecku Wusseken, po kaszubsku \u00d2s\u00e9ki, by\u0142y dawn\u0105 wsi\u0105 ewangelick\u0105 w powiecie s\u0142awie\u0144skim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, oko\u0142o 18 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142awna; dzi\u015b le\u017c\u0105 w powiecie s\u0142upskim. Maj\u0105tek dzier\u017cyli von Massowowie od 1285 do 1808 roku, a od 1822 rodzina von Kleist, z fideikomisem ustanowionym w 1863 roku. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 404 w 1864 roku, 356 w 1910 i 205 w 1939. Wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a i nale\u017ca\u0142a jako filia do parafii ewangelickiej w Barcinie (Kirchspiel Bartin), w okr\u0119gu s\u0142awie\u0144skim.\n\nW latach 1944\u20131945 w pa\u0142acu urz\u0105dzono ob\u00f3z dla uchod\u017ac\u00f3w. 10 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; zastrzelono wtedy ostatniego w\u0142a\u015bciciela, Roberta von Kleista, wraz z synem, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 p\u00f3\u017aniej wysiedlono. Dziewi\u0119tnastowieczny pa\u0142ac popad\u0142 w ruin\u0119 i zosta\u0142 rozebrany po 1989 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Osieki, s. 107\u2013108; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0844","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.274122,"lng":16.927524,"name_de":"Wusseken","name_pl":"Osieki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Osieki (niem. Wusseken, kaszb. \u00d2s\u00e9ki) do 1945 nale\u017ca\u0142y do Landkreis Schlawe i. Pom. (rej. K\u00f6slin, prow. Pomorze), ok. 18 km na p\u0142d.-wsch. od S\u0142awna \u2014 nie do Kreis Stolp. Wie\u015b ewangelicka, bez w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a; przynale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Bartinie (Barcino), Kirchenkreis Schlawe. Od XIX w. maj\u0105tek rodziny von Kleist (fideikomis 1863). Na terenie dawnego maj\u0105tku, przy parku krajobrazowym, zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz rodowy von Kleist\u00f3w (dawny ewangelicki) \u2014 obiekt CM-0845. Ludno\u015b\u0107 wsi: 404 (1864), 356 (1910), 205 (1939). 10 III 1945 wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; zastrzelono ostatniego w\u0142a\u015bciciela Roberta von Kleista z synem, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Od 1945 opieka katolicka: parafia \u015bw. Anny w Barcinie (dek. Polan\u00f3w, diec. koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeska). Pa\u0142ac (XIX w.) rozebrany po 1989. [?] Dok\u0142adna data za\u0142o\u017cenia cmentarza nieznana; kontekst s\u0142owi\u0144ski tu nie wyst\u0119puje.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"zrodlo online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (K. Mazurkiewicz-Palacz)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0845","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2610689,"lng":16.9446717,"name_de":"Wusseken","name_pl":"Osieki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz rodowy von Kleist\u00f3w w Osiekach le\u017cy na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, na terenie dawnego maj\u0105tku; z folwarkiem \u0142\u0105czy\u0142a go polna droga, a wed\u0142ug monografii K. Mazurkiewicz-Palacz z 2013 roku dost\u0119p prowadzi od strony lasu. Spoczywaj\u0105 na nim cz\u0142onkowie rodziny, a obok stan\u0119\u0142y wsp\u00f3\u0142czesne tablice upami\u0119tniaj\u0105ce tych krewnych, kt\u00f3rzy zostali pochowani na innych cmentarzach w Europie. Monografia opisuje cmentarz jako podzielony na dwie cz\u0119\u015bci: jedn\u0105 ogrodzono drewnianym p\u0142otkiem u\u0142o\u017conym na dawnym kamiennym fundamencie, na kt\u00f3rym le\u017c\u0105 fragmenty krzy\u017cy i p\u0142yt, druga za\u015b jest swobodn\u0105, symboliczn\u0105 aran\u017cacj\u0105 z u\u0142o\u017conym na ziemi napisem z kamieni \u201evon Kleist\u201d. Na zdj\u0119ciu z 2010 roku monografia podpisuje go jako zadbany cmentarz rodziny von Kleist. Istnienie cmentarza odnotowuje tak\u017ce opracowanie dziej\u00f3w tutejszego maj\u0105tku w bazie \u201eDwory i Pa\u0142ace Polski\u201d: \u201eNa terenie maj\u0105tku zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz rodowy von Kleist\u00f3w\u201d.\n\nBy\u0142 to jeden z dw\u00f3ch cmentarzy ewangelickich wsi. Drugi, wiejski cmentarz ewangelicki le\u017ca\u0142 na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Osieki, po niemiecku Wusseken, by\u0142 R. von Kleist. W 1879 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1067,86 hektara i mia\u0142 cegielni\u0119. Osieki by\u0142y fideikomisem rodu von Kleist: w 1905 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Robert von Kleist, w 1911 roku Georg von Kleist, genera\u0142 kawalerii, mieszkaj\u0105cy w Berlinie, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 maj\u0105tek przez administratora. W 1914 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku Osieki by\u0142 von Kleist, genera\u0142 kawalerii. W 1928 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Robert von Kleist, major w stanie spoczynku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 175; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Osieki, s. 107; N. Herzberg-Zielezi\u0144ska, \u201ePa\u0142ac Osieki, gm. K\u0119pice\u201d, baza \u201eDwory i Pa\u0142ace Polski\u201d (dipp.info.pl); \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 342; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 164\u2013165; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 176\u2013177; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 321.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"N. Herzberg-Zielezi\u0144ska, \u201ePa\u0142ac Osieki, gm. K\u0119pice\u201d, baza \u201eDwory i Pa\u0142ace Polski\u201d (dipp.info.pl)","url":"https://dipp.info.pl/baza-dipp/pomorskie/powiat-slupski/gmina-kepice/palac-osieki-gm-kepice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 175","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 174\u2013175","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 164\u2013165","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 176\u2013177","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 321","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1172","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.264439,"lng":16.918213,"name_de":"Wusseken","name_pl":"Osieki \u2014 cmentarz rodowy von Kleist\u00f3w (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy ko\u015bciele w Osiekach L\u0119borskich zachowa\u0142 si\u0119 dawny cmentarz ewangelicki. Ewidencja konserwatorska ujmuje go jako cmentarz przyko\u015bcielny na dzia\u0142ce 22, a osobno notuje drugi cmentarz ewangelicki, z kaplic\u0105 grobow\u0105, na dzia\u0142ce 23.\n\nOsieki L\u0119borskie, po niemiecku Ossecken, le\u017c\u0105 na dawnym pograniczu Pomorza. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze, i mia\u0142y w\u0142asny urz\u0105d stanu cywilnego (Standesamt) oraz okr\u0119g urz\u0119dowy (Amtsbezirk Ossecken). Niegdy\u015b by\u0142a to wie\u015b biskupia z prawem do bursztynu wyrzucanego przez morze \u2014 jedyny maj\u0105tek w okolicy, kt\u00f3ry je mia\u0142. Wie\u015b by\u0142a silnie ewangelicka i stanowi\u0142a samodzieln\u0105 parafi\u0119 (Kirchspiel Ossecken) z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em parafialnym.\n\nNajstarszy \u015blad tutejszego ko\u015bcio\u0142a to kap\u0142an z Osiek wymieniony w\u015br\u00f3d \u015bwiadk\u00f3w dokumentu z 25 marca 1284 roku; zale\u017cno\u015b\u0107 od biskup\u00f3w kujawskich trwa\u0142a a\u017c do biskupa Wolskiego. Dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w przed Reformacj\u0105. Oko\u0142o 1400 roku nale\u017ca\u0142 on do najzamo\u017cniejszych w dekanacie i, tak jak ko\u015bcio\u0142y w L\u0119borku i Neuendorf, odprowadza\u0142 rocznie dwie grzywny; Cramer zalicza\u0142 \u015bwi\u0105tynie szlacheckie tej ziemi, w\u015br\u00f3d nich osieck\u0105, do budowli z czas\u00f3w krzy\u017cackich. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce Osieki nale\u017ca\u0142y w\u00f3wczas do biskup\u00f3w kujawskich, kt\u00f3rzy zapewne ufundowali tu \u015bwi\u0105tyni\u0119, a w 1566 roku biskup Wolski sprzeda\u0142 Osieki razem z Charbrowem Ernestowi Wejherowi. Ten jako patron nie wypu\u015bci\u0142 ko\u015bcio\u0142a z r\u0105k ewangelickich, a od 1621 roku wy\u0142\u0105czny patronat, jako lenno ko\u015bcielne, dzier\u017cyli von Krockowowie. Najstarszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 drewniany i nie mia\u0142 sta\u0142ych \u0142awek dla przyjezdnych; w 1608 roku Georg von Krockow, kt\u00f3ry sam wyznaje w tym zapisie luteranizm, opisa\u0142 jego stan jako op\u0142akany. Fankidejski nie podaje, gdzie sta\u0142 \u00f3w pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ani kiedy go rozebrano \u2014 notuje tylko, \u017ce \u201ew nast\u0119pnym czasie zupe\u0142nie zagin\u0105\u0142 osiecki ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d.\n\nPierwszego pastora osieckiego, Valentinusa Labischusa, wy\u015bwi\u0119ci\u0142 wed\u0142ug superintendenta Thyma biskup gnie\u017anie\u0144ski; M\u00fcller przyjmuje, \u017ce sprawowa\u0142 on tu urz\u0105d jako proboszcz katolicki, a p\u00f3\u017aniej przeszed\u0142 do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Drugi na li\u015bcie M\u00fcllera, Albert Czetmar z Polski, zosta\u0142 ordynowany w Poznaniu, a wprowadzi\u0142 go tu prepozyt Jacob Hogensen; wed\u0142ug Jana Wilda Czetmara wy\u015bwi\u0119cono w Poznaniu na ksi\u0119dza katolickiego, a potem przeszed\u0142 on na luteranizm.\n\nParafia by\u0142a rozleg\u0142a. W 1658 roku obejmowa\u0142a, pr\u00f3cz samych Osiek, mi\u0119dzy innymi Lunowo, Zak\u0119ciny, Sosin, Bobrowo, S\u0142ajszewo, Jackowo, Lubiatowo, Wielkie i Ma\u0142e Lubielewo, Przebendowo i Wierzchucino.\n\nNow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wraz z zamkiem wzni\u00f3s\u0142 Gneomar Reinhold. Ca\u0142e Osieki sp\u0142on\u0119\u0142y 8 grudnia 1726 roku; z ko\u015bcio\u0142a ocala\u0142 tylko d\u00f3\u0142 wie\u017cy. Gneomar Reinhold odbudowa\u0142 i zamek, i ko\u015bci\u00f3\u0142. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mierzy 35 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, 11,5 metra szeroko\u015bci i 7,5 metra wysoko\u015bci, a 15 pa\u017adziernika 1826 roku otrzyma\u0142 nowe organy. Para mosi\u0119\u017cnych lichtarzy o\u0142tarzowych wysokich na 61 centymetr\u00f3w pochodzi z 1734 roku.\n\nW 1784 roku Osieki le\u017ca\u0142y trzy mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka. Obok zamku z okaza\u0142ymi zabudowaniami gospodarczymi i folwarku mieszkali pastor i zakrystian, pi\u0119ciu gospodarzy i pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w; by\u0142a cegielnia, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 34 dymy \u2014 a wok\u00f3\u0142 du\u017cy las sosnowy z domieszk\u0105 buka. Do parafii nale\u017ca\u0142o ponad 20 wsi szlacheckich, mi\u0119dzy innymi Choczewo, Choczewko, Jackowo, Kierzkowo, Lubiatowo, Przebendowo, \u017belazno i Biebrowo, oraz dwie wsie zachodniopruskie, Pr\u00fcssow i Bzin, a \u2014 jak dodaje Br\u00fcggemann \u2014 \u201eehemals auch das Dorf Wierschuzin\u201d, czyli dawniej tak\u017ce Wierzchucino. W 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Osiekach L\u0119borskich, po niemiecku Ossecken, nale\u017ca\u0142 do inspekcji charbrowskiej.\n\nKazania g\u0142oszono dawniej po polsku i po niemiecku; od 1825 roku polskie wyg\u0142aszano ju\u017c tylko cztery razy do roku, dojazdem z Salina, a\u017c do 1860 roku, kiedy wed\u0142ug Schultza zaniechano ich zupe\u0142nie (\ud83d\udfe1 wed\u0142ug Gerlacha, kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 na Franza Tetznera, ostatnie polskie nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie odby\u0142o si\u0119 w Osiekach w 1865 roku; sam Tetzner, s. 29, notuje pod tym rokiem wyga\u015bni\u0119cie kaszubskiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego w Osiekach).\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Osiekach Lemcke uzna\u0142 za niew\u0105tpliwie \u015bredniowieczny, cho\u0107 przebudowy zatar\u0142y dawne formy i zamieni\u0142y go w budowl\u0119 tynkowan\u0105; ma wci\u0105gni\u0119te, tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119te prezbiterium i kwadratow\u0105 wie\u017c\u0119 z o\u015bmiobocznym he\u0142mem wyrastaj\u0105cym z czterech szczyt\u00f3w. Nawa ko\u015bcio\u0142a w Osiekach mierzy\u0142a w \u015bwietle 24,2 na 10,7 metra, wie\u017ca 7,10 na 7,10 metra, a ca\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 bez wie\u017cy \u2014 31,4 metra. Chrzcielnica w Osiekach ma naiwne p\u0142askorze\u017aby \u2014 mi\u0119dzy innymi kwiat, li\u015bcie, zaj\u0105ce, lili\u0119 heraldyczn\u0105, je\u017ad\u017aca i lisa nad g\u0119si\u0105; Lemcke datowa\u0142 j\u0105 najwcze\u015bniej na XVI wiek. Barokowa nastawa o\u0142tarzowa mia\u0142a wed\u0142ug Lemckego w polu \u015brodkowym malowanego Chrystusa triumfuj\u0105cego oraz rze\u017aby Moj\u017cesza i Jana Chrzciciela (Jan Wild opisuje dzi\u015b po\u015brodku obraz Ukrzy\u017cowanego, a Chrystusa Triumfuj\u0105cego jako figur\u0119 w zwie\u0144czeniu); ambona w podobnych formach ma figury Jonasza i Jezusa w Ogr\u00f3jcu. Mosi\u0119\u017cna misa chrzcielna o \u015brednicy 44,5 centymetra ma w dnie Zwiastowanie otoczone powtarzanym napisem p\u00f3\u017anogotyck\u0105 majusku\u0142\u0105 \u201eWART GELUCK ALZ EMLE\u201d.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Osieki L\u0119borskie, po niemiecku Ossecken, by\u0142 kapitan von K\u00f6ller. W 1879 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1627,96 hektara i mia\u0142 hut\u0119 szk\u0142a. Maj\u0105tek pozosta\u0142 w r\u0119kach rodu von K\u00f6ller przez ca\u0142y okres obj\u0119ty ksi\u0119gami adresowymi: w latach 1892\u20131911 w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 landrat i dyrektor ziemstwa Adolf von K\u00f6ller, a w 1928 roku rotmistrz Eberhard von K\u00f6ller. Przy maj\u0105tku dzia\u0142a\u0142y huta szk\u0142a, w 1905 roku wydzier\u017cawiona Hermannowi Gumzowi, oraz cegielnia.\n\nNa Friedrichu Adolfie Sydowie, ordynowanym na tutejsze probostwo 13 marca 1887 roku, urywa si\u0119 spis M\u00fcllera. Jeszcze w 1887 roku liczy\u0142a dwadzie\u015bcia dziewi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci, a dwa lata p\u00f3\u017aniej od\u0142\u0105czono od niej Bychowo, Gniewinko, Toliszczek i oba Perlina na rzecz parafii w Gniewinie; w 1904 roku otwarto ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy w Wierzchucinie i odt\u0105d parafia mia\u0142a dwa ko\u015bcio\u0142y. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 3200 dusz oraz miejsca kaza\u0144 w Wierzchucinie, oddalone o 8 kilometr\u00f3w, i w \u017belaznej, oddalone o 7,5 kilometra; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu 390 ewangelik\u00f3w i 4 katolik\u00f3w, a tych ostatnich przypisa\u0142 parafii w \u017barnowcu (Zarnowitz) po zachodniopruskiej stronie granicy. Wed\u0142ug Meyersa, kt\u00f3ry podaje stan ze spisu z 1910 roku, mieszka\u0142y tu 332 osoby, a *S\u0142ownik geograficzny* notowa\u0142 w 1877 roku 376 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego oraz \u2014 w okolicy \u2014 ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 i katolick\u0105, kt\u00f3rej liczby nie poda\u0142.\n\nWed\u0142ug Jana Wilda przy ko\u015bciele chowano zmar\u0142ych do 1834 roku. W tym roku ka\u017cda wie\u015b parafii otrzyma\u0142a niewielki teren na w\u0142asny cmentarz, najcz\u0119\u015bciej poza zabudowaniami, w lasku albo na niewielkim wzniesieniu obsadzonym drzewami, a dla samych Osiek wyznaczono nowy cmentarz we wsi, przy drodze do Lublewa.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to filialny ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Gwiazdy Morza, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1235 decyzj\u0105 z 20 lipca 1988 roku. Wykaz opisuje go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem NMP Gwiazdy Morza, 1740\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Lemcke uzna\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 za niew\u0105tpliwie \u015bredniowieczny, zmieniony przebudowami, a rejestr zabytk\u00f3w datuje dzisiejsz\u0105 budowl\u0119 na 1740 rok, po po\u017carze z 1726 roku. Wed\u0142ug Jana Wilda przy ko\u015bciele przestano chowa\u0107 zmar\u0142ych w 1834 roku, a rejestr zabytk\u00f3w datuje cmentarz przyko\u015bcielny na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1067; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 296, 297; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 251; ewidencja konserwatorska cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty); rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (A-1235, decyzja z 20 VII 1988); Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 257\u2013259; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 230; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), s. 192\u2013193; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1077; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 118\u2013119; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 130\u2013131; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 127; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. II\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (288)/2026, s. 10; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 29.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Osieki L\u0119borskie","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 296, 297","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1067","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1077","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 250\u2013251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 118\u2013119","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 130\u2013131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 127","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912","url":""},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. II\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (288)/2026, s. 10","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/11/ip_11_2026.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 29","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0074","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.771028,"lng":17.893691,"name_de":"Ossecken","name_pl":"Osieki L\u0119borskie \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Osiekach L\u0119borskich, po niemiecku Ossecken, zachowa\u0142y si\u0119 \u015blady dw\u00f3ch dawnych cmentarzy ewangelickich. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia je osobno: cmentarz przyko\u015bcielny na dzia\u0142ce 22, obj\u0119ty wpisem do rejestru wraz ze \u015bwi\u0105tyni\u0105, oraz cmentarz ewangelicki z kaplic\u0105 grobow\u0105 na dzia\u0142ce 23. Ten drugi, mniejszy, opisuje Jan Wild. Przy ko\u015bciele chowano zmar\u0142ych do 1834 roku, kiedy ka\u017cda wie\u015b parafii otrzyma\u0142a teren na w\u0142asny cmentarz; w Osiekach dzia\u0142k\u0119 na nowy cmentarz wyznaczono we wsi, tu\u017c obok ku\u017ani, po prawej stronie drogi do Lublewa, i kupiono j\u0105 od von K\u00f6llera. Wild nie podaje, kiedy to by\u0142o; K\u00f6llerowie mieli maj\u0105tek od 1861 roku. Cmentarz u\u017cytkowano do 1945 roku, a po wojnie porzucono i zatarto. Przy artykule Wild zamie\u015bci\u0142 fotografi\u0119 z 2021 roku podpisan\u0105 \u201eKaplica cmentarna w Osiekach\u201d: niewielka budowla z kamienia polnego ma ceglane naro\u017cniki i ostro\u0142ukowe wej\u015bcie w ceglanym obramieniu, na szczycie krzy\u017c, a \u015bciany porasta bluszcz. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Choczewo na lata 2026\u20132029 wymienia go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki z kaplic\u0105 grobow\u0105, obecnie katolicki nieu\u017cywany.\n\nOsieki by\u0142y siedzib\u0105 rozleg\u0142ej parafii ewangelickiej: w 1658 roku nale\u017ca\u0142y do niej mi\u0119dzy innymi Lunowo, Zak\u0119ciny, Sosin i Bobrowo (dzi\u015b Biebrowo). W 1784 roku Br\u00fcggemann umie\u015bci\u0142 Osieki trzy mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka. Obok zamku z okaza\u0142ymi zabudowaniami gospodarczymi i folwarku mieszkali pastor i zakrystian, pi\u0119ciu gospodarzy i pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w; by\u0142a cegielnia, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 34 dymy \u2014 a wok\u00f3\u0142 du\u017cy las sosnowy z domieszk\u0105 buka. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w inspekcji charbrowskiej; nale\u017ca\u0142o do niego ponad 20 wsi szlacheckich, mi\u0119dzy innymi Choczewo, Choczewko, Jackowo, Kierzkowo, Lubiatowo, Przebendowo, \u017belazno i Biebrowo, oraz dwie wsie zachodniopruskie, Pr\u00fcssow i Bzin, a \u2014 jak dodaje Br\u00fcggemann \u2014 \u201eehemals auch das Dorf Wierschuzin\u201d, czyli dawniej tak\u017ce Wierzchucino.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich podawa\u0142 dla 1877 roku 376 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego, dodaj\u0105c, \u017ce w okolicy mieszka jeszcze ludno\u015b\u0107 polska i katolicka, kt\u00f3rej liczby nie poda\u0142. Z parafii osieckiej wydzielono z czasem samodzieln\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Ciekocinie, obejmuj\u0105c\u0105 sze\u015b\u0107 okolicznych wsi i obszar\u00f3w dworskich; zarz\u0105dzenie z 24 pa\u017adziernika 1902 roku wesz\u0142o w \u017cycie 1 stycznia 1903 roku. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Osieki L\u0119borskie by\u0142 kapitan von K\u00f6ller. W 1879 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1627,96 hektara. Przy maj\u0105tku dzia\u0142a\u0142y huta szk\u0142a, w 1905 roku wydzier\u017cawiona Hermannowi Gumzowi, oraz cegielnia. W latach 1892\u20131911 w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku by\u0142 landrat i dyrektor ziemstwa Adolf von K\u00f6ller, a w 1928 roku rotmistrz Eberhard von K\u00f6ller. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 3200 dusz oraz miejsca kaza\u0144 w Wierzchucinie, oddalone o 8 kilometr\u00f3w, i w \u017belaznej, oddalone o 7,5 kilometra; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, wzniesiony w 1740 roku, przej\u0119li po 1945 roku katolicy, a stare nagrobki z jego otoczenia usuni\u0119to. Jest to dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Gwiazdy Morza. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego obejmuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 i le\u017c\u0105cy przy niej cmentarz, datowany na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, jednym zapisem o numerze A-1235 z 20 lipca 1988 roku. Karty ewidencyjne obu osieckich nekropolii nosz\u0105 daty 15 listopada 1984 i 30 pa\u017adziernika 1985 roku, a zapisany na jednej z nich stan \u201eczynny\u201d dotyczy cmentarza przy czynnym ko\u015bciele.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 251; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (WUOZ Gda\u0144sk, gmina Choczewo, pozycje 90, 91 i 92); ewidencja konserwatorska cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty, karty z 15 listopada 1984 i 30 pa\u017adziernika 1985); \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1902; cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VII, has\u0142o \u201eOsieki 1.\u201d; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Choczewo na lata 2026\u20132029 (uchwa\u0142a nr XXXVII/246/2026 z 23 kwietnia 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1077; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 118\u2013119; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 130\u2013131; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 127; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. II\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (288)/2026, s. 10; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. 1\u201d, tam\u017ce, nr 10 (287)/2026, s. 9.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Osieki L\u0119borskie","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1077","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 250\u2013251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 118\u2013119","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 130\u2013131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 127","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. II\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (288)/2026, s. 10","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/11/ip_11_2026.pdf"},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. 1\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 10 (287)/2026, s. 9\u201312","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/10/ip_10_2026.pdf"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0075","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.769458,"lng":17.895091,"name_de":"Ossecken","name_pl":"Osieki L\u0119borskie \u2014 cmentarz ewangelicki z kaplic\u0105 grobow\u0105 (dzia\u0142ka 23)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Osieki L\u0119borskie \u2014 po niemiecku Ossecken \u2014 le\u017c\u0105 dzi\u015b w gminie Choczewo i powiecie wejherowskim, a do 1945 roku nale\u017ca\u0142y do powiatu l\u0119borskiego na Pomorzu. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, murowany z ceg\u0142y i barokowy, rejestr zabytk\u00f3w datuje na 1740 rok; Franz Schultz podaje, \u017ce ma 35 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, 11,5 metra szeroko\u015bci i 7,5 metra wysoko\u015bci. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Gwiazdy Morza, wpisanym do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1235 (20 lipca 1988 roku) razem z otaczaj\u0105cym go cmentarzem.\n\nPrzed Reformacj\u0105 Osieki by\u0142y wsi\u0105 biskup\u00f3w kujawskich, kt\u00f3rzy wed\u0142ug \u201eS\u0142ownika geograficznego\u201d zapewne za\u0142o\u017cyli i tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142; do wsi nale\u017ca\u0142o prawo do bursztynu. Schultz odnosi do tej wsi kapelana \u201ez Osieka\u201d, wymienionego w\u015br\u00f3d \u015bwiadk\u00f3w dokumentu z 25 marca 1284 roku. Oko\u0142o 1400 roku tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do najzamo\u017cniejszych w dekanacie l\u0119borskim.\n\nWizytacji z 1583 roku w dekanacie l\u0119borskim w og\u00f3le nie przeprowadzono. Zapisano przy nim zdanie kr\u00f3tkie i mocne: \u201equi non est visitatus ob periculum salutis\u201d \u2014 nie zosta\u0142 zwizytowany z powodu niebezpiecze\u0144stwa dla \u017cycia. Wymieniono osiem tutejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w: L\u0119bork, Garczegorze, Brze\u017ano, Janowice, Bia\u0142ogard\u0119, \u0141eb\u0119, Osieki i Zawo\u0142yniec, czyli Salino \u2014 i wszystkie opatrzono t\u0105 sam\u0105 uwag\u0105: omnes ab haereticis occupatae, czyli wszystkie zaj\u0119te przez \u201eheretyk\u00f3w\u201d, jak nazywa\u0142o tutejszych ewangelik\u00f3w to katolickie \u017ar\u00f3d\u0142o.\n\nBiskup Wolski sprzeda\u0142 Osieki razem z Charbrowem Ernestowi Wejherowi \u2014 wed\u0142ug Fankidejskiego i Schultza w 1566 roku, wed\u0142ug Reinholda Cramera (1858) i Jana Wilda w 1564 roku \u2014 a ten jako patron ju\u017c ko\u015bcio\u0142a z r\u0105k nie wypu\u015bci\u0142. W 1605 roku jego syn sprzeda\u0142 dobra Georgowi von Krockow, kt\u00f3ry w 1621 roku obj\u0105\u0142 wy\u0142\u0105czny patronat; now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i pa\u0142ac wzni\u00f3s\u0142 wed\u0142ug Schultza dopiero syn Georga, Gneomar Reinhold, pochowany w 1658 roku w rodowej krypcie pod prezbiterium. W kryptach pod ko\u015bcio\u0142em spoczywaj\u0105 dawni w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br z rodu von Krockow.\n\nW\u015br\u00f3d najdawniejszych duchownych s\u0105 dwie postacie z pogranicza wyzna\u0144 i j\u0119zyk\u00f3w: Valentinus Labischus, wed\u0142ug superintendenta Thyma wy\u015bwi\u0119cony jeszcze przez biskupa gnie\u017anie\u0144skiego, a potem \u2014 jak przyjmuje M\u00fcller \u2014 luteranin, oraz Albert Czetmar, przybysz z Polski, ordynowany w Poznaniu. W 1643 roku pastorem by\u0142 tu Johann Hankotius: 18 listopada podpisa\u0142 wraz z innymi duchownymi synodu janowickiego pro\u015bb\u0119 do gda\u0144skiego Ministerium o pomoc dla pastora Salina, kt\u00f3remu dwa razy podpalono dom. Po Reformacji parafia osiecka by\u0142a bardzo rozleg\u0142a. W 1658 roku w jej sk\u0142ad wchodzi\u0142y Osieki, Lunowo, Ulmye, Zak\u0119ciny, Sosin, Bobrowo (dzi\u015b Biebrowo), Szlazowo, Jackowo, Krysowo, Lubetowo, Witenberg, Ma\u0142e i Wielkie Lubielewo, Starbienino, Bychowo, Ma\u0142y i Wielki Perlin, Gotszowo, Grotszewko, Zalesie, Przebendowo, Cz\u0142uchowo i Wierzchucino.\n\nW 1719 roku parafia w Osiekach L\u0119borskich zapisa\u0142a osiemdziesi\u0105t chrzt\u00f3w, szesna\u015bcie os\u00f3b za\u015blubionych i pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dw\u00f3ch zmar\u0142ych. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii B\u00f6hma (1730). Wie\u015b dwukrotnie p\u0142on\u0119\u0142a. Po\u017car 8 grudnia 1726 roku strawi\u0142 ca\u0142e Osieki wraz z poprzedni\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 \u2014 ocala\u0142a podstawa wie\u017cy, kt\u00f3r\u0105 wykorzystano przy odbudowie na dawnych fundamentach i kryptach. Drugi po\u017car, w 1811 roku, zniszczy\u0142 dw\u00f3r, plebani\u0119 i archiwum parafialne. W og\u0142oszonym w prasie w 1816 roku wykazie utraconych list\u00f3w zastawnych wymieniono nale\u017c\u0105cy do tutejszego duchownego Rotzolla list zastawny na 200 talar\u00f3w, kt\u00f3ry sp\u0142on\u0105\u0142 w po\u017carze w Osiekach 1 kwietnia 1811 roku.\n\nW 1784 roku Osieki by\u0142y parafi\u0105 macierzyst\u0105 inspekcji charbrowskiej, a wie\u015b mia\u0142a pa\u0144ski zamek i okaza\u0142e zabudowania gospodarcze oraz trzydzie\u015bci cztery paleniska. Mieszkali tu wtedy pastor i zakrystian, pi\u0119ciu gospodarzy i pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w; by\u0142a cegielnia, karczma i ku\u017ania, a wok\u00f3\u0142 du\u017cy las sosnowy z domieszk\u0105 buka. Do parafii wcielono w\u00f3wczas ponad dwadzie\u015bcia wsi szlacheckich \u2014 mi\u0119dzy innymi Ciekocino, Kurowo, Przebendowo, Sasino i Bychowo \u2014 a do tego dwie le\u017c\u0105ce ju\u017c w Prusach Zachodnich, zapisane w druku jako Pr\u00fcssow i Bzin; Wierzchucino, jak zaznaczono, nale\u017ca\u0142o do niej dawniej. Do parafii nale\u017ca\u0142y te\u017c Choczewo, Choczewko, Jackowo, Kierzkowo, Lubiatowo, \u017belazno i Biebrowo, a o Wierzchucinie Br\u00fcggemann pisze: \u201eehemals auch das Dorf Wierschuzin\u201d, czyli dawniej tak\u017ce wie\u015b Wierzchucino.\n\nZ wyposa\u017cenia zachowa\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi kamienna chrzcielnica, p\u00f3\u017anobarokowy o\u0142tarz, ambona oraz dziewi\u0119tnastowieczne organy firmy V\u00f6lknera z Duninowa. Najstarszym elementem wyposa\u017cenia jest o\u015bmioboczna chrzcielnica z piaskowca gotlandzkiego, datowana wed\u0142ug Jana Wilda na XV wiek, cho\u0107 nie wyklucza si\u0119, \u017ce pochodzi jeszcze z XIII\u2013XIV stulecia; Hugo Lemcke w inwentarzu z 1911 roku k\u0142ad\u0142 j\u0105 najwcze\u015bniej na XVI wiek. Zdobi\u0105 j\u0105 naiwne motywy \u2014 czterop\u0142atkowy kwiat obok kielicha kwiatowego, li\u015bcie akantu i r\u00f3\u017cy, lilie heraldyczne, krocz\u0105cy zaj\u0105c, je\u017adziec nad siedz\u0105cym zaj\u0105cem i lis nad g\u0119si\u0105 \u2014 pokrewne zdobnictwu dawnego pa\u0144stwa krzy\u017cackiego. Emerytowany rektor Gerlach pisa\u0142 w kalendarzu z 1930 roku, \u017ce z ko\u015bcio\u0142a do zamku prowadzi\u0142 podziemny korytarz, kt\u00f3rego \u015blad dawa\u0142 si\u0119 jeszcze niedawno wykaza\u0107. Roma\u0144sk\u0105 w formach chrzcielnic\u0119 z wapienia opisuje jako o\u015bmioboczn\u0105, wysok\u0105 na 1,25 metra, z mis\u0105 z oko\u0142o 1500 roku; ambon\u0119, jak doda\u0142 w 1928 roku, ozdobi\u0142 p\u0142askorze\u017abami miejscowy stolarz, kt\u00f3rego nazwiska nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107.\n\nO\u0142tarz powsta\u0142 wed\u0142ug Jana Wilda prawdopodobnie po 1726 roku; po\u015brodku, jak go opisuje, jest obraz Ukrzy\u017cowanego (Lemcke w 1911 roku notowa\u0142 w polu \u015brodkowym malowanego Chrystusa triumfuj\u0105cego), po bokach rze\u017aby Moj\u017cesza i Jana Chrzciciela, w zwie\u0144czeniu Chrystus Triumfuj\u0105cy i personifikacja Wiary. Mens\u0119 dzisiejszego o\u0142tarza u\u0142o\u017cono z dziewi\u0119tnastowiecznej p\u0142yty nagrobnej z cmentarza przyko\u015bcielnego. Organy z 1826 roku kupiono w Gda\u0144sku za 300 talar\u00f3w; z\u0142o\u017cyli si\u0119 na nie parafianie, co kwarta\u0142 \u2014 gospodarze po 5 groszy, cha\u0142upnicy po 2, parobkowie po 6 fenig\u00f3w \u2014 a poka\u017an\u0105 sum\u0119 do\u0142o\u017cy\u0142 w\u0142a\u015bciciel Kurowa, Carl Georg Fliessbach. Schultz zapisa\u0142, \u017ce nowe organy ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 15 pa\u017adziernika 1826 roku.\n\nNabo\u017ce\u0144stwa odprawiano dawniej po polsku i po niemiecku. Wed\u0142ug Schultza od 1825 roku polskie kazania g\u0142osi\u0142 tu cztery razy w roku duchowny z Salina, a w 1860 roku zaprzestano ich zupe\u0142nie; Franz Tetzner podaje, \u017ce ostatnie polskie nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie odby\u0142o si\u0119 w Osiekach w 1865 roku. Wed\u0142ug Jana Wilda nabo\u017ce\u0144stwa dla wiernych m\u00f3wi\u0105cych po polsku odprawiano w XIX wieku dwa lub trzy razy w roku, mimo urz\u0119dowego zakazu; w 1835 roku przychodzi\u0142o na nie oko\u0142o 800 os\u00f3b, w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych \u2014 oko\u0142o dwustu.\n\nKilka wiadomo\u015bci o tutejszych duchownych przechowa\u0142a prasa. W styczniu 1839 roku stralsundzka \u201eSundine\u201d donosi\u0142a, \u017ce staraniem superintendenta Thyma powsta\u0142o w powiecie l\u0119borskim towarzystwo biblijne; te starania od pocz\u0105tku mocno wspierali pan von B\u00fclow z Osiek, tutejszy duchowny Zuther i rentmistrz domen Schubert, a prezesem jednog\u0142o\u015bnie wybrano kr\u00f3lewskiego deputowanego powiatowego von Weihera z Le\u015bnic. Gazeta pisa\u0142a, \u017ce w\u015br\u00f3d ubo\u017cszej ludno\u015bci okolicy wci\u0105\u017c brakuje Biblii i egzemplarzy Nowego Testamentu. W pa\u017adzierniku 1886 roku tutejszy pastor Kuhlo otrzyma\u0142 Order Czerwonego Or\u0142a czwartej klasy, a 5 lutego 1901 roku pastora Emila Sydowa z Osiek wpisano jako nowego cz\u0142onka zarz\u0105du wiejskiej kasy oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkowej w Choczewie.\n\nDruga cz\u0119\u015b\u0107 artyku\u0142u Jana Wilda pokazuje, jak wygl\u0105da\u0142a tu praca duchownego. Pastor Kuhlo w ka\u017cd\u0105 pierwsz\u0105 \u015brod\u0119 miesi\u0105ca zbiera\u0142 na plebanii nauczycieli ze szk\u00f3\u0142 parafii, a wiosn\u0105 odwiedza\u0142 wszystkie szko\u0142y z tak zwan\u0105 wizytacj\u0105 wielkanocn\u0105. Do 1870 roku wynagrodzeniem duchownego by\u0142y wy\u0142\u0105cznie dary parafian w naturze \u2014 \u017cyto, j\u0119czmie\u0144, owies, siano, len, g\u0119si, jaja, kie\u0142basa, mas\u0142o i chleb \u2014 oraz ich pomoc w pracach na rzecz parafii i plebanii, zw\u0142aszcza w gospodarstwie. Chrzest kosztowa\u0142 na przyk\u0142ad dwie marki, ale przyj\u0119\u0142o si\u0119 p\u0142aci\u0107 za niego dwoma funtami mas\u0142a; pieni\u0105dze od parafian by\u0142y rzadkim wyj\u0105tkiem. Wi\u0119ksze ofiary pieni\u0119\u017cne sk\u0142adali w\u0142a\u015bciciele okolicznych maj\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3rzy od czasu do czasu fundowali te\u017c wyposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a.\n\nW 1866 roku parafia obejmowa\u0142a 24 miejscowo\u015bci i 4005 dusz. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1877 roku Osieki L\u0119borskie liczy\u0142y 376 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego. W 1887 roku parafia obejmowa\u0142a jeszcze 29 miejscowo\u015bci, dwa lata p\u00f3\u017aniej od\u0142\u0105czono od niej pi\u0119\u0107 wsi do parafii w Gniewinie, a 2 wrze\u015bnia 1904 roku po\u015bwi\u0119cono nowo zbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wierzchucinie, kt\u00f3rym jako ko\u015bcio\u0142em filialnym zarz\u0105dzano z Osiek. W 1903 roku Ciekocino, Sasino, folwark Belle-Alliance, Kurowo, Choczewko, S\u0142ajszewo i Biebrowo przesz\u0142y pod opiek\u0119 parafii w Ciekocinie.\n\nWild przypomina tak\u017ce dw\u00f3ch ludzi zwi\u0105zanych z Osiekami. Hans Adolf Julius von B\u00fclow (1816\u20131897), syn Wernera von B\u00fclowa, do kt\u00f3rego rodziny maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do 1853 roku, zosta\u0142 pruskim genera\u0142em artylerii. Richard Kuhlo, syn pastora, urodzony w Osiekach w 1850 roku i zmar\u0142y w 1923 roku w Norymberdze, pracowa\u0142 od 1875 roku w norymberskiej fabryce maszyn J. A. Hilperta, a od 1889 roku by\u0142 dyrektorem generalnym sp\u00f3\u0142ki akcyjnej, w kt\u00f3r\u0105 j\u0105 przekszta\u0142cono (AMAG-Hilpert-Pegnitzh\u00fctte).\n\nNajd\u0142u\u017cej, ponad czterdzie\u015bci lat, s\u0142u\u017cy\u0142 w Osiekach pastor Emil Sydow. Wed\u0142ug Wilda urodzi\u0142 si\u0119 13 sierpnia 1858 roku w Wetzenow, uczy\u0142 si\u0119 w Pasewalku, Chojnie i Anklam, studiowa\u0142 teologi\u0119 w Berlinie, by\u0142 nauczycielem domowym i pomocniczym duchownym, a ordynowano go 20 marca 1887 roku w Osiekach. W latach 1900\u20131903 budowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Wierzchucinie. Gdy wybuch\u0142a pierwsza wojna \u015bwiatowa, zg\u0142osi\u0142 si\u0119 na ochotnika do wojska, a kiedy ze wzgl\u0119du na wiek go nie przyj\u0119to, przez ca\u0142\u0105 wojn\u0119 zbiera\u0142 parafian w r\u00f3\u017cnych miejscach parafii na wsp\u00f3lne modlitwy za \u017co\u0142nierzy na froncie, o sz\u00f3stej rano albo po pracy. Pisa\u0142 o dziejach Ko\u015bcio\u0142a do \u201eLauenburger Heimatkalender\u201d i \u201eLauenburger Zeitung\u201d, a tak\u017ce humorystyczne opowiadania gwar\u0105 (\u201eSchnickschnack\u201d). Jego \u017cona Elwine prowadzi\u0142a od 1925 roku ko\u0142o gospody\u0144 wiejskich, kt\u00f3re zbiera\u0142o si\u0119 na plebanii, i bezp\u0142atnie uczy\u0142a gry na pianinie. W marcu 1927 roku Osieki obchodzi\u0142y potr\u00f3jny jubileusz pastora: czterdziestolecie \u015blubu, pracy duszpasterskiej i pobytu w parafii; w tym samym roku odby\u0142a si\u0119 tu wizytacja generalna. W 1927 roku pastorem w Osiekach by\u0142 Sydow. Pod koniec \u017cycia Sydow prawie nie s\u0142ysza\u0142, nauczy\u0142 si\u0119 czyta\u0107 z ruchu warg i do ko\u0144ca odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa, a \u017cona podpowiada\u0142a mu przez ma\u0142\u0105 tr\u0105bk\u0119, kiedy podej\u015b\u0107 do o\u0142tarza, czyta\u0107 liturgi\u0119 czy g\u0142osi\u0107 kazanie. Zmar\u0142 w Osiekach 30 grudnia 1930 roku.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3200 dusz oraz miejsca kaza\u0144 w Wierzchucinie, oddalone o 8 kilometr\u00f3w, i w \u017belaznej, oddalone o 7,5 kilometra. Patronem, z wy\u0142\u0105cznym prawem wyboru, by\u0142 rotmistrz w stanie spoczynku von K\u00f6ller z Osiek; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony. Ostatnim pastorem by\u0142 w latach 1935\u20131945 Franz Trautmann.\n\nDo 1945 roku do parafii osieckiej nale\u017celi ewangelicy z Choczewa, Jackowa, Kierzkowa, Kopalina, Lublewa L\u0119borskiego, Lubiatowa, Prusewa, S\u0142uchowa, Wierzchucina, Bia\u0142og\u00f3ry i \u017belaznej. Po wkroczeniu Armii Czerwonej plebania s\u0142u\u017cy\u0142a Rosjanom za areszt dla Niemc\u00f3w, a opiek\u0119 nad wiernymi pozbawionych duchownych parafii w Osiekach, Ciekocinie i Sasinie przej\u0119\u0142a do ko\u0144ca 1945 roku pastorowa Erna Benkendorff, \u017cona ks. Wernera Benkendorffa z Ciekocina: odprawia\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa i prowadzi\u0142a pomoc charytatywn\u0105. Do 1945 roku by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii ewangelickiej. Po tutejszej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142a w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej ksi\u0119ga zgon\u00f3w z lat 1928\u20131945 (sygnatura 93), zamkni\u0119ta wtedy, gdy wsp\u00f3lnota przesta\u0142a istnie\u0107. Ksi\u0119ga jest zdigitalizowana, ale archiwum udost\u0119pnia j\u0105 wy\u0142\u0105cznie na miejscu, w Koszalinie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Fankidejskiego i Schultza biskup Wolski sprzeda\u0142 Osieki Ernestowi Wejherowi w 1566 roku, wed\u0142ug Reinholda Cramera i Jana Wilda \u2014 w 1564 roku. Wed\u0142ug Schultza polskich kaza\u0144 zaprzestano w 1860 roku, wed\u0142ug Franza Tetznera ostatnie polskie nabo\u017ce\u0144stwo odby\u0142o si\u0119 w 1865 roku; Schultz pisze o kazaniach cztery razy w roku od 1825 roku, Jan Wild \u2014 o nabo\u017ce\u0144stwach dwa lub trzy razy w roku. Wed\u0142ug Jana Wilda chrzcielnica z piaskowca gotlandzkiego pochodzi z XV wieku, Hugo Lemcke k\u0142ad\u0142 j\u0105 najwcze\u015bniej na XVI wiek, a Gerlach opisuje j\u0105 jako wapienn\u0105, z mis\u0105 z oko\u0142o 1500 roku. Wed\u0142ug og\u0142oszenia prasowego z 1816 roku po\u017car w Osiekach wybuch\u0142 1 kwietnia 1811 roku, wed\u0142ug E. M\u00fcllera budynki pleba\u0144skie sp\u0142on\u0119\u0142y 31 marca 1811 roku. Pastora wprowadzonego w 1887 roku \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d z 1901 roku i biogram u Jana Wilda nazywaj\u0105 Emilem Sydowem, a E. M\u00fcller i wykaz duchownych u tego\u017c Wilda \u2014 Friedrichem Adolfem; wed\u0142ug M\u00fcllera urodzi\u0142 si\u0119 13 sierpnia 1853 roku w Lezenow i ordynowano go 13 marca 1887 roku, wed\u0142ug Wilda \u2014 13 sierpnia 1858 roku w Wetzenow i 20 marca 1887 roku. Wed\u0142ug E. M\u00fcllera August Kuhlo by\u0142 pastorem w Osiekach od ordynacji w 1854 roku, a Jan Wild w biogramie jego syna Richarda, urodzonego w Osiekach w 1850 roku, pisze o nim jako o proboszczu od 1876 roku. Nazwiska duchownych drukowano r\u00f3\u017cnie: Notzoll (tak u M\u00fcllera i Wilda) w og\u0142oszeniu z 1816 roku to Rotzoll, a Zuthner w \u201eSundine\u201d z 1839 roku \u2014 Zuther.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eOsieki\u201d; Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 257\u2013259; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Marek Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; karta ewidencyjna zabytku Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ks. T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 109\u2013132, tu s. 126; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1077; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Reinhold Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. 1\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 10 (287)/2026, s. 9\u201312; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 502\u2013503, 420\u2013421; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1930, s. 58; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37, 68; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1077; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 18 czerwca 1816 roku, s. 13 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eSundine\u201d (Stralsund), 16 stycznia 1839 roku, s. 6 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eHannoverscher Kurier\u201d (Hanower), 18 pa\u017adziernika 1886 roku, s. 6 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 16 lutego 1901 roku, s. 28 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. II\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (288)/2026, s. 9\u201315.*","built_year":1740,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Osiekach L\u0119borskich \u2014 reformacja-pomorze.pl (za: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d)","url":"https://www.reformacja-pomorze.pl/2020/03/20/kosciol-w-osiekach-leborskich/"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. fil. pw. NMP \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/osieki-leborskie-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-fil-pw-nm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy (wykaz ksi\u0105g)","tytul":"T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 109\u2013132","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/18379"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. 1\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 10 (287)/2026, s. 9\u201312","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/10/ip_10_2026.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eOsieki\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1077","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 18 czerwca 1816 roku, s. 13 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/H2F6CFXYMUVT7U2K677ODRIJKQJOSPQQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eSundine\u201d (Stralsund), 16 stycznia 1839 roku, s. 6 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XC7CVHVK6GE5BJMNCLWTERHX4RLAZ23U"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHannoverscher Kurier\u201d (Hanower), 18 pa\u017adziernika 1886 roku, s. 6 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CZC4XFAQB7RIJD66PHKDTDV4GNYRB6WJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 16 lutego 1901 roku, s. 28 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SCK6P5GXUG4SBDATS7XO7Y4KBMHHKAU7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":""},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. II\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (288)/2026, s. 9\u201315","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/11/ip_11_2026.pdf"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0016","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.771028,"lng":17.893691,"name_de":"Ossecken","name_pl":"Osieki L\u0119borskie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie NMP Gwiazdy Morza)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Osiekach S\u0142upskich le\u017cy na niewielkim wyniesieniu, na zach\u00f3d od zabudowa\u0144. Pierwotnie jego granice podkre\u015bla\u0142y dodatkowo nasadzenia \u015bwierkowe; po nich pozosta\u0142 starodrzew od strony po\u0142udniowej. Ca\u0142e za\u0142o\u017cenie straci\u0142o dawny charakter \u2014 drzewa wyci\u0119to, wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w usuni\u0119to. W p\u00f3\u0142nocno-zachodnim naro\u017cniku przetrwa\u0142y kamienne podstawy muru ogradzaj\u0105cego kwater\u0119 rodzinn\u0105, a po ca\u0142ym terenie rozrzucone s\u0105 fragmenty nagrobk\u00f3w. Z nagrobk\u00f3w zachowa\u0142 si\u0119 krzy\u017c z inskrypcj\u0105 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 zmar\u0142\u0105 w 1934 roku Ad\u0119 Gill z domu Pollex. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; cmentarz jest nieczynny.\n\nW 1784 roku Osieki liczy\u0142y 11 dym\u00f3w i nale\u017ca\u0142y do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df-Garde) w synodzie s\u0142upskim.\n\nOsieki S\u0142upskie, przed 1945 rokiem Wusseken, by\u0142y maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; dzi\u015b le\u017c\u0105 w gminie Ustka. T\u0119 sam\u0105 dawn\u0105 nazw\u0119 nosi\u0142a te\u017c wie\u015b Osieki w gminie K\u0119pice. Dawne formy nazwy \u2014 Wosseken w 1329 i 1665 roku, Wusseken w 1628, Wussecken w 1756 \u2014 podaj\u0105 opracowania. Dobra w Osiekach S\u0142upskich by\u0142y lennem rodu von Bandemer. *S\u0142ownik geograficzny* odnotowa\u0142 Osieki jako dobra rycerskie licz\u0105ce 500 hektar\u00f3w, z cegielni\u0105 i hodowl\u0105 byd\u0142a. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Osieki uj\u0119to jednym wierszem, w dziale obszar\u00f3w dworskich: 144 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy Osieki nie mia\u0142y: nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df Garde), a zmar\u0142ych chowano na miejscowym cmentarzu ewangelickim. W skardze z 10 listopada 1648 roku pastor z Gardny Christoph Vizichius pisa\u0142, \u017ce Asmus von Bandemer na Wussecken \u2014 obok Nikolausa von Winterfeld na Wintershagen \u2014 dawa\u0142 mu rocznie meszne tylko z czternastu \u0142an\u00f3w.\n\nParafia w Gardnie Wielkiej nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto w pomorskiej prowincji ko\u015bcielnej Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. Gardna by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w domenie smo\u0142dzi\u0144skiej (Schmolsin), z patronatem w\u0142adcy krajowego. Tamtejsze probostwo sp\u0142on\u0119\u0142o dwukrotnie \u2014 w 1692 roku i 27 listopada 1772 roku; w tych po\u017carach parafia straci\u0142a niemal wszystkie akta ko\u015bcielne i zapiski parafialne. Gardna le\u017ca\u0142a nad jeziorem Gardno, w rdzennych stronach S\u0142owi\u0144c\u00f3w \u2014 lutera\u0144skiej grupy s\u0142owia\u0144skiej, kt\u00f3rej dialektu, spokrewnionego z kaszubszczyzn\u0105, u\u017cywano tu jeszcze na prze\u0142omie XIX i XX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, tom VII, has\u0142o \u201eOsieki\u201d; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 231; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 496\u2013497; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1019.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, tom VII, has\u0142o \u201eOsieki\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 231","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 231; M\u00fcller (1912), s. 496; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 184 poz. 330; S\u0142ownik geograficzny, t. VII"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, s. 496\u2013497","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 231; M\u00fcller (1912), s. 496; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 184 poz. 330; S\u0142ownik geograficzny, t. VII"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 184, poz. 330","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 231; M\u00fcller (1912), s. 496; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 184 poz. 330; S\u0142ownik geograficzny, t. VII"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 231; M\u00fcller (1912), s. 496; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 184 poz. 330; S\u0142ownik geograficzny, t. VII"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1019","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0761","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.604358,"lng":17.072147,"name_de":"Wusseken","name_pl":"Osieki S\u0142upskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Oskowo, po niemiecku Wutzkow, le\u017cy w gminie Cewice. Przy wsi zachowa\u0142y si\u0119 \u015blady trzech za\u0142o\u017ce\u0144 grobowych: cmentarza wiejskiego w lesie oraz, w wiejskim parku, grobowca w\u0142a\u015bcicieli Oskowa i ma\u0142ego cmentarza s\u0142u\u017cby dworskiej.\n\nMaj\u0105tek by\u0142 w 1621 roku lennem rodziny von Lietzen, w 1710 roku przeszed\u0142 na M\u00fcnchow\u00f3w, a w 1766 roku na Somnitz\u00f3w. Wed\u0142ug Br\u00fcggemanna Somnitz odst\u0105pi\u0142 swoje prawa w 1774 roku matce, owdowia\u0142ej hrabinie von M\u00fcnchow, a ta 19 lipca 1775 roku sprzeda\u0142a tutejsze udzia\u0142y Johannowi Heinrichowi von Lietzenowi, kt\u00f3ry posiada\u0142 ju\u017c drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Oskowa. W 1784 roku Br\u00fcggemann opisuje Oskowo jako stare lenno rodu von Lietzen, w posiadaniu Johanna Heinricha von Lietzena. W 1784 roku Oskowo, siedziba szlachecka, by\u0142o ostatni\u0105 pomorsk\u0105 stacj\u0105 pocztow\u0105 w stron\u0119 Prus Zachodnich. Le\u017ca\u0142o dwie mile na po\u0142udnie-po\u0142udniowy zach\u00f3d od L\u0119borka, nad rzek\u0105 Bukowin\u0105, przy trakcie pocztowym z Berlina do Prus i przy drodze pocztowej z L\u0119borka do Bytowa. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze i trzech zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma, ku\u017ania, nauczyciel, kr\u00f3lewski dom pocztowy i folwark Friederichswalde \u2014 razem 22 dymy. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Mikorowie (Mikrow), ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w chodzi\u0142a do bli\u017cszej kaplicy w Kozinie.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Oskowo jako obw\u00f3d dworski (strona 194, pozycja 168) i notuje tu 280 ewangelik\u00f3w i 55 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w \u0141ebuni, katolicy do l\u0119borskiej; w samym Oskowie mie\u015bci\u0142y si\u0119 urz\u0105d stanu cywilnego i siedziba okr\u0119gu urz\u0119dowego.\n\nCmentarz wiejski le\u017cy w lesie, oko\u0142o 800 metr\u00f3w od zabudowa\u0144. Wyra\u017anych granic nie ma; przypuszczalne wymiary to mniej wi\u0119cej 30 na 60 metr\u00f3w, a jedn\u0105 z granic wyznacza starodrzew, zachowany w z\u0142ym stanie. Drzewiecki pisze, \u017ce cmentarz jest na pewno z XIX wieku: pocz\u0105tkowo by\u0142 to ma\u0142y, kwadratowy cmentarzyk o boku oko\u0142o 15 metr\u00f3w \u2014 przetrwa\u0142y fundamenty okalaj\u0105cego go muru i najstarsze groby z kamienia polnego \u2014 a na pocz\u0105tku XX wieku powi\u0119kszy\u0142 si\u0119 kilkukrotnie. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX i pocz\u0105tek XX wieku i prowadzi jako nieczynny cmentarz ewangelicki w z\u0142ym stanie. W cz\u0119\u015bci wschodniej stoj\u0105 dwie kamienne stele, w kt\u00f3rych Drzewiecki widzi groby os\u00f3b innego wyznania ni\u017c ewangelickie; przytaczany przez niego Stanis\u0142aw Cybula uwa\u017ca, \u017ce chowano tu mieszka\u0144c\u00f3w Oskowa wszystkich wyzna\u0144.\n\nCmentarz jest mocno zniszczony, cho\u0107 ostatnie prace porz\u0105dkowe poprawi\u0142y jego stan. W centralnym punkcie ustawiono granitowy pomnik z inskrypcj\u0105 polsk\u0105 i niemieck\u0105, regularnie odwiedzany przez dawnych mieszka\u0144c\u00f3w. Z nielicznych czytelnych inskrypcji odczytano mi\u0119dzy innymi nazwiska Klausa Steu, urodzonego i zmar\u0142ego w 1940 roku, Hugona Grotha, zmar\u0142ego w 1933 roku, Else Keil z domu Kappe, zmar\u0142ej w 1942 roku, i Mety Kuschel z domu Hoffman, zmar\u0142ej w 1922 roku.\n\nW wiejskim parku, na jego obrze\u017cu, zachowa\u0142y si\u0119 fundamenty grobowca w\u0142a\u015bcicieli Oskowa, a w przeciwleg\u0142ym ko\u0144cu resztki niewielkiego cmentarza s\u0142u\u017cby dworskiej \u2014 pierwotnie o wymiarach mniej wi\u0119cej 3 na 15 metr\u00f3w, ogrodzonego \u017celiwnym p\u0142otem na kamiennych podstawach, z pi\u0119cioma lub sze\u015bcioma polami grobowymi. Uporz\u0105dkowa\u0142o go w 2014 roku Towarzystwo Historyczne Gminy Cewice.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Oskowo \u2014 Wutzkow; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 194, pozycja 168); Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdzia\u0142 6.3.10; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 951\u2013953, 1020.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Oskowo (Wutzkow)","url":"http://web.archive.org/web/20160803190353/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-cewice/166-oskowo"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Lauenburg i. Pomm. (odczyt \u201eWuffow\")","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 951\u2013953, 1020","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Powiatu L\u0119borskiego na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr X/71/2025 Rady Powiatu L\u0119borskiego z dnia 20 marca 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 1748, s. 32","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=1748"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0463","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_oskowo_dworski/oskowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.389489,"lng":17.698246,"name_de":"Wutzkow","name_pl":"Oskowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"O\u015bno, po niemiecku Oschen, le\u017cy w gminie Kwidzyn. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu na pocz\u0105tku XX wieku, w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, po po\u0142udniowej stronie drogi do Woli Sosenki i po wschodniej stronie dzisiejszego boiska sportowego. Tak opisuje jego po\u0142o\u017cenie wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, prowadzona przez Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku.\n\nO\u015bno by\u0142o obszarem dworskim w powiecie kwidzy\u0144skim (Kreis Marienwerder). Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 196 mieszka\u0144c\u00f3w w 12 domach: 145 ewangelik\u00f3w i 51 katolik\u00f3w. W tym spisie ewangelicy nale\u017celi do parafii w Rakowcu (Gro\u00df Krebs), katolicy do parafii w Kwidzynie. Przy spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 173 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 116 os\u00f3b poda\u0142o j\u0119zyk niemiecki (115 ewangelik\u00f3w i jeden katolik), a 57 os\u00f3b \u2014 polski.\n\nProgram Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 datuje cmentarz na pocz\u0105tek XX wieku i podaje, \u017ce le\u017cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l przy drodze do Woli Sosenki. W tym programie uk\u0142ad kompozycyjny opisano jako nieczytelny, a zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty zniszczonych nagrobk\u00f3w.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Oschen* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu osiem dom\u00f3w mieszkalnych i 155 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 144 ewangelik\u00f3w i 11 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gr. Krebs i podaje tu 37 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku), pozycja 359; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 82\u201383, pozycja 167 (odczyt ze skanu); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, zeszyt III (rejencja kwidzy\u0144ska), spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Marienwerder, pozycja 144 (odczyt ze skanu); Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 108\u2013109; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 359","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 86","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1090","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.76446,"lng":19.05479,"name_de":"Oschen","name_pl":"O\u015bno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Osowie (po niemiecku Wussow) le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, na wysokim wzniesieniu. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego zwraca uwag\u0119, \u017ce razem z zabytkowym ko\u015bcio\u0142em tworzy on wsp\u00f3ln\u0105 kompozycj\u0119 architektoniczno-przestrzenn\u0105. Cz\u0119\u015bciowo zachowa\u0142 si\u0119 pierwotny uk\u0142ad rz\u0119d\u00f3w oraz pozosta\u0142o\u015bci kamieni i krzy\u017cy. W latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142y tu liczne \u017celiwne krzy\u017ce i mogi\u0142y otoczone \u017celiwnymi a\u017curowymi ogrodzeniami, a dzi\u015b zosta\u0142y z nich szcz\u0105tki. Przetrwa\u0142y przyk\u0142ady rzemios\u0142a artystycznego dawnych mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 kamienna stela udekorowana p\u0142askorze\u017ab\u0105 w formie ga\u0142\u0105zki r\u00f3\u017canej i mogi\u0142y zwie\u0144czone \u017celiwnymi krzy\u017cami z pocz\u0105tku XX wieku, cz\u0119\u015b\u0107 z ubytkami dekoracji.\n\nOsowo le\u017ca\u0142o w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, i by\u0142o siedzib\u0105 parafii, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y Mzdowo, Warcino, K\u0119pice, Biesowice, Ciecholub i Podg\u00f3ry. Kamienny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny powsta\u0142 tu oko\u0142o 1500 roku, remontowano go w 1711, a wyposa\u017cenie sprawiono w 1734. W ko\u015bciele zachowa\u0142a si\u0119 lo\u017ca Ottona von Bismarcka \u2014 kanclerz mia\u0142 opodal, w Warcinie, swoje dobra.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 228 ewangelik\u00f3w, trzech katolik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w, a w obwodzie dworskim 182 ewangelik\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3768 dusz. Pastorem by\u0142 Eugen Vogel.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Osowo; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 153.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 153","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025, uchwa\u0142a nr XXX/325/2021 Rady Miejskiej w K\u0119picach z dnia 23 grudnia 2021 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2022, poz. 201, s. 40\u201341","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2022&book=0&position=201"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0571","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/gr_osowo/DSC02671.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.217527,"lng":16.807395,"name_de":"Wussow","name_pl":"Osowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Osowie, po niemiecku Wussow, jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa, pod adresem Osowo 34. Stoi w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, na wysokim wzniesieniu, i razem z otaczaj\u0105cym go cmentarzem przyko\u015bcielnym tworzy kompozycj\u0119, kt\u00f3r\u0105 monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego nazywa unikaln\u0105. Na cmentarzu zachowa\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bciowo pierwotny uk\u0142ad rz\u0119d\u00f3w nagrobk\u00f3w oraz pozosta\u0142o\u015bci kamieni i krzy\u017cy; w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142y tu licznie \u017celiwne krzy\u017ce i mogi\u0142y wygrodzone \u017celiwnymi, a\u017curowymi p\u0142otkami.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w z 1934 roku opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako budowl\u0119 z g\u0142az\u00f3w, tynkowan\u0105, o rdzeniu \u015bredniowiecznym z oko\u0142o 1500 roku, przekszta\u0142con\u0105 i odnowion\u0105 w XVIII wieku; na chor\u0105giewce wie\u017cy widnia\u0142 rok 1711. W nowszych wykazach datowanie jest rozbie\u017cne: krajowa ewidencja zabytk\u00f3w podaje rok 1500, karta obiektu \u2014 1711, a gmina okre\u015bla ko\u015bci\u00f3\u0142 og\u00f3lnie jako budowl\u0119 z XVI\u2013XVIII wieku.\n\nTen sam inwentarz odnotowa\u0142 w ko\u015bciele \u015bwiecznik z herbem Pomorza, ofiarowany w 1637 roku przez ksi\u0119\u017cn\u0119 Ann\u0119 de Cro\u00ff, \u201ez urodzenia ksi\u0119\u017cn\u0119 pomorsk\u0105\u201d \u2014 dar ostatniej z rodu Gryfit\u00f3w. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c dzwon odlany w 1701 roku w Ko\u0142obrzegu przez Ernsta Kreidewei\u00dfa, z d\u0142ug\u0105 \u0142aci\u0144sk\u0105 inskrypcj\u0105, i ambona po\u0142\u0105czona z o\u0142tarzem z 1734 roku.\n\nW spisie z 2 grudnia 1895 roku zapisano w gminie wiejskiej 228 ewangelik\u00f3w, trzech katolik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w, a w obwodzie dworskim \u2014 182 ewangelik\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3768 dusz. Pastorem by\u0142 Eugen Vogel. Patronat sprawowa\u0142 hrabia von Bismarck z Varzin, a wsp\u00f3\u0142patronem by\u0142 major von Zitzewitz z P\u00fcstow. Wcze\u015bniej, w 1910 roku, tutejszym pastorem by\u0142 Friedrich J\u00e4ckel: wed\u0142ug \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d z 11 marca tego roku zasiada\u0142 w zarz\u0105dzie za\u0142o\u017conej na mocy statutu z 14 lutego 1910 roku kasy oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkowej z siedzib\u0105 w Osowie, razem z dzier\u017cawc\u0105 domeny (Oberamtmann) z Alt Chorow oraz gospodarzami z Osowa, Warcina i Wendisch Puddiger.\n\nW 1960 roku nieu\u017cytkowany ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w K\u0119picach, a w 1971 roku by\u0142 ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii Matki Boskiej R\u00f3\u017ca\u0144cowej w K\u0119picach. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-163, decyzj\u0105 z 23 marca 1960 roku (w dawnym rejestrze s\u0142upskim \u2014 pod numerem 89). Wojew\u00f3dzka ewidencja notuje go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 nieu\u017cytkowany wraz z otoczeniem \u2014 obecnie ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny\u201d, a wykaz rejestru \u2014 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego, murowano-szachulcowy, 1711, XIX\u201d. W 2024 roku przeprowadzono prace konserwatorskie przy o\u0142tarzu ambonowym, emporze i prospekcie organowym oraz odnowiono \u0142awki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Osowo; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Rummelsburg, s. 162\u2013163, poz. 53 i s. 168\u2013169, poz. 126; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1960, nr 7, poz. 22, s. 3; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1972, nr 14, poz. 86, s. 9; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 153; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 11 marca 1910 roku, s. 36 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1500,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Osowo_(powiat_s%C5%82upski)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"radiogdansk.pl","url":"https://radiogdansk.pl/wiadomosci/region/slupsk/2024/10/25/renowacja-kosciolow-w-miejscowosciach-osowo-i-plocko-w-gminie-kepice-zakonczona-przed-terminem/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1960, nr 7, poz. 22, s. 3","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1972, nr 14, poz. 86, s. 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 153","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 11 marca 1910 roku, s. 36 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YTMNDUTJJ6WUPC767P7LCO3UX5EL6TSY"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0487","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21733,"lng":16.80743,"name_de":"Wussow","name_pl":"Osowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Wussow)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Osowo Le\u015bne (po kaszubsku \u00d2sow\u00f2) to wie\u015b kociewska w gminie Lubichowo, w powiecie starogardzkim, po\u015brodku Bor\u00f3w Tucholskich. \u015aladem po ewangelickiej wsp\u00f3lnocie Osowa Le\u015bnego s\u0105 pozosta\u0142o\u015bci cmentarza z prze\u0142omu XIX i XX wieku, le\u017c\u0105cego na p\u00f3\u0142noc od wschodnich wylot\u00f3w ze wsi. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 167 wykazu gminy Lubichowo, bez datowania i bez podania powierzchni.\n\nW wizytacji archidiakonatu pomorskiego z czas\u00f3w biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego Ossowo figuruje w\u015br\u00f3d wsi uposa\u017caj\u0105cych parafi\u0119 w Lubichowie \u2014 trzydzie\u015bci \u0142an\u00f3w. W tej wsi wiele \u0142an\u00f3w le\u017ca\u0142o pustkami, tote\u017c na ten czas p\u0142acono z niej cztery korce \u017cyta i tyle\u017c owsa.\n\nW 1772 roku Osowo znalaz\u0142o si\u0119 pod administracj\u0105 prusk\u0105, w prowincji Prusy Zachodnie. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 175 mieszka\u0144c\u00f3w: 20 luteran\u00f3w i 155 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Starogardzie Gda\u0144skim (Stargard).\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Ossowo* jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z 27 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 47 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 97 budynk\u00f3w mieszkalnych i 821 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 386 ewangelik\u00f3w, 416 katolik\u00f3w i 19 \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Borzechowie; katolicy \u2014 do parafii w Lubichowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi wie\u015b w powiecie starogardzkim (Kreis Preu\u00dfisch Stargard), w rejencji gda\u0144skiej, na stronie 32 pod pozycj\u0105 42, pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Ossowo. Spis podaje 880 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 462 ewangelik\u00f3w, 414 katolik\u00f3w i czworo \u017byd\u00f3w, przy 120 budynkach mieszkalnych i 192 gospodarstwach domowych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Borzechowie, katolicy za\u015b do parafii w Lubichowie; przynale\u017cno\u015b\u0107 do Borzechowa potwierdza wykaz Agathona Harnocha, kt\u00f3ry w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 tej parafii wymienia szko\u0142y w Lubichowie i Osowie. Ko\u015bcio\u0142a ani domu modlitwy Osowo nie mia\u0142o; ewangelicka wsp\u00f3lnota wsi mia\u0142a tu szko\u0142\u0119 i cmentarz.\n\nW latach 1920\u20131939 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Drugiej Rzeczypospolitej, w latach 1939\u20131945 do okupowanego przez Niemcy Pomorza, a po wojnie do Polski. W spisie z 30 wrze\u015bnia 1921 roku naliczono w Osowie 828 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 298 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 646 os\u00f3b, niemieck\u0105 182.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje tu 448 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 32\u201333, poz. 42; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890, opis parafii Borzechowo; Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1583\u20131599, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, opis parafii Lubichowo; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarz ewangelicki w Osowie Le\u015bnym \u2014 Kociewie24.eu; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, tom XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 45, poz. 46; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 66, nr 164; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 214, pozycja 176; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz Ewangelicki w Osowie Le\u015bnym \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-w-osowie-lesnym/"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 214, pozycja 176","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0171","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_osowo/osowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.86099,"lng":18.31949,"name_de":"Ossowo","name_pl":"Osowo Le\u015bne \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ostaszewo, po niemiecku *Sch\u00f6neberg*, lokowano na prawie che\u0142mi\u0144skim przywilejem wielkiego komtura Kesselhuta, wystawionym Jacobowi Cantmuckowi i Konradowi von Eiche nazajutrz po \u015bwi\u0119cie Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny 1330 roku. Do 1920 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie malborskim, w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 w powiecie Wielkich \u017bu\u0142aw Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Parafia ewangelicka nale\u017ca\u0142a do diecezji malborskiej. Og\u0142oszenie wakatu w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d z 20 wrze\u015bnia 1896 roku zalicza j\u0105 jednak do diecezji Danziger Nehrung; parafia dawa\u0142a wtedy oko\u0142o 2782 marek dochodu, w tym 765 marek przypadaj\u0105cych na op\u0142at\u0119 od beneficjum, oraz wolne mieszkanie. Hermann Eckerdt (1868) wymienia Ostaszewo, po niemiecku Sch\u00f6neberg, w\u015br\u00f3d wsi, kt\u00f3rych przywileje lokacyjne z czas\u00f3w krzy\u017cackich wspominaj\u0105 proboszcza. Wed\u0142ug Wies\u0142awa D\u0142ugok\u0119ckiego w 1409 roku wielki mistrz Ulryk von Jungingen nada\u0142 parafi\u0119 Ostaszewo z jej po\u017cytkami gda\u0144skiemu szpitalowi \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, a 26 czerwca 1411 roku biskup pomeza\u0144ski Jan Rymann inkorporowa\u0142 j\u0105 do szpitala; z dochod\u00f3w proboszcza 38 grzywien mia\u0142o przypada\u0107 szpitalowi. Zale\u017cno\u015b\u0107 parafii od szpitala zanik\u0142a dopiero po 1571 roku.\n\nDawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki jest dzi\u015b czynn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 21 pa\u017adziernika 1993 roku pod numerem A-1422; rejestr datuje budowl\u0119 na lata 1873\u20131874. Wok\u00f3\u0142 niego zachowa\u0142 si\u0119 teren dawnego cmentarza ewangelickiego o powierzchni 0,65 hektara, wraz z ogrodzeniem, bram\u0105 i kratami dawnych obej\u015b\u0107 cmentarnych z ko\u0144ca dziewi\u0119tnastego wieku oraz starym drzewostanem; ewidencja datuje go na po\u0142ow\u0119 tego stulecia. Wezwanie \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela przeniesiono tu po 1945 roku ze \u015bredniowiecznego ko\u015bcio\u0142a parafialnego, spalonego w 1945 roku przez wycofuj\u0105ce si\u0119 wojska niemieckie. Wed\u0142ug sporz\u0105dzonego przez Roberta Ziemia\u0144skiego zestawienia ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich przej\u0119tych dla kultu katolickiego \u2014 opartego na schematyzmie diecezji elbl\u0105skiej z 1996 roku i dw\u00f3ch innych opracowaniach \u2014 katolicy przyj\u0119li dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w 1945 roku, a po\u015bwi\u0119cili w 1946 roku.\n\nO spalonym ko\u015bciele \u015bredniowiecznym wiadomo wi\u0119cej, ni\u017c wida\u0107 dzi\u015b z ruiny. Viktor Zirkwitz zd\u0105\u017cy\u0142 go obejrze\u0107 i pomierzy\u0107 przed wojn\u0105. Zaliczy\u0142 go do najm\u0142odszej grupy \u017cu\u0142awskich ko\u015bcio\u0142\u00f3w murowanych \u2014 powsta\u0142ych po nowej lokacji wsi \u2014 i zauwa\u017cy\u0142, \u017ce wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 liczb\u0105 osobliwych kszta\u0142tek, czyli cegie\u0142 formowanych na zam\u00f3wienie. Szczyt wschodni mia\u0142 bogate profilowanie, a we wn\u0119trzu Zirkwitz odnalaz\u0142 \u015blady empory, czyli dawnego ch\u00f3ru dla wiernych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 rozbudowywano potem ku zachodowi, podobnie jak \u015bwi\u0105tynie w Marynowach, Nied\u017awiedzicy i Cyganku. Do swojej pracy Zirkwitz do\u0142\u0105czy\u0142 tak\u017ce zdj\u0119cie lotnicze uk\u0142adu wsi. \u015aredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela mia\u0142 te\u017c za sob\u0105 kr\u00f3tki epizod ewangelicki: Bernhard Schmid wymienia z lat 1562 i 1564 dw\u00f3ch tutejszych duchownych \u2014 Joachima Gudoviusa i Hermanna Sachsa, *verbi divini magister* \u2014 \u201eobu zapewne sk\u0142aniaj\u0105cych si\u0119 ku nauce ewangelickiej\u201d; pod koniec szesnastego wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 i parafia by\u0142y zn\u00f3w katolickie. Ruina stoi w Ostaszewie do dzi\u015b, wpisana do rejestru zabytk\u00f3w 21 grudnia 1972 roku pod numerem A-738, a przy niej cmentarz rzymskokatolicki o powierzchni 0,30 hektara.\n\nGmina ewangelicka by\u0142a we wsi znacznie starsza od swojej \u015bwi\u0105tyni. Gdy oko\u0142o 1523 roku zacz\u0119to g\u0142osi\u0107 Ewangeli\u0119 w Malborku, przyj\u0119li j\u0105 wkr\u00f3tce tak\u017ce mieszka\u0144cy Ostaszewa, zw\u0142aszcza gospodarze, uboga ludno\u015b\u0107 pozostawa\u0142a bowiem pod w\u0142adz\u0105 duchowie\u0144stwa katolickiego. Po przywileju Zygmunta Augusta z 17 kwietnia 1559 roku, pozwalaj\u0105cym ewangelikom powo\u0142ywa\u0107 i utrzymywa\u0107 nauczycieli, od 1561 roku odprawiano tu nabo\u017ce\u0144stwa nieprzerwanie \u2014 w domach prywatnych albo pod go\u0142ym niebem \u2014 cho\u0107 pod wp\u0142ywem jezuit\u00f3w duchownych cz\u0119sto wyp\u0119dzano. Wed\u0142ug Jana Wi\u015bniewskiego predykanci ewangeliccy pojawili si\u0119 w Ostaszewie ju\u017c w 1559 roku \u2014 najwcze\u015bniej spo\u015br\u00f3d wymienionych przez niego wsi tej okolicy. Ulga przysz\u0142a dopiero po przybyciu Gustawa Adolfa w 1626 roku. Ledwie jednak sklecono stary ko\u015bci\u00f3\u0142ek, przyszed\u0142 z Warszawy pos\u0142aniec z rozkazem, \u017ce je\u015bli budynek nie stanie w ci\u0105gu doby, zburzone ma by\u0107 i to, co ju\u017c postawiono; pracowano wi\u0119c tak\u017ce noc\u0105, otwory zalepiono p\u0142ytami z gliny, a dach napr\u0119dce pokryto s\u0142om\u0105. Wie\u017cy, dzwon\u00f3w i organ\u00f3w nie by\u0142o; te ostatnie sprowadzono noc\u0105 z Gda\u0144ska w 1768 roku. W 1795 roku ko\u015bci\u00f3\u0142ek z podziurawionymi drewnianymi \u015bcianami i ma\u0142ymi okienkami zamkni\u0119to decyzj\u0105 policji, ale deskowa przybud\u00f3wka przed\u0142u\u017cy\u0142a jego istnienie o dalsze osiemdziesi\u0105t lat.\n\nKatolickie akta ko\u015bcielne, om\u00f3wione przez Jana Wi\u015bniewskiego, pokazuj\u0105 t\u0119 gmin\u0119 od drugiej strony. W 1636 roku polecono usun\u0105\u0107 z Ostaszewa \u201epastora heretyckiego\u201d, kt\u00f3ry osiad\u0142 tu po wojnie szwedzkiej i udziela\u0142 sakrament\u00f3w; w 1647 roku pomaga\u0142 mu kantor, ucz\u0105cy dzieci. Lustracja kr\u00f3lewszczyzn z 1664 roku zapisa\u0142a, \u201e\u017ce zbor luterski przeciwko prawu koronnemu po tera\u017aniejszej wojnie roku przesz\u0142ego 1663 de nowo wie\u015b ta sobie erygowa\u0142a\u201d; wbrew zakazom oficja\u0142a malborskiego i starosty nowodworskiego odprawiano w nim nabo\u017ce\u0144stwa i \u015bci\u0105gano od katolik\u00f3w pieni\u0105dze na predykanta, czego lustratorzy zakazali. W 1700 roku luteran\u00f3w i mennonit\u00f3w chowano razem w drugiej cz\u0119\u015bci cmentarza parafialnego, ale do 1765 roku mieli ju\u017c obok ko\u015bcio\u0142a w Ostaszewie w\u0142asny cmentarz, odgrodzony kratami od katolickiego, kt\u00f3ry pozostawiono im do dalszego postanowienia. W 1785 roku ewangelicy stanowili oko\u0142o 60 procent mieszka\u0144c\u00f3w parafii \u2014 416 os\u00f3b (200 m\u0119\u017cczyzn i 216 kobiet) \u2014 i mieli w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i pastor\u00f3w.\n\nLista znanych duchownych zaczyna si\u0119 u Harnocha od Joachima Gudoviusa w 1561 roku. Hermann Freytag w opracowaniu o studentach uniwersytetu w Wittenberdze (1903) podaje, \u017ce Gudovius pochodzi\u0142 z Lubeki i zapisa\u0142 si\u0119 w Wittenberdze 9 pa\u017adziernika 1545 roku, a w Rostocku 11 pa\u017adziernika 1546 roku. W 1553 roku zosta\u0142 rektorem gimnazjum w Elbl\u0105gu, p\u00f3\u017aniej pastorem w Ostaszewie, w 1563 roku diakonem ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana, a w 1567 roku ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Gda\u0144sku; zmar\u0142 29 lipca 1581 roku. Abraham Hartwich wymienia pod rokiem 1592 pastora Joachima Pollio, obs\u0142uguj\u0105cego zarazem Now\u0105 Ko\u015bcielnic\u0119; w 1594 roku Nowa Ko\u015bcielnica si\u0119 od\u0142\u0105czy\u0142a, a do Ostaszewa przy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 Jeziernik. Wed\u0142ug Bernharda Schmida gmina ewangelicka w Ostaszewie, po niemiecku Sch\u00f6neberg, ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 w ostatnim dziesi\u0119cioleciu XVI wieku i pocz\u0105tkowo odprawia\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa w zagrodzie ch\u0142opskiej albo w stodole. Pod koniec XVII wieku gmina zbudowa\u0142a w\u0142asny dom modlitwy \u2014 budynek szachulcowy kryty trzcin\u0105.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) w 1637 roku pastorem w Ostaszewie, po niemiecku Sch\u00f6neberg, by\u0142 Adam Bernhardi, nazywany w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej Nowego Stawu pastorem Ostaszewa i Jeziernika (Sch\u00f6nsee); po jego \u015bmierci 4 wrze\u015bnia 1646 roku ordynowano w Gda\u0144sku do Ostaszewa i Jeziernika Jana Krzysztofa Buchelhaana z Darmstadtu, pochowanego ju\u017c w czwartym roku w Tujsku (Tiegenort), a 13 grudnia 1650 roku \u2014 Joachima Wittinusa, kt\u00f3ry w 1660 roku przeszed\u0142 do Lubieszewa. Pastor Kacper Drescher, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu od 1660 do 1698 roku, prze\u017cy\u0142 przerwanie wa\u0142u pod Now\u0105 Cerkwi\u0105 w 1661 roku, ci\u0119\u017ck\u0105 pow\u00f3d\u017a w Ostaszewie w latach 1674\u20131676, a w 1680 roku straci\u0142 w po\u017carze ca\u0142y dobytek. Wed\u0142ug Hartwicha nast\u0119pc\u0105 Kacpra Dreschera w Ostaszewie by\u0142 jego zi\u0119\u0107 Jerzy Erhard Heusius z Turyngii, a gdy przeszed\u0142 do Lasowic Wielkich, 15 lipca 1705 roku jego miejsce zaj\u0105\u0142 Johann George Koch, dotychczasowy rektor szko\u0142y w Tczewie. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Schr\u00f6dera (1729). Ksi\u0119ga ko\u015bcielna Ostaszewa zapisuje go jako Johanna Christopha Schr\u00f6tera: w 7. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1736 roku, w si\u00f3dmym roku urz\u0119du, wyg\u0142osi\u0142 tu kazanie po\u017cegnalne, bo rada Gda\u0144ska powo\u0142a\u0142a go na drugiego duchownego w Petershagen pod Gda\u0144skiem. Dwa dni p\u00f3\u017aniej witrycy, so\u0142tys i ca\u0142a gmina jednomy\u015blnie poprosili o obj\u0119cie urz\u0119du Gottfrieda Albrechta Kranicha, kt\u00f3ry, jak sam zapisa\u0142, by\u0142 wtedy w dwunastym roku pracy jako \u201eEvangelischer Lehrer\u201d w \u017bu\u0142awkach (F\u00fcrstenwerder). W wykazie duchownych \u017bu\u0142awek figuruje od 1725 roku. 17 lipca trzej witrycy przywie\u017ali mu powo\u0142anie, a Kranich zanotowa\u0142, \u017ce nikogo w Ostaszewie wcze\u015bniej nie zna\u0142. 29 lipca wyg\u0142osi\u0142 kazanie po\u017cegnalne w \u017bu\u0142awkach, a tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej, w 10. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, kazanie wst\u0119pne w Ostaszewie. W 1740 roku pastorem w Ostaszewie by\u0142 Gottfried Albrecht Kranich \u2014 jeden z czterech duchownych \u017bu\u0142aw Malborskich, kt\u00f3rzy pisali wtedy do Gda\u0144ska w obronie pastora Nowego Stawu. Jednym z tutejszych duchownych by\u0142 Martin Bergau, autor spisu duchowie\u0144stwa Wielkich i Ma\u0142ych \u017bu\u0142aw (\u201eDie gesammte Priesterschaft im gro\u00dfen und kleinen Werder\u201d).\n\nZe starego ko\u015bcio\u0142a zachowa\u0142 si\u0119 srebrny kielich gotyckiej formy, dzie\u0142o z\u0142otnika Johannesa Meescha z Breslau. Cynowa sze\u015bcioboczna misa chrzcielna nosi napis, \u017ce podarowa\u0142 j\u0105 w 1708 roku Bartholomaeus Zuhter w imieniu swego syna Michaela. Wed\u0142ug zapisu w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej misa nale\u017ca\u0142a do nowej chrzcielnicy z pokryw\u0105, wykonanej przez snycerza w Gda\u0144sku i oddanej do u\u017cytku 25 kwietnia; chrzcielnica kosztowa\u0142a ze wszystkimi wydatkami ponad 20 talar\u00f3w. W pierwszym dziesi\u0119cioleciu XVIII wieku dom modlitwy przed\u0142u\u017cono z ty\u0142u i dobudowano do niego dwie izby, a koszty pokryli ofiarodawcy, kt\u00f3rych imiona i datki spisano w ksi\u0119dze. Na balustradzie ambony umieszczono mosi\u0119\u017cny \u015bwiecznik \u015bcienny na trzy \u015bwiece z napisem \u201eElisabet Schmoltz Anno 1710\u201d. Dwunastoramienny mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol z dwug\u0142owym or\u0142em ufundowa\u0142 w 1782 roku Andreas Bart. Drewniane tablice nagrobne George'a Kleina i jego \u017cony, zmar\u0142ych w 1828 i 1824 roku, maj\u0105 bogate ramy w stylu biedermeier. Tarcza nagrobna Johanna Jacoba Philippa, zmar\u0142ego w 1847 roku, g\u0142osi, \u017ce jako \u017co\u0142nierz czwartego batalionu obrony krajowej bra\u0142 udzia\u0142 w obl\u0119\u017ceniu Gda\u0144ska, po niemiecku Danzig, w 1815 roku przeszed\u0142 kampani\u0119 we Francji a\u017c do Rouen i posiada\u0142 medal pami\u0105tkowy za lata 1813\u20131814.\n\nBudow\u0119 dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego opisa\u0142 Agathon Harnoch szczeg\u00f3\u0142owo, z datami. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 1 listopada 1872 roku \u2014 dok\u0142adnie w \u015brodku fundament\u00f3w, przed o\u0142tarzem, pod \u0142ukiem t\u0119czowym \u2014 a tego samego dnia po\u015bwi\u0119cono szko\u0142\u0119 zbudowan\u0105 ze \u015brodk\u00f3w Towarzystwa Gustawa Adolfa. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono tymczasowo 26 wrze\u015bnia 1873 roku, jeszcze bez wie\u017cy i bez dzwon\u00f3w, ze starymi ma\u0142ymi organami; wie\u017c\u0119 postawiono dopiero w 1874 roku ze sk\u0142adek. Trzy dzwony, kupione za 2500 talar\u00f3w z daru cesarza Wilhelma w wysoko\u015bci 1200 talar\u00f3w i ze sk\u0142adek Towarzystwa Gustawa Adolfa, po\u015bwi\u0119cono 11 sierpnia 1876 roku. W 1878 roku zbudowano organy o dwudziestu trzech g\u0142osach, z peda\u0142em i dwoma manua\u0142ami. Katalog reklamowy firmy Augusta Terletzkiego z Elbl\u0105ga podaje jednak inaczej: wed\u0142ug niego firma zbudowa\u0142a do tutejszego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego organy w 1883 roku, o trzynastu g\u0142osach. Sam budynek jest murowany, orientowany, na rzucie prostok\u0105ta z apsyd\u0105 i wie\u017c\u0105 od zachodu \u2014 neogotycki, ceglany. Harnoch oceni\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 surowo: zbudowano go jego zdaniem bez stylu, fasada by\u0142a niesymetryczna, he\u0142m wie\u017cy za kr\u00f3tki i za cienki, o\u0142tarz postawiony bez fundamentu przechyli\u0142 si\u0119, a ambon\u0119 ze zbyt ma\u0142ym baldachimem umieszczono wbrew planowi nie przy \u0142uku t\u0119czowym, lecz przy drugim filarze, tak \u017ce duchowny mia\u0142 po\u0142ow\u0119 gminy za plecami.\n\nBy\u0142a to wie\u015b du\u017ca i wyznaniowo podzielona niemal po r\u00f3wno. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eSch\u00f6neberg, Murksendorff\u201d \u0142\u0105cznie 775 mieszka\u0144c\u00f3w: 390 luteran\u00f3w, 372 katolik\u00f3w i 13 mennonit\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 samo Ostaszewo. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom V, 1884) parafia ewangelicka w Ostaszewie liczy\u0142a w 1868 roku 856 dusz. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Sch\u00f6neberg* 193 budynki mieszkalne i 1474 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 597 ewangelik\u00f3w, 857 katolik\u00f3w, 13 mennonit\u00f3w i siedmiu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 1510 mieszka\u0144c\u00f3w: 753 ewangelik\u00f3w, 719 katolik\u00f3w, 35 innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w \u2014 i trzech \u017byd\u00f3w. Parafia liczy\u0142a 1000 dusz i notowa\u0142a rocznie 50 chrzt\u00f3w, 15 \u015blub\u00f3w, 680 komunikant\u00f3w i 36 pogrzeb\u00f3w; miejsca szkolne mia\u0142a w Ostaszewie oraz w Jezierniku (*Sch\u00f6nsee*) ze Sch\u00f6nebergerf\u00e4hre. Oko\u0142o 1860 roku nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej, licz\u0105cej 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XI, 1890) podaje, \u017ce w Ostaszewie, po niemiecku Sch\u00f6neberg, obok ko\u015bcio\u0142a parafialnego ewangelickiego dzia\u0142a\u0142a trzyklasowa szko\u0142a ewangelicka z dwoma nauczycielami i 163 dzie\u0107mi oraz dwuklasowa szko\u0142a katolicka ze 144 dzie\u0107mi. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1121 ewangelik\u00f3w; patronami byli ewangeliccy gospodarze na prawie wolnoche\u0142mi\u0144skim, a pastorem by\u0142 od 1896 roku Johann Skorka. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Ostaszewie liczy\u0142a wtedy 1183 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1916 roku dr Albert Maecklenburg.\n\nEwangelicy z Jeziernika nie mieli we wsi w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego by\u0142, przez ca\u0142y czas, o kt\u00f3rym m\u00f3wi\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a, katolick\u0105 far\u0105, a dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em filialnym, wpisanym do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-181. Wed\u0142ug Jana Wi\u015bniewskiego w 1636 roku polecono usun\u0105\u0107 pastor\u00f3w z plebanii w Jezierniku, a mimo to w 1640 roku zapisano, \u017ce \u201ena cmentarzach tej parafii odbywaj\u0105 si\u0119 poch\u00f3wki anabaptyst\u00f3w\u201d, a predykant w Jezierniku i Ostaszewie nazywa si\u0119 Adam Berent. Tamtejszego proboszcza Daniela Plemi\u0119ckiego oskar\u017cano wtedy, \u017ce pozwala grzeba\u0107 heretyk\u00f3w w swoim ko\u015bciele; powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 on na umow\u0119 zawart\u0105 przez poprzednika przed trzydziestu laty, ale jej orygina\u0142u nie okaza\u0142, tote\u017c do rozstrzygni\u0119cia sprawy przez biskupa zakazano mu takich poch\u00f3wk\u00f3w. W 1647 roku duchowny lutera\u0144ski nie mieszka\u0142 w Jezierniku, lecz co drug\u0105 niedziel\u0119 doje\u017cd\u017ca\u0142 z Ostaszewa i odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa. Wizytator filii w 1700 roku nie wspomnia\u0142 o innowiercach, natomiast w 1787 roku zanotowano, \u017ce we wsi mieszkaj\u0105 mennonici. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Jezierniku 589 mieszka\u0144c\u00f3w: 235 ewangelik\u00f3w, 234 katolik\u00f3w i 120 innych chrze\u015bcijan, na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. Ewangelicy mieli na miejscu w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119, a na nabo\u017ce\u0144stwa chodzili do Ostaszewa.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w z lat 1698\u20131739 i od 1771 roku, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1771 roku, wykaz komunikant\u00f3w z lat 1798\u20131846 i od 1895 roku oraz konfirmacje od 1883 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1698\u20141739: 1771\u2014 Tr St 1771\u2014 K 1798\u20141846; 1895\u2014 Konf 1883\u2014. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1799\u20141808; 1822\u201474.\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug Schmida gmina ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 dopiero w ostatnim dziesi\u0119cioleciu XVI wieku, a w\u0142asny dom modlitwy zbudowa\u0142a pod koniec XVII wieku; inne zapisy podaj\u0105 nabo\u017ce\u0144stwa od 1561 roku i ko\u015bci\u00f3\u0142ek sklecony po 1626 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johannes Christophorus Buchelhaan (1646), Johann George Koch (1705), Martin Bergau (1743), Johann Oloff Heinrich St\u00e4cker (1831\u20131833), Ernst Friedrich Moritz Dallwig (1849\u20131865), Hermann Emil Krause (1865), Carl Gustav Marter (1875), Johann Karl Ferdinand Skorka (1896), Gerhard Wendland (1930), Karl Cienciala (1936). Bez podanego roku: Johann Christian Eduard Fabricius.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 877 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1110 dusz. W styczniu 1916 roku og\u0142oszono, \u017ce parafia w Ostaszewie nad Wis\u0142\u0105 zostanie wkr\u00f3tce obsadzona: przys\u0142ugiwa\u0142a jej pierwsza klasa uposa\u017cenia zasadniczego i dodatkowo 597 marek z fundacji. Og\u0142oszenie zachwala\u0142o Ostaszewo jako najwi\u0119ksz\u0105 wie\u015b powiatu malborskiego, licz\u0105c\u0105 1756 mieszka\u0144c\u00f3w, z po\u0142\u0105czeniem kolejk\u0105 w\u0105skotorow\u0105 i statkiem parowym do Gda\u0144ska, z lekarzem i aptek\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 52; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 253; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSzembark\u201d; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 439\u2013440; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 277, 278, 280; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 4, nr 47; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Marienburg; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa doktorska Politechniki Gda\u0144skiej 1933, druk Danzig 1940; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Ostaszewo; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 265\u2013267; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 44, nr 127; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 173, 253; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421, 463; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 24; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 33; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 159, pozycja 124; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 100, 256, 298; t. 2, s. 351, 464; t. 3, s. 962, 991; t. 4, s. 1143; t. 6, s. 1709, 1743; t. 7, s. 1958; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 20 wrze\u015bnia 1896 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 31 stycznia 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 58\u201359; J. Wi\u015bniewski, \u201eKatolicy i protestanci na terenie by\u0142ej diecezji pomeza\u0144skiej (1243\u20131992)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2, 2000, s. 14\u201315; W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 20, 2019, s. 13\u201314; W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 55; H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 101; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192; Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Ostaszewie (Sch\u00f6neberg) z zapisami z lat 1705\u20131753 (\u201eSonstige Verzeichnisse\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 255311.*","built_year":1874,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 438","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 277, 278, 280","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 440","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSzembark\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 52","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 253","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 159, pozycja 124","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 100, 256, 298; t. 2, s. 351, 464; t. 3, s. 962, 991; t. 4, s. 1143; t. 6, s. 1709, 1743; t. 7, s. 1958","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 20 wrze\u015bnia 1896 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7R5KV5E3QNRX2QZZWGL3KEDSUEOHPNMD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 31 stycznia 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZKVQXO4GPNQVRWALBF3CI6U7NJ5BAXNQ"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 59","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eKatolicy i protestanci na terenie by\u0142ej diecezji pomeza\u0144skiej (1243\u20131992)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2, 2000, s. 14\u201315","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s9-19.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 20, 2019, s. 13\u201314","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147887.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 55","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 101","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/26779/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Ostaszewie (Sch\u00f6neberg) z zapisami z lat 1705\u20131753 (\u201eSonstige Verzeichnisse\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 255311","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 11, s. 78 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4656/Amtliche_Mitteilungen_1884_11.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 11, s. 84 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4685/Amtliche_Mittheilungen_1886_011.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 14, s. 103 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4690/Amtliche_Mittheilungen_1886_014.pdf"}]},"gps_precision":"nominatim_2026-06-17","id":"KOS-0066","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2130083,"lng":18.9523594,"name_de":"Sch\u00f6neberg","name_pl":"Ostaszewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Sch\u00f6neberg)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ostrowite \u2014 po niemiecku Osterwick \u2014 jest wsi\u0105 na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dzisiejszej gminie Suchy D\u0105b. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest \u015bredniowieczny: mury i szczyty z XIV wieku, meszne wzmiankowane w 1356 roku, wie\u017ca szachulcowa z 1732, dach z 1744. Pierwotnie katolicki, po Reformacji przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelik\u00f3w i stanowi\u0142 siedzib\u0119 samodzielnej parafii, do kt\u00f3rej przy\u0142\u0105czono wie\u015b Suchy D\u0105b; list\u0119 tutejszych pastor\u00f3w podaje Rhesa w wykazie z 1834 roku. Przed 1920 rokiem Ostrowite le\u017ca\u0142o w powiecie Danziger Niederung, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w Landkreis Danzig.\n\nWed\u0142ug Harnocha zamo\u017cna wie\u015b ko\u015bcielna Ostrowite utraci\u0142a w czasie wojny sw\u00f3j pierwszy przywilej, kt\u00f3ry w 1552 roku odnowi\u0142 kr\u00f3l Zygmunt August. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi\u0142 z czas\u00f3w zakonnych, by\u0142 wraz z wie\u017c\u0105 murowany, sta\u0142 pod patronatem magistratu gda\u0144skiego i w 1640 roku zosta\u0142 rozbudowany i powi\u0119kszony. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do tych, kt\u00f3re magistrat gda\u0144ski trzyma\u0142 prawem patronatu \u2014 i tym prawem t\u0142umaczy\u0142 Fankidejski, dlaczego wszystkie ko\u015bcio\u0142y tej okolicy przesz\u0142y do ewangelik\u00f3w. Ostrowite figuruje u niego w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w utraconych parafii gemlickiej, a wcze\u015bniej, w planach nieutworzonej diecezji gda\u0144skiej, w\u015br\u00f3d \u017cu\u0142awskich wsi przewidzianych na uposa\u017cenie przysz\u0142ego biskupa.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) pierwszym duchownym ewangelickim w Ostrowitem by\u0142 Daniel Butterbrot, ordynowany w latach osiemdziesi\u0105tych XVI wieku; Hartwich przypuszcza, \u017ce \u2014 podobnie jak Bart\u0142omiej Penterus w Ko\u017alinach \u2014 nie by\u0142 on \u015bci\u015ble luteraninem. Otwiera wykaz duchownych pruskich Daniel Butterbrodt, urodzony podobno w 1531 roku i powo\u0142any do Ostrowitego w latach osiemdziesi\u0105tych XVI wieku; zmar\u0142 prawdopodobnie w 1590. Po nim przyszed\u0142 Achatius Scherer, opatrzony w wykazie not\u0105 \u201ekalwinista\u201d. Achatius Scherer z Malborka, immatrykulowany w Wittenberdze w 1552 roku, zosta\u0142 w 1576 roku pastorem przy gda\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja; gdy wda\u0142 si\u0119 w spory wynik\u0142e z jego kalwi\u0144skich przekona\u0144, wypowiedziano mu posad\u0119 9 lutego 1590 roku. Achatius Scherer zosta\u0142 wtedy przeniesiony do Ostrowitego, na \u017bu\u0142awy, gdzie zmar\u0142 16 lipca 1594 roku.\n\nWed\u0142ug Hartwicha pastor Daniel Vogelius z Ostrowitego zosta\u0142 w 1612 roku przeniesiony do Steblewa; po nim przyszed\u0142 Joachim Liebheim, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1645 roku. Wed\u0142ug wykazu duchownych pruskich pierwsz\u0105 tutejsz\u0105 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 za\u0142o\u017cy\u0142 w 1647 roku Samuel Gerlach z Wirtembergii \u2014 wcze\u015bniej kr\u00f3lewski szwedzki kapelan polowy i nadworny duchowny w Eutin. Wed\u0142ug Hartwicha po Samuelu Gerlachu przyszed\u0142 do Ostrowitego w 1652 roku Jan Konrad Fulicanus, zmar\u0142y tu w 1656 roku; w 1657 roku nast\u0105pi\u0142 Jerzy Tetzkeus, w 1658 roku przeniesiony do Lublewa Gda\u0144skiego, a po nim Daniel Ritterf\u00fchrer, kt\u00f3ry zmar\u0142 w Ostrowitem w 1666 roku. Wed\u0142ug Hartwicha po Danielu Ritterf\u00fchrerze pastorem w Ostrowitem by\u0142 Melchior Grosser, zmar\u0142y w 1700 roku; w nast\u0119pnym roku przeniesiono tu z Oruni Paw\u0142a Gotfryda Praetoriusa, kt\u00f3ry zmar\u0142 w Ostrowitem w 1703 roku, po nim przyszed\u0142 Bart\u0142omiej Kirsch, a po jego \u015bmierci \u2014 w 1716 roku z Osic \u2014 Natanael Kizmann.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 312 mieszka\u0144c\u00f3w: 194 luteran\u00f3w i 118 katolik\u00f3w; parafia lutera\u0144ska: Ostrowite. W 1868 roku wie\u015b liczy\u0142a 436 mieszka\u0144c\u00f3w: 260 ewangelik\u00f3w, 171 katolik\u00f3w i 5 \u017byd\u00f3w; katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach, a szko\u0142a i ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki by\u0142y w miejscu. Wed\u0142ug Harnocha parafia w Ostrowitem liczy\u0142a 600 dusz. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 631 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1896 roku Paul Grabowski. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Ostrowitem liczy\u0142a wtedy 621 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1921 roku Max Luntowski.\n\nNawa ko\u015bcio\u0142a w Ostrowitem tworzy\u0142a prostok\u0105t o szeroko\u015bci 10 metr\u00f3w i d\u0142ugo\u015bci 19,7 metra, nakryty g\u0142adkim tynkowanym stropem. Wed\u0142ug Heisego od po\u0142udnia przylega\u0142a do nawy kruchta ze sklepieniem krzy\u017cowym z XVII albo XVIII wieku. Szczyt wschodni dzieli\u0142o ponad fryzem sze\u015b\u0107 ustawionych naro\u017cnie sterczyn nakrytych ostros\u0142upowymi daszkami; mi\u0119dzy nimi, w prostok\u0105tnych obramieniach, mie\u015bci\u0142y si\u0119 ostro\u0142ukowe blendy, a \u015brodek uskok\u00f3w wie\u0144czy\u0142a ma\u0142a sterczyna. Wed\u0142ug Praetoriusa w 1620 roku gda\u0144szczanin Sporr, zapewne Sporer, wymalowa\u0142 kasetonowy strop ko\u015bcio\u0142a, a w latach 1673\u20131689 \u015bwi\u0105tyni\u0119 odnowiono. Wed\u0142ug Heisego malowany strop do jego czas\u00f3w si\u0119 nie zachowa\u0142.\n\nWed\u0142ug Heisego najcenniejszym zabytkiem by\u0142 dawny, nieu\u017cywany gotycki o\u0142tarz szafiasty z podw\u00f3jnymi skrzyd\u0142ami \u2014 dwoma rze\u017abionymi i dwoma malowanymi, z kt\u00f3rych zachowa\u0142o si\u0119 jedno; w cz\u0119\u015bci \u015brodkowej przedstawia\u0142 Koronacj\u0119 Marii: po\u015brodku Maria, po prawej B\u00f3g Ojciec, po lewej Chrystus, obaj z kul\u0105 ziemsk\u0105 w d\u0142oni. Rada parafialna przekaza\u0142a ten o\u0142tarz muzeum prowincjonalnemu i przewieziono go do Gda\u0144ska. Z trzech dzwon\u00f3w najwi\u0119kszy przelano nied\u0142ugo przed 1885 rokiem, drugi pochodzi\u0142 z 1795 roku, a najstarszy odla\u0142 w 1687 roku Absalom Wittwerk i opatrzy\u0142 napisem \u201eGloria in excelsis deo\u201d. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono opisu dzisiejszego stanu ko\u015bcio\u0142a; naw\u0119, krucht\u0119 ze sklepieniem krzy\u017cowym, szczyt wschodni i dawne wyposa\u017cenie opisuje inwentarz zabytk\u00f3w Heisego.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Andrzej Tomczak zaznacza, \u017ce Ostrowite i Suchy D\u0105b by\u0142y kiedy\u015b jedn\u0105 wsi\u0105 przedzielon\u0105 Mot\u0142aw\u0105, z jedn\u0105 parafi\u0105. Wed\u0142ug niego Fankidejski \u201emylnie przypuszcza\u0142\u201d, i\u017c sta\u0142y tu dwa ko\u015bcio\u0142y. Atlas wyzna\u0144 Rzeczypospolitej podaje przy tym ha\u015ble \u201epastorzy od drugiej po\u0142owy XV wieku\u201d, a wykaz duchownych pruskich m\u00f3wi o wieku XVI.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 307 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 598 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 183, 188, 192, 208; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 400\u2013401; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePomerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 123; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 123, 124; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; H. Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Danzig 1898; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 65; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 208-209, nr 124; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 106; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 28; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 35; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26.*","built_year":1732,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Landkreises Danzig\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 2), Danzig 1885","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia \u2014 Ruiny ko\u015bcio\u0142a w Ostrowitem","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ruiny_ko%C5%9Bcio%C5%82a_w_Ostrowitem"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Ostrowite","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 106","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePomerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 123","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 123, 124","tytul_przed_B4_2026_10_11":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 1: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1885, s. 123, 124","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 400\u2013401","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 183, 188, 192, 208","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""}]},"gps_precision":"centrum miejscowo\u015bci (mapowanie BauKunst) \u2014 do u\u015bci\u015blenia","id":"KOS-0186","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1969,"lng":18.7274,"name_de":"Osterwick","name_pl":"Ostrowite \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (Osterwick), dzi\u015b w Suchym D\u0119bie","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Ostrzu, po niemiecku Wusters, le\u017cy w \u015br\u00f3dle\u015bnej osadzie i dawnych dobrach rycerskich na po\u0142udniu gminy Debrzno. W Ostrzu sta\u0142 ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, a przy nim cmentarz. Heise datuje t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na 1772 rok i opisuje j\u0105 jako budowl\u0119 drewnian\u0105 albo szachulcow\u0105.\n\nDawnym w\u0142a\u015bcicielem folwarku by\u0142 pan W\u0119cka, notowany w taryfie poboru podw\u00f3jnego z 1648 roku, gdy p\u0142aci\u0142 od dwunastu w\u0142\u00f3k folwarcznych i pi\u0119ciu ogrodnik\u00f3w 43 floreny i 10 groszy. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Ostrza nale\u017ca\u0142a do Gustawa Wi\u0119ckowskiego, a od 1753 roku do jego syna Karla Gustava, \u017conatego z Elisabeth z domu von Kleist. W wykazie wasali z 1774 roku figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 52-letniego Wi\u0119ckowskiego, podpu\u0142kownika polskiego, mieszkaj\u0105cego w D\u017awierznie (Darsen). Krzysztof i Jan, bracia Wi\u0119ckowskiego, dzier\u017cawili maj\u0105tki pod Szczecinkiem.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Wusters* jako maj\u0105tek rycerski z osiemnastoma budynkami, jedenastoma domami mieszkalnymi i czterdziestoma dwoma mieszka\u0144cami, wszystkimi wyznania ewangelickiego. Wed\u0142ug tego podr\u0119cznika ewangelicy nale\u017celi do parafii w L\u0119dyczku; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Pr\u00fctzenwalde*. *S\u0142ownik geograficzny*, kt\u00f3ry powtarza dla Ostrza liczby z 1868 roku, podaje te\u017c area\u0142 310,92 hektara i czysty doch\u00f3d z gruntu 217 marek. W XIX wieku dobra nale\u017ca\u0142y do rodziny Eger. *S\u0142ownik* umieszcza poczt\u0119 i parafi\u0119 ewangelick\u0105 w L\u0119dyczku, oddalonym o pi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w. Najbli\u017csza stacja kolejowa, Bi\u0144cze, le\u017ca\u0142a czterna\u015bcie kilometr\u00f3w dalej.\n\nWykaz gmin, sporz\u0105dzony po spisie z 1 grudnia 1885 roku, wymienia Wusters w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu cz\u0142uchowskiego pod pozycj\u0105 139: 312 hektar\u00f3w, dwa miejsca zamieszkane, sze\u015b\u0107 dom\u00f3w, pi\u0119\u0107 gospodarstw domowych i trzydzie\u015bci jeden os\u00f3b \u2014 dziewi\u0119tnastu m\u0119\u017cczyzn i dwana\u015bcie kobiet \u2014 wszystkie wyznania ewangelickiego. S\u0105downictwo sprawowa\u0142 dla Ostrza s\u0105d obwodowy w Debrznie. Rubryka parafii katolickiej wskazuje Heinrichswalde, cho\u0107 \u017cadnego katolika spis tu nie zapisa\u0142.\n\nOsada nale\u017ca\u0142a kolejno do trzech prowincji: Prus Zachodnich, od 1920 roku Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1938 roku prowincji Pomorze.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201e\u015blady mogi\u0142 ziemnych, zwarty drzewostan\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 przy skrzy\u017cowaniu dr\u00f3g osady le\u015bnej w pobli\u017cu le\u015bnicz\u00f3wki; nie by\u0142o wtedy ani ogrodzenia, ani bramy, ani \u017cadnych nagrobk\u00f3w. W 1992 roku po ko\u015bciele pozosta\u0142y jedynie fundamenty. Zachowa\u0142 si\u0119 natomiast starodrzew w dobrym stanie zdrowotnym \u2014 cztery lipy, cztery sosny, trzyna\u015bcie \u015bwierk\u00f3w i dwie topole \u2014 oraz runo barwinkowe.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VII, has\u0142o \u201eOstrza\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, pozycja 139; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, zeszyt IV, Danzig 1887; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Polskie cmentarze \u2014 gmina Debrzno; karta cmentarza w Ostrzu, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 357 (s. 15), nr 1378 (s. 132); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 146\u2013147.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Polskie cmentarze \u2014 gmina Debrzno","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-czluchowski/Gmina-Debrzno/Debrzno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Ostrza, niem. Wusters, dobra ryc., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 357 (s. 15), nr 1378 (s. 132)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0539","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.543608,"lng":17.018038,"name_de":"Wusters","name_pl":"Ostrza \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Ostrzu, po niemiecku Wusters, sta\u0142 ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny. Inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich Heisego z 1887 roku wymienia w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu cz\u0142uchowskiego \u201eWusters h. 1772\u201d; skr\u00f3t oznacza budowl\u0119 drewnian\u0105 albo szachulcow\u0105. W Ostrzu przy ko\u015bciele filialnym le\u017ca\u0142 cmentarz. Harnoch podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Ostrzu (Wusters) by\u0142 pod patronatem dworskim i \u017ce w 1873 roku zosta\u0142 gruntownie odnowiony i wyposa\u017cony w organy. Wed\u0142ug katalogu reklamowego firmy \u201eA. Terletzki\u201d z 1908 roku, og\u0142oszonego przez Wiktora Z. \u0141yjaka, bracia Terletzcy zbudowali dla ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Ostrzu organy o o\u015bmiu g\u0142osach ju\u017c w 1869 roku; \u0141yjak zastrzega przy tym, \u017ce ta najstarsza cz\u0119\u015b\u0107 katalogu zawiera szereg b\u0142\u0119d\u00f3w. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono opisu \u015bwi\u0105tyni; koniec alfabetycznego wykazu zabytk\u00f3w powiatu w inwentarzu Heisego, obejmuj\u0105cy strony 399 i 400, nie zachowa\u0142 si\u0119. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 214) zb\u00f3r zbudowano w 1644 roku, a w XIX wieku przebudowano; by\u0142 on fili\u0105 Sierpowa (s. 137).\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Ostrza nale\u017ca\u0142a do Gustawa Wi\u0119ckowskiego, a od 1753 roku do jego syna Karla Gustava, \u017conatego z Elisabeth z domu von Kleist. W wykazie wasali z 1774 roku figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 52-letniego Wi\u0119ckowskiego, podpu\u0142kownika polskiego, mieszkaj\u0105cego w D\u017awierznie (Darsen). W tym samym wykazie zapisano, \u017ce jego bracia Krzysztof i Jan dzier\u017cawili maj\u0105tki pod Szczecinkiem.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1868 roku dobra Wusters liczy\u0142y 11 dom\u00f3w i 42 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Pr\u00fctzenwalde*.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje obw\u00f3d dworski Wusters pod pozycj\u0105 139: dwie osady mieszkalne, sze\u015b\u0107 dom\u00f3w, pi\u0119\u0107 gospodarstw i trzydziestu jeden mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Nale\u017celi oni do parafii w L\u0119dyczku (Landeck); rubryka parafii katolickiej wskazuje Heinrichswalde, cho\u0107 katolik\u00f3w spis tu nie zapisa\u0142. Okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142y siedzib\u0119 w Peterswalde.\n\nW po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* (tom XIV, 1895) wymienia\u0142 *Wusters*, po polsku Ostrze, w powiecie cz\u0142uchowskim jako dobra rycerskie. Stacj\u0105 pocztow\u0105 dla tych d\u00f3br by\u0142 L\u0119dyczek (*Landeck*).\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce tutejsza gmina ko\u015bcielna w okr\u0119gu parafialnym L\u0119dyczka liczy\u0142a wtedy 2434 ewangelik\u00f3w, a patronem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Neumann. Liczba dotyczy ca\u0142ej gminy ko\u015bcielnej, nie samej wsi: obw\u00f3d dworski Wusters (dzi\u015b Ostrza) liczy\u0142 w 1885 roku 31 mieszka\u0144c\u00f3w. W tym samym almanachu zapisano, \u017ce gmin\u0119 obs\u0142ugiwa\u0142 pastor Paul M\u00fcller z L\u0119dyczka (Landeck), urz\u0119duj\u0105cy od 1886 roku. W czerwcu 1898 roku og\u0142oszono, \u017ce obw\u00f3d dworski Landeckerm\u00fchle w powiecie cz\u0142uchowskim, nale\u017c\u0105cy dot\u0105d do gminy ko\u015bcielnej w Ostrzu, przepisano do parafii w L\u0119dyczku w diecezji cz\u0142uchowskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eOstrze\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 501; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, powiaty chojnicki i cz\u0142uchowski, 1887, s. 387\u2013388, przypis 10; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, obwody dworskie, s. 164 i 165, pozycja 139; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 85; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 357 (s. 15), nr 1378 (s. 132); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIV, has\u0142o \u201eWusters\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 146\u2013147; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 26 czerwca 1898 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 46, 52; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 137, 214.*","built_year":1772,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, powiaty chojnicki i cz\u0142uchowski, 1887, s. 388, przypis 10","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, obwody dworskie, pozycja 139","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 501","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eOstrze\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 357 (s. 15), nr 1378 (s. 132)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 26 czerwca 1898 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QF3MC262SWK6LCYJTJEMRBS5EKIS3Y7K"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 46, 52","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 137, 214","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0549","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.544336,"lng":17.018208,"name_de":"Wusters","name_pl":"Ostrza \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny ewangelicki (Wusters)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewidencja konserwatorska wykazuje w Ot\u0142owcu dwa cmentarze ewangelickie. Z nich jeden le\u017cy poza wsi\u0105, na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi do Ot\u0142\u00f3wka, na dzia\u0142ce 228/1, a drugi we wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi do Osadnik, na dzia\u0142ce 35. W drugim z nich, po\u0142o\u017conym naprzeciw domu numer 33, zachowa\u0142y si\u0119 tablice nagrobne. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z po\u0142owy XIX wieku na p\u00f3\u0142noc od wsi, po zachodniej stronie drogi do Ot\u0142\u00f3wka; jest czytelny w terenie, zaro\u015bni\u0119ty, zaniedbany i zachowany szcz\u0105tkowo.\n\nOt\u0142owiec \u2014 dawniej Ot\u0142owo albo Ot\u0142\u00f3w, po niemiecku Gro\u00df Ottlau, a w dokumencie z 1402 roku Otlow \u2014 le\u017cy w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim, dziesi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w od miasta powiatowego. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego wie\u015b nada\u0142 w 1285 roku biskup pomeza\u0144ski \u2014 zapisany tam jako Heideryk \u2014 Teodorykowi Stango. W 1294 roku rycerz Szymon, kt\u00f3ry trzyma\u0142 tu 112 i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki na prawie che\u0142mi\u0144skim, odst\u0105pi\u0142 biskupowi na jego pro\u015bb\u0119 i za zgod\u0105 swoich dzieci \u2014 Ottona, Ma\u0142gorzaty i Katarzyny \u2014 czterdzie\u015bci w\u0142\u00f3k, cho\u0107 biskup zadowoli\u0142 si\u0119 trzydziestoma. Po\u0142ow\u0119 pozosta\u0142ych 72 i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki otrzyma\u0142 potem Gerhard, m\u0105\u017c Ma\u0142gorzaty, drug\u0105 odkupi\u0142 od spadkobierc\u00f3w, a w tym samym roku dosta\u0142 na nie nowy przywilej. W zamian mia\u0142 pe\u0142ni\u0107 jedn\u0105 konn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 w lekkiej zbroi w granicach biskupstwa i p\u0142aci\u0107 na \u015bwi\u0119tego Marcina jednego fenika kolo\u0144skiego i funt wosku. W 1374 roku w otoczeniu biskupa pomeza\u0144skiego Miko\u0142aja wyst\u0119puje Jan z Ot\u0142owa.\n\nW 1868 roku sta\u0142y tu 64 budynki, w tym 36 dom\u00f3w, a w\u015br\u00f3d 316 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 314 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w; na nale\u017c\u0105cym do Ot\u0142owca folwarku, w 17 budynkach, mieszka\u0142o dalszych 146 os\u00f3b, w tym 131 ewangelik\u00f3w i 15 katolik\u00f3w. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Ot\u0142owcu 263 mieszka\u0144c\u00f3w i wszystkich 263 zapisa\u0142 jako ewangelik\u00f3w \u2014 ani jednego katolika. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 183 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d 179 niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 174 ewangelik\u00f3w i pi\u0119ciu katolik\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Gardei; katolicy nale\u017celi do parafii w Gro\u00df Sch\u00f6nwalde.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gardeja (Garnsee) i podaje tu 175 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VII, has\u0142o \u201eOt\u0142owo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Marienwerder, s. 76\u201377, poz. 34; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Marienwerder, poz. 28; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 287 i 288","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2020, poz. 4865, s. 74, tab. 4, lp. 19 i 20","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1114","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.65636,"lng":18.95617,"name_de":"Gro\u00df Ottlau","name_pl":"Ot\u0142owiec \u2014 cmentarze ewangelickie","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ot\u0142owiec, po niemiecku Gro\u00df Ottlau, w gminie Gardeja by\u0142 wsi\u0105 ewangelick\u0105 bez ma\u0142a bez wyj\u0105tku. Pruski spis z 1885 roku, w wykazie powiatu kwidzy\u0144skiego na stronie 76 pod pozycj\u0105 34, naliczy\u0142 tu 263 mieszka\u0144c\u00f3w i wszystkich 263 zapisa\u0142 jako ewangelik\u00f3w \u2014 ani jednego katolika. Ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Gardei (Garnsee), katolicy za\u015b do Gro\u00df Sch\u00f6nwalde.\n\n\u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1910 roku, wie\u015b liczy\u0142a 183 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 174 ewangelik\u00f3w i pi\u0119cioro katolik\u00f3w, i nadal nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Gardei. Ewangelik\u00f3w uby\u0142o o jedn\u0105 trzeci\u0105, a katolicy, kt\u00f3rych wcze\u015bniej nie by\u0142o wcale, zacz\u0119li si\u0119 pojawia\u0107.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wykazuje w Ot\u0142owcu dwa cmentarze ewangelickie. Jeden le\u017cy poza wsi\u0105, na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi do Ot\u0142\u00f3wka, na dzia\u0142ce 228/1. Drugi stoi we wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi do Osadnik, na dzia\u0142ce 35 naprzeciw domu numer 33, i zachowa\u0142y si\u0119 na nim tablice nagrobne. Punkt tego wpisu pada w \u015brodku wsi, a wi\u0119c na ten drugi; cmentarz poza wsi\u0105 ma w atlasie osobny wpis.\n\n\ud83d\udfe1 Dzisiejszego stanu cmentarza nie sprawdzono w terenie, a wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne wskazuj\u0105 \u015brodek wsi, nie sam obiekt.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ot\u0142owiec, gm. Gardeja \u2014 infopolska / Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2014-04-13]","url":"https://web.archive.org/web/20140413073650/http://www.infopolska.com.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0411","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.64645,"lng":18.95721,"name_de":"Gro\u00df Ottlau","name_pl":"Ot\u0142owiec \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Otnoga \u2014 po niemiecku Wottnogge, a w latach 1938\u20131945 M\u00fchlental \u2014 le\u017ca\u0142a przed wojn\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; do powiatu bytowskiego wesz\u0142a po 1945 roku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; pozosta\u0142y po niej cmentarze ewangelickie. Wykazy urz\u0119dowe znaj\u0105 pod nazw\u0105 Otnogi dwa, oba uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w: program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026 i projekt zmiany studium gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka z 2020 roku wskazuj\u0105 dla nich cz\u0119\u015bci dzia\u0142ek numer 10/1 i 100/4. Ten opis dotyczy pierwszego. Dzia\u0142ka 10/1 le\u017cy w obr\u0119bie ewidencyjnym K\u0142osy, nie Otnoga; plan miejscowy obr\u0119bu K\u0142osy z 2006 roku wyznacza tam teren by\u0142ego cmentarza ewangelickiego o powierzchni 0,4415 hektara, ka\u017ce pozostawi\u0107 go w stanie naturalnym \u2014 dopuszcza jedynie prace porz\u0105dkowe ods\u0142aniaj\u0105ce p\u0142yty nagrobne, pomniki i ogrodzenia \u2014 i oznakowa\u0107 tablic\u0105 informacyjn\u0105. Drugi cmentarz le\u017cy na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 100/4 w obr\u0119bie Otnoga; plan miejscowy tego obr\u0119bu, r\u00f3wnie\u017c z 2006 roku, wyznacza dla niego teren o powierzchni 0,0699 hektara, z takimi samymi zaleceniami.\n\nKarta cmentarza z 30 czerwca 2008 roku opisuje stan pierwszego z nich s\u0142owami: \u201eTeren cmentarza bardzo zdewastowany, granice zatarte, a nagrobki zniszczone, teren zaorany\u201d. Le\u017ca\u0142 on na po\u0142udnie od wsi, przy drodze w stron\u0119 Rokit, oko\u0142o 100 metr\u00f3w od skrzy\u017cowania. W 2008 roku zachowa\u0142y si\u0119 tu cztery wolno stoj\u0105ce nagrobki z czas\u00f3w przed 1945 rokiem. Ze starodrzewu pozosta\u0142y d\u0119by, lipy, \u015bwierki i klony, w wi\u0119kszo\u015bci jednak drzewa by\u0142y wyci\u0119te. Teren cmentarza zarasta\u0142y wtedy samosiejki brzozy, \u015bwierka i lipy, a w poszyciu ros\u0142y konwalia, barwinek i podagrycznik.\n\nW 1784 roku Otnoga, po\u0142o\u017cona w piaszczystej dolinie nad \u0141upaw\u0105, kt\u00f3ra niedaleko st\u0105d, przy Zawiatach, wyp\u0142ywa z jeziora \u0142upawskiego, liczy\u0142a 10 dym\u00f3w. Wed\u0142ug Br\u00fcggemanna w 1784 roku mieszka\u0144cy Otnogi, po niemiecku Wottnogge (Gro\u00df- i Klein-Wottnogge), nale\u017c\u0105cy do parafii w Mikorowie, ucz\u0119szczali przede wszystkim do kaplicy w Kozinie (Kosem\u00fchl), czynnej od 1748 roku, bo mieli do niej bli\u017cej ni\u017c do ko\u015bcio\u0142a mikorowskiego.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* notuje wie\u015b pod polskimi nazwami Odnoga i Wodnoga oraz kaszubsk\u0105 W\u00f3tnogaj i opisuje j\u0105 jako dobra rycerskie o powierzchni 643 hektar\u00f3w, z czystym dochodem 1907 marek, z m\u0142ynem i cegielni\u0105; poczt\u0119 i telegraf mia\u0142a wie\u015b w oddalonym o dwa kilometry Dambee, a stacj\u0119 kolejow\u0105 w Bytowie, o 20,5 kilometra.\n\nMiejscowo\u015b\u0107 wraz z przysi\u00f3\u0142kami Zawiaty (Saviat) i Dambee tworzy\u0142a jedn\u0105 osadnicz\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku przypisuje Otnog\u0119 do parafii ewangelickiej w Mikorowie (Mickrow), a Zawiaty do parafii w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin). Naliczono w\u00f3wczas w gminie wiejskiej Wottnogge (strona 176, pozycja 151) 127 mieszka\u0144c\u00f3w: 115 ewangelik\u00f3w i 12 katolik\u00f3w; ci ostatni podlegali parafii w L\u0119borku. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Czarnej D\u0105br\u00f3wce (Damerkow). Wykaz miejscowo\u015bci parafii no\u017cy\u0144skiej u Ernsta M\u00fcllera, obejmuj\u0105cy obok No\u017cyna 18 nazw, Wottnogge nie wymienia.\n\nZawiaty ten sam spis ujmuje jako obw\u00f3d dworski (strona 182, pozycja 287): 593,9 hektara, dwie osady, dziewi\u0119\u0107 budynk\u00f3w mieszkalnych, 12 gospodarstw domowych i 66 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 27 m\u0119\u017cczyzn i 39 kobiet. Strona 183 wykazuje przy tej pozycji 66 ewangelik\u00f3w, katolik\u00f3w nie zapisano, z parafi\u0105 w No\u017cynie oraz urz\u0119dem stanu cywilnego i obwodem urz\u0119dowym w Czarnej D\u0105br\u00f3wce. S\u0142ownik historyczny wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego podaje, \u017ce w 1910 roku podzielono maj\u0105tek Wottnogge, a w obr\u0119b wsi w\u0142\u0105czono maj\u0105tek Saviat \u2014 posiad\u0142o\u015b\u0107 rodziny von Natzmer, przemianowan\u0105 w 1937 roku na Seeblick.\n\nPo 1945 roku niemieck\u0105, ewangelick\u0105 ludno\u015b\u0107 wysiedlono, a miejscowo\u015b\u0107 otrzyma\u0142a nazw\u0119 Otnoga. Jej nowi mieszka\u0144cy trafili pod opiek\u0119 Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego \u2014 parafi\u0119 w Rokitach, do kt\u00f3rej Otnoga nale\u017cy, erygowano 1 czerwca 1951 roku przy dawnym ko\u015bciele ewangelickim.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Latem 1945 roku powsta\u0142a polska administracja, a Niemc\u00f3w wysiedlono. Straty wynios\u0142y 6 poleg\u0142ych, 13 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 32 zaginionych; p\u00f3\u017aniej odnaleziono 113 mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 72 w NRD. Ostatnimi nauczycielami byli zmar\u0142y w 1944 roku Albert Schmechel i Siegfried Eckerlein.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 951; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017) i na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XL/296/2023, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego z 2023 roku, poz. 1075), wykaz zieleni i cmentarzy, poz. 584 i 585; projekt zmiany studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka, luty 2020, tabela \u201eZabytkowe cmentarze\u201d, poz. 22 i 23; miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego obr\u0119b\u00f3w K\u0142osy i Otnoga (uchwa\u0142y Rady Gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka nr XXXIV/288/06 i XXXIV/290/06 z 25 maja 2006 roku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201375; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp; Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998, has\u0142o Otnoga, s. 161; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o M\u00fchlental; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1018\u20131019; karta cmentarza w Otnodze, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 693154).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 951","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1018\u20131019","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0826","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.338041,"lng":17.636061,"name_de":"Wottnogge (do 1938), M\u00fchlental (1938\u20131945)","name_pl":"Otnoga \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi z dw\u00f3ch cmentarzy ewangelickich, kt\u00f3re wykazy urz\u0119dowe prowadz\u0105 pod nazw\u0105 Otnogi, le\u017cy na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 100/4 w obr\u0119bie Otnoga. W planie miejscowym tego obr\u0119bu z 2006 roku wyznaczono dla niego teren by\u0142ego cmentarza ewangelickiego o powierzchni 0,0699 hektara, z poleceniem, by pozostawi\u0107 go w stanie naturalnym i oznakowa\u0107 tablic\u0105 informacyjn\u0105. Oba cmentarze ujmuje wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; te same dzia\u0142ki \u2014 10/1 i 100/4 \u2014 podaj\u0105 program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026 i projekt zmiany studium gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka z 2020 roku. W zbiorze po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy Marka Drzewieckiego punkt le\u017c\u0105cy w pobli\u017cu nosi podpis \u201eGrobowiec Otnoga\u201d.\n\nW 1784 roku Otnoga, po\u0142o\u017cona w piaszczystej dolinie nad \u0141upaw\u0105, kt\u00f3ra niedaleko st\u0105d, przy Zawiatach, wyp\u0142ywa z jeziora \u0142upawskiego, liczy\u0142a 10 dym\u00f3w. Nale\u017ca\u0142a do parafii w Mikorowie (Mikrow), ale mieszka\u0144cy ucz\u0119szczali przede wszystkim do kaplicy w Kozinie, bo mieli do niej bli\u017cej.\n\nOtnoga \u2014 po niemiecku Wottnogge, a w latach 1938\u20131945 M\u00fchlental \u2014 le\u017ca\u0142a przed wojn\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; do powiatu bytowskiego wesz\u0142a po 1945 roku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XL/296/2023, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego z 2023 roku, poz. 1075), wykaz zieleni i cmentarzy, poz. 584 i 585; projekt zmiany studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka, luty 2020, tabela \u201eZabytkowe cmentarze\u201d, poz. 22 i 23; miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego obr\u0119bu Otnoga, uchwa\u0142a Rady Gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka nr XXXIV/290/06 z 25 maja 2006 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 951\u2013953 i 1018\u20131019.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego z 2023 roku, poz. 1075","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2023/1075/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"dokument gminny","tytul":"Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego obr\u0119bu Otnoga, uchwa\u0142a Rady Gminy Czarna D\u0105br\u00f3wka nr XXXIV/290/06 z 25 maja 2006 roku","url":""},{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 951\u2013953 i 1018\u20131019","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1185","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.33347,"lng":17.62995,"name_de":"Wottnogge (do 1938), M\u00fchlental (1938\u20131945)","name_pl":"Otnoga \u2014 ma\u0142y cmentarz ewangelicki (dzia\u0142ka 100/4)","powiat":"bytowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Otoczyn, po niemiecku Ottotschen, le\u017cy w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim; przed 1945 rokiem by\u0142 to Kreis Marienwerder w rejencji kwidzy\u0144skiej. Miejscowy cmentarz ewangelicki ujmuje wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w w arkuszu gminy Gardeja: le\u017cy w polu, po wschodniej stronie drogi z Otoczyna do Nowej Wioski, na p\u00f3\u0142noc od p\u0119tli autobusowej w Nowej Wiosce.\n\nOtoczyn by\u0142 wsi\u0105 niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelick\u0105. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 330 mieszka\u0144c\u00f3w w 56 domach: 316 ewangelik\u00f3w i 14 katolik\u00f3w. W tym spisie ewangelicy nale\u017celi do parafii w Trumiejach (Gro\u00df Tromnau), katolicy do parafii w Kwidzynie. Przy spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 300 mieszka\u0144c\u00f3w. 299 os\u00f3b poda\u0142o j\u0119zyk niemiecki (291 ewangelik\u00f3w, pi\u0119ciu katolik\u00f3w i trzech innych chrze\u015bcijan), a jedna \u2014 j\u0119zyk polski.\n\nGminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z ko\u0144ca XIX wieku, le\u017c\u0105cy w polu po wschodniej stronie drogi do Nowej Wioski. W programie opisano go jako czytelny w terenie, mocno zaro\u015bni\u0119ty, zaniedbany i zachowany szcz\u0105tkowo.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Ottotschen* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 54 domy mieszkalne i 389 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nErich Wernicke w ksi\u0105\u017cce o powiecie kwidzy\u0144skim (1979) wymienia Ottotschen, z 13 w\u0142\u00f3kami, w\u015br\u00f3d wsi przypisanych do ko\u015bcio\u0142a w Gro\u00df Krebs, czyli w Rakowcu. P\u00f3\u017aniejsze \u017ar\u00f3d\u0142a podane wy\u017cej wi\u0105\u017c\u0105 wie\u015b z Trumiejami i Neud\u00f6rfchen.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Neud\u00f6rfchen i podaje tu 294 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, pozycja 312; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 78\u201379, pozycja 86 (odczyt ze skanu); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, zeszyt III (rejencja kwidzy\u0144ska), spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Marienwerder, pozycja 78 (odczyt ze skanu); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 108\u2013109; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 78.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 312","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2020, poz. 4865, s. 74, tab. 4, lp. 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 78","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1068","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.70109,"lng":19.06961,"name_de":"Ottotschen","name_pl":"Otoczyn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Otomin (po niemiecku Ottomin) to dawne dobra rycerskie na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, oko\u0142o 9,5 kilometra od Gda\u0144ska, nad jeziorem, do kt\u00f3rego gda\u0144szczanie je\u017adzili na letnie wycieczki. Przed 1920 rokiem le\u017ca\u0142 w powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym (Kreis Danziger H\u00f6he), w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen, po 1945 roku w Polsce. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku *Ottomin* z folwarkiem *Rambau* by\u0142 maj\u0105tkiem szlacheckim z pi\u0119cioma budynkami mieszkalnymi. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Lublewie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do parafii w \u017bukowie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Sulminie.\n\nOtomin figuruje na li\u015bcie z 1667 roku w\u015br\u00f3d oko\u0142o osiemnastu d\u00f3br szlacheckich Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, kt\u00f3re wedle przywilej\u00f3w krzy\u017cackich winne by\u0142y dziesi\u0119cin\u0119 katolickiemu ko\u015bcio\u0142owi w \u015awi\u0119tym Wojciechu. Wkr\u00f3tce po 1525 roku w\u0142a\u015bciciele tych d\u00f3br odm\u00f3wili i dziesi\u0119ciny, i udzia\u0142u w kosztach ko\u015bcio\u0142a oraz szko\u0142y; obowi\u0105zek potwierdzi\u0142y dekrety kr\u00f3lewskie z 1609 i 1640 roku, a sp\u00f3r zamkn\u0105\u0142 wyrok Trybuna\u0142u Koronnego w Piotrkowie z 1648 roku, wydany przeciwko lutera\u0144skim dziedzicom. W dziewi\u0119tnastym wieku ci\u0119\u017car ten zniesiono.\n\nW wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Otomin figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 60-letniego Eduarda Friedricha von Conradiego, burmistrza Gda\u0144ska \u2014 obok B\u0105kowa, Jankowa i Sulmina. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych te tak zwane dobra b\u0105kowskie nale\u017ca\u0142y wcze\u015bniej do Adelgundy von Schwarzwald z domu von Coelmer, od 1761 roku do jej c\u00f3rki Anny Elisabeth von Conradi, po jej \u015bmierci do syna Karla Friedricha von Conradiego \u2014 cz\u0119\u015bciowo w spadku, cz\u0119\u015bciowo na mocy umowy kupna z 1787 roku. W 1798, \u015bci\u015blej 1799 roku, dobra b\u0105kowskie przesz\u0142y na fundacj\u0119: Prowincjonalny Instytut Szkolny i Wychowawczy imienia von Conradiego.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje Otomin z folwarkiem Rambau jako maj\u0105tek szlachecki z 89 mieszka\u0144cami: 58 luteranami i 31 katolikami; przy parafii lutera\u0144skiej zapisano \u201enoch nicht eingepfarrt\u201d, czyli maj\u0105tku nie przypisano jeszcze do parafii. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego, z danymi z 1868 roku, Otomin razem z folwarkiem R\u0119bowem liczy\u0142 32 katolik\u00f3w i 20 ewangelik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje w obszarze dworskim 133 mieszka\u0144c\u00f3w: 37 ewangelik\u00f3w i 96 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Lublewie (L\u00f6blau), katolicy do parafii w \u017bukowie (Zuckau). Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lublewie istnia\u0142 wed\u0142ug przywileju z 1349 roku; w 1562 roku sta\u0142 si\u0119 lutera\u0144ski i od tego roku nazwiska tamtejszych duchownych s\u0105 znane w nieprzerwanym ci\u0105gu. Po po\u017carze z 3 lipca 1683 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lublewie odbudowano i po\u015bwi\u0119cono rok p\u00f3\u017aniej; w tej postaci przetrwa\u0142. W dzisiejszej gminie \u017bukowo, tu\u017c przy Przyja\u017ani, le\u017cy drugi Otomin; jego dotyczy wiersz spisu z 1910 roku w wykazie powiatu kartuskiego, w\u015br\u00f3d obszar\u00f3w dworskich, obok Mariensee i Rheinfeld, a opisywany tu Otomin nale\u017ca\u0142 do powiatu gda\u0144skiego.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Otominie; by\u0142 tu cmentarz ewangelicki, prowadzony w ewidencji jako obiekt o powierzchni 0,2 hektara na p\u00f3\u0142nocnym skraju Jeziora Otomi\u0144skiego, przy drodze do Sulmina. W S\u0142owniku geograficznym, wykazach Harnocha i karcie ewidencyjnej nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza. Po 1945 roku cmentarz na p\u00f3\u0142nocnym skraju Jeziora Otomi\u0144skiego sta\u0142 si\u0119 nieczynny. Karta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Zachowany tylko jeden gr\u00f3b, drzewostan zachowany dobrze, brak ubytk\u00f3w\u201d. Granice cmentarza by\u0142y wtedy nieczytelne, a z dawnego wyposa\u017cenia pozosta\u0142o jedno ozdobne ogrodzenie metalowe, zagro\u017cone zniszczeniem. Teren le\u017ca\u0142 na stoku wzniesienia, w lesie mieszanym, w\u015br\u00f3d starych buk\u00f3w i d\u0119b\u00f3w. W lesie r\u00f3s\u0142 buk o \u015brednicy stu trzydziestu centymetr\u00f3w, uznany za pomnik przyrody.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przyja\u017a\u0144 (Rheinfeld) i podaje tu 8 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 26\u201327, poz. 80; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 208\u2013209, nr 125; karta cmentarza w Otominie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 771 (s. 30), nr 1392 (s. 136); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 53, pozycja 224; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"So\u0142ectwo Otomin \u2014 Serwis Informacyjny Gminy Kolbudy","url":"https://www.kolbudy.pl/solectwa/otomin"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 771 (s. 30), nr 1392 (s. 136)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 53, pozycja 224","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0136","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.31992,"lng":18.498884,"name_de":"Ottomin","name_pl":"Otomin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Owidzu le\u017cy na po\u0142udniowo-zachodnim stoku wzg\u00f3rza, przy drodze gruntowej prowadz\u0105cej do wsi. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 siedemdziesi\u0105t\u0105 sz\u00f3st\u0105 wykazu gminy Starogard Gda\u0144ski i podaje powierzchni\u0119 0,34 hektara. Po 1945 roku cmentarz przesta\u0142 by\u0107 czynny; daty jego za\u0142o\u017cenia nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Ta sama ewidencja wymienia osobno tak\u017ce cmentarz ewangelicki w pobliskim Owidzkim M\u0142ynie.\n\nOwidz to wie\u015b kociewska nad Wierzyc\u0105, na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Starogardu; nazwa niemiecka brzmia\u0142a tak samo. Do 1920 roku i ponownie w latach 1939\u20131945 nale\u017ca\u0142a do niemieckiego powiatu (Kreis) Preu\u00dfisch Stargard, a w latach 1920\u20131939 do powiatu starogardzkiego w wojew\u00f3dztwie pomorskim. Zar\u00f3wno wykaz gmin z 1885 roku, jak i spis z 1910 roku wymieniaj\u0105 Owidz nie w\u015br\u00f3d gmin wiejskich powiatu, lecz w dziale obwod\u00f3w dworskich; tak samo notuje go Meyers \u2014 jako maj\u0105tek ziemski z urz\u0119dem stanu cywilnego i obwodem urz\u0119dowym w Kokoszkowach.\n\nW drugiej po\u0142owie osiemnastego wieku Ignacy Gr\u0105bczewski utrzymywa\u0142 w Owidzu domow\u0105 kaplic\u0119 katolick\u0105 \u2014 posiada\u0142 wtedy, pr\u00f3cz Owidza, mi\u0119dzy innymi Kokoszkowy, Karczemki, Zenis\u0142awki i Stary Wiec. Jakub Fankidejski liczy t\u0119 kaplic\u0119 w\u015br\u00f3d strat parafii starogardzkiej, obok kaplic w Rokocinie i Suminie oraz ko\u015bcio\u0142a w Nowej Wsi; zaraz po niej przechodzi do strat s\u0105siedniej parafii kokoszkowskiej.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych po Ignacym Gr\u0105bczewskim Owidz nale\u017ca\u0142 od 1789 roku do Adama Pa\u0142ubickiego, w tym samym roku przeszed\u0142 na Melchiora Sylviusa von Koschenbahra, a od 1796 roku nale\u017ca\u0142 do Albrechta Ossowskiego. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 jako dzier\u017cawca Owidza figuruje 31-letni Melchior Gr\u0105bczewski, syn wdowy Joanny Gr\u0105bczewskiej z Senslau.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Owidz* jako maj\u0105tek rycerski z 11 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 195, w tym 56 ewangelik\u00f3w i 139 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do parafii w Jablau; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Kollenz.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie, katolicy za\u015b do parafii w Jab\u0142owie. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 230 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 145 katolik\u00f3w i 85 ewangelik\u00f3w. W dwunastu budynkach mieszkalnych spis zanotowa\u0142 trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 gospodarstw domowych.\n\nSpis z 1 grudnia 1910 roku odnotowa\u0142 w obwodzie dworskim 261 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich 92 niemieckoj\u0119zycznych \u2014 72 ewangelik\u00f3w i 20 katolik\u00f3w \u2014 oraz 169 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po polsku. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 232 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 36 wyznania ewangelickiego i 196 rzymskokatolickiego. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o czterdzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b, a polsk\u0105 183.\n\nW 1891 roku maj\u0105tek Owidz nale\u017ca\u0142 do Ericha Ebena, w 1903 roku do W. von Hertzberga z Morzeszczyna, a w latach 1909\u20131912 do Felixa von Hertzberga; w 1909 roku nosi\u0142 nazw\u0119 \u201eOwidz mit Vorwerk Ebenau\u201d. Ksi\u0119ga adresowa z 1928 roku podaje jako w\u0142a\u015bciciela hrabiego Maxa Itzenplitza (643 hektary), a dr K. H\u0105cia prowadzi\u0142 tu wtedy gorzelni\u0119 i fabryk\u0119 konserw. W 1929 roku 100 hektar\u00f3w maj\u0105tku Kazimierza H\u0105ci wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu.\n\nGminny program opieki nad zabytkami na lata 2020\u20132023 wymienia w Owidzu dwa cmentarze ewangelickie \u2014 jeden we wsi, przy drodze, drugi na wzniesieniu w lesie, w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi. W programie oba opisano tak samo: s\u0142abo widoczne w terenie, zaniedbane, zachowane szcz\u0105tkowo; przy pierwszym dodano, \u017ce nagrobki s\u0105 nieczytelne.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Starogard Gda\u0144ski (Preu\u00dfisch Stargard) i podaje tu 72 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Preu\u00dfisch Stargard, s. 36, poz. 105; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912, powiat Preu\u00dfisch Stargard, poz. 101; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat starogardzki, s. 47, poz. 24; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 245\u2013246; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz gminy Starogard Gda\u0144ski, poz. 76 i 77; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 64\u201365; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 56 (s. 3), nr 664 (s. 26), nr 1193 (s. 79); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 214, pozycja 177; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 174; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 66; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 118; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 17; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1196; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w \u2014 gm. Starogard Gda\u0144ski","url":"https://bip.ugstarogard.pl/wiadomosci/9600/wiadomosc/338313/gminna_ewidencja_zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 56 (s. 3), nr 664 (s. 26), nr 1193 (s. 79)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 214, pozycja 177","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 174","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 66","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 118","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 17","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1196","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, oprac. J. Nawrot-Bukowiec, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 63\u201365","url":"https://bip-v1-files.idcom-jst.pl/sites/3120/wiadomosci/620356/files/program_2020__2023.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0331","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.95273,"lng":18.57146,"name_de":"Owidz","name_pl":"Owidz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Owidzkim M\u0142ynie, osadzie m\u0142y\u0144skiej w gminie Starogard Gda\u0144ski, figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. Wykaz dla gminy wymienia go pod pozycj\u0105 77 i zapisuje samym okre\u015bleniem \u201ecmentarz ewangelicki\u201d. Spis kart cmentarzy podaje przy karcie z sierpnia 1986 roku dat\u0119 zamkni\u0119cia: 1945. Pozycj\u0119 wcze\u015bniejsz\u0105, numer 76, zajmuje w tym samym wykazie drugi cmentarz ewangelicki, w s\u0105siednim Owidzu.\n\nS\u0142ownik geograficzny wymienia Owidzki m\u0142yn w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci katolickiej parafii w Jab\u0142owie. Ewangelicy z tych stron nale\u017celi do parafii w Starogardzie. Pruskie spisy powszechne nie prowadz\u0105 m\u0142yna jako osobnej jednostki \u2014 s\u0105siedni obszar dworski Owidz liczy\u0142 w 1885 roku 230 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 85 ewangelik\u00f3w i 145 katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz gminy Starogard Gda\u0144ski, poz. 76 i 77; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 36, poz. 105; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Jab\u0142owo; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Starogard Gda\u0144ski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1128","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.957592,"lng":18.57102,"name_de":"","name_pl":"Owidzki M\u0142yn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w przysi\u00f3\u0142ku Owidzki M\u0142yn / Owidz-M\u0142yn (gm. Starogard Gda\u0144ski). Osada potwierdzona, lecz brak osobnego \u017ar\u00f3d\u0142a dla samego cmentarza \u2014 do weryfikacji terenowej.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Owidz-M\u0142yn \u2014 mapcarta","url":"https://mapcarta.com/N3009666210"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0332","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.95549,"lng":18.5771,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"Owidzki M\u0142yn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Pachutkach jest w dokumentacji konserwatorskiej opisany jednym zdaniem: \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, bez datowania. Karta z listopada 1988 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201eStan og\u00f3lny \u015bredni\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy w polu na zach\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi i maj\u0105tku, za\u0142o\u017cony na rzucie kwadratu, bez muru ogrodzeniowego i bramy, z grobami u\u0142o\u017conymi rz\u0119dowo. Zachowa\u0142o si\u0119 dziesi\u0119\u0107 nagrobk\u00f3w z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku, najstarszy z 1923 roku, oraz siedem d\u0119b\u00f3w, z kt\u00f3rych jeden by\u0142 spalony, a pozosta\u0142e w dobrym stanie. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 wymienia cmentarz w Pachutkach w\u015br\u00f3d nieu\u017cytkowanych cmentarzy ewangelickich, kt\u00f3re \u201es\u0105 zaniedbane, starodrzew niszczeje, tereny cmentarzy zarastaj\u0105 samosiejkami\u201d.\n\nPachutki le\u017c\u0105 w gminie Prabuty, w powiecie kwidzy\u0144skim. Przed rokiem 1945 nazywa\u0142y si\u0119 Pachutken i nale\u017ca\u0142y do powiatu suskiego. Pachutki by\u0142y maj\u0105tkiem. *S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego* opisuje je jako dobra rycerskie o obszarze 238,63 hektara roli ornej i ogrod\u00f3w, 51,26 hektara \u0142\u0105k, 7,43 hektara pastwisk, 30,48 hektara lasu i 5,95 hektara nieu\u017cytk\u00f3w, z poczt\u0105 i telegrafem w oddalonym o 7 kilometr\u00f3w Kamie\u0144cu oraz stacj\u0105 kolejow\u0105 w oddalonych o 10 kilometr\u00f3w Prabutach. W 1868 roku sta\u0142o tu 15 budynk\u00f3w, w tym 5 dom\u00f3w mieszkalnych, a mieszka\u0142y 93 osoby: 59 ewangelik\u00f3w i 34 katolik\u00f3w. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii *Riesenkirch*; katolicy \u2014 do parafii *Sch\u00f6nwiese*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Jakobsdorf*.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Pachutkach 5 budynk\u00f3w mieszkalnych, 14 gospodarstw domowych i 86 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 83 ewangelik\u00f3w i troje katolik\u00f3w. W tym spisie by\u0142o 41 m\u0119\u017cczyzn i 45 kobiet. Pachutki figuruj\u0105 w spisie z 1885 roku w dziale obwod\u00f3w dworskich powiatu suskiego i w spisie z 1910 roku jako obw\u00f3d dworski. By\u0142y siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu urz\u0119dowego, do kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142y tak\u017ce Riesenkirch i Jakobsdorf. W spisie z 1 grudnia 1910 roku obw\u00f3d dworski Pachutken obejmowa\u0142 333,8 hektara i liczy\u0142 91 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 90 podawa\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty \u2014 w\u015br\u00f3d nich 83 ewangelik\u00f3w i siedmioro katolik\u00f3w. W spisie z 1910 roku jedna osoba poda\u0142a jako j\u0119zyk ojczysty polski.\n\nW rubryce spisu z 1885 roku stoi parafia ewangelicka Riesenkirch i katolicka Riesenburg, czyli Prabuty. Wykaz parafii ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia Pachutki w okr\u0119gu szkolnym Sta\u0144kowa, nale\u017c\u0105cym do po\u0142\u0105czonej parafii Riesenkirch\u2013Riesenwalde. Wed\u0142ug Harnocha po\u0142\u0105czona parafia Riesenkirch\u2013Riesenwalde liczy\u0142a 1817 dusz. Riesenkirch powtarza przy tej miejscowo\u015bci tak\u017ce spis z 1 grudnia 1910 roku. Riesenkirch by\u0142 wsi\u0105 pomeza\u0144sk\u0105 w powiecie suskim, z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em ewangelickim. W Riesenkirch by\u0142a dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla Pachutek parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Prabutach, a katolick\u0105 w Sch\u00f6nwiese; urz\u0119dowy podr\u0119cznik z 1868 roku, spisy z 1885 i 1910 roku oraz Harnoch \u2014 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Riesenkirch.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Obrzynowo (Riesenkirch) i podaje tu 61 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Prabuty, pozycja 101, stan z 29 sierpnia 2026 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VII, has\u0142o \u201ePachutki\u201d, i tom IX, has\u0142o \u201eRiesenkirch\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887 \u2014 powiat Rosenberg, dzia\u0142 obwod\u00f3w dworskich, strona 88, pozycja 115; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 528; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912 \u2014 Kreis Rosenberg, obw\u00f3d dworski poz. 110; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku); karta cmentarza w Pachutkach, oprac. D. Rekowska, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 120\u2013121; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 101","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 1290, s. 35, poz. 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1098","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.813015,"lng":19.298646,"name_de":"Pachutken","name_pl":"Pachutki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Pakotulsku, po niemiecku Pagdanzig albo Pogdanzig, pochodzi z pocz\u0105tku XX wieku i le\u017cy w zespole folwarcznym: to dawny cmentarz rodowy w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku, von der Goltz\u00f3w, dzi\u015b poewangelicki. Jego dzisiejszego stanu nie ustalono \u2014 baza \u201eDwory i Pa\u0142ace Pomorza\u201d okre\u015bla ten stan jako nieznany, a gminy Przechlewo nie obejmuje dost\u0119pny wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. Ksi\u0119gi adresowe maj\u0105tk\u00f3w wymieniaj\u0105 baron\u00f3w von der Goltz jako w\u0142a\u015bcicieli Pakotulska od 1891 do co najmniej 1912 roku. W 1922 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Joachima von Borcke, nadporucznika w stanie spoczynku.\n\nPakotulsko by\u0142o w powiecie cz\u0142uchowskim wsi\u0105 szlacheck\u0105 z folwarkiem. Spis z 1868 roku wykaza\u0142 tu 146 mieszka\u0144c\u00f3w w jedenastu domach: 100 katolik\u00f3w i 46 ewangelik\u00f3w. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w zmienia\u0142a si\u0119: 66 os\u00f3b w 1820 roku, 147 oko\u0142o 1905. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w obwodzie dworskim 217 mieszka\u0144c\u00f3w, 101 m\u0119\u017cczyzn i 116 kobiet, w tym 150 katolik\u00f3w i 67 ewangelik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Przechlewie, oddalonym o trzy i p\u00f3\u0142 kilometra, a wed\u0142ug wizytacji oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku wie\u015b podlega\u0142a wcze\u015bniej ko\u015bcio\u0142owi filialnemu w Szczytnie. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii *Sampohl*; katolicy \u2014 do parafii *Prechlau*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Eisenhammer*.\n\nW okolicy ewangelicy mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 w Olszanowie od pocz\u0105tku XVII wieku. W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki umie\u015bci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Olszanowie w spisie \u015bwi\u0105ty\u0144 dekanatu czarne\u0144skiego; \u015bwi\u0105tynia by\u0142a wtedy w r\u0119kach ewangelik\u00f3w i nie przy\u0142\u0105czono jej, jak innych opuszczonych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, do \u017cadnej s\u0105siedniej parafii katolickiej. Wizytacja Trebnica z 1653 roku odnotowuje w Olszanowie zb\u00f3r lutera\u0144ski. Harnoch pisze \u2014 w trybie przypuszczaj\u0105cym \u2014 \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty w Olszanowie mia\u0142 by\u0107 w r\u0119kach luteran\u00f3w w 1650 roku. Pierwszego duchownego ewangelickiego ustanowiono tam w 1691 roku, a Harnoch podaje jego nazwisko: Pflug. B\u00e4r w wykazie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich podaje, \u017ce ksi\u0119gi olszanowskie prowadzono od 1691 roku i obejmuj\u0105 \u2014 obok samego Olszanowa \u2014 Ruthenberg i Rittersberg. Parafia zbiorcza w Olszanowie sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z pi\u0119ciu ma\u0142ych i rozrzuconych gmin: macierzy oraz Ruthenbergu, Goskowa, Rittersbergu i B\u00e4renwalde.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Pakotulsko nale\u017ca\u0142o do Jana Lewald-Powalskiego, od 1722 roku do W\u0142adys\u0142awa Franciszka Grabowskiego, a od 1746 roku do jego c\u00f3rek: Adaminy Doroty, owdowia\u0142ej Gola\u0144skiej, zam\u0119\u017cnej Lipi\u0144skiej, i Antoniny Franciszki, zam\u0119\u017cnej Dembi\u0144skiej. W wykazie wasali z 1774 roku w Pakotulsku mieszka\u0142 50-letni Karol Dembi\u0144ski, by\u0142y \u0142awnik ziemski; w 1776 roku odnotowano go jako zmar\u0142ego.\n\nW Pakotulsku istnia\u0142 osobny zb\u00f3r. Dom modlitwy mia\u0142 tu sta\u0107 podobno w 1710 roku, a kolejny urz\u0105dzi\u0142 w 1788 roku \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel, kupiec Hepner z Dar\u0142owa, w dworskim browarze \u2014 nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano w nim co cztery tygodnie, a dzwon do niego Hepner ofiarowa\u0142 sam. Nast\u0119pny dziedzic postawi\u0142 w 1798 roku ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142, do kt\u00f3rego nap\u0142yw wiernych okaza\u0142 si\u0119 tak du\u017cy, \u017ce gdy syn budowniczego kaza\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 odnowi\u0107, celowo j\u0105 zmniejszono, \u017ceby zniech\u0119ci\u0107 przyjezdnych. Harnoch podaje te daty za Lambeckiem: dom modlitwy rzekomo w 1710 roku, dom modlitwy w dworskim browarze urz\u0105dzony przez Hepnera w 1788, ko\u015bci\u00f3\u0142 postawiony przez nast\u0119pnego dziedzica w 1798. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 164) w Pakotulsku, Raciniewie, a zw\u0142aszcza w Dyminku \u201eautochtoni mogli stanowi\u0107 pewien procent zborownik\u00f3w\u201d.\n\nDo 1852 roku Pakotulsko by\u0142o fili\u0105 parafii olszanowskiej; w tym roku przy\u0142\u0105czono je do S\u0105polna, a Harnoch prowadzi obie miejscowo\u015bci pod wsp\u00f3ln\u0105 nazw\u0105 \u201eSampohl und Pagdanzig\u201d. Parafia liczy\u0142a 3245 dusz i mia\u0142a sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich, a nabo\u017ce\u0144stwo w Pakotulsku odprawiano co czwart\u0105 niedziel\u0119. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 chyli\u0142 si\u0119 wtedy ku upadkowi: \u015bciany oblepiano glin\u0105, wie\u017cy, dzwon\u00f3w ani organ\u00f3w nie mia\u0142. Dwa dzwony i organy o dwunastu g\u0142osach sta\u0142y w ko\u015bciele w S\u0105polnie, po\u015bwi\u0119conym w 1859 roku; patronat nad nim sprawowali wsp\u00f3lnie w\u0142a\u015bciciele o\u015bmiu maj\u0105tk\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich S\u0105polna, Wielkich i Ma\u0142ych Konarzyn.\n\nArchiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej przechowuje dzi\u015b pod nazw\u0105 Pakotulska (Pagdanzig) ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne: dwie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w \u2014 z lat 1829\u20131872 (sygnatura 94) i 1873\u20131939 (95) \u2014 oraz ksi\u0119g\u0119 zgon\u00f3w z lat 1831\u20131891 (96), wszystkie z alfabetycznymi spisami. Wszystkie s\u0105 zdigitalizowane, ale archiwum udost\u0119pnia je tylko na miejscu. B\u00e4r notowa\u0142 w 1908 roku przy ewangelickim Przechlewie chrzty i \u015bluby od 1829, zgony od 1831 roku, a ksi\u0119gi parafii w S\u0105polnie prowadzono od 1847 roku.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201ebrak nagrobk\u00f3w, \u015blady dw\u00f3ch mogi\u0142 ziemnych, drzewostan przerzedzony\u201d. Cmentarz o powierzchni dwudziestu jeden ar\u00f3w le\u017ca\u0142 wtedy na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi, przy drodze polnej na skraju lasu, bez muru i bramy; z zieleni zachowa\u0142 si\u0119 rz\u0105d drzew \u2014 cztery d\u0119by, siedem brz\u00f3z i \u015bwierk \u2014 oraz runo z konwaliami.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Jako rok budowy ko\u015bcio\u0142a w Pakotulsku inwentarz zabytk\u00f3w prowincji z 1887 roku podaje w swoim wykazie 1793, a Harnoch za Lambeckiem \u2014 1798. Strona internetowa Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej podaje pocz\u0105tek pierwszej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w na 1831 rok, wykaz ksi\u0105g \u2014 na 1829.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przechlewo (Prechlau) i podaje tu 81 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Heft IV, Danzig 1887, s. 388 (opracowanie J. Heisego); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 495 i 503\u2013504; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 14, nr 213 i 215; T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 127; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau, s. 164\u2013165, poz. 122; karta cmentarza w Pakotulsku, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 381 (s. 17), nr 1332 (s. 123\u2013124); Handbuch des Grundbesitzes, 1891, s. 202; Westpreu\u00dfisches G\u00fcter-Adressbuch, 1903, s. 144\u2013145; Niekammers G\u00fcter-Adressbuch, 1909, s. 258; Niekammers G\u00fcter-Adressbuch, 1912, s. 172\u2013173; Niekammers G\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Grenzmark, Danzig und Marienwerder, 1922, s. 38; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 140\u2013141; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 164.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Dw\u00f3r Pakotulsko \u2013 Dwory i Pa\u0142ace Pomorza (DiPP)","url":"https://pomorskie.dipp.info.pl/baza-dipp/item/93-gmina-przechlewo/344-dwor-w-pakotulsku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Pakotolsk, niem. Pagdanzig al. Pogdanzig, dobra ryc., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, Danzig 1908","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy (wykaz ksi\u0105g)","tytul":"T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 109\u2013132","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/18379"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 381 (s. 17), nr 1332 (s. 123\u2013124)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 164","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0648","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.797778,"lng":17.198056,"name_de":"Pagdanzig","name_pl":"Pakotulsko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Palczewo, po niemiecku Palschau, le\u017cy w gminie Ostaszewo na prawym brzegu Wis\u0142y, razem z dawnym Palczewskim Przewozem. Dawny cmentarz mennonicki z zachowanym starodrzewem, datowany na XVIII wiek, figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 200, z adresem Palczewo 42. Jest to miejsce odr\u0119bne zar\u00f3wno od cmentarza wsi, na kt\u00f3rym odbywaj\u0105 si\u0119 dzi\u015b poch\u00f3wki (w ewidencji pozycja 205, datowanie na XIX wiek), jak i od drewnianego ko\u015bcio\u0142a z 1712 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej; do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 25 lipca 1989 roku pod numerem A-1282.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje Palczewo na pozycjach od 103 do 117: uk\u0142ad ruralistyczny, wiatrak, ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, dwa cmentarze wraz z bram\u0105 jednego z nich oraz budynki pod numerami 12, 20, 28, 29, 30 i 34 wraz z dwoma domami w Palczewie Kolonii. Oba cmentarze okre\u015bla jako poewangelickie: teren dawnego cmentarza przy ko\u015bciele filialnym, zlikwidowanego w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku (pozycja 106), oraz cmentarz dawniej ewangelicki, nast\u0119pnie rzymskokatolicki, na p\u00f3\u0142nocnym skraju wsi, z zachowanym drzewostanem (pozycja 107). W ewidencji osobno wymieniono bram\u0119 tego drugiego cmentarza z prze\u0142omu XIX i XX wieku (pozycja 108). Cmentarza mennonickiego ani adresu Palczewo 42 nie ma w tym zestawieniu \u2014 oba pochodz\u0105 wy\u0142\u0105cznie z gminnego programu opieki nad zabytkami.\n\nPierwszy przywilej wystawi\u0142 wsi w 1344 roku wielki mistrz Ludolf K\u00f6nig, nazywany w S\u0142owniku geograficznym Ludwikiem; wie\u015b p\u0142aci\u0142a dwie grzywny czynszu. S\u0142ownik geograficzny, opisuj\u0105cy wie\u015b w \u00f3wczesnym powiecie malborskim, podaje, \u017ce w 1868 roku Palczewo liczy\u0142o 525 mieszka\u0144c\u00f3w w 49 domach \u2014 225 katolik\u00f3w, 229 ewangelik\u00f3w, 65 mennonit\u00f3w i sze\u015bciu tak zwanych katolik\u00f3w niemieckich. W Palczewie by\u0142o wed\u0142ug S\u0142ownika trzyna\u015bcie gospodarstw gburskich i trzyna\u015bcie zagrodniczych, na 99 w\u0142\u00f3kach i 4 morgach. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Palczewie, w 51 domach mieszkalnych i 84 gospodarstwach domowych, 474 mieszka\u0144c\u00f3w: 222 ewangelik\u00f3w, 193 katolik\u00f3w i 59 os\u00f3b zapisanych jako \u201einni chrze\u015bcijanie\u201d.\n\nHarnoch wymienia duchownych ewangelickich w Palczewie od 1630 roku, a S\u0142ownik geograficzny \u2014 powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na dzieje powiatu malborskiego pi\u00f3ra Eckerdta \u2014 pisze, \u017ce \u201eluterscy pastorowie byli tu przynajmniej ju\u017c od r. 1641; pierwszym by\u0142 Jonas\u201d. W 1737 roku tutejsz\u0105 parafi\u0119 po\u0142\u0105czono z Bor\u0119tami i wsp\u00f3lny pastor rezydowa\u0142 odt\u0105d w Bor\u0119tach; tam te\u017c od 1727 roku prowadzono dla Palczewa osobne zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i pogrzeb\u00f3w. W 1809 roku do\u0142\u0105czono do nich Lisewo, a duszpasterzem po\u0142\u0105czonych gmin zosta\u0142 David Wiebe. Oko\u0142o 1890 roku nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano w Palczewie co trzeci\u0105 niedziel\u0119; na ca\u0142\u0105 parafi\u0119, licz\u0105c\u0105 537 dusz i maj\u0105c\u0105 trzy cmentarze, przypada\u0142o rocznie 26 chrzt\u00f3w, 4 \u015bluby, 200 komunikant\u00f3w i 4 pogrzeby, a Harnoch odnotowa\u0142 w niej \u201ekilku mennonit\u00f3w i baptyst\u00f3w\u201d. Parafia katolicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Bor\u0119tach.\n\nZanim w 1712 roku powsta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, ewangelicy z Palczewa modlili si\u0119 na strychu u gospodarza Georga Langwaldta. Dom dla duchownego postawiono w 1646 roku. W inwentarzu zabytk\u00f3w zapisano, \u017ce \u201edopiero Anno 1712 urz\u0105dzono izb\u0119 do nabo\u017ce\u0144stwa w plebanii, gdzie pierwotnie sta\u0142a stodo\u0142a\u201d. Ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Palczewie by\u0142 niegdy\u015b cz\u0119\u015bci\u0105 mieszkania plebana i uznano go za \u201egodny uwagi jako pomnik najstarszego sposobu budowania w czasach ci\u0119\u017ckiego ucisku wiary\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 o\u0142tarz po\u0142\u0105czony z ambon\u0105, obramiony korynckimi kolumnami, oraz kielich z 1676 roku; \u015bciany bielono w 1852 i 1905 roku. Rok 1712 wi\u0105\u017ce si\u0119 te\u017c z krucyfiksem t\u0119czowym i mosi\u0119\u017cnym \u017cyrandolem z trzema dm\u0105cymi anio\u0142ami, ofiarowanym przez Johana Krolla. W\u015br\u00f3d naczy\u0144 by\u0142a okr\u0105g\u0142a puszka na hostie o \u015brednicy 9,5 centymetra, z Barankiem Bo\u017cym na pokrywie i z grawerowanym na dnie herbem: w tarczy \u0142\u00f3d\u017a wi\u015blana, w klejnocie Fortuna, obok oznaczenie \u201eJ. C. S. 1714\u201d. Architekt Viktor Zirkwitz zaliczy\u0142 t\u0119 budowl\u0119 do nielicznych wtedy na Wielkich \u017bu\u0142awach ko\u015bcio\u0142\u00f3w z bali \u2014 jako jedyny przyk\u0142ad wymieni\u0142 Palczewo.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 200 figuruje dawny cmentarz mennonicki z adresem Palczewo 42, a wojew\u00f3dzka ewidencja okre\u015bla oba cmentarze wsi jako poewangelickie i cmentarza mennonickiego nie wymienia.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Bor\u0119ty (Barendt) i podaje tu 211 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, oraz V. Zirkwitz (rozprawa 1933, druk Danzig 1940); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 427; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, nr 137; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Palczewo; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Ostaszewo (stan 29 VIII 2026); Program opieki nad zabytkami dla gminy Ostaszewo na lata 2020\u20132023; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026; Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 178; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"ugostaszewo.bip.gov.pl","url":"https://ugostaszewo.bip.gov.pl/fobjects/download/1099814/6-program-opieki-nad-zabytkami-dla-gminy-ostaszewo-na-lata-2020-2023-pdf.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Ostaszewo (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Program opieki nad zabytkami dla gminy Ostaszewo na lata 2020\u20132023","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1879, wydanie 1900","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 178","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0990","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.17118,"lng":18.85825,"name_de":"Palschau","name_pl":"Palczewo \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1712 roku w Palczewie (po niemiecku *Palschau*) jest dzi\u015b filialnym ko\u015bcio\u0142em rzymskokatolickim pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej w parafii Bor\u0119ty. \u015awi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy po 1945 roku. Wed\u0142ug sporz\u0105dzonego przez Roberta Ziemia\u0144skiego zestawienia ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich przej\u0119tych dla kultu katolickiego \u2014 opartego na schematyzmie diecezji elbl\u0105skiej z 1996 roku i dw\u00f3ch innych opracowaniach \u2014 katolicy przyj\u0119li j\u0105 w 1945 roku, a po\u015bwi\u0119cili 13 listopada 1949 roku. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia j\u0105 pod numerem A-1282 z 25 lipca 1989 roku jako drewniany \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej\u201d, datowany na 1712 rok i przebudowany w 1896 roku.\n\nPalczewo le\u017cy na \u017bu\u0142awach Wielkich, na prawym brzegu Wis\u0142y, dwie i p\u00f3\u0142 mili na zach\u00f3d od Malborka, razem z dawnym przewozem palczewskim. Pierwszy przywilej wystawi\u0142 wsi wielki mistrz Ludolf K\u00f6nig w 1344 roku; wie\u015b p\u0142aci\u0142a dwie grzywny czynszu. S\u0142ownik geograficzny liczy w niej 13 gburstw i 13 zagr\u00f3d, 99 w\u0142\u00f3k i 4 morgi, a jako poczt\u0119 podaje Nowy Staw, jako parafi\u0119 katolick\u0105 za\u015b \u2014 Bor\u0119ty. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg), potem do powiatu Wielkie \u017bu\u0142awy (Kreis Gro\u00dfes Werder) w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku.\n\n\u015aredniowieczna katolicka kaplica pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny podupad\u0142a oko\u0142o po\u0142owy siedemnastego wieku, a miejscowa gmina ewangelicka \u2014 lutera\u0144ska, p\u00f3\u017aniej unijna \u2014 doczeka\u0142a si\u0119 w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni dopiero w 1712 roku. Kaplica ta istnia\u0142a ju\u017c za wielkiego mistrza Konrada von Jungingena (1393\u20131407): wed\u0142ug jego przywileju proboszcz z Bor\u0119t mia\u0142 w niej odprawia\u0107 trzy msze w tygodniu, sam albo przez wikariusza, za pi\u0119\u0107 grzywien rocznie. Jak ustali\u0142 Wies\u0142aw D\u0142ugok\u0119cki, gdy bor\u0119cki proboszcz Jan Scholen zabiega\u0142 o zwolnienie z tego obowi\u0105zku, wielki mistrz Pawe\u0142 von Rusdorf rozstrzygn\u0105\u0142 w 1427 roku sp\u00f3r z so\u0142tysem Jakubem i wsi\u0105: z utworzenia w Palczewie osobnej parafii zrezygnowano, ale mieszka\u0144com pozwolono ufundowa\u0107 wikari\u0119 z uposa\u017ceniem dziesi\u0119ciu grzywien rocznie. Po wkroczeniu wojsk szwedzkich w 1626 roku kaplica znalaz\u0142a si\u0119 wed\u0142ug Piotra Bireckiego w\u015br\u00f3d wiejskich \u015bwi\u0105ty\u0144 zniszczonych, zdewastowanych lub okradzionych przez Szwed\u00f3w; katoliccy wizytatorzy zastali j\u0105 sprofanowan\u0105 i pozbawion\u0105 obraz\u00f3w. Pocz\u0105tkowo ewangelicy z Palczewa nale\u017celi do ko\u015bcio\u0142a w Nowej Cerkwi, po niemiecku Neukirch. Gdzie modlono si\u0119 wcze\u015bniej, zapisali zgodnie Agathon Harnoch i Bernhard Schmid: od 1630 roku najpierw po gospodarstwach, potem na strychu ch\u0142opa Georga Langwaldta. Dom dla duchownego postawiono w 1646 roku. Katolicka wizytacja z 1647 roku, przytoczona przez Jana Wi\u015bniewskiego, dodaje, \u017ce lutera\u0144ski duchowny zbudowa\u0142 wtedy nie tylko dom, lecz tak\u017ce szko\u0142\u0119, w kt\u00f3rej uczy\u0142 nauczyciel innowierczy, a sam udziela\u0142 sakrament\u00f3w i chrzci\u0142 r\u00f3wnie\u017c dzieci katolickie. Potem przysz\u0142y k\u0142opoty: pastor Henryk Schr\u00f6der z powodu licznych przykro\u015bci ze strony gminy zrezygnowa\u0142 w 1675 roku, a w 1676 roku przeszed\u0142 na katolicyzm; ekonomia malborska zakaza\u0142a wtedy gminie powo\u0142ania nast\u0119pcy. Gdy mimo to przyj\u0119to Miko\u0142aja Fischera, przez blisko rok nie wolno mu by\u0142o sprawowa\u0107 urz\u0119du, a sakrament\u00f3w udziela\u0142 pastor z Nowej Cerkwi. Zmar\u0142ych pastor\u00f3w chowano za Wis\u0142\u0105, w Steblewie.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) pierwszym duchownym w Palczewie, po niemiecku Palschau, m\u00f3g\u0142 by\u0107 Henning G\u00fcldenius z Saksonii, a po nim Jakub Janus, ordynowany do Palczewa w Gda\u0144sku 21 listopada 1641 roku; jako trzeciego wymienia si\u0119 Jana Poppiusa, kt\u00f3ry jako pastor palczewski 26 maja 1658 roku udzieli\u0142 \u015blubu w Nowym Stawie. Wed\u0142ug Hartwicha w 1662 roku powo\u0142ano do Palczewa Jana Hinnitiusa, zwanego Heinse, z Halle; pastor Miko\u0142aj Fischer zmar\u0142 22 lutego 1679 roku i 1 marca zosta\u0142 pochowany w ko\u015bciele w Steblewie (St\u00fcblau), a w maju tego roku gmina powo\u0142a\u0142a Nathanaela Kr\u00fcgera, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu do 1694 roku, po czym przeszed\u0142 do Pr\u0119gowa \u017bu\u0142awskiego (Prangenau). Wed\u0142ug Hartwicha 7 czerwca 1694 roku powo\u0142ano do Palczewa Augusta Christiana Scholtza ze \u015al\u0105ska, kt\u00f3ry zmar\u0142 18 marca 1699 roku i spocz\u0105\u0142 w ko\u015bciele w Steblewie; jego nast\u0119pc\u0119 Antoniego Woltera z Zinten z\u0142o\u017cono z urz\u0119du w 1705 roku, gdy pad\u0142o na niego podejrzenie w sprawie gospodyni, w kt\u00f3rej zagrodzie sta\u0142 w\u00f3wczas ko\u015bci\u00f3\u0142; potem gmina przyj\u0119\u0142a Krzysztofa Vizichiusa z Pomorza.\n\nW 1699 roku duchownym w Palczewie zosta\u0142 dotychczasowy nauczyciel z Krzywego Ko\u0142a, z terytorium gda\u0144skiego. \u201eDopiero Anno 1712 urz\u0105dzono izb\u0119 do nabo\u017ce\u0144stwa w plebanii, gdzie pierwotnie sta\u0142a stodo\u0142a\u201d \u2014 zapisa\u0142 Schmid w inwentarzu zabytk\u00f3w powiatu malborskiego i uzna\u0142 ten ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 za \u201egodny uwagi jako pomnik najstarszego sposobu budowania w czasach ci\u0119\u017ckiego ucisku wiary\u201d. Powsta\u0142 wtedy drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 na planie prostok\u0105ta o wymiarach oko\u0142o 12 na 8 metr\u00f3w \u2014 jedyna zachowana drewniana \u015bwi\u0105tynia \u017bu\u0142aw. Viktor Zirkwitz w rozprawie o rozwoju ko\u015bcio\u0142a wiejskiego dawnego Wolnego Miasta Gda\u0144ska zalicza go do budowli z bali, z kt\u00f3rych na Wielkich \u017bu\u0142awach zosta\u0142y ju\u017c tylko pojedyncze, i jako jedyny przyk\u0142ad wymienia w\u0142a\u015bnie Palczewo. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Conradiego (1721) i Hoheisela (1723).\n\nWn\u0119trze jest barokowe: o\u0142tarz po\u0142\u0105czony z ambon\u0105, obramiony korynckimi kolumnami z bocznymi wiciami (dzi\u015b o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, datowany na 1754 rok, i ambona stoj\u0105 osobno), empora, prospekt organowy z lat 1686\u20131687 i polichromie ods\u0142oni\u0119te w 2007 roku. Mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi \u201eku czci Boga\u201d w 1712 roku Johan Kroll. W ko\u015bciele znajdowa\u0142a si\u0119 dobrze rze\u017abiona figura unosz\u0105cego si\u0119 anio\u0142a chrzcielnego. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego ten niewielki anio\u0142 chrzcielny zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b, a w o\u0142tarzu ambonowym po przej\u0119ciu ko\u015bcio\u0142a przez katolik\u00f3w miejsce kosza ambony zaj\u0105\u0142 obraz Zdj\u0119cia z krzy\u017ca. Birecki zwraca te\u017c uwag\u0119, \u017ce prezbiterium nie wydzielono tu ani podwy\u017cszeniem, ani balustrad\u0105, i przytacza tutejsz\u0105 inskrypcj\u0119 z nazwiskiem Michaela Heina jako przyk\u0142ad napis\u00f3w, kt\u00f3re upami\u0119tnia\u0142y fundator\u00f3w instrument\u00f3w, polichromii albo ich odnowicieli. Kielich z 1676 roku nosi napis z nazwiskami: Michael Kagelman, Ursula Kagelmans, Nicolaus Fischer \u2014 pastor w Palczewie, kapitan Jacob Franck, Jacob Mein, Hans Kroll, Peter Lang, Jacob Hintz, Michael Lang, Andreas Schr\u00f6der i Salomon H\u00f6welke. Kielich ma gda\u0144ski znak miejski i znak z\u0142otnika Ernsta Kadaua I, mistrza od 1643 roku, zmar\u0142ego w 1679 roku.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 kielich z 1676 roku, \u015bciany bielono w 1852 i 1905 roku, a drewniana sygnaturka by\u0142a na dachu ko\u015bcio\u0142a wed\u0142ug Harnocha od 1876 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 dwa dzwony i organy o dziesi\u0119ciu g\u0142osach. Organy odnowiono w 1909 roku; znaleziono wtedy na skrzyni dawne malowid\u0142a \u2014 po jednej stronie Chrystusa otoczonego anio\u0142ami, po drugiej barwne ornamenty. Na \u015bcianach ko\u015bcio\u0142a wisia\u0142o kilka tarcz nagrobnych z XIX wieku.\n\nPalczewo mia\u0142o w\u0142asnego duchownego ewangelickiego do 1737 roku; wtedy tutejsz\u0105 parafi\u0119 po\u0142\u0105czono z Bor\u0119tami, a wsp\u00f3lny pastor odt\u0105d tam rezydowa\u0142. Gdy w 1737 roku parafi\u0119 po\u0142\u0105czono z Bor\u0119tami, plebani\u0119, kt\u00f3ra sta\u0142a pod jednym dachem z ko\u015bcio\u0142em, otrzyma\u0142 nauczyciel; w 1839 roku na tej samej dzia\u0142ce zbudowano osobn\u0105 szko\u0142\u0119, star\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mieszkaln\u0105 rozebrano i pozosta\u0142 tylko sam ko\u015bci\u00f3\u0142. Oko\u0142o 1860 roku Palczewo by\u0142o fili\u0105 parafii w Bor\u0119tach, w ewangelickiej superintendenturze malborskiej; do tej parafii nale\u017ca\u0142o tak\u017ce Lisewo (*Liessau*), przy\u0142\u0105czone w 1809 roku. Landrat Parey w wykazie og\u0142oszonym w 1869 roku w \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d zalicza Palczewo do parafii Bor\u0119t, obok Bor\u0119t, Lisewa i Pelpliner Au\u00dfendeich, i zaznacza je w\u015br\u00f3d wsi, w kt\u00f3rych ewangeliccy posiadacze wi\u0119cej ni\u017c p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki che\u0142mi\u0144skiej maj\u0105 prawo patronatu wywodz\u0105ce si\u0119 z wolnoche\u0142mi\u0144skiego statusu.\n\nMieszka\u0144cy Palczewa nale\u017celi do trzech r\u00f3\u017cnych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w; katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w by\u0142o niemal po r\u00f3wno. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego w 1868 roku by\u0142o tu 525 mieszka\u0144c\u00f3w w 49 domach: 225 katolik\u00f3w, 229 ewangelik\u00f3w, 65 mennonit\u00f3w i sze\u015bciu tak zwanych katolik\u00f3w niemieckich. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom V, 1884) parafia ewangelicka w Palczewie, po niemiecku Palschau, liczy\u0142a w 1868 roku 229 dusz; w tym samym wykazie Bor\u0119ty maj\u0105 osobno 308 dusz. Pruski spis powszechny z 1885 roku zapisa\u0142 tu 474 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 222 ewangelik\u00f3w, 193 katolik\u00f3w i 59 innych chrze\u015bcijan. Ewangelicy nale\u017celi do parafii, kt\u00f3r\u0105 Harnoch wymienia pod podw\u00f3jn\u0105 nazw\u0105 *Barendt und Palschau*, czyli Bor\u0119ty i Palczewo. Liczy\u0142a ona 537 dusz i 200 komunikant\u00f3w, mia\u0142a trzy cmentarze, a nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano w Palczewie co trzeci\u0105 niedziel\u0119.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich *Palschau* \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1666\u20131721. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Viktor Zirkwitz zalicza ko\u015bci\u00f3\u0142 do budowli z bali, Harnoch opisa\u0142 ten sam budynek jako szachulcowy z oszalowaniem z bali. Kiedy w Palczewie zacz\u0119to g\u0142osi\u0107 kazania lutera\u0144skie, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: Harnoch m\u00f3wi o roku 1630, S\u0142ownik geograficzny o pastorach \u201eprzynajmniej ju\u017c od r. 1641\u201d, z kt\u00f3rych pierwszym by\u0142 Jonas. Wed\u0142ug Harnocha przy tej parafii pada rok 1771, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Palczewie datowany jest na 1712 rok; w Bor\u0119tach \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w 1771 roku, a w 1842 roku zast\u0105piono j\u0105 szachulcow\u0105.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Jacobus Janus (1641), Christian Gillmeister (1664), Heinrich Schr\u00f6tter (1666), Nicolaus Fischer (1676), Nathanael Kr\u00fcger (1679), Theodor Conradi (1721), Reinhold Horning (1729), Gabriel Gottfried Voigt (1757), Johann Gottfried Gerlach (1776), Adolph Carl Gustav Wundsch (1839), Carl Hermann Kaphahn (1866\u20131878), Gustav Adolf Reddner (1885), Gustav Adolf Friedrich Johst (1892), Felix Alfred Christian Telschow (1906).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Bor\u0119ty (Barendt) i podaje tu 211 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 245, 246; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 247, 249, 251; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I, Danzig 1919; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa 1933, druk Danzig 1940; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 427; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII, has\u0142o Palczewo; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 495; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 63; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 178; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 246\u2013247; Zabytek.pl, Narodowy Instytut Dziedzictwa \u2014 Palczewo, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 316; t. 2, s. 495, 576, 585; t. 3, s. 840, 869, 883, 912, 1007; t. 5, s. 1439; t. 6, s. 1629; t. 7, s. 1814, 1889, 2026; W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 20, 2019, s. 21; P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 13; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 53; P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 32, 37\u201338; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192; Parey, \u201eDas freic\u00f6llmische Patronat \u00fcber seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 6, K\u00f6nigsberg 1869, s. 238\u2013246 (MGH-Bibliothek).*","built_year":1712,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. fil. pw. MB Cz\u0119stochowskiej \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/palczewo-kosciol-ewangelicki-obecnie-rzym-kat-fil-pw-mb-cze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 178","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 247, 249, 251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 245, 246","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 316; t. 2, s. 495, 576, 585; t. 3, s. 840, 869, 883, 912, 1007; t. 5, s. 1439; t. 6, s. 1629; t. 7, s. 1814, 1889, 2026","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 20, 2019, s. 21","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147887.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 13","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 53","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 32, 37\u201338","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Parey, \u201eDas freic\u00f6llmische Patronat \u00fcber seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 6, K\u00f6nigsberg 1869, s. 238\u2013246 (MGH-Bibliothek)","url":"https://www.mgh-bibliothek.de/etc/zeitschriftenmagazin/Altpreussische_Monatsschrift_06_1869.pdf"}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0248","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.167111,"lng":18.85625,"name_de":"Palschau","name_pl":"Palczewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany (Palschau)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Pa\u0142ubin, po niemiecku Gro\u00df Pallubin, dawniej Pa\u0142ubino, a w dokumentach Pelowe albo Polubin, le\u017ca\u0142 w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), w rejencji gda\u0144skiej, nad ma\u0142\u0105 strug\u0105 uchodz\u0105c\u0105 do Wierzycy. *S\u0142ownik geograficzny* opisuje go jako wie\u015b szlacheck\u0105 z jedn\u0105 posiad\u0142o\u015bci\u0105, m\u0142ynem i tartakiem, karczm\u0105 i szko\u0142\u0105 ewangelick\u0105, z osiemnastoma gburskimi posiad\u0142o\u015bciami i trzema zagrodami na 2153 morgach; w 1868 roku mieszka\u0142o tu 295 os\u00f3b \u2014 273 ewangelik\u00f3w i 22 katolik\u00f3w \u2014 w 30 domach.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Pa\u0142ubin odziedziczy\u0142 w 1723 roku Franciszek Czapski, potem jego c\u00f3rka Ludwika, zam\u0119\u017cna Sk\u00f3rzewska; od 1799 roku nale\u017ca\u0142 do jej syna J\u00f3zefa Drogos\u0142aw-Sk\u00f3rzewskiego, od 1809 roku do jego syn\u00f3w, od 1818 roku do Ignacego Tadeusza Zachariasza Drogos\u0142aw-Sk\u00f3rzewskiego, a od 1830 roku do Justyny z Wernikowskich, zam\u0119\u017cnej \u0141ukowicz. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 62-letniego Micha\u0142a Sk\u00f3rzewskiego.\n\nLustracja pruska z 1772 roku zapisa\u0142a, \u017ce maj\u0105tek wraz z pustkowiem Pa\u0142ubinkiem nale\u017ca\u0142 do katolika, szambelana i dawnego starosty Skorzewskiego ze Starych Polaszek, \u201emieszka\u0144cy za\u015b s\u0105 ewangelicy\u201d. Mieszka\u0142o tu wtedy trzynastu gbur\u00f3w, w tym sze\u015bciu p\u00f3\u0142gbur\u00f3w, a ponadto m\u0142ynarz, karczmarz, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w, kowal i pastuch; folwarku nie by\u0142o. W 1772 roku w Pa\u0142ubinie by\u0142 m\u0142ynarz, kt\u00f3ry zap\u0142aci\u0142 800 floren\u00f3w wkupnego, i karczmarz; folwarku ani pa\u0144szczyzny nie by\u0142o. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 71 mieszka\u0144c\u00f3w: 69 luteran\u00f3w i 2 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Nowe Polaszki (Neu-Paleschken).\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Pallubin* jako szlacheck\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 18 gospodarstwami ch\u0142opskimi i trzema zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 30 budynk\u00f3w mieszkalnych i 295 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 273 ewangelik\u00f3w i 22 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowych Polaszkach; katolicy \u2014 do parafii w Starej Kiszewie.\n\nEwangelicy z Pa\u0142ubina nale\u017celi do parafii w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken), katolicy do Starej Kiszewy, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Zamku Kiszewskim. Nowe Polaszki to parafia stara, wed\u0142ug Harnocha za\u0142o\u017cona zapewne wkr\u00f3tce po Reformacji; zrujnowany ko\u015bci\u00f3\u0142 kaza\u0142 tam odbudowa\u0107 w 1706 roku Karol XII, kt\u00f3ry mia\u0142 w\u00f3wczas we wsi kwater\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105. Ksi\u0119gi sprzed 1729 roku sp\u0142on\u0119\u0142y razem z plebani\u0105 w 1774 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry Harnoch zasta\u0142 w 1890 roku, szachulcowy, postawiono wed\u0142ug niego w 1784 roku. Parafia liczy\u0142a oko\u0142o 3808 dusz i prowadzi\u0142a szko\u0142y w kilkunastu wsiach, w tym w Pa\u0142ubinie. W 1890 roku w\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105 z ksi\u0119gami metrykalnymi zawi\u0105zano w pobliskich Pog\u00f3dkach i to do niej spis z 1 grudnia 1910 roku przypisuje Pa\u0142ubin.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Pa\u0142ubinie 305 mieszka\u0144c\u00f3w: 257 ewangelik\u00f3w, czterdziestu katolik\u00f3w i o\u015bmioro \u017byd\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 400 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 224 poda\u0142y niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 223 ewangelik\u00f3w i jeden katolik. Po polsku m\u00f3wi\u0142o wed\u0142ug tego spisu 176 os\u00f3b. W s\u0105siednim Pa\u0142ubinku (Klein Pallubin) proporcje by\u0142y odwrotne, a przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialna inna: w 1885 roku na 56 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 13 ewangelik\u00f3w i 43 katolik\u00f3w, parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Starogardzie, a katolicka w Pinczynie.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie by\u0142o. Le\u017cy p\u00f3\u0142 kilometra na zach\u00f3d od \u015brodka wsi, po po\u0142udniowej stronie szosy ze Starej Kiszewy do Pog\u00f3dek, zajmuje oko\u0142o dwudziestu pi\u0119ciu ar\u00f3w. Prowadzi do niego aleja lipowa, wpisana do gminnej ewidencji razem z cmentarzem. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cytkowany. Wed\u0142ug programu cmentarz jest zaniedbany i poro\u015bni\u0119ty samosiewami; zachowa\u0142y si\u0119 starodrzew i nieliczne fragmenty nagrobk\u00f3w. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2024\u20132027 podaje, \u017ce powsta\u0142 w drugiej po\u0142owie XIX wieku i jest nieczynny, a le\u017cy po po\u0142udniowej stronie szosy Stara Kiszewa\u2013Pog\u00f3dki, oko\u0142o 0,5 km na zach\u00f3d od centrum wsi. Zachowa\u0142y si\u0119 \u201enieliczne fragmenty nagrobk\u00f3w\u201d oraz starodrzew, teren porastaj\u0105 samosiewy.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Gminny program opieki nad zabytkami z 2020 roku datuje cmentarz na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a w podsumowaniu \u2014 na po\u0142ow\u0119 tego stulecia.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Pog\u00f3dki (Pogutken) i podaje tu 231 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 30; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Berent, s. 40, poz. 29, oraz s. 44, poz. 145); Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890 (parafia Neu Paleschken); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142a \u201ePa\u0142ubin\u201d i \u201ePa\u0142ubinek\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908 (gmina ewangelicka Pogutken); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 96, nr 198; Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Stara Kiszewa na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XX/134/2020 z 31 sierpnia 2020 roku, \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego\u201d 2020, poz. 3990); wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stara Kiszewa na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVI/117/2025 z 29 pa\u017adziernika 2025 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 89 (s. 5), nr 1199 (s. 81); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 22, pozycja 199; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 131; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2020/3990/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o urz\u0119dowe","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stara Kiszewa na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVI/117/2025 z 29 pa\u017adziernika 2025 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2025, poz. 3926)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2025/3926/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 89 (s. 5), nr 1199 (s. 81)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 22, pozycja 199","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0310","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.994043,"lng":18.210094,"name_de":"Gro\u00df Pallubin","name_pl":"Pa\u0142ubin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Karczemki, po niemiecku Friedenau, le\u017c\u0105 w gminie Szemud w powiecie wejherowskim; przed 1920 rokiem powiat nosi\u0142 nazw\u0119 Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen i nale\u017ca\u0142 do rejencji gda\u0144skiej. Do dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 w Karczemkach cmentarz ewangelicki przy ulicy Gda\u0144skiej. Po przeciwnej stronie drogi stoi budynek dawnej pastor\u00f3wki; kute ogrodzenie cmentarza rozkradziono po 1945 roku, a dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano.\n\nDobrzewino, do kt\u00f3rego d\u00f3br nale\u017ca\u0142y p\u00f3\u017aniej Karczemki, wymienia wizytacja archidiakonatu pomorskiego za biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego: w wykazie wsi parafii w Kielnie figuruje jako trzy dwory szlacheckie, z kt\u00f3rych ka\u017cdy p\u0142aci\u0142 proboszczowi po grzywnie (\u201eDobrzewino, curiae 3 nobilium, solvunt per unam marcam\u201d).\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Karczemki by\u0142y karczm\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do d\u00f3br Dobrzewino; dobra te dzieli\u0142y si\u0119 na trzy dzia\u0142y, kt\u00f3re Johann Karl Herrmann skupi\u0142 w latach 1777\u20131793 \u2014 po Janie Dobrzewi\u0144skim, baronie Heinrichu von der Goltzu i Chmieli\u0144skich \u2014 a od 1804 roku nale\u017ca\u0142y do Piotra Schedlin-Czarli\u0144skiego i od 1818 roku do Christopha Friesego. Franz Schultz wywodzi jej nazw\u0119 od karczmy: Adlig Karczemken to dawna \u201etaberna Dobrzewinensis\u201d, a karczemka znaczy tyle co ma\u0142a gospoda. Nazwa niemiecka jest m\u0142odsza od wsi \u2014 jeszcze w drugiej po\u0142owie XIX wieku wie\u015b zapisywano jako Adlig Karczemken. Nazw\u0119 Friedenau nadano szlacheckiej cz\u0119\u015bci Karczemek obwieszczeniem Rejencji w Gda\u0144sku z 28 wrze\u015bnia 1873 roku, tym samym, kt\u00f3rym maj\u0105tek Dobrzewino przemianowano na Werthheim.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki po\u015bwi\u0119cono tu 21 wrze\u015bnia 1851 roku jako fili\u0119 parafii w Ma\u0142ym Kacku. By\u0142 to niewielki, mi\u0142y dla oka budynek szachulcowy, bez patronatu, otoczony starymi drzewami \u2014 resztk\u0105 dawnego lasu; dwa dzwony wisia\u0142y w wolno stoj\u0105cej dzwonnicy, a organy mia\u0142y sze\u015b\u0107 rejestr\u00f3w. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku. Sama plac\u00f3wka by\u0142a starsza od \u015bwi\u0105tyni: Schultz notuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Ma\u0142ym Kacku erygowano w Karczemkach ju\u017c w 1849 roku.\n\nEwidencja zabytk\u00f3w datuje cmentarz na koniec XIX wieku, tradycja miejscowa m\u00f3wi o oko\u0142o 200 latach; le\u017c\u0105ce na nim p\u0142yty nagrobne z lat 1861 i 1864 pokazuj\u0105, \u017ce chowano tu co najmniej od po\u0142owy XIX wieku. Akta Rejencji w Gda\u0144sku pozwalaj\u0105 dok\u0142adniej datowa\u0107 cmentarz. 26 sierpnia 1853 roku pastor Schumann z Ma\u0142ego Kacka donosi\u0142, \u017ce plac wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, przeznaczony na cmentarz, ogrodzono murem kamiennym, i prosi\u0142 o zgod\u0119 na jego po\u015bwi\u0119cenie. Rejencja zatwierdzi\u0142a regulamin cmentarza 11 sierpnia 1854 roku, a 31 sierpnia 1854 roku zezwoli\u0142a na po\u015bwi\u0119cenie. Cmentarz jest wi\u0119c o kilkadziesi\u0105t lat starszy, ni\u017c podaje ewidencja zabytk\u00f3w, co zgadza si\u0119 z p\u0142ytami z lat 1861 i 1864. Taryf\u0119 op\u0142at cmentarnych, przewiduj\u0105c\u0105 mi\u0119dzy innymi groby dziedziczne, uchwalono 27 stycznia 1879 roku, a Rejencja zatwierdzi\u0142a j\u0105 19 marca 1879 roku.\n\nKsi\u0119ga zgon\u00f3w parafii w Ma\u0142ym Kacku, prowadzona od 1855 roku na drukowanym formularzu z rubryk\u0105 miejsca pogrzebu, wpisuje przy zmar\u0142ych z okolicy \u201eKarczemke\u201d albo \u201eKarczemken\u201d od stycznia 1855 do listopada 1874 roku; to ponad dwie\u015bcie poch\u00f3wk\u00f3w (liczba szacunkowa, z przegl\u0105du skan\u00f3w). Jesieni\u0105 1874 roku w tej samej rubryce pojawia si\u0119 nazwa \u201eFriedenau\u201d, a od wiosny 1875 roku zmar\u0142ych z tej okolicy ksi\u0119ga ju\u017c nie notuje. Ta sama ksi\u0119ga potwierdza poch\u00f3wki dw\u00f3ch os\u00f3b z zachowanych p\u0142yt: Alexandra Piepera (na p\u0142ycie: Piper), w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku Schwarzenberg, zmar\u0142ego 25 czerwca 1861 roku i pochowanego 29 czerwca, oraz podpu\u0142kownika Alexandra Hevelkego z Warzenka, kt\u00f3ry zmar\u0142 2 sierpnia 1864 roku w Berlinie; jego cia\u0142o sprowadzono do Karczemek i pochowano 7 sierpnia. Chowano tu nie tylko w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tk\u00f3w; w 1866 roku pochowano na przyk\u0142ad dziecko robotnika folwarcznego z Karczemek szlacheckich.\n\nW wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Szemud ten cmentarz figuruje dwa razy: pod Karczemkami (pozycja 43) i pod Dobrzewinem (pozycja 26). Ten drugi zapis pochodzi z karty cmentarza z 1985 roku, na kt\u00f3rej wpisano \u201eMiejscowo\u015b\u0107: Dobrzewino\u201d, ale plan podpisano \u201eDOBRZEWINO /KARCZEMKI/\u201d, a opis \u2014 betonowy mur, aleja lipowa dziel\u0105ca dwie kwatery, 116 mogi\u0142, krzy\u017c Hansa Hevelkego z 1857 roku, p\u0142yta z 1864 roku, mogi\u0142y Weihs\u00f3w i resztki fundamentu \u2014 dotyczy tego cmentarza. Karta ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eCmentarz zdewastowany, zachowa\u0142y si\u0119 resztki podmur\u00f3wki pod kaplic\u0105\u201d; podaje powierzchni\u0119 czterdziestu czterech ar\u00f3w i po\u0142o\u017cenie po zachodniej stronie drogi z Karczemek do Bieszkowic, na skraju wsi, a z nagrobk\u00f3w notuje cztery wolnostoj\u0105ce i trzy p\u0142yty. Nazwa ma swoje uzasadnienie: grunt pod ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz wydzielono z d\u00f3br rycerskich Dobrzewino, a regulamin cmentarza z 7 listopada 1853 roku m\u00f3wi o maj\u0105tku Dobrzewino, do kt\u00f3rego nale\u017c\u0105 Karczemki. Z Dobrzewinem \u0142\u0105czyli ten cmentarz tak\u017ce w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tku. 3 stycznia 1854 roku Rejencja odpowiedzia\u0142a na roszczenie B\u00f6lkego z Dobrzewina o miejsce na gr\u00f3b dziedziczny na cmentarzu w Karczemkach, \u017ce sprawy tej rozstrzygn\u0105\u0107 nie mo\u017ce i \u017ce musi on dochodzi\u0107 swego na drodze s\u0105dowej. W kwietniu 1859 roku pochowano tu 32-letni\u0105 Marie Amalie Boelcke z Dobrzewina, a 27 lutego 1874 roku Julie Susane, c\u00f3rk\u0119 w\u0142a\u015bciciela Dobrzewina Moritza Boelckego i Louise z domu Dobschitzky. Karta z 1985 roku pokazuje p\u0142yt\u0119 z napisem \u201eErbbegr\u00e4bnis der Familie \u2026\u201d \u2014 gr\u00f3b dziedziczny rodziny, kt\u00f3rej nazwiska nie da si\u0119 ju\u017c odczyta\u0107. Czy to gr\u00f3b Boelck\u00f3w, rozstrzygn\u0105 dopiero ogl\u0119dziny w terenie.\n\nW 1873 roku do ko\u015bcio\u0142a w Karczemkach nale\u017ca\u0142o 397 dusz, a ca\u0142a parafia w Ma\u0142ym Kacku liczy\u0142a ich 1995. W\u0142asnego duchownego, pocz\u0105tkowo administratora parafii, Karczemki doczeka\u0142y si\u0119 w 1873 roku; z tego samego roku pochodz\u0105 pierwsze zapisy w tutejszych ksi\u0119gach metrykalnych; posad\u0119 uposa\u017cono na 1700 marek, z czego 1500 pochodzi\u0142o z funduszu kolekt, mieszkania dla duchownego za\u015b nie by\u0142o. Poniewa\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mia\u0142 patrona, projekt dokumentu ustanawiaj\u0105cego parafi\u0119 z 1874 roku przyznawa\u0142 wyb\u00f3r pastora samej gminie. Samodzielno\u015b\u0107 przyni\u00f3s\u0142 dokument okr\u0119gowy z 20 listopada 1877 roku, kt\u00f3rym utworzono osobn\u0105 jednostk\u0119 parafialn\u0105: wesz\u0142y do niej w powiecie wejherowskim Wertheim, Friedenau, Eichenkrug, Kielno, Gloddau, Koleczkowo, Bieszkowice, Okuniewo, Neukrug, Steinkrug, Bojano, Chwaszczyno, Espenkrug, Wittstock, Dohnasberg, le\u015bnicz\u00f3wki Rogalewo i Eichenkrug oraz K\u00f6llnerh\u00fctte, a z parafii w Sma\u017cynie gmina Kowalewo \u2014 i nadto pewna liczba miejscowo\u015bci powiatu kartuskiego. Agathon Harnoch podaje przy tej parafii 550 dusz, a rocznie 25 chrzt\u00f3w, trzy \u015bluby, 354 komunikant\u00f3w i 19 pogrzeb\u00f3w. Ko\u015bcio\u0142y katolickie sta\u0142y w s\u0105siednim Kielnie i Chwaszczynie.\n\nCmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 ludziom z ma\u0142ych osad wok\u00f3\u0142 karczmy nale\u017c\u0105cej do d\u00f3br Dobrzewino: w Karczemkach Kr\u00f3lewskich mieszka\u0142y w 1869 roku 32 osoby, w tym 11 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ych Karczemkach w 1921 roku \u2014 85 os\u00f3b, w tym 13 ewangelik\u00f3w. Obszar dworski Dobrzewina, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142y te\u017c D\u0119bowa Karczma i Karczemki, liczy\u0142 w spisie z 1 grudnia 1885 roku 263 mieszka\u0144c\u00f3w w 27 domach i 42 gospodarstwach domowych, w tym 34 ewangelik\u00f3w i 229 katolik\u00f3w; urz\u0105d stanu cywilnego, obw\u00f3d urz\u0119dowy i parafi\u0119 katolick\u0105 mia\u0142 w Kielnie. Wed\u0142ug Stefana Ramu\u0142ta, kt\u00f3ry opiera\u0142 si\u0119 na spisie z 1 grudnia 1890 roku, ten obw\u00f3d dworski liczy\u0142 293 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 30 ewangelik\u00f3w; 25 z nich Ramu\u0142t uzna\u0142 za Niemc\u00f3w, a pi\u0119ciu za Kaszub\u00f3w. Spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku poda\u0142 dla ca\u0142ego obszaru dworskiego Dobrzewino, razem z D\u0119bow\u0105 Karczm\u0105 i Karczemkami, 477 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 444 katolik\u00f3w i 33 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 zadeklarowa\u0142o 448 os\u00f3b, niemieck\u0105 \u2014 29. Parafia by\u0142a rozleg\u0142a i wyznaniowo osobliwa: ewangelicy stanowili w jej wsiach mniejszo\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d katolickiej wi\u0119kszo\u015bci. W spisie z 1 grudnia 1885 roku nale\u017ca\u0142y do niej w powiecie wejherowskim Kielno (913 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 52 ewangelik\u00f3w), Koleczkowo (622 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich sze\u015bciu ewangelik\u00f3w), Chwaszczyno (474 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 28 ewangelik\u00f3w), Steinkrug (388 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 41 ewangelik\u00f3w) oraz Espenkrug (238 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 51 ewangelik\u00f3w), a w powiecie kartuskim Banino, Barniewice i Kamiorten. W 1885 roku landrat zauwa\u017cy\u0142, \u017ce liczba ewangelik\u00f3w w parafii z roku na rok maleje. Za kapita\u0142 6000 marek, przyznany rozkazem kr\u00f3lewskim z 4 lipca 1887 roku, parafia kupi\u0142a w 1891 roku od w\u0142a\u015bcicielki Dobrzewina 5 hektar\u00f3w 10 ar\u00f3w 64 metr\u00f3w kwadratowych ziemi pleba\u0144skiej. W 1906 roku uznano, \u017ce do parafii nale\u017cy le\u015bnicz\u00f3wka Steinkrug, a od 1 pa\u017adziernika 1907 roku przy\u0142\u0105czono do niej ewangelik\u00f3w z Gro\u00df Mischau i Tokar w powiecie kartuskim, od\u0142\u0105czonych od parafii w Przyja\u017ani. Spis z 1910 roku wymienia pod parafi\u0105 Friedenau ju\u017c siedemna\u015bcie miejscowo\u015bci, w tym Wertheim i Wittstock oraz dziesi\u0119\u0107 wsi powiatu kartuskiego.\n\nW 1891 roku dobra Wertheim (Dobrzewino) wraz z Karczemkami (Friedenau) nale\u017ca\u0142y do Moritza B\u00f6lckego, a w 1903 roku do Carla Boelckego, \u0142\u0105cznie 667 hektar\u00f3w. Mi\u0119dzy 1903 a 1909 rokiem dobra przesz\u0142y na pa\u0144stwo pruskie. Carl B\u00f6lcke pozosta\u0142 na nich jako dzier\u017cawca domeny, a w 1912 roku dzier\u017cawi\u0142 j\u0105 Hermann Penner.\n\nAkta Rejencji w Gda\u0144sku podaj\u0105 te\u017c nazwiska duchownych. Pierwszym osiad\u0142ym w Karczemkach by\u0142 kandydat Friedrich Gustav Adolf Elze, ordynowany 4 kwietnia 1873 roku i mianowany tymczasowym wikariuszem parafii w Ma\u0142ym Kacku z siedzib\u0105 w Karczemkach; wprowadzi\u0142 go superintendent Hevelke z Gda\u0144ska. Po odej\u015bciu Elzego do Cedr\u00f3w Wielkich w 1875 roku plac\u00f3wk\u0105 zarz\u0105dza\u0142 kandydat Siegfried Johannes George Gustav Ebel, przeniesiony w 1879 roku na proboszcza do Rumi. W latach wakatu parafi\u0105 zarz\u0105dzali duchowni z Oliwy: najpierw pastor Krause, potem pastor Hinz, nazwany w 1891 roku jej \u201ewieloletnim zarz\u0105dc\u0105 w czasie wakatu\u201d. Od 16 pa\u017adziernika 1886 roku parafi\u0105 zarz\u0105dza\u0142 Albert Gustav Emil M\u00e4cklenburg, wybrany w grudniu 1886 roku na pastora i wprowadzony w urz\u0105d 28 stycznia 1887 roku; przeszed\u0142 na emerytur\u0119 1 pa\u017adziernika 1905 roku.\n\nOd 1 stycznia 1906 roku proboszczem by\u0142 Arthur Graentz, wcze\u015bniej duchowny pomocniczy i zarz\u0105dca parafii w Rentschkau, a od 15 lutego 1911 roku pastor w stanie spoczynku Karl Wilhelm Redies; pod koniec 1911 roku parafi\u0119 reprezentowa\u0142 wikariusz prowincjalny Wilhelm Schaper. W 1912 roku, po \u015bmierci poprzednika \u2014 wed\u0142ug prasy pastor zmar\u0142 24 lipca 1911 roku \u2014 proboszczem zosta\u0142 Reimer, dot\u0105d duchowny pomocniczy w Pempersin w powiecie z\u0142otowskim. Wilhelm Reimer, porucznik rezerwy odznaczony Krzy\u017cem \u017belaznym, zmar\u0142 4 lipca 1918 roku w lazarecie w Trewirze od ran odniesionych w marcu, w wieku 31 lat. Ostatnim duchownym po\u015bwiadczonym w tych aktach jest Kurt Walter, dotychczasowy duchowny pomocniczy w Karczemkach: po \u015bmierci poprzednika powo\u0142ano go na proboszcza, a Konsystorz zatwierdzi\u0142 powo\u0142anie 8 grudnia 1919 roku i wyznaczy\u0142 obj\u0119cie urz\u0119du na 16 grudnia 1919 roku. W 1923 roku Walter przeszed\u0142 do parafii Barendt na Wielkich \u017bu\u0142awach; kto obj\u0105\u0142 po nim Karczemki, akta Rejencji ju\u017c nie m\u00f3wi\u0105. P\u00f3\u017aniej, w latach 1930\u20131942, by\u0142 pastorem parafii Lutra w Gda\u0144sku-Wrzeszczu i od 1934 roku przewodniczy\u0142 gda\u0144skiemu Ko\u015bcio\u0142owi Wyznaj\u0105cemu.\n\nWed\u0142ug relacji spisanej w 1995 roku ko\u015bcielnym i opiekunem cmentarza by\u0142 Herman Veiss, a po nim jego syn, tak\u017ce Herman. Relacja spisana w 1995 roku w gminnym pi\u015bmie \u201eLes\u00f4k\u201d m\u00f3wi, \u017ce po rozbi\u00f3rce ko\u015bcio\u0142a w 1946 roku znikn\u0105\u0142 i cmentarz: skradziono marmurowe p\u0142yty nagrobne i kute ogrodzenia, a na terenie dawnej nekropolii urz\u0105dzono nielegalne wysypisko \u015bmieci. Porz\u0105dkowania podj\u0119\u0142y si\u0119 wtedy rada so\u0142ecka Karczemek i dyrekcja tutejszej szko\u0142y podstawowej.\n\nW czasie prac porz\u0105dkowych w 2026 roku mieszka\u0144cy opowiadali cz\u0142onkom Stowarzyszenia \u201eKorzenie\u201d, \u017ce i po drugiej wojnie \u015bwiatowej, cho\u0107 cmentarz by\u0142 ju\u017c zamkni\u0119ty dla poch\u00f3wk\u00f3w, zdarza\u0142y si\u0119 tu potajemne pogrzeby \u2014 podobno jeszcze w latach siedemdziesi\u0105tych. Pisemnego potwierdzenia tych relacji na razie brak. \u017be ewangelik\u00f3w chowano tu tak\u017ce po wojnie, potwierdza ksi\u0119ga poch\u00f3wk\u00f3w parafii ewangelickiej w Sopocie. W przejrzanych latach, do 1975 roku, zapisano w niej tylko cztery pogrzeby na cmentarzu w Karczemkach, wszystkie z lat 1953\u20131958: Rudolfa Sylwestra z Karczemek (zm. 11 maja, pochowany 14 maja 1953 roku), Adeliny Sylwester z Karczemek (zm. 18 lipca 1955 roku w wieku 80 lat, pochowana 21 lipca), El\u017cbiety Weihs z domu Weihs z Ma\u0142ego Kacka (zm. 15 czerwca 1956 roku w wieku 80 lat, pochowana 19 czerwca \u201ew Karczemkach ko\u0142o Chwaszczyna\u201d) oraz Marcina Szczecha z Wysokiej (pochowany 21 pa\u017adziernika 1958 roku). By\u0142y to pogrzeby jawne, odnotowane w ksi\u0119dze parafialnej, a przy trzech z nich wpisano numer aktu zgonu z urz\u0119du stanu cywilnego; o potajemnych poch\u00f3wkach z p\u00f3\u017aniejszych lat ksi\u0119ga nie m\u00f3wi. Na samym cmentarzu gr\u00f3b Marcina Szczecha nie jest podpisany jego imieniem: napis brzmi \u201eRodzina Szczech\u00f3w\u201d, jakby spoczywa\u0142o w nim wi\u0119cej os\u00f3b.\n\nW 2026 roku cmentarz uporz\u0105dkowa\u0142o Stowarzyszenie Genealog\u00f3w i Regionalist\u00f3w Polskich \u201eKorzenie\u201d w ramach projektu dofinansowanego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Podczas prac ods\u0142oni\u0119to na terenie cmentarza kamienne fundamenty dawnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a wi\u0119c po\u015br\u00f3d grob\u00f3w. W\u015br\u00f3d zachowanych p\u0142yt le\u017c\u0105 nagrobki Alexandra Pipera, w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku \u201eauf Schwarzenberg\u201d (1807\u20131861), z odwo\u0142aniem do Ewangelii Mateusza 26, 39, oraz podpu\u0142kownika (Oberstlieutenant) Alexandra Hevelkego (1806\u20131864).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Lucyna \u017bukowska podaje, \u017ce Kurt Walter samodzieln\u0105 prac\u0119 rozpocz\u0105\u0142 dopiero 1 wrze\u015bnia 1923 roku w parafii \u201eWygoda (Friedenau)\u201d, kt\u00f3r\u0105 \u0142\u0105czy z gmin\u0105 Bor\u0119ty; akta Rejencji po\u015bwiadczaj\u0105 jednak jego proboszczostwo w Karczemkach od grudnia 1919 roku. Kamil Jankowski, kt\u00f3ry zna rodziny pochowane w Karczemkach, dodaje, \u017ce w 1954 roku pochowano tu jeszcze Roberta Weihsa \u2014 ks. Grzegorz takiego wpisu w ksi\u0119dze sopockiej nie znalaz\u0142, wi\u0119c sprawa wymaga ponownego sprawdzenia. Wed\u0142ug wnuka Roberta Weihsa akt zgonu wyda\u0142a w\u0142a\u015bnie parafia w Sopocie, a wpisano w nim \u201epochowany w Tokarach\u201d: po wojnie Robert i El\u017cbieta Weihsowie mieszkali u c\u00f3rki w s\u0105siednich Tokarach, co mo\u017ce t\u0142umaczy\u0107, dlaczego wpisu nie odnaleziono pod nazw\u0105 Karczemek.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Wertheim i podaje \u0142\u0105cznie 48 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 548 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. \u017bukowska, \u201eKurt Walter \u2014 przyw\u00f3dca Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku 1934\u20131942\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 134\u2013135; \u201eKurt Walter\u201d \u2014 Wikipedia (niemiecka), na podstawie jego odr\u0119cznego \u017cyciorysu z 19 lipca 1945 roku; Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku, zesp\u00f3\u0142 9 (Rejencja w Gda\u0144sku), sygnatury 1618, 1619, 1620, 1622, 1623, 1624, 1625 (skany: Stowarzyszenie \u201eKorzenie\u201d, fotografowa\u0142a Judyta Zawieracz, 2026); fotografie i odczyt p\u0142yt nagrobnych z wizyty autora atlasu, 2 pa\u017adziernika 2026 roku; informacje Kamila Jankowskiego (Stowarzyszenie Genealog\u00f3w i Regionalist\u00f3w Polskich \u201eKorzenie\u201d), korespondencja z autorem atlasu, 2 pa\u017adziernika 2026 roku; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446\u2013447; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 531; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), powiat wejherowski, s. 62\u201363, obszar dworski Wertheim, nr 98, i powiat kartuski; spis parafii ewangelickich z 1910 roku; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher Westpreussens\u201d, 1908, pozycja 169; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Szemud, pozycje 26 i 43; Google Maps \u2014 \u201eCmentarz Ewangelicki Karczemki / Friedenau\u201d; Pomorskie Forum Eksploracyjne \u2014 w\u0105tek \u201eStary cmentarz w Karczemkach\u201d (dokumentacja fotograficzna z 2008 roku, relacja o pastor\u00f3wce i ogrodzeniu); A. Mi\u0142osz, \u201eMonografia parafii ewangelickiej w Karczemkach\u201d, na podstawie pracy Jadwigi Freiberg, \u201eLes\u00f4k\u201d nr 10 (1995), s. 7; Kamil Jankowski, Stowarzyszenie Genealog\u00f3w i Regionalist\u00f3w Polskich \u201eKorzenie\u201d, relacje mieszka\u0144c\u00f3w zebrane w czasie prac na cmentarzu w 2026 roku, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku; ksi\u0119ga poch\u00f3wk\u00f3w parafii ewangelicko-augsburskiej w Sopocie, s. 322 (1953), 331 (1955), 342 (1958) i strona z 1956 roku; przejrza\u0142 ks. Grzegorz z tej parafii, zdj\u0119cia stron przekazane autorowi atlasu w pa\u017adzierniku 2026 roku; Kamil Jankowski, korespondencja z autorem atlasu, 6 pa\u017adziernika 2026 roku (odczyt nazwiska Weihs, poch\u00f3wek z 1954 roku, napis na grobie Szczech\u00f3w); Kamil Jankowski, korespondencja z autorem atlasu, 8 pa\u017adziernika 2026 roku (nazwisko Alexandra Hevelkego, relacja wnuka Roberta Weihsa); ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skany 0310\u20130415 (1855\u20131874), 0329 (1859, nr 5), 0333 (1861, nr 6) i 0345 (1864, nr 17); Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku, zesp\u00f3\u0142 9, sygnatura 1619, karta 86 (koncept pisma Rejencji z 3 stycznia 1854 roku) i karta 95 (regulamin cmentarza z 7 listopada 1853 roku); karta cmentarza w Dobrzewinie /Karczemkach/, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eAmts-Blatt der K\u00f6niglichen Regierung zu Danzig\u201d 1873, nr 40, s. 142, poz. 460 (obwieszczenie z 28 wrze\u015bnia 1873 roku; Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 20 sierpnia 1911 roku (zgon pastora Reddiesa) i 7 lipca 1918 roku (nekrolog Wilhelma Reimera) (obrazy stron: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1416 (s. 142\u2013143); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 177, pozycje 157\u2013158; ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0353 (1866, nr 11); \u201eSkorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, t. XI: wojew\u00f3dztwo pomorskie (spis z 1921 roku), powiat wejherowski, obszar dworski Dobrzewino, pozycja 8; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 168; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 54\u201355; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 104; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 72\u201373; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu II, Toru\u0144 1898, s. 409; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 59.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"lokalizacja terenowa","tytul":"Google Maps \u2014 \u201eCmentarz Ewangelicki Karczemki / Friedenau\"","url":"https://www.google.com/maps/place/Cmentarz+Ewangelicki+Karczemki+%2F+Friedenau/"},{"typ":"dokumentacja terenowa / forum","tytul":"Pomorskie Forum Eksploracyjne \u2014 w\u0105tek \u201eStary cmentarz w Karczemkach\" (dok. foto 2008, relacja o pastor\u00f3wce i ogrodzeniu)","url":"https://www.forum.eksploracja.pl/viewtopic.php?f=128&t=9585"},{"typ":"wykaz administracyjno-ko\u015bcielny","tytul":"AGoFF \u2014 wykaz miejscowo\u015bci Kreis Neustadt i.Westpr. (stan 1 XII 1885): parafia ewang. Friedenau i wsie filialne (Bojahn, K\u00f6lln, Kolletzkau, Quaschin, Steinkrug, Wertheim, Wittstock, Espenkrug)","url":"https://agoff.de/?p=88340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 446","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen\u2026\u201d, s. 446\u2013447 \u2014 surowy odczyt A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201doraz A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher Westpreussens\u201d (1908), pozycja 169; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, powiat Neustadt strony 56\u201360 i powiat Karthaus strona 54; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, 17 wierszy z parafi\u0105 Friedenau; ewidencja WEZ, arkusz gminy Szemud, pozycja 43","url":""},{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"Fotografie i odczyt p\u0142yt nagrobnych, Karczemki, 2 pa\u017adziernika 2026 roku \u2014 dokumentacja w\u0142asna atlasu","tytul_przed_2026_10_11":"\u0141ukasz Sikorra \u2014 fotografie i odczyt p\u0142yt nagrobnych, Karczemki, 2.10.2026","url":""},{"typ":"informacja","tytul":"K. Jankowski (SGiRP \u201eKorzenie\u201d) \u2014 korespondencja z autorem atlasu, 2.10.2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku, zesp\u00f3\u0142 9 (Rejencja w Gda\u0144sku), sygnatury 1618, 1619, 1620, 1622, 1623, 1624, 1625 (skany: Stowarzyszenie \u201eKorzenie\u201d, fotografowa\u0142a Judyta Zawieracz, 2026)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"\u201eKurt Walter\u201d \u2014 Wikipedia (niemiecka)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Kurt_Walter"},{"typ":"opracowanie","tytul":"L. \u017bukowska, \u201eKurt Walter \u2014 przyw\u00f3dca Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku 1934\u20131942\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 134\u2013135","url":""},{"typ":"korespondencja","tytul":"Kamil Jankowski (SGiRP \u201eKorzenie\u201d), korespondencja z autorem atlasu, 8 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga metrykalna","tytul":"Ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej Klein Katz (Ma\u0142y Kack) 1791\u20131943, mikrofilm FamilySearch 245373 (skany przekaza\u0142 K. Jankowski, pa\u017adziernik 2026)","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Karta cmentarza w Dobrzewinie /Karczemkach/, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985 (NID, zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695783/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.115155/1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmts-Blatt der K\u00f6niglichen Regierung zu Danzig\u201d 1873, nr 40, s. 142, poz. 460 (obwieszczenie z 28 wrze\u015bnia 1873 roku; Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 20 sierpnia 1911 roku (zgon pastora Reddiesa) i 7 lipca 1918 roku (nekrolog Wilhelma Reimera) (obrazy stron: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1416 (s. 142\u2013143)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 177, pozycje 157\u2013158","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0353 (1866, nr 11)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eSkorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, t. XI: wojew\u00f3dztwo pomorskie (spis z 1921 roku), gmina Dobrzewino, pozycja 8","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 168","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 54\u201355","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 104","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 72\u201373","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"\u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu II, Toru\u0144 1898, s. 409","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 59","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 531","url":""}]},"gps_precision":"Google Maps","id":"CM-0897","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/cm_karczemki/karczemki_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.446166,"lng":18.3879333,"name_de":"Friedenau","name_pl":"Parafia i cmentarz ewangelicki Karczemki (Friedenau)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Parchowo \u2014 po niemiecku Parchau \u2014 le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie kartuskim, tu\u017c przy granicy powiatu bytowskiego, dwana\u015bcie i p\u00f3\u0142 kilometra od Bytowa; dzi\u015b jest siedzib\u0105 gminy w powiecie bytowskim. By\u0142a to wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska z folwarkiem i katolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. Cmentarz ewangelicki obj\u0119to gminnym programem opieki nad zabytkami, ale bez wskazania konkretnej lokalizacji. Karta cmentarza, niedatowana, ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki zniszczone, brak p\u0142yt, tablic, zatarty uk\u0142ad kwater, cm. zarasta zieleni\u0105\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy w lesie przy rozdro\u017cu dr\u00f3g polnych, naprzeciw jeziora, a wok\u00f3\u0142 jego obrysu ros\u0142o czterdzie\u015bci \u015bwierk\u00f3w; zachowa\u0142y si\u0119 dwadzie\u015bcia trzy nagrobki wolnostoj\u0105ce i od trzydziestu do czterdziestu pi\u0119ciu mogi\u0142, przy czym najstarszy istniej\u0105cy nagrobek pochodzi\u0142 z 1900 roku. A. Harnoch, opisuj\u0105cy parafi\u0119 sul\u0119czy\u0144sk\u0105 oko\u0142o 1890 roku, wymienia cmentarz ewangelicki tylko w Sul\u0119czynie.\n\nW 1253 roku biskup Wolimir potwierdzi\u0142 ko\u015bcio\u0142owi w Parchowie dziesi\u0119ciny z Parchowa, Nakla, \u017buk\u00f3wek i Golzau. W czasach krzy\u017cackich Parchowo by\u0142o wsi\u0105 na prawie niemieckim, p\u0142ac\u0105c\u0105 12 skojc\u00f3w, z trzema karczmami, kramem i m\u0142ynem. 24 marca 1389 roku komtur gda\u0144ski Walrabe von Scharfenberg nada\u0142 ko\u015bcio\u0142owi i plebanowi cztery \u0142any, \u0142\u0105ki, drewno i rybo\u0142\u00f3wstwo w jeziorach Stolp i Mausch, a plebanowi \u201ePriestersee\u201d na w\u0142asno\u015b\u0107; dokument zachowa\u0142 si\u0119 tylko w polskim przek\u0142adzie uwierzytelnionym po po\u017carze plebanii i ko\u015bcio\u0142a w 1659 roku i wed\u0142ug Theodora Hirscha jest cz\u0119\u015bciowo sfa\u0142szowany. W 1454 roku dochody Parchowa, Jamen, Golczau i Nakla sz\u0142y na utrzymanie za\u0142ogi zamku w Bytowie, a wsie musia\u0142y odda\u0107 po osiem beczek piwa s\u0142upskiego.\n\nWizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z oko\u0142o 1583 roku opisa\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Parchowie, kr\u00f3lewskiej wsi starostwa mirachowskiego, jako drewniany i dobrze kryty, konsekrowany tylko w prezbiterium \u2014 *consecrata in choro, ultra non, noviter* \u2014 i sama poda\u0142a pow\u00f3d: \u015bwi\u0105tynia by\u0142a \u015bwie\u017co zbudowana. Proboszczem by\u0142 wtedy Stanis\u0142aw z Krokowa, od trzydziestu lat na miejscu; wizytator zarzuci\u0142 mu konkubinat i poleci\u0142 oczy\u015bci\u0107 si\u0119 z podejrzenia o ma\u0142\u017ce\u0144stwo. Wizytacja z 1597 roku zapisa\u0142a, \u017ce Parchowo jest wsi\u0105 dziedziczn\u0105 starosty mirachowskiego, kt\u00f3remu przys\u0142ugiwa\u0142 patronat; proboszcza wprowadzi\u0142 w urz\u0105d biskup Andrzej, bractwa nigdy tu nie by\u0142o, brakowa\u0142o te\u017c dokument\u00f3w erekcji i fundacji. Konsekrowane by\u0142o tylko prezbiterium, nie druga cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwi\u0105tyni, wzniesiona dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej razem z wie\u017c\u0105. S\u0119dziwy proboszcz Miko\u0142aj zaprzecza\u0142, jakoby kobieta prowadz\u0105ca mu dom by\u0142a jego \u017con\u0105; inni proboszczowie mieli go w podejrzeniu, ale wizytator uzna\u0142, \u017ce zgrzybia\u0142ego starca trudno kara\u0107, by ko\u015bci\u00f3\u0142 nie opustosza\u0142.\n\nLuteranie byli w parafii liczn\u0105 mniejszo\u015bci\u0105. Wizytacje katolickie liczy\u0142y ich trzykrotnie: w 1702 roku oko\u0142o 250 wobec czterystu katolik\u00f3w, w 1728 roku oko\u0142o trzystu \u201eakatolik\u00f3w\u201d wobec sze\u015bciuset katolik\u00f3w spowiadaj\u0105cych si\u0119 na Wielkanoc, a w 1766 roku \u2014 344, bez w\u0142asnego domu modlitwy. W tym czasie tutejszych ewangelik\u00f3w grzebano na cmentarzu katolickim: w 1766 roku cmentarz parafialny le\u017ca\u0142 nie przy ko\u015bciele, lecz w pobli\u017cu plebanii, gdzie dawniej sta\u0142a \u015bwi\u0105tynia; chowano na nim tak\u017ce akatolik\u00f3w. Wizytacja z 1780 roku zapisa\u0142a, \u017ce ewangelicy zboru nie mieli i chowali zmar\u0142ych na wyznaczonym miejscu na cmentarzu parafialnym, cho\u0107 tak\u017ce na w\u0142asnym cmentarzu we wsi Pomysk.\n\nW sprawie o czary z 1787 roku tutejszy proboszcz katolicki Rogowski stan\u0105\u0142 po stronie oskar\u017cycieli. W pi\u015bmie do kr\u00f3la, podpisanym \u201eParchow, dnia 20 czerwca 1787. Rogowski, Parochus Parchowiensis\u201d, donosi\u0142, \u017ce w szlacheckiej wsi parafialnej Zukowke jest \u201epi\u0119\u0107 sztuk czarownic, w\u015br\u00f3d nich cztery wyznania lutera\u0144skiego i jedna rzymskokatolickiego, oraz dw\u00f3ch czarownik\u00f3w, z kt\u00f3rych jeden jest katolikiem, i to szlachecki ch\u0142opiec, lat pi\u0119tna\u015bcie albo szesna\u015bcie\u201d, a w Jamen i Golzow te\u017c podobno tacy s\u0105, \u201eszczeg\u00f3lnie jednak diabelska banda w Parchowie jest bardzo silna\u201d. Prosi\u0142 o zgod\u0119 na pr\u00f3b\u0119 wody i chcia\u0142 przy niej asystowa\u0107 \u201equa loci Parochus\u201d, jako proboszcz miejsca, a w do\u0142\u0105czonym spisie dopisa\u0142, \u017ce \u201eprzep\u0142yn\u0105\u0107 trzeba ca\u0142\u0105 wie\u015b\u201d. Odpowiedzia\u0142 mu lekarz powiatowy Gottel \u2014 publicznie, prawem wyporu i sugesti\u0105, by sam wszed\u0142 do wody.\n\nOd XIX wieku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sul\u0119czynie. Parafi\u0119 t\u0119 za\u0142o\u017cono w 1863 roku. Najpierw wynaj\u0119to dwa s\u0105siaduj\u0105ce pokoje w domu m\u0142ynarza Waltera: jeden na mieszkanie dla duchownego, drugi na nabo\u017ce\u0144stwa. W 1864 roku stan\u0119\u0142a plebania, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 prostok\u0105t z kamienia polnego, z ceglan\u0105 apsyd\u0105 i wysok\u0105 na oko\u0142o sto st\u00f3p ceglan\u0105 wie\u017c\u0105 \u2014 po\u015bwi\u0119cono 10 listopada 1867 roku. Pierwszego pastora, Zimmermanna, wprowadzono w urz\u0105d 18 stycznia 1863 roku. Parchowo figuruje w wykazie miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii, kt\u00f3ry podaje Harnoch; parafia liczy\u0142a wtedy, oko\u0142o 1890 roku, 2800 dusz. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do parafii w Sul\u0119czynie podaj\u0105 zgodnie wykaz gmin z 1885 roku i wykaz sporz\u0105dzony po spisie z 1910 roku. Wcze\u015bniej okoliczni ewangelicy ci\u0105\u017cyli ku Wielkiemu Pomyskowi (Gro\u00df Pomeiske).\n\nSpis z 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 631 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 134 ewangelik\u00f3w i 497 katolik\u00f3w. Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 692 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 640 rzymskich katolik\u00f3w i 52 ewangelik\u00f3w. Narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o wtedy 675 os\u00f3b, a niemieck\u0105 \u2014 tylko 17 spo\u015br\u00f3d wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nMaj\u0105tek Parchau nale\u017ca\u0142 w 1891 roku do barona Carla von Hammersteina, w 1903 roku do Richarda von Fischera, w 1909 roku do wdowy Anny von Fischer, a w 1912 roku do Rudolfa von Fischera. Mi\u0119dzy 1909 a 1912 rokiem area\u0142 spad\u0142 z 832 do 657 hektar\u00f3w, a w 1928 roku Rudolf Fischer mia\u0142 592 hektary i gorzelni\u0119. W 1935 roku 120 hektar\u00f3w maj\u0105tku wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu, a do 1936 roku przymusowo wykupiono 69 hektar\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wydawca akt zaznacza, \u017ce Rogowski by\u0142 ju\u017c w 1787 roku usuni\u0119ty z urz\u0119du za z\u0142y tryb \u017cycia.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sul\u0119czyno (Sullenschin) i podaje tu 111 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 34\u201335, 111 i 205\u2013206; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej Polskiej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 425; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 329, 367, 399; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G40, s. 177\u2013180; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119gi G63 (1766) i G69 (1780); D. G. Scheerbarth, \u201eDiplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 \u2026 gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte \u2026\u201d, Stettin 1793; karta cmentarza w Parchowie, oprac. A. Pajzderski (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 113; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 42, 44, 46\u201347, 106; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 26; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 32; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 62; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 48; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1935 nr 9 poz. 48, pozycja 45; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1937, nr 2; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1197; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wikipedia: Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat bytowski","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_bytowski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VI, has\u0142o \u201eNaklo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"D. G. Scheerbarth, \u201eDiplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 \u2026 gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte \u2026\u201d, Stettin 1793","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 113","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 42, 44, 46\u201347, 106","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 32","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 62","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 48","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1935 nr 9 poz. 48, pozycja 45","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1937, nr 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1197","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0636","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.208823,"lng":17.66735,"name_de":"Parchau","name_pl":"Parchowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w podaje, \u017ce dawny cmentarz ewangelicki w Parparach zajmuje pi\u0119\u0107dziesi\u0105t cztery ary na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki numer 15/6 w obr\u0119bie U\u015bnice, i wykazuje we wsi osobny cmentarz katolicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku, na dzia\u0142ce numer 487.\n\nKarta cmentarza z lipca 1986 roku stwierdza: \u201eCmentarz zosta\u0142 uprz\u0105tni\u0119ty z nagrobk\u00f3w, pozosta\u0142 jedynie drzewostan\u201d. Nie zachowa\u0142 si\u0119 wtedy \u017caden nagrobek ani mogi\u0142a, nie by\u0142o te\u017c muru ogrodzeniowego ani bramy, a z dawnej zieleni pozosta\u0142o oko\u0142o siedemdziesi\u0119ciu procent. W 1986 roku z drzewostanu zosta\u0142y na cmentarzu trzy lipy, siedem \u015bwierk\u00f3w k\u0142uj\u0105cych i jeden buk zwyczajny. Cmentarz mia\u0142 kszta\u0142t tr\u00f3jk\u0105ta w rozwidleniu dr\u00f3g, z dwiema symetrycznie ustawionymi grupami \u015bwierk\u00f3w po\u015brodku.\n\nParpary, po niemiecku Parpahren albo Parparren, le\u017c\u0105 na prawym brzegu Nogatu i nale\u017ca\u0142y do dawnego powiatu sztumskiego; w 1928 roku w\u0142\u0105czono je do gminy U\u015bnice. *S\u0142ownik geograficzny* nazywa Parpary star\u0105 osad\u0105 \u2014 znaleziono tu cmentarzysko z urnami \u2014 i notuje, \u017ce w 1736 roku starosta sztumski Bieli\u0144ski wyda\u0142 puszcz\u0119 Parpary na prawie emfiteutycznym. Parafia sztumska, do kt\u00f3rej wie\u015b nale\u017ca\u0142a, otrzyma\u0142a w 1570 roku od Zygmunta Augusta przywilej wolnego nabo\u017ce\u0144stwa wed\u0142ug wyznania augsburskiego \u2014 tak podaje Ludwig Rhesa w wykazie duchownych z 1834 roku.\n\nDla 1868 roku *S\u0142ownik* podaje 716 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 564 katolik\u00f3w i 141 ewangelik\u00f3w, w 77 domach i stu budynkach, na obszarze 322 m\u00f3rg i 44 pr\u0119t\u00f3w; szko\u0142a by\u0142a we wsi, a poczt\u0119 wie\u015b mia\u0142a w Piekle. W urz\u0119dowym podr\u0119czniku rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 769 mieszka\u0144c\u00f3w: 145 ewangelik\u00f3w, 623 katolik\u00f3w i jednego innego chrze\u015bcijanina. Ewangelicy z Parpar nale\u017celi do parafii w Sztumie, a katolicy do parafii katolickiej w tej samej miejscowo\u015bci. *S\u0142ownik geograficzny* zapisuje: \u201epar. katol. i ew. Sztum\u201d. W 1910 roku spis zasta\u0142 we wsi 598 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych 364 m\u00f3wi\u0142o po polsku, a 234 po niemiecku; w\u015br\u00f3d m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku by\u0142o 95 ewangelik\u00f3w i 139 katolik\u00f3w, w\u015br\u00f3d m\u00f3wi\u0105cych po polsku \u2014 7 ewangelik\u00f3w i 357 katolik\u00f3w. W ca\u0142ym powiecie sztumskim by\u0142o wtedy 23 878 katolik\u00f3w wobec 11 843 ewangelik\u00f3w.\n\nW plebiscycie z 1920 roku blisko osiemdziesi\u0105t procent g\u0142os\u00f3w w powiecie pad\u0142o za pozostaniem przy Niemczech i powiat nale\u017ca\u0142 do Niemiec do 1945 roku. Po reformie z 1922 roku powiat przy\u0142\u0105czono do Prus Wschodnich, cho\u0107 rejencja zachowa\u0142a tradycyjn\u0105 nazw\u0119 \u201eWestpreu\u00dfen\u201d. Katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy zbudowano i konsekrowano w Parparach w 1937 roku. Nieopodal stoi do dzi\u015b budynek dawnego urz\u0119du celnego. Po zaj\u0119ciu tych stron przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w Polsce, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sztum (Stuhm) i podaje tu 95 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VII, has\u0142o Parpary; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Stuhm, strony 70\u201371, pozycja 49; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat Stuhm, pozycja 49 oraz zestawienie powiatowe; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Sztum; Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Sztum na lata 2016\u20132020; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Parparach, oprac. J. Gzowski, 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 200\u2013201; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Parpary, Sztum, pow. sztumski \u2014 mindat.org","url":"https://www.mindat.org/feature-3089440.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Parpary","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0441","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.960251,"lng":18.941845,"name_de":"Parpahren","name_pl":"Parpary \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Parszewo, po niemiecku Parschau, a w dawnym zapisie polskim Parchowo lub Parzchowo, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Malborskich, nieca\u0142e dwie mile od Malborka. Przywilej dla Parszewa wystawi\u0142 w 1353 roku wielki mistrz Winrych von Kniprode. W zamian mieszka\u0144cy odrabiali t\u0142ok\u0119 i p\u0142acili grzywn\u0119 czynszu oraz cztery kury rocznie. Miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a sze\u015b\u0107 posiad\u0142o\u015bci na prawie che\u0142mi\u0144skim i 72 w\u0142\u00f3ki obszaru.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 167 mieszka\u0144c\u00f3w: 98 luteran\u00f3w i 69 katolik\u00f3w.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Parschau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 15 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 227, w tym 93 ewangelik\u00f3w i 134 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1868 roku 227 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 134 katolik\u00f3w i 93 ewangelik\u00f3w, przy 15 domach. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 236 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 123 katolik\u00f3w i 113 ewangelik\u00f3w; obie parafie, ewangelicka i katolicka, mia\u0142y siedzib\u0119 w Gro\u00df Lichtenau, czyli w Lichnowach.\n\nW Lichnowach ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, postawiony w konstrukcji ryglowej, po\u015bwi\u0119cono w 1844 roku; by\u0142a to trzecia \u015bwi\u0105tynia parafii, a gmina uformowa\u0142a si\u0119 tam w 1602 roku. Agathon Harnoch wymienia Parszewo w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii ewangelickiej w Lichnowach (Gro\u00df Lichtenau). W jego opisie ca\u0142a parafia liczy\u0142a oko\u0142o 700 dusz i mia\u0142a cztery cmentarze na siedem wymienionych miejscowo\u015bci.\n\nBernhard Schmid zaznacza, \u017ce w Parszewie nigdy nie by\u0142o ko\u015bcio\u0142a. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia cmentarz w Parszewie w\u015br\u00f3d czterech cmentarzy parafii w Lichnowach, licz\u0105cej wtedy 811 ewangelik\u00f3w.\n\nW po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, w\u015br\u00f3d drzew, zachowa\u0142y si\u0119 szcz\u0105tki cmentarza. W ewidencji zabytk\u00f3w figuruje on pod pozycj\u0105 87, przy ulicy Brzozowej, w pobli\u017cu domu numer 17, na dzia\u0142ce 63 w obr\u0119bie Parszewo. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Lichnowy na lata 2013\u20132016 opisuje go jako dawny cmentarz ewangelicki z fragmentaryczn\u0105 obsad\u0105 starodrzewu lipowego, pozbawiony nagrobk\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lichnowy (Gro\u00df Lichtenau) i podaje tu 95 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 252; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat malborski, strona 15 druku, pozycja 88; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 431, has\u0142o Gro\u00df Lichtenau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o Parchowo al. Parzchowo (Parschau); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 40, nr 99; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 32; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Lichnowy na lata 2013\u20132016 (uchwa\u0142a nr XL/288/2013 z 29 sierpnia 2013 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 154\u2013155, pozycja 96; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"lichnowy.pl","url":"https://www.lichnowy.pl/asp/turystyka,457,,1"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-lichnowy/parszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 has\u0142o parafii Gro\u00df Lichtenau, odczyt","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 252","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 154\u2013155, pozycja 96","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0972","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13687,"lng":18.93304,"name_de":"Parschau","name_pl":"Parszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Pas\u0142\u0119ku to gotycka budowla ceglana: prezbiterium pochodzi z pierwszych lat XIV wieku, a korpus nawowy i wie\u017ca dzwonnicza z oko\u0142o 1350 roku. Po po\u017carze w 1543 roku odbudowano go w drugiej po\u0142owie XVI wieku \u2014 kruchta po\u0142udniowa pochodzi z 1566 roku \u2014 a gruntownie przebudowano w 1751 roku. Wie\u017c\u0119 odbudowywano dwukrotnie, po po\u017carach w 1752 i 1922 roku. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w podaje dla kolejnych prac daty 1543\u20131546, 1746\u20131751 oraz 1860\u20131874.\n\nOd 1525 roku, kiedy Prusy Ksi\u0105\u017c\u0119ce przyj\u0119\u0142y Reformacj\u0119, do 1945 roku by\u0142a to g\u0142\u00f3wna \u015bwi\u0105tynia ewangelicka miasta. G\u0142\u00f3wny cmentarz, wymieniany przy ko\u015bciele w akcie lokacyjnym Pas\u0142\u0119ka, przeniesiono w 1680 roku w rejon ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego. Ernst Machholz przytacza jednak akta z 1778 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rych przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja by\u0142 ma\u0142y cmentarz, \u201evon jeher\u201d (od dawna) przeznaczony tylko dla zmar\u0142ych ze szlachty i urz\u0119dnik\u00f3w kr\u00f3lewskich; rozporz\u0105dzenie z 9 marca 1778 roku dopu\u015bci\u0142o na nim poch\u00f3wki wy\u0142\u0105cznie tych, kt\u00f3rzy mieli tam ju\u017c grobowiec.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku pisze, \u017ce skoro przywilej miejski z 1297 roku uposa\u017ca\u0142 tutejszego proboszcza czterema w\u0142\u00f3kami, budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a rozpocz\u0119to zapewne oko\u0142o tego roku; patronem by\u0142 kr\u00f3l. Korpus z prosto zamkni\u0119tym prezbiterium mierzy\u0142 w \u015bwietle 41,5 metra d\u0142ugo\u015bci, korpus 18,05 metra szeroko\u015bci, a prezbiterium 8,16 metra. Prezbiterium nie ma przyp\u00f3r i ma grubsze mury ni\u017c korpus, z czego Boetticher wnioskowa\u0142, \u017ce zbudowano je wcze\u015bniej. Wie\u017c\u0119 po po\u0142udniowo-zachodniej stronie wzniesiono razem z korpusem; po po\u017carze w 1543 roku zosta\u0142y z niej trzy kondygnacje, nad kt\u00f3rymi stan\u0105\u0142 drewniany barokowy he\u0142m z o\u015bmioboczn\u0105 latarni\u0105, a na chor\u0105giewce Boetticher odczyta\u0142 dat\u0119 1646. Wn\u0119trze mia\u0142o pierwotnie osiem prz\u0119se\u0142 sklepienia, pi\u0119\u0107 w tr\u00f3jnawowym korpusie i trzy w ni\u017cszym prezbiterium, ale w latach 1860\u20131874 ko\u015bci\u00f3\u0142 zmodernizowano i nakryto drewnianymi stropami. W 1635 roku przed o\u0142tarzem tego ko\u015bcio\u0142a przygotowano wst\u0119pne warunki pokoju, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do rozejmu w Sztumskiej Wsi, a po obl\u0119\u017ceniu szwedzkim w 1659 roku tkwi\u0142y w jego murach kule.\n\nNastaw\u0119 o\u0142tarzow\u0105 wyrze\u017abi\u0142 w 1687 roku Isaak Riga z Kr\u00f3lewca, a pomalowa\u0142 i poz\u0142oci\u0142 w 1692 roku Gottfried Hintz, r\u00f3wnie\u017c z Kr\u00f3lewca. Boetticher wymienia te\u017c dwie pary mosi\u0119\u017cnych lichtarzy o\u0142tarzowych \u2014 p\u00f3\u017anogotyckie, wsparte na lwach, z figurami aposto\u0142\u00f3w, i barokowe z 1685 roku z inicja\u0142ami Johanna von der Heydt \u2014 dwa p\u00f3\u017anogotyckie kielichy z imieniem Jezusa na guzach i trzeci, renesansowy kielich, dalej dwunastoramienny mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol z 1693 roku, \u017cyrandol z koronowanym dwug\u0142owym or\u0142em z XVII wieku i sze\u015bcioramienny, ufundowany w 1653 roku przez bractwo sukiennik\u00f3w, rze\u017abione epitafium Euphrosyny von Borck z domu von Schlieben, zmar\u0142ej w 1674 roku, oraz portret superintendenta Jedoscha, zmar\u0142ego w 1831 roku, kt\u00f3ry w czasach napoleo\u0144skich jako landrat odda\u0142 miastu wielkie zas\u0142ugi. W wie\u017cy wisia\u0142y ma\u0142y dzwon z 1592 roku i dwa z 1546 roku, odlane przez Gerta Bennincka.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom III, 1882) nazywa tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny bardzo starym \u2014 istniej\u0105cym w 1293 roku \u2014 i odnotowuje w nim pi\u0119kne, wielkie organy. Wed\u0142ug tego samego tomu miasto liczy\u0142o oko\u0142o 5100 mieszka\u0144c\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci Niemc\u00f3w i luteran\u00f3w; obok starego ko\u015bcio\u0142a lutera\u0144skiego by\u0142 tu nowo za\u0142o\u017cony katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 misyjny, a w zachowanej cz\u0119\u015bci zamku mie\u015bci\u0142 si\u0119 tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 reformowany.\n\nO stosunkach z tutejszym zborem reformowanym pisa\u0142 Ernst Machholz. W 1769 roku reformowani, kt\u00f3rzy musieli odda\u0107 swoje pomieszczenie na zamku na koszary, prosili gmin\u0119 lutera\u0144sk\u0105 o udost\u0119pnienie ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja; byli wtedy, jak si\u0119 zdaje, gotowi nawet na wsp\u00f3lne u\u017cytkowanie \u015bwi\u0105tyni przez oba wyznania, ale gmina lutera\u0144ska si\u0119 temu sprzeciwi\u0142a. W marcu 1807 roku Francuzi, urz\u0105dzaj\u0105c na zamku piekarni\u0119 dla swoich wojsk, zaj\u0119li sal\u0119 ko\u015bcieln\u0105 reformowanych na magazyn chleba i gmina lutera\u0144ska musia\u0142a ich przyj\u0105\u0107 w swojej \u015bwi\u0105tyni; Machholz nie podaje przy tym jej nazwy. Pierwszym duchownym gminy lutera\u0144skiej by\u0142 wtedy superintendent Jedosch, kt\u00f3ry wed\u0142ug Machholza przyj\u0105\u0142 reformowanych jak najserdeczniej. Rozporz\u0105dzenie rejencji w Kr\u00f3lewcu z 21 sierpnia 1811 roku, skierowane do Jedoscha, ustala\u0142o, \u017ce reformowani \u2014 tak\u017ce teraz, gdy nie mieli na miejscu w\u0142asnego duchownego \u2014 p\u0142ac\u0105 ko\u015bcio\u0142owi lutera\u0144skiemu tylko za u\u017cywanie dzwon\u00f3w przy pogrzebach.\n\nTeczka prowincjonalnego konserwatora zabytk\u00f3w Prus Wschodnich dokumentuje ko\u015bci\u00f3\u0142 w latach 1922\u20131939. Na pocz\u0105tku 1922 roku po\u017car zniszczy\u0142 wie\u017c\u0119, ale korpus ko\u015bcio\u0142a ocala\u0142; jeden z dzwon\u00f3w skradziono, a dwa pozosta\u0142e p\u0119k\u0142y. Rozwa\u017cano kilka kszta\u0142t\u00f3w nowego he\u0142mu, a odbudow\u0119 wie\u017cy uko\u0144czono w lipcu 1924 roku. W 1928 roku malarze Fahlberg i Wronka z Berlina natrafili we wn\u0119trzu na cztery dawne warstwy malowide\u0142: dwie gotyckie, w tym jedn\u0105 z oko\u0142o 1400 roku, i dwie barokowe. Konserwator zgodzi\u0142 si\u0119 na nowe malowanie ko\u015bcio\u0142a pod warunkiem zachowania dawnych malowide\u0142 \u015bciennych, ale kosztorys na oko\u0142o 27 000 marek przer\u00f3s\u0142 mo\u017cliwo\u015bci gminy. W 1932 roku pomalowano tylko \u0142awki, drewniane s\u0142upy i balustrady empor, a ods\u0142oni\u0119cie \u015bredniowiecznych malowide\u0142 od\u0142o\u017cono. Organy zbudowa\u0142 w latach 1717\u20131719 Hildebrandt z Gda\u0144ska; oko\u0142o 1750 roku organmistrz Obuch rozebra\u0142, naprawi\u0142 i ustawi\u0142 na nowo ich szaf\u0119, podzielon\u0105 na dwie cz\u0119\u015bci po bokach wielkiego okna zachodniego. Firma Sauer z Frankfurtu nad Odr\u0105 odnowi\u0142a instrument i da\u0142a mu traktur\u0119 pneumatyczn\u0105, zachowuj\u0105c dawn\u0105 wiatrownic\u0119 i niezmienion\u0105 szaf\u0119; organy odebrano 2 grudnia 1929 roku. W 1937 roku zg\u0142oszono, \u017ce przy p\u00f3\u0142nocnej \u015bcianie ko\u015bcio\u0142a wyj\u0119to kamienie zamykaj\u0105ce wej\u015bcie do krypty, w kt\u00f3rej do ko\u0144ca XVIII wieku chowano znaczniejszych mieszka\u0144c\u00f3w miasta i parafii. W latach 1937\u20131939 gmina odnowi\u0142a z pomoc\u0105 prowincji elewacj\u0119 domu organisty, dawnej szko\u0142y parafialnej.\n\nDzieje tutejszych organ\u00f3w opisa\u0142 Krzysztof Urbaniak. Wcze\u015bniej sta\u0142 tu instrument zbudowany w latach 1593\u20131597 przez Jochima Zickermanna z Kamienia Pomorskiego; jego pozytyw, przeniesiony i przebudowany przez Hildebrandta, znalaz\u0142 si\u0119 w 1722 roku w ko\u015bciele w Skowronach. Nowy instrument, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego budowy toczy\u0142 si\u0119 sp\u00f3r mi\u0119dzy Andreasem Hildebrandtem a Johannem Josu\u0105 Mosengelem, by\u0142 wed\u0142ug autora najprawdopodobniej pierwszym wielkim dzie\u0142em Hildebrandta i krokiem milowym w budownictwie organowym Prus Wschodnich i Zachodnich: po raz pierwszy mia\u0142 pe\u0142n\u0105 chromatyczn\u0105 oktaw\u0119 wielk\u0105 w pedale i w obu manua\u0142ach. Mechanizm rozmieszczono w dw\u00f3ch niezale\u017cnych szafach, ustawionych wzgl\u0119dem siebie pod k\u0105tem oko\u0142o 40 stopni; ka\u017cda z nich by\u0142a o\u015bmiostopow\u0105 wersj\u0105 szafy organ\u00f3w z 1710 roku w kaplicy \u015bwi\u0119tej Anny przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku. Wed\u0142ug ksi\u0119gi jubileuszowej miasta, wydanej w 1897 roku przez Georga Conrada, organy, zbudowane przy pomocy elbl\u0105skiego snycerza, po\u015bwi\u0119cono w pierwsze \u015bwi\u0119to Zielonych \u015awi\u0105tek, 28 maja 1719 roku, a po uko\u0144czeniu uchodzi\u0142y za najlepsze w Prusach Wschodnich po organach katedry w Kr\u00f3lewcu. W 1917 roku planowano zarekwirowa\u0107 piszcza\u0142ki frontowe na cele wojenne, a przebudow\u0119 na system pneumatyczny firma Sauer przeprowadzi\u0142a w latach 1928\u20131929 wbrew opinii profesora Biehlego z Budziszyna, rzeczoznawcy Ministerstwa Nauki, Sztuki i Wykszta\u0142cenia Ludowego. Mimo to zachowa\u0142o si\u0119 wiele element\u00f3w z 1719 roku; po konserwacji i rekonstrukcji, kt\u00f3r\u0105 w latach 2010\u20132013 przeprowadzi\u0142a pracownia Wegscheidera z Drezna, instrument jest mo\u017cliwie bliski pierwotnemu. Z warsztatu Hildebrandta pochodz\u0105 obie szafy z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 piszcza\u0142ek frontowych, cztery wiatrownice, piszcza\u0142ki w 25 z 36 rejestr\u00f3w, liczne cz\u0119\u015bci sto\u0142u gry, cztery miechy klinowe z kompletem kana\u0142\u00f3w powietrznych, fragmenty traktury oraz liczne elementy mechanizmu wiruj\u0105cych gwiazd z graj\u0105cymi na dzwonkach anio\u0142ami w prospekcie.\n\nOd 1946 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zn\u00f3w s\u0142u\u017cy rzymskim katolikom; dzi\u015b jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafii \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego obj\u0105\u0142 go i po\u015bwi\u0119ci\u0142 ju\u017c 10 marca 1946 roku ksi\u0105dz J\u00f3zef Sikora, administrator parafii \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa w Pas\u0142\u0119ku, kt\u00f3ry w powiecie pas\u0142\u0119ckim zajmowa\u0142 si\u0119 przejmowaniem ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 10 pa\u017adziernika 1956 roku; Studium gminy Pas\u0142\u0119k podaje numer P/40.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Boetticher podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego po\u015bwi\u0119cono w 1592 roku, bo cmentarz wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja sta\u0142 si\u0119 za ciasny; ewidencja datuje przeniesienie cmentarza na 1680 rok. S\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 w 1293 roku, a Boetticher przyjmuje, \u017ce budow\u0119 rozpocz\u0119to zapewne oko\u0142o 1297 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119: za\u0142o\u017cona oko\u0142o 1297 roku, pod patronatem kr\u00f3lewskim. Liczy\u0142a 6276 dusz, 8 szk\u00f3\u0142 i 22 nauczycieli. Obja\u015bnienia almanachu zastrzegaj\u0105, \u017ce takie dawne daty pochodz\u0105 g\u0142\u00f3wnie z kroniki Harnocha i nie r\u0119cz\u0105 za ich dok\u0142adno\u015b\u0107. Nale\u017ca\u0142y do niej: Preu\u00dfisch Holland, Althof, Angnitten, Caymen, Copiehnen, Crossen, Emilienhorst, Golbitten, Koppeln, Kreuz, Melkhof, Neuendorf, Robitten, Rohrkrug, Sch\u00e4ferei, Sch\u00f6nwiese, Skollmen, Spittels, Warnickam, Weeskendorf, Weeskenhof, Wiesenhof. Samo miasto, stolica powiatu, mia\u0142o 4744 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 416 katolik\u00f3w. Pierwszym pastorem i superintendentem by\u0142 wtedy, od 1909 roku, Martin Graf, urodzony w 1867 roku, drugim, od 1908 roku, Friedrich Feskorn, urodzony w 1874 roku.\n\nPrasa przechowa\u0142a wiele wiadomo\u015bci o tutejszych duchownych. W pa\u017adzierniku 1912 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d, pisz\u0105c o teologu Martinie K\u00e4hlerze, poda\u0142, \u017ce jego ojciec, w chwili narodzin syna pastor w Neuhausen pod K\u00f6nigsbergiem, by\u0142 p\u00f3\u017aniej pastorem w Pas\u0142\u0119ku, a nast\u0119pnie w K\u00f6nigsbergu, od 1841 roku superintendentem; zmar\u0142 w s\u0119dziwym wieku w Halle jako nadradca konsystorza w stanie spoczynku. Pod koniec 1851 roku pastor Brasche z Pas\u0142\u0119ka znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d kandydat\u00f3w do wakuj\u0105cej parafii przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku. W kwietniu 1853 roku dotychczasowy pastor w Pas\u0142\u0119ku, superintendent Carl Ludwig Volkmann, otrzyma\u0142 parafi\u0119 w Bladiau w diecezji Heiligenbeil, a w sierpniu tego roku wakuj\u0105c\u0105 parafi\u0119 przy ko\u015bciele ewangelickim w Pas\u0142\u0119ku otrzyma\u0142 pastor z Milejewa (Trunz) Ludwig Georg Petersen. Wiosn\u0105 1858 roku dr J. F. W. Ehrhart, dot\u0105d pastor pomocniczy i rektor w I\u0142awie, zosta\u0142 powo\u0142any przez patronat i zatwierdzony przez konsystorz na drugiego pastora. W maju 1860 roku superintendent Erdmann ze Starego Pola (Altfelde), powo\u0142any na pastora tutejszego ko\u015bcio\u0142a, zosta\u0142 mianowany superintendentem diecezji pas\u0142\u0119ckiej. Latem 1873 roku, po trzynastu latach pos\u0142ugi w Pas\u0142\u0119ku, konsystorz w K\u00f6nigsbergu powo\u0142a\u0142 go na pierwszego pastora w Tilsit; kazanie pr\u00f3bne wyg\u0142osi\u0142 tam 13 lipca, a 17 sierpnia mia\u0142 jeszcze konfirmowa\u0107 tutejsz\u0105 m\u0142odzie\u017c. Korespondent doda\u0142, \u017ce Tilsit otrzyma\u0142 w nim ju\u017c drugiego duchownego z Pas\u0142\u0119ka, bo tak\u017ce zmar\u0142y superintendent Petersen by\u0142 wcze\u015bniej pierwszym duchownym w Pas\u0142\u0119ku. W marcu 1874 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce kr\u00f3lewska rejencja mianowa\u0142a pastora Eilsbergera miejscowym inspektorem szk\u00f3\u0142 wiejskich parafii Pas\u0142\u0119k. W 1875 roku superintendentem diecezji pas\u0142\u0119ckiej mianowano pastora z Gr\u0105dek (Gro\u00df Thierbach) Karla Emila Krukenberga; pastor i superintendent Krukenberg przy ko\u015bciele w Pas\u0142\u0119ku przeszed\u0142 1 kwietnia 1909 roku w stan spoczynku. W lipcu 1880 roku dotychczasowy pastor w Pas\u0142\u0119ku, licencjat Eilsberger, otrzyma\u0142 parafi\u0119 przy ko\u015bciele Altro\u00dfg\u00e4rter w K\u00f6nigsbergu. W 1889 roku F. Th. Liedtke z K\u00f6nigsbergu zosta\u0142 powo\u0142any na drugiego pastora. Friedricha Feskorna, pastora w stanie spoczynku, a wtedy pastora pomocniczego w Rastenburg, powo\u0142a\u0142 w 1908 roku na drugiego pastora magistrat; gdy w 1909 roku otrzyma\u0142 urlop od obowi\u0105zk\u00f3w miejscowego inspektora szkolnego, zast\u0119powa\u0142 go w tym urz\u0119dzie pastor Finger. 24 sierpnia 1909 roku generalny superintendent Braun z K\u00f6nigsbergu wprowadzi\u0142 pastora Grafa z K\u00f6nigsbergu na urz\u0105d pastora tutejszego ko\u015bcio\u0142a i superintendenta diecezji. W 1923 roku pastor Engelbrecht z Tczewa, powo\u0142any na pierwsz\u0105 posad\u0119 pastorsk\u0105 w Pas\u0142\u0119ku, zosta\u0142 mianowany superintendentem i otrzyma\u0142 urz\u0105d efora diecezji pas\u0142\u0119ckiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eHol\u0105d Pruski\u201d; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych wpisanych do rejestru, powiat elbl\u0105ski, gmina Pas\u0142\u0119k; \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k\u201d; Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 450 \u201ePreussisch Holland, evangelische Kirche\u201d, 1892\u20131939 (szukajwarchiwach.gov.pl); A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 46\u201350; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83 oraz obja\u015bnienia; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 30 grudnia 1851 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 24 kwietnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 7 sierpnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 29 kwietnia 1858 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d, 22 maja 1860 roku, s. 3 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 2 sierpnia 1873 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 26 sierpnia 1875 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 15 lipca 1880 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 9 sierpnia 1889 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 23 sierpnia 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 5 marca 1909 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 29 czerwca 1909 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 27 sierpnia 1909 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 1 listopada 1923 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); K. Urbaniak, \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elbl\u0105gu i jego okolicach w latach 1711\u20131725\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 224\u2013225, 238; Ernst Machholz, \u201eDie Geschichte der reformierten Kirchengemeinde Pr. Holland und ihrer Schule\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 42, 1905, s. 317\u2013382; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 14 marca 1874 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 17 pa\u017adziernika 1912 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191.*","built_year":1297,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Bart%C5%82omieja_w_Pas%C5%82%C4%99ku"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"medievalheritage.eu","url":"https://medievalheritage.eu/en/main-page/heritage/poland/paslek-st-bartholomews-church/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eHol\u0105d Pruski\u201d","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"AP Olsztyn 42/367/0/-/450 \u201ePreussisch Holland, evangelische Kirche\u201d (1892\u20131939)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/15934334"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 46\u201350","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83 oraz obja\u015bnienia","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 30 grudnia 1851 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YWUCB7F6BXBY5K3QXOIBF5YWUUX74L7P"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 24 kwietnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CWGEAHD7BWF5EFU3E32ZFFEQYFQDT56I"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 7 sierpnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VGCGJ7YU73BTHBLQ2KUB23N3O32C3AQG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 29 kwietnia 1858 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XIETLAM4QEJIB2CHUJBBV7YFKDRUTLWZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d, 22 maja 1860 roku, s. 3 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JJLOL6U464E5IRYZHOVOZBMY2W375IBE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 2 sierpnia 1873 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YCHMTHLTE74PHB66E65VKHWS6B33FTDW"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 26 sierpnia 1875 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EED2S7SAXEVYFYJLIZN5QNUJU67VUHMQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 15 lipca 1880 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/X4J35BGRL5XVMORXD2JLRYDG4JKDLFBU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 9 sierpnia 1889 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KNHT3C2C3KLOZMBK2GAU6B72U7JJBS3K"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 23 sierpnia 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PVX4VWGZHEE7JGGW5XMC5U5IRWJZRWVG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 5 marca 1909 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HL4AC4BHO36TUDUCMKT33YT27W7DMI4U"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 29 czerwca 1909 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VZYHBPVRFRFNDPX7IFQ2VKQEAT5ISOJN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 27 sierpnia 1909 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/L2KMJYMKOZS6U3NMR3NAM4ZSDOMLPQXE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 1 listopada 1923 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CMIRZWJ4YR7ETZYYOTLIDOEKZJZVFWNB"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Urbaniak, \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elbl\u0105gu i jego okolicach w latach 1711\u20131725\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 224\u2013225, 238","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148286.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Ernst Machholz, \u201eDie Geschichte der reformierten Kirchengemeinde Pr. Holland und ihrer Schule\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 42, 1905, s. 317\u2013382","url":"https://archive.org/details/Altpreussische_Monatsschrift-42"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 14 marca 1874 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TRMHOSO3W63L6LQADFJMKET3CKB2MQJH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 17 pa\u017adziernika 1912 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/R6LKYWDEWGVIYGSB4E4PXEGBZL6O2BZF"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0515","image_url":"/static/atlas/foto/bao_2026/60627.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.06644,"lng":19.65776,"name_de":"Pfarrkirche St. Bartholom\u00e4us","name_pl":"Pas\u0142\u0119k \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Pfarrkirche St. Bartholom\u00e4us)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego stan\u0105\u0142 na miejscu \u015bredniowiecznej \u015bwi\u0105tyni przedmiejskiej tego samego wezwania, zniszczonej podczas wojny polsko-krzy\u017cackiej z lat 1519\u20131520. T\u0119 dawn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 karta ewidencyjna i Studium gminy datuj\u0105 na koniec XIV wieku.\n\nDzisiejsza budowla jest ryglowa, orientowana i jednonawowa, na planie zbli\u017conym do krzy\u017ca greckiego. Wznoszono j\u0105 od lat osiemdziesi\u0105tych XVI wieku: prace budowlane zako\u0144czono w 1592 roku, a wyposa\u017canie wn\u0119trza w 1598. Wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a le\u017c\u0105 p\u0142yty nagrobne z XVII i XVIII wieku \u2014 pozosta\u0142o\u015b\u0107 cmentarza ewangelickiego, przy kt\u00f3rym \u015bwi\u0105tynia pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a cmentarnego. Cmentarz ten przeniesiono tutaj w 1680 roku spod ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i grzebano na nim do dwudziestego wieku, kiedy wi\u0119ksz\u0105 jego cz\u0119\u015b\u0107 zamieniono na park; przy samej \u015bwi\u0105tyni pozosta\u0142 niewielki skrawek.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego po\u015bwi\u0119ci\u0142 w 1592 roku archiprezbiter Leukenroth; szpital \u015bwi\u0119tego Jerzego wzmiankowano tu w 1408 roku. W tym samym inwentarzu zapisano, \u017ce w 1822 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 odnowiono z dobrowolnych sk\u0142adek z inicjatywy superintendenta Jedoscha. To budowla szachulcowa, tylko \u015bciana zachodnia jest z kamienia polnego. W nastawie o\u0142tarza by\u0142 obraz olejny z ko\u0144ca XVII wieku przedstawiaj\u0105cy Chrystusa na krzy\u017cu z dwiema postaciami fundator\u00f3w, a w p\u00f3\u0142nocnej kruchcie sta\u0142a drewniana rze\u017aba Chrystusa w Ogr\u00f3jcu z Bogiem Ojcem i trzema \u015bpi\u0105cymi uczniami, obok za\u015b druga rze\u017aba Chrystusa; empora i organy nosi\u0142y ju\u017c cechy rokoka. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego (2021) kanw\u0105 dekoracji malarskich empory ko\u015bcio\u0142a sta\u0142o si\u0119 dzie\u0142o Otto van Veena \u201eAmoris divini emblemata\u201d z 1615 roku.\n\nSzerzej o odnowieniu z 1822 roku pisze pas\u0142\u0119cki duchowny Brasche w artykule og\u0142oszonym w 1846 roku w \u201eNeue Preu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d. Nazywa ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego dobrem gminy, z kt\u00f3rego utrzymania w\u0142adze zrezygnowa\u0142y i kt\u00f3re pojedynczy cz\u0142onkowie gminy uratowali przed zniszczeniem. \u201eNieszcz\u0119sna wojna\u201d, jak pisze, obr\u00f3ci\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142, podobnie jak wiele innych, do innego u\u017cytku: sta\u0142 si\u0119 magazynem, a obluzowane deski stropu i pod\u0142ogi podobno zu\u017cyto na trumny dla ubogich i obcych. Po wojnie, cho\u0107 w op\u0142akanym stanie, zn\u00f3w po\u015bwi\u0119cono go dawnemu celowi, jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pogrzebowy. W 1820 roku uznano go jednak za tak podupad\u0142y, \u017ce trzeba go by\u0142o albo naprawi\u0107, albo rozebra\u0107; kosztorys naprawy wynosi\u0142 538 talar\u00f3w, a drewno i inne materia\u0142y mia\u0142a dostarczy\u0107 gmina. Gmina wiejska odm\u00f3wi\u0142a pokrycia przypadaj\u0105cej na ni\u0105 cz\u0119\u015bci koszt\u00f3w i opowiedzia\u0142a si\u0119 za ca\u0142kowit\u0105 rozbi\u00f3rk\u0105, gmina miejska natomiast obstawa\u0142a przy zachowaniu budynku. Gdy w\u0142adze wy\u017csze zarz\u0105dzi\u0142y rozbi\u00f3rk\u0119, przedstawiciele miasta z\u0142o\u017cyli 25 marca 1822 roku o\u015bwiadczenie, kt\u00f3re Brasche przytacza: nie mog\u0105 si\u0119 zgodzi\u0107 na rozbi\u00f3rk\u0119 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego, bo nie przynios\u0142oby im to czci, gdyby dla potomnych rozbierali ko\u015bcio\u0142y, a budowali nowe domy; postanawiaj\u0105 wi\u0119c zbiera\u0107 dobrowolne sk\u0142adki i wierz\u0105, \u017ce wsie si\u0119 od tego nie od\u0142\u0105cz\u0105, a gdyby gmina wiejska ich \u017cyczeniu nie odpowiedzia\u0142a, b\u0119d\u0105 zbiera\u0107 sk\u0142adki dla samego miasta, nie w\u0105tpi\u0105c, \u017ce \u201eein jeder, der Religion hat\u201d \u2014 ka\u017cdy, kto ma religi\u0119 \u2014 pomo\u017ce w tym po\u017cytecznym dziele. Napraw\u0119 przeprowadzono bez si\u0119gania po jakiekolwiek fundusze publiczne, o czym magistrat sam donosi\u0142 20 czerwca 1822 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego nie zmieni\u0142 po wojnie wyznania. Od 1966 roku \u015bwi\u0105tynia jest u\u017cytkowana wsp\u00f3lnie przez parafi\u0119 ewangelicko-augsbursk\u0105 i parafi\u0119 prawos\u0142awn\u0105. W cz\u0119\u015bci wschodniej, z o\u0142tarzem, gromadz\u0105 si\u0119 ewangelicy, w zachodniej \u2014 prawos\u0142awna parafia \u015bwi\u0119tego Onufrego. Jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii ewangelicko-augsburskiej w Ostr\u00f3dzie \u015bwi\u0105tynia pozostaje czynna \u2014 nabo\u017ce\u0144stwa odprawia si\u0119 w trzeci\u0105 niedziel\u0119 miesi\u0105ca, a tak\u017ce w drugi dzie\u0144 \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia i w Wielki Pi\u0105tek. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 10 pa\u017adziernika 1956 roku pod numerem A-174.\n\nWed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego nieliczni pas\u0142\u0119ccy ewangelicy gromadzili si\u0119 po wojnie w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 w tym ko\u015bci\u00f3\u0142ku, kt\u00f3ry dot\u0105d s\u0142u\u017cy\u0142 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 cmentarny. Czasem przyje\u017cd\u017ca\u0142 do nich superintendent olszty\u0144ski albo jego wikariusz i wtedy w nabo\u017ce\u0144stwie uczestniczy\u0142o oko\u0142o 80 os\u00f3b. Kazania g\u0142oszono wy\u0142\u0105cznie po polsku, a co roku odbywa\u0142a si\u0119 konfirmacja m\u0142odzie\u017cy i doros\u0142ych. W 1947 roku parafia liczy\u0142a 241 ewangelik\u00f3w, w 1948 roku \u2014 365, a zestawienie Biura do Spraw Wyzna\u0144 Urz\u0119du Rady Ministr\u00f3w z 25 czerwca 1951 roku podaje 200 wyznawc\u00f3w. W\u015br\u00f3d duchownych, kt\u00f3rzy obs\u0142ugiwali Pas\u0142\u0119k, zestawienie autora wymienia ksi\u0119dza Franciszka Dud\u0119 \u2014 w latach 1962\u20131972 z Ostr\u00f3dy, a w latach 1972\u20131986 z Olsztyna \u2014 oraz ksi\u0119dza Alfreda Tschirschnitza z Ostr\u00f3dy, w latach 1979\u20131990.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom III, 1882) opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego jako mniejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 poza miastem, na cmentarzu, w kt\u00f3rej zwykle wyg\u0142aszano mowy pogrzebowe.\n\nErnst Machholz przytacza rozporz\u0105dzenie z 9 marca 1778 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rego nikt, bez wzgl\u0119du na wyznanie, nie m\u00f3g\u0142 odt\u0105d chowa\u0107 swoich zmar\u0142ych na ma\u0142ym cmentarzu przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, chyba \u017ce mia\u0142 ju\u017c tam grobowiec; wszystkich innych zmar\u0142ych miano chowa\u0107 na cmentarzu przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego. Ten za\u015b by\u0142, jak czytamy w przytoczonych przez Machholza aktach, cmentarzem og\u00f3lnym (\u201eallgemeiner Kirchhof\u201d), na kt\u00f3rym bez r\u00f3\u017cnicy chowano zar\u00f3wno mieszka\u0144c\u00f3w ni\u017cszego stanu, jak i osoby uprzywilejowane, oficer\u00f3w z \u017conami i dzieci szlacheckie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Boetticher podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego po\u015bwi\u0119cono w 1592 roku, bo cmentarz wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja sta\u0142 si\u0119 za ciasny; ewidencja datuje przeniesienie cmentarza na 1680 rok.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119: za\u0142o\u017cona oko\u0142o 1297 roku, pod patronatem kr\u00f3lewskim. Liczy\u0142a 6276 dusz, 8 szk\u00f3\u0142 i 22 nauczycieli. Obja\u015bnienia almanachu zastrzegaj\u0105, \u017ce takie dawne daty pochodz\u0105 g\u0142\u00f3wnie z kroniki Harnocha i nie r\u0119cz\u0105 za ich dok\u0142adno\u015b\u0107. Nale\u017ca\u0142y do niej: Preu\u00dfisch Holland, Althof, Angnitten, Caymen, Copiehnen, Crossen, Emilienhorst, Golbitten, Koppeln, Kreuz, Melkhof, Neuendorf, Robitten, Rohrkrug, Sch\u00e4ferei, Sch\u00f6nwiese, Skollmen, Spittels, Warnickam, Weeskendorf, Weeskenhof, Wiesenhof. Samo miasto, stolica powiatu, mia\u0142o 4744 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 416 katolik\u00f3w. Pierwszym pastorem i superintendentem by\u0142 wtedy, od 1909 roku, Martin Graf, urodzony w 1867 roku, drugim, od 1908 roku, Friedrich Feskorn, urodzony w 1874 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eHol\u0105d Pruski\u201d; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych wpisanych do rejestru, powiat elbl\u0105ski, gmina Pas\u0142\u0119k; \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k\u201d; wykaz parafii i filia\u0142\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w RP (luteranie.pl), plac\u00f3wka Pas\u0142\u0119k; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 50; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83 oraz obja\u015bnienia; Ernst Machholz, \u201eDie Geschichte der reformierten Kirchengemeinde Pr. Holland und ihrer Schule\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 42, 1905, s. 317\u2013382; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 196, 198; Brasche, \u201eDie St. Georgskirche in Pr. Holland\u201d, \u201eNeue Preu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d II, K\u00f6nigsberg 1846, s. 457\u2013458 (Bayerische Staatsbibliothek, M\u00fcnchener DigitalisierungsZentrum); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 43.*","built_year":1592,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jerzego_w_Pas%C5%82%C4%99ku"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"leksykonkultury.ceik.eu","url":"http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_pw._%C5%9Bw._Jerzego_w_Pas%C5%82%C4%99ku"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eHol\u0105d Pruski\u201d","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 50","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83 oraz obja\u015bnienia","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Ernst Machholz, \u201eDie Geschichte der reformierten Kirchengemeinde Pr. Holland und ihrer Schule\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 42, 1905, s. 317\u2013382","url":"https://archive.org/details/Altpreussische_Monatsschrift-42"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 196, 198","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Brasche, \u201eDie St. Georgskirche in Pr. Holland\u201d, \u201eNeue Preu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d II, K\u00f6nigsberg 1846, s. 457\u2013458 (Bayerische Staatsbibliothek, M\u00fcnchener DigitalisierungsZentrum)","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10013934?page=469"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 43","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0514","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.060556,"lng":19.656111,"name_de":"St.-Georgs-Kirche","name_pl":"Pas\u0142\u0119k \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski \u015bw. Jerzego (St.-Georgs-Kirche)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Pastwa, po niemiecku Gro\u00df Weide, le\u017cy w gminie Kwidzyn, w nizinie nad Starym Nogatem, naprzeciw Gniewu. Po tutejszej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej zosta\u0142o miejsce dawnego cmentarza: po zachodniej stronie drogi, mi\u0119dzy Pastw\u0105 a Gniewskim Polem, na dzia\u0142ce numer 189 i cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 187. Ewidencja konserwatorska datuje go og\u00f3lnie na XIX wiek. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 podaje, \u017ce nie zachowa\u0142 si\u0119 ani uk\u0142ad cmentarza, ani nagrobki, ani starodrzew. W 1978 roku cmentarz zamkni\u0119to, jak podaje program opieki nad zabytkami.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Pastw\u0119 jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 35 dom\u00f3w mieszkalnych i 387 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 151 ewangelik\u00f3w, 225 katolik\u00f3w i 11 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Gniewie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku S\u0142ownik geograficzny (tom wydany w 1886 roku) opisywa\u0142 Pastw\u0119 jako wie\u015b w Pomezanii, po\u0142o\u017con\u0105 nad Starym Nogatem w powiecie kwidzy\u0144skim. Stacj\u0105 pocztow\u0105 dla wsi by\u0142o Ryjewo. S\u0142ownik geograficzny w ha\u015ble \u201ePastwa, niem. Gross Weide\u201d rozbicia wyznaniowego nie podaje. Wylicza obszar 759,29 (bez jednostki miary), a z ludno\u015bci tylko stan z 1868 roku: 21 budynk\u00f3w, pi\u0119\u0107 dom\u00f3w, 63 mieszka\u0144c\u00f3w. Wie\u015b przypisuje do parafii katolickiej w Tychnowach, a do ewangelickiej \u2014 w miejscowo\u015bci zapisanej jako \u201eTromnowo\u201d.\n\nSpis z 1885 roku naliczy\u0142 tu 388 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 200 katolik\u00f3w, 175 ewangelik\u00f3w i trzynastu innych chrze\u015bcijan. Ewangelicy z Pastwy nale\u017celi do parafii w Gniewie, po niemiecku Mewe, po drugiej stronie Wis\u0142y. Tak podaje spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku i tak samo spis z 1 grudnia 1910 roku. W obu spisach katolik\u00f3w przypisano do Janowa (Johannisdorf). Agathon Harnoch wymienia Pastw\u0119 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii gniewskiej, kt\u00f3ra liczy\u0142a wtedy oko\u0142o 3052 dusz. Harnoch notuje przy parafii gniewskiej dwadzie\u015bcia cztery cmentarze prywatne i oko\u0142o stu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu mennonit\u00f3w.\n\nW spisie z 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 349 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 180 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku (133 ewangelik\u00f3w, 29 katolik\u00f3w i osiemnastu innych chrze\u015bcijan). W tym spisie 130 os\u00f3b m\u00f3wi\u0142o po polsku. W 1910 roku w Pastwie stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. \u015awi\u0105tynia stoi w innym miejscu ni\u017c opisywany cmentarz i jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1886, decyzj\u0105 z 19 kwietnia 2012 roku. W wykazie rejestru opisano j\u0105 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa, z 1910 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1868 roku 63 mieszka\u0144c\u00f3w w 21 budynkach, a urz\u0119dowy podr\u0119cznik z tego samego roku \u2014 387 mieszka\u0144c\u00f3w w 35 domach mieszkalnych.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gniew (Mewe) i podaje tu 110 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, pozycja 375; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Marienwerder, s. 76, pozycja 36; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycja 30; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VII, has\u0142o Pastwa, oraz tom IX, has\u0142o Pastwa (Rudnerweide); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 516\u2013517; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201ePastwa\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 112\u2013113; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 375","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Pastwa","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 87","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1077","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.80936,"lng":18.87404,"name_de":"Gross Weide","name_pl":"Pastwa \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pastwa, po niemiecku Gro\u00df Weide, le\u017cy w gminie Kwidzyn. Stoi tu dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. W tej \u015bwi\u0105tyni mie\u015bci si\u0119 dzi\u015b rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1886, decyzj\u0105 z 19 kwietnia 2012 roku. W wykazie zabytk\u00f3w figuruje jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa, 1910\u201d.\n\nHas\u0142o S\u0142ownika geograficznego, prowadzone pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Gross Weide, notuje dla 1868 roku 21 budynk\u00f3w, pi\u0119\u0107 dom\u00f3w i 63 mieszka\u0144c\u00f3w oraz obszar 759,29 (S\u0142ownik nie podaje jednostki miary). W tym ha\u015ble stacj\u0119 pocztow\u0105 wskazano w Ryjewie, a z przynale\u017cno\u015bci ko\u015bcielnej \u2014 parafi\u0119 katolick\u0105 w Tychnowach i ewangelick\u0105 w Tromnowie.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Weide* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 35 dom\u00f3w mieszkalnych i 387 mieszka\u0144c\u00f3w. W tej liczbie by\u0142o 151 ewangelik\u00f3w, 225 katolik\u00f3w i 11 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Gniewie. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Pastwie 388 mieszka\u0144c\u00f3w. W spisie wykazano 175 ewangelik\u00f3w, 200 katolik\u00f3w i 13 innych chrze\u015bcijan. Katolicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Janowie (Johannisdorf).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1868 roku 63 mieszka\u0144c\u00f3w w 21 budynkach, a urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej z tego samego roku \u2014 387 mieszka\u0144c\u00f3w w 35 domach mieszkalnych.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gniew (Mewe) i podaje tu 110 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, strony 76\u201377, pozycja 36; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VII, has\u0142o Pastwa, oraz tom IX, has\u0142o Pastwa w powiecie sztumskim; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 112\u2013113; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.*","built_year":1910,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. -","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Pastwa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0532","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.802406,"lng":18.873907,"name_de":"Gross Weide","name_pl":"Pastwa \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Paw\u0142\u00f3wko, po niemiecku Klein Paglau, to so\u0142ectwo gminy Chojnice. Tutejszy cmentarz ewangelicki figuruje w ewidencji konserwatorskiej pod pozycj\u0105 228; ma powierzchni\u0119 niespe\u0142na dw\u00f3ch ar\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z 12 grudnia 1985 roku ocenia jego stan jako \u201ez\u0142y, ro\u015blinno\u015b\u0107 o charakterze samosiew\u00f3w, nagrobki niezachowane, kilka zaros\u0142ych mogi\u0142\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy na lekkim wzniesieniu po\u015br\u00f3d p\u00f3l, oko\u0142o czterdziestu metr\u00f3w na lewo od drogi do Granowa; granice by\u0142y czytelne. W 1985 roku zachowa\u0142o si\u0119 pi\u0119\u0107 mogi\u0142 z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku, bez ogrodzenia i bez starodrzewu.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Klein Paglau* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu sze\u015b\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych i 72 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 32 ewangelik\u00f3w i 40 katolik\u00f3w. W tym podr\u0119czniku katolik\u00f3w przypisano do parafii *Neukirch*, a dzieci do okr\u0119gu szkolnego *Gro\u00df Paglau*. W statystyce Agathona Harnocha z 1890 roku Klein Paglau figuruje w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii ewangelickiej w Chojnicach.\n\nPierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku wpisa\u0142 Paw\u0142\u00f3wko jako obw\u00f3d dworski, na stronie 14 pod pozycj\u0105 dwudziest\u0105 pi\u0105t\u0105. Naliczy\u0142 tu w dwudziestu pi\u0119ciu domach 180 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 94 m\u0119\u017cczyzn i 86 kobiet \u2014 a w\u015br\u00f3d nich 157 ewangelik\u00f3w wobec 23 katolik\u00f3w. Narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o w\u00f3wczas 146 os\u00f3b, polsk\u0105 34. W samym folwarku Paw\u0142\u00f3wko, bez Lipie\u0144ca i Friedrichshofu, na 165 mieszka\u0144c\u00f3w ewangelik\u00f3w by\u0142o 153.\n\nW po\u0142o\u017conym obok Paw\u0142owie, po niemiecku Gross Paglau, S\u0142ownik geograficzny odnotowa\u0142 dobra rycerskie z katolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym, nale\u017c\u0105ce do parafii ewangelickiej w Chojnicach i katolickiej w Nowej Cerkwi. W Paw\u0142owie wed\u0142ug stanu z 1868 roku by\u0142o 253 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 138 katolik\u00f3w wobec 115 ewangelik\u00f3w. W 1921 roku by\u0142o tam 334 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 55 ewangelik\u00f3w.\n\nPaw\u0142\u00f3wko, kt\u00f3re wymienia ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, to inna wie\u015b. Nazwa pada tam w wykazie wiosek parafii Szczytno \u2014 obok Lisowa, P\u0142aszczyc, Zawady, Pakotolska i Pokrzywnicy \u2014 a ko\u015bci\u00f3\u0142 szczytnie\u0144ski arcybiskup Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 w 1617 roku do Przechlewa. W ko\u015bciele szczytnie\u0144skim nabo\u017ce\u0144stwo odprawia\u0142 co trzeci\u0105 lub czwart\u0105 niedziel\u0119 proboszcz z Przechlewa. To Szczytno i to Paw\u0142\u00f3wko le\u017ca\u0142y w powiecie cz\u0142uchowskim. S\u0142ownik geograficzny pod has\u0142em \u201ePaw\u0142\u00f3wko\u201d notuje wie\u015b o niemieckiej nazwie Pagelkau, z parafi\u0105 katolick\u0105 w Przechlewie i ewangelick\u0105 w Cz\u0142uchowie, 43 katolikami i 251 ewangelikami. W spisie z 1 grudnia 1885 roku Pagelkau w powiecie cz\u0142uchowskim ma 346 mieszka\u0144c\u00f3w, 277 ewangelik\u00f3w i 64 katolik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 72 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 14, poz. 24 i 25; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII, has\u0142a Paw\u0142owo i Paw\u0142\u00f3wko; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau, s. 160, poz. 60; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Konitz, s. 500; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 343; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), poz. 228; karta cmentarza w Paw\u0142\u00f3wku, oprac. W. Lipowicz, 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 46\u201347; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"So\u0142ectwo Paw\u0142\u00f3wko-Lipienice \u2014 BIP Gmina Chojnice","url":"https://bip.gminachojnice.com.pl/solectwo-pawlowko-lipienice.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0091","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.679636,"lng":17.614433,"name_de":"Klein Paglau","name_pl":"Paw\u0142\u00f3wko (gmina Chojnice) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po wsi pozosta\u0142 cmentarz ewangelicki i zachowany pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Datowania cmentarza ani liczby poch\u00f3wk\u00f3w nie ustalono, a jego stan opisuje karta cmentarza z 1992 roku; gminy Przechlewo nie obejmuje dost\u0119pny wyci\u0105g gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, a rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Paw\u0142\u00f3wka nie wymienia.\n\nPaw\u0142\u00f3wko \u2014 do 1945 roku Pagelkau, a w dokumentach Cleyne Paulow \u2014 by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie cz\u0142uchowskim (Kreis Schlochau). Pierwszy przywilej nada\u0142 tu za czas\u00f3w krzy\u017cackich komtur cz\u0142uchowski Henryk Ernst, sprawuj\u0105cy urz\u0105d do 1344 roku: dobra otrzymali na prawie niemieckim Myrusch, Nedan i synowie Miko\u0142aja, w zamian za trzy s\u0142u\u017cby konne po cztery grzywny. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Paw\u0142\u00f3wko nale\u017ca\u0142o do Hansa Heinricha von Borna, potem do jego syna Johanna Heinricha, a od 1775 roku do wnuka Krispina Ewalda. W wykazie wasali z 1774 roku 80-letni Johann Heinrich von Born, porucznik w stanie spoczynku, mieszka\u0142 w Paw\u0142\u00f3wku; w 1775 roku zapisano go ju\u017c jako zmar\u0142ego.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie \u2014 zgodnie podaj\u0105 to spis z 1885 roku dla obu jednostek, *S\u0142ownik geograficzny* oraz Harnoch, kt\u00f3ry Paw\u0142\u00f3wko wymienia w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii cz\u0142uchowskiej, licz\u0105cej wtedy 5357 dusz. Parafia ta mia\u0142a za sob\u0105 d\u0142ug\u0105 przerw\u0119: od 1609 do 1826 roku ewangelicy w Cz\u0142uchowie nie mieli w\u0142asnego duchownego i trzymali si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Klausfelde (u Harnocha Clausfelde); wtedy gmin\u0119 restytuowano, a rok p\u00f3\u017aniej zbudowano nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na ruinach dawnego zamku. W wykazie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich B\u00e4ra notowane s\u0105 dla tej parafii chrzty i \u015bluby w Klausfelde od 1731 roku, zgony od 1732, w Stolzenfelde chrzty od 1747, a \u015bluby i zgony od 1790 \u2014 dla samego Cz\u0142uchowa za\u015b chrzty i zgony od 1815 i \u015bluby od 1816 roku. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Stolzenfelde \u2014 miejscowo\u015bci, kt\u00f3ra sama mia\u0142a niegdy\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, rozebrany w XIX wieku i nieodbudowany; zosta\u0142y po nim dwa dzwony. Ksi\u0119g\u0119 chrzt\u00f3w prowadzono w nim od 1747 roku.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie; katolicy \u2014 do parafii *Prechlau*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. *S\u0142ownik geograficzny* liczy dla 1868 roku obie osady razem, dobra i wie\u015b: 301 mieszka\u0144c\u00f3w w 28 domach i 88 budynkach, z tego 251 ewangelik\u00f3w i 43 katolik\u00f3w; osobno sta\u0142 m\u0142yn \u2014 21 mieszka\u0144c\u00f3w, wszyscy ewangelicy, w 3 domach i 8 budynkach. W po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* (tom z 1886 roku) opisywa\u0142 Paw\u0142\u00f3wko jako dobra rycerskie i wie\u015b o tej samej nazwie, z poczt\u0105 w Stolzenfelde. W miejscu by\u0142a szko\u0142a. Czysty doch\u00f3d z gruntu d\u00f3br szacowano na 1396 marek. Nale\u017c\u0105cy do wsi m\u0142yn nosi\u0142 niemieck\u0105 nazw\u0119 *Pagelkauermuehle*. W 1885 roku towarzystwo akcyjne *Berliner Holzkomptoir* sprzeda\u0142o tutejsze dobra rycerskie za 162 000 marek kapitali\u015bcie Kunde ze S\u0142upska.\n\nPowiat cz\u0142uchowski by\u0142 wyznaniowo mieszany, z lekk\u0105 przewag\u0105 ewangelick\u0105: inwentarz zabytk\u00f3w prowincji zachodniopruskiej liczy\u0142 w nim w 1887 roku 66 972 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 37 019 przyznawa\u0142o si\u0119 do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, a 28 253 do katolickiego; w 1910 roku ewangelicy stanowili oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu jeden procent mieszka\u0144c\u00f3w powiatu. W samym Paw\u0142\u00f3wku przewa\u017cali wyra\u017aniej. Spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi wie\u015b i dobra jako dwie odr\u0119bne jednostki: w gminie wiejskiej, na stronie 160 pod pozycj\u0105 60, naliczy\u0142 346 os\u00f3b \u2014 277 ewangelik\u00f3w, 64 katolik\u00f3w i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w. W obwodzie dworskim, na stronie 164 pod pozycj\u0105 123, naliczy\u0142 dalszych 320, w\u015br\u00f3d nich 234 ewangelik\u00f3w i 86 katolik\u00f3w, w trzech miejscach zamieszkania, 33 domach i 56 gospodarstwach domowych. Meyers podaje oko\u0142o 1910 roku 263 mieszka\u0144c\u00f3w. Paw\u0142\u00f3wko nale\u017ca\u0142o kolejno do trzech prowincji: do lat 1919\u20131920 by\u0142y to Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131938 Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku Pomorze.\n\nKatolicy nale\u017celi do gminy ko\u015bcio\u0142a filialnego w Szczytnie, obejmuj\u0105cej Szczytno, Lisewo, P\u0142aszczyc\u0119, Zawad\u0119, Pakotulsko, Paw\u0142\u00f3wko i Pokrzywnic\u0119. W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 szczytnie\u0144ski do Przechlewa, a spis z 1885 roku zapisuje tutejszych katolik\u00f3w przy tamtejszej parafii \u015bwi\u0119tej Anny. W s\u0105siednim Przechlewie, kt\u00f3re jeszcze w 1885 roku spis przypisywa\u0142 do parafii ewangelickiej w S\u0105polnie, ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w prowadzono od 1829 roku; odr\u0119bn\u0105 parafi\u0119 tamtejsi ewangelicy utworzyli wed\u0142ug Benedykta Reszki w 1893 roku, a pierwszy jej zarz\u0105dca, pastor Paul Hartwig, urz\u0119dowa\u0142 od 1889. Ksi\u0119g\u0119 konfirmacji za\u0142o\u017cono tam w 1889, a wykaz komunikant\u00f3w w 1892 roku. W\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej, Przechlewo dosta\u0142o w 1911 roku. Czy i kiedy Paw\u0142\u00f3wko do tej parafii przesz\u0142o, \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1992 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan w 60 %\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi przy drodze dojazdowej, na lekkim wzniesieniu, i nie mia\u0142 wtedy ogrodzenia ani bramy; zachowa\u0142o si\u0119 pi\u0119\u0107 mogi\u0142 oraz dwa nagrobki wolno stoj\u0105ce, z kt\u00f3rych najstarszym by\u0142 cippus z 1892 roku, a granic\u0119 i \u015brodek za\u0142o\u017cenia znaczy\u0142 rz\u0105d \u015bwierk\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 196 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 160 poz. 60 oraz s. 164\u2013165 poz. 123); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 504\u2013505; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 25\u201326; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycje 213 i 216; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 387\u2013388; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Denkmalprojekt.org \u2014 pomnik poleg\u0142ych pierwszej wojny \u015bwiatowej w Pagelkau; karta cmentarza w Paw\u0142\u00f3wku, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 356 (s. 15), nr 1333 (s. 124); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201ePaw\u0142\u00f3wko\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 140\u2013141; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Paw\u0142\u00f3wko (powiat cz\u0142uchowski) \u2013 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Paw%C5%82%C3%B3wko_(powiat_cz%C5%82uchowski)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Paw\u0142\u00f3wko, niem. Pagelkau, dok. Cleyne Paulow, dobra ryc., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Paw\u0142\u00f3wko","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 356 (s. 15), nr 1333 (s. 124)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0649","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.73746,"lng":17.283865,"name_de":"Pagelkau","name_pl":"Paw\u0142\u00f3wko (gmina Przechlewo) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Paw\u0142owo, po niemiecku Paulsdorf, le\u017cy w gminie Gardeja. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, po wschodniej stronie Wis\u0142y; po plebiscycie z 11 lipca 1920 roku ziemie te pozosta\u0142y przy Prusach.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza tutejszy cmentarz ewangelicki na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi, po po\u0142udniowej stronie drogi z Paw\u0142owa do Czarnego G\u00f3rnego, na dzia\u0142ce numer 21. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku po po\u0142udniowej stronie drogi do Czarnego G\u00f3rnego. W terenie jest czytelny, oczyszczony z samosiew\u00f3w i zachowany szcz\u0105tkowo.\n\nPaw\u0142owo by\u0142o obszarem dworskim i wsi\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci ewangelick\u0105. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 433 mieszka\u0144c\u00f3w w 24 domach, w tym 380 ewangelik\u00f3w i 53 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Trumiejach (Gro\u00df Tromnau), katolicy do parafii w Szynwa\u0142dzie (Gro\u00df Sch\u00f6nwalde). W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 499 mieszka\u0144c\u00f3w: 441 os\u00f3b poda\u0142o j\u0119zyk niemiecki (413 ewangelik\u00f3w i 28 katolik\u00f3w), 53 osoby \u2014 polski.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Paulsdorf* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 14 dom\u00f3w mieszkalnych i 221 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 184 ewangelik\u00f3w i 37 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Trumieje (Gro\u00df Tromnau) i podaje tu 420 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, pozycja 320; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 82\u201383, pozycja 169 (odczyt ze skanu); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, zeszyt III (rejencja kwidzy\u0144ska), spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Marienwerder, pozycja 146 (odczyt ze skanu); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 110\u2013111; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 320","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2020, poz. 4865, s. 74, tab. 4, lp. 22","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1069","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.60725,"lng":19.1128,"name_de":"Paulsdorf","name_pl":"Paw\u0142owo (gmina Gardeja) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Paw\u0142owo, do 1945 roku Gro\u00df Paglau, le\u017cy na skraju Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, w gminie Tr\u0105bki Wielkie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz z grobowcem, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 86 jako \u201egrobowiec i cmentarz ewangelicki\u201d i obj\u0119ty tak\u017ce wojew\u00f3dzk\u0105 ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w. Dzi\u015b cmentarz jest nieczynny, a daty jego za\u0142o\u017cenia ewidencja nie podaje. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wiadomo\u015bci, czyj to grobowiec; w gminnej ewidencji pod pozycj\u0105 85 figuruje w tej samej wsi park podworski.\n\nW XVII i XVIII wieku z Paw\u0142owa za\u0142o\u017cono liczne osady, cz\u0119sto z osadnikami protestanckimi. W 1772 roku Gross-Paglau z pustkowiami Baumgart, Neukrug, Alth\u00fctte i Zelmrostwo nale\u017ca\u0142o do Franciszka Owidzkiego, katolika, kt\u00f3ry okaza\u0142 przywilej z 1526 roku; dobra liczy\u0142y 20 w\u0142\u00f3k roli i 6 w\u0142\u00f3k lasu, a Klein-Paglau Owidzki odda\u0142 niedawno bratu Micha\u0142owi. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Paw\u0142owo (Gro\u00df Paglau w powiecie ko\u015bcierskim) nale\u017ca\u0142o do Johanna Karla von Pircha, od 1737 roku do Ludwika Augustyna Owidzkiego, potem do jego syna Franciszka i wnuka Jana Antoniego, od 1787 roku do Ernsta Ludwiga von Weihera, od 1789 roku do Ludwiga Ferdinanda von Tiedemanna, a od 1793 roku do Johanna Gottfrieda Thielego. W 1795 roku Paw\u0142owo przesz\u0142o do Ignacego Schedlin-Czarli\u0144skiego, a w 1826 roku do Daniela Ganguina.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Gro\u00df Paglau* 50 budynk\u00f3w mieszkalnych i 520 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 439 ewangelik\u00f3w i 81 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu dziesi\u0119\u0107 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 532 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 494 ewangelik\u00f3w i trzydziestu o\u015bmiu katolik\u00f3w. Wiersz stoi na stronie 44 pod pozycj\u0105 138, w dziale obwod\u00f3w dworskich powiatu Berent \u2014 Paw\u0142owo by\u0142o w\u00f3wczas obwodem dworskim, nie gmin\u0105 wiejsk\u0105, a podw\u00f3jny krzy\u017cyk przy nazwie oznacza w tym spisie przynale\u017cno\u015b\u0107 do s\u0105du obwodowego w Skarszewach. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi wed\u0142ug tego spisu do parafii w Sch\u00f6neck, czyli w Skarszewach. W spisie z 1 grudnia 1910 roku obw\u00f3d dworski o obszarze 931 hektar\u00f3w liczy\u0142 493 mieszka\u0144c\u00f3w: 472 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku \u2014 a w\u015br\u00f3d nich 463 ewangelik\u00f3w, siedmiu katolik\u00f3w i dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan \u2014 oraz osiemnastu m\u00f3wi\u0105cych po polsku. Drugie Gro\u00df Paglau \u2014 dobra rycerskie pod Chojnicami, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Chojnicach \u2014 S\u0142ownik geograficzny i spis z 1885 roku wymieniaj\u0105 osobno w powiecie chojnickim.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w Prus Zachodnich z 1912 roku w\u0142a\u015bcicielem szlacheckiego maj\u0105tku rycerskiego Paw\u0142owo, po niemiecku Gro\u00df Paglau, by\u0142 Hermann Schroeder. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do prowincji Prusy Zachodnie. Wiersz spisowy Gro\u00df Paglau stoi zar\u00f3wno w 1885, jak i w 1910 roku w powiecie Berent, czyli ko\u015bcierskim, w rejencji gda\u0144skiej. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia Gro\u00df Paglau wraz z Alth\u00fctte i Baumgart w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii w Mierzeszynie, w powiecie Wy\u017cyny Gda\u0144skiej. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d czternastu cmentarzy parafii w Mierzeszynie, licz\u0105cej wtedy 3309 ewangelik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Skarszewy (Sch\u00f6neck) i podaje tu 465 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 5; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 44\u201345, pozycja 138; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 6, pozycja 133; wykaz obiekt\u00f3w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie, pozycje 85 i 86; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 17; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1194 (s. 79); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21, pozycja 194; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 53, 68, 149; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 86, Paw\u0142owo)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 5","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1194 (s. 79)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21, pozycja 194","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 53, 68, 149","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0372","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.13423,"lng":18.40807,"name_de":"Gro\u00df Paglau","name_pl":"Paw\u0142owo (gmina Tr\u0105bki Wielkie) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w P\u0119dziszewie uj\u0119to w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. Le\u017cy na dzia\u0142ce nr 362, w obr\u0119bie lasu; datowany jest na pocz\u0105tek XX wieku i ma 0,28 hektara powierzchni. Obiekt nie jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.debrzno.pl","url":"https://bip.debrzno.pl/ (GEZ 2015)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, obwody dworskie, pozycja 139","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1011","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.56972,"lng":17.12623,"name_de":"","name_pl":"P\u0119dziszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"To cmentarz jednej rodziny. Prywatn\u0105 nekropoli\u0119 rodow\u0105 Hoene w P\u0119powie, po niemiecku Pempau, za\u0142o\u017cono w 1862 roku przy maj\u0105tku ziemskim licz\u0105cym wed\u0142ug *S\u0142ownika geograficznego* 733,64 hektara. Bia\u0142a Karta konserwatorska, spisana 30 pa\u017adziernika 1985 roku, okre\u015bla j\u0105 jako \u201ecmentarz poewangelicki rodziny Hoene\u201d i podaje rok 1945 jako dat\u0119 zamkni\u0119cia. Ta sama karta z 1985 roku ocenia stan cmentarza jako dobry: \u201eTeren uporz\u0105dkowany, pod sta\u0142\u0105 opiek\u0105\u201d, ca\u0142o\u015b\u0107 czytelna, wszystkie groby zachowane. Teren le\u017cy wed\u0142ug ewidencji zabytk\u00f3w przy ulicy Armii Krajowej, na dzia\u0142ce numer 49; w wojew\u00f3dzkim wykazie gminy \u017bukowo tego po\u0142o\u017cenia nie odnaleziono. 30 pa\u017adziernika 2024 roku uczniowie szko\u0142y podstawowej w P\u0119powie posprz\u0105tali groby dawnych w\u0142a\u015bcicieli wsi i zapalili na nich znicze.\n\nWie\u015b jest starsza od rodowego cmentarza. Za czas\u00f3w krzy\u017cackich nale\u017ca\u0142o P\u0119powo do komturstwa gda\u0144skiego, a w jego obr\u0119bie do obwodu sulmi\u0144skiego, i mia\u0142o prawo polskie. W czasach krzy\u017cackich P\u0119powo by\u0142o, razem z Kusiscze, dobrami s\u0142u\u017cebnymi na prawie polskim w okr\u0119gu sulmi\u0144skim i p\u0142aci\u0142o 3 grzywny. W XIX wieku, jak notuje *S\u0142ownik geograficzny*, znajdowano tu jeszcze cz\u0119sto skorupy popielnic.\n\nPrzed Hoenemi P\u0119powo nale\u017ca\u0142o wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych do Jana Jerzego Przebendowskiego, potem do jego c\u00f3rki Doroty Henrietty Bieli\u0144skiej, od 1748 roku do Piotra Jerzego Przebendowskiego i jego syna Ignacego, od 1767 roku do Jana Micha\u0142a Grabowskiego i jego syn\u00f3w, a od 1783 roku do Adama Goetzendorf-Grabowskiego. W zestawieniu szlacheckiej w\u0142asno\u015bci ziemskiej z 1772 roku, og\u0142oszonym przez Hermanna Schucha, Grabowski (bez podania imienia) figuruje jako w\u0142a\u015bciciel Le\u017ana, Borcza i P\u0119powa oraz do\u017cywotni posiadacz Kossowa jako dobra \u0142askawego. Przypis okre\u015bla go jako starost\u0119 i luteranina.\n\nFriedrich August Hoene kupi\u0142 dobra 8 stycznia 1832 roku. Jego syn, r\u00f3wnie\u017c Friedrich, zarz\u0105dza\u0142 nimi od 1853 roku i przed 1870 rokiem wzni\u00f3s\u0142 nowy dw\u00f3r. W 1891 roku P\u0119powo (734 hektary) nale\u017ca\u0142o do Friedricha Hoenego, kt\u00f3ry mia\u0142 te\u017c s\u0105siedni Borcz z Kleinhofem i Patok\u0105. Od 1903 roku ksi\u0119gi adresowe podaj\u0105 jako w\u0142a\u015bciciela Ottona Hoenego, porucznika rezerwy; w 1912 roku maj\u0105tek liczy\u0142 750 hektar\u00f3w, a ewangelicy z P\u0119powa nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani (Rheinfeld). Polska ksi\u0119ga z 1928 roku notuje Ottona Hoenego z 720 hektarami i gorzelni\u0105. W 1936 roku 330 hektar\u00f3w z P\u0119powa i \u017bukowa wpisano do wykazu przymusowego wykupu. Ostatni dziedzic, Otto von Hoene, zmar\u0142 w 1943 roku i spocz\u0105\u0142 na cmentarzu rodowym. Po 13 marca 1945 roku dobra rozparcelowano, a dw\u00f3r zamieniono na szko\u0142\u0119.\n\nW tym kaszubskim i katolickim regionie warstw\u0119 ewangelick\u0105 stanowili w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tku i ludzie z nimi zwi\u0105zani. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 99 mieszka\u0144c\u00f3w: sze\u015bciu luteran\u00f3w i 93 katolik\u00f3w. *S\u0142ownik geograficzny* podaje w 1868 roku 179 mieszka\u0144c\u00f3w w jedenastu domach: 150 katolik\u00f3w i 29 ewangelik\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Pempau* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 11 budynk\u00f3w mieszkalnych i 179 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 29 ewangelik\u00f3w i 150 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani; katolicy \u2014 do parafii w \u017bukowie.\n\nWed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku obszar dworski liczy\u0142 176 mieszka\u0144c\u00f3w: 23 ewangelik\u00f3w i 153 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 245 os\u00f3b. Tablica rozbija wyznania wy\u0142\u0105cznie wewn\u0105trz grup j\u0119zykowych: po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 51 os\u00f3b, w tym 41 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w, a 194 osoby m\u00f3wi\u0105ce po kaszubsku policzono jako katolik\u00f3w. Spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 232 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 46 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 184 osoby, niemieck\u0105 48.\n\nOdr\u0119bnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w P\u0119powie nie by\u0142o \u2014 tylko ten cmentarz. Do ko\u015bcio\u0142a je\u017cd\u017cono w dwie strony: ewangelicy do Przyja\u017ani, katolicy do \u017bukowa, oddalonego o trzy i p\u00f3\u0142 kilometra. Tak podaje has\u0142o *S\u0142ownika geograficznego* i tak samo oba spisy, z 1885 i z 1910 roku. Wed\u0142ug Heidna ewangelicy z P\u0119powa chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Przyja\u017ani, a dzieci ucz\u0119szcza\u0142y do szko\u0142y w Le\u017anie w powiecie Danziger H\u00f6he.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przyja\u017a\u0144 (Rheinfeld) i podaje tu 41 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VIII, has\u0142o \u201eP\u0119powo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Karthaus, s. 56\u201357, poz. 180; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 155; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 136, nr 250; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), karta 706; Find a Grave, cmentarz rodziny Hoene w P\u0119powie; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 425\u2013426; wiadomo\u015b\u0107 o odwiedzinach cmentarza rodziny Hoene \u2014 strona Szko\u0142y Podstawowej w P\u0119powie (30 pa\u017adziernika 2024 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1472 (s. 161); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 124, pozycja 315; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 29, 56; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 26; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 32\u201333; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 62; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 48\u201349; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 104; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1198; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d (tabela), \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30, s. 58; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Find a Grave \u2014 Cmentarz Rodziny Hoene, P\u0119powo (Pempau)","url":"https://www.findagrave.com/cemetery/2820505/cmentarz-rodziny-hoene---p%C4%99powo-(pempau)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201eP\u0119powo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1472 (s. 161)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 124, pozycja 315","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 29, 56","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 32\u201333","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 62","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 48\u201349","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 104","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1198","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 425\u2013426","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0392","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.36757,"lng":18.39758,"name_de":"Pempau (maj\u0105tek/Rittergut; cmentarz rodowy Hoene)","name_pl":"P\u0119powo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Perlinie le\u017cy w lesie, oko\u0142o dw\u00f3ch kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od wsi. Zajmuje pi\u0119\u0107 setnych hektara, jest dzi\u015b cmentarzem komunalnym i figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; cmentarz za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku, a tutejsz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 ewangelick\u0105 po 1945 roku wysiedlono.\n\nPerlino, przed 1945 rokiem Perlin, zros\u0142o si\u0119 z dw\u00f3ch osobnych osad \u2014 Gro\u00df Perlin i Klein Perlin. Obie wymienia po raz pierwszy dokument z 1379 roku, sporz\u0105dzony przy wytyczaniu s\u0105siedniego Salina. Rozdzia\u0142 na Wielki i Ma\u0142y Perlin istnia\u0142 w 1402 roku; w listach lennych nazw\u0119 zapisywano niekiedy jako Berlin. Jedna i druga by\u0142a obszarem dworskim \u2014 wi\u0119ksza liczy\u0142a 280, mniejsza 271 hektar\u00f3w \u2014 i 8 stycznia 1908 roku obie przesz\u0142y na w\u0142asno\u015b\u0107 Pomorskiego Towarzystwa Osadniczego w Szczecinie, kt\u00f3re rozparcelowa\u0142o je na gospodarstwa rentowe. Wtedy z\u0142\u0105czono je z powrotem w jedn\u0105 miejscowo\u015b\u0107. Franz Schultz datuje to scalenie na 1910 rok. Schultz podaje, \u017ce wie\u015b liczy\u0142a 323 mieszka\u0144c\u00f3w i le\u017ca\u0142a w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej (Regierungsbezirk K\u00f6slin) i prowincji Pomorze. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142a w Gniewinie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 gniewi\u0144ski, do kt\u00f3rego Perlino nale\u017ca\u0142o od 1889 roku, wzmiankowany jest w 1400 roku. Wed\u0142ug Franza Schultza patronat przeszed\u0142, jak si\u0119 wydaje, wraz ze sprzeda\u017c\u0105 d\u00f3br z r\u0105k mniszek \u017carnowieckich na dziedzic\u00f3w \u2014 von Weiher\u00f3w, po nich von Rexin\u00f3w i majoratu Woedtke. Po Reformacji \u015bwi\u0105tynia gniewi\u0144ska zosta\u0142a przy ewangelikach. Pr\u00f3ba odebrania jej, podj\u0119ta z polecenia biskupa kujawskiego przez urz\u0119dnika klasztoru w \u017barnowcu nazwiskiem Bystram, spe\u0142z\u0142a na niczym wobec stanowczo\u015bci pani von Weiher i pomocy s\u0105siad\u00f3w. Stary ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 na pocz\u0105tku XVII wieku, a zachowane dzwony nosz\u0105 daty 1601 i 1604. List\u0119 pastor\u00f3w gniewi\u0144skich Ernst M\u00fcller otwiera Nikolausem Petrokisiusem, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1547 roku. W tej parafii wykaz M\u00fcllera wymienia wsie: Gnewinke (Gniewinko), Gro\u00df i Klein Perlin, Mersin (Mierzyno, w po\u0142owie), Tadden (Tadzino), Lissow (Lisewo), Bychow (Bychowo), Burgsdorf (Toliszczek), Fredrichsrode (Strzebielinko), Kolkau (Kolkowo), Oppalin (Opalino), Rauschendorf i Nadolle (Nadole).\n\nWizytacje ko\u015bcielne obj\u0119\u0142y t\u0119 okolic\u0119 trzykrotnie: pierwsza, z 1535 roku, pod kierunkiem Jana Bugenhagena, si\u0119gn\u0119\u0142a tylko kilku ko\u015bcio\u0142\u00f3w diecezji w\u0142oc\u0142awskiej; druga, z 1570 roku, pod kierunkiem Christopha Stummeliusa, wszystkich ko\u015bcio\u0142\u00f3w okr\u0119gu l\u0119borskiego, w tym Gniewina. W 1588 roku uchwalono trzeci\u0105 wizytacj\u0119, przeprowadzon\u0105 w 1590 roku. \ud83d\udfe1 Tak podaje Franz Schultz; Ernst M\u00fcller pisze w ha\u015ble gniewi\u0144skim, \u017ce ewangelickie wizytacje ko\u015bcielne zarz\u0105dzi\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Jan Fryderyk: pierwsz\u0105 w 1570 roku, drug\u0105 w 1585 roku, trzeci\u0105 3 sierpnia 1590 roku. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, opisuj\u0105c utracone ko\u015bcio\u0142y, przytacza wykaz wsi lutera\u0144skiej parafii w Osiekach z 1658 roku i wymienia w niej \u201eMa\u0142y i Wielki Perlin\u201d.\n\nDokumentem z 6 lipca 1889 roku od\u0142\u0105czono od parafii osieckiej Gniewinko, Wielki i Ma\u0142y Perlin, Bychowo oraz le\u017c\u0105cy w Prusach Zachodnich Toliszczek (Burgsdorf) i przy\u0142\u0105czono je do parafii w Gniewinie. Nowo przy\u0142\u0105czonych zwolniono przy tym z koszt\u00f3w rozpocz\u0119tej budowy ko\u015bcio\u0142a w Gniewinie, trwaj\u0105cej w 1890 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w Wielkim Perlinie 76 ewangelik\u00f3w i dwunastu katolik\u00f3w, a w Ma\u0142ym 86 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w. Obie osady mia\u0142y wtedy ten sam urz\u0105d stanu cywilnego i ten sam okr\u0119g urz\u0119dowy, a katolik\u00f3w spis przypisa\u0142 parafii w L\u0119borku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Gniewinie s\u0142u\u017cy dzi\u015b katolikom, a jego cmentarz przyko\u015bcielny figuruje w ewidencji jako dawniej ewangelicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), s. 190\u2013193; Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 252, 257; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 230; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1889 i 1890.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Gniewino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0115","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.730932,"lng":17.953032,"name_de":"Perlin","name_pl":"Perlino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Piaski to dawna Nowa Karczma, do 1945 roku *Neukrug*. Piaski le\u017c\u0105 na ko\u0144cu Mierzei Wi\u015blanej, u brzegu Zalewu. Tutejszy cmentarz le\u017cy w ko\u0144cowej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, na niewielkim wyniesieniu kilkadziesi\u0105t metr\u00f3w od brzegu Zalewu Wi\u015blanego. Datowany jest na osiemnaste stulecie; przetrwa\u0142o kilka nagrobk\u00f3w z ci\u0119\u017ckimi p\u0142ytami. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie jest wpisany; figuruje w wojew\u00f3dzkiej i gminnej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 jako \u201ecmentarz poewangelicki\u201d, pod adresem S\u0142oneczna 61. Ulica Piaskowa, wymieniana niekiedy przy tym obiekcie, pochodzi z opisu doj\u015bcia na portalu turystycznym.\n\nMiejscowa tradycja nazywa cmentarz mennonickim, a \u015bwiadectwa pisane m\u00f3wi\u0105 o ewangelickim. W \u017ar\u00f3d\u0142ach pisanych nie znaleziono nazwy mennonickiej; podaj\u0105 j\u0105 miejscowa tradycja i portale turystyczne. Agathon Harnoch zanotowa\u0142 w 1890 roku przy ha\u015ble *Neukrug*: \u201eFriedhof in Neukrug Eigenthum der Kirche\u201d. W ewidencji zabytk\u00f3w i na karcie portalu zabytek.pl figuruje te\u017c jako cmentarz poewangelicki. Mennonit\u00f3w wysiedlono z \u017bu\u0142aw po drugiej wojnie \u015bwiatowej, a kamienne nagrobki i stalowe elementy ogrodze\u0144 powszechnie rozbierano w\u00f3wczas na materia\u0142 budowlany.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Neukrug* 12 budynk\u00f3w mieszkalnych i 83 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Wymienia\u0142 tu 11 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje pod has\u0142em *Neukrug* pi\u0119tna\u015bcie dom\u00f3w mieszkalnych i 21 gospodarstw domowych, 108 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 56 m\u0119\u017cczyzn i 52 kobiety \u2014 w tym 107 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, przy parafii ewangelickiej w Przebrnie (*Pr\u00f6bbernau*).\n\nHarnoch opisa\u0142 t\u0119 wie\u015b jako dwana\u015bcie dom\u00f3w zamieszkanych przez ubogich rybak\u00f3w. Z dwiema ma\u0142ymi osadami, licz\u0105cymi wsp\u00f3lnie 38 cha\u0142up, wie\u015b tworzy\u0142a osobny okr\u0119g parafialny o 430 duszach, z okr\u0119gami szkolnymi Neukrug oraz Narmeln z Boglers. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 tu co trzeci\u0105 niedziel\u0119 duchowny z Przebrna. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 na granicy terytorium brandenburskiego. W 1744 roku zachowane by\u0142o okno z napisem g\u0142osz\u0105cym, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w roku Chrystusa 1563. Z powodu zamulania brzegu rozebrano j\u0105 i odbudowano w 1653 roku w lepszym miejscu, a w 1743 postawiono zupe\u0142nie na nowo. I ta popad\u0142a w ruin\u0119; w 1825 roku zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 na umocnieniu wydmy, powi\u0119kszony w 1844. By\u0142 ma\u0142y, w konstrukcji szachulcowej z wype\u0142nieniem kamiennym, pod patronatem magistratu Gda\u0144ska, z jednym niewielkim dzwonem w dzwonnicy \u2014 i wkr\u00f3tce zn\u00f3w zacz\u0105\u0142 si\u0119 rozsypywa\u0107.\n\nDnia 26 pa\u017adziernika 1884 roku po\u015bwi\u0119cono kolejny ko\u015bci\u00f3\u0142, prosty, zbudowany kosztem 14 000 marek. Chrzcielnica by\u0142a kamienna. W 1604 roku przyby\u0142 tu duchowny Thomas Kleinschmidt, kt\u00f3ry mia\u0142 podobno przes\u0142u\u017cy\u0107 czterdzie\u015bci siedem lat; p\u00f3\u017aniejsi bywali zarazem szkolnymi, a pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku parafi\u0119 obs\u0142ugiwa\u0142 proboszcz z Przebrna. Z t\u0105 parafi\u0105 Neukrug \u0142\u0105czono w 1629 roku i ponownie w latach 1820\u20131853.\n\nKerstan podaje, \u017ce do 1626 roku Piaski (Neukrug) mia\u0142y w\u0142asnych pastor\u00f3w: Thomasa Kleinschmidta (od 1604 roku), Martinusa Floriusa, Petrusa Valentiniego (1611\u20131613), Johanna Rosenstadta (od 1616 roku), Felixa Mathesiusa, Bartholom\u00e4usa Hunckana (odszed\u0142 w 1620 roku do Przebrna) i Davida M\u00f6llera (odszed\u0142 tam w 1626 roku). Wtedy z powodu z\u0142ych dochod\u00f3w zniesiono parafi\u0119, a ko\u015bci\u00f3\u0142 powierzono pastorowi z Przebrna. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1743 roku zbudowa\u0142 burmistrz Gda\u0144ska i administrator d\u00f3br mierzejowych Johann Wahl; zasypa\u0142a go wydma \u2014 13 lutego 1825 roku pastor Sawatzki wyg\u0142osi\u0142 w nim ostatnie kazanie na tekst Micheasza 3,12 i udzieli\u0142 Wieczerzy Pa\u0144skiej 62 osobom. Pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo w nowym ko\u015bciele na wydmie odby\u0142o si\u0119 9 pa\u017adziernika 1825 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1884 roku by\u0142 ceglany i wzorowany na starym ko\u015bciele ewangelickim w Sopocie; w 1925 roku parafia liczy\u0142a nieco ponad 500 dusz.\n\nKilka wiadomo\u015bci o Piaskach przynios\u0142a prasa. W dniu Wniebowst\u0105pienia, 5 maja 1853 roku, generalny superintendent dr Sartorius ordynowa\u0142 w ko\u015bciele zamkowym w Kr\u00f3lewcu Friedricha Wilhelma Gr\u00fcnwalda, urodzonego 8 stycznia 1809 roku, na administratora (Pfarrverweser) filialnej gminy w Piaskach, nale\u017c\u0105cej do Przebrna. W czerwcu 1878 roku morze wyrzuci\u0142o na brzeg ko\u0142o Krynicy Morskiej cia\u0142o m\u0142odego marynarza, oznaczone nazwiskiem Erdmann; nic wi\u0119cej o zmar\u0142ym nie zdo\u0142ano si\u0119 dowiedzie\u0107, a pochowano go na cmentarzu w Piaskach. W czerwcu 1898 roku do \u201eodleg\u0142ej wioski rybackiej Neukrug\u201d przyby\u0142a komisja wizytacyjna z generalnym superintendentem D. Doeblinem. Berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d pisa\u0142, \u017ce nowy ko\u015bci\u00f3\u0142ek spogl\u0105da z wysoko\u015bci wzg\u00f3rza na dumn\u0105 stolic\u0119 biskupi\u0105 we Fromborku \u201ejak ewangelicka cytadela\u201d. Superintendent Daniels wyg\u0142osi\u0142 w nim kazanie na s\u0142owa Ewangelii \u0141ukasza 7,36\u201350, pastor katedralny Grunau przem\u00f3wi\u0142 na s\u0142owa \u0141ukasza 19,5, superintendent dr Claa\u00df rozmawia\u0142 z konfirmowanymi o Drugim Li\u015bcie do Koryntian 5,17, a generalny superintendent z ojcami i matkami rodzin o s\u0142owach Ksi\u0119gi Rut 1,16\u201317.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W jednym ze \u017ar\u00f3de\u0142 Thomas Kleinschmidt s\u0142u\u017cy tu podobno czterdzie\u015bci siedem lat, a po\u0142\u0105czenie z Przebrnem przypada na 1629 rok; Kerstan wymienia sze\u015bciu nast\u0119pc\u00f3w Kleinschmidta przed 1626 rokiem i po\u0142\u0105czenie datuje na 1626.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 114 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 567 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 396\u2013398; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Krynica Morska (stan 29 VIII 2026), pozycja 47; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; E. G. Kerstan, \u201eDie Geschichte des Landkreises Elbing\u201d, Elbing 1925, s. 282\u2013284; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 51, pozycja 207; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 8 maja 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 26 czerwca 1878 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 9 lipca 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"namierzeje.pl","url":"https://namierzeje.pl/2019/04/13/cmentarz-menonitow-piaski/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"hellomierzeja.pl","url":"https://www.hellomierzeja.pl/pl/odkryj/cmentarz-mennonicki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"popiasku.pl","url":"https://popiasku.pl/?s=nadmorskie-poi&o=we&id_kat=3&id_m=139&id=2177"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/cmentarz-ewangelicki-672256"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142a Kobbelgrube i Neukrug","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Krynica Morska (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 51, pozycja 207","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 8 maja 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MY6RULZFM24PQM3DOIURQVMAXFKGHBQA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 26 czerwca 1878 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7L24DARRBX66HCGP3VGBPFOT4ZYEYSIS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 9 lipca 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XHBON4IGZLSJPLTO4XIHAP2RS5BGZVQQ"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0984","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.43639,"lng":19.61472,"name_de":"Neukrug","name_pl":"Piaski \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Piaszczynie le\u017cy przed wsi\u0105 od strony Miastka, przy wylocie drogi do Miastka. Zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty za\u0142o\u017cenia z drugiej po\u0142owy XIX wieku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje je jako cmentarz ewangelicki. Benedykt Reszka zalicza go \u2014 obok cmentarza w Kramarzynach \u2014 do najstarszych na ziemi miasteckiej i pisze, \u017ce tutejsze cmentarze istnia\u0142y w XVII wieku. W 2007 roku stan\u0105\u0142 tu du\u017cy pomnik z g\u0142az\u00f3w polnych z tablic\u0105 po niemiecku i po polsku, upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPiaszczyna (po niemiecku Reinwasser) by\u0142a wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim i siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego oraz urz\u0119du stanu cywilnego dla okolicy; przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142a w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Piaszczyna mia\u0142a nauczyciela i nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego nie mia\u0142a; nale\u017ca\u0142a do parafii w Wa\u0142dowie (Waldow) i tam sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. W 1848 roku, po po\u017carze we wsi, ekspedycja berli\u0144skich \u201eBerlinische Nachrichten\u201d zbiera\u0142a datki dla pogorzelc\u00f3w \u2014 czterech ma\u0142orolnych i dw\u00f3ch ch\u0142op\u00f3w. Zebrane 4 talary i 15 srebrnych groszy przekazano w listopadzie tego roku miejscowemu pastorowi Prochelowi. W 1924 roku jednym z patron\u00f3w parafii wa\u0142dowskiej by\u0142 radca ekonomiczny Kautz z Piaszczyny. Po 1945 roku wie\u015b przesz\u0142a do Polski. Stoj\u0105cy dzi\u015b w Piaszczynie ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wzniesiono po 1945 roku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Piaszczyn\u0119 w dw\u00f3ch rubrykach, osobno wie\u015b, osobno maj\u0105tek: w gminie wiejskiej naliczono 198 ewangelik\u00f3w, katolik\u00f3w nie zapisano; w obwodzie dworskim 506 ewangelik\u00f3w i pi\u0119ciu katolik\u00f3w. Wykaz Meyersa podaje wed\u0142ug spisu z 1910 roku 199 mieszka\u0144c\u00f3w; w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 638 mieszka\u0144c\u00f3w w 124 gospodarstwach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 803; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), powiat Rummelsburg, s. 162\u2013163, 166\u2013167; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 574 (has\u0142o Reinwasser); B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 170\u2013172; \u201eVerzeichnis der evangelischen Pfarrstellen und Geistlichen etc. der Provinz Pommern\u201d, 1924; \u015aladami rodowych maj\u0105tk\u00f3w ziemskich \u2014 miejscowo\u015bci w gminie Miastko (SP3 Miastko); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego 2023\u20132026); \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 11 listopada 1848 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u015aladami rodowych maj\u0105tk\u00f3w ziemskich \u2014 miejscowo\u015bci w gm. Miastko (SP3 Miastko)","url":"https://sp3.miastko.pl/zalaczniki/dokumenty/it%20miejscowosci%20w%20gm.%20Miastko.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 803","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 11 listopada 1848 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6JHAKN4AENOGXMNJWVD4S5OWSM4BMOOA"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017\u20132020, uchwa\u0142a nr XLV/420/2017 Rady Miejskiej w Miastku z dnia 24 listopada 2017 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2018, poz. 29, s. 41","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2018&book=0&position=29"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0613","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.020242,"lng":17.165251,"name_de":"Reinwasser","name_pl":"Piaszczyna \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Piasznie, w gminie Tuchomie, jest nieczynny. Karta z 1993 roku umieszcza go w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, na skraju lasu. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi.\n\nPiaszno, po niemiecku Pyaschen, le\u017ca\u0142o w powiecie bytowskim (Kreis B\u00fctow), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku notuje pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 z 1628 roku, kiedy wie\u015b zapisano pod nazw\u0105 Frantzwalde; w 1687 roku pisano \u201ePiaschen oder Frantzwalde\u201d. W 1638 roku wie\u015b i folwark wymieniono jako za\u0142o\u017cenie ksi\u0119cia Franciszka, a w 1937 roku urz\u0119dowo przemianowano j\u0105 na Franzwalde.\n\nW Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen) sta\u0142 lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. W 1754 roku zarz\u0105dca urz\u0119du bytowskiego pisa\u0142, \u017ce nowi koloni\u015bci ewangeliccy z Massowitz, Pyaschen i Platenheim \u2014 czterna\u015bcie rodzin \u2014 nie mieszcz\u0105 si\u0119 w ko\u015bciele w Tuchomiu i s\u0142uchaj\u0105 kazania pod go\u0142ym niebem. Na rozparcelowanym folwarku urz\u0119dowym osadzono po 1764 roku czterech kolonist\u00f3w, a trzech dalszych na karczunkach. Wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku zanotowa\u0142a tu 62 katolik\u00f3w i 63 ewangelik\u00f3w. W 1784 roku Piaszno le\u017ca\u0142o mil\u0119 na zach\u00f3d-po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa, przy granicy z Prusami Zachodnimi; mieszkali tu trzej p\u00f3\u0142ch\u0142opi i cha\u0142upnik-budnik \u2014 razem dziesi\u0119\u0107 dym\u00f3w. P\u00f3\u0142ch\u0142opi odrabiali pos\u0142ugi, a \u201edie oben angef\u00fchrten 7 Polnische Colonisten aber sind freye Leute\u201d \u2014 siedmiu polskich kolonist\u00f3w by\u0142o lud\u017ami wolnymi, p\u0142ac\u0105cymi urz\u0119dowi czynsz. W \u015brodku wsi le\u017ca\u0142o wtedy spore jezioro.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w gminie wiejskiej 411 mieszka\u0144c\u00f3w: 86 ewangelik\u00f3w, 324 katolik\u00f3w i jednego innego chrze\u015bcijanina; obie parafie, ewangelicka i katolicka, mia\u0142y siedzib\u0119 w Tuchomiu. Inwentarz z 1938 roku podaje liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w (w nawiasie katolik\u00f3w): 1810 \u2014 28 (28), 1822 \u2014 230 (122), 1855 \u2014 284 (170), 1885 \u2014 394 (310), 1905 \u2014 424 (344), 1925 \u2014 368 (282), 1933 \u2014 320 (272); t\u0119 sam\u0105 liczb\u0119, czterysta dwadzie\u015bcia cztery osoby, podaje wed\u0142ug spisu z 1910 roku *Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon*. *S\u0142ownik geograficzny* w ha\u015ble \u201ePiaszno\u201d przypisuje wie\u015b do katolickiej parafii w Niezabyszewie, z ko\u015bcio\u0142em filialnym i stacj\u0105 pocztow\u0105 w Tuchomiu.\n\nKarta cmentarza z 30 sierpnia 1993 roku opisuje jego stan s\u0142owami: \u201eusuni\u0119te nagrobki, wyci\u0119ty drzewostan\u201d. Z dawnego za\u0142o\u017cenia pozosta\u0142y wtedy fundamenty kamiennego muru o d\u0142ugo\u015bci dwustu dwudziestu metr\u00f3w, krzy\u017c cmentarny, dziewi\u0119\u0107 mogi\u0142 i jedna lipa. W tym czasie teren cmentarza porasta\u0142 dziko rosn\u0105cy podrost oraz runo barwinkowe z konwali\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 243\u2013244 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, Greifswald 1939, s. 73, przypis 24; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 196\u2013197, pozycja 36; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o \u201ePiaszno\u201d; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; karta cmentarza w Piasznie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1057\u20131058.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), has\u0142o \u201ePiaszno (wojew\u00f3dztwo pomorskie)\u201d","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Piaszno_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Piaszno (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia / Zarys historyczny gminy Tuchomie"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Piaszno (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia / Zarys historyczny gminy Tuchomie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201ePiaszno\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1057\u20131058","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0740","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09867,"lng":17.365915,"name_de":"Pyaschen (od 1937 Franzwalde)","name_pl":"Piaszno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Piek\u0142o Dolne \u2014 po kaszubsku Pi\u00e9k\u0142o, po niemiecku Niederh\u00f6lle \u2014 to le\u015bna wie\u015b za\u0142o\u017cona na karczowisku w XVIII wieku. Mieszka\u0144cami Piek\u0142a Dolnego byli wypalacze w\u0119gla drzewnego, wapna i pota\u017cu oraz smolarze. Miejscowo\u015b\u0107 zalicza John Muhl do dwunastu wsi hutniczych Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, kt\u00f3re wyros\u0142y z chat wypalaczy i smolarzy; wszystkie le\u017ca\u0142y w pruskich powiatach kartuskim i ko\u015bcierskim, a do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej trafi\u0142y przy tworzeniu Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Po raz pierwszy wie\u015b pojawia si\u0119 w aktach wizytacji ko\u015bcielnej z 1749 roku, pod zapisem \u201epieclo dolne\u201d.\n\nDo 1772 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do starostwa skarszewskiego. Przy pruskim przej\u0119ciu zapisano, \u017ce ta \u201ewie\u015b immediatna\u201d liczy 8,15 \u0142ana che\u0142mi\u0144skiego, z czego p\u00f3\u0142 \u0142ana zaro\u015bli, \u017ce gleba jest bardzo z\u0142a, a mieszka tu sze\u015bciu gospodarzy i trzech komornik\u00f3w, p\u0142ac\u0105cych 135 talar\u00f3w czynszu domenalnego i 17 talar\u00f3w kontrybucji. Hermann Schuch, opisuj\u0105c stan z 1772 roku, wymienia tu trzech gospodarzy i trzech komornik\u00f3w, ludno\u015b\u0107 mieszan\u0105. Mieszka\u0144cy byli niemal wszyscy wyznania ewangelickiego. So\u0142tysem by\u0142 Georg Gr\u00f6nke, gospodarzami \u2014 Georg i Daniel Marschinke, Michel Blockus, Michel Klatt oraz David Pa\u00dfke. Sze\u015bciu gospodarzy otrzyma\u0142o 29 czerwca 1819 roku dokumenty potwierdzaj\u0105ce pe\u0142n\u0105 i nieograniczon\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 swoich zagr\u00f3d. W 1829 roku skarb odda\u0142 im we wsp\u00f3ln\u0105 dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105 zaro\u015bla le\u015bne w lasach Schweinebude i Scharsh\u00fctte, czyli dzisiejszego Gromadzina \u2014 tak samo jak gospodarzom Piek\u0142a G\u00f3rnego, razem z kt\u00f3rymi obj\u0119li te zaro\u015bla. W 1843 roku, 13 czerwca, recesem podzielono to wsp\u00f3lne w\u0142adanie mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lne gospodarstwa i wykupiono prawo wypasu w lesie pa\u0144stwowym.\n\nPrzed 1920 rokiem obszar nale\u017ca\u0142 do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej Prus Zachodnich. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Niederh\u00f6lle* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z sze\u015bcioma gospodarstwami ch\u0142opskimi, dziesi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi i 22 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 146, w tym 128 ewangelik\u00f3w i 18 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przywidzu; katolicy \u2014 do parafii w Wischin; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Przywidzu. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, na stronach czterdziestej i czterdziestej pierwszej wykazu powiatu ko\u015bcierskiego, pod pozycj\u0105 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 sz\u00f3st\u0105, naliczy\u0142 tu 155 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 138 ewangelik\u00f3w i 17 katolik\u00f3w \u2014 i przypisa\u0142 ich do parafii ewangelickiej w Przywidzu. S\u0105siednie Piek\u0142o G\u00f3rne, o pozycj\u0119 dalej, mia\u0142o 110 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 110 ewangelik\u00f3w. W 1910 roku miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Przywidzu. W latach 1920\u20131939 wie\u015b wraz z Piek\u0142em G\u00f3rnym nale\u017ca\u0142a do powiatu Danziger H\u00f6he w obr\u0119bie Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 \u2014 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono. Po dawnej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej Piek\u0142a Dolnego pozosta\u0142 przy wsi cmentarz, zachowany w stanie szcz\u0105tkowym; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje t\u0119 nekropoli\u0119 pod pozycj\u0105 sto czwart\u0105, a osobno \u2014 pod pozycj\u0105 sto \u00f3sm\u0105 \u2014 cmentarz w s\u0105siednim Piekle G\u00f3rnym. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje cmentarz Piek\u0142a Dolnego w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Zabawowej. W wykazach konserwatorskich cmentarze Piek\u0142a Dolnego i Piek\u0142a G\u00f3rnego figuruj\u0105 jako dwie osobne pozycje, a spis powszechny z 1885 roku traktuje obie wsie jako dwie odr\u0119bne gminy, o r\u00f3\u017cnych parafiach katolickich.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Przy pruskim przej\u0119ciu zapisano sze\u015bciu gospodarzy i trzech komornik\u00f3w, a Hermann Schuch, opisuj\u0105c stan z 1772 roku, wymienia trzech gospodarzy i trzech komornik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: John Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 8, 103, 187\u2013188; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau \u2014 Kreis Berent, s. 40\u201341, poz. 66 i 67; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 73 i 74; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (Pomorski Wojew\u00f3dzki Konserwator Zabytk\u00f3w), gmina Przywidz, poz. 104 i 108; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 19\u201320, pozycja 183; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 153.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Piek\u0142o Dolne (UG Przywidz)","url":"https://przywidz.pl/pieklo-dolne.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 19\u201320, pozycja 183","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 153","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, hrsg. vom Evangelischen Konsistorium f\u00fcr die Freie Stadt Danzig, [Danzig] 1927, s. 16\u201317, parafia nr 4 Mariensee (Kirchenkreis Danziger H\u00f6he)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0251","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.185902,"lng":18.305863,"name_de":"Niederh\u00f6lle","name_pl":"Piek\u0142o Dolne \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Piek\u0142o G\u00f3rne \u2014 po niemiecku Oberh\u00f6lle \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w gminie Przywidz. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy nigdy tu nie by\u0142o; by\u0142 cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 108. Zachowa\u0142y si\u0119 z niego dzi\u015b resztki. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie jest wpisany.\n\nWie\u015b powsta\u0142a w XVIII wieku, w lasach starostwa skarszewskiego, jako jedna z osad hutniczych Wy\u017cyny Gda\u0144skiej \u2014 siedlisk w\u0119glarzy, wapiennik\u00f3w i pota\u017cnik\u00f3w. John Muhl wywodzi nazw\u0119 Nieder- i Oberh\u00f6lle od \u017caru piec\u00f3w i palenisk tych zak\u0142ad\u00f3w. Do 1772 roku Piek\u0142o G\u00f3rne by\u0142o wsi\u0105 starostwa skarszewskiego: jedena\u015bcie w\u0142\u00f3k che\u0142mi\u0144skich, z tego trzy zaro\u015bli, gleba bardzo s\u0142aba. Przywilej\u00f3w nie okazano, bo ich nie by\u0142o, a rz\u0105d pruski przej\u0105\u0142 gospodarzy jako poddanych bezpo\u015brednich; p\u0142acili 180 talar\u00f3w czynszu domenalnego i 20 talar\u00f3w kontrybucji. So\u0142tysem by\u0142 Johann Hannemann, obok niego gospodarzyli Michel Hannemann pierwszy i drugi, Cristian i Georg Hannemannowie, Andreas Klatt, Paul Uphagen i Jakob Wyzonka, a przy nich mieszkali komornicy. Z jednym z gospodarstw zwi\u0105zane by\u0142o prawo wyszynku piwa i gorza\u0142ki wraz z sze\u015bcioma morgami ziemi karczemnej; przywilej, nadany przed 1772 rokiem przez starost\u0119 gburowi Siegowi, zagin\u0105\u0142. Karczm\u0119 przej\u0105\u0142 po Siegu Andreas Hannemann, w 1772 roku jego syn, so\u0142tys Johann, a w 1798 roku wnuk Andreas. Uw\u0142aszczenie nast\u0105pi\u0142o 29 czerwca 1819 roku: dziewi\u0119ciu gospodarzy \u2014 Andres, Cristian starszy i Cristian m\u0142odszy oraz Michel Hannemannowie, Jakob i Michel Papke, Martin Uphagen, Cristian Klatt i Gottlieb Schock \u2014 otrzyma\u0142o pe\u0142n\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 grunt\u00f3w o powierzchni od 1,15 do o\u015bmiu w\u0142\u00f3k pruskich. W latach 1829\u20131835 ci sami gospodarze nabyli na prawie dzier\u017cawy wieczystej, wsp\u00f3lnie z s\u0105siadami z Piek\u0142a Dolnego, 120,22 morgi zaro\u015bli i nieu\u017cytk\u00f3w. W 1843 roku wsp\u00f3lnot\u0119 t\u0119 zniesiono, dziel\u0105c grunt na pojedyncze cz\u0119\u015bci.\n\nMuhl zapisa\u0142, \u017ce w 1772 roku wszyscy jej mieszka\u0144cy byli wyznania lutera\u0144skiego. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Oberh\u00f6lle* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z trzema gospodarstwami ch\u0142opskimi i trzema zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 13 budynk\u00f3w mieszkalnych i 99 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 98 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przywidzu; katolicy \u2014 do parafii w Skarszewach; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Kierzkowie.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 110 mieszka\u0144c\u00f3w w osiemnastu domach i osiemnastu gospodarstwach domowych \u2014 wszystkich stu dziesi\u0119ciu jako ewangelik\u00f3w; katolika nie by\u0142o ani jednego. W spisie z 1 grudnia 1910 roku na 343 hektarach mieszka\u0142y 144 osoby: 143 ewangelik\u00f3w i jeden katolik, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty podali wszyscy. Byli to luteranie i ewangelicy unijni Ko\u015bcio\u0142a staropruskiego; oba spisy przypisuj\u0105 ich parafii w Przywidzu (Mariensee) w powiecie kartuskim, katolik\u00f3w za\u015b parafii w Skarszewach.\n\nParafi\u0119 przywidzk\u0105 powo\u0142ano wraz z budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry Steffens z Gda\u0144ska, w\u0142a\u015bciciel Mariensee, wznosi\u0142 w\u0142asnym kosztem od 1830 roku z ceg\u0142y i kamienia polnego na dawnym cmentarzu katolickim; po\u015bwi\u0119cono go w 1832 roku. Agathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce mimo po\u015bwi\u0119cenia parafia pocz\u0105tkowo nie mia\u0142a w\u0142asnego duchownego \u2014 pos\u0142ugi sprawowali ksi\u0119\u017ca ze Skarszew, Przyja\u017ani i Lublewa \u2014 i w 1835 roku otrzyma\u0142a pierwszego. Katolick\u0105 fili\u0119 w Mariensee rozebra\u0142 jako gro\u017c\u0105c\u0105 zawaleniem \u00f3wczesny ewangelicki w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku; dat\u0119 rozbi\u00f3rki \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie. Harnoch umieszcza j\u0105 oko\u0142o trzydziestu lat przed swoj\u0105 relacj\u0105, a Jakub Fankidejski \u2014 w kwietniu 1851 roku. Nast\u0119pca ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego z lat 1830\u20131832, rozebranego w 1908 roku, murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1909 roku, dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem Kr\u00f3lowej R\u00f3\u017ca\u0144ca \u015awi\u0119tego, jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1694 decyzj\u0105 z 18 lipca 1999 roku.\n\nPruski spis z 1885 roku umieszcza Piek\u0142o G\u00f3rne w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent), z obwodem urz\u0119dowym w Strippau. Dwana\u015bcie wsi hutniczych dawnych powiat\u00f3w kartuskiego i ko\u015bcierskiego, w\u015br\u00f3d nich Piek\u0142o G\u00f3rne i Piek\u0142o Dolne, przy\u0142\u0105czono do Wolnego Miasta Gda\u0144ska i do powiatu Danziger H\u00f6he przy utworzeniu Wolnego Miasta w 1920 roku. W latach 1939\u20131945 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen). Po 1945 roku cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cywany. Datowania samego cmentarza \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105.\n\nGminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Spokojnej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 142 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Berent, s. 40\u201341, poz. 67; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 74; John Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, zeszyt 21, Gda\u0144sk, s. 183\u2013189; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 421\u2013422, has\u0142o Mariensee; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat gda\u0144ski, gmina Przywidz, poz. 108; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Piek\u0142o G\u00f3rne \u2014 serwis Urz\u0119du Gminy Przywidz; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 190; U. Kerntopf za W. Brauerem (1978), dzieje parafii ewangelickiej Mariensee; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 20, pozycja 185; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Piek\u0142o G\u00f3rne (UG Przywidz)","url":"https://przywidz.pl/pieklo-gorne.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 20, pozycja 185","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0252","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1753,"lng":18.313656,"name_de":"Oberh\u00f6lle","name_pl":"Piek\u0142o G\u00f3rne \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Pieni\u0119\u017cnicy (Penkuhl) \u2014 po 1945 roku komunalny. W ewidencji konserwatorskiej figuruje jako cmentarz ewangelicki, obecnie komunalny; osobno odnotowano przyko\u015bcielny cmentarz ewangelicki przy szachulcowym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Marcina Biskupa w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim, kolejno w trzech prowincjach: w Prusach Zachodnich do prze\u0142omu lat 1919 i 1920, w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie w latach 1920\u20131938, a od 1938 roku w prowincji Pomorze.\n\nW 1868 roku na 715 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 545 katolik\u00f3w i 163 ewangelik\u00f3w (reszty S\u0142ownik geograficzny nie rozpisuje). Wie\u015b liczy\u0142a wtedy 87 dom\u00f3w i 213 budynk\u00f3w. Wykaz z 1 grudnia 1885 roku \u2014 strona 160, pozycja 61 \u2014 notuje tu 889 os\u00f3b. W tej liczbie by\u0142o 521 katolik\u00f3w, 260 ewangelik\u00f3w i 108 innych chrze\u015bcijan.\n\nKarta Narodowego Instytutu Dziedzictwa podaje, \u017ce pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w Pieni\u0119\u017cnicy w pierwszej po\u0142owie siedemnastego wieku, po 1624 roku, i \u017ce wizytacja z 1653 roku zasta\u0142a go w r\u0119kach protestanckich. W po\u0142owie osiemnastego wieku u\u017cywali go katolicy, a utrzymywali go Grabowscy z Grabowa. Wed\u0142ug karty do 1864 roku by\u0142 fili\u0105 parafii w Koczale, potem parafii w Brzeziu.\n\nS\u0142ownik geograficzny, streszczaj\u0105c wizytacj\u0119 oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku, opisuje drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, do kt\u00f3rego doje\u017cd\u017ca\u0142 proboszcz z Kocza\u0142y. Wed\u0142ug S\u0142ownika plebania nie mia\u0142a w\u0142asnej roli, gospodarzy liczono dziewi\u0119tnastu, zagrodnik\u00f3w pi\u0119ciu, a ko\u015bcielnymi byli Jan Kanscke i Andrzej Splettstesser. S\u0142ownik wymienia te\u017c nauczyciela, kt\u00f3ry by\u0142 luteraninem. Wed\u0142ug tabeli szk\u00f3\u0142 Waschinskiego, u\u0142o\u017conej z wizytacji, \u201ew czasie Reformacji ca\u0142a wie\u015b sta\u0142a si\u0119 ewangelicka\u201d, ale w 1653 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 w r\u0119kach katolik\u00f3w, kt\u00f3rzy tolerowali tu nauczyciela ewangelickiego i pozwalali mu uczy\u0107; w 1695 roku nauczyciel by\u0142 katolicki.\n\nAgathon Harnoch, opisuj\u0105c ewangelick\u0105 parafi\u0119 w Bia\u0142oborze, licz\u0105c\u0105 wtedy 3600 dusz, wymienia Pieni\u0119\u017cnic\u0119 w\u015br\u00f3d jej miejsc szkolnych, a w nast\u0119pnym wierszu, w wykazie ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich tej parafii, zapisuje: \u201eBaldenburg i Penkuhl\u201d. S\u0142ownik geograficzny podaje przy Pieni\u0119\u017cnicy parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Bia\u0142oborze; parafia katolicka w Brzeziu, erygowana w 1864 roku, mia\u0142a ko\u015bcio\u0142y filialne w Bia\u0142ym Borze, Pieni\u0119\u017cnicy i Grabowie. Wykaz z 1885 roku podaje dla wsi parafi\u0119 ewangelick\u0105 Baldenburg. W inwentarzu zabytk\u00f3w prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku, kt\u00f3ry wylicza wszystkie dwadzie\u015bcia jeden ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu cz\u0142uchowskiego, Pieni\u0119\u017cnicy nie ma. W 1904 roku mieszka\u0142 tu jednak ewangelicki duchowny pomocniczy: w marcu tego roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d poda\u0142, \u017ce dotychczasowy duchowny pomocniczy w Pieni\u0119\u017cnicy, Georg Wilhelm Kr\u00fcger, zosta\u0142 powo\u0142any na pastora przy ko\u015bcio\u0142ach w Czarnem (Hammerstein) i Mi\u0119dzyborzu (Wehnershof) w diecezji cz\u0142uchowskiej.\n\nW parafii w Bia\u0142oborze (Baldenburg) prowadzono metryki tutejszej mniejszo\u015bci ewangelickiej. Wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich B\u00e4ra notuje przy parafii bia\u0142oborskiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1765 roku, konfirmacji od 1858, komunikant\u00f3w od 1870.\n\nWe wsi stoi szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tego Marcina Biskupa, wzniesiony w latach 1814\u20131817; drewnianego poprzednika \u017ar\u00f3d\u0142a wzmiankuj\u0105 w 1653 roku. Wpis do rejestru zabytk\u00f3w nosi numer A-176 z 5 kwietnia 1960 roku \u2014 tego samego dnia wpisano te\u017c tutejsz\u0105 cha\u0142up\u0119 numer 19, dzi\u015b numer 52, kt\u00f3r\u0105 w 1995 roku przeniesiono do Lizak\u00f3w II w gminie Ko\u015bcierzyna.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1995 roku notuje: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan przerzedzony\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 przy szosie z Brzezia, przed cmentarzem komunalnym, na terenie r\u00f3wnym i lekko wywy\u017cszonym, w\u015br\u00f3d p\u00f3l i pastwisk, a po murze ogrodzeniowym d\u0142ugo\u015bci stu siedemdziesi\u0119ciu metr\u00f3w pozosta\u0142y wtedy jedynie fundamenty. Z zieleni zachowa\u0142y si\u0119 grupa starych drzew \u2014 jesion, cztery klony i dwa \u015bwierki \u2014 oraz g\u0119ste zakrzewienie, a w runie bluszcz i barwinek.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bia\u0142ym Borze; katolicy \u2014 do parafii *Fl\u00f6tenstein*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Karta ewidencyjna podaje, \u017ce wizytacja z 1653 roku zasta\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 w r\u0119kach protestanckich, a S\u0142ownik geograficzny i Waschinski opisuj\u0105 go w tym roku jako katolicki. Wed\u0142ug karty od 1864 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 parafii w Brzeziu, a urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku przypisuje tutejszych katolik\u00f3w do parafii Fl\u00f6tenstein.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Bia\u0142y B\u00f3r (Baldenburg) i podaje tu 186 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa, ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bw. Marcina Biskupa w Pieni\u0119\u017cnicy; zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa), karta \u201ecmentarz ewangelicki, ob. komunalny\u201d oraz przyko\u015bcielny cmentarz ewangelicki w Pieni\u0119\u017cnicy; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 107 i 430\u2013431; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 495; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 206; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 160, pozycja 61; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Historia \u2014 Gmina Rzeczenica; karta cmentarza w Pieni\u0119\u017cnicy, oprac. H. Grecki, 1995 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 140\u2013141; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 marca 1904 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie i katolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia \u2014 Gmina Rzeczenica","url":"https://www.rzeczenica.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=10&strona=1&sub=1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Pieni\u0119\u017cnica al. P\u0119ku\u0142a, niem. Penkuhl, w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781 i tabela nr 21; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 marca 1904 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4WJOAKK7IYSXB7BRMZLUSJ7ACIJQHARV"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0667","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8586387,"lng":16.9611218,"name_de":"Penkuhl","name_pl":"Pieni\u0119\u017cnica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pieni\u0119\u017cnica (niem. Penkuhl, kaszb. Pieni\u00e3\u017cnica) \u2014 wie\u015b w powiecie cz\u0142uchowskim; przed 1945 Kreis Schlochau (do 1919/20 Prusy Zachodnie, rej. Marienwerder; 1920\u20131938 prowincja Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen, rej. Schneidem\u00fchl; od 1 X 1938 prowincja Pomorze, rej. K\u00f6slin). Zachowa\u0142 si\u0119 szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pw. \u015bw. Marcina Biskupa, wzniesiony w latach 1814\u20131817; drewnianego poprzednika \u017ar\u00f3d\u0142a wzmiankuj\u0105 ju\u017c w 1653 r. Wg fotopolska.eu by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia ewangelicka [?], po 1945 przej\u0119ta przez katolik\u00f3w (dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny). Ewangelicy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Rzeczenicy (Kirchspiel Stegers) \u2014 Penkuhl nie by\u0142 osobn\u0105 parafi\u0105. Region wyznaniowo mieszany (Rzeczenica przed 1945 ok. 74% katolik\u00f3w). Cmentarz dawniej ewangelicki i katolicki, dzi\u015b komunalny. Zabytki: ko\u015bci\u00f3\u0142 nr rej. A-281 oraz cha\u0142upa nr 19 nr rej. A-279 (oba 5 IV 1960).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0668","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.8543107,"lng":16.9600597,"name_de":"Penkuhl","name_pl":"Pieni\u0119\u017cnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pieni\u0119\u017cnica, nazywana te\u017c P\u0119ku\u0142\u0105, le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim i zajmowa\u0142a 11 482 morgi. Wizytacja Trebnica z 1653 roku zasta\u0142a tu drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142, do kt\u00f3rego doje\u017cd\u017ca\u0142 proboszcz z Kocza\u0142y; wie\u015b nale\u017ca\u0142a wtedy do starostwa cz\u0142uchowskiego. Proboszcz nie mia\u0142 tu \u017cadnej roli \u2014 dawniej podobno dwie w\u0142\u00f3ki \u2014 a danin\u0119 sk\u0142ada\u0142o dziewi\u0119tnastu gbur\u00f3w po korcu \u017cyta i tyle\u017c owsa oraz pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w po dwie kury. Ko\u015bcielnymi byli Jan Kanscke i Andrzej Splettstesser. \ud83d\udccc Jedynym luteraninem wymienionym w tym zapisie jest nauczyciel.\n\nTak te\u017c zosta\u0142o na d\u0142ugo. Wie\u015b liczy\u0142a w 1868 roku 715 os\u00f3b, w tym 545 katolik\u00f3w i 163 ewangelik\u00f3w \u2014 przewag\u0119 mieli tu katolicy, odwrotnie ni\u017c w wi\u0119kszo\u015bci wsi tego powiatu \u2014 a sta\u0142o w niej 213 budynk\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 87 dom\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 filialny, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Marcina, przy nim szko\u0142a katolicka; do 1864 roku podlega\u0142 parafii w Koczale, potem w Brzeziu. Tutejsi ewangelicy chodzili natomiast do parafii w Bia\u0142oborze, a wi\u0119c poza wie\u015b.\n\nDzisiejsza \u015bwi\u0105tynia jest szachulcowa, stoi od 1814 roku, konsekrowano j\u0105 w 1817, a wyposa\u017cenie \u2014 p\u00f3\u017anobarokowe i rokokowe \u2014 pochodzi jeszcze z XVIII wieku, a wi\u0119c z budowli wcze\u015bniejszej.\n\n\ud83d\udd34 Ewidencja zabytk\u00f3w klasyfikuje ten obiekt jako ko\u015bci\u00f3\u0142 dawniej ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki. Zapisy \u017ar\u00f3d\u0142owe m\u00f3wi\u0105 co innego: w 1653 roku by\u0142 to katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny obs\u0142ugiwany z Kocza\u0142y, w 1868 katolicka \u015bwi\u0105tynia filialna we wsi z katolick\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105, a miejscowi ewangelicy nale\u017celi do obcej parafii. \ud83d\udfe1 Rozbie\u017cno\u015bci tej nie spos\u00f3b tu rozstrzygn\u0105\u0107.\n\n\ud83d\udccc Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-176, decyzj\u0105 z 5 kwietnia 1960 roku; wykaz opisuje go jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Marcina Biskupa, o konstrukcji szachulcowej, i datuje na pocz\u0105tek wieku dziewi\u0119tnastego.\n\n\ud83d\udccc Spis powszechny z 1885 roku pokazuje, jak dalece wie\u015b by\u0142a ju\u017c wtedy katolicka: 889 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 521 katolik\u00f3w, 260 ewangelik\u00f3w i 108 pozosta\u0142ych, a ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bia\u0142ym Borze. To nie przeczy ewangelickiej przesz\u0142o\u015bci samej \u015bwi\u0105tyni \u2014 przeciwnie, t\u0142umaczy, dlaczego w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku nie by\u0142o tu ju\u017c w\u0142asnego zboru.\n\nSpis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, tu\u017c przed wojenn\u0105 rekwizycj\u0105, wymienia dwa stare dzwony \u017celiwne bez napis\u00f3w, z 1833 i 1834 roku, wa\u017c\u0105ce 300 i 600 kilogram\u00f3w, ze znakiem or\u0142a.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bia\u0142ym Borze; katolicy \u2014 do parafii *Fl\u00f6tenstein*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 153; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 140\u2013141.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie (ob. rzymskokatolicki)","denomination":"ewangelicko-augsburskie (ob. rzymskokatolicki)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/pienieznica-kosciol-fil-pw-sw-wawrzynca-meczennika"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Pieni\u0119\u017cnica al. P\u0119ku\u0142a, niem. Penkuhl, w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0503","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.85431,"lng":16.96006,"name_de":"Penkuhl","name_pl":"Pieni\u0119\u017cnica \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Penkuhl)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Pietrzykowie (Gro\u00df Peterkau, po kaszubsku *Wield\u017c\u00e9 Pietrz\u00ebk\u00f2wa*) w gminie Kocza\u0142a le\u017cy po zachodniej stronie \u015bwi\u0105tyni i jest czynny do dzi\u015b. Karta ewidencyjna nazywa go ewangelickim, obecnie rzymskokatolickim, i datuje na XVIII wiek; do rejestru zabytk\u00f3w nie zosta\u0142 wpisany. Po ewangelickich poch\u00f3wkach nie ma tu dzi\u015b \u017cadnego \u015bladu, cho\u0107 spocz\u0105\u0142 tutaj pastor Elias Liebenow \u2014 pisze o tym Benedykt Reszka, historyk Goch\u00f3w. Wie\u015b ma jeszcze drug\u0105, odr\u0119bn\u0105 nekropoli\u0119, oddalon\u0105 o niespe\u0142na trzysta metr\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki wsp\u00f3\u0142czesne, drzewostan w 80 %\u201d. Cmentarz, licz\u0105cy sze\u015b\u0107dziesi\u0105t ar\u00f3w, le\u017ca\u0142 przy szosie do Bytowa obok ko\u015bcio\u0142a i dzieli\u0142 si\u0119 na trzy cz\u0119\u015bci, z kt\u00f3rych najstarsza, po stronie p\u00f3\u0142nocnej, by\u0142a ju\u017c oczyszczona z nagrobk\u00f3w. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy oko\u0142o siedemdziesi\u0119ciu metr\u00f3w dawnego muru kamiennego oraz stary drzewostan \u2014 lipy, kasztanowce, d\u0119by, buki i \u015bwierki \u2014 w dobrym stanie zdrowotnym.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu przed przej\u0119ciem przez ewangelik\u00f3w. Do 1617 roku nale\u017ca\u0142, podobnie jak Brze\u017ano Szlacheckie, do macierzystej parafii w Borzyszkowach \u2014 centrum Goch\u00f3w; w tym\u017ce roku przeszed\u0142 we w\u0142adanie ewangelik\u00f3w, tak\u017ce kaszubskich. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku podaje rok 1628 dwukrotnie \u2014 w opisie ko\u015bcio\u0142a i w wykazie zbor\u00f3w powiatu \u2014 a kielich z tego samego roku nazywa darem budowniczego \u015bwi\u0105tyni. Ten sam inwentarz wymienia w ko\u015bciele srebrny z\u0142ocony kielich z 1628 roku, dar fundatora, du\u017c\u0105 mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 ze Zwiastowaniem z 1596 roku oraz nakrycie o\u0142tarza z fioletowego brokatu; z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w wi\u0119kszy nosi\u0142 dat\u0119 1703, a mniejszy \u2014 gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105 \u2014 napis \u201eheinreck von kampen anno MCCCCCf\u00fcnf\u201d, czyli 1505. Do opisu z 1887 roku, w kt\u00f3rym brak wie\u017cy, Reszka dopowiada: wolno stoj\u0105c\u0105 dzwonnic\u0119 odkupiono 24 sierpnia 1885 roku od ko\u015bcio\u0142a w \u015awieszynie za 180 marek; ostatecznie stan\u0119\u0142a ona w Pietrzykowie, gdzie stoi do dzi\u015b. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142, ewangelicki do 1945 roku, figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-345 z 18 marca 1965 roku i s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli.\n\nW XVIII wieku Pietrzykowo by\u0142o podzielone mi\u0119dzy dwie c\u00f3rki barona Friedricha Augusta von der Goltza: wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych od 1771 roku jedn\u0105 po\u0142ow\u0119 trzyma\u0142a Constantia Wilhelmine, zam\u0119\u017cna von der Goltz, a potem jej synowie, drug\u0105 \u2014 Anna Karoline, zam\u0119\u017cna za baronem Christophem Karlem von Rottenhofem. W wykazie wasali z 1774 roku w Pietrzykowie Wielkim mieszka\u0142 31-letni Otto August von Rotenhof, a druga po\u0142owa d\u00f3br nale\u017ca\u0142a do kapitana von Goltza z Sortlack ko\u0142o Frydl\u0105du w Prusach Wschodnich.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w \u015awieszynie (Schwessin), a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pietrzykowie by\u0142 jej fili\u0105. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii *Schwessin*; katolicy \u2014 do parafii *Fl\u00f6tenstein*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Harnoch zapisa\u0142, \u017ce Pietrzykowo by\u0142o samodzielnym okr\u0119giem ko\u015bcielnym od XVII wieku, obs\u0142ugiwanym jako filia ze \u015awieszyna na Pomorzu; Reszka dopowiada, \u017ce najwcze\u015bniej wie\u015b ci\u0105\u017cy\u0142a ku D\u017awierznu (Darsen), a do parafii \u015bwieszy\u0144skiej przy\u0142\u0105czy\u0142 j\u0105 w 1868 roku sam Liebenow, obejmuj\u0105c tam probostwo. Parafi\u0119 w Borowym M\u0142ynie erygowano 27 lutego 1885 roku, a spis z tego roku zapisuje parafi\u0119 jako Pietrzykowo \u2014 Borowy M\u0142yn. \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 co do jej pierwszego proboszcza. Wed\u0142ug Reszki Liebenow, dot\u0105d proboszcz w \u015awieszynie, obj\u0105\u0142 wtedy probostwo w Pietrzykowie i w pierwszym okresie sprawowa\u0142 piecz\u0119 nad now\u0105 parafi\u0105. Harnoch jako pierwszego proboszcza parafii Pietrzykowo \u2014 Borowy M\u0142yn (Gro\u00df Peterkau und Heidem\u00fchl) wymienia Langhansa, ustanowionego 1 lipca 1887 roku; wed\u0142ug M\u00fcllera Gottfried Oskar Langhans zosta\u0142 ordynowany do Wielkiego Pietrzykowa 24 czerwca 1887 roku, a z dniem 1 grudnia 1888 roku powo\u0142ano go stamt\u0105d do Tuchomia. Ksi\u0119gi chrzt\u00f3w prowadzono tu od 1752 roku, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1753.\n\nWie\u015b by\u0142a ewangelicka niemal bez wyj\u0105tku, a liczby mieszka\u0144c\u00f3w podawane w \u017ar\u00f3d\u0142ach r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119. \u201eS\u0142ownik geograficzny\u201d podaje dla 1868 roku 263 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 256 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Pastor Elias Liebenow w pi\u015bmie do Kr\u00f3lewskiego Konsystorza w Kr\u00f3lewcu z 28 czerwca 1883 roku wylicza w Pietrzykowie 620 ewangelik\u00f3w i 24 katolik\u00f3w. Spis z 1885 roku notuje 548 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich 531 ewangelik\u00f3w. W 1910 roku mieszka\u0142o tu 607 Niemc\u00f3w i 167 Polak\u00f3w wywodz\u0105cych si\u0119 z Kaszub.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. O samej budowli \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako szachulcowy, przekszta\u0142cany w XVIII i XIX wieku; inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich z 1887 roku \u2014 \u201eprosty prostok\u0105t z kamienia polnego, bez wie\u017cy, zbudowany w 1628 roku przez pu\u0142kownika Petera von Gottberga\u201d, i nazywa go najstarszym pewnie datowanym zborem powiat\u00f3w chojnickiego i cz\u0142uchowskiego. Ewidencja podaje rok 1617, a serwis gminy Kocza\u0142a cofa budowl\u0119 do oko\u0142o XIV wieku, wskazuj\u0105c na kamienno-ceglane mury grubo\u015bci blisko metra. Liczba z 1868 roku (263 mieszka\u0144c\u00f3w) odbiega od podawanych dla lat 1883 i 1885. Wed\u0142ug Harnocha Pietrzykowo by\u0142o od XVII wieku obs\u0142ugiwane jako filia ze \u015awieszyna, wed\u0142ug Reszki przy\u0142\u0105czono je do parafii \u015bwieszy\u0144skiej w 1868 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 620 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1356 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, s. 162 poz. 105; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 i 397\u2013398; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 503; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 80 (has\u0142o Gro\u00df-Tuchen); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, diecezja Schlochau; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karta cmentarza w Pietrzykowie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 380 (s. 17), nr 554 (s. 22), nr 1336 (s. 124); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 140\u2013141; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Pietrzykowy, niem. Gross Peterkau, dok. 1313 Peterscow, dobra ryc. i w\u015b z ko\u015bcio\u0142em filial. ewang., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, K\u00f6nitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Gda\u0144sk 1887","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 380 (s. 17), nr 554 (s. 22), nr 1336 (s. 124)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0593","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9855,"lng":17.15316,"name_de":"Gro\u00df Peterkau","name_pl":"Pietrzykowo \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pietrzykowie stoi do dzi\u015b. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; jest ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli, nale\u017c\u0105cym do parafii w Piaszczynie. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w 18 marca 1965 roku pod numerem A-345, a w latach 2010\u20132012 odnowiono wie\u017c\u0119, empor\u0119, organy i elewacje. Obok stoi dzwonnica, odkupiona 24 sierpnia 1885 roku od ko\u015bcio\u0142a w \u015awieszynie za 180 marek z przeznaczeniem dla Borowego M\u0142yna; ostatecznie stan\u0119\u0142a jednak w Pietrzykowie. Opis z 1887 roku nie wymienia wie\u017cy; wolno stoj\u0105c\u0105 dzwonnic\u0119 kupiono dwa lata wcze\u015bniej.\n\nPietrzykowo nale\u017cy do najstarszych osad powiatu cz\u0142uchowskiego. Pierwsza wzmianka pochodzi z opisu granicy mi\u0119dzy ksi\u0119stwem s\u0142upskim a pa\u0144stwem krzy\u017cackim, sporz\u0105dzonego dla margrabiego Waldemara w 1313 roku: wie\u015b wyst\u0119puje tam jako punkt graniczny, a \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d przytacza z tego samego dokumentu form\u0119 Peterscow. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu od czas\u00f3w krzy\u017cackich.\n\nPrze\u0142om przyszed\u0142 z nowym w\u0142a\u015bcicielem. W 1608 roku Pietrzykowa Du\u017ce i Ma\u0142e kupi\u0142 od polskiego kr\u00f3la Peter Gottberg, ewangelik, wojskowy i dyplomata w s\u0142u\u017cbie ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich, komendant L\u0119borka; maj\u0105tek liczy\u0142 \u2014 wed\u0142ug Benedykta Reszki \u2014 12 000 m\u00f3rg, czyli oko\u0142o trzech tysi\u0119cy hektar\u00f3w. W 1617 roku tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przeszed\u0142 w r\u0119ce luteran\u00f3w, a w 1620 roku Gottberg rozbudowa\u0142 starsz\u0105 budowl\u0119. Wojew\u00f3dzki wykaz zabytk\u00f3w datuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 szachulcow\u0105 \u2014 w murze pruskim \u2014 na 1617 rok, z przekszta\u0142ceniami w XVIII i XIX wieku. Inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich z 1887 roku opisuje natomiast \u201eprosty prostok\u0105t z kamienia polnego, bez wie\u017cy, zbudowany w 1628 roku przez pu\u0142kownika Petera von Gottberga\u201d, a na li\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu nazywa go najstarszym pewnie datowanym zborem obu powiat\u00f3w, chojnickiego i cz\u0142uchowskiego. Inwentarz podaje rok 1628 dwukrotnie \u2014 w opisie ko\u015bcio\u0142a i w wykazie zbor\u00f3w powiatu \u2014 a srebrny z\u0142ocony kielich z tego samego roku nazywa darem budowniczego \u015bwi\u0105tyni. Sprawozdanie powizytacyjne archidiakonatu kamie\u0144skiego z 1653 roku zapisa\u0142o, \u017ce Pietrzykowo \u2014 jako dwie wioski \u2014 i Brze\u017ano Szlacheckie by\u0142y katolickie, ale por\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 o to, gdzie ma sta\u0107 o\u015brodek ko\u015bcielny, \u201ea wynika\u0142o to z przewagi luteran\u00f3w w Pietrzykowie\u201d.\n\nWyposa\u017cenie jest po cz\u0119\u015bci starsze od samej budowli. Chrzcielnica pochodzi z XVI wieku, jest wi\u0119c starsza od ko\u015bcio\u0142a. O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny jest siedemnastowieczny, ambona r\u00f3wnie\u017c. Inwentarz z 1887 roku wymienia ponadto srebrny z\u0142ocony kielich z 1628 roku, dar fundatora ko\u015bcio\u0142a, du\u017c\u0105 mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 ze Zwiastowaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny z 1596 roku i nakrycie o\u0142tarza z fioletowego z\u0142otog\u0142owiu. Z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w wi\u0119kszy odlano w 1703 roku, mniejszy za\u015b nosi gotyck\u0105 inskrypcj\u0119 minusku\u0142\u0105 z imieniem odlewnika Heinricka von Kampen i dat\u0105 1505. Sk\u0105d wzi\u0119\u0142y si\u0119 przedmioty starsze od ko\u015bcio\u0142a, \u017ar\u00f3d\u0142o nie wyja\u015bnia.\n\nW XVIII wieku Pietrzykowo by\u0142o podzielone mi\u0119dzy dwie c\u00f3rki barona Friedricha Augusta von der Goltza: wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych od 1771 roku jedn\u0105 po\u0142ow\u0119 trzyma\u0142a Constantia Wilhelmine, zam\u0119\u017cna von der Goltz, a potem jej synowie, drug\u0105 \u2014 Anna Karoline, zam\u0119\u017cna za baronem Christophem Karlem von Rottenhofem. W wykazie wasali z 1774 roku w Pietrzykowie Wielkim mieszka\u0142 31-letni Otto August von Rotenhof, a druga po\u0142owa d\u00f3br nale\u017ca\u0142a do kapitana von Goltza z Sortlack ko\u0142o Frydl\u0105du w Prusach Wschodnich.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a kolejno do trzech parafii. Najpierw Pietrzykowo nale\u017ca\u0142o do parafii w D\u017awierznie (Darsen), a tutejsza \u015bwi\u0105tynia by\u0142a jej fili\u0105. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 214) zb\u00f3r w Pietrzykowie obs\u0142ugiwali pastorzy ze \u015awieszyna pod Miastkiem: oko\u0142o 1670 roku Micha\u0142 Julicke, po nim Jan Reddemer, a\u017c do swojej \u015bmierci 31 stycznia 1708 roku, od 1709 roku Chrystian Wilhelm Zoebe, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 zb\u00f3r w \u015awieszynie wraz z filiami w Pietrzykowie i D\u017awierznie i zmar\u0142 8 lutego 1752 roku, a nast\u0119pnie Reinhard Runge, ordynowany 24 listopada 1752 roku do \u015awieszyna, Pietrzykowa i D\u017awierzna, zmar\u0142y w grudniu 1778 roku w \u015awieszynie. Autor przypuszcza, \u017ce w XVII i XVIII wieku pastorzy i wierni pos\u0142ugiwali si\u0119 tu wy\u0142\u0105cznie j\u0119zykiem niemieckim (s. 164). Wie\u015b by\u0142a ewangelicka niemal bez wyj\u0105tku. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii *Schwessin*; katolicy \u2014 do parafii *Fl\u00f6tenstein*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1868 roku wykaza\u0142 w Pietrzykowych 263 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 256 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, a w s\u0105siednich Pietrzyk\u00f3wkach 73 osoby, wszystkie wyznania ewangelickiego. Siedemna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej naliczono tu 548 mieszka\u0144c\u00f3w: 531 ewangelik\u00f3w i 17 katolik\u00f3w. W 1925 roku mieszka\u0142o w Pietrzykowie 670 os\u00f3b w 128 domostwach; by\u0142y tu trzy ober\u017ce, dwa m\u0142yny (wodny i wiatrak), poczta, kasa oszcz\u0119dno\u015bciowa i szko\u0142a.\n\nW 1868 roku proboszczem w \u015awieszynie na Pomorzu (Schwessin) zosta\u0142 Elias Liebenow i to on przy\u0142\u0105czy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pietrzykowski do swojej parafii \u2014 jeszcze w latach osiemdziesi\u0105tych \u201eS\u0142ownik geograficzny\u201d podaje przy Pietrzykowach parafi\u0119 ewangelick\u0105 w \u015awieszynie, a katolick\u0105 w Koczale. Spory, jakie z tego wynik\u0142y, doprowadzi\u0142y do utworzenia samodzielnej parafii Pietrzykowo \u2014 Borowy M\u0142yn, z siedzib\u0105 w Pietrzykowie. Postanowi\u0142 tak konsystorz wraz z ministerstwem wyzna\u0144 w Berlinie 16 grudnia 1884 roku, a rz\u0105d prowincji w Kwidzynie zatwierdzi\u0142 t\u0119 decyzj\u0119 z dniem 27 lutego 1885 roku. Wyra\u017anie wyjmowa\u0142a ona gmin\u0119 Gro\u00df Peterkau ze zwi\u0105zku parafialnego \u015awieszyna w prowincji pomorskiej. W pi\u015bmie do konsystorza w Kr\u00f3lewcu z 28 czerwca 1883 roku Liebenow wyliczy\u0142 sk\u0142ad tej parafii: siedem wsi, 1742 ewangelik\u00f3w i 1857 katolik\u00f3w, z czego na samo Pietrzykowo przypada\u0142o 620 ewangelik\u00f3w i 24 katolik\u00f3w.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku parafia Pietrzykowo \u2014 Borowy M\u0142yn liczy\u0142a 2600 dusz; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, a dodatkowo w Brze\u017anie Szlacheckim i w Nowej Brdzie; w roku sprawozdawczym zanotowano 88 chrzt\u00f3w, 14 \u015blub\u00f3w, 1200 komunikant\u00f3w i 38 pogrzeb\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1268 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Louis Kronheim, kt\u00f3rego prawa patronackie by\u0142y zawieszone, a pastorem by\u0142 od 1889 roku Karl Gerner. W lipcu 1899 roku og\u0142oszono, \u017ce probostwo Pietrzykowo i Borowy M\u0142yn w diecezji cz\u0142uchowskiej trzeba obsadzi\u0107 od 1 wrze\u015bnia; uposa\u017cenie zasadnicze wynosi\u0142o 1800 marek, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 konsystorz. W grudniu tego roku pastorem w Pietrzykowie mianowano kandydata na urz\u0105d pastorski Westphala. Spis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, tu\u017c przed wojenn\u0105 rekwizycj\u0105, podaje, \u017ce w 1917 roku oddano na cele wojenne dwa dzwony z br\u0105zu \u2014 jeden z 1505 roku, drugi odlany przez Absalona Wittwercka \u2014 a w 1922 roku parafia kupi\u0142a u Schillinga w Apoldzie dwa dzwony staliwne, po\u015bwi\u0119cone w Zielone \u015awi\u0105tki; ma\u0142y dzwon Heinricka van Kampen z 1505 roku pozosta\u0142 na miejscu.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eGro\u00df Peterkau\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1739\u20131875. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Tom ksi\u0105g metrykalnych tej parafii z lat 1834\u20131856 przechowuje dzi\u015b Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie w zbiorze ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii (zesp\u00f3\u0142 65/44/0); jego skany s\u0105 dost\u0119pne w serwisie Szukaj w Archiwach.\n\nStrona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 26 grudnia 1946 roku. Parafi\u0119, do kt\u00f3rej \u015bwi\u0105tynia nale\u017cy, erygowano 11 pa\u017adziernika 1957 roku, a jej obecny kszta\u0142t pochodzi z 10 wrze\u015bnia 2002 roku. W 1965 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 parafii w Wa\u0142dowie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. O samej budowli \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 rzeczy trudne do pogodzenia. \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 wi\u0119c ani co do roku budowy, ani co do materia\u0142u \u2014 szachulec wed\u0142ug wykazu wojew\u00f3dzkiego, kamie\u0144 polny wed\u0142ug inwentarza z 1887 roku \u2014 i rozbie\u017cno\u015b\u0107 ta pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. Rok 1617 pada w \u017ar\u00f3d\u0142ach w dw\u00f3ch rolach: jako data dzisiejszej budowli i jako rok przej\u015bcia starszego ko\u015bcio\u0142a w r\u0119ce ewangelik\u00f3w. Aleksander Klemp (1994, s. 214) podaje trzeci\u0105 dat\u0119: Piotr Alberti, od 10 czerwca 1609 roku pastor w \u015awieszynie, \u201eod 1627 r. opiekowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce nowo wybudowanym zborem w Pietrzykowie\u201d. \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 co do pierwszego proboszcza nowej parafii: wed\u0142ug Reszki w pierwszym okresie sprawowa\u0142 nad ni\u0105 piecz\u0119 Liebenow, kt\u00f3ry w 1885 roku obj\u0105\u0142 probostwo w Pietrzykowie, a Harnoch jako pierwszego proboszcza wymienia Langhansa, ustanowionego 1 lipca 1887 roku. Spis dzwon\u00f3w Mertinata podaje dla dzwonu Absalona Wittwercka raz rok 1703, raz 1713.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 620 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1356 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1911 roku, Franz Papenfuss, urodzony w 1878 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 503; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 31\u201335, 93, 95, 97, 115 i 124; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VIII, has\u0142a Pietrzykowy i Pietrzyk\u00f3wki; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 162, poz. 105); wojew\u00f3dzki wykaz zabytk\u00f3w (numer rejestru A-345); \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 i 397\u2013398; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp\u00f3\u0142 65/44/0 \u201eZbi\u00f3r ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii\u201d, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl; F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 132; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 85; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 380 (s. 17), nr 554 (s. 22), nr 1336 (s. 124); \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1965, nr 6, poz. 38, s. 2; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 140\u2013141; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81; \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 30 lipca 1899 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 24 grudnia 1899 roku, s. 19 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 164, 214.*","built_year":1617,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Pietrzykowo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/g-221539"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"koczala.pl","url":"https://koczala.pl/zabytki/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/324077852"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Pietrzykowy, niem. Gross Peterkau, dok. 1313 Peterscow, dobra ryc. i w\u015b z ko\u015bcio\u0142em filial. ewang., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, K\u00f6nitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Gda\u0144sk 1887","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"archiwum","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp\u00f3\u0142 65/44/0 \u201eZbi\u00f3r ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii\u201d, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/68037"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 503","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 380 (s. 17), nr 554 (s. 22), nr 1336 (s. 124)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1965, nr 6, poz. 38, s. 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 30 lipca 1899 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/I2FLSSUJKUMMKRTKJC4WGEAFPDZ6EPMX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 24 grudnia 1899 roku, s. 19 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YIFC2QIUMBZ2E6SL537LY65Q2YQOE62L"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 164, 214","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0501","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.98543,"lng":17.15365,"name_de":"Gro\u00df Peterkau","name_pl":"Pietrzykowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi cmentarz ewangelicki w Pietrzykowie (Gro\u00df Peterkau, po kaszubsku *Wield\u017c\u00e9 Pietrz\u00ebk\u00f2wa*) znajduje si\u0119 w gminie Kocza\u0142a. Le\u017cy poza cmentarzem przyko\u015bcielnym przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli i jest od niego obiektem odr\u0119bnym. Krajowa ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi dla obu nekropolii osobne karty, sporz\u0105dzone 30 wrze\u015bnia 1993 roku; karta tego cmentarza datuje go na po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Obiekt figuruje wy\u0142\u0105cznie w ewidencji, do rejestru wpisany nie zosta\u0142.\n\nPietrzykowo by\u0142o samodzieln\u0105 parafi\u0105 od XVII wieku, obs\u0142ugiwan\u0105 jednak jako filia ze \u015awieszyna (Schwessin) na Pomorzu, i we wsi sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny. W\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w prowadzono tu od 1752 roku, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1753. W XVIII wieku Pietrzykowo by\u0142o podzielone mi\u0119dzy dwie c\u00f3rki barona Friedricha Augusta von der Goltza: wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych od 1771 roku jedn\u0105 po\u0142ow\u0119 trzyma\u0142a Constantia Wilhelmine, zam\u0119\u017cna von der Goltz, a potem jej synowie. Anna Karoline, zam\u0119\u017cna za baronem Christophem Karlem von Rottenhofem, trzyma\u0142a drug\u0105 po\u0142ow\u0119. W wykazie wasali z 1774 roku w Pietrzykowie Wielkim mieszka\u0142 31-letni Otto August von Rotenhof, a druga po\u0142owa d\u00f3br nale\u017ca\u0142a do kapitana von Goltza z Sortlack ko\u0142o Frydl\u0105du w Prusach Wschodnich.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii *Schwessin*; katolicy \u2014 do parafii *Fl\u00f6tenstein*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla 1868 roku 263 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 256 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, a jako parafi\u0119 katolick\u0105 wsi wymienia Kocza\u0142\u0119.\n\nSpis z 1885 roku notuje w tutejszym obwodzie dworskim 548 mieszka\u0144c\u00f3w: 531 ewangelik\u00f3w i siedemnastu katolik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi wed\u0142ug spisu do parafii w Borzyszkowach. W tej samej tabeli ewangelicy figuruj\u0105 w parafii Pietrzykowo \u2014 Borowy M\u0142yn. Dwa lata wcze\u015bniej pastor Elias Liebenow w pi\u015bmie do Konsystorza w Kr\u00f3lewcu wylicza\u0142 w Pietrzykowie 620 ewangelik\u00f3w i 24 katolik\u00f3w. W tym samym pi\u015bmie dowodzi\u0142, \u017ce siedzib\u0119 parafii nale\u017cy zostawi\u0107 w Pietrzykowie, gdzie mieszkaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie ewangelicy. Decyzj\u0105 z 16 grudnia 1884 roku, zatwierdzon\u0105 przez w\u0142adze w Kwidzynie z dniem 27 lutego 1885 roku, Pietrzykowo od\u0142\u0105czono od \u015awieszyna i utworzono parafi\u0119 Pietrzykowo \u2014 Borowy M\u0142yn; Harnoch zapisuje pod t\u0105 dat\u0105 ustanowienie parafii w s\u0105siednim Borowym M\u0142ynie (Heidem\u00fchl). Pierwszego duchownego po\u0142\u0105czonej parafii Peterkau i Heidem\u00fchl, Langhansa, wprowadzono w urz\u0105d 1 lipca 1887 roku. Harnoch podaje dla parafii 2600 dusz, odnotowuje nabo\u017ce\u0144stwa w j\u0119zyku niemieckim i wymienia Pietrzykowo w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 620 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1356 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 503; spis ksi\u0105g metrykalnych prowincji Prusy Zachodnie w opracowaniu B\u00e4ra, 1908; Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 93\u201394; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 380 (s. 17), nr 554 (s. 22), nr 1336 (s. 124); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 140\u2013141; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Pietrzykowy, niem. Gross Peterkau, dok. 1313 Peterscow, dobra ryc. i w\u015b z ko\u015bcio\u0142em filial. ewang., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 93\u201394","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 380 (s. 17), nr 554 (s. 22), nr 1336 (s. 124)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0594","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.98806,"lng":17.15412,"name_de":"Gro\u00df Peterkau","name_pl":"Pietrzykowo \u2014 drugi cmentarz ewangelicki (na p\u00f3\u0142noc od ko\u015bcio\u0142a)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Piotrowo \u2014 po niemiecku Fustpetersh\u00fctte, dawniej Fustpetrowa Huta \u2014 za\u0142o\u017cono w 1630 roku jako koloni\u0119 karczunkow\u0105 ze smoln\u0105 hut\u0105, na dobrach grabowskich katolickiego zakonu kartuz\u00f3w. Kartuzi osadzili w Fustpetersh\u00fctte, podobnie jak w Jaschh\u00fctte, Stoffersh\u00fctte, Szponie, Deutsch-Ochsenkopf i Po\u0142\u0119czynie, samych niemieckich ch\u0142op\u00f3w ewangelik\u00f3w. Wed\u0142ug protoko\u0142u granicznego z 1640 roku wschodnia cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3l zaginionej wsi Mansowo (w 1291 roku Manchowe) nale\u017ca\u0142a do Fustpetersh\u00fctte, a zachodnia do K\u0142obuczyna. W 1670 roku by\u0142o tu czterech ch\u0142op\u00f3w p\u0142ac\u0105cych po 9 floren\u00f3w, a d\u017cuma z 1710 roku zostawi\u0142a z sze\u015bciu gospodarzy trzech.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 41 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania lutera\u0144skiego, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Szymbark (Sch\u00f6nberg). Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku kr\u00f3lewska wie\u015b ch\u0142opska *Fustpetersh\u00fctte* z dziewi\u0119cioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i dwiema zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142a 95 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 94 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Sta\u0142o w niej 13 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku; katolicy \u2014 do parafii w Alt-Grabau; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Kloboschin. W 1880 roku by\u0142o tu 94 ewangelik\u00f3w na 95 mieszka\u0144c\u00f3w, w spisie z 1885 roku 133 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 126 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w.\n\nW spisie z 1 grudnia 1910 roku wszystkie 135 os\u00f3b poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty i wszystkie by\u0142y wyznania ewangelickiego. W 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 21 dom\u00f3w mieszkalnych i 23 gospodarstwa domowe na 300,9 hektara, a mieszka\u0142o w niej 71 m\u0119\u017cczyzn i 64 kobiety. Poczta by\u0142a w Szymbarku, szko\u0142a mie\u015bci\u0142a si\u0119 pocz\u0105tkowo w K\u0142obuczynie, a w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 wie\u015b otwar\u0142a w 1906 roku \u2014 niemieck\u0105, od 1927 roku polsk\u0105. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 tu 131 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 129 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 129 os\u00f3b, polsk\u0105 dwie.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a w Piotrowie nie by\u0142o. Szymbark jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 podaje wykaz gmin z 1885 roku (pod nazw\u0105 \u201eFustpetersh\u00fctte\u201d) i rubryka parafii ewangelickiej w spisie z 1 grudnia 1910 roku. Parafia ewangelicka w Sul\u0119czynie, wskazywanym niekiedy jako macierz tutejszych ewangelik\u00f3w, istnieje od 1863 roku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b zasiedlili Kaszubi. Dzi\u015b mieszka w niej 109 os\u00f3b (stan z 2025 roku). Po dawnej kolonii zosta\u0142 cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 18. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza; jego powierzchni\u0119 i stan zachowania opisuje karta z 1986 roku.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eCz\u0119\u015bciowo uporz\u0105dkowany. Niekt\u00f3re groby kultywowane\u201d. Cmentarz o powierzchni sze\u015bciu ar\u00f3w le\u017ca\u0142 na stoku wzg\u00f3rza, otoczony kamiennym obwa\u0142owaniem i obsadzony od zewn\u0105trz grabami, a teren oznaczono tablic\u0105 \u201ecmentarz zamkni\u0119ty\u201d. Naliczono wtedy czterdzie\u015bci siedem mogi\u0142, zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c nieliczne ozdobne ogrodzenia i \u017celiwny krzy\u017c. Wed\u0142ug karty najstarszy nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 19 pa\u017adziernika 1881 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 135 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Karthaus, s. 48, poz. 19); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 118, nr 77; karta cmentarza w Piotrowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 105, pozycja 102; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 112; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 77, 176; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Somonino \u2014 uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego (Express Kaszubski)","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 105, pozycja 102","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 112","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 77, 176","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0318","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.196192,"lng":18.144497,"name_de":"Fustpetersh\u00fctte","name_pl":"Piotrowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"P\u0142aszczyca, po niemiecku Platzig, le\u017cy nad Brd\u0105, w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a kolejno do trzech prowincji: Prusy Zachodnie do 1920 roku, nast\u0119pnie Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie do 1938, potem prowincja Pomorze. Zachowa\u0142 si\u0119 tu dworski cmentarz rodowy z po\u0142owy XIX wieku, okre\u015blany jako dawniej ewangelicki; znajduje si\u0119 przy dawnym maj\u0105tku, a ewidencja konserwatorska prowadzi go jako cmentarz ewangelicki rodowy.\n\nMaj\u0105tek przechodzi\u0142 mi\u0119dzy innymi przez r\u0119ce Tucho\u0142k\u00f3w i Sk\u00f3rzewskich. Wed\u0142ug wizytacji oficja\u0142a Trebnica z 1653 roku P\u0142aszczyca wchodzi\u0142a wcze\u015bniej w sk\u0142ad gminy ko\u015bcio\u0142a filialnego w Szczytnie \u2014 razem z Lisewem, Pakotulskiem i Paw\u0142\u00f3wkiem. Piotr Tucho\u0142ka wzni\u00f3s\u0142 tu w 1744 roku kaplic\u0119, a w 1745 roku dw\u00f3r, oznaczony jego herbem Korzbok. W wykazie rejestru zabytk\u00f3w figuruje w P\u0142aszczycy \u201ezesp\u00f3\u0142 dworski Jemielno\u201d z 1745 roku pod numerem A-100 z 21 lutego 1959 roku, wraz z dworem i parkiem. Do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 przy dworze osiemnastowieczny park i rze\u017aba \u015bwi\u0119tego Jana Nepomucena. W r\u0119kach prywatnych jest dzi\u015b dw\u00f3r, kt\u00f3ry przetrwa\u0142 wojn\u0119 i czasy powojenne.\n\nSpis z 1868 roku wykaza\u0142 we wsi 97 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 57 ewangelik\u00f3w i 40 katolik\u00f3w \u2014 w sze\u015bciu domach i czternastu budynkach; area\u0142 wynosi\u0142 806 hektar\u00f3w, a czysty doch\u00f3d 7275 marek. W dobrach prowadzono hodowl\u0119 \u015bwi\u0144. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Sampohl*. W wykazie gmin sporz\u0105dzonym po spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku P\u0142aszczyca figuruje pod nazw\u0105 \u201ePlatzig\u201d w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu, na stronie 164 pod pozycj\u0105 125; wykaz podaje w niej 130 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 61 m\u0119\u017cczyzn i 69 kobiet \u2014 w tym 87 katolik\u00f3w i 43 ewangelik\u00f3w, w siedmiu budynkach mieszkalnych i osiemnastu gospodarstwach domowych.\n\nS\u0142ownik geograficzny i wykaz gmin z 1885 roku podaj\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w S\u0105polnie; Agathon Harnoch wymienia P\u0142aszczyc\u0119 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii S\u0105polno\u2013Pakotulsko, licz\u0105cej 3245 dusz i maj\u0105cej sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w Prus Zachodnich z 1912 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku P\u0142aszczyca, po niemiecku Platzig, by\u0142 Robert Hilgendorff, rotmistrz w stanie spoczynku. Maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do niego co najmniej od 1891 do 1912 roku; liczy\u0142 wtedy od 900 do 920 hektar\u00f3w i mia\u0142 gorzelni\u0119 parow\u0105. W 1922 roku w\u0142a\u015bcicielk\u0105 by\u0142a Agnes Hilgendorff.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wyznania w\u0142a\u015bcicieli P\u0142aszczycy z po\u0142owy XIX wieku, z czasu powstania cmentarza, ani innego \u015bladu tutejszych ewangelik\u00f3w poza spisami ludno\u015bci i przynale\u017cno\u015bci\u0105 parafialn\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. S\u0142ownik geograficzny przypisuje katolik\u00f3w z P\u0142aszczycy do parafii w Przechlewie, a wykaz gmin z 1885 roku \u2014 do parafii w Konarzynach.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii S\u0105polno (Sampohl) i podaje tu 90 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 173; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VIII, has\u0142o P\u0142asiczyce; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Schlochau, s. 164\u2013165, poz. 125; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 504; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie) i karta obiektu w serwisie Zabytek.pl; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 204; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 146\u2013147; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 260; \u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 38; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 140\u2013141; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki rodowy \u2013 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/g-286140"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o P\u0142asiczyce 1. niem. Platzig, dobra nad rz. Brd\u0105, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 204","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 146\u2013147","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 260","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 172\u2013173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0650","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77893,"lng":17.32617,"name_de":"Platzig","name_pl":"P\u0142aszczyca \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz wiejski w P\u0142aszewku za\u0142o\u017cono w znacznej odleg\u0142o\u015bci od zabudowa\u0144 \u2014 wed\u0142ug inwentaryzacji gminy S\u0142upsk na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od osady, wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d. Dzi\u015b le\u017cy na obszarze le\u015bnym, a do dawnego wej\u015bcia prowadzi wci\u0105\u017c czytelna aleja starodrzewu. Zachowa\u0142o si\u0119 tu wiele nagrobk\u00f3w i ich fragment\u00f3w o zr\u00f3\u017cnicowanych formach: stele, krzy\u017ce \u017celiwne i kamienne, \u017celiwne ogrodzenia. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich niedawno wyremontowano, spinaj\u0105c metalowymi klamrami, ale zosta\u0142y ponownie zniszczone. Na nagrobkach powtarzaj\u0105 si\u0119 nazwiska dawnych mieszka\u0144c\u00f3w: Klaufsmann\u00f3w, Schmidt\u00f3w, Rahn\u00f3w i Ziemer\u00f3w. Z zachowanych nagrobk\u00f3w najstarszy \u2014 \u017celiwny krzy\u017c Berty Ziemer \u2014 nosi rok 1858. Portal cmentarzy powiatu s\u0142upskiego umieszcza cmentarz oko\u0142o 600 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi i ocenia jego powierzchni\u0119 na mniej wi\u0119cej 2500 metr\u00f3w kwadratowych.\n\nP\u0142aszewko \u2014 po niemiecku Plassow \u2014 le\u017cy w gminie S\u0142upsk, w dawnym powiecie s\u0142upskim rejencji koszali\u0144skiej. Do 1937 roku wie\u015b nosi\u0142a nazw\u0119 Deutsch Plassow. Miejscowo\u015b\u0107 pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach w 1440 roku jako w\u0142asno\u015b\u0107 Lorenza von Puttkamera i pozosta\u0142a w r\u0119kach tego rodu do 1739 roku, gdy kapitan Christian Ulrich von Puttkamer scedowa\u0142 maj\u0105tek na zi\u0119cia, Heinricha von Belowa. W 1742 roku sprzedano j\u0105 Siegmundowi Haisnky\u2019emu, a po bankructwie maj\u0105tku przesz\u0142a do von Zastrow\u00f3w; w 1789 roku wr\u00f3ci\u0142a do Puttkamer\u00f3w, a od 1861 roku nale\u017ca\u0142a kolejno do von Bassewitz\u00f3w i von der Goltz\u00f3w. Ostatnim przedwojennym w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku by\u0142 Barnim H\u00fcttner.\n\nKo\u015bcio\u0142a parafialnego wie\u015b nie mia\u0142a; w 1630 roku J\u00fcrgen von Boehn za\u0142o\u017cy\u0142 tu kaplic\u0119, podleg\u0142\u0105 ko\u015bcio\u0142owi \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej Deutsch Plassow 80 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\nW 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 295 mieszka\u0144c\u00f3w; ludno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku. Gmina Plassow obejmowa\u0142a wtedy tak\u017ce Kusowo.\n\nKarta cmentarza z 30 listopada 1995 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki zniszczone lub usuni\u0119te, drzewostan w 50%\u201d. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy 18 nagrobk\u00f3w wolno stoj\u0105cych i oko\u0142o 30 mogi\u0142, a dawne ogrodzenie z drugiej po\u0142owy XIX wieku przetrwa\u0142o w postaci fundament\u00f3w muru o d\u0142ugo\u015bci 240 metr\u00f3w. W starodrzewie ros\u0142y d\u0119by, lipy i klony, przy granicy ci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 szpaler \u015bwierkowy, a najstarszy czytelny nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 1884.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 188; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Plassow, s. 773\u2013775; \u201eP\u0142aszewko \u2014 Plassow\u201d, cmentarze.slupsk.pl (odczyt z 11 pa\u017adziernika 2026 roku); karta cmentarza w P\u0142aszewku, oprac. H. Gr\u0119cki, 1995 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Stolp, s. 168\u2013169, poz. 20).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentaryzacja","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d)","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"monografia","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Plassow, s. 773\u2013775","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Stolp, s. 168\u2013169, poz. 20)","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Karta cmentarza w P\u0142aszewku, oprac. H. Gr\u0119cki, 1995 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695382/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.114644/1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u201eP\u0142aszewko \u2014 Plassow\u201d, cmentarze.slupsk.pl (odczyt z 11 pa\u017adziernika 2026 roku)","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/plaszewko/"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1130","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.432411,"lng":17.063254,"name_de":"Plassow","name_pl":"P\u0142aszewko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w P\u0142ochocinku, po niemiecku Klein Plochoczin, wymieniaj\u0105 wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w i mapa lapidari\u00f3w; wed\u0142ug ewidencji grunt\u00f3w zajmuje dzia\u0142k\u0119 041411_2.0014.193. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w go nie wymienia. P\u0142ochocinek le\u017cy nad kraw\u0119dzi\u0105 doliny Wis\u0142y, w dawnym powiecie \u015bwieckim.\n\nPunkt podpisany na mapie lapidari\u00f3w jako \u201ecmentarz ewangelicki \u2014 P\u0142ochocin\u201d nie le\u017cy w P\u0142ochocinie. Wed\u0142ug ewidencji grunt\u00f3w punkt ten le\u017cy w obr\u0119bie Lipinek, w lesie na skarpie doliny Wis\u0142y. W P\u0142ochocinie ewidencje wymieniaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie cmentarze rzymskokatolickie; tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca r\u00f3wnie\u017c by\u0142 katolicki. *S\u0142ownik geograficzny* podaje, \u017ce staraniem Aleksandra Czapskiego i Aleksandra Jasi\u0144skiego wzniesiono w 1701 roku drewnian\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na miejscu dawnej. Wizytacja z lat 1701\u20131702 datuje budow\u0119 na 1700 rok, za biskupa Stanis\u0142awa Szembeka, a jako fundatora wymienia samego Aleksandra Czapskiego, podkomorzego malborskiego. Opisuje budowl\u0119 jako drewnian\u0105 wewn\u0105trz, lecz obmurowan\u0105, i podaje podw\u00f3jne wezwanie \u2014 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca i \u015bwi\u0119tej Katarzyny.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Klein Plochoczin* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 37 dom\u00f3w mieszkalnych i 268 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 117 ewangelik\u00f3w, 150 katolik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Neuenburg*; katolicy \u2014 do parafii *Gro\u00df Plochoczin*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* wymienia\u0142 P\u0142ochocinek, po niemiecku *Klein Plochotschin*. Wie\u015b nazwano w nim w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105, czyli ch\u0142opsk\u0105. Wed\u0142ug podanych tam danych z 1868 roku sta\u0142o we wsi 61 budynk\u00f3w.\n\nW 1885 roku mieszka\u0142o tu stu dziewi\u0119tnastu ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d 372 mieszka\u0144c\u00f3w; we wsi sta\u0142a ewangelicka szko\u0142a. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do katolickiej parafii w P\u0142ochocinie, a ewangelicy \u2014 do parafii w Nowem, p\u00f3\u017aniej za\u015b do erygowanej w 1890 roku parafii w Warlubiu. P\u0142ochocin liczy\u0142 w 1885 roku sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu sze\u015bciu ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d 368 mieszka\u0144c\u00f3w; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono dla nich osobnego cmentarza.\n\nKarta cmentarza w P\u0142ochocinku z 30 wrze\u015bnia 1987 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eNagrobki zniszczone i porozbijane\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, pomi\u0119dzy zabudowaniami gospodarstw rolnych, na planie prostok\u0105ta z alej\u0105 dziel\u0105c\u0105 go na dwie kwatery; zachowa\u0142o si\u0119 wtedy sze\u015b\u0107 obudowanych mogi\u0142, a najstarszy czytelny nagrobek pochodzi\u0142 z 1882 roku. Ogrodzenia nie by\u0142o, dobrze natomiast utrzyma\u0142y si\u0119 drzewa \u2014 jesion, dwie brzozy i sze\u015b\u0107 sosen \u2014 oraz g\u0119ste krzewy bzu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Warlubien i podaje tu 78 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u2026 1885, powiat \u015bwiecki, s. 138\u2013139, poz. 64 (Klein Plochoczin) oraz s. 142\u2013143, poz. 164 (Gro\u00df Plochoczin); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 533 i 539; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VIII, has\u0142a \u201eP\u0142ochocin\u201d i \u201eP\u0142ochocinek\u201d; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Toruniu, wykaz gminy Warlubie; ewidencja grunt\u00f3w (ULDK), dzia\u0142ka 041411_2.0014.193; karta cmentarza w P\u0142ochocinku, oprac. B. S\u0105dowski, 1987 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VIII, has\u0142o \u201eP\u0142ochocinek\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 166\u2013167; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), s. 197, streszczenie ksi\u0119gi G24 (wizytacja 1701\u20131702); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 88.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u2026 1885, powiat \u015bwiecki, s. 142\u2013143, poz. 164","url":""},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 535 i 539","url":""},{"typ":"s\u0142ownik geograficzny","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, WUOZ Toru\u0144, wykaz gminy Warlubie","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), s. 197, streszczenie ksi\u0119gi G24 (wizytacja 1701\u20131702)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 88","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1141","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.608772,"lng":18.618329,"name_de":"Klein Plochoczin","name_pl":"P\u0142ochocinek \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"\u015bwiecki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"P\u0142ociczno w gminie Kaliska nosi\u0142o po niemiecku nazw\u0119 Gr\u00fcnthal. Powsta\u0142o na karczunku jako osada czynszowa: *S\u0142ownik geograficzny* przytacza relacj\u0119 pruskiej komisji katastralnej, wed\u0142ug kt\u00f3rej by\u0142o jedn\u0105 z osad wydzier\u017cawionych, za\u0142o\u017conych na gruntach wykarczowanych (Neusassereien), a pierwszy dzier\u017cawca by\u0142 bartnikiem wyznania luterskiego i wzi\u0105\u0142 osad\u0119 na dziesi\u0119\u0107 lat. W 1796 roku puszczono j\u0105 w wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119.\n\nHas\u0142o s\u0142ownikowe opisuje wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 w powiecie ko\u015bcierskim, z poczt\u0105 i kolej\u0105 we Frankenfelde \u2014 dzisiejszym Franku \u2014 z parafi\u0105 katolick\u0105 w Starej Kiszewie i ewangelick\u0105 w Nowych Polaszkach. Wylicza dziesi\u0119\u0107 posiad\u0142o\u015bci gburskich i jedn\u0105 zagrod\u0119 na obszarze 760,31 morgi oraz szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105; w 1868 roku sta\u0142o tu jedena\u015bcie dom\u00f3w, a mieszka\u0142o 120 os\u00f3b: 102 ewangelik\u00f3w i 18 katolik\u00f3w. S\u0142ownikowe has\u0142o \u201eP\u0142ociczno, niem. Gruenthal\u201d \u2014 z parafi\u0105 katolick\u0105 w Starej Kiszewie, ewangelick\u0105 w Nowych Polaszkach i 102 ewangelikami \u2014 opisuje t\u0119 w\u0142a\u015bnie wie\u015b, nie inn\u0105 osad\u0119 tej nazwy. Drugie has\u0142o \u201eP\u0142ociczno\u201d, w powiecie wejherowskim, ze 157 ewangelikami i parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Lubaniu, dotyczy odr\u0119bnej miejscowo\u015bci.\n\nAgathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce 10 listopada 1874 roku po\u015bwi\u0119cono w Gr\u00fcnthal dom modlitwy wraz z budynkiem szkolnym; nale\u017ca\u0142 on w\u00f3wczas do parafii ewangelickiej w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken). Pastor Johannes M\u00fchlradt w ksi\u0105\u017cce o po\u0142o\u017ceniu kamieni w\u0119gielnych pod ko\u015bcio\u0142y w Gr\u00fcnthal i Dreidorf (1910) podaje, \u017ce dom modlitwy z 1874 roku kosztowa\u0142 2050 talar\u00f3w i odprawia\u0142 w nim co czwart\u0105 niedziel\u0119 pastor z Nowych Polaszek. Gmin\u0119 wikariack\u0105 Gr\u00fcnthal prowadzi\u0142 od 1 czerwca 1893 roku kandydat Paul Kohwalt, po nim od 1894 roku sam M\u00fchlradt, kt\u00f3ry w 1895 roku rozbudowa\u0142 dom modlitwy, ustawi\u0142 w nim organy i ambon\u0119 kupione od gminy mennonickiej, a w 1901 roku zbudowa\u0142 plebani\u0119. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce okr\u0119g wikariacki liczy\u0142 wtedy 673 ewangelik\u00f3w, a duszpasterzem by\u0142 od 1894 roku wikariusz Johannes M\u00fchlradt. Samodzieln\u0105 parafi\u0119 utworzono 1 lutego 1902 roku; M\u00fchlradta wprowadzi\u0142 w urz\u0105d 27 lipca 1902 roku superintendent Dreyer ze Starogardu.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1893 roku, a ksi\u0119gi konfirmacji od 1897 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St K 1893\u2014 Konf 1897\u2014\u201d.\n\nWie\u015b ros\u0142a szybko. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje Gr\u00fcnthal w powiecie ko\u015bcierskim, na stronie czterdziestej pod pozycj\u0105 trzydziest\u0105: 549 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 274 ewangelik\u00f3w i 275 katolik\u00f3w, wci\u0105\u017c przy parafii ewangelickiej w Nowych Polaszkach i katolickiej w Starej Kiszewie. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej Gr\u00fcnthal by\u0142o ju\u017c samodzielnym okr\u0119giem parafialnym: spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wymienia je w powiecie ko\u015bcierskim pod pozycj\u0105 trzydziest\u0105 pierwsz\u0105, a jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 podaje samo Gr\u00fcnthal \u2014 do tej parafii przypisano wtedy mi\u0119dzy innymi le\u015bnicz\u00f3wk\u0119 Kaliska. Wie\u015b liczy\u0142a wtedy 671 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 225 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku (213 ewangelik\u00f3w i 12 katolik\u00f3w), a 443 po polsku. Do parafii w Lipuszu zar\u00f3wno wykaz z 1885 roku (strona 44, pozycja 140), jak i spis z 1910 roku (pozycja 134) przypisuj\u0105 nie wie\u015b, lecz odr\u0119bny obw\u00f3d le\u015bny o tej samej nazwie \u2014 \u201eGr\u00fcnthal, Forstgutsbezirk\u201d. Parafia ros\u0142a i p\u00f3\u017aniej: w 1913 roku przepisano do niej z Borzechowa ewangelik\u00f3w z gminy Iwiczno wraz z Frankenfelde, dzisiejszym Frankiem, i osad\u0105 zapisan\u0105 jako Lonczek.\n\nKamie\u0144 w\u0119gielny ko\u015bcio\u0142a \u2014 na placu naprzeciw plebanii, podarowanym przez gospodarza Wiesego \u2014 po\u0142o\u017cono 24 czerwca 1910 roku, a wiech\u0119 zawieszono 15 pa\u017adziernika 1910 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142, tynkowany na bia\u0142o, mia\u0142 oko\u0142o 200 miejsc, wie\u017c\u0119 wysok\u0105 na oko\u0142o 21 metr\u00f3w, 20,5 metra d\u0142ugo\u015bci i 9 szeroko\u015bci; budow\u0105 kierowa\u0142 powiatowy inspektor budowlany Krecker ze Starogardu. Na budow\u0119 zebrano oko\u0142o 33 000 marek, w tym 24 730 marek zasi\u0142ku pa\u0144stwowego i 7670 marek od Ewangelickiej Najwy\u017cszej Rady Ko\u015bcielnej. Parafia liczy\u0142a wtedy 700 dusz. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa na 1903 rok, a jeden z dom\u00f3w mieszkalnych na wiek XIX. Wed\u0142ug parafii rzymskokatolickiej w Kaliskach dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa w P\u0142ocicznie to w\u0142a\u015bnie dawna \u015bwi\u0105tynia ewangelicka: by\u0142a ewangelicka do 1949 roku. Piotr Birecki dodaje, \u017ce zbudowano j\u0105 wed\u0142ug tych samych plan\u00f3w co ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kaliskach, ale otynkowano.\n\nPo przy\u0142\u0105czeniu tych ziem do Drugiej Rzeczypospolitej ludno\u015b\u0107 niemiecka wyjecha\u0142a. Skorowidz miejscowo\u015bci pierwszego powszechnego spisu ludno\u015bci z 30 wrze\u015bnia 1921 roku wykazuje gmin\u0119 P\u0142ociczno jeszcze w powiecie ko\u015bcierskim: 530 mieszka\u0144c\u00f3w, 466 wyznania rzymskokatolickiego i 64 ewangelickiego. W sk\u0142ad gminy wchodzi\u0142y wtedy Cieciorka, Dunajki, Kazub, Okoninki oraz sama wie\u015b, licz\u0105ca 145 os\u00f3b, w tym 31 ewangelik\u00f3w.\n\nO samym cmentarzu \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 najmniej. Prowadzony jest jako cmentarz poniemiecki w bazie zabytk\u00f3w; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w gminy Kaliska wymienia natomiast w P\u0142ocicznie ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa, dom mieszkalny, zabudowania z pocz\u0105tku XX wieku i kamienno-betonowe s\u0142upy przy drodze z Kalisk \u2014 cmentarza pod t\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 nie notuje, a najbli\u017csze cmentarze poewangelickie prowadzi w Cieciorce (17 ar\u00f3w, koniec XIX wieku) i we Franku. W \u017cadnym dost\u0119pnym \u017ar\u00f3dle nie ma daty za\u0142o\u017cenia nekropolii; jej stan opisuje karta cmentarza z 1984 roku. Program opieki nad zabytkami gminy Kaliska na lata 2020\u20132023 wymienia go w wykazie zabytk\u00f3w jako cmentarz poewangelicki po\u0142o\u017cony poza wsi\u0105, oko\u0142o 100 m od polnej drogi i zabudowa\u0144. Karta cmentarza z 15 listopada 1984 roku opisuje jego stan s\u0142owami: \u201eW zasadzie brak \u015blad\u00f3w\u201d. Pozosta\u0142y wtedy jedynie fragment kamienia nagrobnego i d\u00f3\u0142 po grobie, a z dawnej zieleni dwa stare drzewa \u2014 lipa i klon, oba w dobrym stanie zdrowotnym. Cmentarz le\u017ca\u0142 poza wsi\u0105, w lesie na wzg\u00f3rzu, a jego granice na rzucie prostok\u0105ta dawa\u0142y si\u0119 jeszcze odczyta\u0107.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Sporna pozostaje data budowy: M\u00fchlradt opisuje po\u0142o\u017cenie kamienia w\u0119gielnego w 1910 roku, Birecki i parafia podaj\u0105 1906 rok, a wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 1903.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 193 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 642 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 183; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 karta gminy Kaliska; cmentarz poniemiecki \u2014 Zabytek.pl; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 3; J. M\u00fchlradt, \u201eDie Grundsteinlegungsfeierlichkeiten und das Richtfest f\u00fcr die beiden evangelischen Kirchen in Gr\u00fcnthal, Kr. Berent und in Dreidorf, Kr. Pr. Stargard\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 7, 10, 13\u201315, 41; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 49; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 155; strona parafii rzymskokatolickiej Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy w Kaliskach (parafiakaliska.pl), dost\u0119p 5 pa\u017adziernika 2026 roku; Program opieki nad zabytkami gminy Kaliska na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXI/193/2020 z 23 kwietnia 2020 roku); karta cmentarza w P\u0142ocicznie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, S. Grochowski, Z. Grochowska, Gda\u0144sk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"cmentarz poniemiecki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/cmentarz-poniemiecki-695635"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 3","url":"https://polona.pl/item-view/cbb76168-e1e3-46b0-89d4-5706deb3831b"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami gminy Kaliska na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXI/193/2020 Rady Gminy Kaliska z dnia 23 kwietnia 2020 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2020, poz. 2466, s. 35","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2020&book=0&position=2466"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. M\u00fchlradt, \u201eDie Grundsteinlegungsfeierlichkeiten und das Richtfest f\u00fcr die beiden evangelischen Kirchen in Gr\u00fcnthal, Kr. Berent und in Dreidorf, Kr. Pr. Stargard\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 7, 10, 13\u201315, 41","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0126","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.944301,"lng":18.202132,"name_de":"Gr\u00fcnthal","name_pl":"P\u0142ociczno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w P\u0142ocicznie, po niemiecku Gr\u00fcnthal, w gminie Kaliska na skraju Bor\u00f3w Tucholskich, zbudowa\u0142a ewangelicka parafia Gr\u00fcnthal, samodzielna od 1 lutego 1902 roku. Jej pastor Johannes M\u00fchlradt latami zbiera\u0142 na budow\u0119 datki \u2014 przychodzi\u0142y z Ameryki i Azji \u2014 a reszt\u0119 do\u0142o\u017cy\u0142y w\u0142adze: 24 730 marek przyznano z pa\u0144stwowego funduszu na ko\u015bcio\u0142y i plebanie w Prusach Zachodnich i Pozna\u0144skiem, 7670 marek da\u0142a Ewangelicka Najwy\u017csza Rada Ko\u015bcielna, a oko\u0142o 1000 marek zebrali parafianie i stowarzyszenia Gustawa Adolfa. Plac naprzeciw plebanii podarowa\u0142 gospodarz Wiese. Pastorem w P\u0142ocicznie by\u0142 w latach 1897\u20131924 Johannes M\u00fchlradt. We wrze\u015bniu 1911 roku \u201eReichsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego czwartej klasy.\n\nW 1772 roku dzier\u017cawca P\u0142ociczna by\u0142 luteraninem i bartnikiem; dzier\u017caw\u0119 mia\u0142 na dziesi\u0119\u0107 lat, a ziemia by\u0142a tu s\u0142abym piaskiem. Zanim stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, gmina modli\u0142a si\u0119 w domu modlitwy po\u0142\u0105czonym ze szko\u0142\u0105. Wed\u0142ug M\u00fchlradta budynek wzniesiono w 1874 roku jako lekk\u0105 budowl\u0119 szachulcow\u0105, pierwotnie na szko\u0142\u0119, w kt\u00f3rej mniej wi\u0119cej raz w miesi\u0105cu odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwo pastor z Nowych Polaszek; w 1895 roku dobudowano cz\u0119\u015b\u0107 na sal\u0119 modlitwy, oddzielon\u0105 od klasy sk\u0142adan\u0105 \u015bcian\u0105. Sta\u0142y w niej organy i ambona kupione od rozwi\u0105zanej gminy mennonickiej w Kr\u00f3lewcu. Stary \u017celazny dzwon bez napisu, wa\u017c\u0105cy wed\u0142ug M\u00fchlradta mo\u017ce 15 cetnar\u00f3w, zast\u0105pi\u0142 dwucetnarowy dzwon z br\u0105zu ufundowany przez Zwi\u0105zek Dzwon\u00f3w Ksi\u0119stwa Brunszwiku, z napisem, \u017ce podarowa\u0142y go dzieci tamtejszej szko\u0142y krajowej, i z wizerunkami b\u0142ogos\u0142awi\u0105cego Chrystusa i kr\u00f3la Gustawa Adolfa. W 1908 roku M\u00fchlradt pisa\u0142, \u017ce gmina czeka na ko\u015bci\u00f3\u0142 prawie czterna\u015bcie lat; w\u0142adze rozstrzygn\u0119\u0142y wtedy po latach sporu, \u017ce siedzib\u0105 parafii zostanie Gr\u00fcnthal, a Frankenfelde, czyli Kaliska, dostanie ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny. Plebani\u0119 M\u00fchlradt postawi\u0142 sam, jako kierownik budowy, za pieni\u0105dze ze sprzeda\u017cy swoich ksi\u0105\u017ceczek i z pomoc\u0105 stowarzyszenia Gustawa Adolfa.\n\nKamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono w pi\u0105tek 24 czerwca 1910 roku, tego samego dnia co pod ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Kaliskach (Dreidorf); obie uroczysto\u015bci prowadzi\u0142 superintendent Dreyer ze Starogardu, a parafia liczy\u0142a wtedy oko\u0142o 700 dusz. Akt erekcyjny przewidywa\u0142 oko\u0142o 200 miejsc i wie\u017c\u0119 wysok\u0105 na oko\u0142o 21 metr\u00f3w, przy d\u0142ugo\u015bci 20,5 metra i szeroko\u015bci 9 metr\u00f3w. Budow\u0105 kierowa\u0142 powiatowy inspektor budowlany Krecker ze Starogardu, na miejscu nadzorowa\u0142 j\u0105 Rosenthal z Okonina, mury i ciesio\u0142k\u0119 wzi\u0105\u0142 Junge ze Starogardu, a stan surowy doko\u0144czy\u0142 Paul Rohnke. Wiech\u0119 na obu ko\u015bcio\u0142ach zawieszono jednego dnia, 15 pa\u017adziernika 1910 roku. Broszura M\u00fchlradta podaje w przypisie, \u017ce po\u015bwi\u0119cenie obu ko\u015bcio\u0142\u00f3w wyznaczono na 18 czerwca (s. 48); przedmow\u0119 do niej autor datowa\u0142 na \u015awi\u0119to Reformacji 1910 roku (s. 4). Do o\u0142tarza przeznaczono powi\u0119kszon\u0105 kopi\u0119 obrazu \u201eChrystus w Ogr\u00f3jcu\u201d, kt\u00f3ry berli\u0144ska malarka Block-Niendorf podarowa\u0142a ko\u015bcio\u0142owi w Kaliskach, nagrodzonego z\u0142otym medalem na wystawie \u015bwiatowej w Melbourne; kopia, dar pastora, wisia\u0142a wcze\u015bniej w domu modlitwy.\n\nPiotr Birecki zalicza \u015bwi\u0105tyni\u0119 do ko\u015bcio\u0142\u00f3w neobarokowych z wie\u017c\u0105 wtopion\u0105 w korpus i zauwa\u017ca, \u017ce zbudowano j\u0105 wed\u0142ug tych samych plan\u00f3w co ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kaliskach, z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce ten w P\u0142ocicznie otynkowano. Wymienia te\u017c P\u0142ociczno w\u015br\u00f3d parafii, przy kt\u00f3rych stan\u0119\u0142y pomniki Bismarcka lub cesarza, i podaje, \u017ce o\u0142tarz zdobi\u0142 obraz Modlitwy w Ogr\u00f3jcu. Wed\u0142ug parafii rzymskokatolickiej w Kaliskach ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ewangelicki do 1949 roku. W 1962 roku powsta\u0142 przy nim samodzielny o\u015brodek duszpasterski, 14 lutego 1989 roku parafia, kt\u00f3r\u0105 1 grudnia 1996 roku przy\u0142\u0105czono do Kalisk; dzi\u015b to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca. Obok stoi figura Chrystusa, kt\u00f3ra pierwotnie znajdowa\u0142a si\u0119 w altanie w ogrodzie pastora M\u00fchlradta, z napisem \u201eJa i m\u00f3j dom chcemy Panu s\u0142u\u017cy\u0107\u201d. Ksi\u0119gi metrykalne parafii, prowadzone od 1893 roku, zagin\u0119\u0142y. Dzieje gminy opisa\u0142 po wojnie Eitel F. May w \u201eDanzig-Westpreu\u00dfischer Kirchenbrief\u201d (nr 18, 1952); tekstu tego nie znaleziono.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. M\u00fchlradt opisuje po\u0142o\u017cenie kamienia w\u0119gielnego w 1910 roku. W 1908 roku ten sam autor pisa\u0142, \u017ce ko\u015bcio\u0142a w P\u0142ocicznie nie ma; Birecki i strona parafii podaj\u0105 1906 rok (parafia: \u201eoko\u0142o\u201d), a wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w podaje 1903.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 193 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 642 dusze. Wed\u0142ug \u201eAufw\u00e4rts\u201d z 5 pa\u017adziernika 1934 roku gmina, kt\u00f3ra dawniej liczy\u0142a 700 dusz i w 1910 roku z pomoc\u0105 Towarzystwa Gustawa Adolfa zbudowa\u0142a ko\u015bcio\u0142y dla siebie i dla filii w Kaliskach, mia\u0142a ju\u017c tylko 135 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. M\u00fchlradt, \u201eDie Grundsteinlegungsfeierlichkeiten und das Richtfest f\u00fcr die beiden evangelischen Kirchen in Gr\u00fcnthal, Kr. Berent und in Dreidorf, Kr. Pr. Stargard\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 4, 7\u201317, 22\u201324, 48; J. M\u00fchlradt, \u201eDie Tuchler Heide in Wort und Bild\u201d, t. 1: \u201eEin Besuch in Gr\u00fcntal in der Tuchler Heide, Kr. Berent\u201d, Danzig 1908, s. 19\u201333; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 155, 163, 209; strona parafii rzymskokatolickiej Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy w Kaliskach (parafiakaliska.pl), dost\u0119p 5 pa\u017adziernika 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 karta gminy Kaliska, poz. 58; westpreussen.de, wykaz ksi\u0105g ko\u015bcielnych parafii Gr\u00fcnthal (dost\u0119p 5 pa\u017adziernika 2026 roku); H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 145; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42; \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 10; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 15 wrze\u015bnia 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAufw\u00e4rts. Christliches Tageblatt\u201d, 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1903,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. M\u00fchlradt, \u201eDie Grundsteinlegungsfeierlichkeiten und das Richtfest f\u00fcr die beiden evangelischen Kirchen in Gr\u00fcnthal, Kr. Berent und in Dreidorf, Kr. Pr. Stargard\u201d, Gda\u0144sk 1910, s. 4, 7\u201317, 22\u201324, 48","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014","url":""},{"typ":"strona parafii","tytul":"Parafia MBNP w Kaliskach \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w P\u0142ocicznie","url":"https://parafiakaliska.pl/index.php/kosciol-filialny-w-plocicznie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 145","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 10","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 15 wrze\u015bnia 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JS2LKGXAVBJCIUXDHEMAA2JM6Y4RKPYW"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAufw\u00e4rts. Christliches Tageblatt\u201d, 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PIHW7J6OBP5J4MHZDPNK2IOHR6OKOEDD"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0557","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9413912,"lng":18.197373,"name_de":"Gr\u00fcnthal","name_pl":"P\u0142ociczno \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gr\u00fcnthal), obecnie ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa","powiat":"starogardzki","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"P\u0142onica nosi\u0142a po niemiecku nazw\u0119 Platendienst, a w taryfie z 1717 roku zapisano j\u0105 jako Platendynk. Cmentarz figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 104 jako ewangelicki, bez datowania i bez opisu stanu zachowania.\n\nW 1356 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode nada\u0142 braciom Henningowi i Paw\u0142owi oraz ich spadkobiercom 16 w\u0142\u00f3k \u201ena polu zum Platendienst\u201d na prawie che\u0142mi\u0144skim. W zamian bracia mieli pe\u0142ni\u0107 jedn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 w lekkiej zbroi. W 1648 roku podatek z tutejszych d\u00f3br p\u0142aci\u0142 Wolszlegier, a w XVIII wieku nale\u017ca\u0142y one do Grabowskich; te wiadomo\u015bci podaje has\u0142o S\u0142ownika geograficznego w tomie VIII. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej wymienia\u0142 *Platendienst* w cz\u0119\u015bci o powiecie chojnickim (Kreis Konitz) i notowa\u0142 tu 65 mieszka\u0144c\u00f3w: 36 katolik\u00f3w i 29 ewangelik\u00f3w. Wed\u0142ug tego podr\u0119cznika ewangelicy nale\u017celi do parafii w Chojnicach, a katolicy do parafii w Cz\u0142uchowie. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Damnitz*.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wymienia P\u0142onic\u0119 w powiecie chojnickim w dw\u00f3ch osobnych wierszach. Gmina wiejska, na stronie 154 pod pozycj\u0105 60, liczy\u0142a 26 mieszka\u0144c\u00f3w w trzech domach, w tym 16 katolik\u00f3w i 10 ewangelik\u00f3w. Obw\u00f3d dworski, na stronie 156 pod pozycj\u0105 109, liczy\u0142 53 mieszka\u0144c\u00f3w w sze\u015bciu domach, w tym 50 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w.\n\nOba wiersze podaj\u0105 zgodnie parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Starym Gronowie, po niemiecku Grunau, i katolick\u0105 w Cz\u0142uchowie. W s\u0105siednim powiecie cz\u0142uchowskim le\u017ca\u0142y obie te parafie, co wykaz zaznacza gwiazdk\u0105 przy nazwie okr\u0119gu parafialnego.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, brak drzewostanu\u201d. Za\u0142o\u017cony w po\u0142owie XIX wieku cmentarz o powierzchni 30 ar\u00f3w le\u017ca\u0142 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, niedaleko skrzy\u017cowania dr\u00f3g, w\u015br\u00f3d zabudowa\u0144, ogrodu i nieu\u017cytku. Jego granice znaczy\u0142 wtedy dwu- i trzyrz\u0119dowy \u017cywop\u0142ot ze \u015bliwy a\u0142yczy, a wn\u0119trze, o czytelnym regularnym uk\u0142adzie, porasta\u0142a murawa.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Stare Gronowo (Grunau) i podaje tu 30 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Konitz; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201ePlatendynk\u201d; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie; karta cmentarza w P\u0142onicy, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 46\u201347; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201ePlatendynk\"","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0505","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.61318,"lng":17.362957,"name_de":"Platendienst","name_pl":"P\u0142onica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Pob\u0142ociu (przed 1945 rokiem Poblotz) za\u0142o\u017cono na niewielkim wzniesieniu na zach\u00f3d od zabudowa\u0144, dopasowuj\u0105c jego obrys do naturalnej rze\u017aby terenu. Granic\u0119 wschodni\u0105 wyznacza szpaler buk\u00f3w i d\u0119b\u00f3w, p\u00f3\u0142nocn\u0105 i zachodni\u0105 \u2014 gwa\u0142towny spadek terenu. Po 1945 roku nekropoli\u0119 niemal ca\u0142kowicie zniwelowano: teren oczyszczono z wi\u0119kszo\u015bci nagrobk\u00f3w, a kilka zachowanych u\u0142amk\u00f3w przemieszczono. W cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej, pod pot\u0119\u017cnym drzewem, le\u017cy rozkopana krypta z ods\u0142oni\u0119tym fragmentem ceglanego sklepienia. Z kamieniarki najbardziej czytelny pozosta\u0142 postument stylizowany na pie\u0144 d\u0119bu \u2014 forma, kt\u00f3ra powtarza si\u0119 na okolicznych cmentarzach, w Drze\u017cewie i G\u00f3rzynie. Zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c granitowy cok\u00f3\u0142 z u\u0142amkiem \u017celiwnego krzy\u017ca, szcz\u0105tki innych krzy\u017cy i porcelanowe tabliczki. Nowy cmentarz, dzi\u015b czynny, za\u0142o\u017cono po przeciwnej stronie drogi.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Cecenowie (Zezenow), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. By\u0142a to parafia obejmuj\u0105ca dwie miejscowo\u015bci, Cecenowo i Pob\u0142ocie, a prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili mi\u0119dzy siebie w\u0142a\u015bciciele obu d\u00f3br. List\u0119 tamtejszych pastor\u00f3w Ernst M\u00fcller otwiera Hieronymusem Katerbackiem (tak\u017ce Kattenbach), ordynowanym w Ko\u0142obrzegu; by\u0142 w urz\u0119dzie ju\u017c w 1590 roku, gdy wspomina go matryku\u0142a z 27 lipca, i jeszcze w 1638 roku (s. 517).\n\nInwentarz z 1634 roku wymienia\u0142 tu 12 obsadzonych zagr\u00f3d ch\u0142opskich, trzech zagrodnik\u00f3w, dwa puste \u0142any i dwa m\u0142yny. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Pob\u0142ocie mia\u0142o nauczyciela i liczy\u0142o 42 ogniska (domostwa). W 1784 roku do Pob\u0142ocia nale\u017ca\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 wielkiego b\u0142ota smo\u0142dzi\u0144skiego, czyli l\u0119borskiego; w 1778 roku za 12 500 talar\u00f3w kr\u00f3lewskich pieni\u0119dzy \u0142askawych osuszono j\u0105 i zagospodarowano, za\u0142o\u017cono mleczarni\u0119 dla 100 kr\u00f3w i osadzono osiem rodzin cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w. W 1784 roku parafia w Cecenowie (Zezenow) nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego.\n\nPob\u0142ocie le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim. S\u0142ownik geograficzny opisuje je jako dobra rycerskie na Pomorzu o obszarze 1363 hektar\u00f3w, z m\u0142ynem i cegielni\u0105; poczt\u0119 i telegraf mia\u0142y w Cecenowie, stacj\u0119 kolejow\u0105 w Pot\u0119gowie. Od XVII wieku do 1801 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodu von Hoym, p\u00f3\u017aniej do rodziny von Krause; w latach 1908\u20131909 Pomorskie Towarzystwo Osadnicze rozparcelowa\u0142o go na 72 nowe gospodarstwa.\n\nPob\u0142ocie nosi\u0142o kaszubsk\u0105 nazw\u0119 *Pobl\u00f3ce*; oko\u0142o 1784 roku m\u00f3wiono tu przewa\u017cnie po kaszubsku. Tetzner wymienia je w\u015br\u00f3d wsi ci\u0105gn\u0105cych si\u0119 wzd\u0142u\u017c strugi Pustynik, na po\u0142udnie od jeziora \u0141ebsko, obok Cecenowa (*C\u00e9cenowo*), Wolini (*W\u00f3\u0142en*), Prebendowa (*Prebedowo*), Dargolezy (*D\u00e1rgolese*), Witkowa (*Wek\u00f3sowo*) i Duchowa (*Du\u00f3chowo*). Kronik\u0119 wsi, do kt\u00f3rej Pob\u0142ocie by\u0142o wcielone, spisa\u0142 tamtejszy nauczyciel Frank i to z niej Tetzner zaczerpn\u0105\u0142 notatki o ostatnich \u015bladach kaszubszczyzny \u2014 mi\u0119dzy innymi o kobietach nosz\u0105cych sznurowane gorsety.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej 187 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 239; katolika nie zapisano w \u017cadnym z dw\u00f3ch wierszy. W 1925 roku mieszka\u0142o tu dwunastu katolik\u00f3w, a 17 maja 1939 roku \u2014 760 os\u00f3b; dzia\u0142a\u0142o wtedy 112 gospodarstw rolnych. Wojska sowieckie zaj\u0119\u0142y wie\u015b bez oporu 9 marca 1945 roku. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono \u2014 pierwsze wyp\u0119dzenia przypad\u0142y na wiosn\u0119 1946 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 991; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 172\u2013173, poz. 96, i s. 182\u2013183, poz. 271; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 516\u2013517; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 82; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VIII, has\u0142o \u201ePob\u0142ocie\u201d; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 777\u2013780; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 991\u2013992.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pob\u0142ocie \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/poblocie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VIII, has\u0142o Pob\u0142ocie","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 81","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 81; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 516; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172 poz. 96; S\u0142ownik geograficzny, t. VIII, has\u0142o Pob\u0142ocie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, t. II, s. 516","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 81; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 516; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172 poz. 96; S\u0142ownik geograficzny, t. VIII, has\u0142o Pob\u0142ocie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172, poz. 96","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 81; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 516; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172 poz. 96; S\u0142ownik geograficzny, t. VIII, has\u0142o Pob\u0142ocie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VIII, has\u0142o Pob\u0142ocie","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 81; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, t. II, s. 516; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 172 poz. 96; S\u0142ownik geograficzny, t. VIII, has\u0142o Pob\u0142ocie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 991","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 991\u2013992","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0790","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.637517,"lng":17.525164,"name_de":"Poblotz","name_pl":"Pob\u0142ocie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Poborowie, w gminie Trzebielino, za\u0142o\u017cono przy le\u015bnej drodze do \u0141ubna (Lubben). Figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz historyczny, bez datowania.\n\nPoborowo, po niemiecku Poberow, po kaszubsku P\u00f2b\u00f2r\u00f2w\u00f2, by\u0142o wsi\u0105 ze szlacheckim maj\u0105tkiem rodu von Puttkamer, w posiadaniu tego rodu od 1380 do 1945 roku. Przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142o do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie postawiono: Poborowo nale\u017ca\u0142o do parafii w Cetyniu (Zettin), gdzie sta\u0142a i stoi do dzi\u015b \u015bwi\u0105tynia parafialna. Ernst M\u00fcller wymienia je w sk\u0142adzie tej parafii. Katolicy podlegali parafii w Miastku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch rubrykach, bo dzieli\u0142a si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w gminie wiejskiej (strona 162, pozycja 28) naliczono 98 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim (strona 166, pozycja 96) 362; katolik\u00f3w nie zapisano.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, bez wi\u0119kszych zniszcze\u0144; przesz\u0142a do Polski jako Poborowo. Z ko\u0144cem wojny parafia ewangelicka w Cetyniu przesta\u0142a istnie\u0107.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Poborowo mia\u0142o nauczyciela, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Cetyniu nale\u017ca\u0142 do synodu s\u0142upskiego.\n\nKarta cmentarza z 2 maja 2007 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eGranice nieczytelne \u2014 pozosta\u0142o\u015bci kamiennego ogrodzenia i kaplicy lub grobowca\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy oko\u0142o 900 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi, w lesie sosnowym przy granicy z polami uprawnymi. W tym czasie zachowa\u0142o si\u0119 na nim pi\u0119\u0107 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w z XX wieku i sze\u015b\u0107 d\u0119b\u00f3w. Najstarszy czytelny nagrobek pochodzi\u0142 z 1938 roku i nale\u017ca\u0142 do Friedricha Laskego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 799; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 162\u2013163, pozycja 28, i s. 166\u2013167, pozycja 96; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 80; ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Trzebielino, pozycja 41; karta cmentarza w Poborowie, oprac. M. Palacz, 2007 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Rummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 799","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0803","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.198759,"lng":17.178205,"name_de":"Poberow","name_pl":"Poborowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Podd\u0105biu za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od \u00f3wczesnej zabudowy wsi, na planie prostok\u0105ta, z wej\u015bciem od strony p\u00f3\u0142nocno-zachodniej, od drogi biegn\u0105cej skrajem lasu. Jego teren podkre\u015blono niewielkim wa\u0142em kamienno-ziemnym i granicznymi nasadzeniami \u015bwierkowymi, z kt\u00f3rych zachowa\u0142y si\u0119 te od po\u0142udnia; wed\u0142ug monografii wymiary cmentarza wskazuj\u0105, \u017ce m\u00f3g\u0142 by\u0107 jednokwaterowy. W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku le\u017ca\u0142y na nim dwie przemieszczone ramy mogi\u0142. Cmentarz znajduje si\u0119 dzi\u015b w\u015br\u00f3d teren\u00f3w rekreacyjnych, przy pasie nadmorskiej zieleni; w 2008 roku ustawiono na nim obelisk upami\u0119tniaj\u0105cy pogrzebanych mieszka\u0144c\u00f3w Podd\u0105bia.\n\nPodd\u0105bie, przed 1945 rokiem Neu Strand, to niewielka osada nad Ba\u0142tykiem na Wybrze\u017cu S\u0142owi\u0144skim. Przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Spis z 2 grudnia 1895 roku wymienia Neu Strand w\u015br\u00f3d osad obwodu dworskiego Klein Machmin (Machowinko): sta\u0142o tu wtedy siedem dom\u00f3w mieszkalnych, a mieszka\u0142o 78 os\u00f3b. W tym samym wykazie osobno zapisano osad\u0119 Poddamp, kt\u00f3r\u0105 niemiecka monografia powiatu wymienia obok Neu Strand jako inn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Klein Machmin. D\u0119bina (Sch\u00f6nwalde) i Objazda (Wobesde), s\u0105siednie wsie, nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Rowach (Rowe) w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto. Wed\u0142ug tej monografii (K.-H. Pagel, 1989, s. 1027) ko\u015bci\u00f3\u0142 w Obje\u017adzie by\u0142 ju\u017c w 1590 roku fili\u0105 Row\u00f3w; opis Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku (s. 1017) wymienia go jako fili\u0119 Row\u00f3w. Rybacy z Neu Strand dowozili \u015bwie\u017ce ryby do Objazdy, sk\u0105d z kolei zaopatrywano nadmorskie wsie w mi\u0119so, pieczywo, owoce i warzywa. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Podd\u0105bie nie mia\u0142o; Klein Machmin, a z nim Neu Strand, nale\u017ca\u0142o do parafii w Podolu Wielkim (Weitenhagen) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto (Stolp-Stadt).\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a osad\u0119 zasiedlili polscy osadnicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 232; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (wyd. 1898), s. 180, powiat s\u0142upski, obwody dworskie, wykaz osad przy poz. 229; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142a Klein Machmin (s. 613\u2013618) i Wobesde (s. 1025\u20131030); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1017.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 232","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 232; Gemeindelexikon 1898; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 232; Gemeindelexikon 1898; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895"},{"typ":"monografia","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 1027","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1017","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0762","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.62358,"lng":16.98628,"name_de":"Neu Strand","name_pl":"Podd\u0105bie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Karta cmentarza w Podg\u00f3rzu z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201e\u015blady kilku nagrobk\u00f3w, drzewostan w 90%\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi przy drodze polnej, na r\u00f3wnym terenie, bez muru i bramy; naliczono na nim 10 mogi\u0142 z pierwszej po\u0142owy XX wieku oraz coko\u0142y krzy\u017cy \u017celiwnych. Przy granicy r\u00f3s\u0142 wtedy szpaler \u015bwierkowy, a runo tworzy\u0142y bluszcz i barwinek.\n\nPodg\u00f3rze \u2014 do 1945 roku Karlswalde, a wcze\u015bniej Carlswalde; nazw\u0119 zmieniono 14 grudnia 1909 roku \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Do 30 wrze\u015bnia 1928 roku by\u0142o samodzielnym obszarem dworskim (Gutsbezirk), potem gmin\u0105. Maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodziny von Zitzewitz: do Wilhelma, \u017cyj\u0105cego w latach 1838\u20131925, a po nim do jego syna Ernsta, urodzonego w 1873 i zmar\u0142ego w 1945 roku.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Cetyniu (Zettin), katolicy \u2014 do parafii w Miastku (Rummelsburg). Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w obwodzie dworskim Karlswalde 207 mieszka\u0144c\u00f3w: 205 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy umieszcza w Ponickel.\n\nParafia cety\u0144ska nale\u017ca\u0142a wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera najpierw do synodu s\u0142upskiego, potem do ko\u0142czyg\u0142owskiego, a w 1912 roku do bytowskiego. Jej filia w Trzebielinie (Treblin) usamodzielni\u0142a si\u0119 w 1900 roku. Kolatorami byli w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br Cety\u0144, Sellin, Starkow, Zuckers, Darsekow, Gumenz i Viartlum.\n\nW 1945 roku, podczas ofensywy sowieckiej, sp\u0142on\u0105\u0142 mi\u0119dzy innymi dw\u00f3r; po wojnie wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Polski.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 164\u2013165, poz. 81; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II: \u201eRegierungsbezirk K\u00f6slin\u201d, Stettin 1912, s. 80 (has\u0142o Zettin); karta cmentarza w Podg\u00f3rzu, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Cmentarze","url":"http://krajobraz.kolczyglowy.pl/index.php/2015-08-12-18-56-08/cmentarze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon dla prowincji Pomorze \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II: \u201eRegierungsbezirk K\u00f6slin\u201d, Stettin 1912, s. 80 (has\u0142o Zettin)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0599","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.105666,"lng":17.216587,"name_de":"Karlswalde (do 14 XII 1909 Carlswalde)","name_pl":"Podg\u00f3rze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Podkomorzycach, z XIX wieku, o powierzchni oko\u0142o dziesi\u0119ciu ar\u00f3w, le\u017cy mniej wi\u0119cej trzysta metr\u00f3w na zach\u00f3d od zabudowa\u0144. Otacza go ziemny wa\u0142 i kamienne ogrodzenie. Dzi\u015b jest zdewastowany i cz\u0119\u015bciowo zaorany; zachowa\u0142y si\u0119 kamienne obramowania grob\u00f3w i coko\u0142y po \u017celiwnych krzy\u017cach. Ocala\u0142 te\u017c fragment porcelanowej tabliczki nagrobnej, z kt\u00f3rego mo\u017cna odczyta\u0107 tylko tyle: \u201eHier ruhet in\u2026 Mathilde Bertha Fried\u2026 geb. 15.Feb.188\u2026\u201d \u2014 \u201eTu spoczywa w\u2026 Matylda Berta Fried\u2026 urodzona 15 lutego 188\u2026\u201d. Teren zarasta dzi\u015b samosiew klonu i buka, barwinek oraz bluszcz.\n\nW 1784 roku Podkomorzyce, nazywane przez Br\u00fcggemanna dobrem wolnym od podatku (\u201esteuerfreyes Gut\u201d), liczy\u0142y osiem dym\u00f3w; do d\u00f3br nale\u017ca\u0142 folwark Brzezinke nad jeziorem \u0142upawskim.\n\nPodkomorzyce nosi\u0142y do ko\u0144ca lat trzydziestych XX wieku nazw\u0119 Niemietzke \u2014 wed\u0142ug monografii Karla-Heinza Pagla do 1937 roku \u2014 a potem, do 1945 roku, Puttkamerhof, od nazwiska rodu von Puttkamer, kt\u00f3ry w\u0142ada\u0142 tutejszym maj\u0105tkiem od schy\u0142ku XVII wieku do 1945 roku. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; do powiatu bytowskiego wesz\u0142a po wojnie. *S\u0142ownik geograficzny* notuje j\u0105 pod polsk\u0105 nazw\u0105 Niemieckie i opisuje jako dobra rycerskie o powierzchni 716 hektar\u00f3w, z gorzelni\u0105 parow\u0105 i m\u0142ynem wodnym o czterech gankach. W ich sk\u0142ad wchodzi\u0142y 382 hektary roli ornej i ogrod\u00f3w, 31 \u0142\u0105k, 20 pastwisk, 282 lasu i hektar wody, a czysty doch\u00f3d z gruntu wynosi\u0142 2321 marek. Poczt\u0119 i okr\u0119g urz\u0119du stanu cywilnego mia\u0142a wie\u015b w oddalonej o cztery kilometry Czarnej D\u0105br\u00f3wce. Z kolej\u0105 wie\u015b \u0142\u0105czy\u0142o Pot\u0119gowo, odleg\u0142e o czterna\u015bcie kilometr\u00f3w.\n\nMiejscowi ewangelicy tworzyli cz\u0119\u015b\u0107 parafii w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin), kt\u00f3ra od 1871 roku podlega\u0142a okr\u0119gowi ko\u015bcielnemu bytowskiemu; katolik\u00f3w spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku kierowa\u0142 do parafii w L\u0119borku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o \u2014 by\u0142 tylko cmentarz. Spis ten notuje Niemietzke wy\u0142\u0105cznie w dziale obwod\u00f3w dworskich: 92 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 91 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Wed\u0142ug Pagla wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami tak\u017ce w ostatnich latach przed wojn\u0105; w 1939 roku osada liczy\u0142a 113 os\u00f3b.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: dokumentacja terenowa cmentarza (inskrypcja odczytana z zachowanego fragmentu tabliczki); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII, has\u0142o Niemieckie; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201375; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, s. 182\u2013183, pozycja 267; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Puttkamerhof (Niemietzke), s. 789\u2013791; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 987\u2013988.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/3992/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 987\u2013988","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201375","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0827","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.366954,"lng":17.502106,"name_de":"Niemietzke (1937\u20131945 Puttkamerhof)","name_pl":"Podkomorzyce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Podlasie to nazwa przysi\u00f3\u0142ka, a nie samodzielnej wsi, i w\u0142a\u015bnie dlatego jest z ni\u0105 k\u0142opot. Pa\u0144stwowy Rejestr Nazw Geograficznych zna \u201ePodlasie\u201d dok\u0142adnie na wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych tego obiektu, w obr\u0119bie Borzestowo, w gminie Chmielno w powiecie kartuskim. Wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy umieszcza jednak t\u0119 nazw\u0119 zupe\u0142nie gdzie indziej: w ca\u0142ym jej zbiorze, licz\u0105cym 1168 pozycji, \u201ePodlasie\u201d pojawia si\u0119 tylko raz \u2014 jako przysi\u00f3\u0142ek Buszk\u00f3w G\u00f3rnych w gminie Kolbudy, w powiecie gda\u0144skim. Tam te\u017c opisano cmentarz ewangelicki: le\u017cy na wzg\u00f3rzu po po\u0142udniowej stronie wsi i zajmuje 0,27 hektara. Oba zapisy s\u0105 urz\u0119dowe, a wskazane w nich miejsca dzieli oko\u0142o trzydziestu pi\u0119ciu kilometr\u00f3w. Sekcja gminy Chmielno w tej samej ewidencji liczy zaledwie dwie pozycje: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a z cmentarzem przyko\u015bcielnym oraz cmentarz parafialny w samym Chmielnie.\n\nUstalone jest zatem tyle: przysi\u00f3\u0142ek o tej nazwie istnieje w gminie Chmielno, a cmentarz ewangelicki zapisany pod t\u0105 nazw\u0105 \u2014 w gminie Kolbudy. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie zna w tej okolicy ani Podlasia, ani Borzestowa, wi\u0119c i on sprawy nie rozstrzyga. \ud83d\udfe1 Czy to jeden obiekt, kt\u00f3ry dwa r\u00f3\u017cne rejestry umie\u015bci\u0142y w r\u00f3\u017cnych miejscach, czy dwa r\u00f3\u017cne miejsca nosz\u0105ce t\u0119 sam\u0105, pospolit\u0105 nazw\u0119, rozstrzygn\u0105 dopiero ogl\u0119dziny. Do tego czasu ani daty za\u0142o\u017cenia, ani daty zamkni\u0119cia, ani stanu zachowania nie da si\u0119 poda\u0107 \u2014 zapis ewidencyjny zawiera wy\u0142\u0105cznie typ obiektu, jego po\u0142o\u017cenie i powierzchni\u0119. Cmentarze ewangelickie tej okolicy przestawa\u0142y s\u0142u\u017cy\u0107 swoim wsp\u00f3lnotom po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, ale tego akurat obiektu \u017cadne \u017ar\u00f3d\u0142o pisane nie opisuje.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie) wraz z wojew\u00f3dzkim wykazem cmentarzy; Pa\u0144stwowy Rejestr Nazw Geograficznych; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy Rejestr Nazw Geograficznych","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0137","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.31333,"lng":17.97306,"name_de":null,"name_pl":"Podlasie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Podolu Wielkim zachowa\u0142a si\u0119 kaplica grobowa w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. Wzniesiono j\u0105 z kamienia i ceg\u0142y w lesie, po przeciwnej stronie drogi ni\u017c folwark. Do dzi\u015b zosta\u0142y z niej ruiny ze spl\u0105drowanymi kryptami \u2014 wida\u0107 fragmenty sklepie\u0144 podziemi, resztki posadzki i jeden zachowany w ca\u0142o\u015bci otw\u00f3r okienny. W s\u0105siedztwie le\u017cy mogi\u0142a oznaczona wysokim kamiennym krzy\u017cem i g\u0142azem: gr\u00f3b Richarda Braunschweiga. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono zapisu, kt\u00f3ra z rodzin w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku wznios\u0142a kaplic\u0119. Po 1945 roku niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono, a kaplic\u0119 opuszczono i spl\u0105drowano.\n\nGminny program opieki nad zabytkami gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 podaje, \u017ce na zach\u00f3d od wsi le\u017cy historyczny, poniemiecki cmentarz ewangelicki, a znajduj\u0105ca si\u0119 na nim murowana kaplica cmentarna z 1863 roku uj\u0119ta jest w ewidencji Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w.\n\nPodole Wielkie, przed 1945 rokiem Gro\u00df Podel, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze.\n\nW 1784 roku Podole Wielkie liczy\u0142o 45 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; do d\u00f3br nale\u017ca\u0142y folwarki Mukry i Ulrichsfelde. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Stowi\u0119cinie (Stojentin) w synodzie s\u0142upskim.\n\nPodole Wielkie by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim z gorzelni\u0105 i du\u017cym za\u0142o\u017ceniem folwarcznym z niewielkim parkiem; w 1841 roku odkupi\u0142 go od rodu von Puttkamer Philip von Braunschweig; w r\u0119kach jego rodziny maj\u0105tek pozosta\u0142 do 1945 roku. W 1879 roku Gross-Podel (1735 hektar\u00f3w, z gorzelni\u0105 parow\u0105 i m\u0142ynem) nale\u017ca\u0142 do von Braunschweiga, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w Wolinie, a w 1905 roku do Barnima von Braunschweiga, kt\u00f3ry zarz\u0105dza\u0142 nim przez administratora. W 1911 roku maj\u0105tek Gross-Podel nale\u017ca\u0142 do wdowy von Braunschweig, a dzier\u017cawi\u0142 go Georg von Braunschweig. W 1928 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku, licz\u0105cego 1725 hektar\u00f3w, by\u0142 Richard von Braunschweig.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 35 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w, w obwodzie dworskim \u2014 415 ewangelik\u00f3w i pi\u0119ciu katolik\u00f3w. W spisie z 1895 roku pi\u0119ciu tutejszych katolik\u00f3w przypisano do parafii w L\u0119borku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 83; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170\u2013171, poz. 41, i s. 178\u2013179, poz. 211; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVII/137/25 z 28 sierpnia 2025 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 992\u2013993; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 188\u2013189; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 170\u2013171; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 182\u2013183; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 328.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 82","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 82; Berghaus, Landbuch von Pommern (1868); Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. 1; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 41 i s. 178 poz. 211"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170, poz. 41 i s. 178, poz. 211","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 82; Berghaus, Landbuch von Pommern (1868); Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow (1858), t. 1; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170 poz. 41 i s. 178 poz. 211"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 992\u2013993","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 188\u2013189","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 170\u2013171","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 182\u2013183","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 328","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0791","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.584002,"lng":17.487635,"name_de":"Gro\u00df Podel","name_pl":"Podole Wielkie \u2014 kaplica grobowa w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku (ruina)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Podwilczynie by\u0142y dwa cmentarze: przyko\u015bcielny i wiejski. Pierwszy, przyko\u015bcielny, le\u017ca\u0142 w centrum wsi i dzi\u015b nie istnieje \u2014 tak jak sam ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry rozebrano; teren zabudowano, a do niedawna o dawnej funkcji tego miejsca \u015bwiadczy\u0142y monumentalne pnie po wyci\u0119tym starodrzewie. Drugi, wiejski, urz\u0105dzono poza wsi\u0105, niedaleko jeziora, przy drodze biegn\u0105cej na p\u00f3\u0142noc; mie\u015bci on dawn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ewangelick\u0105 i wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 katolick\u0105.\n\nPodwilczyn, kolonia w miejskim lesie Loitz, le\u017ca\u0142 dwie i p\u00f3\u0142 mili na po\u0142udnie-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142upska. W 1784 roku mieszka\u0142o tu 16 gospodarzy, kt\u00f3rzy mieli gospodarstwa na w\u0142asno\u015b\u0107 i p\u0142acili kamlarii miejskiej roczny czynsz, oraz nauczyciel \u2014 razem 18 dym\u00f3w. Mieszka\u0144cy mieli dom modlitwy, \u201ewelches als ein Filial von Damnitz in der Stolpschen Synode angesehen wird\u201d \u2014 uwa\u017cany za fili\u0119 D\u0119bnicy w synodzie s\u0142upskim.\n\nCz\u0119\u015b\u0107 ewangelicka zachowa\u0142a si\u0119 bardzo dobrze: widoczny jest uk\u0142ad kwater i znaczna cz\u0119\u015b\u0107 pomnik\u00f3w nagrobnych. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego nazywa ten cmentarz jednym z najlepiej zachowanych w gminie D\u0119bnica Kaszubska i przypisuje to piel\u0119gnacji; s\u0105 na nim r\u00f3\u017cnorodne formy nagrobne z XIX i XX wieku. Zachowane inskrypcje pozwalaj\u0105 datowa\u0107 jego za\u0142o\u017cenie na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\nPodwilczyn, do 1945 roku Podewilshausen, le\u017ca\u0142 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Powsta\u0142 w latach 1748\u20131752 jako jedna z oko\u0142o dwustu wsi, kt\u00f3re Fryderyk II za\u0142o\u017cy\u0142 na Pomorzu, a nazw\u0119 otrzyma\u0142 na pami\u0105tk\u0119 pruskiego ministra Heinricha von Podewilsa (1695\u20131760), pochodz\u0105cego z Pomorza. Pierwszych 16 rodzin kolonist\u00f3w przyby\u0142o tu wiosn\u0105 1752 roku ze szwedzkiej cz\u0119\u015bci Pomorza, z Meklemburgii, z Polski i z Marchii.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku naliczono tu 316 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan. Nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w D\u0119bnicy Kaszubskiej, po niemiecku Rathsdamnitz, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto, i razem z Mielnem tworzy\u0142a jej gmin\u0119 filialn\u0105. Ksi\u0119gi metrykalne prowadzono tu od lipca 1838 roku. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 276 w 1910 roku, 326 w 1933 i 290 w 1939. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako fili\u0119 parafii w Rathsdamnitz, oddalon\u0105 od Rathsdamnitz o 10 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 4050 dusz. Pastorem by\u0142 Siegfried Harnisch.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie 7 marca 1945 roku. Po wojnie przej\u0119\u0142a j\u0105 administracja polska, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a opiek\u0119 nad ewangelikami obj\u0119\u0142a parafia Krzy\u017ca w S\u0142upsku, w diecezji pomorsko-wielkopolskiej Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o Podewilshausen; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl), has\u0142o Podwilczyn; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Podwilczyn, s. 65; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 929; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174\u2013175.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina D\u0119bnica Kaszubska","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 929","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174\u2013175","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0555","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.29743,"lng":17.16131,"name_de":"Podewilshausen","name_pl":"Podwilczyn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Podzamcze \u2014 po niemiecku Unterberg \u2014 le\u017cy pod Kwidzynem. Cmentarz, kt\u00f3ry wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w okre\u015bla jako mennonicki, ukryty jest w lesie na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, na dzia\u0142ce 263/9. W ewidencji figuruje pod pozycj\u0105 398 arkusza gminy Kwidzyn. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 datuje cmentarz na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku i podaje, \u017ce le\u017cy on w lesie przy drodze le\u015bnej do Tychnowych. Wed\u0142ug programu uk\u0142ad kompozycyjny nie zachowa\u0142 si\u0119, cz\u0119\u015bciowo przetrwa\u0142 starodrzew, nagrobki s\u0105 mocno zniszczone, a najstarszy pochodzi z 1854 roku.\n\nParafia kwidzy\u0144ska, do kt\u00f3rej nale\u017celi tutejsi ewangelicy, by\u0142a ewangelicka od czas\u00f3w Reformacji. Wykaz duchownych Rhesy z 1834 roku otwiera przy katedrze Simon Klein, okre\u015blony jako \u201eucze\u0144 Lutra\u201d. Od 1560 roku katedra mia\u0142a te\u017c osobnego diakona dla wiernych m\u00f3wi\u0105cych po polsku; pierwszym z nich by\u0142 Johann Oningius, po\u015bwiadczony w 1560 i 1567 roku. Wed\u0142ug Ericha Wernickego w chwili przy\u0142\u0105czenia tych ziem do monarchii pruskiej w 1772 roku ewangelicy z miejscowo\u015bci p\u00f3\u017aniejszego urz\u0119du szkolnego Wei\u00dfhof nale\u017celi, jak od dawna, do ko\u015bcio\u0142a w Kwidzynie, a katolicy do parafii w Tychnowach. Mennonici z tej okolicy mieli wtedy sw\u00f3j dom modlitwy w Tragheimerweide, dzi\u015b cz\u0119\u015bci Barcic.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Unterberg mia\u0142 tych samych w\u0142a\u015bcicieli co Tiefenau: Zygmunt Kretkowski kupi\u0142 te dobra w 1733 roku, a od 1763 roku nale\u017ca\u0142y do Juliusza Dziewanowskiego i jego syn\u00f3w. W wykazie wasali z 1774 roku Unterberg figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br Ludwiki Dziewanowskiej, wdowy po kasztelanie che\u0142mi\u0144skim; od 1777 roku dobra by\u0142y kr\u00f3lewskie. Wed\u0142ug Wernickego kr\u00f3l pruski kupi\u0142 od spadkobierc\u00f3w kasztelana Juliusza Dziewanowskiego dobra Wei\u00dfhof \u2014 mi\u0119dzy innymi Podzamcze, Dubiel i Tychnowy \u2014 za 105 000 talar\u00f3w; umow\u0119 zawarto 15 lipca 1777 roku, a kr\u00f3l zatwierdzi\u0142 j\u0105 2 listopada tego roku. Sprzedaj\u0105cy zobowi\u0105zali si\u0119 przy tym zbudowa\u0107 w\u0142asnym kosztem wie\u017c\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Tychnowach z materia\u0142u dw\u00f3ch wie\u017c dworu w Wei\u00dfhof, kt\u00f3re zastrzegli sobie do rozebrania.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Unterberg* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 26 dom\u00f3w mieszkalnych i 161 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 80 ewangelik\u00f3w, 74 katolik\u00f3w i siedem os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie; katolicy \u2014 do parafii *Tiefenau*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Rothhof*.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 177 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 102 katolik\u00f3w, 73 ewangelik\u00f3w i dwoje innych chrze\u015bcijan. Ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Kwidzynie, katolicy do parafii w Tychnowach (Tiefenau). W spisie z 1 grudnia 1910 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 140: po niemiecku m\u00f3wi\u0142o siedemdziesi\u0105t pi\u0119\u0107 os\u00f3b \u2014 46 ewangelik\u00f3w, dwudziestu o\u015bmiu katolik\u00f3w i jeden inny chrze\u015bcijanin \u2014 a po polsku sze\u015b\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107. Rubryki wyznaniowe tego spisu podaj\u0105 wyznania osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej: wszystkich 65 polskoj\u0119zycznych mieszka\u0144c\u00f3w zapisano jako katolik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 46 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 398 (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, strona 80, pozycja 114; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), strona 44, pozycja 101; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 230\u2013237; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o Tychnowy; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 14 (s. 1\u20132), nr 1126 (s. 55), nr 1123 (s. 54\u201355); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 112\u2013113; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; E. Wernicke, \u201eTiefenau. Eine heimatliche Studie\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 21\u201322, 61.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 398","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 14 (s. 1\u20132), nr 1126 (s. 55), nr 1123 (s. 54\u201355)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 87","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"E. Wernicke, \u201eTiefenau. Eine heimatliche Studie\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 21\u201322, 61","url":"https://archive.org/details/pbc.gda.pl.1926_91036"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1091","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.796399,"lng":18.931856,"name_de":"Unterberg","name_pl":"Podzamcze \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Poganicach za\u0142o\u017cono na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, w niewielkim w\u00f3wczas kompleksie le\u015bnym. W otoczeniu lasu le\u017cy do dzi\u015b. \u015alad\u00f3w ogrodzenia ani nasadze\u0144 granicznych nie ma, a nieliczne fragmenty kamiennych pomnik\u00f3w nie pozwalaj\u0105 odtworzy\u0107 pierwotnego rozplanowania. Teren jest przejrzysty i \u015blady nagrobk\u00f3w daj\u0105 si\u0119 odnale\u017a\u0107, cho\u0107 wszystkie zosta\u0142y przemieszczone.\n\nW 1784 roku Poganice nad \u0141upaw\u0105 liczy\u0142y 15 dym\u00f3w i mia\u0142y nauczyciela. Granic\u0119 z Gluschen ustali\u0142a ugoda zawarta na samej granicy w 1546 roku, potwierdzona recesem z 27 sierpnia 1590 roku.\n\nPoganice, po niemiecku Poganitz, le\u017c\u0105 nad \u0141upaw\u0105; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu s\u0142upskiego (Kreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Maj\u0105tek szlachecki wzmiankowany jest od 1457 roku. W tym roku Eryk, kr\u00f3l Danii, Szwecji i Norwegii, a zarazem ksi\u0105\u017c\u0119 pomorski, nada\u0142 rodowi von Grumbkow lenna Grumbkow, Runow, Zechlin i Poganice. Przez dziedziczenie cztery dobra przesz\u0142y na Klausa von Massow, kt\u00f3ry w 1529 roku sprzeda\u0142 Grumbkow i Zechlin Michaelowi von Boehn. Wie\u015b roz\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 wzd\u0142u\u017c rzeki, a od po\u0142owy XVIII wieku nale\u017ca\u0142a do rodziny Rieck-Eggbert.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Poganice nie mia\u0142y i nale\u017ca\u0142y do parafii w \u0141upawie, w ko\u015bcielnym okr\u0119gu staromiejskim S\u0142upska, a po zjednoczeniu luteran\u00f3w i reformowanych \u2014 w Ko\u015bciele unijnym. Mia\u0142y w\u0142asny cmentarz. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku podaje dla Poganic 925,8 hektara, dwie osady, trzyna\u015bcie zamieszkanych dom\u00f3w mieszkalnych i jeden inny budynek mieszkalny, 34 gospodarstwa domowe oraz 222 osoby obecne, w tym 108 m\u0119\u017cczyzn i 114 kobiet. Spis nie notuje katolik\u00f3w, innych chrze\u015bcijan ani \u017cadnego \u017byda; urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Grumbkow. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 228 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich ewangelik\u00f3w, w tym 227 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku i jednego m\u00f3wi\u0105cego innym j\u0119zykiem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 157; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Provinz Pommern, na podstawie spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Stolp, s. 182\u2013183, poz. 272; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Szczecin 1912, has\u0142o Lupow, s. 502; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 970\u2013971; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 993\u2013994; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (punkt ze zbioru po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), has\u0142o \u201ePoganice (d. nazwa: Poganitz)\u201d, s. 156\u2013157; wyci\u0105g K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, strona 182, pozycja 272 (\u201ePoganik\u201d: parafia ewangelicka Lupow, urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy Grumbkow; kolumny liczbowe ca\u0142ej strony 182 puste w dost\u0119pnym odczycie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Provinz Pommern, na podstawie spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Stolp, s. 182\u2013183, poz. 272","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku \u2014 Landkreis Stolp, obwody dworskie, s. 180, poz. 269 (Poganitz) \u2014 odczyt ze skanu 23.09.2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Grumbkow, s. 558","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 993\u2013994","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Lupow, s. 502","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 punkt ze zbioru po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy (\u201ePoganice\u201d)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0882","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.450244,"lng":17.419474,"name_de":"Poganitz","name_pl":"Poganice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Pog\u00f3dkach le\u017cy przy neogotyckim ko\u015bciele ewangelickim z 1899 roku, dzi\u015b zrujnowanym. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego obj\u0105\u0142 oba obiekty jedn\u0105 decyzj\u0105: 10 czerwca 1986 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i stoj\u0105cy przy nim cmentarz wpisano pod numerem A-1116; barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a figuruje osobno, pod numerem A-257. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w osobnego wiersza dla cmentarza ewangelickiego nie prowadzi: wszystkie cztery pozycje cmentarne z Pog\u00f3dek \u2014 257, 258, 260 i 262 \u2014 dotycz\u0105 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a i s\u0105 opisane jako katolickie. Losy nekropolii po 1945 roku nie s\u0105 opisane; jej stan w 1985 roku podaje karta cmentarza. Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024\u20132027 wymienia cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele poewangelickim, przy ulicy Sambora/Cysters\u00f3w, obj\u0119ty wpisem do rejestru zabytk\u00f3w nr 1116.\n\nKarta cmentarza z 15 czerwca 1985 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eCmentarz zdegradowany, z\u0142y stan zachowania mogi\u0142 oraz metalowych ogrodze\u0144 i krzy\u017cy\u201d. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy jedena\u015bcie mogi\u0142 ziemnych i umocnionych oraz fragment drewnianego ogrodzenia, a granice cmentarza by\u0142y ju\u017c nieczytelne. Najstarsz\u0105 i jedyn\u0105 czyteln\u0105 dat\u0105 by\u0142 rok 1908 na zniszczonym metalowym krzy\u017cu; drzewostan \u2014 jesion i dwana\u015bcie klon\u00f3w \u2014 pozostawa\u0142 w dobrym stanie.\n\nPog\u00f3dki, po niemiecku Pogutken, le\u017c\u0105 w dolinie Wierzycy na Kociewiu. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rejencji gda\u0144skiej w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 do Drugiej Rzeczypospolitej, do wojew\u00f3dztwa pomorskiego. Rdze\u0144 miejscowo\u015bci by\u0142 polsko-katolicki: parafia z barokowym, pocysterskim ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a z lat 1701\u20131715, z ksi\u0119gami metrykalnymi si\u0119gaj\u0105cymi 1650 roku.\n\n20 czerwca 1258 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor II zacz\u0105\u0142 budowa\u0107 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 w swoim dziedzicznym Pogutken, a dokument z 10 lipca 1258 roku zapowiada ko\u015bci\u00f3\u0142 kamienny. 25 listopada 1263 roku, przy po\u015bwi\u0119ceniu cmentarza w Pogutken, biskup Wis\u0142aw wzi\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pod opiek\u0119.\n\nW wizytacji z 1728 roku przy 803 wiernych naliczono tu nieco ponad 230 luteran\u00f3w. Wizytacja katolicka z 3 marca 1750 roku podaje w Pog\u00f3dkach 893 katolik\u00f3w przyst\u0119puj\u0105cych do sakrament\u00f3w i 205 \u201eakatolik\u00f3w\u201d, czyli ewangelik\u00f3w. W\u0142asnego zboru nie mieli: chowano ich w wyznaczonym miejscu w Czernikowie, a innych w Pog\u00f3dkach \u2014 poza cmentarzem. W 1749 roku opat nada\u0142 m\u0142yn Stanis\u0142awowi Glichowi i Konstancji z Henning\u00f3w w prawo dziedziczne, dla potomk\u00f3w w linii prostej, \u201eale tylko katolik\u00f3w, i to prawdziwych\u201d. W 1772 roku poza folwarkiem mieszkali tu tylko komornicy w dworskich cha\u0142upach, wszyscy katolicy.\n\nWarstwa ewangelicka \u2014 luteranie i ewangelicy unijni, w wi\u0119kszo\u015bci ludno\u015b\u0107 niemiecka \u2014 by\u0142a mniejszo\u015bci\u0105. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 220 mieszka\u0144c\u00f3w: 39 luteran\u00f3w i 181 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 w Skarszewach (Sch\u00f6neck). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Pogutken* 49 budynk\u00f3w mieszkalnych i 535 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 141 ewangelik\u00f3w, 391 katolik\u00f3w i trzech \u017byd\u00f3w. Wymienia\u0142 tu pi\u0119\u0107 gospodarstw ch\u0142opskich i 19 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c dwa m\u0142yny zbo\u017cowe, dwie gospody i gorzelni\u0119.\n\nW wykazie gmin z 1885 roku (powiat ko\u015bcierski, strona czterdziesta druga, pozycja siedemdziesi\u0105ta sz\u00f3sta: \u201ePogutten \u2020\u2020\u201d) podano 353 mieszka\u0144c\u00f3w, 39 ewangelik\u00f3w i 314 katolik\u00f3w. Wtedy ewangelicy podlegali jeszcze parafii ewangelickiej w Skarszewach. W\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1890 roku: spis ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra notuje, \u017ce wszystkie pog\u00f3dzkie rejestry ewangelickie \u2014 chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w, komunikant\u00f3w i konfirmacji \u2014 zaczynaj\u0105 si\u0119 w tym roku. W statystyce Agathona Harnocha, spisanej dla diecezji starogardzko-ko\u015bcierskiej niewiele wcze\u015bniej, Pog\u00f3dek jeszcze nie ma; jest tam osiem parafii i wszystkie starsze. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w 1899 roku, a spis z 1910 roku wymienia Pog\u00f3dki jako siedzib\u0119 parafii dla kilkunastu okolicznych miejscowo\u015bci, w\u015br\u00f3d nich Jaroszewy i G\u0142odowo (Gladau).\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 powiatowa bywa zapisywana dwojako: raz jako Kreis Preu\u00dfisch Stargard, raz jako Kreis Berent, kt\u00f3ry zgodnie wskazuj\u0105 wykaz gmin z 1885 roku i spis ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra. U B\u00e4ra ta sama parafia figuruje w powiecie ko\u015bcierskim, ale w diecezji ko\u015bcielnej Preu\u00dfisch-Stargard.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 41 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami) i 30 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1668 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, Pog\u00f3dki \u2014 Zabytek.pl; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026), gmina Skarszewy, numery A-1116 z 10 VI 1986 (ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z cmentarzem) i A-257 z 4 XII 1961 (ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885), Kreis Berent, s. 42 poz. 76; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 98, nr 210; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119gi G40 (wizytacja J\u00f3zefa Ignacego Narzymskiego, 1728), s. 101\u2013108, i G56 (wizytacja archidiakona Augustyna Kli\u0144skiego, spisana w 1746 roku, daty kra\u0144cowe 1726\u20131750; protok\u00f3\u0142 pog\u00f3dzki z 3 marca 1750 roku), s. 429\u2013431; Program Opieki nad Zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr VII/52/2024 z 29 pa\u017adziernika 2024 roku); karta cmentarza w Pog\u00f3dkach, oprac. E. Thrun, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 23, pozycja 211; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 89\u201390; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 167, 186; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, Pog\u00f3dki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-255507"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 23, pozycja 211","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 89\u201390","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 167, 186","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0290","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.02094,"lng":18.315584,"name_de":"Pogutken","name_pl":"Pog\u00f3dki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pog\u00f3dki \u2014 po niemiecku Pogutken \u2014 le\u017c\u0105 na Kociewiu, w gminie Skarszewy. Przy drodze stoi opuszczony ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z 1899 roku: neogotycka budowla z ceg\u0142y, dzi\u015b nieczynna, z oknami zabitymi deskami. Wed\u0142ug \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2013 roku dach by\u0142 wtedy w wielu miejscach uszkodzony i do \u015brodka pada\u0142 deszcz. Wn\u0119trze ko\u015bcio\u0142a by\u0142o zupe\u0142nie puste. Wpisano j\u0105 do rejestru zabytk\u00f3w 10 czerwca 1986 roku pod numerem A-1116. Obok \u015bwi\u0105tyni za\u0142o\u017cono cmentarz.\n\nZnana jest od 1198 roku; dzia\u0142a\u0142a tu parafia rzymskokatolicka \u015awi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a z barokowym ko\u015bcio\u0142em z lat 1701\u20131715, a wcze\u015bniej opactwo cysters\u00f3w, za\u0142o\u017cone w 1258 roku i przeniesione potem do Pelplina. 20 czerwca 1258 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor II zacz\u0105\u0142 budowa\u0107 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 w swoim dziedzicznym Pogutken, a dokument z 10 lipca 1258 roku zapowiada ko\u015bci\u00f3\u0142 kamienny. 25 listopada 1263 roku, przy po\u015bwi\u0119ceniu cmentarza w Pogutken, biskup Wis\u0142aw wzi\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pod opiek\u0119.\n\nW 1702 roku archidiakon pomorski Krzysztof Antoni Szembek naliczy\u0142 w parafii pog\u00f3dzkiej oko\u0142o 480 katolik\u00f3w i 120 luteran\u00f3w. W 1728 roku archidiakon J\u00f3zef Ignacy Narzymski zapisa\u0142 803 osoby przyst\u0119puj\u0105ce do sakrament\u00f3w i \u201eponad 230\u201d luteran\u00f3w. W 1749 roku opat nada\u0142 m\u0142yn Stanis\u0142awowi Glichowi i Konstancji z Henning\u00f3w w prawo dziedziczne, dla potomk\u00f3w w linii prostej, \u201eale tylko katolik\u00f3w, i to prawdziwych\u201d. Protok\u00f3\u0142 z 3 marca 1750 roku, spisany przy wizytacji archidiakona Augustyna Kli\u0144skiego, stwierdza, \u017ce w granicach parafii nie ma \u017cadnego domu modlitwy innowierc\u00f3w. Repertorium ksi\u0105g wizytacyjnych podaje przy tej samej wizytacji 893 katolik\u00f3w przyst\u0119puj\u0105cych do sakrament\u00f3w i 205 \u201eakatolik\u00f3w\u201d. W\u0142asnego zboru nie mieli: chowano ich w wyznaczonym miejscu w Czernikowie, cz\u0119\u015b\u0107 za\u015b w Pog\u00f3dkach \u2014 poza cmentarzem.\n\nW 1772 roku poza folwarkiem mieszkali tu tylko komornicy w dworskich cha\u0142upach, wszyscy katolicy. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 220 mieszka\u0144c\u00f3w: 39 luteran\u00f3w i 181 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Skarszewach (Sch\u00f6neck).\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W\u015br\u00f3d zabudowa\u0144 podr\u0119cznik wymienia\u0142 dwa m\u0142yny zbo\u017cowe, dwie gospody i gorzelni\u0119. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VIII, 1887) w 1869 roku Pog\u00f3dki, po niemiecku Pogutken, liczy\u0142y 535 mieszka\u0144c\u00f3w: 141 ewangelik\u00f3w, 391 katolik\u00f3w i 3 \u017byd\u00f3w; we wsi by\u0142a szko\u0142a ewangelicka.\n\nWsp\u00f3lnota ewangelicka liczy\u0142a oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu os\u00f3b i nale\u017ca\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej, a po 1920 roku do Ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a Unijnego w Polsce. W 1899 roku zbudowano dla niej w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142. \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2013 roku podaje rok 1897. Prasa z lat 1890\u20131934 dopowiada dzieje tej budowy. Parafi\u0119 w Pog\u00f3dkach utworzono w 1889 roku. Latem 1890 roku, podczas wizytacji ko\u015bcielnej w synodzie ko\u015bcierskim, wielu wiernych sta\u0142o w deszczu pod parasolami przy oknach niewystarczaj\u0105cego lokalu, aby cho\u0107 tak uczestniczy\u0107 w nabo\u017ce\u0144stwie, i ju\u017c wtedy zabiegano o budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a. Wed\u0142ug \u201eReichsbote\u201d z 14 stycznia 1900 roku nowo zbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 z okazji niedawnego po\u015bwi\u0119cenia dar cesarzowej: Bibli\u0119 o\u0142tarzow\u0105 w oprawie z \u017c\u00f3\u0142tej sk\u00f3ry, z bogatymi srebrnymi okuciami, z wpisan\u0105 na pierwszej stronie jej r\u0119k\u0105 dedykacj\u0105 z Ksi\u0119gi Przys\u0142\u00f3w \u201eDes Menschen Herz erdenkt sich seinen Weg, aber der Herr allein giebt, da\u00df er fortgeht\u201d (\u201eSerce cz\u0142owieka obmy\u015bla swoj\u0105 drog\u0119, lecz tylko Pan sprawia, \u017ce ni\u0105 idzie\u201d). Chrze\u015bcija\u0144ski dziennik \u201eAufw\u00e4rts\u201d pisa\u0142 w 1934 roku, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1899 roku dzi\u0119ki zapomogom Towarzystwa Gustawa Adolfa, a gmina straci\u0142a w wojnie \u015bwiatowej 61 cz\u0142onk\u00f3w i liczy\u0142a wtedy ju\u017c tylko 650. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1985 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1891 roku Jakob Franz. Wykaz parafii do\u0142\u0105czony do spisu z 1 grudnia 1910 roku prowadzi Pog\u00f3dki jako siedzib\u0119 parafii ewangelickiej. W wykazie tym ten sam adres ko\u015bcielny nosi oko\u0142o dwudziestu miejscowo\u015bci powiatu ko\u015bcierskiego. W spisie z 1910 roku rubryki wyznaniowe podaj\u0105 wyznania osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej. W Pog\u00f3dkach zapisano 409 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 56 poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty, a w\u015br\u00f3d nich naliczono 38 ewangelik\u00f3w; po polsku m\u00f3wi\u0142o 347 os\u00f3b.\n\nPrzed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, a po 1945 roku w Polsce. Wed\u0142ug \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2013 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 od ko\u0144ca wojny nieu\u017cywany. Reinhard Knorr pisze w 2015 roku, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 mocno ucierpia\u0142 podczas wichury w 2009 roku, a szkody, zw\u0142aszcza w dachu, by\u0142y wci\u0105\u017c widoczne.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 41 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami) i 30 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1668 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1891 roku, Ernst Frantz, urodzony w 1864 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VIII, has\u0142o \u201ePog\u00f3dki\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 6 i 14, poz. 83 w powiecie ko\u015bcierskim; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 336, 365, 374; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 98, nr 210; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119gi G40 (wizytacja J\u00f3zefa Ignacego Narzymskiego, 1728), s. 101\u2013108, i G56 (wizytacja archidiakona Augustyna Kli\u0144skiego, spisana w 1746 roku, daty kra\u0144cowe 1726\u20131750; protok\u00f3\u0142 pog\u00f3dzki z 3 marca 1750 roku), s. 429\u2013431; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku (Narodowy Instytut Dziedzictwa); \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 50; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 23, pozycja 211; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 89\u201390; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 167, 186; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43\u201344; \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 1; Reinhard Knorr, \u201eEs tut sich etwas in unseren W\u00e4ldern\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 18 (2015), s. 7; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 lipca 1890 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 14 stycznia 1900 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAufw\u00e4rts\u201d, 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1899,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Pog\u00f3dkach (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_ewangelicki_w_Pog%C3%B3dkach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Pog\u00f3dki, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Zabytek.pl (NID) / naszemiasto \u2014 Pog\u00f3dki, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"naszemiasto \u2014 Pog\u00f3dki, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Zabytek.pl (NID) / naszemiasto \u2014 Pog\u00f3dki, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VIII, has\u0142o \u201ePog\u00f3dki\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 23, pozycja 211","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 89\u201390","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 167, 186","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 1","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Reinhard Knorr, \u201eEs tut sich etwas in unseren W\u00e4ldern\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 18 (2015), s. 7","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 lipca 1890 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UF4OJEMFGACWQPSOZGI3CDQAQZZUQXIS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 14 stycznia 1900 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3AVQAZ3OIUDN7IRVDUSQ7CPQQH4SZEFT"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAufw\u00e4rts\u201d, 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PIHW7J6OBP5J4MHZDPNK2IOHR6OKOEDD"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0427","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.020971974,"lng":18.315721902,"name_de":"Pogutken","name_pl":"Pog\u00f3dki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (opuszczony)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Pogorszewie, w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska, le\u017cy w lesie przed wsi\u0105, od strony Garczegorza. Po 1945 roku przesta\u0142 by\u0107 u\u017cywany i uleg\u0142 dewastacji: droga dojazdowa nie jest widoczna, granic nie da si\u0119 jednoznacznie odczyta\u0107, zosta\u0142y bez\u0142adnie rozrzucone relikty \u2014 pojedyncze podstawy krzy\u017cy, kamienne obramowania grob\u00f3w, fragment \u017celiwnego krzy\u017ca i betonowy krzy\u017c z nieczytelnym nazwiskiem. Przetrwa\u0142 te\u017c kamienny krzy\u017c z inskrypcj\u0105 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 grenadiera pancernego SS Ernsta L\u00fctzowa (1925\u20131943).\n\nPogorszewo \u2014 po niemiecku Puggerschow, w dokumentach Pogrisschow \u2014 by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Nazwa si\u0119ga \u015bredniowiecza: pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 przynosi opis granic Redkowic z oko\u0142o 1340 roku, w kt\u00f3rym w\u015br\u00f3d \u015bwiadk\u00f3w wyst\u0119puje w\u0142a\u015bciciel Pogorszewa, Sobies\u0142aw. Po\u0142ow\u0119 wsi, 21 w\u0142\u00f3k, nada\u0142 na prawie magdeburskim komtur gda\u0144ski Giselbrecht von Dudelsheim Wojciechowi Pizen \u2014 wed\u0142ug *S\u0142ownika geograficznego* w 1363 roku, wed\u0142ug Franza Schultza i Marka Drzewieckiego w 1353. P\u00f3\u017aniejsze zapisy wymieniaj\u0105 Wojciecha z Pogrisschow (1392) i Jeskowa z Pogrisschow (1411). Podzia\u0142 wsi na dwie cz\u0119\u015bci przetrwa\u0142 do 1800 roku; ostatnimi w\u0142a\u015bcicielami ca\u0142o\u015bci byli von der Ostenowie. Powierzchni\u0119 maj\u0105tku \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: *S\u0142ownik geograficzny* 734,97 hektara, Meyers oko\u0142o 860 hektar\u00f3w; ten ostatni notuje te\u017c 288 mieszka\u0144c\u00f3w wed\u0142ug spisu z 1910 roku, a Schultz podaje te same liczby.\n\nW 1784 roku Pogorszewo le\u017ca\u0142o \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, niedaleko wzg\u00f3rz nowowiejskich (Neuendorffsche Berge). Przy dw\u00f3ch folwarkach mieszkali dwaj gospodarze i sze\u015bciu zagrodnik\u00f3w; by\u0142 szynk, a na polach folwark Darschkow \u2014 razem 15 dym\u00f3w; do wsi nale\u017ca\u0142o torfowisko i stawy rybne. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Janowicach (Gro\u00df-Jannewitz).\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Pogorszewie nie by\u0142o. *S\u0142ownik geograficzny* prowadzi Janowice pod nazw\u0105 Janowiec i notuje, \u017ce w 1658 roku nale\u017ca\u0142y do tamtejszej parafii tak\u017ce Pogorszewo Wielkie i Ma\u0142e. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Janowicach (Gro\u00df Jannewitz), gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; katolicy podlegali L\u0119borkowi. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 229 ewangelik\u00f3w i 19 katolik\u00f3w; Janowice wskazano w nim jako siedzib\u0119 urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu urz\u0119dowego. W 1925 roku ca\u0142a parafia janowicka liczy\u0142a 1017 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 986 ewangelik\u00f3w. Obszar dworski Puggerschow w\u0142\u0105czono 30 wrze\u015bnia 1928 roku do gminy Gro\u00df Jannewitz.\n\nTetzner, opisuj\u0105c S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w l\u0119borskich, wymienia Puggerschow \u2014 pod kaszubsk\u0105 nazw\u0105 Pogorszowo \u2014 w\u015br\u00f3d wsi le\u017c\u0105cych na po\u0142udnie od nadmorskiego pasa kaszubskiego. W tym samym szeregu stoj\u0105 Garzigar, Jannewitz, Rosgars, Vilkow, K\u00fcssow i Saulin. W tych wsiach mo\u017cna by\u0142o jeszcze spotka\u0107 starych ludzi m\u00f3wi\u0105cych i rozumiej\u0105cych po kaszubsku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Janowicach przej\u0119li katolicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 524; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1078.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pogorszewo (woj. pomorskie) \u2013 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/pogorszewo-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201ePogorszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1078","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska z dnia 9 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1108, s. 52","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1108"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0633","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_pogorszewo/pogorszewo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.588203,"lng":17.694896,"name_de":"Puggerschow","name_pl":"Pogorszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Pogorszewie (Puggerschow), gm. Nowa Wie\u015b L\u0119borska. Zlokalizowany w lesie przed wsi\u0105 od strony Garczegorza. Zachowa\u0142o si\u0119 niewiele: droga dojazdowa jest niewidoczna, brak wyra\u017anych granic. Odnale\u017a\u0107 mo\u017cna jeden krzy\u017c z dobrej jako\u015bci betonu z nieczytelnym ju\u017c nazwiskiem, kilka podstaw krzy\u017cy, jedn\u0105 dobrze zachowan\u0105 obudow\u0119 grobu oraz \u015bladowe ilo\u015bci nagrobk\u00f3w. Ocala\u0142 kamienny krzy\u017c z inskrypcj\u0105 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 Ernsta L\u00fctzowa (1925\u20131943). Wie\u015b notowana po raz pierwszy w dokumencie z 1340 r. (opis granic Redkowic); jej w\u0142a\u015bcicielami byli m.in. Przenowie, Jatzkowie (Ja\u015bkowie), a p\u00f3\u017aniej Pirchowie, Janowicze, Natzmerowie, Czapscy, S\u0142uchowscy, Sarbscy i ostatni \u2014 von der Osten. (na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d)","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze Gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska | cmentarze.lebork.pl","url":"http://www.cmentarze.lebork.pl/index.php/pl/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0865","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_pogorszewo/pogorszewo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.588203,"lng":17.694896,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"Pogorszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Pogorza\u0142ej Wsi, po niemiecku Wernersdorf, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Malborskich, tu\u017c nad lewym brzegiem Nogatu. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim trzy najstarsze nagrobki z \u017celiwnymi krzy\u017cami z XIX wieku, cztery kwatery rodzinne ogrodzone metalowymi kratami oraz granitowy obelisk. Tablica ustawiona na cmentarzu informuje, \u017ce najcenniejsze nagrobki zosta\u0142y wywiezione. Cmentarn\u0105 kaplic\u0119 odtworzono w 1962 roku w nieczynnej w\u00f3wczas remizie stra\u017cackiej w Kra\u015bniewie \u2014 wsi, kt\u00f3ra od 1617 roku dzieli\u0142a z Pogorza\u0142\u0105 Wsi\u0105 duchownego.\n\nNadanie dosta\u0142a wie\u015b w 1340 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety: wielki mistrz Dietrich von Altenburg da\u0142 jej w Malborku 63 \u0142any, z czego cztery mia\u0142y pozosta\u0107 wolne na uposa\u017cenie proboszcza. Od drugiej po\u0142owy XVI wieku odprawiano tu nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie w podcieniu domu Treyena, gminnego wa\u0142owego. Pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 Modestus Helling z Ornety, kt\u00f3ry luteraninem zosta\u0142 w Szropach; o\u017ceni\u0142 si\u0119 w 1564 roku, a do Pogorza\u0142ej Wsi powo\u0142ano go w 1575 roku. S\u0105siednie Kra\u015bniewo, wtedy Sch\u00f6nau \u2014 obdarzone przywilejem w 1321 roku przez Wernera von Orseln \u2014 mia\u0142o w\u0142asnego duchownego, Johanna Rienatha, zmar\u0142ego w 1608 roku. Wed\u0142ug Harnocha w 1617 roku Kra\u015bniewo rozebra\u0142o sw\u00f3j zrujnowany dom modlitwy i nie uzyska\u0142o zgody na odbudow\u0119; od tego roku proboszczowie z Pogorza\u0142ej Wsi obs\u0142ugiwali obie wsie.\n\nKatolickie akta wizytacji diecezji pomeza\u0144skiej, om\u00f3wione przez Jana Wi\u015bniewskiego, notuj\u0105 w 1785 roku na terenie tutejszej parafii katolickiej 184 protestant\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i pastora. Zapis z 27 lipca 1786 roku notuje, \u017ce na cmentarzach katolickich w Pogorza\u0142ej Wsi i w Kra\u015bniewie by\u0142y wydzielone osobne miejsca na poch\u00f3wek zmar\u0142ych protestant\u00f3w i mennonit\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, z kt\u00f3rym zwi\u0105zany jest ten cmentarz, wzniesiono prawdopodobnie przed 1742 rokiem, spalono w 1832 roku i odbudowano w 1834 roku; Harnoch datuje t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na 1834 rok. Opis miejscowy m\u00f3wi o budowli murowanej z wie\u017c\u0105 i apsydami, Harnoch w 1890 roku \u2014 o murowanym prostok\u0105cie z masywn\u0105 wie\u017c\u0105 kryt\u0105 cynkiem, o apsydach nie wspominaj\u0105c. Bernhard Schmid w 1919 roku datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 na lata mi\u0119dzy \u015bmierci\u0105 Abrahama Hartwicha w 1720 roku, za kt\u00f3rego ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142o, a pierwsz\u0105 wzmiank\u0105 o nim z 1742 roku. Ten sam autor opisa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako ceglan\u0105, kryt\u0105 dach\u00f3wk\u0105, z wie\u017c\u0105, naw\u0105 i apsyd\u0105.\n\nKlasycystyczny o\u0142tarz ambonowy sprawiono w 1848 roku, a z roku budowy 1834 pochodzi\u0142 mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol. W\u015br\u00f3d naczy\u0144 liturgicznych Schmid wymienia puszk\u0119 na op\u0142atki z 1694 roku, ofiarowan\u0105 przez Joannesa Treuga m\u0142odszego, paten\u0119 ufundowan\u0105 w 1750 roku przez gospodarza Petera Ro\u00dfa z *Sch\u00f6nau*, kielich do chorych z 1833 roku, dar nadle\u015bniczego F. Schmidta z *Montau*, oraz dzbanek na wino ze znakiem gda\u0144skiego z\u0142otnika Nathanaela Prestinga m\u0142odszego. W ko\u015bciele wisia\u0142y tablica pami\u0105tkowa poleg\u0142ych w latach 1813\u20131815, 1866 i 1870\u20131871 oraz kilka blaszanych tarcz trumiennych; najbogatsza z nich, tarcza Speisera, pochodzi\u0142a z 1846 roku. Dwa dzwony z 1834 roku by\u0142y darem kr\u00f3la, a organy z tego samego roku mia\u0142y peda\u0142 i 16 g\u0142os\u00f3w. Patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciele gospodarstw, a parafia liczy\u0142a 553 dusze i mia\u0142a jeden cmentarz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono po drugiej wojnie \u015bwiatowej.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 344 mieszka\u0144c\u00f3w: 94 luteran\u00f3w, 200 katolik\u00f3w i 50 mennonit\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 na miejscu. W 1869 roku mieszka\u0142o we wsi 635 os\u00f3b w 49 domach: 427 katolik\u00f3w, 139 ewangelik\u00f3w i 69 mennonit\u00f3w; dzia\u0142a\u0142y dwie szko\u0142y, katolicka i ewangelicka, i sta\u0142y dwa ko\u015bcio\u0142y. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w gminie wiejskiej 514 mieszka\u0144c\u00f3w: 114 ewangelik\u00f3w, 332 katolik\u00f3w i 68 innych chrze\u015bcijan.\n\nW ewidencji zabytk\u00f3w figuruj\u0105 w Pogorza\u0142ej Wsi trzy cmentarze \u2014 przyko\u015bcielny katolicki, ewangelicki i mennonicki. Studium uwarunkowa\u0144 gminy Mi\u0142oradz wymienia dwa \u2014 protestancki i katolicki \u2014 a osobno stary cmentarz w Pogorza\u0142ej Wsi w\u015br\u00f3d zadrzewie\u0144 cmentarnych do zachowania.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Wernersdorf ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1677 roku, \u015blub\u00f3w z lat 1678\u20131709 i od 1771, zgon\u00f3w od 1774, wykaz komunikant\u00f3w z lat 1761\u20131816 i od 1832 oraz ksi\u0119gi konfirmacji od 1788 roku, z lukami. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1677\u2014 Tr 1678\u20141709; 1771\u2014 St 1774\u2014 K 1761\u20141816; 1832\u2014 Konf 1788\u2014 (mit L\u00fccken). Dupl. A.-G. Marienburg: Tf Tr St 1800\u201474\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Harnoch datuje rozbi\u00f3rk\u0119 domu modlitwy w Kra\u015bniewie na 1617 rok, Abraham Hartwich \u2014 na czas drugiej wojny szwedzkiej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 111 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 511 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Pogorza\u0142a Wie\u015b; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444\u2013445; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienburg, s. 16, poz. 149; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Mi\u0142oradz; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 48, nr 169; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 10, nr 153; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 165, pozycja 168; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 376\u2013377; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 48\u201349.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/miloradz/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VIII, has\u0142o Pogorza\u0142a Wie\u015b","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 445","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 165, pozycja 168","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 48\u201349","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0979","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.97411,"lng":18.93305,"name_de":"Wernersdorf","name_pl":"Pogorza\u0142a Wie\u015b \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pogorza\u0142a Wie\u015b \u2014 po niemiecku Wernersdorf \u2014 le\u017ca\u0142a w powiecie malborskim, na Wielkich \u017bu\u0142awach, tu\u017c nad lewym brzegiem Nogatu, p\u00f3\u0142torej mili od Malborka. Przywilej lokacyjny na 63 w\u0142\u00f3ki, z czterema w\u0142\u00f3kami wolnymi dla proboszcza, wystawi\u0142 jej w 1340 roku wielki mistrz Dietrich von Altenburg.\n\nSta\u0142y tu obok siebie dwa ko\u015bcio\u0142y. Katolicki, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, si\u0119ga XIV wieku i zosta\u0142 przebudowany w 1829 roku; w XIX stuleciu by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 patronatu rz\u0105dowego w dekanacie malborskim, a w 1884 roku liczono w jego parafii 755 komunikant\u00f3w. Budowla ta przetrwa\u0142a w ca\u0142o\u015bci: jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em rzymskokatolickim i figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1438, wpisana 14 lutego 1994 roku \u2014 wraz z czternastowieczn\u0105 figur\u0105 patrona. W zachodniej kruchcie tego ko\u015bcio\u0142a stoi wed\u0142ug Dariusza Piaska \u015bredniowieczna kamienna chrzcielnica o asymetrycznej, sze\u015bciopolowej czaszy zwie\u0144czonej dwunastoboczn\u0105 kraw\u0119dzi\u0105, na czterostopniowej piramidalnej stopie; s\u0142u\u017cy dzi\u015b za kropielnic\u0119, a Piasek notuje przy niej dwa skoble, kt\u00f3rymi niegdy\u015b zamykano pokryw\u0119. Katolicka wizytacja z 1647 roku zasta\u0142a chrzcielnic\u0119 w tutejszym ko\u015bciele bez zamkni\u0119cia, a w wodzie \u015bwi\u0119conej, jak zanotowano, \u201eroj\u0105 si\u0119 robaki\u201d.\n\nProboszcz Heinrich Runstedt, czyli R\u00f6nstedt, wymieniony na wi\u0119kszym dzwonie z 1568 roku, studiowa\u0142 w Wittenberdze; Bernhard Schmid, autor wydanego w 1919 roku inwentarza zabytk\u00f3w powiatu malborskiego, uzna\u0142 go za luteranina i wywnioskowa\u0142 st\u0105d, \u017ce stary ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki znajdowa\u0142 si\u0119 wtedy w r\u0119kach luteran\u00f3w. Modestus Helling, wymieniany od 1575 roku jako lutera\u0144ski duchowny w Pogorza\u0142ej Wsi, by\u0142 wcze\u015bniej katolickim plebanem w Schroop.\n\nEwangelicy mieli \u015bwi\u0105tyni\u0119 w\u0142asn\u0105. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu od drugiej po\u0142owy XVI wieku, pocz\u0105tkowo \u2014 jak zapisa\u0142 Agathon Harnoch \u2014 na podcieniu domu tutejszego grafa groblowego Treyena. Pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 Modestus Helling z Ornety, kt\u00f3ry przeszed\u0142 na luteranizm, o\u017ceni\u0142 si\u0119 w 1564 roku, a do Wernersdorfu zosta\u0142 powo\u0142any w 1575 roku; S\u0142ownik geograficzny nazywa go Hellwigiem i datuje jego przybycie na oko\u0142o 1575 rok. W czerwcu 1588 roku zaraza zabra\u0142a mu w ci\u0105gu tygodnia dw\u00f3ch doros\u0142ych syn\u00f3w i c\u00f3rk\u0119 \u2014 zapisa\u0142 to sam w swojej lutera\u0144skiej Biblii z 1564 roku. Od 1617 roku duchowni z Wernersdorfu obs\u0142ugiwali zarazem s\u0105siednie Kra\u015bniewo. W 1622 roku przerwa\u0142 si\u0119 wa\u0142 pod wsi\u0105; zgin\u0119\u0142o wielu ludzi, domy run\u0119\u0142y, a pola na d\u0142ugo sta\u0142y si\u0119 nieu\u017cyteczne. Po \u015bmierci pastora Micha\u0142a Albinusa w 1658 roku parafia przez osiem lat wojny i biedy nie mia\u0142a duchownego, a sakrament\u00f3w udziela\u0142 doje\u017cd\u017caj\u0105cy pastor ze Starej Ko\u015bcielnicy.\n\nWed\u0142ug protoko\u0142u wizytacji z 1647 roku dzia\u0142a\u0142 tu wtedy \u201eminister haereticus\u201d, czyli duchowny innowierczy, sprawuj\u0105cy pos\u0142ug\u0119 w prywatnym domu; Abraham Hartwich wymienia nazwiska duchownych z lat 1612\u20131658 i od 1666 roku. Jan Wi\u015bniewski dodaje, \u017ce duchownemu pomaga\u0142 wtedy nauczyciel, kt\u00f3ry uczy\u0142 dzieci w szkole lutera\u0144skiej; ju\u017c w 1640 roku akta kurii biskupiej odnotowa\u0142y tu predykanta i nauczyciela innowierczego, a usuni\u0119cie uznano za konieczne \u201epo uprzednim pozyskaniu odpowiedniego katolika\u201d. Wed\u0142ug Hartwicha w 1612 roku powo\u0142ano do Pogorza\u0142ej Wsi Walthera Magirusa z Fritzlaru w Hesji, ordynowanego w S\u0142upsku, kt\u00f3ry pozosta\u0142 tu do 1620 roku; po nim byli Nicolaus Heinrici, Cholerius w latach 1622\u20131630 i Fabricius w latach 1631\u20131640, a w 1640 roku przyszed\u0142 Micha\u0142 Albinus. Abraham Hartwich (1723) przytacza zapiski Walthera Magirusa, pastora w Pogorza\u0142ej Wsi, kt\u00f3ry 21 marca 1615 roku z urz\u0119du napomina\u0142 jednego ze swoich parafian. Wed\u0142ug Hartwicha w Kra\u015bniewie, po niemiecku Sch\u00f6nau, w latach 1615\u20131617 by\u0142 osobny duchowny, Jan Augustini; p\u00f3\u017aniej tamtejsi ewangelicy trzymali si\u0119 Pogorza\u0142ej Wsi, a jej pastor co trzeci\u0105 niedziel\u0119 g\u0142osi\u0142 kazania w Kra\u015bniewie. Wed\u0142ug Hartwicha w czasie drugiej wojny szwedzkiej lutera\u0144ski dom modlitwy w Kra\u015bniewie rozebrano i nie odbudowano, odt\u0105d Kra\u015bniewo nale\u017ca\u0142o do Pogorza\u0142ej Wsi. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) dawniej co trzeci\u0105 niedziel\u0119 g\u0142oszono kazania tak\u017ce w Kra\u015bniewie, nie wiadomo jednak, czy w ko\u015bciele, czy tylko w zagrodzie; w latach bez w\u0142asnego duchownego po 1658 roku sakrament\u00f3w udziela\u0142 tu Marcin Willenius ze Starej Ko\u015bcielnicy, a za czas\u00f3w Hartwicha nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano ju\u017c tylko w Pogorza\u0142ej Wsi.\n\nWed\u0142ug Hartwicha po o\u015bmioletniej przerwie w 1666 roku powo\u0142ano do Pogorza\u0142ej Wsi Izaaka Schwarza z Gda\u0144ska, zmar\u0142ego w niedziel\u0119 Laetare 1677 roku i pochowanego w Malborku; w tym samym roku pastorem Pogorza\u0142ej Wsi i Kra\u015bniewa zosta\u0142 Daniel Hopffner ze Szczecina, w 1681 roku powo\u0142any do Lichn\u00f3w, a po nim Teodor Cunovius z Prabut, dawny rektor w Tczewie i Malborku, kt\u00f3ry w 1683 roku przeszed\u0142 do Jasnej (Lichtfelde). Wed\u0142ug Hartwicha po Cunoviusie pastorem w Pogorza\u0142ej Wsi by\u0142 Jan Gotke, syn pastora z Gniewu, zmar\u0142y w 1698 roku i pochowany w Malborku; w tym samym roku przyszed\u0142 Gottfried Steinhauer, w 1704 roku przeniesiony do Trutn\u00f3w (Trutenau) na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, a jego miejsce zaj\u0105\u0142 Dawid Brand z Malborka \u2014 mimo sporu, bo cz\u0119\u015b\u0107 w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw w Kra\u015bniewie chcia\u0142a innego kandydata. Wed\u0142ug Hartwicha w 1704 roku pastora z Pogorza\u0142ej Wsi, Gottfrieda Steinhauera, zniewa\u017cono i pobito w Malborku przy szkole jezuickiej, gdy chcia\u0142 przej\u015b\u0107 przez zamek. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Wensela (1740) i Brandta (1749). W dziejach rodziny Brandt\u00f3w, og\u0142oszonych w 1925 roku, C. F. Brandt podaje, \u017ce Dawid urodzi\u0142 si\u0119 w 1671 roku, 21 lipca 1704 roku zosta\u0142 powo\u0142any na pastora Pogorza\u0142ej Wsi i Kra\u015bniewa, 6 sierpnia ordynowano go w Saalfeld, a zmar\u0142 w 1737 roku i 14 maja pochowano go w Malborku. Podaje te\u017c, \u017ce syn Dawida, Johannes Andreas, urodzony 30 listopada 1716 roku, zosta\u0142 15 stycznia 1749 roku powo\u0142any do Pogorza\u0142ej Wsi, 21 stycznia ordynowany w Gda\u0144sku i zmar\u0142 18 kwietnia 1761 roku.\n\nWed\u0142ug Schmida lutera\u0144ski dom modlitwy wzmiankowany jest dopiero w 1742 roku; za \u017cycia Hartwicha, zmar\u0142ego w 1720 roku, jeszcze go nie by\u0142o, wzniesiono go wi\u0119c mi\u0119dzy tymi latami. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 15 wrze\u015bnia 1832 roku, a nowy po\u015bwi\u0119cono 3 sierpnia 1834 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1834 roku by\u0142 budowl\u0105 ceglan\u0105 kryt\u0105 dach\u00f3wk\u0105, z wie\u017c\u0105, naw\u0105 i apsyd\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 murowany prostok\u0105t z masywn\u0105, kryt\u0105 cynkiem wie\u017c\u0105 \u2014 wzniesiono w 1834 roku pod patronatem tutejszych gospodarzy; z tego samego roku pochodzi\u0142y dwa dzwony, dar kr\u00f3la, oraz organy o szesnastu g\u0142osach z peda\u0142em. O\u0142tarz z ambon\u0105 tworzy\u0142y jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107.\n\nO\u0142tarz po\u0142\u0105czony z ambon\u0105, w formach klasycystycznych, sprawiono w 1848 roku. Dwa \u017celiwne dzwony z 1834 roku, ufundowane przez kr\u00f3la i opatrzone or\u0142em Kr\u00f3lewskiej Odlewni \u017beliwa w Berlinie, zast\u0105piono nied\u0142ugo przed 1919 rokiem br\u0105zowymi, a \u017celiwne podarowano do Iwitz w powiecie Tuchel. W\u015br\u00f3d srebrnych naczy\u0144 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego by\u0142 pi\u0119tnastowieczny kielich na sze\u015bciodzielnej stopie z przylutowanym krucyfiksem, z guzem obsadzonym rombami, na kt\u00f3rych widnieje napis majusku\u0142owy \u201eSMARIA\u201d. Paten\u0119 z herbem \u2014 g\u0142ow\u0105 konia mi\u0119dzy trzema liliami \u2014 wykonan\u0105 przez malborskiego z\u0142otnika Michaela Schultza, ufundowa\u0142 wed\u0142ug ksi\u0119gi ko\u015bcielnej w 1750 roku gospodarz Peter Ro\u00df z Kra\u015bniewa.\n\nSrebrne pude\u0142ko na op\u0142atki z wizerunkiem Baranka Bo\u017cego ofiarowa\u0142 w 1694 roku ko\u015bcio\u0142owi w Pogorza\u0142ej Wsi Joannes Treug Junior, jak g\u0142osi \u0142aci\u0144ski napis.\n\nParafia ewangelicka liczy\u0142a 553 dusze i mia\u0142a jeden cmentarz. Wed\u0142ug Harnocha obejmowa\u0142a Wernersdorf, Kra\u015bniewo (Sch\u00f6nau) i Biesel wraz z M\u0105towami Ma\u0142ymi i Metriz. Oko\u0142o 1860 roku wykazywano j\u0105 w ewangelickiej superintendenturze malborskiej, licz\u0105cej 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w; nale\u017ca\u0142o do niej wtedy Sch\u00f6nau. Go\u015bcinnie, bez formalnego w\u0142\u0105czenia, korzysta\u0142y z niej tak\u017ce Piek\u0142o (Pieckel), M\u0105towy Ma\u0142e (Kl. Montau) i Metriz. Dokumentem rejencji gda\u0144skiej z 31 lipca i konsystorza w Kr\u00f3lewcu z 9 sierpnia 1858 roku w\u0142\u0105czono formalnie do parafii w Pogorza\u0142ej Wsi M\u0105towy Ma\u0142e (Klein Montau) wraz z Klossowo, Zigahnen i osad\u0105 le\u015bn\u0105 Montau, z wyj\u0105tkiem gospodarstwa Schulza (Klein Montau nr 11); osobny dokument przypisa\u0142 je do parafii w Ko\u0144czewicach (Kunzendorf). Odpisy obu dokument\u00f3w rejencja przes\u0142a\u0142a superintendentowi 11 listopada 1858 roku. Wed\u0142ug pisma rejencji gda\u0144skiej z listopada 1866 roku w\u0142\u0105czono do parafii w Pogorza\u0142ej Wsi tak\u017ce Piek\u0142o (Pieckel), Metriz i Montauerspitze.\n\nWie\u015b pozostawa\u0142a wyznaniowo mieszana, i to z przewag\u0105 katolik\u00f3w. Wed\u0142ug katolickiego opisu diecezji z 1785 roku, przytoczonego przez Jana Wi\u015bniewskiego, protestant\u00f3w by\u0142o wtedy na terenie tutejszej parafii 184 i mieli oni w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i pastora. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 344 mieszka\u0144c\u00f3w (94 luteran\u00f3w, 200 katolik\u00f3w i 50 mennonit\u00f3w) oraz jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski i jeden katolicki; jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Wernersdorff. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1869 roku 635 mieszka\u0144c\u00f3w w 49 domach: 427 katolik\u00f3w, 139 ewangelik\u00f3w i 69 mennonit\u00f3w; wie\u015b mia\u0142a szko\u0142\u0119 katolick\u0105 i ewangelick\u0105. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 514 mieszka\u0144c\u00f3w: 332 katolik\u00f3w, 114 ewangelik\u00f3w i 68 innych chrze\u015bcijan (na \u017bu\u0142awach byli to zwykle mennonici).\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 574 ewangelik\u00f3w; patronami byli ewangeliccy wolnoche\u0142mi\u0144scy gospodarze Pogorza\u0142ej Wsi i Kra\u015bniewa, a pastorem by\u0142 od 1884 roku Julius Heinrich. Jesieni\u0105 1884 roku prasa kr\u00f3lewiecka donios\u0142a, \u017ce Heinrich, dot\u0105d administrator parafii w Rominten, zosta\u0142 powo\u0142any na probostwo w Pogorza\u0142ej Wsi w diecezji malborskiej. W listopadzie 1912 roku otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy. Zmar\u0142 nagle w 1920 roku; korespondencja z Malborka z 2 listopada podawa\u0142a, \u017ce \u015bmier\u0107 zaskoczy\u0142a go, gdy szed\u0142 z dworca g\u0142\u00f3wnego do kolejki w\u0105skotorowej. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Pogorza\u0142ej Wsi liczy\u0142a wtedy 537 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1922 roku Ernst St\u00fcmke.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eWernersdorf\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1677\u20131928. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nKo\u015bcio\u0142a ewangelickiego dzi\u015b nie ma. Ani rejestr zabytk\u00f3w, ani wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja go nie wymieniaj\u0105, cho\u0107 ewidencja notuje we wsi trzy cmentarze \u2014 przyko\u015bcielny katolicki, ewangelicki i mennonicki \u2014 oraz dawn\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 pod numerem 37. Kiedy \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano, nie ustalono.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug jednego zapisu pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 Modestus Helling, powo\u0142any w 1575 roku, tymczasem ju\u017c na dzwonie z 1568 roku wymieniony jest proboszcz Heinrich Runstedt, kt\u00f3ry studiowa\u0142 w Wittenberdze i by\u0142 z pewno\u015bci\u0105 luteraninem. Jan Wi\u015bniewski datuje pojawienie si\u0119 pierwszego predykanta w Pogorza\u0142ej Wsi na 1564 rok. Wed\u0142ug Hartwicha dom modlitwy w Kra\u015bniewie rozebrano w czasie drugiej wojny szwedzkiej, wed\u0142ug Harnocha mieszka\u0144cy sami rozebrali go w 1617 roku z powodu z\u0142ego stanu.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Walter Magirus (1612), Nicolaus Heinrici (1620), N. Cholerius (1622\u20131630), N. Fabricius (1630\u20131640), Michael Albinus (1640), Daniel H\u00f6pfner (1647), Theodor Cunovius (1681), David Brand (1704), Johann Friedrich B\u00fcttner (1737), Jacob Hein (1738), Johann Andreas Brand (1749), Carl Georg Wundsch (1796), George Konrad Troje (1813), Johannes Daniel Corsepius (1846), Johann Wilhelm M\u00fcller (1851), Carl Ferdinand Rudolf Schrage (1877), Julius Gustav Heinrich (1884\u20131920), Alfred Adler (1940). W\u015br\u00f3d odcisk\u00f3w piecz\u0119ci ko\u015bcielnych zebranych w superintendenturze jest piecz\u0119\u0107 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Wernersdorf i Sch\u00f6nau z 1836 roku, pod kt\u00f3r\u0105 podpisa\u0142 si\u0119 pastor Andrie; Rudolph Andrie, ewangelicki pastor w Wernersdorf i Sch\u00f6nau, og\u0142osi\u0142 drukiem w Kr\u00f3lewcu w 1839 roku kazanie wyg\u0142oszone w tutejszym ko\u015bciele 7 kwietnia tego roku, po przerwaniu wa\u0142u Nogatu pod Kra\u015bniewem. Bez podanego roku: Jacob Gorbandi.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 111 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 511 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 97, 166, 235, 236, 237, 528; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 376, 377; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VIII, has\u0142o Pogorza\u0142a Wie\u015b; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Wernersdorf; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat malborski, strona 17 druku, pozycja 149; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 65; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 48, nr 169; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 235\u2013236; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 95; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 34; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 44; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 165, pozycja 168; C. F. Brandt, \u201eGeschichte einer westpreu\u00dfischen Familie. Das hansische Ratsgeschlecht Brandt vom Werder\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, z. 64, 1925, s. 24; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 7, 15, 211, 212, 265, 289, 323, 336; t. 2, s. 465, 621; t. 3, s. 752, 757, 759, 811; t. 4, s. 1124, 1230; t. 6, s. 1617; t. 7, s. 1858, 2026; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 30 pa\u017adziernika 1884 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 6 listopada 1912 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 5 listopada 1920 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 143, 147, 152, 155; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 48\u201349; J. Wi\u015bniewski, \u201eKatolicy i protestanci na terenie by\u0142ej diecezji pomeza\u0144skiej (1243\u20131992)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2, 2000, s. 14\u201315; Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eKirchensiegel\u201d (odciski piecz\u0119ci ko\u015bcielnych), s. 20 (piecz\u0119\u0107 ko\u015bcio\u0142a w Wernersdorf i Sch\u00f6nau, 1836; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); Geheimes Staatsarchiv Preu\u00dfischer Kulturbesitz, XX. HA, Rep. 67, nr 81 (\u201eKirchenvisitationen in der Superintendantur Marienburg\u201d, 1837\u20131863), opis jednostki w Archivportal-D (drukowane kazanie Rudolpha Andrie, Kr\u00f3lewiec 1839); Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 13\u201321, 59 (M\u0105towy Ma\u0142e, Klossowo, Zigahnen i osada le\u015bna Montau, 1856\u20131858; Piek\u0142o, Metriz i Montauerspitze, 1866; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa).*","built_year":1834,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. Miko\u0142aja, Pogorza\u0142a Wie\u015b \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/g-246284"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VIII, has\u0142o Pogorza\u0142a Wie\u015b","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 376, 377","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 166, 235, 236, 237, 528, 97","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 165, pozycja 168","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"C. F. Brandt, \u201eGeschichte einer westpreu\u00dfischen Familie. Das hansische Ratsgeschlecht Brandt vom Werder\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, z. 64, 1925, s. 24","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 7, 15, 211, 212, 265, 289, 323, 336; t. 2, s. 465, 621; t. 3, s. 752, 757, 759, 811; t. 4, s. 1124, 1230; t. 6, s. 1617; t. 7, s. 1858, 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 30 pa\u017adziernika 1884 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/V66X24RRASCW5ODGHXEDPJ3EXWMSLMZI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 6 listopada 1912 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2UVEAEFN5BFPCLQ3WYQGWMGWDOSYOBAX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 5 listopada 1920 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6Z2Z735EVAVMKARNLI27TKFVWNBYWX2Z"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 143, 147, 152, 155","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/28711400.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 48\u201349","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eKirchensiegel\u201d (odciski piecz\u0119ci ko\u015bcielnych), s. 20 (piecz\u0119\u0107 ko\u015bcio\u0142a w Wernersdorf i Sch\u00f6nau, 1836; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/64636"},{"typ":"archiwalia","tytul":"Geheimes Staatsarchiv Preu\u00dfischer Kulturbesitz, XX. HA, Rep. 67, nr 81 (\u201eKirchenvisitationen in der Superintendantur Marienburg\u201d, 1837\u20131863), opis jednostki w Archivportal-D (drukowane kazanie Rudolpha Andrie, Kr\u00f3lewiec 1839)","url":"https://www.archivportal-d.de/item/SYIVQMWGW7AKVXBJYH4SVPOHGHMTDKLQ"},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 13\u201321, 59 (M\u0105towy Ma\u0142e, Klossowo, Zigahnen i osada le\u015bna Montau, 1856\u20131858; Piek\u0142o, Metriz i Montauerspitze, 1866; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/64638"}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"KOS-0272","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_pogorzelice_ewan/pogorzelice__22_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.97389,"lng":18.93243,"name_de":"Wernersdorf","name_pl":"Pogorza\u0142a Wie\u015b \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Wernersdorf)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"To nowszy z dw\u00f3ch cmentarzy w Pogorzelicach; le\u017cy po zachodniej stronie drogi do Unieszyna. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje go osobno jako \u201ezabytkowy cmentarz I\u201d, na fragmencie dzia\u0142ki 127L; stary, \u201ezabytkowy cmentarz II\u201d, le\u017cy po wschodniej stronie drogi, na fragmencie dzia\u0142ki 175L, i ma w atlasie osobny wpis. Podzia\u0142 ten potwierdza Marek Drzewiecki, kt\u00f3ry przy drodze do Unieszyna umieszcza stary cmentarz po lewej, a nowszy po prawej stronie i w swojej bazie punkt\u00f3w notuje je oddzielnie. W Banku Danych o Lasach teren tego cmentarza figuruje jako cmentarz nieczynny o powierzchni 0,47 hektara.\n\nCmentarz ma oko\u0142o 30 na 60 metr\u00f3w i jest w ca\u0142o\u015bci zape\u0142niony. Drzewiecki zwiedzi\u0142 go w 2011 roku \u2014 jak pisze, jako pierwszy cmentarz na ziemi l\u0119borskiej \u2014 i zasta\u0142 wtedy wycink\u0119 granicznego starodrzewu, pi\u0119knych starych buk\u00f3w. Przy wycince teren mocno \u201eoczyszczono\u201d, przez co nie ma tu ani jednego \u017celiwnego krzy\u017ca, ani jednego pomnika stoj\u0105cego w pionie, za to sporo podstaw krzy\u017cy i niewiele obudowanych grob\u00f3w. Tu\u017c przy wej\u015bciu chowano dzieci. Kilkana\u015bcie dalszych poch\u00f3wk\u00f3w, w tym kilka rodzinnych, znajduje si\u0119 oko\u0142o dziesi\u0119ciu metr\u00f3w w g\u0142\u0119bi lasu; zachowa\u0142 si\u0119 tam krzy\u017c Hermanna Bandemy (1853\u20131939) i fragment krzy\u017ca dzieci\u0119cego Friedy Lubeck, kt\u00f3ra urodzi\u0142a si\u0119 i zmar\u0142a w 1888 roku. \ud83d\udfe1 Ten sam fragment krzy\u017ca fotografuje karta cmentarza z 2009 roku, sporz\u0105dzona dla starego cmentarza po wschodniej stronie drogi.\n\nW 1784 roku Pogorzelice liczy\u0142y 19 dym\u00f3w i mia\u0142y nauczyciela; z d\u00f3br p\u0142acono 65 talar\u00f3w i 12 groszy daniny. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Sk\u00f3rowie (Schurow) w synodzie s\u0142upskim.\n\nBy\u0142 to cmentarz ewangelicki. Marek Drzewiecki, opisuj\u0105c oba cmentarze przy drodze do Unieszyna, nazywa nowszy z nich wprost cmentarzem ewangelickim, a spis z 1 grudnia 1905 roku poda\u0142 wszystkich 326 mieszka\u0144c\u00f3w gminy wiejskiej jako ewangelik\u00f3w. W 1912 roku wzniesiono w Pogorzelicach ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142ek przy drodze do B\u0105kowa. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w Sk\u00f3rowie, oddalon\u0105 od Sk\u00f3rowa o 8 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3170 dusz. Pastorem by\u0142 Erich Backe.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Pogorzelice, pozycja \u201ezabytkowy cmentarz I\u201d; Bank Danych o Lasach, mapa le\u015bna, wydzielenie 127o (odczyt 11 XI 2026); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku, powiat s\u0142upski, s. 172, poz. 74; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 977\u2013978; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"monografia","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 977\u2013978","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u201ePogorzelice \u2014 Langeb\u00f6se\u201d (kopia w archiwum internetowym z 3 sierpnia 2016 roku)","url":"http://web.archive.org/web/20160803190013/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/21-pogorzelice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Bank Danych o Lasach (Lasy Pa\u0144stwowe), mapa le\u015bna, wydzielenie 15-09-1-14-127-o, cmentarz nieczynny, 0,47 ha (odczyt 11 XI 2026)","url":"https://www.bdl.lasy.gov.pl/portal/mapy"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 Pogorzelice, \u201ezabytkowy cmentarz I\u201d","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1173","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4905,"lng":17.631694,"name_de":"Langeb\u00f6se","name_pl":"Pogorzelice \u2014 cmentarz po zachodniej stronie drogi (ewangelicki)","powiat":"l\u0119borski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pogorzelice, po niemiecku Langeb\u00f6se, le\u017c\u0105 przy dawnym trakcie z Gda\u0144ska do S\u0142upska, osiem kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od L\u0119borka; przez stulecia bieg\u0142a t\u0119dy granica mi\u0119dzy ziemi\u0105 l\u0119borsk\u0105 a s\u0142upsk\u0105, a do 1945 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego (Kreis Stolp).\n\nNajstarsze zapisy nazwy wsi pochodz\u0105 z 18 lub 20 listopada 1379 roku (\u201ePsregorzelcze\u201d) oraz z lat oko\u0142o 1396\u20131407 (\u201ePrzegorseliczo\u201d), a umowa graniczna zawarta w 1408 roku w Czarnem mi\u0119dzy wielkim mistrzem Ulrykiem von Jungingenem a ksi\u0119ciem s\u0142upskim Bogus\u0142awem podaje form\u0119 \u201ePrczegorselicz\u201d; nazw\u0119 Langeb\u00f6se wie\u015b otrzyma\u0142a w czasach pruskich. By\u0142a star\u0105 posiad\u0142o\u015bci\u0105 szlacheck\u0105: w 1756 roku nale\u017ca\u0142a do Wilhelma von Grelle z rodu Grzel\u00f3w, w 1872 do von Zitzewitz\u00f3w, a od 1906 do von Massow\u00f3w, potomk\u00f3w dawnych w\u0142a\u015bcicieli Maszewa. Za ich czas\u00f3w powsta\u0142y tu fabryka wapna gaszonego i nowoczesny hotel, a w okresie mi\u0119dzywojennym Pogorzelice by\u0142y weekendow\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 l\u0119borczan. Do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 przebudowany dw\u00f3r, zaniedbany park z ciekawymi okazami drzew, dwie przetrzebione, dwustupi\u0119\u0107dziesi\u0119cioletnie aleje \u2014 lipowa i grabowa \u2014 oraz przebudowana XIX-wieczna ku\u017ania, dzi\u015b zak\u0142ad \u015blusarski.\n\nW 1784 roku Pogorzelice liczy\u0142y 19 dym\u00f3w i mia\u0142y nauczyciela; z d\u00f3br p\u0142acono 65 talar\u00f3w i 12 groszy daniny. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Sk\u00f3rowie (Schurow) w synodzie s\u0142upskim. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje wie\u015b w dw\u00f3ch pozycjach: gmina wiejska liczy\u0142a 354 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu katolik\u00f3w, obszar dworski \u2014 204 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w; obie jednostki nale\u017ca\u0142y do parafii w Sk\u00f3rowie, a Pogorzelice by\u0142y siedzib\u0105 w\u0142asnego obwodu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego. W 1905 roku gmina wiejska liczy\u0142a 326 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich ewangelik\u00f3w.\n\nW\u0142asnej parafii wie\u015b nie mia\u0142a: ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sk\u00f3rowie (Schurow), katolicy \u2014 do parafii w L\u0119borku. Ernst M\u00fcller, opisuj\u0105c w 1912 roku parafi\u0119 sk\u00f3rowsk\u0105, wylicza wcielone do niej wsie \u2014 Vangerske, Klein Gluschen, Zechlin, Pottangow, Gro\u00df Runow, Karlsh\u00f6he, Darsow, Langeb\u00f6se i Bonkow \u2014 i notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 poboczny w Langeb\u00f6se. Wed\u0142ug Marka Drzewieckiego ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142ek wzniesiono tu w 1912 roku przy drodze do B\u0105kowa \u2014 tak\u017ce wsi parafii sk\u00f3rowskiej. Czy rok 1912 oznacza pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, czy now\u0105 w miejsce starszej, \u017ar\u00f3d\u0142a nie rozstrzygaj\u0105. Pogorzelice mia\u0142y przy tym w\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105: spis z 1 grudnia 1905 roku podaje dla wsi parafi\u0119 \u201eSk\u00f3rowo, Langeb\u00f6se\u201d, a urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze wymienia Sk\u00f3rowo w powiecie s\u0142upskim jako parafi\u0119 \u201ez gmin\u0105 ko\u015bcieln\u0105 Langeb\u00f6se\u201d i podaje 2449 dusz w Sk\u00f3rowie oraz 717 w Pogorzelicach. Prawo wyboru i prezenty dzielili po po\u0142owie w\u0142a\u015bciciele obu maj\u0105tk\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w Sk\u00f3rowie, oddalon\u0105 od Sk\u00f3rowa o 8 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3170 dusz. Pastorem by\u0142 Erich Backe.\n\nPogorzelice by\u0142y \u015bwiadkiem tak zwanej bitwy o L\u0119bork i mocno w niej ucierpia\u0142y. Po zdobyciu przez wojska II Frontu Bia\u0142oruskiego 9 marca 1945 roku pozostawa\u0142y jeszcze w powiecie s\u0142upskim; 1 stycznia 1955 roku w\u0142\u0105czono je do powiatu l\u0119borskiego, a od 1 stycznia 1973 roku nale\u017c\u0105 do gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska.\n\nCmentarze ewangelickie s\u0105 tu dwa, po obu stronach drogi prowadz\u0105cej do Unieszyna; ten wpis dotyczy starszego z nich. Po lewej, wschodniej stronie drogi le\u017cy stary, o wymiarach oko\u0142o 20 na 50 metr\u00f3w, z dobrze widocznym kamiennym murem i wyra\u017anym wype\u0142nieniem poch\u00f3wkami. Blisko wej\u015bcia znajduj\u0105 si\u0119 charakterystyczne granitowe stele \u2014 licz\u0105c z tymi, kt\u00f3re si\u0119 przewr\u00f3ci\u0142y, jest ich osiem \u2014 a po ca\u0142ym terenie rozsiane s\u0105 podstawy \u017celiwnych krzy\u017cy, jeden u\u0142amany krzy\u017c kamienny i liczne obramowania grob\u00f3w z kamienia polnego i obrobionego, \u015bwiadcz\u0105ce o wybitnym rzemio\u015ble kamieniarskim. Ocala\u0142 kompletny krzy\u017c \u017celiwny Adeline Johanny Innghaus (1862\u20131892) oraz zniszczony, cho\u0107 w miar\u0119 kompletny krzy\u017c kaszubski.\n\nNowszy cmentarz, po prawej, zachodniej stronie drogi, ma w atlasie osobny wpis. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w oba figuruj\u0105 osobno: stary jako \u201ezabytkowy cmentarz II\u201d na fragmencie dzia\u0142ki 175L, nowszy jako \u201ezabytkowy cmentarz I\u201d na fragmencie dzia\u0142ki 127L.\n\nW najg\u0142\u0119bszym ko\u0144cu dawnego parku dworskiego zachowa\u0142y si\u0119 jeszcze cztery pola grobowe otoczone kamiennymi kraw\u0119\u017cnikami z niskimi naro\u017cnymi s\u0142upkami, niegdy\u015b zwie\u0144czone \u017celiwnymi krzy\u017cami, po kt\u00f3rych zosta\u0142y same postumenty; u\u0142o\u017cono je w dw\u00f3ch rz\u0119dach po dwa, a jedno jest dwukrotnie wi\u0119ksze od pozosta\u0142ych. \u017badnych sygnatur ani napis\u00f3w nie ma. Jako\u015b\u0107 kamieniarki wskazuje na prze\u0142om XIX i XX wieku, gdy maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do von Zitzewitz\u00f3w, przedostatnich w\u0142a\u015bcicieli, z kt\u00f3rych kilkoro zmar\u0142o w Pogorzelicach, i do ostatniego w\u0142a\u015bciciela, von Massowa.\n\nKarta cmentarza z 1 czerwca 2009 roku ocenia stan zachowania nagrobk\u00f3w jako \u201ebardzo z\u0142y\u201d, a jako zagro\u017cenie wskazuje dewastacj\u0119 istniej\u0105cych pozosta\u0142o\u015bci. Cmentarz o powierzchni 0,23 hektara le\u017ca\u0142 wtedy po wschodniej stronie drogi do Unieszyna, oko\u0142o 350 metr\u00f3w na po\u0142udnie od wsi, ogrodzony niewysokim nasypem i murkiem z cios\u00f3w kamiennych, a na jego osi bieg\u0142a wyra\u017anie zaznaczona aleja. Naliczono 39 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku, najstarszy z 1888 roku; starodrzew by\u0142 w wi\u0119kszo\u015bci wyci\u0119ty, pozosta\u0142o pi\u0119tna\u015bcie buk\u00f3w o \u015brednicy pnia od siedemdziesi\u0119ciu do stu centymetr\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Karta cmentarza z 2009 roku podaje powierzchni\u0119 0,23 hektara i 39 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w, a Marek Drzewiecki \u2014 wymiary oko\u0142o 20 na 50 metr\u00f3w i osiem stel przy wej\u015bciu. Fragment dzieci\u0119cego krzy\u017ca z 1888 roku, kt\u00f3ry karta fotografuje na tym cmentarzu, Drzewiecki umieszcza na cmentarzu nowszym, po drugiej stronie drogi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 513; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (WUOZ w Gda\u0144sku), arkusz gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; karta cmentarza w Pogorzelicach, oprac. M. Palacz, 2009 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 977\u2013978; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Pogorzelice \u2013 Langeb\u00f6se","url":"http://web.archive.org/web/20160803190013/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/21-pogorzelice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Pogorzelice \u2014 Langeb\u00f6se","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Schurow, s. 513","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp: s. 172 poz. 76 i s. 180 poz. 247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzyi 614","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (WUOZ w Gda\u0144sku), arkusz gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku \u2014 Landkreis Stolp, gminy wiejskie, s. 172, poz. 74 (Langeb\u00f6se) \u2014 odczyt ze skanu 23.09.2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 977\u2013978","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska z dnia 9 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1108, s. 52","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1108"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u201ePogorzelice \u2014 Langeb\u00f6se\u201d (kopia w archiwum internetowym z 3 sierpnia 2016 roku)","url":"http://web.archive.org/web/20160803190013/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/21-pogorzelice"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Karta cmentarza w Pogorzelicach, oprac. M. Palacz, 1 czerwca 2009 roku (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-696103/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.114019/1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Bank Danych o Lasach (Lasy Pa\u0144stwowe), mapa le\u015bna, wydzielenie 15-09-1-14-175-b, cmentarz nieczynny, 0,26 ha (odczyt 11 XI 2026)","url":"https://www.bdl.lasy.gov.pl/portal/mapy"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0864","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/grob_pogorzelice/pogorzelice__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.49,"lng":17.632361,"name_de":"Langeb\u00f6se","name_pl":"Pogorzelice \u2014 stary cmentarz po wschodniej stronie drogi (ewangelicki)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po\u0142ch\u00f3wko (Polchowken) w gm. Krokowa \u2014 region zamieszkany przed 1945 r. g\u0142\u00f3wnie przez ewangelik\u00f3w, lecz nie odnaleziono \u017ar\u00f3d\u0142a rozstrzygaj\u0105cego wprost o tym cmentarzu (katalogi dokumentuj\u0105 pobliskie nekropolie, np. Wierzchucino).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburska","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""}]},"gps_precision":"geocoded_smart","id":"CM-0918","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.7413363,"lng":18.2140669,"name_de":"Polchowken","name_pl":"Po\u0142ch\u00f3wko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"P\u00f3\u0142czno \u2014 po niemiecku Polschen, a od ko\u0144ca lat trzydziestych do 1945 roku Kniprode, po kaszubsku Pol\u010dno \u2014 le\u017cy dziesi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Bytowa; dawniej nale\u017ca\u0142o do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Nazw\u0119 Kniprode nada\u0142o wsi zarz\u0105dzenie nadprezydenta prowincji Pomorze z 29 grudnia 1937 roku. Dawny cmentarz ewangelicki s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako cmentarz parafialny przy ulicy Lipowej. W 1974 roku na jego ko\u0144cu, za ko\u015bcio\u0142em przej\u0119tym przez katolik\u00f3w i ponownie po\u015bwi\u0119conym, by\u0142o \u2014 jak zapisa\u0142 Herbert v. Schmude \u2014 \u201ekilka grob\u00f3w ewangelickich\u201d; odczyta\u0142 wtedy oko\u0142o czterdziestu inskrypcji. Na pozosta\u0142ej, katolickiej cz\u0119\u015bci cmentarza spoczywali wtedy wy\u0142\u0105cznie zmarli powojenni.\n\nW 1784 roku P\u00f3\u0142czno le\u017ca\u0142o mil\u0119 na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Bytowa, przy granicy z Prusami Zachodnimi. Wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na dziesi\u0119\u0107 folwark\u00f3w wielko\u015bci gospodarstwa ch\u0142opskiego, nale\u017c\u0105cych do dziesi\u0119ciu wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicieli \u2014 razem 21 dym\u00f3w; ryby \u0142owiono w trzech jeziorach. Formalnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do katolickiej parafii w Ugoszczy, ale \u201edie lutherschen Einwohner halten sich aber als G\u00e4ste zu der Gro\u00df-Pomeiskeschen Kirche\u201d \u2014 luteranie trzymali si\u0119 jako go\u015bcie ko\u015bcio\u0142a w Pomysku Wielkim.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku podaje, \u017ce w czasach zakonnych i ksi\u0105\u017c\u0119cych P\u00f3\u0142czno nazywano tak\u017ce Sonnenwalde. W XIX wieku istnia\u0142a osobna wie\u015b tej nazwy: relacja Hilferdinga, przytoczona przez Tetznera, wymienia Sonnenwalde \u2014 pod kaszubsk\u0105 nazw\u0105 Rog \u2014 obok Ugoszczy, Czarnej D\u0105browy, Os\u0142awy D\u0105browy i Przywozu w\u015br\u00f3d wsi po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci powiatu bytowskiego. Wed\u0142ug tej relacji w wymienionych wsiach po kaszubsku m\u00f3wi\u0142o kilkoro starych ludzi. Od 1928 roku nazw\u0119 Sonnenwalde nosi\u0142a urz\u0119dowo Czarna D\u0105browa (Czarndamerow).\n\nEwangelicy z P\u00f3\u0142czna nale\u017celi najpierw do parafii w Bytowie. Wikariat parafialny z siedzib\u0105 w P\u00f3\u0142cznie utworzono w niej 1 kwietnia 1903 roku; obejmowa\u0142 pr\u00f3cz P\u00f3\u0142czna tak\u017ce Lonken i Jablonsch. Pierwszym wikariuszem zosta\u0142 Hermann Rietz, po nim pos\u0142ugiwali tu Podewils, Maa\u00df i L\u00fcttschwager, a 7 maja 1911 roku ordynowano na to miejsce Karla Streckera. Wed\u0142ug inwentarza z 1938 roku P\u00f3\u0142czno by\u0142o samodzieln\u0105 parafi\u0105 od 1911 roku \u2014 i od 1 pa\u017adziernika 1911 roku zaczynaj\u0105 si\u0119 jej ksi\u0119gi metrykalne (wcze\u015bniejszych zapis\u00f3w dotycz\u0105cych tych wsi trzeba szuka\u0107 w Pomysku Wielkim). Wykaz duchownych pomorskich Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku prowadzi P\u00f3\u0142czno w cz\u0119\u015bci g\u0142\u00f3wnej jako wikariat parafii bytowskiej (s. 63), a w uzupe\u0142nieniach do tomu odnotowuje, \u017ce 1 pa\u017adziernika 1911 roku ewangelik\u00f3w z P\u00f3\u0142czna, Lonken i kilku s\u0105siednich wsi wy\u0142\u0105czono z dotychczasowych parafii i po\u0142\u0105czono w samodzieln\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 P\u00f3\u0142czno, w kt\u00f3rej utworzono probostwo (s. 573). Okr\u0119g parafialny obejmowa\u0142 Hirschfelde (Jelonko), wcze\u015bniej nale\u017c\u0105ce do Pomyska Wielkiego, Lonken (\u0141\u0105kie), P\u00f3\u0142czno, Sonnenwalde, wcze\u015bniej nale\u017c\u0105ce do Ugoszczy, oraz dawne wsie zachodniopruskie Glinow, Golzau i Nakel. Akta budowy ko\u015bcio\u0142a obejmuj\u0105 lata 1896\u20131913, plebanii 1908\u20131913, kaplicy w Go\u0142czewie (Golzau) 1912\u20131915, a biblioteki ludowej 1903\u20131911. W sierpniu 1905 roku \u201eDer Reichsbote\u201d poda\u0142, \u017ce na zgromadzeniu g\u0142\u00f3wnym pomorskiego Towarzystwa Gustawa Adolfa pastor Heyn z Greifswaldu przedstawi\u0142 trzy gminy brane pod uwag\u0119 przy rozdziale pomorskiego \u201edaru mi\u0142o\u015bci\u201d \u2014 Czersk, Dux i P\u00f3\u0142czno \u2014 lecz dar przyznano Czerskowi.\n\nW \u015brodku wsi, na wzg\u00f3rzu, stan\u0105\u0142 w latach 1906\u20131907 murowany z ceg\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki o wymiarach 8,60 na 11,70 metra, wolny od patronatu. Organy zbudowa\u0142 w 1907 roku Heinrichsdorff z Gda\u0144ska; z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w jeden, z br\u0105zu, odlano w 1906 roku w Apoldzie, a drugi, stalowy, pochodzi\u0142 z 1926 roku; inny dzwon oddano w 1917 roku.\n\nW maju 1912 roku \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d poda\u0142y, \u017ce wikariusz Strecker w P\u00f3\u0142cznie zosta\u0142 tu pastorem. W lipcu 1914 roku \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce pastora Streckera z P\u00f3\u0142czna powo\u0142ano na drugiego pastora w Bahn. Latem 1916 roku \u201eDer Reichsbote\u201d og\u0142asza\u0142, \u017ce probostwo w P\u00f3\u0142cznie, w synodzie bytowskim, \u201ew tylnopomorskiej diasporze\u201d, czeka na natychmiastowe obsadzenie. Parafia liczy\u0142a 560 dusz, mia\u0142a jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 i drugie miejsce nabo\u017ce\u0144stw (Predigtstation) i by\u0142a wolna od patronatu; dawa\u0142a 2400 marek uposa\u017cenia zasadniczego i 150 marek dodatku za trudne warunki, a plebania by\u0142a na miejscu. Pastora wyznacza\u0142 konsystorz w Szczecinie. W sierpniu 1918 roku \u201eHallesche Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce konsystorz w Magdeburgu zatwierdzi\u0142 pastora Tr\u00fcmpelmanna z P\u00f3\u0142czna, powo\u0142anego przez patronat w Klosterh\u00e4seler na probostwo w Oberm\u00f6llern; jego wprowadzenie w urz\u0105d wyznaczono na 8 wrze\u015bnia, a dokona\u0107 go mia\u0142 superintendent Voigt z Eckartsberga. Ju\u017c 7 sierpnia tego roku \u201eDer Reichsbote\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce probostwo \u201ew krajobrazowo pi\u0119knej okolicy\u201d, z now\u0105 plebani\u0105, zwolni si\u0119 1 wrze\u015bnia wskutek przeniesienia pastora; do uposa\u017cenia zasadniczego klasy I dochodzi\u0142o 300 marek dodatku za trudne warunki, a pastora mia\u0142a wybra\u0107 gmina.\n\nMieszkali tu Kaszubi ewangeliccy i ludno\u015b\u0107 by\u0142a w przewadze ewangelicka: w 1925 roku na 377 mieszka\u0144c\u00f3w katolik\u00f3w by\u0142o 82, a nale\u017celi oni do parafii w Ugoszczy (Bernsdorf). Wie\u015b liczy\u0142a 365 mieszka\u0144c\u00f3w w 1905 roku i 331 w 1933. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 tej parafii i podaje 528 dusz oraz sze\u015b\u0107 w\u0142\u0105czonych do niej miejscowo\u015bci, z czego dwie w Polsce. Pastorem by\u0142 Alfred Zillmer.\n\nZmiana nazwy przebieg\u0142a dwustopniowo: najpierw przemianowano gmin\u0119 polityczn\u0105, a potem ko\u015bcieln\u0105. Konsystorz pomorski og\u0142osi\u0142 20 stycznia 1940 roku, \u017ce \u201eskoro odno\u015bne gminy polityczne zosta\u0142y przemianowane\u201d, nowe nazwy przyjmuj\u0105 tak\u017ce gminy ko\u015bcielne, i wymieni\u0142 w\u015br\u00f3d nich P\u00f3\u0142czno obok Dzi\u0119cielca, Charbrowa i Tychowa.\n\nW 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a, siedzib\u0119 parafii w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\nW pa\u017adzierniku 2026 roku na dawnej cz\u0119\u015bci ewangelickiej cmentarza sta\u0142y \u017celiwne krzy\u017ce i kamienne postumenty, mi\u0119dzy innymi krzy\u017c Carla Z\u2026[?], urodzonego 30 grudnia 1841 roku i zmar\u0142ego 4 czerwca 1914 roku, oraz krzy\u017ce ma\u0142\u017conk\u00f3w Mach: Charlotte z domu Sch\u00fctt\u2026[?] (19 sierpnia 1835\u201316 grudnia 1916) i Karla (1 czerwca 1837\u201327 marca 1921). Na jednym z grob\u00f3w dzieci\u0119cych zachowa\u0142 si\u0119 krzy\u017c z porcelanow\u0105 tabliczk\u0105 i wierszem \u201eRuhe sanft, Du s\u00fc\u00dfer Engel\u2026\u201d, a obok \u2014 nagrobek w kszta\u0142cie \u015bci\u0119tego pnia, ozdobiony li\u015b\u0107mi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 72 (1940); G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern), Stettin 1938, s. 242\u2013243; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 63 i 573; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 94\u201395; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101; H. v. Schmude, \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179; ogl\u0119dziny terenowe i fotografie z wizyty autora atlasu, 5 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1088; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 40; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 20 sierpnia 1905 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 19 maja 1912 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 12 lipca 1914 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 lipca 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 7 sierpnia 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eHallesche Zeitung\u201d (Halle), 21 sierpnia 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eUgoszcz\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, cz. II, s. 63 (has\u0142o B\u00fctow, diakoni i wikariusze)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, 1912, s. 63 (has\u0142o B\u00fctow, diakoni i wikariusze) = E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Tetzner, Die Slowinzen"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, 1912, s. 63 (has\u0142o B\u00fctow, diakoni i wikariusze) = E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Tetzner, Die Slowinzen"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern), Stettin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":""},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101, oraz \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, tam\u017ce, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179"},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"H. v. Schmude, \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101, oraz \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, tam\u017ce, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 72 (1940), Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1088","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 40","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 20 sierpnia 1905 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CDE4I6DHHRDNK6TFEXXVRFHQ62LTHHO7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 19 maja 1912 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7EW6JYZME7LP2UVJE6QVV43VRT5GO5FG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 12 lipca 1914 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/M57IC2W66XQLAROLYVLQCIYGIUFVJAU5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 lipca 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LXUXIXESCWGAXU4JGXU43YEUK32IMWKG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 7 sierpnia 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RLK36SSX3L3QZIITKVWM7N6NGD36JPUO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHallesche Zeitung\u201d (Halle), 21 sierpnia 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3SU2FMH6RWZKPM3VZ4D6DFAPODUXVN2D"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0724","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/cm_polczno/polczno_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14997,"lng":17.63837,"name_de":"Polschen (do 1938), nast\u0119pnie Kniprode (1938\u20131945)","name_pl":"P\u00f3\u0142czno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"P\u00f3\u0142czno (do 1937 Polschen, kaszb. Pol\u010dno; 1937\u201345 Kniprode), wie\u015b w Kreis B\u00fctow (rej. koszali\u0144ski, Prowincja Pomorze). Miejscowo\u015b\u0107 w przewadze ewangelicka: od 1911 samodzielna parafia ewangelicka (Kirchspiel Polschen), obejmuj\u0105ca m.in. Hirschfelde, Lonken, Sonnenwalde oraz dawne wsie zachodniopruskie Glinow, Golzau, Nakel. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 murowany z ceg\u0142y, wzniesiony 1906/07 na wzniesieniu po\u015brodku wsi, patronatsfrei, z organami Heinrichsdorffa (Gda\u0144sk, 1907) i dwoma dzwonami (1906 Apolda, 1926; jeden zdj\u0119ty 1917). Katolicy nale\u017celi do parafii Bernsdorf. Ludno\u015b\u0107: 1905 \u2013 365, 1925 \u2013 377, 1933 \u2013 331. W 1945 Niemc\u00f3w wysiedlono; ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, tworz\u0105c parafi\u0119 \u015bw. Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a. Cmentarz parafialny (dzi\u015b katolicki) to dawny cmentarz ewangelicki.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0725","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.14997,"lng":17.63837,"name_de":"Polschen (od 1937 Kniprode; historycznie te\u017c Sonnenwalde; kaszb. Pol\u010dno)","name_pl":"P\u00f3\u0142czno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po\u0142\u0119czyno, po niemiecku Pollenschin, to kaszubska wie\u015b w powiecie kartuskim. Po pierwszym rozbiorze, w 1772 roku, znalaz\u0142a si\u0119 pod panowaniem pruskim, a do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do tego samego powiatu (Kreis Karthaus).\n\n1 wrze\u015bnia 1255 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor II nada\u0142 cystersom z \u0141ekna wsie Polusino i Brutnino ze stu \u0142anami, z prawem osadzania Niemc\u00f3w. 1 maja 1291 roku M\u015bciw\u00f3j II potwierdzi\u0142 to nadanie w Ko\u015bcierzynie i opisa\u0142 granice. 2 sierpnia 1502 roku kartuzi nadali tokarzom Michelowi Hinzowi i Hansowi Hahnowi dw\u00f3r we wsi, zapisanej wtedy jako Pollentschin, z trzema w\u0142\u00f3kami. W 1666 roku bracia Christian i Michel Reich odsprzedali klasztorowi tutejsze so\u0142ectwo w zamian za Arenkau (Horniki). Klasztor osadzi\u0142 we wsi niemieckich ewangelik\u00f3w. W 1670 roku owczarni\u0119 dzier\u017cawiono za 250 floren\u00f3w, a we wsi by\u0142o trzech ch\u0142op\u00f3w p\u0142ac\u0105cych po 16 floren\u00f3w. Po d\u017cumie z 1710 roku z trzech ch\u0142op\u00f3w i trzech ogrodnik\u00f3w zosta\u0142o p\u00f3\u0142tora gospodarstwa.\n\nWykaz gmin z 1885 roku notuje tu 367 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich 324 ewangelik\u00f3w, 39 katolik\u00f3w i cztery osoby wyznania moj\u017ceszowego. Wykaz z 1885 roku podaje te\u017c przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105: ewangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku, katolicy \u2014 do parafii w Gor\u0119czynie.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 517 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d 480 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku \u2014 439 ewangelik\u00f3w, 34 katolik\u00f3w i siedem os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego; po kaszubsku m\u00f3wi\u0142o 36 os\u00f3b, wszystkie katolickie. Parafi\u0105 ewangelick\u0105 pozostawa\u0142 Szymbark. W tym samym spisie katolicy nale\u017celi nadal do parafii w Gor\u0119czynie.\n\nW 1910 roku wzniesiono w Po\u0142\u0119czynie murowany z ceg\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki jako filia\u0142 parafii w Szymbarku. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli, nale\u017c\u0105cy do parafii \u015bwi\u0119tej Anny w Grabowie Ko\u015bcierskim.\n\nWe wsi zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c dawny cmentarz ewangelicki. Le\u017cy na dzia\u0142ce numer 101; w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w powiatu kartuskiego figuruje pod pozycj\u0105 40. Jest to obiekt odr\u0119bny od cmentarza ko\u015bcielnego przy dawnej \u015bwi\u0105tyni, kt\u00f3ry obj\u0119to wpisem do rejestru zabytk\u00f3w razem z ni\u0105.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 439 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus, strony 52\u201353, pozycja 89; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, pozycja 79; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat kartuski, gmina Somonino, pozycja 40; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 17\u201318; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 74, 101\u2013102; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 77, 175\u2013176; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Somonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 expresskaszubski.pl","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 17\u201318","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 74, 101\u2013102","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 77, 175\u2013176","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0319","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.199302,"lng":18.203682,"name_de":"Pollenschin","name_pl":"Po\u0142\u0119czyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Po\u0142\u0119czynie, po niemiecku Pollenschin, jest murowany z ceg\u0142y. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w podaje dla ca\u0142ego zespo\u0142u rok 1910. Wed\u0142ug Heidna budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a rozpocz\u0119to w kwietniu 1911 roku, a po\u015bwi\u0119cono go w 1912 roku.\n\n1 wrze\u015bnia 1255 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor II nada\u0142 cystersom z \u0141ekna wsie Polusino i Brutnino ze stu \u0142anami; granice opisa\u0142 M\u015bciw\u00f3j II, potwierdzaj\u0105c nadanie w 1291 roku, a w 1298 roku wsie te zwolniono od dziesi\u0119ciny biskupiej. Sambor II \u017cyczy\u0142 sobie w 1255 roku, by sprowadzonym Niemcom pozwolono \u017cy\u0107 w Po\u0142\u0119czynie wed\u0142ug ich obyczaju, i chcia\u0142 nada\u0107 takim osadom targ, wag\u0119 i prawo karczemne. Cystersi z \u0141ekna porzucili p\u00f3\u017aniej te dobra; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono przyczyny. W 1420 roku Zakon wyda\u0142 je jako bezpa\u0144skie nowym osadnikom na prawie magdeburskim i zastrzeg\u0142 budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a parafialnego z patronatem w\u0142a\u015bciciela.\n\nSzko\u0142a ewangelicka istnia\u0142a tu oko\u0142o 1800 roku; wed\u0142ug Heidna w 1879 roku chodzi\u0142y do niej tak\u017ce dzieci z Chielsh\u00fctte i Schwarzh\u00fctte, a nauczyciel Adolf L\u00fctzow, ucz\u0105cy tu w latach 1855\u20131900, mia\u0142 w niej 118 dzieci, 104 ewangelickie i 14 katolickich. Wed\u0142ug Heidna w 1869 roku w Po\u0142\u0119czynie sta\u0142o 41 dom\u00f3w i mieszka\u0142o 335 os\u00f3b, z kt\u00f3rych 283 by\u0142o ewangelikami, 47 katolikami i pi\u0119\u0107 wyznania moj\u017ceszowego. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VIII, 1887) notuje wie\u015b pod nazw\u0105 \u201ePo\u0142\u0119cin al. Po\u0142\u0119cino\u201d; katolicy nale\u017celi wed\u0142ug niego do Gor\u0119czyna, a we wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka. Wykaz gmin z 1885 roku notuje w Po\u0142\u0119czynie 367 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich 324 ewangelik\u00f3w i 39 katolik\u00f3w.\n\nW Po\u0142\u0119czynie ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 ewangelickiej parafii w Szymbarku. Now\u0105 fili\u0105 do 1909 roku zarz\u0105dza\u0142 duchowny pomocniczy Dobberstein z Grabowa (Alt-Grabau) w powiecie ko\u015bcierskim. Ceg\u0142\u0119 na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a dostarczy\u0142a cegielnia w pobliskiej Starkowej Hucie, nale\u017c\u0105ca w 1911 roku do Hardtkego. Budow\u0119 wspar\u0142 zachodniopruski zwi\u0105zek g\u0142\u00f3wny Towarzystwa Gustawa Adolfa: na jego jubileuszowym zgromadzeniu w Wejherowie w czerwcu 1914 roku generalny superintendent Reinhard m\u00f3wi\u0142 w sprawozdaniu, \u017ce zwi\u0105zek nie tylko przyjmowa\u0142 pomoc, lecz m\u00f3g\u0142 te\u017c hojnie dawa\u0107 i wsp\u00f3\u0142budowa\u0107 ko\u015bcio\u0142y ewangelickie, jak \u201ew ostatnim roku\u201d ko\u015bci\u00f3\u0142 w Po\u0142\u0119czynie. Nie wiadomo, czy chodzi o uko\u0144czenie budowy, po\u015bwi\u0119cenie czy rozliczenie zapomogi. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku zastaje tu 517 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 w\u015br\u00f3d 480 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku jest 439 ewangelik\u00f3w.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli, przy ulicy \u017bo\u0142nierzy Niez\u0142omnych 29. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wpisano pod numerem A-1779, decyzj\u0105 z 15 czerwca 2009 roku, ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego: \u015bwi\u0105tyni\u0119, cmentarz ko\u015bcielny na terenie przyko\u015bcielnym, czyli na dzia\u0142ce numer 185, oraz murowano-kamienne ogrodzenie zachowane wzd\u0142u\u017c po\u0142udniowej granicy dzia\u0142ki. Cmentarz ko\u015bcielny jest obiektem odr\u0119bnym od dawnego cmentarza ewangelickiego we wsi, kt\u00f3ry le\u017cy na dzia\u0142ce numer 101 i figuruje osobno w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 439 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VIII, has\u0142o \u201ePo\u0142\u0119cin\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus, strony 52\u201353, pozycja 89; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, pozycja 79; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat kartuski, gmina Somonino, pozycje 39 i 40; zabytek.pl, obiekt g-236698; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 594; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 438\u2013439; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 30, 34, 92; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 17\u201319, 59\u201360, 62, 65; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 czerwca 1914 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1910,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"somonino.pl","url":"https://somonino.pl/asp/pliki/2020/rejestr_gm._somonino.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-236698"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"dioblina.eu","url":"https://www.dioblina.eu/Kosciol_sw_Andrzeja_Boboli_Poleczyno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VIII, has\u0142o \u201ePo\u0142\u0119cin\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 17\u201319, 59\u201360, 62, 65","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 czerwca 1914 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GE2GFNBKOVDTS5NTQVCZ5LW7Z75UK36Y"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 439\u2013440, 593","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0523","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19844,"lng":18.21399,"name_de":"Pollenschin","name_pl":"Po\u0142\u0119czyno \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"kartuski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Polnica, po niemiecku Pollnitz, le\u017ca\u0142a do 1945 roku w powiecie cz\u0142uchowskim (Kreis Schlochau), do 1920 roku w rejencji kwidzy\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie; dzi\u015b jest wsi\u0105 gminy Cz\u0142uch\u00f3w. W dziewi\u0119tnastym wieku dzieli\u0142a si\u0119 na dwie jednostki \u2014 gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski \u2014 kt\u00f3re spisy liczy\u0142y osobno. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 1022 mieszka\u0144c\u00f3w: 346 ewangelik\u00f3w, 670 katolik\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w, a w obwodzie dworskim 69 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich trzynastu ewangelik\u00f3w i pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu sze\u015bciu katolik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Przechlewie, ewangelicy do Cz\u0142uchowa.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje dane z 1868 roku: wie\u015b liczy\u0142a wtedy 793 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 493 katolik\u00f3w i 292 ewangelik\u00f3w, a dobra rycerskie 55 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich 37 ewangelik\u00f3w i 18 katolik\u00f3w. We wsi sta\u0142 katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej i dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a trzyklasowa. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 drewniany; wzni\u00f3s\u0142 go \u2014 jak zapisa\u0142a wizytacja Trebnica z 1653 roku \u2014 starosta cz\u0142uchowski Latalski. J. Heise w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1887 roku datuje drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w Polnicy na 1780 rok, a wizytacja z 1653 roku przypisuje budow\u0119 tutejszego ko\u015bcio\u0142a staro\u015bcie Latalskiemu. P\u00f3\u017aniejszy Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs notowa\u0142 tu 1021 mieszka\u0144c\u00f3w i jedn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, katolick\u0105.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w Polnicy w 1912 roku. Wzniesiono wtedy budowl\u0119 murowan\u0105: fundament z ciosanego kamienia polnego, \u015bciany z ceg\u0142y ceramicznej, nad g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciem o\u015bmioboczn\u0105 wie\u017c\u0119 wspart\u0105 na aneksach z klatkami schodowymi prowadz\u0105cymi na ch\u00f3r, dach o konstrukcji drewnianej kryty dach\u00f3wk\u0105 ceramiczn\u0105 w \u0142usk\u0119, he\u0142m wie\u017cy z blachy miedzianej. Wn\u0119trze zaprojektowano jednonawowe, ze sklepieniem \u0142ukowym, bogat\u0105 dekoracj\u0105 malarsk\u0105 i dwiema emporami.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelicka ust\u0105pi\u0142a i \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. S\u0142u\u017cy dzi\u015b parafii pod wezwaniem Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej w Polnicy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u015bwi\u0105tyni\u0119 wpisano 20 kwietnia 2017 roku pod numerem A/1947, wraz z urz\u0105dzon\u0105 zieleni\u0105 w formie szpaler\u00f3w i alei drzew; starszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej trafi\u0142 do rejestru 13 maja 1958 roku pod numerem A-91.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce parafi\u0119 w Polnicy erygowano 30 marca 1905 roku, a dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa jest dzi\u015b g\u0142\u00f3wn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105, w kt\u00f3rej sprawowana jest liturgia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, pozycje 63 i 126; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VIII, has\u0142o Pollnitz; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (numer A/1947 z 20 kwietnia 2017 roku i numer A-91 z 13 maja 1958 roku); opis ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa w Polnicy w opracowaniu Grupy Biwakowej; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388.*","built_year":1912,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Polnica, ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015aw. J\u00f3zefa \u2014 grupabiwakowa.pl","url":"https://grupabiwakowa.pl/polnica-ewangelicki-kosciol-sw-jozefa"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0031","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7528973,"lng":17.4007567,"name_de":"Pollnitz","name_pl":"Polnica \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. J\u00f3zefa)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Polniczka, po niemiecku Adlig Pollnitz, po kaszubsku Szlacheck\u00f4 P\u00f2lnic\u00f4, powsta\u0142a z podzia\u0142u Polnicy po 1414 roku na cz\u0119\u015b\u0107 zakonn\u0105 i szlacheck\u0105. Pozosta\u0142a wsi\u0105 folwarczn\u0105. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a w Polniczce; po tutejszej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej zosta\u0142 cmentarz. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 113 jako ewangelicki. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty jego za\u0142o\u017cenia: ewidencja notuje go sam\u0105 nazw\u0105, bez datowania, a has\u0142o S\u0142ownika geograficznego o Polenicy cmentarza nie wymienia.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Polniczka (Adlig Pollnitz) nale\u017ca\u0142a do Piotra Augustyna Lehwald-Powalskiego, a od 1768 roku do Aleksandra Wysockiego. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkaj\u0105cym w Polniczce jest 45-letni Adam Wysocki z synami Krzysztofem (17 lat), Aleksandrem (15 lat) i J\u00f3zefem (dziewi\u0119\u0107 lat).\n\nSpis z 1868 roku wykaza\u0142 tu 55 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 37 ewangelik\u00f3w i 18 katolik\u00f3w, przy trzech domach i trzynastu budynkach. W 1868 roku dobra liczy\u0142y niespe\u0142na 367 hektar\u00f3w, a czysty doch\u00f3d z gruntu wynosi\u0142 835 marek.\n\nWykaz gmin sporz\u0105dzony po spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wymienia Polniczk\u0119 w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu, na stronie 164 pod pozycj\u0105 126 jako \u201ePollnitz, adlig\u201d. Naliczono w niej 69 mieszka\u0144c\u00f3w, 34 m\u0119\u017cczyzn i 35 kobiet, w pi\u0119ciu domach i jedenastu gospodarstwach domowych. W obwodzie by\u0142o 366 hektar\u00f3w. W 1885 roku ewangelik\u00f3w by\u0142o 13, a katolik\u00f3w 56. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie, odleg\u0142ej o jedena\u015bcie kilometr\u00f3w; ten sam spis wskazuje dla katolik\u00f3w parafi\u0119 w Przechlewie. Agathon Harnoch wymienia Polnic\u0119 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii cz\u0142uchowskiej. Przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 dwukrotnie: Prusy Zachodnie do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie w latach 1920\u20131938, prowincja Pomorze od 1938 roku.\n\nPolniczka i Polnica le\u017c\u0105 w tym samym powiecie; w spisach i wykazach rozr\u00f3\u017cnia je przydomek adlig (szlachecka) albo k\u00f6niglich (kr\u00f3lewska). Kr\u00f3lewska Polnica, prowadzona w\u015br\u00f3d gmin wiejskich powiatu na stronie 160 pod pozycj\u0105 63 jako \u201ePollnitz, k\u00f6niglich\u201d, liczy\u0142a 1022 mieszka\u0144c\u00f3w. W tej liczbie mie\u015bci\u0142o si\u0119 346 ewangelik\u00f3w, 670 katolik\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w. W s\u0105siedniej Polnicy stoi szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy z XVIII wieku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-91, dzi\u015b rzymskokatolicki. W Polnicy jest tak\u017ce dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z 1912 roku, dzi\u015b rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201ebrak nagrobk\u00f3w, drzewostan wyci\u0119ty\u201d. Cmentarz zajmowa\u0142 wtedy czterdzie\u015bci dwa ary na wzg\u00f3rzu w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci osady, przy drodze granicznej z Polnic\u0105, oddzielony od szosy wyrobiskiem. Czytelne pozosta\u0142y granice dawnego uk\u0142adu przestrzennego, runo barwinkowe i pojedynczy d\u0105b o pniu \u015brednicy pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 6 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VIII, has\u0142o Polenica albo Polnice; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Schlochau, s. 160 poz. 63 oraz s. 164\u2013165 poz. 126; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 504 (parafia Schlochau); wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie; karta cmentarza w Polniczce, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 382 (s. 17), nr 1340 (s. 125); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Polenica al. Polnice (niem. Pollnitz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 382 (s. 17), nr 1340 (s. 125)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0506","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.75529,"lng":17.38764,"name_de":"Adlig Pollnitz","name_pl":"Polniczka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Polskie Gronowo (po niemiecku Polnisch Gr\u00fcnhof) to wie\u015b na Kociewiu, dzi\u015b w gminie Gniew, w powiecie tczewskim. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. S\u0105d oraz obie parafie \u2014 katolicka i ewangelicka \u2014 mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Gniewie, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy \u2014 w s\u0105siednim Ciep\u0142em (Warmhof). Dzi\u015b we wsi stoi ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Maksymiliana Marii Kolbego.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Poln. Gr\u00fcnhof* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 31 dom\u00f3w mieszkalnych i 283 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 75 ewangelik\u00f3w i 208 katolik\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Gniewie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Gro\u00df Gr\u00fcnhof*.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, na stronie 78 pod pozycj\u0105 91, zasta\u0142 we wsi 302 mieszka\u0144c\u00f3w: 177 katolik\u00f3w, 116 ewangelik\u00f3w i 9 innych chrze\u015bcijan. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 312 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 49 os\u00f3b poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty \u2014 34 ewangelik\u00f3w i 15 katolik\u00f3w \u2014 a 263 osoby polski. W grupie polskoj\u0119zycznej nie by\u0142o ani jednego ewangelika. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 275 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 249 rzymskich katolik\u00f3w i 26 ewangelik\u00f3w. W tym samym spisie narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 262 osoby, a niemieck\u0105 13 os\u00f3b.\n\nW wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w nekropolia figuruje pod pozycj\u0105 559 jako dawny cmentarz ewangelicki. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku stwierdza: \u201eCmentarz praktycznie nie istnieje\u201d. Nagrobk\u00f3w wtedy nie by\u0142o, a z dawnych poch\u00f3wk\u00f3w zachowa\u0142a si\u0119 jedynie jedna umocniona mogi\u0142a zaro\u015bni\u0119ta samosiejkami. W 1985 roku na prostok\u0105tnej dzia\u0142ce o powierzchni trzech ar\u00f3w ros\u0142y cztery klony w dobrym stanie zdrowotnym. Teren le\u017ca\u0142 przy szosie z Gniewa do Wielkich Walichn\u00f3w, po jej wschodniej stronie, w obr\u0119bie wsi.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gniew (Mewe) i podaje tu 50 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat tczewski, gmina Gniew, pozycja 559; Cmentarz ewangelicki \u2014 Gronowo, Lapidaria (lapidaria.wikidot.com); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 78\u201379, pozycja 91; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, spis z 1 grudnia 1910 roku, zeszyt III: rejencja kwidzy\u0144ska, s. 42, pozycja 81; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 18; karta cmentarza w Polskim Gronowie, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 102\u2013103; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"sporne \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a rozbie\u017cne","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Gronowo, Lapidaria (wikidot)","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-gronowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0102","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8794,"lng":18.850668,"name_de":"Polnisch Gr\u00fcnhof","name_pl":"Polskie Gronowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pomlewo, po niemiecku Pomlau, le\u017cy na pograniczu kaszubskim, o p\u00f3\u0142 mili na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Przywidza. W Przywidzu sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, a we wsi by\u0142 cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 123. Zachowa\u0142y si\u0119 po nim fragment ogrodzenia i aleja lipowa; po 1945 roku przestano tu chowa\u0107 zmar\u0142ych. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Jab\u0142oniowej.\n\nS\u0142ownik geograficzny odnotowuje, \u017ce wed\u0142ug taryfy na sympl\u0119 z 1717 roku wie\u015b p\u0142aci\u0142a 1 z\u0142oty 2 grosze. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Pomlewo nale\u017ca\u0142o do Anny Kalkstein z domu Paw\u0142owskiej, od 1751 roku do Adama Kanden-Trzci\u0144skiego, a od 1768 roku do jego syna Franciszka Ksawerego, po ugodzie z bratem Micha\u0142em i matk\u0105 Katarzyn\u0105 z Podowskich. W opisie parafii przywidzkiej S\u0142ownik wymienia wie\u015b w\u015br\u00f3d wsi tej parafii na podstawie wizytacji z 1765 roku. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Przywidzu.\n\nParafi\u0119 ewangelick\u0105 w Przywidzu powo\u0142ano wraz z budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry Steffens z Gda\u0144ska, w\u0142a\u015bciciel Mariensee, wznosi\u0142 w\u0142asnym kosztem od 1830 roku z ceg\u0142y i kamienia polnego na dawnym cmentarzu katolickim. W 1832 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono. Agathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce parafia pocz\u0105tkowo nie mia\u0142a w\u0142asnego duchownego \u2014 pos\u0142ugi sprawowali ksi\u0119\u017ca ze Skarszew, Przyja\u017ani i Lublewa \u2014 i w 1835 roku otrzyma\u0142a pierwszego.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku nie opisywa\u0142 *Pomlau* osobno, lecz odsy\u0142a\u0142 do has\u0142a *Mariensee* (maj\u0105tek rycerski), w kt\u00f3rym wie\u015b wymieniono w\u015br\u00f3d osad okr\u0119gu dworskiego. Dla ca\u0142ego okr\u0119gu podawa\u0142 206 budynk\u00f3w mieszkalnych i 1473 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1273 ewangelik\u00f3w i 200 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tam cztery folwarki, 81 gospodarstw ch\u0142opskich i 61 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przywidzu; katolicy \u2014 do parafii w Mierzeszynie.\n\nWed\u0142ug Heidna od 1878 roku w przysi\u00f3\u0142ku Weissmiss istnia\u0142a szko\u0142a ewangelicka; w 1879 roku chodzi\u0142o do niej 70 dzieci, 50 ewangelickich i 20 katolickich. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Pomlewie na 242 hektarach 129 mieszka\u0144c\u00f3w w siedemnastu domach i dwudziestu jeden gospodarstwach domowych. W tym spisie by\u0142o 111 ewangelik\u00f3w i 18 katolik\u00f3w. Ewangelik\u00f3w przypisano parafii w Przywidzu (Mariensee), katolik\u00f3w \u2014 parafii w Mierzeszynie (Meisterswalde) w s\u0105siednim powiecie. Spis z 1 grudnia 1910 roku obj\u0105\u0142 460 hektar\u00f3w i naliczy\u0142 432 mieszka\u0144c\u00f3w w sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu jeden domach: niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty podali wszyscy opr\u00f3cz dw\u00f3ch os\u00f3b, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 200 ewangelik\u00f3w i 230 katolik\u00f3w.\n\nDo 1920 roku Pomlewo nale\u017ca\u0142o administracyjnie do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gda\u0144skiej. W latach 1920\u20131939 powiat kartuski przypad\u0142 Polsce, ale cz\u0119\u015b\u0107 jego gmin wesz\u0142a do powiatu Danziger H\u00f6he w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144ska, podobnie jak s\u0105siednie wsie hutnicze dawnych powiat\u00f3w kartuskiego i ko\u015bcierskiego; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, po kt\u00f3rej stronie granicy znalaz\u0142o si\u0119 Pomlewo. John Muhl wymienia Pomlewo w\u015br\u00f3d wsi Wy\u017cyny Gda\u0144skiej pomini\u0119tych w swojej monografii powiatu Danziger H\u00f6he. W latach 1939\u20131945 wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 183 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Karthaus, s. 52\u201353, poz. 92; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 82; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 421\u2013422, has\u0142o Mariensee; John Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, zeszyt 21, Gda\u0144sk, s. 8; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat gda\u0144ski, gmina Przywidz, poz. 123; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego gminy Przywidz; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 448; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1475 (s. 162); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 125, pozycja 326; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117\u2013118, pozycja 241; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Miejscowy plan zagospodarowania / studium gminy Przywidz","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/pruszczgdanski/przywidz/00.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1475 (s. 162)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 125, pozycja 326; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117\u2013118, pozycja 241","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 448","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0253","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21948,"lng":18.35831,"name_de":"Pomlau","name_pl":"Pomlewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pomorska Wie\u015b, po niemiecku Pomehrendorf, le\u017ca\u0142a w staropruskiej ziemi Pogezanii. Przywilej na pierwsze nadanie otrzyma\u0142 Niemiec Johann Scharfenort z r\u0119ki komtura elbl\u0105skiego Ludwiga von Schippen, kt\u00f3ry urz\u0105d ten sprawowa\u0142 w latach 1292\u20131298; odnowiona ustawa wsi pochodzi z 1344 roku. Proboszcz\u00f3w wymienia si\u0119 tu od 1367 roku, a w 1423 roku, za wielkiego mistrza Paw\u0142a von Rusdorf, ko\u015bci\u00f3\u0142 zwi\u0105zano ze szpitalem w Elbl\u0105gu. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do domeny lutera\u0144skiego Elbl\u0105ga, a w 1874 roku zosta\u0142a siedzib\u0105 okr\u0119gu (Amtsbezirk).\n\nWed\u0142ug Harnocha w ko\u015bciele w Pomorskiej Wsi sta\u0142a jeszcze \u0142awka zwana Serpiner Bank \u2014 pami\u0105tka po tym, \u017ce wie\u015b Serpin od pocz\u0105tku nie nale\u017ca\u0142a na sta\u0142e do \u017cadnego ko\u015bcio\u0142a, cho\u0107 dziesi\u0119cin\u0119 w naturze pobiera\u0142 od niej proboszcz z Pomorskiej Wsi. Dnia 28 marca 1378 roku wprowadzono tu na urz\u0105d proboszcza Matthiasa z \u201ePommern\u201d, a 8 sierpnia 1481 roku Michaela Stangenwalda, kap\u0142ana z diecezji warmi\u0144skiej.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a tu ewangelicka niemal bez wyj\u0105tku, a ewangelickich proboszcz\u00f3w wymienia si\u0119 od 1558 roku. Pierwszy z nich obj\u0105\u0142 urz\u0105d \u201epo swoim przej\u015bciu z papiestwa\u201d i sprawowa\u0142 go do 1561 roku, kiedy z powodu podesz\u0142ego wieku przyj\u0119to go do szpitala \u015awi\u0119tego Ducha.\n\nPrezbiterium ko\u015bcio\u0142a pochodzi z XIV wieku. 26 maja 1671 roku po\u017car strawi\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wraz z wie\u017c\u0105, a tak\u017ce szko\u0142\u0119, dziewi\u0119\u0107 gospodarstw i trzy domy ogrodnik\u00f3w; sp\u0142on\u0119\u0142a te\u017c ksi\u0119ga ko\u015bcielna. Naw\u0119 odbudowano w 1672 roku; dzisiejsz\u0105 budowl\u0119, pod patronatem kr\u00f3lewskim, wzni\u00f3s\u0142 s\u0119dzia ziemski Samuel Barner, a po\u015bwi\u0119cono j\u0105 22 lutego 1672 roku. Wykaz duchownych pruskich datuje odbudow\u0119 o rok p\u00f3\u017aniej: wed\u0142ug niego \u015bwi\u0105tyni\u0119 postawiono ca\u0142kiem na nowo w 1673 roku, z wie\u017c\u0105 i dzwonami.\n\nOkna s\u0105 ostro\u0142ukowe, wschodni szczyt zachowa\u0142 pierwotne formy gotyckie. Wie\u017c\u0119 postawiono w 1673 roku, rozebrano w 1758, a now\u0105, drewnian\u0105, wzniesiono w 1766 roku i pokryto cynkiem \u2014 to ona stoi do dzi\u015b. Strop i ch\u00f3ry malowano w latach 1688 i 1693, o\u0142tarz wykona\u0142 w 1683 roku Fabian Horn, snycersk\u0105 ambon\u0119 wykonano w 1674 roku, a organy o o\u015bmiu g\u0142osach kupiono w 1852 roku od ko\u015bcio\u0142a w Mariance pod Pas\u0142\u0119kiem.\n\nKerstan podaje, \u017ce po\u017car 26 maja 1671 roku wybuch\u0142 w ku\u017ani; oba dzwony stopi\u0142y si\u0119 razem z zegarem, ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 do jednego szczytu i resztek mur\u00f3w, a w ogniu zgin\u0119\u0142a karczmarka z dwojgiem dzieci. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na starym fundamencie budowano z polecenia s\u0119dziego ziemskiego Samuela Barnera od 5 lipca do 4 sierpnia 1672 roku; Barner ufundowa\u0142 te\u017c ambon\u0119 i chrzcielnic\u0119. Wed\u0142ug opisu odbudowy w ksi\u0119dze parafialnej (Archion 238009, skany 4 i 6) 22 wrze\u015bnia 1672 roku robotnicy osadzili na szczycie dachu wieniec, a w obecno\u015bci wys\u0142annik\u00f3w rady Elbl\u0105ga odby\u0142a si\u0119 wizytacja nowej budowli; opis nie nazywa tej uroczysto\u015bci po\u015bwi\u0119ceniem. Dzwonnic\u0119 wzniesiono od 17 sierpnia do 20 wrze\u015bnia, a w jej ga\u0142ce z\u0142o\u017cono pismo Gottfrieda Zamehla. Tolckemit (1753) pisa\u0142, \u017ce pergamin w ga\u0142ce wie\u017cy zawiera ca\u0142y opis tych wydarze\u0144, i przytacza\u0142 z niego \u0142aci\u0144ski dwuwiersz \u201eStet Domus haec Domini semper cantetur in illa / Sit, maneat Domino Gloria Laus & Honor\u201d, czyli \u201eNiech stoi ten dom Pa\u0144ski, niech zawsze \u015bpiewa si\u0119 w nim: niech b\u0119dzie i trwa Panu chwa\u0142a, s\u0142awa i cze\u015b\u0107\u201d, a tak\u017ce niemieckie \u017cyczenie szcz\u0119\u015bcia nowo zbudowanemu ko\u015bcio\u0142owi w Pomorskiej Wsi. Dzwony zawieszono w 1673 roku, w 1674 roku pokryto dach i pastor H\u00fcffner wyg\u0142osi\u0142 w nowym ko\u015bciele pierwsze kazanie (wed\u0142ug opisu w ksi\u0119dze parafialnej dzwony zawieszono 13 pa\u017adziernika 1673 roku, dach, dot\u0105d z braku dach\u00f3wek cz\u0119\u015bciowo kryty s\u0142om\u0105, pokryto w ca\u0142o\u015bci dach\u00f3wk\u0105 11 czerwca 1674 roku, a pierwsze kazanie wyg\u0142oszono w 16. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej); drewniany strop pomalowano w 1688 roku. Wie\u017c\u0119 rozebrano z powodu z\u0142ego stanu w 1758 roku i odbudowano do 1766 roku, a w 1774 roku obchodzono stulecie ko\u015bcio\u0142a. W latach 1852\u20131853 \u015bwi\u0105tyni\u0119 gruntownie odnowiono i zamiast zu\u017cytego pozytywu kupiono organy z 1699 roku z Marienfelde; w 1899 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 nowe organy. Ma\u0142y dzwon pochodzi z 1897 roku, du\u017cy z ko\u0144ca XVII wieku. W ksi\u0119dze parafialnej zachowa\u0142 si\u0119 odpis napisu mniejszego z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w zawieszonych w 1673 roku (Archion 238009, skan 4); wed\u0142ug nag\u0142\u00f3wka odpisu koszty dzwonu poni\u00f3s\u0142 s\u0119dzia ziemski Georg Beckher. Napis brzmi: \u201eANNO M.DC.LXXI. [\u2026] Miserabili ex improviso flamm\u00e2 hic dejecta, inutilis conticui. NUNC [\u2026] cur\u00e2 ac pi\u00e2 ope GEORGII BECKHERI CONS. ELBING. ex Cineribus revocata DEO et Ecclesiae dicata Ad convocandum Populum Me sonoram reddidit DAVID JONAS. ANNO M.DC.LXXIII. 28. Julij\u201d, czyli \u201eRoku 1671 str\u0105cony tu nieszcz\u0119snym, nag\u0142ym ogniem, zamilk\u0142em bezu\u017cyteczny. Teraz, staraniem i pobo\u017cn\u0105 pomoc\u0105 Georga Beckhera, konsula elbl\u0105skiego, przywo\u0142any z popio\u0142\u00f3w i po\u015bwi\u0119cony Bogu i ko\u015bcio\u0142owi, abym zwo\u0142ywa\u0142 lud, d\u017awi\u0119cznym uczyni\u0142 mnie David Jonas. Roku 1673, 28 lipca\u201d. W latach 1743\u20131798 organist\u0105 i nauczycielem by\u0142 Christian Perschon.\n\nW 1718 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a w Elbl\u0105gu sprawi\u0142 sobie nowe organy, a dawny pozytyw sprzeda\u0142 za 100 z\u0142otych do ko\u015bcio\u0142a w Pomorskiej Wsi. Wed\u0142ug Wojciecha Zawadzkiego pozytyw ten pochodzi\u0142 z 1630 roku, a nowe organy ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a sfinansowa\u0142 zapis elbl\u0105skiego podr\u00f3\u017cnika i kupca Johanna Josuego Kettlera, zmar\u0142ego w 1716 roku. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu organy w 1899 roku. Sam katalog reklamowy firmy z 1908 roku, og\u0142oszony przez Wiktora Z. \u0141yjaka, podaje, \u017ce organy te mia\u0142y dziewi\u0119\u0107 g\u0142os\u00f3w.\n\nW 1789 roku topografia Goldbecka notuje Pomehrendorf jako wie\u015b terytorium elbl\u0105skiego o trzydziestu dymach, z ko\u015bcio\u0142em lutera\u0144skim, i jako patrona oraz zwierzchno\u015b\u0107 s\u0105downicz\u0105 podaje magistrat Elbl\u0105ga. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Elbl\u0105gu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VIII, 1887) w 1869 roku wie\u015b liczy\u0142a 47 dom\u00f3w i 400 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 386 ewangelik\u00f3w i 13 katolik\u00f3w; by\u0142a tu szko\u0142a ewangelicka. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 468 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 466 stanowili ewangelicy; katolik\u00f3w by\u0142o zaledwie 2. Parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu, a Agathon Harnoch liczy\u0142 w niej pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej 1450 dusz i notowa\u0142 przy ko\u015bciele jeden cmentarz. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1452 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1889 roku Karl Vahl. W 1912 roku gmina Pomorska Wie\u015b liczy\u0142a 431 mieszka\u0144c\u00f3w, a proboszczem by\u0142 tu Karl Vahl.\n\nParafia ewangelicka \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201ePomehrendorf\u201d \u2014 prowadzi\u0142a ksi\u0119gi metrykalne od 1680 roku: chrzty, \u015bluby i zgony od tego w\u0142a\u015bnie roku, rejestr komunikant\u00f3w od 1787, konfirmacje od 1790; duplikaty sk\u0142adano w s\u0105dzie w Elbl\u0105gu za lata 1798\u20131874. Do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 roczniki z lat 1774\u20131937. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 po 1945 roku przej\u0119li katolicy; jest dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105 pod wezwaniem Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono na potrzeby kultu katolickiego 1 listopada 1945 roku. Dnia 21 sierpnia 1948 roku administrator apostolski diecezji warmi\u0144skiej, ksi\u0105dz T. Bensch, ustanowi\u0142 w Pomorskiej Wsi plac\u00f3wk\u0119 duszpastersk\u0105 i powierzy\u0142 j\u0105 ksi\u0119dzu Alojzemu Neumannowi; w tym samym roku ksi\u0105dz Neumann obj\u0105\u0142 opiek\u0105 duszpastersk\u0105 tak\u017ce opuszczone ko\u015bcio\u0142y w Milejewie i w Przezmarku. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 21 grudnia 1973 roku pod numerem 692, a ogrodzenie z bram\u0105 oraz pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej z lat 1925\u20131926 \u2014 26 lutego 2019 roku pod numerem A-4667. Cmentarz przyko\u015bcielny zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b (gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Milejewo, pozycja 272).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Kerstan datuje budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a na lato 1672 roku, a pierwsze kazanie na 1674 rok; Harnoch podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 22 lutego 1672 roku. \ud83d\udfe1 Koniec budowy ko\u015bcio\u0142a Kerstan datuje na 4 sierpnia 1672 roku, a opis odbudowy w ksi\u0119dze parafialnej na 11 sierpnia (Archion 238009, skany 3\u20134). Wed\u0142ug Kerstana pozytyw z ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Elbl\u0105gu nabyto w 1792 roku; Wojciech Zawadzki \u0142\u0105czy przeniesienie pozytywu z zapisem zmar\u0142ego w 1716 roku Kettlera. W 1789 roku topografia Goldbecka podaje jako patrona magistrat Elbl\u0105ga, a przy odbudowie z 1672 roku mowa jest o patronacie kr\u00f3lewskim. Wed\u0142ug Kerstana nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 budowano z polecenia s\u0119dziego ziemskiego Samuela Barnera, a w pergaminie z ga\u0142ki wie\u017cy, kt\u00f3ry przytacza Tolckemit (1753, s. 222), stoj\u0105 s\u0142owa \u201eAndreas Pomer hoc templum exstruxit\u201d, czyli \u201eAndrzej Pomer zbudowa\u0142 t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 429 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1418 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): August Lupianus (1632), Johann Heinius (1639), Samuel Brackenhausen (1684), Theodor Cunovius (1693), Wilhelm Rupson (1693), Christian Gottfried Martini (1703), Johann Gerlach (1713), Jacob Legab (1766), Daniel Samuel Rogge (1788), Martin George Cuntius (1792), Daniel Thomas Gottlieb Achenwall (1799), George Ferdinand Nesselmann (1809), Daniel Ferdinand Rittersdorf (1809), Albert Theodor Rindfleisch (1840), Rudolf Ottomar Emil Kleist (1854), Carl August Ferdinand Vahl (1889), Gustav Theophil M\u00fcller (1920). Kronika w ksi\u0119dze parafialnej (Archion 238009, skan 12) dodaje, \u017ce od 1812 roku pastorem by\u0142 tu Johann Gotthard Klehwe z Gro\u00df Schwansfeld pod S\u0119popolem, a po jego \u015bmierci w 1839 roku i po d\u0142ugich sporach przyszed\u0142 Rindfleisch, rodem z Sopotu, kt\u00f3rego \u017cyczy\u0142a sobie gmina; 20 wrze\u015bnia 1840 roku, w 14. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, wprowadzili go na urz\u0105d superintendent Rittersdorff i landrat Abramowsky, a on tego samego dnia wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne. Pod koniec 1853 roku magistrat Gda\u0144ska nada\u0142 wolne po \u015bmierci blisko osiemdziesi\u0119cioletniego pastora L\u00fcckst\u00e4dta, bardzo dobrze uposa\u017cone probostwo w Gda\u0144sku-Oruni (Ohra), o kt\u00f3re ubiega\u0142o si\u0119 kilku najbardziej cenionych duchownych gda\u0144skich, pastorowi Rindfleischowi z Pomorskiej Wsi. Jego nast\u0119pca Emil Kleist wyda\u0142 w 1862 roku nak\u0142adem ksi\u0119garni Neumann-Hartmann w Elbl\u0105gu i Malborku niewielki zbiorek \u201eMissions-Lieder\u201d (Pie\u015bni misyjne).\n\nTolckemit (1753) zaznacza, \u017ce wiadomo\u015bci o tutejszych duchownych s\u0105 bardzo niepe\u0142ne, bo w po\u017carze zgin\u0119\u0142a ksi\u0119ga ko\u015bcielna. Po pierwszym pastorze ewangelickim wymienia nieznanego z imienia nast\u0119pc\u0119 od 1562 roku, a po Marku Sylviusie, czyli Waldmannie, zn\u00f3w nieznanego z imienia duchownego od 1576 roku; przypuszcza\u0142, \u017ce w\u015br\u00f3d nich byli duchowni powo\u0142ani p\u00f3\u017aniej do miasta, bo przy ko\u015bcio\u0142ach miejskich spotyka si\u0119 kilku, o kt\u00f3rych nie wiadomo, czy wcze\u015bniej, wed\u0142ug tutejszego zwyczaju, nie s\u0142u\u017cyli na wsi. Wawrzyniec Hencejus, czyli Heintzius, wydawa\u0142 wed\u0142ug Tolckemita swoje wiersze drukiem w Gda\u0144sku. Augustyn Lupianus wyg\u0142osi\u0142 w 1632 roku w wielkim ko\u015bciele parafialnym w Gda\u0144sku kazanie pokutne i wyda\u0142 je tam drukiem. Jan Heinius by\u0142 synem dziedzicznego m\u0142ynarza; w Kr\u00f3lewcu \u0107wiczy\u0142 si\u0119 w g\u0142oszeniu kaza\u0144 po niemiecku i po polsku i w obu tych j\u0119zykach g\u0142osi\u0142 potem kazania na kolejnych urz\u0119dach. Miko\u0142aj Huffner, urodzony 20 listopada 1609 roku w K\u00fcstrin w Marchii, wcze\u015bniej konrektor w Sahlfeld, przyszed\u0142 tu w 1640 roku i by\u0142 pastorem 40 lat, a\u017c rada z powodu wieku i s\u0142abo\u015bci uzna\u0142a go za emeryta i zapewni\u0142a mu utrzymanie do \u015bmierci w 1680 roku. W latach 1734\u20131739 by\u0142 tu Jerzy Stellmacher, potem przeniesiony do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny w Elbl\u0105gu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VIII, has\u0142o \u201ePomehrendorf\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 418, 419; \u201eElbinger Jahrbuch\u201d, Elbing 1919\u20131937, s. 62; \u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Elbing\u201d, Elbing 1912, s. 436; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Elbing, s. 6, poz. 71; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 162; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 172; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 222; E. G. Kerstan, \u201eDie Geschichte des Landkreises Elbing\u201d, Elbing 1925, s. 298\u2013299; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 39; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 86\u201387, pozycja 164; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 3, 209, 336; t. 2, s. 576; t. 3, s. 756, 948; t. 4, s. 1061, 1116, 1143, 1227, 1260; t. 5, s. 1482, 1487, 1498, 1531; t. 7, s. 1875; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 1 grudnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 5 grudnia 1862 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Zawadzki, \u201eDzieje ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Elbl\u0105gu do 1945 roku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 22, 2021, s. 28; W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 61; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191; A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 222\u2013226 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, ksi\u0119ga parafii Pomehrendorf (\u201eSonstige Verzeichnisse 1558\u20131840\u201d), opis po\u017caru z 1671 roku i odbudowy ko\u015bcio\u0142a, katalog pastor\u00f3w i kronika parafii, skany 3\u20136 i 12, dost\u0119p przez portal Archion (238009).*","built_year":1672,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Pomorska_Wie%C5%9B"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Pomorska_Wie%C5%9B"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"edzienniki.olsztyn.uw.gov.pl","url":"https://edzienniki.olsztyn.uw.gov.pl/WDU_N/2022/3388/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 418","url":""},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 162","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, poz. 89 \u201ePomehrendorf\u201d, Di\u00f6zese Elbing","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 172","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eElbinger Jahrbuch\u201d, Elbing 1919\u20131937, s. 62","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Elbing\u201d, Elbing 1912, s. 436","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 419","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VIII, has\u0142o \u201ePomehrendorf\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 86\u201387, pozycja 164","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 3, 209, 336; t. 2, s. 576; t. 3, s. 756, 948; t. 4, s. 1061, 1116, 1143, 1227, 1260; t. 5, s. 1482, 1487, 1498, 1531; t. 7, s. 1875","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 1 grudnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/W5SGMPASJVKIEBDRXTEKOT7REUZ5HGF4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 5 grudnia 1862 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/S6BTWWUE523CP7J2BUOE64Y2UT6UHNJB"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Zawadzki, \u201eDzieje ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Elbl\u0105gu do 1945 roku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 22, 2021, s. 28","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2144358.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 61","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 222\u2013226 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/7312/edition/7090/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, ksi\u0119ga parafii Pomehrendorf (\u201eSonstige Verzeichnisse 1558\u20131840\u201d), opis po\u017caru z 1671 roku i odbudowy ko\u015bcio\u0142a, katalog pastor\u00f3w i kronika parafii, skany 3\u20136 i 12, dost\u0119p przez portal Archion (238009)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0509","image_url":"/static/atlas/foto/bao_2026/90437.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15768,"lng":19.56605,"name_de":"Pomehrendorf","name_pl":"Pomorska Wie\u015b \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Pomehrendorf)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Pomyje to niewielka wie\u015b pod Pelplinem, w powiecie tczewskim; po niemiecku Pommey, w dokumentach z 1278 roku Pomyn, z 1281 \u2014 Pomie. Jako wie\u015b graniczna d\u00f3br pelpli\u0144skich wymieniona jest ju\u017c w dokumencie ksi\u0119cia M\u015bciwoja z 1278 roku, a w 1421 roku wielki mistrz Micha\u0142 K\u00fcchmeister przekaza\u0142 j\u0105 klasztorowi w Pelplinie w zamian za potwierdzenie dawnych przywilej\u00f3w; wcze\u015bniej folwark nale\u017ca\u0142 do krzy\u017cackiego Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017ca. W 1594 roku gospodarze z Lign\u00f3w wzi\u0119li Pomyje w jedenastoletni\u0105 dzier\u017caw\u0119.\n\nEwangelicy byli tu zawsze garstk\u0105 i garstk\u0105 pozostali. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego podaje dla 1869 roku 302 mieszka\u0144c\u00f3w w osiemnastu domach: 268 katolik\u00f3w, 32 ewangelik\u00f3w i dwoje \u017byd\u00f3w, a przy wsi wybudowanie zwane Pommeyerhoebe, sze\u015b\u0107 gburstw i jedn\u0105 zagrod\u0119 na 2261,6 morgach roli; parafia katolicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Lignowach o \u0107wier\u0107 mili, ewangelicka w Rudnie. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Pomyjach 268 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 12 ewangelik\u00f3w i 256 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Rudnie (Rauden), katolicy do Lign\u00f3w Szlacheckich (Adlig Liebenau). Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 ju\u017c 342 mieszka\u0144c\u00f3w, ale wyznania ewangelickiego by\u0142o w\u015br\u00f3d nich jedena\u015bcioro \u2014 tyle samo os\u00f3b poda\u0142o narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105, a 331 polsk\u0105.\n\n\u26a0 Liczby ze S\u0142ownika geograficznego pochodz\u0105 z has\u0142a prowadzonego pod \u00f3wczesnym powiatem starogardzkim, a nie tczewskim; wykaz gmin sporz\u0105dzony po spisie z 1885 roku zna ju\u017c Pomyje w powiecie tczewskim. To ta sama wie\u015b, tylko inny podzia\u0142 administracyjny.\n\nCmentarz by\u0142 czynny do 1945 roku. Po wojnie nikt si\u0119 nim nie zajmowa\u0142 i zosta\u0142y z niego fragmenty nagrobk\u00f3w. \ud83d\udfe1 Osobnej pozycji w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w dla gminy Pelplin cmentarz nie ma \u2014 ewidencja notuje w Pomyjach karczm\u0119, szko\u0142\u0119, kapliczk\u0119 i budynki gospodarcze, nekropolii nie wymienia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat tczewski, gmina Pelplin; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 55; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Dirschau, s. 28\u201329, pozycja 22; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Pomyje.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0218","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.90991,"lng":18.74585,"name_de":"Pommey","name_pl":"Pomyje \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Pomysku Ma\u0142ym figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w jako historyczny cmentarz wiejski na dzia\u0142ce 207. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022 wymienia go w wykazie cmentarzy jako nieczynny, po\u0142o\u017cony 200 m na zach\u00f3d od siedliska, o terenie r\u00f3wnym, w otoczeniu m\u0142odnika sosnowego i zadrzewienia brzozy.\n\nPomysk Ma\u0142y, po niemiecku Klein Pomeiske, le\u017ca\u0142 w dawnym powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, siedem kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Bytowa. Dobra Pomeiske, obejmuj\u0105ce siedemdziesi\u0105t w\u0142\u00f3k i jezioro \u0142upawskie, nada\u0142 w 1310 roku cystersom oliwskim margrabia brandenburski Waldemar. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku odnosi to nadanie do Pomyska Ma\u0142ego.\n\nWielki mistrz Winrich von Kniprode zapisa\u0142 29 maja 1381 roku klasztorowi pi\u0119\u0107dziesi\u0105t grzywien wieczystego czynszu w zamian za odst\u0105pienie tych d\u00f3br, jeziora \u0142upawskiego i kilku innych maj\u0105tk\u00f3w. P\u00f3\u017aniej Pomysko by\u0142o w\u0142asno\u015bci\u0105 prywatn\u0105.\n\nW 1784 roku Pomysk Ma\u0142y le\u017ca\u0142 p\u00f3\u0142 mili na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Bytowa, niedaleko S\u0142upi, przy trakcie pocztowym do L\u0119borka. Obok folwarku, licz\u0105cego 1064 morgi, mieszkali so\u0142tys, sze\u015bciu gospodarzy, zagrodnik, kowal i nauczyciel \u2014 razem dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Pomysku Wielkim.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni Pomysk Ma\u0142y nie mia\u0142. Po Reformacji ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pomysku Wielkim, do kt\u00f3rego wie\u015b nale\u017ca\u0142a, by\u0142 wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera pocz\u0105tkowo fili\u0105 lutera\u0144skiego zboru w Bytowie i odprawiali w nim nabo\u017ce\u0144stwa bytowscy duchowni. W siedemnastowiecznym opisie ziemi bytowskiej wie\u015b wymieniono w\u015br\u00f3d wsi urz\u0119dowych parafii bytowskiej. Z czasem wesz\u0142a do parafii ewangelickiej w Pomysku Wielkim, podleg\u0142ej synodowi bytowskiemu i obejmuj\u0105cej oba Pomyski, \u0141upawsko oraz \u2014 do 1 pa\u017adziernika 1911 roku \u2014 Jelenicz, przeniesiony wtedy do nowej parafii w P\u00f3\u0142cznie (poprawka M\u00fcllera, s. 573\u2013574). W tej parafii kolatorem by\u0142 ka\u017cdorazowy w\u0142a\u015bciciel Pomyska Wielkiego, a w 1890 roku wzniesiono w Pomysku Wielkim now\u0105 murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119. Nieliczni katolicy nale\u017celi do parafii w Bytowie.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje wie\u015b w dw\u00f3ch pozycjach: gmina wiejska ze strony 196, pozycji 21, liczy\u0142a 337 ewangelik\u00f3w i 33 katolik\u00f3w. W tym samym spisie obw\u00f3d dworski ze strony 198, pozycji 56, liczy\u0142 49 ewangelik\u00f3w i czternastu katolik\u00f3w. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142y siedzib\u0119 w Pomysku. Inwentarz z 1938 roku notuje dla wsi stan z 1936 roku: 489 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 17 katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 221\u2013222 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 2, K\u00f6nigsberg 1858, dokument 28; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Pomeiske, s. 75\u201377, i uzupe\u0142nienia autora, s. 573\u2013574; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 196\u2013199, pozycje 21 i 56; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022 (uchwa\u0142a nr IV/25/2019 z 23 stycznia 2019 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1058.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wiki Lubi Zabytki / pomorskie / powiat bytowski \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_bytowski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201ePomysk\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1058","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 2, K\u00f6nigsberg 1858, dokument 28","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Pomeiske, s. 75\u201377","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022, uchwa\u0142a nr IV/25/2019 Rady Miejskiej w Bytowie z dnia 23 stycznia 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 747, s. 59, 79","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=747"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0451","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.217774,"lng":17.555641,"name_de":"Klein Pomeiske","name_pl":"Pomysk Ma\u0142y \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pomysk Wielki, po niemiecku Gro\u00df Pomeiske, le\u017cy sze\u015b\u0107\u2013siedem kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Bytowa (S\u0142ownik geograficzny i inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku podaj\u0105 sze\u015b\u0107); przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Przy ko\u015bciele istnia\u0142 cmentarz ewangelicki. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na wzniesieniu w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi. Ewidencja zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w wykazuje w Pomysku Wielkim dwa cmentarze na s\u0105siednich dzia\u0142kach: historyczny cmentarz wiejski na dzia\u0142ce 90 i cmentarz parafialny na dzia\u0142ce 91. Po 1945 roku cmentarz pozosta\u0142 czynny, ju\u017c jako rzymskokatolicki \u2014 tak opisuje go niedatowana karta cmentarza.\n\nWie\u015b nada\u0142 w 1310 roku cystersom oliwskim margrabia brandenburski Waldemar, a w 1381 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode odkupi\u0142 j\u0105 od klasztoru, zapisuj\u0105c mu w zamian pi\u0119\u0107dziesi\u0105t grzywien wieczystego czynszu; potem Pomysk by\u0142 ju\u017c w\u0142asno\u015bci\u0105 prywatn\u0105. R\u00f3d von Pomeiske siedzia\u0142 tu i w s\u0105siednim Georgendorf od 1390 roku, dawa\u0142 krajowi s\u0119dzi\u00f3w ziemskich, nosi\u0142 w herbie jelenia i od niego przydomek \u201edie Hirsche\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu przed Reformacj\u0105: wed\u0142ug Cramera za\u0142o\u017cy\u0142 go zakon krzy\u017cacki, z oko\u0142o 1430 roku pochodzi\u0142a drewniana figura Marii z Dzieci\u0105tkiem, a Damalewicz wymienia go w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych. Po Reformacji wraz z miejscowo\u015bci\u0105 sta\u0142 si\u0119 ewangelicki, lutera\u0144ski, i takim pozosta\u0142 dzi\u0119ki prywatnemu patronatowi dziedzic\u00f3w.\n\nGdy w czasach kontrreformacji wikariusz generalny Johann Judicki usuwa\u0142 z ziemi bytowskiej duchownych ewangelickich, w r\u0119kach ewangelik\u00f3w zosta\u0142y po 1637 roku tylko trzy \u015bwi\u0105tynie: ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego pod Bytowem oraz dwa ko\u015bcio\u0142y patronatu szlacheckiego \u2014 tutejszy i w Jasieniu. Nie oby\u0142o si\u0119 bez konflikt\u00f3w: pastor Martin Collatius, wzmiankowany w 1660 roku, popad\u0142 w ostry zatarg z patronem Hansem Hinschem von Pomeiske, kt\u00f3ry chcia\u0142 uczyni\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolickim. Siebke pisze, \u017ce katolicki patron Hirsch von Pomeiske usi\u0142owa\u0142 w 1660 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0107 i wyp\u0119dzi\u0107 duchownego, a w obronie wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w stan\u0119li w\u0142a\u015bciciele Jasienia i Buchwalde. Dosz\u0142o do krwawej bijatyki w samym ko\u015bciele. Sprawa toczy\u0142a si\u0119 przed s\u0105dem w L\u0119borku jeszcze w 1690 roku i sko\u0144czy\u0142a si\u0119 ugod\u0105: ko\u015bci\u00f3\u0142 i duchowny zostali przy ewangelikach.\n\nW 1687 roku Hirsch von Pomeiske wzni\u00f3s\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142; oko\u0142o 1755 roku urz\u0105dzono pod nim krypt\u0119 grobow\u0105 rodziny von Pomeiske. W 1719 roku parafia wraz z fili\u0105 w Jasieniu zapisa\u0142a dwadzie\u015bcia cztery chrzty, jedena\u015bcie os\u00f3b za\u015blubionych i siedemnastu zmar\u0142ych. W 1784 roku Pomysk Wielki le\u017ca\u0142 p\u00f3\u0142 mili na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Bytowa, w dolinie nad strumieniem. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian, dziewi\u0119ciu gospodarzy, o\u015bmiu zagrodnik\u00f3w i kolon pastora; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania, a do wsi nale\u017ca\u0142y folwarki Helenenhof nad jeziorem Pipin i St\u00fcdzonken nad jeziorem Jamenz, kolonie Redlitz i Schulzke oraz zagrody Stangooren i Below \u2014 razem 39 dym\u00f3w. By\u0142 to macierzysty ko\u015bci\u00f3\u0142 inspekcji bytowskiej z fili\u0105 w Jasieniu; nale\u017ca\u0142y do niego Pomysk Ma\u0142y, po\u0142owa kolonii \u0141\u0105kie i kr\u00f3lewskie le\u015bnictwa Jablonz i Jasewy. Ostatni z rodu, genera\u0142 lejtnant jazdy Nicolaus Alexander von Pomeiske, zmar\u0142 w 1786 roku w Prabutach i testamentem z 12 maja 1785 roku zobowi\u0105za\u0142 ka\u017cdego nast\u0119pnego w\u0142a\u015bciciela Pomyska Wielkiego do noszenia tak\u017ce nazwiska i herbu von Pomeiske. Inwentarz archiw\u00f3w z lat 1939\u20131940 wymienia w archiwum parafialnym metryki od 1725 roku, wokacje duchownych od 1691 oraz kronik\u0119 spisan\u0105 w 1801 roku przez pastora Samuela Thomascika (u M\u00fcllera: Thomasius), opowiadaj\u0105c\u0105 dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a i jego duchownych \u201eod czasu reformacji Lutra\u201d.\n\nZamkni\u0119ty w 1887 roku jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem, ust\u0105pi\u0142 miejsca neogotyckiemu ko\u015bcio\u0142owi z 1890 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku opisuje t\u0119 budowl\u0119 jako ustawion\u0105 na osi p\u00f3\u0142noc\u2013po\u0142udnie, 9,50 na 20 metr\u00f3w, z ciosanego kamienia polnego i ceg\u0142y. Planowanej wie\u017cy p\u00f3\u0142nocnej nigdy nie doko\u0144czono \u2014 wyprowadzono j\u0105 tylko do po\u0142owy wysoko\u015bci nawy i przykryto dachem dwuspadowym. Inwentarz podaje te\u017c rzut starszego ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry sta\u0142 tu w latach 1687\u20131890.\n\nGro\u00df Pomeiske by\u0142o siedzib\u0105 parafii ewangelickiej podleg\u0142ej synodowi bytowskiemu, a jej kolatorem pozostawa\u0142 ka\u017cdorazowy w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br. Parafia obejmowa\u0142a Pomysk Wielki i Ma\u0142y, od 1826 roku tak\u017ce \u017buk\u00f3wko, a do 1911 roku \u2014 wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1938 roku \u2014 P\u00f3\u0142czno. \ud83d\udfe1 M\u00fcller podaje inaczej: P\u00f3\u0142czno nale\u017ca\u0142o do parafii bytowskiej, a z parafii pomyskiej 1 pa\u017adziernika 1911 roku przeniesiono do nowej parafii w P\u00f3\u0142cznie Jelenicz i Golzau (uzupe\u0142nienia autora, s. 573\u2013574). Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty dla Jasienia: uni\u0119 parafialn\u0105 obu gmin rozwi\u0105zano dokumentem z 12 listopada 1894 roku i Jasie\u0144 dosta\u0142 w\u0142asnego proboszcza. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku pokazuje zasi\u0119g parafii: sam\u0105 wie\u015b zapisano w dw\u00f3ch pozycjach \u2014 gmin\u0119 wiejsk\u0105 z 485 ewangelikami, siedmiorgiem katolik\u00f3w i dwojgiem innych chrze\u015bcijan oraz obw\u00f3d dworski z 259 ewangelikami i jedena\u015bciorgiem katolik\u00f3w, razem 764 osoby \u2014 a opr\u00f3cz niej przypisano do parafii Pomysk Ma\u0142y, \u0141upawsko, Jelenicz i obw\u00f3d dworski Buchwalde (dzi\u015b Mydlita). Si\u0119ga\u0142a nawet poza granic\u0119 prowincji: wed\u0142ug leksykonu gmin Prus Zachodnich z 1898 roku nale\u017ca\u0142y do niej trzy wsie tamtejszego powiatu kartuskiego \u2014 Golzau, Jamen i Zukowken. W 1928 roku przeniesiono st\u0105d do parafii w Jasieniu \u0141upawsko. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w, w nawiasie katolicy: 1819 \u2014 259, 1855 \u2014 503 (34), 1885 \u2014 726 (7), 1905 \u2014 770 (113), 1925 \u2014 779 (60), 1933 \u2014 705 (76), 1936 \u2014 678 (65); w 1925 roku ewangelik\u00f3w by\u0142o 716, czyli 91,9 procent.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 tej parafii i podaje 1550 dusz. Pastorem by\u0142 M. Thimm. Tutejszy duchowny mia\u0142 te\u017c zadanie ponadparafialne: konsystorz pomorski og\u0142osi\u0142 20 marca 1939 roku, \u017ce duszpasterstwo g\u0142uchoniemych w okr\u0119gu ko\u015bcielnym l\u0119borskim powierzono \u201ePastor Thimm in Gro\u00df Pomeiske, Kirchenkreis B\u00fctow\u201d. W latach wojny Thimm s\u0142u\u017cy\u0142 w wojsku i by\u0142 odznaczany. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; parafia rzymskokatolicka pod wezwaniem Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, erygowana w 1973 roku, nale\u017cy dzi\u015b do diecezji pelpli\u0144skiej.\n\nKarta cmentarza, niedatowana, ocenia jego stan zachowania s\u0142owami: \u201egroby bardzo zniszczone, krzy\u017ce usuni\u0119te, teren zaro\u015bni\u0119ty krzewami\u201d. Cmentarz by\u0142 wtedy nadal czynny, ju\u017c jako rzymskokatolicki, a jego starsza cz\u0119\u015b\u0107 znajdowa\u0142a si\u0119 w lesie; ca\u0142o\u015b\u0107 otacza\u0142o ogrodzenie z p\u0142yt betonowych. Zachowa\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas siedem wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w i sze\u015b\u0107 mogi\u0142 z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku, wszystkie bez dat, a ziele\u0144 \u2014 z alej\u0105 lipow\u0105 o pniach grubo\u015bci od sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu do stu centymetr\u00f3w \u2014 by\u0142a w dobrym stanie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1939; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 200\u2013203 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); ewidencja cmentarzy Pomorza (bia\u0142e karty konserwatorskie); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 196\u2013199, pozycje 14, 47 i 51; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); karta cmentarza w Pomysku Wielkim, oprac. A. Pajzderski (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1088\u20131089; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 75\u201376 (has\u0142o Gro\u00df-Pomeiske) i 573\u2013574 (uzupe\u0142nienia autora).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Gro\u00df Pomeiske","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/grosspomeiske.htm"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wikipedia, wydanie angielskie (en.wikipedia.org), has\u0142o \u201ePomysk Wielki\u201d","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Pomysk_Wielki","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Pomysk Wielki \u2014 Wikipedia; Wiki Lubi Zabytki pow. bytowski"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wiki Lubi Zabytki, powiat bytowski","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Pomysk Wielki \u2014 Wikipedia; Wiki Lubi Zabytki pow. bytowski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o \u201ePomysk\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1939, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1088\u20131089","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Pomeiske, s. 76","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0452","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.204563,"lng":17.557119,"name_de":"Gro\u00df Pomeiske","name_pl":"Pomysk Wielki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pomysk Wielki \u2014 po niemiecku Gro\u00df Pomeiske \u2014 le\u017cy w gminie Byt\u00f3w, oko\u0142o sze\u015bciu kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od miasta; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej i by\u0142 samodzieln\u0105 siedzib\u0105 parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em. Dzisiejsza \u015bwi\u0105tynia stoi na wzniesieniu w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi. Zbudowano j\u0105 w 1890 roku z ciosanego kamienia polnego i ceg\u0142y, na osi p\u00f3\u0142noc\u2013po\u0142udnie, z wn\u0119trzem 9,50 na 20 metr\u00f3w; Hugo Lemcke opisa\u0142 j\u0105 w 1911 roku jako ceglan\u0105 budowl\u0119 w formach gotyckich, ze sklepieniami krzy\u017cowo-\u017cebrowymi. Zaplanowanej wie\u017cy p\u00f3\u0142nocnej nigdy nie postawiono \u2014 stoi tylko jej podbudowa, doprowadzona do po\u0142owy wysoko\u015bci nawy i nakryta dachem dwuspadowym. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny erygowano w 1973 roku, a od 1992 nale\u017cy ona do diecezji pelpli\u0144skiej. \u015awi\u0105tynia jest czynna; do rejestru zabytk\u00f3w wpisano j\u0105 w 1997 roku pod numerem A-1648.\n\nWykaz duchownych Pomorza prowadzi Pomysk jako parafi\u0119 synodu bytowskiego i zaznacza na wst\u0119pie, \u017ce o pierwszym wzniesieniu ko\u015bcio\u0142a i o czasie fundacji parafii nie ma \u017cadnych pisemnych wiadomo\u015bci; inwentarz z 1938 roku przytacza za Cramerem, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 za\u0142o\u017cy\u0142 zakon krzy\u017cacki. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VIII, 1887) podaje, \u017ce przed Reformacj\u0105 istnia\u0142 w Pomysku Wielkim ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u2014 wed\u0142ug Damalewicza nawet parafialny \u2014 kt\u00f3ry z powodu prywatnego patronatu wkr\u00f3tce zosta\u0142 utracony przez katolik\u00f3w. Wed\u0142ug wykazu duchownych Pomorza w najdawniejszych czasach pierwszymi fundatorami (*Fundatores*) byli prawdopodobnie cz\u0142onkowie rodu von Pomeiske. Po Reformacji gmina przy\u0142\u0105czona by\u0142a pocz\u0105tkowo jako filia do lutera\u0144skiej wsp\u00f3lnoty w Bytowie i tamtejsi duchowni sprawowali tu nabo\u017ce\u0144stwa: wynika to z matryku\u0142y ko\u015bcielnej spisanej w 1577 roku przez duchownego Joela Polzina, w kt\u00f3rej Gro\u00df Pomeiske figuruje w\u015br\u00f3d wsi oddaj\u0105cych wtedy meszne bytowskim duchownym lutera\u0144skim. Jeden szczeg\u00f3\u0142 pokazuje, jak d\u0142ugo trwa\u0142y dawne zobowi\u0105zania: wed\u0142ug przytoczonego przez M\u00fcllera opisu parafii zamieszkane wy\u0142\u0105cznie przez luteran wsie Pomysk Ma\u0142y i \u0141upawsko musia\u0142y jeszcze w czasie jego spisywania oddawa\u0107 meszne katolickiemu proboszczowi w Bytowie \u2014 lutera\u0144skie wsie p\u0142aci\u0142y danin\u0119 katolickiej parafii. W siedemnastym wieku Pomysk by\u0142 ju\u017c samodzieln\u0105 parafi\u0105; z tego stulecia wymieniany bywa pastor Achatius Reich \u2014 M\u00fcller, kt\u00f3rego ksi\u0119ga powsta\u0142a na podstawie r\u0119kopisu Steinbr\u00fccka, zaznacza, \u017ce Steinbr\u00fcck go nie zna, a Schmidt-Cartlow w r\u0119kopi\u015bmiennej historii pastor\u00f3w rejencji koszali\u0144skiej wymienia go bez podania \u017ar\u00f3d\u0142a, natomiast inwentarz z 1938 roku powo\u0142uje si\u0119 przy nim na akta Archiwum Pa\u0144stwowego w Szczecinie.\n\nPo 1637 roku, gdy ziemia bytowska wr\u00f3ci\u0142a pod zwierzchnictwo Korony i \u015bwi\u0105tynie odbierano ewangelikom, ten ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142 w ich r\u0119kach, tak jak jasie\u0144ski, poniewa\u017c by\u0142 szlacheck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 dworsk\u0105. Johannes Siebke podsumowuje, \u017ce w ewangelickim posiadaniu zosta\u0142y w ziemi bytowskiej tylko trzy \u015bwi\u0105tynie: ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego pod Bytowem oraz dwa ko\u015bcio\u0142y patronatu szlacheckiego \u2014 tutejszy i w Jasieniu. Nie znaczy to, \u017ce nikt nie pr\u00f3bowa\u0142 go odebra\u0107. W 1660 roku katolicki patron Hirsch von Pomeiske usi\u0142owa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0107 i wyp\u0119dzi\u0107 duchownego Martina Collatiusa; w obronie wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w stan\u0119li w\u0142a\u015bciciele Jasienia i Buchwa\u0142du, Nikolaus Lorenz i Matthias von Wussow, a w samym ko\u015bciele dosz\u0142o do krwawej bijatyki. Sprawa toczy\u0142a si\u0119 przed s\u0105dem w L\u0119borku jeszcze w 1690 roku i sko\u0144czy\u0142a si\u0119 ugod\u0105: ko\u015bci\u00f3\u0142 i duchowny zostali przy ewangelikach.\n\nKolejnych budowli by\u0142o tu kilka. W 1584 roku ufundowano dzwon z napisem \u201eEn ego campana nunquam denuncio vana \u2014 Laudo Deum verum, plebem voco, congrego clerum\u201d. W 1687 roku Hirsch von Pomeiske postawi\u0142 now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 o murze ceglano-ryglowym, siedem i p\u00f3\u0142 metra na pi\u0119tna\u015bcie i p\u00f3\u0142, z pochylon\u0105, oszalowan\u0105 wie\u017c\u0105 ryglow\u0105 i przybud\u00f3wk\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105 mieszcz\u0105c\u0105 zakrysti\u0119 i lo\u017c\u0119 patronack\u0105; na p\u0142ycie wschodniej \u015bciany wykuto \u201eMichael Krest aedificavit Anno MDCLXXXVII\u201d. Wykaz z 1719 roku zapisa\u0142 dla parafii w Pomysku Wielkim wraz z fili\u0105 w Jasieniu dwadzie\u015bcia cztery chrzty, jedena\u015bcie os\u00f3b za\u015blubionych i siedemnastu zmar\u0142ych. Oko\u0142o 1755 roku urz\u0105dzono pod ko\u015bcio\u0142em krypt\u0119 grobow\u0105 rodziny von Pomeiske. Br\u00fcggemann w 1784 roku nazywa go jedynym szlacheckim ko\u015bcio\u0142em macierzystym dystryktu bytowskiego: nale\u017ca\u0142 do inspekcji bytowskiej, fili\u0105 by\u0142 Jasie\u0144, a wcielone by\u0142y do niego kr\u00f3lewska wie\u015b Pomysk Ma\u0142y, po\u0142owa kolonii Lonken oraz le\u015bnictwa Jablonz i Jasewy. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku w Pomysku Wielkim, po niemiecku Gro\u00df Pomeiske, mieszkali pastor i ko\u015bcielny, a wie\u015b liczy\u0142a 39 ognisk (domostw). Wie\u015b le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142 mili na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Bytowa, w dolinie nad strumieniem. Obok folwarku mieszkali wtedy dziewi\u0119ciu gospodarzy, o\u015bmiu zagrodnik\u00f3w i kolon pastora; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania, a do wsi nale\u017ca\u0142y folwarki Helenenhof nad jeziorem Pipin i St\u00fcdzonken nad jeziorem Jamenz, kolonie Redlitz i Schulzke oraz zagrody Stangooren i Below. Maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 wtedy do genera\u0142a lejtnanta Nicolausa Alexandra von Pomeiske, szefa pu\u0142ku dragon\u00f3w.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Pomysku Wielkim, po niemiecku Gro\u00df Pomeiske, pastorami byli: Achatius Reich i Krosin, kt\u00f3rego imienia M\u00fcller nie podaje (o obu pisze, \u017ce nie zna ich Steinbr\u00fcck, a Schmidt-Cartlow wymienia ich bez podania \u017ar\u00f3d\u0142a), Martin Collatius, wzmiankowany w 1660 roku jako \u015bwiadek przy umowie dzier\u017cawy maj\u0105tku, a od 1701 roku Johann Gottlieb Barnwasser (1701\u20131723), Laurentius Georg Spies (1724\u20131763), Martin Gottlieb B\u00f6hm (1766\u20131792), Samuel Thomasius (1792\u20131810), Friedrich Wilhelm Enderwitz (1810\u20131853), Albert Kaegler (1853\u20131877), Ernst Krockow (1878\u20131882), Heinrich Rudolf Freuer (1882\u20131884), Alwin Lo\u00df (1887\u20131892) i Otto Villmow (od 1893 roku), kt\u00f3ry urz\u0119dowa\u0142 tu do 1918 roku. Tak brzmi jego nazwisko tak\u017ce w prasie z lat 1899\u20131918. W sierpniu 1899 roku pastor Villmow z Pomyska Wielkiego otrzyma\u0142 ze sk\u0142adek zebranych w synodach S\u0142upsk-Miasto, S\u0142upsk-Stare Miasto i S\u0142awno 150 marek zapomogi na budow\u0119 kaplicy. W sierpniu 1912 roku Otto Villmow otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy, a w czerwcu 1918 roku powo\u0142ano go na pastora w K\u0142odawie (Kladau) w diecezji Danziger H\u00f6he. W lutym 1919 roku og\u0142oszono, \u017ce parafi\u0119 trzeba obsadzi\u0107 natychmiast: pierwsza klasa uposa\u017cenia zasadniczego, dobra plebania, nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, stacja kolejowa w Pomysku i oko\u0142o 1800 dusz; zast\u0119pstwo pe\u0142ni\u0142 pastor F\u00fcrer z Gr. Nopin w powiecie s\u0142upskim, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 przedstawiciel patronatu von Puttkamer z Wierszyna (Versin). Ksi\u0105\u017cka adresowa powiatu bytowskiego z 1925 roku wymienia w Pomysku Wielkim pastora Waltera. Inwentarz archiw\u00f3w z lat 1939\u20131940 wymienia w archiwum parafialnym metryki od 1725 roku, wokacje duchownych od 1691 oraz kronik\u0119 spisan\u0105 w 1801 roku przez pastora Samuela Thomasiusa (w inwentarzu: Thomascik), opowiadaj\u0105c\u0105 dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a i jego duchownych \u201eod czasu reformacji Lutra\u201d. Ju\u017c w latach 1838\u20131839 ksi\u0119gi parafii w Pomysku i Jasieniu prowadzi\u0142y osobny spis chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w dla wsi le\u017c\u0105cych po drugiej stronie granicy, w Prusach Zachodnich; s\u0105 w nim mi\u0119dzy innymi dzieci z Golzau, czyli Go\u0142czewa. Odpis tego spisu po\u015bwiadczy\u0142 w 1863 roku pastor A. Kaegler.\n\nPo wielokrotnych naprawach budowla zacz\u0119\u0142a grozi\u0107 zawaleniem: zamkni\u0119to j\u0105 w 1887 roku, a w 1890 zast\u0105piono obecn\u0105. Inwentarz podaje te\u017c rzut tego starszego ko\u015bcio\u0142a, stoj\u0105cego tu w latach 1687\u20131890. Lemcke zapisa\u0142, \u017ce z wyposa\u017cenia starego ko\u015bcio\u0142a do nowego nie przej\u0119to niczego. Inwentarz z 1938 roku wymienia jednak rzeczy stare i cenne: lipow\u0105 figur\u0119 Maryi z Dzieci\u0105tkiem z oko\u0142o 1430 roku, wysoko\u015bci osiemdziesi\u0119ciu pi\u0119ciu centymetr\u00f3w, przechowywan\u0105 wtedy w muzeum w Bytowie; dwa br\u0105zowe \u015bwieczniki z pi\u0119tnastego wieku; olejne Ukrzy\u017cowanie na sosnowej desce z pierwszej po\u0142owy osiemnastego wieku. Organy o dziewi\u0119ciu g\u0142osach zbudowa\u0142 w 1895 roku Gr\u00fcneberg ze Szczecina, zast\u0119puj\u0105c instrument Hoffmanna z 1858 roku. Wisia\u0142y tu dwa dzwony br\u0105zowe \u2014 z 1852 roku od Vossa ze Szczecina i z 1925 od Stoermera z Erfurtu; dzwon z 1584 roku przela\u0142 w 1851 roku Bauer z Gda\u0144ska, a w 1917 zabrano go na wojn\u0119. Dw\u00f3r na po\u0142udnie od placu ko\u015bcielnego, wzniesiony w 1880 roku, by\u0142 pierwotnie domem wd\u00f3w po pastorach. \u26a0 Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydano w 1938 roku, w czasach narodowego socjalizmu; wykorzystano go tu wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej i liczbowej.\n\nDo parafii nale\u017ca\u0142o te\u017c, a\u017c do erygowania parafii w Sul\u0119czynie w 1865 roku, kilka wsi zachodniopruskich, a do 1911 roku P\u00f3\u0142czno. Jasie\u0144 by\u0142 fili\u0105 Pomyska \u2014 wed\u0142ug inwentarza do 1856, a w tymczasowej unii do 1894 roku \u2014 a jego w\u0142a\u015bciciel pozostawa\u0142 kompatronem. Uni\u0119 rozwi\u0105zano dokumentem z 12 listopada 1894 roku, ze skutkiem od 1 grudnia, i Jasie\u0144 dosta\u0142 w\u0142asnego proboszcza. W 1928 roku \u0141upawsko przeniesiono st\u0105d do parafii w Jasieniu.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej Gro\u00df Pomeiske 485 ewangelik\u00f3w, 7 katolik\u00f3w i 2 innych chrze\u015bcijan, a w obwodzie dworskim 259 ewangelik\u00f3w i 11 katolik\u00f3w. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku notuje dla 1905 roku 770 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 113 katolik\u00f3w. Wie\u015b mia\u0142a na miejscu urz\u0105d stanu cywilnego i siedzib\u0119 okr\u0119gu urz\u0119dowego, katolicy za\u015b podlegali parafii w Bytowie. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1550 dusz. Patronat sprawowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku von Schwerdtner z Gro\u00df Pomeiske, a pastorem by\u0142 M. Thimm.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce samodzieln\u0105 parafi\u0119 pod wezwaniem Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Pomysku Wielkim erygowa\u0142 biskup koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeski Ignacy Je\u017c 2 pa\u017adziernika 1973 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Johannes Siebke nazywa katolickiego patrona z 1660 roku Hirsch von Pomeiske (tak te\u017c inwentarz z 1938 roku przy budowie ko\u015bcio\u0142a w 1687 roku), a Ernst M\u00fcller (s. 75) patrona, z kt\u00f3rym spiera\u0142 si\u0119 Martin Collatius, nazywa Hans Hinsch von Pomeiske. Inwentarz z 1938 roku podaje, \u017ce P\u00f3\u0142czno (Polschen) nale\u017ca\u0142o do parafii do 1911 roku; wed\u0142ug uzupe\u0142nie\u0144 M\u00fcllera (s. 573\u2013574) 1 pa\u017adziernika 1911 roku do nowej parafii w P\u00f3\u0142cznie przeniesiono z Pomyska ewangelik\u00f3w z Jellentsch i Go\u0142czewa (Golzau), a ewangelik\u00f3w z samego P\u00f3\u0142czna i z Lonken \u2014 z parafii bytowskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VIII, has\u0142o \u201ePomysk\u201d; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1088; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 75\u201377, 573\u2013574; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 200\u2013203 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 187\u2013188; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 75\u201377 (Gro\u00df-Pomeiske); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1088\u20131089; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1088\u20131089; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 9281; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 sierpnia 1899 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 26 sierpnia 1912 roku, s. 5 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 14 czerwca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 lutego 1919 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAmtliches Adre\u00dfbuch der Stadt und des Kreises B\u00fctow, Bezirk K\u00f6slin\u201d, wyd. 1925, Ph\u00f6nix-Verlag, K\u00f6nigsberg, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d, B\u00fctow, s. 68\u201378 (cz\u0119\u015b\u0107 \u201eKreis B\u00fctow\u201d; kopia cyfrowa Heimatkreis B\u00fctow 2005).*","built_year":1890,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pomysku Wielkim \u2014 Urz\u0105d Miejski w Bytowie","url":"https://www.bytow.com.pl/Kosciol-w-Pomysku-Wielkim,152,270"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Gro\u00df Pomeiske, Kreis B\u00fctow \u2014 denkmalprojekt.org","url":"http://www.denkmalprojekt.org/2017/gross-pomeiske-pomysk-wielkie_lk-buetow_wk2_pom.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1088\u20131089","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 75\u201377","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VIII, has\u0142o \u201ePomysk\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1088","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1088\u20131089","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 9281","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 sierpnia 1899 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/S7LPGQBAR6BCMDHFCKYBQQJKNISWA2DV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 26 sierpnia 1912 roku, s. 5 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YGOLN4ZRDC5B5K5Z4JTSZM3QN43V5H77"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 14 czerwca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QY5CZPRKYRBY7ZTGW3YUWZWT75ZEIIGK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 lutego 1919 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2FJ5ODOBJK36FT6NVLT6Z2RC47GU5646"},{"typ":"monografia","tytul":"\u201eAmtliches Adre\u00dfbuch der Stadt und des Kreises B\u00fctow, Bezirk K\u00f6slin\u201d, wyd. 1925, Ph\u00f6nix-Verlag, K\u00f6nigsberg, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d, B\u00fctow, s. 68\u201378 (cz\u0119\u015b\u0107 \u201eKreis B\u00fctow\u201d; kopia cyfrowa Heimatkreis B\u00fctow 2005)","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, Bd. 1), Stettin 1938, has\u0142o Gro\u00df Pomeiske \u2014 transkrypcja K.-D. Kreplina (buetow-pommern.info), s. 200\u2013203 druku","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0543","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2063785,"lng":17.5567694,"name_de":"Gro\u00df Pomeiske","name_pl":"Pomysk Wielki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (Gro\u00df Pomeiske)","powiat":"bytowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Pomysk Wielki, po niemiecku Gro\u00df Pomeiske, w gminie Byt\u00f3w, le\u017ca\u0142 w powiecie bytowskim rejencji koszali\u0144skiej i by\u0142 samodzieln\u0105 siedzib\u0105 parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em \u2014 na ziemi bytowskiej, o silnej, lutera\u0144skiej warstwie kaszubskiej. Oko\u0142o 1905 roku wie\u015b liczy\u0142a 431 mieszka\u0144c\u00f3w, mia\u0142a na miejscu urz\u0105d stanu cywilnego i siedzib\u0119 okr\u0119gu urz\u0119dowego; katolicy podlegali parafii w Bytowie.\n\n\ud83d\udccc Wykaz duchownych Pomorza prowadzi Pomysk jako parafi\u0119 synodu bytowskiego i zaznacza na wst\u0119pie rzecz uczciw\u0105: o pierwszym wzniesieniu ko\u015bcio\u0142a i o czasie fundacji parafii nie ma wiarygodnych wiadomo\u015bci. W najdawniejszych czasach patronat nale\u017ca\u0142 zapewne do rodu von Pomeiske. Po Reformacji gmina przy\u0142\u0105czona by\u0142a pocz\u0105tkowo jako filia do lutera\u0144skiej wsp\u00f3lnoty w Bytowie i tamtejsi duchowni sprawowali tu nabo\u017ce\u0144stwa; w\u0142asnego duchownego otrzyma\u0142a p\u00f3\u017aniej. \ud83d\udccc Jeden szczeg\u00f3\u0142 pokazuje, jak d\u0142ugo trwa\u0142y dawne zobowi\u0105zania: Pomysk wraz z \u0141upawskiem musia\u0142 jeszcze wtedy oddawa\u0107 meszne katolickiemu proboszczowi w Bytowie \u2014 lutera\u0144ska wie\u015b p\u0142aci\u0142a danin\u0119 katolickiej parafii.\n\n\ud83d\udccc Dziej\u00f3w samej budowli nie da si\u0119 na razie uzgodni\u0107. Jeden zapis m\u00f3wi, \u017ce \u015bredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142, datowany na czas oko\u0142o 1430 roku, zast\u0105piono w 1890 roku obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 neogotyck\u0105; drugi \u2014 \u017ce obecna \u015bwi\u0105tynia jest ryglowa i pochodzi z 1687 roku. Oba nie mog\u0105 by\u0107 prawdziwe naraz. Zachowa\u0142y si\u0119 natomiast figura Marii z Dzieci\u0105tkiem z oko\u0142o 1430 roku oraz dzwon z 1584 \u2014 sprz\u0119ty starsze od ka\u017cdej z tych dat. \ud83d\udccc Pewne jest natomiast to, \u017ce by\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 dworski, kt\u00f3ry po 1637 roku zosta\u0142 przy protestantach: gdy ziemia bytowska wr\u00f3ci\u0142a pod zwierzchnictwo Korony i cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwi\u0105ty\u0144 odebrano ewangelikom, ta pozosta\u0142a w ich r\u0119kach.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny erygowano w 1973 roku, a od 1992 nale\u017cy ona do diecezji pelpli\u0144skiej. \u015awi\u0105tynia jest czynna i wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1648 w 1997 roku.\n\n\ud83d\udccc Dzieje samej budowli, kt\u00f3rych wykaz duchownych nie zna\u0142, opisuje inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku \u2014 dok\u0142adniej ni\u017c jakiekolwiek inne \u017ar\u00f3d\u0142o, kt\u00f3rym dysponujemy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142 po Reformacji ewangelicki, tak jak jasie\u0144ski, poniewa\u017c by\u0142 szlacheck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 dworsk\u0105; najpierw jako filia Bytowa, w siedemnastym wieku ju\u017c jako samodzielna parafia \u2014 z tego stulecia znany jest pastor Achatius Reich. Jasie\u0144 by\u0142 fili\u0105 Pomyska do 1856, a jego w\u0142a\u015bciciel pozostawa\u0142 kompatronem do 1894 roku. Do parafii nale\u017ca\u0142o te\u017c, a\u017c do erygowania parafii w Sul\u0119czynie w 1865 roku, kilka wsi zachodniopruskich, a do 1911 roku P\u00f3\u0142czno.\n\n\ud83d\udccc Budowli by\u0142o tu kilka po kolei. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano w 1577 roku; w 1584 ufundowano dzwon z napisem \u201eEn ego campana nunquam denuncio vana \u2014 Laudo Deum verum, plebem voco, congrego clerum\u201d. W 1687 roku Hirsch von Pomeiske postawi\u0142 now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 o murze ceglano-ryglowym, siedem i p\u00f3\u0142 metra na pi\u0119tna\u015bcie i p\u00f3\u0142, z pochylon\u0105, oszalowan\u0105 wie\u017c\u0105 ryglow\u0105 i przybud\u00f3wk\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105 mieszcz\u0105c\u0105 zakrysti\u0119 i lo\u017c\u0119 patronack\u0105; na p\u0142ycie wschodniej \u015bciany wykuto \u201eMichael Krest aedificavit Anno MDCLXXXVII\u201d. Oko\u0142o 1755 roku urz\u0105dzono pod ko\u015bcio\u0142em krypt\u0119 grobow\u0105 rodziny von Pomeiske. Po wielokrotnych naprawach budowla zagrozi\u0142a zawaleniem: zamkni\u0119to j\u0105 w 1887 roku, a w 1890 zast\u0105piono now\u0105. Zaplanowanej wie\u017cy nigdy nie postawiono \u2014 stoi tylko jej podbudowa, doprowadzona do po\u0142owy wysoko\u015bci nawy i nakryta dachem dwuspadowym. Dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na wzniesieniu w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, ma o\u015b p\u00f3\u0142noc\u2013po\u0142udnie, wn\u0119trze dziewi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 metra na dwadzie\u015bcia, a mur z ciosanego kamienia polnego i ceg\u0142y.\n\n\ud83d\udccc Z wyposa\u017cenia inwentarz wymienia rzeczy stare i cenne: lipow\u0105 figur\u0119 Marii z Dzieci\u0105tkiem z oko\u0142o 1430 roku, wysoko\u015bci osiemdziesi\u0119ciu pi\u0119ciu centymetr\u00f3w, w 1938 roku przechowywan\u0105 w muzeum w Bytowie; dwa br\u0105zowe \u015bwieczniki z pi\u0119tnastego wieku; olejne Ukrzy\u017cowanie na sosnowej desce z pierwszej po\u0142owy osiemnastego wieku. Organy o dziewi\u0119ciu g\u0142osach zbudowa\u0142 w 1895 roku Gr\u00fcneberg ze Szczecina, zast\u0119puj\u0105c instrument Hoffmanna z 1858 roku. Wisia\u0142y tu dwa dzwony br\u0105zowe \u2014 z 1852 roku od Vossa ze Szczecina i z 1925 od Stoermera z Erfurtu; dzwon z 1584 roku przela\u0142 w 1851 roku Bauer z Gda\u0144ska, a w 1917 zabrano go na wojn\u0119. Dw\u00f3r na po\u0142udnie od placu ko\u015bcielnego, wzniesiony w 1880 roku, by\u0142 pierwotnie domem wd\u00f3w po pastorach. \u26a0 Dane z niemieckiego inwentarza zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydanego w 1938 roku \u2014 druku z czas\u00f3w narodowego socjalizmu; bierzemy z niego wy\u0142\u0105cznie warstw\u0119 inwentarzow\u0105 i liczbow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d, Szczecin 1938 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Szczecin 1912, s. 75 (Gro\u00df-Pomeiske); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":1890,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pomysku Wielkim \u2014 Urz\u0105d Miejski w Bytowie","url":"https://www.bytow.com.pl/Kosciol-w-Pomysku-Wielkim,152,270"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Gro\u00df Pomeiske, Kreis B\u00fctow \u2014 denkmalprojekt.org","url":"http://www.denkmalprojekt.org/2017/gross-pomeiske-pomysk-wielkie_lk-buetow_wk2_pom.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eDer Kreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Szczecin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"}]},"gps_precision":"przybli\u017cone (z cmentarza Pomysk) \u2014 DO WERYFIKACJI","id":"KOS-NOWY-POMYSK","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.21633,"lng":17.56083,"name_de":"Gro\u00df Pomeiske","name_pl":"Pomysk Wielki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (Gro\u00df Pomeiske)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarza ewangelickiego w Popowicach, w gminie Miastko, nie ma: na jego miejscu ustawiono w 1993 roku kamie\u0144 pami\u0105tkowy.\n\nW 1784 roku Popowice, po niemiecku Puppendorf, by\u0142y wed\u0142ug Br\u00fcggemanna folwarkiem z kilkoma domami na gruntach Wa\u0142dowa (Waldow). Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Puppendorf jako osad\u0119 w obr\u0119bie obwodu dworskiego Wa\u0142dowo (Waldow) \u2014 13 budynk\u00f3w mieszkalnych i 129 mieszka\u0144c\u00f3w. T\u0119 osad\u0119 \u2014 folwark maj\u0105tku Wa\u0142dowo \u2014 rozparcelowa\u0142a w latach 1905\u20131906 sp\u00f3\u0142ka osadnicza Pommersche Ansiedlungsgesellschaft: 368 hektar\u00f3w podzielono na 20 osad. Popowice le\u017ca\u0142y w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej. W Piaszczynie (Reinwasser) Popowice mia\u0142y urz\u0105d stanu cywilnego. Przez trzy dziesi\u0119ciolecia by\u0142y samodzieln\u0105 gmin\u0105 \u2014 do 1 pa\u017adziernika 1937 roku, kiedy sta\u0142y si\u0119 przysi\u00f3\u0142kiem Kremerbruch.\n\nW 1925 roku na 172 mieszka\u0144c\u00f3w Popowic przypada\u0142 1 katolik. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Wa\u0142dowie i tam je\u017cd\u017cono na nabo\u017ce\u0144stwa. Kremerbruch od 1912 roku mia\u0142 filialny ko\u015bci\u00f3\u0142, do kt\u00f3rego r\u00f3wnie\u017c je\u017cd\u017cono.\n\nNa pocz\u0105tku marca 1945 roku Popowice zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Odt\u0105d s\u0105 polskie, w gminie Miastko i powiecie bytowskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 812; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Popowice (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 168\u2013169, pozycja 121, wykaz osad.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Popowice (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Popowice_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 812","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017\u20132020, uchwa\u0142a nr XLV/420/2017 Rady Miejskiej w Miastku z dnia 24 listopada 2017 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2018, poz. 29, s. 41","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2018&book=0&position=29"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0614","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.07159,"lng":17.19143,"name_de":"Puppendorf","name_pl":"Popowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Popowo, po niemiecku Poppow, le\u017cy w gminie Cewice; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Cmentarz ewangelicki le\u017cy w lesie; podczas ogl\u0119dzin w sierpniu 2015 roku odnotowano zapadni\u0119te, poro\u015bni\u0119te mchem mogi\u0142y, nieczytelne tablice nagrobne i zniszczenia po wandalizmie. W pobli\u017cu odnotowano \u015blady sporadycznych odwiedzin \u2014 znicze i drewniane krzy\u017cyki. W wykazie zabytkowych cmentarzy gminy Cewice figuruje jako nieczynny, datowany na XIX wiek. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie podano dok\u0142adnego po\u0142o\u017cenia cmentarza, a stan jego nagrobk\u00f3w i drzewostanu wykaz gminny okre\u015bla jako bardzo z\u0142y.\n\nW 1784 roku Popowo le\u017ca\u0142o mil\u0119 na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od L\u0119borka, w okolicy g\u00f3rzystej i bezle\u015bnej, przy granicy z Prusami Zachodnimi. Przy dw\u00f3ch folwarkach mieszka\u0142o o\u015bmiu p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w \u2014 razem dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w. Wie\u015b, z wyj\u0105tkiem ma\u0142ego folwarku, by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a w \u0141ebuni, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142a parafialnie; Br\u00fcggemann dodaje: \u201eEhemals wohnte der Labuhnsche Prediger in Poppow\u201d \u2014 dawniej w Popowie mieszka\u0142 pastor z \u0141ebuni.\n\nW 1628 roku Popowo by\u0142o wolnym dobrem pa\u0144skim z o\u015bmioma \u0142anami; obok dzia\u0142u szlacheckiego istnia\u0142 tu grunt nale\u017c\u0105cy do plebanii \u0142ebu\u0144skiej. W 1907 roku, 15 lipca, obw\u00f3d dworski utworzony z obu dzia\u0142\u00f3w po\u0142\u0105czono z gmin\u0105 wiejsk\u0105. Franz Schultz, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Br\u00fcggemanna, podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u0142ebu\u0144ski sta\u0142 pierwotnie w Popowie.\n\nW 1864 roku maj\u0105tek Popowo A, z 380 morgami roli i 25 morgami lasu, nale\u017ca\u0142 do probostwa w \u0141ebuni.\n\nFranz Tetzner wymienia Popowo \u2014 razem z Siemirowicami, Bukowin\u0105, \u0141ebuni\u0105 i Dzi\u0119cielcem \u2014 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci w\u0105skiego pasa przygranicznego powiatu l\u0119borskiego, w kt\u00f3rych u schy\u0142ku XIX wieku mieszkali Kaszubi.\n\nParafia \u0142ebu\u0144ska by\u0142a dawniej fili\u0105 parafii w Bukowinie, a Ernst M\u00fcller wylicza jej duchownych od Johanna Cossiusa, urz\u0119duj\u0105cego oko\u0142o 1570 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmowa\u0142 Popowo w dw\u00f3ch osobnych pozycjach, bo wykaz dzieli\u0142 powiat na gminy wiejskie i obwody dworskie. W gminie wiejskiej, na stronie 188 pod pozycj\u0105 36, zapisano 90 ewangelik\u00f3w i 7 katolik\u00f3w; w obwodzie dworskim, na stronie 192 pod pozycj\u0105 136 \u2014 34 ewangelik\u00f3w i 25 katolik\u00f3w. W tym samym spisie katolik\u00f3w przypisano do parafii w Roz\u0142azinie (Roslasin), a urz\u0105d stanu cywilnego wskazano w Dzi\u0119cielcu (Dzincelitz).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W ha\u015ble Popowa u Br\u00fcggemanna stoi tylko zapis o pastorze z \u0141ebuni, kt\u00f3ry dawniej tu mieszka\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy); Wykaz obiekt\u00f3w zabytkowych gminy Cewice (za\u0142. nr 1 do GPOnZ), poz. 98 \u2014 Popowo, cmentarz ewangelicki, dzia\u0142ka nr 87-L; NMT GUGiK (cieniowanie rze\u017aby, lotnicze skanowanie laserowe) + ortofotomapa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Labuhn, s. 239; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 13; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 412\u2013413; \u201eHeimat-Kalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1937, s. 43; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1077.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"dokument urz\u0119dowy","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w zabytkowych gminy Cewice (za\u0142. nr 1 do GPOnZ), poz. 98 \u2014 Popowo, cmentarz ewangelicki, dz. nr 87-L","url":"https://bip.cewice.pl/pliki/cewice/zalaczniki/7991/zalacznik_nr_1-_spis_obiektow_zabytkowych.pdf"},{"typ":"dane przestrzenne","tytul":"NMT GUGiK (cieniowanie rze\u017aby, lotnicze skanowanie laserowe) + ortofotomapa","url":"https://mapy.geoportal.gov.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1077","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Labuhn, s. 239","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0948","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_popowo/popowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.478582,"lng":17.848275,"name_de":"Poppow","name_pl":"Popowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w Pordenowie zdewastowano po 1945 roku. W 2010 roku staraniem stowarzyszenia z Malborka urz\u0105dzono na nim lapidarium. Wed\u0142ug Marty Koperskiej-Ko\u015bmickiej by\u0142o to Stowarzyszenie Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Malborka FORUM; do takich lokalnych stara\u0144 zach\u0119ci\u0142y prace porz\u0105dkowe, kt\u00f3re mennonickie stowarzyszenie Mennoniten Arbeitskreis Polen prowadzi\u0142o na cmentarzach w Stawcu i Or\u0142owskim Polu. W lapidarium zgromadzono kamienne formy nagrobk\u00f3w, kt\u00f3re przetrwa\u0142y: piaskowcowe stele, cippusy oraz nagrobek w formie ksi\u0119gi. W\u015br\u00f3d tutejszych nagrobk\u00f3w Koperska-Ko\u015bmicka pokazuje na fotografii tak\u017ce obelisk. Pordenowo \u2014 po niemiecku Pordenau \u2014 le\u017cy na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich w dzisiejszej gminie Lichnowy; do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu malborskiego w rejencji gda\u0144skiej, a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Zachowa\u0142 si\u0119 tu mi\u0119dzy innymi dom podcieniowy z 1811 roku, przebudowany pod koniec XIX stulecia, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w 13 listopada 1995 roku pod numerem A-1571.\n\nPordenowo, wzmiankowane na pocz\u0105tku XIV wieku jako Pordenaw, w 1622 roku nale\u017ca\u0142o do Gro\u00df Lichtenau, czyli do Lichn\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142y zarazem jego parafi\u0105 katolick\u0105 i ewangelick\u0105. W 1820 roku urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej naliczy\u0142 tu 208 mieszka\u0144c\u00f3w: 51 luteran\u00f3w, 107 katolik\u00f3w i 50 mennonit\u00f3w. Wed\u0142ug spisu z 1820 roku parafia lutera\u0144ska by\u0142a w Lichnowach. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Lichnowach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1869 roku mieszka\u0142o tu 245 os\u00f3b w 20 domach: 112 katolik\u00f3w, 80 ewangelik\u00f3w, 51 mennonit\u00f3w i 2 baptyst\u00f3w.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 195 mieszka\u0144c\u00f3w w osiemnastu domach \u2014 76 ewangelik\u00f3w, 73 katolik\u00f3w i 46 os\u00f3b w rubryce innych chrze\u015bcijan. Agathon Harnoch wymienia Pordenau wraz z Altenau i Trappenfelde w okr\u0119gu szkolnym parafii Gro\u00df Lichtenau. Wed\u0142ug Harnocha parafia Gro\u00df Lichtenau liczy\u0142a 700 dusz i mia\u0142a cztery cmentarze.\n\nBernhard Schmid zapisa\u0142, \u017ce nie istnia\u0142 tu ani ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, ani ewangelicki; sta\u0142 drewniany dom modlitwy mennonit\u00f3w, wzniesiony w 1800 roku jako filia zboru w Lubieszewie. Wed\u0142ug Schmida dom modlitwy mia\u0142 mieszkanie s\u0142ugi ko\u015bcielnego, zakrysti\u0119, empor\u0119, ambon\u0119 i drewniane \u0142awy. Wn\u0119trze by\u0142o bez ozd\u00f3b, godne uwagi tylko dzi\u0119ki jasnemu, zgodnemu z materia\u0142em traktowaniu drewna. Wed\u0142ug Schmida na balustradzie empory wisia\u0142o kilka tarcz nagrobnych z po\u0142owy XIX wieku. Po 1945 roku zb\u00f3r rozebrano. Nurtu tutejszej gminy mennonickiej \u2014 flamandzkiego czy fryzyjskiego \u2014 Schmid nie podaje; notuje jedynie zale\u017cno\u015b\u0107 od zboru w Lubieszewie.\n\nArkusz Messtischblattu obejmuj\u0105cy Pordenowo, w wydaniu z 1900 roku, podpisuje przy drodze biegn\u0105cej na p\u00f3\u0142noc od wsi obiekt mennonicki \u2014 \u201eMennoniten-Kp.\u201d. W tym miejscu mapa ma sygnatur\u0119 budynku po wschodniej stronie szosy. Dzisiejszy cmentarz z lapidarium le\u017cy przy tej samej szosie, w pobli\u017cu miejsca podpisu. Ewidencja zabytk\u00f3w notuje cmentarz bez okre\u015blenia wyznania i bez powierzchni. W gminie Lichnowy jako ewangelickie oznaczono sze\u015b\u0107 cmentarzy: w Bor\u0119tach, D\u0105browie, Lichnowach, Lichn\u00f3wkach, Lisewie Malborskim i Parszewie. W ewidencji cmentarze katolickie opisano przy Bor\u0119tach, Lichnowach i Lisewie. Cmentarz w Pordenowie jest jedynym cmentarzem gminy Lichnowy, przy kt\u00f3rym ewidencja zabytk\u00f3w nie okre\u015bla wyznania. W 2008 roku wie\u015b liczy\u0142a 96 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gr. Lichtenau i podaje tu 68 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VIII, has\u0142o Pordenowo; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Marienburg, strona 14, pozycja 96; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 431 (has\u0142o Gr. Lichtenau); Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, Kreis Marienburg\u201d, Danzig 1919; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Lichnowy; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Messtischblatt 1:25 000, arkusz obejmuj\u0105cy Pordenau, wydanie 1900; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 42, nr 108; Cmentarz mennonicki w Pordenowie (OpenStreetMap); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 156, pozycja 105; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 58, 61.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Pordenowo (Pordenau) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-lichnowy/pordenowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VIII, has\u0142o Pordenowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 Marienburg 14/96; B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, Kreis Marienburg; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Marienburg 14/96","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 Marienburg 14/96; B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, Kreis Marienburg; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 Marienburg 14/96; B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, Kreis Marienburg; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 Marienburg 14/96; B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, Kreis Marienburg; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 WEZ gminy Lichnowy (WEZ/WUOZ 2026-08-29)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, Kreis Marienburg\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz obejmuj\u0105cy Pordenau, wydanie 1900","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarz mennonicki w Pordenowie (OpenStreetMap)","url":"https://www.openstreetmap.org/way/905236570"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 156, pozycja 105","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 58, 61","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/87998.pdf"}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0907","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.161771,"lng":18.898634,"name_de":"Pordenau","name_pl":"Pordenowo \u2014 cmentarz mennonicki (Pordenau)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pordenowo \u2014 po niemiecku Pordenau \u2014 jest wsi\u0105 na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, uw\u0142aszczon\u0105 w latach 1399 i 1410, a w XVII stuleciu zasiedlon\u0105 na nowo jako cz\u0119\u015b\u0107 Lichn\u00f3w. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do Rzeszy. Zachowa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi dom podcieniowy numer 36 z 1811 roku, przebudowany pod koniec XIX wieku i wpisany do rejestru zabytk\u00f3w 13 listopada 1995 roku pod numerem A-1571.\n\nPruski spis z 1776 roku wymienia tu dziesi\u0119\u0107 rodzin mennonickich o siedmiu nazwiskach: Claasen, Ens, Esau, Harder, Sawatski, Wiens i Woelcke. W 1800 roku mennonici wznie\u015bli drewniany dom modlitwy dla okolicznych wsi. W Pordenowie nigdy nie istnia\u0142 ani ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, ani ewangelicki. Dom modlitwy by\u0142 fili\u0105 zboru w Lubieszewie, po niemiecku Ladekopp; jak wszystkie inne, by\u0142a to budowla drewniana z mieszkaniem s\u0142ugi ko\u015bcielnego, podobna do domu modlitwy w Stogach, po niemiecku Heubuden. Wn\u0119trze by\u0142o bez ozd\u00f3b, godne uwagi tylko dzi\u0119ki jasnemu, zgodnemu z natur\u0105 materia\u0142u opracowaniu drewna; na balustradzie empory wisia\u0142o kilka tarcz nagrobnych z po\u0142owy XIX wieku. W Pordenowie mennonici flamandzcy nale\u017celi do zboru w Lubieszewie, fryzyjscy do Or\u0142owskiego Pola.\n\nW 1820 roku wie\u015b mia\u0142a 208 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 50 mennonit\u00f3w. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Lichnowach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1869 roku w dwudziestu domach mieszka\u0142o 245 os\u00f3b: 112 katolik\u00f3w, 80 ewangelik\u00f3w, 51 mennonit\u00f3w i 2 baptyst\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny wymienia w niej maj\u0105tki che\u0142mi\u0144skie i zagrody. Tutejsi ewangelicy \u2014 obok mennonit\u00f3w i katolik\u00f3w \u2014 nale\u017celi do parafii w Lichnowach; tak podaje S\u0142ownik geograficzny, tak samo spis z 1 grudnia 1905 roku, a statystyka Agathona Harnocha wylicza Pordenowo w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii lichnowskiej; Altenau i Trappenfelde wymienia tu\u017c po nim jako wsie przypisane do szk\u00f3\u0142. W 1905 roku by\u0142o tu 235 mieszka\u0144c\u00f3w: 94 ewangelik\u00f3w, 91 katolik\u00f3w i 50 innych chrze\u015bcijan. W 1936 roku wie\u015b liczy\u0142a 277 mieszka\u0144c\u00f3w i 36 mennonit\u00f3w.\n\nW lutym 1945 roku wie\u015b na Wielkich \u017bu\u0142awach zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Po 1945 roku dom modlitwy zniszczono, a cmentarz mennonicki zdewastowano.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lichnowy (Gro\u00df Lichtenau) i podaje tu 68 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 252; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Pordenowo; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 431, has\u0142o \u201eGr. Lichtenau\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 grudnia 1905 roku, Berlin 1908, s. 80\u201381, poz. 84; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia, has\u0142o Pordenau; zulawy.infopl.info \u2014 Pordenowo; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 156, pozycja 105; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 42, powiat malborski, nr 108; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35.*","built_year":1800,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Pordenowo \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Pordenowo"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info \u2014 Pordenowo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Pordenowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VIII, has\u0142o Pordenowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 252","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 156, pozycja 105","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 42, nr 108","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0423","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1509,"lng":18.9031,"name_de":"Pordenau","name_pl":"Pordenowo \u2014 mennonicki dom modlitwy (Pordenau, nieistniej\u0105cy)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Posto\u0142owie jest uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 89. Dat za\u0142o\u017cenia i zamkni\u0119cia dokumentacja nie podaje. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono rozstrzygni\u0119cia, czy czynny dzi\u015b we wsi cmentarz parafialny jest kontynuacj\u0105 dawnego ewangelickiego, czy odr\u0119bnym obiektem. Karta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201eCmentarz bardzo zdewastowany\u201d. Z dawnego wyposa\u017cenia pozosta\u0142 wtedy jeden krzy\u017c \u017celiwny z napisem, a najstarszy czytelny nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 7 pa\u017adziernika 1875 roku. Cmentarz o powierzchni 0,16 hektara le\u017ca\u0142 na skraju lasu, oko\u0142o dziewi\u0119ciuset metr\u00f3w od zabudowa\u0144. W 1986 roku starsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza otacza\u0142o kamienne obwa\u0142owanie. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d o\u015bmiu cmentarzy parafii w Sobowidzu, licz\u0105cej wtedy 2655 ewangelik\u00f3w.\n\nPosto\u0142owo \u2014 po niemiecku Postelau \u2014 le\u017cy na po\u0142udniowym skraju Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, dzi\u015b w gminie Tr\u0105bki Wielkie. Spis z 1 grudnia 1885 roku (strony 28\u201329, pozycja 23) i spis z 1 grudnia 1910 roku (ta sama pozycja) umieszczaj\u0105 wie\u015b w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau). Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje Postelau w powiecie gda\u0144skim ziemskim (Danziger Land-Kreis). W 1910 roku urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Golmkau.\n\nW Posto\u0142owie sta\u0142 przed Reformacj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142; jego dzieje opisa\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. Wed\u0142ug Fankidejskiego przed Reformacj\u0105 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Skarszewach, ale mia\u0142a w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, jak si\u0119 zdaje parafialn\u0105, bo dla proboszcza zapisane by\u0142y cztery w\u0142\u00f3ki. W czasie d\u0142ugoletniego panowania ewangelik\u00f3w w Skarszewach mieszka\u0144cy Posto\u0142owa, nak\u0142onieni \u2014 jak pisze wizytator \u2014 przez tamtejszych predykant\u00f3w, przyj\u0119li wyznanie lutera\u0144skie, a ko\u015bci\u00f3\u0142ek podupad\u0142 ca\u0142kowicie. W 1583 roku trzy proboszczowskie w\u0142\u00f3ki le\u017ca\u0142y od\u0142ogiem, czwart\u0105 obrabia\u0142 niejaki Micha\u0142 Maciek. Wie\u015b przy\u0142\u0105czono p\u00f3\u017aniej do parafii w Tr\u0105bkach.\n\nUrz\u0119dowy spis z 1820 roku notuje tu 93 mieszka\u0144c\u00f3w: 34 luteran\u00f3w i 59 katolik\u00f3w; luteranie nale\u017celi do parafii w Sobowidzu (Sobbowitz), katolicy \u2014 do parafii w Tr\u0105bkach Wielkich (Gro\u00df Trampken). Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1869 roku z 400 mieszka\u0144c\u00f3w 211 by\u0142o katolikami, a 189 ewangelikami. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 450 os\u00f3b \u2014 224 m\u0119\u017cczyzn i 226 kobiet, 198 ewangelik\u00f3w i 252 katolik\u00f3w. W tym spisie ewangelik\u00f3w przypisano do dw\u00f3ch parafii naraz: w Sobowidzu i w Skarszewach. W spisie z 1910 roku ewangelik\u00f3w przypisano do Sobowidza, katolik\u00f3w do Tr\u0105bek Wielkich. Agathon Harnoch w 1890 roku wymienia Postelau w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii w Sobowidzu. Wed\u0142ug Harnocha parafia w Sobowidzu liczy\u0142a wtedy oko\u0142o czterech tysi\u0119cy dusz i mia\u0142a dziewi\u0119\u0107 cmentarzy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sobowidz (Sobbowitz) i podaje tu 121 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 205\u2013206; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Dirschau, s. 28\u201329, poz. 23; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Sobbowitz; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 210\u2013211, nr 133; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 20; karta cmentarza w Posto\u0142owie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 54, pozycja 235; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 89, Posto\u0142owo)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 205","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 54, pozycja 235","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0373","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.137322,"lng":18.47505,"name_de":"Postelau","name_pl":"Posto\u0142owo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Brak \u017ar\u00f3d\u0142a potwierdzaj\u0105cego istnienie ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w samym Pot\u0119gowie. Wiejski ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny tego rejonu (pw. \u015bw. Stanis\u0142awa) znajduje si\u0119 w Sk\u00f3rowie i jest murowany z 1859 r.; przynale\u017cno\u015b\u0107 Pot\u0119gowa do tej \u015bwi\u0105tyni niepewna.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburska","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""}]},"gps_precision":"geocoded","id":"KOS-0302","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.48193,"lng":17.49114,"name_de":"Pottangow","name_pl":"Pot\u0119gowo","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W Potoku, w gminie Miastko, jest dawny cmentarz ewangelicki. Po 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Polski, a ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono.\n\nPotok, po niemiecku Pottack, by\u0142 maj\u0105tkiem szlacheckim (Rittergut) w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wed\u0142ug Emila Gohrbandta (1938) by\u0142 to jeden z folwark\u00f3w za\u0142o\u017conych na wielkim wrzosowisku, bez grunt\u00f3w podlegaj\u0105cych podatkowi; na jego polach powsta\u0142y mniejsze folwarki Olsewie i Steinburg oraz m\u0142yn wodny, a na pocz\u0105tku XIX wieku folwark Poggenberg. Pierwszymi w\u0142a\u015bcicielami byli Puttkamerowie z Cetynia. W 1755 roku maj\u0105tek przeszed\u0142 na 25 lat do Matthiasa Friedricha von Schmudde, a w 1792 roku wykupi\u0142 go August Karl Leberecht von Puttkamer. W 1875 roku Agathon von Puttkamer sprzeda\u0142 Pottack wraz z Karlswalde, Gloddow i Wustrow Wilhelmowi von Zitzewitzowi z Zezenowa; w 1917 roku dobra otrzyma\u0142 jego syn Ernst. Potok pozosta\u0142 wsi\u0105 wy\u0142\u0105cznie dworsk\u0105. W 1927 roku maj\u0105tek rozparcelowano na 16 gospodarstw rentowych, a przy reformie gmin w 1928 roku w\u0142\u0105czono go wraz z folwarkami do gminy wiejskiej Viartlum (Wiatro\u0142om).\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy Potok mia\u0142 w Ponikle (Ponickel). Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, w dziale obwod\u00f3w dworskich (strona 166, pozycja 99), naliczy\u0142 tu 146 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika, jedn\u0105 osob\u0119 wyznania moj\u017ceszowego i 25 innych chrze\u015bcijan. Ten sam spis przypisuje Potok do parafii ewangelickiej w Ko\u0142czyg\u0142owach (Alt Kolziglow); Br\u00fcggemann w 1784 roku pisze, \u017ce nale\u017ca\u0142 do parafii w Cetyniu (Zettin), w synodzie s\u0142upskim. Wykaz Meyersa podaje tu wed\u0142ug spisu z 1910 roku 107 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobne krzy\u017ce i coko\u0142y wy\u0142amane, drzewostan w 75 %\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, w rozwidleniu dr\u00f3g gruntowych, w\u015br\u00f3d lasu, i nie mia\u0142 ani muru, ani bramy; naliczono wtedy 11 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w i 17 mogi\u0142, a najstarszy zachowany nagrobek, \u017celiwny krzy\u017c, pochodzi\u0142 z 1894 roku. Ziele\u0144 tworzy\u0142y szpalery \u015bwierk\u00f3w i sosen w dobrym stanie zdrowotnym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 166\u2013167, pozycja 99; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 508 (has\u0142o Pottack); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 800; E. Gohrbandt, \u201eOrtsgeschichte\u201d, w: \u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, 1938, has\u0142o Pottack; karta cmentarza w Potoku, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u015aladami rodowych maj\u0105tk\u00f3w ziemskich \u2014 miejscowo\u015bci w gm. Miastko (SP3 Miastko)","url":"https://sp3.miastko.pl/zalaczniki/dokumenty/it%20miejscowosci%20w%20gm.%20Miastko.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 800","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017\u20132020, uchwa\u0142a nr XLV/420/2017 Rady Miejskiej w Miastku z dnia 24 listopada 2017 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2018, poz. 29, s. 41","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2018&book=0&position=29"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0615","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.142053,"lng":17.177266,"name_de":"Pottack","name_pl":"Potok \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Potu\u0142y, po niemiecku Patull, to ma\u0142a miejscowo\u015b\u0107 w gminie St\u0119\u017cyca. W dawnym podziale wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego. Cmentarz ewangelicki le\u017cy przy ulicy Rzemie\u015blniczej, na dzia\u0142ce numer 57, i figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w gminy St\u0119\u017cyca. Punkt wskazany przez Marka Drzewieckiego \u2014 54,221214 i 18,093918 \u2014 wypada oko\u0142o kilometra na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od \u015brodka wsi. Daty za\u0142o\u017cenia ani zamkni\u0119cia cmentarza ewidencja nie podaje. Gminny program opieki nad zabytkami z 2014 roku wymienia we wsi \u201emocno zaniedbany, opuszczony cmentarz\u201d poewangelicki. W programie cmentarz le\u017cy na wsch\u00f3d od wsi, przy dawnej drodze do Szymbarka. Opis wsi w serwisie kartuzy.info dodaje, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w jest zniszczona.\n\nW 1284 roku Potu\u0142y (Potuli) le\u017ca\u0142y w ziemi Pirsna, kt\u00f3r\u0105 ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II nada\u0142 w S\u0142upsku Gertrudzie, c\u00f3rce Sambora II. Potu\u0142y nale\u017ca\u0142y od 1311 roku do w\u00f3jtostwa tczewskiego jako dobra s\u0142u\u017cebne na prawie polskim. Wie\u015b zniszczy\u0142a wojna trzynastoletnia i w 1591 roku Patull by\u0142 pustym maj\u0105tkiem klasztoru kartuz\u00f3w, z kt\u00f3rego korzystali ch\u0142opi z Gollubien. W 1616 roku klasztor osadzi\u0142 tu sze\u015bciu niemieckich ch\u0142op\u00f3w ewangelik\u00f3w na 12 w\u0142\u00f3kach, z dziewi\u0119cioma latami wolnizny. W 1634 roku klasztor skar\u017cy\u0142 starost\u0119 ko\u015bcierskiego o wyci\u0119cie w Patull 270 d\u0119b\u00f3w. W 1670 roku by\u0142o tu pi\u0119ciu ch\u0142op\u00f3w i karczmarz, a d\u017cuma z 1710 roku zostawi\u0142a z sze\u015bciu p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w i ogrodnika dw\u00f3ch ch\u0142op\u00f3w i jednego ogrodnika.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 Patul jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105, dawniej nale\u017c\u0105c\u0105 do klasztoru w Kartuzach, z o\u015bmioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i dziewi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 21 budynk\u00f3w mieszkalnych i 156 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 151 ewangelik\u00f3w i pi\u0119ciu katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku; katolicy \u2014 do parafii w Gor\u0119czynie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Szymbarku.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 158 mieszka\u0144c\u00f3w w 22 domach \u2014 151 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 220 os\u00f3b: 193 poda\u0142y niemiecki jako mow\u0119 ojczyst\u0105 i wszystkie by\u0142y wyznania ewangelickiego. W spisie z 1910 roku 27 os\u00f3b poda\u0142o kaszubski jako mow\u0119 ojczyst\u0105 i wszystkie one by\u0142y wyznania katolickiego. W 1885 roku, tak samo jak w 1910 roku, ewangelicy z Potu\u0142 nale\u017celi do parafii w Szymbarku. Siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu urz\u0119dowego by\u0142 Szymbark.\n\nPierwszy spis Rzeczypospolitej, z 1921 roku, odnotowa\u0142 187 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 163 wyznania ewangelickiego. Narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142y 123 osoby, a polsk\u0105 64.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 193 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 50\u201351, poz. 85; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 76; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina St\u0119\u017cyca, poz. 16; M. Drzewiecki, fotobaza cmentarzy (punkt \u201ePotu\u0142y\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami gminy St\u0119\u017cyca na lata 2014\u20132017, 2014; \u201ePotu\u0142y\u201d \u2014 opis wsi w serwisie kartuzy.info; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 124, pozycja 313; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 23, 30, 56; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 111; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 78\u201379, 175; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 124, pozycja 313","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 23, 30, 56","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 111","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 78\u201379, 175","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0341","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.221214,"lng":18.093918,"name_de":"Patull","name_pl":"Potu\u0142y \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Powa\u0142kach zajmuje prostok\u0105t 41 na 100 metr\u00f3w. Zachowane nagrobki pochodz\u0105 z pierwszej po\u0142owy XX wieku; grob\u00f3w jest czterna\u015bcie, a napis daje si\u0119 odczyta\u0107 tylko na jednej tablicy. Wed\u0142ug inwentaryzacji Andrzeja Lorbieckiego z 2019 roku jedyna czytelna tablica nale\u017cy do ma\u0142\u017conk\u00f3w Schlichter\u00f3w: Carla, urodzonego 15 wrze\u015bnia 1843 roku i zmar\u0142ego 18 pa\u017adziernika 1908 roku, oraz Caroline, urodzonej 20 czerwca 1847 roku i zmar\u0142ej 29 marca 1913 roku. Wed\u0142ug Lorbieckiego pogrzeb Caroline Schlichter w 1913 roku by\u0142 ostatnim poch\u00f3wkiem na cmentarzu. Z dawnego za\u0142o\u017cenia przetrwa\u0142y relikty; w 2021 roku teren uporz\u0105dkowa\u0142 i upami\u0119tni\u0142 Gminny O\u015brodek Kultury w Chojnicach.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski pisze, \u017ce wie\u015b jest star\u0105 siedzib\u0105 Powalskich, a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 fili\u0119 Chojnic, patronatu prywatnego \u2014 zburzyli Krzy\u017cacy w 1519 roku. Odbudowano go \u201ew do\u015b\u0107 obszernych rozmiarach\u201d, poniewa\u017c przez ca\u0142y czas, kiedy luteranie panowali w Chojnicach \u2014 od 1555 do 1616 roku \u2014 proboszcz chojnicki mieszka\u0142 zwykle w Powa\u0142kach, przez co ko\u015bci\u00f3\u0142 tutejszy sta\u0142 si\u0119 parafialnym. Po powrocie proboszcza do miasta w 1616 roku wie\u015b zn\u00f3w by\u0142a fili\u0105 i ko\u015bci\u00f3\u0142 szybko podupad\u0142: wizytator Trebnic zanotowa\u0142 w 1653 roku, \u017ce na jego miejscu sta\u0142a tylko ma\u0142a kapliczka, sama bliska upadku, w kt\u00f3rej nie odprawiano nabo\u017ce\u0144stw.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Powa\u0142ki nale\u017ca\u0142y do W\u0142adys\u0142awa Franciszka Grabowskiego, od 1744 roku do Antona Heinricha von Lehwald-Powalskiego, od 1749 roku do Franza Karla von Weihera, od 1763 roku do jego siostry Sophii Constantii, zam\u0119\u017cnej von Somnitz. W wykazie wasali z 1774 roku Powa\u0142ki figuruj\u0105 w\u015br\u00f3d d\u00f3br 32-letniego Franza von Somnitza, by\u0142ego porucznika pruskiego i majora polskiego, mieszkaj\u0105cego w Charbrowie w ziemi l\u0119borskiej. W 1777 roku Powa\u0142ki przesz\u0142y na Franza Christopha von Somnitza, syna Sophii Constantii, a w 1778 roku na Jakuba Schur-Lipi\u0144skiego.\n\nPfarrerbuch M\u00fcllera notuje, \u017ce Christian Aegidius Rotzoll, pastor w Osiekach L\u0119borskich w latach 1783\u20131822, urodzi\u0142 si\u0119 20 grudnia 1756 roku w \u201ePowalke bei Konitz in Westpreu\u00dfen\u201d. Wed\u0142ug M\u00fcllera zmar\u0142 on 31 grudnia 1822 roku. W urz\u0119dowym podr\u0119czniku z 1868 roku Powa\u0142ki nosz\u0105 nazw\u0119 Powalken.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Powalken* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu dziewi\u0119\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych i 95 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 32 ewangelik\u00f3w i 63 katolik\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Chojnicach; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Gro\u00df Kladau*. S\u0142ownik geograficzny nazywa Powa\u0142ki dobrami rycerskimi oddalonymi o siedem kilometr\u00f3w od Chojnic i podaje stan z 1867 roku: 100 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 57 katolik\u00f3w i 43 ewangelik\u00f3w. W Chojnicach by\u0142y parafie, do kt\u00f3rych nale\u017celi katolicy i ewangelicy z Powa\u0142ek. Tamtejsza parafia ewangelicka prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi od 1632 roku, a oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a 8790 dusz; statystyka Agathona Harnocha wymienia Powa\u0142ki w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych.\n\nPierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku uj\u0105\u0142 Powa\u0142ki jako obw\u00f3d dworski i naliczy\u0142 w czterdziestu sze\u015bciu domach 332 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 157 m\u0119\u017cczyzn i 175 kobiet \u2014 w\u015br\u00f3d nich 207 ewangelik\u00f3w i 125 katolik\u00f3w. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 215 os\u00f3b, polsk\u0105 109, inn\u0105 osiem. Wed\u0142ug tego spisu folwark Powa\u0142ki wraz z le\u015bnicz\u00f3wk\u0105 K\u0142odawka liczy\u0142 104 osoby, w tym 90 ewangelik\u00f3w i czternastu katolik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W ewidencji konserwatorskiej kwatera figuruje pod pozycj\u0105 235 z area\u0142em 0,31 hektara, a wymiary cmentarza podawane s\u0105 jako 41 na 100 metr\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 169 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VIII, has\u0142o Powa\u0142ki; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 15, poz. 27; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Konitz, s. 500; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 329\u2013330; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 258; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 409; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), poz. 235; A. Lorbiecki, \u201eInwentaryzacja cmentarzy na terenie gminy Chojnice (cz. I)\u201d, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 35 (2019), s. 244\u2013247; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1341 (s. 125); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 46\u201347; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl)","url":"https://www.gokchojnice.pl/zabytkowe-cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VIII, has\u0142o Powa\u0142ki","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1341 (s. 125)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0092","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.738436,"lng":17.62023,"name_de":"Powalken","name_pl":"Powa\u0142ki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Prabuty, po niemiecku Riesenburg, to miasto w gminie Prabuty, w powiecie kwidzy\u0144skim. Wed\u0142ug spisu z 1885 roku miasto nale\u017ca\u0142o do powiatu suskiego (Kreis Rosenberg) w rejencji kwidzy\u0144skiej. Spis ten wykaza\u0142 w mie\u015bcie 4284 mieszka\u0144c\u00f3w: 3588 ewangelik\u00f3w, 527 katolik\u00f3w, 32 innych chrze\u015bcijan, 136 \u017byd\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 innego lub nieokre\u015blonego wyznania.\n\nKarta cmentarza z 1986 roku (opracowanie: J. Gzowski) nie podaje daty za\u0142o\u017cenia cmentarza. Po\u0142o\u017cenie karta opisuje tak: \u201eCmentarz po\u0142o\u017cony jest na wschodnim skraju Prabut, po p\u00f3\u0142nocnej stronie ul. Parkowej i Malborskiej\u201d; od wschodu i p\u00f3\u0142nocy cmentarz graniczy wed\u0142ug karty z ulic\u0105 Zieln\u0105, od zachodu z ogrodami dzia\u0142kowymi i le\u017cy na wzniesieniu. Powierzchni\u0119 karta podaje jako 2,92 hektara, w tym oko\u0142o 1 hektara wolnego, najstarszy nagrobek datuje na pocz\u0105tek XX wieku, a przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 okre\u015bla jako dawniej \u201eewangelicki\u201d, obecnie \u201ekomunalny\u201d. W\u015br\u00f3d element\u00f3w cmentarza karta wymienia mur ogrodzeniowy, odnowion\u0105 bram\u0119 i kaplic\u0119, wszystkie z drugiej po\u0142owy XIX wieku, a tak\u017ce oko\u0142o 6 nagrobk\u00f3w i oko\u0142o 4 mogi\u0142 z pierwszej po\u0142owy XX wieku (do 1945 roku) oraz oko\u0142o 1700 nagrobk\u00f3w i oko\u0142o 100 mogi\u0142 z drugiej po\u0142owy XX wieku. Uk\u0142ad karta opisuje tak: \u201ecmentarz o formie zbli\u017conej do trapezu, aleje w przybli\u017ceniu pod k\u0105tem prostym wyznaczaj\u0105 nier\u00f3wne kwatery o znacznej rozpi\u0119to\u015bci wielko\u015bci\u201d.\n\nStan cmentarza w chwili sporz\u0105dzenia karty: \u201eCmentarz na nowo komponowany, zachowane niekt\u00f3re elementy przestrzenne i drzewostanu. [\u2026] Nagrobki w\u0142a\u015bciwie w ca\u0142o\u015bci usuni\u0119te /Sprzed 1945 r./\u201d. Drzewostan karta okre\u015bla jako \u201eznacznie uszczuplony\u201d, zachowany w oko\u0142o 30 procentach; jako istniej\u0105ce zagro\u017cenie podaje: \u201eCa\u0142kowite zniszczenie dawnego uk\u0142adu i drzewostanu w planowanych pracach porz\u0105dkowych\u201d, i zaleca wstrzymanie wycinki drzew oraz projekt zieleni. Karta okre\u015bla cmentarz jako czynny. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w (zabytek.pl) obiekt figuruje jako \u201ecmentarz ewangelicki, ob. komunalny\u201d, z datowaniem \u201edata nieznana\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w opisie po\u0142o\u017cenia. Karta cmentarza z 1986 roku umieszcza cmentarz \u201ena wschodnim skraju Prabut\u201d, a punkt obiektu w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w le\u017cy oko\u0142o 0,9 kilometra na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od fary; do obrysu cmentarza w OpenStreetMap, w kt\u00f3rym le\u017cy ten punkt, przylegaj\u0105 ulice Parkowa, Malborska i Zielna, wymienione na karcie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w Prabutach, oprac. J. Gzowski, 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 695230); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Rosenberg, s. 82\u201383, poz. 4.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w Prabutach, oprac. J. Gzowski, 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki,-ob-695230/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.113707/1"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"zabytek.pl \u2014 Prabuty, cmentarz ewangelicki, ob. komunalny; data nieznana (ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki,-ob-695230"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg, s. 82, poz. 4 \u201eRiesenburg \u2020\u2020\u201d","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1212","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.762351,"lng":19.196478,"name_de":"Riesenburg","name_pl":"Prabuty \u2014 cmentarz ewangelicki przy ulicy Parkowej (dzi\u015b komunalny)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy ulicy Zamkowej w Prabutach, po niemiecku Riesenburg, stoi ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 zwany polskim \u2014 druga, obok wielkiej fary, \u015bwi\u0105tynia ewangelickiego probostwa w mie\u015bcie. Po\u0142o\u017cenie obiektu podano w przybli\u017ceniu. Urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201epolski\u201d, datowany na lata 1378\u20131409, wiek osiemnasty i rok 1871, pod numerem A-85 z 19 grudnia 1957 roku. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IX, 1888) ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 w Prabutach, po niemiecku Riesenburg, nazywano tak\u017ce bernardy\u0144skim (Bernhardiner albo kleine Kirche), a dawniej ko\u015bcio\u0142em pod zamkiem (Kirche unter dem Schlosse); w 1789 roku odprawiano w nim nabo\u017ce\u0144stwo polskie, a biskup Jan IV (1480\u20131501) podarowa\u0142 go karmelitom w Gda\u0144sku.\n\nAgathon Harnoch opisa\u0142 w 1890 roku budowl\u0119 wzniesion\u0105 w stylu roma\u0144skim, ze smuk\u0142\u0105 sze\u015bcioboczn\u0105 wie\u017cyczk\u0105 bez dzwon\u00f3w na zachodnim szczycie; szczyt wystaj\u0105cy ponad dach ko\u015bcio\u0142a by\u0142 a\u017curowy i opatrzony wie\u017cyczkami, o\u0142tarz z ambon\u0105 tworzy\u0142y jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, organy mia\u0142y siedem g\u0142os\u00f3w, a strop i ch\u00f3r pokrywa\u0142y obrazy. Na jednym ko\u0144cu stropu widnia\u0142a \u0142aci\u0144ska inskrypcja o pocz\u0105tkach kultu w tym miejscu, druga za\u015b, nad o\u0142tarzem i ambon\u0105, g\u0142osi\u0142a, \u017ce ma\u0142a \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a w 1722 roku i zosta\u0142a odbudowana rok p\u00f3\u017aniej kosztem kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma I. W 1871 roku ko\u015bci\u00f3\u0142ek odnowi\u0142 pan von Francius z Kaltenhof za 210 talar\u00f3w. Wed\u0142ug \u0142aci\u0144skiej inskrypcji na jednym ko\u0144cu stropu podwaliny pod kult w tym miejscu po\u0142o\u017cy\u0142a Regula Bernhardi.\n\nWed\u0142ug Bernharda Schmida, autora inwentarza zabytk\u00f3w powiatu suskiego z 1906 roku, ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142, zwany polskim, stoi poza murem miejskim, przy po\u0142udniowo-zachodnim naro\u017cniku miasta; pierwotnie by\u0142 tylko kaplic\u0105, a ko\u015bcio\u0142em parafialnym gminy wiejskiej sta\u0142 si\u0119 dopiero w czasach ksi\u0105\u017c\u0119cych. Najpewniej jest to kaplica Mariacka, kt\u00f3r\u0105 biskup Jan I M\u00f6nch (1378\u20131409) zbudowa\u0142 \u201ein suburbio Castri Resinburg\u201d, czyli na podzamczu; obok za\u0142o\u017cono wtedy cmentarz dla domownik\u00f3w i s\u0142u\u017cby biskupa. Za nast\u0119pnego biskupa, Jana II Rymanna, w 1412 roku ponownie wyra\u017anie potwierdzono niezale\u017cno\u015b\u0107 kaplicy od ko\u015bcio\u0142a parafialnego i jej przynale\u017cno\u015b\u0107 do zamku, a w zamian zwolniono proboszcza prabuckiego z czynszu od jednej w\u0142\u00f3ki, nadanej mu przez biskupa Jana I. Wizytacja z 1576 roku zapisa\u0142a: \u201edie polnische Kirche ist nott\u00fcrftig erbauet\u201d, czyli \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 polski zbudowano ledwie wystarczaj\u0105co, i poleci\u0142a ojcom ko\u015bcielnym dba\u0107 o jego utrzymanie. Wed\u0142ug rachunku urz\u0119du prabuckiego z lat 1618\u20131619 przy\u0142\u0105czono do niego cztery w\u0142\u00f3ki ko\u015bcio\u0142a w Wachsmuth, kt\u00f3ry popad\u0142 w ruin\u0119, a polscy ojcowie ko\u015bcielni kupili w tym samym roku rachunkowym na napraw\u0119 200 cegie\u0142 i 400 holenderskich dach\u00f3wek. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wypali\u0142 si\u0119 13 maja 1722 roku. Jest to jedna sala o wymiarach 7,10 na 15,25 metra w \u015bwietle, z zakrysti\u0105 dobudowan\u0105 od wschodu w 1723 roku; na stropie z desek namalowano po\u015brodku Chrystusa z ranami, a w naro\u017cnikach ewangelist\u00f3w. W\u015br\u00f3d sprz\u0119t\u00f3w Schmid wymienia cynowy dzban z pokryw\u0105 z napisem \u201eKirchen kan Vor die refermirte Gemein Anno 1727 9 Febriar\u201d, a w\u015br\u00f3d wyposa\u017cenia fary \u2014 mosi\u0119\u017cny paj\u0105k z kul\u0105 i dwug\u0142owym or\u0142em, kt\u00f3ry wed\u0142ug napisu podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi polskiemu w 1736 roku Georg Contag, dawny ojciec ko\u015bcielny.\n\nW 1807 roku Francuzi urz\u0105dzili w obu prabuckich ko\u015bcio\u0142ach magazyny siana i s\u0142omy. W ma\u0142ym ko\u015bciele g\u0142oszono kazania po polsku; pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku w obu prabuckich ko\u015bcio\u0142ach m\u00f3wiono tylko po niemiecku. W ko\u015bciele wielkim obaj duchowni zmieniali si\u0119 przy o\u0142tarzu, w ma\u0142ym urz\u0119dowa\u0142 drugi z nich w te przedpo\u0142udnia, w kt\u00f3re by\u0142 wolny. Mathias Eichel by\u0142 przed 1711 rokiem \u201epolnischer Cantor in Riesenburg\u201d, p\u00f3\u017aniej duchownym w Dzierzgoniu.\n\nProbostwo prabuckie mia\u0142o dwie wsp\u00f3lnoty: miejsk\u0105 i wiejsk\u0105. Duchownymi gminy wiejskiej byli od dawna diakoni, a pierwszym wymienionym z nazwiska jest Benedict Grube, wzmiankowany od 1550 roku. Diakoni prabuccy byli w latach 1579\u20131812 zarazem duchownymi w Gdakowie, kt\u00f3re do tego roku pozostawa\u0142o fili\u0105 Prabut; wtedy te\u017c diakonat zniesiono, ale wkr\u00f3tce zn\u00f3w ustanowiono drugiego duchownego. Jednym z diakon\u00f3w prabuckich by\u0142 Johann Ernst Boretius, rodem z Nawiad (Aweyden) na Mazurach, w 1754 roku powo\u0142any na diakonat w Prabutach i probostwo w Gdakowie; po \u015bmierci poprzednika, r\u00f3wnie\u017c diakona prabuckiego, prowadzi\u0142 dalej ksi\u0119g\u0119 chrzt\u00f3w, zgon\u00f3w i \u015blub\u00f3w (EZA, sygn. 7397, Archion 27104, skan 2). Do 1812 roku ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 w Prabutach by\u0142 zwi\u0105zany jako filia z Gdakowem, a oba te ko\u015bcio\u0142y pozostawa\u0142y pod patronatem drugiego duchownego w Prabutach. Pierwszym duchownym gminy miejskiej by\u0142 Wawrzyniec Morgenstern (Laurentius Morgenstern) ze S\u0142upska, przys\u0142any do Prus przez doktora Marcina Lutra i ustanowiony przez biskupa pomeza\u0144skiego Erharda von Queiss \u2014 wed\u0142ug Ludwiga Rhesy oko\u0142o 1524 roku, wed\u0142ug Harnocha w 1525 roku; w 1543 roku odszed\u0142 do Pas\u0142\u0119ka. Do 1834 roku naliczono w Prabutach dwudziestu jeden pastor\u00f3w gminy miejskiej i dwudziestu o\u015bmiu duchownych gminy wiejskiej. Katolicy mieli w mie\u015bcie w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 od 1879 roku.\n\nFranciszek Burchardi (Franciscus Burchardi) pochodzi\u0142 ze \u015bl\u0105skiego Lw\u00f3wka. Autor r\u0119kopi\u015bmiennych dopisk\u00f3w w gda\u0144skim spisie duchownych Ephraima Praetoriusa zanotowa\u0142 o nim: \u201eBy\u0142 s\u0142uchaczem Lutra\u201d. Zanim przyby\u0142 do Gda\u0144ska, mia\u0142 by\u0107 proboszczem w Prabutach; ust\u0105pi\u0142 stamt\u0105d w 1554 roku, poniewa\u017c sprzeciwi\u0142 si\u0119 sakramentarzom, a w 1572 roku usuni\u0119to go w Toruniu z urz\u0119du ca\u0142kowicie. W Gda\u0144sku, dzi\u0119ki wstawiennictwu duchowie\u0144stwa miejskiego, otrzyma\u0142 parafi\u0119 w Cedrach Wielkich i Ma\u0142ych. Zapis dotyczy prabuckiej parafii szesnastego wieku, nie tego budynku. Ludwig Rhesa prowadzi go jako drugiego pastora gminy miejskiej, powo\u0142anego w lipcu 1547 roku; w 1560 roku przeszed\u0142 na probostwo do Torunia, a zmar\u0142 w 1590 roku jako pastor w Cedrach Wielkich. Wed\u0142ug Hermanna Freytaga z\u0142o\u017cono go w Prabutach z urz\u0119du oko\u0142o 1554 roku jako przeciwnika osjandryzmu.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku Prabuty liczy\u0142y 4284 mieszka\u0144c\u00f3w: 3588 ewangelik\u00f3w, 527 katolik\u00f3w, 32 innych chrze\u015bcijan, 136 \u017byd\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania. W latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* (tom wydany w 1888 roku) opisywa\u0142 Prabuty jako miasto w Pomezanii, w powiecie suskim, 20 kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Kwidzyna. Miasto le\u017ca\u0142o nad rzek\u0105 Liwn\u0105, po niemiecku *Liebe*, niedaleko jeziora Dzierzgo\u0144, przy trakcie z Kwidzyna do Susza. By\u0142a tu stacja kolei malborsko-m\u0142awskiej, urz\u0105d pocztowy i s\u0105d okr\u0119gowy. W mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142a cukrownia, kt\u00f3ra w 1886 roku przerobi\u0142a 355 660 cetnar\u00f3w burak\u00f3w. Prabuty mia\u0142y te\u017c wodoci\u0105g za\u0142o\u017cony mi\u0119dzy 1726 a 1737 rokiem.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Riesenburg ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1670 roku, konfirmacji od 1823 i wykaz komunikant\u00f3w od 1870 roku, a dla gminy wiejskiej \u2014 ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i zgon\u00f3w od 1719 roku, \u015blub\u00f3w od 1753, konfirmacji od 1840 i wykaz komunikant\u00f3w od 1870 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1670\u2014 K 1870\u2014 Konf 1823\u2014. F\u00fcr Riesenburg-Landgemeinde Tf St 1719\u2014 Tr 1753\u2014 K 1870\u2014 Konf 1840\u2014.\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Franciszek Burchardi odszed\u0142 z Prabut wed\u0142ug dopisku do Praetoriusa w 1554 roku, poniewa\u017c sprzeciwi\u0142 si\u0119 sakramentarzom, wed\u0142ug Freytaga oko\u0142o 1554 roku jako przeciwnik osjandryzmu, wed\u0142ug Rhesy w 1560 roku. S\u0142ownik geograficzny (tom IX, 1888) podaje, \u017ce ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 podarowa\u0142 karmelitom w Gda\u0144sku biskup Jan IV (1480\u20131501); Bernhard Schmid (1906, s. 191) uwa\u017ca go natomiast za kaplic\u0119 Mariack\u0105 zbudowan\u0105 przez biskupa Jana I M\u00f6ncha (1378\u20131409), kt\u00f3rej niezale\u017cno\u015b\u0107 od fary ponownie potwierdzono w 1412 roku, a o karmelitach w opisie Prabut nie wspomina.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 3710 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 5384 dusze. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1903 roku, Paulus Zimmermann, urodzony w 1870 roku, a drugim duchownym (Landpfarrer und Stadtprediger) by\u0142 od 1892 roku Otto Maey, urodzony w 1865 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Michael Jackstein (1811), Johann Carl Martin Labes (1823), Johann Carl Martin Labes (1831), Franz Theodor Leyde (1832\u20131836), Carl Rudolf Pfeil (1840), Friedrich Wilhelm Rouselle (1859), Karl Ferdinand Polenske (1886), Otto Hermann Maey (1892), Franz Hammler (1934). Ksi\u0119ga zna te\u017c 32 wcze\u015bniejszych duchownych, najdawniejszego z 1544 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePrabuty\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 527, 528; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Rosenberg, strony 82\u201383, pozycja 4; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105, karta 29; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 527\u2013528; Ludwig Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 240\u2013244; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 13, nr 201; Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 38, Danzig 1898, s. 83 i 121; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePrabuty\u201d; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 1290, s. 57, 75 i 92; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 4, s. 1124; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 710, 859; t. 4, s. 1031, 1081, 1124; t. 5, s. 1354, 1380, 1522; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 190\u2013193; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 7397, ksi\u0119ga drugiej posady duchownego w Prabutach (gmina wiejska) (\u201eSonstige Verzeichnisse 1754\u201d), karta tytu\u0142owa diakona Boretiusa, skan 2, dost\u0119p przez portal Archion (27104).*","built_year":1378,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. -","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 527, 528","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePrabuty\u201d","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 1290, s. 57, 75 i 92","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 4, s. 1124","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 710, 859; t. 4, s. 1031, 1081, 1124; t. 5, s. 1354, 1380, 1522","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 190\u2013193","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"Ludwig Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 240\u2013244","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 7397, ksi\u0119ga drugiej posady duchownego w Prabutach (gmina wiejska) (\u201eSonstige Verzeichnisse 1754\u201d), karta tytu\u0142owa diakona Boretiusa, skan 2, dost\u0119p przez portal Archion (27104)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0535","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.75754,"lng":19.19561,"name_de":"Riesenburg","name_pl":"Prabuty \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 farny w Prabutach (po niemiecku *Riesenburg*) stoi przy ulicy Barczewskiego, w mie\u015bcie, kt\u00f3re wyros\u0142o z poga\u0144skiego grodu zdobytego w 1234 roku. Biskup pomeza\u0144ski Albert odbudowa\u0142 gr\u00f3d w 1276 roku i uczyni\u0142 go swoj\u0105 rezydencj\u0105; Prabuty pozosta\u0142y ni\u0105 do 1587 roku. Przy zamku stan\u0119\u0142a fara; jej prezbiterium by\u0142o wed\u0142ug Bernharda Schmida gotowe do u\u017cytku w 1330 roku, a naw\u0119 dobudowano nieco p\u00f3\u017aniej. Fara by\u0142a katolicka do 1525 roku; po sekularyzacji Prus przesz\u0142a w r\u0119ce protestant\u00f3w i pozosta\u0142a ewangelicka a\u017c do 1945 roku.\n\nPierwszym proboszczem miejskiej gminy zosta\u0142 w 1525 roku Laurentius Morgenstern, rodem ze S\u0142upska, przys\u0142any tu \u2014 jak zgodnie notuj\u0105 Harnoch i Rhesa \u2014 przez doktora Lutra i ustanowiony przez biskupa pomeza\u0144skiego Erharda von Quei\u00df. Diakoni bywali zarazem duchownymi osobnej gminy wiejskiej, prowadzonej od 1550 roku, w kt\u00f3rej jako pierwszego duchownego wymieniono Benedicta Grubego. Do 1834 roku przez parafi\u0119 miejsk\u0105 przesz\u0142o dwudziestu jeden duchownych, a przez wiejsk\u0105 \u2014 dwudziestu o\u015bmiu. Parafia liczy\u0142a 5234 dusze, a rocznie notowano w niej 205 chrzt\u00f3w, 49 \u015blub\u00f3w, 2535 komunikant\u00f3w i 153 pogrzeby; ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1670 roku, konfirmacje wpisywano od 1823 roku, a dla gminy wiejskiej prowadzono osobne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i zgon\u00f3w od 1719 roku, a \u015blub\u00f3w od 1753 roku.\n\nPrzez prabuck\u0105 far\u0119 przeszed\u0142 te\u017c cz\u0142owiek, kt\u00f3ry Lutra s\u0142ysza\u0142 na w\u0142asne uszy. R\u0119kopi\u015bmienne dopiski w gda\u0144skim spisie duchownych Ephraima Praetoriusa m\u00f3wi\u0105 o nim wprost: \u201eEr ist ein Auditor Lutheri gewesen\u201d \u2014 \u201eby\u0142 s\u0142uchaczem Lutra\u201d. Zanim trafi\u0142 nad Wis\u0142\u0119, by\u0142 proboszczem w *Riesenburgu*, czyli w\u0142a\u015bnie w Prabutach, lecz \u2014 jak notuje dopisek \u2014 \u201eponiewa\u017c sprzeciwi\u0142 si\u0119 sakramentarzom, musia\u0142 stamt\u0105d ust\u0105pi\u0107 w 1554\u201d. W Toruniu w 1572 roku zosta\u0142 ca\u0142kowicie usuni\u0119ty z urz\u0119du, a s\u0142u\u017cb\u0119 doko\u0144czy\u0142 w \u017cu\u0142awskiej wsi: dzi\u0119ki wstawiennictwu gda\u0144skiego ministerium otrzyma\u0142 parafi\u0119 w Cedrach Wielkich i Ma\u0142ych. Nazwisko podaje gda\u0144ska praca Hermanna Freytaga o zwi\u0105zkach miasta z Wittenberg\u0105: by\u0142 to Franciszek Burchardi (*Franziskus Burchardi*) ze \u015bl\u0105skiego Lw\u00f3wka, wpisany do metryki uniwersytetu wittenberskiego 11 sierpnia 1540 roku, w 1547 roku nauczyciel trzech hrabi\u00f3w Dohn\u00f3w i w tym\u017ce roku proboszcz w Prabutach. Freytag nazywa go bezpo\u015brednim uczniem Lutra i prowadzi jego drog\u0119 dalej: przez Malbork do Gda\u0144ska, gdzie od 1557 roku s\u0142u\u017cy\u0142 przy ko\u015bciele Mariackim, od 30 lipca 1560 do 1572 roku przy ko\u015bciele Mariackim w Toruniu i zarazem przy tamtejszym gimnazjum, a po wygnaniu z Torunia \u2014 w \u017cu\u0142awskim Grossz\u00fcnder, czyli w Cedrach Wielkich. Umar\u0142 6 lipca 1590 roku w Gda\u0144sku, w domu zi\u0119cia Micha\u0142a Coletusa, i spocz\u0105\u0142 w ko\u015bciele Mariackim, w kt\u00f3rego zakrystii zawieszono jego portret. \u017be dom mia\u0142 w Prabutach, po\u015bwiadcza syn: Krzysztof wpisa\u0142 si\u0119 w Wittenberdze 2 maja 1569 roku jako *Riesenburgensis Prutenus*, a Rada Gda\u0144ska przyzna\u0142a mu na trzy lata stypendium po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t talar\u00f3w rocznie. Sp\u00f3r osjandrystyczny mia\u0142 w Prabutach swoj\u0105 kart\u0119: w lutym 1556 roku odby\u0142 si\u0119 tu, zwo\u0142any za spraw\u0105 ksi\u0119cia meklemburskiego Jana Albrechta, synod maj\u0105cy go zako\u0144czy\u0107, a wynik obrad og\u0142osi\u0142 potem z gda\u0144skiej ambony ich uczestnik, Johannes Halbbrot z Mi\u015bni.\n\nProbostwo mia\u0142o w mie\u015bcie dwa ko\u015bcio\u0142y: wielki, zwany niemieckim, i ma\u0142y, zwany polskim. Obok fary sta\u0142 w dawnych czasach tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy, czyli biskupi; oba strawi\u0142 po\u017car w 1688 roku. Z fary ocala\u0142y wtedy tylko zakrystia pod wie\u017c\u0105 i le\u017c\u0105ca naprzeciw niej komora chrzcielna, obie o mocnych sklepieniach krzy\u017cowych; kamienne mury przetrwa\u0142y w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci. Odbudowana \u015bwi\u0105tynia mia\u0142a pi\u0119ciobocznie zamkni\u0119ty ch\u00f3r, naw\u0119 i murowan\u0105, wysok\u0105 na sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t st\u00f3p wie\u017c\u0119 z blankami i dachem siod\u0142owym, wstawion\u0105 w naro\u017cnik mi\u0119dzy naw\u0105 a ch\u00f3rem. Mia\u0142a te\u017c trzy dzwony, z kt\u00f3rych najwi\u0119kszy przelano w 1725 roku, p\u0142aski malowany strop i organy o dw\u00f3ch manua\u0142ach, pedale i \u2014 wed\u0142ug Harnocha \u2014 osiemnastu g\u0142osach. Ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 polski sp\u0142on\u0105\u0142 w 1722 roku, a odbudowano go rok p\u00f3\u017aniej kosztem kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma I; w 1871 roku odnowi\u0142 go pan von Francius z Kaltenhof za 210 talar\u00f3w. To w nim g\u0142oszono kazania po polsku; pod koniec XIX wieku w obu ko\u015bcio\u0142ach g\u0142oszono je ju\u017c tylko po niemiecku. W 1807 roku Francuzi urz\u0105dzili w obu prabuckich ko\u015bcio\u0142ach magazyny siana i s\u0142omy. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IX, 1888), powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na topografi\u0119 Goldbecka z 1789 roku, podaje, \u017ce luteranie w Prabutach, po niemiecku Riesenburg, odprawiali w\u00f3wczas nabo\u017ce\u0144stwa polskie i mieli tak\u017ce polsk\u0105 szko\u0142\u0119 miejsk\u0105.\n\nWed\u0142ug Bernharda Schmida, autora inwentarza zabytk\u00f3w powiatu suskiego z 1906 roku, w 1330 roku biskup Rudolf i kapitu\u0142a nadali mieszczanom na uposa\u017cenie parafii sze\u015b\u0107 wolnych w\u0142\u00f3k, w 1342 roku wzmiankowano proboszcza Johannesa z Prabut, a w 1408 roku potwierdzono fundacj\u0119 mszy za zmar\u0142ych, ustanowion\u0105 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lub sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej. Schmid zestawia prezbiterium fary z prezbiterium katedry w Kwidzynie \u2014 niemal ta sama szeroko\u015b\u0107 w \u015bwietle, ten sam uk\u0142ad, cz\u0119\u015bciowo te same kszta\u0142tki \u2014 i uwa\u017ca, \u017ce prezbiterium prabuckie, zacz\u0119te nieco p\u00f3\u017aniej ni\u017c kwidzy\u0144skie, by\u0142o gotowe do u\u017cytku w 1330 roku, gdy parafi\u0119 uposa\u017cono sze\u015bcioma w\u0142\u00f3kami; naw\u0119 dobudowano wed\u0142ug niego nieco p\u00f3\u017aniej. Wie\u017c\u0119 zwie\u0144czon\u0105 blankami zalicza do jednej grupy z wie\u017cami w Kwidzynie, Nowem, Brodnicy i Golubiu, dla kt\u00f3rych takie zako\u0144czenie jest znamienne, i dodaje, \u017ce oko\u0142o po\u0142owy XIV wieku by\u0142 to zapewne w pa\u0144stwie zakonnym styl panuj\u0105cy. W 1414 roku Polacy wyrz\u0105dzili ko\u015bcio\u0142owi szkody szacowane na p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca gulden\u00f3w; w 1619 roku naprawiano dachy, na co ojcowie ko\u015bcielni kupili w elektorskiej cegielni urz\u0119du 400 holenderskich dach\u00f3wek za 3 talary i 12 szel\u0105g\u00f3w. Wed\u0142ug notatki w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej po\u017car z 1688 roku zniszczy\u0142 tak\u017ce sklepienie; data 1692 widnieje na chor\u0105giewce ma\u0142ej sygnaturki. W 1807 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 te\u017c za lazaret, w 1808 roku trzeba go by\u0142o remontowa\u0107, a w 1842 roku, jak g\u0142osi napis, naprawiono p\u00f3\u0142nocn\u0105 krucht\u0119.\n\nCa\u0142e wyposa\u017cenie wn\u0119trza pochodzi\u0142o wed\u0142ug Schmida z czas\u00f3w po po\u017carze 1688 roku. O\u0142tarz ufundowa\u0142 20 grudnia 1692 roku \u0142awnik i witryk Paul Sewieg, a ambon\u0119 kaza\u0142 pomalowa\u0107 i ozdobi\u0107 w 1707 roku prabucki mieszczanin i kupiec Michel Bludau. Organy zbudowano wed\u0142ug napisu na prospekcie w 1707 roku; poz\u0142oci\u0142 je i pomalowa\u0142 w 1719 roku toru\u0144ski mieszczanin i malarz Daniel Tiedemann, bezp\u0142atnie, ku pami\u0119ci swego dziadka Michaela Unruha, niegdy\u015b prze\u0142o\u017conego \u0142awnik\u00f3w. Schmid liczy w nich 21 g\u0142os\u00f3w, z kt\u00f3rych pi\u0119\u0107 dodano dopiero oko\u0142o po\u0142owy XIX wieku, tak \u017ce pierwotnie by\u0142o ich 16. Na balustradach empor zachodnich namalowano olejno osiemna\u015bcie scen z dziej\u00f3w ludu \u017cydowskiego, od Adama do s\u0105du Salomona, Eliasza i Tobiasza, oraz w dziewi\u0119ciu obrazach \u017cycie Chrystusa; na obrazie Ukrzy\u017cowania stoi pod krzy\u017cem sze\u015bciu reformator\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich Luter, rozpoznawalny po herbie. Wed\u0142ug napisu empor\u0119 kaza\u0142 pomalowa\u0107 9 grudnia 1706 roku rajca, kamlarz miejski i witryk Christoff Aglester. Na stropie prezbiterium dziewi\u0119\u0107 okr\u0105g\u0142ych malowide\u0142 przedstawia po\u015brodku upadek pierwszych ludzi, w naro\u017cnikach ewangelist\u00f3w, a pomi\u0119dzy nimi Moj\u017cesza przy p\u0142on\u0105cym krzewie, sen Jakuba, ofiar\u0119 Izaaka i w\u0119\u017ca miedzianego. Z trzech konfesjona\u0142\u00f3w najstarszy kaza\u0142 pomalowa\u0107 w 1700 roku, po \u015bmierci \u017cony, burmistrz Sztumu Petrus Mogge; drugi wykona\u0142 w 1706 roku prabucki mieszczanin i stolarz Siebert Benke, trzeci oznaczono \u201eC. B. 1714\u201d. Na po\u0142udniowej \u015bcianie prezbiterium wisia\u0142o epitafium burmistrza Wilhelma Bentouna (1679\u20131735) i jego \u017cony Cathariny Elisabeth (1690\u20131736), z gipsowymi popiersiami i alegorycznymi figurami \u017bycia i \u015amierci; jedna z p\u0142yt nagrobnych nosi napis \u201eErbbegr\u00e4bnis der Bentovns vnd Meniken Erben Anno 1716\u201d, inna upami\u0119tnia kupca i wieloletniego rajc\u0119 Johannesa Christophorusa Meinkinsa, urodzonego w Kr\u00f3lewcu w 1652 roku, zmar\u0142ego w 1707 roku. Na wschodniej \u015bcianie nawy wisia\u0142 obraz Lutra z \u0142ab\u0119dziem z 1817 roku, a pod empor\u0105 tablica pami\u0105tkowa sztandaru 3. szwadronu 5. Wschodniopruskiego Pu\u0142ku Kawalerii Landwehry; kr\u00f3l przekaza\u0142 ten sztandar ko\u015bcio\u0142owi na przechowanie w grudniu 1813 roku, zawieszono go 29 stycznia 1814 roku, ale w 1906 roku ju\u017c go nie by\u0142o.\n\nZ trzech dzwon\u00f3w wielki, z 1725 roku, odla\u0142 w Gda\u0144sku Michael Wittwerck; dwa chronostychy na p\u0142aszczu m\u00f3wi\u0105 o p\u0119kni\u0119ciu starego dzwonu w 1724 roku i przelaniu go w 1725 roku, a w ostatnim dystychu Schmid widzia\u0142 aluzj\u0119 do tumultu toru\u0144skiego z 1724 roku, przy czym \u201ehiszpa\u0144ski\u201d dzwon mia\u0142, jak przypuszcza\u0142, oznacza\u0107 zakon jezuit\u00f3w. Drugi dzwon odla\u0142 w 1689 roku w Gda\u0144sku Absalon Wittwerck, za archiprezbitera G. Rosenbauma i diakona J. Trojanusa; ma\u0142y, z tego samego roku, nosi na szyi napis \u201eSoli deo gloria\u201d. Schmid przypomina te\u017c, \u017ce w 1847 roku prabuckiej farze postawi\u0142 literacki pomnik Bogumi\u0142 Goltz w \u201eKsi\u0119dze dzieci\u0144stwa\u201d, gdzie \u015bwi\u0105tynia jest \u201enie mniej miejscem umar\u0142ych ni\u017c \u017cywych\u201d.\n\nCmentarz ewangelicki na p\u00f3\u0142noc od miasta wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 wed\u0142ug Schmida pi\u0119knym starym drzewostanem. Nad grobem genera\u0142a porucznika Nikolausa Alexandra von Pomeiske, dziedzica Pomyska Wielkiego (Gro\u00df Pomeiske), urodzonego 4 czerwca 1717 roku, zmar\u0142ego 20 maja 1785 roku, sta\u0142a czworoboczna kaplica na czterech filarach, a w niej waza na wysokim piaskowcowym cokole; wed\u0142ug napisu na odwrocie pomnik po\u015bwi\u0119cili oficerowie jego pu\u0142ku bohaterowi, kt\u00f3ry by\u0142 \u201eostatnim swego rodu z imienia, lecz pierwszym w s\u0142awie\u201d. Pu\u0142k von Pomeiske, numer 9 dawnej armii, rozwi\u0105zano w 1807 roku. Schmid wymienia tam tak\u017ce dwa \u017celiwne pomniki: pu\u0142kownika Heinricha Wilhelma von Bessera, zmar\u0142ego 9 kwietnia 1829 roku, zwie\u0144czony antycznym he\u0142mem, oraz radcy sprawiedliwo\u015bci Poetscha, zmar\u0142ego w 1825 roku, z symbolami urz\u0119du s\u0119dziowskiego: mieczem, kodeksem i wag\u0105.\n\nW\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki miasto otrzyma\u0142o dopiero w 1879 roku. Miasto by\u0142o ewangelickie i takim pozosta\u0142o: w spisie z 1 grudnia 1885 roku Prabuty liczy\u0142y 4284 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 2229 m\u0119\u017cczyzn i 2055 kobiet \u2014 w 356 domach i 848 gospodarstwach domowych. Ewangelik\u00f3w by\u0142o 3588, katolik\u00f3w 527, innych chrze\u015bcijan 32, a os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego 136.\n\nW latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 Prabuty jako miasto w Pomezanii, w powiecie suskim, po\u0142o\u017cone 20 kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Kwidzyna, nad rzek\u0105 Liwn\u0105 (*Liebe*), niedaleko jeziora Dzierzgo\u0144, przy trakcie z Kwidzyna do Susza. W mie\u015bcie by\u0142a stacja kolei malborsko-m\u0142awskiej, urz\u0105d pocztowy i s\u0105d okr\u0119gowy. Dzia\u0142a\u0142a tu cukrownia, kt\u00f3ra w 1886 roku przerobi\u0142a 355 660 cetnar\u00f3w burak\u00f3w. Miasto mia\u0142o te\u017c wodoci\u0105g, za\u0142o\u017cony mi\u0119dzy 1726 a 1737 rokiem.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku o\u0142tarz i ambona w wielkim ko\u015bciele w Prabutach, po niemiecku Riesenburg, by\u0142y bogato rze\u017abione, a organy o dw\u00f3ch manua\u0142ach, pedale i osiemnastu g\u0142osach sta\u0142y przy p\u00f3\u0142nocnej d\u0142u\u017cszej \u015bcianie. Parafia prabucka dzieli\u0142a si\u0119 w 1890 roku na gmin\u0119 miejsk\u0105 i wiejsk\u0105 \u2014 Harnoch podaje dla nich 3226 i 2408 dusz; w mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a realna i wy\u017csza szko\u0142a dla dziewcz\u0105t. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 5387 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a duszpasterzami byli Karl Polenske (od 1886 roku) i Otto Maey, pastor parafii wiejskiej i duchowny miejski (od 1892 roku).\n\nPrasa dopowiada losy tutejszych duchownych z ostatnich dziesi\u0119cioleci XIX wieku i z lat p\u00f3\u017aniejszych. W grudniu 1883 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce pierwsze stanowisko pastora w Prabutach, z patronatu kr\u00f3lewskiego, zwolni\u0142o si\u0119 wskutek przej\u015bcia dotychczasowego pastora na emerytur\u0119; doch\u00f3d wynosi\u0142 3464 marki i wolne mieszkanie, z czego jednak do ko\u0144ca czerwca 1891 roku trzeba by\u0142o odprowadza\u0107 rocznie 953 marki. W lutym 1884 roku \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce to wolne pierwsze stanowisko pastora przy ko\u015bciele ewangelickim w Prabutach otrzyma\u0142 dotychczasowy zarz\u0105dca parafii, pastor Gustav Kolepke z Eydtkuhnen, a w maju 1886 roku \u201eHannoverscher Kurier\u201d doni\u00f3s\u0142, \u017ce Kolepke, pastor w Prabutach, zosta\u0142 mianowany pastorem dywizyjnym 11. Dywizji. W czerwcu 1890 roku berli\u0144ska \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a, \u017ce pastor Pfeil w Prabutach otrzyma\u0142 Order Czerwonego Or\u0142a trzeciej klasy z kokard\u0105, a w styczniu 1892 roku \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d odnotowa\u0142a w rubryce zgon\u00f3w emerytowanego pastora Karla Rudolfa Pfeila z Prabut. W kwietniu 1903 roku \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d poda\u0142y, \u017ce pastor Polenske, dot\u0105d w Prabutach, powo\u0142any na parafi\u0119 w Nowym Dworze Gda\u0144skim, zosta\u0142 mianowany superintendentem diecezji Danziger Nehrung. W maju 1932 roku \u201eJeversches Wochenblatt\u201d zapowiedzia\u0142o, \u017ce na 16. zje\u017adzie ruchu Neuland w Eisenach, od 14 do 21 maja 1932 roku, pastor doktor Kuptsch z Prabut wyg\u0142osi referat \u201eDer lebendige Christus und die Kirche\u201d (\u201e\u017bywy Chrystus i Ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d).\n\nW kwietniu 1886 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 5, s. 45), \u017ce pierwsze stanowisko pastora w Prabutach, pod patronatem kr\u00f3lewskim, zwolni\u0142o si\u0119 po powo\u0142aniu pastora Kolepkego na duchownego 11. Dywizji we Wroc\u0142awiu. Dawa\u0142o oko\u0142o 3371 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 3708 marek z mieszkaniem, z czego do ko\u0144ca czerwca 1891 roku trzeba by\u0142o odprowadza\u0107 953 marki rocznie jako op\u0142at\u0119 z beneficjum; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 3400 dusz i mia\u0142a dwie szko\u0142y z siedmioma nauczycielami, a stanowisko obsadza\u0142y w\u0142adze ko\u015bcielne. Na nast\u0119pnej stronie (s. 46) pismo odnotowa\u0142o dar: rentier Eduard Friese z \u017con\u0105 Johann\u0105 z domu Warkentien z Elbl\u0105ga przekazali parafii 12 000 marek na fundacj\u0119 dla zubo\u017ca\u0142ych chrze\u015bcija\u0144skich kupc\u00f3w, rzemie\u015blnik\u00f3w, przedsi\u0119biorc\u00f3w i mieszczan-rolnik\u00f3w albo ich wd\u00f3w oraz dla niezdolnych do zarobkowania niezam\u0119\u017cnych kobiet w wieku ponad 35 lat, utrzymuj\u0105cych si\u0119 z rob\u00f3tek r\u0119cznych.\n\nW 1945 roku po\u017car wypali\u0142 wn\u0119trze i zawali\u0142 dach; ocala\u0142a wie\u017ca. Jacek Wojtkowski przytacza list biskupa Tomasza Wilczy\u0144skiego z 9 grudnia 1960 roku do konserwatora generalnego: biskup skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce konserwator generalny po kilku dniach cofn\u0105\u0142 swoje pozwolenie na zabezpieczenie \u201estarej katedry pomeza\u0144skiej w Prabutach\u201d, uzasadniaj\u0105c to tym, \u017ce jest to obiekt pa\u0144stwowy. Wojew\u00f3dzki konserwator zabytk\u00f3w w Olsztynie odpowiedzia\u0142 22 grudnia 1960 roku, \u017ce w latach ubieg\u0142ych zabezpieczono wie\u017c\u0119, korpus ko\u015bcio\u0142a jest zabezpieczany przez wstawienie wr\u00f3t i zamkni\u0119cie otwor\u00f3w okiennych, a Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Prabutach, \u201ejako w\u0142a\u015bciwy gospodarz miasta i w\u0142a\u015bciciel zabytku\u201d, otrzyma\u0142o nakaz zabezpieczenia ko\u015bcio\u0142a. \u015awi\u0105tyni\u0119 odgruzowano w 1980 roku, mury i dach odbudowano w latach 1981\u20131982, a w 1982 roku odprawiono w niej pierwsz\u0105 Msz\u0119; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego zamyka odbudow\u0119 dat\u0105 1988. W 1983 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 podniesiono do godno\u015bci kolegiaty pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha, a 25 marca 1992 roku \u2014 do godno\u015bci konkatedry diecezji elbl\u0105skiej. W urz\u0119dowym rejestrze zabytk\u00f3w figuruje pod numerem A/30, wpisany 31 marca 1953 roku jeszcze jako ruina, z adnotacj\u0105 o decyzji dotycz\u0105cej ruiny; ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 polski przy ulicy Zamkowej ma osobny numer A-85 z 19 grudnia 1957 roku. Robert Ziemia\u0144ski wymienia Prabuty w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, kt\u00f3re w latach 1962\u20131972 obs\u0142ugiwa\u0142 duszpastersko ksi\u0105dz Franciszek Duda z parafii ewangelicko-augsburskiej w Ostr\u00f3dzie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Rhesa datuje t\u0119 ordynacj\u0119 na oko\u0142o 1524 rok, Harnoch \u2014 na 1525. Pow\u00f3d odej\u015bcia z Prabut obie relacje podaj\u0105 inaczej: dopisek do Praetoriusa m\u00f3wi o sprzeciwie wobec sakramentarzy, Freytag \u2014 o z\u0142o\u017ceniu z urz\u0119du jako przeciwnika osjandryzmu. Organy mia\u0142y wed\u0142ug Harnocha (1890, s. 527) osiemna\u015bcie g\u0142os\u00f3w, a wed\u0142ug Schmida (1906, s. 187) dwadzie\u015bcia jeden, z kt\u00f3rych pi\u0119\u0107 dodano dopiero oko\u0142o po\u0142owy XIX wieku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 3710 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 5384 dusze. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1903 roku, Paulus Zimmermann, urodzony w 1870 roku, a drugim duchownym (Landpfarrer und Stadtprediger) by\u0142 od 1892 roku Otto Maey, urodzony w 1865 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Michael Jackstein (1811), Johann Carl Martin Labes (1823), Johann Carl Martin Labes (1831), Franz Theodor Leyde (1832\u20131836), Carl Rudolf Pfeil (1840), Friedrich Wilhelm Rouselle (1859), Karl Ferdinand Polenske (1886), Otto Hermann Maey (1892), Franz Hammler (1934). Ksi\u0119ga zna te\u017c 32 wcze\u015bniejszych duchownych, najdawniejszego z 1544 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePrabuty\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 526\u2013528; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger-Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, egzemplarz interfoliowany z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105 do 1776 roku, karta 29; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 13, pozycja 201; Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Danzig 1898, s. 70, 83, 119 i 123; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 i innych \u017ar\u00f3de\u0142 urz\u0119dowych, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Rosenberg, s. 82, pozycja 4; rejestr zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa, wojew\u00f3dztwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026; Prabuty \u2014 Wikipedia; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 80; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePrabuty\u201d; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 4, s. 1124; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 710, 859; t. 4, s. 1031, 1081, 1124; t. 5, s. 1354, 1380, 1522; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 25 grudnia 1883 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 24 lutego 1884 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eHannoverscher Kurier\u201d, 12 maja 1886 roku, s. 5 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 23 czerwca 1890 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 28 stycznia 1892 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 22 kwietnia 1903 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eJeversches Wochenblatt\u201d, 4 maja 1932 roku, s. 6 (obraz strony: Landesbibliothek Oldenburg, Deutsches Zeitungsportal); Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 181\u2013194; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 5, s. 45\u201346 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 197\u2013198; J. Wojtkowski, \u201ePowojenne losy ko\u015bcio\u0142a \u015bw.\u00a0Katarzyny w Braniewie w \u015bwietle archiwali\u00f3w Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w w Olsztynie\u201d, \u201eStudia E\u0142ckie\u201d 14, 2012, s. 319\u2013320.*","built_year":1310,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Konkatedra pw. \u015bw. Wojciecha \u2014 prabuty.pl","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Konkatedra pw. \u015bw. Wojciecha \u2014 prabuty.pl / Wikipedia (Prabuty)"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wikipedia, wydanie angielskie (en.wikipedia.org), has\u0142o \u201ePrabuty\u201d","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Prabuty","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Konkatedra pw. \u015bw. Wojciecha \u2014 prabuty.pl / Wikipedia (Prabuty)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 VI 2026, powiat kwidzy\u0144ski, gmina Prabuty","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 527, 528","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePrabuty\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 4, s. 1124","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 710, 859; t. 4, s. 1031, 1081, 1124; t. 5, s. 1354, 1380, 1522","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 25 grudnia 1883 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/J6LRF3QXDLJMXVZYVW2UBLFVRIKZJRHR"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 24 lutego 1884 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZVPLDFXXAYPNT6SHXRKBUTDTE6IC43U4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHannoverscher Kurier\u201d, 12 maja 1886 roku, s. 5 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VBJULJK6U3UKSFNN3GALLOGFKNMEXLZT"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 23 czerwca 1890 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EICIE4JKY6W3GCZK54AV4JH4B6WHUYZG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 28 stycznia 1892 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EW3JEZQHELE7IOD5J5GE4PBEPJYHCBWL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 22 kwietnia 1903 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GDEWUCNR23MKCG4KHN5HBBWCAWTFY4JN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eJeversches Wochenblatt\u201d, 4 maja 1932 roku, s. 6 (obraz strony: Landesbibliothek Oldenburg, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7IP3TCRGLBZAHD32YLDYMGQTD3D3BXNY"},{"typ":"monografia","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 181\u2013194","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wojtkowski, \u201ePowojenne losy ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Katarzyny w Braniewie w \u015bwietle archiwali\u00f3w Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w w Olsztynie\u201d, \u201eStudia E\u0142ckie\u201d 14, 2012, s. 319\u2013320","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 5, s. 45\u201346 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4680/Amtliche_Mittheilungen_1886_005.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 18","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 1, s. 7 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4646/Amtliche_Mitteilungen_1884_1.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 17, s. 124 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4693/Amtliche_Mittheilungen_1886_017.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0048","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.755995,"lng":19.2044449,"name_de":"Riesenburg","name_pl":"Prabuty \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (fara, obecnie \u015bw. Wojciecha; Riesenburg)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Pr\u0119gowo Dolne, po niemiecku Nieder Prangenau, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w dzisiejszej gminie Kolbudy. Wie\u015b Pr\u0119gowo do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do pruskiego powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus), w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska (Landkreis Danziger H\u00f6he), a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen). Z cmentarza w Pr\u0119gowie Dolnym zachowa\u0142 si\u0119 ceglany mur z osiemnastego i z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku, a mogi\u0142y odnowi\u0142a gmina. Nekropolia mie\u015bci zbiorow\u0105 mogi\u0142\u0119 41 wi\u0119\u017ani\u00f3w obozu Stutthof i jest utrzymywana jako miejsce pami\u0119ci.\n\nWie\u015b z ko\u015bcio\u0142em uposa\u017conym w ziemi\u0119 wymieniono w dokumentach w 1323 roku, na granicy Czapielska i Bielkowa. W szesnastym wieku nale\u017ca\u0142a do klasztoru brygidek w Gda\u0144sku. Theodor Hirsch zaznacza, \u017ce nie zachowa\u0142 si\u0119 \u017caden \u015blad nabycia wsi przez klasztor, i przypuszcza, \u017ce brygidki wesz\u0142y w jej posiadanie za panowania zakonu krzy\u017cackiego. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego nada\u0142 im j\u0105 wielki mistrz Konrad von Jungingen. We wsi sta\u0142 katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 Bo\u017cego Cia\u0142a z czternastego wieku, fundacji krzy\u017cackiej, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-202 dnia 6 sierpnia 1962 roku. W parafii przy ko\u015bciele Bo\u017cego Cia\u0142a byli katolicy z okolicznych wsi Wy\u017cyny, w tym z Kleszczewa i z Lublewa.\n\nW Lublewie (L\u00f6blau) mieli parafi\u0119 miejscowi ewangelicy. Wskazuj\u0105 na to urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku i spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Lublewie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci z 1820 roku notuje w Nieder Prangenau, wraz z przysi\u00f3\u0142kiem Poppowken, 75 mieszka\u0144c\u00f3w: 22 luteran\u00f3w i 53 katolik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny notuje dla Pr\u0119gowa (Nieder Prangenau) w powiecie kartuskim 127 katolik\u00f3w i 37 ewangelik\u00f3w w 1869 roku. Spis z 1 grudnia 1885 roku podaje 138 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 49 ewangelik\u00f3w i 89 katolik\u00f3w. W tym spisie s\u0105siednie Ober Prangenau liczy\u0142o 520 os\u00f3b, z czego 121 ewangelik\u00f3w. W 1910 roku obie wsie tworzy\u0142y jedn\u0105 gmin\u0119 Prangenau o obszarze 449,2 hektara i 621 mieszka\u0144cach: 511 z nich poda\u0142o j\u0119zyk niemiecki, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 144 ewangelik\u00f3w, 363 katolik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w. Kronika Pr\u0119gowa, wydana w 1923 roku przez miejscowego proboszcza katolickiego Brunona Lemkego na sze\u015b\u0107setlecie wsi i ko\u015bcio\u0142a, podaje dla Pr\u0119gowa 600 mieszka\u0144c\u00f3w: 495 katolik\u00f3w, 99 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w.\n\nNad Raduni\u0105 S\u0142ownik geograficzny prowadzi dwa osobne has\u0142a: dobra rycerskie Prangschin w powiecie gda\u0144skim, z hamerniami i m\u0142ynami, oraz wie\u015b ko\u015bcieln\u0105 Pr\u0119gowo \u2014 Nieder Prangenau \u2014 w powiecie kartuskim. Prangschin i Pr\u0119gowo S\u0142ownik opisuje jako dwie r\u00f3\u017cne miejscowo\u015bci. W Prangschin by\u0142o wed\u0142ug S\u0142ownika w 1869 roku 108 ewangelik\u00f3w i 99 katolik\u00f3w. Przy s\u0105siednim ha\u015ble Prangschin S\u0142ownik wymienia parafi\u0119 ewangelick\u0105 Ja\u015bki.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. S\u0142ownik geograficzny podaje dla Pr\u0119gowa parafi\u0119 ewangelick\u0105 \u201eLubiewo\u201d, a spisy z 1820 i 1885 roku \u2014 Lublewo (L\u00f6blau).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Lemke, \u201eChronik von Prangenau im Radaunetal\u201d, Danzig 1923; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 50\u201351, pozycje 70 i 78; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 28, pozycja 83; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eGmina Kolbudy: Odnowiono mogi\u0142y na cmentarzu w Pr\u0119gowie\u201d, naszemiasto.pl; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 138, nr 273; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 126, pozycja 334; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 6 (1882), s. 66.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Kolbudy: Odnowiono mogi\u0142y na cmentarzu w Pr\u0119gowie","url":"https://pruszczgdanski.naszemiasto.pl/gmina-kolbudy-odnowiono-mogily-na-cmentarzu-w-pregowie/ar/c1-7404028"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"opracowanie","tytul":"B. Lemke, \u201eChronik von Prangenau im Radaunetal\u201d, Danzig 1923","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/17669/edition/13795"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 126, pozycja 334","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0138","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.251,"lng":18.482,"name_de":"Nieder Prangenau","name_pl":"Pr\u0119gowo Dolne \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie, po niemiecku Prangenau, le\u017cy w gminie Nowy Staw na Wielkich \u017bu\u0142awach. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu w 1853 roku; wcze\u015bniej zmar\u0142ych z tutejszej wsp\u00f3lnoty chowano na katolickim cmentarzu w Nowej Cerkwi.\n\nPrzywilej lokacyjny dla Pr\u0119gowa wystawi\u0142 wielki mistrz Henryk Dusemer w pi\u0105tek przed niedziel\u0105 Reminiscere 1350 roku. Pod koniec XVI wieku w dworach Nowej Cerkwi, Sch\u00f6nhorst i Pr\u0119gowa g\u0142oszono kazania ewangelickie, a w ka\u017cdej z tych trzech wsi byli wtedy duchowni ewangeliccy.\n\nRoku budowy pierwszego ko\u015bcio\u0142a w Pr\u0119gowie Harnoch nie zna; w 1719 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w budynku plebanii. Z dniem 1 stycznia 1751 roku parafi\u0119 po\u0142\u0105czono z Now\u0105 Cerkwi\u0105, a 10 marca 1767 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 \u2014 jak zapisano w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, przez nieostro\u017cno\u015b\u0107 lekkomy\u015blnego nauczyciela. Now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, szachulcow\u0105 i bez wie\u017cy, pod patronatem gospodarzy, po\u015bwi\u0119cono w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1768 roku. W 1869 roku organy podarowa\u0142a ko\u015bcio\u0142owi w Pr\u0119gowie panna Brauer, jak odnotowa\u0142 Harnoch. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten nie przetrwa\u0142 do naszych czas\u00f3w. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, w Pr\u0119gowie co sze\u015b\u0107 tygodni, w drugie \u015bwi\u0119to i w niedziel\u0119 po do\u017cynkach. Parafia liczy\u0142a 550 dusz, a szko\u0142y mia\u0142a w Nowej Cerkwi, Sch\u00f6nhorst i Pr\u0119gowie.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 188 mieszka\u0144c\u00f3w: 87 luteran\u00f3w, 47 katolik\u00f3w i 54 mennonit\u00f3w. W 1820 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii lutera\u0144skiej w Nowej Cerkwi (Neukirch). Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 248 mieszka\u0144c\u00f3w: 131 ewangelik\u00f3w, 73 katolik\u00f3w i 44 innych chrze\u015bcijan. Agathon Harnoch wymienia w 1890 roku parafi\u0119 pod has\u0142em \u201eNeukirch und Prangenau\u201d w diecezji malborskiej, a spis z 1 grudnia 1905 roku podaje w rubryce parafii ewangelickiej Now\u0105 Cerkiew. W 1905 roku by\u0142o tu 235 mieszka\u0144c\u00f3w: 132 ewangelik\u00f3w, 64 katolik\u00f3w i 39 innych chrze\u015bcijan.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim, licz\u0105cej wtedy 125 ewangelik\u00f3w, i zaznacza, \u017ce by\u0142 on w\u0142asno\u015bci\u0105 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego.\n\nKarta cmentarza z lutego 1985 roku stwierdza wprost: \u201eCmentarz nie istnieje. W jego miejscu znajduje si\u0119 gospodarstwo rolne\u201d. Cmentarz o powierzchni jedenastu ar\u00f3w le\u017ca\u0142 w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, po zachodniej stronie zabudowa\u0144. W stron\u0119 cmentarza prowadzi\u0142a kr\u00f3tka droga odchodz\u0105ca ku po\u0142udniowi od drogi biegn\u0105cej przez Pr\u0119gowo. Nie zachowa\u0142y si\u0119 wtedy nagrobki, nie przetrwa\u0142a te\u017c dawna ziele\u0144 cmentarna.\n\nNazw\u0119 Prangenau nosi\u0142o tak\u017ce Pr\u0119gowo w gminie Kolbudy pod Gda\u0144skiem, kt\u00f3rego ewangelik\u00f3w obs\u0142ugiwano z Lublewa Gda\u0144skiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 42, nr 109; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 435\u2013437, has\u0142o \u201eNeukirch und Prangenau\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienburg, s. 14, poz. 97; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 grudnia 1905 roku, Berlin 1908, s. 80\u201381, poz. 85; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 32; karta cmentarza w Pr\u0119gowie, oprac. J. \u0141abenz, 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1961,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie (Prangenau) \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-nowy-staw/pregowo-zulawskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890, s. 435, has\u0142o \u201eNeukirch und Prangenau\"","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Marienburg, s. 14 poz. 97","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0425","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.157252,"lng":18.931703,"name_de":"Prangenau","name_pl":"Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Nieistniej\u0105cy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim (po niemiecku Prangenau), gmina Nowy Staw, powiat malborski. Wie\u015b by\u0142a wielowyznaniowa: w XVII wieku sta\u0142y tu dwa ko\u015bcio\u0142y o konstrukcji ryglowej \u2014 ewangelicki i katolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja (ten drugi z murowan\u0105 zakrysti\u0105, sprzedany w drugiej po\u0142owie XVII wieku do Nowego Stawu). Oba ucierpia\u0142y w czasie wojen polsko-szwedzkich. Wed\u0142ug Wies\u0142awa D\u0142ugok\u0119ckiego wie\u015b, kt\u00f3ra otrzyma\u0142a przywilej w 1350 roku, nale\u017ca\u0142a od pocz\u0105tku do parafii w Lichnowach i jeszcze oko\u0142o po\u0142owy XVI wieku by\u0142a jej cz\u0119\u015bci\u0105.\n\nDuchowny lutera\u0144ski, nazwany w aktach \u201eminister haereticus\u201d, wzmiankowany jest w 1647 roku; mia\u0142 tu zacz\u0105\u0107 dzia\u0142a\u0107 po wojnie, czyli w 1629 roku. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pr\u0119gowie powsta\u0142 w 1629 roku, gdy Gustaw II Adolf poleci\u0142 budowa\u0107 nowe ko\u015bcio\u0142y w miejscowo\u015bciach, kt\u00f3re dot\u0105d ich nie mia\u0142y; przed Jerzym Schebeliusem pracowa\u0142 w nim dawny kapelan szwedzki Christian Wulst, pastor\u00f3w utrzymywali tutejsi ch\u0142opi, a w 1647 roku zbudowano Schebeliusowi plebani\u0119 z sal\u0105 modlitwy. Wed\u0142ug Hermanna Eckerdta (1868) parafia w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim, po niemiecku Prangenau, powsta\u0142a dopiero oko\u0142o 1660 roku, a jej pierwszym duchownym by\u0142 Colbe. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) w latach czterdziestych XVII wieku pastorem w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim, po niemiecku Prangenau, by\u0142 Jerzy Schebelius, przeniesiony potem do Maryn\u00f3w; w 1658 roku duchownym by\u0142 tu Jan Poppius, a po nim Baltazar Penschinius z Crossen na \u015al\u0105sku, powo\u0142any w 1661 roku, kt\u00f3ry po dziewi\u0119ciu latach zmar\u0142 nagle 2 listopada 1670 roku i 6 listopada zosta\u0142 pochowany w Steblewie (St\u00fcblau).\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha ewangelicy zbierali si\u0119 w bocznej sali plebanii, a w 1682 roku odbudowano podupad\u0142y dom mieszkalny i ko\u015bci\u00f3\u0142 za pieni\u0105dze wy\u0142o\u017cone przez pastora Jana Gro\u00dfa. Gro\u00df pochodzi\u0142 z Kie\u017cmarku na Spiszu: w 1674 roku starosta spiski Lubomirski wygna\u0142 go z Lubicy razem ze wszystkimi duchownymi ewangelickimi trzynastu miast spiskich. W 1685 roku Gro\u00df odszed\u0142 st\u0105d do nowo za\u0142o\u017conego zboru w S\u0142u\u017cewie pod Toruniem. Wed\u0142ug Hartwicha po Penschiniusie pastorem w Pr\u0119gowie by\u0142 od 1670 roku Jan Sarmannus z Herford w Westfalii, a po nim Jan Andrzej Corvinus, kt\u00f3ry w 1676 lub 1677 roku przeszed\u0142 do Gniazdowa i Nowej Cerkwi; po Janie Gro\u00dfie 20 stycznia 1687 roku powo\u0142ano Micha\u0142a Reimanna, w 1694 roku przeniesionego do Dworka (Bahrenhof), po nim przyszed\u0142 z Palczewa Nathanael Kr\u00fcger, zmar\u0142y w 1699 roku, a nast\u0119pnie Marcin Gro\u00df, syn Jana.\n\nOstatnie lata samodzielnej parafii nie by\u0142y spokojne. 27 lutego 1747 roku przysi\u0119gli wa\u0142owi \u017bu\u0142aw Malborskich skar\u017cyli si\u0119 gda\u0144skiemu Ministerium, \u017ce pastor Martin Halter dopuszcza si\u0119 przy nabo\u017ce\u0144stwach ra\u017c\u0105cych nieporz\u0105dk\u00f3w i obra\u017ca gmin\u0119, tak \u017ce uznali go za niepoczytalnego. Ministerium radzi\u0142o rozsta\u0107 si\u0119 polubownie; po nieudanej mediacji w Gda\u0144sku chory Halter sam ust\u0105pi\u0142, a gmina wyp\u0142aci\u0142a mu jeszcze w tym roku 1500 gulden\u00f3w.\n\nW 1751 roku gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Pr\u0119gowie po\u0142\u0105czono z gmin\u0105 Nowej Cerkwi, po niemiecku Neukirch, i Sch\u00f6nhorst, a duchowni mieszkali odt\u0105d w Nowej Cerkwi; o\u0142tarz i ambona to dzie\u0142a mistrza z ma\u0142ego miasta, z 1768 roku. Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie po\u0142\u0105czono z parafi\u0105 w Nowej Cerkwi 1 stycznia 1751 roku; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu wed\u0142ug Harnocha co sze\u015b\u0107 tygodni, a tak\u017ce w drugie dni \u015bwi\u0105t i w niedziel\u0119 po do\u017cynkach.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, stoj\u0105cy w miejscu dzisiejszego boiska, po zniszczeniach odbudowano, a po po\u017carze w drugiej po\u0142owie XVIII wieku wzniesiono w ci\u0105gu roku nowy budynek. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 10 marca 1767 roku, a now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 27 listopada 1768 roku, w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku poprzedni ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim sp\u0142on\u0105\u0142 10 marca 1767 roku \u2014 jak zapisano w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, z nieostro\u017cno\u015bci lekkomy\u015blnego nauczyciela; now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, szachulcow\u0105 i bez wie\u017cy, pod patronatem gospodarzy, po\u015bwi\u0119cono w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1768 roku, a organy podarowa\u0142a w 1869 roku panna Brauer. Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje go na 1768 rok i ewidencjonuje jako \u201eruiny ko\u015bcio\u0142a ryglowego\u201d (karta zielona z 1959 roku). By\u0142a to budowla ryglowa o wymiarach 13,1 \u00d7 7,8 metra, bez wie\u017cy. Do dzi\u015b nie zachowa\u0142a si\u0119.\n\nW g\u0142\u00f3wnym polu o\u0142tarza z 1768 roku znajdowa\u0142 si\u0119 rze\u017abiony krucyfiks, a u g\u00f3ry figura aposto\u0142a Jana z kielichem, wed\u0142ug Schmida zapewne dzie\u0142o XVII wieku. Organy o siedmiu g\u0142osach kupiono z rozebranego w mi\u0119dzyczasie ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Starej Ko\u015bcielnicy, po niemiecku Altm\u00fcnsterberg. Srebrny kielich ma gda\u0144ski znak miejski i znak z\u0142otnika Johanna J\u00f6dego, mistrza w latach 1707\u20131743. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 dwa mosi\u0119\u017cne \u017cyrandole z or\u0142em, kul\u0105 i sze\u015bcioma ramionami: jeden z napisem \u201eDavid Zuch Anno 1715\u201d, drugi z napisem \u201eJohann Zuch Anno 1728\u201d. Dwa cynowe lichtarze o\u0142tarzowe podarowa\u0142 George Brauser z Pr\u0119gowa, a jego syn, tak\u017ce George Brauser, kaza\u0142 je odnowi\u0107 w 1739 roku. Wed\u0142ug C. F. Brandta (1925) ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 te\u017c paten\u0119, dzie\u0142o z\u0142otnika Michaela Schultza; drug\u0105 jego paten\u0119 mia\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Pogorza\u0142ej Wsi (Wernersdorf). W\u015br\u00f3d tarcz nagrobnych Schmid wyr\u00f3\u017cnia tarcze ma\u0142\u017conk\u00f3w Frowerk z lat 1859 i 1865 oraz tarcz\u0119 grenadiera Feistnera, poleg\u0142ego 3 lipca 1866 roku pod K\u00f6niggr\u00e4tz.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 188 mieszka\u0144c\u00f3w: 87 luteran\u00f3w, 47 katolik\u00f3w i 54 mennonit\u00f3w; jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Now\u0105 Cerkiew (Neukirch). Oko\u0142o 1860 roku Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie by\u0142o fili\u0105 parafii w Nowej Cerkwi, w ewangelickiej superintendenturze malborskiej. Miejscowi mennonici, jako odr\u0119bna wsp\u00f3lnota anabaptystyczna, nale\u017celi do zboru Ladekopp. Ich obecno\u015b\u0107 dobrze wida\u0107 w spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku: na 248 mieszka\u0144c\u00f3w 131 by\u0142o ewangelikami, 73 katolikami, a 44 osoby zapisano jako innych chrze\u015bcijan \u2014 tak na \u017bu\u0142awach ujmowano mennonit\u00f3w. Obie parafie, ewangelick\u0105 i katolick\u0105, wie\u015b mia\u0142a w\u00f3wczas w Nowej Cerkwi (Neukirch). Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IX, 1888) Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie, po niemiecku Prangenau, mia\u0142o ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, a w 1869 roku liczy\u0142o 260 mieszka\u0144c\u00f3w: 137 ewangelik\u00f3w, 80 katolik\u00f3w i 43 mennonit\u00f3w.\n\nLatem 1880 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce parafia Nowa Cerkiew i Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie w superintendenturze malborskiej jest nieobsadzona i ma zosta\u0107 jak najszybciej obsadzona; dawa\u0142a 1780 marek dochodu \u0142\u0105cznie z warto\u015bci\u0105 mieszkania, liczon\u0105 na 90 marek, i liczy\u0142a oko\u0142o 550 dusz.\n\nW marcu 1885 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 5, s. 39), \u017ce probostwo Nowa Cerkiew i Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie, pod patronatem prywatnym, zwolni si\u0119 1 maja 1885 roku po powo\u0142aniu pastora K\u00fchlinga do Fideris w szwajcarskim kantonie Gryzonia. Dawa\u0142o oko\u0142o 2427 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 2669 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 600 dusz i mia\u0142a trzy szko\u0142y z trzema nauczycielami.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce tutejsza gmina ko\u015bcielna w okr\u0119gu parafialnym Nowej Cerkwi liczy\u0142a wtedy 130 ewangelik\u00f3w; patronami byli wolnoche\u0142mi\u0144scy gospodarze, a obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor C\u00e4sar Zimmer z Nowej Cerkwi, urz\u0119duj\u0105cy od 1886 roku. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim liczy\u0142a wtedy 125 ewangelik\u00f3w. Nie mia\u0142a w\u0142asnego pastora \u2014 obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 urz\u0105d parafialny w Nowej Cerkwi, gdzie od 1916 roku pastorem by\u0142 Alfons Naleszinski. Cmentarz w Pr\u0119gowie nale\u017ca\u0142 wed\u0142ug almanachu do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego.\n\nNazwa Prangenau bywa myl\u0105ca, bo nosi\u0142a j\u0105 tak\u017ce wie\u015b na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej \u2014 Nieder Prangenau, siedziba parafii katolickiej, kt\u00f3rej okoliczne miejscowo\u015bci nale\u017ca\u0142y do ewangelickiej parafii w Lublewie Gda\u0144skim. \u017bu\u0142awskie Pr\u0119gowo z powiatu malborskiego do Lublewa nie nale\u017ca\u0142o nigdy; jako parafi\u0119 zgodnie wskazuj\u0105 Now\u0105 Cerkiew spis z 1820 roku i spis powszechny z 1885 roku.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201ePrangenau\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1620\u20131738. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nZ ko\u015bcio\u0142em zwi\u0105zany by\u0142 cmentarz ewangelicki, po kt\u00f3rym nie ma \u015bladu; niezale\u017cnie od niego Narodowy Instytut Dziedzictwa odnotowuje w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim cmentarz ewangelicki datowany na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku (karta cmentarza z 1985 roku). W centrum wsi, przy g\u0142\u00f3wnej drodze, stoi kamienna kapliczka, przy kt\u00f3rej le\u017c\u0105 dwa kamienie polne z wyrytymi gmerkami i dat\u0105 1756 na jednym z nich.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W pi\u015bmie z 16 listopada 1740 roku Johann Jacob Martini podpisa\u0142 si\u0119 jako pastor \u201eNeukirch i Prangenau\u201d, cho\u0107 parafie po\u0142\u0105czono formalnie dopiero w 1751 roku, a w 1747 roku Pr\u0119gowo mia\u0142o w\u0142asnego pastora. Eckerdt podaje, \u017ce parafia powsta\u0142a dopiero oko\u0142o 1660 roku, tymczasem duchowny lutera\u0144ski mia\u0142 tu dzia\u0142a\u0107 od 1629 roku, Hartwich wymienia tutejszego pastora ju\u017c w latach czterdziestych XVII wieku, a ksi\u0119gi metrykalne zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1620 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Milesius (1601), Caspar Colbius (1628), Erasmus Rothmaler (1639), Christian W\u00fcst (1640), Johann Poppius (1651), Johann Sarmannus (1670), Andreas Corvin (1674), Johann Gross (1677), Michel Reimann (1687), Martin Gross (1699), Johann Jacob Martini (1706), Gustav Adolph Leopold Hartwich (1823), Johann Oloff Heinrich St\u00e4cker (1838?), Adolf Eduard Ludwig Fabricius (1873), Hermann Julius Adolf Christmann (1876), Gustav Adolf Hermann K\u00fchling (1883), C\u00e4sar Carl Emil Gottlieb Zimmer (1886), Alfons August Naleszinski (1916). Bez podanego roku: Christian Buggesius, Martin Halter, Franz Keule, Carl Ludwig Hermann Ohlert.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 99; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 248, 249; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePrangenau\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 436; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 255, 256; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Marienburg, s. 14, poz. 97; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 42, nr 109; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; westpreussen.de; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 172, 249\u2013250; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 168; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 254\u2013255; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 463\u2013465; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 32; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 42; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 267, 291, 310, 324; t. 2, s. 462, 654, 655; t. 3, s. 705, 724, 931, 1013; t. 4, s. 1145, 1190, 1248; t. 5, s. 1294, 1384, 1450, 1521; t. 6, s. 1555, 1743; t. 7, s. 2024, 2045; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 lipca 1880 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XX, 2019, s. 19; P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 14; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 5, s. 39 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); C. F. Brandt, \u201eGeschichte einer westpreu\u00dfischen Familie. Das hansische Ratsgeschlecht Brandt vom Werder\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, z. 64, 1925, s. 20.*","built_year":1768,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 255, 256","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 436","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePrangenau\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 99","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 248, 249","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 267, 291, 310, 324; t. 2, s. 462, 654, 655; t. 3, s. 705, 724, 931, 1013; t. 4, s. 1145, 1190, 1248; t. 5, s. 1294, 1384, 1450, 1521; t. 6, s. 1555, 1743; t. 7, s. 2024, 2045","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 lipca 1880 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LJJGKBOJXGKY55GZHNADW7QNEHCCOROK"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XX, 2019, s. 19","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147887.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 14","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"C. F. Brandt, \u201eGeschichte einer westpreu\u00dfischen Familie. Das hansische Ratsgeschlecht Brandt vom Werder\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, z. 64, 1925, s. 20","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/39084/edition/37545"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 5, s. 39 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4665/Amtliche_Mittheilungen_1885_005.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 1, s. 11 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4676/Amtliche_Mitteilungen_1886_001.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0279","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1578,"lng":18.9325,"name_de":"Prangenau","name_pl":"Pr\u0119gowo \u017bu\u0142awskie \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Prusinowo, po niemiecku Pr\u00fctzenwalde, le\u017ca\u0142o przed wojn\u0105 w powiecie cz\u0142uchowskim. W wykazie gmin sporz\u0105dzonym po spisie z 1 grudnia 1885 roku Pr\u00fctzenwalde figuruje w\u015br\u00f3d gmin wiejskich powiatu cz\u0142uchowskiego pod pozycj\u0105 67. Wie\u015b mia\u0142a wtedy 1501 hektar\u00f3w, w tym 1088 hektar\u00f3w roli, 91 hektar\u00f3w \u0142\u0105k i 115 hektar\u00f3w lasu. Liczy\u0142a 66 dom\u00f3w i 103 gospodarstwa domowe; mieszka\u0142o w niej 521 os\u00f3b: 266 m\u0119\u017cczyzn i 255 kobiet, z czego 493 ewangelik\u00f3w i 28 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w L\u0119dyczku, katolicy do parafii w Heinrichswalde; s\u0105downictwo sprawowa\u0142 s\u0105d obwodowy w Debrznie.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Pr\u00fctzenwalde* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 61 dom\u00f3w mieszkalnych i 550 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 490 ewangelik\u00f3w, 52 katolik\u00f3w i osiem os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w L\u0119dyczku; katolicy \u2014 do parafii *Heinrichswalde*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW 1901 roku wzniesiono tu murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, kt\u00f3ry po 1945 roku przej\u0119li katolicy. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski, wpisany 16 stycznia 2015 roku pod numerem A-1910.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna powiatu zmienia\u0142a si\u0119: do lat 1919\u20131920 by\u0142y to Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, w latach 1920\u20131938 Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze. Tak\u017ce po tej zmianie powiat pozosta\u0142 w rejencji z siedzib\u0105 w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen): zaliczy\u0142a go do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, kt\u00f3ra w tej cz\u0119\u015bci wesz\u0142a w \u017cycie 1 pa\u017adziernika 1938 roku.\n\nPo 1945 roku wie\u015b przypad\u0142a Polsce, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. W tym czasie cmentarz przej\u0119li miejscowi katolicy i jest on nadal czynny. Wed\u0142ug listu ks. Kriegera z 1948 roku, administratora rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142o wtedy Prusinowo, poniemieckie cmentarze tej parafii mia\u0142y rozwalone p\u0142oty i by\u0142y zaro\u015bni\u0119te krzakami, a sta\u0142y na nich tablice i pomniki z niemieckimi napisami.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 513 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2203 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, pozycja 67; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Prusinowo (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 142\u2013143; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Prusinowo (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Prusinowo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0540","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.535337,"lng":17.047731,"name_de":"Pr\u00fctzenwalde","name_pl":"Prusinowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Pruszczu Gda\u0144skim otacza dawn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 przy ulicy Wojska Polskiego 37. Przetrwa\u0142y mur ko\u015bcielny, kaplica przedpogrzebowa, starodrzew i brama cmentarna, kt\u00f3r\u0105 wed\u0142ug zachowanych od 1605 roku ksi\u0105g rachunkowych parafii wzniesiono w 1648 roku. J. Heise widzia\u0142 tu jeszcze \u017celazny krzy\u017c nagrobny w technice przeplotu, kt\u00f3ry postawi\u0142 sobie mistrz kowalski Michael Eckelmann w 1689 roku. Cmentarz zamkni\u0119to 8 kwietnia 1961 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z pastor\u00f3wk\u0105 (dzi\u015b bibliotek\u0105 publiczn\u0105), bram\u0105 cmentarn\u0105, kaplic\u0105 przedpogrzebow\u0105, murem i starodrzewem figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem 305; decyzje zapad\u0142y 13 sierpnia i 5 wrze\u015bnia 1962 roku, a zakres ochrony rozszerzono 23 pa\u017adziernika 2007 roku.\n\nEphraim Praetorius zanotowa\u0142 w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 i wie\u017c\u0119 od dawna otacza\u0142 murowany mur cmentarny, a na cmentarzu sta\u0142 tak\u017ce murowany budynek.\n\nPraust \u2014 dzisiejszy Pruszcz Gda\u0144ski \u2014 by\u0142 dawnym miasteczkiem na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w powiecie Wy\u017cyn Gda\u0144skich (Kreis Danziger H\u00f6he, do 1887 roku Kreis Danzig), w prowincji Prusy Zachodnie. W latach 1920\u20131939 nale\u017ca\u0142 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a nast\u0119pnie do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a mieszana, katolicko-ewangelicka, i ros\u0142a szybko: 740 mieszka\u0144c\u00f3w w 1820 roku, 1556 w 1848, 2135 w 1880, a w 1929 roku niewiele poni\u017cej trzech tysi\u0119cy.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu od \u015bredniowiecza i Heise nazywa go jedyn\u0105 wiejsk\u0105 bazylik\u0105 w Prusach Zachodnich: ceglan\u0105, zbudowan\u0105 w czternastym wieku w uk\u0142adzie halowym, po wojnie trzynastoletniej przebudowan\u0105 na bazylik\u0119, ze sklepieniami korpusu jeszcze p\u00f3\u017aniejszymi. Pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 o \u015bwi\u0105tyni datuje si\u0119 rozmaicie. Heise i John Muhl wi\u0105\u017c\u0105 j\u0105 z przywilejem komtura gda\u0144skiego Ludekego von Essen z 1367 roku, w kt\u00f3rym ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebania s\u0105 wymienione wprost, a kt\u00f3ry sam jest tylko odnowieniem starszego nadania; t\u0119 sam\u0105 dat\u0119 podaje *S\u0142ownik geograficzny*, notuj\u0105cy miejscowo\u015b\u0107 ju\u017c pod 1307 rokiem. Muhl dodaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 prawdopodobnie sp\u0142on\u0105\u0142 w 1433 roku, podpalony przez husyt\u00f3w, a w 1460 i 1462 roku, w wojnie trzynastoletniej, s\u0142u\u017cy\u0142 wojskom za szaniec. Szko\u0142a w Prau\u015bcie jest po\u015bwiadczona u Muhla ju\u017c w 1440 roku, w czasach krzy\u017cackich. Waschinski zalicza Praust do sze\u015bciu miejscowo\u015bci terytorium gda\u0144skiego, w kt\u00f3rych o istnieniu \u015bredniowiecznej szko\u0142y parafialnej \u015bwiadczy nie tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, lecz tak\u017ce to, \u017ce pochodzili st\u0105d studenci \u015bredniowiecznych uniwersytet\u00f3w.\n\nReformacja przysz\u0142a tu za spraw\u0105 w\u0142a\u015bciciela: w 1530 roku Rada Gda\u0144ska powierzy\u0142a parafi\u0119 Urbanowi Ulriciemu, plebanowi od \u015bwi\u0119tego Jana, zwolennikowi zmian umiarkowanych, przy zachowaniu dawnych obrz\u0119d\u00f3w. Zdaniem Muhla prze\u0142om nast\u0105pi\u0142 mniej wi\u0119cej wtedy, gdy kr\u00f3l zgodzi\u0142 si\u0119 w 1557 roku na komuni\u0119 pod dwiema postaciami. Pierwszym po\u015bwiadczonym proboszczem ewangelickim by\u0142 w 1570 roku Lux Hinz, odwo\u0142any dwa lata p\u00f3\u017aniej.\n\nW wojnie Gda\u0144ska z kr\u00f3lem, rok przed 1578, wojska nieprzyjacielskie trzyma\u0142y w ko\u015bciele konie, a przy odwrocie go podpali\u0142y \u2014 sp\u0142on\u0119\u0142o wn\u0119trze i wi\u0119\u017aba dachowa. Odbudowano \u015bwi\u0105tyni\u0119 w 1578 roku i z tego roku pochodz\u0105 litery \u201eM. R.\u201d oraz data wyryte na ambonie; od nich zaczyna si\u0119 tak\u017ce lista pruszcza\u0144skich duchownych, kt\u00f3r\u0105 zestawi\u0142 Praetorius, z Henricusem Ringiusem w 1587 i Johannesem Hubnerusem w 1595 roku. Tak samo otwiera sw\u00f3j wykaz Rhesa: pod rokiem 1578 notuje pastora znanego wy\u0142\u0105cznie z inicja\u0142\u00f3w \u201eM. R.\u201d i dodaje, \u017ce litery te wraz z dat\u0105 by\u0142y wyryte na tutejszej ambonie.\n\nZmian\u0119 wyznania zapisano po katolickiej stronie dwukrotnie i bardzo r\u00f3\u017cnie. W spisie dekanatu gda\u0144skiego wizytator biskupa Rozra\u017cewskiego notuje rzeczowo: \u201ePruszcz. Wie\u015b gda\u0144szczan. Ma pi\u0119kny murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105\u201d. W drugim miejscu si\u0119ga po j\u0119zyk polemiczny swojej epoki \u2014 pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 odpad\u0142 przez \u201ekontrakt symoniacki i zdrad\u0119 jakiego\u015b Iskarioty\u201d, i przyznaje, \u017ce wobec miasta pozostaje tylko czeka\u0107 na sposobno\u015b\u0107. To ocena i s\u0142ownictwo jednej ze stron sporu, nie opis przebiegu wydarze\u0144.\n\nWed\u0142ug Waschinskiego w siedemnastym wieku uczono tu \u2014 rzadko\u015b\u0107 na wsi gda\u0144skiej \u2014 tak\u017ce czytania i pisania po polsku oraz \u0142aciny. Pruszcza\u0144ski porz\u0105dek wynagrodze\u0144 szkolnego mistrza z 1677 roku wylicza jego dochody z pos\u0142ug pogrzebowych: pogrzeb z kazaniem i \u015bpiewem kosztowa\u0142 guldena i 15 groszy, pogrzeb ogrodnika, rzemie\u015blnika albo komornika z pe\u0142nym biciem dzwon\u00f3w i \u015bpiewem 20 groszy, \u201epospolity pogrzeb\u201d ze \u015bpiewem 16 groszy, a gr\u0119 na organach przy kazaniu pogrzebowym liczono osobno.\n\nP\u00f3\u017aniejsze dzieje \u015bwi\u0105tyni by\u0142y r\u00f3wnie gwa\u0142towne: w 1627 roku Szwedzi Gustawa Adolfa j\u0105 spl\u0105drowali i d\u0142ugo trzymali proboszcza w niewoli; w 1807 roku, przy obl\u0119\u017ceniu Gda\u0144ska, Francuzi urz\u0105dzili w niej sk\u0142ad prochu. Gruntownej odnowy doczeka\u0142a si\u0119 w 1831 roku.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii. *S\u0142ownik geograficzny* notuje, \u017ce w 1869 roku miasteczko liczy\u0142o 1819 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 725 katolik\u00f3w i 1071 ewangelik\u00f3w. Liczby wyznaniowe daj\u0105 razem 1796 przy podanych 1819 mieszka\u0144cach \u2014 r\u00f3\u017cnica pochodzi ze \u017ar\u00f3d\u0142a. Parafia by\u0142a rozleg\u0142a. Harnoch podaje dla niej oko\u0142o 2200 dusz, 117 chrzt\u00f3w, 66 konfirmacji, 22 \u015bluby i 77 pogrzeb\u00f3w rocznie, a szko\u0142y prowadzi\u0142a \u2014 poza samym Pruszczem \u2014 w Cieplewie, \u0141\u0119gowie i kilku dalszych wsiach. Przy parafii Harnoch notuje trzy cmentarze; ten, o kt\u00f3rym mowa, by\u0142 cmentarzem ewangelickim parafii pruszcza\u0144skiej. Osobno, w 1831 roku, za\u0142o\u017cono w Prau\u015bcie cmentarz choleryczny \u2014 spocz\u0119\u0142o na nim oko\u0142o 80 os\u00f3b.\n\nKsi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w parafii ewangelickiej zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1622 roku, wykazy komunikant\u00f3w w 1838, a akta stanu cywilnego z lat 1809\u20131813 trafi\u0142y do archiwum gda\u0144skiego. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1622 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1838 roku oraz konfirmacje z 1872 roku i od 1874 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1622\u2014 K 1838\u2014 Konf 1872; 1874\u2014 Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb St 1809\u201413 Tr 1809\u201411; 1813. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1796\u20141805. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1814\u201474\u201d.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d dw\u00f3ch cmentarzy parafii w Pruszczu, licz\u0105cej wtedy 3411 ewangelik\u00f3w. \u015aredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom \u2014 luteranom i unijnym \u2014 a\u017c do 1945 roku, kiedy przej\u0119li go katolicy; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Agathon Harnoch datuje przywilej komtura Ludekego von Essen, z t\u0105 sam\u0105 wzmiank\u0105 o ko\u015bciele i plebanii, na 19 pa\u017adziernika 1337 roku (Heise, John Muhl i *S\u0142ownik geograficzny*: 1367). Podawany gdzie indziej rok 1585 r\u00f3\u017cni si\u0119 od daty 1578, od kt\u00f3rej list\u0119 duchownych zaczynaj\u0105 Praetorius i Rhesa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3, nr 34; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. I z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, has\u0142o Praust; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, has\u0142o Praust; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 475, 1413\u20131415 i 1464\u20131472 aneksu II; wojew\u00f3dzki rejestr zabytk\u00f3w, pozycja 305 (dawne numery 218, 219 i 220 rejestru wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 87; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 19; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 54\u201355, pozycja 237; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 113r.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1961,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bau- u. Kunstdenkm\u00e4ler Kr. Danzig (Heise 1885)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 87","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 54\u201355, pozycja 237","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 113r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0226","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.257226,"lng":18.633595,"name_de":"Praust","name_pl":"Pruszcz Gda\u0144ski \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pruszczu Gda\u0144skim (Praust) pochodzi z po\u0142owy XIV w. W przywileju lokacyjnym wsi, wydanym przez komtura gda\u0144skiego Ludekego von Essen, zastrze\u017cono, \u017ce Praust ma mie\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 i uposa\u017cenie plebana. \u015awi\u0105tynia p\u0142on\u0119\u0142a w 1433 r. podczas najazdu husyt\u00f3w, ucierpia\u0142a 30 IV 1460 r. przy zdobyciu wsi przez wojska Zakonu, a 6 IX 1577 r. zosta\u0142a podpalona przez wycofuj\u0105ce si\u0119 wojska polskie w wojnie Gda\u0144ska ze Stefanem Batorym. W 1578 r. odbudowano j\u0105 na murach obwodowych z czas\u00f3w krzy\u017cackich, zachowuj\u0105c dawn\u0105 form\u0119; z tego roku pochodzi renesansowa ambona. Naprawy prowadzono w latach 1677\u20131680 (mury, drewniana cz\u0119\u015b\u0107 wie\u017cy, \u0142awki, tarcze zegarowe) oraz w 1831 i 1936 r. Od czas\u00f3w Reformacji do 1944 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 \u2014 katolickie sprawozdania wizytacyjne z lat 1583, 1598 i 1749 odnotowuj\u0105 go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201eheretycki i sprofanowany\". Parafia by\u0142a samodzielna; oko\u0142o 1600 r. przy\u0142\u0105czono do niej wsie Cieplewo (Zipplau) i Rostowo (Rostau), p\u00f3\u017aniej tak\u017ce dalsze. Miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do Kreis Danziger H\u00f6he (rejencja gda\u0144ska), a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. W 1945 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy: od 1948 r. jako filialny, a od 1980 r. jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pw. Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego. Otaczaj\u0105cy go cmentarz ewangelicki zlikwidowano \u2014 nagrobki usuni\u0119to, a teren przeznaczono na parking i ziele\u0144; zachowa\u0142y si\u0119 brama cmentarna z 1648 r. z inskrypcj\u0105 z Psalmu 39 oraz ogrodzenie z bram\u0105 z 1864 r. Zesp\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a parafialnego (\u015bwi\u0105tynia, cmentarz ko\u015bcielny, kaplica cmentarna z 2. po\u0142. XIX w., brama z 1648 r. i plebania z 1755 r., dzi\u015b biblioteka) jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod nr A-305.","built_year":1367,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Praust/Pruszcz \u2014 historia ko\u015bcio\u0142a i bramy cmentarnej dawnej \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej","url":"https://praust.wordpress.com/2017/02/02/brama-cmentarna-praust/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0068","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.25765,"lng":18.6501,"name_de":"Praust","name_pl":"Pruszcz Gda\u0144ski \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Praust)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pruszczu Gda\u0144skim (Praust) pochodzi z po\u0142owy XIV wieku. J. Heise, autor inwentarza zabytk\u00f3w Prus Zachodnich, nazwa\u0142 go jedyn\u0105 w prowincji wiejsk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 o uk\u0142adzie bazylikowym i zastrzeg\u0142 zarazem, \u017ce bazylik\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 nie by\u0142 od pocz\u0105tku \u2014 uk\u0142ad ten powsta\u0142 dopiero wskutek przebud\u00f3w, gdy podwy\u017cszono \u015bciany nawy g\u0142\u00f3wnej, a sklepienia za\u0142o\u017cono jeszcze p\u00f3\u017aniej. Miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do powiatu Danziger H\u00f6he w rejencji gda\u0144skiej \u2014 do 1887 roku by\u0142 to powiat gda\u0144ski (Kreis Danzig) \u2014 a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska.\n\nWed\u0142ug Harnocha nazwa Pruszcza, po niemiecku Praust, mia\u0142a powsta\u0107 z przekr\u0119cenia niemieckiego s\u0142owa \u201eProbstei\u201d, czyli prepozytura. To samo obja\u015bnienie przytacza Gebauer (1855): nazwa mia\u0142a powsta\u0107 st\u0105d, \u017ce przy tym ko\u015bciele mie\u015bci\u0142a si\u0119 prepozytura ko\u015bcio\u0142\u00f3w Wy\u017cyny Gda\u0144skiej; Gebauer zostawia jednak otwart\u0105 spraw\u0119, czy tak by\u0142o naprawd\u0119. W przywileju wsi, wydanym w 1367 roku przez komtura gda\u0144skiego Ludekego von Essen dla Jakuba Schultzego i jego potomk\u00f3w, wymieniono wprost ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119; Heise zaznacza, \u017ce dokument ten by\u0142 odnowieniem wcze\u015bniejszego przywileju, a Agathon Harnoch datuje t\u0119 sam\u0105 fundacj\u0119 na 19 pa\u017adziernika 1337 roku. Dnia 27 marca 1508 roku biskup w\u0142oc\u0142awski Wincenty przy\u0142\u0105czy\u0142 do parafii w Pruszczu ko\u015bcio\u0142y \u015bwi\u0119tej Barbary, w Rokitnicy i \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca w Rosenbergu, kt\u00f3re nie mog\u0142y si\u0119 utrzyma\u0107 z w\u0142asnych dochod\u00f3w; proboszczem pruszcza\u0144skim by\u0142 wtedy Tomasz z Gda\u0144ska. W latach 1530\u20131540 parafi\u0119 posiada\u0142 warmi\u0144ski kanonik Alexander Scultetus, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w Rzymie jako prokurator.\n\nHermann Freytag wymienia przedreformacyjnych duchownych Pruszcza. Proboszcz Petrus Liza, kanonik w\u0142oc\u0142awski, zgin\u0105\u0142 w 1401 roku razem z archidiakonem pomorskim w skrytob\u00f3jczym napadzie. Jego nast\u0119pca Friedrich von Salondorf, kanonik warmi\u0144ski i wroc\u0142awski, zapisa\u0142 si\u0119 w 1402 roku na wydzia\u0142 prawa w Pradze; na jego zlecenie przepisano Bibli\u0119, przechowywan\u0105 w Uppsali. Martin Mierke, urodzony w Elbl\u0105gu, w 1462 roku pisarz miejski Gda\u0144ska, wyst\u0119puje jako proboszcz Pruszcza w latach 1467\u20131487; w 1487 roku zaci\u0105gn\u0105\u0142 60 grzywien lekkich d\u0142ugu na napraw\u0119 budynk\u00f3w parafialnych, mocno zniszczonych w czasie wojny. Pleban Thomas zosta\u0142 12 czerwca 1526 roku wraz z wieloma innymi duchownymi ewangelickimi wygnany przez biskupa z Gda\u0144ska; Freytag wnioskuje st\u0105d, \u017ce musia\u0142 przy\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do Reformacji \u2014 jak na wie\u015b zadziwiaj\u0105co wcze\u015bnie. W\u015br\u00f3d tutejszych duchownych Freytag wymienia te\u017c Gregoriusa Kreudera (Krudenera): 10 maja 1530 roku rada gda\u0144ska pisa\u0142a do biskupa w\u0142oc\u0142awskiego, \u017ce zabi\u0142 on m\u0119\u017cczyzn\u0119 z Rokitnicy i schroni\u0142 si\u0119 u oficja\u0142a w Subkowach; korespondencja w tej sprawie ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 do stycznia 1533 roku.\n\n\u015awi\u0105tynia p\u0142on\u0119\u0142a w 1433 roku podczas najazdu husyt\u00f3w, ucierpia\u0142a w 1460 roku, gdy zaci\u0119\u017cni Zakonu napadli na wie\u015b, zdobyli baszt\u0119 przy \u015bluzie i podpalili osad\u0119. Dwa lata p\u00f3\u017aniej oddzia\u0142 polski umocni\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 i u\u017cy\u0142 go jako sza\u0144ca. Pod koniec sierpnia 1461 roku Gda\u0144szczanie przegrali pod Pruszczem bitw\u0119 z wojskiem zakonnym, a w 1463 roku w pruszcza\u0144skiej \u201ebastei\u201d sta\u0142a za\u0142oga polska. W 1577 roku, w wojnie Gda\u0144ska ze Stefanem Batorym, nieprzyjaciel trzyma\u0142 w ko\u015bciele konie, a przy odwrocie go podpali\u0142: sp\u0142on\u0119\u0142o ca\u0142e wn\u0119trze i wi\u0119\u017aba dachowa. W 1578 roku odbudowano \u015bwi\u0105tyni\u0119 na murach obwodowych z czas\u00f3w krzy\u017cackich, zachowuj\u0105c dawn\u0105 form\u0119; z tego roku pochodzi renesansowa ambona. Na mapie okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, kt\u00f3r\u0105 mierniczy Friedrich Berndt sporz\u0105dzi\u0142 20 grudnia 1599 roku, w Pruszczu (na mapie: Praust) narysowano w\u015br\u00f3d drzew ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105. Viktor Zirkwitz, kt\u00f3ry t\u0119 map\u0119 reprodukowa\u0142, zastrzega jednak, \u017ce rysunki ko\u015bcio\u0142\u00f3w na niej nie zawsze s\u0105 dok\u0142adne. W 1627 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 spl\u0105drowali Szwedzi Gustawa Adolfa, a tutejszego duchownego trzymali d\u0142ugo w niewoli. Naprawy prowadzono w latach 1677\u20131680 (mury, drewniana cz\u0119\u015b\u0107 wie\u017cy, \u0142awki, tarcze zegarowe). Podczas obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska w 1807 roku Francuzi urz\u0105dzili w ko\u015bciele sk\u0142ad prochu. Gruntowne odnowienia nast\u0105pi\u0142y w 1831 i 1936 roku.\n\nErnst Strehlke, kt\u00f3ry opisa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1859 roku w \u201eNeue Preu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d, t\u0142umaczy wag\u0119 Pruszcza w dziejach wojen i obl\u0119\u017ce\u0144 Gda\u0144ska tym, \u017ce w\u0142a\u015bnie tu zaczyna si\u0119 Nowa Radunia, kana\u0142 zaopatruj\u0105cy miasto w wod\u0119 i si\u0142\u0119 wodn\u0105, wykopany wed\u0142ug Hirscha mi\u0119dzy 1348 a 1351 rokiem: od XV wieku jednym z pierwszych wrogich krok\u00f3w ka\u017cdego nadci\u0105gaj\u0105cego nieprzyjaciela by\u0142o zamkni\u0119cie \u015bluzy albo przekopanie grobli kana\u0142u. Najazd zaci\u0119\u017cnych Zakonu z 1460 roku Strehlke za kronik\u0105 wojny trzynastoletniej spisan\u0105 przez gda\u0144szczanina datuje na 30 sierpnia i podaje, \u017ce napastnicy wymordowali wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w, a gda\u0144szczanie, kt\u00f3rzy pospieszyli z odsiecz\u0105, zostali ca\u0142kowicie rozbici. Wed\u0142ug tej samej kroniki szaniec zaj\u0119li p\u00f3\u017aniej sami gda\u0144szczanie, a ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 mu za ostatni punkt obrony. Patronat nad ko\u015bcio\u0142em sprawowa\u0142 wed\u0142ug Strehlkego wcze\u015bniej bez w\u0105tpienia Zakon, a od 1454 roku w ka\u017cdym razie miasto Gda\u0144sk. Strehlke dodaje, \u017ce Alexander Scultetus, mieszkaj\u0105c w Rzymie, zarz\u0105dza\u0142 parafi\u0105 przez innego duchownego. Spustoszenie ko\u015bcio\u0142a w 1577 roku datuje na wrzesie\u0144 i przypisuje Polakom, a z r\u0119kopisu Praetoriusa przytacza, \u017ce w 1578 roku, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowano, wykonano te\u017c dawn\u0105 chrzcielnic\u0119, pomalowan\u0105 jednak dopiero w 1623 roku; daty te mo\u017cna by\u0142o odczyta\u0107 na jej kracie, kt\u00f3r\u0105 usuni\u0119to w 1660 roku razem ze star\u0105 chrzcielnic\u0105, gdy przekazano tu now\u0105 chrzcielnic\u0119 z rozebranego ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela w Petershagen.\n\nSam r\u0119kopis Ephraima Praetoriusa \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku m\u00f3wi o dawnych dziejach ko\u015bcio\u0142a wi\u0119cej. Praetorius nie w\u0105tpi\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 jest fundacj\u0105 krzy\u017cack\u0105, o czym \u015bwiadcz\u0105 mury ko\u015bcio\u0142a i wie\u017cy, w kt\u00f3rych grubo\u015bci prowadz\u0105 kr\u0119cone schody na dzwonnic\u0119, ale nie znalaz\u0142 wiadomo\u015bci, kiedy go za\u0142o\u017cono. Do opisanego przez Strehlkego najazdu z 30 sierpnia 1460 roku doda\u0142, \u017ce ludzie Zakonu z\u0142upili i spalili wtedy wie\u015b razem z ko\u015bcio\u0142em, \u017ce w\u015br\u00f3d gda\u0144szczan poleg\u0142ych w odsieczy by\u0142 rajca Cort von Dahlen i \u017ce oko\u0142o 200 innych, w tym rajc\u00f3w Johanna Meidenburga i Johanna Alshagena, wzi\u0119to do niewoli, z kt\u00f3rej musieli si\u0119 drogo wykupi\u0107. Polacy spl\u0105drowali i podpalili wie\u015b wed\u0142ug niego dwukrotnie, we wrze\u015bniu 1576 i we wrze\u015bniu 1577 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 z\u0142upili i straszliwie spustoszyli. Na marginesie r\u0119kopisu zapisano, \u017ce w archiwum gda\u0144skim zachowa\u0142 si\u0119 dokument z 6 sierpnia 1539 roku: kanonik warmi\u0144ski Alexander Scultetus obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w Pruszczu za zgod\u0105 rady i za zezwoleniem papieskim, a potem zrzek\u0142 si\u0119 jej tak, by rada mog\u0142a ni\u0105 rozporz\u0105dza\u0107 wed\u0142ug swej woli; pleban z Pruszcza mia\u0142 mu za to p\u0142aci\u0107 do\u017cywotnio 20 grzywien rocznie na \u015bwi\u0119tego Marcina, a rada nazywa w tym dokumencie ko\u015bci\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142em swojego prawa patronatu. Na wklejonej karcie dopisano, \u017ce 4 wrze\u015bnia 1547 roku rada pisa\u0142a do Sculteta, wtedy zapewne przebywaj\u0105cego w Rzymie, \u017ce duchowny w Pruszczu uchyla si\u0119 od p\u0142acenia obiecanej renty, zas\u0142aniaj\u0105c si\u0119 zakazem biskupa, i prosi\u0142a go, by wystara\u0142 si\u0119 o potwierdzenie umowy. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa przed 1414 rokiem nie by\u0142o jeszcze w Pruszczu \u201eformalnego\u201d ko\u015bcio\u0142a, a na marginesie zapisano, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ufundowano w 1508 roku.\n\nReformacja przysz\u0142a tu za spraw\u0105 miasta. Ju\u017c w 1530 roku rada gda\u0144ska powierzy\u0142a pruszcza\u0144sk\u0105 parafi\u0119 Urbanowi Ulriciemu, plebanowi od \u015bwi\u0119tego Jana, zwolennikowi zmian umiarkowanych przy zachowaniu dawnych obrz\u0119d\u00f3w. Innego duchownego zwi\u0105zanego z Wittenberg\u0105 wskazuje Hermann Freytag: Johannes Forchtesnicht, immatrykulowany w Wittenberdze w 1514 roku, by\u0142 proboszczem w Pruszczu przed 1549 rokiem, potem predykantem przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku i zmar\u0142 oko\u0142o 1559 roku. John Muhl, dziejopis wsi Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, przyjmuje, \u017ce Reformacja wesz\u0142a do Pruszcza oko\u0142o 1557 roku, gdy kr\u00f3l polski przyrzek\u0142 radzie gda\u0144skiej Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 pod dwiema postaciami. Pierwszego po\u015bwiadczonego duchownego ewangelickiego notuje ju\u017c w 1570 roku: by\u0142 nim Lux Hinz (Lukas Heinz), odwo\u0142any w 1572 roku, a w urz\u0119dzie m\u00f3g\u0142 by\u0107 i dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich wymienia natomiast ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny na miejscu i pierwszego predykanta w 1578 roku. Wed\u0142ug Mariana Biskupa i Andrzeja Tomczaka w drugiej po\u0142owie XVI wieku parafi\u0119 tworzy\u0142y Pruszcz i Roszkowo, a ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 wtedy w r\u0119kach protestant\u00f3w, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 dekanatu gda\u0144skiego.\n\nGebauer (1855) pisze, \u017ce Pruszcz nie opar\u0142 si\u0119 ruchowi reformacyjnemu, kt\u00f3ry wychodzi\u0142 z Gda\u0144ska i by\u0142 podsycany przez rad\u0119, zw\u0142aszcza po przywileju religijnym kr\u00f3la Zygmunta z 1557 roku. Przytacza te\u017c przekaz, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142, za\u0142o\u017cony wed\u0142ug niego prawdopodobnie jeszcze przez Zakon, mieli wtedy posiada\u0107 franciszkanie i to oni mieli go odda\u0107 radzie gda\u0144skiej; Strehlke (1859) pisze, \u017ce opowie\u015b\u0107 Gebauera o franciszkanach jest zupe\u0142nie bezpodstawna. Wed\u0142ug Gebauera nieprzerwany szereg pastor\u00f3w ewangelickich zna si\u0119 od 1578 roku, a pewniej od 1587 roku.\n\nNajstarszym \u015bladem duchownego na li\u015bcie Rhesy nie s\u0105 akta, lecz ambona. Wykaz duchownych pruskich Ludwiga Rhesy prowadzi list\u0119 pastor\u00f3w od 1578 roku i otwiera j\u0105 cz\u0142owiekiem znanym wy\u0142\u0105cznie z inicja\u0142\u00f3w \u201eM. R.\u201d, z wyja\u015bnieniem, \u017ce litery te wraz z dat\u0105 1578 by\u0142y wyryte na tutejszej ambonie. Heise potwierdza to niezale\u017cnie: nad drzwiami ambony stoj\u0105 litery M i R oraz rok 1578, a na obrazie \u015bwi\u0119tego Marka data 1661 jako rok odnowienia snycerki.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Pruszczu przeszed\u0142 w r\u0119ce lutera\u0144skie wcze\u015bnie, i to nie z woli szlachcica, lecz miasta: prawo patronatu wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski. Tam, gdzie patronat nale\u017ca\u0142 do Gda\u0144ska, biskup by\u0142 bezsilny \u2014 duchowny podlega\u0142 radzie miejskiej, nie kurii. Gdy w 1583 roku przyby\u0142 tu komisarz biskupi, by wizytowa\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119, us\u0142ysza\u0142 od miejscowego duchownego \u2014 tak przytacza to ksi\u0105dz Jakub Fankidejski \u2014 \u201eNikogo za pana nie uznaj\u0119, tylko magistrat, kt\u00f3ry mnie przys\u0142a\u0142\u201d. \u0141aci\u0144ski protok\u00f3\u0142 wizytacji jest pow\u015bci\u0105gliwszy: zapisano w nim, \u017ce heretycki pleban nie chcia\u0142 uzna\u0107 powagi biskupa i zuchwale si\u0119 w tej sprawie zachowa\u0142, cho\u0107 w Szkotach pozostaje biskupim poddanym. Ten sam komisarz nie zosta\u0142 wpuszczony do ko\u015bcio\u0142a w Juszkowie, a w M\u00fcggenhal zasta\u0142 przys\u0142anego przez magistrat pastora Filipa Kirchbacha, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c wizytacji nie dopu\u015bci\u0142.\n\nWizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku) opisuje przej\u015bcie tego ko\u015bcio\u0142a w r\u0119ce protestant\u00f3w s\u0142owami ostrymi nawet jak na ten gatunek. Wizytator zapisa\u0142, \u017ce \u015bwi\u0105tynia \u201eodpad\u0142a od czci prawdziwej Ewangelii ku lutera\u0144skiej zarazie\u201d \u2014 przez kontrakt symoniacki i zdrad\u0119 jakiego\u015b Judasza \u2014 i \u017ce trzeba czeka\u0107 sposobnej chwili, by j\u0105 odzyska\u0107. Sformu\u0142owanie o symonii i zdradzie to j\u0119zyk polemiczny wizytatora, nie ustalenie o przebiegu wydarze\u0144; przytoczono je jako cytat ze \u017ar\u00f3d\u0142a. W innym miejscu tych samych akt wizytator notuje rzeczowo, \u017ce ko\u015bcio\u0142a w Pruszczu nie wizytowano z powodu blisko\u015bci Gda\u0144ska i \u017ce potrzeba b\u0119dzie wi\u0119kszych przygotowa\u0144 oraz rokowa\u0144 z gda\u0144szczanami.\n\nAkta wizytacji Rozra\u017cewskiego (1582\u20131583) wracaj\u0105 do Pruszcza przy s\u0105siedniej prepozyturze \u015bwi\u0119tego Wojciecha. Tam, nie przy tutejszym ko\u015bciele, zapisano nakazy wydalenia anabaptysty: \u201eAnabaptista expellatur\u201d \u2014 niech anabaptysta zostanie wyp\u0119dzony \u2014 a w drugim przekazie \u201eEiciatur per Capitaneum blasphemus anabaptista\u201d, to jest: niech starosta wyrzuci blu\u017anierczego anabaptyst\u0119. W tym samym miejscu akta wspominaj\u0105 o srebrze ko\u015bcielnym, z\u0142o\u017conym w Pruszczu na przechowanie przez poprzedniego prepozyta Bart\u0142omieja; zwrotu depozytu nale\u017ca\u0142o dochodzi\u0107 od wsi na drodze prawnej i rozmawia\u0107 o nim z rad\u0105 gda\u0144sk\u0105.\n\nOd czas\u00f3w Reformacji do 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 ewangelick\u0105 \u2014 katolickie sprawozdania wizytacyjne z lat 1583, 1598 i 1749 odnotowuj\u0105 go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 heretycki i sprofanowany. Parafia by\u0142a samodzielna; ju\u017c oko\u0142o 1600 roku nale\u017ca\u0142y do niej wsie Cieplewo (Zipplau) i Roszkowo (Rostau), p\u00f3\u017aniej tak\u017ce dalsze. W 1602 roku gospodarze obu wsi wyst\u0105pili do rady gda\u0144skiej przeciw obj\u0119ciu urz\u0119du przez duchownego R\u00fchliusa, poniewa\u017c by\u0142 kalwinist\u0105. Z kolei 1 sierpnia 1637 roku um\u00f3wili si\u0119 z pruszcza\u0144skim duchownym Liliem, \u017ce b\u0119d\u0105 mu p\u0142aci\u0107 takie samo meszne jak pruszczanie.\n\nEdward Waschinski zalicza t\u0119 wie\u015b do sze\u015bciu miejscowo\u015bci terytorium gda\u0144skiego, w kt\u00f3rych istnienie \u015bredniowiecznej szko\u0142y parafialnej po\u015bwiadcza nie tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, ale i to, \u017ce pochodzili st\u0105d studenci \u015bredniowiecznych uniwersytet\u00f3w. Rada gda\u0144ska postanowi\u0142a w 1648 roku, \u017ce doroczne wizytacje ko\u015bcio\u0142\u00f3w i szk\u00f3\u0142 Wy\u017cyny maj\u0105 si\u0119 odbywa\u0107 w Warczu albo w Pruszczu; w 1634 roku wyda\u0142a te\u017c osobn\u0105 pruszcza\u0144sk\u0105 ordynacj\u0119 szkoln\u0105. W XVII wieku uczono tu tak\u017ce czytania i pisania po polsku oraz \u0142aciny. Muhl dodaje, \u017ce szko\u0142\u0119 po\u015bwiadczono w Pruszczu ju\u017c za czas\u00f3w krzy\u017cackich, w 1440 roku, a napis nagrobny organisty i nauczyciela Heinricha Wessfera, pochowanego w 1604 roku po trzydziestu siedmiu latach s\u0142u\u017cby, cofa jej ewangelickie dzieje do 1567 roku. Dochody duchownego i organisty oraz u\u017cytek maj\u0105tku ko\u015bcielnego regulowa\u0142y ordynacje ko\u015bcielno-szkolne z 1624, 1736 i 1786 roku.\n\nWed\u0142ug Johna Muhla ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pruszczu, po niemiecku Praust, szybko si\u0119 wzbogaci\u0142: \u0142any ko\u015bcielne wydzier\u017cawiano, a nadwy\u017cki z czynsz\u00f3w lokowano ju\u017c od 1682 roku w obligacjach miejskich i hipotekach wiejskich; od 1808 roku jeden z trzech witryk\u00f3w ko\u015bcio\u0142a pochodzi\u0142 na zmian\u0119 z Cieplewa (Zipplau) lub Roszkowa (Rostau). Wed\u0142ug Johna Muhla w 1687 roku katolicki zakonnik ojciec Malachiasz pr\u00f3bowa\u0142 nawraca\u0107 ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w Cieplewa (Zipplau), cho\u0107by mia\u0142o go to kosztowa\u0107 \u017cycie; duchowny z Pruszcza i so\u0142tys Cieplewa z\u0142o\u017cyli na niego skarg\u0119 w urz\u0119dzie Wy\u017cyny. John Muhl podaje za pruskim spisem katastralnym z 1793 roku, \u017ce pastorowi w Pruszczu przys\u0142ugiwa\u0142y cztery wolne \u0142any, a ko\u015bcio\u0142owi p\u00f3\u0142tora \u0142anu; doch\u00f3d pastora wynosi\u0142 wtedy oko\u0142o 900\u20131000 gulden\u00f3w, a na gruncie ko\u015bcielnym mieszkali pastor, organista, grabarz i dzwonnik.\n\nNajcenniejszym elementem wyposa\u017cenia by\u0142 wed\u0142ug Heisego okaza\u0142y gotycki o\u0142tarz szafiasty z malowanymi skrzyd\u0142ami, podobny do o\u0142tarza w \u017bukowie (Zuckau) i jak on pochodz\u0105cy z ko\u0144ca XV albo pocz\u0105tku XVI wieku; w cz\u0119\u015bci g\u0142\u00f3wnej mie\u015bci\u0142 trzy wielkie sceny rze\u017abione \u2014 po\u015brodku Ukrzy\u017cowanie, po lewej Niesienie Krzy\u017ca, po prawej Z\u0142o\u017cenie do grobu. Piotr Birecki wymienia ten o\u0142tarz jako okaza\u0142e dzie\u0142o Colijna de Cotera z Brukseli w\u015br\u00f3d dawnych, przedreformacyjnych dzie\u0142 sztuki, kt\u00f3re luteranie zachowali w swoich ko\u015bcio\u0142ach. Organy pochodzi\u0142y z 1728 roku \u2014 jak wskazywa\u0142 chronogram i rze\u017abiony herb na balustradzie \u2014 i zbudowa\u0142 je, za burmistrza von Diesselsdorfa, gda\u0144ski organmistrz Andreas Hildebrandt. Wed\u0142ug Krzysztofa Urbaniaka organy te zachowa\u0142y si\u0119 w ko\u015bciele do dzi\u015b. Przy rekonstrukcji organ\u00f3w Hildebrandta w Pas\u0142\u0119ku pos\u0142u\u017cy\u0142y one, obok innych instrument\u00f3w, za wz\u00f3r d\u0119bowej klawiatury peda\u0142owej i traktury, a wiatrownice pas\u0142\u0119ckie maj\u0105 wed\u0142ug Urbaniaka analogi\u0119 w tutejszych. Schemat prospektu ich sekcji manua\u0142owej organmistrz zastosowa\u0142, o ile mo\u017cna to stwierdzi\u0107 na podstawie zachowanych instrument\u00f3w, po raz pierwszy w Jelonkach, oko\u0142o 1725 roku. Chrzcielnica pochodzi\u0142a z ko\u015bcio\u0142a w Petershagen, rozebranego na pocz\u0105tku drugiej wojny polsko-szwedzkiej, i w 1660 roku przeniesiono j\u0105 do Pruszcza. Z tutejszym ko\u015bcio\u0142em wi\u0105\u017ce si\u0119 zabytek z Gda\u0144ska: wed\u0142ug broszury Bernharda Meyera o gda\u0144skim ko\u015bciele Zbawiciela chrzcielnica z barwnego marmuru, pochodz\u0105ca z pierwszego ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela rozebranego w 1656 roku, zdobi\u0142a jeszcze w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pruszczu.\n\nW ko\u015bciele wisia\u0142o dziesi\u0119\u0107 obraz\u00f3w olejnych przedstawiaj\u0105cych Dziesi\u0119cioro Przykaza\u0144, ka\u017cde w dw\u00f3ch ods\u0142onach \u2014 pos\u0142usze\u0144stwa i przekroczenia, z anio\u0142ami i diab\u0142ami; obrazy s\u0105 protestanckie: malarz przy trzecim przykazaniu nada\u0142 duchownemu g\u0142osz\u0105cemu z ambony twarz Lutra. Obrazy Dziesi\u0119ciorga Przykaza\u0144 podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi w Pruszczu w 1681 roku \u00f3wczesny burmistrz Christian Schr\u00f6der; Heise uwa\u017ca\u0142 je za dzie\u0142o gda\u0144skiego mistrza z tego samego czasu. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego konfesjona\u0142 tego ko\u015bcio\u0142a zdobi\u0142y emblematy serca uj\u0119tego obc\u0119gami, przed spowiedzi\u0105, i serca uwolnionego, po spowiedzi, a \u0142awy pokrywaj\u0105 malowid\u0142a z tak zwan\u0105 emblematyk\u0105 serdeczn\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 trzy dzwony: najmniejszy bez napisu, drugi \u2014 odlany po raz pierwszy w 1551 roku \u2014 przela\u0142 w 1730 roku Michael Wittwerk, a wielki, odlany przez niego w 1714 roku, przelano w 1865 roku. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego (2021) w dekoracji tego ko\u015bcio\u0142a wykorzystano emblematy pastora Daniela Cramera.\n\nPraetorius opisuje te\u017c wn\u0119trze ko\u015bcio\u0142a w swoich czasach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ca\u0142y sklepiony, a sklepienia wspiera\u0142y si\u0119 na wolnostoj\u0105cych kamiennych filarach; we wschodniej cz\u0119\u015bci, bez filar\u00f3w, gdzie sta\u0142 o\u0142tarz, mia\u0142 si\u0119 wed\u0142ug przekazu mie\u015bci\u0107 dawny ch\u00f3r wysoki, w kt\u00f3rym co roku wystawiano Gr\u00f3b Pa\u0144ski. Chrzcielnica by\u0142a z czystego marmuru, owalna, z drewnian\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 g\u00f3rn\u0105, i obie cz\u0119\u015bci przeniesiono tu z rozebranego ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela. Empora z organami i ch\u00f3rem szkolnym po zachodniej stronie powsta\u0142a w 1644 roku, a w 1691 roku ozdobiono j\u0105 nowymi malowid\u0142ami; stoj\u0105ce na niej organy wykona\u0142 wed\u0142ug napisu w 1632 roku gda\u0144ski organmistrz, a w 1644 roku pomalowano je razem z empor\u0105 z\u0142otem i innymi barwami. Po\u015brodku ko\u015bcio\u0142a wisia\u0142 mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol, kt\u00f3ry razem z mosi\u0119\u017cnym lichtarzem na ambonie podarowali wierni. Na ambonie przedstawiono tutejszych pastor\u00f3w jako \u015bwi\u0119tych: Martin Lilius by\u0142 namalowany na drzwiach ambony jako \u015bwi\u0119ty Piotr, a na jej obudowie jako \u015bwi\u0119ty Marek, Heinrich K\u00f6nigshaven jako \u015bwi\u0119ty \u0141ukasz. Za organami, na \u015bcianie zachodniej, wisia\u0142 du\u017cy obraz Ukrzy\u017cowania, na kt\u00f3rym u do\u0142u, pod krucyfiksem, przedstawiono K\u00f6nigshavena w czarnej szacie duchownej, z odkryt\u0105 g\u0142ow\u0105, z wzniesionymi oczami i r\u0119kami; obraz ten podarowa\u0142 on sam za \u017cycia i podobno sam go namalowa\u0142, a autor przypisu widzia\u0142 jego portret narysowany przez niego samego o\u0142\u00f3wkiem na pergaminie. Wie\u017ca mia\u0142a zegar bij\u0105cy z tarczami na trzech stronach i 60 kamiennych stopni do pomieszczenia zegara, a na chor\u0105giewce herb Gda\u0144ska, nad nim za\u015b p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyc i gwiazd\u0119. Z trzech dzwon\u00f3w najmniejszy nie mia\u0142 ani roku, ani napisu, a \u015bredni nosi\u0142 rok MDLI i nazwiska \u00f3wczesnych witryk\u00f3w. Wielki dzwon, kt\u00f3ry opisuje Praetorius, pochodzi\u0142 z 1634 roku i mia\u0142 napis \u201eLobet den Herrn mit Gesang, mit Paucken und mit Glockenklang. A. 1634\u201d, nazwisko pastora Martinusa Liliusa ze \u015al\u0105ska oraz burgrabiego kr\u00f3lewskiego, burmistrza i zarz\u0105dcy posiad\u0142o\u015bci miejskich na Wy\u017cynie Valentina von Bodecka z dat\u0105 1 grudnia 1634 roku. Parafia pruszcza\u0144ska by\u0142a wed\u0142ug Praetoriusa najlepsza na Wy\u017cynie: pastor mia\u0142 opr\u00f3cz dziesi\u0119ciny cztery \u0142any wolnej ziemi, a w ca\u0142ej parafii nikt nie p\u0142aci\u0142 mu spowiednego; ka\u017cdy gospodarz dawa\u0142 natomiast co roku na Wielkanoc talara za siebie i domownik\u00f3w, a zagrodnicy i inni sk\u0142adali mu na \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a ustalon\u0105 danin\u0119. Na nabo\u017ce\u0144stwa i do Wieczerzy Pa\u0144skiej przychodzili te\u017c ewangelicy z Rosenbergu, \u0141\u0119gowa i w wi\u0119kszo\u015bci ze \u015awi\u0119tego Wojciecha (Sankt Albrecht).\n\nGebauer (1855) nazywa ko\u015bci\u00f3\u0142 jednym z najpi\u0119kniejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w wiejskich, dobrze utrzymywanym staraniem gda\u0144skich w\u0142adz miejskich, kt\u00f3re sprawowa\u0142y patronat. Wie\u017ca jest u do\u0142u czworoboczna, u g\u00f3ry ma o\u015bmioboczn\u0105 nadbudow\u0119, a wysuni\u0119te naro\u017cniki dolnej cz\u0119\u015bci zwie\u0144czono wie\u017cyczkami; do dzwon\u00f3w prowadz\u0105 murowane kr\u0119cone schody w osobnej wie\u017cyczce schodowej, w kt\u00f3rej Gebauer widzi \u015bwiadectwo \u015bredniowiecznego pochodzenia ko\u015bcio\u0142a. Nastaw\u0119 o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego Gebauer ze wzgl\u0119du na bogactwo z\u0142oce\u0144 i mnogo\u015b\u0107 figur zestawia z nastaw\u0105 ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Gda\u0144sku i przypuszcza, \u017ce obie m\u00f3g\u0142 wykona\u0107 ten sam rze\u017abiarz. Nad polem \u015brodkowym wznosi si\u0119 posta\u0107 Zbawiciela; w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci pola wida\u0107 trzy krzy\u017ce na Golgocie, w dolnej t\u0142um ci\u0105gn\u0105cy na miejsce ka\u017ani, a w\u015br\u00f3d licznych figur pola \u015brodkowego pi\u0119\u0107 koni; ramy p\u00f3l pokrywaj\u0105 przedstawienia z dziej\u00f3w M\u0119ki Pa\u0144skiej. Malowane skrzyd\u0142a ukazywa\u0142y z przodu sceny z Nowego Testamentu: ustanowienie Wieczerzy Pa\u0144skiej, zdrad\u0119 Judasza, Wniebowst\u0105pienie, w kt\u00f3rym z odchodz\u0105cego Zbawiciela wida\u0107 tylko stopy, i pierwsze Zielone \u015awi\u0105tki z Maryj\u0105 czytaj\u0105c\u0105 Ewangeli\u0119 pod go\u0142\u0119bic\u0105 Ducha \u015awi\u0119tego; z ty\u0142u sceny ze Starego Testamentu: wywy\u017cszenie miedzianego w\u0119\u017ca na pustyni, ukaranie Izraela przez jadowite w\u0119\u017ce oraz syn\u00f3w Jakuba przynosz\u0105cych ojcu zakrwawion\u0105 szat\u0119 J\u00f3zefa. Gebauer odnotowuje przekaz, \u017ce o\u0142tarz odnowiono w 1578 roku. W ko\u015bciele sta\u0142 te\u017c drugi o\u0142tarz, z nastaw\u0105 przedstawiaj\u0105c\u0105 Jezusa w Ogr\u00f3jcu, kt\u00f3remu Gebauer przypisuje jednak niewielk\u0105 warto\u015b\u0107. W chrzcielnicy z br\u0105zowego polerowanego marmuru znajdowa\u0142a si\u0119 cynowa misa chrzcielna z 1635 roku, z napisami i ozdobami zwi\u0105zanymi z chrztem, kt\u00f3ra mia\u0142a nale\u017ce\u0107 dawniej do ko\u015bcio\u0142a w Petershagen. Organy Andreasa Hildebranda mia\u0142y wed\u0142ug Gebauera dwa anio\u0142y, kt\u00f3re co jaki\u015b czas unosi\u0142y tr\u0105by i gra\u0142y; wed\u0142ug starej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej zbudowano je w 1728 roku, a chronogram na ch\u00f3rze organowym g\u0142osi\u0142: \u201eZu Gottes Ehr dies Werk erbaut, wie auch zur Kirchenzier. Wers eigentlich nur wollbeschaut sieht den Regenten hier\u201d (na chwa\u0142\u0119 Boga i ku ozdobie ko\u015bcio\u0142a zbudowano to dzie\u0142o; kto mu si\u0119 dobrze przyjrzy, ujrzy tu rz\u0105dz\u0105cego). Gebauer wymienia ponadto du\u017cy, stary krucyfiks, naturalnej wielko\u015bci portrety Lutra i Melanchtona, obrazy S\u0105du Ostatecznego i Pok\u0142onu pasterzy oraz par\u0119 obraz\u00f3w Moj\u017cesz i Chrystus, czyli w\u0119\u017ce na pustyni i Golgota. Na obrazach Dziesi\u0119ciorga Przykaza\u0144 pos\u0142usze\u0144stwo przykazaniu ukazano po prawej stronie z anio\u0142em, a przekroczenie po lewej z diab\u0142em; przy trzecim przykazaniu ludzi zaj\u0119tych prac\u0105 w polu i r\u00f3\u017cnymi robotami, na przyk\u0142ad wyr\u0119bem drzewa, pogania diabe\u0142, a przy czwartym jedne dzieci odwiedzaj\u0105 i piel\u0119gnuj\u0105 starych, chorych rodzic\u00f3w, inne za\u015b szarpi\u0105 ojca i matk\u0119 za w\u0142osy. Przypisanie tych obraz\u00f3w \u0141ukaszowi Cranachowi Gebauer uwa\u017ca\u0142 za w\u0105tpliwe, a wszystkim wymienionym obrazom sk\u0142onny by\u0142 przyzna\u0107 p\u00f3\u017aniejsze pochodzenie i nie tak wybitn\u0105 warto\u015b\u0107 artystyczn\u0105. S\u0105d Ostateczny r\u00f3\u017cni si\u0119 wed\u0142ug niego od obraz\u00f3w w ko\u015bcio\u0142ach Mariackim i \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku \u0142agodniejszym uj\u0119ciem: piek\u0142o jest ledwie zaznaczone, Chrystus z dwunastoma aposto\u0142ami zasiada na \u0142uku nieba z kul\u0105 ziemsk\u0105 u st\u00f3p, a zbawieni przewa\u017caj\u0105 liczb\u0105 nad pot\u0119pionymi, kt\u00f3rych anio\u0142 z mieczem sp\u0119dza do piek\u0142a.\n\nHarnoch opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako murowany, ze skarpami, zbudowany na planie krzy\u017ca, od 1454 roku pod patronatem rady gda\u0144skiej; wie\u017ca ma o\u015bmioboczn\u0105 nadbudow\u0119, a do trzech dzwon\u00f3w z 1740 i 1730 roku prowadz\u0105 kr\u0119cone schody poprowadzone w grubo\u015bci muru. Nad naw\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 i ni\u017cszymi nawami bocznymi rozpi\u0119to sklepienie gwia\u017adziste. O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny to wed\u0142ug Harnocha kunsztowna, z\u0142ocona snycerka podobna do o\u0142tarza gda\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, z pierwszych dziesi\u0119cioleci XVI wieku; malowid\u0142a na jego drzwiach przypomina\u0142y malarstwo Albrechta D\u00fcrera. Empor\u0119 zbudowano w 1691 roku, chrzcielnica by\u0142a marmurowa, a organy z 1728 roku mia\u0142y peda\u0142 i 25 rejestr\u00f3w. W ko\u015bciele wisia\u0142y obrazy Lutra i Melanchtona, S\u0105d Ostateczny oraz dziesi\u0119\u0107 obraz\u00f3w olejnych przedstawiaj\u0105cych Dziesi\u0119\u0107 Przykaza\u0144, przypisywanych \u0141ukaszowi Cranachowi. Parafia liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 2200 dusz i mia\u0142a trzy cmentarze.\n\nStrehlke do\u0142\u0105czy\u0142 do opisu rysunki, kt\u00f3re wed\u0142ug niego by\u0142y tylko szkicami wykonanymi na miejscu w 1853 roku, nie dok\u0142adnym pomiarem. Korpus ma trzy prz\u0119s\u0142a; wy\u017csz\u0105 naw\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 oddzielaj\u0105 od ni\u017cszych naw bocznych po dwa wyd\u0142u\u017cone, o\u015bmioboczne filary z ka\u017cdej strony, a na wschodzie przed\u0142u\u017ca j\u0105 o dwa prz\u0119s\u0142a prosto zamkni\u0119te prezbiterium pod osobnym, nieco ni\u017cszym dachem. Od zachodu stoi kwadratowa wie\u017ca, do \u015brodka po\u0142udniowej nawy bocznej przylega r\u00f3wnie stara kruchta, a w p\u00f3\u0142nocnym naro\u017cniku mi\u0119dzy korpusem a prezbiterium dwuprz\u0119s\u0142owa zakrystia. Ko\u015bci\u00f3\u0142 obiegaj\u0105 przypory, na naro\u017cach ustawione uko\u015bnie. Trzy nawy by\u0142y wed\u0142ug Strehlkego w ko\u015bciele wiejskim czym\u015b niezwyk\u0142ym, a ko\u015bcio\u0142\u00f3w, w kt\u00f3rych nawa g\u0142\u00f3wna przewy\u017csza boczne, jest w Prusach bardzo ma\u0142o, przy czym le\u017c\u0105 one g\u0142\u00f3wnie w Prusach Zachodnich; jako do\u015b\u0107 pokrewny Pruszczowi wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Starogardzie, d\u0142u\u017cszy o jedno prz\u0119s\u0142o. Ozdoba szczytu wschodniego jest wed\u0142ug niego oszcz\u0119dna i uboga, a filar wznosz\u0105cy si\u0119 po\u015brodku dzieli szczyt na dwie osobne po\u0142owy; o\u017cywienie szczytu odrobin\u0105 czerwieni i bieli uwa\u017ca za zapewne dawne. Wie\u017c\u0119 w tej samej postaci widzia\u0142 na kartce sztambucha z 1630 roku, przedstawiaj\u0105cej komiczn\u0105 scen\u0119 z kuligu pod Pruszczem; tajny radca von Quast przekaza\u0142 mu, \u017ce wie\u017ca bardzo przypomina wie\u017c\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Ornecie i jego zdaniem razem z za\u0142o\u017ceniem ko\u015bcio\u0142a nale\u017cy do po\u0142owy XIV wieku. G\u00f3rne cz\u0119\u015bci wie\u017cy, urz\u0105dzone specjalnie pod tarcze zegarowe, wed\u0142ug Strehlkego zapewne nie s\u0105 pierwotne. W zakrystii dawne sklepienia zas\u0142oni\u0119to lichymi, p\u0142askimi sklepieniami krzy\u017cowymi \u2014 wed\u0142ug Strehlkego zapewne po to, by \u0142atwiej ogrza\u0107 pomieszczenie. Sklepienia ko\u015bcio\u0142a Strehlke uwa\u017ca za pochodz\u0105ce zapewne z odbudowy po wojnie trzynastoletniej, a drug\u0105 odbudow\u0119 wi\u0105\u017ce z 1578 rokiem. Nastaw\u0119 o\u0142tarza datuje na koniec XV wieku.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 740 mieszka\u0144c\u00f3w: 545 luteran\u00f3w, 190 katolik\u00f3w i 5 mennonit\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Pruszcz Gda\u0144ski (Praust). Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IX, 1888) w 1869 roku Pruszcz liczy\u0142 1819 mieszka\u0144c\u00f3w: 1071 ewangelik\u00f3w, 725 katolik\u00f3w, 4 mennonit\u00f3w i 19 \u017byd\u00f3w; katolicy nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha pod Gda\u0144skiem, a na miejscu by\u0142 ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 we wsi 2369 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 1396 ewangelik\u00f3w, 943 katolik\u00f3w, trzynastu innych chrze\u015bcijan i siedemnastu \u017byd\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 3099 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1882 roku superintendent dr Hermann Claa\u00df. Wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1910 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 2841, z czego 2763 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a siedemdziesi\u0119ciu po polsku; w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych naliczono 1697 ewangelik\u00f3w, 1029 katolik\u00f3w, czterech innych chrze\u015bcijan i trzydziestu trzech \u017byd\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Pruszczu liczy\u0142a wtedy 3411 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1912 roku superintendent Hans Kubert.\n\nKilka wiadomo\u015bci o tutejszych pastorach i o superintendenturze przechowa\u0142a prasa. W listopadzie 1837 roku berli\u0144ska \u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a, \u017ce na woln\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Pruszczu powo\u0142ano dotychczasowego diakona w Kwidzynie, Mellera. Wed\u0142ug Gebauera (1855) Alberti, ostatni pastor wymieniony przez Rhes\u0119, zamieni\u0142 si\u0119 z nim urz\u0119dami, a Mellera wprowadzono w urz\u0105d na pocz\u0105tku 1838 roku; w 1855 roku nadal go sprawowa\u0142. W pa\u017adzierniku 1857 roku \u201eMagdeburgische Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce kr\u00f3l mianowa\u0142 go superintendentem i powiatowym inspektorem szkolnym diecezji Praust. W sierpniu 1875 roku berli\u0144ska \u201eNational-Zeitung\u201d odnotowa\u0142a w rubryce zgon\u00f3w pastora Mellera z Pruszcza, superintendenta i powiatowego inspektora szkolnego w stanie spoczynku. W tym samym miesi\u0105cu urz\u0119dowy \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce superintendentem diecezji Danziger H\u00f6he, jak odt\u0105d nazywano dotychczasow\u0105 diecezj\u0119 Praust, mianowano pastora z Tczewa, doktora filozofii Friedricha Hermanna Humburga. W nocy na 26 kwietnia 1892 roku w\u0142amano si\u0119 do ko\u015bcio\u0142a w Pruszczu; jak donios\u0142a \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, wszystkie sprz\u0119ty ko\u015bcielne pozosta\u0142y nietkni\u0119te, a z\u0142odzieje rozbili tylko skrzynk\u0119, w kt\u00f3rej przechowywano pieni\u0105dze zebrane do woreczka kolektowego, i zabrali oko\u0142o 20 marek. W lutym 1895 roku \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce kr\u00f3l mianowa\u0142 superintendentem diecezji Danziger H\u00f6he dotychczasowego zarz\u0105dc\u0119 superintendentury, pastora doktora Claa\u00dfa w Pruszczu; w listopadzie 1901 roku \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d poda\u0142y, \u017ce superintendent Claa\u00df zosta\u0142 zarazem radc\u0105 konsystorskim i cz\u0142onkiem konsystorza prowincji Prusy Zachodnie, w p\u0142atnym urz\u0119dzie ubocznym. W marcu 1904 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce dotychczasowy wikariusz synodu powiatowego w Pruszczu, Paul Gro\u00dfmann, zosta\u0142 powo\u0142any na pastora w Mierzeszynie, a w lutym 1913 roku \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce pastora Kuberta w Pruszczu mianowano superintendentem diecezji Danziger H\u00f6he.\n\nB\u00e4r notuje dla parafii ewangelickiej w Pruszczu Gda\u0144skim (Praust) ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1622 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1838 roku oraz konfirmacje z 1872 roku i od 1874 roku; akta stanu cywilnego z lat 1809\u20131813 trafi\u0142y do archiwum gda\u0144skiego. Z tutejszej parafii zachowa\u0142y si\u0119 ponadto duplikaty ksi\u0105g z lat 1809\u20131874, czyli odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom, cz\u0119sto jedyne, co przetrwa\u0142o. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nW 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy: od 1948 roku jako filialny, a od 1980 roku jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego. Otaczaj\u0105cy \u015bwi\u0105tyni\u0119 cmentarz ewangelicki zlikwidowano \u2014 nagrobki usuni\u0119to, a teren przeznaczono na parking i ziele\u0144. Zachowa\u0142y si\u0119 brama cmentarna z 1648 roku z inskrypcj\u0105 z Psalmu 39 oraz ogrodzenie z bram\u0105 z 1864 roku. Zesp\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a parafialnego \u2014 \u015bwi\u0105tynia wraz z pastor\u00f3wk\u0105 (dzi\u015b bibliotek\u0105 publiczn\u0105), bram\u0105 cmentarn\u0105, terenem przyko\u015bcielnym, kaplic\u0105 przedpogrzebow\u0105 z drugiej po\u0142owy XIX wieku, murem ko\u015bcielnym i starodrzewem \u2014 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 13 sierpnia 1962 roku pod numerem A-305; w dawnym rejestrze wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego pozycja ta nosi\u0142a numer 218. Plebania pochodzi z 1755 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Heise uwa\u017ca\u0142 obrazy Dziesi\u0119ciorga Przykaza\u0144 za dzie\u0142o gda\u0144skiego mistrza z czasu daru burmistrza Schr\u00f6dera z 1681 roku, a Harnoch przypisuje je \u0141ukaszowi Cranachowi. Harnoch datuje dzwony na lata 1740 i 1730, a opis trzech dzwon\u00f3w podaje dla wielkiego dzwonu rok odlania 1714 i przelanie w 1865 roku. Gebauer (1855) pisze, \u017ce jeden z trzech dzwon\u00f3w nosi imi\u0119 mistrza Witwerga z Gda\u0144ska, a dwa wi\u0119ksze pochodz\u0105 z lat 1714 i 1730, mniejszy za\u015b nie ma daty; Strehlke (1859) uwa\u017ca najstarszy dzwon, wed\u0142ug napisu dzie\u0142o Michaela Witwerga z Gda\u0144ska, za odlany zapewne jeszcze w XVII wieku. Harnoch i Gebauer opisuj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 jako zbudowany na planie krzy\u017ca, Strehlke za\u015b pisze, \u017ce rzut i rysunki temu przecz\u0105, i zarzuca Gebauerowi, \u017ce o artystycznej stronie budowli podaje prawie wy\u0142\u0105cznie rzeczy b\u0142\u0119dne. Organy mia\u0142y wed\u0142ug Harnocha 25 rejestr\u00f3w, a wed\u0142ug Gebauera dwadzie\u015bcia jeden g\u0142os\u00f3w w manuale i pedale. Akt biskupa Wincentego z 27 marca 1508 roku przy\u0142\u0105cza\u0142 wed\u0142ug Strehlkego, kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 na dokument z archiwum gda\u0144skiego, do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Pruszczu dwa ko\u015bcio\u0142y: parafialny \u015bwi\u0119tej Barbary w Rokitnicy (u Strehlkego: Muggenhall) i \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca w Rosenbergu. Przywilej wsi Strehlke datuje na 19 pa\u017adziernika 1367 roku, a Harnoch ten sam dzie\u0144 odnosi do 1337 roku. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa empor\u0119 z organami i ch\u00f3rem szkolnym zbudowano w 1644 roku, a w 1691 roku ozdobiono j\u0105 nowymi malowid\u0142ami; Harnoch podaje, \u017ce empor\u0119 zbudowano w 1691 roku. R\u0119kopis Praetoriusa podaje, \u017ce sklepienia wspiera\u0142y si\u0119 na czterech wolnostoj\u0105cych kamiennych filarach z ka\u017cdej strony, a Strehlke opisuje po dwa wyd\u0142u\u017cone, o\u015bmioboczne filary z ka\u017cdej strony. Wielki dzwon nosi\u0142 wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa rok 1634 oraz nazwiska pastora Martinusa Liliusa i Valentina von Bodecka, a wed\u0142ug opisu trzech dzwon\u00f3w odla\u0142 go w 1714 roku Michael Wittwerk. Dalszy ci\u0105g spisu w r\u0119kopisie podaje, \u017ce Johann Ernst Horn zmar\u0142 nagle 30 czerwca 1780 roku, a Ksi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich notuje go przy tej parafii do 1759 roku i podaje, \u017ce zmar\u0142 w Pruszczu 7 czerwca 1773 roku. R\u0119kopis Ephraima Praetoriusa podaje, \u017ce przed 1414 rokiem nie by\u0142o w Pruszczu \u201eformalnego\u201d ko\u015bcio\u0142a, a dopisek na jego marginesie \u2014 \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ufundowano w 1508 roku; przywilej wsi z 1367 roku wymienia ju\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119, a wed\u0142ug von Quasta za\u0142o\u017cenie ko\u015bcio\u0142a nale\u017cy do po\u0142owy XIV wieku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1663 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 3019 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johannes Forchtesnicht (1549), Martinus Lilius (1622), Heinrich K\u00f6nigshaven (1657), Christoph Pambius (1671), Johann Falck (1679), Gottfried K\u00f6nig (1682), Sigismund Lange (1703), Matthias Damitz (1709), Johann Ernst Horn (do 1759), Samuel Friedrich Unselt (1780), Emanuel Constantin Fahr (1786), Johann Adam Neuh\u00f6fer (1808), Carl Edmund Robert Alberti (1833\u20131837), Samuel August Gotthilf Meller (1837), Carl Ernst Ludwig Scheffler (1876), Hermann August Claass (1882), Johannes Kubert (1912), Alfred Schmidt (1933\u20131940), Johannes Walter (1940).\n\nPo literach \u201eM. R.\u201d z ambony spis pastor\u00f3w w r\u0119kopisie wymienia Henricusa Ringiusa w 1587 roku, mo\u017ce syna starszego Henricusa Ringiusa, diakona u \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku w latach 1561 i 1571, oraz Johannesa Hubnerusa z Gerstungen w Turyngii, rektora szko\u0142y \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i zarazem duchownego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba od 1592 roku, kt\u00f3rego jesieni\u0105 1595 roku powo\u0142ano do Pruszcza na nast\u0119pc\u0119 Ringiusa i kt\u00f3ry zmar\u0142 w 1603 roku. Tobias R\u00fchlius, czyli R\u00fchle, przyszed\u0142 w 1603 roku i zmar\u0142 26 grudnia 1621 roku w po\u0142udnie, w wieku 67 lat; dwa dni p\u00f3\u017aniej pochowano go w Pruszczu. Eberhard B\u00f6tticher zapisa\u0142, \u017ce w 1605 roku pastorem w Pruszczu by\u0142 kalwinista o innym nazwisku, ale Praetorius uwa\u017ca\u0142 to za b\u0142\u0105d odpisu w miejsce R\u00fchliusa. Martin Lilius z Gebhardsdorf na \u015al\u0105sku przyby\u0142 do Gda\u0144ska w sierpniu 1613 roku i uczy\u0142 w szkole \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, najpierw jako najm\u0142odszy nauczyciel, potem jako kantor i konrektor; do Pruszcza powo\u0142ano go 14 stycznia 1622 roku, a 13 lutego wprowadzono. W czasie wojny szwedzkiej wzi\u0119to go do niewoli i wywieziono do Tczewa, sk\u0105d musia\u0142 si\u0119 wykupi\u0107 za znaczn\u0105 sum\u0119. Prze\u017cy\u0142 zarazy 1620 roku, kiedy przy szkole \u015bwi\u0119tego Piotra odprowadzi\u0142 ze \u015bpiewem ponad 900 zmar\u0142ych, a tak\u017ce lat 1624, 1629, 1639 i 1653; zmar\u0142 w czasie ostatniej, w 1657 roku, oko\u0142o \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a, gdy zaraza zaczyna\u0142a ust\u0119powa\u0107, w sze\u015b\u0107dziesi\u0105tym pi\u0105tym roku \u017cycia i trzydziestym sz\u00f3stym roku urz\u0119du. Heinrich K\u00f6nigshaven z Jever we Fryzji Wschodniej, wcze\u015bniej pastor w Kobbelgrube, zosta\u0142 powo\u0142any 24 pa\u017adziernika 1657 roku, cho\u0107 i on, i jego dotychczasowa parafia chcieli, by zosta\u0142 na miejscu; urz\u0105d obj\u0105\u0142 w Adwencie, w 1658 roku o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Ann\u0105 Christin\u0105, c\u00f3rk\u0105 zmar\u0142ego pastora z Kobbelgrube Gottfrieda Stegmanna, a zmar\u0142 w 1671 roku w wieku 48 lat. Gottfried K\u00f6nig, powo\u0142any 17 grudnia 1682 roku i ordynowany 24 stycznia 1683 roku, zmar\u0142 3 stycznia 1703 roku, po pe\u0142nych dwudziestu latach urz\u0119du. Dalszy ci\u0105g spisu, dopisany w r\u0119kopisie, podaje, \u017ce Johann Ernst Horn, od 1722 roku duchowny domu poprawczego, zosta\u0142 w marcu 1734 roku, gdy do choroby magistra Matth\u00e4usa Damitza (w ksi\u0119dze pastor\u00f3w: Matthias) dosz\u0142y niepokoje wojny z Rosjanami, ustanowiony jego sta\u0142ym zast\u0119pc\u0105 i po \u015bmierci Damitza w 1735 roku obj\u0105\u0142 parafi\u0119.\n\nPastor Johann Jacob Schalk z Rokitnicy zapisa\u0142 w kronice swojej parafii, \u017ce w lutym 1833 roku zmar\u0142 superintendent Arendt, pastor w Pruszczu. Przez ca\u0142y czas wakatu Schalk otrzymywa\u0142 zarz\u0105dzenia w\u0142adz kierowane do superintendentury w Pruszczu, a 26 sierpnia 1833 roku polecono mu przej\u0105\u0107 akta parafii i superintendentury w Pruszczu oraz by\u0107 obecnym przy wprowadzeniu nowego pastora, wyznaczonym na 29 wrze\u015bnia 1833 roku, by spisa\u0107 protok\u00f3\u0142 spraw maj\u0105tkowych; pastorem zosta\u0142 dotychczasowy diakon ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Gda\u0144sku, Alberti. W styczniu 1834 roku tymczasowy zarz\u0105d superintendentury w Pruszczu powierzono superintendentowi Ehwaltowi, pastorowi ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 60, 61, 128; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePruszcz\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 393, 394; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 130, 131, 132; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 184; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (1582\u20131583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Hermann Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Danzig 1898; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 475, 479, 512\u2013513; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. I, z. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 124\u2013132; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Danzig 1938, s. 51\u201361; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 65; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 210\u2013211, nr 135; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger H\u00f6he, poz. 34; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), poz. 29; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 11 czerwca 2026 roku); B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 87; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3, nr 34; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); B. Meyer, \u201eDie evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig\u201d, Gda\u0144sk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 4; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 19; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 30; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 54\u201355, pozycja 237; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 114, 116; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 13, 298; t. 2, s. 351, 468, 470, 508; t. 3, s. 838, 968, 1012; t. 4, s. 1045, 1089, 1167, 1264; t. 5, s. 1320; t. 6, s. 1570, 1598; t. 7, s. 1871, 1911; \u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 29 listopada 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eMagdeburgische Zeitung\u201d (Magdeburg), 8 pa\u017adziernika 1857 roku, s. 9 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 17 sierpnia 1875 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 25 sierpnia 1875 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 1 maja 1892 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 3 lutego 1895 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 23 listopada 1901 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 marca 1904 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 21 lutego 1913 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 34\u201336, 38; K. Urbaniak, \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elbl\u0105gu i jego okolicach w latach 1711\u20131725\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 223, 226\u2013228, 239; Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124; Friedrich Berndt, mapa okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, odbitka cz\u0119\u015bciowa z przygotowywanego dzie\u0142a \u201eDas Dorf um Danzig\u201d, Danzig 1940, tablice na s. 49\u201352, zastrze\u017cenie co do rysunk\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w na s. 13; E. Gebauer, \u201eDie Kirche in Praust bei Danzig\u201d, \u201eDer neuen Preu\u00dfischen Provinzial-Bl\u00e4tter andere Folge\u201d VII, K\u00f6nigsberg 1855, s. 139\u2013143 (Bayerische Staatsbibliothek, M\u00fcnchener DigitalisierungsZentrum); E. Strehlke, \u201eDie Kirche in Praust\u201d, \u201eDer Neuen Preu\u00dfischen Provinzial-Bl\u00e4tter dritte Folge\u201d III, K\u00f6nigsberg 1859, s. 324\u2013331 (Internet Archive); E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 111r\u2013115r; Trzecia ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (M\u00fcggenhahl) z lat 1808\u20131836, z kronik\u0105 pastora Johanna Jacoba Schalka z lat 1825\u20131834, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5745 (Archion 17486); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 42.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego w Pruszczu Gda\u0144skim \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Podwy%C5%BCszenia_Krzy%C5%BCa_%C5%9Awi%C4%99tego_w_Pruszczu_Gda%C5%84skim"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 87","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Meyer, \u201eDie evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig\u201d, Gda\u0144sk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 4","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 130, 131, 132","tytul_przed_B4_2026_10_11":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 1: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1885, s. 130, 131, 132","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 393, 394","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePruszcz\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 128, 60, 61","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 54\u201355, pozycja 237","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 114, 116","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 13, 298; t. 2, s. 351, 468, 470, 508; t. 3, s. 838, 968, 1012; t. 4, s. 1045, 1089, 1167, 1264; t. 5, s. 1320; t. 6, s. 1570, 1598; t. 7, s. 1871, 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 29 listopada 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SRAEG5IUQ5FATKSPPM4QOYEI2I7XJDS7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eMagdeburgische Zeitung\u201d (Magdeburg), 8 pa\u017adziernika 1857 roku, s. 9 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VIP4KMNTWNHRLGT2FX2PFBOQABA4S6MU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 17 sierpnia 1875 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TWPG7BHIF6PZAW5WDL36UU6E47T5GVZM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 25 sierpnia 1875 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3JFBXSQ5LISCX66XXNBGMCINPSC4B44Z"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 1 maja 1892 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ILWG7K7IWLRZO2OB4RMR4QC5NESUJ62W"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 3 lutego 1895 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HA5C7IPOD6AEG3FE2UDQMUSEGE7UNLF7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 23 listopada 1901 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VHCAA7BITDCTOXDUFUKQGQQDLF6E5I64"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 marca 1904 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4WJOAKK7IYSXB7BRMZLUSJ7ACIJQHARV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 21 lutego 1913 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VDLA3YS7S7UXPTMKLWU76QCBFEEKIEE7"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 26, 2025, s. 34\u201336, 38","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Urbaniak, \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elbl\u0105gu i jego okolicach w latach 1711\u20131725\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 223, 226\u2013228, 239","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148286.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o kartograficzne","tytul":"Friedrich Berndt, mapa okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, odbitka cz\u0119\u015bciowa z przygotowywanego dzie\u0142a \u201eDas Dorf um Danzig\u201d, Danzig 1940, tablice na s. 49\u201352, zastrze\u017cenie co do rysunk\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w na s. 13","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. Gebauer, \u201eDie Kirche in Praust bei Danzig\u201d, \u201eDer neuen Preu\u00dfischen Provinzial-Bl\u00e4tter andere Folge\u201d VII, K\u00f6nigsberg 1855, s. 139\u2013143 (Bayerische Staatsbibliothek, M\u00fcnchener DigitalisierungsZentrum)","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10013951?page=151"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. Strehlke, \u201eDie Kirche in Praust\u201d, \u201eDer Neuen Preu\u00dfischen Provinzial-Bl\u00e4tter dritte Folge\u201d III, K\u00f6nigsberg 1859, s. 324\u2013331 (Internet Archive)","url":"https://archive.org/details/bub_gb_QbhDAAAAYAAJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 111r\u2013115r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Trzecia ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (M\u00fcggenhahl) z lat 1808\u20131836, z kronik\u0105 pastora Johanna Jacoba Schalka z lat 1825\u20131834, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5745 (Archion 17486)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 42","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0008","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.25765,"lng":18.6501,"name_de":"Praust","name_pl":"Pruszcz Gda\u0144ski \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Przebendowie le\u017cy po po\u0142udniowej stronie drogi z Choczewa do Kurowa, oko\u0142o czterystu metr\u00f3w od zespo\u0142u dworsko-parkowego; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go wraz z kaplic\u0105 grobow\u0105 na dzia\u0142ce 393/1. Jest dziewi\u0119tnastowieczny. Najstarszy odczytany nagrobek nale\u017cy do Michaela Echta (1797\u20131875), a dokumentacja konserwatorska z 1985 roku odnotowuje krzy\u017c z 1875 roku. Do centralnej alei przylega ceglana kaplica cmentarna, wzniesiona przez rodzin\u0119 von Wittke, kt\u00f3ra dzier\u017cy\u0142a maj\u0105tek od 1792 roku. Na karcie cmentarza sporz\u0105dzonej w 1985 roku naliczono prawie pi\u0119\u0107dziesi\u0105t mogi\u0142 ziemnych i umocnionych; poch\u00f3wki si\u0119gaj\u0105 tak\u017ce okresu powojennego. Po 1945 roku cmentarz zosta\u0142 porzucony i zar\u00f3s\u0142 samosiewami; Nadle\u015bnictwo Choczewo oczy\u015bci\u0142o teren i ustawi\u0142o kamie\u0144 pami\u0119ci. W sierpniu 2026 roku Dominika Gzowska zasta\u0142a wej\u015bcie do kaplicy zamurowane pustakami, a we wn\u0119trzu dwa zdewastowane poch\u00f3wki. Na cmentarzu zasta\u0142a \u2014 mocno uszkodzone \u2014 mniej ni\u017c dziesi\u0119\u0107 kamiennych tablic nagrobnych i mniej ni\u017c dziesi\u0119\u0107 nagrobk\u00f3w w kszta\u0142cie pni drzew. Dominika Gzowska zasta\u0142a te\u017c dwie albo trzy pot\u0142uczone tablice z czarnego granitu z napisami.\n\nW 1784 roku Przebendowo le\u017ca\u0142o dwie i \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, na wzniesieniu. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze, trzech zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142a ku\u017ania \u2014 razem dziesi\u0119\u0107 dym\u00f3w \u2014 las bukowy i d\u0119bowy oraz trzy stawy. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken).\n\nPrzebendowo \u2014 dawniej Prebendow, dzi\u015b wie\u015b w gminie Choczewo \u2014 le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie l\u0119borskim (Landkreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. By\u0142o gniazdem szlacheckiego rodu Prebendowskich: sprawozdanie wizytacyjne z 1437 roku wymienia je w\u015br\u00f3d d\u00f3br szlacheckich kaszubskich pan\u00f3w, a 29 kwietnia 1493 roku Jordan i Marcin von Prebendow otrzymali na tutejszy maj\u0105tek i na Enzow list lenny \u2014 wed\u0142ug dawniejszych opracowa\u0144 od ksi\u0119cia Bogus\u0142awa X. Odnawiano go w latach 1544, 1575, 1605, 1609 i 1621. Obok Prebendow\u00f3w udzia\u0142 we wsi mia\u0142a rodzina Jatzkow, wzmiankowana tu w 1527 roku; list lenny wystawiony w Szczecinie 3 lipca tego roku obejmowa\u0142 \u2014 obok Jackowa, Biebrowa, Sasina i Zwartowa \u2014 tak\u017ce Przebendowo. Oko\u0142o 1621 roku ca\u0142o\u015b\u0107 wr\u00f3ci\u0142a w r\u0119ce Prebendow\u00f3w, a przy sk\u0142adaniu ho\u0142du w 1658 roku wie\u015b reprezentowa\u0142 Hans von Prebendow. P\u00f3\u017aniej maj\u0105tek dzier\u017cyli Georg Ernst von Krockow i rodzina von Bornst\u00e4dt \u2014 w 1738 roku genera\u0142 lejtnant Heinrich Bernhard von Bornst\u00e4dt \u2014 a od 1792 roku Paul Albrecht von Wittke, kt\u00f3rego rodzina pozosta\u0142a tu do ko\u0144ca. Franz Schultz opisa\u0142 Przebendowo jako obw\u00f3d dworski o powierzchni 501 hektar\u00f3w ze 166 mieszka\u0144cami w okr\u0119gu urz\u0119dowym \u017belazno.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: wizytacja z 1658 roku wymienia Przebendowo w\u015br\u00f3d wsi parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken), a Schultz w zestawieniu z oko\u0142o 1910 roku, obejmuj\u0105cym w ca\u0142ym powiecie dwadzie\u015bcia cztery ko\u015bcio\u0142y, cztery kaplice i osiemna\u015bcie parafii, Przebendowa nie notuje. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Osiekach (Ossecken), a katolicy do Wierzchucina (Wierschutzin); spis z 1895 roku odsy\u0142a\u0142 katolik\u00f3w do L\u0119borka. Ten sam spis, przeprowadzony 2 grudnia 1895 roku, uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach: w gminie wiejskiej zapisano 22 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 141, w obu za\u015b ani jednego katolika; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w \u017bela\u017anie. Osobna gmina wiejska istnia\u0142a tu od 1865 roku, ale poniewa\u017c pod koniec sk\u0142ada\u0142a si\u0119 tylko z dw\u00f3ch p\u00f3\u0142rolnik\u00f3w i jednego w\u0142a\u015bciciela, rozporz\u0105dzeniem gabinetowym z 9 stycznia 1899 roku zniesiono j\u0105 \u2014 mimo oporu mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 i w\u0142\u0105czono do obwodu dworskiego.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Prebendow w powiecie l\u0119borskim, licz\u0105cy 477,27 hektara, nale\u017ca\u0142 do von Wittkego. Wittkowie gospodarowali tu do ko\u0144ca: w latach 1892\u20131911 Albrecht von Wittke, a w 1928 roku wdowa Anna von Wittke, kt\u00f3ra wydzier\u017cawi\u0142a maj\u0105tek Kurtowi Albrechtowi von Wittke. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako miejsce kaza\u0144 parafii w Zwartowie, odleg\u0142ej o 5 kilometr\u00f3w, nie w Osiekach; dla ca\u0142ej parafii podaje 2240 dusz. Pastorem by\u0142 Paul Klopsch.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Na cz\u0119\u015bciowo czytelnej tablicy wida\u0107 \u201e\u2026edrich Bo\u2026\u201d, rok 1868 i dzie\u0144 \u015bmierci 5 wrze\u015bnia; opis cmentarza w serwisie Marka Drzewieckiego \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d odczytywa\u0142 jedyn\u0105 zachowan\u0105 cz\u0119\u015bciowo tablic\u0119 jako nagrobek Ralfa Schaubego, urodzonego 18 sierpnia 1868 i zmar\u0142ego 15 wrze\u015bnia 1919 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (WUOZ Gda\u0144sk); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Przebendowo \u2014 Prebendow (dawna witryna); D. Gzowska, ogl\u0119dziny terenowe i fotografie, 7 sierpnia 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1077\u20131078; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 250\u2013251; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 138\u2013139; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 127; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 173; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113\u2013114.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"D. Gzowska (stowarzyszenie Libera Corda), ogl\u0119dziny terenowe i fotografie, 7 sierpnia 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1077\u20131078","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 250\u2013251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 138\u2013139","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 127","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113\u2013114","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0076","image_url":"/static/atlas/foto/gzowska_2026/cm_przebendowo/przebendowo_4.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.724591,"lng":17.831765,"name_de":"Prebendow","name_pl":"Przebendowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przebrno, po niemiecku Pr\u00f6bbernau, to wie\u015b rybacka na Mierzei Wi\u015blanej, na wsch\u00f3d od Krynicy Morskiej (Kahlberg), dawniej ewangelicka (lutera\u0144ska). Ko\u015bcio\u0142a ju\u017c tu nie ma: wed\u0142ug historii parafii w Krynicy Morskiej ma\u0142e \u015bwi\u0105tynie protestanckie w Przebrnie i Piaskach zburzono oko\u0142o 1960 roku na polecenie w\u0142adz. Ewidencja zabytk\u00f3w notuje w Przebrnie tylko cmentarz poewangelicki.\n\nWie\u015b mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 pod patronatem Gda\u0144ska; pierwszym pastorem by\u0142 w 1605 roku Johann Brunerus. Wed\u0142ug Harnocha wie\u015b wzmiankowana jest pod nazw\u0105 Pribernow w 1465 i 1520 roku. Nie wiadomo, kiedy za\u0142o\u017cono ko\u015bci\u00f3\u0142, bo wszystkie ksi\u0119gi ko\u015bcielne sprzed 1714 roku zagin\u0119\u0142y, ale musia\u0142 on istnie\u0107 ju\u017c w 1605 roku. Wed\u0142ug atlasu historycznego Prus Kr\u00f3lewskich z drugiej po\u0142owy XVI wieku Przebrno nale\u017ca\u0142o do dawnych parafii katolickich, b\u0119d\u0105cych pod koniec XVI wieku w r\u0119kach protestant\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1680 roku, a w 1681 roku po\u015bwi\u0119cono go ponownie jako ko\u015bci\u00f3\u0142 Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej (Dreifaltigkeitskirche). Ephraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku podaje te dzieje dok\u0142adniej. Stary ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano w 1650 roku, gdy zarz\u0105d Mierzei sprawowali burmistrz Adrian von der Linde i dwaj rajcy, i w ci\u0105gu roku zbudowano na tym samym miejscu nowy, kt\u00f3ry pastor Henryk K\u00f6nigshafen po\u015bwi\u0119ci\u0142 w dwudziest\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1651 roku. W 1680 roku, znowu w dwudziest\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 razem z plebani\u0105 od ognia, kt\u00f3ry przeszed\u0142 z s\u0105siedniego domu; pastor Abraham Belitzki straci\u0142 wtedy swoj\u0105 bibliotek\u0119 i r\u0119kopisy. Odbudow\u0119 rozpocz\u0119to w poniedzia\u0142ek po niedzieli Quasimodogeniti 1681 roku, a po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa dopiero w 1682 roku, tak\u017ce w dwudziest\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej \u2014 inaczej ni\u017c w zdaniu powy\u017cej. Nowy o\u0142tarz po\u015bwi\u0119cono w niedziel\u0119 Invocavit 1683 roku. Do r\u0119kopisu do\u0142\u0105czono barwny rysunek ko\u015bcio\u0142a z 1650 roku, podpisany \u201eDi Kirch[e] zu Pr[i?]bbernau 1650\u201d: szachulcowa \u015bwi\u0105tynia z wie\u017c\u0105 na jednym ko\u0144cu, z rokiem 1650 i zielonym cebulastym he\u0142mem z iglic\u0105, kul\u0105, chor\u0105giewk\u0105 z herbem Gda\u0144ska i krzy\u017cem; nawa ma okna o drobnym, rombowym podziale, wieloboczne zamkni\u0119cie po stronie o\u0142tarza, ma\u0142\u0105 wie\u017cyczk\u0119 na kalenicy i krucht\u0119 z boku. Obok narysowano plan wn\u0119trza z \u0142awkami, kr\u0119conymi schodami w wie\u017cy, chrzcielnic\u0105 i o\u0142tarzem. Wie\u017c\u0119 wzmiankowano w 1733 roku, organy w 1754; o\u0142tarz i ambona by\u0142y stare, a organy z czas\u00f3w Harnocha pochodzi\u0142y z 1860 roku.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) po pierwszym pastorze Janie Brunerusie s\u0142u\u017cyli w Przebrnie kolejno Piotr Valentini, Jan Albinus, Kasper Plaster, Bart\u0142omiej Hanekau, Marcin Jagemann i Dawid M\u00f6ller, a po M\u00f6llerze przyszed\u0142 w 1629 roku Sebastian Weismann, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu jeszcze w tym samym roku. Wed\u0142ug Hartwicha parafie Przebrno i Neukrug po\u0142\u0105czono w 1629 roku, za pastora Dawida M\u00f6llera, poniewa\u017c duchowni w Neukrug nie mogli si\u0119 sami utrzyma\u0107; odt\u0105d pastorzy g\u0142osili kazania na przemian w obu ko\u015bcio\u0142ach. Wed\u0142ug Hartwicha w 1631 roku duchownym w Przebrnie by\u0142 Daniel Milichius, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1647 roku; w nast\u0119pnym roku przyszed\u0142 Henryk K\u00f6nigshafen, a gdy przeniesiono go do Kobbelgrube, nast\u0105pi\u0142 po nim w 1652 roku Jan Reichlin, zmar\u0142y w Przebrnie w 1660 roku. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego w 1641 roku tutejszy duchowny skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce do ko\u015bcio\u0142a przychodzi ledwie dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b, wobec czego burmistrz Mierzei nakaza\u0142 ucz\u0119szczanie na nabo\u017ce\u0144stwa pod kar\u0105 sze\u015bciu groszy. Wed\u0142ug Hartwicha w 1660 roku przyby\u0142 do Przebrna Piotr Majus, w 1664 roku powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Gertrudy w Petershagen; po nim pastorami byli Jan Ozech (do 1666 roku), Piotr Rechovius (do 1673 roku), Marcin Kr\u00fcger, przeniesiony w 1674 roku do Kobbelgrube, i Abraham Belitzki, kt\u00f3ry w 1681 roku r\u00f3wnie\u017c odszed\u0142 do Kobbelgrube. Wed\u0142ug Hartwicha w 1682 roku pastorem w Przebrnie by\u0142 Detlev Bethmann, w 1696 roku powo\u0142any do Wonneberg (dzi\u015b Gda\u0144sk-Uje\u015bcisko); w tym samym roku przyszed\u0142 stamt\u0105d Jerzy Kulius, kt\u00f3ry zmar\u0142 w Przebrnie w 1709 roku. Jego nast\u0119pca Salomon Hartsch zosta\u0142 w 1710 roku przeniesiony do Tujska, a w 1711 roku przyby\u0142 Efraim Leichfeld, zmar\u0142y w 1718 roku.\n\nWed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa Jan Brunerus s\u0142u\u017cy\u0142 w Przebrnie ju\u017c w XVI wieku (w opisie wy\u017cej: pierwszy pastor w 1605 roku): w suplice z 25 stycznia 1587 roku pisa\u0142, \u017ce jest tu pastorem od pi\u0119tnastu lat, \u017cyje w wielkiej biedzie i dostaje tylko sze\u015b\u0107 marek rocznie. Dawid M\u00f6ller odszed\u0142 wed\u0142ug Praetoriusa w 1628 roku do Barwalde, a obu ko\u015bcio\u0142om, w Przebrnie i w Piaskach, zacz\u0105\u0142 z woli rady miasta s\u0142u\u017cy\u0107 dopiero jego nast\u0119pca Sebastian Weismann, powo\u0142any w lipcu 1629 roku; zmar\u0142 m\u0142odo, nie przes\u0142u\u017cywszy nawet kwarta\u0142u. Jerzy Kulius zmar\u0142 3 wrze\u015bnia 1709 roku i z powodu zarazy, kt\u00f3ra sro\u017cy\u0142a si\u0119 wtedy w Gda\u0144sku, pochowano go bez kazania pogrzebowego.\n\nPo kolejnym po\u017carze w 1799 roku odbudowano tylko jego wschodni\u0105 po\u0142ow\u0119, p\u00f3\u017aniej dostawiono drewnian\u0105 wie\u017c\u0119 z krucht\u0105; w 1860 roku przybud\u00f3wki rozebrano i wzniesiono zachodni\u0105 po\u0142ow\u0119 ko\u015bcio\u0142a z okaza\u0142\u0105 wie\u017c\u0105. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, organy do tego ko\u015bcio\u0142a zbudowa\u0142a w 1857 roku firma braci Terletzkich z Elbl\u0105ga, a w 1904 roku nowe \u2014 zak\u0142ad Eduarda Wittka. Bernhard Schmid w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1919 roku zalicza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przebrnie, obok ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Drewnicy i *Kobbelgrube*, do okaza\u0142ej grupy \u015bwi\u0105ty\u0144 z terenu gda\u0144skiego, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142 te\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 w Tujsku z 1686 roku. Grup\u0119 t\u0119 wyr\u00f3\u017cnia\u0142 brak niemal wszystkich przyp\u00f3r na zewn\u0105trz, a wewn\u0105trz jednolicie ukszta\u0142towane empory i \u0142awki, dostosowane do potrzeb nabo\u017ce\u0144stwa protestanckiego.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 186 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania lutera\u0144skiego, a tak\u017ce jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i parafi\u0119 na miejscu. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w \u017bu\u0142awkach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1885 roku da\u0142 359 mieszka\u0144c\u00f3w, spis z 1 grudnia 1905 roku \u2014 315, w tym 303 ewangelik\u00f3w, 9 katolik\u00f3w i 3 innych chrze\u015bcijan. Katolicy nale\u017celi do parafii w \u017bu\u0142awkach (F\u00fcrstenwerder). P\u00f3\u017aniej liczono tu 330 os\u00f3b w 1933 roku i 268 w 1939 roku.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IX, 1888) podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Przebrnie, po niemiecku Pr\u00f6bbernau, nale\u017ca\u0142 dawniej do katolik\u00f3w i mia\u0142 fili\u0119 w Neukrug. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IX, 1888) w Przebrnie dzia\u0142a\u0142a w 1886 roku dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka z jednym nauczycielem i 145 dzie\u0107mi. Ten sam s\u0142ownik notuje, \u017ce w 1869 roku Przebrno liczy\u0142o 297 mieszka\u0144c\u00f3w: 292 ewangelik\u00f3w i 5 katolik\u00f3w.\n\nStatystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje t\u0119 parafi\u0119 jako \u201ePr\u00f6bernau\u201d w diecezji Mierzeja Gda\u0144ska (Danziger Nehrung), z patronatem magistratu i 1000 dusz. Harnoch zapisa\u0142, \u017ce pastor z Przebrna by\u0142 w jego czasach jedynym duchownym na ca\u0142ej Mierzei, a parafia mia\u0142a szko\u0142y w Przebrnie i w Krynicy Morskiej (Kahlberg). Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1156 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1893 roku Franz Grzegorzewski. Pastor z Przebrna zarz\u0105dza\u0142 te\u017c parafi\u0105 w Piaskach (Neukrug), wakuj\u0105c\u0105 od 1860 roku.\n\nZ parafii zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne, kt\u00f3re inwentarz ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich \u2014 mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych \u2014 datuje na lata 1710\u20131888. Spis B\u00e4ra z 1908 roku i wykaz Rosego z 1909 roku podaj\u0105 jednak jako pocz\u0105tek ksi\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w rok 1736. \u015alad\u00f3w gminy mennonickiej brak.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1736 roku, konfirmacji od 1773 roku i wykaz komunikant\u00f3w od 1871 roku; w ksi\u0119gach z lat 1736\u20131888 zapisywano te\u017c sprawy ko\u015bcielne. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1736\u2014 K 1871\u2014 Konf 1773\u2014. In den B\u00fcchern von 1736\u20141888 finden sich Aufzeichnungen \u00fcber kirchliche Angelegenheiten. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809\u201412. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1801\u201406. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1814\u201474 (zugleich f\u00fcr Neukrug)\u201d.\n\nAdministracyjnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a pierwotnie do powiatu gda\u0144skiego (Landkreis Danzig), od 1887 roku do powiatu gda\u0144skiego nizinnego (Kreis Danziger Niederung), a od 1922 roku do powiatu elbl\u0105skiego (Landkreis Elbing) \u2014 nie do malborskiego (Kreis Marienburg). Kr\u00f3tko, od 10 stycznia do 24 grudnia 1920 roku, le\u017ca\u0142a w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, po czym wr\u00f3ci\u0142a do Rzeszy. Kerstan zaznacza, \u017ce granica z 1920 roku przeci\u0119\u0142a parafi\u0119: nale\u017c\u0105ca do niej wie\u015b Vogelsang z Neue Welt znalaz\u0142a si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku. Przebieg granicy zapowiada\u0142y ju\u017c warunki pokoju: w maju 1919 roku \u201eReichsbote\u201d, streszczaj\u0105c jego warunki, poda\u0142, \u017ce wed\u0142ug artyku\u0142u 28 granica Prus Wschodnich mia\u0142a si\u0119 zaczyna\u0107 w punkcie na wybrze\u017cu Ba\u0142tyku, p\u00f3\u0142tora kilometra na p\u00f3\u0142noc od ko\u015bcio\u0142a we wsi Przebrno. Pastor Sawatzki s\u0142u\u017cy\u0142 w Przebrnie w latach 1824\u20131830. Wiosn\u0105 1945 roku by\u0142 to rejon ci\u0119\u017ckich walk o pozycj\u0119 ryglow\u0105 (Riegelstellung) 14a; wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 5 maja 1945 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Jerzego Kuliusa Eduard Schnaase nazywa Georgiem K\u00fchlem i podaje, \u017ce zmar\u0142 on w 1696 roku jako pastor w Przebrnie \u2014 tymczasem wed\u0142ug Hartwicha w 1696 roku dopiero tu przyszed\u0142, a zmar\u0142 w 1709 roku. Wed\u0142ug Harnocha organy pochodzi\u0142y z 1860 roku, wed\u0142ug zestawienia Bireckiego zbudowa\u0142a je w 1857 roku firma braci Terletzkich. Duchownego, kt\u00f3rego Hartwich nazywa Janem Reichlinem, r\u0119kopis Ephraima Praetoriusa zapisuje jako Reuchlinusa.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Friedrich Constantin Pr\u00fcckelmeyer (1801), Johann Wilhelm Anger (1823), Carl Eduard Gehrt (1831), Gustav Viktor Siewert (1850), Friedrich Wilhelm Gr\u00fcnwald (1861), Carl Boie (1865), Paul Martin Oskar Reinecke (1871), Johann Adolf Max Theodor Gro\u00dfkopf (1875), Wilhelm Robert Eduard Elsner (1883), Bernhard Emil Friedrich Hermann St\u00fcmer (1890), Franz Oskar Otto Grzegorzewski (1893), Johann Conrad Stadie (1899), Bruno Wilhelm Eugen Ehrhardt (1905), Paul Hermann Johannes Schmidt (1907), Carl Friedrich Leopold Beckmann (1918), Ernst Hermann Froese (1926), Johannes Karl Heinrich B\u00fcsching (1936\u20131941), Heinrich Lassek (1941). Ksi\u0119ga zna te\u017c 28 wcze\u015bniejszych duchownych, najdawniejszego z 1605 roku.\n\nW 1880 roku pastorem w Przebrnie by\u0142 Wiederhold. W kwietniu tego roku korespondent z Elbl\u0105ga donosi\u0142, \u017ce zak\u0142ada on bibliotek\u0119 ludow\u0105 dla odosobnionej ludno\u015bci Mierzei Wi\u015blanej: mieszka\u0144cy wielu tutejszych wsi \u017cyli z dala od wszelkiego \u017cycia kulturalnego, a w burzliwej porze roku tracili wszelk\u0105 \u0142\u0105czno\u015b\u0107 ze \u015bwiatem, i z w\u0142asnych \u015brodk\u00f3w nie mogli kupowa\u0107 ksi\u0105\u017cek ani czasopism. W czerwcu biblioteka dla odci\u0119tych wsi rybackich liczy\u0142a ju\u017c 300 pozycji, wprawdzie z wieloma dubletami, ale tak, by ci ludzie, bardzo samotni zim\u0105, nie zostali odt\u0105d ca\u0142kiem bez strawy duchowej. W lutym 1890 roku prasa berli\u0144ska poda\u0142a, \u017ce na pastora w Przebrnie powo\u0142ano kandydata Gr\u00fcnhagla; w ksi\u0119dze pastor\u00f3w jako pastor z 1890 roku figuruje jednak Bernhard St\u00fcmer. W styczniu 1899 roku og\u0142oszono, \u017ce stanowisko pastora w Przebrnie z Piaskami, z dochodem 2806 marek i wolnym mieszkaniem, jest wolne, a zg\u0142oszenia przyjmuje magistrat Gda\u0144ska. Pastora Beckmanna wprowadzi\u0142 na urz\u0105d 27 pa\u017adziernika 1918 roku superintendent Polenske z Nowego Dworu Gda\u0144skiego. Przy tej okazji zgromadzona w ko\u015bciele gmina uchwali\u0142a depesz\u0119 do cesarza, w kt\u00f3rej zapewnia\u0142a, \u017ce jest niemiecka i ewangelicka i chce pozosta\u0107 niemiecka; w odpowiedzi tajny radca gabinetowy von Delbr\u00fcck przekaza\u0142 podzi\u0119kowanie cesarza i jego najserdeczniejsze \u017cyczenia b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa. Jeszcze w 1935 roku reporta\u017c z podr\u00f3\u017cy pocztowym dyli\u017cansem przez Mierzej\u0119 opisywa\u0142 pi\u0119kny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przebrnie nad Zalewem i otaczaj\u0105cy go starannie utrzymany cmentarz z grobami z wielu dziesi\u0119cioleci, w\u015br\u00f3d nich gr\u00f3b ojca i syna, kt\u00f3rzy oko\u0142o prze\u0142omu wiek\u00f3w uton\u0119li w morzu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 165, 189, 194, 203, 210; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePrzebrno\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 398; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 4, nr 45; Przebrno \u2014 Wikipedia (EN); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat Nizina Gda\u0144ska, poz. 47 (strony druku 26\u201327); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 210\u2013211, nr 138; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; historia parafii rzymskokatolickiej w Krynicy Morskiej; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909, s. 10; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 430; \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, pod redakcj\u0105 T. Paneckiego i M. S\u0142onia, cz\u0119\u015b\u0107 II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczeg\u00f3\u0142owe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 20, 29; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 220, 222; E. G. Kerstan, \u201eDie Geschichte des Landkreises Elbing\u201d, Elbing 1925, s. 283, 303; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 33; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 55, pozycja 241; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. XLVIII; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 81, 181, 263; t. 2, s. 429, 440, 534, 562, 657, 666, 673; t. 4, s. 1050; t. 5, s. 1404, 1452; t. 6, s. 1603, 1703, 1742, 1788; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 17 kwietnia 1880 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 16 czerwca 1880 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 26 lutego 1890 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 10 stycznia 1899 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 5 listopada 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 maja 1919 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eWurzener Erz\u00e4hler\u201d (Wurzen), 3 listopada 1935 roku, s. 3 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 84r\u201386r oraz rysunek na nienumerowanej karcie po k. 83r.*","built_year":1799,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Przebrno \u2014 Wikipedia (EN)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Przebrno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 398","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 398","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePrzebrno\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 165, 189, 194, 203, 210","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 55, pozycja 241","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 81, 181, 263; t. 2, s. 429, 440, 534, 562, 657, 666, 673; t. 4, s. 1050; t. 5, s. 1404, 1452; t. 6, s. 1603, 1703, 1742, 1788","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 17 kwietnia 1880 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7BQBBEL4ELSOZ275733KSZETNFL37TKD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 16 czerwca 1880 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HKWHXF2YCRAJXGJMBRDRB2V4UFH5ANW7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 26 lutego 1890 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/T3745FUYOTCBPVU2F42AYOXJHH6VFWDO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 10 stycznia 1899 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WNDKJHXXX6DBYCXOK2HALVQYZU2ISVFC"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 5 listopada 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AEHDEJDOSUJT26PC56ZVONQIOLW6F55V"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 maja 1919 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/O3ZFRA76P53KXFROQP3N6XPLWYAJHNYA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWurzener Erz\u00e4hler\u201d (Wurzen), 3 listopada 1935 roku, s. 3 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5D5ATO7BG33PUG2F5AHIJPJXXX7JCW6A"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 84r\u201386r oraz rysunek na nienumerowanej karcie po k. 83r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0286","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3559,"lng":19.3571,"name_de":"Pr\u00f6bbernau","name_pl":"Przebrno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Pr\u00f6bbernau)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przechlewko w gminie Przechlewo (region ewangelicki do 1945 r., parafia ewang. Przechlewo przej\u0119ta przez katolik\u00f3w po wojnie). Cmentarz ewangelicki bez osobnego \u017ar\u00f3d\u0142a opisowego \u2014 do weryfikacji terenowej.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Parafia pw. \u015awi\u0119tej Anny w Przechlewie \u2013 Diecezja Pelpli\u0144ska","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-swietej-anny-w-przechlewie/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0651","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.85227,"lng":17.25562,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"Przechlewko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przechlewko, po niemiecku Prechlauerm\u00fchle \u2014 dos\u0142ownie \u201em\u0142yn przechlewski\u201d \u2014 to niewielka wie\u015b w gminie Przechlewo, w powiecie cz\u0142uchowskim. By\u0142y tu dwa cmentarze: dawny ewangelicki i rodowy. W ewidencji zabytk\u00f3w uj\u0119to cmentarz rodowy z ko\u0144ca XIX wieku i jego dotyczy ten opis. Karta z 30 pa\u017adziernika 1992 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201ebrak nagrobk\u00f3w i brak drzewostanu\u201d. Zachowa\u0142y si\u0119 wtedy jedynie dwie mogi\u0142y i fundament grobowca z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku, a teren porasta\u0142a murawa; cmentarz le\u017ca\u0142 w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, sto metr\u00f3w od drogi wiejskiej, po\u015br\u00f3d lasu, a granice dawnego uk\u0142adu przestrzennego pozostawa\u0142y czytelne. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz pozosta\u0142.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego (Kreis Schlochau), kt\u00f3rego przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna by\u0142a zmienna: Prusy Zachodnie do prze\u0142omu 1919/20 roku, Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie w latach 1920\u20131938, wreszcie prowincja Pomorze od 1938 roku. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Prechlauerm\u00fchl* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu 13 dom\u00f3w mieszkalnych i 113 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 90 ewangelik\u00f3w i 23 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Sampohl*; katolicy \u2014 do parafii *Prechlau*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Neuguth*. W wykazie gmin z 1 grudnia 1885 roku Przechlewko figuruje nie jako gmina wiejska, lecz jako obw\u00f3d dworski. W 1891 roku Przechlewko (Prechlauerm\u00fchle) by\u0142o osobnym maj\u0105tkiem o powierzchni 1250 hektar\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci le\u015bnym; nale\u017ca\u0142o do pozna\u0144skiego kupca Bernharda Jaff\u00e9go. W 1903 roku ksi\u0119ga nie wymienia Przechlewka jako maj\u0105tku, a w latach 1909\u20131922 Przechlewko by\u0142o folwarkiem maj\u0105tku Eichenfelde, kt\u00f3rego w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Felix Finck.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku, na stronie 164 pod pozycj\u0105 127, naliczy\u0142 tu 138 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 67 m\u0119\u017cczyzn i 71 kobiet \u2014 w tym 89 ewangelik\u00f3w i 49 katolik\u00f3w. W tym spisie wie\u015b mia\u0142a czterna\u015bcie budynk\u00f3w mieszkalnych i dwadzie\u015bcia cztery gospodarstwa domowe. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 263 mieszka\u0144c\u00f3w w dwudziestu pi\u0119ciu budynkach mieszkalnych. Po niemiecku m\u00f3wi\u0142o wtedy 220 os\u00f3b, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 101 ewangelik\u00f3w i 119 katolik\u00f3w; 43 osoby poda\u0142y jako j\u0119zyk ojczysty polski. W 1925 roku w parafii przechlewskiej (Prechlau) 61,5 procent mieszka\u0144c\u00f3w deklarowa\u0142o katolicyzm. W 2007 roku, 1 stycznia, mieszka\u0142o w Przechlewku 81 os\u00f3b.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w S\u0105polnie \u2014 tak podaj\u0105 spis z 1885 roku i Agathon Harnoch, kt\u00f3ry Prechlauerm\u00fchl wymienia w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii S\u0105polno\u2013Pakotulsko. B\u00e4r (1908) notuje przy ewangelickim Przechlewie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1829 roku, zgon\u00f3w od 1831, konfirmacji od 1889 i komunikant\u00f3w od 1892; przechlewscy ewangelicy byli wcze\u015bniej zwi\u0105zani z ko\u015bcio\u0142em w Pakotulsku. Odr\u0119bn\u0105 parafi\u0119 utworzyli wed\u0142ug Benedykta Reszki w 1893 roku; za jej pierwszego zarz\u0105dc\u0119 Reszka uwa\u017ca pastora Paula Hartwiga, podaj\u0105c lata 1889\u20131898, a wi\u0119c z pocz\u0105tkiem przed utworzeniem parafii. W 1890 roku Harnoch wymienia Przechlewo jeszcze tylko jako miejsce nabo\u017ce\u0144stw zewn\u0119trznych parafii S\u0105polno\u2013Pakotulsko. Katolicy nale\u017celi do przechlewskiej parafii \u015bwi\u0119tej Anny, przy ko\u015bciele odbudowanym w 1720 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii S\u0105polno (Sampohl) i podaje tu 101 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau; Gemeindelexikon, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzy\u0144ska (Regierungsbezirk Marienwerder), Kreis Schlochau, pozycja 67; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 504; spis ksi\u0105g metrykalnych prowincji Prusy Zachodnie w opracowaniu B\u00e4ra, 1908; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 25\u201326; Przechlewo \u2014 Wikipedia (dane wyznaniowe parafii z 1925 roku); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; karta cmentarza w Przechlewku, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 204; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 142\u2013143; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 252; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 168\u2013169; \u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 34; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 142\u2013143; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Przechlewo \u2014 Wikipedia (dane wyznaniowe parafii z 1925 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 204","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 142\u2013143","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 252","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 168\u2013169","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 34","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0652","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.850471,"lng":17.251644,"name_de":"Prechlauerm\u00fchle","name_pl":"Przechlewko \u2014 cmentarz rodowy","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz komunalny w Przechlewie (Prechlau) le\u017cy na terenie dawnego za\u0142o\u017cenia grzebalnego wsi zamieszkanej przez katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w; jego cz\u0119\u015b\u0107 historyczna zachowuje rodow\u00f3d ewangelicki. Cmentarz jest czynny do dzi\u015b.\n\nWie\u015b by\u0142a o\u015brodkiem parafialnym obu wyzna\u0144. Katolicka parafia \u015bwi\u0119tej Anny si\u0119ga \u015bredniowiecza \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 w pruski mur postawiono w 1720 roku, a w latach 1898\u20131901 rozbudowano o murowany transept; stoi przy ulicy M\u0142y\u0144skiej i jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w decyzj\u0105 z 4 grudnia 1954 roku. Najstarsze ksi\u0119gi metrykalne sp\u0142on\u0119\u0142y w 1662 roku razem z plebani\u0105; zachowane serie zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1663 i 1669 roku; S\u0142ownik geograficzny odnosi po\u017car ko\u015bcio\u0142a i akt do czas\u00f3w proboszcza Jerzego Hintza, zmar\u0142ego w 1688 roku. Parafia katolicka liczy\u0142a w 1867 roku 2434 dusze, a w 1886 roku 3136.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Przechlewo dzieli\u0142o si\u0119 na trzy dzia\u0142y szlacheckie: A \u2014 po Piotrze Wawrzy\u0144cu Komiszkim od 1757 roku Stanis\u0142awa Rekowskiego; B \u2014 po Komiszkich od 1752 roku Jakuba Lorenza Schmidta i jego rodziny, a od 1767 roku Jana Lehwald-Powalskiego; C \u2014 po Theodorze von Wolschlaegerze i Michaelu Ern\u015bcie von Wedelstaedcie od 1738 roku Pr\u0105dzy\u0144skich: Albrechta, jego syna Jana i wnuka Albrechta. W wykazie wasali z 1774 roku 35-letni Jan Lehwald-Powalski mieszka\u0142 w swojej cz\u0119\u015bci Przechlewa, a inna cz\u0119\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do 57-letniej pani Pr\u0105dzy\u0144skiej.\n\nEwangelicy byli tu obecni od XVI wieku, ale przez trzysta lat nie mieli w\u0142asnej parafii \u2014 stanowili fili\u0119 parafii w S\u0105polnie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku przypisuje Przechlewo do parafii ewangelickiej w S\u0105polnie, a Agathon Harnoch wymienia je jako miejsce nabo\u017ce\u0144stw zamiejscowych i miejscowo\u015b\u0107 szkoln\u0105 parafii S\u0105polno\u2013Pakotulsko, nie jako parafi\u0119; ca\u0142a ta parafia liczy\u0142a u niego 3245 dusz i mia\u0142a sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich. Harnoch w 1890 roku podaje tu diecezj\u0119 chojnick\u0105, a wed\u0142ug wykazu B\u00e4ra z 1908 roku parafia nale\u017ca\u0142a do diecezji cz\u0142uchowskiej. Pierwszym proboszczem zosta\u0142 Paul Albrecht Otto Hartwig, kt\u00f3ry urz\u0119dowa\u0142 do 1898 roku. Po nim przyszli Heinrich Hugo Gerhard Borowski (1898\u20131928) i Erwin Zarbock (1930\u20131945). B\u00e4r notuje w wykazie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, \u017ce tutejsze ewangelickie chrzty i \u015bluby zapisywano od 1829 roku, a zgony od 1831 \u2014 w czasach filialnych; ksi\u0119gi konfirmacji prowadzono od 1889, a komunikant\u00f3w od 1892 roku.\n\nW\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelicy postawili w latach 1896\u20131897, ale zaatakowa\u0142 j\u0105 grzyb domowy i trzeba j\u0105 by\u0142o rozebra\u0107; now\u0105 wzniesiono w 1911 roku. Po 1945 roku przej\u0119li j\u0105 katolicy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej, zwanej te\u017c Jasnog\u00f3rsk\u0105; ko\u015bci\u00f3\u0142 figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-1723, wpisany decyzj\u0105 z 21 marca 2001 roku. W ewangelickiej diecezji cz\u0142uchowskiej, odpowiedniku poszerzonego dekanatu, Przechlewo by\u0142o jedn\u0105 z trzynastu parafii \u2014 obok S\u0105polna, Olszanowa i Rzeczenicy. W 1922 roku gmina ko\u015bcielna przesz\u0142a do prowincji ko\u015bcielnej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie.\n\nW 1868 roku wie\u015b liczy\u0142a 1086 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 638 katolik\u00f3w i 406 ewangelik\u00f3w \u2014 przy 109 domach i 231 budynkach. W dobrach rycerskich, uj\u0119tych w spisie osobno, mieszka\u0142o 139 os\u00f3b w dwunastu domach, w tym 76 ewangelik\u00f3w i 63 katolik\u00f3w \u2014 odwrotnie ni\u017c we wsi. Dzia\u0142a\u0142a tu wtedy ewangelicka szko\u0142a jednoklasowa ze 142 dzie\u0107mi i jednym nauczycielem oraz dwie klasy szko\u0142y katolickiej ze 184 uczniami. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 1454 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 664 m\u0119\u017cczyzn i 790 kobiet \u2014 a w\u015br\u00f3d nich 766 katolik\u00f3w, 649 ewangelik\u00f3w i 39 \u017byd\u00f3w, w 144 budynkach mieszkalnych. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 1878 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 1844 niemieckoj\u0119zycznych; w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych naliczono 804 ewangelik\u00f3w i siedmioro \u017byd\u00f3w, reszt\u0119 stanowili katolicy. Po polsku m\u00f3wi\u0142o dwadzie\u015bcia os\u00f3b, po kaszubsku dziesi\u0119\u0107, a cztery osoby poda\u0142y dwa j\u0119zyki ojczyste: niemiecki i inny. W 2007 roku miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a 2838 os\u00f3b.\n\nWie\u015b zaj\u0119to 27 i 28 lutego 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; z oko\u0142o 1400 ewangelik\u00f3w \u017cyj\u0105cych wtedy na terenie dzisiejszej gminy zosta\u0142o kilkunastu. Cmentarz sta\u0142 si\u0119 komunalny.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug jednych \u017ar\u00f3de\u0142 w 1889 roku Przechlewo, wydzielone z S\u0105polna, zosta\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii Ko\u015bcio\u0142a unijnego, wed\u0142ug Benedykta Reszki odr\u0119bn\u0105 parafi\u0119 utworzono w 1893 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 160, pozycja 64); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, spis z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Schlochau, pozycja 66; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Przechlewo; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 503\u2013504; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycje 213 i 457; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 25\u201326; westpreussen.de, \u201eZur Gliederung der evangelischen Kirche in Westpreu\u00dfen\u201d \u2014 sk\u0142ad diecezji cz\u0142uchowskiej; de.wikipedia.org, has\u0142o Przechlewo \u2014 dzieje gminy ewangelickiej, ko\u015bcio\u0142y i wykaz proboszcz\u00f3w; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; Parafia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny w Przechlewie \u2014 Diecezja Pelpli\u0144ska; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 364 (s. 16), nr 564 (s. 22), nr 1342 (s. 125\u2013126).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia pw. \u015bw. Anny w Przechlewie \u2013 Diecezja Pelpli\u0144ska","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-swietej-anny-w-przechlewie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Przechlewo 1. niem. Koenigl. Prechlau, wed\u0142. K\u0119trz. Przechylewo, w\u015b ko\u015bc.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o Przechlewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 364 (s. 16), nr 564 (s. 22), nr 1342 (s. 125\u2013126)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0653","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.806714,"lng":17.253671,"name_de":"Prechlau","name_pl":"Przechlewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przejazdowo, po niemiecku Quadendorf, le\u017ca\u0142o na ma\u0142ych \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, oko\u0142o dziewi\u0119ciu kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Gda\u0144ska \u2014 S\u0142ownik geograficzny podaje mniejsz\u0105 odleg\u0142o\u015b\u0107: trzy czwarte mili \u2014 w depresji, dwa metry poni\u017cej poziomu morza, w powiecie Nizin Gda\u0144skich (Kreis Danziger Niederung). Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rejencji gda\u0144skiej w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Dzi\u015b jest wsi\u0105 w gminie Pruszcz Gda\u0144ski. S\u0142ownik notuje tu bardzo urodzajn\u0105 gleb\u0119.\n\nPrawo che\u0142mi\u0144skie odnowi\u0142 wsi w 1399 roku komtur gda\u0144ski Albrecht von Schwarzburg; by\u0142 to drugi przywilej che\u0142mi\u0144ski dla Przejazdowa. W 1429 roku wie\u015b Quadendorf (12 \u0142an\u00f3w, prawo che\u0142mi\u0144skie) i dw\u00f3r (6\u00bd \u0142anu) nadano rycerzowi Henrichowi Hattenickowi z Mutterstrentz. W 1446 roku kartuzi kupili przed s\u0105dem Starego Miasta Gda\u0144ska dw\u00f3r za 540, a wie\u015b za 1080 grzywien; wizytatorzy w 1448 roku i kapitu\u0142a w 1449 roku postanowili, \u017ce d\u00f3br tych nie wolno od\u0142\u0105czy\u0107 od klasztoru. Mieszkali tu ch\u0142opi niemieccy z w\u0142asnym ustrojem wiejskim, z wybieranymi rajcami i \u0142awnikami. W 1461 roku \u015bci\u0105gni\u0119to st\u0105d i aresztowano konwersa Thomasa Heyla w sprawie spisku kartuz\u00f3w.\n\nKlasztor kartuski wyda\u0142 dla Quadendorfu wilkierz, czyli statut wiejski. H. Schuch nie podaje daty wilkierza. W paragrafie drugim wilkierz pozostawia\u0142 ka\u017cdego mieszka\u0144ca przy jego przekonaniach, ale zaznacza\u0142, \u017ce klasztor \u017cyczy sobie, aby wszyscy byli katolikami. Mieszka\u0144cy musieli zachowywa\u0107 \u015bwi\u0119ta katolickie i chrzci\u0107 dzieci po katolicku. Je\u015bli oboje narzeczeni pochodzili ze wsi, \u015blubu udziela\u0142 im ksi\u0105dz katolicki. Bez wiedzy klasztoru nie wolno by\u0142o wzywa\u0107 do wsi obcego duchownego. Pogrzeb wolno by\u0142o urz\u0105dzi\u0107 w dowolnym obcym miejscu, ale \u201ebez \u015bpiewu i dzwon\u00f3w\u201d.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku *Quadendorf* by\u0142a wsi\u0105 ch\u0142opsk\u0105 w dzier\u017cawie wieczystej, w latach 1807\u20131826 nale\u017c\u0105c\u0105 do miasta Gda\u0144ska, z 11 gospodarstwami ch\u0142opskimi, pi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi i 18 budynkami mieszkalnymi; osobno podr\u0119cznik opisywa\u0142 folwark tej nazwy z pi\u0119cioma budynkami mieszkalnymi. W 1869 roku podr\u0119cznik notowa\u0142, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1869 roku na 151 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 135 ewangelik\u00f3w, 9 mennonit\u00f3w i 7 katolik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny notuje osobno dobra Przejazdowo (Quadendorf) nad Ma\u0142\u0105 Mot\u0142aw\u0105, kt\u00f3re w 1869 roku liczy\u0142y 62 mieszka\u0144c\u00f3w: 50 ewangelik\u00f3w, 7 katolik\u00f3w i 5 mennonit\u00f3w.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku prowadzono osobno dla dw\u00f3ch jednostek. W gminie wiejskiej mieszka\u0142y 162 osoby \u2014 149 ewangelik\u00f3w, 7 innych chrze\u015bcijan i 6 katolik\u00f3w; w obszarze dworskim 59 os\u00f3b \u2014 51 ewangelik\u00f3w, 6 innych chrze\u015bcijan i 2 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Reichenbergu, dzisiejszej Bogatce (S\u0142ownik geograficzny podaje t\u0119 nazw\u0119 w spolszczeniu Rychemberk). W Reichenbergu mie\u015bci\u0142y si\u0119 okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego. Katolicy chodzili do kaplicy kr\u00f3lewskiej w Gda\u0144sku.\n\nWed\u0142ug encyklopedii GAMEO w 1845 roku gmina mennonicka z Dziewi\u0119ciu W\u0142\u00f3k (Neunhuben) zbudowa\u0142a w Przejazdowie dom modlitwy jako fili\u0119 gminy w \u017bu\u0142awkach (F\u00fcrstenwerder); s\u0142u\u017cy\u0142 on do 1945 roku. Gmin\u0119 mennonick\u0105 z Przejazdowa notuje te\u017c prasa z 1870 roku: w wykazie datk\u00f3w og\u0142oszonym 23 pa\u017adziernika tego roku w \u201eBerlinische Nachrichten\u201d, w czasie wojny francusko-pruskiej, figuruje \u201eMennoniten-Gemeinde Quadendorf in Danzig\u201d z ofiar\u0105 112 talar\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia przy parafii w Bogatce (Reichenberg) cmentarze w Bogatce i w Przejazdowie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Bogatka (Reichenberg) i podaje tu 162 ewangelik\u00f3w i 35 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eQuadendorf\u201d; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Quadendorf; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Danziger Niederung, s. 20, poz. 48 oraz s. 22, poz. 80; H. Penner, R. D. Thiessen, \u201eQuadendorf (Pomeranian Voivodeship, Poland)\u201d, GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, 2012 (kopia archiwalna z 3 sierpnia 2020 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 55, pozycje 243 i 244; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 95, 102, 117; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 99; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 186; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 23 pa\u017adziernika 1870 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 28.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Quadendorf","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eQuadendorf\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 55, pozycje 243 i 244","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 95, 102, 117","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 99","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 23 pa\u017adziernika 1870 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TG3YP3KWOOSCNAZEE3MVADRACTMOOHD6"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 28","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"H. Penner, R. D. Thiessen, \u201eQuadendorf (Pomeranian Voivodeship, Poland)\u201d, GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, 2012 [kopia archiwalna 2020-08-03]","url":"https://web.archive.org/web/20200803153821/https://gameo.org/index.php?title=Quadendorf_(Pomeranian_Voivodeship,_Poland)"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0455","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.326111,"lng":18.746111,"name_de":"Quadendorf","name_pl":"Przejazdowo \u2014 mennonicki dom modlitwy (Quadendorf)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przer\u0119ba, po niemiecku Georgenh\u00fctte, by\u0142a koloni\u0105 i osad\u0105 le\u015bn\u0105 (Forsthaus) w powiecie cz\u0142uchowskim, w obr\u0119bie maj\u0105tku rycerskiego Adlig Hammerstein, czyli Czarnego. W sprawach parafii katolickiej i urz\u0119du stanu cywilnego osada podlega\u0142a Czarnemu. Powiat nale\u017ca\u0142 do prowincji Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Kwidzynie do 1919/1920 roku, potem do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile. W prowincji Pomorze powiat znalaz\u0142 si\u0119 1 pa\u017adziernika 1938 roku, z rejencj\u0105 w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen).\n\nKo\u015bcielnie osada nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej, kt\u00f3r\u0105 Agathon Harnoch opisuje pod nazw\u0105 \u201eHammerstein und Wehnershof\u201d: duchowny mieszka\u0142 w Czarnem, a w Mi\u0119dzyborzu (Wehnershof) sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod patronatem tamtejszego dworu. Harnoch podaje, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w nim raz na kwarta\u0142.\n\nW Mi\u0119dzyborzu ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny postawi\u0142o w 1818 roku kilku gospodarzy \u2014 wbrew sprzeciwowi pastora w Sch\u00f6nau, do kt\u00f3rego parafii mieszka\u0144cy Mi\u0119dzyborza dot\u0105d nale\u017celi. By\u0142a to budowla drewniana, z wie\u017cyczk\u0105 o dw\u00f3ch dzwonach. Parafia liczy\u0142a 4390 dusz. Przer\u0119ba mia\u0142a w niej w\u0142asne miejsce szkolne: Harnoch wymienia Georgenh\u00fctte w wykazie miejscowo\u015bci szkolnych obok Czarnego, Hannsfelde, Falkenwalde i Wehnershof.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Georgenh\u00fctte* siedem dom\u00f3w mieszkalnych i 146 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 87 ewangelik\u00f3w i 59 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nZachowany obiekt to cmentarz rodowy, dawniej ewangelicki, zwi\u0105zany z osad\u0105 i maj\u0105tkiem; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a w osadzie.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1995 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201ezniszczone nagrobki, przerzedzony drzewostan\u201d. W karcie zapisano, \u017ce na powierzchni sze\u015bciu ar\u00f3w, przy szosie z Mi\u0119dzyborza do Czarnego, po\u015br\u00f3d lasu, zachowa\u0142y si\u0119 wtedy dwa wolno stoj\u0105ce nagrobki i cztery mogi\u0142y z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku. W tej samej karcie najstarszy czytelny nagrobek datowano na 1916 rok i opisano jako upami\u0119tniaj\u0105cy poleg\u0142ego w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Karta odnotowuje brak ogrodzenia i bramy; granice wyznacza\u0142y drzewa \u2014 cztery sosny, siedem \u015bwierk\u00f3w i brzoza. W karcie opisano runo z konwali\u0105 i wn\u0119trze wype\u0142nione podrostem \u015bwierkowym.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Wehnershof w parafii Mi\u0119dzyb\u00f3rz (Wehnershof) i podaje \u0142\u0105cznie 704 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Hammerstein und Wehnershof; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (wyci\u0105g cmentarzy); \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; karta cmentarza w Przer\u0119bie, oprac. H. Gfecki, 1995 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 130\u2013131; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, obwody dworskie, pozycja 139","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0669","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.751926,"lng":16.974283,"name_de":"Georgenh\u00fctte","name_pl":"Przer\u0119ba \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przer\u0119bska Huta w gminie Skarszewy, w so\u0142ectwie Szczodrowo, ma dawny cmentarz ewangelicki. Ewidencja konserwatorska powiatu starogardzkiego, pod pozycj\u0105 trzysta czternast\u0105, podaje jego dok\u0142adne po\u0142o\u017cenie: w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, na wzniesieniu, oko\u0142o 100 metr\u00f3w od szosy ze Skarszew do Paw\u0142owa. Nazwa osady \u2014 niemieckie *H\u00fctte* i polska \u201ehuta\u201d \u2014 wskazuje le\u015bn\u0105 hut\u0119 szk\u0142a; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono potwierdzenia, \u017ce taka huta tu dzia\u0142a\u0142a.\n\nW 1772 roku Alt-Englersh\u00fctte nale\u017ca\u0142a do wsi Szczodrowo, kt\u00f3r\u0105 szambelan Narzymski, mieszkaj\u0105cy w Polsce, trzyma\u0142 od 1748 roku w dzier\u017cawie wieczystej. W tym czasie ch\u0142opi w Alt-Englersh\u00fctte byli ewangelikami. Na 4\u00bd w\u0142\u00f3ki gospodarowa\u0142o czterech ch\u0142op\u00f3w, by\u0142 te\u017c owczarz i pastuch, a szlachcicowi p\u0142acono 430 floren\u00f3w. W Neu-Englersh\u00fctte dw\u00f3ch gospodarzy po 15 m\u00f3rg samo wykarczowa\u0142o las i postawi\u0142o domy. W 1768 roku otrzymali przywilej z czterema latami wolnizny.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Englersh\u00fctte* jako kr\u00f3lewski maj\u0105tek w dzier\u017cawie wieczystej. Notowa\u0142 tu sze\u015b\u0107 budynk\u00f3w mieszkalnych i 62 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 26 ewangelik\u00f3w i 36 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Piechowitz.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje tutejsz\u0105 osad\u0119 jako Alt Englersh\u00fctte (powiat ko\u015bcierski, strona 38, pozycja 5): 76 mieszka\u0144c\u00f3w, 64 ewangelik\u00f3w i 12 katolik\u00f3w. W gminie Dziemiany, nad jeziorem Radolnym, le\u017cy druga Przer\u0119bska Huta; do niej odnosi si\u0119 wiersz \u201eEnglersh\u00fctte\u201d ze strony 44 (83 mieszka\u0144c\u00f3w, 81 katolik\u00f3w i dw\u00f3ch ewangelik\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Lipuszu). Przer\u0119bsk\u0105 Hut\u0119 pod Skarszewami wylicza *S\u0142ownik geograficzny* w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci katolickiej parafii skarszewskiej.\n\nW Skarszewach po d\u0142ugiej przerwie postawiono w 1636 roku nowy ko\u015bci\u00f3\u0142. Agathon Harnoch wymienia Alt i Neu Englersh\u00fctte w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii skarszewskiej i liczy w niej 6403 dusze oraz osiem cmentarzy ewangelickich. W wykazie parafii ewangelickich powiatu ko\u015bcierskiego ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku, pod pozycj\u0105 \u00f3sm\u0105, \u201eAlt u. Neu Englersh\u00fctte\u201d przypisano parafii w Skarszewach (Sch\u00f6neck).\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono rozstrzygni\u0119cia, kt\u00f3rej z dw\u00f3ch osad, Starej czy Nowej, dotyczy zapis o cmentarzu. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani opisu jego stanu; Harnoch przy parafii skarszewskiej podaje liczb\u0119 cmentarzy, ale nie wymienia ich z nazwy. Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024\u20132027 podaje to samo po\u0142o\u017cenie cmentarza co ewidencja konserwatorska.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 wykaz cmentarzy powiatu starogardzkiego, karta gminy Skarszewy (Przer\u0119bska Huta, dawny cmentarz ewangelicki); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902 (has\u0142o \u201eSkarszewy\u201d); Program Opieki nad Zabytkami miasta i gminy Skarszewy na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr VII/52/2024 z 29 pa\u017adziernika 2024 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 8, pozycja 62; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 156\u2013157, 159.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 8, pozycja 62","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 156\u2013157, 159","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0285","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.096944,"lng":18.403333,"name_de":"Englersh\u00fctte","name_pl":"Przer\u0119bska Huta \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Przew\u0142oce, po niemiecku Strickershagen, rozplanowano na rzucie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, na niewielkim wzniesieniu na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, po wschodniej stronie drogi do Grabna i Zimowisk. Pierwotnie wiod\u0142a do niego od zachodu aleja obsadzona szpalerem drzew; dzi\u015b doko\u0142a s\u0105 pola uprawne, a od wschodu teren naruszy\u0142o wyrobisko ziemi. Zajmuje oko\u0142o 650 metr\u00f3w kwadratowych; granice s\u0105 nieczytelne, uk\u0142ad kwater zatarty. Zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w \u2014 krzy\u017c, granitowe podstawy, betonowe tumby i obramowania mogi\u0142 \u2014 oraz dorodne d\u0119by. Po 1945 roku cmentarz przesta\u0142 by\u0107 czynny; od 2018 roku opiekuje si\u0119 nim stowarzyszenie \u201eOrze\u0142\u201d, kt\u00f3re przeprowadzi\u0142o renowacj\u0119.\n\nBy\u0142a jedn\u0105 z wsi za\u0142o\u017conych przez niemieckich osadnik\u00f3w; w 1426 roku Ulrich Drosedow sprzeda\u0142 j\u0105 s\u0142upskiemu szpitalowi \u015awi\u0119tego Ducha i radzie S\u0142upska. W 1784 roku Przew\u0142oka nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br miasta S\u0142upska i le\u017ca\u0142a mil\u0119 i trzy czwarte na p\u00f3\u0142noc od niego, \u0107wier\u0107 mili od S\u0142upi, w okolicy szczeg\u00f3lnie urodzajnej w pszenic\u0119. Obok folwarku mieszka\u0142o pi\u0119ciu gospodarzy, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w, trzech cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, nauczyciel i gajowy; by\u0142a ku\u017ania \u2014 razem 15 dym\u00f3w \u2014 i las sosnowy. Br\u00fcggemann zauwa\u017ca, \u017ce \u201eNach der Kirchenmatricul\u201d \u2014 wed\u0142ug matryku\u0142y ko\u015bcielnej \u2014 wie\u015b mia\u0142a dawniej 11 gospodarzy. Br\u00fcggemann dodaje, \u017ce du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 roli zasypa\u0142 potem piasek, a zasypany r\u00f3w Wrechow utworzy\u0142 rybne jezioro Grasbruch. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Zimowiskach (Wintershagen).\n\nPrzew\u0142oka le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 397 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a i nale\u017ca\u0142a do parafii w Zimowiskach (Wintershagen) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. Wraz z Przew\u0142ok\u0105 wcielono do niej Nesekow, Grasbruch, Silberberg i Karlshof; patronat dzielili w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Wintershagen i magistrat S\u0142upska, a ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142a Ustka (Stolpm\u00fcnde). Aktem z 7 i 14 pa\u017adziernika 1909 roku siedzib\u0119 parafii przeniesiono z Zimowisk do Ustki, z dniem 1 pa\u017adziernika tego roku.\n\nEwidencja konserwatorska wskazuje jako najstarszy czytelny gr\u00f3b Kurta Kowalkego, zmar\u0142ego w 1909 roku, a jako ostatni \u2014 nauczyciela Ewalda Nitza, kt\u00f3ry zgin\u0105\u0142 8 marca 1945 roku, w dniu zaj\u0119cia wsi przez wojska sowieckie. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego odczytuje z inskrypcji tablic i krzy\u017cy poch\u00f3wki z lat dwudziestych, trzydziestych i czterdziestych XX wieku, a zamieszczone w niej zdj\u0119cie z 1994 roku pokazuje fragment kamiennego krzy\u017ca z dat\u0105 poch\u00f3wku w 1942 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 233; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Wintershagen, s. 484; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 971\u2013972; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 930.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 233","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 233; M\u00fcller (1912), s. 484; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 174 poz. 129"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, s. 484","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 233; M\u00fcller (1912), s. 484; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 174 poz. 129"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 174, poz. 129","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 233; M\u00fcller (1912), s. 484; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 str. 174 poz. 129"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 930","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0763","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.572869,"lng":16.901493,"name_de":"Strickershagen","name_pl":"Przew\u0142oka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przezmark, po niemiecku Preu\u00dfisch Mark, le\u017ca\u0142 w powiecie mor\u0105skim, w prowincji Prusy Wschodnie, na wy\u017cynie Powi\u015bla. S\u0142ownik geograficzny podaje dla niego tak\u017ce dawn\u0105 polsk\u0105 nazw\u0119 Pruski Targ i wyja\u015bnia jej rodow\u00f3d: wie\u015b by\u0142a pierwotnie targowiskiem, w dokumentach zwanym forum Prathenicum. W oznaczone dni zje\u017cd\u017cali si\u0119 tu ludno\u015b\u0107 i kupcy z okolicy. W XIX wieku istnia\u0142a tu domena kr\u00f3lewska o obszarze 816 hektar\u00f3w. Miejscowo\u015b\u0107 znana jest z ruin zamku krzy\u017cackiego na p\u00f3\u0142wyspie Wielkiego Jeziora. Wzniesiono go oko\u0142o 1300 roku i rozbudowano w XV wieku; zamek i baszta maj\u0105 w\u0142asne wpisy do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 227.\n\nTutejsi ewangelicy mieli ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 z przylegaj\u0105cym cmentarzem; wed\u0142ug Harnocha wzniesiono go w 1821 roku. Karty ewidencyjne zabytku w zasobie Narodowego Instytutu Dziedzictwa (karta zielona z wpisem z 1966 roku i p\u00f3\u017aniejsza karta bia\u0142a) okre\u015blaj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 jako neogotycki: salowy, na rzucie prostok\u0105ta, ze schodkowym szczytem ozdobionym sterczynami i z ostro\u0142ukowym portalem. Harnoch dodaje, \u017ce do 1821 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w nieistniej\u0105cej dzi\u015b kaplicy zamkowej. W\u0142asnej parafii w XIX wieku ewangelicy nie mieli: wed\u0142ug Harnocha dawn\u0105 parafi\u0119 w Przezmarku po\u0142\u0105czono w 1635 roku z parafi\u0105 w Liebwalde, czyli w Lubochowie, bo tutejszy pastor nie mia\u0142 z czego si\u0119 utrzyma\u0107, a S\u0142ownik geograficzny wymienia Przezmark jako fili\u0119 parafii w Liebwalde.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i nadali mu wezwanie Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej \u015awiata, a dawny cmentarz ewangelicki sta\u0142 si\u0119 cmentarzem rzymskokatolickim \u2014 czynnym do dzi\u015b. Wpis do rejestru zabytk\u00f3w z 17 sierpnia 1968 roku, numer 487, obejmuje ko\u015bci\u00f3\u0142 razem z tym cmentarzem przyko\u015bcielnym.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Agathon Harnoch opisywa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1890 roku jako prostok\u0105t z ceg\u0142y z prostok\u0105tnymi drzwiami i oknami, a Adolf Boetticher w 1898 roku jako budowl\u0119 prost\u0105 i podawa\u0142 inny czas budowy: 1796 rok, z po\u015bwi\u0119ceniem w 1801 roku. Ankieta dla pruskiego konserwatora zabytk\u00f3w, zachowana w aktach z lat 1855\u20131859, na pytanie, czy ko\u015bci\u00f3\u0142 otacza osobny cmentarz i czy jest on obwiedziony osobnym murem, odpowiada kr\u00f3tko \u201eNein\u201d, a wpis do rejestru zabytk\u00f3w z 1968 roku obejmuje ko\u015bci\u00f3\u0142 razem z cmentarzem przyko\u015bcielnym.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku podaje w tutejszej parafii 2954 dusze, 9 szk\u00f3\u0142 i 12 nauczycieli.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgo\u0144, pozycja 175; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, tom IX (has\u0142o Przezmark) i tom VI (has\u0142o Mor\u0105g); Przezmark \u2014 Stary Dzierzgo\u0144 (kamienie-wilhelma.net.pl); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 173; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 68; karty ewidencyjne zabytku (karta zielona z wpisem z 1966 roku i karta bia\u0142a), Narodowy Instytut Dziedzictwa, za portalem zabytek.pl; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30; Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 \u201eKunstdenkm\u00e4hler im Kreis Mohrungen\u201d, 1855\u20131859, skan 289 (szukajwarchiwach.gov.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Przezmark \u2014 Stary Dzierzgo\u0144 (kamienie-wilhelma.net.pl)","url":"http://kamienie-wilhelma.net.pl/stary-dzierzgon"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 173 (Liebwalde und Pr. Mark)","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 68","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Karty ewidencyjne zabytku: ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przezmarku (karta zielona z wpisem z 1966 roku, karta bia\u0142a), Narodowy Instytut Dziedzictwa (zabytek.pl, obiekt g-274166)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-274166"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0437","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.86167,"lng":19.49133,"name_de":"Preu\u00dfisch Mark","name_pl":"Przezmark \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przezmarku, po niemiecku Preu\u00dfisch Mark, w gminie Stary Dzierzgo\u0144, wzniesiono w 1821 roku dla ewangelik\u00f3w. T\u0119 dat\u0119 podaje Agathon Harnoch w 1890 roku, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na akta budowy w archiwum parafialnym, i t\u0119 sam\u0105 notuje rejestr zabytk\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 postawiono na drugim przedzamczu dawnego zamku krzy\u017cackiego, a za dzwonnic\u0119 s\u0142u\u017cy\u0142a mu baszta przedzamcza, oddalona wed\u0142ug Harnocha o oko\u0142o 150 krok\u00f3w. Budulcem ko\u015bcio\u0142a by\u0142y mi\u0119dzy innymi ceg\u0142y z rozbieranych mur\u00f3w pobliskiego zamku krzy\u017cackiego. Wcze\u015bniej nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w kaplicy zamkowej, rozebranej przed 1890 rokiem. Boetticher rozpozna\u0142 w ruinach zamku, po stronie p\u00f3\u0142nocno-wschodniej, ma\u0142e pomieszczenie w murze z granitowym obramieniem drzwi i uzna\u0142 je za zakrysti\u0119 dawnego ko\u015bcio\u0142a zamkowego.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Przezmarku by\u0142 ko\u015bcio\u0142em filialnym ewangelickiej parafii w Lubochowie, po niemiecku Liebwalde: od 1635 roku tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzystym dla dot\u0105d samodzielnego Przezmarku. S\u0142ownik geograficzny w wykazie parafii ewangelickich powiatu mor\u0105skiego notuje \u201eLiebwalde z fili\u0105 Przezmark\u201d. Harnoch wyja\u015bnia, \u017ce obecna parafia powsta\u0142a z dw\u00f3ch dawnych, a oba ko\u015bcio\u0142y pochodzi\u0142y z czas\u00f3w przedreformacyjnych; 24 maja 1584 roku pastorowi z Przezmarku polecono wprowadzi\u0107 na urz\u0105d pastora w Lubochowie. Po\u0142\u0105czono je w 1635 roku, bo pastor w Przezmarku nie mia\u0142 z czego si\u0119 utrzyma\u0107.\n\nAnkieta dla pruskiego konserwatora zabytk\u00f3w, zachowana w aktach z lat 1855\u20131859, opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przezmarku jako filialny, pod patronatem kr\u00f3lewskim; ksi\u0119gi ko\u015bcielne prowadzono wed\u0142ug niej od ko\u0144ca 1712 roku. By\u0142a to budowla z ceg\u0142y na zaprawie wapiennej, otynkowana, d\u0142uga na 63 stopy, na rzucie regularnego wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, z dobudowan\u0105 zakrysti\u0105 i dachem \u015bwie\u017co pokrytym karpi\u00f3wk\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mia\u0142 w\u0142asnej wie\u017cy; mniejszy z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w, wisz\u0105cych w ruinach dawnej warowni, nosi\u0142 napis \u201eGloria in excelsis Deo\u201d. O\u0142tarz by\u0142 murowany z ceg\u0142y, z drewnianym blatem, a nad nim umieszczono drewnian\u0105 ambon\u0119 bez ozd\u00f3b; by\u0142a te\u017c zwyk\u0142a drewniana chrzcielnica w kszta\u0142cie sto\u0142u z mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0105 i bardzo ma\u0142e organy. Ze sprz\u0119t\u00f3w ankieta wymienia srebrny kielich, z\u0142ocony wewn\u0105trz i na zewn\u0105trz, z symbolami czterech ewangelist\u00f3w na stopie i bez napisu poza s\u0142owami \u201eP. Marck\u201d, oraz star\u0105, okut\u0105 srebrem agend\u0119 z 1568 roku.\n\nOrgany, wed\u0142ug Harnocha, zbudowano w 1869 roku. Teczka prowincjonalnego konserwatora zabytk\u00f3w Prus Wschodnich pokazuje ko\u015bci\u00f3\u0142 u schy\u0142ku lat trzydziestych. Gmina, obs\u0142ugiwana przez pastora Kiesowa z Lubochowa, wyda\u0142a w 1935 roku 1200 marek na dach ko\u015bcio\u0142a, a w 1937 roku 584 marki na okna i empory; na potrzebne nowe malowanie wn\u0119trza mog\u0142a do\u0142o\u017cy\u0107 oko\u0142o 600 marek. Przy ogl\u0119dzinach 9 stycznia 1939 roku odrzucono ofert\u0119 malarza z Zalewa na 8200 marek i zaplanowano prace za 5500 marek: skr\u00f3cenie jednej z empor, przewieszenie du\u017cej tablicy z br\u0105zu z 1870 roku, odnowienie i powieszenie dawnego obrazu o\u0142tarzowego oraz przerobienie ambony po\u0142\u0105czonej z o\u0142tarzem, zestawionej z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci. Konserwator zabytk\u00f3w zaleci\u0142 w marcu 1939 roku zostawi\u0107 ods\u0142oni\u0119t\u0105 wi\u0119\u017ab\u0119 dachu z jej drewnian\u0105 kratownic\u0105, bo jest charakterystyczna dla czasu budowy ko\u015bcio\u0142a, i rozwa\u017cy\u0107 oddzielenie ambony od o\u0142tarza. Czy prace wykonano, z teczki nie wynika. Zapisano w niej te\u017c, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 nie jest zorientowany, czyli jego o\u0142tarz nie stoi od wschodu.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; nosi dzi\u015b wezwanie Matki Boskiej Kr\u00f3lowej \u015awiata. Obiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-487 decyzj\u0105 z 17 sierpnia 1968 roku, wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje pod pozycj\u0105 175.\n\nW dawnym powiecie elbl\u0105skim le\u017cy drugi Przezmark, r\u00f3wnie\u017c Preu\u00dfisch Mark. Tamten mia\u0142 \u015bredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142, istniej\u0105cy wed\u0142ug Harnocha oko\u0142o 1341 roku, w kt\u00f3rym nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie odprawiano od 1554 roku. Do niego odnosi si\u0119 wzmianka o Przezmarku w archiprezbiteracie elbl\u0105skim w atlasie Prus Kr\u00f3lewskich XVI wieku, a tak\u017ce dawna fotografia gotyckiego ko\u015bcio\u0142a wiejskiego z karty \u201ePreu\u00dfisch Mark, Dorfkirche, fr\u00fches 14. Jh.\u201d w zbiorach Foto Marburg. Tamten ko\u015bci\u00f3\u0142 ma w atlasie osobny wpis.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Adolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1796 roku, po\u015bwi\u0119cono w 1801, a w 1840 roku gruntownie naprawiono go razem z wie\u017c\u0105. Ankieta z lat 1855\u20131859 dla pruskiego konserwatora zabytk\u00f3w podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 dawniej w zamku rycerskim, a obecny zbudowano pod koniec poprzedniego stulecia, czyli XVIII wieku, w innym miejscu, w pobli\u017cu wci\u0105\u017c stoj\u0105cej starej wie\u017cy. Ta sama ankieta umieszcza zakrysti\u0119 i o\u0142tarz na wschodnim ko\u0144cu ko\u015bcio\u0142a, a organy na zachodnim, natomiast w teczce konserwatora z 1939 roku zapisano, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 nie jest zorientowany. Piotr Birecki w zestawieniu u\u0142o\u017conym z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii notuje organy zak\u0142adu Eduarda Wittka z 1901 roku \u201ew Przezmarku\u201d (nie wiadomo, czy chodzi o t\u0119 wie\u015b, czy o Przezmark pod Elbl\u0105giem).\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119: po\u0142\u0105czona parafia si\u0119gaj\u0105ca czas\u00f3w przed reformacj\u0105, pod patronatem kr\u00f3lewskim. Liczy\u0142a 2954 dusze, 9 szk\u00f3\u0142 i 12 nauczycieli. Nale\u017ca\u0142y do niej: Liebwalde, Coltency, Feilschmidt, Glanden, Heinrichsdorf, Lippitz, Najettken, Prohnen, Paudelwitz, Prothainen, Taabern, Vorwerk, a przy Preu\u00dfisch Mark: Danielsruhe, Goyden, Kunzendorf. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1909 roku, Heinrich Null, urodzony w 1870 roku. W wykazie ofiarodawc\u00f3w, kt\u00f3ry 21 pa\u017adziernika 1915 roku og\u0142osi\u0142 \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d, figuruje \u201eH. Kull, Pfr., Liebwalde\u201d z darem 50 marek \u2014 zapewne tutejszy pastor, w almanachu z 1912 roku zapisany jako Null.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, tom VI, has\u0142o Mor\u0105g (powiat mor\u0105ski); A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 63\u201368; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 173\u2013174 i 416\u2013417; \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, pod redakcj\u0105 T. Paneckiego i M. S\u0142onia, cz\u0119\u015b\u0107 II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczeg\u00f3\u0142owe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 29; pl.wikipedia, has\u0142o \u201eZamek krzy\u017cacki w Przezmarku\u201d; Bildindex der Kunst & Architektur, karta obj20734584; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 222; Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 389 \u201ePreussisch Mark, evangelische Kirche\u201d, 1917\u20131939, skany 9\u201317 (szukajwarchiwach.gov.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30, 89; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 21 pa\u017adziernika 1915 roku, s. 9 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 \u201eKunstdenkm\u00e4hler im Kreis Mohrungen\u201d, 1855\u20131859, skany 282\u2013289 (szukajwarchiwach.gov.pl).*","built_year":1821,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/starydzierzgon/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-274166"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Matki_Boskiej_Kr%C3%B3lowej_%C5%9Awiata_w_Przezmarku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 173\u2013174 (Liebwalde und Pr. Mark) i s. 416\u2013417 (Pr. Mark, diecezja Elbl\u0105g \u2014 inna wie\u015b)","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 63\u201368","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Zamek krzy\u017cacki w Przezmarku \u2014 pl.wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Zamek_krzy%C5%BCacki_w_Przezmarku"},{"typ":"katalog fotografii","tytul":"Bildindex der Kunst & Architektur, obj20734584 \u2014 Przezmark (Elbl\u0105g), Katholische Kirche (fotografia dotyczy Przezmarku pod Elbl\u0105giem, nie tego ko\u015bcio\u0142a)","url":"https://www.bildindex.de/document/obj20734584?medium=mi08679c14"},{"typ":"archiwalia","tytul":"AP Olsztyn 42/367/0/-/389 \u201ePreussisch Mark, evangelische Kirche\u201d (1917\u20131939)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/15934265"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30, 89","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 21 pa\u017adziernika 1915 roku, s. 9 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/U7TQUCPMDUNJYLJ4TGE5G737C2ZUJC2A"},{"typ":"monografia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 \u201eKunstdenkm\u00e4hler im Kreis Mohrungen\u201d, 1855\u20131859, skany 282\u2013289 (szukajwarchiwach.gov.pl)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0482","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8591136,"lng":19.4940062,"name_de":"Preu\u00dfisch Mark","name_pl":"Przezmark \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Preu\u00dfisch Mark)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Przezmark, po niemiecku Preu\u00dfisch Mark, le\u017cy niedaleko Elbl\u0105ga, w gminie Elbl\u0105g; S\u0142ownik geograficzny umieszcza\u0142 wie\u015b na wsch\u00f3d od jeziora Dru\u017cno. Stoi tu gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142, dzi\u015b pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego, w kt\u00f3rym od 1554 roku odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie. Rejestr zabytk\u00f3w datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 na po\u0142ow\u0119 XIV wieku i podaje przy nim tak\u017ce lata 1901\u20131902.\n\nAgathon Harnoch pisa\u0142 w 1890 roku, \u017ce wkr\u00f3tce po za\u0142o\u017ceniu Elbl\u0105ga rycerze zakonni zbudowali w Przezmarku ko\u015bci\u00f3\u0142 i wie\u017c\u0119 o mocnych murach. W czasach przedreformacyjnych ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do archiprezbiteratu elbl\u0105skiego \u2014 Harnoch dodaje, \u017ce nosi tak\u017ce miano \u015bwi\u0119tej Katarzyny; mniejszy dzwon, z napisem \u201ein honorem St. Catharinae\u201d, odlano w 1403 roku, wi\u0119kszy w 1430. Harnoch wywodzi\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 musia\u0142 sta\u0107 oko\u0142o 1341 roku: duchowny z Przezmarku odprawia\u0142 bowiem nabo\u017ce\u0144stwa w ko\u015bciele filialnym zak\u0142adanego w po\u0142owie XIV wieku Nowego Miasta Elbl\u0105ga, zanim tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 w\u0142asnego duchownego; ko\u015bci\u00f3\u0142 Trzech Kr\u00f3li w Nowym Mie\u015bcie wzmiankowano w 1341 roku, a jego proboszcza w 1374.\n\nWed\u0142ug Harnocha w 1554 roku, gdy w Elbl\u0105gu ewangeli\u0119 t\u0142umiono, zacz\u0105\u0142 j\u0105 w Przezmarku g\u0142osi\u0107 Bartholom\u00e4us Lemke; w druku Harnocha stoi, \u017ce czyni\u0142 to \u201eohne Frucht\u201d, czyli \u201ebez skutku\u201d, a Krause pisze w tym miejscu \u201esonder Scheu und Furcht\u201d, czyli \u201ebez l\u0119ku i obawy\u201d. Mieszka\u0144cy Elbl\u0105ga, mimo sprzeciwu biskupa Hozjusza (Hosius), t\u0142umnie \u015bci\u0105gali na nabo\u017ce\u0144stwa Lemkego, a cz\u0142onkowie rady miejskiej przyst\u0119powali tu do Wieczerzy Pa\u0144skiej, dop\u00f3ki w 1558 roku Elbl\u0105g nie otrzyma\u0142 przywileju religijnego. Lemke zmar\u0142 w 1593 roku, a jego nast\u0119pcy, jak pisze Harnoch, nieprzerwanie g\u0142osili czyst\u0105 ewangeli\u0119. S\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce pierwszy pastor ewangelicki obj\u0105\u0142 tu urz\u0105d w 1557 roku. W latach 1745\u20131758 pastorem by\u0142 tu Tolckemit, rodowity elbl\u0105\u017canin, kt\u00f3ry opr\u00f3cz kaza\u0144 okoliczno\u015bciowych wyda\u0142 \u201eElbinger Lehrerged\u00e4chtni\u00df\u201d; zmar\u0142 w 1759 roku jako duchowny ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny w Elbl\u0105gu.\n\nPastor Krause, kt\u00f3ry w 1818 roku spisa\u0142 notatki o ko\u015bciele i wsi, pisa\u0142, \u017ce roku budowy ko\u015bcio\u0142a nie znano; wspomniano go w 1345 roku i podobno wtedy go naprawiano. Wed\u0142ug starego r\u0119kopisu, kt\u00f3ry przytacza, 1 maja 1609 roku wie\u015b sp\u0142on\u0119\u0142a doszcz\u0119tnie, a ocala\u0142y tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebania. O Lemkem Krause pisa\u0142, \u017ce w 1554 roku wst\u0105pi\u0142 na ambon\u0119 \u201esonder Scheu und Furcht\u201d, czyli \u201ebez l\u0119ku i obawy\u201d. Biskup Hozjusz uzyska\u0142 wtedy na dworze surowy rozkaz i pos\u0142a\u0142 go radzie Elbl\u0105ga z \u017c\u0105daniem, by oddali\u0142a heretyckiego duchownego, lecz rada go nie pos\u0142ucha\u0142a; w niedziele i \u015bwi\u0119ta przychodzili tu tak\u017ce mieszka\u0144cy okolicy, by przyj\u0105\u0107 Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 pod dwiema postaciami. Ksi\u0119gi ko\u015bcielne prowadzono w Przezmarku od 1603 roku, a w 1632 roku przy\u0142\u0105czono do parafii wie\u015b Serpin. W 1690 roku pastor Tolkemit z Przezmarku za 100 floren\u00f3w odprawia\u0142 w dni powszednie nabo\u017ce\u0144stwa w g\u0142\u00f3wnym ko\u015bciele ewangelickim Elbl\u0105ga. Krause liczy\u0142, \u017ce je\u015bli znane s\u0105 nazwiska wszystkich duchownych ewangelickich, w 1818 roku urz\u0119dowa\u0142 tu trzydziesty z nich, a przeci\u0119tnie zmieniali si\u0119 oni co osiem lat.\n\nHarnoch opisywa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 jako stoj\u0105cy wysoko w\u015br\u00f3d zieleni, z wie\u017c\u0105, z kt\u00f3rej roztacza\u0142 si\u0119 pi\u0119kny widok. Strop i empory by\u0142y pi\u0119knie malowane, w kruchcie sta\u0142a kamienna kropielnica, o\u0142tarz i ambona by\u0142y rze\u017abione, a organy mia\u0142y 13 g\u0142os\u00f3w. Po prawej stronie o\u0142tarza sta\u0142y modne (wed\u0142ug s\u0142\u00f3w Harnocha) \u0142awy, po lewej \u0142awy dla dworu; przed o\u0142tarzem le\u017ca\u0142y p\u0142yty nagrobne nad trumnami zmar\u0142ych duchownych, a w ko\u015bciele by\u0142y nagrobki rodziny von Bodeck, kt\u00f3rej herby widnia\u0142y na \u015bcianach. Od 1826 roku patronat nad ko\u015bcio\u0142em nale\u017ca\u0142 do kr\u00f3la. Parafia obejmowa\u0142a w 1890 roku 2200 dusz i mia\u0142a jeden cmentarz, w Przezmarku. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Elbl\u0105gu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny notowa\u0142 w 1869 roku we wsi 298 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 288 ewangelik\u00f3w i 10 katolik\u00f3w; do tutejszej szko\u0142y ewangelickiej chodzi\u0142o w 1887 roku 76 dzieci.\n\nW 1818 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 otacza\u0142y stare lipy, a cmentarz przyko\u015bcielny \u2014 mocny czerwony mur; kamienna brama naprzeciw kruchty otwiera\u0142a si\u0119, jak pisa\u0142 Krause, tylko dla zmar\u0142ych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 cztery srebrne, cz\u0119\u015bciowo z\u0142ocone kielichy. Krause wyr\u00f3\u017cnia jeden z nich, zdobiony kamieniami szlachetnymi i wykonany w 1504 roku; napis na stopie g\u0142osi, \u017ce nale\u017cy do Przezmarku pod Elbl\u0105giem. Przez wiele lat kielicha tu nie by\u0142o, a pewien starzec pami\u0119ta\u0142, \u017ce zwr\u00f3ci\u0142a go ko\u015bcio\u0142owi rada miejska Elbl\u0105ga. Na \u015bcianach wisia\u0142o sze\u015b\u0107 tarcz z herbami rodziny von Bodeck, najstarsza z 1662 roku. Nad zakrysti\u0105 znajdowa\u0142o si\u0119 epitafium Georga Ferdinanda von Skal ze \u015al\u0105ska, chor\u0105\u017cego gwardii pieszej kr\u00f3la pruskiego, pochowanego w ko\u015bciele 20 sierpnia 1706 roku; wed\u0142ug ksi\u0119gi ko\u015bcielnej zmar\u0142 w 23. roku \u017cycia, gdy sta\u0142a tu na kwaterze gwardia brandenburska. W ko\u015bciele pochowano te\u017c komendanta twierdzy elbl\u0105skiej, polskiego genera\u0142a majora Hansa Christopha von Bardeleben. Pogrzeb odby\u0142 si\u0119 16 lipca 1748 roku, a mow\u0119 pogrzebow\u0105, kt\u00f3r\u0105 wyg\u0142osi\u0142 pastor Tolkemit, drukowano dwukrotnie; gdy 30 maja 1818 roku przy wyr\u00f3wnywaniu posadzki podniesiono p\u0142yt\u0119 z jego grobu, zosta\u0142y pod ni\u0105 tylko nieliczne szcz\u0105tki. Inne p\u0142yty nagrobne upami\u0119tnia\u0142y osoby zmar\u0142e oko\u0142o 1618 roku. W\u015br\u00f3d zas\u0142u\u017conych dla ko\u015bcio\u0142a Krause wymienia Eskego, kt\u00f3ry kaza\u0142 wymalowa\u0107 strop, oraz M\u00f6llera i Horna, kt\u00f3rzy kazali zbudowa\u0107 organy i o\u0142tarz; ambon\u0119 postawi\u0142 prawie sto lat przed 1818 rokiem ch\u0142op Hans Liedke za 400 floren\u00f3w.\n\nKrause przytacza opis pastora Tolkemita: 5 wrze\u015bnia 1753 roku o si\u00f3dmej wieczorem trzy pioruny uderzy\u0142y w ko\u015bci\u00f3\u0142 i wie\u017c\u0119. Pierwszy strzaska\u0142 w wie\u017cy wiele dach\u00f3wek, kilka krokwi i s\u0142up\u00f3w, drugi przebi\u0142 dach, strzaska\u0142 du\u017cy drewniany s\u0142up wi\u0119\u017aby, wpad\u0142 nad organami do wn\u0119trza i zerwa\u0142 wszystkie ozdoby z pryncypa\u0142u organ\u00f3w, a trzeci wyrwa\u0142 z wie\u017cy oko\u0142o sze\u015bciu dach\u00f3wek i zszed\u0142 po wielkich drzwiach ko\u015bcio\u0142a; sam ko\u015bci\u00f3\u0142, jak pisa\u0142 Krause, nie dozna\u0142 prawdziwej szkody. Zabudowania gospodarcze plebanii sp\u0142on\u0119\u0142y w nocy 17 stycznia 1762 roku, wed\u0142ug pastora M\u00f6llera zapewne podpalone, i ponownie 2 maja 1806 roku. Wielka wichura 17 stycznia 1818 roku powa\u017cnie uszkodzi\u0142a zubo\u017ca\u0142y i zad\u0142u\u017cony ko\u015bci\u00f3\u0142: z wie\u017cy zerwa\u0142o dach\u00f3wki, a \u017celazny dr\u0105\u017cek z chor\u0105giewk\u0105 wygi\u0105\u0142 si\u0119 jak cienkie drzewko. Parafianie dobrowolnie z\u0142o\u017cyli si\u0119 na napraw\u0119, postawiono te\u017c na nowo przewr\u00f3cony mur cmentarza, a Krause szczeg\u00f3ln\u0105 zas\u0142ug\u0119 przypisa\u0142 prze\u0142o\u017conemu ko\u015bcielnemu Michaelowi Gerlachowi z W\u0119klic. Wed\u0142ug Krausego w 1817 roku obchodzono tu jubileusz reformacji po raz pierwszy. W ust\u0119pie o unii luteran\u00f3w i reformowanych podaje, \u017ce w 24. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1817 roku 134 osoby przyst\u0105pi\u0142y tu do Wieczerzy Pa\u0144skiej \u201enach der Weise der evangelischen Kirche\u201d, czyli wed\u0142ug obrz\u0105dku Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego; liczb\u0119 t\u0119 nazwa\u0142 rzadko spotykan\u0105 i wyra\u017ca\u0142 nadziej\u0119, \u017ce parafia nie pozostanie d\u0142ugo jedyn\u0105 tak\u0105 w okolicy.\n\nWed\u0142ug Krzysztofa Urbaniaka organy zbudowa\u0142 w 1713 roku warsztat Andreasa Hildebrandta: dotychczasow\u0105, opatrzon\u0105 znakiem zapytania atrybucj\u0119 potwierdzaj\u0105 por\u00f3wnania z innymi instrumentami tej pracowni. Mia\u0142y pierwotnie jeden manua\u0142 bez peda\u0142u i st\u00f3\u0142 gry w tylnej \u015bcianie szafy, a prospekt liczy\u0142 53 piszcza\u0142ki w dolnej i 39 w g\u00f3rnej kondygnacji. W 1901 roku firma Eduarda Witteka przebudowa\u0142a je na system pneumatyczny; wed\u0142ug katalogu firmy z 1908 roku mia\u0142y odt\u0105d 12 rejestr\u00f3w, dwa manua\u0142y i peda\u0142. Po rozszabrowaniu wn\u0119trza, zapewne ju\u017c po 1945 roku, organy zachowa\u0142y si\u0119 fragmentarycznie \u2014 szafa z oryginalnymi klocami prospektowymi i grzebieniami, wiatrownice, st\u00f3\u0142 gry, miech i cz\u0119\u015b\u0107 drewnianych piszcza\u0142ek Witteka \u2014 i czekaj\u0105 na konserwacj\u0119.\n\nDawne zdj\u0119cie pomiarowe Pruskiego Zak\u0142adu Fotogrametrycznego (Preu\u00dfische Me\u00dfbildanstalt) pokazuje ko\u015bci\u00f3\u0142 od po\u0142udniowego wschodu: wie\u017c\u0119 z wysokim, ostros\u0142upowym dachem, szczyt ozdobiony sterczynami i wieloboczne prezbiterium. Karta zdj\u0119cia podaje lata wykonania 1900\u20131940, a katalog Foto Marburg datuje je z zastrze\u017ceniem na oko\u0142o 1939\u20131940. Robert Ziemia\u0144ski podaje, \u017ce w 1948 roku ksi\u0105dz Alojzy Neumann z plac\u00f3wki duszpasterskiej w Pomorskiej Wsi obj\u0105\u0142 opiek\u0105 opuszczone ko\u015bcio\u0142y w Milejewie i w Przezmarku. Opisywany tu Przezmark le\u017cy kilka kilometr\u00f3w od Pomorskiej Wsi; drugi Przezmark znajduje si\u0119 w gminie Stary Dzierzgo\u0144. Dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego. Jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego pod numerem 693, decyzj\u0105 z 21 grudnia 1973 roku; osobny wpis z 25 pa\u017adziernika 2021 roku, numer A-4711, obejmuje cmentarz przy ko\u015bciele razem z ogrodzeniem, kt\u00f3re rejestr datuje na XIV wiek, i ze starodrzewem. Polska Wikipedia wymienia w ko\u015bciele o\u0142tarz z 1817 roku, granitow\u0105 kropielnic\u0119, obrazy z 1844 roku, p\u0142yty nagrobne i drewnian\u0105 empor\u0119 z malowid\u0142ami religijnymi, a przed ko\u015bcio\u0142em dwie dziewi\u0119tnastowieczne stele nagrobne; w wie\u017cy jest wed\u0142ug niej dzwon z 1403 roku. Piotr Birecki wymienia Przezmark w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w, w kt\u00f3rych zachowa\u0142y si\u0119 zespo\u0142y scen ze Starego i Nowego Testamentu, wzorowanych mi\u0119dzy innymi na rycinach Matth\u00e4usa Meriana. W gminie Stary Dzierzgo\u0144, dawniej w powiecie mor\u0105skim, le\u017cy drugi Przezmark, gdzie ewangelicy mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony wed\u0142ug Harnocha w 1821 roku; ma on w atlasie osobny wpis.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Krause, przytaczaj\u0105c opis pastora Tolkemita, datuje uderzenie piorun\u00f3w, kt\u00f3re budowla przetrwa\u0142a, na 5 wrze\u015bnia 1753 roku; polska Wikipedia pisze, \u017ce w 1573 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zniszczy\u0142 po\u017car i \u017ce go odbudowano. Wed\u0142ug Krausego pogrzeb genera\u0142a majora von Bardelebena odby\u0142 si\u0119 16 lipca 1748 roku, a Tolckemit (1753) datuje druk swojej mowy na ten pogrzeb na 1747 rok.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 240 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1837 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Jacob Stelter (1809), August Gotthilf Krause (1813), Otto Friedrich Riebes (1829), Alexander Eduard Hugo Springer (1858), Friedrich Wilhelm Otto Blech (1903), Heinrich Gerhard Rudolph Holland (1924), Siegfried Balzer (1940). Ksi\u0119ga zna te\u017c wcze\u015bniejszych duchownych, najdawniejszego z 1557 roku.\n\nAleksander Miko\u0142aj Tolckemit, pastor w Przezmarku, kt\u00f3ry w 1753 roku napisa\u0142 tu przedmow\u0119 do swojej ksi\u0119gi o duchownych i nauczycielach Elbl\u0105ga, nie zdo\u0142a\u0142 ustali\u0107 roku budowy ko\u015bcio\u0142a, cho\u0107 nie w\u0105tpi\u0142, \u017ce mo\u017cna go znale\u017a\u0107 w archiwum ratusza i w dokumentach z\u0142o\u017conych w ga\u0142ce wie\u017cy. Wed\u0142ug przekazanej przez niego tradycji \u00f3wczesny tutejszy pleban wkr\u00f3tce sam pozna\u0142 prawd\u0119 i zacz\u0105\u0142 j\u0105 publicznie g\u0142osi\u0107. Pewne by\u0142o dla Tolckemita, \u017ce zanim Elbl\u0105g uzyska\u0142 od dworu swobod\u0119 wyznania, Przezmark by\u0142 zwyk\u0142ym miejscem nabo\u017ce\u0144stw luteran\u00f3w, kt\u00f3rym przyj\u0119ci przez nich duchowni ewangeliccy g\u0142osili tu S\u0142owo i udzielali sakrament\u00f3w wed\u0142ug Konfesji Augsburskiej. Nie w\u0105tpi\u0142 te\u017c, \u017ce pracowa\u0142o tu znacznie wi\u0119cej duchownych, ni\u017c podaj\u0105 r\u0119kopisy, lecz jednych szybko wyp\u0119dzili przeciwnicy, a o innych zaniedbano zapisa\u0107.\n\nW spisie duchownych Przezmarku Tolckemit wymienia mi\u0119dzy innymi Gotfryda Kruegera (1627\u20131632), Dawida Attinentiusa, czyli Zugeh\u00f6r, Samuela Corelliusa (od 1655 roku), Jerzego Schebeliusa, Krzysztofa Hayniusa, Jerzego Thomasa (1696\u20131708), Jakuba Marschalla (1708\u20131710), Micha\u0142a Marsiliusa (1710\u20131715), Krzysztofa Zeidlera syna (1719\u20131737) i Franciszka Adama Rhodena (1737\u20131745). Miko\u0142aja Waldaua powo\u0142ano tu mimo wielkiego niezadowolenia biskupa warmi\u0144skiego; Lichtfelde, gdzie by\u0142 przedtem pastorem, le\u017ca\u0142o blisko trzy mile od Elbl\u0105ga w stron\u0119 Dzierzgonia. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 209) Miko\u0142aj Waldau obj\u0105\u0142 zb\u00f3r w Przezmarku w 1609 lub 1611 roku i zmar\u0142 tu 11 kwietnia 1620 roku. Bart\u0142omiej Pantelius by\u0142 synem Piotra Panteliusa, pastora ko\u015bcio\u0142a Trzech Kr\u00f3li w Elbl\u0105gu. Attinentius, rodem z Leszna, uczy\u0142 si\u0119 w Lesznie i w gimnazjum toru\u0144skim, teologii u starszych braci czeskich w Ostrorogu, potem w Bremie i na uniwersytetach holenderskich, najd\u0142u\u017cej we Franekerze; w 1641 roku, zaraz po powo\u0142aniu do \u0141\u0119cza, przyj\u0105\u0142 ordynacj\u0119, a seniorzy braci czeskich wystawili mu wtedy pisemne \u015bwiadectwo; w 1648 roku przeszed\u0142 do Przezmarku, gdzie, o ile Tolckemit wiedzia\u0142, zmar\u0142 w 1655 roku. Tolckemit mia\u0142 w swoich r\u0119kach jego notatki z wyk\u0142ad\u00f3w i \u015bwiadectwo ordynacji. Schebelius, torunianin, by\u0142 pastorem w Prangenau, od 1651 roku w Marynowach (Marienau) i od 1655 roku w Marz\u0119cinie, sk\u0105d po dw\u00f3ch latach przyszed\u0142 do Przezmarku; zmar\u0142 w 1660 roku, w roku pokoju oliwskiego. Haynius, wcze\u015bniej nauczyciel gimnazjum elbl\u0105skiego, a od 1649 roku pastor w Tiensdorf, gdzie straci\u0142 maj\u0105tek przez wod\u0119, najazdy wrogich wojsk i inne nieszcz\u0119\u015bcia, opisa\u0142 swoj\u0105 bied\u0119 radzie Elbl\u0105ga i w 1661 roku zosta\u0142 powo\u0142any do Przezmarku, gdzie pracowa\u0142 jeszcze 15 lat. Gotfryd Frantz by\u0142 najstarszym synem Piotra Frantza, pastora ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Elbl\u0105gu. Sam Tolckemit urodzi\u0142 si\u0119 10 marca 1715 roku w Elbl\u0105gu jako syn lekarza Zygmunta Tolckemita, od 1733 roku studiowa\u0142 w Jenie, w 1737 roku obj\u0105\u0142 urz\u0105d w \u0141\u0119czu i Suchaczu, a 2 sierpnia 1745 roku otrzyma\u0142 od rady Elbl\u0105ga powo\u0142anie do Przezmarku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 416\u2013417; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, tom IX, has\u0142o Przezmark (powiat elbl\u0105ski); wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Bildindex der Kunst & Architektur, karta obj20734584 (Foto Marburg, zdj\u0119cie mi08679c14); pl.wikipedia, has\u0142o \u201ePrzezmark (wojew\u00f3dztwo warmi\u0144sko-mazurskie)\u201d; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 87, pozycja 165; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 61, 134; t. 3, s. 829, 990; t. 5, s. 1475; t. 6, s. 1740, 1760; K. Urbaniak, \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elbl\u0105gu i jego okolicach w latach 1711\u20131725\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 222\u2013224; P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 39; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191; pastor Krause, \u201eNotizen \u00fcber die Kirche und das Dorf Preuschmark, auf der Elbingschen H\u00f6he. 1818\u201d, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde Preu\u00dfens\u201d, t. 2, K\u00f6nigsberg 1819, s. 273\u2013289; A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 204\u2013212 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 209; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 416\u2013417 (Pr. Mark, diecezja Elbl\u0105g)","url":""},{"typ":"s\u0142ownik","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o Przezmark (powiat elbl\u0105ski)","url":""},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego (NID, stan na 30 VI 2026), gmina Elbl\u0105g, Przezmark: ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, nr 693 z 21.12.1973; cmentarz, ogrodzenie, starodrzew, nr A-4711 z 25.10.2021","url":""},{"typ":"katalog fotografii","tytul":"Bildindex der Kunst & Architektur, obj20734584 \u2014 Przezmark (Elbl\u0105g), Katholische Kirche (Foto Marburg, mi08679c14)","url":"https://www.bildindex.de/document/obj20734584?medium=mi08679c14"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Przezmark (wojew\u00f3dztwo warmi\u0144sko-mazurskie) \u2014 pl.wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Przezmark_(wojew%C3%B3dztwo_warmi%C5%84sko-mazurskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 87, pozycja 165","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 61, 134; t. 3, s. 829, 990; t. 5, s. 1475; t. 6, s. 1740, 1760","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Urbaniak, \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elbl\u0105gu i jego okolicach w latach 1711\u20131725\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 222\u2013224","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148286.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 39","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"pastor Krause, \u201eNotizen \u00fcber die Kirche und das Dorf Preuschmark, auf der Elbingschen H\u00f6he. 1818\u201d, \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde Preu\u00dfens\u201d, t. 2, K\u00f6nigsberg 1819, s. 273\u2013289","url":"https://archive.org/details/bub_gb_l9kAAAAAcAAJ"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 204\u2013212 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/7312/edition/7090/content"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 209","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6066, spis \u201ePrediger zu Preu\u00dfischmarck 1817\u201d, skan 6, dost\u0119p przez portal Archion (19721)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0562","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1336332,"lng":19.5168728,"name_de":"Preu\u00dfisch Mark (Kreis Elbing)","name_pl":"Przezmark \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Preu\u00dfisch Mark, gmina Elbl\u0105g)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Przodkowo, po niemiecku Seefeld, le\u017cy \u2014 jak podaje *S\u0142ownik geograficzny* \u2014 przy szosie gda\u0144sko-wejherowskiej, trzydzie\u015bci kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od Gda\u0144ska i 9,3 kilometra od Kartuz, w kaszubskiej i w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci katolickiej okolicy powiatu kartuskiego. \u015aladem tutejszych ewangelik\u00f3w jest cmentarz przy ko\u015bciele, za\u0142o\u017cony najpewniej w drugiej po\u0142owie XIX wieku. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim niemieckie nagrobki z \u017celiwnymi krzy\u017cami \u2014 mi\u0119dzy innymi Emilie Pipki (1864\u20131896) i Juliusa Rz\u00f3ski (1848\u20131911). Po 1945 roku teren wyr\u00f3wnano i miejsce sta\u0142o si\u0119 katolickim cmentarzem parafialnym; dawne nagrobki ocala\u0142y g\u0142\u00f3wnie w cz\u0119\u015bci zachodniej.\n\nCmentarz przyko\u015bcielny jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego razem z ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a z lat 1874\u20131878 i plebani\u0105, pod jednym numerem A-1728 z 21 sierpnia 2001 roku. Tak samo ujmuje go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przodkowo, kt\u00f3ra pod adresem Kartuska 3 wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 (pozycja 42), cmentarz przyko\u015bcielny (pozycja 43) i plebani\u0119 (pozycja 44). Ewidencja gminna wykazuje przy Przodkowie wy\u0142\u0105cznie ten cmentarz przyko\u015bcielny.\n\nW czasach krzy\u017cackich Przodkowo (Seefeld) by\u0142o wsi\u0105 na prawie niemieckim w gda\u0144skim urz\u0119dzie le\u015bnym i p\u0142aci\u0142o 12 skojc\u00f3w czynszu. Do tutejszego m\u0142yna obowi\u0105zkowo przywozi\u0142y zbo\u017ce tak\u017ce Smolsin i Kobissau, a w 1400 roku so\u0142tys wyrusza\u0142 na wyprawy wojenne konno. W 1442 roku komtur stwierdzi\u0142, \u017ce Kobissau, Seefeld i Smolsin s\u0105 \u201eprawie zrujnowane i spustoszone\u201d: m\u0142yn p\u0142aci\u0142 zamiast 8 tylko 3 grzywny, a w Seefeld 7 z 32 \u0142an\u00f3w le\u017ca\u0142o pusto. W 1772 roku kr\u00f3lewskie dobra Seefeld trzyma\u0142 w zastawie v. Schedlin-Czarli\u0144ski, w\u0142a\u015bciciel Starego Bukowca i Kobysewa.\n\nWizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, zasta\u0142a w Przodkowie plac budowy: dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 zawali\u0142 si\u0119 ze staro\u015bci, a nowy wznosi\u0142a w\u0142asnym sumptem pani Wejherowa \u2014 \u017cona Ernesta Wejhera, starosty nowskiego i puckiego, w\u0142a\u015bcicielka d\u00f3br. Wizytator poleci\u0142 zach\u0119ci\u0107 j\u0105, by rozpocz\u0119t\u0105 budow\u0119 doko\u0144czy\u0142a, i zapowiedzia\u0142 wizytacj\u0119 ko\u015bcio\u0142a. P\u00f3\u017aniejszy zapis dodaje nakaz, aby budow\u0119 \u015bwi\u0105tyni doprowadzi\u0107 do ko\u0144ca i pilnowa\u0107, by do parafii nie wprowadzono ponownie duchownego innego wyznania, kt\u00f3rego wyp\u0119dzono stamt\u0105d kilka lat wcze\u015bniej.\n\nW Kosowie, nale\u017c\u0105cym do tej samej parafii, sta\u0142 przed Reformacj\u0105 w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142ek. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ten nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 ma\u0142y, skoro w czasie Reformacji osiad\u0142 przy nim lutera\u0144ski duchowny; do urz\u0119dowego spisu ko\u015bcio\u0142\u00f3w dekanalnych jednak go nie wci\u0105gni\u0119to. Wizytator biskupa Rozra\u017cewskiego, bawi\u0105c w Przodkowie w 1584 roku, nie zdo\u0142a\u0142 si\u0119 dowiedzie\u0107, czy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kosowie by\u0142 parafialny, filialny, czy by\u0142 tylko kaplic\u0105; zapisa\u0142, \u017ce wie\u015b prosi o kap\u0142ana katolickiego, ludzie z ku\u017anicy o duchownego heretyckiego, a koloni\u015bci w Przodkowie po cz\u0119\u015bci o heretyckiego, oraz \u017ce heretycki predykant zosta\u0142 ju\u017c wyp\u0119dzony. W p\u00f3\u017aniejszych wizytacjach ko\u015bci\u00f3\u0142 kosowski ju\u017c nie wyst\u0119puje.\n\nSamo Przodkowo wr\u00f3ci\u0142o do katolik\u00f3w w dw\u00f3ch etapach. Po odej\u015bciu biskupa Karnkowskiego luteranie zaj\u0119li wszystkie trzy s\u0105siednie ko\u015bcio\u0142y \u2014 kielne\u0144ski, szemudzki i przodkowski \u2014 a odebra\u0142 im je biskup Rozra\u017cewski w 1596 roku; formalne przej\u0119cie przeprowadzi\u0142 proboszcz \u017cukowski w kwietniu 1597 roku. Wsp\u00f3lnym patronem wszystkich trzech ko\u015bcio\u0142\u00f3w by\u0142 pan von Werden, gda\u0144ski patrycjusz; wizytator zapisa\u0142, \u017ce osadnicy w Przodkowie byli po cz\u0119\u015bci innowiercami, a lutera\u0144skiego duchownego, kt\u00f3ry zaj\u0105\u0142 by\u0142 r\u00f3wnie\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kielnie, wyp\u0119dzono. Opis sporz\u0105dzony po odzyskaniu \u015bwi\u0105tyni m\u00f3wi o ko\u015bciele pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja mocno zaniedbanym, przeciekaj\u0105cym w wielu miejscach i bez \u015bladu porz\u0105dku w \u015brodku; nie by\u0142o nawet pewne, czy go konsekrowano. Uposa\u017cenie stanowi\u0142y cztery w\u0142\u00f3ki lichszej, kaszubskiej ziemi, a ko\u015bcio\u0142em zarz\u0105dza\u0142 od dawna ten sam proboszcz co w Kielnie. Inwentarz spisany przy przej\u0119ciu w 1597 roku wylicza dwa dzwony \u2014 jeden na wie\u017cy, drugi oddany do naprawy w Gda\u0144sku panu Lewenbergowi \u2014 zrujnowany o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny z o\u015bmioma okaleczonymi figurami bez r\u0105k, st\u00f3p i oczu, dwa mosi\u0119\u017cne \u015bwieczniki, ma\u0142\u0105 poz\u0142acan\u0105 monstrancj\u0119 i jeden srebrny, z\u0142ocony kielich. Do parafii nale\u017ca\u0142y wtedy Przodkowo, Kosowo i Kopsowo, a nadto dw\u00f3r gda\u0144skiego patrycjusza Czirenberga wraz z jego rzemie\u015blnikami; sam Czirenberg nie chcia\u0142 nic da\u0107 ko\u015bcio\u0142owi, poniewa\u017c zamierza\u0142 zbudowa\u0107 w\u0142asny.\n\nEwangelicy byli tu nieliczni i z ka\u017cdym pokoleniem ubywa\u0142o ich coraz szybciej. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje we wsi 105 mieszka\u0144c\u00f3w: dwunastu luteran\u00f3w i 93 katolik\u00f3w. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla 1868 roku 554 mieszka\u0144c\u00f3w w 62 domach, w tym 513 katolik\u00f3w, 33 ewangelik\u00f3w i o\u015bmiu \u017byd\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 649 os\u00f3b \u2014 619 katolik\u00f3w, 24 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w; spis z 1905 roku naliczy\u0142 676 mieszka\u0144c\u00f3w i 22 ewangelik\u00f3w. Tablica spisu z 1 grudnia 1910 roku podaje 685 mieszka\u0144c\u00f3w, a wyznania podaje wy\u0142\u0105cznie w podziale na grupy j\u0119zykowe: w\u015br\u00f3d 43 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku by\u0142o 27 ewangelik\u00f3w, dwunastu katolik\u00f3w i cztery osoby wyznania moj\u017ceszowego. Pierwszy spis powszechny Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, nie odnotowa\u0142 tu ju\u017c ani jednego ewangelika \u2014 w\u015br\u00f3d 617 mieszka\u0144c\u00f3w narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 616.\n\nStarsze rachunki s\u0105 zgodne co do rz\u0119du wielko\u015bci. W 1702 roku wizytator zanotowa\u0142 w Przodkowie oko\u0142o dwustu katolik\u00f3w i mniej wi\u0119cej pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu luteran\u00f3w; szko\u0142y ani gruntu pod ni\u0105 nie by\u0142o. Wizytacja generalna z lat 1765\u20131766 policzy\u0142a tutejszych ewangelik\u00f3w dok\u0142adnie: 23 m\u0119\u017cczyzn, 16 kobiet, sze\u015bciu ch\u0142opc\u00f3w i sze\u015b\u0107 dziewcz\u0105t \u2014 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t jeden os\u00f3b przy 693 katolikach w ca\u0142ej parafii. Wizytacja z 1781 roku naliczy\u0142a w samej wsi Przodkowo 82 wiernych i dw\u00f3ch \u201eakatolik\u00f3w\u201d, a w ca\u0142ej parafii 639 wiernych i 60 akatolik\u00f3w. Liczba 693 sprzed pi\u0119tnastu lat dotyczy wi\u0119c parafii, nie wsi \u2014 oba rachunki s\u0105 zgodne. Ostatni obraz sprzed wojny daje statystyka diecezji che\u0142mi\u0144skiej z 1928 roku: w obr\u0119bie parafii katolickiej w Przodkowie mieszka\u0142o wtedy 151 ewangelik\u00f3w na 3779 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nTa garstka \u2014 niemieccy koloni\u015bci i urz\u0119dnicy \u2014 nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Kartuzach, samodzielnej od 1856 roku, z ko\u015bcio\u0142em po\u015bwi\u0119conym 2 pa\u017adziernika 1887 roku. Potwierdzaj\u0105 to kolumny parafii ewangelickiej w spisach z 1 grudnia 1885 i z 1 grudnia 1910 roku: przy Seefeld stoi w nich Karthaus.\n\nDo 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gda\u0144skiej i by\u0142a siedzib\u0105 okr\u0119gu administracyjnego oraz urz\u0119du stanu cywilnego. Sta\u0142 tu katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a; ko\u015bcio\u0142a ani parafii ewangelickiej w Przodkowie nie notuje leksykon Meyersa (Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon).\n\nPo\u0142o\u017cenie cmentarza pokazuje arkusz Messtischblattu 1675 Karthaus w wydaniu tymczasowym z 1940 roku. Seefeld le\u017cy na nim przy szosie kartusko-gda\u0144skiej, obok Kossowa i Za\u0142\u0119\u017ca, a przy rozwidleniu dr\u00f3g na wsch\u00f3d od zabudowy wida\u0107 prostok\u0105tne, obwiedzione nasadzeniami i murem za\u0142o\u017cenie z bry\u0142\u0105 ko\u015bcio\u0142a przy naro\u017cniku p\u00f3\u0142nocno-zachodnim i dwoma krzy\u017cami w \u015brodku. \u015arodek tej dzia\u0142ki wypada mniej wi\u0119cej na 54,3821 i 18,2894. Po\u0142o\u017cenie odczytane z mapy jest przybli\u017cone \u2014 b\u0142\u0105d mo\u017ce wynosi\u0107 od stu do trzystu metr\u00f3w. Na obszarze o boku oko\u0142o 1,6 kilometra wok\u00f3\u0142 Przodkowa arkusz pokazuje tylko t\u0119 jedn\u0105 dzia\u0142k\u0119 z krzy\u017cami; drugiego cmentarza na nim nie ma.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kartuzy (Karthaus) i podaje tu 27 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, oko\u0142o 1583, oraz opis przej\u0119cia ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Kielnie, Szynwa\u0142dzie i Przodkowie w 1597 roku (Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski \u2026 factae, \u201eFontes\u201d TNT); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 198; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142o Przodkowo; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 142, nr 306; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, s. 52, poz. 110; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 331; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G61, s. 100; ten\u017ce, cz. III, tam\u017ce 91 (2009), ksi\u0119ga G72 (1782); \u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej); F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 465\u2013466; Wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Przodkowo, pozycje 42\u201344, kolumna \u201eNR REJ. ZABYTK\u00d3W\u201d; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, has\u0142o Przodkowo (gmina Przodkowo): ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a 1874\u20131878, plebania, cmentarz ko\u015bcielny \u2014 numer rejestru A-1728 z 21 sierpnia 2001 roku; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1675 Karthaus, wydanie tymczasowe 1940; Cmentarz ewangelicki w Przodkowie \u2014 Zabytek.pl; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 42\u201344, 46; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 61; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom III, has\u0142o Przodkowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 217","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880 s. 217; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski \u2026 factae, \u201eFontes\u201d TNT; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 Karthaus 52/110; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 217","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880 s. 217; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski \u2026 factae, \u201eFontes\u201d TNT; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 Karthaus 52/110; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880 s. 217; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski \u2026 factae, \u201eFontes\u201d TNT; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 Karthaus 52/110; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Karthaus 52/110","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880 s. 217; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski \u2026 factae, \u201eFontes\u201d TNT; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 Karthaus 52/110; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Przodkowo, pozycje 42\u201344, kolumna \u201eNR REJ. ZABYTK\u00d3W\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, has\u0142o Przodkowo (gmina Przodkowo): ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a 1874\u20131878, plebania, cmentarz ko\u015bcielny \u2014 numer rejestru A-1728 z 21 sierpnia 2001 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen \u2014 tom pomorski (na podstawie spisu z 2 XII 1895)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1675 Karthaus, wydanie tymczasowe 1940","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz Karthaus, wydanie 1940","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Przodkowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Rejestr zabytk\u00f3w Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/259/edition/1372"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 42\u201344, 46","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 61","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 465\u2013466","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"CM-0906","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3821,"lng":18.2894,"name_de":"Seefeld","name_pl":"Przodkowo \u2014 dawna nekropolia ewangelicka (Seefeld)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Przyborzu zachowa\u0142 si\u0119 jako lapidarium z pomnikiem. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 sta\u0142a tu jedynie kaplica cmentarna (Friedhofskapelle), kt\u00f3rej w 1999 roku nie by\u0142o.\n\nPrzyborze (po niemiecku Lindenbusch) by\u0142o wsi\u0105 maj\u0105tkow\u0105 w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Za\u0142o\u017cy\u0142 j\u0105 oko\u0142o 1600 roku Jakob von Puttkamer, pan na Reddies, jako jedn\u0105 z ostatnich osad na tamtejszej \u201eHeide\u201d; by\u0142a najdalej na wsch\u00f3d wysuni\u0119t\u0105 gmin\u0105 wiejsk\u0105 powiatu miasteckiego. Po Puttkamerach maj\u0105tek trzymali kolejno Jaffke, od 1860 roku Holzowie, od 1892 Schr\u00f6derowie, wreszcie Melchertowie i \u2014 do 1945 roku \u2014 Gr\u00f6tzmacherowie.\n\nLudno\u015b\u0107 ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii w Ko\u0142czyg\u0142owach (Alt Kolziglow); Ernst M\u00fcller wymienia Lindenbusch w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci jej filii w \u0141ubnie (Lubben). Prawem patronatu dzieli\u0142o si\u0119 o\u015bmiu w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br: panowie na Ko\u0142czyg\u0142owach, Barnow, Versin, Reddies, \u0141ubnie, Barkotzen, Kremerbruch i na samym Przyborzu.\n\nW spisie z 2 grudnia 1895 roku Przyborze wyst\u0119puje dwa razy, bo wie\u015b i maj\u0105tek stanowi\u0142y osobne jednostki. Gmina wiejska (strona 162, pozycja 24) liczy\u0142a 45 ewangelik\u00f3w, katolik\u00f3w nie zapisano; obw\u00f3d dworski (strona 166, pozycja 87) \u2014 378 ewangelik\u00f3w wobec pi\u0119ciorga katolik\u00f3w, kt\u00f3rych spis przypisa\u0142 do parafii we Fl\u00f6tenstein (Koczale) w Prusach Zachodnich. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 36 gospodarstw i 222 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWalk frontowych tu nie by\u0142o, a mimo to po wojnie zabudow\u0119 rozebrano niemal ca\u0142kowicie; zosta\u0142a szko\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Cmentarze; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Alt-Colziglow, s. 69; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 162\u2013163, pozycja 24, i s. 166\u2013167, pozycja 87.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Cmentarze","url":"http://krajobraz.kolczyglowy.pl/index.php/2015-08-12-18-56-08/cmentarze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Heimatkreis Rummelsburg in Pommern, \u201eLindenbusch\u201d (serwis rummelsburg.de, oprac. J. Lux, aktualizacja 30 grudnia 2020 roku)","url":"https://www.rummelsburg.de/gemeinden/lindenbusch/index.htm"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0600","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.155542,"lng":17.266547,"name_de":"Lindenbusch","name_pl":"Przyborze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przyja\u017a\u0144, po niemiecku Rheinfeld, w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus) by\u0142a przed 1945 rokiem siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej \u2014 jednej z niewielu w tej kaszubskiej okolicy. Cmentarz ewangelicki zachowa\u0142 si\u0119 we wsi jako osobne za\u0142o\u017cenie, oddzielone od ko\u015bcio\u0142a. Agathon Harnoch, wyliczaj\u0105c w 1890 roku cmentarze ewangelickie tutejszej parafii, wymienia siedem miejscowo\u015bci, a w\u015br\u00f3d nich sam\u0105 Przyja\u017a\u0144 i s\u0105siednie Niest\u0119powo.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 jest tu starszy ni\u017c wsp\u00f3lnota, kt\u00f3ra go przez cztery stulecia u\u017cywa\u0142a. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski po\u015bwiadcza w Przyja\u017ani proboszcza ju\u017c w 1239 roku, a w 1381 ksi\u0119dza Jana; po 1540 roku \u015bwi\u0105tynia \u2014 jak pisze \u2014 przesz\u0142a \u201ew r\u0119ce innowierc\u00f3w\u201d, czyli w szesnastym wieku przej\u0119li j\u0105 protestanci; odt\u0105d s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom a\u017c do 1945 roku. Kronikarz parafii, pastor Paul Lau, przytacza w kronice z 1932 roku s\u0142owa ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego, \u017ce nieszcz\u0119\u015bcie zagrozi\u0142o dopiero w 1561 roku, gdy kr\u00f3l Zygmunt zastawi\u0142 bogatym lutera\u0144skim gda\u0144szczanom pobliskie dobra klasztorne, w\u015br\u00f3d nich \u017bukowo; w dalszym przytoczeniu nowi zarz\u0105dcy \u017bukowa na naleganie dziedzica Przyja\u017ani Henryka Niederhofa wy\u0142\u0105czaj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 spod \u017bukowa i obsadzaj\u0105 w nim predykanta. Sam Lau pisze, \u017ce nie zdo\u0142a\u0142 jednoznacznie ustali\u0107, czy sta\u0142o si\u0119 to w 1561, czy w 1565 roku, jak si\u0119 niekiedy podaje, a przej\u015bcie parafii na protestantyzm umieszcza \u201eoko\u0142o tego czasu\u201d. T\u0119 sam\u0105 dat\u0119, 1561 rok, podaje S\u0142ownik geograficzny, opisuj\u0105c moment, w kt\u00f3rym gda\u0144scy zarz\u0105dcy \u017bukowa obsadzili w Przyja\u017ani predykanta za spraw\u0105 lutera\u0144skiego dziedzica Henryka Niederhofa.\n\nFankidejski, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na wizytacj\u0119 biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, opisuje, jak w 1583 i 1584 roku oficja\u0142 pomorski Miko\u0142aj Mylonius pr\u00f3bowa\u0142 odzyska\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142: obejrza\u0142 go i opisa\u0142, ale po\u015bwi\u0119ci\u0107 nie m\u00f3g\u0142, bo lutera\u0144ski dziedzic na to nie pozwoli\u0142. W przypisie autor przytacza zapis o p\u0142\u00f3tnach, na kt\u00f3rych zwyk\u0142o si\u0119 rozdawa\u0107 chleb lutera\u0144ski \u2014 \u201eMantilia quibus cum panis lutheranus distribuitur uti consuevere\u201d. Katolik\u00f3w z Przyja\u017ani i Niest\u0119powa przy\u0142\u0105czono ponownie do parafii w \u017bukowie dopiero w 1668 roku; odt\u0105d tutejszy predykant m\u00f3g\u0142 odprawia\u0107 pogrzeby, udziela\u0107 chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w swoim nielicznym ju\u017c wsp\u00f3\u0142wyznawcom tylko za zezwoleniem \u017cukowskiego proboszcza.\n\nHarnoch dodaje, \u017ce przed budow\u0105 dzisiejszego ko\u015bcio\u0142a sta\u0142a tu prawdopodobnie kaplica katolicka i \u017ce obecna budowla powsta\u0142a przez jej rozbudow\u0119, a sam\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 ukonstytuowano na pocz\u0105tku siedemnastego wieku: jeden z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w nosi dat\u0119 1605, ambona 1611, a pierwszym znanym pastorem by\u0142 od 1610 roku Johann Helwig. Pierwotnie parafia obejmowa\u0142a dwie wsie: Przyja\u017a\u0144 i Niest\u0119powo. Wed\u0142ug Harnocha (s. 423) ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 murowany z ceg\u0142y, a wie\u017ca mia\u0142a konstrukcj\u0119 ryglow\u0105 z wype\u0142nieniem ceglanym. Budowla by\u0142a orientowana, sta\u0142a pod patronatem dziedzica i mia\u0142a dwa dzwony, deskowy strop pozorny i obraz o\u0142tarzowy \u201eZmartwychwstanie Chrystusa\u201d; pod zakrysti\u0105 i lo\u017c\u0105 dziedzica dawniej chowano zmar\u0142ych. Wed\u0142ug kroniki pastora Laua ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 w szerokim zakresie miejscem poch\u00f3wku \u2014 w nawie, prezbiterium i zakrystii \u2014 a sklepienie grobowe zasypano oko\u0142o stu lat przed wydaniem kroniki w 1932 roku, bo posadzka ko\u015bcio\u0142a niebezpiecznie si\u0119 obni\u017cy\u0142a, a tak\u017ce dlatego, \u017ce ze wzgl\u0119d\u00f3w zdrowotnych zakazano chowania zmar\u0142ych w ko\u015bciele. Inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich J. Heisego zalicza ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przyja\u017ani najpierw do budowli nowszych (z. 1, s. 9), a w \u201eNachtr\u00e4ge und Berichtigungen\u201d do pierwszego zeszytu odwo\u0142uje to zdanie i datuje mury na \u015bredniowiecze: z czas\u00f3w p\u00f3\u017aniejszych pochodzi jedynie wyposa\u017cenie wn\u0119trza (siedemnasty i osiemnasty wiek) oraz szachulcowa wie\u017ca, natomiast mury obwodowe nawy i prosto zamkni\u0119tego prezbiterium s\u0105 jeszcze \u015bredniowieczne, cho\u0107 zupe\u0142nie pozbawione ozd\u00f3b i \u2014 jak zaznacza \u2014 warto\u015bci artystycznej. Mniejszy dzwon odla\u0142 w 1605 roku Christoph Oldendorff, wi\u0119kszy \u2014 wed\u0142ug inwentarza Heisego \u2014 w 1749 roku Johann Gottfried Anthony z Gda\u0144ska (zapiska \u00f3wczesnego pastora m\u00f3wi o przelaniu p\u0119kni\u0119tego dzwonu w 1748 roku). Siedemnastowieczna ambona z herbami kolator\u00f3w wsi \u2014 czyli tych, kt\u00f3rzy \u015bwi\u0105tyni\u0119 utrzymywali \u2014 zachowa\u0142a si\u0119 do dzi\u015b.\n\nPastor Wothilenus zapisa\u0142, \u017ce w 1761 roku cmentarz przy ko\u015bciele otoczono nowym p\u0142otem i obsadzono drzewami owocowymi i lipami; ca\u0142kiem nowe ogrodzenie postawiono zn\u00f3w w 1788 roku. Heidn podaje, \u017ce w krypcie ko\u015bcio\u0142a w Przyja\u017ani pochowano w 1788 roku Marcusa Helffensteina, w\u0142a\u015bciciela Borczu, i jego c\u00f3rk\u0119 Minchen, natomiast jego \u017con\u0119 w 1829 roku i syna Carla w 1831 roku z\u0142o\u017cono ju\u017c w murowanym grobowcu na cmentarzu w Przyja\u017ani. Ofiary cholery z 1831 roku \u2014 by\u0142o ich dwana\u015bcie, w\u015br\u00f3d nich nauczyciel Johann Benjamin Wichmann \u2014 chowano osobno, na cmentarzu cholerycznym na po\u0142udnie od drogi do Glincza.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 233 mieszka\u0144c\u00f3w: 219 luteran\u00f3w i 14 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 \u2014 sam\u0105 Przyja\u017a\u0144. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku maj\u0105tek rycerski *Rheinfeld* z pi\u0119cioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i dziewi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142 658 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 349 ewangelik\u00f3w, 305 katolik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w. Sta\u0142y w nim 53 budynki mieszkalne. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w \u017bukowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 wyznaniowo niemal po po\u0142owie: w 1868 roku na 658 mieszka\u0144c\u00f3w w 53 domach przypada\u0142o 349 ewangelik\u00f3w, 305 katolik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w obwodzie dworskim 553 mieszka\u0144c\u00f3w: 336 ewangelik\u00f3w, 213 katolik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani, katolicy do \u017cukowskiej. Leksykon Meyersa notuje Rheinfeld jako obw\u00f3d dworski licz\u0105cy 506 mieszka\u0144c\u00f3w (wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1910 roku), z siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu urz\u0119dowego. Harnoch w 1890 roku liczy w ca\u0142ej parafii oko\u0142o 2600 dusz \u2014 a w 1937 roku by\u0142o ich ju\u017c tylko 338; parafia nale\u017ca\u0142a wtedy do superintendentury kartuskiej Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-unijnego. Mi\u0119dzy tymi dwiema liczbami le\u017cy przesuni\u0119cie granicy po 1920 roku i wyjazd niemieckich parafian.\n\nOdr\u0119bno\u015b\u0107 wsi potwierdza te\u017c \u017ar\u00f3d\u0142o \u015bwieckie. Franz Tetzner, opisuj\u0105c S\u0142owi\u0144c\u00f3w, wskazuje Rheinfeld jako jedn\u0105 z dw\u00f3ch niemieckich enklaw w kaszubskim powiecie kartuskim \u2014 drug\u0105 by\u0142a okolica Kie\u0142pina. To t\u0142umaczy, sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 samodzielna parafia ewangelicka w miejscu, gdzie wok\u00f3\u0142 m\u00f3wiono po kaszubsku i chodzono do ko\u015bcio\u0142a katolickiego.\n\n24 maja 1457 roku kr\u00f3l Kazimierz, za zgod\u0105 Gda\u0144ska jako zastawnika, darowa\u0142 Reinfeld burmistrzowi gda\u0144skiemu Reinholdowi Niederhoffowi; od tego aktu zacz\u0119\u0142a si\u0119 tu w\u0142asno\u015b\u0107 rodu Niederhoff\u00f3w. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Przyja\u017a\u0144 nale\u017ca\u0142a do barona Heinricha von der Goltza, potem do jego syna Heinricha, od 1779 roku do Johanna Maximiliana von Mitzla (w tym samym ha\u015ble zapisanego te\u017c jako Mitchel), od 1793 roku do jego syna Johanna Josepha Alexandra, a od 1820 roku do Georga von Kleista. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 w\u0142a\u015bcicielem jest 54-letni Heinrich von der Goltz, genera\u0142 major armii polskiej w stanie spoczynku, mieszkaj\u0105cy we Wrzeszczu (Langfuhr). W 1891 roku dobra Rheinfeld (2007 hektar\u00f3w, z folwarkami Lichtenfeld, Ellerfeld i Neufeld) nale\u017ca\u0142y do genera\u0142owej von Kleist, a w latach 1903\u20131912 do porucznika Ferdinanda von Kleista; do d\u00f3br nale\u017ca\u0142a wtedy tak\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 Skrzeszewa, zwana Krissau B. W 1928 roku w\u0142a\u015bcicielk\u0105 by\u0142a Anna von Kleist (1437 hektar\u00f3w w Przyja\u017ani i 809 w Skrzeszewie); w 1926 i 1928 roku jej dobra wpisano do wykaz\u00f3w ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. W 1926 roku urz\u0105d ziemski wy\u0142\u0105czy\u0142 od parcelacji oko\u0142o 800 hektar\u00f3w maj\u0105tku, w tym oko\u0142o 180 hektar\u00f3w u\u017cytk\u00f3w rolnych z parkiem i wodami, sad i oko\u0142o 605 hektar\u00f3w lasu.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Ewangelisty. Ocala\u0142a te\u017c kronika parafialna, \u201eChronik der evangelischen Kirche zu Rheinfeld\u201d \u2014 rzecz w tych stronach rzadka, bo wi\u0119kszo\u015b\u0107 ksi\u0105g i kronik ewangelickich przepad\u0142a w 1945 roku.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1741 roku oraz wykaz komunikant\u00f3w i ksi\u0119gi konfirmacji od 1898 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1741\u2014 K Konf 1898\u2014. Aufzeichnungen: \u00fcber Bauten 1747\u201488. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1823\u201474.\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 376 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1571 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 8, nr 109; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 423; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. 1: Carthaus, Berent, Neustadt (1884), s. 9, oraz \u201eNachtr\u00e4ge und Berichtigungen\u201d do zeszytu 1; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 164, 194\u2013196; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, s. 210\u2013211, has\u0142o \u201ePrzyja\u017a\u0144\u201d; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 28; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 56\u201357, poz. 181; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 138, nr 277; P. Lau, \u201eChronik der evangelischen Kirche zu Rheinfeld, Kreis Karthaus\u201d, Przyja\u017a\u0144: nak\u0142ad w\u0142asny parafii, 1932, s. 14\u201315, 141; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 38, 475; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6335, \u201eSonstige Verzeichnisse 1741\u20131788\u201d, skan 4, dost\u0119p przez portal Archion; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 762 (s. 29), nr 1479 (s. 163\u2013164); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 127, pozycja 349; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 112; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 26; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 32; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 48; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 247; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1928 nr 15 poz. 114, pozycja 18; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego\u201d 1926, nr 34, poz. 217; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1203, 1211; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"U. Kerntopf, serwis \u201ePommern/Westpreu\u00dfen\u201d (pom-wpru.kerntopf.com) \u2014 dzieje parafii ewangelickich, strona evkirche/rheinfeld.htm","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/rheinfeld.htm","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Kerntopf evkirche/rheinfeld.htm + Denkmalprojekt.org (Rheinfeld=Przyjazn)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Onlineprojekt Gefallenendenkm\u00e4ler (denkmalprojekt.org) \u2014 Rheinfeld (Przyja\u017a\u0144)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Kerntopf evkirche/rheinfeld.htm + Denkmalprojekt.org (Rheinfeld=Przyjazn)"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"PlWiki \u2014 Przyja\u017a\u0144 (woj. pomorskie)","url":"https://plwiki.pl/Leksykon/Przyja%C5%BA%C5%84_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o \u201ePrzyja\u017a\u0144\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 423","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 194","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Lau, \u201eChronik der evangelischen Kirche zu Rheinfeld, Kreis Karthaus\u201d, Przyja\u017a\u0144: nak\u0142ad w\u0142asny parafii, 1932, s. 14\u201315, 141","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 762 (s. 29), nr 1479 (s. 163\u2013164)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 127, pozycja 349","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 112","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 32","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 48","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1928 nr 15 poz. 114, pozycja 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego\u201d 1926, nr 34, poz. 217","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1203, 1211","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 38, 475","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0393","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.30919,"lng":18.39206,"name_de":"Rheinfeld","name_pl":"Przyja\u017a\u0144 \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przyja\u017a\u0144, po niemiecku Rheinfeld, ma ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry sta\u0142 w r\u0119kach ewangelik\u00f3w blisko cztery stulecia, i to w katolickiej, kaszubskiej okolicy Kartuz. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy \u2014 dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Jana Ewangelisty w dekanacie \u017cukowskim, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 253. Budowla jest orientowana, murowana z ceg\u0142y, z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105 i dwoma dzwonami, wewn\u0105trz ze sklepionym stropem deskowym; pod zakrysti\u0105 i lo\u017c\u0105 dziedzica mie\u015bci\u0142y si\u0119 dawniej groby. Inwentarz zabytk\u00f3w prowincji prostuje wcze\u015bniejsz\u0105 opini\u0119, jakoby ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi\u0142 z nowszych czas\u00f3w: mury obwodowe nawy i prosto zamkni\u0119tego prezbiterium s\u0105 jeszcze \u015bredniowieczne, cho\u0107 zupe\u0142nie pozbawione ozd\u00f3b, a z XVII i XVIII wieku pochodzi wyposa\u017cenie wn\u0119trza i wie\u017ca.\n\nW archiwum \u017cukowskim zachowa\u0142a si\u0119 wiadomo\u015b\u0107, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ufundowa\u0142 w 1210 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Racibor, a jego tytu\u0142em by\u0142 \u015bwi\u0119ty Jan Aposto\u0142; proboszcz mia\u0142 cztery w\u0142\u00f3ki roli, a do parafii nale\u017ca\u0142o opr\u00f3cz Przyja\u017ani tak\u017ce Niest\u0119powo. S\u0142ownik geograficzny zaznacza jednak, \u017ce data fundacji z 1210 roku opiera si\u0119 na dokumencie podrobionym; akt fundacji ko\u015bcio\u0142a przez ksi\u0119cia Racibora sfabrykowa\u0142 w XVII wieku, na rzecz klasztoru w \u017bukowie, znany fa\u0142szerz Janikowski. Pewny \u015blad parafii daje dopiero dokument z 1239 roku, w kt\u00f3rym w\u015br\u00f3d \u015bwiadk\u00f3w wyst\u0119puje Miko\u0142aj, proboszcz z Przyja\u017ani. W 1323 roku wie\u015b istnia\u0142a jako s\u0142owia\u0144skie Prisyesen. 9 sierpnia 1349 roku komtur gda\u0144ski Heinrich von Rechtir zamieni\u0142 j\u0105 w niemieck\u0105 wie\u015b Reinfeld na prawie che\u0142mi\u0144skim, z so\u0142tysem dziedzicznym, i wyznaczy\u0142 na ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebana cztery wolne \u0142any oraz z ka\u017cdego \u0142anu czynszowego korzec \u017cyta i korzec owsa. Zamierzona fundacja parafii dosz\u0142a do skutku: w 1381 roku pleban Jan z Reinfeld by\u0142 \u015bwiadkiem nadania m\u0142yna w Chmielnie. Inwentarz zabytk\u00f3w prowincji notuje uposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a pod rokiem 1349. Patronat ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142 do wielkiego mistrza. Oko\u0142o 1440 roku po\u0142owa \u0142an\u00f3w (25 z 50) le\u017ca\u0142a pusto; we wsi by\u0142y dwie karczmy, kram i \u0142awa chlebowa, a m\u0142yn p\u0142aci\u0142 2\u00bd grzywny.\n\nStara wie\u015b Przyja\u017a\u0144 by\u0142a d\u0142ugo kr\u00f3lewska; w 1457 roku kr\u00f3l Kazimierz darowa\u0142 j\u0105 Reinholdowi Niederhofowi i tak przesz\u0142a w r\u0119ce prywatne. Z czasem \u015bwi\u0105tynia zosta\u0142a przy\u0142\u0105czona do \u017bukowa jako filia. Jeszcze w 1540 roku mocno sta\u0142a przy katolicyzmie \u2014 gorliwy kanonik Wawrzyniec Niederhof przeni\u00f3s\u0142 wtedy do niej pobo\u017cne fundacje z kaplicy Jerozolimskiej przy ko\u015bciele Panny Marii w Gda\u0144sku, \u017ceby je \u2014 jak pisze ksi\u0105dz Jakub Fankidejski \u2014 d\u0142u\u017cej zachowa\u0107 od r\u0105k luterskich.\n\nZmiana nast\u0105pi\u0142a oko\u0142o 1561 roku. Gdy kr\u00f3l Zygmunt August zastawi\u0142 bogatym gda\u0144skim luteranom pobliskie dobra klasztorne, w tym \u017bukowo, nowi zarz\u0105dcy \u2014 Pawe\u0142 Bahl i Hadrian Rosenberg \u2014 na \u017c\u0105danie \u00f3wczesnego dziedzica Przyja\u017ani, zagorza\u0142ego luteranina Henryka (Heinricha) Niederhofa, wyj\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 spod zwierzchnictwa \u017cukowskiego klasztoru i sami zacz\u0119li obsadza\u0107 przy nim predykant\u00f3w. Wtedy parafia przesz\u0142a na luteranizm.\n\nWizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego oko\u0142o 1583 roku zasta\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 w r\u0119kach protestant\u00f3w, a wie\u015b w r\u0119ku Henryka Niederhofa, senatora gda\u0144skiego. Wizytator doda\u0142 konkretne \u017c\u0105danie: patron ma zwr\u00f3ci\u0107 srebrny krzy\u017c, kt\u00f3ry zabra\u0142 z ko\u015bcio\u0142a i zatrzyma\u0142 u siebie. Spory o wyposa\u017cenie bywa\u0142y przy zmianie wyznania r\u00f3wnie cz\u0119ste jak spory o sam\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119. W 1583 roku przyby\u0142 do Przyja\u017ani oficja\u0142 pomorski Miko\u0142aj Mylonius, \u017ceby ko\u015bci\u00f3\u0142 odebra\u0107 i po\u015bwi\u0119ci\u0107. Patron i dziedzic Henryk Niederhof chodzi\u0142 w\u0142a\u015bnie po polu i wizytacji nie dopu\u015bci\u0142; gdy oficja\u0142 prosi\u0142 o klucze, kaza\u0142 przez rewizor\u00f3w odpowiedzie\u0107, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 jest otwarty i \u017ce oficja\u0142 mo\u017ce i\u015b\u0107 go zobaczy\u0107. Rok p\u00f3\u017aniej, w 1584, Mylonius przyjecha\u0142 ponownie i tym razem ko\u015bci\u00f3\u0142 mu otworzono. Zapisa\u0142, \u017ce budowla by\u0142a ca\u0142a z kamienia, zbezczeszczona przez innowierc\u00f3w, zniszczona i zrabowana podczas ostatniej wojny gda\u0144skiej, a jej tytu\u0142em by\u0142 teraz \u015bwi\u0119ty Micha\u0142; cyborium na Naj\u015bwi\u0119tszy Sakrament ju\u017c nie by\u0142o, za to widzia\u0142 p\u0142\u00f3tna, kt\u00f3rych luteranie u\u017cywali przy rozdzielaniu swojego chleba, a woda w chrzcielnicy sta\u0142a od trzech tygodni. Po\u015bwi\u0119ci\u0107 ko\u015bcio\u0142a nie m\u00f3g\u0142, bo dziedzic na to nie pozwoli\u0142; predykantem by\u0142 dawny proboszcz ze Swarzewa, odst\u0119pca, kt\u00f3ry przed swoim oficja\u0142em wstydzi\u0142 si\u0119 pokaza\u0107. O parafianach Mylonius napisa\u0142, \u017ce wszystkich uwiedziono do luteranizmu. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 142) w drugiej po\u0142owie XVI wieku tutejszy dziedzic zmusza\u0142 swoich poddanych do ucz\u0119szczania do zboru w Przyja\u017ani.\n\nKatolik\u00f3w w parafii pozosta\u0142o niema\u0142o i przez blisko sto lat musieli chodzi\u0107 na lutera\u0144skie nabo\u017ce\u0144stwo. Wr\u00f3cili pod \u017bukowo w 1668 roku, i to przypadkiem. Sejm walny na\u0142o\u017cy\u0142 w 1662 roku pog\u0142\u00f3wne, a spis ludno\u015bci ka\u017cdej wsi mia\u0142 po\u015bwiadczy\u0107 miejscowy proboszcz pod kar\u0105 tysi\u0105ca grzywien; \u00f3wczesny dziedzic, pan Bartsch, nie chcia\u0142 uzna\u0107 w\u0142adzy katolickiego proboszcza z \u017bukowa, ale obawia\u0142 si\u0119 te\u017c kary; wed\u0142ug Fankidejskiego (s. 214) d\u0142ugo zwleka\u0142 ze spisem, a\u017c w ko\u0144cu sporz\u0105dzi\u0142 go sam i odda\u0142 do grodu w Skarszewach. Gr\u00f3d go odrzuci\u0142, a Bartsch wola\u0142 wtedy uzna\u0107 zwierzchno\u015b\u0107 \u017cukowskiego proboszcza. Odt\u0105d katolicy z Przyja\u017ani i Niest\u0119powa nale\u017celi znowu do \u017bukowa, a tutejszy predykant m\u00f3g\u0142 chrzci\u0107 swoich wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w, udziela\u0107 im \u015blub\u00f3w i grzeba\u0107 ich zmar\u0142ych ju\u017c tylko za zezwoleniem \u017cukowskiego proboszcza.\n\nJako parafi\u0119 ewangelick\u0105 Przyja\u017a\u0144 liczy si\u0119 od pocz\u0105tku XVII wieku; Harnoch zapisuje, \u017ce sk\u0142ada\u0142y si\u0119 na ni\u0105 pierwotnie dwie wsie \u2014 Rheinfeld i Niest\u0119powo \u2014 i \u017ce przed budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a sta\u0142a tu prawdopodobnie katolicka kaplica, kt\u00f3r\u0105 rozbudowano. Pierwszym znanym pastorem by\u0142 od 1610 roku Johannes Hellwig (Helwig); po nim przez trzy stulecia nast\u0119powali kolejni duchowni, od Eliasa Herlitza i Georgiusa Lincka po Friedricha Augusta Platha (1853\u20131883), Karla Wilhelma Christianiego (1888\u20131898) i superintendenta Paula Laua, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 parafi\u0119 od 1898 roku co najmniej do 1939 roku. Z tego samego odnowienia, z lat oko\u0142o 1610\u20131611, pochodzi empora. O\u0142tarz zdobi obraz \u201eZmartwychwstanie Chrystusa\u201d, snycerska ambona nosi dat\u0119 1611 i herby patron\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich Nathaniela Bartscha von Demuth \u2014 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry ko\u015bci\u00f3\u0142 utrzymywa\u0142. Z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w mniejszy odla\u0142 w 1605 roku Christoph Oldendorff; t\u0119 sam\u0105 dat\u0119 1605 przy jednym z dzwon\u00f3w notuje Agathon Harnoch, a pastor Wothilenus (u Harnocha: Wothilenius) zapisa\u0142 przed laty, \u017ce pod belkami ko\u015bcio\u0142a znaleziono rok 1606. Aleksander Klemp (1994, s. 140\u2013141) przytacza za B. Makowskim (\u201eSztuka na Pomorzu. Jej dzieje i zabytki\u201d, Toru\u0144 1932, s. 174), \u017ce zb\u00f3r w Przyja\u017ani posiada\u0142 pi\u0119kne barokowe wn\u0119trze, ufundowane przez patron\u00f3w.\n\nS\u0142ownik, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na \u201eEcho sepulchralis\u201d Borcka, wymienia tutejszych duchownych ewangelickich drugiej po\u0142owy XVII i XVIII wieku: Jana Clausewitza (1671), Jana Schultza (1688), Jana Gaunersdorfa (1676\u20131681), Jerzego Lincka (1681\u20131700), Adama Buschiusa (1700\u20131728), Jana Chrystiana Wottilenusa (1741) i jego syna Bogumi\u0142a Teofila Karola Wottilenusa. \ud83d\udfe1 Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 215) Jan Schultz by\u0142 duchownym w Przyja\u017ani przed 1676 rokiem, w 1676 roku przeszed\u0142 do Osic i zmar\u0142 w 1688 roku w Woc\u0142awach. Aleksander Klemp (1994, s. 214\u2013215) podaje, \u017ce Eliasz Herlitz zosta\u0142 skierowany do zboru w Przyja\u017ani 2 wrze\u015bnia 1629 roku, a 13 wrze\u015bnia 1639 roku ordynowano go do ko\u015bcio\u0142a szpitalnego w Gda\u0144sku; \u017ce wed\u0142ug J. G. Borka Jan Clausewitz by\u0142 tu pastorem w latach 1648\u20131671 (Klemp opatruje te lata znakiem zapytania) i zmar\u0142 w 1671 roku; \u017ce Gangolf M\u00f6ller by\u0142 przypuszczalnie pastorem w Przyja\u017ani w 1659 roku, a Jan Kornetzke by\u0142 najpierw duchownym wojsk szwedzkich, nast\u0119pnie w Przyja\u017ani, i w 1672 roku obj\u0105\u0142 zb\u00f3r szpitalny w Gda\u0144sku. Jerzy Linck by\u0142 pastorem w Przyja\u017ani co najmniej od 1 stycznia 1681 roku i zmar\u0142 w 1701 roku, a jego pogrzeb odby\u0142 si\u0119 w Przyja\u017ani 29 kwietnia 1701 roku; pozostawi\u0142 dwa kazania pogrzebowe, po\u015bwi\u0119cone zmar\u0142ym c\u00f3reczkom patrona E. E. Bartscha von Demuth (Gda\u0144sk, prawdopodobnie 1692) i Ludwice z Krokowskich Krokowskiej (Gda\u0144sk, prawdopodobnie 1699). Adam Busch przyj\u0105\u0142 propozycj\u0119 w\u0142a\u015bciciela Przyja\u017ani E. J. Jackowskiego i 16 sierpnia 1700 roku obj\u0105\u0142 tutejszy zb\u00f3r, cho\u0107 przypuszczalnie \u017cy\u0142 jeszcze pastor Linck; opiek\u0119 duszpastersk\u0105 nad luteranami w Przyja\u017ani sprawowa\u0142 do maja 1728 roku. Wed\u0142ug autora zmar\u0142 w Przyja\u017ani w 1738 roku i tu zosta\u0142 pochowany; \ud83d\udfe1 ksi\u0119gi ko\u015bcielne parafii notuj\u0105 poch\u00f3wek pastora Adama Buschiusa w 1734 roku. Ten sam autor (s. 215\u2013216) podaje, \u017ce Jan Chrystian Wothilenus obj\u0105\u0142 tutejsz\u0105 parafi\u0119 30 maja 1728 roku i zmar\u0142 pod koniec 1740 lub na pocz\u0105tku 1741 roku, a jego syn Gottlob Christlieb zosta\u0142 ordynowany na pastora w Przyja\u017ani 21 lipca 1741 roku i zmar\u0142 30 czerwca 1781 roku. W okresie jego pracy, jak pisze autor, zb\u00f3r w Przyja\u017ani doczeka\u0142 si\u0119 szeregu inwestycji (s. 216). Wed\u0142ug Klempa w lutera\u0144skiej parafii Przyja\u017a\u0144 ludno\u015b\u0107 miejscow\u0105 (u autora: autochton\u00f3w) spotykano jedynie w Niest\u0119powie (s. 169). Willy Heidn dodaje do szeregu duchownych pastora Friedricha Bienewalta, urz\u0119duj\u0105cego tu przed 1681 rokiem; jego nast\u0119pca i zi\u0119\u0107 Georg Link (1681\u20131700) zapisa\u0142 w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej \u015bmier\u0107 wdowy po nim, Reginy z domu Zielke, 30 lipca 1690 roku. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Wothilenusa (1741).\n\nKronika parafii, spisana w 1932 roku przez pastora Paula Laua, m\u00f3wi o grobach w ko\u015bciele wi\u0119cej. Dawniej chowano zmar\u0142ych w wielu miejscach ko\u015bcio\u0142a \u2014 w nawie, w prezbiterium i w zakrystii. Najstarsi parafianie pami\u0119tali jeszcze pod koniec XIX wieku, \u017ce do krypty prowadzi\u0142o wej\u015bcie z g\u0142\u00f3wnego przej\u015bcia przed ambon\u0105 i osobne z zewn\u0105trz; w zakrystii by\u0142y drzwi, przez kt\u00f3re spuszczano trumny, a w sklepieniu zosta\u0142 \u017celazny pier\u015bcie\u0144 na liny. Mniej wi\u0119cej sto lat przed kronik\u0105 krypt\u0119 zasypano, bo posadzka niebezpiecznie si\u0119 zapada\u0142a, a poch\u00f3wk\u00f3w w ko\u015bciele zakazano ze wzgl\u0119d\u00f3w zdrowotnych. Zdj\u0119te wtedy z trumien srebrne tablice zawieszono na \u015bcianach; najcenniejsze skradziono przy w\u0142amaniach w 1830 i 1856 roku. Ksi\u0119gi ko\u015bcielne zapisa\u0142y wielu pochowanych: w 1684 roku patrona Reinholda Bartscha von Demuth, w 1693 roku \u2014 w krypcie przed o\u0142tarzem \u2014 Ernsta Eduarda Bartscha von Demuth, asesora s\u0105du ziemskiego powiatu mirachowskiego, w 1734 roku pastora Adama Buschiusa, w 1737 roku szambelana kr\u00f3lewskiego von Jatzkowa w dziedzicznej krypcie dworu, a w 1758 roku Philippa Simona Habichta, w\u0142a\u015bciciela i papiernika z m\u0142yna papierniczego w Lappin.\n\nPastor Wothilenus, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1741 roku, za\u0142o\u017cy\u0142 w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej \u201espis r\u00f3\u017cnych rzeczy, kt\u00f3re zdarzy\u0142y si\u0119 przy ko\u015bciele za mojego urz\u0119du\u201d; przechowuje go dzi\u015b Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie. Zanotowa\u0142 w nim, \u017ce 22 wrze\u015bnia 1741 roku organist\u0105 i nauczycielem zosta\u0142 Johann Lietcke, kt\u00f3ry 2 maja 1744 roku dosta\u0142 powo\u0142anie do Lublewa i 21 maja tam odszed\u0142, a po nim Jacob Constantin Damnitz, kt\u00f3rego 29 wrze\u015bnia powo\u0142a\u0142 genera\u0142 major von der Goltz, \u00f3wczesny patron ko\u015bcio\u0142a. Pastor zapisa\u0142 te\u017c, bez podania roku, \u017ce kaza\u0142 zrobi\u0107 przy o\u0142tarzu \u0142awk\u0119 dla siebie i domownik\u00f3w, a w zakrystii konfesjona\u0142. Na pocz\u0105tku 1748 roku p\u0119k\u0142 najwi\u0119kszy dzwon; przelano go jeszcze w tym samym roku i w sobot\u0119 przed pierwsz\u0105 niedziel\u0105 Adwentu przywieziono z powrotem do ko\u015bcio\u0142a, a nazajutrz, w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, od\u015bpiewano z tej okazji przy ca\u0142ej gminie \u201eTe Deum\u201d. Dzwon wa\u017cy\u0142 7 cetnar\u00f3w i 89 funt\u00f3w, a ca\u0142o\u015b\u0107 kosztowa\u0142a ponad 400 floren\u00f3w: 289 floren\u00f3w zebrano w parafii, 31 floren\u00f3w da\u0142a kasa ko\u015bcielna, a brakuj\u0105ce 180 floren\u00f3w pokry\u0142a \u00f3wczesna dzier\u017cawczyni Przyja\u017ani.\n\nT\u0105 sam\u0105 r\u0119k\u0105 spisano dalsze dzieje wyposa\u017cenia. \u00d3wczesna dzier\u017cawczyni Przyja\u017ani, Catharina Ludovica von Gruszczy\u0144ska, nie tylko pokry\u0142a brakuj\u0105c\u0105 sum\u0119 za dzwon, ale podarowa\u0142a te\u017c nakrycia z karmazynowego adamaszku ze srebrnymi galonami; w tym samym roku odbudowano podupad\u0142y szczyt ko\u015bcio\u0142a i \u015bci\u0105gni\u0119to go \u017celaznymi kotwami. Od 1749 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zbiera\u0142 pieni\u0105dze w loteriach ko\u015bcielnych, z kt\u00f3rych pierwsz\u0105 zaproponowa\u0142 parafianin Michael Barendt; w 1750 roku przeprowadzono drug\u0105, a potem kolejne. Za te pieni\u0105dze zbudowano nad wej\u015bciem nowy dach, wstawiono nowe \u0142awki dla m\u0119\u017cczyzn i kobiet, tak \u017ce \u015brodek ko\u015bcio\u0142a pozosta\u0142 wolny, wy\u0142o\u017cono ca\u0142\u0105 posadzk\u0119 p\u0142ytami, zbudowano nowy ch\u00f3r organowy, sprawiono now\u0105 tarcz\u0119 i wskaz\u00f3wki zegara, zbudowano ca\u0142kiem nowy dach i naprawiono wie\u017c\u0119. Pastor chcia\u0142 jednak mie\u0107 w ko\u015bciele organy. Pod koniec 1751 roku zam\u00f3wi\u0142 je u gda\u0144skiego organmistrza Hildebranda za 850 floren\u00f3w; budowa trwa\u0142a do 1753 roku, a 5 lutego tego roku czeladnik organmistrzowski Friedrich Rudolph Dalitz zacz\u0105\u0142 je ustawia\u0107 w ko\u015bciele. W trzeci\u0105 niedziel\u0119 po Objawieniu Pa\u0144skim organy po raz pierwszy zabrzmia\u0142y podczas nabo\u017ce\u0144stwa. W 1761 roku cmentarz otoczono nowym p\u0142otem i obsadzono drzewami owocowymi i lipami. 10 kwietnia 1775 roku dzieci zmar\u0142ej parafianki podarowa\u0142y ko\u015bcio\u0142owi czternasto\u015bwiecowy mosi\u0119\u017cny \u015bwiecznik, bo dawny by\u0142 ca\u0142kiem zu\u017cyty, a w 1788 roku zn\u00f3w postawiono ca\u0142kiem nowy p\u0142ot cmentarny.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Przyja\u017a\u0144 nale\u017ca\u0142a do barona Heinricha von der Goltza, potem do jego syna Heinricha, od 1779 roku do Johanna Maximiliana von Mitzla (w ha\u015ble zapisanego jako Mitchel; jego syn figuruje tam jako von Mitzel), od 1793 roku do jego syna Johanna Josepha Alexandra, a od 1820 roku do Georga von Kleista. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 w\u0142a\u015bcicielem jest 54-letni Heinrich von der Goltz, genera\u0142 major armii polskiej w stanie spoczynku, mieszkaj\u0105cy we Wrzeszczu (Langfuhr).\n\nHeidn, korzystaj\u0105c z kroniki parafii spisanej przez pastora Laua, podaje dalszy ci\u0105g listy duchownych: Peter Zwonkowski (1781\u20131793), wcze\u015bniej w Krakowie (wed\u0142ug Aleksandra Klempa, 1994, s. 212, Zwonkowski przyszed\u0142 z Krokowej: 15 czerwca 1781 roku opu\u015bci\u0142 Krokow\u0105 i obj\u0105\u0142 zb\u00f3r w Przyja\u017ani), Carl Albrecht Graeven (1793\u20131800), Christian Rhode (1800\u20131823), Karl Gustav Tennst\u00e4dt (1823\u20131833), kt\u00f3ry musia\u0142 walczy\u0107 z dworem Kleist\u00f3w o to, by plebania nadawa\u0142a si\u0119 do mieszkania, Karl Louis Heinrich Neiness (1833\u20131839), Heinrich Julius Fischer (1844\u20131852) i Friedrich August Plath (1853\u20131883), urodzony w 1819 roku syn gospodarza z Niest\u0119powa. W Przyja\u017ani urodzi\u0142 si\u0119 jego syn, Gustav Adolf Friedrich Martin Plath, kt\u00f3ry studiowa\u0142 teologi\u0119 w Lipsku i Berlinie, a po ordynacji w ko\u015bciele zamkowym w Kr\u00f3lewcu od razu przej\u0105\u0142 urz\u0105d w rodzinnej wsi. Kronika przechowa\u0142a te\u017c nazwiska ko\u015bcielnych i grabarzy \u2014 od Petera Wocha oko\u0142o 1750 roku po Hermanna Stendera od 1931 roku; przez blisko sto lat, od 1817 do 1914 roku, urz\u0105d ten trzymali kolejni Wochowie. W 1831 roku cholera zabra\u0142a w Przyja\u017ani dwana\u015bcie os\u00f3b.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 233 mieszka\u0144c\u00f3w: 219 luteran\u00f3w i 14 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 na miejscu, a katolick\u0105 w \u017bukowie. W 1868 roku wie\u015b mia\u0142a 658 mieszka\u0144c\u00f3w w 53 domach: 349 ewangelik\u00f3w, 305 katolik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Rheinfeld* jako maj\u0105tek rycerski z pi\u0119cioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i dziewi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 53 budynki mieszkalne i 658 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 349 ewangelik\u00f3w, 305 katolik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w \u017bukowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku obszar dworski liczy\u0142 553 mieszka\u0144c\u00f3w: 336 ewangelik\u00f3w, 213 katolik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w, a ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani. Harnoch wymienia w 1890 roku siedem cmentarzy ewangelickich parafii \u2014 obok Przyja\u017ani, Niest\u0119powa, Czapielska, Neuendorf i Babenthal tak\u017ce w Majdanach (Maidahnen) i w Skrzeszewie (Krissau). W 1891 roku dobra Rheinfeld (2007 hektar\u00f3w, z folwarkami Lichtenfeld, Ellerfeld i Neufeld) nale\u017ca\u0142y do genera\u0142owej von Kleist. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1635 ewangelik\u00f3w; patronk\u0105 by\u0142a genera\u0142owa von Kleist z Przyja\u017ani, a pastorem by\u0142 od 1888 roku Carl Christiani.\n\nW latach 1903\u20131912 dobra nale\u017ca\u0142y do porucznika Ferdinanda von Kleista; do d\u00f3br nale\u017ca\u0142a wtedy tak\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 Skrzeszewa, zwana Krissau B. Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon podaje dla obszaru dworskiego 506 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku \u2014 i jeden ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. W 1926 roku urz\u0105d ziemski wy\u0142\u0105czy\u0142 od parcelacji oko\u0142o 800 hektar\u00f3w maj\u0105tku, w tym oko\u0142o 180 hektar\u00f3w u\u017cytk\u00f3w rolnych z parkiem i wodami, sad i oko\u0142o 605 hektar\u00f3w lasu. W 1926 i 1928 roku dobra Anny von Kleist wpisano do wykaz\u00f3w ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. W 1928 roku w\u0142a\u015bcicielk\u0105 by\u0142a Anna von Kleist (1437 hektar\u00f3w w Przyja\u017ani i 809 w Skrzeszewie).\n\nSk\u0105d ta ewangelicka wyspa? Reformacja przysz\u0142a tu nie z osadnictwem, lecz z w\u0142asno\u015bci\u0105 ziemsk\u0105, i to z Gda\u0144ska. Powiat kartuski by\u0142 bowiem \u2014 jak zanotowa\u0142 pod koniec XIX wieku Franz Tetzner \u2014 w ca\u0142o\u015bci kaszubski z wyj\u0105tkiem kilku niemieckich kolonii, skupionych wok\u00f3\u0142 Kie\u0142pina po\u015brodku powiatu i wok\u00f3\u0142 Rheinfeld; autor umieszcza je na zachodzie powiatu, cho\u0107 Przyja\u017a\u0144 le\u017cy w jego wschodniej cz\u0119\u015bci, przy granicy powiatu gda\u0144skiego. Liczby mieszka\u0144c\u00f3w s\u0105 dla tej okolicy nietypowe, bo ewangelicy byli tu wi\u0119kszo\u015bci\u0105.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 pod patronatem dziedzica, nabo\u017ce\u0144stwa filialne odprawiano w szkole w Neuendorf, a wok\u00f3\u0142 rozrzucone by\u0142y cmentarze ewangelickie \u2014 w samej Przyja\u017ani, w Niest\u0119powie, w Czapielsku, w Neuendorf i w Babenthal. Harnoch liczy przy tej parafii oko\u0142o 2600 dusz, a w skali roku 104 chrzty, 53 konfirmowanych, 20 \u015blub\u00f3w, oko\u0142o 1285 komunikuj\u0105cych i 65 pogrzeb\u00f3w. Do parafii nale\u017ca\u0142y filie: Czapielsk, gdzie kaplic\u0119 od\u015bwi\u0119ci\u0142 \u2014 jak zapisano \u2014 \u201eheretyk\u201d Wilhelm B\u0105kowski, lecz kaplica ostatecznie pozosta\u0142a katolicka, oraz Sulmin z ko\u015bcio\u0142em po\u015bwi\u0119conym w 1906 roku i samodzieln\u0105 parafi\u0105 od 1907. Po 1920 roku wsp\u00f3lnota by\u0142a ju\u017c niepor\u00f3wnanie mniejsza: nale\u017ca\u0142a do superintendentury kartuskiej Ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a Unii \u2014 wed\u0142ug zestawienia Neumeyera, przytoczonego przez Uwe Kerntopfa, w 1937 roku mia\u0142a jednego duchownego i 350 dusz. W zestawieniu szk\u00f3\u0142 pomorskich, kt\u00f3re Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, przy Przyja\u017ani stoi w rubryce wizytacji z 1702 roku tylko pytanie, czy by\u0142a tu szko\u0142a ewangelicka, a obok dopisek za B\u00e4rem, \u017ce najstarsze ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne si\u0119gaj\u0105 1741 roku.\n\nDzieje parafii spisano zreszt\u0105 osobno \u2014 obszern\u0105 kronik\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Przyja\u017ani wyda\u0142 w 1932 roku superintendent doktor Paul Lau; przywo\u0142uje j\u0105 tak\u017ce Uwe Kerntopf. Wed\u0142ug \u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d z 1938 roku (nr 10/11, s. 520) podczas policyjnych rewizji na plebaniach superintendentury kartuskiej skonfiskowano kronik\u0119 ko\u015bcieln\u0105 tej superintendentury, wydan\u0105 przez superintendenta Laua wsp\u00f3lnie z jego pastorami \u2014 ca\u0142y nak\u0142ad ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra dopiero co si\u0119 ukaza\u0142a. 9 wrze\u015bnia 1938 roku superintendent Paul Lau obchodzi\u0142 w Przyja\u017ani czterdziestolecie urz\u0119du, a 18 czerwca 1939 roku, nadal jako superintendent w Przyja\u017ani, sko\u0144czy\u0142 siedemdziesi\u0105t lat. Obsadzenie parafii dotychczasowym kandydatem na urz\u0105d duchowny, Paulem Lauem, og\u0142osi\u0142a kr\u00f3lewiecka prasa 10 wrze\u015bnia 1898 roku. Ostatnimi duchownymi, do 1945 roku, byli Walther i Russak.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wsp\u00f3lnota ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107. Dawny cmentarz ewangelicki we wsi zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b.\n\nWed\u0142ug Willy\u2019ego Heidna kataster kontrybucyjny z 1773 roku notuje w Przyja\u017ani organist\u0119 Jacoba Damitza. Wilhelm Brauer (1978), przytoczony przez Uwe Kerntopfa, podaje, \u017ce Sulmin po wytyczeniu granicy w 1920 roku przy\u0142\u0105czono do Przyja\u017ani jako samodzieln\u0105 fili\u0119.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W zapiskach pastora Wothilenusa przy powo\u0142aniu Jacoba Constantina Damnitza na organist\u0119 i nauczyciela stoi atramentem rok 1765, a p\u00f3\u017aniejsza dopiska o\u0142\u00f3wkiem poprawia go na 1745; rok 1745 podaje te\u017c Lau w kronice z 1932 roku (s. 88); w wykazie nauczycieli i organist\u00f3w ta sama kronika (s. 137\u2013138), a za ni\u0105 Willy Heidn (1965, s. 475), podaje na lata 1744\u20131765 Jakoba Damnitza, a na lata 1765\u20131807 Jakoba Constantina Damnitza. Atlas za inwentarzem zabytk\u00f3w podaje, \u017ce wi\u0119kszy dzwon odla\u0142 w 1749 roku gda\u0144ski ludwisarz Johann Gottfried Anthony, a zapiska pastora Wothilenusa \u2014 \u017ce przelano go w 1748 roku. Napis biegn\u0105cy dooko\u0142a du\u017cego dzwonu, przytoczony przez Laua w kronice z 1932 roku (s. 29\u201330), m\u00f3wi, \u017ce dzwon odlano wcze\u015bniej, w 1605 roku, \u017ce p\u0119k\u0142 27 czerwca 1691 roku i przelano go 27 sierpnia 1696 roku, a potem p\u0119k\u0142 ponownie na pocz\u0105tku 1748 roku i przelano go pod koniec tego samego roku; ludwisarza wymienia napis na dolnym brzegu dzwonu (\u201eJOH. GOTTFR. ANTHONI. GEDAN.\u201d). W niemieckim przek\u0142adzie napisu (s. 30) Lau podaje jako dzie\u0144 pierwszego p\u0119kni\u0119cia 27 czerwca 1696 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 376 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1571 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Hellwig (1610), Georgius Clau\u00dfwitz (1659), Adam Buschius (1700), Carl Albert Gr\u00e4ven (1793), Christian Rhode (1800), Karl Gustav Tennst\u00e4dt (1823), Carl Ludwig Heinrich Neiness (1833), Heinrich Julius Fischer (1840), August Friedrich Plath (1853\u20131883), Gustav Adolf Friedrich Martin Plath (1884), Karl Wilhelm Christiani (1888), Paul Lau (1912), Rainer Gustav Edgar Walter (1939), Hans J\u00fcrgen Russack (1944).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePrzyja\u017a\u0144\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 423\u2013424, has\u0142o Rheinfeld (diecezja Karthaus); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 213\u2013215 (has\u0142o \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Przyja\u017ani\u201d); wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, oko\u0142o 1583 (Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski \u2026 factae, \u201eFontes\u201d TNT); J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, zeszyt 1: Carthaus, Berent, Neustadt, Danzig 1884, s. 9, oraz \u201eNachtr\u00e4ge und Berichtigungen\u201d do zeszytu 1; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Uwe Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com, has\u0142o parafii Rheinfeld (z przytoczeniem W. Brauera, 1978, kt\u00f3ry podaje wyci\u0105gi z kroniki superintendentury kartuskiej, s. 67\u201372, i z kroniki ko\u015bcio\u0142a w Przyja\u017ani P. Laua z 1932 roku; tak\u017ce zestawienie Neumeyera); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 410\u2013411; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o Przyja\u017a\u0144; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 56\u201357, poz. 181; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 30, poz. 157; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 589, has\u0142o \u201eRheinfeld 1)\u201d; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 138, nr 277; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Ewangelisty, numer 253); P. Lau, \u201eChronik der evangelischen Kirche zu Rheinfeld, Kreis Karthaus\u201d, Przyja\u017a\u0144: nak\u0142ad w\u0142asny parafii, 1932, s. 14\u201315, 29\u201330, 88, 137\u2013138, 141\u2013145; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 471, 474; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 24; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 474\u2013476 (za \u201eChronik der evangelischen Kirche zu Rheinfeld, Kr. Karthaus\u201d P. Laua); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6335, \u201eSonstige Verzeichnisse 1741\u20131788\u201d (zapiski pastora Wothilenusa), skan 3, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6335, \u201eSonstige Verzeichnisse 1741\u20131788\u201d (zapiski pastora Wothilenusa), skan 4, dost\u0119p przez portal Archion; \u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d 16 (1938), nr 10/11, s. 520, i nr 12, s. 581; 17 (1939), nr 9, s. 383; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 762 (s. 29), nr 1479 (s. 163\u2013164); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 127, pozycja 349; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 42, 44, 46\u201347; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 26; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 32; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 48; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 247; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1928 nr 15 poz. 114, pozycja 18; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego\u201d 1926, nr 34, poz. 217; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1203, 1211; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 274, 290, 300; t. 2, s. 492, 633; t. 3, s. 763; t. 4, s. 1052, 1257; t. 5, s. 1366, 1464, 1532; t. 7, s. 1815, 1912; W. Heidn, \u201eDie Geschichte des Kreises Karthaus (vom Ende der Ordensherrschaft 1466\u20131945)\u201d, Hamburg 1971 (Sonderschrift 20), s. 54; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 10 wrze\u015bnia 1898 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 26 kwietnia 1902 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 140\u2013142, 169, 212, 214\u2013216.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"genealogia","tytul":"Uwe Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com \u2014 evkirche/rheinfeld.htm","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/rheinfeld.htm"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Przyja\u017a\u0144 (Rheinfeld) \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / armaria.info \u2014 Przyja\u017a\u0144 (Rheinfeld)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"armaria.info \u2014 Przyja\u017a\u0144 (Rheinfeld)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / armaria.info \u2014 Przyja\u017a\u0144 (Rheinfeld)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o Przyja\u017a\u0144","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 214","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781 i tabela nr 21; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 423\u2013424","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePrzyja\u017a\u0144\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 762 (s. 29), nr 1479 (s. 163\u2013164)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 127, pozycja 349","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 42, 44, 46\u201347","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 32","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 48","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1928 nr 15 poz. 114, pozycja 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego\u201d 1926, nr 34, poz. 217","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1203, 1211","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 274, 290, 300; t. 2, s. 492, 633; t. 3, s. 763; t. 4, s. 1052, 1257; t. 5, s. 1366, 1464, 1532; t. 7, s. 1815, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Geschichte des Kreises Karthaus (vom Ende der Ordensherrschaft 1466\u20131945)\u201d, Hamburg 1971 (Sonderschrift 20), s. 54","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 10 wrze\u015bnia 1898 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/H3J5I2C5X4YLHRQJRNNP3ZXDO5NMXK6L"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 26 kwietnia 1902 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/T645ZCK4CBOFJANUT54OD7EYZXZRIDQ7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Lau, \u201eChronik der evangelischen Kirche zu Rheinfeld, Kreis Karthaus\u201d, Przyja\u017a\u0144: nak\u0142ad w\u0142asny parafii, 1932, s. 14\u201315, 29\u201330, 88, 137\u2013138, 141\u2013145","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 471, 474\u2013476","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 140\u2013142, 169, 212, 214\u2013216","url":""}]},"gps_precision":"CM-0393 Przyja\u017a\u0144 (przybli\u017cenie)","id":"KOS-0179","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.30919,"lng":18.39206,"name_de":"Rheinfeld","name_pl":"Przyja\u017a\u0144 \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Rheinfeld)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wzmianki o wyznaniu ani o datowaniu samego cmentarza, a Agathon Harnoch podaje dla ca\u0142ej parafii olszanowskiej tylko liczb\u0119 trzynastu cmentarzy ewangelickich.\n\nPrzyrzecze, za\u0142o\u017cone oko\u0142o 1615 roku, to dawny przysi\u00f3\u0142ek i folwark w obr\u0119bie wsi Dzik\u00f3w, w gminie Rzeczenica. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu cz\u0142uchowskiego (Kreis Schlochau): do lat 1919\u20131920 w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144sko-Zachodniopruskiej, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Dickhof* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 11 dom\u00f3w mieszkalnych i 83 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 82 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Elsenau*; katolicy \u2014 do parafii w Czarnem; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje gmin\u0119 wiejsk\u0105 Dickhof na stronie 158 pod pozycj\u0105 20: 462 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 434 ewangelik\u00f3w i 28 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Olszanowie (Elsenau), katolicy \u2014 do parafii w Czarnem (Hammerstein). Obszaru dworskiego o tej nazwie wykaz nie prowadzi. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono rozstrzygni\u0119cia, czy niemieckie Dickhof to dzisiejsze Przyrzecze, czy Dzik\u00f3w; liczby dotycz\u0105 ca\u0142ej \u00f3wczesnej gminy wiejskiej, w kt\u00f3rej granicach Przyrzecze le\u017ca\u0142o w obu przypadkach.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich podaje dla ca\u0142ego powiatu cz\u0142uchowskiego 66 972 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 37 019 przyznawa\u0142o si\u0119 do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, a 28 253 do katolickiego.\n\nAgathon Harnoch wymienia Dickhof w\u015br\u00f3d pi\u0119ciu miejsc szkolnych parafii olszanowskiej, obok Olszanowa, Loosen, Bi\u0144cza i Rzeczenicy. W wykazie wsi przypisanych do szk\u00f3\u0142 tej parafii wymienia te\u017c s\u0105siedni Bre\u0144sk. W ca\u0142ej parafii olszanowskiej naliczy\u0142 on pi\u0119\u0107 gmin ko\u015bcielnych, wszystkie ma\u0142e, ubogie i odleg\u0142e od siebie. W Olszanowie ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty by\u0142 niewielk\u0105 budowl\u0105 szachulcow\u0105 z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105, bez organ\u00f3w. W ko\u015bcio\u0142ach tej parafii nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano na przemian co dwa tygodnie, a w jednym z nich co cztery tygodnie.\n\nW Rzeczenicy sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa, wzmiankowany w 1595 roku i przebudowany w latach 1874\u20131876. Benedykt Reszka datuje powstanie parafii ewangelickiej w Rzeczenicy na 1888 rok, a wykaz z 1885 roku liczy Rzeczenic\u0119 do parafii olszanowskiej. W Rzeczenicy po\u015bwi\u0119cono w 1901 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki.\n\nW Rzeczenicy w 1925 roku na 1706 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 1268 katolik\u00f3w i 438 protestant\u00f3w, w 1933 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 1947, a w 1939 \u2014 2013. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie podano, czy liczby te dotycz\u0105 samej wsi, czy ca\u0142ej gminy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gockowo (Gotzkau) i podaje tu 93 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 20); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 496; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 28; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 387; niemieckie spisy powszechne z lat 1910, 1925, 1933 i 1939; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 128\u2013129; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"So\u0142ectwo / Historia \u2014 Gmina Rzeczenica","url":"https://www.rzeczenica.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=10&strona=1&sub=1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1885, Schlochau, s. 158, poz. 20 \u201eDicshof\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Schlochau, str. 158, poz. 20 \u201eDicshof\u201d); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 496; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 33 i s. 124 (diecezja cz\u0142uchowska, 13 parafii)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 496","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Schlochau, str. 158, poz. 20 \u201eDicshof\u201d); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 496; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 33 i s. 124 (diecezja cz\u0142uchowska, 13 parafii)"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 33 i s. 124 (diecezja cz\u0142uchowska: 13 parafii)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885 (Schlochau, str. 158, poz. 20 \u201eDicshof\u201d); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 496; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 33 i s. 124 (diecezja cz\u0142uchowska, 13 parafii)"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0670","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.745913,"lng":17.025976,"name_de":"Dickhof","name_pl":"Przyrzecze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Przytocku cmentarz za\u0142o\u017cono poza zabudowaniami, po zachodniej stronie wsi; dzi\u015b le\u017cy w jej centrum. Z jego przestrzennej kompozycji nie zachowa\u0142o si\u0119 nic, kaplica uleg\u0142a dewastacji, a pomniki usuni\u0119to. Teren nale\u017cy dzi\u015b do rzymskokatolickiej parafii w Biesowicach. Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025 wymienia go w\u015br\u00f3d cmentarzy wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w jako ewangelicki, za\u0142o\u017cony pod koniec XIX wieku.\n\nPrzytocko, po niemiecku Pritzig, le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano w 1473 roku. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 parafialny, a w \u015bredniowieczu jego fili\u0105 by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u015awierznie (Gro\u00df Schwirsen). W 1576 roku \u015awierzno sta\u0142o si\u0119 siedzib\u0105 samodzielnej parafii. Parafia przytocka obejmowa\u0142a mi\u0119dzy innymi Rzechcino Du\u017ce i Ma\u0142e, P\u0142ocko oraz Misdow B; w 1907 roku wchodzi\u0142a w sk\u0142ad synodu miasteckiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a w Przytocku, po niemiecku Pritzig, by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w s\u0105siednim Pl\u00f6tzig, w synodzie s\u0142awie\u0144skim. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1260 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Pl\u00f6tzig, oddalon\u0105 o 3 kilometry. Pastorem by\u0142 superintendent Kurt M\u00fcller; poprawki do tego spisu podaj\u0105, \u017ce przeszed\u0142 w stan spoczynku.\n\nWed\u0142ug Jana Wilda w po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych dzia\u0142a\u0142a w Przytocku parafia ewangelicka licz\u0105ca czterystu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu wiernych (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 5 (246)/2023, s. 13). Marth\u0119 Klann i Wilhelma Radseka (Ratzka) z Przytocka wymienia on w\u015br\u00f3d \u015bwieckich lektor\u00f3w z powiatu miasteckiego, kt\u00f3rzy odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa tak\u017ce w Objezierzu (nr 3 (268)/2025, s. 13). W 1965 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 nieu\u017cytkowany i nale\u017ca\u0142 do Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Kawczu. 18 marca tego roku wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w jako przyk\u0142ad ryglowej budowli sakralnej z XVIII wieku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty zamkni\u0119cia ko\u015bcio\u0142a; cz\u0119\u015b\u0107 wyposa\u017cenia \u2014 siedemnastowieczna p\u0142askorze\u017aba \u201eOstatnia Wieczerza\u201d i mosi\u0119\u017cny \u015bwiecznik z XVII wieku \u2014 trafi\u0142a do ko\u015bcio\u0142a w Ciecholubiu. W latach 1971\u20131976 wyposa\u017cenie to przekazano z Ciecholubia do Muzeum Pomorza \u015arodkowego w S\u0142upsku. W obecnych wykazach zabytk\u00f3w rejestrowych z Przytocka figuruje park, bez ko\u015bcio\u0142a.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 799; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina K\u0119pice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934, s. 117\u2013118 (has\u0142a Pritzig i Gro\u00df-Schwirsen); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Przytocko, s. 110; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie: Ciecholub, Warcino\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 5 (246)/2023, s. 13; ten\u017ce, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie: Kwakowo i Objezierze\u201d, nr 3 (268)/2025, s. 13; Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025 (uchwa\u0142a nr XXX/325/2021 z 23 grudnia 2021 roku); \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1965, nr 6, poz. 38; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30.06.2026, s. 95; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 143 i 247.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina K\u0119pice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kepice/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 799","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 143 i 247","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025, uchwa\u0142a nr XXX/325/2021 Rady Miejskiej w K\u0119picach z dnia 23 grudnia 2021 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2022, poz. 201, s. 40","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2022&book=0&position=201"},{"typ":"artyku\u0142","tytul":"J. Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie: Ciecholub, Warcino\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 5 (246)/2023, s. 13","url":""},{"typ":"artyku\u0142","tytul":"J. Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie: Kwakowo i Objezierze\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 3 (268)/2025, s. 13","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0572","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.121857,"lng":16.824141,"name_de":"Pritzig","name_pl":"Przytocko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przywidz \u2014 po niemiecku Mariensee \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, nad jeziorem. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142 do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus), a w latach 1920\u20131939 \u2014 do powiatu Danziger H\u00f6he na terenie Wolnego Miasta Gda\u0144ska, wcielonego we wrze\u015bniu 1939 roku do Rzeszy.\n\nAndrzej Tomczak, za Kujotem, zaznacza, \u017ce do czas\u00f3w Reformacji istnia\u0142 w Przywidzu ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; w drugiej po\u0142owie XVI wieku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Mierzeszynie. Najstarszy \u015blad tutejszego miejsca grzebalnego prowadzi na wzg\u00f3rze nad jeziorem. Jakub Fankidejski, opisuj\u0105c utracone ko\u015bcio\u0142y dzisiejszej diecezji che\u0142mi\u0144skiej, przytoczy\u0142 zeznanie z\u0142o\u017cone w 1622 roku przed s\u0105dem starogardzkim przez sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioletniego Szymona Przywidzkiego, dawnego posiadacza wsi: gdy w 1589 roku pan Linda kupi\u0142 jej cz\u0119\u015b\u0107, ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 \u201eju\u017c bardzo spr\u00f3chnia\u0142y i podupad\u0142y\u201d, a wznie\u015b\u0107 go mia\u0142 \u2014 jak \u015bwiadek s\u0142ysza\u0142 od ojca i starych ludzi \u2014 gda\u0144ski mieszczanin Lickfeld. \u015awi\u0105tynia sta\u0142a wtedy \u201ena pi\u0119knem wzg\u00f3rzu, nad jeziorem krzewami doko\u0142a zaros\u0142em, gdzie p\u00f3\u017aniej by\u0142 cmentarz\u201d. P\u00f3\u0142tora wieku p\u00f3\u017aniej to samo miejsce opisa\u0142a wizytacja z lat 1765\u20131766: cmentarz przy \u00f3wczesnym ko\u015bciele nie by\u0142 jeszcze ogrodzony, a zmar\u0142ych chowano \u201ena cmentarzu w \u015brodku wsi, na miejscu gdzie dawniej by\u0142a \u015bwi\u0105tynia\u201d, r\u00f3wnie\u017c ogrodzonym jedynie wysadzonymi drzewami.\n\nLutera\u0144ski dziedzic postawi\u0142 nowy zb\u00f3r w innym miejscu, blisko zabudowa\u0144 dworskich; przez ca\u0142e XVII stulecie odprawiali w nim nabo\u017ce\u0144stwa niemieccy luteranie, a duchowny mieszka\u0142 na miejscu. W listopadzie 1701 roku biskup Stanis\u0142aw Szembek po\u015bwi\u0119ci\u0142 t\u0119 budowl\u0119 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka Ksawerego \u2014 a podczas mszy, jak notuje Fankidejski, licznie przybyli luteranie \u015bpiewali swoje niemieckie pie\u015bni. Dzie\u0144 podawany jest dwojako: Fankidejski pisze o niedzieli 3 listopada, dzieje parafii ewangelickiej spisane przez Brauera \u2014 o niedzieli 6 listopada; 3 listopada 1701 roku wypada\u0142 jednak w czwartek, niedziel\u0105 by\u0142 6 listopada. Dzieje tutejszej \u015bwi\u0105tyni w XVIII wieku notuj\u0105 te\u017c \u017ar\u00f3d\u0142a katolickie. Wizytacja z 20 stycznia 1703 roku zapisa\u0142a, \u017ce Przywidz by\u0142 dawniej w r\u0119kach w\u0142a\u015bcicieli wyznania lutera\u0144skiego, potem przeszed\u0142 do katolik\u00f3w, a tutejsz\u0105 kaplic\u0119 oddano im w 1702 roku staraniem biskupa Madali\u0144skiego i rekoncyliowano pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka Ksawerego (co do roku i osoby biskupa zapis ten r\u00f3\u017cni si\u0119 od relacji Fankidejskiego); wizytator doda\u0142 zdanie o dawnych czasach \u2014 je\u015bli wcze\u015bniej luteranie licznie przychodzili tu s\u0142ucha\u0107 nauk, to katolik\u00f3w jest teraz niewielu. Wizytacja Mierzeszyna, przeprowadzona nazajutrz, naliczy\u0142a w ca\u0142ej tamtejszej parafii, obejmuj\u0105cej w\u00f3wczas tak\u017ce Przywidz, osiemna\u015bcie os\u00f3b wyznania katolickiego i oko\u0142o sze\u015bciuset luteran\u00f3w. Wizytacja z lat 1710\u20131711 zapisa\u0142a, \u017ce kaplica w pa\u0142acu Lind\u00f3w s\u0142u\u017cy\u0142a przez wiele lat ewangelikom; gdy po \u015bmierci Lindy jego c\u00f3rka wysz\u0142a za Bernarda Trzci\u0144skiego i wr\u00f3ci\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego, biskup Stanis\u0142aw Szembek pojedna\u0142 kaplic\u0119 i sam odprawi\u0142 w niej pierwsz\u0105 msz\u0119 \u2014 ale uposa\u017cenia nie by\u0142o, dlatego brakowa\u0142o tu proboszcza i kapelana, przez co \u015bwi\u0105tynia wr\u00f3ci\u0142a do ewangelik\u00f3w, a wie\u015b przy\u0142\u0105czono do parafii w Mierzeszynie. W wizytacji z lat 1765\u20131766 zanotowano, \u017ce na Wielkanoc spowiada\u0142o si\u0119 tu tylko 57 os\u00f3b, \u201ebo inni byli luteranami\u201d.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego wyros\u0142a p\u00f3\u017aniejsza parafia ewangelicka, postawi\u0142 jeden cz\u0142owiek. Agathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 wznoszono od 1830 roku w\u0142asnym kosztem gda\u0144skiego kupca Steffensa, w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku: na \u00f3wczesnym cmentarzu katolickim, pod patronatem kr\u00f3lewskim, z ceg\u0142y i kamienia polnego, z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105 o dw\u00f3ch dzwonach i sze\u015bciog\u0142osowymi organami. Po\u015bwi\u0119cono j\u0105 w 1832 roku. W budowie pomog\u0142y okoliczne wsie, kt\u00f3rym obiecano przy\u0142\u0105czenie do nowej parafii. Przez pierwsze lata parafia by\u0142a parafi\u0105 tylko z nazwy: Harnoch notuje, \u017ce mimo po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a w 1832 roku nie mia\u0142a w\u0142asnego duchownego, a nabo\u017ce\u0144stwa i pos\u0142ugi sprawowali ksi\u0119\u017ca ze Skarszew, Przyja\u017ani i Lublewa; pierwszego duchownego ustanowiono dopiero w 1835 roku. Plebani\u0119 postawiono na nowo w 1838 roku, a w 1875 roku przy\u0142\u0105czono do parafii dwie okoliczne wsie. Wed\u0142ug Heidna jedn\u0105 morg\u0119 ziemi pod cmentarz podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi w 1866 roku dziedzic Przywidza von Jena.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje inn\u0105 wersj\u0119: zb\u00f3r lutera\u0144ski mia\u0142 wystawi\u0107 dziedzic Simon \u2014 zdanie to stoi w S\u0142owniku zaraz po wzmiance o rozbi\u00f3rce ko\u015bcio\u0142a katolickiego w 1851 roku. Fankidejski wylicza kolejnych w\u0142a\u015bcicieli Przywidza: od 1820 roku Steffens, od 1830 jego siostra Pickering, mieszkaj\u0105ca najcz\u0119\u015bciej w Liverpoolu, od 1841 Hugo Simon, potem przez kr\u00f3tki czas Puttkammer, a od 1865 major von Jena. Steffens i Simon to dwaj kolejni dziedzice tej samej wsi, a S\u0142ownik wspomina o Simonie przy rozbi\u00f3rce starego ko\u015bcio\u0142a katolickiego w 1851 roku. O samym zborze Fankidejski pisze, \u017ce sta\u0142 \u201ena dawniejszym katolickim cmentarzu ju\u017c od d\u0142u\u017cszego czasu\u201d \u2014 zgodnie z datowaniem Harnocha.\n\nLos starego ko\u015bcio\u0142a katolickiego jest znany co do miesi\u0105ca. Fankidejski pisze, \u017ce pod lutera\u0144skimi patronami popada\u0142 w ruin\u0119 mimo proces\u00f3w wytaczanych przez w\u0142adz\u0119 duchown\u0105, w 1849 roku zosta\u0142 zamkni\u0119ty na rozkaz policji, a gdy wy\u0142ama\u0142a si\u0119 jedna ze \u015bcian, w kwietniu 1851 roku dziedzic Hugo Simon kaza\u0142 go swoim ludziom rozebra\u0107. Zgadza si\u0119 to z relacj\u0105 Harnocha, kt\u00f3ry w 1890 roku pisze, \u017ce katolick\u0105 fili\u0119 rozebra\u0142 \u201eprzed oko\u0142o trzydziestu laty\u201d \u00f3wczesny ewangelicki w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Mariensee* 206 budynk\u00f3w mieszkalnych i 1473 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1273 ewangelik\u00f3w i 200 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 81 gospodarstw ch\u0142opskich i 61 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Mierzeszynie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zna w Mariensee tylko jedn\u0105 jednostk\u0119: obszar dworski, licz\u0105cy 312 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 256 ewangelik\u00f3w i 56 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przywidzu. Skal\u0119 parafii pokazuje statystyka Harnocha z 1890 roku, kt\u00f3ra przy tym ha\u015ble w diecezji Karthaus notuje 4257 dusz i 24 cmentarze ewangelickie \u2014 to liczby ca\u0142ej parafii, rozci\u0105gni\u0119tej na kilkana\u015bcie okolicznych wsi, nie samego Przywidza. W 1892 roku naliczono tu 266 mieszka\u0144c\u00f3w: 231 ewangelik\u00f3w, trzydziestu trzech katolik\u00f3w i dwie osoby wyznania moj\u017ceszowego. Spis z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 288 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 283 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a pi\u0119cioro po kaszubsku. Rubryki wyznaniowe tej tablicy podaj\u0105 wyznania osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej: w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 258 ewangelik\u00f3w, szesnastu katolik\u00f3w, jedna osoba innego albo nieokre\u015blonego wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego i o\u015bmioro \u017byd\u00f3w, a wszyscy kaszubskoj\u0119zyczni byli katolikami. Mariensee mia\u0142o wtedy w\u0142asny obw\u00f3d urz\u0119dowy i w\u0142asny urz\u0105d stanu cywilnego, a tak\u017ce w\u0142asne parafie: ewangelick\u0105 i katolick\u0105.\n\nZachowany murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w 1909 roku. Dzia\u0142a\u0142a tu r\u00f3wnie\u017c szko\u0142a ewangelicka, a katolicy mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Franciszka Ksawerego z 1903 roku. Tutejsi ewangelicy byli luteranami i wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego.\n\nKilka wiadomo\u015bci o tutejszej parafii z pocz\u0105tku XX wieku przechowa\u0142a prasa. W 1902 roku toczy\u0142o si\u0119 post\u0119powanie o wykup prawa wypasu, kt\u00f3re ko\u015bcio\u0142owi ewangelickiemu w Przywidzu przys\u0142ugiwa\u0142o wobec tutejszego maj\u0105tku. 31 sierpnia 1904 roku zmar\u0142 tutejszy pastor Mielitz, a pod koniec wrze\u015bnia posad\u0119 og\u0142oszono jako woln\u0105, z pensj\u0105 zasadnicz\u0105 1800 marek i zg\u0142oszeniami do konsystorza. W maju 1913 roku posad\u0119, z pensj\u0105 ju\u017c 2400 marek, og\u0142oszono do obsadzenia od 1 czerwca. Pod koniec sierpnia \u201eDer Reichsbote\u201d poda\u0142, \u017ce pastorem w Przywidzu zosta\u0142 duchowny pomocniczy Bartlau z Nitzwalde (wed\u0142ug almanachu parafii z 1927 roku obj\u0105\u0142 on jednak w tym roku parafi\u0119 w Lichnowach), lecz w pa\u017adzierniku posad\u0119, pozostaj\u0105c\u0105 pod patronatem kr\u00f3lewskim, og\u0142oszono ponownie jako woln\u0105. W grudniu 1913 roku tutejszego wikariusza synodu powiatowego Meinholda powo\u0142ano na pomocniczego duchownego wojskowego przy 5. Dywizji we Frankfurcie nad Odr\u0105, a w lutym 1914 roku pastorem w Przywidzu mianowano Gollina, kt\u00f3ry dot\u0105d zarz\u0105dza\u0142 parafi\u0105.\n\nPrzywidzki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u2014 dzi\u015b pod wezwaniem Kr\u00f3lowej R\u00f3\u017ca\u0144ca \u015awi\u0119tego \u2014 figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1694; wpisano go decyzj\u0105 z 18 lipca 1999 roku. W dawnym rejestrze wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego nosi\u0142 numer 1205.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz utraci\u0142 opiek\u0119 wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra go za\u0142o\u017cy\u0142a. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Uhlenberga. Karta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku podsumowuje jego stan s\u0142owami: \u201eZachowanych 7 element\u00f3w nagrobnych. Starodrzewu w zasadzie brak\u201d. Po grobach nie pozosta\u0142o wtedy \u017cadnego \u015bladu, a p\u0142yty nagrobne i \u017celiwne krzy\u017ce by\u0142y wmurowane w \u015bcian\u0119 ko\u015bcio\u0142a; najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 1830. Teren o powierzchni siedemnastu ar\u00f3w ogrodzony by\u0142 kratami i siatk\u0105 metalow\u0105 na kamiennej podmur\u00f3wce, a ze starych drzew ros\u0142y jedynie dwie lipy i d\u0105b.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1832 roku, konfirmacji od 1840 roku i wykaz komunikant\u00f3w od 1890 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1832\u2014 K 1890\u2014 Konf 1840\u2014. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1832\u201474. Vgl. Meisterswalde oben Nr. 31.\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 wzni\u00f3s\u0142 od 1830 roku w\u0142asnym kosztem kupiec Steffens, w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku, wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego zb\u00f3r wystawi\u0142 dziedzic Simon, a wed\u0142ug Fankidejskiego od 1830 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 ju\u017c do siostry Steffensa, Pickering.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 249 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 3456 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 8, nr 107; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 30\u201331, poz. 150; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 188\u2013190; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 421\u2013422; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 67; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 56\u201357, poz. 171; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119gi G26 (wizytacja 1710\u20131711), s. 133\u2013134, i G61 (wizytacja 1765\u20131766), s. 78\u201380; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119ga G25 (wizytacja 1703), s. 216; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 11 czerwca 2026 roku); U. Kerntopf za W. Brauerem (1978), dzieje parafii ewangelickiej Mariensee; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 317; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Przywidzu, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117\u2013118, pozycja 241; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31; \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 9 wrze\u015bnia 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 wrze\u015bnia 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 wrze\u015bnia 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 4 maja 1913 roku, s. 25 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 31 sierpnia 1913 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 12 pa\u017adziernika 1913 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 31 grudnia 1913 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 8 lutego 1914 roku, s. 35 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"U. Kerntopf, serwis \u201ePommern/Westpreu\u00dfen\u201d (pom-wpru.kerntopf.com) \u2014 dzieje parafii ewangelickich, strona evkirche/mariensee.htm","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/mariensee.htm","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Kerntopf evkirche/mariensee.htm + Wikipedia DE (Mariensee=Przywidz)"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"de.wikipedia.org \u2014 Mariensee (Przywidz)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Kerntopf evkirche/mariensee.htm + Wikipedia DE (Mariensee=Przywidz)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 420","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117\u2013118, pozycja 241","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 9 wrze\u015bnia 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FK2AYOGM4WSK3N2XECDPLZ3G65USFSYL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 wrze\u015bnia 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/34F27GHCEWLNABL26VPHC7R5SUJK52NJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 wrze\u015bnia 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YPRPHPOVFDBID6HVU54DWHHHLGO7YQ4F"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 4 maja 1913 roku, s. 25 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FD4KVT5MXBP47OHYS4AWWUY3K2VRAAPZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 31 sierpnia 1913 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PL2345QXHMOT35VIA5XD4MDLWE6JOFN3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 12 pa\u017adziernika 1913 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VOKPKE2LMRJIWJWB53HF2L4ZGY4BBUF3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 31 grudnia 1913 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YPDEMKJPAETHF7YUVIC6B6L2D2OL2DGP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 8 lutego 1914 roku, s. 35 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KSKLA74IKNESPKZATOF2RGFKL6YZUH5W"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 317","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0254","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.194987,"lng":18.324422,"name_de":"Mariensee","name_pl":"Przywidz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przywidz \u2014 po niemiecku Mariensee \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, na katolicko-ewangelickim pograniczu Kaszub. Sama nazwa niemiecka wskazuje pierwotne wezwanie ko\u015bcio\u0142a: Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, a przed Reformacj\u0105 najwa\u017cniejszy odpust przypada\u0142 tu na Narodzenie Panny Maryi.\n\nOstatni tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, neogotycka budowla ceglana z jedn\u0105 wie\u017c\u0105, stan\u0105\u0142 w latach 1909\u20131910 nad jeziorem. Dzi\u015b jest rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej R\u00f3\u017ca\u0144ca \u015awi\u0119tego, wpisanym do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1694 dnia 18 lipca 1999 roku. Kaplic\u0105 cmentarn\u0105 jest natomiast ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka Ksawerego z 1903 roku.\n\nW 1294 roku Privisa (Mariensee) znalaz\u0142a si\u0119 w nadaniu ksi\u0119cia M\u015bciwoja II dla cysters\u00f3w z Eldeny, ale Hugo Schuch w\u0105tpi, czy powsta\u0142 tu kiedykolwiek prawdziwy klasztor. Oko\u0142o 1419 roku Przywidz otrzyma\u0142 prawo che\u0142mi\u0144skie. Dietrichswalde, dzi\u015b cz\u0119\u015b\u0107 Przywidza, nadano w 1425 roku Dietrichowi von Logendorf na prawie magdeburskim; sta\u0142a tam wtedy stara huta szk\u0142a. W 1429 roku cz\u0119\u015b\u0107 jeziora Mariensee wraz z Glasbergiem przypad\u0142a burmistrzowi gda\u0144skiemu Gertowi von der Beke. Andrzej Tomczak, za Kujotem, zaznacza, \u017ce do czas\u00f3w Reformacji istnia\u0142 w Przywidzu ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; w drugiej po\u0142owie XVI wieku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Mierzeszynie.\n\nDzieje tutejszej \u015bwi\u0105tyni daj\u0105 si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 nazwisko po nazwisku i s\u0105 to dzieje w\u0142asno\u015bci ziemskiej. W XVI wieku wie\u015b trzymali Przywidzcy, oko\u0142o 1589 roku przyszli Lindowie, od 1700 roku Trzci\u0144scy, od 1788 Trembeccy, w 1820 roku Steffens, w 1830 jego siostra Pickering, od 1841 roku Hugo Simon, potem przez kr\u00f3tki czas Puttkammerowie, a od 1865 roku major von Jena; wszyscy oni byli zarazem patronami ko\u015bcio\u0142a.\n\nFankidejski (s. 188) przytacza zeznanie, kt\u00f3re w 1622 roku z\u0142o\u017cy\u0142 przed s\u0105dem starogardzkim sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioletni Szymon Przywidzki: od ojca i innych starych ludzi s\u0142ysza\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 budowa\u0142 jaki\u015b gda\u0144ski mieszczanin Lickfeld. Wed\u0142ug tego samego zeznania budowla by\u0142a ju\u017c bardzo spr\u00f3chnia\u0142a i podupad\u0142a, gdy w 1589 roku pan Linda kupi\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 wioski. Fankidejski podaje te\u017c, \u017ce w czasie wojny Gda\u0144ska z Batorym cenniejsze sprz\u0119ty ko\u015bcielne schowano \u201ew Pr\u0105gowie\u201d, a ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 wtedy na wzg\u00f3rzu nad jeziorem, gdzie p\u00f3\u017aniej by\u0142 cmentarz. Gda\u0144ski kupiec Nikolaus von der Linde naby\u0142 maj\u0105tek w latach 1589\u20131599 i wzni\u00f3s\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 ale w innym miejscu, blisko zabudowa\u0144 dworskich. Heidn przytacza zeznanie s\u0119dziwego Simona Przywidzkiego, z\u0142o\u017cone w 1622 roku przed s\u0105dem w Starogardzie: pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki postawi\u0142 w Przywidzu gda\u0144ski mieszczanin Lickfett, oko\u0142o 1550 roku wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bciciel wsi.\n\nWizytacja archidiakona pomorskiego Krzysztofa Antoniego Szembeka z 1703 roku opisuje t\u0119 budowl\u0119: drewniana, kryta dranicami, z kryptami grzebalnymi pod pod\u0142og\u0105, z jednym o\u0142tarzem i dwoma ma\u0142ymi dzwonami nad dachem; wizytacja z 1710 roku, przeprowadzona z polecenia biskupa Szaniawskiego, umieszcza j\u0105 \u201ein atrio aulae\u201d, czyli na dziedzi\u0144cu dworu. Przez ca\u0142y wiek siedemnasty odprawiali w niej nabo\u017ce\u0144stwa liczni luteranie, a duchowny mieszka\u0142 na miejscu. Kolejni predykanci to Johannes Pischel (do 1605), Martin Schmechel (1635\u20131639), Michael Wundsch (przed 1690 rokiem; zmar\u0142 w 1699 jako pastor w Gniewie) i Christoph Vizichius (1700\u20131701; wed\u0142ug Aleksandra Klempa, 1994, s. 217, by\u0142 duchownym w Przywidzu najp\u00f3\u017aniej w 1697 roku, a 6 listopada 1701 roku zosta\u0142 st\u0105d wygnany). Heidn wymienia te\u017c pastor\u00f3w z po\u0142owy siedemnastego wieku, Jacoba Gorb\u00e4ndta (oko\u0142o 1640\u20131652) i Gottfrieda Rombauma (1653). Aleksander Klemp (1994, s. 216\u2013217) dodaje, \u017ce od 1634 roku zborem w Przywidzu opiekowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Jan Albinus, pastor w Lublewie, a Micha\u0142 Wundsch zosta\u0142 duchownym w Przywidzu w 1668 roku i w 1690 roku obj\u0105\u0142 urz\u0105d pastora w Sztumie (\ud83d\udfe1 Ksi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich podaje dla niego w Przywidzu lata 1674\u20131690); Wundsch by\u0142 autorem kaza\u0144 pogrzebowych po\u015bwi\u0119conych Annie Ludgardzie von der Linde (Gda\u0144sk 1678) i Krystynie von der Linde (Gda\u0144sk, prawdopodobnie 1688).\n\nBarbara von der Linde, ostatnia dziedziczka, po\u015blubi\u0142a katolika Bernharda von Kanden Trzci\u0144skiego i przesz\u0142a na katolicyzm. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 92) kolejno\u015b\u0107 by\u0142a inna: Barbara Bogumi\u0142a von der Linde najpierw zosta\u0142a katoliczk\u0105, a \u201ewkr\u00f3tce po rewokacji wysz\u0142a za m\u0105\u017c za gorliwego katolika, genera\u0142a B. Trzci\u0144skiego\u201d. Biskup Stanis\u0142aw Szembek, wizytuj\u0105cy w\u0142a\u015bnie ko\u015bcio\u0142y pomorskie, zjecha\u0142 6 listopada 1701 roku do Przywidza, pokropi\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119, po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 na nowo i nada\u0142 jej wezwanie \u015bwi\u0119tego Franciszka Ksawerego. Co dzia\u0142o si\u0119 tego dnia, \u017ar\u00f3d\u0142a opisuj\u0105 r\u00f3\u017cnie. Wed\u0142ug przekazu ewangelickiego ko\u015bci\u00f3\u0142 odebrano luteranom z udzia\u0142em \u017co\u0142nierzy, duchownego wyp\u0119dzono, a ewangelickiego nauczyciela Georga Gronerta zmuszono, by podczas katolickiego nabo\u017ce\u0144stwa \u015bpiewa\u0142 chora\u0142 \u201eZ g\u0142\u0119boko\u015bci wo\u0142am do Ciebie\u201d. Aleksander Klemp (1994, s. 158) pisze, \u017ce w 1701 roku widocznie obawiano si\u0119 luteran\u00f3w z Przywidza, skoro w\u0142a\u015bciciel wsi, genera\u0142 B. Trzci\u0144ski, przekazywa\u0142 katolikom tutejszy zb\u00f3r w asy\u015bcie szlachty i wojska. Fankidejski, korzystaj\u0105cy z akt rewindykacyjnych ko\u015bcio\u0142a, pisze inaczej: biskup sam odprawi\u0142 msz\u0119, w czasie kt\u00f3rej licznie przybyli luteranie \u015bpiewali swoje niemieckie psalmy i pie\u015bni, kazanie niemieckie powiedzia\u0142 ojciec Marquart z zakonu \u015bwi\u0119tej Brygidy z Gda\u0144ska, a jemu te\u017c biskup odda\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w zarz\u0105d. Podaje przy tym dzie\u0144: niedziela 3 listopada 1701 roku.\n\nDzieje \u015bwi\u0105tyni w XVIII wieku opisuj\u0105 te\u017c \u017ar\u00f3d\u0142a katolickie. Wizytacja z 20 stycznia 1703 roku opisuje zmian\u0119, jaka zasz\u0142a w tej wsi: Przywidz by\u0142 dawniej w r\u0119kach w\u0142a\u015bcicieli wyznania lutera\u0144skiego, potem przeszed\u0142 do katolik\u00f3w, a tutejsz\u0105 kaplic\u0119 oddano im w 1702 roku staraniem biskupa Madali\u0144skiego i rekoncyliowano pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka Ksawerego (co do roku i osoby biskupa streszczenie tej wizytacji r\u00f3\u017cni si\u0119 od relacji Fankidejskiego, kt\u00f3ry podaje listopad 1701 roku i biskupa Stanis\u0142awa Szembeka). Wizytator zanotowa\u0142 przy tym zdanie o dawnych czasach: je\u015bli wcze\u015bniej luteranie licznie przychodzili tu s\u0142ucha\u0107 nauk, to katolik\u00f3w jest teraz niewielu. Wizytacja archidiakona pomorskiego Jana Kazimierza Jugowskiego (w innym zapisie: Jurgowskiego) z lat 1710\u20131711, przeprowadzona z polecenia biskupa Konstantego Felicjana Szaniawskiego, zapisa\u0142a z kolei, \u017ce kaplica w pa\u0142acu Lind\u00f3w s\u0142u\u017cy\u0142a przez wiele lat ewangelikom; gdy po \u015bmierci Lindy jego c\u00f3rka przesz\u0142a na katolicyzm, biskup Stanis\u0142aw Szembek pojedna\u0142 kaplic\u0119 i sam odprawi\u0142 w niej pierwsz\u0105 msz\u0119 \u2014 ale uposa\u017cenia nie by\u0142o i dlatego, jak podaje repertorium wizytacji ks. Witolda Kujawskiego, brakowa\u0142o tu proboszcza i kapelana, przez co \u015bwi\u0105tynia wr\u00f3ci\u0142a do ewangelik\u00f3w, a wie\u015b przy\u0142\u0105czono do parafii w Mierzeszynie. Fankidejski podaje, \u017ce w 1722 roku, jak g\u0142osi\u0142 napis nad drzwiami, obok starego, dawniej lutera\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry obalono, wystawiono nowy i wi\u0119kszy; za wizytacj\u0105 Trochowskiego opisuje go jako budowl\u0119 w konstrukcji szkieletowej, z wie\u017c\u0105 i zakrysti\u0105, kryt\u0105 dach\u00f3wk\u0105, o dziewi\u0119ciu oknach i dw\u00f3ch kryptach grzebalnych. W wizytacji generalnej Bart\u0142omieja Trochowskiego z lat 1765\u20131766 zanotowano, \u017ce na Wielkanoc spowiada\u0142o si\u0119 tu tylko 57 os\u00f3b, \u201ebo inni byli luteranami\u201d, a do parafii nale\u017ca\u0142y Przywidz, Klonowo Dolne, Klonowo G\u00f3rne, Jakubska Huta, Pomlewo, Glasbarg i Szembak z kilkoma pustkowiami. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 157) pod koniec XVII wieku istnia\u0142a w Przywidzu liczna parafia lutera\u0144ska, ale po likwidacji zboru na pocz\u0105tku XVIII wieku wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w osady i wybudowa\u0144 przesz\u0142a w nast\u0119pnych dziesi\u0119cioleciach na katolicyzm; autor przypuszcza, \u017ce tutejsi luteranie gremialnie porzucili swoje dotychczasowe wyznanie dopiero w drugiej po\u0142owie XVIII wieku, mi\u0119dzy innymi w nast\u0119pstwie misji jezuickiej. Przyk\u0142ad Przywidza wskazuje wed\u0142ug niego, \u017ce likwidacja zboru nie poci\u0105ga\u0142a za sob\u0105 natychmiastowego przej\u015bcia ludno\u015bci ewangelickiej na katolicyzm.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Przywidz nale\u017ca\u0142 do Anny Kalkstein z domu Paw\u0142owskiej, od 1751 roku do Adama Kanden-Trzci\u0144skiego, a od 1768 roku do jego syna Franciszka Ksawerego, kt\u00f3ry w wykazie wasali z lat 1774\u20131775 figuruje jako 35-letni by\u0142y pu\u0142kownik polski, mieszkaj\u0105cy w Klein-Watkowitz.\n\nBez w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ewangelicy trwali ponad sto lat. Dopiero gda\u0144ski kupiec K. W. G. Steffens, kt\u00f3ry naby\u0142 maj\u0105tek w 1820 roku, zbudowa\u0142 wraz z rodzin\u0105 w latach 1830\u20131832 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, po\u015bwi\u0119cony 22 lipca 1832 roku; pierwszym pastorem zosta\u0142 w 1835 roku Karl Wilhelm Wiederhold.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 z lat 1830\u20131832 wzniesiono na \u00f3wczesnym cmentarzu katolickim, a w budowie pomog\u0142y okoliczne wsie z parafii Lublewo Gda\u0144skie (L\u00f6blau), Skarszewy (Sch\u00f6neck), Szymbark (Sch\u00f6nberg) i Przyja\u017a\u0144 (Rheinfeld), kt\u00f3rym obiecano przy\u0142\u0105czenie do nowej parafii; by\u0142a to stoj\u0105ca pod patronatem kr\u00f3lewskim budowla na planie prostok\u0105ta, z ceg\u0142y i kamienia polnego, ustawiona z p\u00f3\u0142nocy na po\u0142udnie, z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105 z kopu\u0142\u0105 i dwoma dzwonami przy szczycie p\u00f3\u0142nocnym oraz organami o sze\u015bciu g\u0142osach. Mimo po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a w 1832 roku parafia przez pierwsze lata nie mia\u0142a w\u0142asnego duchownego \u2014 nabo\u017ce\u0144stwa i pos\u0142ugi sprawowali duchowni ze Skarszew, Przyja\u017ani i Lublewa Gda\u0144skiego, a\u017c do ustanowienia pastora w 1835 roku; plebani\u0119 zbudowano na nowo w 1838 roku. Harnoch liczy w parafii 4257 dusz i 24 cmentarze ewangelickie, a w roku sprawozdawczym 190 chrzt\u00f3w, 107 konfirmacji, 37 \u015blub\u00f3w, 2670 komunikant\u00f3w i 142 pogrzeby. Harnoch przytacza za aktami ko\u015bcielnymi przekaz, \u017ce na placu pod ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki sta\u0142 ju\u017c mniej wi\u0119cej 150\u2013190 lat wcze\u015bniej dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, na kt\u00f3rego fundamenty natrafiano przy budowie, a w pobliskim lasku przy drodze do Ko\u015bcierzyny pokazywano jeszcze miejsce, gdzie ostatni duchowny ewangelicki, wyp\u0119dzony przez katolik\u00f3w, odprawi\u0142 ze sw\u0105 gmin\u0105 Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105.\n\nWed\u0142ug Heidna, gdy w 1829 roku Steffens wyst\u0105pi\u0142 do rejencji o zbudowanie nowego ko\u015bcio\u0142a na terenie tak zwanego cmentarza, sprzeciwili si\u0119 katolicy, a tak\u017ce ewangeliccy pastorzy z Przyja\u017ani i z Lublewa, kt\u00f3rzy obawiali si\u0119 uszczuplenia swoich dochod\u00f3w. Nowa parafia liczy\u0142a oko\u0142o 3000 dusz; w 1833 roku otrzyma\u0142a zgod\u0119 na w\u0142asnego duchownego i obietnic\u0119 400 talar\u00f3w rocznej zapomogi pa\u0144stwowej. W 1852 roku zamiast rozbudowy ko\u015bcio\u0142a zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 w Mierzeszynie i wydzielono tam osobn\u0105 parafi\u0119. W 1868 roku von Jena odkupi\u0142 za 2510 talar\u00f3w dzia\u0142k\u0119 le\u015bn\u0105 nad jeziorem, zobowi\u0105zuj\u0105c si\u0119 zachowa\u0107 ten las, \u201eozdob\u0119 jeziora\u201d; po 1945 roku nazywano go Lasem Ko\u015bcielnym.\n\nW XIX wieku ludno\u015b\u0107 by\u0142a tu w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Mariensee* 206 budynk\u00f3w mieszkalnych i 1473 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1273 ewangelik\u00f3w i 200 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 81 gospodarstw ch\u0142opskich i 61 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Mierzeszynie. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik topograficzno-statystyczny rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku zastaje we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z plebani\u0105 i organist\u00f3wk\u0105 oraz dwie szko\u0142y ewangelickie, a o dawnym ko\u015bciele filialnym katolickim pisze, \u017ce go rozebrano, a wiernych przydzielono do Mierzeszyna. Wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku obszar dworski Mariensee liczy\u0142 312 mieszka\u0144c\u00f3w: 256 ewangelik\u00f3w i 56 katolik\u00f3w. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 w obszarze dworskim Mariensee 288 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 283 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku; tablica podaje wyznania osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej i w\u015br\u00f3d m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku wykazuje 258 ewangelik\u00f3w, 16 katolik\u00f3w, jedn\u0105 osob\u0119 innego albo nieokre\u015blonego wyznania i osiem os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego.\n\nStary ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano w 1908 roku, a nowy, w formach nawi\u0105zuj\u0105cych do budownictwa krzy\u017cackiego, po\u015bwi\u0119cono 4 kwietnia 1910 roku. Z inwentarza parafii Piotr Birecki przytacza obraz o\u0142tarzowy \u201ePozw\u00f3lcie dziatkom przychodzi\u0107 do mnie\u201d oraz portrety pastor\u00f3w p\u0119dzla gda\u0144skich malarzy Wiedeholda i Liebreicha; organy do nowego ko\u015bcio\u0142a zbudowa\u0142 w 1910 roku elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka.\n\nPo Wiederholdzie, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu w latach 1835\u20131876, parafi\u0119 prowadzili kolejno Schwanebeck (1878), Friedrich Wilhelm Mielitz (1878\u20131904), Otto Eduard Wilhelm Janz (1904\u20131913), Stachowitz (1913\u20131923), Ernst M\u00fchlradt (1923\u20131928) i Hass (1929\u20131940). Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 3448 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1878 roku Johann Mielitz. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Przywidzu liczy\u0142a wtedy 3383 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1923 roku Ernst M\u00fchlradt.\n\nDo 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, gdzie wesz\u0142a w sk\u0142ad istniej\u0105cego ju\u017c wcze\u015bniej powiatu Danziger H\u00f6he (prawa gminy w 1929 roku), a w latach 1939\u20131945 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen). Nie by\u0142 to teren mennonicki \u2014 osadnictwo ol\u0119derskie dotyczy\u0142o \u017bu\u0142aw, nie Wy\u017cyny. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105 wysiedlono, a parafia wygas\u0142a. Wed\u0142ug opracowania dziej\u00f3w ko\u015bcio\u0142a na stronie przywidz.org, opartego na pracy Franciszka Grzegorzewskiego o dziejach Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Przywidzu, kilka lat po wojnie \u00f3wczesne w\u0142adze przekaza\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 do dyspozycji parafii katolickiej w Przywidzu.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eMariensee\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 duplikaty ksi\u0105g z lat 1832\u20131874, czyli odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom, cz\u0119sto jedyne, co przetrwa\u0142o. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1832 roku, ksi\u0119gi konfirmacji od 1840 i wykaz komunikant\u00f3w od 1890 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1832\u2014 K 1890\u2014 Konf 1840\u2014. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1832\u201474. Vgl. Meisterswalde oben Nr. 31.\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. S\u0142ownik geograficzny przedstawia budow\u0119 zboru inaczej: ko\u015bci\u00f3\u0142 i szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 notuje na miejscu, ale zb\u00f3r lutera\u0144ski na katolickim cmentarzu przypisuje dziedzicowi Simonowi, a rok 1851 podaje \u2014 za Fankidejskim \u2014 jako dat\u0119 rozbi\u00f3rki starego ko\u015bcio\u0142a katolickiego; wed\u0142ug Harnocha zb\u00f3r na cmentarzu katolickim zbudowano w latach 1830\u20131832, a Heidn przypisuje budow\u0119 Steffensowi, kt\u00f3ry naby\u0142 maj\u0105tek w 1820 roku. Wed\u0142ug Heidna ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano w 1715 roku i postawiono w innym miejscu; Fankidejski podaje, \u017ce napis nad drzwiami nowego ko\u015bcio\u0142a datowa\u0142 jego budow\u0119 na 1722 rok, a stan\u0105\u0142 on obok starego. Fankidejski podaje jako dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia niedziel\u0119 3 listopada 1701 roku, Heidn jako dzie\u0144 odebrania ko\u015bcio\u0142a ewangelikom \u2014 6 listopada 1701 roku. Heidn nazywa fundatora pierwszego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego Lickfettem, Fankidejski za\u015b budowniczego dawnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 Lickfeldem; obaj powo\u0142uj\u0105 si\u0119 na zeznanie Szymona Przywidzkiego z 1622 roku. Repertorium wizytacji ks. Witolda Kujawskiego nazywa Stanis\u0142awa Szembeka biskupem kujawsko-pomorskim, Heidn biskupem che\u0142mi\u0144skim (\u201eBischof von Kulm\u201d). Almanach z 1897 roku nazywa pastora urz\u0119duj\u0105cego od 1878 roku Johannem Mielitzem, a wykaz pastor\u00f3w podaje imiona Friedrich Wilhelm.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Michael Wundsch (1674\u20131690), Carl Wilhelm Wiederhold (1835), Johann Friedrich Wilhelm Mielitz (1878), Otto Eduard Wilhelm Janz (1905), Robert Stachowitz (1919\u20131923), Ernst Alex Franz Michael M\u00fchlradt (1923), Friedrich Hass (1929), Wolfgang Troyke (1941).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 422; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 8, nr 107; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 9\u201311 (Kreis Danziger H\u00f6he) i s. 30, poz. 150; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Karthaus, s. 56\u201357, poz. 171; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 188\u2013189; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 67; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119gi G26, s. 134, i G61, s. 79\u201380; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), ksi\u0119ga G25, s. 275\u2013277 (wizytacja 1703); U. Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com \u2014 dzieje parafii ewangelickiej Mariensee (za W. Brauerem, W. Heidnem, kronik\u0105 ko\u015bcieln\u0105 powiatu kartuskiego pod redakcj\u0105 P. Laua i H. Neumeyerem); serwis gminy Przywidz \u2014 opis zabytk\u00f3w; \u201eHistoria ko\u015bcio\u0142a przywidzkiego\u201d, przywidz.org (opracowanie na podstawie F. Grzegorzewskiego, \u201eDzieje Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Przywidzu\u201d; kopia archiwalna z 12 maja 2015 roku); \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig\u201d, Danzig 1869, cz. 1, s. 117; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 208, 223, 231; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 16\u201317; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 23\u201324; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 315\u2013317; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 662 (s. 26), nr 1460 (s. 157); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117\u2013118, pozycja 241; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 45, 60; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 99\u2013101; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 726, 869; t. 4, s. 1187, 1223; t. 6, s. 1742; t. 7, s. 1860, 1977, 2027; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 92, 157\u2013158, 216\u2013217.*","built_year":1909,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"genealogia","tytul":"Uwe Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com \u2014 evkirche/mariensee.htm","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/mariensee.htm"},{"typ":"strona lokalna","tytul":"przywidz.org \u2014 Historia ko\u015bcio\u0142a przywidzkiego","url":"https://web.archive.org/web/20150512022720/http://przywidz.org/historia/grzegorzewski-franciszek/historia-kosciola-przywidzkiego"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"\u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig\u201d, Danzig 1869, cz. 1","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/29516"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 422","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 662 (s. 26), nr 1460 (s. 157)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117\u2013118, pozycja 241","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 45, 60","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 99\u2013101","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 3, s. 726, 869; t. 4, s. 1187, 1223; t. 6, s. 1742; t. 7, s. 1860, 1977, 2027","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 315\u2013317","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 92, 157\u2013158, 216\u2013217","url":""}]},"gps_precision":"CM-0254 Przywidz (przybli\u017cenie)","id":"KOS-0180","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19682,"lng":18.32364,"name_de":"Mariensee","name_pl":"Przywidz \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Mariensee, 1909\u20131910)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Pszcz\u00f3\u0142kach le\u017cy oko\u0142o p\u00f3\u0142tora kilometra na wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, przy dzisiejszym czynnym cmentarzu rzymskokatolickim. Karta ewidencyjna w zasobie Narodowego Instytutu Dziedzictwa prowadzi to miejsce jako \u201ecmentarz ewangelicki, ob. rzymskokatolicki\u201d i umieszcza tutaj; do rejestru zabytk\u00f3w cmentarz nie jest wpisany. To samo miejsce wskazali jako teren dawnego cmentarza ewangelickiego mieszka\u0144cy, z kt\u00f3rymi autor atlasu rozmawia\u0142 w pa\u017adzierniku 2026 roku; cmentarz przy ulicy Ko\u015bcielnej uwa\u017caj\u0105 za katolicki i nie pami\u0119taj\u0105 na nim nagrobk\u00f3w ewangelickich. Teren by\u0142 wtedy trawnikiem pod starymi drzewami, bez widocznych nagrobk\u00f3w, a tu\u017c obok stoj\u0105 wsp\u00f3\u0142czesne groby katolickie. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, w wykazie gminy Pszcz\u00f3\u0142ki, miejscowo\u015b\u0107 Pszcz\u00f3\u0142ki ma jedn\u0105 pozycj\u0119 cmentarn\u0105 \u2014 numer czterdzie\u015bci dwa, \u201ecmentarz katolicki, parafialny\u201d przy ulicy Ko\u015bcielnej; osobnej kaplicy cmentarnej wykaz nie notuje.\n\nPszcz\u00f3\u0142ki, po niemiecku Hohenstein, pojawiaj\u0105 si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach 1 stycznia 1307 roku, gdy palatyn Swenza i s\u0119dzia Bogussa po\u015bwiadczyli w Gda\u0144sku ugodowe zako\u0144czenie sporu granicznego mi\u0119dzy klasztorem oliwskim a Trzebieborem z Hohenstein. Polsk\u0105 nazw\u0119 podaje John Muhl, t\u0142umacz\u0105c j\u0105 jako Bienendorf. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau), a w 1920 roku wraz z okolic\u0105 znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, w powiecie Danziger H\u00f6he. W latach 1939\u20131945 Pszcz\u00f3\u0142ki nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 143 mieszka\u0144c\u00f3w: 73 luteran\u00f3w i 70 katolik\u00f3w, a wie\u015b przypisuje do parafii lutera\u0144skiej w R\u0119bielczu (w tym spisie zapisanym jako Rambetsch). Spis z 1869 roku, przytoczony w *S\u0142owniku geograficznym*, podaje 475 mieszka\u0144c\u00f3w w 38 domach, w tym 253 katolik\u00f3w i 222 ewangelik\u00f3w. W tym spisie wie\u015b liczy\u0142a pi\u0119tna\u015bcie gburskich posiade\u0142 i siedem zagr\u00f3d, a szko\u0142\u0119 mia\u0142a ewangelick\u0105. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 502 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 261 ewangelik\u00f3w, 239 katolik\u00f3w i dwoje \u017byd\u00f3w.\n\nW R\u0119bielczu, po niemiecku Rambeltsch, mieli parafi\u0119 tutejsi ewangelicy, a katolicy \u2014 w Mi\u0142ob\u0105dzu. Tak podaj\u0105 *S\u0142ownik geograficzny* i wykaz gmin z 1885 roku, kt\u00f3ry wymienia Hohenstein w powiecie tczewskim na stronie dwudziestej \u00f3smej, pod pozycj\u0105 dziesi\u0105t\u0105. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w R\u0119bielczu; katolicy \u2014 do parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wed\u0142ug Muhla w 1778 roku rz\u0105d pruski rozstrzygn\u0105\u0142, \u017ce ewangeliccy mieszka\u0144cy Pszcz\u00f3\u0142ek mog\u0105 \u2014 mimo sprzeciwu katolickiego proboszcza z Mi\u0142ob\u0105dza \u2014 trzyma\u0107 si\u0119 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w R\u0119bielczu.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia cmentarz ewangelicki w Pszcz\u00f3\u0142kach w\u015br\u00f3d trzech cmentarzy parafii w R\u0119bielczu, licz\u0105cej wtedy 1245 ewangelik\u00f3w. W Pszcz\u00f3\u0142kach murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki po\u015bwi\u0119cono uroczy\u015bcie 18 pa\u017adziernika 1931 roku, a w listopadzie 1934 roku wstawiono do niego nowe organy, dzie\u0142o gda\u0144skiego organmistrza Goebla. W 1932 roku w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzymali katolicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: John Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), has\u0142o Hohenstein; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau \u2014 Kreis Dirschau, s. 28\u201329, poz. 10; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o Pszcz\u00f3\u0142ki; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 198\u2013199, nr 56; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (Pomorski Wojew\u00f3dzki Konserwator Zabytk\u00f3w), gmina Pszcz\u00f3\u0142ki, poz. 42; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 19\u201320; relacja mieszka\u0144c\u00f3w i ogl\u0119dziny terenowe autora atlasu, 15 pa\u017adziernika 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 42\u201343, pozycja 105.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mapcarta.com, has\u0142o \u201eStary cmentarz parafialny w Pszcz\u00f3\u0142kach\u201d [kopia archiwalna 2009-10-05]","url":"https://web.archive.org/web/20091005012022/http://mapcarta.com:80/","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Stary cmentarz parafialny w Pszcz\u00f3\u0142kach \u2014 Mapcarta / parafiapszczolki.pl [kopia archiwalna 2009-10-05]"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Stary cmentarz parafialny w Pszcz\u00f3\u0142kach \u2014 parafiapszczolki.pl","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Stary cmentarz parafialny w Pszcz\u00f3\u0142kach \u2014 Mapcarta / parafiapszczolki.pl [kopia archiwalna 2009-10-05]"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o Pszcz\u00f3\u0142ki","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Relacja mieszka\u0144c\u00f3w i ogl\u0119dziny terenowe, wizyta autora atlasu 15 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 42\u201343, pozycja 105","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0261","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/cm_pszczolki/pszczolki_01_teren.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.17375,"lng":18.71916,"name_de":"Hohenstein","name_pl":"Pszcz\u00f3\u0142ki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Pszcz\u00f3\u0142kach (niem. Hohenstein). Miejscowo\u015b\u0107 od 1920 r. w Kreis Danziger H\u00f6he Wolnego Miasta Gda\u0144ska (wcze\u015bniej Kreis Dirschau i Landkreis Danzig; 1939\u20131945 Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen), na obszarze o przewadze ludno\u015bci ewangelickiej \u2014 lutera\u0144skiej i unijnej (staropruskiej), nie mennonickiej. Miejscowa ludno\u015b\u0107 ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii w R\u0119bielczu (Rambeltsch), katolicka do Mi\u0142ob\u0105dza (M\u00fchlbanz); spis z 1869 r. notuje 253 katolik\u00f3w i 222 ewangelik\u00f3w. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono dopiero w 1931 r. (obiekt odr\u0119bny), wi\u0119c cmentarz jest od niego starszy. Istnienie osobnej kaplicy cmentarnej pozostaje niepotwierdzone i wymaga weryfikacji w terenie [?]. Obiekt ma identyczne wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne co s\u0105siedni wpis (CM-0261) \u2014 mo\u017cliwy duplikat tego samego za\u0142o\u017cenia. Losy cmentarza po 1945 r. nieudokumentowane.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Stary cmentarz parafialny w Pszcz\u00f3\u0142kach \u2014 Mapcarta [kopia archiwalna 2009-10-05]","url":"https://web.archive.org/web/20091005012022/http://mapcarta.com:80/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0262","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.17352,"lng":18.69599,"name_de":"Hohenstein","name_pl":"Pszcz\u00f3\u0142ki \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Pszcz\u00f3\u0142kach stoi w centrum wsi. Wed\u0142ug Johna Muhla w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Pszcz\u00f3\u0142kach uroczy\u015bcie po\u015bwi\u0119cono 18 pa\u017adziernika 1931 roku. Wed\u0142ug tego samego autora w listopadzie 1934 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 nowe organy, zbudowane przez gda\u0144skiego organmistrza Goebla. Wed\u0142ug Polski Niezwyk\u0142ej budynek stoi pusty, a pr\u00f3by przystosowania go do innych cel\u00f3w spe\u0142z\u0142y na niczym. W pa\u017adzierniku 2026 roku budynek sta\u0142 w ca\u0142o\u015bci: ceglana bry\u0142a ze schodkowym szczytem i okr\u0105g\u0142ym oknem, okna oszklone, wok\u00f3\u0142 niekoszona trawa. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono obecnego w\u0142a\u015bciciela budynku.\n\nPszcz\u00f3\u0142ki, po niemiecku Hohenstein bei Danzig, to wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska na nizinach wi\u015blanych, z przywilejem nadanym w 1363 roku, pod nazw\u0105 Kriwakol, przez wielkiego mistrza Winrycha von Kniprode. O granice s\u0105siedniego Skowarcza Oliwa spiera\u0142a si\u0119 tu w 1307 roku. Do 1920 roku Pszcz\u00f3\u0142ki nale\u017ca\u0142y do prowincji Prusy Zachodnie i do powiatu tczewskiego, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska \u2014 wcielone wtedy do powiatu Danziger H\u00f6he. W latach 1929\u20131932 powsta\u0142 w Pszcz\u00f3\u0142kach neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa. W latach 1939\u20131945 Pszcz\u00f3\u0142ki nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 143 mieszka\u0144c\u00f3w: 73 luteran\u00f3w i 70 katolik\u00f3w. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku mieszka\u0142o w Pszcz\u00f3\u0142kach 253 katolik\u00f3w i 222 ewangelik\u00f3w, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W spisie z 1 grudnia 1885 roku naliczono 502 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 261 ewangelik\u00f3w, 239 katolik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w.\n\nTutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w R\u0119bielczu (Rambeltsch, w spisie z 1820 roku Rambetsch); R\u0119bielcz liczy\u0142 w 1885 roku 521 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 320 ewangelik\u00f3w. Katolik\u00f3w z Pszcz\u00f3\u0142ek spis z 1885 roku przypisuje parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu (M\u00fchlbanz). Jak podaje John Muhl, w 1778 roku rz\u0105d pruski rozstrzygn\u0105\u0142, \u017ce ewangelicy z Pszcz\u00f3\u0142ek, po niemiecku Hohenstein, mog\u0105 mimo sprzeciwu katolickiego proboszcza z Mi\u0142ob\u0105dza (M\u00fchlbanz) nale\u017ce\u0107 do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w R\u0119bielczu (Rambeltsch).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 87; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 28\u201329, powiat Dirschau, pozycje 10 i 25; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom IX, has\u0142o Pszcz\u00f3\u0142ki; Pszcz\u00f3\u0142ki \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, Polska Niezwyk\u0142a; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 198\u2013199, nr 56; ogl\u0119dziny terenowe i fotografie autora atlasu, 15 pa\u017adziernika 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 42\u201343, pozycja 105.*","built_year":1931,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pszcz\u00f3\u0142ki \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 Polska Niezwyk\u0142a [kopia archiwalna z 19 V 2025 \u2014 adres \u017cywy nie odpowiada]","url":"http://web.archive.org/web/20250519142517/https://www.polskaniezwykla.pl/web/place/18231,pszczolki-kosciol-ewangelicki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o Pszcz\u00f3\u0142ki","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 87","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Ogl\u0119dziny terenowe i fotografie, wizyta autora atlasu 15 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 42\u201343, pozycja 105","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0259","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/kos_pszczolki/pszczolki_01_szczyt.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1728,"lng":18.69725,"name_de":"Hohenstein","name_pl":"Pszcz\u00f3\u0142ki \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Hohenstein)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Puc, po niemiecku Putz, le\u017ca\u0142 w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent). *S\u0142ownik geograficzny* opisuje go jako dobra rycerskie nad jeziorem tej samej nazwy, obejmuj\u0105ce wraz z folwarkiem Nowy Puc blisko 690 hektar\u00f3w \u2014 z wydobyciem torfu, hodowl\u0105 byd\u0142a i skop\u00f3w. W 1284 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II nada\u0142 swojej ciotce Gertrudzie ziemi\u0119 Pierszn\u0119 z dwudziestoma dwiema wsiami; Puc by\u0142 jedn\u0105 z nich.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Klein Klinsch.\n\nPo pierwszym rozbiorze komisja katastrowa zda\u0142a w 1772 roku tak\u0105 relacj\u0119: Puc nale\u017cy do starostwa ko\u015bcierskiego, jest w\u0142asno\u015bci\u0105 szlacheck\u0105 Karola Jezierskiego, kt\u00f3ry odziedziczy\u0142 go po ojcu i sam jest katolikiem, \u201epoddani s\u0105 mieszanej religii\u201d. Folwark w\u0142a\u015bciciel uprawia\u0142 sam; mieszka\u0142o tu ponadto dw\u00f3ch gbur\u00f3w i siedmiu zagrodnik\u00f3w w pa\u0144skich domach, a do d\u00f3br nale\u017ca\u0142y dwie nowe osady: Dobrogoszcz z czterema gburami i D\u0105br\u00f3wka z sze\u015bcioma. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Pucu 35 mieszka\u0144c\u00f3w: 27 luteran\u00f3w i 8 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazuje Ko\u015bcierzyn\u0119 (Berent).\n\nCmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono tu w 1783 roku, po ukonstytuowaniu okolicznych gmin wiejskich w parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Ko\u015bcierzynie. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni parafia wtedy nie mia\u0142a: dom modlitwy urz\u0105dzono pod nowo zbudowanym ratuszem na rynku w 1784 roku, a murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 w latach 1821\u20131823.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* podaje dla 1869 roku 127 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 88 ewangelik\u00f3w i 39 katolik\u00f3w \u2014 w o\u015bmiu domach. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Pucu, w dziale obwod\u00f3w dworskich powiatu ko\u015bcierskiego, 137 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 77 ewangelik\u00f3w i 60 katolik\u00f3w. W spisie tym mieszka\u0144c\u00f3w Puca przypisano do parafii w Ko\u015bcierzynie. Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej wykaz parafii ewangelickich Prus Zachodnich wymieni\u0142 Puc dwa razy: w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii ko\u015bcierskiej i w\u015br\u00f3d sze\u015bciu miejsc, w kt\u00f3rych parafia mia\u0142a cmentarz \u2014 obok Ko\u015bcierzyny, Dobrogoszcza, Wielkiego i Nowego Klincza oraz Ma\u0142ego Podlesia. Ca\u0142a parafia liczy\u0142a wtedy oko\u0142o 2800 dusz.\n\nPierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 171 mieszka\u0144c\u00f3w. W spisie tym wszyscy byli wyznania rzymskokatolickiego i narodowo\u015bci polskiej. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny i figuruje w wykazie cmentarzy poewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna.\n\nW szkole dla dzieci z Nowego Klincza i Puca, za\u0142o\u017conej w 1826 roku, prowadzono od pocz\u0105tku ksi\u0119g\u0119 szkoln\u0105, zachowan\u0105 do dzi\u015b. Nauczyciel zapisywa\u0142 w niej nie tylko statystyk\u0119 wyznaniow\u0105 uczni\u00f3w, ale i epidemie, kt\u00f3re przechodzi\u0142y przez wie\u015b \u2014 a przesz\u0142y przez jego w\u0142asny dom.\n\nW 1890 roku rozprzestrzeni\u0142 si\u0119 tyfus; zmar\u0142a wtedy \u017cona nauczyciela Karola Herza i ich c\u00f3rka, siedemnastego sierpnia. Rok p\u00f3\u017aniej zbiera\u0142a \u017cniwo odra, a po niej dyfteryt: nauczyciel zanotowa\u0142, \u017ce w Pucu zmar\u0142o wskutek choroby kilkoro dzieci i \u017ce zachorowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c jego czteroip\u00f3\u0142letni syn, kt\u00f3ry po dwunastu dniach cierpie\u0144 zmar\u0142 czwartego listopada. Nazywa\u0142 si\u0119 Gustav Herz; jego nagrobek zachowa\u0142 si\u0119 na tym cmentarzu, a okoliczno\u015bci \u015bmierci opisa\u0142 w ksi\u0119dze szkolnej ojciec.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Karol Lewald-Jezierski obj\u0105\u0142 Puc w 1768 roku w spadku po ojcu, po zrzeczeniu si\u0119 praw przez brata Jana; od 1806 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do jego syna Mateusza.\n\nLehwaldowie siedzieli w Pucu i Ma\u0142ym Klinczu w 1661 roku. W 1772 roku w\u0142a\u015bcicielka Ma\u0142ego Klincza okaza\u0142a dokument przedstawiany jako przywilej ksi\u0119\u017cnej Gertrudy z 1295 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rego Ma\u0142y Klincz razem z Pucem by\u0142 wolny od danin, z obowi\u0105zkiem s\u0142u\u017cby konnej; potwierdzi\u0142 go Zygmunt August w 1562 roku. Lehwald-Jezierski by\u0142 wtedy tak\u017ce dzier\u017cawc\u0105 starostwa skarszewskiego i posiada\u0142 po\u0142ow\u0119 Lubania, dwie trzecie Rekownicy i oko\u0142o po\u0142owy Ma\u0142ego Klincza. Ch\u0142opi w Pucu nie odrabiali pa\u0144szczyzny, a je\u015bli pomagali dworowi, to dobrowolnie, za pocz\u0119stunek.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Ko\u015bcierzyna (Berent) i podaje tu 82 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, s. 46, poz. 166; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890 (parafia Berent); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 98, nr 216; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o \u201ePuc\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 139 (s. 6\u20137), nr 1171 (s. 71); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 23, pozycja 214; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 62\u201363, 65, 85; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.*","built_year":1783,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"wykaz gminny","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"zrodlo drukowane / statystyka urzedowa","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, GUS, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 139 (s. 6\u20137), nr 1171 (s. 71)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 23, pozycja 214","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 62\u201363, 65, 85","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1062","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14002,"lng":18.07959,"name_de":"Putz","name_pl":"Puc \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Puck, po niemiecku Putzig, to miasto i gmina miejska w powiecie puckim.\n\nKarta cmentarza z lipca 1986 roku (opracowanie: D. Rekowska) podaje adres przy ulicy Armii Radzieckiej i datuje za\u0142o\u017cenie cmentarza na lata 1822\u20131825. Wed\u0142ug karty cmentarz zajmowa\u0142 pierwotnie ca\u0142y kwarta\u0142 mi\u0119dzy ulicami, kt\u00f3re w 1986 roku nosi\u0142y nazwy \u015awierczewskiego i Armii Radzieckiej, na zach\u00f3d od rynku, jak pokazuje mapa z lat 1862\u20131875, opracowana w 1880 roku; w p\u00f3\u017aniejszych latach jego \u015brodkow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zlikwidowano i powsta\u0142o tam boisko wybudowanej szko\u0142y, a od po\u0142udnia cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza zlikwidowano pod zabudow\u0119 mieszkaniow\u0105. Na mapie topograficznej z 1910 roku zaznaczono wed\u0142ug karty dwie niewielkie dzia\u0142ki cmentarne. Powierzchni\u0119 karta podaje jako 1,43 hektara, przy najstarszym nagrobku zapisano \u201ebrak\u201d, a dawn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 karta okre\u015bla jako \u201eewangelicki i katolicki\u201d. W\u015br\u00f3d element\u00f3w cmentarza karta wymienia bram\u0119 z drugiej po\u0142owy XIX wieku i pomnik z drugiej po\u0142owy XX wieku; muru, kaplicy, nagrobk\u00f3w ani mogi\u0142 nie notuje. Charakter rozplanowania karta okre\u015bla s\u0142owami \u201eObecnie zupe\u0142nie nieczytelny\u201d, a w\u015br\u00f3d drzew wylicza 56 lip o \u015brednicy pnia od 30 do 100 centymetr\u00f3w, 9 klon\u00f3w, 3 olsze szare i jeden jesion.\n\nStan cmentarza w chwili sporz\u0105dzenia karty: \u201enagrobk\u00f3w brak, drzewostan niekompletny\u201d, a stan zieleni: \u201edobry na zachowanych fragmentach cmentarza\u201d. W rubryce \u201e(Nie) czynny ew. podstawa zamkni\u0119cia\u201d karta zapisuje: \u201ezamkni\u0119ty w 1930 r.\u201d. Szkic do\u0142\u0105czony do karty, opisany jako plan cmentarza przy ulicy Armii Radzieckiej, przedstawia dwie cz\u0119\u015bci, A i B, z pomnikiem w cz\u0119\u015bci A i szko\u0142\u0105 w cz\u0119\u015bci B. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w (zabytek.pl) obiekt figuruje jako \u201emiejsce pocmentarne\u201d, cmentarz ewangelicki, datowany na lata 1822\u20131825.\n\nProgram Opieki nad Zabytkami Gminy Miasta Puck na lata 2024\u20132027 wymienia go w\u015br\u00f3d historycznych cmentarzy ewangelickich miasta jako cmentarz przy ulicach Morskiego Dywizjonu Lotniczego i Genera\u0142a Hallera, obecnie Park Dziej\u00f3w Pucka, i podaje: \u201eCmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cony w 1825 r., a w ko\u0144cu XIX w. powsta\u0142 w jego cz\u0119\u015bci \u015brodkowej budynek szkolny z boiskiem. Cmentarz zosta\u0142 zamkni\u0119ty w 1930 r. Po ostatniej wojnie urz\u0105dzono park miejski, z pomnikiem rze\u017abiarza Wiktora To\u0142kina, po\u015bwi\u0119conym Braterstwu Broni, a ostatnio dodano tablice pami\u0119ci os\u00f3b, stowarzysze\u0144 i wydarze\u0144 sportowych zas\u0142u\u017conych dla miasta i nazwano Parkiem Dziej\u00f3w Pucka. Zachowana ceglana brama oraz ogrodzenie ceglano-metalowe cmentarza od strony wsch., a tak\u017ce starodrzew. Stan bardzo dobry, po rewitalizacji zako\u0144czonej w 2023 r.\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w okre\u015bleniu dawnej przynale\u017cno\u015bci wyznaniowej. Karta cmentarza z 1986 roku podaje \u201eewangelicki i katolicki\u201d, a krajowa ewidencja zabytk\u00f3w i program opieki nad zabytkami z 2024 roku okre\u015blaj\u0105 go jako cmentarz ewangelicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w Pucku, oprac. D. Rekowska, lipiec 1986, nr 15517 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 694766); Program Opieki nad Zabytkami Gminy Miasta Puck na lata 2024\u20132027, przyj\u0119ty uchwa\u0142\u0105 nr VI/6/2024 Rady Miasta Puck z 29 sierpnia 2024 roku, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego 2024, poz. 3912, s. 55, 58.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w Pucku, oprac. D. Rekowska, lipiec 1986, nr 15517 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/miejsce-pocmentarne-694766/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.114378/1"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"zabytek.pl \u2014 Puck, miejsce pocmentarne; cmentarz ewangelicki, 1822\u20131825 (ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/miejsce-pocmentarne-694766"},{"typ":"dokument samorz\u0105dowy","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Miasta Puck na lata 2024\u20132027, przyj\u0119ty uchwa\u0142\u0105 nr VI/6/2024 Rady Miasta Puck z 29 sierpnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 3912, s. 55, 58","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2024&book=0&position=3912"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1213","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.719128,"lng":18.408768,"name_de":"Putzig","name_pl":"Puck \u2014 cmentarz ewangelicki przy ulicy Hallera (dzi\u015b Park Dziej\u00f3w Pucka)","powiat":"pucki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Puck, po niemiecku Putzig, to miasto i gmina miejska w powiecie puckim.\n\nKarta cmentarza z lipca 1986 roku (opracowanie: D. Rekowska) datuje za\u0142o\u017cenie cmentarza na koniec XIX wieku. Wed\u0142ug karty cmentarz le\u017cy w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci miasta, przy ulicy Wejherowskiej, za przejazdem kolejowym, przy drodze wylotowej w kierunku Gdyni, mi\u0119dzy stacj\u0105 benzynow\u0105 od p\u00f3\u0142nocnego wschodu a ulic\u0105 Orzeszkowej od po\u0142udnia. Powierzchni\u0119 karta podaje jako 0,42 hektara, przy najstarszym nagrobku zapisano \u201ebrak\u201d, a dawn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 karta okre\u015bla jako \u201eewangelicki\u201d. Uk\u0142ad karta opisuje tak: \u201ecmentarz za\u0142o\u017cony na nieregularnym pi\u0119cioboku. Czytelne dwie r\u00f3wnoleg\u0142e aleje lipowe dziel\u0105ce dzia\u0142k\u0119 na trzy kwatery\u201d. W\u015br\u00f3d drzew karta wylicza 60 lip o \u015brednicy pnia od 50 do 80 centymetr\u00f3w, jeden kasztanowiec i jeden g\u0142\u00f3g.\n\nStan cmentarza w chwili sporz\u0105dzenia karty: \u201eNagrobk\u00f3w brak, drzewostan w stanie dobrym\u201d. W rubryce \u201e(Nie) czynny ew. podstawa zamkni\u0119cia\u201d karta zapisuje: \u201ezmiana przeznaczenia na park\u201d. Do karty do\u0142\u0105czono wycinek mapy topograficznej z 1910 roku z zaznaczonym cmentarzem. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w (zabytek.pl) obiekt figuruje jako \u201emiejsce pocmentarne, ob. park\u201d, cmentarz ewangelicki, datowany na koniec XIX wieku.\n\nGminny program opieki nad zabytkami miasta Puck na lata 2024\u20132027 wymienia go w\u015br\u00f3d historycznych cmentarzy ewangelickich miasta jako cmentarz przy ulicy Wejherowskiej, obecnie teren zielony, i podaje: \u201ePowsta\u0142 w 1888 r., zachowa\u0142 plan pi\u0119cioboku z dwiema r\u00f3wnoleg\u0142ymi alejami wydzielaj\u0105cymi trzy kwatery. Dotrwa\u0142a bez zmian ziele\u0144 wysoka, g\u0142\u00f3wnie obsadzenia lipowe alei i granic, natomiast brak nagrobk\u00f3w. Zamkni\u0119ty po ostatniej wojnie, obecnie stanowi teren zielony\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w Pucku, oprac. D. Rekowska, lipiec 1986, nr 15520 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 694774); \u201eProgram Opieki nad Zabytkami Gminy Miasta Puck na lata 2024\u20132027\u201d, za\u0142\u0105cznik do uchwa\u0142y nr VI/6/2024 Rady Miasta Puck z 29 sierpnia 2024 roku, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego 2024, poz. 3912, s. 57.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w Pucku, oprac. D. Rekowska, lipiec 1986, nr 15520 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/miejsce-pocmentarne-ob.--694774/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.114383/1"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"zabytek.pl \u2014 Puck, miejsce pocmentarne, ob. park; cmentarz ewangelicki, koniec XIX w. (ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/miejsce-pocmentarne-ob.--694774"},{"typ":"dokument samorz\u0105dowy","tytul":"\u201eProgram Opieki nad Zabytkami Gminy Miasta Puck na lata 2024\u20132027\u201d, za\u0142\u0105cznik do uchwa\u0142y nr VI/6/2024 Rady Miasta Puck z 29 sierpnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 3912, s. 57","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2024&book=0&position=3912"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1211","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.715621,"lng":18.40573,"name_de":"Putzig","name_pl":"Puck \u2014 cmentarz ewangelicki przy ulicy Wejherowskiej (dzi\u015b teren zielony)","powiat":"pucki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Puck, po niemiecku Putzig, to miasto i gmina miejska w powiecie puckim.\n\nKarta cmentarza z maja 1986 roku (opracowanie: D. Rekowska) podaje nazw\u0119 cmentarza \u201e\u015aw. Jerzego\u201d i datuje jego za\u0142o\u017cenie na XVIII wiek. Wed\u0142ug karty cmentarz le\u017cy na p\u0142askim terenie w centrum miasta, przy skrzy\u017cowaniu ulic Armii Polskiej i Wejherowskiej; od p\u00f3\u0142nocy i zachodu graniczy z zabudowaniami miejskimi, od po\u0142udnia z ulic\u0105 Wejherowsk\u0105, a od wschodu z ulic\u0105 Armii Polskiej. Jako dawne plany karta wskazuje plany miasta z 1810 roku i plan sieci dro\u017cnej z 1897 roku. Powierzchni\u0119 karta podaje jako 0,36 hektara, najstarszy istniej\u0105cy nagrobek datuje na 1867 rok, a przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 okre\u015bla jako obecnie \u201ekatolicki\u201d, dawniej \u201ekatolicki, ewangelicki\u201d. W\u015br\u00f3d element\u00f3w cmentarza karta wylicza nagrobki wolnostoj\u0105ce: 13 z drugiej po\u0142owy XIX wieku, 25 z pierwszej po\u0142owy XX wieku (do 1945 roku) i 15 z drugiej po\u0142owy XX wieku. Uk\u0142ad karta opisuje tak: \u201eZa\u0142o\u017cony na planie czworoboku ze \u015bci\u0119tym p\u0142d.-wsch. naro\u017cnikiem. Od po\u0142udnia i wschodu otoczony ogrodzeniem z siatki na podmur\u00f3wce. Dwie bramy od p\u0142d.-wsch. i p\u0142n. Podzielony na dwie kwatery przez alej\u0119 p\u0142n.-p\u0142d.\u201d.\n\nStan cmentarza w chwili sporz\u0105dzenia karty: \u201eKszta\u0142t dzia\u0142ki zachowany\u201d; drzewostan przetrwa\u0142 wed\u0142ug karty w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci cmentarza oraz przy p\u00f3\u0142nocnej i po\u0142udniowej granicy dzia\u0142ki, w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci zachowa\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w z drugiej po\u0142owy XIX wieku, a na ca\u0142ym terenie kilkadziesi\u0105t nagrobk\u00f3w \u201esprzed wojny \u015bwiatowej\u201d. Jako zagro\u017cenie karta podaje, \u017ce cmentarz jest u\u017cytkowany, i zaleca zadba\u0107 o zachowanie starych nagrobk\u00f3w; w zakresie prac porz\u0105dkowych zapisuje: \u201eUsun\u0105\u0107 chwasty i \u015bmieci\u201d. W rubryce \u201e(Nie) czynny ew. podstawa zamkni\u0119cia\u201d karta zapisuje: \u201eczynny\u201d. Szkic do\u0142\u0105czony do karty nosi tytu\u0142 \u201ePUCK cmentarz katolicki\u201d. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w (zabytek.pl) obiekt figuruje jako \u201ecmentarz wyznaniowy, ob. rzymskokatolicki\u201d, cmentarz rzymskokatolicki, datowany na XVIII wiek.\n\nProgram Opieki nad Zabytkami Gminy Miasta Puck na lata 2024\u20132027 wymienia go w\u015br\u00f3d historycznych cmentarzy ewangelickich miasta jako cmentarz \u015bwi\u0119tego Jerzego, obecnie rzymskokatolicki, przy ulicach Wejherowskiej i Gda\u0144skiej. Program nazywa go cmentarzem ewangelickiej parafii \u015bwi\u0119tego Jerzego, datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku i podaje, \u017ce odnotowano go na planie Heuera z 1810 roku, a dalej pisze: \u201ePo 1945 r. przekszta\u0142cony na rzymskokatolicki. Zachowa\u0142 plan prostok\u0105ta ze \u015bci\u0119tym naro\u017cnikiem pd.-wsch. oraz alejka na osi wyznaczaj\u0105ca dwie kwatery. W latach 80.XX w. istnia\u0142y jeszcze mogi\u0142y z 2. po\u0142owy XIX w., obecnie zachowana jedynie ziele\u0144 wysoka w linii granic\u201d. We wst\u0119pie do wykazu cmentarzy program zalicza dawny ewangelicki cmentarz \u015bwi\u0119tego Jerzego, obecnie rzymskokatolicki, do cmentarzy nadal czynnych.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w okre\u015bleniu dawnej przynale\u017cno\u015bci wyznaniowej cmentarza. Karta cmentarza z 1986 roku podaje dawn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 \u201ekatolicki, ewangelicki\u201d, a program opieki nad zabytkami z 2024 roku nazywa go cmentarzem ewangelickiej parafii \u015bwi\u0119tego Jerzego, przekszta\u0142conym po 1945 roku na rzymskokatolicki. Stan bie\u017c\u0105cy \u017ar\u00f3d\u0142a opisuj\u0105 zgodnie: karta jako obecn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 podaje \u201ekatolicki\u201d, a krajowa ewidencja zabytk\u00f3w klasyfikuje obiekt jako cmentarz rzymskokatolicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w Pucku, oprac. D. Rekowska, maj 1986, nr 15516 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 694764); Program Opieki nad Zabytkami Gminy Miasta Puck na lata 2024\u20132027, przyj\u0119ty uchwa\u0142\u0105 nr VI/6/2024 Rady Miasta Puck z 29 sierpnia 2024 roku, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego 2024, poz. 3912, s. 55, 57.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie i katolickie","denomination":"ewangelickie i katolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w Pucku, oprac. D. Rekowska, maj 1986, nr 15516 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-wyznaniowy,-ob.-694764/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.114377/1"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"zabytek.pl \u2014 Puck, cmentarz wyznaniowy, ob. rzymskokatolicki; XVIII w. (ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-wyznaniowy,-ob.-694764"},{"typ":"dokument samorz\u0105dowy","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Miasta Puck na lata 2024\u20132027, przyj\u0119ty uchwa\u0142\u0105 nr VI/6/2024 Rady Miasta Puck z 29 sierpnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 3912, s. 55, 57","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2024&book=0&position=3912"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1214","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.718427,"lng":18.410677,"name_de":"Putzig","name_pl":"Puck \u2014 cmentarz \u015bwi\u0119tego Jerzego przy ulicy Wejherowskiej (dzi\u015b rzymskokatolicki)","powiat":"pucki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Pucku \u2014 \u015bwi\u0105tynia, kt\u00f3rej ju\u017c nie ma. Sta\u0142a przy dawnym zamku, na skraju miasta powiatowego rejencji gda\u0144skiej, od dawna mieszanego wyznaniowo.\n\nPuck bywa\u0142 zastawem, co sprzyja\u0142o przenikaniu nauki ewangelickiej z Gda\u0144ska: miasto by\u0142o w gda\u0144skim zastawie w latach 1491\u20131545, a przej\u015bciowo zarz\u0105dza\u0142 puckim starostwem Reinhold Krockow, zwolennik wyznania reformowanego. Paul Simson przytacza dokument, w kt\u00f3rym kr\u00f3l Kazimierz przyznaje, \u017ce po\u017cyczy\u0142 od Gda\u0144ska pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy gulden\u00f3w w\u0119gierskich i zapisuje Gda\u0144skowi w zamian obszar pucki wraz z zamkiem i miastem. W czasie wojny wojska gda\u0144skie zaj\u0119\u0142y Byt\u00f3w i Cz\u0142uch\u00f3w, a d\u0142ugo sta\u0142y te\u017c w Tczewie, Gniewie i w\u0142a\u015bnie w Pucku. Okolica mia\u0142a przy tym w\u0142asn\u0105 odmian\u0119 kaszubszczyzny: Tetzner notuje, \u017ce mieszka\u0144c\u00f3w wsi Swarzewo i s\u0105siednich osad na p\u00f3\u0142noc od Pucka nazywano *Bellezerami*, bo m\u00f3wili *bel* tam, gdzie inni m\u00f3wili *bewl*.\n\nSama fara \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a w latach 1556\u20131589 znajdowa\u0142a si\u0119 przej\u015bciowo w r\u0119kach luteran\u00f3w: spis tutejszych duchownych notuje pod rokiem 1556 \u201eniemieckiego predykanta przy ko\u015bciele parafialnym\u201d, w latach siedemdziesi\u0105tych XVI wieku magistra Petera Lysandra, dawnego kapelana polowego, a dopiero od 1589 roku zn\u00f3w dziekan\u00f3w katolickich. W 1556 roku przy puckiej farze dzia\u0142a\u0142 \u201eniemiecki predykant\u201d Andrzej (Andres), kt\u00f3rego wierni obdarowywali zapisami; gdy oficja\u0142 malborski odda\u0142 parafi\u0119 w zarz\u0105d swemu namiestnikowi, rada miasta jako patron ko\u015bcio\u0142a za\u017c\u0105da\u0142a, by obok namiestnika pozosta\u0142 w urz\u0119dzie niemiecki duchowny z ustalonym rocznym dochodem \u2014 Schultz widzi w tym pewny znak \u00f3wczesnych nastroj\u00f3w wyznaniowych zamo\u017cniejszych mieszczan. W 1577 roku proboszczem Pucka by\u0142 \u017conaty Johann Sylvanus, a obok niego przebywa\u0142 w mie\u015bcie magister Peter Lysander, dawny kapelan polowy \u2014 wed\u0142ug Schultza obaj wyznania lutera\u0144skiego; dopiero interwencja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego przywr\u00f3ci\u0142a dawny stan i Sylvanus utraci\u0142 urz\u0105d. Wizytator biskupi z lat osiemdziesi\u0105tych XVI wieku nazwa\u0142 puckich prze\u0142o\u017conych ko\u015bcielnych \u201ehaereticissimi\u201d \u2014 zupe\u0142nymi heretykami \u2014 a na powo\u0142anie si\u0119 na polecenie biskupa odpowiadali mu oni podobno stale: \u201eQuid nobis cum Episcopo?\u201d, czyli \u201eC\u00f3\u017c nam do biskupa?\u201d. Gdy wizytator chcia\u0142 usun\u0105\u0107 duchownych sprzyjaj\u0105cych nauce ewangelickiej, sprzeciwi\u0142 mu si\u0119 burmistrz Pucka Hans Malottke i stanowczo za\u017c\u0105da\u0142 przede wszystkim ksi\u0119dza i nauczyciela znaj\u0105cych j\u0119zyk niemiecki \u2014 czego wizytator nie m\u00f3g\u0142 spe\u0142ni\u0107, bo katolickich duchownych niemieckiej mowy nie da\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas znale\u017a\u0107. Oko\u0142o 1586 roku pojawia\u0142 si\u0119 w Pucku superintendent s\u0142upski magister David Kroll (Crollius); 10 stycznia 1586 roku udzieli\u0142 on komunii umieraj\u0105cemu krawcowi Simonowi Stademannowi, s\u0142udze pu\u0142kownika Ernesta Wejhera, a sporz\u0105dzony po dolnoniemiecku protok\u00f3\u0142 testamentu pokazuje, \u017ce i \u015bwiadkowie \u2014 szanowani mieszczanie \u2014 byli ewangelikami.\n\nWizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, zapisa\u0142a tu podzia\u0142 wyznaniowy biegn\u0105cy wzd\u0142u\u017c granicy j\u0119zykowej. Wizytator odnotowa\u0142, \u017ce w czasach, gdy parafie obsadzali \u201eheretyccy proboszczowie\u201d, dwie wsie o ludno\u015bci niemieckiej p\u0142aci\u0142y im dziesi\u0119cin\u0119 wiernie, natomiast mieszka\u0144cy pozosta\u0142ych wsi \u2014 \u201eprzewa\u017cnie Polacy albo Kaszubi i katolicy\u201d \u2014 odejmowali po\u0142ow\u0119 nale\u017cno\u015bci. Zapis m\u00f3wi dwie rzeczy naraz: \u017ce w okolicy Pucka pracowali przez pewien czas duchowni protestanccy i \u017ce niep\u0142acenie dziesi\u0119ciny bywa\u0142o form\u0105 oporu wyznaniowego. Granica bieg\u0142a przy tym nie tyle mi\u0119dzy stanami, ile mi\u0119dzy j\u0119zykami.\n\nAkta sporu o ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pucku pokazuj\u0105, jak p\u0142ynna bywa\u0142a w\u00f3wczas granica wyzna\u0144. W zestawieniu argument\u00f3w zapisano, \u017ce je\u015bli mieszczanie puccy powo\u0142uj\u0105 si\u0119 na poprzedniego duchownego, to by\u0142 on katolikiem pos\u0142anym przez oficja\u0142a gda\u0144skiego; p\u00f3\u017aniej odst\u0105pi\u0142 od Ko\u015bcio\u0142a katolickiego i zosta\u0142 stamt\u0105d wyp\u0119dzony. W tych samych aktach starosta zezna\u0142, \u017ce obejmuj\u0105c urz\u0105d, zasta\u0142 w ko\u015bciele parafialnym duchownego ewangelickiego \u2014 nie przy \u015bwi\u0119tym Jerzym, o kt\u00f3rym w og\u00f3le nie wspomnia\u0142. Zapis pochodzi ze sporu, w kt\u00f3rym ka\u017cda ze stron przedstawia\u0142a w\u0142asn\u0105 wersj\u0119, i tak te\u017c nale\u017cy go czyta\u0107.\n\nAby postawi\u0107 w Pucku \u201enajmocniejszy mur\u201d przeciw nauce lutera\u0144skiej, biskup Rozra\u017cewski powierzy\u0142 w 1595 roku parafi\u0119 Marcinowi Schulzowi, nadaj\u0105c mu zarazem godno\u015b\u0107 dziekana; odt\u0105d \u2014 pisze Schultz \u2014 ma\u0142a, pilnie obserwowana gmina ewangelicka d\u0142ugo nie \u015bmia\u0142a jawnie wyst\u0119powa\u0107 ze swoim wyznaniem. Dnia 7 marca 1620 roku puckiego mieszczanina Heinricha G\u00fc\u00dflaffa oskar\u017cy\u0142 przed rad\u0105 miejski proboszcz o to, \u017ce sprowadzi\u0142 innego predykanta, kt\u00f3ry w jego domu g\u0142osi\u0142 kazania, spowiada\u0142 i udziela\u0142 sakrament\u00f3w; rada skaza\u0142a G\u00fc\u00dflaffa na 20 floren\u00f3w kary i areszt, a on odwo\u0142a\u0142 si\u0119 do starosty. Dnia 9 lipca 1620 roku instygator zamku puckiego oskar\u017cy\u0142 zamo\u017cnego Szkota Jacoba Dzaksona, wielokrotnie ju\u017c upominanego, \u017ce w swoim domu urz\u0105dza\u0142 zgromadzenia religijne rodak\u00f3w i w Zielone \u015awi\u0105tki kaza\u0142 tam odczyta\u0107 kazanie; rada na\u0142o\u017cy\u0142a na niego 20 floren\u00f3w kary na rzecz ko\u015bcio\u0142a i zakaza\u0142a dalszych zebra\u0144. W 1631 roku ograniczono w Pucku prawo obywatelstwa miejskiego do samych katolik\u00f3w, lecz ju\u017c w 1643 roku starosta Jakub Wejher uchyli\u0142 to postanowienie. Zarz\u0105dzenie starosty Jakuba Wejhera z 1643 roku stanowi\u0142o, \u017ce nikt nie b\u0119dzie prze\u015bladowany ani wyp\u0119dzany z miasta z powodu wiary, a niekatolicy mog\u0105 grzeba\u0107 zmar\u0142ych na wyznaczonym im miejscu przy ko\u015bciele parafialnym i sprowadza\u0107 do pogrzebu duchownego ewangelickiego \u2014 byle bez publicznej uroczysto\u015bci. W czasie gda\u0144skiego zastawu starostwa rada Gda\u0144ska o\u015bwiadczy\u0142a w 1658 roku, \u017ce zadba\u0142a, by wyznawcy konfesji augsburskiej mogli w Pucku bez przeszk\u00f3d odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa; nie doprowadzi\u0142o to jednak do budowy w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni \u2014 nabo\u017ce\u0144stwa ogranicza\u0142y si\u0119 do prywatnych dom\u00f3w. Gmina lutera\u0144ska w Pucku mia\u0142a w XVII wieku wi\u0119kszy zasi\u0119g ni\u017c p\u00f3\u017aniej: w oprawie jednej z miejskich ksi\u0105g rady Schultz znalaz\u0142 du\u017c\u0105 liczb\u0119 drukowanych pie\u015bni ko\u015bcielnych z tego czasu, nale\u017c\u0105cych do gminy lutera\u0144skiej.\n\nW 1702 roku archidiakon Krzysztof Antoni Szembek naliczy\u0142 we wsiach parafii puckiej oko\u0142o tysi\u0105ca katolik\u00f3w i oko\u0142o czterystu luteran\u00f3w.\n\nSamodzielna wsp\u00f3lnota ewangelicka ukonstytuowa\u0142a si\u0119 w Pucku po pierwszym rozbiorze, za Fryderyka II. Przed 1772 rokiem pastorowi z Bolszewa nie wolno by\u0142o odwiedza\u0107 chorych w Pucku; za Fryderyka II ewangelik\u00f3w zwolniono z op\u0142at stu\u0142y na rzecz duchowie\u0144stwa katolickiego przy chrztach, \u015blubach i pogrzebach, a pastorom pozwolono odwiedza\u0107 chorych i udziela\u0107 im sakramentu. Wed\u0142ug petycji z 20 lutego 1773 roku gmina lutera\u0144ska liczy\u0142a w mie\u015bcie oko\u0142o 140 os\u00f3b; 14 czerwca 1773 roku nowo ukonstytuowan\u0105 gmin\u0119 podpisa\u0142o ju\u017c 61 g\u0142\u00f3w rodzin, a w 1777 roku 34 ewangelickich w\u0142a\u015bcicieli dom\u00f3w zaci\u0105gn\u0119\u0142o hipoteki na swoje posesje. Pierwsz\u0105 petycj\u0119 luteran\u00f3w z 20 lutego 1773 roku o budow\u0119 w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a odrzucono z braku pieni\u0119dzy; ponowiona pro\u015bba o cho\u0107by pust\u0105 sal\u0119 na zamku zosta\u0142a spe\u0142niona 26 marca 1773 roku, a stosowne polecenia otrzyma\u0142 administrator zamku Krause.\n\nPierwsze publiczne nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono na pocz\u0105tku kwietnia 1773 roku w tak zwanej izbie urz\u0119dowej na zamku, a prowadzi\u0142 je duchowny Jacob Luttermann z Bolszewa; sama izba by\u0142a ciasna, a Luttermann przyje\u017cd\u017ca\u0142 rzadko. Gdy w 1777 roku urz\u0105d domenalny przeniesiono z Pucka, dawny dom urz\u0119dowy oddano gminie ewangelickiej. W\u0142adze kr\u00f3lewskie urz\u0105dzi\u0142y w nim lutera\u0144ski dom modlitwy wraz z mieszkaniem duchownego, a z dawnej wozowni zrobiono szko\u0142\u0119, w kt\u00f3rej nauczyciel by\u0142 zarazem organist\u0105 i ko\u015bcielnym. Protok\u00f3\u0142 z 31 sierpnia 1785 roku opisuje to kr\u00f3tko: \u201eMiasto Puck, po jego lewej stronie Przedzamcze Puckie, w kt\u00f3rym znajduj\u0105 si\u0119 tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 i mieszkanie duchownego, szko\u0142a, spichlerz solny, dwa domy i m\u0142yn\u201d. Franz Schultz pisze w jednym miejscu, \u017ce sam budynek zamku s\u0142u\u017cy\u0142 wsp\u00f3lnocie ewangelickiej za ko\u015bci\u00f3\u0142 w latach 1775\u20131845, a potem przebudowano go na szko\u0142\u0119; w rozdziale o gminie ewangelickiej podaje jednak, \u017ce zamek przeznaczono na ko\u015bci\u00f3\u0142 dopiero w kwietniu 1777 roku, a sal\u0119 modlitw urz\u0105dzono w nim przed 1780 rokiem. Pierwszy predykant, Tornier, obj\u0105\u0142 urz\u0105d 9 kwietnia 1780 roku.\n\nCmentarz puckich ewangelik\u00f3w ma metryk\u0119 starsz\u0105 ni\u017c sama gmina. Poza murami miasta sta\u0142a prepozytura \u015bwi\u0119tego Jerzego, po\u0142\u0105czona \u2014 jak zwykle \u2014 ze szpitalem i cmentarzem. Wed\u0142ug Fankidejskiego za Krzy\u017cak\u00f3w \u201ew\u0142asnego zapewne miewa\u0142a proboszcza\u201d, p\u00f3\u017aniej nale\u017ca\u0142a do fary. Gro\u017ane czasy Reformacji przetrwa\u0142a szcz\u0119\u015bliwie; zburzyli j\u0105 dopiero Szwedzi. \u201eNa opr\u00f3\u017cnionym cmentarzu chowali si\u0119 protestanci\u201d, zapisa\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. Potwierdza to wizytacja z marca 1687 roku, kt\u00f3ra o zniszczonym ko\u015bciele prepozyturalnym \u015bwi\u0119tego Jerzego, poza miastem, notuje: \u201eprzy nim chowaj\u0105 si\u0119 innowiercy\u201d. Na pocz\u0105tku XVIII wieku gmina wraz z proboszczem zamierza\u0142a odbudowa\u0107 prepozytur\u0119, ale \u2014 jak notuje Fankidejski \u2014 niepomy\u015blne czasy udaremni\u0142y ten zamiar. Wizytacja z 1766 roku zapisa\u0142a, \u017ce katolik\u00f3w grzebano przy ko\u015bciele, a luteranie mieli osobne miejsce za murami miasta, przy bramie gda\u0144skiej. Wizytacja z 1782 roku dodaje, \u017ce mieli te\u017c sw\u00f3j zb\u00f3r.\n\nO ten sam cmentarz toczy\u0142 si\u0119 sp\u00f3r. Ewangelicy \u0142o\u017cyli na urz\u0105dzenie i ogrodzenie cmentarza \u015bwi\u0119tego Jerzego, a klucza im odmawiano; dok\u0142adali si\u0119 te\u017c do dzwon\u00f3w, a za bicie w nie p\u0142acili dro\u017cej ni\u017c katolicy. Nowo powstaj\u0105ca gmina ewangelicka upomnia\u0142a si\u0119 9 lipca 1773 roku o cmentarz jako o swoj\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107, a przy okazji za\u017c\u0105da\u0142a, by katolicki proboszcz odda\u0142 po\u0142ow\u0119 uposa\u017cenia na utrzymanie przysz\u0142ego pastora. Odpowied\u017a z 20 lipca by\u0142a odmowna: miejscowy proboszcz Greca wykaza\u0142, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na zarz\u0105dzenie kwidzy\u0144skie z 30 kwietnia 1773 roku, \u017ce cmentarz jest w\u0142asno\u015bci\u0105 gminy katolickiej. Osobny cmentarz ewangelicy dostali dopiero p\u00f3\u017aniej \u2014 w 1802 roku sprzedano dawne wa\u0142y fortyfikacyjne i cz\u0119\u015b\u0107 z nich przekazano ludno\u015bci ewangelickiej w\u0142a\u015bnie na cmentarz.\n\nWed\u0142ug Schultza masywna dawna stajnia zamkowa, przylegaj\u0105ca do samego zamku, zosta\u0142a za Fryderyka Wielkiego przebudowana na mieszkanie pastora ewangelickiego i s\u0142u\u017cy\u0142a jako plebania a\u017c do niedawna przed 1907 rokiem. Nauczyciel lutera\u0144skiej szko\u0142y w Pucku pobiera\u0142 po 30 talar\u00f3w z kasy miejskiej i z urz\u0119du domenalnego, mia\u0142 wolne mieszkanie i troch\u0119 drewna, razem 96 talar\u00f3w; dopiero w 1805 roku rektor Lebermann dosta\u0142 40 talar\u00f3w dodatku. W 1798 roku do szko\u0142y ewangelickiej chodzi\u0142o tylko 12 ch\u0142opc\u00f3w i 8 dziewcz\u0105t. Kronika puckiej szko\u0142y wymienia nauczycieli ewangelickich: rektora Lebermanna od 1777 roku, rektora Grubego od 1819, rektora Cuny\u2019ego i kantora Blumenthala od 1832, a w 1872 roku Wittego na miejsce Blumenthala; w 1903 roku dw\u00f3ch z siedmiu nauczycieli by\u0142o ewangelikami.\n\nPlan Pucka z 1810 roku zaznacza dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski w zamku, szko\u0142\u0119 lutera\u0144sk\u0105 i mieszkanie pastora, a za wa\u0142ami, na prawym brzegu strumienia m\u0142y\u0144skiego, osobno cmentarz lutera\u0144ski i cmentarz \u015bwi\u0119tego Jerzego. Reprezentacja gminy ewangelickiej konsekwentnie trzyma\u0142a si\u0119 nazwy \u201eVorschlo\u00df Putzig\u201d (Przedzamcze Puckie), by jej ko\u015bci\u00f3\u0142 uchodzi\u0142 nie za miejski, lecz za wiejski, i by w ten spos\u00f3b zachowa\u0107 kr\u00f3lewski patronat. Dnia 18 maja 1838 roku gmina ewangelicka wnios\u0142a pro\u015bb\u0119 do kr\u00f3la o dar \u0142aski, a rozkaz gabinetowy z 11 wrze\u015bnia 1841 roku potwierdzi\u0142, \u017ce skarb pa\u0144stwa jako patron musi pokrywa\u0107 dwie trzecie koszt\u00f3w; jeszcze w 1850 roku fiskus uzna\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na gruncie wiejskim, a w 1896 roku zarz\u0105d ko\u015bcielny odm\u00f3wi\u0142 w\u0142\u0105czenia do gminy miejskiej, chyba \u017ce fiskus wykupi sw\u00f3j obowi\u0105zek patronacki jednorazowym kapita\u0142em. Liczba chrzt\u00f3w w puckiej parafii ewangelickiej wynosi\u0142a 60 w 1823 roku, 78 w 1843, tylko 63 w 1858 i zaledwie 44 w 1890 roku \u2014 Schultz odczytuje to jako cofanie si\u0119 gminy.\n\nNeogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono oko\u0142o 1845 roku na terenie dawnego zamku krzy\u017cackiego; przy nim dzia\u0142a\u0142a dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka. Rok 1845 nie jest przypadkowy: wtedy w\u0142a\u015bnie gmina opu\u015bci\u0142a zamek. Wcze\u015bniejsza data, kt\u00f3r\u0105 przy tutejszym ko\u015bciele ewangelickim podaje *S\u0142ownik geograficzny* \u2014 \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i ewangelicki 1780 r.\u201d \u2014 odnosi si\u0119 do pocz\u0105tk\u00f3w parafii i do domu modlitwy w dawnym domu urz\u0119dowym, nie do murowanej \u015bwi\u0105tyni.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ewangelicy z Pucka, po niemiecku Putzig, prosili ju\u017c w 1773 roku Fryderyka Wielkiego o zbudowanie ko\u015bcio\u0142a. Odm\u00f3wiono im z braku funduszy, przyznano jednak swobod\u0119 nabo\u017ce\u0144stw i zwolnienie z op\u0142at na rzecz Ko\u015bcio\u0142a katolickiego za chrzty, \u015bluby i pogrzeby. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono 20 maja 1844 roku, a jego rysunek sporz\u0105dzi\u0142 w\u0142asnor\u0119cznie kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm IV; \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 9 listopada 1845 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pod patronatem kr\u00f3lewskim zbudowano z ceg\u0142y w formie bazyliki, z bardzo w\u0105skimi oknami, i pokryto cynkiem; dobudowana p\u00f3\u017aniej wie\u017ca mia\u0142a trzy dzwony, o\u0142tarz zdobi\u0142 obraz \u201eChrystus b\u0142ogos\u0142awi\u0105cy\u201d, ambona by\u0142a prosta, a organy mia\u0142y peda\u0142 i jedena\u015bcie rejestr\u00f3w. Do 1780 roku do Pucka przyje\u017cd\u017ca\u0142 na nabo\u017ce\u0144stwa pastor z Bolszewa.\n\nPierwszy tutejszy pastor, Tornier, by\u0142 zarazem rektorem szko\u0142y, podobnie jak jego nast\u0119pca od 1786 roku; dopiero kolejni pastorzy nie mieli ju\u017c ze szko\u0142\u0105 nic wsp\u00f3lnego. W 1890 roku parafia liczy\u0142a 1200 dusz i mia\u0142a jeden cmentarz w Pucku.\n\nLiczby pokazuj\u0105, jak zmienia\u0142o si\u0119 miasto. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 1341 mieszka\u0144c\u00f3w: 355 luteran\u00f3w, 846 katolik\u00f3w i 140 \u017byd\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Puck. W 1869 roku Puck liczy\u0142 2357 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 1589 katolik\u00f3w, 664 ewangelik\u00f3w, 102 \u017byd\u00f3w i dw\u00f3ch \u201edysydent\u00f3w\u201d. Wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1885 roku miasto mia\u0142o 1876 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 438 ewangelik\u00f3w, 1384 katolik\u00f3w i 54 \u017byd\u00f3w; w 1892 roku samych ewangelik\u00f3w by\u0142o 402. Oko\u0142o 1905 roku miasto mia\u0142o po jednym ko\u015bciele katolickim i ewangelickim oraz synagog\u0119. Po w\u0142\u0105czeniu Pucka do Polski w 1920 roku spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka gwa\u0142townie si\u0119 skurczy\u0142a.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201ePutzig\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1801\u20131944 oraz 1823\u20131849. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nPiotr Birecki wymienia ten ko\u015bci\u00f3\u0142 w\u015br\u00f3d budowli zaprojektowanych przez Karla Friedricha Schinkla. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu organy w 1901 roku. Spis z tego katalogu, kt\u00f3ry og\u0142osi\u0142 Wiktor Z. \u0141yjak, podaje jednak dla Pucka rok 1907 i organy o 16 g\u0142osach.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1202 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1890 roku Richard B\u00f6ckler.\n\nPrasa dorzuca kilka wiadomo\u015bci o tutejszych duchownych. Obok luteran\u00f3w \u017cyli w okolicy tak\u017ce reformowani: w styczniu 1821 roku wdowa i dzieci og\u0142osili w berli\u0144skich \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d \u015bmier\u0107 Samuela Hartmanna, pastora reformowanego w Krokowej, L\u0119borku, Schwartow i Pucku, kt\u00f3ry zmar\u0142 2 stycznia 1821 roku w 79. roku \u017cycia i 50. roku urz\u0119dowania. W grudniu 1837 roku berli\u0144ska \u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a, \u017ce pastor Gretsel w Pucku zosta\u0142 mianowany pastorem ewangelickim parafii Wrechow, Altenkirchen i Zachow. W marcu 1879 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d zapowiedzia\u0142, \u017ce parafia w Pucku, w superintendenturze wejherowskiej i pod patronatem kr\u00f3lewskim, zwolni si\u0119 1 kwietnia tego roku wskutek przej\u015bcia pastora Wannoviusa na emerytur\u0119; doch\u00f3d wynosi\u0142 wraz z mieszkaniem oko\u0142o 2721 marek, z czego emeryt mia\u0142 pobiera\u0107 900 marek rocznie, a parafia liczy\u0142a oko\u0142o 1280 dusz i mia\u0142a trzy szko\u0142y z czterema nauczycielami. W pa\u017adzierniku 1881 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce dotychczasowy pastor w Pucku Schmidt zosta\u0142 powo\u0142any przez patrona na pastora w Tharau i zatwierdzony przez konsystorz. W listopadzie 1897 roku \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d zrelacjonowa\u0142a obrady synodu diecezji Neustadt pod przewodnictwem superintendenta Luckowa: jego sprawozdanie wymienia\u0142o w\u015br\u00f3d pomy\u015blnych wiadomo\u015bci napraw\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Pucku i w Sma\u017cynie. Wed\u0142ug notatki z grudnia 1920 roku w \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d B\u00f6ckler by\u0142 pastorem w Pucku od 1889 do 1902 roku, podczas gdy almanach z 1897 roku podaje jako pocz\u0105tek jego urz\u0119dowania rok 1890; w 1920 roku superintendentowi B\u00f6cklerowi z Culm powierzono pierwsze stanowisko pastora ewangelickiego w Kisielicach.\n\nW 1937 roku pastorem w Pucku by\u0142 Braunschweig; jego wyst\u0105pienie o pokoju i \u0142adzie w Ko\u015bciele na dniu m\u0142odzie\u017cy w Poznaniu odnotowa\u0142o pozna\u0144skie pismo ewangelickie. Imienia pastora \u017ar\u00f3d\u0142o nie podaje.\n\nOtto Braunschweig, urodzony 21 listopada 1905 roku w Lipsku, studiowa\u0142 teologi\u0119 w Lipsku i w Gda\u0144sku; wed\u0142ug noty redakcyjnej \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d z 2008 roku by\u0142 pastorem w Pucku od 1931 do 1945 roku jako nast\u0119pca pastora Ericha Schr\u00f6dera, obs\u0142ugiwa\u0142 te\u017c gmin\u0119 filialn\u0105 w Rumi (Rahmel), a w czasie wojny kilka innych gmin, w tym gmin\u0119 studenck\u0105 w Gda\u0144sku. Ulrich Schr\u00f6der, syn Ericha Schr\u00f6dera, pisa\u0142 w tym samym numerze, \u017ce w latach 1903\u20131920 pastorem w Pucku by\u0142 Ernst Ostermeyer, a jego nast\u0119pca Erich Schr\u00f6der sprawowa\u0142 urz\u0105d do 1931 roku, gdy zosta\u0142 superintendentem w \u015awieciu. Pod koniec 1918 roku obok Pucka osobnymi parafiami by\u0142y jeszcze Le\u015bniewo (Lessnau) i Rumia; po pierwszej wojnie \u015bwiatowej liczba ewangelik\u00f3w zmala\u0142a tak bardzo, \u017ce obie przesta\u0142y istnie\u0107 jako osobne parafie i obs\u0142ugiwano je z Pucka. Za urz\u0119dowania Ericha Schr\u00f6dera parafia pucka liczy\u0142a 450 wiernych w 24 miejscowo\u015bciach, nieobsadzona parafia w Rumi \u2014 280 w czternastu, a w Le\u015bniewie \u2014 230 w pi\u0119ciu.\n\nWed\u0142ug relacji Rosemarie Braunschweig, \u017cony pastora, spisanej 3 lutego 1951 roku i og\u0142oszonej w tym samym numerze, Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a Puck w po\u0142owie marca 1945 roku bez walki; pastor pozosta\u0142 przy swojej gminie, z kt\u00f3rej uciek\u0142a tylko niewielka cz\u0119\u015b\u0107. Kilka dni p\u00f3\u017aniej polska milicja aresztowa\u0142a go i przekaza\u0142a Rosjanom jako wi\u0119\u017ania politycznego, a 21 marca 1945 roku wyprowadzono go z Pucka razem z innymi wi\u0119\u017aniami. Dok\u0142adnych wiadomo\u015bci o jego dalszym losie \u017cona ju\u017c nie otrzyma\u0142a. Plebania by\u0142a najpierw siedzib\u0105 polskiej milicji, a potem gimnazjum; rodzin\u0119 pastora wysiedlono ostatecznie wiosn\u0105 1946 roku.\n\nW atlasie historycznym Pucka z 2024 roku zapisano, \u017ce dwie dekady po rozbi\u00f3rce ko\u015bcio\u0142a zlikwidowano cmentarz ewangelicki u zbiegu dzisiejszych ulic Wejherowskiej i Elizy Orzeszkowej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Sporny pozostaje rok rozbi\u00f3rki: jedne \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 o 1956 roku, inne o zniszczeniu ju\u017c w 1945 roku. Atlas historyczny Pucka z 2024 roku pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano \u201ew latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku\u201d, i reprodukuje zdj\u0119cie samej rozbi\u00f3rki (za albumem \u201ePuck. Retrospekcje na dawnych fotografiach\u201d, Gdynia 2017).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 639 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1239 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1903 roku, Ernst Ostermeyer, urodzony w 1873 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johannis Adalberti (1535), Michael Wilhelm Tornier (1780), Johann Carl Lebermann (1786), Otto Daniel Wilhelm Richter (1794\u20131796), Carl Friedrich Ludwig Jacobi (1797), Constantin Wannovius (1858\u20131879), Eduard Werner Schmidt (1879), Rudolf Bernhard Riedel (1882), Richard Ernst Adolf Carl Boeckler (1890), Ernst Theodor Albert Ostermeyer (1903), Otto Braunschweig (1931).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 453; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 121, 204, 206, 215, 216, 217, 218, 219, 223, 224, 225, 228, 339, 342, 344, 345; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, rozdzia\u0142 \u201eDie evangelische Gemeinde in Putzig\u201d (s. 213\u2013228) oraz s. 121, 211, 220 i 344\u2013345; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142o \u201ePuck\u201d; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 211; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Berlin 1887, Kreis Putzig, s. 62; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 320\u2013321; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 176\u2013177, nr 227; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119gi G63 (1766) i G72 (1782); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium\u2026, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyty 1 i 3; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, t. IV: Urkunden, Danzig 1918, nr 147, s. 128; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 132; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); R. Golba, C. Kardasz, A. Pilarska, \u201ePuck\u201d (Atlas historyczny miast polskich, t. I: Prusy Kr\u00f3lewskie i Warmia, z. 11), Toru\u0144 2024, s. 18; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 84, 222; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 46\u201347; \u201ePosener Evangelisches Kirchenblatt\u201d 16 (1937), nr 2, s. 70; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 5, 161, 224; t. 3, s. 861; t. 4, s. 1060; t. 5, s. 1309, 1474, 1477; t. 6, s. 1599; t. 7, s. 1845, 1917; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 18 stycznia 1821 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 9 grudnia 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 marca 1879 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 6 pa\u017adziernika 1881 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 6 listopada 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 19 grudnia 1920 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1, 1999, s. 61; \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 28 (2008), s. 8\u201310 (relacja R. Braunschweig z 1951 roku, nota redakcji, U. Schr\u00f6der).*","built_year":1845,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz archiwalny (1908)","tytul":"B\u00e4r M., Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, Danzig 1908","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/20647/edition/31692/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, rozdz. \u201eDie evangelische Gemeinde in Putzig\u201d","url":""},{"typ":"kwerenda webowa (parafie miejskie)","tytul":"Wikipedia \u2014 Zamek w Pucku","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Zamek_w_Pucku"},{"typ":"kwerenda webowa (parafie miejskie)","tytul":"fotopolska \u2014 Puck, fot. lotnicza 1943","url":"https://fotopolska.eu/Puck/b3362,Kosciol_sw_Apostolow_Piotra_i_Pawla.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o \u201ePuck\u201d","url":""},{"tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d TNT, zeszyt 1 i 3","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 121, 204, 206, 215, 216, 217, 218, 219, 223, 224, 225, 228, 339, 342, 344, 345","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 453","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 5, 161, 224; t. 3, s. 861; t. 4, s. 1060; t. 5, s. 1309, 1474, 1477; t. 6, s. 1599; t. 7, s. 1845, 1917","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 18 stycznia 1821 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HORHVRNBSOIZIMIG7GPUVBJT5SNARUFA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 9 grudnia 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MUYHEMJDK3HGWBB7ZJI4HJDNCWB626OF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 marca 1879 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AFPIEXG5H2NNAATNX3OXBBLCX4YVDADD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 6 pa\u017adziernika 1881 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NOZEV5575SSGGRH62LOD2Y4KKKGFNFCG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 6 listopada 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/B33KFJ5D4GKFT7JIDJKXTOGKCYYMDLBH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 19 grudnia 1920 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3IWNKD3D4Y534XQYXXB43YZ62TPSXFWG"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1, 1999, s. 61","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 132","url":""},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 28 (2008), s. 8\u201310 (relacja R. Braunschweig z 1951 roku; nota redakcji; U. Schr\u00f6der) (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-28-2008"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"Wikipedia (teren d. zamku) \u26a0\ufe0f","id":"KOS-0098","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.721667,"lng":18.408611,"name_de":"Putzig","name_pl":"Puck \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy (1845\u20131956, dawna enklawa lutera\u0144ska)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Pustowie le\u017cy oko\u0142o 820 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od centrum wsi, po zachodniej stronie drogi g\u0142\u00f3wnej. W tym miejscu cmentarz zajmuje blisko 3500 metr\u00f3w kwadratowych. Za\u0142o\u017cono go na planie wyd\u0142u\u017conego rombu, u\u0142o\u017conego najd\u0142u\u017cszym bokiem wzd\u0142u\u017c drogi, i na ca\u0142ym obwodzie otoczono wa\u0142em ziemno-kamiennym. W przesz\u0142o\u015bci sta\u0142o tu kilkadziesi\u0105t \u017celiwnych krzy\u017cy na kamiennych postumentach; z wi\u0119kszo\u015bci zosta\u0142y fragmenty kamiennych ram i samych postument\u00f3w, a ca\u0142y obszar wype\u0142niaj\u0105 samosiejki drzew i krzew\u00f3w. Ocala\u0142y mimo to cztery krzy\u017ce \u017celiwne, 54 granitowe coko\u0142y i nagrobki w formie pnia. Najstarsze czytelne inskrypcje pochodz\u0105 z 1908 roku \u2014 upami\u0119tniaj\u0105 Caroline Marschke i Franza Darsowa. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny i zaro\u015bni\u0119ty; rosn\u0105 na nim \u015bnie\u017cyczki.\n\nPustowo, do 1945 roku P\u00fcstow, by\u0142o wsi\u0105 w powiecie miasteckim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wzmiankowano je w 1494 roku jako lenno rodu von Lettow, p\u00f3\u017aniej przesz\u0142o w r\u0119ce von Zitzewitz\u00f3w. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego we wsi nie by\u0142o. Rodziny niemieckie mieszka\u0142y tu do 1957 roku.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: wed\u0142ug spisu z 1895 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Osowie (po niemiecku Wussow), a Biesowice \u2014 Be\u00dfwitz \u2014 by\u0142y okr\u0119giem administracyjnym i siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego; serwis cmentarzy powiatu s\u0142upskiego przypisuje wie\u015b do parafii w Biesowicach.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Pustowo, po niemiecku P\u00fcstow, by\u0142o przypisane do ko\u015bcio\u0142a parafialnego (macierzystego) w Osowie (Wussow) w synodzie s\u0142awie\u0144skim \u2014 kamiennego, wraz z wie\u017c\u0105.\n\nProgram Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025 ujmuje cmentarz w wykazie wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w jako ewangelicki, za\u0142o\u017cony na prze\u0142omie XIX i XX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 814; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl) \u2014 Pustowo; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 111; Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025 (uchwa\u0142a nr XXX/325/2021 z 23 grudnia 2021 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pustowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kepice/pustowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 814","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025, uchwa\u0142a nr XXX/325/2021 Rady Miejskiej w K\u0119picach z dnia 23 grudnia 2021 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2022, poz. 201, s. 39\u201340","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2022&book=0&position=201"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0573","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1753,"lng":16.8075,"name_de":"P\u00fcstow","name_pl":"Pustowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Pu\u017cyce (po niemiecku Pusitz) to kaszubska wie\u015b w gminie \u0141\u0119czyce, wtopiona w kompleks Las\u00f3w L\u0119borskich. W 1356 roku komtur gda\u0144ski Sweder von Pelland nada\u0142 Dobroszowi i Kirstaninowi wie\u015b Pusicz obejmuj\u0105c\u0105 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t w\u0142\u00f3k na prawie che\u0142mi\u0144skim, osad\u017acom przyznaj\u0105c zwyczajow\u0105 dziesi\u0105t\u0105 w\u0142\u00f3k\u0119 i trzeci grosz s\u0105dowy. W przywileju s\u0105downictwo nad ludno\u015bci\u0105 polsk\u0105 zakon zachowa\u0142 dla siebie. W 1437 roku Pu\u017cyce figuruj\u0105 jako niemiecka wie\u015b ch\u0142opska licz\u0105ca dwadzie\u015bcia dwa i p\u00f3\u0142 haka, ale zwolnienie z czynszu ci\u0105gn\u0119\u0142o si\u0119 do 1440 roku, co Franz Schultz uwa\u017ca za \u015blad podupadni\u0119cia osady. W 1658 roku zosta\u0142o z niej pi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k \u2014 jedna so\u0142tysia i cztery ch\u0142opskie; byli tu te\u017c dwaj ogrodnicy i m\u0142ynarz. Z nazwiska wymienieni s\u0105: wolny so\u0142tys Wandreck, gburzy Wandreck m\u0142odszy, Schillow i dwaj Radicke oraz ogrodnicy Grube. M\u0142yn pu\u017cycki czynszowa\u0142 dwana\u015bcie korc\u00f3w \u017cyta.\n\nO tutejszych ewangelikach m\u00f3wi S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego. W ha\u015ble \u201ePu\u017cyce\u201d przytoczono za wizytacj\u0105 Rybi\u0144skiego stan z 1780 roku: 6 katolik\u00f3w i 28 ewangelik\u00f3w, przy parafii katolickiej w Roz\u0142azinie. W ha\u015ble o dobrach P\u0142ociczno ten sam S\u0142ownik wymienia Pu\u017cyce w wykazie osad, z sze\u015bcioma osadami i 222 morgami. W 1784 roku Pu\u017cyce le\u017ca\u0142y dwie mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, czterech gospodarzy, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w i cha\u0142upnik-budnik \u2014 razem dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim (Bresen). Na pocz\u0105tku dwudziestego wieku wie\u015b liczy\u0142a 148 mieszka\u0144c\u00f3w i nale\u017ca\u0142a do obwodu urz\u0119dowego w \u015awietlinie.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w Pu\u017cycach 123 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w. W tym spisie urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Brze\u017anie L\u0119borskim, a parafi\u0105 katolick\u0105 by\u0142 L\u0119bork. Franz Tetzner, spisuj\u0105c mow\u0119 S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w nad\u0142ebskich, wymieni\u0142 Pu\u017cyce w\u015br\u00f3d wsi, w kt\u00f3rych mo\u017cna by\u0142o spotka\u0107 starych ludzi rozumiej\u0105cych ten j\u0119zyk, i przy niemieckim Pusitz postawi\u0142 polsk\u0105 form\u0119 nazwy.\n\nW drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku za\u0142o\u017cono cmentarz. W po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi le\u017cy on przy drodze dojazdowej do fermy kr\u00f3w mlecznych. Dzi\u015b cmentarz jest silnie zaro\u015bni\u0119ty i zdewastowany. Zachowa\u0142y si\u0119 kamienne ramy mogi\u0142, p\u0142yty nagrobne, coko\u0142y po krzy\u017cach i fragment steli, a w cz\u0119\u015bci zachodniej czytelny jest \u015blad alejki. W za\u0142o\u017ceniu o kszta\u0142cie nieregularnym po ogrodzeniu nic nie zosta\u0142o. Na obrze\u017cu przetrwa\u0142 szpaler brz\u00f3z i kilka d\u0119b\u00f3w. Nieliczne inskrypcje daj\u0105 si\u0119 odczyta\u0107 \u2014 w\u015br\u00f3d nich inskrypcje Idy Freese z domu Dezelste (1875\u20131937) oraz Hermanna Herbona (1861\u20131935) i jego \u017cony Evy z domu Wei\u00df (1865\u20131932). W tej grupie jest te\u017c inskrypcja Augusta Kolodzickiego (1867\u20131910). Obiekt figuruje w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w, z kart\u0105 cmentarza sporz\u0105dzon\u0105 15 listopada 1984 roku, ale do rejestru zabytk\u00f3w wpisany nie jest.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 415; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg, strony 188\u2013189, pozycja 38; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 14\u201315; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pu\u017cyce (woj. pomorskie) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/puzyce-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0190","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_puzyce/puzyce__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.63924,"lng":17.84793,"name_de":"Pusitz","name_pl":"Pu\u017cyce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki le\u015bnik\u00f3w le\u017cy na Bukowej G\u00f3rze nad jeziorem Pysznem, przy szosie z Sierzna do Studzienic, na terenie rezerwatu \u201eBukowa G\u00f3ra nad jeziorem Pysznem\u201d w Nadle\u015bnictwie Osusznica. Chowano tu le\u015bnik\u00f3w i pracownik\u00f3w kr\u00f3lewskiego nadle\u015bnictwa Zerrin, czyli Sierzno, oraz ich rodziny. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 29 listopada 1994 roku pod numerem A-1495 jako \u201ecmentarz ewangelicki zas\u0142u\u017conych le\u015bnik\u00f3w, na Bukowej G\u00f3rze, 1837\u20131939\u201d; ewidencja prowadzi go jako cmentarz ewangelicki w Pysznie w gminie Byt\u00f3w. Tablica ustawiona na miejscu nazywa go w trzech j\u0119zykach cmentarzem ewangelickim zas\u0142u\u017conych le\u015bnik\u00f3w niemieckich i datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Cmentarz jest uporz\u0105dkowany, prowadzi t\u0119dy \u015bcie\u017cka \u201eSzlakiem Otto Smaliana\u201d. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy przy cmentarzu nie by\u0142o.\n\nBenedykt Reszka pisze, \u017ce od 1837 roku jest on miejscem spoczynku le\u015bnik\u00f3w i pracownik\u00f3w nadle\u015bnictwa Sierzno oraz ich rodzin; nazywa go jedynym na Pomorzu ewangelickim cmentarzem le\u015bnik\u00f3w i najlepiej zachowan\u0105 nekropoli\u0105 na Gochach; jedynym na Pomorzu nazywa go te\u017c strona gminy. Wed\u0142ug innego opisu pierwszy poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 tu w 1874 roku: spocz\u0105\u0142 wtedy zmar\u0142y w tym roku kr\u00f3lewski nadle\u015bniczy Otto Heinrich Smalian. Urodzony w 1827 roku w Stralsundzie, by\u0142 \u2014 jak pisze Benedykt Reszka \u2014 le\u015bnikiem \u015bwiatowej s\u0142awy, tw\u00f3rc\u0105 wzoru do obliczania mi\u0105\u017cszo\u015bci drewna; wed\u0142ug biogramu w \u201eAllgemeine Deutsche Biographie\u201d (R. He\u00df, 1892) obliczanie mi\u0105\u017cszo\u015bci strza\u0142y wzorem paraboloidy \u015bci\u0119tej, z przekroju g\u00f3rnego i dolnego, zaleca\u0142 Heinrich Ludwig Smalian (1785\u20131848), autor \u201eBeitrag zur Holzme\u00dfkunst\u201d z 1837 roku; Otto Heinrich by\u0142 jego synem (P. Kr\u00fcger, wyk\u0142ad w Stralsunder Akademie, 2017). Obok Otto Heinricha Smaliana pochowano jego przyjaciela Friedricha Adolpha Olberga, zmar\u0142ego w 1878 roku nadinspektora las\u00f3w rejencji koszali\u0144skiej, u Reszki nazwanego kr\u00f3lewskim nadzorc\u0105 las\u00f3w. Ostatni pogrzeb odby\u0142 si\u0119 w 1939 roku \u2014 pochowano wtedy Id\u0119 Sch\u00fcschke. Zachowa\u0142o si\u0119 31 grob\u00f3w i mogi\u0142; w\u015br\u00f3d nagrobk\u00f3w jest 15 krzy\u017cy \u017celiwnych, pi\u0119\u0107 tablic kamiennych i kilka innych.\n\nPyszno to \u015br\u00f3dle\u015bna osada w gminie Byt\u00f3w; przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142a w powiecie bytowskim (Kreis B\u00fctow), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. *S\u0142ownik geograficzny* odnotowuje Pyszno jako koloni\u0119, kt\u00f3ra w 1780 roku nale\u017ca\u0142a do parafii w Ugoszczy i liczy\u0142a 3 mieszka\u0144c\u00f3w katolickich oraz 4 ewangelickich \u2014 liczby te pochodz\u0105 z wizytacji Rybi\u0144skiego. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku wymienia Zerrinerheide w\u015br\u00f3d osad nale\u017c\u0105cych do wsi Zerrin, czyli Sierzna, i podaje dla Zerrina parafi\u0119 w Damsdorfie, czyli Niezabyszewie, zar\u00f3wno ewangelick\u0105, jak i katolick\u0105. Wed\u0142ug inwentarza z 1938 roku Zerrin liczy\u0142o w 1936 roku 513 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 162 katolik\u00f3w. Leksykon Meyersa z 1912 roku podaje dla wsi kr\u00f3lewskiej Zerrin 476 mieszka\u0144c\u00f3w; tak\u0105 sam\u0105 liczb\u0119 inwentarz notuje dla roku 1855 (\u0142\u0105cznie dla Zerrina kr\u00f3lewskiego i szlacheckiego), a dla 1905 roku \u2014 693 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 172 katolik\u00f3w. Nadle\u015bnictwo Sierzno wraz z Zerrinerheide nale\u017ca\u0142o w 1895 roku do parafii ewangelickiej w Ugoszczy (Bernsdorf), przy niej pozostawa\u0142o do 1912 roku, a od 1925 roku nale\u017ca\u0142o do nowej parafii w Niezabyszewie.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Zerrin w trzech pozycjach. W gminie wiejskiej wykazano 314 ewangelik\u00f3w, 74 katolik\u00f3w i dziesi\u0119ciu innych chrze\u015bcijan, w obwodzie dworskim \u2014 81 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu katolik\u00f3w; obie jednostki nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Bytowie i katolickiej w Damsdorfie. W obwodzie le\u015bnym (nadle\u015bnictwie), kt\u00f3rego dotyczy cmentarz, spis wykaza\u0142 155 ewangelik\u00f3w i 67 katolik\u00f3w, przypisanych do parafii w Bernsdorfie, czyli Ugoszczy. Parafi\u0119 w Ugoszczy ustanowiono dekretem konsystorza z 21 czerwca 1878 roku jako parafi\u0119 bez patronatu. Utworzono j\u0105 z okr\u0119gu wydzielonego z parafii bytowskiej, kt\u00f3ry od dziesi\u0119ciu lat obs\u0142ugiwali wikariusze; obejmowa\u0142a Zerrin razem z osad\u0105 Zerrinerheide. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku wylicza jej okr\u0119g jako \u201eBernsdorf, Gr\u00f6benzin, Reckow (bis 1911 Sonnenwalde, bis 1912 Zerrin)\u201d. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105 wysiedlono, a w te strony nap\u0142yn\u0119li polscy osadnicy; dzisiejsze Pyszno ma 42 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Benedykt Reszka pisze, \u017ce cmentarz jest miejscem spoczynku le\u015bnik\u00f3w od 1837 roku, a wed\u0142ug innego opisu pierwszy poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 tu w 1874 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 173\u2013174; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, numer A-1495; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 274\u2013275 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 1223, has\u0142o Zerrin (wie\u015b kr\u00f3lewska); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 198\u2013199, pozycje 45, 62 i 63; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, 1878, nr 54; strona \u201eEwangelicki Cmentarz Le\u015bnik\u00f3w na Bukowej G\u00f3rze nad Pysznem\u201d.*","built_year":1837,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/pyszno-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 1223 (has\u0142o \u201eZerrin 1)\u201d, typ D. K\u00f6niglich: 476 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 liczba potwierdzona)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (B\u00fctow, poz. 45, 62, 63)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 scalony wykaz cmentarzy, stan 29 VIII 2026","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (B\u00fctow, poz. 45, 62, 63)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, B\u00fctow, poz. 45, 62, 63","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich; Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (B\u00fctow, poz. 45, 62, 63)"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ewangelicki Cmentarz Le\u015bnik\u00f3w na Bukowej G\u00f3rze nad Pysznem","url":"https://tourtheworldpl.blogspot.com/2020/02/ewangelicki-cmentarz-lesnikow-bukowa-gora.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"}]},"gps_precision":"prowizoryczny","id":"CM-0905","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.096111,"lng":17.508333,"name_de":"Zerrinerheide","name_pl":"Pyszno \u2014 cmentarz ewangelicki le\u015bnik\u00f3w (Bukowa G\u00f3ra)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po dawnej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej Rabacina pozosta\u0142 wiejski cmentarz; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako cmentarz historyczny.\n\nRabacino \u2014 po niemiecku Gr\u00f6benzin, po kaszubsku Grabacz\u00ebno albo Rabac\u00ebno \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, osiem kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Bytowa. By\u0142a to kolonia fryderycja\u0144ska, za\u0142o\u017cona przy owczarni Rzepnica (Sch\u00e4ferei Rzepnitz). Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu z 1938 roku podaje, \u017ce 30 listopada 1751 roku urz\u0105d bytowski um\u00f3wi\u0142 si\u0119 z dwoma wolnymi osadnikami o ich osiedlenie na wrzosowisku czarnod\u0105browskim, a 12 lutego 1752 roku rozkaz gabinetowy Fryderyka Wielkiego powo\u0142a\u0142 koloni\u0119 do \u017cycia. W tym samym roku osadzono tu dziesi\u0119\u0107 rodzin prz\u0119dzalnik\u00f3w we\u0142ny.\n\nRabacino le\u017ca\u0142o trzy czwarte mili na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Bytowa. Osadnicy po o\u015bmiu latach wolnizny zbudowali sobie domy i stodo\u0142y; razem mieli 907 m\u00f3rg ziemi i p\u0142acili roczny czynsz. W pos\u0142ugach naturalnych obowi\u0105zywa\u0142y ich tylko podwody dla podr\u00f3\u017cnych i wojska (Pa\u00df- und Marschfuhren).\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Rabacino by\u0142o koloni\u0105 za\u0142o\u017con\u0105 na wrzosowisku ugoskim (Bernsdorfsche Heide), z\u0142o\u017con\u0105 z dwunastu rodzin oraz cha\u0142upy owczarza i pastucha, licz\u0105c\u0105 18 ognisk (domostw) i wcielon\u0105 do parafii w Ugoszczy, po niemiecku Bernsdorf.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Rabacino nie mia\u0142o. Ewangelicy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Ugoszczy, katolicy do tamtejszej parafii katolickiej, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Z\u0105binowicach (Gersdorf). Hilferding objecha\u0142 w 1856 roku niemal wszystkie wsie powiatu. Jego relacja, przytaczana przez Tetznera, m\u00f3wi, \u017ce w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci powiatu bytowskiego jedynie Rabacino by\u0142o jeszcze w po\u0142owie kaszubskie, podczas gdy w Ugoszczy, Czarnej D\u0105browie, Os\u0142awie D\u0105browie, Sonnenwalde i Przywozie po kaszubsku m\u00f3wi\u0142o tylko kilkoro starych ludzi.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w Rabacinie 257 mieszka\u0144c\u00f3w: 120 ewangelik\u00f3w i 137 katolik\u00f3w. W 1925 roku Ugoszcz mia\u0142a 829 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 600 ewangelik\u00f3w. W 1939 roku Rabacino liczy\u0142o 168 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nDo lat trzydziestych XX wieku wie\u015b nie mia\u0142a bezpo\u015bredniej drogi do Bytowa \u2014 zapewni\u0142a j\u0105 budowa szosy do Z\u0105binowic i M\u0105drzechowa (Gersdorf-Mangwitz), opisana w dziejach powiatu wydanych w 1938 roku w\u015br\u00f3d rob\u00f3t podj\u0119tych dla zatrudnienia bezrobotnych. Po 1945 roku wie\u015b przesz\u0142a do Polski jako Rabacino, a tutejsza wsp\u00f3lnota ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107.\n\nW pa\u017adzierniku 2026 roku teren cmentarza odnaleziono na zadrzewionym wzniesieniu, oko\u0142o kilometra na p\u00f3\u0142noc od punktu, w kt\u00f3rym atlas umieszcza\u0142 go dot\u0105d wed\u0142ug po\u0142o\u017cenia wsi. Pod drzewami i barwinkiem le\u017c\u0105 pojedyncze polne g\u0142azy i fragment betonowego obramienia; na jednym z drzew kto\u015b zawiesi\u0142 latarni\u0119. Cmentarz le\u017cy tu\u017c przy szosie; z drogi go nie wida\u0107, a zosta\u0142y po nim ro\u015blinno\u015b\u0107 typowa dla dawnych cmentarzy, przede wszystkim barwinek, i kilka kamieni.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1055; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), powiat B\u00fctow, s. 196\u2013197, poz. 10; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 95; \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d (1938), fragment o robotach zatrudnieniowych po 1933 roku; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 197\u2013198; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017\u20132020 (uchwa\u0142a Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017), wykaz wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, gmina Studzienice, poz. 27; ogl\u0119dziny terenowe i fotografie z wizyty autora atlasu, 5 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1055.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, odbitka z \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern. Kreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Tetzner, Die Slowinzen; Butow, Geschichte (1938), fragment o robotach zatrudnieniowych po 1933 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 196, poz. 10"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 196, poz. 10","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Tetzner, Die Slowinzen; Butow, Geschichte (1938), fragment o robotach zatrudnieniowych po 1933 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 196, poz. 10"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1055","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1055","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0726","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/cm_rabacino/rabacino_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1333,"lng":17.5732,"name_de":"Gr\u00f6benzin","name_pl":"Rabacino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki R\u0105bki le\u017cy w lesie przy drodze z \u0141eby do R\u0105bki, mniej wi\u0119cej w po\u0142owie trasy, po prawej stronie, oko\u0142o 50 metr\u00f3w w g\u0142\u0105b lasu, w granicach S\u0142owi\u0144skiego Parku Narodowego. To niewielka, zbli\u017cona do kwadratu nekropolia z XIX wieku o powierzchni oko\u0142o 0,37 hektara. Jest jednym z 16 cmentarzy \u015br\u00f3dle\u015bnych na obszarze Parku. Przy naprawie drogi dojazdowej i budowie \u015bcie\u017cki rowerowej urz\u0105dzono obok niewielk\u0105 zatoczk\u0119 postojow\u0105, a alejk\u0119 i sam cmentarz oczyszczono. Zachowa\u0142y si\u0119 na cmentarzu 42 mogi\u0142y: 26 ziemnych i 16 nagrobk\u00f3w wolnostoj\u0105cych. W dw\u00f3ch przypadkach groby maj\u0105 \u017celiwne ogrodzenie. Nie przetrwa\u0142a \u017cadna tablica z nazwiskami pochowanych. Gmina ewangelicka ustawi\u0142a na cmentarzu pami\u0105tkowy obelisk z napisem w czterech j\u0119zykach \u2014 kaszubskim, niemieckim, polskim i \u0142aci\u0144skim: \u201ePami\u0119ci Gminie Ewangelickiej\u201d. Kamie\u0144 pami\u0105tkowy ustawiono w 2003 roku; tre\u015b\u0107 wieloj\u0119zycznej dedykacji zaproponowa\u0142o stowarzyszenie dawnych mieszka\u0144c\u00f3w \u0141eby.\n\nR\u0105bka, po niemiecku Rumbke (w zapisach z 1469 roku Rumpske i Rumptzke, z 1523 \u2014 Rantze i Romtze, z 1807 \u2014 Rumke), jest dzi\u015b dzielnic\u0105 \u0141eby na mierzei mi\u0119dzy Ba\u0142tykiem a jeziorem \u0141ebsko. Zapis z 1767 roku m\u00f3wi, \u017ce tutejszy folwark wraz z istniej\u0105c\u0105 dawniej wsi\u0105, w kt\u00f3rej mieszka\u0142o dwunastu ch\u0142op\u00f3w, ca\u0142kowicie zasypa\u0142 piasek, a \u0142\u0105ki i prawa po\u0142owu wydzier\u017cawiono kupcowi Mampemu z \u0141eby i kilku rybakom.\n\nPrzed 1945 rokiem by\u0142a ma\u0142\u0105 wsi\u0105 ryback\u0105 w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Stanowi\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 gminy Smo\u0142dzino (Schmolsin), cho\u0107 dzieci z R\u0105bki chodzi\u0142y do szko\u0142y w \u0141ebie. W 1905 roku mieszka\u0142y tu 74 osoby. Ewangelicy z R\u0105bki nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Smo\u0142dzinie, katolicy \u2014 do parafii w S\u0142upsku, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w \u0141ebie (stan z 1905 roku). W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Po wojnie granica powiat\u00f3w bieg\u0142a kana\u0142em portowym \u0141eby: R\u0105bka nale\u017ca\u0142a do gminy Gardna Wielka w powiecie s\u0142upskim, dop\u00f3ki jesieni\u0105 1954 roku nie w\u0142\u0105czono jej do \u0141eby.\n\nCz\u0142onkowie stowarzyszenia dawnych mieszka\u0144c\u00f3w \u0141eby zmierzyli cmentarz wiosn\u0105 1998 roku. Plan, narysowany w marcu 1999 roku przez Egona Ojowskiego, pokazuje teren oko\u0142o 24 na 19 metr\u00f3w i kilkadziesi\u0105t mogi\u0142, w tym kilka dzieci\u0119cych. Z nazwiskami zaznaczono groby Selmy Fick, Richarda i Berty Fick oraz dwa groby rodziny Ruch. Na tych dw\u00f3ch grobach sta\u0142y, dop\u00f3ki ich nie skradziono, \u017celiwne krzy\u017ce; jeden nale\u017ca\u0142 do kr\u00f3lewskiego gajowego Augusta Friedricha Rucha (ur. 12 kwietnia 1817, zm. 6 stycznia 1894). W drugim grobie sta\u0142 krzy\u017c jego \u017cony Dorothei Henriette z domu Pollex z R\u0105bki (ur. 22 marca 1822, zm. 20 listopada 1894). Na odwrocie krzy\u017ca ojca widnia\u0142o po\u017cegnanie, \u017ce wkr\u00f3tce nadejdzie dla niego \u201eporanek zmartwychwstania\u201d.\n\nWed\u0142ug zestawienia Claudii Fredrich z 2017 roku cmentarzem opiekuje si\u0119 stra\u017c po\u017carna z \u0141eby, a jego stan by\u0142 dobry; burmistrza \u0141eby proszono wtedy o przestawienie tablicy kieruj\u0105cej przy drodze. Wed\u0142ug Claudii Fredrich cmentarz raz w roku porz\u0105dkuj\u0105 uczniowie szko\u0142y w \u0141ebie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; \u201eBy\u0142y cmentarz ewangelicki w R\u0105bce\u201d, leba24.info; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 870, 874 i 878; Kartenmeister, has\u0142o Rumbke (kartenmeister.com); \u201eR\u0105bka\u201d, przewodnik e-leba.pl; Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), korespondencja z autorem atlasu, 6 pa\u017adziernika 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eBy\u0142y cmentarz ewangelicki w R\u0105bce\u201d, leba24.info","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Kartenmeister","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eR\u0105bka\u201d, przewodnik e-leba.pl","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), korespondencja z autorem atlasu, 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0943","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_rabka/rabka__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.757139,"lng":17.528444,"name_de":"Rumbke","name_pl":"R\u0105bka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Raciniewo, po niemiecku Ruthenberg, le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie cz\u0142uchowskim i nale\u017ca\u0142o do obwodu urz\u0119dowego Loosen. Do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku by\u0142 to teren Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131938 prowincji Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie (rejencja pilska). W prowincji Pomorze, nadal w rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen), wie\u015b le\u017ca\u0142a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku.\n\nCmentarz le\u017cy przy ko\u015bciele; dzi\u015b jest rzymskokatolicki i czynny. Stoi przy nim zabytkowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ryglowy, zwany te\u017c szachulcowym, z 1680 roku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-104 decyzj\u0105 z 25 lutego 1959 roku. Pierwotnie by\u0142 katolicki, po Reformacji przej\u0119li go ewangelicy i s\u0142u\u017cy\u0142 gminie ewangelickiej do 1945 roku. Zachowa\u0142y si\u0119 ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne z lat 1775\u20131830. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 rekatolicyzowano i 28 pa\u017adziernika 1946 roku po\u015bwi\u0119cono pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej jako fili\u0119 parafii w Bi\u0144czu. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono potwierdzenia to\u017csamo\u015bci osobnego \u201ecmentarza rodowego Przyg\u00f3rze\u201d, wi\u0105zanego z tutejszym obwodem dworskim.\n\nRaciniewo nie by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii, lecz jedn\u0105 z filii parafii olszanowskiej \u2014 obok Pakotulska, Gockowa i Ritterbergu. Tak podaje wiersz spisowy i tak samo ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu przed Reformacj\u0105. W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki umie\u015bci\u0142 go w spisie \u015bwi\u0105ty\u0144 nowo utworzonego dekanatu czarnie\u0144skiego, a wizytator Trebnic zasta\u0142 go w 1653 roku od dawna zamienionym na zb\u00f3r lutera\u0144ski. W 1691 roku pierwszego duchownego ewangelickiego ustanowiono w Olszanowie, czyli Elzanowie, siedzibie parafii.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Raciniewo nale\u017ca\u0142o do Joachima von Borna, potem do jego brata Krispina Friedricha, nast\u0119pnie do c\u00f3rek Krispina; od 1753 roku maj\u0105tek trzyma\u0142 Christoph Albrecht Przywidzki z \u017con\u0105 Mari\u0105 Elisabeth z domu von Born, potem ona sama z c\u00f3rk\u0105 Katharine Konradine, zam\u0119\u017cn\u0105 von Mehling. W wykazie wasali z 1774 roku jako dziedziczka figuruje pani Przywidzka, a nast\u0119pc\u0105 w posiadaniu by\u0142 37-letni Karl von Mehling. W 1891 roku maj\u0105tek Raciniewo, licz\u0105cy 710 hektar\u00f3w, nale\u017ca\u0142 do Kraffta; w 1903 roku, 271-hektarowy, do Johannesa Miethkego, a w 1909 roku do Leonharda Spohna. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w Prus Zachodnich z 1912 roku w\u0142a\u015bcicielem szlacheckiego maj\u0105tku Raciniewo, po niemiecku Ruthenberg, by\u0142 konsul generalny Rudolf von Koch, mieszkaj\u0105cy w Bi\u0144czu, po niemiecku B\u00e4renwalde; zarz\u0105dc\u0105 maj\u0105tku by\u0142 inspektor Emil Stinshoff. Rudolf von Koch z Bi\u0144cza by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem w 1922 roku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Ruthenberg* 22 domy mieszkalne i 214 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 204 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Elsenau*; katolicy \u2014 do parafii w Czarnem; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Loosen*. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wymienia Raciniewo w dw\u00f3ch wierszach: jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 i jako obw\u00f3d dworski. Gmina wiejska liczy\u0142a szesnastu mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego (strona 160, pozycja 70). Obw\u00f3d dworski liczy\u0142 246 os\u00f3b \u2014 237 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w (strona 164, pozycja 131). Przy obu wierszach wpisano parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Olszanowie, po niemiecku Elsenau, i katolick\u0105 w Czarnem. Wed\u0142ug stanu z 2021 roku wie\u015b liczy\u0142a 114 mieszka\u0144c\u00f3w, a z 2024 roku \u2014 127.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 223 ewangelik\u00f3w i 47 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 790 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 175; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 160, poz. 70 i s. 164, poz. 131); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 336\u2013337; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 383 (s. 17), nr 384 (s. 17), nr 1352 (s. 128); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 204; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 146\u2013147; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 260; \u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 40; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 142\u2013143; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), has\u0142o \u201eCzarne (gmina)\u201d \u2014 dziedzictwo","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Czarne_(gmina)","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Czarne (gmina) \u2014 dziedzictwo / Zabytek.pl"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Czarne (gmina)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Czarne (gmina) \u2014 dziedzictwo / Zabytek.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 175","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 383 (s. 17), nr 384 (s. 17), nr 1352 (s. 128)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 204","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 146\u2013147","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 260","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 40","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0475","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67549,"lng":17.06371,"name_de":"Ruthenberg","name_pl":"Raciniewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Z dawnego zboru w Raciniewie, po niemiecku Ruthenberg, zosta\u0142 budynek: drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 o konstrukcji ryglowej z 1680 roku. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy; dzi\u015b jest to filialny ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go w lutym 1959 roku pod numerem A-104. Wed\u0142ug rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa sta\u0142o si\u0119 to 25 lutego, natomiast orzeczenie nr 173, og\u0142oszone w dzienniku urz\u0119dowym Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie, nosi dat\u0119 23 lutego. Wie\u015b liczy dzi\u015b 127 mieszka\u0144c\u00f3w (2024).\n\nRaciniewo by\u0142o niewielk\u0105 osad\u0105 w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 do 1919/20 roku w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzy\u0144skiej, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144sko-Zachodniopruskiej z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze, nadal w rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen).\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu przed Reformacj\u0105. W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki umie\u015bci\u0142 go w spisie \u015bwi\u0105ty\u0144 nowo utworzonego dekanatu czarnie\u0144skiego, ale wizytator Trebnic zasta\u0142 go w 1653 roku od dawna zamienionym na zb\u00f3r lutera\u0144ski. Dawniej wie\u015b dawa\u0142a tac\u0119 proboszczowi w \u0141ozie.\n\nMiejscowy zb\u00f3r by\u0142 fili\u0105 Olszanowa (Elzanowa), a dzieje tamtej parafii przekazuj\u0105 dwie zgodne relacje: ko\u015bci\u00f3\u0142 w Olszanowie r\u00f3wnie\u017c figuruje w spisie Gembickiego z 1617 roku i tak\u017ce nie zosta\u0142 wtedy przy\u0142\u0105czony do \u017cadnej s\u0105siedniej parafii katolickiej, bo znajdowa\u0142 si\u0119 w r\u0119kach ewangelik\u00f3w; wizytacja Trebnica z 1653 roku odnotowuje tam zb\u00f3r lutera\u0144ski, a pierwszego duchownego ewangelickiego ustanowiono w 1691 roku. Jako filie nale\u017ca\u0142y do Olszanowa zbory w Pakotulsku (Pogdanzig), Gockowie, Raciniewie i Ritterbergu. Pakotulsko od\u0142\u0105czono od Olszanowa w 1852 roku i przy\u0142\u0105czono do S\u0105polna, a w tym samym roku przesz\u0142o do Olszanowa B\u00e4renwalde. Harnoch opisa\u0142 t\u0119 wsp\u00f3lnot\u0119 w 1890 roku jako \u201eparafi\u0119 \u0142\u0105czn\u0105\u201d pi\u0119ciu gmin \u2014 Olszanowa, Raciniewa, Gockowa, Rittersbergu i B\u00e4renwalde \u2014 wszystkich ma\u0142ych, ubogich i daleko od siebie po\u0142o\u017conych, wszystkich pod patronatem dworskim. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 Harnoch nazywa r\u00f3wnie ma\u0142ym jak olszanowski, tylko jeszcze skromniejszym i ciemniejszym, z wie\u017c\u0105 o dw\u00f3ch dzwonach. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 217) zb\u00f3r w Raciniewie wzniesiono w ci\u0105gu jednej nocy w 1680 roku. Autor wymienia go jako zb\u00f3r lutera\u0144ski, kt\u00f3ry posiada\u0142 pi\u0119kne wyposa\u017cenie (s. 140), i pisze, \u017ce w Pakotulsku, Raciniewie, a zw\u0142aszcza w Dyminku \u201eautochtoni mogli stanowi\u0107 pewien procent zborownik\u00f3w\u201d (s. 164).\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1775\u20131830, uj\u0119te w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Max B\u00e4r w wykazie z 1908 roku notuje, \u017ce chrzty, \u015bluby i zgony Olszanowa, Raciniewa i Rittersbergu prowadzono we wsp\u00f3lnej ksi\u0119dze od 1691 roku.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Raciniewo nale\u017ca\u0142o do Joachima von Borna, potem do jego brata Krispina Friedricha, nast\u0119pnie do c\u00f3rek Krispina; od 1753 roku maj\u0105tek trzyma\u0142 Christoph Albrecht Przywidzki z \u017con\u0105 Mari\u0105 Elisabeth z domu von Born, potem ona sama z c\u00f3rk\u0105 Katharine Konradine, zam\u0119\u017cn\u0105 von Mehling. W wykazie wasali z 1774 roku jako dziedziczka figuruje pani Przywidzka, a nast\u0119pc\u0105 w posiadaniu by\u0142 37-letni Karl von Mehling.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 do Olszanowa przetrwa\u0142a do ko\u0144ca XIX wieku. W 1868 roku mieszka\u0142o tu 204 ewangelik\u00f3w wobec 10 katolik\u00f3w, a spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi Raciniewo w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 16 os\u00f3b, wszystkie wyznania ewangelickiego, obszar dworski za\u015b 246 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 237 ewangelik\u00f3w i 9 katolik\u00f3w. Przy obu wpisano parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Olszanowie i katolick\u0105 w Czarnem. Ten sam spis podaje te\u017c Ritterberg \u2014 zapisywany tam i u Harnocha jako Rittersberg, a dzi\u015b nosz\u0105cy nazw\u0119 Grodzisko \u2014 jako obszar dworski tego powiatu, licz\u0105cy 112 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 96 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w, przypisany \u2014 jak Raciniewo \u2014 do parafii ewangelickiej w Olszanowie. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii *Elsenau*; katolicy \u2014 do parafii w Czarnem; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Loosen*.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku wpisa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Raciniewie, po niemiecku Ruthenberg, na list\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu cz\u0142uchowskiego jako budowl\u0119 drewnian\u0105 lub szachulcow\u0105, bez daty budowy. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce tutejsza gmina ko\u015bcielna w okr\u0119gu parafialnym Olszanowa liczy\u0142a wtedy 673 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Miethke, a obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor Ernst Dieckmann z Olszanowa (Elsenau), urz\u0119duj\u0105cy od 1884 roku. Spis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, tu\u017c przed wojenn\u0105 rekwizycj\u0105, wymienia p\u0119kni\u0119ty dzwon z 1888 roku od Jeana Colliera z Gda\u0144ska i dwa dzwony staliwne z Bochum z 1924 roku, kupione za 1595 marek ze sk\u0142adek parafian; drugi dzwon Colliera z 1888 roku oddano w 1917 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Ksi\u0105dz Panske zaliczy\u0142 Raciniewo do zbor\u00f3w lutera\u0144skich za\u0142o\u017conych \u201ena \u015bwie\u017cym korzeniu\u201d na dobrach szlacheckich, nie do \u015bwi\u0105ty\u0144 przej\u0119tych; inne \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 o ko\u015bciele sprzed Reformacji zamienionym na zb\u00f3r.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 223 ewangelik\u00f3w i 47 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 790 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 388; ks. J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 335\u2013337; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 494\u2013495; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 22; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 13, nr 208 (diecezja Schlochau); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 162; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 83; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 383 (s. 17), nr 384 (s. 17), nr 1352 (s. 128); \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1959, nr 4, poz. 19; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 142\u2013143; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 140, 164, 217.*","built_year":1680,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 4), Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bcio\u0142y ryglowe pogranicza Kaszub i Krajny \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/wycieczki/koscioly-ryglowe-pogranicza-kaszub-i-krajny"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 355\u2013356","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. II, has\u0142o Elzanowo (niem. Elsenau), pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 388","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 383 (s. 17), nr 384 (s. 17), nr 1352 (s. 128)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 140, 164, 217","url":""}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 MB Cz\u0119stochowskiej, Raciniewo","id":"KOS-0204","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67516,"lng":17.06321,"name_de":"Ruthenberg","name_pl":"Raciniewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Raciniewo (niem. Ruthenberg) le\u017ca\u0142o w Kreis Schlochau (Cz\u0142uch\u00f3w) \u2014 do 1919/20 w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131938 w prowincji Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen (RB Schneidem\u00fchl/Pi\u0142a), od 1 X 1938 w prowincji Pommern (RB K\u00f6slin); Amtsbezirk Loosen. Wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej (Kirchspiel Ruthenberg); katolicy nale\u017celi do parafii w Hammerstein (Czarne). Miejscowy szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1680 r. (zabytek A-173) s\u0142u\u017cy\u0142 gminie ewangelickiej, a po 1945 zosta\u0142 przej\u0119ty przez katolik\u00f3w jako pw. Matki Bo\u017cej Cz\u0119stochowskiej. Zachowa\u0142y si\u0119 ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne z lat 1775\u20131830. Cmentarz ma zatem realn\u0105, mocno udokumentowan\u0105 warstw\u0119 ewangelick\u0105. Niepewna pozostaje to\u017csamo\u015b\u0107 konkretnego \u201ecmentarza rodowego Przyg\u00f3rze\" [?] \u2014 do weryfikacji terenowej.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Raciniewo (gm. Czarne), cmentarz komunalny \u2014 nekropole.info [kopia archiwalna 2012-04-27]","url":"https://web.archive.org/web/20120427014003/http://nekropole.info:80/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0474","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.67499,"lng":17.0631,"name_de":"Ruthenberg","name_pl":"Raciniewo - Przyg\u00f3rze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Rados\u0142awiu za\u0142o\u017cono w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, przy polnej drodze wiod\u0105cej do jednej z zagr\u00f3d, i rozplanowano na planie prostok\u0105ta w\u015br\u00f3d p\u00f3l i \u0142\u0105k. Wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne by\u0142o od strony drogi \u2014 asymetryczne, zaakcentowane dwoma niewysokimi s\u0142upkami z blok\u00f3w kamiennych. Teren wyznaczono niewielkim wa\u0142em ziemnym i granicznymi nasadzeniami \u015bwierkowymi, kt\u00f3rych resztki przetrwa\u0142y wzd\u0142u\u017c granicy po\u0142udniowej i zachodniej. Dawne zagospodarowanie jest nieczytelne: pomniki usuni\u0119to z miejsc poch\u00f3wku i z\u0142o\u017cono mi\u0119dzy innymi w centralnej cz\u0119\u015bci cmentarza, a z fragment\u00f3w tablic z zachowanymi inskrypcjami uformowano przed kilku laty p\u00f3\u0142kole \u2014 rodzaj lapidarium.\n\nRados\u0142aw, do 1945 roku Hermannsh\u00f6he, to najm\u0142odsza wie\u015b dawnego powiatu s\u0142upskiego: powsta\u0142a w latach 1912\u20131913 z parcelacji folwarku Hermannsh\u00f6he, nale\u017c\u0105cego do maj\u0105tku G\u00f3rzyno (Gohren): na jego gruntach Pommersche Landgesellschaft utworzy\u0142a 28 nowych gospodarstw. W 1939 roku liczy\u0142a 139 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Stowi\u0119cinie (Stojentin), kt\u00f3rej \u015bwi\u0105tynia, wzmiankowana w 1519 roku, a w obecnym kszta\u0142cie siedemnastowieczna, obs\u0142ugiwa\u0142a okr\u0119g siedmiu miejscowo\u015bci.\n\nWie\u015b zaj\u0119to 9 marca 1945 roku; po osadnictwie polskim z lat 1945\u20131946 ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Dzi\u015b Rados\u0142aw nale\u017cy do rzymskokatolickiej parafii \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa w Stowi\u0119cinie, w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); cmentarze.slupsk.pl \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 159; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Hermannsh\u00f6he.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0856","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.540314,"lng":17.514546,"name_de":"Hermannsh\u00f6he","name_pl":"Rados\u0142aw \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Radziejewo, po niemiecku Rathsdorf, a w czasach krzy\u017cackich Rautenberg, to kociewski maj\u0105tek nad Jeziorem Borzechowskim, do 1920 roku w powiecie starogardzkim (Kreis Preu\u00dfisch Stargard) w rejencji gda\u0144skiej Prus Zachodnich, a w latach 1920\u20131939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim. *S\u0142ownik geograficzny* opisuje dobra rycerskie o powierzchni 773 hektar\u00f3w, z gorzelni\u0105 parow\u0105 po\u0142\u0105czon\u0105 z m\u0142ynem i cegielni\u0105 oraz hodowl\u0105 byd\u0142a i owiec; w 1869 roku sta\u0142o tu 8 dom\u00f3w, a mieszka\u0142o 179 os\u00f3b: 124 katolik\u00f3w i 55 ewangelik\u00f3w. Wie\u015b nabyli w pierwszej po\u0142owie XVI wieku Kli\u0144scy \u2014 pierwszym, kt\u00f3ry tu mieszka\u0142, by\u0142 Leonard Kli\u0144ski, w 1533 roku pose\u0142 stan\u00f3w pruskich do kr\u00f3la Zygmunta I.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Borzechowie; katolicy \u2014 do parafii w Zblewie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Miradowie.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono 208 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 133 katolik\u00f3w i 75 ewangelik\u00f3w (powiat starogardzki, strona 36, pozycja 110). Ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Borzechowie, po niemiecku Bordzichow, gdzie mie\u015bci\u0142a si\u0119 ich parafia. Katolik\u00f3w spis z 1885 roku przypisuje do parafii w Zblewie, po niemiecku Hoch St\u00fcblau. *S\u0142ownik geograficzny* przy Radziejewie podaje parafi\u0119 katolick\u0105 w Zblewie i ewangelick\u0105 w Borzechowie.\n\nW Radziejewie nie by\u0142o \u015bwi\u0105tyni ani zboru ewangelickiego; zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz. Ewidencja konserwatorska powiatu starogardzkiego wymienia j\u0105 pod pozycj\u0105 siedemdziesi\u0105t\u0105 \u00f3sm\u0105 w gminie Zblewo: le\u017cy po wschodniej stronie wsi, od p\u00f3\u0142nocy graniczy z drog\u0105 gruntow\u0105 w kierunku Szteklina i Sumina, a jej powierzchnia wynosi 20 ar\u00f3w. W lesie przy tej drodze zachowa\u0142y si\u0119 nik\u0142e resztki cmentarza, za\u0142o\u017conego oko\u0142o 1800 roku.\n\nKatolicy r\u00f3wnie\u017c nie mieli tu ko\u015bcio\u0142a, lecz dworsk\u0105 kaplic\u0119. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce w drugiej po\u0142owie XVIII wieku Radziejewo nale\u017ca\u0142o do Feliksa P\u0142askowskiego, kt\u00f3ry dla duchownej wygody utrzymywa\u0142 kaplic\u0119 we dworze. Nazwisko podano tak, jak w druku Fankidejskiego; *S\u0142ownik geograficzny*, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na t\u0119 sam\u0105 stron\u0119, pisze \u201eFeliks Pl\u0105skowski\u201d. W 1780 roku, za pozwoleniem biskupim, odprawia\u0142 w niej codziennie Msz\u0119 kapelan domowy Grzeg\u00f3rz Wilhelm, rodem z Warmii. W wi\u0119ksze \u015bwi\u0119ta dw\u00f3r je\u017adzi\u0142 do Zblewa, a kapelan pomaga\u0142 tam proboszczowi w nabo\u017ce\u0144stwie.\n\nW Radziejewie cmentarz, zachowany szcz\u0105tkowo, jest dzi\u015b nieczynny.\n\nProgram Opieki nad Zabytkami dla Gminy Zblewo na lata 2022\u20132025 wymienia go jako dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,20 ha, po\u0142o\u017cony po wschodniej stronie wsi przy drodze gruntowej, a jego stan okre\u015bla jako \u201ez\u0142y\u201d.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Radziejewo nale\u017ca\u0142o do Tomasza Gr\u0105bczewskiego, od 1758 roku do jego syna J\u00f3zefa, od 1771 roku do Feliksa P\u0142askowskiego, od 1796 roku do Franciszka P\u0142askowskiego, od 1808 roku do Joanny Petroneli Wernikowskiej, od 1812 roku do Ksawerego Nostitz-Jackowskiego, od 1818 roku do Hieronima Paw\u0142owskiego, a od 1828 roku do Ludwika Tucho\u0142ki. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 35-letni Feliks P\u0142askowski mieszka\u0142 w Radziejewie; jego brat Andrzej by\u0142 kanonikiem warmi\u0144skim, a Ksawery \u2014 jezuit\u0105 w Toruniu.\n\nMaj\u0105tek Rathsdorf (oko\u0142o 775 hektar\u00f3w) nale\u017ca\u0142 w latach 1891\u20131909 do Heinricha Gramsa, a od 1912 roku do Augusta Gramsa, deputowanego powiatowego, kt\u00f3ry figuruje jako w\u0142a\u015bciciel jeszcze w 1928 roku. W 1937 roku 400 hektar\u00f3w maj\u0105tku jego spadkobierc\u00f3w wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu, a w 1938 roku rozdzielano ju\u017c pierwsz\u0105 rat\u0119 wynagrodzenia za przymusowo wykupion\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Radziejewa.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje tu 75 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 wykaz cmentarzy powiatu starogardzkiego, karta gminy Zblewo; Kociewiacy.pl \u2014 Dzieje wsi Radziejewo (J. Milewski); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902 (has\u0142o \u201eRadziejewo\u201d); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 251; Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Zblewo na lata 2022\u20132025 (uchwa\u0142a nr LXXIV/530/2023 z 9 pa\u017adziernika 2023 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 131 (s. 6), nr 1209 (s. 87); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 217, pozycja 199; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 176; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 120; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 78; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 204; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 14; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1204; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kociewiacy.pl \u2014 Dzieje wsi Radziejewo (J. Milewski)","url":"http://kociewiacy.pl/gminy/zblewo/index.php?Itemid=33&id=651&option=com_content&task=view"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 131 (s. 6), nr 1209 (s. 87)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 217, pozycja 199","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 176","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 120","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 78","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 204","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 14","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1204","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0387","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.91659,"lng":18.4012,"name_de":"Rathsdorf","name_pl":"Radziejewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Radzyniu Che\u0142mi\u0144skim \u2014 po niemiecku Rehden \u2014 nie ma. Wzniesiono go od podstaw w latach 1777\u20131780. Wie\u017c\u0119 dostawiono w 1856 roku. We wn\u0119trzu sta\u0142y o\u0142tarz po\u0142\u0105czony z ambon\u0105 w jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, marmurowa chrzcielnica i niewielkie organy. Po wojnie budowla s\u0142u\u017cy\u0142a za magazyn nawoz\u00f3w, w 1957 roku zosta\u0142a rozebrana, a w jej miejscu za\u0142o\u017cono park z pomnikiem 47 ofiar nazizmu. Zachowa\u0142 si\u0119 odr\u0119bny cmentarz ewangelicki z XIX wieku, zdewastowany.\n\nSamo miasto zawdzi\u0119cza pocz\u0105tek Hermanowi Balkowi, pierwszemu mistrzowi krajowemu krzy\u017cackiemu, kt\u00f3ry wzni\u00f3s\u0142 tu obronny zamek na skraju puszczy dziel\u0105cej ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105 od Pomezanii, tam, gdzie Prusowie raz po raz wdzierali si\u0119 w g\u0142\u0105b kraju. Piotr z Dusburga umieszcza t\u0119 budow\u0119 pod rokiem 1234, ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pod 1233. Wok\u00f3\u0142 zamku, nad Jeziorem Zamkowym, wyros\u0142o miasto; przywilej Hermana Balka odnowi\u0142 w 1285 roku mistrz krajowy Konrad von Thierberg.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wiadomo\u015bci, by protestanci przej\u0119li far\u0119 \u015bwi\u0119tej Anny; Fankidejski takiego przej\u0119cia nie odnotowuje. \u015awi\u0105tyni\u0119 spalili Szwedzi w swojej pierwszej wojnie, a katolicy nie mieli wtedy nawet miejsca, gdzie mogliby wygodnie odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwo; prezbiterium odnowi\u0142 z gruntu w 1640 roku starosta Miko\u0142aj Wejher, p\u00f3\u017aniejszy wojewoda che\u0142mi\u0144ski. W ko\u015bciele ch\u00f3r wielki przywr\u00f3ci\u0142 do dawnej \u015bwietno\u015bci Jan Gni\u0144ski, wojewoda che\u0142mi\u0144ski. Przez lata mi\u0119dzy po\u017carem a odbudow\u0105 zwyk\u0142e nabo\u017ce\u0144stwo parafialne odprawiano w kaplicy Przemienienia Pa\u0144skiego, kt\u00f3r\u0105 w 1601 roku zbudowa\u0142 starosta Hugo D\u0105browski wraz z rodzinnymi grobami w sklepieniu; jego \u017cona, Katarzyna z Dzia\u0142y\u0144skich, przeznaczy\u0142a na t\u0119 kaplic\u0119 blisko dwie w\u0142\u00f3ki roli.\n\nPo rozbiorze protestancki urz\u0119dnik kr\u00f3lewski zamieni\u0142 kaplic\u0119 zamkow\u0105 na magazyn.\n\nPo zaj\u0119ciu ziemi che\u0142mi\u0144skiej przez Prusy tutejsi ewangelicy ucz\u0119szczali do ko\u015bcio\u0142a w Grudzi\u0105dzu; w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 erygowano w Radzyniu w 1795 roku. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku pierwszym pastorem w Radzyniu Che\u0142mi\u0144skim by\u0142 od 1796 roku Jacob Schmidt; do tego czasu ko\u015bcio\u0142y parafii obs\u0142ugiwali duchowni z Grudzi\u0105dza. Do parafii nale\u017ca\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jerrentowitz (Arnoldsdorf) \u2014 ma\u0142y, zniszczony budynek kryty strzech\u0105 \u2014 w kt\u00f3rym nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano co trzeci\u0105 niedziel\u0119; ca\u0142a parafia liczy\u0142a 290 chrzt\u00f3w i 2330 komunikant\u00f3w w roku.\n\nW mie\u015bcie w 1868 roku na 1692 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 721 ewangelik\u00f3w; spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 1941 mieszka\u0144c\u00f3w: 1036 katolik\u00f3w, 770 ewangelik\u00f3w, 130 \u017byd\u00f3w i 5 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Dzia\u0142a\u0142a tu trzyklasowa szko\u0142a ewangelicka, do kt\u00f3rej chodzi\u0142o sto trzydzie\u015bcioro czworo dzieci.\n\nAgathon Harnoch podaje w 1890 roku dla ca\u0142ej parafii, z kilkudziesi\u0119cioma wsiami w powiatach grudzi\u0105dzkim i che\u0142mi\u0144skim, dziewi\u0119\u0107 tysi\u0119cy dusz. Prasa dodaje do spisu tutejszych pastor\u00f3w dwie wiadomo\u015bci z lat 1886 i 1892. W grudniu 1886 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a, \u017ce probostwo w Radzyniu, w diecezji Kulm-Graudenz, z patronatem kr\u00f3lewskim, zwolni\u0142o si\u0119 po przej\u015bciu na emerytur\u0119 pastora doktora Wunscha; doch\u00f3d wynosi\u0142 oko\u0142o 4870 marek, z czego emeryt mia\u0142 otrzymywa\u0107 rocznie 1630 marek, a liczb\u0119 dusz og\u0142oszenie szacowa\u0142o na oko\u0142o 7500, mniej, ni\u017c podaje Harnoch. Nowego pastora wybiera\u0142y po\u0142\u0105czone organy gminy. W maju 1892 roku, po odej\u015bciu pastora Schaefera do Koszalina, administratorem parafii w Radzyniu mianowano kandydata Lamprechta. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 5185 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1893 roku Paul Kallinowsky.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Jacob Schmidt (1796), Karl Wilhelm Rudolf Schaefer (1890), Paul Ludwig Emil Kallinowski (1893), Paul Friedrich Gottlieb Bandlin (1907).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 485; Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (dawny), Radzy\u0144 Che\u0142mi\u0144ski \u2014 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 484\u2013485 (has\u0142o \u201eRehden und Jerrentowitz\u201d); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142o \u201eRadzyn\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat grudzi\u0105dzki, s. 126\u2013127, poz. 3; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 58; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 62; t. 3, s. 909; t. 6, s. 1562, 1602; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 4 grudnia 1886 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), wydanie wieczorne, 10 maja 1892 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1780,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=130"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (dawny), Radzy\u0144 Che\u0142mi\u0144ski \u2013 polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]","url":"https://web.archive.org/web/20180801221212/https://polska-org.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\", Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 485","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 62; t. 3, s. 909; t. 6, s. 1562, 1602","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 4 grudnia 1886 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KZUZVL6TVTSTHGMZVIH3KZGKVOAO4HSM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), wydanie wieczorne, 10 maja 1892 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IWYJO7STRHDO2FB4KEZRH7JZU63F23CA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 17","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 5, s. 46 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4680/Amtliche_Mittheilungen_1886_005.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 15, s. 114 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4691/Amtliche_Mittheilungen_1886_015_.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0158","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.385006,"lng":18.9351906,"name_de":"Rehden","name_pl":"Radzy\u0144 Che\u0142mi\u0144ski \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"grudzi\u0105dzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Rakowicach (po niemiecku Klein Krebs) zachowa\u0142 si\u0119 jako relikt w terenie le\u015bnym. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza go na po\u0142udnie od wsi, na dzia\u0142ce 334/6, i datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku; opracowanie gminne podaje, \u017ce za\u0142o\u017cono go oko\u0142o 1833 roku, na zachodnim skraju wsi. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 podaje, \u017ce cmentarz le\u017cy w lesie oko\u0142o 260 m na po\u0142udnie od wsi, uk\u0142ad cmentarza nie zachowa\u0142 si\u0119, cz\u0119\u015bciowo przetrwa\u0142 starodrzew, a nagrobki z ko\u0144ca XIX wieku s\u0105 mocno zniszczone.\n\nW rejestrze miejscowo\u015bci Dietricha Langego Klein Krebs to rozproszona wie\u015b sze\u015b\u0107 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Kwidzyna, z polsk\u0105 nazw\u0105 Rakowice. *S\u0142ownik geograficzny* pod has\u0142em Rakowice opisuje wie\u015b Gro\u00df Krebs i umieszcza j\u0105 \u201enad szos\u0105 z Kwidzyna do Prabut\u201d, a przy tej szosie le\u017cy Rakowiec. W Rakowcu urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w notuje dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego z drugiej po\u0142owy XIV wieku, wpisany pod numerem A-836 decyzj\u0105 z 24 kwietnia 1975 roku.\n\n\u017bycie wsi w pierwszej po\u0142owie XIX wieku opisuje artyku\u0142 \u201eAus dem Bauernleben in Kl. Krebs zwischen 1800 und 1850\u201d, og\u0142oszony w 1920 roku bez podpisu autora, na podstawie opowiada\u0144 starej kobiety, Eleonore Mau z domu Brunkall. Wszyscy mieszka\u0144cy byli wtedy ewangelikami i nale\u017celi do parafii w Rakowcu (Gro\u00df Krebs); czyta\u0107 i pisa\u0107 umieli tylko Erdmann Schachschneider i stary Fr\u00f6hling. Szko\u0142a sta\u0142a po\u015brodku wsi, a izba szkolna by\u0142a zarazem mieszkaniem nauczyciela. Nauczyciel Modrak, z g\u0142\u00f3wnego zaj\u0119cia rze\u017anik, nie umia\u0142 czyta\u0107 ani pisa\u0107, a nawet poprawnie odm\u00f3wi\u0107 Ojcze nasz, wi\u0119c gospodarze domagali si\u0119 jego przeniesienia; dopiero za jego trzeciego nast\u0119pcy, nauczyciela Knotha, syna weterynarza i z zawodu siodlarza, oko\u0142o 1820 roku szko\u0142a naprawd\u0119 o\u017cy\u0142a i dzieci uczy\u0142y si\u0119 odt\u0105d czyta\u0107 i pisa\u0107. Mi\u0119dzy Bo\u017cym Narodzeniem a Nowym Rokiem nauczyciel chodzi\u0142 z uczniami od domu do domu, \u015bpiewa\u0142 pie\u015bni i zbiera\u0142 pieni\u0105dze, kie\u0142basy i inn\u0105 \u017cywno\u015b\u0107; w tym samym celu, cho\u0107 w innym czasie, chodzi\u0142 po kol\u0119dzie do swoich parafian pastor z Rakowca. Po pogrzebie urz\u0105dzano styp\u0119, w kt\u00f3rej zwykle bra\u0142a udzia\u0142 ca\u0142a wie\u015b. Zes\u0142ani do Kwidzyna duchowni starolutera\u0144scy ze \u015al\u0105ska wywo\u0142ali w Rakowicach ruch wyst\u0119powania z Ko\u015bcio\u0142a krajowego, kt\u00f3ry \u2014 jak pisze autor \u2014 nada\u0142 \u017cyciu ko\u015bcielnemu wsi szczeg\u00f3ln\u0105 tre\u015b\u0107.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Klein Krebs* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 41 dom\u00f3w mieszkalnych i 301 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 261 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i 39 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Gro\u00df Krebs*; katolicy \u2014 do parafii w Kwidzynie. W miejscowo\u015bci by\u0142 w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono w Klein Krebs 302 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 291 ewangelik\u00f3w i 11 katolik\u00f3w, a wie\u015b wpisano do parafii ewangelickiej Gro\u00df Krebs. W rejestrze Langego Klein Krebs nale\u017cy wed\u0142ug stanu z 1939 roku do tej samej parafii.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rakowiec (Gro\u00df Krebs) i podaje tu 175 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 401; Rakowice \u2014 Gmina Kwidzyn; Kwidzynopedia, has\u0142o \u201eRakowice\u201d; Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 VI 2026, gmina Kwidzyn; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o \u201eRakowice\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 76\u201377, pozycja 57; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Klein Krebs w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 106\u2013107; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; \u201eAus dem Bauernleben in Kl. Krebs zwischen 1800 und 1850. Nach Erz\u00e4hlungen einer alten Frau\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 58, Marienwerder 1920, s. 8\u20139, 12\u201313.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Rakowice \u2014 Gmina Kwidzyn","url":"https://gminakwidzyn.pl/2019/01/01/rakowice/","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Rakowice \u2014 Gmina Kwidzyn / Kwidzynopedia"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kwidzynopedia, has\u0142o \u201eRakowice\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Rakowice \u2014 Gmina Kwidzyn / Kwidzynopedia"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o Rakowice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 509","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Klein Krebs (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=54721"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eAus dem Bauernleben in Kl. Krebs zwischen 1800 und 1850. Nach Erz\u00e4hlungen einer alten Frau\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 58, Marienwerder 1920, s. 8\u20139, 12\u201313","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/39077/edition/37539"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 Rady Gminy Kwidzyn z dnia 31 maja 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 3041, s. 47, 87","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=3041"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0417","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.70576,"lng":19.00547,"name_de":"Klein Krebs","name_pl":"Rakowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rakowiec le\u017cy na wsch\u00f3d od Kwidzyna. Przy zbiegu ulic Kwidzy\u0144skiej i Polnej, wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, na dzia\u0142ce numer 330, znajduje si\u0119 najstarszy cmentarz we wsi \u2014 ewidencja konserwatorska datuje go na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIV wieku i opisuje kr\u00f3tko: cmentarz przyko\u015bcielny, katolicki, dawniej tak\u017ce ewangelicki. Od Reformacji chowano tu ewangelik\u00f3w, a ko\u015bci\u00f3\u0142, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego cmentarz powsta\u0142, by\u0142 ich \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105; w drugiej po\u0142owie XIX wieku za\u0142o\u017cono osobn\u0105 nekropoli\u0119 ewangelick\u0105 przy dzisiejszej ulicy Spokojnej. Ewidencja notuje w Rakowcu jeszcze alej\u0119 do cmentarza przy ulicy Parkowej, z pocz\u0105tku XX wieku, nie wskazuj\u0105c, do kt\u00f3rego z cmentarzy prowadzi.\n\nWie\u015b nosi\u0142a po niemiecku nazw\u0119 Gro\u00df Krebs, a w czasach krzy\u017cackich Crebissee i Krebische. Przywilej lokacyjny wystawili jej w 1293 roku biskup pomeza\u0144ski Henryk i kapitu\u0142a katedralna; proboszcz dosta\u0142 wtedy cztery w\u0142\u00f3ki, a so\u0142tys dziesi\u0105t\u0105 w\u0142\u00f3k\u0119 woln\u0105 od czynszu, trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kar s\u0105dowych, karczm\u0119 we wsi, jatk\u0119 mi\u0119sn\u0105 i \u0142aw\u0119 sukiennicz\u0105. Od tej daty liczono wiek parafii: w 1893 roku obchodzono w Rakowcu jej sze\u015b\u0107setlecie. *S\u0142ownik geograficzny*, kt\u00f3ry zapisuje wie\u015b jako Rakowice, notuje przy niej \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 par. ewang. i szko\u0142\u0119 ewang. 3klas., 2 naucz. i 182 dzieci\u201d. Razem z folwarkiem wie\u015b obejmowa\u0142a 2021 hektar\u00f3w, w tym 1562 hektary roli ornej, 64 hektary \u0142\u0105k i 99 hektar\u00f3w lasu.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 to orientowana budowla na planie prostok\u0105ta z murowan\u0105 wie\u017c\u0105; by\u0142 pod patronatem kr\u00f3lewskim. Wie\u017ca, licz\u0105ca blisko dziewi\u0119\u0107 metr\u00f3w w kwadracie, stoi nietypowo od wschodu i mie\u015bci w przyziemiu sklepion\u0105 zakrysti\u0119; wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne od zachodu poprzedza murowana kruchta wzniesiona razem z korpusem. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 trzy dzwony, gustowny o\u0142tarz i ambon\u0119 oraz nowe dziewi\u0119ciorejestrowe organy, a za chrzcielnic\u0119 s\u0142u\u017cy\u0142a dawna kropielnica. W prezbiterium ko\u015bcio\u0142a le\u017ca\u0142y trzy dawne p\u0142yty nagrobne z lat 1620, 1641 i 1699; ostatni\u0105 zdobi siedemna\u015bcie wypuk\u0142ych herb\u00f3w. Pierwsza z p\u0142yt, z latami 1620 i 1622, upami\u0119tnia bliskich pastora Johanna Finisa; druga nosi herb Barbary W\u00f6lfin z domu Reminger von Reming z Austrii, kt\u00f3ra wygnana za wiar\u0119 znalaz\u0142a schronienie w Liczach i tam zmar\u0142a; trzecia, z cz\u0119\u015bciowo nieczytelnym napisem \u0142aci\u0144skim, po\u015bwi\u0119cona jest baronowi Wolfowi zwanemu L\u00fcdinghausen.\n\nReformacj\u0119 przyj\u0105\u0142 razem z Kwidzynem, jako jego filia. Co do usamodzielnienia parafii \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 dwie wersje. Agathon Harnoch pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Kwidzyna do 1576 roku i \u017ce wtedy zaczyna si\u0119 lista jego duchownych od Casparusa Alacera. Ludwig Rhesa za\u015b wykazuje parafi\u0119 jako samodzieln\u0105 od 1588 roku, a za pierwszego duchownego uznaje Matthiasa Pr\u00e4toriusa. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu kwidzy\u0144skiego z 1898 roku uznaje wiadomo\u015b\u0107 Harnocha za niedostatecznie uzasadnion\u0105 i zauwa\u017ca, \u017ce akta wizytacji z 1543 roku nie wymieniaj\u0105 proboszcza wprost, a pierwszego duchownego ewangelickiego zapisano tu z nazwiska pod rokiem 1576. \u0179r\u00f3d\u0142a s\u0105 zgodne co do tego, \u017ce po odej\u015bciu Johannesa Popiniusa w 1609 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 wr\u00f3ci\u0142 do zale\u017cno\u015bci od Kwidzyna i obs\u0142ugiwa\u0142 go tamtejszy diakon, a\u017c w 1640 roku reskrypt berli\u0144ski postanowi\u0142, \u017ce Rakowiec ma by\u0107 \u201edurchaus nicht Filia von Marienwerder, sondern selbst Mater\u201d \u2014 bynajmniej nie fili\u0105 Kwidzyna, lecz samodzieln\u0105 parafi\u0105 macierzyst\u0105. O\u0142tarz, ambon\u0119 i pozytyw sprawi\u0142 pastor Christian Knobbe, urz\u0119duj\u0105cy w latach 1710\u20131737; plebania sp\u0142on\u0119\u0142a podczas jego nieobecno\u015bci w 1729 roku. Do 1834 roku naliczono trzynastu duchownych.\n\nRakowiec by\u0142 wsi\u0105 w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelick\u0105. W 1868 roku liczy\u0142 272 budynki, 178 dom\u00f3w i 1358 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 1248 ewangelik\u00f3w i osiemdziesi\u0119ciu katolik\u00f3w. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Kwidzynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 1166 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 1059 ewangelik\u00f3w i 107 katolik\u00f3w \u2014 przy 169 domach i 252 dymach; katolicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b mia\u0142a 1062 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 1045 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 979 ewangelik\u00f3w, 65 katolik\u00f3w i jeden inny chrze\u015bcijanin; po polsku m\u00f3wi\u0142o pi\u0119tna\u015bcie os\u00f3b.\n\nNabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku, dawniej tak\u017ce po polsku \u2014 sprawowa\u0142 je wtedy diakon z Kwidzyna. U schy\u0142ku XIX wieku parafia liczy\u0142a 2500 dusz i obejmowa\u0142a szko\u0142y w Rakowcu, Brachlewie, Liczach i O\u015bnie. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku w parafii Rakowiec notowano rocznie 115 chrzt\u00f3w, 65 konfirmacji, 24 \u015bluby i 1400 komunikant\u00f3w; plebania by\u0142a wtedy na miejscu.\n\nPrasa przynosi kilka wiadomo\u015bci o parafii z lat 1882\u20131925. We wrze\u015bniu 1880 roku berli\u0144ska \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d wymieni\u0142a pastora Riemanna z Rakowca w\u015br\u00f3d pi\u0119ciu duchownych rejencji kwidzy\u0144skiej, kt\u00f3rzy od 1 pa\u017adziernika mieli zn\u00f3w przej\u0105\u0107 miejscowy nadz\u00f3r nad szko\u0142ami w miejsce inspektor\u00f3w \u015bwieckich. W marcu 1882 roku \u201eReichsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce parafia ewangelicka w Rakowcu pozwa\u0142a przez adwokata rodze\u0144stwo Ev\u0119 i Justine Chabrowski, przebywaj\u0105ce w nieznanym miejscu, o uznanie jej w\u0142asno\u015bci gruntu Gro\u00df Krebs numer 116. W 1885 roku pastor Riemann podpisa\u0142 wraz z pastorem Graefem z Perlebergu petycj\u0119 do synodu generalnego, aby duchownym, kt\u00f3rzy nie przyst\u0105pili do ustawy emerytalnej z 26 stycznia 1880 roku, raz jeszcze umo\u017cliwiono przyst\u0105pienie. W czerwcu 1889 roku konsystorz zatwierdzi\u0142 wyb\u00f3r pastora Willuhna z Gr\u00fcnheide ko\u0142o Insterburga na pastora w Rakowcu. 1 czerwca 1901 roku w\u0142a\u015bnie w Rakowcu zacz\u0119\u0142a si\u0119 praca komisji wizytacji generalnej, prowadzonej przez generalnego superintendenta D\u00f6blina: pastor Willuhn odprawi\u0142 liturgi\u0119 i wyg\u0142osi\u0142 kazanie na s\u0142owa Psalmu 51,12\u201315, superintendent Waltz z Kisielic przem\u00f3wi\u0142 do zgromadzonych, a pastor Hevelke z Gda\u0144ska rozmawia\u0142 z licznie przyby\u0142\u0105 m\u0142odzie\u017c\u0105 konfirmowan\u0105. 7 grudnia 1925 roku s\u0105d w Kwidzynie wpisa\u0142 do rejestru pastora Richarda Willuhna jako przewodnicz\u0105cego sp\u00f3\u0142dzielczej kasy po\u017cyczkowej w Rakowcu.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142, dzi\u015b parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego, wraz z plebani\u0105 z pocz\u0105tku XIX wieku jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-836, decyzj\u0105 z 24 kwietnia 1975 roku, z datowaniem: druga po\u0142owa XIV wieku, XV oraz XVIII\u2013XIX wiek. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 podaje, \u017ce przy ko\u015bciele nie zachowa\u0142y si\u0119 nagrobki, a ze starodrzewu zosta\u0142 jeden d\u0105b. Cmentarz ewangelicki w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi opisuje jako zdewastowany, z usuni\u0119tymi nagrobkami i wyci\u0119tym starodrzewem.\n\nErich Wernicke w ksi\u0105\u017cce o powiecie kwidzy\u0144skim (1979) zalicza do tutejszego ko\u015bcio\u0142a Klein Krebs, Kr\u00f6xen, Littschen, Mundmannsdorf i Ottotschen, a od 1694 roku tak\u017ce Brakau, Schadau, Wandau i Mahren.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Ko\u015bci\u00f3\u0142 datowany jest na po\u0142ow\u0119 XIV wieku albo na 1336 rok; rejestr zabytk\u00f3w podaje drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIV wieku, a ewidencja datuje cmentarz przy nim na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIV wieku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 969 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1913 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 509; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 11: \u201eDer Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 29; Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, pozycje 430, 431 i 432; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom IX, has\u0142o Rakowice; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, s. 76, pozycja 32; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycja 26; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 509; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1898, s. 23\u201325; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 226\u2013227; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 106\u2013107; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 87; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 78; \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 22 wrze\u015bnia 1880 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 16 marca 1882 roku, s. 13 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 wrze\u015bnia 1885 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 22 czerwca 1889 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 15 grudnia 1925 roku, s. 19 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 430","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 11: \u201eDer Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 29","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 509","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 87","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 78","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 22 wrze\u015bnia 1880 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5RVDNWBLIRKJWDGAMC53J4GLUJS6HJPE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 16 marca 1882 roku, s. 13 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EKQI2PEPS45ZFZQUAOGEKGST3HG2NC5J"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 wrze\u015bnia 1885 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CE36IXZWWACGZ3PYYWYQBMBCKENC3YQD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 22 czerwca 1889 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EUHZ27M2MCPAA2WUDIYV7WV7HTVEZIP4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LSFMHDRAHDFSQIP2CRO3DHFMGSSELRBH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 15 grudnia 1925 roku, s. 19 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DGGE4MKPHKP5X62XC42VPYDO5K6GDGCI"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 226\u2013227","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1092","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.727576,"lng":19.023939,"name_de":"Gro\u00df Krebs","name_pl":"Rakowiec \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy ulicy Spokojnej w Rakowcu, na wsch\u00f3d od Kwidzyna, le\u017cy cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie XIX wieku, na dzia\u0142ce numer 265. Karta cmentarza z maja 1987 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eNagrobki mocno zdewastowane\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, na skraju p\u00f3l, od wschodu granicz\u0105c z nowym cmentarzem; nie mia\u0142 muru ogrodzeniowego, zachowa\u0142a si\u0119 natomiast brama z drugiej po\u0142owy XIX wieku, a najstarszy czytelny nagrobek pochodzi\u0142 z 1888 roku. Drzewostan \u2014 lipy, kasztanowce, jesiony, buki, graby, d\u0119by i klony \u2014 by\u0142 w dobrym stanie i utrzyma\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na granicach za\u0142o\u017cenia.\n\nJest to drugi cmentarz we wsi. Starszy, przyko\u015bcielny, przy zbiegu ulic Kwidzy\u0144skiej i Polnej, si\u0119ga pierwszej po\u0142owy XIV wieku i s\u0142u\u017cy\u0142 obu wyznaniom, dop\u00f3ki ewangelicy nie wydzielili sobie w\u0142asnego miejsca. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi oba osobno, a jako trzeci obiekt \u2014 alej\u0119 dojazdow\u0105 do cmentarza przy ulicy Parkowej, z pocz\u0105tku XX wieku. Stoj\u0105cy we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego, z drugiej po\u0142owy XIV wieku, przebudowywany w XV oraz w XVIII i XIX stuleciu, jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-836, decyzj\u0105 z 24 kwietnia 1975 roku.\n\nWie\u015b \u2014 po niemiecku Gro\u00df Krebs \u2014 mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Krebs* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 178 dom\u00f3w mieszkalnych i 1358 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1248 ewangelik\u00f3w, 80 katolik\u00f3w i 30 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Katolicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 969 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1913 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; karta cmentarza w Rakowcu, oprac. D. Rekowska, 1987 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 106\u2013107; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 87; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, stan 29 VIII 2026, poz. 431","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 87","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1093","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.729601,"lng":19.021866,"name_de":"Gro\u00df Krebs","name_pl":"Rakowiec \u2014 cmentarz ewangelicki przy ulicy Spokojnej","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"R\u0105ty, po niemiecku Ronti, to wie\u015b w dawnym powiecie kartuskim, dzi\u015b w gminie Somonino. W wizytacji biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, w wykazie wsi p\u0142ac\u0105cych meszne ko\u015bcio\u0142owi w Gor\u0119czynie zapisano: \u201eRathy, coloni 7, quisque 5 gr.; non solvitur\u201d, czyli siedmiu osadnik\u00f3w, ka\u017cdy winien po pi\u0119\u0107 groszy, i \u017caden nie p\u0142aci. W Gor\u0119czynie sta\u0142 wtedy drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Wszystkich \u015awi\u0119tych, nale\u017c\u0105cy do klasztoru kartuz\u00f3w.\n\nR\u0105ty (Ranci) wymieniono w 1241 roku w\u015br\u00f3d osiemnastu wsi kasztelanii Gor\u0119czyno oddanej biskupowi kujawskiemu. W 1291 roku wie\u015b, jako Tranthe, wymieniono w opisie granic d\u00f3br klasztoru w \u0141eknie. Od 1311 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do w\u00f3jtostwa tczewskiego jako dobra s\u0142u\u017cebne na prawie polskim; granic\u0119 z Ostrzycami wytyczono w 1422 roku.\n\nWed\u0142ug *S\u0142ownika geograficznego* osada powsta\u0142a z parcelacji folwarku Czapielska, wydanej w wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119 w 1800 roku. W 1848 roku notowano tu czterech katolik\u00f3w. W 1858 roku za\u0142o\u017cono szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 jeden nauczyciel, 65 dzieci. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku; katolicy \u2014 do parafii w Gor\u0119czynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1869 roku na 202 mieszka\u0144c\u00f3w w 21 domach przypada\u0142o 158 ewangelik\u00f3w i 44 katolik\u00f3w. W spisie z 1885 roku naliczono 143 mieszka\u0144c\u00f3w w dwudziestu trzech domach \u2014 97 ewangelik\u00f3w, 43 katolik\u00f3w i trzech innych chrze\u015bcijan.\n\nSpis z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 we wsi 199 mieszka\u0144c\u00f3w: 93 m\u0119\u017cczyzn i 106 kobiet. W 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 29 dom\u00f3w mieszkalnych i 30 gospodarstw domowych na 285,2 hektara. Niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o wtedy 100 os\u00f3b, wszystkie wyznania ewangelickiego.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi; by\u0142 w niej cmentarz, dzi\u015b poewangelicki, po\u0142o\u017cony w terenie zalesionym. W ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz zajmuje dwie dzia\u0142ki, oznaczone numerami 85 i 86. Po 1945 roku, wraz z odej\u015bciem ludno\u015bci ewangelickiej, nekropolia utraci\u0142a opiek\u0119 i dzi\u015b jest zaro\u015bni\u0119ta. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza; Harnoch liczy cmentarze parafii szymbarskiej, lecz nie wymienia ich z nazwy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 100 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Karthaus, s. 52, poz. 98); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142o \u201eR\u0105ty\u201d; wizytacje biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu), has\u0142o \u201eWilla Gor\u0119czyno ad coenobium Kartuzy\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 128, pozycja 355; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 22, 30, 56, 100; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 102, 104; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Somonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 expresskaszubski.pl","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o \u201eR\u0105ty\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 128, pozycja 355","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 22, 30, 56, 100","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 102, 104","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0320","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.25498,"lng":18.167423,"name_de":"Ronti","name_pl":"R\u0105ty \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w R\u0119bielczu le\u017cy przy ko\u015bciele, po\u015brodku wsi. Jest to cmentarz przyko\u015bcielny z kapliczk\u0105. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w gminy Pszcz\u00f3\u0142ki pod pozycj\u0105 92 obejmuje inny, drugi cmentarz poewangelicki we wsi: na dzia\u0142ce nr 16, oko\u0142o 800 m na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d, przy linii kolejowej. Ten cmentarz zaznacza te\u017c niemiecka mapa topograficzna z 1940 roku (arkusz 1878 M\u00fchlbanz). Harnoch m\u00f3wi o nim jednym zdaniem, ale najwa\u017cniejszym: cmentarz w Rambeltsch by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, parafia przesta\u0142a istnie\u0107, a cmentarz opuszczono; dzi\u015b jest reliktem, zaliczanym do \u201ezapomnianych cmentarzy\u201d.\n\nR\u0119bielcz, po niemiecku Rambeltsch, nale\u017ca\u0142 do Prus Zachodnich, do rejencji gda\u0144skiej; w latach 1920\u20131939 \u2014 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, w latach 1939\u20131945 \u2014 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen), a od wiosny 1945 roku le\u017cy w Polsce. \u0179r\u00f3d\u0142a drukowane zaliczaj\u0105 wie\u015b do powiatu tczewskiego: podaj\u0105 tak zar\u00f3wno S\u0142ownik geograficzny, jak i wykaz gmin z 1885 roku, kt\u00f3ry wymienia Rambeltsch w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau), w okr\u0119gu urz\u0119dowym i okr\u0119gu stanu cywilnego Hohenstein, czyli Pszcz\u00f3\u0142ek. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWie\u015b by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 zjednoczonych szpitali gda\u0144skich \u015awi\u0119tego Ducha i \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety; to ich prze\u0142o\u017ceni dali wsi ko\u015bci\u00f3\u0142. John Muhl opisuje ca\u0142\u0105 t\u0119 drog\u0119. Przywilej z 1332 roku ko\u015bcio\u0142a nie przewidywa\u0142: kasztelan Andrzej, kt\u00f3ry dosta\u0142 Rambeltsch od wielkiego mistrza Karola z Trewiru, nada\u0142 wtedy wie\u015b so\u0142tysowi Jakubowi na prawie che\u0142mi\u0144skim za zgod\u0105 wielkiego mistrza Wernera von Orseln. Wizytacje z lat 1583, 1584 i 1598 zgodnie stwierdzaj\u0105, \u017ce ko\u015bcio\u0142a w Rambeltsch nie ma, cho\u0107 w 1598 roku z o\u015bmiu tutejszych ch\u0142op\u00f3w tylko jeden by\u0142 jeszcze katolikiem.\n\nOko\u0142o 1600 roku prze\u0142o\u017ceni szpitali urz\u0105dzili we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki; w 1610 roku wymieniony jest ju\u017c pierwszy duchowny, Michael Cato, a od 1619 roku \u2014 Laurentius Grasemann. Harnoch dodaje, \u017ce pocz\u0105tkiem by\u0142 dom modlitwy na przeciwleg\u0142ym ko\u0144cu wsi, a potem ko\u015bci\u00f3\u0142ek kryty strzech\u0105, stoj\u0105cy tam, gdzie dzisiejsza \u015bwi\u0105tynia. Pierwsza budowla, drewniana i s\u0142omiana, zrujnowa\u0142a si\u0119 do 1643 roku i zosta\u0142a odnowiona jako szachulcowa; wie\u017c\u0119 stawiano na nowo w tym samym roku i ponownie w 1688 roku. Wed\u0142ug Johna Muhla duchowni ewangeliccy w R\u0119bielczu, po niemiecku Rambeltsch, s\u0105 znani bez przerwy od 1610 roku; do 1800 roku byli w\u015br\u00f3d nich przede wszystkim Cato, Grassmann, Janichius, Wesemann, Eisenberg, Richter, Wachetta, M\u00fcller, Milde, Kr\u00fcger i Plaga.\n\nEphraim Praetorius odnotowa\u0142 w r\u0119kopisie z XVIII wieku, \u017ce dawniej, gdy w rz\u0105dzie miasta przewa\u017cali reformowani, prze\u0142o\u017ceni szpitali sami powo\u0142ywali tu duchownego reformowanego; gdy reformowani stracili przewag\u0119 w senacie, rada stopniowo uzyska\u0142a udzia\u0142 w powo\u0142aniach, a\u017c w ko\u0144cu sama powo\u0142ywa\u0142a luteran\u00f3w. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa pierwszym zwyczajnym lutera\u0144skim pastorem tej wsi by\u0142 Laurentius Grasemann, kt\u00f3ry przyszed\u0142 w 1619 roku z Lublewa Gda\u0144skiego, gdzie by\u0142 pastorem od 1599 roku; Michaela Catona r\u0119kopis nie zna. Grasemann d\u0142ugo g\u0142osi\u0142 kazania w prywatnym domu na ko\u0144cu wsi, zanim zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142, i jak pisze Praetorius, dozna\u0142 wielu przykro\u015bci ze strony katolik\u00f3w. W 1649 roku z powodu wieku i s\u0142abo\u015bci z\u0142o\u017cy\u0142 urz\u0105d; zmar\u0142 w nast\u0119pnym roku, 16 lipca, w gda\u0144skim szpitalu \u015awi\u0119tego Ducha, w wieku 80 lat i po pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu latach pos\u0142ugi, a 20 lipca zosta\u0142 pochowany w ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha. Po Grasemannie urz\u0119dowali mi\u0119dzy innymi Janichius (1649\u20131653) i We\u00dfmann (1653\u20131668), a po nich Eisenberg, pastor od 1668 do pocz\u0105tku 1694 roku, kt\u00f3ry zapisa\u0142 100 gulden\u00f3w na now\u0105 kas\u0119 wdowi\u0105 Wy\u017cyny Gda\u0144skiej. Dalszy ci\u0105g spisu, dopisany w r\u0119kopisie, prowadzi obsad\u0119 od M\u00fcllera (1713\u20131723) przez Andreasa Lupienskiego (1723\u20131757) i magistra Michaela Mildego, zmar\u0142ego 15 sierpnia 1766 roku, do Carla Gottfrieda Kr\u00fcgera.\n\nObecny ko\u015bci\u00f3\u0142 zacz\u0119to budowa\u0107 15 sierpnia 1699 roku, uko\u0144czono 26 listopada tego roku i po\u015bwi\u0119cono w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 adwentu tego samego roku. By\u0142a to budowla kamienno-szachulcowa z wie\u017c\u0105 wysok\u0105 na osiemdziesi\u0105t dwie stopy; mia\u0142a dwa dzwony, wolno stoj\u0105c\u0105 drewnian\u0105 dzwonnic\u0119, snycerski o\u0142tarz i ambon\u0119 oraz organy z 1862 roku. Heise notuje przy nim jeszcze niewielki, osiemnastocentymetrowy kielich gotycki, kt\u00f3ry patron ko\u015bcio\u0142a podarowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni w 1862 roku: naprawiano go i z\u0142ocono w 1594 i 1670 roku, a starsza wyryta data wskazuje 1451 rok. W 1763 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 powi\u0119kszono, w latach 1842\u20131847 gruntownie naprawiono; budowla z 1699 roku przetrwa\u0142a.\n\nPraetorius opisuje t\u0119 budow\u0119 szczeg\u00f3\u0142owo. Stary ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano z powodu staro\u015bci i na tym samym miejscu postawiono nowy, tej samej wielko\u015bci, lecz nieco wy\u017cszy. Wed\u0142ug r\u0119kopisu prace zacz\u0119to 14 sierpnia 1699 roku od \u015bcinania i obr\u00f3bki drewna: 131 drzew, sosen i d\u0119b\u00f3w, da\u0142 z lasu nale\u017c\u0105cego do miasta \u00f3wczesny zarz\u0105dca, burmistrz Gabriel Schumann. Szkielet z\u0142o\u017cono w ca\u0142o\u015bci w lesie, a kilka wsi, w\u015br\u00f3d nich Pruszcz Gda\u0144ski, Szad\u00f3\u0142ki i Gda\u0144sk-Orunia, przywioz\u0142o go bezp\u0142atnie do R\u0119bielcza. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 22 pa\u017adziernika; pastor wyg\u0142osi\u0142 wtedy kazanie na s\u0142owa z Ksi\u0119gi Zachariasza (4,6\u20137). Budow\u0119 prowadzi\u0142 gda\u0144ski mistrz ciesielski Johann Georg M\u00fcller pod kierunkiem miejscowego zarz\u0105dcy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 62 stopy i 4 cale d\u0142ugo\u015bci, 32 stopy i 3 cale szeroko\u015bci oraz 44 stopy wysoko\u015bci do kalenicy. Memoria\u0142 wydrukowany 22 pa\u017adziernika 1699 roku podaje, \u017ce budow\u0119 przeprowadzono staraniem Johanna Gerharda Brandisa, przy pomocy i radzie jego koleg\u00f3w: Caspara B\u00f6ttingera, Petrusa Bergmanna, Wilhelma Heinricha Uphagena i Ernsta Colviusa, na koszt szpitali, do kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142a wie\u015b, przy hojnym wsparciu Alberta Groddecka z Gda\u0144ska.\n\nS\u0105siedztwo katolickiej parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu by\u0142o przez stulecia \u017ar\u00f3d\u0142em sporu o dziesi\u0119cin\u0119 i op\u0142aty. John Muhl podaje, \u017ce jeszcze w 1638 roku rada gda\u0144ska podkre\u015bla\u0142a, i\u017c duchowny w R\u0119bielczu jest tam tylko z \u0142aski proboszcza z Mi\u0142ob\u0105dza, a ewangeliccy mieszka\u0144cy musz\u0105 p\u0142aci\u0107 zwyczajowe op\u0142aty tak\u017ce do Mi\u0142ob\u0105dza; w trwaj\u0105cym stulecia sporze o dziesi\u0119cin\u0119 i kol\u0119d\u0119 dochodzi\u0142o do gwa\u0142t\u00f3w \u2014 ch\u0142op\u00f3w rabowano, wi\u0119ziono, zajmowano im byd\u0142o, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 spl\u0105drowany. W 1778 roku rz\u0105d pruski rozstrzygn\u0105\u0142, \u017ce ewangelicy z Pszcz\u00f3\u0142ek mog\u0105 trzyma\u0107 si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w R\u0119bielczu mimo sprzeciwu proboszcza z Mi\u0142ob\u0105dza; od tego roku R\u0119bielcz figuruje w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich jako siedziba wsp\u00f3lnej z Pszcz\u00f3\u0142kami parafii-matki \u2014 Kirchspiel Hohenstein-Rambeltsch. Dopiero w 1783 roku, ju\u017c pod rz\u0105dami pruskimi, tamtejszy proboszcz za jednorazow\u0105 odpraw\u0119 sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu dukat\u00f3w w z\u0142ocie zrzek\u0142 si\u0119 za siebie i nast\u0119pc\u00f3w wszelkich praw do ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w R\u0119bielcza.\n\nStrona katolicka pokazuje t\u0119 sam\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 od zewn\u0105trz. W 1746 roku wizytator zanotowa\u0142 w parafii mi\u0142ob\u0105dzkiej oko\u0142o sze\u015bciuset wiernych zobowi\u0105zanych do spowiedzi wielkanocnej i oko\u0142o pi\u0119ciuset luteran\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli sw\u00f3j zb\u00f3r w\u0142a\u015bnie w R\u0119bielczu. Tabela szk\u00f3\u0142, kt\u00f3r\u0105 Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 na podstawie wizytacji, notuje przy R\u0119bielczu pod rokiem 1750 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. Wizytacja generalna z lat 1765\u20131766 naliczy\u0142a przy tym zborze 240 os\u00f3b i zapisa\u0142a nazwisko tutejszego predykanta: Micha\u0142 Milda. Wizytator doda\u0142, \u017ce Milda wbrew dawnym zwyczajom nie pozwala\u0142 nawet katolikom mieszkaj\u0105cym we wsi przyjmowa\u0107 sakrament\u00f3w w parafii mi\u0142ob\u0105dzkiej.\n\nW styczniu 1766 roku na polecenie Gottlieba Gabriela Weickhmanna, kr\u00f3lewskiego burgrabiego, burmistrza Gda\u0144ska i administratora Wy\u017cyny Gda\u0144skiej (\u201edes H\u00f6hischen Gebiethes\u201d), sporz\u0105dzono dla ko\u015bcio\u0142a w R\u0119bielczu now\u0105 ksi\u0119g\u0119 parafialn\u0105. Pastor Michael Milde zapisa\u0142 w niej w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 po Epifanii 1766 roku, \u017ce stara ksi\u0119ga ko\u015bcielna zaczyna si\u0119 od 1649 roku (\u201ev. Jahre 1649\u201d). Ta sama ksi\u0119ga podaje, \u017ce Milde zmar\u0142 tu 15 sierpnia 1766 roku i zosta\u0142 pochowany 19 sierpnia. Jego nast\u0119pca, Sebastian Fedorowicz, otrzyma\u0142 powo\u0142anie z uchwa\u0142y rady gda\u0144skiej 1 wrze\u015bnia, a 14 wrze\u015bnia, w 16. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, wprowadzi\u0142 go w urz\u0105d pisarz urz\u0119du (Amtschreiber); tego samego dnia Fedorowicz wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne. Zmar\u0142 18 maja 1778 roku i zosta\u0142 pochowany w R\u0119bielczu. Po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 Carl Gottfried Kr\u00fcger (w autografie: Krueger), urodzony w 1728 roku w G\u00fcstrow w Meklemburgii-Schwerinie, kt\u00f3ry jako sze\u015bciotygodniowe dziecko przyby\u0142 z rodzicami do Gda\u0144ska i przez niemal 21 lat uczy\u0142 w gda\u0144skiej szkole \u015awi\u0119tego Jana. Wybrany w czerwcu 1778 roku, nazajutrz, 16 czerwca, otrzyma\u0142 powo\u0142anie od burmistrza Johanna Gottlieba Pegelaua, 7 lipca przyj\u0105\u0142 ordynacj\u0119, a urz\u0105d obj\u0105\u0142 w 5. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. W 1782 roku podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi obraz przedstawiaj\u0105cy ustanowienie Wieczerzy Pa\u0144skiej. Jego nast\u0119pc\u0105 by\u0142 gda\u0144szczanin Johann Jacob Plaga, powo\u0142any przez magistrat gda\u0144ski.\n\nWed\u0142ug Harnocha, gdy w 1808 roku marsza\u0142ek Soult przy\u0142\u0105czy\u0142 R\u0119bielcz do terytorium pruskiego i Gda\u0144sk utraci\u0142 patronat, zarz\u0105d parafii powierzono ewangelickiemu pastorowi Fischerowi z Sobowidza; po jego usuni\u0119ciu z urz\u0119du w 1818 roku parafia by\u0142a nieobsadzona do 1821 roku, kiedy prze\u0142o\u017ceni szpitali gda\u0144skich osadzili tu pastora Brambacha z Ko\u015bcierzyny, p\u0142ac\u0105c mu 300 talar\u00f3w pensji. Gdy w 1823 roku szpitale z braku \u015brodk\u00f3w wstrzyma\u0142y wyp\u0142aty, parafi\u0119 zn\u00f3w obs\u0142ugiwali pastorzy z Sobowidza \u2014 do 1845 roku. Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego, do kt\u00f3rego wsp\u00f3lnota przysta\u0142a w 1817 roku. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 242 mieszka\u0144c\u00f3w: 234 luteran\u00f3w i 8 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje sam R\u0119bielcz (Rambeltsch).\n\nWykaz pastor\u00f3w w ksi\u0119dze z 1766 roku dodaje szczeg\u00f3\u0142y. W po\u0142owie 1808 roku zarz\u0105d parafii przekazano pastorowi z Sobowidza Davidowi Fischerowi, a parafi\u0119 z powodu niskich dochod\u00f3w po\u0142\u0105czono z sobowidzk\u0105; Fischer przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 wtedy do R\u0119bielcza. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu co drug\u0105 niedziel\u0119, na przemian z Sobowidzem, a pod nieobecno\u015b\u0107 pastora kazanie czyta\u0142 zakrystian. Simon Lebrecht Brambach, pochodz\u0105cy z Saksonii, ostatnio pastor w Ko\u015bcierzynie, otrzyma\u0142 parafi\u0119 na podstawie kazania pr\u00f3bnego wyg\u0142oszonego 16 lipca 1820 roku; superintendent z Gda\u0144ska wprowadzi\u0142 go w urz\u0105d 7 stycznia 1821 roku. Julius Reinhold Schaper ze Starogardu Gda\u0144skiego, wprowadzony 16 listopada 1845 roku przez superintendenta Gehrta, odszed\u0142 jako archidiakon do ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku; kazanie po\u017cegnalne wyg\u0142osi\u0142 w drugi dzie\u0144 \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia, a sw\u00f3j wpis podpisa\u0142 w R\u0119bielczu 28 grudnia 1854 roku. Jego nast\u0119pca, gda\u0144szczanin August Ludwig Milde, wprowadzony 11 marca 1855 roku, w niedziel\u0119 Oculi, przez superintendenta Gehrta z Lublewa Gda\u0144skiego, zmar\u0142 ju\u017c 22 sierpnia 1859 roku w Nowym Stawie, w wieku niespe\u0142na 34 lat. Carl August Wilhelm Gottgetreu, urodzony w 1827 roku, zosta\u0142 6 marca 1859 roku wprowadzony jako wikariusz przez superintendenta Mellera z Pruszcza Gda\u0144skiego, a jako pastor \u2014 w niedziel\u0119 Jubilate, 29 kwietnia 1860 roku.\n\nPrasa pozwala dopisa\u0107 kilku tutejszych pastor\u00f3w z drugiej po\u0142owy XIX wieku. W lipcu 1852 roku, w powt\u00f3rnym wyborze pastora przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku, najwi\u0119cej g\u0142os\u00f3w otrzyma\u0142 pastor Schaper z R\u0119bielcza, a po nim pastor Hevelke z Meseritz; spo\u015br\u00f3d tych dw\u00f3ch zarz\u0105d gminy, tak jak za pierwszym razem, wybra\u0142 Hevelkego. W listopadzie 1887 roku dotychczasowemu pastorowi w R\u0119bielczu, F. O. Rei\u00dfowi, nadano parafi\u0119 w Rogajnach (Rogehnen) w diecezji pas\u0142\u0119ckiej. Jesieni\u0105 1894 roku pastorem w R\u0119bielczu powo\u0142ano pastora pomocniczego Herholda. W niedziel\u0119 16 czerwca 1895 roku odby\u0142a si\u0119 tu wizytacja ko\u015bcielna i szkolna z udzia\u0142em generalnego superintendenta D\u00f6blina. \u201ePrzyjazne miejsce ko\u015bcielne\u201d by\u0142o bogato przystrojone, a \u201estary, czcigodny dom Bo\u017cy\u201d wype\u0142ni\u0142 si\u0119 na d\u0142ugo przed nabo\u017ce\u0144stwem. Kazanie wyg\u0142osi\u0142 pastor Herhold, superintendent Kuhnert przem\u00f3wi\u0142 na podstawie Ksi\u0119gi Izajasza 33,22, rozmow\u0119 z konfirmowanymi poprowadzi\u0142 sam generalny superintendent, a szko\u0142\u0119 wizytowa\u0142 superintendent dr Claa\u00df, z \u201epomy\u015blnym wynikiem\u201d. W 1901 roku, podczas manewr\u00f3w cesarskich, wie\u017c\u0119 ko\u015bcio\u0142a w R\u0119bielczu wykorzystano jako stacj\u0119 do\u015bwiadczalnej telegrafii bez drutu mi\u0119dzy Gda\u0144skiem a Tczewem; w Gda\u0144sku rol\u0119 t\u0119 pe\u0142ni\u0142a wie\u017ca ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, a w Tczewie wie\u017ca ko\u015bcio\u0142a katolickiego.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka. W 1869 roku \u017cy\u0142o tu 405 os\u00f3b: 310 ewangelik\u00f3w, 92 katolik\u00f3w i 3 \u017byd\u00f3w, a w 1885 roku \u2014 521 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 320 ewangelik\u00f3w, 195 katolik\u00f3w, 3 innych chrze\u015bcijan i 3 osoby wyznania moj\u017ceszowego. Katolicy nale\u017celi do parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu, po niemiecku M\u00fchlbanz. Zasi\u0119g parafii ewangelickiej pokazuje ten sam wykaz z 1885 roku: zapis \u201eRambeltsch\u201d stoi przy siedmiu miejscowo\u015bciach powiatu tczewskiego, mi\u0119dzy innymi przy Pszcz\u00f3\u0142kach (Hohenstein) i przy Kohling, czyli dzisiejszym Kolniku. Harnoch wymienia w wykazie szk\u00f3\u0142 Rambeltsch, Hohenstein i Kohling. Skowarcz, Ulkowy i Rosenberg nale\u017ca\u0142y natomiast wed\u0142ug tego spisu do parafii w Sobowidzu. Skal\u0119 wsp\u00f3lnoty pokazuje statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku, kt\u00f3ra przy ha\u015ble \u201eRambeltsch\u201d w diecezji Danziger H\u00f6he notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 konstrukcji szachulcowej i tysi\u0105c dusz i trzydzie\u015bci pogrzeb\u00f3w rocznie; jako s\u0105siedni ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wskazuje Mi\u0142ob\u0105dz.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1649 roku, zgon\u00f3w od 1653, konfirmacji od 1721 i wykaz komunikant\u00f3w od 1880 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr 1649\u2014 St 1653\u2014 K 1880\u2014 Konf 1721\u2014 Historische Aufzeichnungen finden sich aus den Jahren 1699 und 1765. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1848\u201474.\u201d.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d trzech cmentarzy parafii w R\u0119bielczu, licz\u0105cej wtedy 1245 ewangelik\u00f3w.\n\nKsi\u0119ga z 1766 roku zawiera te\u017c spis inwentarza, wykaz dar\u00f3w i wykaz grabarzy. Inwentarz z pocz\u0105tku 1766 roku wymienia ksi\u0119gi, ozdoby o\u0142tarza i ambony, srebro, naczynia cynowe i par\u0119 lichtarzy; prze\u0142o\u017ceni sprawili p\u00f3\u017aniej piecz\u0119\u0107 ko\u015bcieln\u0105 do piecz\u0119towania za\u015bwiadcze\u0144 chrztu, \u015blubu, zgonu i zapowiedzi. W\u015br\u00f3d dar\u00f3w zanotowano w 1784 roku niebiesk\u0105 adamaszkow\u0105 nakryw\u0119 ze z\u0142otymi koronkami do nakrywania kielicha, w Zielone \u015awi\u0105tki 1799 roku srebrn\u0105 \u0142y\u017ceczk\u0119 na o\u0142tarz, w Zielone \u015awi\u0105tki 1805 roku dwa bukiety na o\u0142tarz, za kt\u00f3re tego samego dnia publicznie dzi\u0119kowano, a w 1808 roku ma\u0142\u0105 czarn\u0105 at\u0142asow\u0105 nakryw\u0119 ze srebrnymi koronkami na o\u0142tarz. W 1766 roku posad\u0119 grabarza i kalkanta (t\u0142ocz\u0105cego powietrze do organ\u00f3w) mia\u0142 jeszcze krawiec i grajek; po jego \u015bmierci w 1769 roku trzyma\u0142a j\u0105 wdowa, a w 1775 roku przyszed\u0142 nast\u0119pca, kt\u00f3ry w 1791 roku odszed\u0142 z powodu zap\u0142aty. Od 1791 roku posad\u0119 mia\u0142a kobieta; w 1796 roku przyj\u0119to drugiego dzwonnika za 7 gulden\u00f3w p\u00f3\u0142rocznie, a jej p\u0142acono 10 gulden\u00f3w, bo by\u0142a te\u017c kalkantk\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wizytacja z lat 1765\u20131766 zapisuje predykanta jako Micha\u0142a Mild\u0119, u Muhla w wykazie duchownych R\u0119bielcza figuruje Milde, mi\u0119dzy Cato a Kr\u00fcgerem. R\u0119kopis Ephraima Praetoriusa podaje, \u017ce prace zacz\u0119to 14 sierpnia 1699 roku od \u015bcinania i obr\u00f3bki drewna, a inne \u017ar\u00f3d\u0142a datuj\u0105 pocz\u0105tek budowy ko\u015bcio\u0142a na 15 sierpnia. Harnoch podaje, \u017ce pastora Fischera usuni\u0119to z urz\u0119du w 1818 roku, a wykaz pastor\u00f3w w ksi\u0119dze parafii z 1766 roku \u2014 \u017ce skargi gminy z 1817 roku doprowadzi\u0142y jesieni\u0105 1818 roku do zawieszenia go w urz\u0119dzie, a w 1820 roku do formalnego usuni\u0119cia. Wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 niemieckich R\u0119bielcz by\u0142 od 1778 roku siedzib\u0105 parafii wsp\u00f3lnej z Pszcz\u00f3\u0142kami, a Simon Lebrecht Brambach zapisa\u0142 w tej samej ksi\u0119dze, \u017ce do 1821 roku R\u0119bielcz sam tworzy\u0142 parafi\u0119, s\u0105siednie wsie przychodzi\u0142y tu tylko go\u015bcinnie (\u201egastweise\u201d), a w\u00f3wczas, po zawarciu formalnych kontrakt\u00f3w z prze\u0142o\u017conymi, przyj\u0119to jako parafian szlacheck\u0105 wie\u015b Senslau i kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b Hohenstein (Pszcz\u00f3\u0142ki); przy trzeciej, Kohling, wpis zawiera zastrze\u017cenie dotycz\u0105ce jej kontraktu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 320 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1321 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 148, 149; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 394, 395; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3, nr 35; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, zeszyt 21), Gda\u0144sk, rozdzia\u0142 Rambeltsch, s. 146\u2013149; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1: Pommerellen, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 132\u2013133; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Dirschau, s. 28, poz. 25; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 370, 414\u2013415; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 210\u2013211, nr 142; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119gi G56, s. 108\u2013109, i G61, s. 246; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Pszcz\u00f3\u0142ki (pozycja 92, dzia\u0142ka nr 16); Messtischblatt 1878 M\u00fchlbanz, 1940; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 19\u201320; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 55\u201356, pozycja 246; J. Muhl, \u201eKirche und Schule im Hospitalsdorf Rambeltsch\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 32, 1933, z. 4, s. 76; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 3 sierpnia 1852 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 25 listopada 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 listopada 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 czerwca 1895 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d (Kolonia), 16 listopada 1901 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 124r\u2013124v, 126r\u2013126v; Ksi\u0119ga parafii ewangelickiej w R\u0119bielczu (Rambeltsch) za\u0142o\u017cona w 1766 roku, z wykazem pastor\u00f3w, spisem inwentarza, dar\u00f3w oraz grabarzy i kalkant\u00f3w (\u201eSonstige Verzeichnisse 1650\u20131820 #2\u201d, \u201e1766\u20131799\u201d, \u201e1766\u20131864\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5896 (Archion 18590, 226606, 226603).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 394","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 395","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 148, 149","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 55\u201356, pozycja 246","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eKirche und Schule im Hospitalsdorf Rambeltsch\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 32, 1933, z. 4, s. 76","url":"https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/328458/edition/295203/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 3 sierpnia 1852 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/L24JQKHHTAU3MMFRCXV6KDH6SSTXSUXX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 25 listopada 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2SO53DLXCWHPYGW2WPG3CABJWDU66G7P"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 listopada 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WUMVP6WQPJ4C7YQSTPGJAKCYMRQYPRXZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 czerwca 1895 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6DCJ5FIUSLEUXGVMRBD4WE6RJQMRT675"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d (Kolonia), 16 listopada 1901 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NFKXBEGOC2KZZCQBL7M4AM45WSJHQSSH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 124r\u2013124v, 126r\u2013126v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga parafii ewangelickiej w R\u0119bielczu (Rambeltsch) za\u0142o\u017cona w 1766 roku, z wykazem pastor\u00f3w, spisem inwentarza, dar\u00f3w oraz grabarzy i kalkant\u00f3w (\u201eSonstige Verzeichnisse 1650\u20131820 #2\u201d, \u201e1766\u20131799\u201d, \u201e1766\u20131864\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5896 (Archion 18590, 226606, 226603)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0263","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1543,"lng":18.6691,"name_de":"Rambeltsch","name_pl":"R\u0119bielcz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"R\u0119bielcz (niem. Rambeltsch) le\u017ca\u0142 w Kreis Danziger H\u00f6he (do 1920 Prusy Zachodnie, RB Gda\u0144sk; 1920\u20131939 Wolne Miasto Gda\u0144sk; 1939\u20131945 Rzesza; od wiosny 1945 Polska). To obszar wy\u017cyny gda\u0144skiej, ludno\u015b\u0107 lutera\u0144sko-ewangelicka \u2014 nie mennonicka. W 1778 utworzono tu ewangelick\u0105 parafi\u0119-matk\u0119 (Kirchspiel Hohenstein-Rambeltsch; Hohenstein = Pszcz\u00f3\u0142ki) z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em; parafia obejmowa\u0142a m.in. Skowarcz (Sch\u00f6nwarling), Ulkowy (Uhlkau) i Rosenberg. Obiekt to cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny (przy ko\u015bciele parafialnym), figuruj\u0105cy w rejestrze zabytk\u00f3w (zabytek.pl). Po 1945 ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, parafia przesta\u0142a istnie\u0107, a cmentarz opuszczono \u2014 dzi\u015b w grupie \u201ezapomnianych cmentarzy\". Wsp\u00f3lnota: ewangelicy (luteranie / Ko\u015bci\u00f3\u0142 unijny staropruski [?] \u2014 na obszarze WMG dominowa\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 unijny). Brak \u015blad\u00f3w mennonit\u00f3w \u2014 obiekt nie jest odsiewem.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0264","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1543,"lng":18.6691,"name_de":"Rambeltsch","name_pl":"R\u0119bielcz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"R\u0119bielcz (niem. Rambeltsch) by\u0142 siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej, utworzonej w 1778 r.; wcze\u015bniej dzia\u0142a\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny (od 1619 wg L. Rhesy [?]). Wsp\u00f3lnota by\u0142a lutera\u0144sko-unijna (od 1817 w pruskim Ko\u015bciele unijnym) \u2014 NIE mennonicka: wie\u015b le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, poza pasem osadnictwa ol\u0119derskiego \u017bu\u0142aw. Ludno\u015b\u0107 w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka: 310 ewangelik\u00f3w, 92 katolik\u00f3w i 3 \u017byd\u00f3w (1869); 320 ew. i 195 kat. (1885). Katolicy nale\u017celi do parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu (M\u00fchlbanz). Do 1919 wie\u015b w Prusach Zachodnich (rej. Gda\u0144sk), 1919/20\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku (Kreis Danziger H\u00f6he), 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Zachowa\u0142 si\u0119 dawny przyko\u015bcielny cmentarz ewangelicki z kapliczk\u0105, uj\u0119ty w rejestrze zabytk\u00f3w; po 1945, wraz z odej\u015bciem ludno\u015bci ewangelickiej, nieczynny, dzi\u015b relikt.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / GOV genealogy \u2014 R\u0119bielcz","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0275","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1543,"lng":18.6691,"name_de":"Rambeltsch","name_pl":"R\u0119bielcz \u2014 cmentarz ewangelicki (Rambeltsch)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Reblinku za\u0142o\u017cono na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, nieopodal zabudowa\u0144, przy drodze biegn\u0105cej r\u00f3wnolegle do g\u0142\u00f3wnej drogi wiejskiej, na skraju lasu. Jest to cmentarz wiejski, nie rodowy \u2014 rodowy cmentarz w\u0142a\u015bcicieli, rodziny von Zitzewitz, le\u017cy w s\u0105siednim Reblinie; ko\u015bcio\u0142a w samym Reblinku nie by\u0142o. Zachowa\u0142o si\u0119 wiele kamiennych postument\u00f3w z fragmentami wy\u0142amanych krzy\u017cy \u017celiwnych. Jeden z krzy\u017cy wskazuje poch\u00f3wek z 1898 roku \u2014 ma prost\u0105 form\u0119, obw\u00f3dk\u0119 z dekoracji \u201ekoralikowej\u201d i p\u0142askorze\u017ab\u0119 dw\u00f3ch ga\u0142\u0105zek palmowych. Jest te\u017c niewysoka kamienna stela o dekoracyjnym zwie\u0144czeniu na mogile Agaty Albrecht, zmar\u0142ej 15 lutego 1934 roku.\n\nReblinko, po niemiecku Neu Reblin, by\u0142o niewielk\u0105 koloni\u0105, wydzielon\u0105 i nazwan\u0105 tak dla odr\u00f3\u017cnienia od Reblina. Le\u017ca\u0142o w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze, oko\u0142o 11 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od S\u0142upska. Spis z 2 grudnia 1895 roku wykazuje Reblinko jako przysi\u00f3\u0142ek (Neu Reblin, siedem budynk\u00f3w i 60 mieszka\u0144c\u00f3w) obwodu dworskiego Reblin w powiecie s\u0142awie\u0144skim, w okr\u0119gu urz\u0119dowym Reddenthin; s\u0105dowo wie\u015b podlega\u0142a S\u0142upskowi. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Z\u0119bowie, po niemiecku Symbow, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. W Z\u0119bowie ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny by\u0142 ewangelicki od 1535 do 1945 roku.\n\nW marcu 1945 roku rejon zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlano do lat 1956\u20131957. Dzi\u015b Reblinko jest niewielk\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 rolnicz\u0105.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Z\u0119bowie (Symbow) nale\u017ca\u0142 wtedy do synodu dar\u0142owskiego.\n\nW 1911 roku Reblinko by\u0142o folwarkiem maj\u0105tku Reblino, wydzier\u017cawionym w ma\u0142ych dzia\u0142kach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 893; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 128; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (wyd. 1898), powiat Schlawe, s. 158\u2013159, poz. 192 i wykaz osad; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 174\u2013175.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\", 2013, has\u0142o Reblinko","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 893","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 174\u2013175","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0582","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4375456,"lng":16.9360823,"name_de":"Neu Reblin","name_pl":"Reblinko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego w Reblinie powsta\u0142 jedynie cmentarz rodowy w\u0142a\u015bcicieli wsi, von Zitzewitz\u00f3w, za\u0142o\u017cony w XIX wieku w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, za torami kolejowymi, po zachodniej stronie drogi wytyczonej na osi za\u0142o\u017cenia pa\u0142acowo-parkowego. Na dziewi\u0119tnastowiecznej mapie zaznaczono tu budynek, kt\u00f3rym mog\u0142a by\u0107 kaplica \u2014 ale jej \u015blad\u00f3w nie ma, tak samo jak pomnik\u00f3w nagrobnych, kt\u00f3re usuni\u0119to. Uwag\u0119 zwraca kamienny fragment muru u\u0142o\u017cony wzd\u0142u\u017c jednej z granic cmentarza; czy by\u0142o to zabezpieczenie sztucznie wywy\u017cszonego terenu, czy wygrodzenie miejsca o szczeg\u00f3lnym przeznaczeniu, monografia nie rozstrzyga.\n\nReblino, po niemiecku Reblin, by\u0142o dawn\u0105 wsi\u0105 ch\u0142opsko-maj\u0105tkow\u0105, wzmiankowan\u0105 od 1500 roku jako lenno rodu von Massow. Po nim gospodarowali tu kolejno mi\u0119dzy innymi von Belowowie, von Puttkamerowie i von Gottbergowie, a od 1897 roku von Zitzewitzowie \u2014 ostatnim przed wojn\u0105 by\u0142 Henning von Zitzewitz. M\u00fcller wymienia Reblin w\u015br\u00f3d sze\u015bciu miejscowo\u015bci parafii Symbow i notuje, \u017ce parafia nale\u017ca\u0142a dawniej do synodu dar\u0142owskiego, a zarz\u0105dzeniem kr\u00f3lewskiej rejencji w Koszalinie z 2 listopada 1814 roku zosta\u0142a przy\u0142\u0105czona do synodu S\u0142upsk-Miasto; prawo patronatu przesz\u0142o z Z\u0119bowa na w\u0142a\u015bcicieli Red\u0119cina i Sycewic. Z\u0119bowski ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom od 1535 do 1945 roku.\n\nW 1870 roku Reblino nale\u017ca\u0142o do Wernera von Gottberga, a w 1879 roku liczy\u0142o 785,51 hektara. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Reblino by\u0142 von Gottberg, kapitan w stanie spoczynku. Werner von Gottberg, kapitan w stanie spoczynku, zmar\u0142 8 kwietnia 1905 roku w Kritten ko\u0142o Natzlaff, w 78. roku \u017cycia. Wed\u0142ug nekrologu, og\u0142oszonego w berli\u0144skiej \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d, pogrzeb wyznaczono na 12 kwietnia 1905 roku: po nabo\u017ce\u0144stwie w ko\u015bciele w Z\u0119bowie mia\u0142 zosta\u0107 pochowany w Reblinie; w kt\u00f3rym miejscu, nekrolog nie podaje. Do 1945 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142awie\u0144skim, w okr\u0119gu Reddentin w rejencji koszali\u0144skiej, a do powiatu s\u0142upskiego wesz\u0142a po wojnie; spis z 1895 roku wykazuje Reblino w dw\u00f3ch wierszach \u2014 ze 134 i 194 ewangelikami. W obwodzie dworskim mieszka\u0142o wtedy 198 os\u00f3b, w tym czterech katolik\u00f3w. W spisie gmin\u0119 wiejsk\u0105 przypisano do parafii w Z\u0119bowie (Symbow); w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a w Reblinie nie by\u0142o. W 1905 i 1911 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 doktor praw Heinrich von Zitzewitz z Sycewic, a w 1928 roku hrabia Heinrich von Zitzewitz; maj\u0105tek nazywano wtedy Alt-Reblin i liczy\u0142 812 hektar\u00f3w.\n\nWojska sowieckie zaj\u0119\u0142y wie\u015b 8 i 9 marca 1945 roku, a ostatnich Niemc\u00f3w wysiedlono w latach 1956\u20131957. Dzi\u015b Reblino jest so\u0142ectwem gminy Kobylnica w powiecie s\u0142upskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 173; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 479\u2013480; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 129; \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Norddeutschen Bunde\u201d, Berlin 1870, s. 450; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 162\u2013163; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 174\u2013175; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 311; \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 10 kwietnia 1905 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\", 2013, has\u0142o Reblino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Norddeutschen Bunde\u201d, Berlin 1870, s. 450","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 172\u2013173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 162\u2013163","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 174\u2013175","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 311","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 10 kwietnia 1905 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IRBL3JAKVNRKXTBIGF4PURDED26ORBZ6"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 479\u2013480","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0583","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.429638,"lng":16.909997,"name_de":"Reblin","name_pl":"Reblino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w R\u0119bowie le\u017cy nieopodal zabudowa\u0144, w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, w\u015br\u00f3d lasu; prowadzi do niego \u015bcie\u017cka obsadzona d\u0119bami. Teren wydzielono z trzech stron kamiennym wa\u0142em z wi\u0119kszymi g\u0142azami narzutowymi w naro\u017cnikach; granica wschodnia pozosta\u0142a otwarta, zaznaczona \u015bwierkowymi i bukowymi nasadzeniami. Kamienie i krzy\u017ce nagrobne zachowa\u0142y si\u0119 szcz\u0105tkowo: wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego jeden z nich wskazuje na poch\u00f3wek z 1935 roku, a pozosta\u0142e fragmenty s\u0105 pozbawione inskrypcji. Przetrwa\u0142o te\u017c kilka fragment\u00f3w \u017celiwnych krzy\u017cy o dekoracyjnych formach \u2014 pe\u0142nych i a\u017curowych \u2014 oraz u\u0142amki \u017celiwnych ogrodze\u0144 mogi\u0142. Z innych odczyt\u00f3w wiadomo, \u017ce spoczywaj\u0105 tu Karl (1859\u20131925) i Bertha (1855\u20131935) Domplunowie, kt\u00f3rych nagrobek nosi fragment Psalmu 23; pozosta\u0142e odczytane daty mieszcz\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy 1839 a 1913 rokiem. Naprzeciw cmentarza zachowa\u0142y si\u0119 kamienne fundamenty budowli.\n\nW 1784 roku R\u0119bowo liczy\u0142o 14 dym\u00f3w i le\u017ca\u0142o w synodzie s\u0142upskim.\n\nR\u0119bowo, po niemiecku Rambow, by\u0142o maj\u0105tkiem i przysi\u00f3\u0142kiem w gminie Wendisch Karstnitz (p\u00f3\u017aniej Ramnitz, dzi\u015b Kar\u017cnica) w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano w 1282 roku w dokumencie ksi\u0119cia M\u015bciwoja II. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a R\u0119bowo nie mia\u0142o. Ludno\u015b\u0107, w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka, nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141upawie (Lupow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; przynale\u017cno\u015b\u0107 do tej parafii potwierdza spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); cmentarze.slupsk.pl \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 160; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Ramnitz; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 996.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 996","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0855","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.461944,"lng":17.368565,"name_de":"Rambow","name_pl":"R\u0119bowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Red\u0119cinie \u2014 do 1945 roku Reddentin \u2014 s\u0105 dwa cmentarze o podobnej powierzchni, rozplanowane identycznie, na planie ko\u0142a; granice obu obsadzono niegdy\u015b drzewami, kt\u00f3re stoj\u0105 do dzi\u015b. Ten w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi to cmentarz rodowy (Erbbegr\u00e4bnis) von Below\u00f3w: obok kamiennego krzy\u017ca, na kt\u00f3rym wyryto tekst z Pisma \u015awi\u0119tego, zachowa\u0142y si\u0119 pozosta\u0142o\u015bci rodowego grobowca i tablica inskrypcyjna. Drugi le\u017cy przy p\u00f3\u0142nocnej granicy za\u0142o\u017cenia parkowego; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, czy by\u0142 cmentarzem rodowym, czy wiejskim. W obr\u0119bie drugiego cmentarza wida\u0107 kilka mogi\u0142, kilka fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w, p\u0119kni\u0119t\u0105 p\u0142yt\u0119 z nazwiskiem von Below, rozkopane grobowce i wkopy w miejscach krypt. Oba cmentarze le\u017c\u0105 naprzeciw dawnego pa\u0142acu \u2014 klasycystycznej budowli z oko\u0142o 1834 roku, wzniesionej w kr\u0119gu Schinkla. Cmentarze zdewastowali poszukiwacze skarb\u00f3w: groby s\u0105 rozkopane, nagrobki pot\u0142uczone.\n\nRed\u0119cin le\u017cy oko\u0142o 12 kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od S\u0142upska i dzi\u015b nale\u017cy do powiatu s\u0142upskiego. Ksi\u0119gi adresowe maj\u0105tk\u00f3w ziemskich z lat 1870\u20131928 umieszczaj\u0105 go w powiecie s\u0142awie\u0144skim (Kreis Schlawe) w rejencji koszali\u0144skiej (K\u00f6slin), w prowincji Pomorze; s\u0105dem w\u0142a\u015bciwym by\u0142 s\u0105d w S\u0142upsku. Od drugiej po\u0142owy XV wieku do 1945 roku by\u0142 maj\u0105tkiem rodu von Below; rodzina ta wznios\u0142a w XIX wieku pa\u0142ac oraz za\u0142o\u017cy\u0142a rozleg\u0142y park przypa\u0142acowy. W XIX wieku w\u0142a\u015bcicielem wsi by\u0142 Gustaw von Below, jeden z trzech braci, kt\u00f3rzy za\u0142o\u017cyli ruch religijny zwany belowianami. Maj\u0105tek Reddenthin z Medenick by\u0142 fideikomisem rodu von Below. W 1870 roku nale\u017ca\u0142 do Octavia Alexisa von Below, w 1879 roku do von Below (586,15 hektara), w 1905 roku do Paula von Below, w 1911 roku do Octavia von Below, a w 1928 roku do Gerda von Below.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Z\u0119bowie (Kirchspiel Symbow). Parafia obejmowa\u0142a tak\u017ce Reblin, Birkow, Gatz i Zitzewitz. Kolatorem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Symbow, a za czas\u00f3w M\u00fcllera prawo patronatu przys\u0142ugiwa\u0142o w\u0142a\u015bcicielom Reddentin i Zitzewitz. Wed\u0142ug M\u00fcllera pierwszego odnotowanego pastora, Joachima Silaffa, powo\u0142ali Georg i Paul von Below; gdy w 1611 roku spisywano matryku\u0142\u0119, sprawowa\u0142 urz\u0105d od dwudziestu czterech lat. Zarz\u0105dzeniem kr\u00f3lewskiej rejencji w Koszalinie z 2 listopada 1814 roku parafi\u0119 przeniesiono z synodu R\u00fcgenwalde do synodu S\u0142upsk-Miasto. Aktem z 6 sierpnia 1895 roku utworzono osobn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Birkow, po\u0142\u0105czon\u0105 z Symbow pod jedn\u0105 parafi\u0105. Starsze akta parafialne sp\u0142on\u0119\u0142y. Ostatnim pastorem, kt\u00f3rego zna M\u00fcller, by\u0142 Johannes Friedrich Reinhold Rathke, urz\u0119duj\u0105cy od 1 kwietnia 1882 roku; p\u00f3\u017aniejsze przekazy wymieniaj\u0105 Oskara Klopscha.\n\nArmia Czerwona wkroczy\u0142a do Red\u0119cina 7\u20138 marca 1945 roku, a wysiedlanie Niemc\u00f3w ci\u0105gn\u0119\u0142o si\u0119 do lat 1955\u20131956. W sierpniu 1973 roku wojsko wysadzi\u0142o pa\u0142ac w powietrze; dzie\u0144 (6 sierpnia) podaje \u201eG\u0142os Pomorza\u201d z 11 czerwca 2020 roku. W listopadzie 2009 roku mieszka\u0144cy ustawili przy krzy\u017cu na rozstaju dr\u00f3g g\u0142az narzutowy z napisem: \u201ePami\u0119ci wszystkim by\u0142ym mieszka\u0144com Red\u0119cina \u2014 tym, kt\u00f3rzy odnale\u017ali spok\u00f3j\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 189; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 479\u2013481; \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Norddeutschen Bunde\u201d, Berlin 1870, s. 450; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 172\u2013173; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 162\u2013163; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 174\u2013175; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 318.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Norddeutschen Bunde\u201d, Berlin 1870, s. 450","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 172\u2013173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 162\u2013163","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 174\u2013175","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 318","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 479\u2013481","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0689","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.45303,"lng":16.87926,"name_de":"Reddentin","name_pl":"Red\u0119cin \u2014 cmentarz ewangelicki przy p\u00f3\u0142nocnej granicy parku","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po\u0142udniowy cmentarz Red\u0119cina (po niemiecku Reddentin), rodowy, le\u017cy na skraju lasu, w pobli\u017cu granicy z Z\u0119bowem. Stoi na nim monumentalny kamienny krzy\u017c z wyrytym wersetem Psalmu 4,9, wzniesiony nad grobem Ottona von Belowa, a obok zachowa\u0142y si\u0119 pozosta\u0142o\u015bci rodowego grobowca i tablica inskrypcyjna. Wida\u0107 te\u017c wkopy w miejscach dawnych krypt. W Red\u0119cinie s\u0105 dwa cmentarze, o podobnej powierzchni i identycznym rozplanowaniu na planie ko\u0142a \u2014 uk\u0142ad rzadko spotykany. Drugi le\u017cy przy p\u00f3\u0142nocnej granicy za\u0142o\u017cenia parkowego i jego charakteru, wobec braku inskrypcji, nie da si\u0119 jednoznacznie okre\u015bli\u0107: mog\u0142a to by\u0107 nekropolia rodowa, ale r\u00f3wnie dobrze niewielki cmentarz wiejski.\n\nRed\u0119cin le\u017ca\u0142 w rejencji koszali\u0144skiej. Od drugiej po\u0142owy XV wieku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodziny von Below \u2014 to ona wznios\u0142a w XIX wieku pa\u0142ac (wysadzony w powietrze 6 sierpnia 1973 roku \u2014 dzie\u0144 podaje \u201eG\u0142os Pomorza\u201d z 11 czerwca 2020 roku) i za\u0142o\u017cy\u0142a rozleg\u0142y park przypa\u0142acowy. Red\u0119cin nie mia\u0142 w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 jego mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Z\u0119bowie, razem z Gaci\u0105, Reblinem, Bierkowem i Sycewicami. W parafii prawo patronatu przys\u0142ugiwa\u0142o w\u0142a\u015bcicielom Red\u0119cina i Sycewic, a pierwszego znanego pastora, Joachima Silaffa, powo\u0142ali Georg i Paul von Below. Gdy 19 lipca 1611 roku spisywano matryku\u0142\u0119, urz\u0119dowa\u0142 od 24 lat, a w 1641 roku wyst\u0119powa\u0142 w aktach.\n\nKsi\u0119gi adresowe maj\u0105tk\u00f3w ziemskich z lat 1870\u20131928 umieszczaj\u0105 go w powiecie s\u0142awie\u0144skim, przy s\u0105dzie w S\u0142upsku; dzi\u015b wie\u015b nale\u017cy do powiatu s\u0142upskiego. Maj\u0105tek Reddenthin z Medenick by\u0142 fideikomisem rodu von Below. W 1870 roku nale\u017ca\u0142 do Octavia Alexisa von Below, w 1879 roku do von Below (586,15 hektara) i w 1905 roku do Paula von Below. W 1911 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Octavia von Below, a w 1928 roku do Gerda von Below.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Red\u0119cin, s. 189; wystawa \u201eZapomniane cmentarze gminy S\u0142upsk\u201d, Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swo\u0142owie; katalog dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, cmentarze.slupsk.pl; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Symbow, s. 479\u2013480; \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Norddeutschen Bunde\u201d, Berlin 1870, s. 450; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 172\u2013173; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 162\u2013163; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 174\u2013175; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 318.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/765524673"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"muzeum.swolowo.pl","url":"http://muzeum.swolowo.pl/wp-content/uploads/2020/10/wystawa-Zapomniane-cmentarze-Gminy-S%C5%82upsk-1.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.slupsk.pl","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Norddeutschen Bunde\u201d, Berlin 1870, s. 450","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 172\u2013173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 162\u2013163","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 174\u2013175","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 318","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Symbow, s. 479\u2013480","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1028","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4487748,"lng":16.8853741,"name_de":"Reddentin","name_pl":"Red\u0119cin \u2014 rodowy cmentarz ewangelicki von Below\u00f3w (po\u0142udniowy)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Redkowicach, w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska, nie istnieje. W 1989 roku odnotowano na dawnym cmentarzu \u017celiwny krzy\u017c. Wed\u0142ug ustale\u0144 FotoExploracje L\u0119bork nekropoli\u0119 zlikwidowano ca\u0142kowicie w 1992 roku: usuni\u0119to nagrobki i wyci\u0119to drzewostan, a na jej miejscu powsta\u0142y wsp\u00f3\u0142czesny cmentarz katolicki i nowy ko\u015bci\u00f3\u0142. W tym samym opracowaniu autorzy zastrzegaj\u0105, \u017ce likwidacja mog\u0142a przebiega\u0107 inaczej.\n\nW 1784 roku Redkowice by\u0142y siedzib\u0105 szlacheck\u0105 mil\u0119 na zach\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka. Przy dw\u00f3ch folwarkach mieszka\u0142o czterech gospodarzy i dziesi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w; by\u0142a karczma, szko\u0142a i ku\u017ania \u2014 razem 26 dym\u00f3w \u2014 a rola by\u0142a \u017cyzna, \u0142\u0105k du\u017co, ryby \u0142owiono w jeziorze i stawie. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Janowicach (Gro\u00df-Jannewitz). W 1778 roku przyznano tu 5000 talar\u00f3w kr\u00f3lewskich pieni\u0119dzy \u0142askawych na mleczarni\u0119 dla 30 kr\u00f3w, owczarni\u0119 na 300 owiec i zagospodarowanie 500 m\u00f3rg b\u0142ota.\n\nRedkowice (po niemiecku Rettkewitz) by\u0142y do 1945 roku wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, z w\u0142asnym urz\u0119dem stanu cywilnego i obwodem urz\u0119dowym (nr 17, utworzonym w 1874 roku). Od 1800 roku dobra nale\u017ca\u0142y do porucznika von Selchow i jego spadkobierc\u00f3w, a w 1893 roku przesz\u0142y w r\u0119ce Leopolda von der Ostena.\n\nKo\u015bcio\u0142a ewangelickiego we wsi nie by\u0142o. Ludno\u015b\u0107 katolicka Redkowic nale\u017ca\u0142a do parafii w L\u0119borku. Ernst M\u00fcller wymienia Redkowice w sk\u0142adzie parafii janowickiej obok Janowic Ma\u0142ych, Rozgarza i kilku dalszych; parafia ta by\u0142a niegdy\u015b fili\u0105 parafii w Garczegorzu. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie wiejskiej Rettkewitz 69 ewangelik\u00f3w i 10 katolik\u00f3w, a w obwodzie dworskim 228 ewangelik\u00f3w i 6 katolik\u00f3w \u2014 obie jednostki przypisuj\u0105c do parafii w Janowicach, a jako siedzib\u0119 urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu urz\u0119dowego podaj\u0105c Redkowice. Wed\u0142ug Franza Schultza parafia janowicka mia\u0142a obok ko\u015bcio\u0142a dwa punkty nabo\u017ce\u0144stw w szko\u0142ach \u2014 w Redkowicach i w Chotzlow; do ko\u015bcio\u0142a w Janowicach przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 te\u017c cz\u0119\u015b\u0107 ewangelik\u00f3w z Bia\u0142ogardy, gdy w 1644 roku odebrano im tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Redkowice, po niemiecku Rettkewitz, by\u0142 Jego Ekscelencja von Selchow, minister stanu w stanie spoczynku, mieszkaj\u0105cy w Karolinenthal. W 1879 roku maj\u0105tek Rettkewitz liczy\u0142 1070,28 hektara i mia\u0142 cegielni\u0119. W 1892 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do spadkobierc\u00f3w von Selchowa, w latach 1905\u20131911 do Franza Fliessbacha z Jackowa (Jatzkow), a w 1928 roku do Willibalda Laubego; Niekammer zaznacza wtedy, \u017ce maj\u0105tek jest w trakcie podzia\u0142u, i nazywa go reszt\u00f3wk\u0105. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako miejsce kaza\u0144 parafii w Janowicach, 6 kilometr\u00f3w od Janowic, a dla ca\u0142ej parafii podaje 2682 dusze. Duchownym pomocniczym by\u0142 Hans Schulz.\n\nZachowa\u0142a si\u0119 XIX-wieczna kaplica grobowa von Selchow\u00f3w, zbudowana z ciosanego kamienia z domieszk\u0105 ceg\u0142y, na rzucie czworoboku zbli\u017conego do kwadratu, z murowanymi wie\u017cyczkami w naro\u017cach. Stoi na wzg\u00f3rzu, w najwy\u017cszym punkcie wsi. Po wojnie u\u017cytkowali j\u0105 katolicy \u2014 w wykazie zabytk\u00f3w gminy figuruje jako kaplica pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa \u2014 dzi\u015b jest nieu\u017cywana. Odk\u0105d obok postawiono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, przesta\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 nabo\u017ce\u0144stwom i sk\u0142aduje si\u0119 w niej rupiecie. Wed\u0142ug miejscowego podania, kt\u00f3re Drzewiecki uznaje za wiadomo\u015b\u0107 niepewn\u0105, kaplice sta\u0142y tu od pocz\u0105tk\u00f3w wsi i spoczywaj\u0105 pod nimi dawni w\u0142a\u015bciciele wsi oraz okolicznych maj\u0105tk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 251; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; FotoExploracje L\u0119bork \u2014 dokumentacja terenowa; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1078; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 120\u2013121; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 130\u2013131; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 128; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 173; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 111.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"kwerenda terenowa","tytul":"FotoExploracje L\u0119bork \u2014 dokumentacja terenowa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1078","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 250\u2013251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 120\u2013121","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 130\u2013131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 128","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0949","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kapl_redkowice/PICT8639.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.555419,"lng":17.633885,"name_de":"Rettkewitz","name_pl":"Redkowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Redwankach za\u0142o\u017cono na skraju lasu, na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, po wschodniej stronie drogi do Machowinka; dzi\u015b las otacza go ze wszystkich stron. Zaznaczono go na mapie z lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku. Zajmuje oko\u0142o 960 metr\u00f3w kwadratowych. Od p\u00f3\u0142nocy i wschodu granic\u0119 wyznacza \u015bwierkowy starodrzew, ale w terenie cmentarz lepiej wida\u0107 dzi\u0119ki okalaj\u0105cemu go wa\u0142owi ziemnemu.\n\nMonografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wymienia du\u017c\u0105 mogi\u0142\u0119 w kamiennej ramie, zwie\u0144czon\u0105 kamiennymi coko\u0142ami pod tablice albo krzy\u017ce \u2014 s\u0105dz\u0105c po wielko\u015bci, rodzinn\u0105; tablic ani krzy\u017cy nie ma. Serwis cmentarze.slupsk.pl wylicza 17 granitowych podstaw pod krzy\u017ce \u017celiwne, 3 tumby i 3 betonowe obrysy mogi\u0142, zapisuj\u0105c zarazem: \u201enajstarszy zachowany element: brak\u201d.\n\nRedwanki, po niemiecku Rettfang (dawniej tak\u017ce Langebusch), le\u017ca\u0142y w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W 1925 roku wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami i nale\u017celi do parafii w Wytownie (Weitenhagen) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 1910 os\u00f3b. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Redwankach nie by\u0142o. W Wytownie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u2014 szachulcowy, z gotyck\u0105 wie\u017c\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten po 1945 roku przeszed\u0142 w r\u0119ce katolik\u00f3w jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl) \u2014 Gmina Ustka, Redwanki; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 234; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 1015.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0764","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.583196,"lng":16.996532,"name_de":"Rettfang (hist. te\u017c Langebusch)","name_pl":"Redwanki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Rekownicy, w gminie Nowa Karczma, otacza ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a. Dzi\u015b jest to czynny cmentarz parafialny rzymskokatolicki. Ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1904 roku i cmentarz przy ko\u015bciele, datowany na okres od XVI do XX wieku \u2014 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 21 wrze\u015bnia 2015 roku pod numerem A-1922; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w obejmuje ochron\u0105 tak\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142ki numer 64/2, na kt\u00f3rej znajduj\u0105 si\u0119 oba obiekty.\n\nWie\u015b, notowana w 1284 roku jako Netuse, a w 1687 jako R\u0119kownica, po niemiecku Recknitz albo Rehnitz, le\u017cy nad Wierzyc\u0105, opodal Jeziora Grabowskiego. Rekownica nale\u017ca\u0142a do parafii w Ko\u015bcierzynie: wizytacja archidiakonatu pomorskiego z ko\u0144ca XVI wieku wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d wsi tego ko\u015bcio\u0142a. Zapisa\u0142a te\u017c skarg\u0119 proboszcza ko\u015bcierskiego na jego parafianina, pana Dor\u0119gowskiego: we wsi Rekownica, gdzie dawniej sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, ale rozpad\u0142 si\u0119 ze staro\u015bci, Dor\u0119gowski wystawi\u0142 zb\u00f3r \u2014 wizytator nazwa\u0142 go \u201esynagog\u0105\u201d. Wed\u0142ug skargi Dor\u0119gowski oderwa\u0142 od parafii ko\u015bcierskiej trzy wsie: Grabowo Gda\u0144skie, Rekownic\u0119 i opustosza\u0142e B\u0119domino. Daniny nale\u017cne proboszczowi oddawa\u0142 w\u0142asnemu duchownemu. Proboszcz wytoczy\u0142 o to proces, kt\u00f3ry od s\u0105du wojewody pomorskiego trafi\u0142 przed Trybuna\u0142 Koronny. Opracowanie map wojew\u00f3dztwa pomorskiego z drugiej po\u0142owy XVI wieku wi\u0105\u017ce te wydarzenia z wizytacj\u0105 z 1583 roku i notuje w Rekownicy, w dekanacie mirachowskim, nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 217) zb\u00f3r w Rekownicy wzniesiono oko\u0142o 1599 roku i zlikwidowano po 1649 roku; przed rokiem 1613 pastorem by\u0142 tu przypuszczalnie Joachim Pensky (Pentzke), p\u00f3\u017aniej pastor w Lublewie i w Red\u0142owie (Ma\u0142ym Kacku).\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego w XVI wieku wie\u015b trzymali Dor\u0119gowscy, ewangelicy, kt\u00f3rzy wystawili tu zb\u00f3r lutera\u0144ski, potem wr\u00f3cili do katolicyzmu i zamienili go na ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a. Wizytator Albinowski zasta\u0142 w 1687 roku drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny z dwoma dzwonami na wie\u017cy i kostnic\u0105 obok; do parafii nale\u017ca\u0142y Rekownica, B\u0119domino i B\u0119dominko, a dusz katolickich by\u0142o w nich dwana\u015bcie \u2014 reszta mieszka\u0144c\u00f3w to luteranie. Plebanii wtedy nie by\u0142o, szko\u0142a sp\u0142on\u0119\u0142a, a parafi\u0105 zawiadywa\u0142 proboszcz z Niedamowa.\n\nPruskie ksi\u0119gi hipoteczne pokazuj\u0105, jak Rekownica przesz\u0142a od Dor\u0119gowskich do Lehwald-Jezierskich: nale\u017ca\u0142a do Piotra Glei\u00dfen-Dor\u0119gowskiego (u B\u00e4ra: Dorengowski), od 1739 roku do jego c\u00f3rki Anny, zam\u0119\u017cnej Lehwald-Jezierskiej, od 1758 roku do jej syna Jana, od 1795 roku do jego syn\u00f3w Floriana, Ksawerego, Melchiora i Andrzeja, a od 1805 roku do samego Melchiora Karola. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 w Rekownicy mieszka\u0142 te\u017c 42-letni Micha\u0142 Uzdowski, zapisany jako posiadacz cz\u0119\u015bci wsi.\n\nW 1772 roku Rekownica dzieli\u0142a si\u0119 na dwa udzia\u0142y: von Lehwalda z Puca, z siedmioma ch\u0142opami (razem ze \u015aledziow\u0105 Hut\u0105) i m\u0142ynarzem, oraz von Wisockiego z Kie\u0142pina Wielkiego pod Gda\u0144skiem, z czterema ch\u0142opami; folwarku nie by\u0142o. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a mieszanego wyznania, z dziewi\u0119cioma rodzinami lutera\u0144skimi, a m\u0142yn nale\u017ca\u0142 dziedzicznie do wdowy Burant. Cztery w\u0142\u00f3ki ziemi ko\u015bcielnej uprawia\u0142 proboszcz z Grabowa, kt\u00f3ry odprawia\u0142 tu nabo\u017ce\u0144stwo co trzeci\u0105 niedziel\u0119; ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rekownicy by\u0142 fili\u0105 Grabowa, cho\u0107 starsz\u0105 od niego, bo Schwengel wspomina go razem z ksi\u0119dzem w 1621 roku. Proboszcz w Grabowie pobiera\u0142 od ch\u0142opa po p\u00f3\u0142 szefla \u017cyta i owsa, a pastor w Szymbarku p\u00f3\u0142 szefla owsa od ka\u017cdego ewangelika. Wed\u0142ug zestawienia w\u0142asno\u015bci szlacheckiej z 1772 roku Lehwald-Jezierski mia\u0142 dwie trzecie wsi, a Wysocki jedn\u0105 trzeci\u0105.\n\nRekownica by\u0142a niegdy\u015b dobrami rycerskimi, w 1834 roku rozparcelowanymi mi\u0119dzy czynszownik\u00f3w; dawnemu posiadaczowi zosta\u0142a roczna renta i prawo patronatu nad ko\u015bcio\u0142em, a w 1867 roku patronem by\u0142 Lewald Jezierski. Razem z wybudowaniem \u015aledziowa Huta wie\u015b obejmowa\u0142a 17 gburstw i trzy zagrody na 561 hektarach. W 1869 roku sta\u0142y tu 23 domy i mieszka\u0142o 199 os\u00f3b \u2014 72 katolik\u00f3w i 127 ewangelik\u00f3w; w 1885 roku by\u0142o 25 dom\u00f3w i 205 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 85 katolik\u00f3w i 120 ewangelik\u00f3w; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Nowym Barkoczynie i katolickiej w Starym Grabowie. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku katolicy nale\u017celi do parafii w Alt-Grabau; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w B\u0119dominku. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 293 mieszka\u0144c\u00f3w; j\u0119zyk niemiecki poda\u0142o 156 os\u00f3b \u2014 155 ewangelik\u00f3w i jeden katolik \u2014 a j\u0119zyk polski 137 os\u00f3b. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 302 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 131 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 201 os\u00f3b, niemieck\u0105 101.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza cz\u0119\u015b\u0107 tej miejscowo\u015bci do parafii Nowy Barkoczyn (Neu Barkoschin) i podaje w niej 76 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski \u2026 factae, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 1899, s. 453 i 460; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o \u201eRekownica\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, powiat Berent, pozycja 79; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke \u2026 Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, pozycja 86; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 32, pozycja 71; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 62; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Nowa Karczma; Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych, obiekt nr 37608 \u201eJezioro Grabowskie\u201d; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 73 (s. 4), nr 1210 (s. 87); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 24, pozycja 218; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 85\u201386, 182; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 59, 62; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 217.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-prz-692228"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 73 (s. 4), nr 1210 (s. 87)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 24, pozycja 218","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 85\u201386, 182","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 59, 62","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 217","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0205","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14406,"lng":18.12009,"name_de":"Recknitz","name_pl":"Rekownica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Na skraju Rekowa le\u017cy stary cmentarz z prze\u0142omu XVIII i XIX wieku; \u017ar\u00f3d\u0142a gminne notuj\u0105 we wsi odr\u0119bne cmentarze: katolicki i poewangelicki. Dawna ewangelicka kaplica jest dzi\u015b rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego. Rekowo, po niemiecku Reckow, le\u017cy jedena\u015bcie kilometr\u00f3w na po\u0142udnie od Bytowa, przy szosie prowadz\u0105cej stamt\u0105d do Chojnic; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze.\n\nRekowo to kaszubska wie\u015b rodowa Rekowskich, wzmiankowana jako Rekow w 1438 roku, kiedy liczy\u0142a trzydzie\u015bci \u0142an\u00f3w. Przywilej lenny wystawiony w Koszalinie 15 maja 1607 roku przez ksi\u0119cia Franciszka I nada\u0142 tutejszym wolnym \u2014 rodom Stip, Fritz, Vantoch, Darseck i Mrosick \u2014 trzydzie\u015bci \u0142an\u00f3w we wsi wraz z wolnym rybo\u0142\u00f3wstwem w trzech jeziorach. Z tych rod\u00f3w wyszli Styp-Rekowscy, Wryc-Rekowscy i Wantoch-Rekowscy. W zamian za nadanie z 1607 roku wolni z Rekowa pe\u0142nili s\u0142u\u017cb\u0119 dw\u00f3ch koni na ka\u017cdej wyprawie, pracowali przy naprawie i budowie dom\u00f3w i p\u0142acili roczn\u0105 danin\u0119 trzech marek pruskich i funta wosku.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Br\u00fcggemanna z 1784 roku by\u0142o tu pi\u0119tna\u015bcie ma\u0142ych folwark\u00f3w i dwadzie\u015bcia siedem dym\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny podaje za wizytacj\u0105 Rybi\u0144skiego z 1780 roku, strona 98, \u017ce by\u0142o wtedy \u201e13 kat. i 41 ewang.\u201d. Rekowo le\u017ca\u0142o mil\u0119 na po\u0142udnie-po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa, w okolicy g\u00f3rzystej, przy trakcie do Chojnic, nad jeziorem i na granicy z urz\u0119dem tucholskim. Pi\u0119tna\u015bcie ma\u0142ych folwark\u00f3w nale\u017ca\u0142o do szesnastu wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicieli, mi\u0119dzy innymi z rod\u00f3w Rekowskich i Trzebiatowskich; jeden z nich mia\u0142 tylko mieszkanie i oko\u0142o morgi ziemi. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Niezabyszewie. S\u0142ownik geograficzny opisuje te\u017c gleb\u0119 jako bardzo piaszczyst\u0105.\n\nParafia w Ugoszczy zosta\u0142a wydzielona z bytowskiej \u2014 tymczasowe stanowisko duchownego utworzono 1 grudnia 1865 roku \u2014 a woln\u0105 od patronatu og\u0142oszono j\u0105 z dniem 1 lipca 1878 roku. W 1878 roku wie\u015b liczy\u0142a 665 mieszka\u0144c\u00f3w. W Rekowie zachowa\u0142a si\u0119 te\u017c ceglana dawna szko\u0142a ewangelicka z 1888 roku. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku wykazano tu 197 ewangelik\u00f3w i 493 katolik\u00f3w, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 573 osoby, w tym 500 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ugoszczy, po niemiecku Bernsdorf, katolicy do parafii w Niezabyszewie (Damsdorf). Rekowo wesz\u0142o do parafii w Ugoszczy po okresie, gdy go\u015bcinnie korzysta\u0142o z ko\u015bcio\u0142a w Wielkim Tuchomiu. M\u00fcller notuje po\u015bwi\u0119cenie tutejszej ewangelickiej kaplicy 5 grudnia 1904 roku i wymienia Rekowo jako fili\u0119 Ugoszczy. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w Ugoszczy, 9 kilometr\u00f3w od Ugoszczy, a dla ca\u0142ej parafii podaje 950 dusz. Urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony. W 1934 roku po\u017car strawi\u0142 wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocnej po\u0142owy wsi \u2014 trzyna\u015bcie budynk\u00f3w.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105 wysiedlono, a kaplic\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022 wymienia cmentarz jako nieczynny, o terenie r\u00f3wnym, po\u0142o\u017cony po wschodniej stronie od siedliska i otoczony polami, lasem oraz cmentarzem parafialnym. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201estarodrzew, zniszczone nagrobki\u201d. Na obszarze trzydziestu ar\u00f3w zachowa\u0142o si\u0119 wtedy czterna\u015bcie nagrobk\u00f3w z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku, siedemna\u015bcie z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku oraz jedena\u015bcie mogi\u0142, a najstarszym odnalezionym by\u0142 \u017celiwny krzy\u017c z 1874 roku. Nie by\u0142o ani muru ogrodzeniowego, ani bramy; pozosta\u0142y grupy starych brz\u00f3z, sosen i \u015bwierk\u00f3w w dobrym stanie zdrowotnym.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), has\u0142o \u201eRekowo (powiat bytowski)\u201d; Rekowo (powiat bytowski) \u2014 Urz\u0105d Miejski w Bytowie; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow, s. 196\u2013197, pozycja 37; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern), Stettin 1938, s. 247\u2013248; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Bernsdorf, s. 63\u201364; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022 (uchwa\u0142a nr IV/25/2019 z 23 stycznia 2019 roku); karta cmentarza w Rekowie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1089; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 38.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), has\u0142o \u201eRekowo (powiat bytowski)\u201d","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Rekowo_(powiat_bytowski)","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Rekowo (powiat bytowski) \u2014 Wikipedia / Urz\u0105d Miejski w Bytowie"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Rekowo (powiat bytowski) \u2014 Urz\u0105d Miejski w Bytowie","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Rekowo (powiat bytowski) \u2014 Wikipedia / Urz\u0105d Miejski w Bytowie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1089","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 38","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Bernsdorf, s. 63\u201364","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022, uchwa\u0142a nr IV/25/2019 Rady Miejskiej w Bytowie z dnia 23 stycznia 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 747, s. 59, 80","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=747"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0453","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_rekowo/rekowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.086039,"lng":17.431265,"name_de":"Reckow","name_pl":"Rekowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rekowo G\u00f3rne, po niemiecku Rekau, to kaszubska wie\u015b na skraju Puszczy Dar\u017clubskiej, do 1945 roku maj\u0105tek ziemski, do 1920 roku w pruskim powiecie puckim. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1392 roku: 19 lipca komtur gda\u0144ski Jan Rumpenheim nada\u0142 Hermanowi Volczerowi czterdzie\u015bci trzy w\u0142\u00f3ki na prawie che\u0142mi\u0144skim, wydzielaj\u0105c so\u0142tysowi cztery w\u0142\u00f3ki i dziewi\u0119\u0107 m\u00f3rg. 14 grudnia 1400 roku komtur Albrecht von Schwarzburg potwierdzi\u0142 starszy przywilej: dobra liczy\u0142y wtedy pi\u0119\u0107dziesi\u0105t w\u0142\u00f3k i dzier\u017cy\u0142 je Pawe\u0142 Swyarowitz. Uw\u0142aszczenie czterech ostatnich gbur\u00f3w nast\u0105pi\u0142o tu w 1808 roku. W dawnych zapisach wie\u015b wyst\u0119puje te\u017c jako Rakowo \u2014 pod t\u0105 postaci\u0105 w latach 1583 i 1678.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Rekau* 21 budynk\u00f3w mieszkalnych i 259 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 88 ewangelik\u00f3w i 171 katolik\u00f3w. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu w\u0142asny okr\u0119g szkolny i gorzelni\u0119.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* notuje we wsi szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 z jednym nauczycielem i czterdzie\u015bciorgiem sze\u015bciorgiem dzieci, parow\u0105 gorzelni\u0119 i agencj\u0119 pocztow\u0105 od 1884 roku. Razem z folwarkiem Emilshof (dwa domy, trzyna\u015bcioro mieszka\u0144c\u00f3w) i karczm\u0105 (jeden dom, siedmioro mieszka\u0144c\u00f3w) maj\u0105tek obejmowa\u0142 683 hektary, w tym 388 hektar\u00f3w roli ornej, 70 hektar\u00f3w \u0142\u0105k i 185 hektar\u00f3w lasu. W 1885 roku wszystkie trzy osady liczy\u0142y dziewi\u0119tna\u015bcie dom\u00f3w, trzydzie\u015bci osiem gospodarstw domowych i 239 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 189 katolik\u00f3w i pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu ewangelik\u00f3w. Wykaz gmin z 1885 roku podaje ten sam podzia\u0142 (powiat pucki, strona sze\u015b\u0107dziesi\u0105ta sz\u00f3sta, pozycja osiemdziesi\u0105ta pi\u0105ta, w odczycie \u201eRefau\u201d) i odsy\u0142a ewangelik\u00f3w do parafii w Pucku, a katolik\u00f3w do Redy.\n\nW tablicy parafialnej z 1910 roku Rekau stoi pod pozycj\u0105 osiemdziesi\u0105t\u0105 trzeci\u0105 z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Pucku; ten sam spis liczy tu 237 mieszka\u0144c\u00f3w. Na prze\u0142omie dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku maj\u0105tek liczy\u0142 od 223 do 237 mieszka\u0144c\u00f3w. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Rekowie. Skorowidz Rzeczypospolitej z 1921 roku ma w powiecie puckim jedn\u0105 pozycj\u0119 o nazwie Rekowo, na stronie pi\u0119\u0107dziesi\u0105tej pi\u0105tej pod numerem dwudziestym czwartym: 259 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 243 katolik\u00f3w i szesnastu ewangelik\u00f3w, przy 250 osobach narodowo\u015bci polskiej i dziewi\u0119ciu niemieckiej. Pozycja ta nie rozstrzyga, czy chodzi o Rekowo G\u00f3rne, czy o Rekowo Dolne.\n\nPa\u0142ac w stylu willi w\u0142oskiej wzni\u00f3s\u0142 tu w 1871 roku radca Hagen z Sobowidza. Po 1945 roku mie\u015bci\u0142 si\u0119 w nim pa\u0144stwowy maj\u0105tek rolny, od 1968 roku instytut ogrodniczy; dzi\u015b dzia\u0142a w nim hotel.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka ust\u0105pi\u0142a. W wykazie gminy Puck wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, obejmuj\u0105cym osiem pozycji cmentarnych, Rekowo G\u00f3rne nie wyst\u0119puje. Plan miejscowy uchwalony przez Rad\u0119 Gminy Puck 15 lutego 2024 roku opisuje we wsi dawny cmentarz ewangelicki, nieczynny, \u201ewraz z zieleni\u0105 i pozosta\u0142o\u015bciami nagrobk\u00f3w\u201d. W planie ochron\u0105 obj\u0119to mi\u0119dzy innymi po\u0142o\u017cenie cmentarza i starodrzew.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Puck (Putzig) i podaje tu 38 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142o \u201eRekowo\u201d (1.); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Putzig, s. 66, poz. 85); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Puck; M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy (punkt \u201eRekowo G\u00f3rne\u201d); uchwa\u0142a nr LXX/14/24 Rady Gminy Puck z 15 lutego 2024 roku w sprawie zmiany miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego (Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego z 13 marca 2024 roku, poz. 1314); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 189, pozycja 312; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"MPZP Rekowo G\u00f3rne \u2014 BIP Gmina Puck","url":"https://bip.gmina.puck.pl/artykul/obreb-rekowo-gorne"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o \u201eRekowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 189, pozycja 312","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0272","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.641568,"lng":18.333216,"name_de":"Rekau (na mapach maj\u0105tku tak\u017ce forma Emilshof)","name_pl":"Rekowo G\u00f3rne \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Rekowie L\u0119borskim, do 1945 roku Reckow, le\u017cy w lesie, przy drodze le\u015bnej, oko\u0142o kilometra na po\u0142udnie od zabudowa\u0144 wsi; tak wskazuje punkt ze zbioru po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy Marka Drzewieckiego. Za\u0142o\u017cono go w XIX wieku; ma kszta\u0142t pod\u0142u\u017cny, zajmuje oko\u0142o 0,29 hektara, a przed 1945 rokiem sta\u0142o tu oko\u0142o 53 nagrobk\u00f3w. Najstarszy odczytany nagrobek nosi dat\u0119 1893 \u2014 to podstawa krzy\u017ca Ernsta Rungego, urodzonego 27 lipca 1888 roku, zmar\u0142ego 5 czerwca 1893 roku. Dzi\u015b teren jest zdewastowany i zaro\u015bni\u0119ty; zachowa\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 kamiennego murku, podstawy krzy\u017cy i kamienne obramienia mogi\u0142. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje na fragmencie dzia\u0142ki 294. Po 1945 roku wsp\u00f3lnota ewangelicka Rekowa przesta\u0142a istnie\u0107, a cmentarz zamkni\u0119to.\n\nRekowo to kaszubska wie\u015b dawnego powiatu l\u0119borskiego, przed wojn\u0105 w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wed\u0142ug Franza Schultza pierwszy przywilej lokacyjny wystawi\u0142 jej w 1393 roku komtur gda\u0144ski Johann von Rumpelheim. W przywileju powierzono Hermannowi Voltzerowi osadzenie wsi na 43 \u0142anach na prawie che\u0142mi\u0144skim. W 1784 roku Rekowo le\u017ca\u0142o mil\u0119 na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, przy ma\u0142ym jeziorze, na dobrej ziemi. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, czterech wolnych gospodarzy i czterech odrabiaj\u0105cych pa\u0144szczyzn\u0119, zagrodnik i trzech cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w \u2014 razem 14 dym\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani parafii tu nie by\u0142o; pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym dzieli\u0142a si\u0119 ona na dwie cz\u0119\u015bci. Schultz odnotowuje, \u017ce wed\u0142ug zapisu z 1637 roku trzy gospodarstwa nale\u017ca\u0142y do parafii w Brze\u017anie, a reszta do Garczegorza. Wed\u0142ug niego ten sam podzia\u0142 trwa\u0142 w 1784 roku; w 1834 roku jedyn\u0105 parafi\u0105 by\u0142o Garczegorze, a w 1905 roku sze\u015b\u0107 zagr\u00f3d nale\u017ca\u0142o do Brze\u017ana, pozosta\u0142e do Garczegorza. W opisie dawnego ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Garcig\u00f3rzu, czyli Garczegorzu, ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wylicza nale\u017c\u0105ce do niego wsie: Garcig\u00f3rz, Wilkowo, Obliwice i \u2014 \u201ew cz\u0119\u015bci przynajmniej\u201d \u2014 Rekowo.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w Rekowie 325 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w, wymieniaj\u0105c dwie parafie ewangelickie \u2014 Garczegorze (Garzigar) i Brze\u017ano L\u0119borskie (Bresin). W tym spisie obie parafie nale\u017ca\u0142y do diecezji l\u0119borskiej Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej, a parafi\u0105 katolick\u0105 by\u0142 L\u0119bork. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Garczegorzu. Spis z 1 grudnia 1905 roku, og\u0142oszony w pomorskim tomie Gemeindelexikonu, wymienia Reckow jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 pod pozycj\u0105 38: 982,1 hektara, 39 dom\u00f3w mieszkalnych, 46 gospodarstw domowych, 301 mieszka\u0144c\u00f3w obecnych, w tym 151 m\u0119\u017cczyzn. Wszyscy byli wyznania ewangelickiego. Ten sam wykaz podaje obw\u00f3d urz\u0119dowy w Taw\u0119cinie, a urz\u0105d stanu cywilnego i parafie \u2014 jak w 1895 roku. Schultz notuje 305 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 415\u2013416; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1905 roku; FotoExploracje (fotoexploracje.manifo.com), \u201eRekowo L\u0119borskie\u201d, opis cmentarza na podstawie ogl\u0119dzin z 2013 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Rekowo L\u0119borskie \u2013 Reckow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, s. 188, poz. 39","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y\u201d, has\u0142o o ko\u015bciele w Garcig\u00f3rzu","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) \u2014 wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), punkty 5 i 8","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy (Nowa Wie\u015b L\u0119borska, Rekowo, fragm. dz. 294L)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1905 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft IV: Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku \u2014 Kreis Lauenburg i. Pomm., gminy wiejskie, s. 86, poz. 38 (Reckow) \u2014 odczyt ze skanu 23.09.2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0863","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.61598,"lng":17.797258,"name_de":"Reckow","name_pl":"Rekowo L\u0119borskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Retowie za\u0142o\u017cono na po\u0142udnie od zabudowa\u0144 wsi, na planie prostok\u0105ta, z doj\u015bciem od zachodu \u2014 tak pokazuje go dziewi\u0119tnastowieczna mapa. W XX wieku powi\u0119kszono go w stron\u0119 g\u0142\u00f3wnej drogi gruntowej; ta do\u0142\u0105czona, zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142a by\u0107 rezerw\u0105 pod dalsze poch\u00f3wki, ale jej nie wykorzystano. Zagospodarowana zosta\u0142a tylko starsza cz\u0119\u015b\u0107; po nagrobkach pozosta\u0142y tam g\u0142\u00f3wnie kamienne postumenty pod \u017celiwne krzy\u017ce, a jedynym datowanym \u015bladem jest fragment krzy\u017ca z poch\u00f3wku w 1920 roku. Portal cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego opisuje to samo miejsce: oko\u0142o 2600 metr\u00f3w kwadratowych powierzchni, silne zaro\u015bni\u0119cie i nieczytelny uk\u0142ad, a w\u015br\u00f3d zachowanych element\u00f3w \u017celiwny krzy\u017c w granitowej podstawie, mierz\u0105cy razem z ni\u0105 2,85 metra, pi\u0119\u0107 uszkodzonych krzy\u017cy ozdobnych, siedem granitowych podstaw i trzy odlewy figur anio\u0142\u00f3w. W monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego has\u0142o to figuruje pod nag\u0142\u00f3wkiem \u201eRetowo \u2014 Lotki\u201d.\n\nW 1784 roku Retowo liczy\u0142o 13 dym\u00f3w; nad jeziorem Gardno sta\u0142y nale\u017c\u0105ce do wsi chaty rybackie zwane Blotky, Drzon i op de Landen. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df-Garde) w synodzie s\u0142upskim.\n\nRetowo, po niemiecku Rotten, a w mowie w\u0142asnych mieszka\u0144c\u00f3w Rato albo Rto, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, na wysokim po\u0142udniowym brzegu jeziora Gardno. Do wsi nale\u017ca\u0142a mniejsza osada Lotken, le\u017c\u0105ca oko\u0142o 800 metr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d; S\u0142ownik geograficzny notuje \u201eRotowo, niem. Rotten, dobra rycerskie w Pomeranii, powiat s\u0142upski [\u2026] Razem z osad\u0105 Lotken\u201d, a Meyers Orts- und Verkehrslexikon opisuje Rotten jako \u201eDorf und Rittergut (mit Kolonie Lotken)\u201d. W 1938 roku arkusz mapy podpisuje osobno Rotten i Lotken. Wie\u015b wzmiankowan\u0105 w 1417 roku zamieszkiwali S\u0142owi\u0144cy \u2014 s\u0142owia\u0144ska, lutera\u0144ska grupa znad Gardna i \u0141ebska. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Retowo nie mia\u0142o; obs\u0142ugiwa\u0142a je parafia ewangelicka w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df Garde) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w Retowie 127 ewangelik\u00f3w \u2014 39 w gminie wiejskiej i 88 w obwodzie dworskim \u2014 i ani jednego katolika, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 81 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPrzytoczona przez Tetznera relacja Hilferdinga z po\u0142owy XIX wieku wymienia Retowo obok Gardny Wielkiej i Wittstocku w\u015br\u00f3d rybackich wsi nad jeziorem Gardno, w kt\u00f3rych mowa s\u0142owi\u0144ska utrzyma\u0142a si\u0119 najpe\u0142niej. Tetzner zapisa\u0142 tu pie\u015bni i wyliczanki od miejscowej gospodyni, pani Savallisch, a w swoim podziale gwar zaliczy\u0142 Retowo \u2014 razem z Wittstockiem i Czyst\u0105 (Wittbeck) \u2014 do dialekt\u00f3w zachodnich. W 1827 roku w parafii gardne\u0144skiej zaprzestano nauki przedkonfirmacyjnej w tym j\u0119zyku i usuni\u0119to go ze szko\u0142y. W parafii gardne\u0144skiej nabo\u017ce\u0144stwo w mowie kaszubskiej usta\u0142o oko\u0142o 1845 roku.\n\n9 marca 1945 roku do wsi wkroczy\u0142a Armia Czerwona, od sierpnia przybywali polscy osadnicy, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1946\u20131947.\n\nGminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 opisuje cmentarz jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z drugiej po\u0142owy XIX wieku, po kt\u00f3rym pozosta\u0142y resztki zniszczonych nagrobk\u00f3w, a drzewa zosta\u0142y wyci\u0119te. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce mieszka\u0144cy byli we wsi, gdy nadesz\u0142a Armia Czerwona; walk nie by\u0142o. Poniewa\u017c Retowo le\u017ca\u0142o w radzieckiej strefie zamkni\u0119tej nad Ba\u0142tykiem, od 1 do 15 kwietnia mieszka\u0144cy musieli opu\u015bci\u0107 wie\u015b. Wysiedlenia za Odr\u0119 trwa\u0142y od listopada 1946 do sierpnia 1947 roku; ostatnim transportem wywieziono 16 os\u00f3b. P\u00f3\u017aniej odnaleziono 57 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 40 w NRD; straty wynios\u0142y 7 poleg\u0142ych i 2 zaginionych.\n\nW 2015 roku mieszka\u0144cy Retowa i Czystej razem ze Stowarzyszeniem Eksploracyjno-Historycznym \u201eGryf\u201d ze S\u0142upska oczy\u015bcili cmentarz, a odnalezione nagrobki i krzy\u017ce postawili z powrotem \u2014 tak opisuje to Tomasz Urbaniak, kt\u00f3ry datuje cmentarz na po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Ulotka gminy z 2022 roku dodaje, \u017ce odnaleziono wtedy cz\u0119\u015bci krzy\u017cy \u017celiwnych i kamienne postumenty, urz\u0105dzono lapidarium, ustawiono tablic\u0119 i oznakowano cmentarz.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Portal cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego wymienia na cmentarzu \u017celiwny krzy\u017c w granitowej podstawie, pi\u0119\u0107 krzy\u017cy ozdobnych, siedem podstaw i trzy odlewy figur anio\u0142\u00f3w, a monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 g\u0142\u00f3wnie kamienne postumenty i fragment krzy\u017ca z 1920 roku. Gminny program opieki nad zabytkami datuje cmentarz na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, Tomasz Urbaniak \u2014 na po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eRetowo \u2014 Rotten\u201d, cmentarze.slupsk.pl; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o \u201eRetowo \u2014 Lotki\u201d, s. 209; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 1368 Wobesde, wyd. 1938 (zdj\u0119cie 1891); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142a \u201eRotowo\u201d i \u201eRotten\u201d; Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912; Alicja \u015awietlicka, El\u017cbieta Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998; M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Rotten; T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 (rozpowszechniana przez Renat\u0119 Knitter i Beat\u0119 Jura\u0142owicz); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 997\u2013998.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Retowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/retowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 209 (has\u0142o \u201eRetowo - Lotki\u201d)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Tetzner, Die Slowinzen; K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013, s. 209 (has\u0142o \u201eRetowo - Lotki\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 172, poz. 102"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 172, poz. 102","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Tetzner, Die Slowinzen; K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013, s. 209 (has\u0142o \u201eRetowo - Lotki\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 172, poz. 102"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 1368 Wobesde, wyd. 1938 (zdj\u0119cie 1891)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142a \u201eRotowo\u201d i \u201eRotten\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Alicja \u015awietlicka, El\u017cbieta Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy do serwisu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (plik cmentarze.gpx)","tytul_przed_2026_10_11":"M. Drzewiecki, baza punkt\u00f3w GPS cmentarzy (2013 i 2015)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"druk ulotny","tytul":"Ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 \u2014 fotografie posta B. Jura\u0142owicz i R. Knitter w grupie \u201eHistoria Ziemi Smo\u0142dzi\u0144skiej\u201d (14 X 2022), przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 16 X 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 997\u2013998","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/75/2024 Rady Gminy Smo\u0142dzino z dnia 19 grudnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 75, s. 88","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=75"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0715","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.62423,"lng":17.11498,"name_de":"Rotten","name_pl":"Retowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dzisiejsza ewidencja konserwatorska wymienia w Rodowie trzy obiekty osobno: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym, zadrzewienie tego cmentarza \u2014 oba pod numerem rejestru zabytk\u00f3w 463 \u2014 i, oddzielnie, cmentarz ewangelicki. Przy tym ostatnim ewidencja nie podaje ani datowania, ani powierzchni, ani opisu po\u0142o\u017cenia, a w urz\u0119dowym rejestrze zabytk\u00f3w cmentarza nie ma. Do rejestru wpisany jest ko\u015bci\u00f3\u0142, jako filialny, z datowaniem: XIV wiek, 1624, 1754 i XIX wiek, pod numerem A-463, decyzj\u0105 z 17 listopada 1967 roku. Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani jego powierzchni nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 m\u00f3wi o nim dwojako: raz wymienia go w\u015br\u00f3d nieu\u017cytkowanych cmentarzy ewangelickich, kt\u00f3re s\u0105 zaniedbane i zarastaj\u0105 samosiejkami, raz jako \u201ecmentarz katolicki, dawny cmentarz ewangelicki\u201d. Punkt naniesiony na map\u0119 wskazuje osobny cmentarz na po\u0142udniowym skraju wsi, oko\u0142o 160 metr\u00f3w na po\u0142udnie od ko\u015bcio\u0142a, przy drodze; w tym miejscu niemiecka mapa topograficzna w skali 1:25 000 z 1910 roku (arkusz Gr. Rohdau) ma znak cmentarza. \ud83d\udfe1 Ten sam program w cz\u0119\u015bci historycznej podaje jednak, \u017ce w po\u0142owie XIX wieku na po\u0142udniowym kra\u0144cu wsi powsta\u0142 \u201enowy cmentarz katolicki\u201d.\n\nRodowo \u2014 po niemiecku Gro\u00df Rohdau, w dokumencie z 1323 roku Rodow \u2014 le\u017cy w gminie Prabuty, w powiecie kwidzy\u0144skim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu suskiego, a stacj\u0119 pocztow\u0105 i kolejow\u0105 mia\u0142o w Miko\u0142ajkach. Wie\u015b za\u0142o\u017cy\u0142 pod koniec XIII wieku, w dobrach sztembarskich, Teodoryk Stango, cz\u0142owiek z polskiego rodu, i osadzi\u0142 tu \u2014 jak z nazwy wnosi\u0142 *S\u0142ownik geograficzny* \u2014 Polak\u00f3w. W 1285 roku za zamek kwidzy\u0144ski otrzyma\u0142 od biskupa pomeza\u0144skiego Heidenryka, zamiast 150 grzywien, 100 grzywien got\u00f3wk\u0105 oraz 50 w\u0142\u00f3k w Gdakowie i Rodowie. Po jego \u015bmierci wie\u015b trzymali Micha\u0142 z Lniska, zi\u0119\u0107 Teodoryka, i brat Micha\u0142a Wojciech, ale przed 1289 rokiem zamienili j\u0105 z biskupem na Butowo. W 1361 roku biskup Miko\u0142aj I nada\u0142 wsi ko\u015bcielnej Rodowo, obejmuj\u0105cej w\u00f3wczas tak\u017ce Rod\u00f3wko, przywilej na 79 i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki na prawie che\u0142mi\u0144skim: so\u0142tys Segehard dosta\u0142 so\u0142ectwo, trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kar s\u0105dowych i pi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k wolnych od czynszu, proboszcz \u2014 cztery w\u0142\u00f3ki wolne. Pozostali osadnicy mieli czynszowa\u0107 po 13 skojc\u00f3w i dwie kury na \u015bwi\u0119tego Marcina oraz dawa\u0107 proboszczowi mesznego po p\u00f3\u0142 korca \u017cyta i tyle\u017c owsa z w\u0142\u00f3ki. Liczb\u0119 79 i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki podaje *S\u0142ownik geograficzny*, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na histori\u0119 biskupstwa pomeza\u0144skiego Cramera; Bernhard Schmid pisze w 1906 roku o przywileju na 70 i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki. W 1561 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Albrecht da\u0142 wsi nowy przywilej, na 61 i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki, a so\u0142tys Rostek dosta\u0142 wraz z so\u0142ectwem pi\u0119\u0107 wolnych w\u0142\u00f3k. Ca\u0142y obszar wsi liczy\u0142 422 hektary, w tym 350 hektar\u00f3w roli ornej i 32 hektary \u0142\u0105k.\n\nWed\u0142ug Agathona Harnocha z 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki za\u0142o\u017cono w Rodowie w 1624 roku. W 1754 roku rozebrano go jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem i postawiono nowy, patronatu dworskiego; star\u0105 wie\u017c\u0119 pozostawiono wtedy, a w 1859 roku rozebrano j\u0105 i zbudowano now\u0105. Harnoch wymienia w ko\u015bciele dwa dzwony, o\u0142tarz i ambon\u0119 z rze\u017abieniami oraz organy o o\u015bmiu g\u0142osach, a pod o\u0142tarzem kry\u0142a si\u0119 grobowa krypta dawnych patron\u00f3w ko\u015bcio\u0142a. Duchownych w Rodowie wymienia si\u0119 od 1644 roku. Wed\u0142ug katolickich protoko\u0142\u00f3w wizytacyjnych, kt\u00f3re om\u00f3wi\u0142 Jan Wi\u015bniewski, jeszcze przed 1700 rokiem w\u0142a\u015bciciel kilku wsi z katolickiej parafii Krasna \u0141\u0105ka wcieli\u0142 do ko\u015bcio\u0142a w Rodowie Balewo, Linki, Cieszymowo, St\u0105\u017cki, Perklice i Dworek, tak \u017ce ich mieszka\u0144cy przez dziesi\u0119\u0107 lat oddawali dziesi\u0119cin\u0119 nie proboszczowi, lecz swojemu pastorowi lutera\u0144skiemu; zmuszano te\u017c katolik\u00f3w, by chrzcili dzieci, zawierali \u015bluby i grzebali zmar\u0142ych w Rodowie bez zgody proboszcza i bez op\u0142aty na jego rzecz. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 170\u2013171) z lutera\u0144skiego zboru w Rodowie, le\u017c\u0105cego ju\u017c poza Prusami Kr\u00f3lewskimi, korzystali \u2014 obok zbor\u00f3w w Jordankach i Jasnej \u2014 polskoj\u0119zyczni ewangelicy z wojew\u00f3dztwa malborskiego, mieszkaj\u0105cy przewa\u017cnie w dobrach szlacheckich. Parafia mia\u0142a dwa ko\u015bcio\u0142y: co trzeci\u0105 niedziel\u0119 nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano w Gdakowie, po niemiecku Dakau, kt\u00f3rego ko\u015bci\u00f3\u0142 od 1579 do 1812 roku obs\u0142ugiwali diakoni z Prabut. Parafia liczy\u0142a oko\u0142o 2100 dusz i notowa\u0142a rocznie 103 chrzty, 23 \u015bluby, 66 pogrzeb\u00f3w i 1200 komunikant\u00f3w. Metryki zaczynaj\u0105 si\u0119 w Rodowie w 1755 roku dla chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w, a w 1788 dla zgon\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rodowie pad\u0142 te\u017c ofiar\u0105 w\u0142amania: we wrze\u015bniu 1891 roku prokuratura w Elbl\u0105gu wyznaczy\u0142a 300 marek nagrody za wskazanie z\u0142odzieja, kt\u00f3ry w ci\u0105gu minionego roku dokona\u0142 w okr\u0119gu elbl\u0105skiego s\u0105du krajowego dziesi\u0119ciu kradzie\u017cy z w\u0142amaniem do ko\u015bcio\u0142\u00f3w, mi\u0119dzy innymi w Gdakowie i w Rodowie. Podejrzewano o nie skazanego niedawno na pi\u0119tna\u015bcie lat ci\u0119\u017ckiego wi\u0119zienia w\u0142amywacza Baronowskiego, ale dot\u0105d nie zdo\u0142ano zebra\u0107 przeciw niemu dowod\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Bernharda Schmida, autora inwentarza zabytk\u00f3w powiatu suskiego z 1906 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rodowie za\u0142o\u017cono w XIV wieku: w 1336 roku wzmiankowano \u201eher nyclos parrer von rodow\u201d, pisarza biskupiego. W 1414 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 \u2014 wykaz szk\u00f3d notuje \u201eecclesia bona est combusta cum quattuor campanis\u201d, dobry ko\u015bci\u00f3\u0142 spalony razem z czterema dzwonami \u2014 a w czasie wizytacji w 1543 roku nie by\u0142o ju\u017c o nim pami\u0119ci. Wed\u0142ug notatki w rachunku urz\u0119du prabuckiego za rok 1689/1690 ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano na nowo w 1624 roku, mo\u017ce jako drewniany; obecn\u0105 murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 postawiono w 1754 roku, co wynika z chronostychu w napisie nad portalem po\u0142udniowym, a wie\u017c\u0119, jak Schmidowi przekaza\u0142 pastor, dostawiono w 1859 roku. 30 wrze\u015bnia 1570 roku ksi\u0105\u017c\u0119cy radca Wentzel Schack von Stangenberg otrzyma\u0142 w lenno maj\u0105tek i wie\u015b Rodowo; w jego rodzie, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej nazywa\u0142 si\u0119 Schack von Wittenau, pozosta\u0142y one ponad dwie\u015bcie lat. Ambona spoczywa na figurze anio\u0142a, a jej balustrad\u0119 zdobi dwana\u015bcie putt z atrybutami aposto\u0142\u00f3w, wyrze\u017abionych w wysokim reliefie r\u0119k\u0105 wyszkolonego snycerza; od niego pochodzi zapewne tak\u017ce z\u0142ocony anio\u0142 chrzcielny, jeden z najlepszych w prowincji. Na emporze organowej stoj\u0105 malowane figury Moj\u017cesza, archanio\u0142a Micha\u0142a i Jana Chrzciciela, wysokie na 1,52 metra, a \u0142awki przy o\u0142tarzu oznaczono herbem Schack\u00f3w von Wittenau jako fundacj\u0119 tej rodziny. Z trzech dzwon\u00f3w ma\u0142y odlano w 1885 roku w Gda\u0144sku, \u015bredni nosi napis \u201eSit nomen domini benedictvm. 1625 G. B\u201d, a wielki \u201eSi devs pro nobis qvis contra nos anno 1626\u201d. Na cmentarzu przyko\u015bcielnym ros\u0142o kilka starych lip, posadzonych podobno oko\u0142o 1800 roku.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Sch\u00f6nwiese*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWe wsi by\u0142a dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka z dwoma nauczycielami i 143 dzie\u0107mi. W 1868 roku mieszka\u0142o tu 467 os\u00f3b, w tym 433 ewangelik\u00f3w i 34 katolik\u00f3w; w 1885 roku \u2014 408 os\u00f3b, z tego 374 ewangelik\u00f3w i 34 katolik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Prabutach. *S\u0142ownik geograficzny* notuje has\u0142o Rohdau jako wie\u015b w Pomezanii w powiecie suskim, a w spisie z 1885 roku przy s\u0105siednim Klein Rohdau, czyli Rod\u00f3wku, wymienionym razem z Rodowem w przywileju z 1361 roku, stoi parafia ewangelicka Gro\u00df Rohdau.\n\nW latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* (tom IX, 1888) opisywa\u0142 Rodowo, po niemiecku *Gross Rohdau*, jako wie\u015b w Pomezanii, w powiecie suskim. W 1868 roku sta\u0142o tu 116 budynk\u00f3w, w tym 56 dom\u00f3w. W 1885 roku *S\u0142ownik* notowa\u0142 we wsi 59 dom\u00f3w i 87 dym\u00f3w.\n\nKarta cmentarza przyko\u015bcielnego z maja 1988 roku stwierdza kr\u00f3tko: \u201eNagrobk\u00f3w brak.\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy w centrum wsi wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a, na dzia\u0142ce w kszta\u0142cie trapezu otoczonej z trzech stron drogami, a zamyka\u0142 go mur kamienny z bram\u0105 od po\u0142udnia i kapliczk\u0105 od wschodu. Z drzewostanu zachowa\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas dwie lipy, dwa d\u0119by i klon, wszystkie w dobrym stanie, a opiek\u0119 parafii nad miejscem oceniono jako godn\u0105 pochwa\u0142y.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rodowo (Gro\u00df Rohdau) i podaje tu 334 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Prabuty, pozycje 343, 344 i 346, stan z 29 sierpnia 2026 roku; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku (Rodowo, ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, numer A-463 z 17 listopada 1967 roku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom IX, has\u0142a \u201eRodowo\u201d i \u201eRod\u00f3wko\u201d; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 526, 528 i 529, diecezja Rosenberg; Max B\u00e4r, Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen (1908), diecezja Rosenberg, pozycja \u201eRohdau, Gro\u00df-\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887 \u2014 powiat Rosenberg, strona 84, pozycja 21 i strona 88, pozycja 105; karta cmentarza w Rodowie, oprac. D. Rekowska, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eRodowo\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 120\u2013121; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 1290, s. 35, 80\u201381; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 20 wrze\u015bnia 1891 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 68; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 198\u2013201; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 170\u2013171; Me\u00dftischblatt 798 Gr. Rohdau, wydanie 1910 (SLUB Dresden, Kartenforum).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 346","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 1290, s. 35, 80\u201381","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 20 wrze\u015bnia 1891 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZO64G3NU34DGAAAUSWCP2Q6PUE4UFMYB"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 68","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 198\u2013201","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 170\u2013171","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 7345, ksi\u0119ga parafii Gro\u00df Rohdau (\u201eSonstige Verzeichnisse 1644\u20131937\u201d), spis duchownych, skany 2\u20133, dost\u0119p przez portal Archion (26780)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1099","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.820667,"lng":19.212863,"name_de":"Gro\u00df Rohdau","name_pl":"Rodowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rogajnach (po niemiecku Rogehnen) to gotycka budowla ceglana; ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje j\u0105 na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XV wieku. Wie\u015b lokowano w 1387 roku, a pod koniec XVI wieku \u015bwi\u0105tynia mia\u0142a posta\u0107 niewielkiej kaplicy.\n\nRozbudowano j\u0105 w epoce protestanckiej, w typie ko\u015bcio\u0142\u00f3w oberlandzkich, pod patronatem prywatnym, i jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki otrzyma\u0142a ostateczny kszta\u0142t. Adolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku pisze, \u017ce wie\u015b otrzyma\u0142a przywilej lokacyjny od komtura elbl\u0105skiego w 1377 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142, pod patronatem kr\u00f3la, pochodzi cz\u0119\u015bciowo z czas\u00f3w zakonnych. Drewnian\u0105 wie\u017c\u0119 obit\u0105 deskami wie\u0144czy\u0142a chor\u0105giewka z 1752 roku, a jej g\u0142\u00f3wny s\u0142up sta\u0142 na odwr\u00f3conej kamiennej kropielnicy. Korpus z ceg\u0142y w w\u0105tku wendyjskim mia\u0142 u do\u0142u zygzak z czarno glazurowanej ceg\u0142y i dalsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 w w\u0105tku blokowym, od wschodu nowy schodkowy szczyt, zakrysti\u0119 od p\u00f3\u0142nocy i krucht\u0119 od po\u0142udnia. We wn\u0119trzu z p\u0142askim drewnianym stropem sta\u0142a barokowa nastawa o\u0142tarzowa z po\u0142owy XVII wieku, z obrazem Ukrzy\u017cowania z 1841 roku, i ambona z tego samego czasu, z portretami pastor\u00f3w Andreasa i Michaela Fuchs\u00f3w pod baldachimem. Boetticher wymienia p\u0142yt\u0119 nagrobn\u0105 pastora Georga Beyera i jego \u017cony, zmar\u0142ych w 1716 i 1693 roku, oraz p\u0142yt\u0119 z 1674 roku z wierszowanym napisem dla niespe\u0142na rocznego Christiana, syna Johanna Ebela, zmar\u0142ego na osp\u0119.\n\nDo 1945 roku by\u0142a siedzib\u0105 parafii ewangelickiej. Obok wsi parafialnej nale\u017ca\u0142y do niej maj\u0105tek ziemski Surowe i maj\u0105tek Sa\u0142kowice oraz folwarki w Le\u017cnicy, Gry\u017cynie i Malinowie. Ostatni z nich, dawniej zwany Amalienhof, jest dzi\u015b opuszczony.\n\nW czasie drugiej wojny \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 i zosta\u0142 ca\u0142kowicie zrujnowany. Ewidencja prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142, ruina\u201d \u2014 z kart\u0105 zielon\u0105 sporz\u0105dzon\u0105 w 1954 roku \u2014 i nie ma on wpisu do rejestru zabytk\u00f3w. Rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a w Rogajnach erygowano 25 sierpnia 1993 roku; korzysta ona z nowego ko\u015bcio\u0142a, zbudowanego w 1990 roku i po\u015bwi\u0119conego 29 czerwca tego samego roku. Dawna \u015bwi\u0105tynia pozosta\u0142a ruin\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Boetticher podaje lokacj\u0119 wsi w 1377 roku i kr\u00f3lewski patronat ko\u015bcio\u0142a; pozosta\u0142e \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rok 1387 i patronat prywatny.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Ebel (do 1626), Johann Bleynagel (1638), Melchior Kirchner (1716), Karl Christian Kowalewski (1814), Friedrich Reinhold Absalom Springer (1814), Johann Karl Pfahl (1823), Rudolf Carl Ferdinand Gregorovius (1845), August Ernst Gottlieb Differt (1855), Gilbert Bernhard Julius Theodor Pilchowski (1876), Max Gustav Anton Jung (1885), Friedrich Otto Reiss (1889). We wrze\u015bniu 1873 roku, gdy po wyje\u017adzie superintendenta Erdmanna do Tilsit zwolni\u0142o si\u0119 probostwo w Pas\u0142\u0119ku (Preu\u00dfisch Holland), mieszka\u0144cy miasta \u017cywo interesowali si\u0119 pastorem Differtem z Rogajn, \u201eosob\u0105 bardzo tu lubian\u0105 i szanowan\u0105\u201d, i zamierzali wyst\u0105pi\u0107 w tej sprawie z petycj\u0105 do konsystorza w Kr\u00f3lewcu. Ju\u017c 25 listopada 1887 roku prasa kr\u00f3lewiecka og\u0142osi\u0142a, \u017ce wolne probostwo w Rogajnach nadano dotychczasowemu pastorowi w R\u0119bielczu (Rambeltsch) w Prusach Zachodnich, F. O. Reissowi. Na pocz\u0105tku kwietnia 1914 roku \u201eDer Reichsbote\u201d poda\u0142, \u017ce duchowny (Prediger) Wagner z Altenburga zosta\u0142 mianowany pastorem parafii Rogajny, Sch\u00f6nau i Sa\u0142kowice (Zallenfelde).\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119: po\u0142\u0105czona parafia, kt\u00f3rej Rogehnen si\u0119ga czas\u00f3w przed reformacj\u0105, Sch\u00f6nau czas\u00f3w reformacji, a pocz\u0105tek Zallenfelde jest nieznany; patronat nad Rogehnen i Zallenfelde by\u0142 kr\u00f3lewski, nad Sch\u00f6nau hrabiowskiej fundacji D\u00f6nhoff\u00f3w w Quittainen. Liczy\u0142a 1260 dusz, 5 szk\u00f3\u0142 i 6 nauczycieli. Nale\u017ca\u0142y do niej: Rogehnen, Greissings, L\u00e4gs, Matzweissen, Sch\u00f6nau, Amalienhof, Teschenwalde, Zallenfelde. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1888 roku, Otto Reiss, urodzony w 1849 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k\u201d; Encyklopedia Warmii i Mazur, has\u0142a Rogajny (gmina Pas\u0142\u0119k) oraz Parafia pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a w Rogajnach; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 115\u2013116; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 137; t. 2, s. 376, 417, 642; t. 3, s. 893, 935, 983; t. 5, s. 1352, 1359, 1455; t. 6, s. 1740; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 5 wrze\u015bnia 1873 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 25 listopada 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 kwietnia 1914 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Rogajny_(gmina_Pas%C5%82%C4%99k)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 115\u2013116","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 137; t. 2, s. 376, 417, 642; t. 3, s. 893, 935, 983; t. 5, s. 1352, 1359, 1455; t. 6, s. 1740","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 5 wrze\u015bnia 1873 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FJHBX6LYULNKUBSST3XFNAL3TCOXAY5M"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 25 listopada 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2SO53DLXCWHPYGW2WPG3CABJWDU66G7P"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 kwietnia 1914 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AUEMG4NVCKR4U63VIBTM3CFXSCMLMQGH"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0516","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.04655,"lng":19.72988,"name_de":"Rogehnen","name_pl":"Rogajny \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Rogehnen)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Rogawicy, przed 1945 rokiem Roggatz, widnieje na arkuszu Messtischbl\u00e4tter z 1891 roku. Opisy jego po\u0142o\u017cenia i stanu si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego umieszcza go na niewielkim sztucznym wzniesieniu na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, w\u015br\u00f3d upraw le\u015bnych, z le\u015bn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 poprowadzon\u0105 niegdy\u015b wok\u00f3\u0142 niego, dzi\u015b nie do odnalezienia. Na samym cmentarzu nie uda\u0142o si\u0119 znale\u017a\u0107 nic poza wykopem w cz\u0119\u015bci centralnej, a dwa porzucone kamienne postumenty pod krzy\u017ce \u017celiwne udokumentowano na pobliskim skrzy\u017cowaniu dr\u00f3g. Inwentaryzacja p\u00f3\u017aniejsza m\u00f3wi o cmentarzu wch\u0142oni\u0119tym przez las na p\u00f3\u0142nocno-zachodnim skraju wsi i wylicza trzy granitowe podstawy pod krzy\u017ce, dwa fragmenty nast\u0119pnych, jeden nagrobek w kszta\u0142cie pnia drzewa i jeszcze jeden fragment. W obu opisach granice si\u0119 zatar\u0142y, a mogi\u0142 nie wida\u0107. W \u017ar\u00f3d\u0142ach wymieniono gr\u00f3b Elisabeth Schulz, zmar\u0142ej w 1943 roku.\n\nInwentaryzatorzy Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d w 2020 roku, opisuj\u0105c cmentarz na skraju lasu, na p\u00f3\u0142noc od wsi, nie znale\u017ali na nim \u017cadnych \u015blad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w \u2014 ani dw\u00f3ch kamiennych podstaw pod krzy\u017ce \u017celiwne, udokumentowanych w poprzednich inwentaryzacjach. Jan Wild nazywa cmentarz w Rogawicy rodowym cmentarzem Holtz\u00f3w; miejsce upami\u0119tnia tablica z 2020 roku.\n\nRogawica by\u0142a wsi\u0105 dworsk\u0105 oko\u0142o 11 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, w powiecie s\u0142upskim (Landkreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Pierwotnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra na s\u0142upskim Starym Mie\u015bcie, a w 1590 roku ordynacj\u0105 ksi\u0119cia Jana Fryderyka przy\u0142\u0105czono j\u0105 do parafii we Wrze\u015bciu (Freist). M\u00fcller podaje pow\u00f3d tego przy\u0142\u0105czenia: tamtejszy pastor Michael Grote prosi\u0142 o przydzielenie jeszcze jednej wsi i dodatkowych dochod\u00f3w, i dlatego do\u0142\u0105czono do parafii Freist wsie Schwuchow oraz Roggatz. W tym miejscu M\u00fcller nie podaje roku, a Grote stoi u niego mi\u0119dzy poprzednikiem ordynowanym 30 wrze\u015bnia 1585 roku a nast\u0119pc\u0105 ordynowanym 5 grudnia 1609 roku. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku w Rogawicy, po niemiecku Roggatz, by\u0142 nauczyciel; wie\u015b liczy\u0142a 10 ognisk (domostw) i nale\u017ca\u0142a do parafii we Wrze\u015bciu (Freist).\n\nRogawica, wzmiankowana od 1485 roku, od prze\u0142omu XV i XVI wieku nale\u017ca\u0142a do rodu von Bandemer, p\u00f3\u017aniej mi\u0119dzy innymi do von Pirch\u00f3w i von Somnitz\u00f3w, a w 1839 roku kupi\u0142 j\u0105 za 31 600 talar\u00f3w Ludwig Gottfried Holz. W 1879 roku maj\u0105tek Roggatz, licz\u0105cy 604 hektary, z gorzelni\u0105 parow\u0105, nale\u017ca\u0142 do Holtza. W ksi\u0119gach adresowych d\u00f3br figuruje potem Georg Holtz \u2014 w 1893 i w 1938 roku. W 1905 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do wdowy Sophie Holtz i jej dzieci, a prowadzi\u0142 go Georg Holtz, kt\u00f3ry od 1911 do co najmniej 1928 roku by\u0142 jego w\u0142a\u015bcicielem. W 1925 roku naliczono w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w wsi 14 katolik\u00f3w. Wojska radzieckie zaj\u0119\u0142y wie\u015b 8 marca 1945 roku; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 997; \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 190; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Roggatz; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Freist, s. 495\u2013496; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 15; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 188\u2013189; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 176; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 190; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 174.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Roggatz, s. 821","url":""},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 15","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/09/ip_9_2026.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 997","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 188\u2013189","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 176","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 190","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 174","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Freist, s. 495\u2013496","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0690","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.525093,"lng":17.152652,"name_de":"Roggatz","name_pl":"Rogawica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rogowo, po niemiecku Rogau, le\u017cy na Powi\u015blu, w gminie Pas\u0142\u0119k, 11 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od miasta. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w po\u0142owie XIX wieku w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi; dojazd prowadzi alej\u0105 \u015bwierkow\u0105. Zajmuje oko\u0142o 20 ar\u00f3w. Kompozycja zieleni jest zniszczona, stan zachowania bardzo z\u0142y, a z nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142y nieliczne.\n\nWie\u015b powsta\u0142a w czasach krzy\u017cackich jako jedna z wsi lokowanych na prawie niemieckim w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci dzisiejszej gminy \u2014 obok Zielonego Gr\u0105du, Anio\u0142owa, Marianki i Starych Kus \u2014 i ma genez\u0119 wsi czynszowej. Dokument lokacyjny wystawi\u0142 prawdopodobnie 17 lutego 1361 roku wielki mistrz Winrych von Kniprode, a komtur elbl\u0105ski Hermann Gans odnowi\u0142 lokacj\u0119 10 kwietnia 1415 roku. W 1578 roku mieszka\u0142o tu siedmiu ch\u0142op\u00f3w, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w, pasterz i kowal.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie Preu\u00dfisch Holland, w prowincji Prusy Wschodnie, i razem z Anio\u0142owem, Borzynowem, B\u0105dami, \u0141uksztami i Stegnami nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Mariance. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego notuje w Rogowie 20 dom\u00f3w, 165 mieszka\u0144c\u00f3w i 474 hektary gruntu; najbli\u017csza stacja pocztowa mie\u015bci\u0142a si\u0119 w G\u00fcldenboden. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w zmienia\u0142a si\u0119 tak: 117 os\u00f3b i 22 budynki w 1812 roku, 231 os\u00f3b w 1875, 203 w 1905, 191 w 1925, wreszcie 148 os\u00f3b i 44 budynki mieszkalne w 1939 roku. W 1939 roku wszyscy mieszka\u0144cy wsi, 72 m\u0119\u017cczyzn i 76 kobiet, byli ewangelikami. Obszar wsi wynosi\u0142 wtedy 473,2 hektara. Sze\u015bciu mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142o w pierwszej wojnie \u015bwiatowej; ich nazwiska umieszczono na pomniku w s\u0105siednim Anio\u0142owie.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Marianka (Marienfelde), licz\u0105cej 2624 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k\u201d, za\u0142\u0105czniki nr 1 i 3 do uchwa\u0142y nr XIV/91/09 Rady Miejskiej w Pas\u0142\u0119ku z 22 grudnia 2009 roku; encyklopedia Warmii i Mazur (encyklopedia.warmia.mazury.pl), has\u0142o \u201eRogowo\u201d; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142o \u201eRogau\u201d (powiat hol\u0105dzki); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"dokument gminny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k\u201d, za\u0142\u0105czniki nr 1 i 3 do uchwa\u0142y nr XIV/91/09 Rady Miejskiej w Pas\u0142\u0119ku z 22 grudnia 2009 roku","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia Warmii i Mazur (encyklopedia.warmia.mazury.pl)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1044","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.132883,"lng":19.579074,"name_de":"Rogau","name_pl":"Rogowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rokicki Dw\u00f3r \u2014 po niemiecku Neuhof, notowany jako Neuhof bei Gro\u00df Rakitt, Neuhof bei Neurakitt, a u Ernsta M\u00fcllera jako Gro\u00df-Rakitt-Neuhof \u2014 by\u0142 osad\u0105 dworsk\u0105, folwarkiem w pobli\u017cu Rokit (Gro\u00df Rakitt). Przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; do powiatu bytowskiego trafi\u0142 po wojnie. W samym Rokickim Dworze ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy nie by\u0142o; by\u0142 tu cmentarz ewangelicki.\n\nS\u0142ownik historyczny wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego notuje pod has\u0142em Rokity, \u017ce maj\u0105tek rokicki przej\u0105\u0142 pod koniec XIX wieku berli\u0144ski Landbank i \u017ce zasiedlono go po 1907 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku nie ujmuje Neuhof jako osobnej gminy ani obwodu dworskiego, lecz wymienia go w\u015br\u00f3d sze\u015bciu osad obwodu dworskiego Gro\u00df Rakitt (pozycja 212, strony 178\u2013179): Neuhof liczy\u0142 wtedy 11 budynk\u00f3w mieszkalnych i 106 mieszka\u0144c\u00f3w. Gmina wiejska Gro\u00df Rakitt figuruje pod pozycj\u0105 42 z jedn\u0105 osad\u0105. W akcie konsystorza z 9 listopada 1906 roku Gro\u00df-Rakitt-Neuhof wyst\u0119puje jako osobny obw\u00f3d dworski.\n\nW 1895 roku wszystkie okoliczne jednostki nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Mikorowie: gmina wiejska Gro\u00df Rakitt (pozycja 42, strona 170) z 287 ewangelikami, obw\u00f3d dworski tej samej wsi (pozycja 212, strona 178) ze 129 ewangelikami oraz Klein Rakitt (pozycja 60, strona 170) ze 170 ewangelikami; na sze\u015b\u0107 osad Klein Rakitt sk\u0142ada\u0142y si\u0119 sama wie\u015b oraz wymienione z nazwy Erlenbruch, Fichtbusch, Friedrichsthal, m\u0142yn i Paschkenkrug. M\u00fcller wylicza Gro\u00df-Rakitt-Neuhof w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii mikorowskiej. W 1894 roku z dziewi\u0119ciu miejscowo\u015bci parafii, w\u015br\u00f3d nich Gro\u00df-Rakitt-Neuhof, utworzono wikariat; pierwszym wikariuszem by\u0142 August Theodor Fritz Bock, zatrudniony od 1 pa\u017adziernika 1894 roku. Dokumentem z 9 i 14 listopada 1906 roku, ze skutkiem od 1 stycznia 1907, ewangelik\u00f3w z Gro\u00df Rakitt, Gro\u00df-Rakitt-Neuhof, Klein Rakitt i kilku s\u0105siednich osad wy\u0142\u0105czono z parafii mikorowskiej i po\u0142\u0105czono w samodzieln\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Rokity, pozostaj\u0105c\u0105 pod wsp\u00f3lnym urz\u0119dem proboszczowskim z Mikorowem.\n\nAktami z 27 marca i 2 kwietnia 1909 roku, kt\u00f3re wesz\u0142y w \u017cycie 31 marca tego roku, zniesiono to po\u0142\u0105czenie i utworzono w Rokitach samodzielny urz\u0105d proboszczowski; Jan Wild datuje wydzielenie parafii na 1 kwietnia 1909 roku. Pierwszym proboszczem by\u0142 Otto Theodor Erich Sendler, ordynowany tu 17 grudnia 1905 roku jako wikariusz i mianowany proboszczem 1 sierpnia 1909. Z dniem 1 pa\u017adziernika 1911 roku przy\u0142\u0105czono do parafii Bochowo, nale\u017c\u0105ce dot\u0105d do Bukowiny. Urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze z pocz\u0105tku lat dwudziestych wymienia Rokity jako parafi\u0119 samodzieln\u0105 i bezpatronack\u0105, licz\u0105c\u0105 1907 dusz, lecz daty erygowania ani budowy ko\u015bcio\u0142a nie podaje. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 1455 wiernych w sze\u015bciu miejscowo\u015bciach.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Rokitach. Przy rokickiej plebanii istnia\u0142a od 1907 roku sala modlitw. Jan Wild datuje budow\u0119 na lata 1911\u20131912, z kamieniem w\u0119gielnym 17 wrze\u015bnia 1911 i po\u015bwi\u0119ceniem 20 grudnia 1912 roku, i opisuje budowl\u0119 jako neogotyck\u0105 z wie\u017c\u0105. Wie\u015b Rokity liczy\u0142a 363 mieszka\u0144c\u00f3w w 1910 roku, 387 w 1933 i 314 w 1939. Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b 8 marca 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; otrzyma\u0142 on wezwanie \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Pagel pisze w ha\u015ble o Rokitkach, \u017ce wie\u015b przesz\u0142a w 1909 roku do nowo utworzonej parafii w Rokitach, a w ha\u015ble o Kozinie \u2014 \u017ce Rokity sta\u0142y si\u0119 samodzieln\u0105 parafi\u0105 w 1912 roku. S\u0142ownik historyczny wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany wzniesiony w latach 1907\u20131909, a Jan Wild datuje budow\u0119 na lata 1911\u20131912.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142a Mickrow i Gro\u00df-Rakitt, s. 504, 506 i 507; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen), spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp; Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998; Amtsblatt der K\u00f6niglichen Regierung zu Stettin / K\u00f6nigliches Konsistorium der Provinz Pommern, rocznik 1907; Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Klein Rakitt; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kose; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1906 (akt z 9 i 14 listopada 1906 roku o utworzeniu gminy ko\u015bcielnej Gro\u00df-Rakitt).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Rokicki Dw\u00f3r \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Rokicki_Dw%C3%B3r"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Amtsblatt der K\u00f6niglichen Regierung zu Stettin / K\u00f6nigliches Konsistorium der Provinz Pommern, rocznik 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Klein Rakitt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kose","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0828","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.350229,"lng":17.727964,"name_de":"Neuhof (bei Gro\u00df Rakitt / bei Neurakitt)","name_pl":"Rokicki Dw\u00f3r \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rokitki \u2014 po niemiecku Klein Rakitt \u2014 by\u0142y wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Le\u017ca\u0142y nad Paschkenbach, na piaszczystym po\u0142udniowo-wschodnim skraju powiatu, i szos\u0105 oraz kolej\u0105 ci\u0105\u017cy\u0142y bardziej ku L\u0119borkowi ni\u017c ku odleg\u0142emu S\u0142upskowi. Dawny cmentarz wiejski jest poewangelicki. Karta cmentarza z 30 czerwca 2008 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eTeren zdewastowany, zniszczone nagrobki zebrane w skupiska rozsiane po ca\u0142ym terenie cmentarza\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy oko\u0142o trzystu metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi, przy le\u015bnej drodze i linii niskiego napi\u0119cia, a zachowa\u0142o si\u0119 na nim dwana\u015bcie wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku. Uk\u0142ad ca\u0142o\u015bci pozostawa\u0142 czytelny, ze starodrzewu przetrwa\u0142y d\u0119by, brzozy, buk i \u015bwierki w dobrym stanie, reszt\u0119 terenu zaros\u0142y samosiejki.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Rokitki, po niemiecku Klein Rakitt, nale\u017ca\u0142y do parafii w Mikorowie (Mickrow) w synodzie s\u0142upskim. W 1784 roku Rokitki, dobro alodialne, liczy\u0142y sze\u015b\u0107 dym\u00f3w; by\u0142a tu karczma zwana Paschen- albo Paskerkrug. Wed\u0142ug monografii Karla-Heinza Pagla Rokitki by\u0142y, podobnie jak s\u0105siedni Kozin, dawnym lennem Pirch\u00f3w (1505), a potem M\u00fcnchow\u00f3w; w 1766 roku po upad\u0142o\u015bci dobra przyznano kapitanowi Friedrichowi von Somnitz.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* opisuje gmin\u0119 wiejsk\u0105 o 518 hektarach, obejmuj\u0105c\u0105 tak\u017ce osad\u0119 Paschkenkrug o dw\u00f3ch domach i 25 mieszka\u0144cach; w 1885 roku sta\u0142y tu 22 domy i 28 dym\u00f3w, a w\u015br\u00f3d 187 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 185 ewangelik\u00f3w i dwoje katolik\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 170 ewangelik\u00f3w i siedmioro katolik\u00f3w \u2014 ludno\u015b\u0107 og\u00f3\u0142em 177 os\u00f3b (92 m\u0119\u017cczyzn i 85 kobiet); wie\u015b figuruje w tym spisie w jednej pozycji, bez odr\u0119bnego obszaru dworskiego. Okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142y si\u0119 w s\u0105siednim Bochowie, a katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. Ludno\u015b\u0107 Rokitek wynosi\u0142a 178 os\u00f3b w 1910 i 1933 roku oraz 171 wed\u0142ug spisu z 17 maja 1939 roku. Pagel pisze, \u017ce wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Rokitki nie mia\u0142y. Nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej w Mikorowie (Mickrow); od 1 stycznia 1907 roku do osobnej gminy ko\u015bcielnej Gro\u00df-Rakitt, pod urz\u0119dem proboszczowskim Mikorowa, a od 31 marca 1909 roku do samodzielnej parafii w Rokitach (Gro\u00df Rakitt), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Duchowny mieszka\u0142 tu jednak ju\u017c wcze\u015bniej. W maju 1903 roku pastor Dibbelt, podpisany jako \u201ePrediger\u201d w Rokitkach ko\u0142o Rokit, prosi\u0142 w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d o datki dla rodziny robotniczej ze swojej gminy, kt\u00f3ra przez straty w gospodarstwie popad\u0142a w skrajn\u0105 n\u0119dz\u0119 i nie mog\u0142a op\u0142aci\u0107 przyj\u0119cia swojego upo\u015bledzonego umys\u0142owo dziecka do zak\u0142adu. Monografia Pagla podaje dat\u0119 usamodzielnienia parafii raz jako 1909 (w ha\u015ble o Rokitkach), raz jako 1912 (w ha\u015ble o Kozach, w ust\u0119pie o ko\u015bciele w Kozinie). Wed\u0142ug Jana Wilda ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rokitach \u2014 neogotycki, z wie\u017c\u0105 \u2014 zbudowano w latach 1911\u20131912, z kamieniem w\u0119gielnym po\u0142o\u017conym 17 wrze\u015bnia 1911 roku i po\u015bwi\u0119ceniem 20 grudnia 1912 roku; w 1911 roku dziennik urz\u0119dowy konsystorza pisa\u0142 o gminie bez ko\u015bcio\u0142a. S\u0142ownik historyczny wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego pod has\u0142em Rokity podaje ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany z lat 1907\u20131909, a w tym samym ha\u015ble zapisuje, \u017ce maj\u0105tek przej\u0105\u0142 pod koniec XIX wieku berli\u0144ski Landbank i \u017ce zasiedlono go po 1907 roku. Parafia liczy\u0142a 1455 wiernych w 1940 roku.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 9 marca 1945 roku, po czym polska administracja wysiedli\u0142a ca\u0142\u0105 ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w wsi wysiedlono, a kartoteka Heimatortskartei Pommern odnalaz\u0142a p\u00f3\u017aniej 63 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 58 w NRD. Straty wojenne i zwi\u0105zane z wysiedleniem to 7 poleg\u0142ych, 12 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 18 zaginionych (\u201eniewyja\u015bnione przypadki\u201d). Nauczycielami byli Gustav Hoppe i Gerhard Junghans.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142a Mickrow (s. 504) i Gro\u00df-Rakitt (s. 506); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp, s. 170, pozycja 60; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998; Amtsblatt der K\u00f6niglichen Regierung zu Stettin / K\u00f6nigliches Konsistorium der Provinz Pommern, rocznik 1907; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1906\u20131913; Jan Wild, Ewangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 4/2025; Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142a Klein Rakitt i Kose; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; karta cmentarza w Rokitkach, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 996; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 maja 1903 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"BillionGraves \u2014 brak wpisu dla Rokitk w gm. Czarna D\u0105br\u00f3wka; wpis \"Rokitki, cmentarz parafialny\" w tym serwisie dotyczy INNEJ wsi, dolno\u015bl\u0105skiej w pow. legnickim (sprawdzone 28.08.2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Amtsblatt der K\u00f6niglichen Regierung zu Stettin / K\u00f6nigliches Konsistorium der Provinz Pommern, rocznik 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Jan Wild, Ewangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 4/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego, S\u0142upsk 1998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Klein Rakitt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Kose","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, wydanie z pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku (najp\u00f3\u017aniejsze wpisy z grudnia 1923 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 996","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 maja 1903 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PNOM2HYG63DEFUT6BZLBPAAE2PM6HPQ5"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0829","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.35935,"lng":17.674472,"name_de":"Klein Rakitt","name_pl":"Rokitki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rokitnica, po niemiecku M\u00fcggenhahl \u2014 Heise pisze konsekwentnie M\u00fcggenhal \u2014 le\u017cy na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w gminie Pruszcz Gda\u0144ski. Obiekt, o kt\u00f3rym mowa, to cmentarz przyko\u015bcielny: ko\u015bcio\u0142a ju\u017c nie ma, cmentarz pozosta\u0142. Znajduje si\u0119 u zbiegu ulic Szkolnej i Ba\u0142tyckiej. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w ma pozycj\u0119 124 dla gminy Pruszcz Gda\u0144ski; obj\u0119ty jest gminn\u0105 ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w, w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie figuruje.\n\nWie\u015b lokowano \u2014 jak si\u0119 podaje \u2014 w 1363 roku jako owalnic\u0119, czyli wok\u00f3\u0142 pod\u0142u\u017cnego placu; roku tego nie potwierdza \u017cadne z dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142. Najstarszy dokument przywo\u0142ywany w opracowaniach pochodzi z 1378 roku: komtur gda\u0144ski Simon Walpode von Passenheim nada\u0142 so\u0142ectwo Kunkenowi z Jusskaw i przy tej samej okazji uposa\u017cy\u0142 parafi\u0119 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 wymieniono w akcie wyra\u017anie. Dawna nazwa wsi brzmia\u0142a Heinrichsdorf i d\u0142ugo utrzymywa\u0142a si\u0119 w mowie ludu obok nowej: jeszcze na dzwonie odlanym w 1606 roku wypisano j\u0105 w postaci \u201eHeinrichsdorff\u201d. Tego dzwonu ju\u017c nie ma \u2014 przelano go na pocz\u0105tku dziewi\u0119tnastego wieku.\n\nParafia bywa\u0142a uboga. Dnia 27 marca 1508 roku biskup w\u0142oc\u0142awski Wincenty przy\u0142\u0105czy\u0142 ko\u015bcio\u0142y w M\u00fcggenhahl i przy \u015bwi\u0119tej Barbarze do parafii w Prau\u015bcie w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce z w\u0142asnych dochod\u00f3w utrzyma\u0107 si\u0119 nie mog\u0142y.\n\nZachowa\u0142y si\u0119 nazwiska duchownych. W 1585 roku urz\u0105d sprawowa\u0142 tu Simon Hartwich; Harnoch dodaje, \u017ce pierwszym duchownym ewangelickim mia\u0142 by\u0107 Paul H\u00fcbner \u2014 odczyt nazwiska jest niepewny, bywa ono czytane tak\u017ce jako J\u00fchner, a i sam Harnoch pisze tu tylko \u201emia\u0142 by\u0107\u201d. W spisie duchownych gda\u0144skich Efraima Praetoriusa obsada M\u00fcggenhahl idzie ci\u0105giem, od Philippusa Kirbacha i Simona Hartwicha po Martina Schultza, zmar\u0142ego 13 sierpnia 1731 roku \u2014 szesna\u015bcie nazwisk. S\u0105 w\u015br\u00f3d nich Henrich Sivertz \u2014 pod dat\u0105 12 lutego 1703 roku zapisano o nim: \u201ebekam er Vocation zum Predigt-Ampt nach M\u00fcggenhahl\u201d, czyli otrzyma\u0142 powo\u0142anie na urz\u0105d duchownego do Rokitnicy \u2014 oraz Nathanael Kretlau, kt\u00f3ry przyby\u0142 tu w 1709 roku. Najd\u0142u\u017cej z nich s\u0142u\u017cy\u0142 Joachim Lange: czterdzie\u015bci jeden lat, od 1620 roku do \u015bmierci w 1661.\n\nPrzy cmentarzu sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, wzniesiony na nowo w 1603 roku \u2014 tak zapisali Efraim Praetorius i Gotthilf L\u00f6schin. Mury mia\u0142 ceglane z sur\u00f3wki, a zakrysti\u0119 szachulcow\u0105. W 1646 roku podwy\u017cszono wie\u017c\u0119, w 1693 roku nakryto j\u0105 nowym, wysokim he\u0142mem, a mniej wi\u0119cej dwadzie\u015bcia lat przed ogl\u0119dzinami Heisego, czyli oko\u0142o 1861 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 gruntown\u0105 restauracj\u0119. Z 1646 roku, jak podwy\u017cszenie wie\u017cy, pochodz\u0105 dwa kamienie z nazwiskami Hans Schewe oraz Gergen Vitkauw; jest te\u017c trzeci, ze znakiem gmerkowym i literami C. B. Stan budowli inwentaryzator oceni\u0142 w 1881 roku jako zno\u015bny, mimo osiadania mur\u00f3w na s\u0142abym gruncie.\n\nWyposa\u017cenie Heise uzna\u0142 za ca\u0142kiem proste. O\u0142tarz pochodzi\u0142 z czasu budowy ko\u015bcio\u0142a, z 1606 roku; organy wykonano w 1754 roku i opatrzono herbem Ferber\u00f3w; ambon\u0119 i empory zdobi\u0142y obrazy bez wi\u0119kszej warto\u015bci. Cenniejszy by\u0142 ma\u0142y, srebrny z\u0142ocony kielich z czas\u00f3w gotyckich, wysoki na 18 centymetr\u00f3w: na stopie wygrawerowano Matk\u0119 Bo\u017c\u0105 z Dzieci\u0105tkiem i posta\u0107 fundatora, a na nodusie i dw\u00f3ch pier\u015bcieniach gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105 napisy \u201eihesus\u201d i \u201emaria\u201d. By\u0142y te\u017c dwa br\u0105zowe lichtarze o\u0142tarzowe z czas\u00f3w renesansu, wysokie na 32 centymetry, oraz \u015bwiecznik o o\u015bmiu ramionach z wielk\u0105 kul\u0105 i dwug\u0142owym or\u0142em. W jednym z okien tkwi\u0142y cztery herby malowane na szkle, niekt\u00f3re z nazwiskiem Ludwig Knaust i dat\u0105 1648. Wielki dzwon odla\u0142 w 1643 roku Ludwig Wittwerck, a w 1703 przela\u0142 go Absalon Wittwerck; nosi\u0142 \u2014 podobnie jak starszy \u2014 napis: \u201eVersammle mir mein Volk, dass sie meine Stimme h\u00f6ren und lernen mich f\u00fcrchten\u201d. Dla stanu sprzed osiemnastego wieku podstaw\u0105 jest tu Praetorius; jego zapis powtarzaj\u0105 p\u00f3\u017aniejsi autorzy, z Heisem w\u0142\u0105cznie.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *M\u00fcggenhall*, inaczej zwane Heinrichsdorf, razem z osadami *Gro\u00dfland* i *Hundertmark* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 27 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 15 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 74 budynki mieszkalne i 529 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 439 ewangelik\u00f3w i 90 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku by\u0142a to ju\u017c osada w przewadze ewangelicka. Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tutaj 597 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 482 przyzna\u0142o si\u0119 do wyznania ewangelickiego, 113 do katolickiego, a dwie osoby zapisano w rubryce innych chrze\u015bcijan. Parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu, w M\u00fcggenhahl; nale\u017ca\u0142y do niej tak\u017ce Hochzeit (Wi\u015blina), Krampitz i Nassenhuben (Mokry Dw\u00f3r). Ksi\u0119gi metrykalne prowadzono tu od 1650 roku, a od 1727 osobne dla tych trzech wsi.\n\nStatystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku opisuje parafi\u0119 w diecezji Danziger H\u00f6he: ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany, pod patronatem magistratu, tysi\u0105c dusz; w tej samej rubryce stoi 45 chrzt\u00f3w, 22 konfirmacje, dziesi\u0119\u0107 \u015blub\u00f3w, 774 komunikant\u00f3w i 27 pogrzeb\u00f3w w roku. By\u0142y tu dwa dzwony, a organy pozostawa\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 gda\u0144skiej rodziny Ferber\u00f3w. Proboszcz mia\u0142 1800 marek uposa\u017cenia i pi\u0119tna\u015bcie \u0142an\u00f3w, ale mieszkanie drewniane i nara\u017cone na powodzie.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d dw\u00f3ch cmentarzy parafii w Rokitnicy, licz\u0105cej wtedy 930 ewangelik\u00f3w.\n\nKo\u015bcio\u0142a ju\u017c nie ma. Zniszczony w 1945 roku, zosta\u0142 rozebrany w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych. Krajowa ewidencja zabytk\u00f3w odnotowa\u0142a go jako ruin\u0119 (karta zielona z 1959 roku). Dawn\u0105 ewangelick\u0105 kaplic\u0119 cmentarn\u0105 zaadaptowano na ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski, konsekrowany 7 lipca 1957 roku. Nagrobki z cmentarza przeniesiono na cmentarz przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Wojciecha. Powiatowy program opieki nad zabytkami datuje za\u0142o\u017cenie cmentarza na prze\u0142om dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku i opisuje go jako zadbany, z pojedynczym zachowanym starodrzewem i bez nagrobk\u00f3w; karta cmentarza z 1986 roku datowania nie podaje.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wie\u015b lokowano wed\u0142ug opracowa\u0144 w 1363 roku, a najstarszy przywo\u0142ywany dokument pochodzi z 1378 roku. Powiatowy program datuje za\u0142o\u017cenie cmentarza na prze\u0142om dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu od 1603 roku, ksi\u0119gi parafialne prowadzono od 1650. \ud83d\udfe1 Harnoch podaje jako pierwszego duchownego ewangelickiego Paula H\u00fcbnera (odczyt niepewny), a spis Praetoriusa zaczyna obsad\u0119 od Philippusa Kirbacha. \ud83d\udfe1 Praetorius i L\u00f6schin podaj\u0105 odbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w 1603 roku, a Heise datuje o\u0142tarz \u201ez czasu budowy ko\u015bcio\u0142a\u201d na 1606 rok.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 416 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 848 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Danziger Niederung, s. 18\u201319, poz. 35, odczyt ze skanu); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 392 oraz has\u0142o parafii M\u00fcggenhahl \u2014 odczyt w\u0142asny z OCR; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d (Gda\u0144sk 1713), egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105 do 1799 roku, s. 26; lista duchownych; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 89\u201391 (has\u0142o M\u00fcggenhal); M. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w oraz powiatowy program opieki nad zabytkami; losy budowli po 1945 roku \u2014 opis ko\u015bcio\u0142a w Rokitnicy; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 17\u201318; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 50, pozycja 193; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 392 oraz has\u0142o parafii M\u00fcggenhahl \u2014 odczyt w\u0142asny z OCR","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 50, pozycja 193","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0227","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.27315,"lng":18.68442,"name_de":"M\u00fcggenhahl","name_pl":"Rokitnica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Rokitnicy nie ma ju\u017c dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Zniszczono go w 1945 roku, a rozebrano w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych dwudziestego wieku. Ocala\u0142a natomiast dawna ewangelicka kaplica cmentarna, pe\u0142ni\u0105ca funkcj\u0119 kostnicy: zaadaptowano j\u0105 na ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski, konsekrowany 7 lipca 1957 roku i rozbudowany w latach siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych. Nagrobki ewangelickie przeniesiono na cmentarz przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Wojciecha.\n\nRokitnica, po niemiecku M\u00fcggenhahl, le\u017cy oko\u0142o 4 kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Pruszcza Gda\u0144skiego. Dawniej nazywa\u0142a si\u0119 Heinrichsdorf i nazwa ta d\u0142ugo jeszcze trzyma\u0142a si\u0119 w mowie mieszka\u0144c\u00f3w. Heise datuje pocz\u0105tki wsi na 1378 rok, kiedy komtur gda\u0144ski Simon Walpode von Passenheim nada\u0142 so\u0142ectwo i prawo obsady na prawie che\u0142mi\u0144skim Kunkemu z Juszkowa, uposa\u017caj\u0105c zarazem plebani\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest w tym dokumencie wymieniony wprost. Inne opracowania podaj\u0105 jako rok lokacji 1363; Heise zna wy\u0142\u0105cznie rok 1378, cytuj\u0105c Privilegienbuch Archiwum Miasta Gda\u0144ska.\n\nDzieje ko\u015bcio\u0142a zaczynaj\u0105 si\u0119 od jego ub\u00f3stwa. Dnia 27 marca 1508 roku biskup w\u0142oc\u0142awski Wincenty przy\u0142\u0105czy\u0142 ko\u015bcio\u0142y parafialne \u015bwi\u0119tej Barbary i M\u00fcggenhahl \u2014 jako takie, kt\u00f3re z powodu skromnych dochod\u00f3w nie mog\u0142y si\u0119 utrzyma\u0107 samodzielnie \u2014 do parafii w Pruszczu. Wizytacja z 1583 roku zasta\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rokitnicy w r\u0119kach protestant\u00f3w; parafi\u0119 tworzy\u0142a wtedy sama wie\u015b. S\u0142ownik geograficzny przypomina, \u017ce w 1583 roku tutejszy pastor Filip Kirchbach nie dopu\u015bci\u0142 do wizytacji biskupiej, a akta wizytacji biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego skwitowa\u0142y to s\u0142owami, \u017ce potrzebne jest rami\u0119 \u015bwieckie kr\u00f3lewskie \u2014 do czego jednak, jak si\u0119 zdaje, nie dosz\u0142o. Harnoch notuje Simona Hartwicha jako tutejszego duchownego ewangelickiego w 1585 roku, a przed nim Philippa Kirbacha i Paula H\u00fcbnera, o kt\u00f3rym m\u00f3wiono, \u017ce by\u0142 tu pierwszym duchownym ewangelickim. W 1627 roku Szwedzi ograbili tutejszego nauczyciela; rada gda\u0144ska przyzna\u0142a mu w zamian \u201eein Kirchenstand zur pfarre\u201d, czyli prawo zbierania ja\u0142mu\u017cny u drzwi ko\u015bcio\u0142a parafialnego.\n\nEphraim Praetorius, kt\u00f3ry w XVIII wieku opisa\u0142 w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d ewangelickie ko\u015bcio\u0142y Gda\u0144ska i okolic, pisze, \u017ce wie\u015b, zapisywan\u0105 tak\u017ce jako M\u00fcggenhall, Miggenhaal albo Mickenhal, wymienia ju\u017c przywilej Kazimierza z 1454 roku. Zna\u0142 te\u017c odpis dokumentu z rejestru dawnej kancelarii ksi\u0105\u017c\u0119cej w Kr\u00f3lewcu, wydany podobno 7 lutego 1582 roku, z kt\u00f3rego wynika\u0142o, \u017ce nadana w 1378 roku wie\u015b liczy\u0142a 64 i p\u00f3\u0142 \u0142ana oraz 2 i p\u00f3\u0142 morgi; pleban otrzyma\u0142 wtedy, \u201eponiewa\u017c jest tam ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d, dwa wolne \u0142any, a z ka\u017cdego \u0142ana czynszowego co roku korzec \u017cyta i korzec owsa jako dziesi\u0119cin\u0119. Kiedy za\u0142o\u017cono ko\u015bci\u00f3\u0142, Praetorius nie zdo\u0142a\u0142 ustali\u0107; z grubych i mocnych mur\u00f3w ko\u015bcio\u0142a i wie\u017cy wnosi\u0142 jednak, \u017ce to stara budowla, kt\u00f3rej fundatorami i budowniczymi byli Krzy\u017cacy. O\u0142tarz, ustawiony wkr\u00f3tce po odbudowie z 1603 roku, nosi\u0142 dat\u0119 1606, a nad jego \u015brodkowym obrazem widnia\u0142y s\u0142owa \u201ePascha nostrum immolatum est Christus\u201d. P\u00f3\u017aniej ko\u015bci\u00f3\u0142 jeszcze raz odnowiono i ozdobiono nowymi malowid\u0142ami na stropie; okna nosi\u0142y rok 1648. Wie\u017c\u0119 Praetorius por\u00f3wnywa\u0142 grubo\u015bci\u0105 i wysoko\u015bci\u0105 mur\u00f3w z wie\u017cami w Steblewie i Bogatce; mia\u0142a zegar bij\u0105cy z tarczami na trzech stronach. Pastor mia\u0142 opr\u00f3cz dziesi\u0119ciny 2 \u0142any i 2 morgi wolnej ziemi; do parafii nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi filia Hundertmark i Gro\u00dfland, a trzymali si\u0119 jej tak\u017ce niekt\u00f3rzy ewangelicy z L\u0119dowa i z Mokrego Dworu (Nassenhuben) za Mot\u0142aw\u0105.\n\nWed\u0142ug Hermanna Freytaga w 1493 roku komendariuszem w Rokitnicy by\u0142 Martin Lantmair; przy wizytacji w 1497 roku dowiedziono mu, \u017ce trzyma w domu kobiet\u0119 imieniem Dorothea, i nakazano mu usun\u0105\u0107 j\u0105 do niedzieli Reminiscere.\n\nNa mapie okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, kt\u00f3r\u0105 mierniczy Friedrich Berndt sporz\u0105dzi\u0142 20 grudnia 1599 roku, w Rokitnicy (na mapie: Miggenhall) narysowano w\u015br\u00f3d drzew wysok\u0105, smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0119 ko\u015bcio\u0142a. Viktor Zirkwitz, kt\u00f3ry t\u0119 map\u0119 reprodukowa\u0142, zastrzega jednak, \u017ce rysunki ko\u015bcio\u0142\u00f3w na niej nie zawsze s\u0105 dok\u0142adne.\n\nPraetorius i L\u00f6schin podaj\u0105, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano na nowo w 1603 roku, w 1646 podwy\u017cszono wie\u017c\u0119, a w 1693 otrzyma\u0142a ona nowy wysoki he\u0142m; na wie\u017cy osadzone by\u0142y dwa kamienie z dat\u0105 1646 i nazwiskami Hansa Schewego i Gergena Vitkauwa oraz trzeci ze znakiem gmerkowym i literami C. B. Heise ogl\u0105da\u0142 budowl\u0119 w 1881 roku, oko\u0142o dwudziestu lat po gruntownej odnowie, w stanie do\u015b\u0107 dobrym. By\u0142 to pod\u0142u\u017cny prostok\u0105t ze \u015bci\u0119tymi naro\u017cnikami od wschodu, z czworoboczn\u0105 wie\u017c\u0105 od zachodu, kt\u00f3rej dolna kondygnacja otwiera\u0142a si\u0119 szeroko do nawy, tak \u017ce wn\u0119trze mia\u0142o 9,25 metra szeroko\u015bci i 25,75 metra d\u0142ugo\u015bci. Od p\u00f3\u0142nocy przylega\u0142a szachulcowa zakrystia, od po\u0142udnia niewielka kruchta sklepiona krzy\u017cowo, od zachodu kruchta najm\u0142odsza. Mury wzniesiono z ceg\u0142y i pozostawiono w surowym w\u0105tku krzy\u017cowym. Wn\u0119trze nakrywa\u0142 p\u0142aski tynkowany strop.\n\nHeise zapisa\u0142 kr\u00f3tko, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rokitnicy, po niemiecku M\u00fcggenhahl, jest ewangelicki, a jego patronem jest magistrat w Gda\u0144sku. Empory i ambon\u0119, ozdobione w polach skromnymi obrazami, dzieli\u0142y proste pilastry hermowe. Wie\u017ca by\u0142a opracowana nieco bogaciej ni\u017c nawa \u2014 jej zewn\u0119trzne naro\u017cniki wzmacnia\u0142y po dwie uskokowe przypory. W wie\u017cy przewidziano sklepienie krzy\u017cowe, kt\u00f3rego jednak nigdy nie wykonano; do wn\u0119trza prowadzi\u0142y dwa portale, od zachodu i od po\u0142udnia, a trzeci, od p\u00f3\u0142nocy, naprzeciw po\u0142udniowego, by\u0142 w czasach Heisego zamurowany.\n\nWed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rokitnicy sta\u0142 pod patronatem magistratu gda\u0144skiego, by\u0142 murowany, z murowan\u0105 wie\u017c\u0105, i mia\u0142 dwa dzwony. O\u0142tarz pochodzi\u0142 z czasu budowy, z 1606 roku, organy, wykonane w 1754 roku, nosi\u0142y herb Ferber\u00f3w \u2014 Harnoch nazywa je darem tej gda\u0144skiej rodziny. Do najcenniejszych sprz\u0119t\u00f3w nale\u017ca\u0142 srebrny z\u0142ocony kielich gotycki wysoko\u015bci 18 centymetr\u00f3w, z sze\u015bciodzieln\u0105 stop\u0105, na kt\u00f3rej wyryto Matk\u0119 Bo\u017c\u0105 z Dzieci\u0105tkiem i posta\u0107 fundatora, oraz z w\u0119z\u0142em nosz\u0105cym litery \u201eihesus\u201d i napisy \u201eihesus\u201d i \u201emaria\u201d minusku\u0142\u0105 gotyck\u0105. By\u0142y te\u017c dwa br\u0105zowe renesansowe lichtarze o\u0142tarzowe wysoko\u015bci 32 centymetr\u00f3w, \u017cyrandol o o\u015bmiu ramionach z wielk\u0105 kul\u0105 i dwug\u0142owym or\u0142em oraz cztery witra\u017cowe herby w oknie, z nazwiskiem Ludwiga Knausta i dat\u0105 1648. Du\u017cy dzwon odla\u0142 Ludwig Wittwerck w 1643 roku, a przela\u0142 Absalon Wittwerck w 1703; nosi\u0142 napis \u201eVersammle mir mein Volk, dass sie meine Stimme h\u00f6ren und lernen mich f\u00fcrchten\u201d. Starszy dzwon, znany Praetoriusowi z napisu \u201eAls man z\u00e4hlt 16 hundert Jahr und 6 dazu gegossen war, diese Glocke im December rein gen Heinrichsdorff f\u00fcr die Gemein\u201d, przetopiono na pocz\u0105tku XIX wieku. Wed\u0142ug broszury Bernharda Meyera o gda\u0144skim ko\u015bciele Zbawiciela do Rokitnicy trafi\u0142 w 1656 roku jeden z dzwon\u00f3w pierwszego ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela, rozebranego przed obl\u0119\u017ceniem szwedzkim.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa podaje napisy obu dzwon\u00f3w dok\u0142adniej. Du\u017cy dzwon z 1643 roku wymienia\u0142 rajc\u00f3w Nathanaela Schmiedena i Siegmunda Kerssensteina jako zarz\u0105dc\u00f3w posiad\u0142o\u015bci miejskich na Wy\u017cynie, pastora Joachima Langego i witryk\u00f3w, a jako ludwisarza \u201eLudewig Wichtendahl zu Dantzig\u201d. W 1703 roku dzwon przelano, a dop\u0142ata wynios\u0142a 1100 z\u0142otych; nowy napis wymienia\u0142 burgrabiego kr\u00f3lewskiego i burmistrza Johanna Ernsta Schmiedena, pastora magistra Henricha Sievertza i witryk\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich Hansa M\u00f6llera, kt\u00f3rego wkr\u00f3tce potem jako pierwszego odprowadzono do grobu przy d\u017awi\u0119ku tego dzwonu, oraz ludwisarza: \u201eDivino auxilio fudit me Micha\u00ebl Wittwerck. Gedani 1703\u201d. Ma\u0142y dzwon, odlany w grudniu 1606 roku, wymienia\u0142 w swoim wierszu pastora Zachariasa Schalitza i trzech witryk\u00f3w; na jednym boku mia\u0142 napis \u201eMit Gottes H\u00fclffe go\u00df mich Gerd Benning zu Dantzig\u201d, a na drugim odlew srebrnej monety na kszta\u0142t talara z postaci\u0105 Zbawiciela trzymaj\u0105cego kul\u0119 ziemsk\u0105 z krzy\u017cem i napisem \u201eSalvator mundi salva nos. Anno 1575\u201d. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa du\u017cy dzwon odla\u0142 w 1643 roku Ludewig Wichtendahl, a przela\u0142 w 1703 roku Micha\u00ebl Wittwerck, podczas gdy Harnoch podaje Ludwiga i Absalona Wittwerck\u00f3w.\n\nKarta tytu\u0142owa najstarszej ksi\u0119gi metrykalnej parafii, obejmuj\u0105cej lata 1650\u20131723, podaje, \u017ce ksi\u0119g\u0119 sporz\u0105dzono we wrze\u015bniu 1649 roku z polecenia burgrabiego kr\u00f3lewskiego i burmistrza Gda\u0144ska Adriana von der Lindena, zarz\u0105dcy terytorium Wy\u017cyny, a za\u0142o\u017cy\u0142 j\u0105 pastor Joachim Lange \u201eprzy dokonanym odnowieniu ko\u015bcio\u0142a\u201d (\u201ebey geschehener Kirchen Renovation\u201d). W spisanym w tej ksi\u0119dze inwentarzu sprz\u0119t\u00f3w ko\u015bcielnych dopisano, \u017ce w pa\u017adzierniku 1697 roku z cynowej flaszy na wino zrobiono cynowy kielich. Powodem by\u0142y niepokoje, kt\u00f3re wywo\u0142a\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 de Conti razem ze swoimi stronnikami przebywaj\u0105cymi w Oliwie: obawiano si\u0119, \u017ce wsie nale\u017c\u0105ce do miasta zostan\u0105, jak gro\u017cono, ograbione i spalone, dlatego srebra ko\u015bcielne oddano w mie\u015bcie na przechowanie burmistrzowi Schumannowi. Cynowego kielicha u\u017cyto przy Wieczerzy Pa\u0144skiej po raz pierwszy w dziewi\u0119tnast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, a po trzech tygodniach srebra odes\u0142ano z powrotem.\n\nPastor Christian H\u00f6fes zapisa\u0142 w tej samej ksi\u0119dze, \u017ce w 1698 roku kupiono dla ko\u015bcio\u0142a za 22 floreny puszk\u0119, bo wcze\u015bniej na o\u0142tarzu sta\u0142a drewniana, a w 1702 roku na jego pro\u015bb\u0119 burmistrz podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi Bibli\u0119. Wed\u0142ug innej zapiski witrykami i budowniczymi przy odnowieniu ko\u015bcio\u0142a byli mi\u0119dzy innymi Georg Fitkow i Caspar Block, a za ich czas\u00f3w odlano te\u017c du\u017cy dzwon.\n\nSam Mokry Dw\u00f3r mia\u0142 wcze\u015bniej w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142, i to niezwyk\u0142y. Wed\u0142ug Praetoriusa m\u00f3wiono, \u017ce sta\u0142 tu kiedy\u015b jeszcze dawniejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, zniszczony w 1458 roku, po kt\u00f3rym mia\u0142y zosta\u0107 fundamenty. Abraham Hartwich wylicza Nassenhuben pod rokiem 1632 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich, w kt\u00f3rych z czasem zacz\u0119to g\u0142osi\u0107 ewangeli\u0119; od tego roku do 1648 s\u0142u\u017cy\u0142 tu magister Marcin Maunius. Hartwich nazywa go pierwszym duchownym reformowanym, ale spisy duchownych Efraima Praetoriusa z 1760 roku i Ludwiga Rhesy z 1834 roku za pierwszego reformowanego uznaj\u0105 Gerharda B\u00f6ttingera, kt\u00f3ry przyszed\u0142 w 1650 roku. Ostatni duchowny lutera\u0144ski, Joachim Fischer, zmar\u0142 tu dopiero w 1676 roku. Wed\u0142ug Fabera (s. 103) Piotr Figulus Jab\u0142o\u0144ski, zi\u0119\u0107 Jana Amosa Kome\u0144skiego, przyje\u017cd\u017ca\u0142 tu co dwa tygodnie, by odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwo reformowane na zmian\u0119 z lutera\u0144skim wsp\u00f3\u0142bratem, a potem przez sze\u015b\u0107 lat prowadzi\u0142 t\u0119 parafi\u0119; tu te\u017c urodzi\u0142 mu si\u0119 syn Daniel Ernst, p\u00f3\u017aniejszy nadworny duchowny w Berlinie. R\u0119kopis Ephraima Praetoriusa \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku zalicza Mauniusa do duchownych lutera\u0144skich, podobnie jak trzech jego nast\u0119pc\u00f3w: Matth\u00e4usa M\u00fcllera z D\u00f6beln w Mi\u015bni (1648\u20131650), Daniela Sohra (1651\u20131653) i Joachima Fischera, wcze\u015bniej nauczyciela gimnazjum w Gda\u0144sku, powo\u0142anego w 1653 roku; po \u015bmierci Fischera lutera\u0144skiego urz\u0119du ju\u017c nie obsadzono. B\u00f6ttinger najpierw przez dwa lata jako student uczy\u0142 tu dzieci, a gdy wybuch\u0142a wojna szwedzka, przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do miasta i tam zmar\u0142. Po Figulusie r\u0119kopis wymienia jeszcze o\u015bmiu pastor\u00f3w reformowanych przed Forsterem, od Georga Heermunda Vetterusa, powo\u0142anego w 1667 roku, kt\u00f3rego w wierszu na \u015blub w 1692 roku nazwano konseniorem Jednoty w Wielkopolsce i Prusach, do Theodora Johanna Borckmanna, zmar\u0142ego w marcu 1753 roku. Od 1753 roku pastorem by\u0142 Johann Reinhold Forster, p\u00f3\u017aniejszy uczestnik wyprawy Jamesa Cooka; jego syn Georg przyszed\u0142 na \u015bwiat w 1754 roku na plebanii, kt\u00f3ra wed\u0142ug biogramu Petera Masta sta\u0142a w s\u0105siedniej Wi\u015blinie. W czasach Praetoriusa nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w du\u017cej sali we dworze, z \u0142awkami dla m\u0119\u017cczyzn i kobiet, ambon\u0105 i ch\u00f3rem z pozytywem organowym, kt\u00f3ry trafi\u0142 tu w 1689 roku; zamiast o\u0142tarza sta\u0142 po\u015brodku st\u00f3\u0142, przy kt\u00f3rym udzielano Wieczerzy Pa\u0144skiej, a przy ambonie wisia\u0142y obok siebie portrety Marcina Lutra i Filipa Melanchtona. Nad sal\u0105 wznosi\u0142a si\u0119 wie\u017cyczka z dzwonem zegarowym i tarcz\u0105. Dwa dzwony z 1649 roku, z literami \u201eL. W.\u201d i napisami \u201eSi Deus pro nobis, quis contra nos\u201d oraz \u201eDa pacem Domine in diebus nostris\u201d, wisia\u0142y dawniej przy domu lutera\u0144skiego pastora nad Mot\u0142aw\u0105, a w 1671 roku zbudowano dla nich drewnian\u0105 dzwonnic\u0119 na starym cmentarzu. Nowy dom pastora nad Mot\u0142aw\u0105 zbudowano w 1694 roku. Po odej\u015bciu ostatniego pastora, Franza Killmara, w 1814 roku \u2014 gdy okolica ucierpia\u0142a od wojny i powodzi \u2014 urz\u0119du ju\u017c nie obsadzono, a luteran\u00f3w z Mokrego Dworu przy\u0142\u0105czono do Woc\u0142aw. W 1869 roku wie\u015b nie mia\u0142a ju\u017c ko\u015bcio\u0142a i nale\u017ca\u0142a do parafii w Rokitnicy.\n\nOko\u0142o 1866 roku mieszka\u0142o tu blisko 600 os\u00f3b. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *M\u00fcggenhall*, inaczej zwane Heinrichsdorf, razem z osadami *Gro\u00dfland* i *Hundertmark* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 27 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 15 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 74 budynki mieszkalne i 529 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 439 ewangelik\u00f3w i 90 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Te same liczby, bez podania roku, powtarza S\u0142ownik geograficzny. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VI, 1885), w ha\u015ble \u201eMueggenhall\u201d, notuje we wsi razem z Grossland i Hundertmark 529 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 439 ewangelik\u00f3w i 90 katolik\u00f3w \u2014 nie podaje jednak roku tych danych; podaje te\u017c, \u017ce do tutejszej parafii ewangelickiej nale\u017ca\u0142y Hochzeit, Kr\u0119piec z Weisshof, Scheibe i Schmidshof, L\u0119dowo, Rokitnica z Grossland i Hundertmark, Mokry Dw\u00f3r i Dziewi\u0119\u0107 W\u0142\u00f3k \u2014 w 1868 roku razem 775 parafian.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia wie\u015b w\u015br\u00f3d gmin powiatu Danziger Niederung, czyli \u017cu\u0142awskiego; do 1919\u20131920 roku nale\u017ca\u0142a wraz z nim do prowincji Prusy Zachodnie i rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a od 1939 do 1945 roku do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Wie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka, a tutejsi protestanci nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a lutera\u0144skiego, po 1817 roku do unijnego; mennonici, z kt\u00f3rymi bywaj\u0105 myleni, mieli w\u0142asne gminy w innych wsiach \u017cu\u0142awskich, cho\u0107 i tu spis odnotowa\u0142 2 innych chrze\u015bcijan. W 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 597 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 482 ewangelik\u00f3w i 113 katolik\u00f3w. Rokitnica by\u0142a siedzib\u0105 parafii ewangelickiej \u2014 w tym samym spisie wskazuj\u0105 j\u0105 jako swoj\u0105 parafi\u0119 tak\u017ce Hochzeit, Krampitz i Mokry Dw\u00f3r (Nassenhuben). Katolicka mniejszo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha, co spis potwierdza przy ka\u017cdym z tych czterech wierszy. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 w Rokitnicy 500 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 491 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku; w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 435 ewangelik\u00f3w i 56 katolik\u00f3w, po polsku m\u00f3wi\u0142o dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a na \u017bu\u0142awach, ale parafia nale\u017ca\u0142a do ko\u015bcielnej diecezji Danziger H\u00f6he \u2014 Harnoch opisuje j\u0105 w tym rozdziale, obok Juszkowa, Pruszcza i Oruni \u2014 i st\u0105d bierze si\u0119 myl\u0105ca nazwa Wy\u017cyny Gda\u0144skiej przy Rokitnicy. Harnoch sam potwierdza, \u017ce chodzi o \u017bu\u0142awy: miejscowo\u015bci szkolne parafii to Rokitnica i Mokry Dw\u00f3r z Wi\u015blin\u0105, Kr\u0119piec, Dziewi\u0119\u0107 W\u0142\u00f3k i inne wsie \u017cu\u0142awskie, parafia liczy\u0142a oko\u0142o tysi\u0105ca dusz, a drewniana plebania by\u0142a nara\u017cona na pow\u00f3d\u017a; na cmentarzu w Wi\u015blinie sta\u0142a dzwonnica. Rocznie odprawiano w parafii 45 chrzt\u00f3w, 22 konfirmacje, 10 \u015blub\u00f3w i 27 pogrzeb\u00f3w, a do komunii przyst\u0119powa\u0142o 774 wiernych. W lutym 1888 roku w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d ukaza\u0142o si\u0119 og\u0142oszenie o zar\u0119czynach pastora z Rokitnicy, Gustava Rog\u00e9e, z Marie Giesselmann, jedyn\u0105 c\u00f3rk\u0105 emerytowanego kr\u00f3lewskiego komisarza ekonomicznego Gustava Giesselmanna z Tyl\u017cy. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 925 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1893 roku Albert Gr\u00e4ntz. W 1913 roku pastorem w Rokitnicy zosta\u0142 Otto Angermann, dot\u0105d duchowny w Behle ko\u0142o Trzcianki (Sch\u00f6nlanke). Wed\u0142ug doniesienia z Malborka, og\u0142oszonego na pocz\u0105tku lutego 1920 roku, emerytowany pastor Albert Gr\u00e4ntz, pastor w Rokitnicy od 1893 roku, a przez wiele lat duszpasterz na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w Trutnowach (Trutenau) i w Rokitnicy, zmar\u0142 w Sopocie. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Rokitnicy liczy\u0142a wtedy 930 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1925 roku Gerhard Klemm.\n\nPod koniec 1884 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 13, s. 89), \u017ce probostwo w Rokitnicy, pod patronatem prywatnym, zwolni\u0142o si\u0119 po przej\u015bciu pastora Hevelkego na stanowisko drugiego pastora przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku. Dawa\u0142o oko\u0142o 2397 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 2637 marek z mieszkaniem, z czego do ko\u0144ca czerwca 1890 roku trzeba by\u0142o odprowadza\u0107 824 marki rocznie jako op\u0142at\u0119 z beneficjum; za miejscowy nadz\u00f3r nad szko\u0142ami w Mokrym Dworze (Nassenhuben) i w Bankau, gdy rejencja go powierzy, pastor mia\u0142 otrzymywa\u0107 600 marek z fundacji von Conradiego. Parafia liczy\u0142a oko\u0142o 980 dusz i mia\u0142a dwie szko\u0142y z trzema nauczycielami.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eM\u00fcggenhahl\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1650\u20131882. Wed\u0142ug B\u00e4ra ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w prowadzono od 1650 roku, a dla Mokrego Dworu, Wi\u015bliny i Kr\u0119pca od 1727, ksi\u0119gi konfirmacji od 1868, a wykaz komunikant\u00f3w od 1886 roku; zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c zapiski historyczne z lat 1757\u20131792, 1807\u20131815, 1825\u20131834 i 1840\u20131874 oraz od 1902 roku. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 416 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 848 dusz. Stanowisko pastora by\u0142o wtedy nieobsadzone od 1912 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Simon Hartwich (1585), Philipp Kirbach (1585), Martin Filtz (1586), Joachim Lange (1620), Christoph Pambius (1670), Gabriel Marquart (1671), Michael Hansch (1680), Constantin Fehlau (1685), Christian H\u00f6fes (1694), Heinrich Sieverts (1703), Martin Schulz (1727), Johann Daniel Kickebusch (1731), Johann Benjamin Dragheim (1735), Martin Gramm (1756\u20131772), Johann Heinrich Meller (1777), Johann Gottlieb Arendt (1796), Gottfried Heinrich Theodor Pobowski (1807), Johann Ernst Kalhofner (1809), Carl Ludwig Hellwich (1841), Theodor Johannes Hevelke (1882), Carl Wilhelm Emil Schlichting (1885), Albert Wilhelm C\u00f6lestin Gr\u00e4ntz (1893), Johannes Paul Graentz (1902), Alfred Berthold Semrau (1912), Otto Angermann (1913), Gerhard Klemm (1925), S\u00f6ren Theodor Blech (1941). Bez podanego roku: Benjamin Neumann.\n\nSpis pastor\u00f3w w r\u0119kopisie, kt\u00f3ry po 1723 roku prowadzi\u0142 dalej kontynuator, liczy dwudziestu tutejszych pastor\u00f3w, od Philippa Kirbacha do Martina Gramma. O Kirbachu Praetorius wiedzia\u0142 tylko ze starego r\u0119kopi\u015bmiennego spisu, kt\u00f3ry stawia\u0142 go przed Zachariasem Schalitzem, bez roku; na marginesie dopisano, \u017ce akta wspominaj\u0105 go pod rokiem 1597. Wed\u0142ug tych samych akt w 1588 roku by\u0142 tu pastorem Caspar Creutziger. Martin Filtz, w\u0142a\u015bciwie Martinus Felicius, przed powo\u0142aniem organista u Ducha \u015awi\u0119tego i \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety, zosta\u0142 powo\u0142any do Rokitnicy na pocz\u0105tku 1586 roku. W sporze o ordynacj\u0119 Samuela Lindemanna, kt\u00f3ry studiowa\u0142 w Heidelbergu, a kt\u00f3ry podzieli\u0142 wtedy gda\u0144skie duchowie\u0144stwo na stronnik\u00f3w doktora Kittela i doktora Praetoriusa (innej osoby ni\u017c autor r\u0119kopisu), odm\u00f3wi\u0142 poddania si\u0119 egzaminowi i ordynacji u doktora Praetoriusa; rada skasowa\u0142a jego powo\u0142anie 12 lutego, nazajutrz po ordynacji Lindemanna, a 27 marca kaza\u0142a mu opu\u015bci\u0107 miasto. Zacharias Schalitz przyszed\u0142 z Helu, gdzie przez trzy lata by\u0142 pastorem; w Rokitnicy s\u0142u\u017cy\u0142 18 lat i zmar\u0142 w 1619 roku. Wed\u0142ug Praetoriusa starzy ludzie opowiadali jeszcze przed dwudziestu kilku laty, \u017ce Schalitz odprawia\u0142 w tutejszym ko\u015bciele Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 na zmian\u0119, jednej niedzieli po lutera\u0144sku, drugiej po kalwi\u0144sku, jak sobie kto \u017cyczy\u0142. Na marginesie zanotowano z akt, \u017ce w 1603 roku, cho\u0107 ju\u017c powo\u0142any, jeszcze nie przyby\u0142 z Helu. Joachim Lange, Pomorzanin, studiowa\u0142 w Greifswaldzie i w 1618 roku przyby\u0142 do Gda\u0144ska z doktorem Johannem Corvinusem, powo\u0142anym na pastora ko\u015bcio\u0142a Mariackiego; w 1619 roku zosta\u0142 nauczycielem szko\u0142y przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, a potem pastorem w Rokitnicy. W 1622 roku o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Barbar\u0105, c\u00f3rk\u0105 pastora na D\u0142ugich Ogrodach. By\u0142 tu pastorem przez 41 lat i zmar\u0142 w 1661 roku, w sze\u015b\u0107dziesi\u0105tym pierwszym roku \u017cycia; na lewo od ambony wisia\u0142o jego epitafium z portretem i wierszem, kt\u00f3ry u\u0142o\u017cy\u0142 jego zi\u0119\u0107, magister Johann Holtzm\u00fcller: \u201eHerr Lange hat sein Amt und Leben so gef\u00fchret, / Da\u00df dieses Bildni\u00df ihm in dieser Kirch geb\u00fchret\u201d. Od 1662 do 1670 roku pastorem by\u0142 gda\u0144szczanin Johannes Jungius, powo\u0142any 16 lutego 1662 roku z kaplicy i szko\u0142y w Grabinach Zameczku (Herrengrebin), ordynowany 21 lutego i wprowadzony 26 lutego; w 1670 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w mie\u015bcie, a w 1672 roku do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana.\n\nChristoph Pambius, wed\u0142ug Praetoriusa gda\u0144szczanin, zosta\u0142 powo\u0142any 31 sierpnia 1670 roku i przed up\u0142ywem roku przeszed\u0142 do Pruszcza. Gabriel Marquardt by\u0142 najpierw rektorem szko\u0142y przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary i zarazem g\u0142osi\u0142 kazania w gda\u0144skim domu poprawczym; do Rokitnicy przyszed\u0142 w 1671 roku, zosta\u0142 ordynowany 15 pa\u017adziernika, a w 1680 roku przeszed\u0142 do Wis\u0142ouj\u015bcia. Michael Hansch, powo\u0142any 14 wrze\u015bnia 1680 roku, ordynowany 26 wrze\u015bnia i wprowadzony 6 pa\u017adziernika, przeszed\u0142 w 1685 roku do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary na D\u0142ugich Ogrodach, a w 1693 roku do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego. Za magistra Constantina Fehlaua, ordynowanego 2 pa\u017adziernika 1685 roku, w latach 1687\u20131688 wydarzy\u0142a si\u0119 sprawa z Katarzyn\u0105, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 u tutejszego karczmarza Michaela L\u00fctckego. Notatka na marginesie podaje, \u017ce 7 pa\u017adziernika 1687 roku pojawi\u0142y si\u0119 u niej objawy, z powodu kt\u00f3rych chciano j\u0105 uzna\u0107 za op\u0119tan\u0105, i \u017ce w ko\u015bcio\u0142ach miasta modlono si\u0119 za ni\u0105 jako za osob\u0119 chor\u0105 i n\u0119kan\u0105 r\u00f3\u017cnymi pokusami a\u017c do niedzieli Invocavit 1688 roku. Ta sama notatka podaje za kolektaneami ko\u015bcielnymi Schultza, \u017ce lekarz, doktor Voegeding, wykaza\u0142 p\u00f3\u017aniej oszustwo. W 1689 roku Fehlau zosta\u0142 powo\u0142any do szpitalnego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Gertrudy i 17 lipca po\u017cegna\u0142 si\u0119 z Rokitnic\u0105. Ludovicus Bethius, syn pastora o tym samym imieniu z Helu, a potem z Wis\u0142ouj\u015bcia, przyszed\u0142 w 1690 roku z parafii na \u017bu\u0142awach i 9 kwietnia zosta\u0142 wprowadzony; zmar\u0142 w Rokitnicy w pa\u017adzierniku 1694 roku w wieku 51 lat i zosta\u0142 pochowany 25 pa\u017adziernika. Christian H\u00f6fes, przez 16 lat nauczyciel gda\u0144skiego gimnazjum, zosta\u0142 powo\u0142any 7 grudnia 1694 roku, ordynowany 14 grudnia i obj\u0105\u0142 urz\u0105d w pierwszy dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia; zmar\u0142 24 listopada 1702 roku w wieku 50 lat, a kazanie pogrzebowe wyg\u0142osi\u0142 pastor z Pruszcza Gottfried K\u00f6nig. Jego portret naturalnej wielko\u015bci wisia\u0142 w ko\u015bciele nad drzwiami, z wierszem ko\u0144cz\u0105cym si\u0119 s\u0142owami \u201eo M\u00fcggenahle, vergi\u00df des Lehrers nicht\u201d. Henrich Sievertz uzyska\u0142 w 1696 roku w Lipsku tytu\u0142 magistra filozofii; w 1703 roku by\u0142 jednym z dw\u00f3ch pierwszych kandydat\u00f3w wyznaczonych do kaza\u0144 i katechizacji w nowo urz\u0105dzonym ko\u015bciele gda\u0144skiego domu ubogich (Spendhaus), ale ju\u017c 12 lutego wskazano go do Rokitnicy, 1 marca zosta\u0142 ordynowany, a 11 marca wprowadzi\u0142 go diakon Mariacki Michael Hansch, jego dawny poprzednik w Rokitnicy; 16 stycznia 1708 roku wybrano go na pastora w Tujsku. Benjamin Neumann, od 1700 roku katecheta w Grabinach Zameczku, przyszed\u0142 w 1708 roku, a 6 pa\u017adziernika 1709 roku wyg\u0142osi\u0142 kazanie po\u017cegnalne przed przej\u015bciem do ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a. Nast\u0119pny pastor, gda\u0144szczanin, powo\u0142any w 1709 roku, ordynowany 16 pa\u017adziernika i wprowadzony 20 pa\u017adziernika, by\u0142 wcze\u015bniej przeznaczony do domu ubogich. Dalszy ci\u0105g spisu, dopisany w r\u0119kopisie, podaje, \u017ce w 1727 roku przeszed\u0142 on do Koszwa\u0142, a ostatni w spisie Martin Gramm zda\u0142 5 maja 1747 roku egzamin z ocen\u0105, \u017ce odpowiada\u0142 \u201ewohl u. vergn\u00fcglich\u201d, przyszed\u0142 do Rokitnicy w 1757 roku i zmar\u0142 w 1772 roku. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa Pambius by\u0142 gda\u0144szczaninem, Marquardt by\u0142 wcze\u015bniej rektorem szko\u0142y przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary, Hansch zosta\u0142 ordynowany 26 wrze\u015bnia 1680 roku, Fehlau powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Gertrudy 7 czerwca 1689 roku, a Sievertz uzyska\u0142 magisterium w Lipsku; wed\u0142ug dalszego ci\u0105gu spisu Gramm urodzi\u0142 si\u0119 w Gda\u0144sku i obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1757 roku. Dane te r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od ksi\u0119gi pastor\u00f3w.\n\nSpis pastor\u00f3w w tej samej ksi\u0119dze, prowadzony dalej r\u00f3\u017cnymi r\u0119kami, podaje przy duchownych z ko\u0144ca XVIII i pocz\u0105tku XIX wieku daty dzienne. Johann Heinrich Meller s\u0142u\u017cy\u0142 tu od 10 kwietnia 1777 roku do 7 wrze\u015bnia 1796 roku, kiedy wybrano go do Pruszcza (Praust); kazanie po\u017cegnalne wyg\u0142osi\u0142 w dwudziest\u0105 trzeci\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Johann Gottlieb Arendt pozosta\u0142 do 21 sierpnia 1807 roku, kiedy r\u00f3wnie\u017c wybrano go do Pruszcza, a kazanie po\u017cegnalne wyg\u0142osi\u0142 w szesnast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Jego nast\u0119pca, w ksi\u0119dze pastor\u00f3w zapisany jako Gottfried Heinrich Theodor Pobowski, przyszed\u0142 w pa\u017adzierniku 1807 roku, a 28 czerwca 1809 roku wybrano go na drugiego duchownego przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary; kazanie po\u017cegnalne wyg\u0142osi\u0142 16 lipca.\n\nPastor Martin Gramm spisa\u0142 10 marca 1757 roku porz\u0105dek nabo\u017ce\u0144stw w parafii. Niedzielne nabo\u017ce\u0144stwo zaczyna\u0142o si\u0119 od niedzieli Quasimodogeniti, pierwszej po Wielkanocy, do dnia \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a o \u00f3smej rano, a w pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci roku o dziewi\u0105tej. Kaza\u0144 nieszpornych nie wyg\u0142aszano, z wyj\u0105tkiem pierwszych dni trzech wielkich \u015bwi\u0105t, dnia pokuty i Wielkiego Pi\u0105tku, a Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 odprawiano co dwa tygodnie. Srebrne naczynia do Wieczerzy, w\u015br\u00f3d nich kielich i dzban, przechowywa\u0142 pastor razem z sakiewk\u0105 na ofiary, a nauczyciel przynosi\u0142 je do ko\u015bcio\u0142a i odnosi\u0142 z powrotem; do odwiedzin chorych pastor mia\u0142 z ko\u015bcio\u0142a cynowy kielich.\n\nW 1794 roku, jak zapisa\u0142 pastor Johann Heinrich Meller, gospodarz z Rokitnicy Johann Gottlieb Lange sprawi\u0142 nowe nakrycia o\u0142tarza: nakryw\u0119 z czerwonego adamaszku ze z\u0142otymi koronkami na pulpit i takie samo antependium wok\u00f3\u0142 o\u0142tarza. Pulpit na ambonie, dot\u0105d bez nakrycia, otrzyma\u0142 wtedy dwa nakrycia z czerwonego adamaszku: ze z\u0142otymi koronkami na wielkie \u015bwi\u0119ta i z czerwonymi jedwabnymi fr\u0119dzlami na pozosta\u0142e \u015bwi\u0119ta i niedziele. W 1812 roku wok\u00f3\u0142 cmentarza przyko\u015bcielnego posadzono lipy holenderskie. Podczas obl\u0119\u017cenia Gda\u0144ska w 1813 roku Rokitnic\u0119 dwukrotnie zala\u0142a woda. \u00d3wczesny pastor zapisa\u0142 w kronice parafii, \u017ce 23 lutego woda przerwa\u0142a grobl\u0119 i zala\u0142a wie\u015b i pola, a 5 wrze\u015bnia, gdy wychodzi\u0142 z ko\u015bcio\u0142a, zaskoczy\u0142 go nowy przyb\u00f3r wody, kt\u00f3ra w ci\u0105gu 48 godzin zala\u0142a plebani\u0119 i pokoje na parterze na wysoko\u015b\u0107 3 i p\u00f3\u0142 stopy, podnios\u0142a pod\u0142ogi i podmy\u0142a \u015bciany dom\u00f3w. Pastor schroni\u0142 si\u0119 z rodzin\u0105 u pastora w Pruszczu i 13 pa\u017adziernika wr\u00f3ci\u0142 wozem do domu.\n\nW 1825 roku pastorem w Rokitnicy zosta\u0142 Johann Jacob Schalk (w podpisach w tej kronice: \u201eJ. J. Schalz\u201d, u Rhesy i w ksi\u0119dze pastor\u00f3w: Schalck), dot\u0105d duchowny ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela na gda\u0144skim przedmie\u015bciu Zaro\u015blak (Petershagen). W kronice wyja\u015bni\u0142, \u017ce propozycj\u0119 zamiany posady na woln\u0105 po \u015bmierci jego poprzednika z\u0142o\u017cono mu 25 lutego 1825 roku, gdy szpital \u015bwi\u0119tej Gertrudy, kt\u00f3ry utrzymywa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela, by\u0142 w trudnym po\u0142o\u017ceniu finansowym. Mniejszy dzwon na wie\u017cy od lat by\u0142 p\u0119kni\u0119ty, a w 1827 roku sta\u0142 si\u0119 zupe\u0142nie nieu\u017cyteczny; przela\u0142 go w Kr\u00f3lewcu ludwisarz Ludwig Copinus i 21 stycznia 1828 roku zawieszono go z powrotem na wie\u017cy. Dzwon wa\u017cy\u0142 przedtem 1191 funt\u00f3w, po przelaniu 1359 funt\u00f3w, a koszty wynios\u0142y 347 talar\u00f3w i 29 srebrnych groszy; napis na nim wymienia\u0142 pastora i czterech witryk\u00f3w. W czasie wielkiej powodzi w kwietniu 1829 roku woda sta\u0142a, wed\u0142ug nauczyciela Scheibego, tak\u017ce w ko\u015bciele, kt\u00f3ry le\u017ca\u0142 nieco wy\u017cej: si\u0119ga\u0142a ponad wewn\u0119trzne drzwi zakrystii, a przy o\u0142tarzu do ramy obrazu przedstawiaj\u0105cego Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105. Po naprawie szk\u00f3d pastor otworzy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ponownie w niedziel\u0119 Cantate, 17 maja 1829 roku, a na 23 lipca tego roku wyznaczono w parafii wizytacj\u0119 ko\u015bcieln\u0105.\n\nPodczas jubileuszu trzechsetlecia przekazania Konfesji Augsburskiej w 1830 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 pe\u0142ny; przyszli na nabo\u017ce\u0144stwo tak\u017ce duchowny mennonicki i kapitan wyznania katolickiego. W 1826 roku sprawiono czarn\u0105 nakryw\u0119 o\u0142tarza na Niedziel\u0119 Umar\u0142ych, czas postu, Wielki Pi\u0105tek i dzie\u0144 pokuty, a w 1831 roku niebiesk\u0105 sukienn\u0105 nakryw\u0119 o\u0142tarza i takie samo nakrycie pulpitu ambony, w miejsce zniszczonej czerwonej jedwabnej, u\u017cywanej w niedziele; o\u0142tarz przybrano ni\u0105 po raz pierwszy w Zielone \u015awi\u0105tki 1831 roku. W 1833 roku trzeba by\u0142o zrobi\u0107 now\u0105 sakiewk\u0119 na ofiary, bo ze starej da\u0142o si\u0119 u\u017cy\u0107 ju\u017c tylko srebrnego wierzchu. Podczas epidemii cholery w 1831 roku w ca\u0142ej parafii nie zmar\u0142 nikt, cho\u0107 dla Rokitnicy i dla Mokrego Dworu wyznaczono ju\u017c miejsca na cmentarze dla zmar\u0142ych na choler\u0119; \u017cadnego z nich nie trzeba by\u0142o po\u015bwi\u0119ci\u0107 ani ogrodzi\u0107. W styczniu 1834 roku witryk Marquardt prosi\u0142 superintendenta Ehwalta o ogl\u0119dziny \u0142awek w ko\u015bciele, kt\u00f3re ucierpia\u0142y w czasie kolejnych powodzi, i o 50 talar\u00f3w na ich odbudow\u0119; ogl\u0119dziny wyznaczono na 5 lutego 1834 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Dalszy ci\u0105g spisu pastor\u00f3w w r\u0119kopisie Praetoriusa podaje, \u017ce Martin Gramm obj\u0105\u0142 urz\u0105d w Rokitnicy w 1757 roku; spis duchownych Rhesy z 1834 roku podaje, \u017ce sprawowa\u0142 go od 1756 roku do \u015bmierci 25 sierpnia 1772 roku, a ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaje lata 1756\u20131772. Ksi\u0119ga pastor\u00f3w notuje Johanna Gottlieba Arendta pod rokiem 1796. W spisie pastor\u00f3w w najstarszej ksi\u0119dze metrykalnej parafii jako pocz\u0105tek jego urz\u0119du stoi 29 stycznia 1797 roku, przy czym ostatni\u0105 cyfr\u0119 roku poprawiono tam atramentem na 7, a pierwotna cyfra jest nieczytelna.\n\n\ud83d\udfe1 Kroniki parafii w trzech sprawach r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142. Praetorius i Harnoch podaj\u0105, \u017ce o\u0142tarz pochodzi\u0142 z 1606 roku, a pastor Johann Heinrich Meller zapisa\u0142 w kronice, \u017ce w 1793 roku zbudowano i uko\u0144czono nowy o\u0142tarz. Harnoch notuje organy wykonane w 1754 roku, a w najstarszej ksi\u0119dze metrykalnej nauczyciel i organista Johannes Kr\u00fcger, zatwierdzony 20 kwietnia 1651 roku, dopisa\u0142, \u017ce w tym samym czasie do ko\u015bcio\u0142a trafi\u0142y organy; w ksi\u0119dze przekre\u015blona jest tylko wcze\u015bniejsza cz\u0119\u015b\u0107 tego wpisu, o zatwierdzeniu Kr\u00fcgera, a zdanie o organach nie. Wed\u0142ug opisu Mokrego Dworu wy\u017cej po 1814 roku tamtejszych luteran\u00f3w przy\u0142\u0105czono do Woc\u0142aw, a pastor Johann Jacob Schalk zapisa\u0142 w 1831 roku, \u017ce Mokry Dw\u00f3r, Hochzeit, Dziewi\u0119\u0107 W\u0142\u00f3k, Kr\u0119piec z Kramskrug i dolna cz\u0119\u015b\u0107 L\u0119dowa nale\u017c\u0105 do parafii w Rokitnicy od 1815 roku; w pi\u015bmie z 4 grudnia 1829 roku doda\u0142, \u017ce cztery gospodarstwa z Hochzeit nale\u017c\u0105 do parafii w Woc\u0142awach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VI, has\u0142o \u201eMueggenhall\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 389, 392; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 89; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePommerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 90, 91; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1 H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 89\u201391; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 507; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3, nr 32; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 64\u201365; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Danziger Niederung, s. 18, poz. 20, 29, 35 i 37); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Danziger Niederung, poz. 35; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); B. Meyer, \u201eDie evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig\u201d, Gda\u0144sk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 4; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 2; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 164, 185, 192; \u201eJohann Reinhold Forster\u201d, Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen (biografie); \u201eMokry Dw\u00f3r (Pruszcz Gda\u0144ski)\u201d, Wikipedia (wersja niemiecka); \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig\u201d, Danzig 1869, cz. 1, s. 51; E. Praetorius, \u201eDanziger Lehrer Ged\u00e4chtni\u00df\u201d, Danzig und Leipzig 1760, s. 49; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 85\u201386 i 105\u2013106; Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- u. Kirchenwesen\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins 70 (1930), s. 103; P. Mast, \u201eGeorge Adam Forster\u201d, Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen (biografie); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 17\u201318; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 30; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 50, pozycja 193; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 38, 135; t. 2, s. 396, 477, 486, 632, 633, 635; t. 3, s. 714, 724, 763, 793, 809, 908, 932, 935, 949; t. 4, s. 1043, 1141, 1167, 1265; t. 5, s. 1320, 1372; t. 6, s. 1593, 1656, 1688, 1703; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 lutego 1888 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 5 lutego 1920 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124; Friedrich Berndt, mapa okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, odbitka cz\u0119\u015bciowa z przygotowywanego dzie\u0142a \u201eDas Dorf um Danzig\u201d, Danzig 1940, tablice na s. 49\u201352, zastrze\u017cenie co do rysunk\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w na s. 13; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 53v\u201354v; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 108r\u2013110r; Najstarsza ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (M\u00fcggenhahl) z lat 1650\u20131723: karta tytu\u0142owa, inwentarz ko\u015bcielny i spis pastor\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5743 (Archion 17453); Druga ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (M\u00fcggenhahl), chrzty z lat 1724\u20131807, z zapiskami pastor\u00f3w z lat 1757\u20131829, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5744 (Archion 17474); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 13, s. 89 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Trzecia ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (M\u00fcggenhahl) z lat 1808\u20131836, z kronik\u0105 pastora Johanna Jacoba Schalka z lat 1825\u20131834, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5745 (Archion 17486).*","built_year":1603,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Landkreises Danzig\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 2), Danzig 1885","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rokitnica (M\u00fcggenhahl) \u2013 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-pruszcz-gdanski/rokitnica"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, Chronik und Statistik\u2026, Neidenburg 1890, s. 392, has\u0142o M\u00fcggenhahl","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/Content/7975/DjVu/219_0001.djvu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Meyer, \u201eDie evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig\u201d, Gda\u0144sk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 4","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 2","url":"https://polona.pl/item-view/30555499-03a4-4baf-8c8b-4acfdddc0a61"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"\u201eJohann Reinhold Forster\u201d, Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen (biografie)","url":"https://kulturstiftung.org/biographien/forster-johann-reinhold-2"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"\u201eMokry Dw\u00f3r (Pruszcz Gda\u0144ski)\u201d, Wikipedia (wersja niemiecka)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Mokry_Dw%C3%B3r_(Pruszcz_Gda%C5%84ski)"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"\u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig\u201d, Danzig 1869, cz. 1","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/29516"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"E. Praetorius, \u201eDanziger Lehrer Ged\u00e4chtni\u00df\u201d, Danzig und Leipzig 1760, s. 49","tytul_przed_B4_2026_10_11":"E. Praetorius, \u201eDanziger Lehrer Ged\u00e4chtni\u00df\u201d, Gda\u0144sk 1760, s. 49","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Faber, \u201eDie polnische Sprache im Danziger Schul- u. Kirchenwesen\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins 70 (1930), s. 103","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"P. Mast, \u201eGeorge Adam Forster\u201d, Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen (biografie)","url":"https://kulturstiftung.org/biographien/forster-george-adam-2"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 89","tytul_przed_B4_2026_10_11":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 1: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1885, s. 89","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 392","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VI, has\u0142o \u201eMueggenhall\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 50, pozycja 193","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 38, 135; t. 2, s. 396, 477, 486, 632, 633, 635; t. 3, s. 714, 724, 763, 793, 809, 908, 932, 935, 949; t. 4, s. 1043, 1141, 1167, 1265; t. 5, s. 1320, 1372; t. 6, s. 1593, 1656, 1688, 1703","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 lutego 1888 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2JROSTBMQPZTZJFMOQJMRCKWZJXN6GMM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 5 lutego 1920 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YYZEPOYGWQYV254CQXGUAY7S3Y2BCFNU"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o kartograficzne","tytul":"Friedrich Berndt, mapa okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, odbitka cz\u0119\u015bciowa z przygotowywanego dzie\u0142a \u201eDas Dorf um Danzig\u201d, Danzig 1940, tablice na s. 49\u201352, zastrze\u017cenie co do rysunk\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w na s. 13","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 53v\u201354v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 108r\u2013110r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePommerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 90, 91","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Najstarsza ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (M\u00fcggenhahl) z lat 1650\u20131723: karta tytu\u0142owa, inwentarz ko\u015bcielny i spis pastor\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5743 (Archion 17453)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Druga ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (M\u00fcggenhahl), chrzty z lat 1724\u20131807, z zapiskami pastor\u00f3w z lat 1757\u20131829, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5744 (Archion 17474)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Trzecia ksi\u0119ga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (M\u00fcggenhahl) z lat 1808\u20131836, z kronik\u0105 pastora Johanna Jacoba Schalka z lat 1825\u20131834, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5745 (Archion 17486)","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 85\u201386 i 105\u2013106","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 13, s. 89 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4658/Amtliche_Mitteilungen_1884_13.pdf"}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 MB Kr\u00f3lowej Korony Polskiej, Rokitnica","id":"KOS-0190","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.27486,"lng":18.69117,"name_de":"M\u00fcggenhahl","name_pl":"Rokitnica \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (nieistniej\u0105cy)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Rokity \u2014 po niemiecku Gro\u00df Rakitt, po kaszubsku *Wieldze Roczitczi* \u2014 le\u017ca\u0142y przed 1945 rokiem w powiecie s\u0142upskim. Dawny cmentarz ewangelicki znajduje si\u0119 dzi\u015b obok czynnego cmentarza parafialnego.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Rokity, po niemiecku Gro\u00df Rakitt, nale\u017ca\u0142y do parafii w Mikorowie (Mickrow) w synodzie s\u0142upskim. W 1784 roku Rokity liczy\u0142y 38 dym\u00f3w i mia\u0142y nauczyciela; do d\u00f3br nale\u017ca\u0142 folwark Philippsruhe, a w\u0142a\u015bciciel wsp\u00f3\u0142sprawowa\u0142 patronat nad ko\u015bcio\u0142em w Mikorowie.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 miejscowo\u015b\u0107 w dw\u00f3ch pozycjach: gmina wiejska liczy\u0142a 287 ewangelik\u00f3w, siedmioro \u017byd\u00f3w i ani jednego katolika. W obszarze dworskim spis wykaza\u0142 129 ewangelik\u00f3w i 136 katolik\u00f3w, kierowanych do parafii w L\u0119borku. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla wsi 662 hektary i osobne dobra rycerskie o 1064 hektarach, a dla roku 1885 \u2014 33 domy, 37 dym\u00f3w i 285 mieszka\u0144c\u00f3w; w tej liczbie mie\u015bci\u0142o si\u0119 szesna\u015bcioro \u017byd\u00f3w obok 261 ewangelik\u00f3w i o\u015bmiu katolik\u00f3w. W 1925 roku spo\u015br\u00f3d 409 mieszka\u0144c\u00f3w Rokit protestantami by\u0142o 403.\n\nGmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Rokity utworzono dokumentem erekcyjnym z 9 i 14 listopada 1906 roku, obowi\u0105zuj\u0105cym od 1 stycznia 1907: nale\u017celi do niej ewangelicy z Rokit, z obszaru dworskiego Gro\u00df Rakitt-Neuhof, z Klein Rakitt, Wottnogge, Gliesnitz i Bochowke, wy\u0142\u0105czeni z parafii mikorowskiej. Gmina pozosta\u0142a pod urz\u0119dem parafialnym w Mikorowie. Od 1894 roku Rokity nale\u017ca\u0142y do wikariatu parafialnego utworzonego z dziewi\u0119ciu miejscowo\u015bci parafii mikorowskiej; wed\u0142ug M\u00fcllera wikariusz mieszka\u0142 najpierw w Kozinie (Cosem\u00fchl), potem w Rokitkach (Klein Rakitt), w ko\u0144cu w Rokitach. Przy rokickiej plebanii istnia\u0142a od 1907 roku sala modlitw. Aktami z 27 marca i 2 kwietnia 1909 roku zniesiono po\u0142\u0105czenie z Mikorowem i utworzono w Rokitach samodzielny urz\u0105d parafialny. Pierwszym proboszczem zosta\u0142 Otto Theodor Erich Sendler, od 1905 roku tutejszy wikariusz, mianowany 1 sierpnia 1909 roku. Z dniem 1 pa\u017adziernika 1911 roku przy\u0142\u0105czono do parafii Bochowo, nale\u017c\u0105ce dot\u0105d do Bukowiny. Now\u0105 plac\u00f3wk\u0119 pomy\u015blano \u2014 jak zapisa\u0142o opracowanie jej dziej\u00f3w \u2014 jako \u201ebastion przeciwko katolickiemu kaszubizmowi\u201d.\n\nW 1911 roku gmina nie mia\u0142a ko\u015bcio\u0142a. Og\u0142aszaj\u0105c w lipcu tego roku kolekt\u0119 na jego budow\u0119, konsystorz pisa\u0142, \u017ce wierna ewangelicka gmina na wschodniej granicy prowincji musi ci\u0119\u017cko zmaga\u0107 si\u0119 z nap\u0142ywem polsko\u015bci, a wraz z ni\u0105 katolicyzmu, i \u017ce strona katolicka planuje tu parafi\u0119 misyjn\u0105 i budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a. Cesarz przyzna\u0142 wtedy na budow\u0119 5000 marek, a kolejne 15 000 zapowiedziano. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 17 wrze\u015bnia 1911 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 20 grudnia 1912 roku; z okazji jego po\u015bwi\u0119cenia landrat s\u0142upski Walter von Br\u00fcning otrzyma\u0142 order; nadanie og\u0142osi\u0142o urz\u0119dowe pismo konsystorza w 1913 roku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 1860 dusz. Pastorem by\u0142 Hugo Schneider.\n\nW Rokitach proboszczem by\u0142 Wilhelm Rieck, zwi\u0105zany z Ko\u015bcio\u0142em Wyznaj\u0105cym. Za krytyk\u0119 w\u0142adz narodowosocjalistycznych i przyjazne stosunki z \u017cydowsk\u0105 rodzin\u0105 Tabor\u00f3w koszali\u0144skie gestapo zakaza\u0142o mu 29 czerwca 1939 roku pobytu w powiatach przygranicznych, a 8 sierpnia 1940 roku usuni\u0119to go z urz\u0119du. Wojska sowieckie zaj\u0119\u0142y wie\u015b 8 marca 1945 roku, a dotychczasowych mieszka\u0144c\u00f3w wyp\u0119dzono \u2014 176 os\u00f3b osiad\u0142o potem w Republice Federalnej Niemiec, 59 w Niemieckiej Republice Demokratycznej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono jako katolicki 28 sierpnia 1945 roku, a parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 erygowano 1 czerwca 1951. Niewielki zb\u00f3r ewangelicki wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i sal\u0119 modlitw na plebanii przez kolejne dziesi\u0119ciolecia: od 1954 roku nabo\u017ce\u0144stwa prowadzi\u0142 tu Karol Hartun, cz\u0142owiek \u015bwiecki. W 1962 roku zb\u00f3r liczy\u0142 pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioro wiernych, a w latach 1991 i 1992 siedemna\u015bcioro; w latach 1995\u20131996 organizowano tu Ewangelickie \u015awi\u0119to Lata.\n\nW cz\u0119\u015bci opracowa\u0144 budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a datuje si\u0119 na lata 1907\u20131909. Rok 1907 to w dziejach gminy data sali modlitw przy plebanii, a rok 1909 \u2014 utworzenia samodzielnego urz\u0119du parafialnego.\n\nKarta cmentarza z 30 czerwca 2008 roku jako zagro\u017cenie wskazywa\u0142a \u201edewastacja istniej\u0105cych pozosta\u0142o\u015bci\u201d, a stan nagrobk\u00f3w i drzewostanu oceniono wtedy jako z\u0142y, przy znikomej czytelno\u015bci uk\u0142adu mogi\u0142. Cmentarz le\u017ca\u0142 w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, po zachodniej stronie drogi w kierunku Rokicin, a cz\u0119\u015b\u0107 jego terenu zagospodarowano na nowe poch\u00f3wki. Naliczono w\u00f3wczas trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w, najstarszy zachowany pochodzi\u0142 z 1926 roku, a z dawnego starodrzewu pozosta\u0142y dwadzie\u015bcia dwa d\u0119by i jeden jesion, w tym d\u0105b szypu\u0142kowy o \u015brednicy dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W cz\u0119\u015bci opracowa\u0144 budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a datuje si\u0119 na lata 1907\u20131909, a wed\u0142ug pisma konsystorza z 1911 roku oraz dat po\u0142o\u017cenia kamienia w\u0119gielnego i po\u015bwi\u0119cenia przypada ona na lata 1911\u20131912.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142a Mickrow (s. 504) i Gro\u00df-Rakitt (s. 506\u2013507); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 170\u2013171, poz. 42, i s. 178\u2013179, poz. 212; Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; karta cmentarza w Rokitach, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 995\u2013996; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Gro\u00df Rakitt","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/grossrakitt.htm"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Parafia Rokity \u2014 Historia","url":"https://www.rokity.pl/index.php/parafia/historia-parafi"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 4/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"Jan Wild, \u201eInformator Parafialny\u201d nr 4/2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 995\u2013996","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0830","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.332293,"lng":17.682211,"name_de":"Gro\u00df Rakitt","name_pl":"Rokity \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rokity \u2014 po niemiecku Gro\u00df Rakitt \u2014 le\u017c\u0105 w gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka; do 1945 roku nale\u017ca\u0142y do powiatu s\u0142upskiego. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi z pocz\u0105tku XX wieku. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, nadaj\u0105c jej wezwanie \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli. Niewielki zb\u00f3r ewangelicki przez dziesi\u0119ciolecia wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tak\u017ce w sali modlitw na plebanii. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce parafi\u0119 w Rokitach erygowano w czerwcu 1951 roku, a jej g\u0142\u00f3wn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 jest ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli.\n\nW 1784 roku Rokity liczy\u0142y 38 dym\u00f3w i mia\u0142y nauczyciela; do d\u00f3br nale\u017ca\u0142 folwark Philippsruhe, a w\u0142a\u015bciciel wsp\u00f3\u0142sprawowa\u0142 patronat nad ko\u015bcio\u0142em w Mikorowie. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Rokity nie mia\u0142y ko\u015bcio\u0142a \u2014 wraz z Rokitkami (Klein Rakitt) nale\u017ca\u0142y do parafii w Mikorowie (Mickrow) w synodzie s\u0142upskim. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 w Rokitach 285 mieszka\u0144c\u00f3w: 261 ewangelik\u00f3w, 8 katolik\u00f3w i 16 \u017byd\u00f3w. Ewangelicy z Rokit nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Mikorowie, a we wsi nie by\u0142o ko\u015bcio\u0142a.\n\nDecyzja o budowie zapad\u0142a na wizytacji generalnej w 1891 roku. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku od 1894 roku pos\u0142ugiwali w Rokitach wikariusze: Fritz Bock (1894\u20131895), Max Kamrath (1895), Paul Lentz (1895\u20131897), doktor filozofii Samuel Plantiko (1897\u20131900), Wilhelm Gabler (1900\u20131901), Otto Dibbelt (1901\u20131905) i Otto Sendler, wikariusz od 1905 roku, kt\u00f3ry 1 sierpnia 1909 roku zosta\u0142 pierwszym pastorem samodzielnej parafii. Pod koniec sierpnia 1906 roku doroczne zgromadzenie pomorskiego zwi\u0105zku g\u0142\u00f3wnego Fundacji Gustawa Adolfa w Dar\u0142owie przyzna\u0142o m\u0142odej gminie wikariackiej w Rokitach nadzwyczajny dar. Gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Rokitach utworzono dokumentem konsystorza z 9 listopada 1906 roku, obowi\u0105zuj\u0105cym od 1 stycznia 1907: wydzielono j\u0105 z parafii w Mikorowie, ale pozostawiono pod tamtejszym urz\u0119dem parafialnym. Latem 1907 roku postawiono plebani\u0119 po\u0142\u0105czon\u0105 z kaplic\u0105, ze \u015brodk\u00f3w Towarzystwa Gustawa Adolfa; kaplic\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0142 29 listopada 1907 roku generalny superintendent B\u00fcchsel ze Szczecina. Aktami z 27 marca i 2 kwietnia 1909 roku zniesiono po\u0142\u0105czenie parafialne Rokit z Mikorowem i utworzono tu samodzielny urz\u0105d pastorski. W 1911 roku, 1 pa\u017adziernika, przy\u0142\u0105czono do parafii Bochowo, nale\u017c\u0105ce wcze\u015bniej do Bukowiny.\n\nBudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a zacz\u0119to latem 1911 roku, a kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 17 wrze\u015bnia. Konsystorz, og\u0142aszaj\u0105c w lipcu 1911 roku sk\u0142adk\u0119 na budow\u0119, pisa\u0142, \u017ce gmina \u201ema ci\u0119\u017cko walczy\u0107 z wdzieraniem si\u0119 polsko\u015bci, a wraz z ni\u0105 katolicyzmu\u201d, i wymienia\u0142 jako pow\u00f3d po\u015bpiechu planowan\u0105 tu katolick\u0105 parafi\u0119 misyjn\u0105. Cesarz Wilhelm II ofiarowa\u0142 na budow\u0119 20 000 marek. \u015awi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 20 grudnia 1912 roku; w styczniowym zeszycie urz\u0119dowego pisma konsystorza z 1913 roku og\u0142oszono nadanie orderu landratowi s\u0142upskiemu Walterowi von Br\u00fcningowi z okazji po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a. Pierwszy pastor, Otto Sendler, nie doczeka\u0142 tego dnia: zmar\u0142 7 lutego 1912 roku. Niemiecki autor Karl-Heinz Pagel pisa\u0142, \u017ce nowa parafia mia\u0142a sta\u0107 si\u0119 \u201ebastionem przeciwko katolickiemu kaszubstwu\u201d (\u201eBollwerk gegen das katholische Kaschubentum\u201d). W 1914 roku pastorem w Rokitach by\u0142 Juhr.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1860 dusz; patronat by\u0142 pa\u0144stwowy, a pastorem by\u0142 od 1 czerwca 1931 roku Hugo Schneider. Pastor Wilhelm Rieck przyby\u0142 do Rokit 1 listopada 1933 roku jako pomocnik duchowny, a od 1 stycznia 1934 roku by\u0142 tu proboszczem. 29 czerwca 1939 roku koszali\u0144ska plac\u00f3wka gestapo zakaza\u0142a mu pobytu w powiatach granicznych \u2014 s\u0142upskim, bytowskim, l\u0119borskim i miasteckim \u2014 uzasadniaj\u0105c to tym, \u017ce odrzuca pa\u0144stwo narodowosocjalistyczne i stale utrzymuje kontakty z \u017cydowsk\u0105 rodzin\u0105 Tabor\u00f3w z Rokit. 8 sierpnia 1940 roku wyrok izby dyscyplinarnej przy konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze usun\u0105\u0142 go z urz\u0119du proboszcza.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 504, 506\u2013507, 584; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943 (m.in. 1906, nr 131; 1909; 1911, nr 85; 1913; 1934); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989; strona o parafii ewangelickiej Gro\u00df Rakitt w serwisie pom-wpru.kerntopf.com; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 352; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 995\u2013996; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 wrze\u015bnia 1906 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 lutego 1912 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1911,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rokity (Czarna D\u0105br\u00f3wka) \u2014 Wikipedia (de)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Rokity_(Czarna_D%C4%85br%C3%B3wka)"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o \u201eRokity\u201d","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 986","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 995\u2013996","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 wrze\u015bnia 1906 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QPACZHTAQLLDFWS7XAQZEZCNLQZMXJPW"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 lutego 1912 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QQDB4DLRN55QPCL4AYT476PY332O3AM5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 504, 506\u2013507, 584","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eVerzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen \u2026 der Provinz Pommern\u201d, [Stettin, ok. 1923], Reg.-Bez. K\u00f6slin, Synode Stolp: \u201eGro\u00df-Rakitt, Kr. Stolp. 1907 S.\u201d","url":""}]},"gps_precision":"geocoded","id":"KOS-0303","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.339434,"lng":17.68924,"name_de":"Gro\u00df Rakitt","name_pl":"Rokity \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (Gro\u00df Rakitt)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy dworze w Rolach przetrwa\u0142 ewangelicki cmentarz rodowy von Puttkamer\u00f3w; spoczywa na nim mi\u0119dzy innymi Carl Wilhelm Albert von Puttkamer-Gr\u00fcnwalde, \u017cyj\u0105cy w latach 1809\u20131869. Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017\u20132020 wymienia go jako cmentarz ewangelicki z 1869 roku, po\u0142o\u017cony przy drodze gminnej, i okre\u015bla go jako \u201ezachowany, w lesie\u201d.\n\nRole, do 1945 roku Gr\u00fcnwalde, le\u017ca\u0142y w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej, i nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu urz\u0119dowego Ponickel. Wie\u015b powsta\u0142a w XVI wieku i przez stulecia by\u0142a maj\u0105tkiem rodu von Puttkamer; dw\u00f3r, kt\u00f3ry stoi tu do dzi\u015b, wzniesiono w 1825 roku.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Role, po niemiecku Gr\u00fcnwalde (u Br\u00fcggemanna Gr\u00fcnenwalde), liczy\u0142y 10 ognisk (domostw) i by\u0142y przypisane do ko\u015bcio\u0142a w Wa\u0142dowie (Waldow) w synodzie s\u0142upskim. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Rolach.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielk\u0105 maj\u0105tku rycerskiego Role, po niemiecku Gr\u00fcnwalde, by\u0142a pani von Puttkamer. W 1879 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1321,70 hektara, a w 1905 roku nale\u017ca\u0142 do pani Malvine von Blumenthal, \u017cony pu\u0142kownika, oraz do panny Helene von Puttkamer. W ksi\u0119dze adresowej z 1905 roku zapisano, \u017ce oko\u0142o jednej trzeciej grunt\u00f3w rozparcelowano. Wykaz parafii pomorskich z 1924 roku wymienia w\u015br\u00f3d patron\u00f3w parafii w Wa\u0142dowie pann\u0119 von Blumenthal z Gr\u00fcnwalde, a w 1928 roku Role nale\u017ca\u0142y do niej i do Luise Becker. W 1928 roku maj\u0105tek liczy\u0142 978 hektar\u00f3w, wobec 1344 hektar\u00f3w w 1905 roku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Gr\u00fcnwalde jako obw\u00f3d dworski (strona 164, pozycja 75) i naliczy\u0142 w nim 386 ewangelik\u00f3w i 12 katolik\u00f3w; gmin\u0119 wiejsk\u0105 Saaben (strona 162, pozycja 36) \u2014 123 ewangelik\u00f3w. Do obwodu dworskiego Gr\u00fcnwalde spis zalicza\u0142 wtedy m\u0142yn Gewiesener M\u00fchle, folwark Juliushof, cz\u0119\u015b\u0107 Saaben z m\u0142ynem saabe\u0144skim, osad\u0119 Rieselei, cegielni\u0119 oraz Steinau. Steinau, dzisiejsze Turowo, liczy\u0142o wtedy 7 dom\u00f3w i 83 mieszka\u0144c\u00f3w. W 1928 roku Gr\u00fcnwalde po\u0142\u0105czono z s\u0105siednim Saaben, dzisiejszym \u017babnem, w jedn\u0105 gmin\u0119 Gr\u00fcnwalde-Saaben.\n\nW lutym i marcu 1945 roku przez okolic\u0119 przesz\u0142y walki. W Rolach ludno\u015b\u0107 niemiecka uciek\u0142a 3 marca. Po wojnie w dworze urz\u0105dzono szko\u0142\u0119, czynn\u0105 do 1996 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 792; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 129; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); dw\u00f3r Role I historia i w\u0142a\u015bciciele \u2014 Dwory i Pa\u0142ace Polski; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), powiat Rummelsburg, s. 162\u2013165; \u201eVerzeichnis der evangelischen Pfarrstellen und Geistlichen etc. der Provinz Pommern\u201d, 1924; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 1, s. 906 (has\u0142o Juliushof); rummelsburg.de, has\u0142o Gr\u00fcnwalde-Saaben; Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017 \u2014 2020 (uchwa\u0142a nr XLV/420/2017 z 24 listopada 2017 roku); \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 148\u2013149; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 283.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"dw\u00f3r Role I historia i w\u0142a\u015bciciele \u2013 Dwory i Pa\u0142ace Polski","url":"https://dipp.info.pl/baza-dipp/pomorskie/powiat-bytowski/gmina-miastko/dwor-role"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 129","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 792","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 128\u2013129","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 148\u2013149","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 283","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017\u20132020, uchwa\u0142a nr XLV/420/2017 Rady Miejskiej w Miastku z dnia 24 listopada 2017 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2018, poz. 29, s. 41","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2018&book=0&position=29"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0616","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.11363,"lng":17.14631,"name_de":"Gr\u00fcnwalde","name_pl":"Role \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ropuchy to kociewska wie\u015b na zach\u00f3d od Pelplina, w dzisiejszej gminie Pelplin. W Ropuchach jest dawny cmentarz ewangelicki. Przed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej, a przed utworzeniem tego powiatu w 1887 roku \u2014 do starogardzkiego (Kreis Preu\u00dfisch Stargard). W latach 1920\u20131939 znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. By\u0142y to dobra w dzier\u017cawie wieczystej nad W\u0119giermuc\u0105, przy bitym trakcie starogardzkim, na 193 hektarach: 153 hektary roli, siedem hektar\u00f3w \u0142\u0105k i dziesi\u0119\u0107 hektar\u00f3w lasu. Hodowano byd\u0142o, owce i \u015bwinie, a buraki odstawiano do cukrowni w odleg\u0142ym o cztery i p\u00f3\u0142 kilometra Pelplinie, gdzie mieszka\u0144cy mieli te\u017c poczt\u0119 i kolej.\n\nRopuchy nale\u017ca\u0142y do cysters\u00f3w pelpli\u0144skich: w 1367 roku opat Maciej wyda\u0142 wie\u015b, licz\u0105c\u0105 sze\u015b\u0107 w\u0142\u00f3k starej miary che\u0142mi\u0144skiej, osiemnastu cha\u0142upnikom po siedem m\u00f3rg, a od ka\u017cdego ogrodu pobiera\u0142 klasztor dziesi\u0119\u0107 skojc\u00f3w, cztery kurcz\u0119ta i sze\u015b\u0107 dni szarwarku. W wizytacjach biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, z ko\u0144ca XVI wieku, Ropuchy pojawiaj\u0105 si\u0119 dwa razy i za ka\u017cdym razem tak samo: jako wie\u015b parafii w Nowej Cerkwi, zamieszkana przez samych ogrodnik\u00f3w, kt\u00f3rzy proboszczowi nie dawali nic \u2014 \u201eRopuchy, hortulani, nihil\u201d. Przy wizytacji, kt\u00f3r\u0105 biskup odby\u0142 w Nowej Cerkwi osobi\u015bcie w 1597 roku, zapisano o ca\u0142ej parafii, \u017ce nie ma w\u015br\u00f3d gospodarzy ani jednego heretyka: cz\u0119\u015b\u0107 wr\u00f3ci\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a, a bardziej uparci wyprzedali swoje mienie i odeszli.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 45 mieszka\u0144c\u00f3w: 22 luteran\u00f3w i 23 katolik\u00f3w; luteranie nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim (Stargard), katolicy \u2014 do parafii w Pelplinie. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do parafii w Neukirch; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Neuhof. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 66 mieszka\u0144c\u00f3w: 55 katolik\u00f3w i jedenastu ewangelik\u00f3w. W tym spisie wie\u015b liczy\u0142a pi\u0119\u0107 dom\u00f3w i dwana\u015bcie gospodarstw domowych. Katolicy nale\u017celi wtedy do parafii w Nowej Cerkwi, a ewangelicy do parafii w Starogardzie. *S\u0142ownik geograficzny* podaje w tym ha\u015ble liczby z dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych lat: rok 1869 \u2014 56 katolik\u00f3w i osiemnastu ewangelik\u00f3w w sze\u015bciu domach \u2014 oraz rok 1885 z liczbami spisu powszechnego.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani zboru w Ropuchach; zmar\u0142ych ewangelik\u00f3w chowano na miejscowym cmentarzu. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono datowania cmentarza; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w gminie Pelplin dziesi\u0119\u0107 cmentarzy i Ropuch\u00f3w w\u015br\u00f3d nich nie ma; nie wymienia go tak\u017ce urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku stwierdza kr\u00f3tko: \u201eCmentarz zdewastowany\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy na le\u015bnym wzniesieniu oko\u0142o p\u00f3\u0142tora kilometra na wsch\u00f3d od wsi, zaro\u015bni\u0119ty samosiejkami; z kutego ogrodzenia pozosta\u0142 fragment w cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej wraz z metalow\u0105 bram\u0105. W karcie zapisano trzydzie\u015bci jeden mogi\u0142 ziemnych; najstarszy czytelny nagrobek pochodzi\u0142 z 1918 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Pr. Stargard i podaje tu 6 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Dirschau, s. 30, poz. 66; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142o \u201eRopuchy\u201d; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 wizytacje z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu II, s. 326 i 446; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 68, nr 203; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Pelplin; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; karta cmentarza w Ropuchach, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 218, pozycja 208; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o Ropuchy","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 218, pozycja 208","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0219","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.926786,"lng":18.65816,"name_de":"Roppuch","name_pl":"Ropuchy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Roszczyce (po niemiecku Rosch\u00fctz) le\u017ca\u0142y w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; dzi\u015b nale\u017c\u0105 do gminy Wicko. Zmar\u0142ych grzebano we wsi w dw\u00f3ch miejscach. Cmentarz wiejski, za\u0142o\u017cony oko\u0142o 1882 roku, le\u017cy na niewielkim wzg\u00f3rzu oko\u0142o 500 metr\u00f3w od kaplicy, tu\u017c obok niewielkiego strumienia. Wed\u0142ug opisu zajmuje on prostok\u0105tn\u0105 dzia\u0142k\u0119 o wymiarach mniej wi\u0119cej 40 na 20 metr\u00f3w, obsadzon\u0105 starymi klonami. Front zamyka\u0142 kamienny mur, kt\u00f3rego resztki stoj\u0105; pozosta\u0142e granice si\u0119 zatar\u0142y. Samosiejki klonu kryj\u0105 mocno zdewastowane za\u0142o\u017cenie o ledwie czytelnym uk\u0142adzie \u2014 jeden z grobowc\u00f3w rozkopano noc\u0105. Zachowa\u0142a si\u0119 spora liczba tumb i podstaw krzy\u017cy, a w do\u015b\u0107 dobrym stanie \u2014 krzy\u017c Henriette Koepel z domu R\u00fcckward, urodzonej 26 stycznia 1859 i zmar\u0142ej 20 sierpnia 1937 roku, oraz fragment krzy\u017ca dzieci mistrza stolarskiego Mika. W\u015br\u00f3d pochowanych odnotowano r\u00f3wnie\u017c Juliann\u0119 Charlotte Pioch z domu Brieschke, zmar\u0142\u0105 12 marca 1900 roku, i Leopolda Piocha, zmar\u0142ego 29 maja 1896 roku. Przy kaplicy chowano przede wszystkim w\u0142a\u015bcicieli. Z tamtego cmentarza zosta\u0142 ogrodzony gr\u00f3b rodziny von Gruben i \u015blady dawnych nagrobk\u00f3w przy przydro\u017cnej figurze; jedn\u0105 z podstaw krzy\u017ca wt\u00f3rnie wykorzystano jako cok\u00f3\u0142 kapliczki.\n\nW 1348 roku komtur gda\u0144ski Gerhard von Stegen nada\u0142 tutejsze dobra rycerskie Bartuszowi de Rossytz na prawie magdeburskim. Po 1438 roku maj\u0105tek cz\u0119sto zmienia\u0142 w\u0142a\u015bcicieli, najd\u0142u\u017cej pozostaj\u0105c w r\u0119kach rodu von Krockow; od 1815 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Retzlaff, a w 1895 roku maj\u0105tek przej\u0105\u0142 Leo Neitzke, kt\u00f3ry za\u0142o\u017cy\u0142 we wsi kopalni\u0119 marglu.\n\nW 1659 roku Reinhold von Krockow, hrabia i genera\u0142 w s\u0142u\u017cbie polskiej, wzni\u00f3s\u0142 tu murowan\u0105 kaplic\u0119 z wie\u017c\u0105 nakryt\u0105 barokowym he\u0142mem, przeznaczon\u0105 tak\u017ce dla mieszka\u0144c\u00f3w Barg\u0119dzina i Nieznachowa; uposa\u017cy\u0142 j\u0105 dwoma hektarami ziemi i stoma talarami rocznie na utrzymanie duchownego. Wed\u0142ug opracowania z 1883 roku kaplic\u0119 zbudowa\u0142a reformowana rodzina von Krockow i do 1735 roku obs\u0142ugiwali j\u0105 osobni duchowni reformowani. W urz\u0119dowym wykazie z 1719 roku parafia w Bia\u0142ogardzie wraz z fili\u0105 w Roszczycach zapisa\u0142a trzydzie\u015bci trzy chrzty, pi\u0119\u0107 os\u00f3b za\u015blubionych i czternastu zmar\u0142ych. W wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711, Roszczyce figuruj\u0105 jako kaplica zbudowana przez Krockow\u00f3w. Od 1735 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 tu lutera\u0144ski pastor z Charbrowa, co sz\u00f3st\u0105 niedziel\u0119 \u2014 w tak zwane \u201eniedziele roszczyckie\u201d. W parafii charbrowskiej za pastora Johanna Behnkego, kt\u00f3ry od 1779 roku obs\u0142ugiwa\u0142 tak\u017ce kaplic\u0119, nale\u017c\u0105ce do niej Nieznachowo i Barg\u0119dzino by\u0142y niemal ca\u0142kowicie kaszubskie, kazania g\u0142oszono po polsku, a nabo\u017ce\u0144stwa kaszubskie odprawiano tak\u017ce oko\u0142o 1870 roku. Formalnie ewangelik\u00f3w z Roszczyc wcielono do gminy ko\u015bcielnej w Charbrowie 27 lutego 1896 roku \u2014 dot\u0105d trzymali si\u0119 tamtejszego ko\u015bcio\u0142a \u201ego\u015bcinnie\u201d.\n\nW 1784 roku Roszczyce le\u017ca\u0142y dwie mile na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, nad jeziorem nosz\u0105cym nazw\u0119 wsi. Obok murowanego zamku z murowanymi zabudowaniami i folwarku mieszka\u0142o sze\u015bciu gospodarzy i trzech zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma, ku\u017ania, szko\u0142a, tak zwana plebania (Plebaney) i folwark Achtersee \u2014 razem 22 dymy. Sta\u0142 tu ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142, czyli kaplica grobowa, w kt\u00f3rej \u2014 jak pisze Br\u00fcggemann \u2014 pastor z Charbrowa \u201egemeiniglich viertelj\u00e4hrig 2 mahl\u201d wyg\u0142asza\u0142 kazanie, to jest zwykle dwa razy na kwarta\u0142. Formalnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do katolickiego ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie, lecz jako wie\u015b go\u015bcinna trzyma\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Charbrowie.\n\nW latach 1868 i 1870 wyposa\u017cenie kaplicy wzbogaci\u0142 w\u0142a\u015bciciel wsi Retzlaff, kupuj\u0105c dzwony, bogato zdobion\u0105 ambon\u0119, empor\u0119 ch\u00f3raln\u0105 i organy \u2014 wszystko to pochodzi\u0142o z oratorium w l\u0119borskim ratuszu, czyli z sali, w kt\u00f3rej ewangelicy L\u0119borka odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa od 1638 do 1866 roku. Pod o\u0142tarzem kaplicy przetrwa\u0142a krypta z siedmioma trumnami w\u0142a\u015bcicieli wsi i ich bliskich, w\u015br\u00f3d nich hrabiego Ottona von Krockow, zmar\u0142ego w 1805 roku, i jego \u017cony Nikolaine z domu von Weiher.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej Roszczyce 163 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i 3 \u017byd\u00f3w, a w obwodzie dworskim \u2014 183 ewangelik\u00f3w i 5 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Charbrowie, katolicy do l\u0119borskiej.\n\nW 1928 roku rektor Gerlach zanotowa\u0142, \u017ce odnowiona ambona w Roszczycach wygl\u0105da na gda\u0144sk\u0105 robot\u0119. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w Charbrowie, 11 kilometr\u00f3w od Charbrowa, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3260 dusz. Pastorem by\u0142 Kurt Trowitzsch.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Podawana dla cmentarza powierzchnia oko\u0142o 0,15 hektara nie zgadza si\u0119 z wymiarami dzia\u0142ki, mniej wi\u0119cej 40 na 20 metr\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strony 189 i 193, pozycje 41 i 141); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Charbrow, s. 246; O. Knoop, \u201eDie Abnahme der kassubischen Bev\u00f6lkerung im Kirchspiel Charbrow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 33 (1883), s. 368\u2013370; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1896; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 346; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 68; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1079; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 110\u2013111.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a \u201eRoszczyce \u2014 Rosch\u00fctz\u201d i \u201ekrypta ko\u015bcio\u0142a w Roszczycach\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a \u201eRoszczyce \u2014 Rosch\u00fctz\u201d i \u201ekrypta ko\u015bcio\u0142a w Roszczycach\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) w wyci\u0105gu F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), pozycje 1, 3 i 17 oraz statystyka zbiorcza; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Charbrow, s. 246; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm., strona 192, pozycja 141"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, pozycje 1, 3 i 17 oraz statystyka zbiorcza","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a \u201eRoszczyce \u2014 Rosch\u00fctz\u201d i \u201ekrypta ko\u015bcio\u0142a w Roszczycach\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) w wyci\u0105gu F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), pozycje 1, 3 i 17 oraz statystyka zbiorcza; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Charbrow, s. 246; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm., strona 192, pozycja 141"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Charbrow, s. 246","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a \u201eRoszczyce \u2014 Rosch\u00fctz\u201d i \u201ekrypta ko\u015bcio\u0142a w Roszczycach\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) w wyci\u0105gu F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), pozycje 1, 3 i 17 oraz statystyka zbiorcza; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Charbrow, s. 246; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm., strona 192, pozycja 141"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm., s. 192, pozycja 141","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a \u201eRoszczyce \u2014 Rosch\u00fctz\u201d i \u201ekrypta ko\u015bcio\u0142a w Roszczycach\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) w wyci\u0105gu F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912), pozycje 1, 3 i 17 oraz statystyka zbiorcza; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Charbrow, s. 246; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm., strona 192, pozycja 141"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1079","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 110\u2013111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u201eRoszczyce \u2014 Rosch\u00fctz\u201d (kopia w archiwum internetowym z 25 marca 2016 roku)","url":"http://web.archive.org/web/20160325223704/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gm-wicko/155-roszczyce"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0887","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_roszczyce_kosciol/roszczyce__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.711354,"lng":17.707638,"name_de":"Rosch\u00fctz","name_pl":"Roszczyce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w R\u00f3wnem figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w: karta z 1 listopada 1986 roku datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Wojew\u00f3dzka ewidencja wymienia go pod pozycj\u0105 55 wykazu gminy Liniewo \u2014 dawny cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 119, w pobli\u017cu zabudowa\u0144 R\u00f3wne numer 1 i Jeziora Polaszkowskiego.\n\nR\u00f3wne \u2014 po niemiecku Rowen, w wariantach Ruwne i Rawno \u2014 le\u017cy dzi\u015b w gminie Liniewo, w so\u0142ectwie Chrztowo. Nazwa jest stara: w formie \u201eRofne\u201d pojawia si\u0119 w dokumencie z 1289 roku, przy rozgraniczeniu Polaszek. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, a okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mia\u0142a w Gro\u00df Liniewo. W administracji by\u0142a pocz\u0105tkowo samodzieln\u0105 gmin\u0105 wiejsk\u0105, p\u00f3\u017aniej miejscowo\u015bci\u0105 w gminie Chrztowo.\n\nWie\u015b szlachecka na Kaszubach, z\u0142o\u017cona z o\u015bmiu posiad\u0142o\u015bci gburskich i trzech zagr\u00f3d o \u0142\u0105cznym obszarze 129 hektar\u00f3w, p\u0142aci\u0142a wed\u0142ug wizytacji Szaniawskiego z 1710 roku sze\u015b\u0107 korc\u00f3w mesznego \u017cyta i tyle\u017c owsa. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych R\u00f3wne by\u0142o pustkowiem nale\u017c\u0105cym do d\u00f3br Orle; trzymali je kolejno Micha\u0142 Tucho\u0142ka, od 1762 roku jego syn Jan i jego synowie, od 1780 roku Ignacy Trembecki, a od 1805 roku jego syn J\u00f3zef Brochwitz-Trembecki. W 1772 roku R\u00f3wne razem z Kartowem, gdzie gospodarowa\u0142o dwunastu ch\u0142op\u00f3w, nale\u017ca\u0142o do d\u00f3br Orle Johanna Tucho\u0142ki. W XVIII wieku R\u00f3wne nale\u017ca\u0142o wraz z Garczynem, Orlem i Kartowem do Trembeckich; kaplic\u0119 domow\u0105 rodzina utrzymywa\u0142a w s\u0105siednim Orlu, gdzie prowadzi\u0142 j\u0105 w 1780 roku Ignacy Trembecki, syn Jana.\n\nW 1869 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 97 w jedenastu domach \u2014 85 ewangelik\u00f3w i dwunastu katolik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 102 mieszka\u0144c\u00f3w, 54 m\u0119\u017cczyzn i 48 kobiet, w dwunastu domach i dziewi\u0119tnastu gospodarstwach domowych; ewangelik\u00f3w by\u0142o wtedy 62, katolik\u00f3w 40. Te same liczby dla roku 1885 powtarza *S\u0142ownik geograficzny*. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Ewangelicy podlegali parafii w Nowych Polaszkach, a katolicy \u2014 parafii w Garczynie, oddalonej o p\u00f3\u0142 mili. Parafi\u0119 ewangelik\u00f3w podaje kolumna parafialna spisu z 1885 roku, na stronie 42, pod pozycj\u0105 81. Poczta by\u0142a w Liniewie.\n\nKarta cmentarza z listopada 1986 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eCmentarz bardzo zdewastowany\u201d. Uk\u0142ad grob\u00f3w by\u0142 wtedy w zasadzie nieczytelny, a z dawnego wyposa\u017cenia pozosta\u0142y \u017celiwny krzy\u017c Wilhelminy Schwarz z domu Marotz, zmar\u0142ej 14 pa\u017adziernika 1886 roku, i jeden pomnik nagrobny. W 1986 roku wzd\u0142u\u017c granic zachowa\u0142y si\u0119 resztki kamiennego obwa\u0142owania oraz dziewi\u0119\u0107 lip.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Kartowen w parafii Nowe Polaszki (Neu Paleschken) i podaje \u0142\u0105cznie 114 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 wykaz cmentarzy gminy Liniewo, pozycja 55; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, powiat Berent, s. 42, pozycja 81; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom IX, has\u0142o \u201eR\u00f3wne\u201d (1.); J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 210 (kaplica w Orlu); karta cmentarza w R\u00f3wnem, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1191a (s. 79); H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 130; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o R\u00f3wne","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1191a (s. 79)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 130","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0168","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.052872,"lng":18.165964,"name_de":"Rowen","name_pl":"R\u00f3wne \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Rowach zajmuje wzg\u00f3rze zwane Lippitze, oko\u0142o 200 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a, w otwartej przestrzeni p\u00f3l i \u0142\u0105k. Wzg\u00f3rze ma kszta\u0142t wyd\u0142u\u017conego owalu, sp\u0142aszczonego z jednej strony; z daleka wida\u0107 je dzi\u0119ki d\u0119bowemu starodrzewowi, zachowanemu niemal w ca\u0142o\u015bci. Cmentarz istnia\u0142 w XVI wieku. Otacza\u0142 go mur z kamienia polnego; monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego pisze o wale z cios\u00f3w kamiennych, obsadzonym d\u0119bami. W 1903 roku rada parafialna zgodzi\u0142a si\u0119 rozebra\u0107 mur na budow\u0119 drogi do D\u0119biny pod warunkiem, \u017ce cmentarz zostanie obsadzony \u017cywop\u0142otem; posadzono go wiosn\u0105 1906 roku.\n\nRowy (po niemiecku Rowe) to rybacka wie\u015b na mierzei mi\u0119dzy jeziorem Gardno a Ba\u0142tykiem, u uj\u015bcia \u0141upawy, w dawnej strefie s\u0142owi\u0144skiej. Do 1945 roku le\u017ca\u0142y w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ernst M\u00fcller opisuje Rowy jako wie\u015b po cz\u0119\u015bci kr\u00f3lewsk\u0105, po cz\u0119\u015bci szlacheck\u0105. Rowy by\u0142y siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej (Kirchspiel Rowe) w synodzie S\u0142upsk-Stare Miasto (Stolp-Altstadt). Nale\u017ca\u0142a do niej D\u0119bina (Sch\u00f6nwalde), liczona osobno jako dobra i jako gmina, a ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142a Objazda (Wobesde), r\u00f3wnie\u017c w dw\u00f3ch cz\u0142onach \u2014 dworskim i gminnym.\n\nW\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 Rowy mia\u0142y otrzyma\u0107 w 1581 roku, gdy parafi\u0119 od\u0142\u0105czono podobno od Gardny Wielkiej (Gro\u00df Garde); wymienia go wizytacja z 1590 roku. Od 1713 roku by\u0142 tu pastorem Johannes Jarke, dziadek pruskiego feldmarsza\u0142ka Yorcka; serwis cmentarzy powiatu podaje, \u017ce Jarkego pochowano na cmentarzu w Rowach. Drugi ko\u015bci\u00f3\u0142, szachulcowy, zbudowany w 1750 roku, sta\u0142 do po\u0142owy XIX wieku na cmentarnym wzg\u00f3rzu nad jeziorem Gardno; jego wie\u017c\u0119, kt\u00f3ra wed\u0142ug wizytacji z 1816 roku grozi\u0142a zawaleniem, zast\u0105piono dzwonnic\u0105. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono wed\u0142ug kroniki parafii w 1844 roku i po\u015bwi\u0119cono 16 lutego 1845 roku (Pagel podaje rok 1843), z wolnostoj\u0105c\u0105 dzwonnic\u0105, w nowym miejscu, oko\u0142o 200 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wzg\u00f3rza; serwis cmentarzy powiatu podaje lata budowy 1844\u20131849.\n\nW 1784 roku Rowy le\u017ca\u0142y trzy mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, nad \u0141upaw\u0105, kt\u00f3ra p\u0142yn\u0119\u0142a przez wie\u015b i tu uchodzi\u0142a do Ba\u0142tyku; wie\u015b by\u0142a niemal wysp\u0105. W cz\u0119\u015bci kr\u00f3lewskiej mieszkali pastor i zakrystian oraz 24 kr\u00f3lewskich poddanych, w\u015br\u00f3d nich w\u00f3jt nadbrze\u017cny (Strandvoigt) \u2014 razem 38 dym\u00f3w; cz\u0119\u015b\u0107 szlachecka sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 18 chat rybackich, nale\u017c\u0105cych do d\u00f3br D\u0119bina (Sch\u00f6nenwalde) i \u017belazo (Selesen). Kr\u00f3lewscy poddani \u017cyli g\u0142\u00f3wnie z rybo\u0142\u00f3wstwa, szczeg\u00f3lnie z po\u0142owu minog\u00f3w, i byli zwolnieni z pos\u0142ug naturalnych, a nawet z op\u0142aty zamiast pa\u0144szczyzny. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, z fili\u0105 w Obje\u017adzie. \u201eDer K\u00f6nig ist allein Patron der hiesigen Kirche\u201d \u2014 jedynym patronem by\u0142 kr\u00f3l.\n\nW parafii Rowy u schy\u0142ku XIX wieku j\u0119zyk kaszubski rozumieli tylko mieszka\u0144cy powy\u017cej sze\u015b\u0107dziesi\u0105tego roku \u017cycia, a dla wszystkich dzieci j\u0119zykiem ojczystym by\u0142 niemiecki. W 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 249 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1933 \u2014 277; wszyscy byli ewangelikami. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1300 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Wobesde, oddalon\u0105 o 8 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Franz Kypke. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 1322 wiernych. Obsad\u0119 parafii w ostatnich latach jej istnienia podaje urz\u0119dowy organ konsystorza: wikariusz Schimmelpfennig, dot\u0105d w Hammerm\u00fchle-Wussow w okr\u0119gu s\u0142awie\u0144skim, zosta\u0142 z dniem 1 listopada 1940 roku pastorem po\u0142\u0105czonej parafii Rowe-Wobesde. Wie\u015b zaj\u0119to bez walki 9 marca 1945 roku; ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 nast\u0119pnie Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1945\u20131947, cho\u0107 w 1957 roku mieszka\u0142o tu kilku niemieckich rybak\u00f3w.\n\nCmentarz jest nieczynny od 1947 roku i zajmuje oko\u0142o 4080 metr\u00f3w kwadratowych. Najstarszym z ocala\u0142ych nagrobk\u00f3w jest krzy\u017c \u017celiwny Friedricha Ziepkego, zmar\u0142ego 6 marca 1910 roku w wieku 62 lat. Poza nim zachowa\u0142y si\u0119: krzy\u017c kamienny z czarn\u0105 tablic\u0105 inskrypcyjn\u0105, obrys grobu, 20 kamiennych podstaw pod krzy\u017ce \u017celiwne i 11 fragment\u00f3w rozbitych nagrobk\u00f3w. Obok mieszka\u0144c\u00f3w wsi chowano tu rozbitk\u00f3w wielu narodowo\u015bci, mi\u0119dzy innymi Szwed\u00f3w, Holendr\u00f3w i Francuz\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W odpowiedzi pastora parafii Rowy na zapytanie rejencji podano, \u017ce kaza\u0144 po kaszubsku nie g\u0142oszono tu od 1799 roku; wed\u0142ug Jana Wilda duchowni g\u0142osili w Rowach kazania po kaszubsku prawdopodobnie do 1830 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1940; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Rowy \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 235; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 824\u2013829; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 507; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 108\u2013109; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 5 (270)/2025, s. 13; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938\u2013939, 998; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rowy \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/rowy/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1940, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938\u2013939, 998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 507","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0765","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/cm-0765_sam_5530.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.66315,"lng":17.06076,"name_de":"Rowe","name_pl":"Rowy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rowy, po niemiecku Rowe, to kaszubska wie\u015b rybacka u uj\u015bcia \u0141upawy do Ba\u0142tyku; przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, dzi\u015b nale\u017cy do gminy Ustka. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, neoroma\u0144ski, wzniesiono wed\u0142ug kroniki parafii w 1844 roku i po\u015bwi\u0119cono 16 lutego 1845 roku; Jan Wild i s\u0142ownik \u015awietlickiej i Wis\u0142awskiej podaj\u0105 lata 1844\u20131849. Materia\u0142 na budow\u0119 czerpano \u2014 jak pisze Jan Wild \u2014 z Kamiennej Wyspy na jeziorze Gardno, a miejscowe podanie, zapisane przez Tetznera, m\u00f3wi, \u017ce kamienie z Gardny przeni\u00f3s\u0142 przez jezioro diabe\u0142 i \u017ce te, kt\u00f3re upu\u015bci\u0142, utworzy\u0142y w\u0142a\u015bnie t\u0119 wysp\u0119. Poprzedni ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 szachulcowy i pochodzi\u0142 z 1750 roku. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b nosi ona wezwanie \u015awi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. J\u00f3zef Szyma\u0144ski przytacza pismo ksi\u0119dza Jana Ziei, kt\u00f3ry od 2 kwietnia 1946 roku obj\u0105\u0142 plac\u00f3wki duszpasterskie w Wytownie, Obje\u017adzie i Machowinie, a w Rowach \u2014 \u201eje\u017celi warunki komunikacyjne to zalec\u0105\u201d.\n\nWie\u015b wzmiankowano w 1282 roku, przy nadaniu norbertankom s\u0142upskim, a w 1909 roku po\u0142\u0105czono Rowy Wielkie i Ma\u0142e w jedn\u0105 gmin\u0119. Rowy tworzy\u0142y samodzieln\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105; duchownego dzieli\u0142y z Wobesde. W dawnej prepozyturze s\u0142upskiej parafia nale\u017ca\u0142a do tak zwanego okr\u0119gu wendyjskiego (*Circulus vandalicus*), w kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiernych m\u00f3wi\u0142a po kaszubsku. Duchowni g\u0142osili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabo\u017ce\u0144stwo zaraz po drugim, a do nauki u\u017cywano polskiej Biblii i polskich podr\u0119cznik\u00f3w, bo Kaszubi rozumieli polszczyzn\u0119. Nazwy okr\u0119g\u00f3w znikn\u0119\u0142y z urz\u0119dowego obiegu przy reformie synod\u00f3w w 1817 roku. Udokumentowano ci\u0105g dwudziestu tutejszych pastor\u00f3w z lat 1702\u20131947. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1300 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Wobesde, oddalon\u0105 o 8 kilometr\u00f3w. Patronat nad Rowami by\u0142 pa\u0144stwowy, a w Obje\u017adzie sprawowa\u0142a go pani Kutscher z tamtejszego maj\u0105tku. W 1940 roku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 1322 os\u00f3b. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1945\u20131947.\n\nCi\u0105g kolejnych \u015bwi\u0105ty\u0144 Row\u00f3w porz\u0105dkuje Jan Wild. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 o konstrukcji ryglowej \u2014 sta\u0142 na Wzg\u00f3rzu Cmentarnym, zwanym tak\u017ce Lippitze, i zawali\u0142 si\u0119 9 lutego 1558 roku podczas silnego sztormu. Drugi ufundowa\u0142 w 1750 roku Georg von Ramel; rozebrano go w 1844 roku wobec gro\u017aby zawalenia. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, neoroma\u0144ski, postawiono na stabilniejszym gruncie, oko\u0142o dwustu metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Wzg\u00f3rza Cmentarnego; dwie trzecie kosztu budowy pokry\u0142 kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm IV, a \u015bciana frontowa okaza\u0142a si\u0119 za s\u0142aba, by zawiesi\u0107 na niej dzwony.\n\nBr\u00fcggemann w 1784 roku opisuje w Rowach ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, z fili\u0105 w Obje\u017adzie (Wobesde) i wcielon\u0105 wsi\u0105 Sch\u00f6nwalde; patronem by\u0142 wtedy wy\u0142\u0105cznie kr\u00f3l. Wie\u015b, niemal wyspa, \u017cy\u0142a g\u0142\u00f3wnie z rybo\u0142\u00f3wstwa, zw\u0142aszcza z po\u0142owu minog\u00f3w, a jej mieszka\u0144cy byli zwolnieni z robocizny i z op\u0142aty, kt\u00f3r\u0105 j\u0105 zast\u0119powano. W cz\u0119\u015bci kr\u00f3lewskiej mieszkali w 1784 roku pastor i zakrystian oraz 24 kr\u00f3lewskich poddanych, w\u015br\u00f3d nich w\u00f3jt nadbrze\u017cny (Strandvoigt) \u2014 razem 38 dym\u00f3w; cz\u0119\u015b\u0107 szlachecka sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 18 chat rybackich, nale\u017c\u0105cych do d\u00f3br D\u0119bina (Sch\u00f6nenwalde) i \u017belazo (Selesen). Rowy le\u017ca\u0142y trzy mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, nad \u0141upaw\u0105, kt\u00f3ra p\u0142yn\u0119\u0142a przez wie\u015b i tu uchodzi\u0142a do Ba\u0142tyku.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku pastorami w Rowach, po niemiecku Rowe, byli mi\u0119dzy innymi: Elias Tinellus, Paul Mantey (1635\u20131643), Joel Polzin (od 1644 roku), David Bunkius (po\u015bwiadczony w 1671 roku), Johannes Jarke (od 1713 roku), Christian Cruska de Grabowsky (1736\u20131755), Reinhold Fischer (1755\u20131763), Matthias Dorsch (1763\u20131799), Johann Fleischer (od 1800 roku), Eduard Haese (1821\u20131837), Eduard Gottlieb Wilm (1838\u20131842), Karl Horn (1843\u20131851), Johann Friedrich Nahgel (1851\u20131871), Ernst Pieper (1871\u20131874), Paul Schultz (1874\u20131878), Franz Bergin (1878\u20131896) i Emil Schr\u00f6der (1896\u20131911). Pastor Johannes Jarke, wprowadzony w Rowach 12 listopada 1713 roku, pochodzi\u0142 ze szlacheckiego rodu Jarcken z Gro\u00df Gustkow pod Bytowem (u M\u00fcllera \u201eJarcken Gu\u00dfkowski aus Gro\u00df-Gu\u00dfkow\u201d) i by\u0142 dziadkiem znanego feldmarsza\u0142ka Yorcka; jego \u017con\u0105 by\u0142a Anna Sophie Birr, c\u00f3rka pastora z Damna. Za pastora Giennaka sp\u0142on\u0119\u0142a plebania w Rowach, a wraz z ni\u0105 akta ko\u015bcielne; w XVIII wieku pastor\u00f3w dla Row\u00f3w powo\u0142ywa\u0142 rz\u0105d kr\u00f3lewski wsp\u00f3lnie z rodem von Natzmer, patronem ko\u015bcio\u0142a filialnego w Obje\u017adzie (Wobesde).\n\nKaszubszczyzna d\u0142ugo trwa\u0142a w tutejszym ko\u015bciele. Wed\u0142ug raportu pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczonego przez superintendenta Walthera Bartholdy\u2019ego, kazania co niedziel\u0119 po niemiecku i po kaszubsku odbywa\u0142y si\u0119 wtedy ju\u017c tylko w Cecenowie i w G\u0142\u00f3wczycach, ale w Rowach, Gardnie, Smo\u0142dzinie i Stowi\u0119cinie \u017cy\u0142o jeszcze po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych wy\u0142\u0105cznie po kaszubsku. Czterdzie\u015bci, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej duchownych znaj\u0105cych polski wymagano jeszcze we Wrze\u015bciu, Damnie, Sk\u00f3rowie, \u0141upawie, Mikorowie, No\u017cynie, Dobieszewie i Budowie. W 1846 roku tutejszy pastor sprowadzi\u0142 sobie do prac polowych \u2014 jak zanotowano \u2014 \u201eKaszub\u00f3w z Gardny\u201d.\n\nPod koniec XIX wieku kaszubszczyzna by\u0142a tu ju\u017c niemal zapomniana. Franz Tetzner przytacza w punktach odpowied\u017a tutejszego pastora na zapytanie rejencji koszali\u0144skiej z 1892 roku. \u017baden z nauczycieli nie zna\u0142 mowy kaszubskiej. Nie by\u0142o ani jednego ucznia kaszubskiego \u2014 u wszystkich dzieci j\u0119zykiem ojczystym by\u0142 niemiecki. Kaszubami byli ju\u017c prawie wy\u0142\u0105cznie starzy gospodarze na do\u017cywociu, a rodzice dzieci szkolnych nie mogli utrzyma\u0107 tej mowy, bo sami jej nie rozumieli. Pismo ko\u0144czy si\u0119 stwierdzeniem, \u017ce j\u0119zyk kaszubski w parafii Rowy jest w\u0142a\u015bciwie wymar\u0142y i bez styczno\u015bci z parafiami gardne\u0144sk\u0105 i smo\u0142dzi\u0144sk\u0105 pewnie w og\u00f3le by si\u0119 tu nie zachowa\u0142.\n\nZar\u00f3wno podanie o kamieniach z Gardny, jak i powszechne w okolicy przekonanie wskazywa\u0142y wed\u0142ug Tetznera na zale\u017cno\u015b\u0107 Row\u00f3w od Gardny: wie\u015b uchodzi\u0142a za od dawna niemieck\u0105, a Kaszubi mieli tu przyw\u0119drowa\u0107 w\u0142a\u015bnie stamt\u0105d.\n\nCmentarz z XVI wieku by\u0142 czynny mniej wi\u0119cej do lat 1947\u20131950. Za\u0142o\u017cono go z wykorzystaniem naturalnego ukszta\u0142towania terenu: cmentarne wzg\u00f3rze ma kszta\u0142t wyd\u0142u\u017conego owalu, sp\u0142aszczonego z jednego ko\u0144ca, i le\u017cy w otwartej przestrzeni p\u00f3l i \u0142\u0105k. Granice obwiedziono wa\u0142em z cios\u00f3w kamiennych i obsadzono d\u0119bami \u2014 ten d\u0119bowy starodrzew, zachowany niemal w ca\u0142o\u015bci, sprawia, \u017ce cmentarz wida\u0107 z daleka, ju\u017c z drogi dojazdowej. Wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego sta\u0142 przy nim najprawdopodobniej do pierwszej po\u0142owy XIX wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy, a o budowie nowego zdecydowano w drugiej po\u0142owie stulecia. Tetzner, pisz\u0105c w 1899 roku, notuje jednak, \u017ce \u201eSeine neue Kirche wurde vor 50 Jahren erbaut\u201d, co wskazuje na oko\u0142o 1849 rok i zgadza si\u0119 z datowaniem 1844\u20131849. Pastor Kypke w \u201eOstpommersche Heimat\u201d (1936) opisuje, \u017ce mogi\u0142y na wzg\u00f3rzu, zgodnie z jego kszta\u0142tem, u\u0142o\u017cone by\u0142y wed\u0142ug czterech stron \u015bwiata, a po stronie p\u00f3\u0142nocnej chowano dawniej obcych \u017ceglarzy.\n\nDawny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rowach sta\u0142 do po\u0142owy XIX wieku na wzg\u00f3rzu g\u00f3ruj\u0105cym nad jeziorem Gardno, na kt\u00f3rym le\u017ca\u0142 cmentarz gminy. W nowym ko\u015bciele zawieszono dwa modele statk\u00f3w, podarowane niedawno przed 1894 rokiem. Mosi\u0119\u017cna misa chrzcielna ma po\u015brodku przedstawienie grzechu pierworodnego; pisowni\u0119 jej trudnych do odczytania napis\u00f3w B\u00f6ttger wi\u0105za\u0142 z XVI wiekiem. Dwa proste kielichy, dzban i flasza nosz\u0105 dat\u0119 1734. Najcenniejszym naczyniem by\u0142 p\u00f3\u017anogotycki srebrny kielich z sze\u015bciolistn\u0105 stop\u0105 o a\u017curowym otoku, z przymocowan\u0105 renesansow\u0105 tarcz\u0105 herbow\u0105 bez rytu.\n\nNapis dedykacyjny pod stop\u0105 tego kielicha nosi dat\u0119 28 marca 1643 roku, ale wed\u0142ug B\u00f6ttgera sam kielich jest starszy. Dzwony zawieszono na osobnej, wolnostoj\u0105cej dzwonnicy; jeden, bez napisu, jest \u015bredniowieczny, drugi ma du\u017cy herb i d\u0142ugi napis.\n\nKronika parafii, prowadzona przez kolejnych pastor\u00f3w w latach 1832\u20131940, uzupe\u0142nia wykaz duchownych o lata mi\u0119dzywojenne: po misjonarzu Emilu M\u00fcllerze (1912\u20131918) urz\u0119dowali Ba\u0142t Theodor von Sicard (1919\u20131923), Erich Kramer (1923\u20131927) i Franz Kypke (1929\u20131940). Prasa ko\u015bcielna dopowiada daty zmian na tym urz\u0119dzie. W grudniu 1911 roku rada parafialna og\u0142osi\u0142a, \u017ce parafia w Rowach z fili\u0105 w Obje\u017adzie, w synodzie S\u0142upsk-Stare Miasto, zostanie natychmiast obsadzona w drodze wyboru przez gmin\u0119, z uposa\u017ceniem zasadniczym pierwszej klasy. Pastor M\u00fcller z Row\u00f3w zmar\u0142 22 stycznia 1918 roku, a w marcu tego roku og\u0142oszono, \u017ce parafi\u0119 trzeba obsadzi\u0107 od 1 wrze\u015bnia 1918 roku, z uposa\u017ceniem zasadniczym 2400 marek i mieszkaniem. Kronika zapisuje te\u017c, \u017ce do 1905 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mia\u0142 organ\u00f3w: instrument o o\u015bmiu g\u0142osach i 418 piszcza\u0142kach, za 1889 marek, zbudowa\u0142 V\u00f6lkner z Duninowa ko\u0142o S\u0142upska, a po\u015bwi\u0119cono go 19 listopada 1905 roku (budow\u0119 organ\u00f3w przez V\u00f6lknera z Duninowa w 1905 roku podaje te\u017c P. Scharnofske w \u201eOstpommersche Heimat\u201d z 1938 roku, dodaj\u0105c, \u017ce przedtem \u015bpiew prowadzi\u0142 nauczyciel); zbi\u00f3rk\u0119 na niego zacz\u0119to w 1897 roku, a gmina zebra\u0142a oko\u0142o 1400 marek. Wiosn\u0105 1906 roku obsadzono cmentarz przyko\u015bcielny \u017cywop\u0142otem z cierni i przeniesiono wej\u015bcie na front, od strony wsi. Od 1901 roku w\u0142adze ko\u015bcielne kilkakrotnie rozwa\u017ca\u0142y przeniesienie siedziby parafii z Row\u00f3w do Objazdy; w 1929 roku, na pro\u015bb\u0119 pastora Kypkego, spraw\u0119 od\u0142o\u017cono ad acta.\n\nObsad\u0119 parafii z ostatnich lat odnotowa\u0142 urz\u0119dowy organ konsystorza: wikariusz Schimmelpfennig, dot\u0105d w Hammerm\u00fchle-Wussow w okr\u0119gu s\u0142awie\u0144skim, zosta\u0142 z dniem 1 listopada 1940 roku pastorem po\u0142\u0105czonej parafii Rowe-Wobesde.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce od 1945 roku \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy katolikom jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a, a obok niej stoi drewniana dzwonnica, w kt\u00f3rej dzwony zawieszono 1 pa\u017adziernika 1922 roku.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Rowe mit Wobesde), zapisy chrzt\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1694 roku, \u015blub\u00f3w \u2014 w 1702, a zgon\u00f3w \u2014 w 1703; w ca\u0142o\u015bci brakowa\u0142o w nich zapis\u00f3w chrzt\u00f3w z lat 1699\u20131702.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Dat\u0119 rozbi\u00f3rki poprzedniego ko\u015bcio\u0142a strona dziedzictwo.ewangelicy.pl podaje jako 1850 rok (uwa\u017ca go za \u015bwi\u0105tyni\u0119 zbudowan\u0105 w XIV wieku), Wild \u2014 jako 1844 rok, a Karl-Heinz Pagel pisze, \u017ce szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1750 roku sta\u0142 do po\u0142owy XIX wieku. Pastor Kypke w kronice najstarszych pastor\u00f3w Row\u00f3w, og\u0142oszonej w \u201eOstpommersche Heimat\u201d (1936), podaje, \u017ce wed\u0142ug sprawozdania z 16 wrze\u015bnia 1843 roku stary ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkni\u0119to na polecenie rejencji, bo zagra\u017ca\u0142 \u017cyciu wiernych, i przytacza wpis pastora Horna w kronice miejscowej pod 1844 rokiem: 14 maja po po\u0142udniu rozleg\u0142 si\u0119 trzask, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142, nieu\u017cywany od pa\u017adziernika poprzedniego roku, zawali\u0142 si\u0119 albo go rozbierano. Wild podaje obok datowania budowy 1844\u20131849 konsekracj\u0119 w niedziel\u0119 16 lutego 1845 roku, potwierdzon\u0105 obchodami jej siedemdziesi\u0105tej pi\u0105tej rocznicy w lutym 1920 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 507\u2013509, 584; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 21, 22; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1940; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 108\u2013109; opracowanie dziej\u00f3w parafii w Rowach w serwisie dziedzictwo.ewangelicy.pl; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 235; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie: Rowy i Objazda\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 5 (270)/2025, s. 10\u201311; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 938\u2013939; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Rowe, s. 826; \u201eKirchenchronik der Parochie Rowe 1832 bis 1940\u201d, transkrypcja I. Trenkle-Lippl, stolp.de, s. 1, 57\u201359, 68, 79; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938\u2013939, 998; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 21 grudnia 1911 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 marca 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 410; A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; Kypke, \u201eChronik der \u00e4ltesten Pastoren von Rowe\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1936, nr 5\u20136; P. Scharnofske, \u201eDie Gemeinde Rowe\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 6.*","built_year":1844,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzym.-kat. pw. \u015bw. Piotra i Paw\u0142a w Rowach (dziedzictwo.ewangelicy.pl)","url":"https://dziedzictwo.ewangelicy.pl/kosciol-rzym-kat-pw-sw-piotra-i-pawla-w-rowach/"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1940, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 938\u2013939","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 21, 22","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 21, 22","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 507","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938\u2013939, 998","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 21 grudnia 1911 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WQVEHFKLG2LRR57GS2RMR2C2CYXE7UQB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 marca 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NP6HYHABFIRHMHQGYGEDLLIHXM3AULJX"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 410","url":"https://doi.org/10.31743/abmk.2019.112.20"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"Kypke, \u201eChronik der \u00e4ltesten Pastoren von Rowe\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1936, nr 5\u20136","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"P. Scharnofske, \u201eDie Gemeinde Rowe\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 6","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0094","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/kos-0094_sam_5052.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.66483,"lng":17.05188,"name_de":"Rowe","name_pl":"Rowy \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (parafia s\u0142owi\u0144ska)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku, le\u017c\u0105cy oko\u0142o 1 km na zach\u00f3d od wsi, w lesie przy drodze Cygany\u2013Rozajny; jest nieczytelny w terenie, mocno zalesiony, zaniedbany i zachowany szcz\u0105tkowo. W arkuszu gminy Gardeja w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarza w Rozajnach nie wymieniono; s\u0105 tam cmentarze w s\u0105siednim Ot\u0142owcu i Otoczynie.\n\nRozajny Wielkie, po niemiecku Gro\u00df Rosainen, w zapisie z 1504 roku Rosenhayn, to dawne dobra rycerskie w Pomezanii. Tego samego roku biskup pomeza\u0144ski Job Dobeneck nada\u0142 dobra Zebrdowo i Rozajny \u2014 le\u017c\u0105ce pustk\u0105 od czasu bitwy pod Grunwaldem \u2014 swojemu bratu Jerzemu jako lenno dziedziczne, z obowi\u0105zkiem s\u0142u\u017cby konnej w zbroi. W Prabutach wystawiono dokument nadania. W 1552 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Albrecht odda\u0142 te same puste dobra w zastaw.\n\nSpis z 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 146 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego stu ewangelik\u00f3w i 46 katolik\u00f3w, a tutejsza szko\u0142a ewangelicka liczy\u0142a w 1887 roku 57 dzieci. Rozajny figuruj\u0105 w spisie w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich; s\u0105siednie Rozajny Ma\u0142e, po niemiecku Klein Rosainen, mia\u0142y wtedy 79 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 73 ewangelik\u00f3w i sze\u015bcioro katolik\u00f3w, i nale\u017ca\u0142y do tej samej parafii.\n\nSiedzib\u0105 tej parafii by\u0142o Czarne Dolne, po niemiecku Nieder Zehren: Agathon Harnoch w 1890 roku wymienia Gro\u00df Rosainen wraz z Lenzrube w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii Niederzehren. Parafia liczy\u0142a wtedy 1508 dusz i sze\u015b\u0107 miejsc szkolnych, z kt\u00f3rych trzy le\u017ca\u0142y w powiecie grudzi\u0105dzkim. Jej kamienny ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi\u0142 z czas\u00f3w krzy\u017cackich i sta\u0142 pod patronatem kr\u00f3lewskim; mia\u0142 wie\u017c\u0119 z drewnian\u0105 nadbudow\u0105 i dwa dzwony, a o\u0142tarz i ambon\u0119 odnowiono w 1735 roku. W latach 1808\u20131847 parafia by\u0142a po\u0142\u0105czona z Gardej\u0105; duchownych ewangelickich wymienia si\u0119 w niej od 1598 roku. W parafii ksi\u0119gi metrykalne zachowa\u0142y si\u0119 od 1801 roku, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku. Katolicy z Rozajn podlegali parafii Gro\u00df Sch\u00f6nwalde, gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki tego okr\u0119gu.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Rosainen* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 12 dom\u00f3w mieszkalnych i 176 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 154 ewangelik\u00f3w i 22 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Czarne Dolne (Niederzehren) i podaje tu 142 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, s. 80, poz. 141 i 151; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Bia\u0142e Karty konserwatorskie \u2014 ewidencja cmentarzy Pomorza; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 110\u2013111; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Gardeja \u2014 Wirtualne Muzeum / cmentarze [kopia archiwalna 2009-01-30]","url":"https://web.archive.org/web/20090130095837/http://zs.gardeja.ckj.edu.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 Rady Gminy Gardeja z dnia 28 pa\u017adziernika 2020 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2020, poz. 4865, s. 74","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2020&book=0&position=4865"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0412","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.65967,"lng":19.03502,"name_de":"Gro\u00df Rosainen","name_pl":"Rozajny \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"R\u00f3\u017cewo, po niemiecku Rosenort, le\u017cy na \u017bu\u0142awach na wsch\u00f3d od Nowego Dworu Gda\u0144skiego. Tutejszy cmentarz mennonicki, o kszta\u0142cie zbli\u017conym do kwadratu, rozci\u0105ga si\u0119 po wschodniej stronie drogi, na niewielkim wyniesieniu; obsadzenie obwiednie przetrwa\u0142o we fragmentach. Zachowa\u0142o si\u0119 kilkana\u015bcie steli nagrobnych z XVIII i XIX wieku, mi\u0119dzy innymi stela Corneliusa Warkentina z tablic\u0105 wystawion\u0105 w stulecie emigracji. Cmentarz wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1244 decyzj\u0105 Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w w Elbl\u0105gu z 14 sierpnia 1988 roku. Od dawnego domu modlitwy w R\u00f3\u017cewie dzieli go oko\u0142o 610 metr\u00f3w; s\u0105 to dwa odr\u0119bne obiekty.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku zalicza\u0142 Rosenort do powiatu elbl\u0105skiego i notowa\u0142 we wsi dom modlitwy mennonit\u00f3w. Mieszka\u0142o tu wtedy 80 os\u00f3b: 25 luteran\u00f3w, 3 katolik\u00f3w i 52 mennonit\u00f3w; luteranie nale\u017celi do parafii w F\u00fcrstenau (Kmiecinie), katolicy \u2014 do parafii w Elbl\u0105gu. S\u0142ownik geograficzny opisuje wie\u015b w pierwszym z dw\u00f3ch hase\u0142 tej nazwy jako wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 w powiecie elbl\u0105skim, z poczt\u0105 i parafi\u0105 katolick\u0105 w Nowym Dworze, o obszarze 241 hektar\u00f3w, z 9 posiad\u0142o\u015bciami gburskimi i 2 zagrodami; w 1887 roku do szko\u0142y ewangelickiej chodzi\u0142o 25 dzieci. W 1869 roku w 12 domach mieszka\u0142o 98 os\u00f3b, w tym 4 katolik\u00f3w i 42 ewangelik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 12 dom\u00f3w, 14 gospodarstw i 79 mieszka\u0144c\u00f3w: 42 ewangelik\u00f3w, 1 katolika i 36 innych chrze\u015bcijan; ewangelik\u00f3w przypisa\u0142 do parafii w F\u00fcrstenau, a katolik\u00f3w do parafii w Tiegenhofie, czyli Nowym Dworze Gda\u0144skim.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kmiecin (F\u00fcrstenau) i podaje tu 165 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142o Rosenort 1; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Elbing, s. 6, poz. 73; wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych wpisanych do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 18, powiat elbl\u0105ski, nr 155; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 28.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"prawomiejscowe.pl","url":"https://prawomiejscowe.pl/api/file/GetZipxAttachment/420/2266976/false/preview"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/#map=18/54.1923/19.17692"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 18, nr 155","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 28","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0987","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1923,"lng":19.17692,"name_de":"Rosenort","name_pl":"R\u00f3\u017cewo \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rosenort, dzi\u015b R\u00f3\u017cewo w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, by\u0142 siedzib\u0105 gminy mennonickiej w delcie Wis\u0142y \u2014 wsp\u00f3lnoty skrzyd\u0142a flamandzkiego, roz\u0142o\u017conej na wsch\u00f3d i po\u0142udnie od Nowego Dworu Gda\u0144skiego. Osadnicy z Niderland\u00f3w przybywali tu od 1562 roku, w\u0142asnych starszych wybierali od 1639 roku, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiali po niderlandzku jeszcze w po\u0142owie XVIII wieku. Po domu modlitwy nie ma dzi\u015b \u015bladu; R\u00f3\u017cewo jest przysi\u00f3\u0142kiem w so\u0142ectwie Kmiecin.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku zalicza\u0142 Rosenort do powiatu elbl\u0105skiego i notowa\u0142 we wsi dom modlitwy mennonit\u00f3w. Luteranie nale\u017celi wtedy do parafii w F\u00fcrstenau (Kmiecinie), a katolicy \u2014 do parafii w Elbl\u0105gu.\n\nZgod\u0119 na budow\u0119 domu modlitwy gmina otrzyma\u0142a w 1754 roku i w tym samym roku za\u0142o\u017cy\u0142a przy nim cmentarz. Pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo z Wieczerz\u0105 Pa\u0144sk\u0105 odprawiono 2 marca 1755 roku, gdy wsp\u00f3lnota liczy\u0142a 1566 cz\u0142onk\u00f3w. W 1787 roku by\u0142o ich 1836, po czym wiele rodzin wyjecha\u0142o w 1788 roku do Rosji. Dom modlitwy sp\u0142on\u0105\u0142 19 stycznia 1812 roku; odbudowany, zosta\u0142 otwarty 20 listopada 1814 roku i mie\u015bci\u0142 600 os\u00f3b. P\u00f3\u017aniej wsp\u00f3lnota by\u0142a ju\u017c znacznie mniejsza: 622 cz\u0142onk\u00f3w w 1852 roku, oko\u0142o 800 dusz w 1941 roku, a w 1942 roku 514 cz\u0142onk\u00f3w i 291 dzieci, rozproszonych w 32 wsiach. Kres gminie po\u0142o\u017cy\u0142a ewakuacja 24 stycznia 1945 roku.\n\nSama wie\u015b by\u0142a przy tym male\u0144ka, a dom modlitwy s\u0142u\u017cy\u0142 wsp\u00f3lnocie z 32 wsi, nie tej jednej. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego opisuje j\u0105 w tomie dziewi\u0105tym w pierwszym z dw\u00f3ch hase\u0142 tej nazwy jako wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 w \u00f3wczesnym powiecie elbl\u0105skim, z poczt\u0105 i parafi\u0105 katolick\u0105 w Nowym Dworze, oddalon\u0105 o 2,25 mili od Elbl\u0105ga. Obejmowa\u0142a 9 posiad\u0142o\u015bci gburskich i 2 zagrody na 241 hektarach, w tym 52 hektarach \u0142\u0105k i 143 hektarach roli; w 1887 roku do szko\u0142y ewangelickiej chodzi\u0142o 25 dzieci. W 1820 roku urz\u0119dowy spis notowa\u0142 tu 13 domostw i 80 mieszka\u0144c\u00f3w: 25 luteran\u00f3w, 3 katolik\u00f3w i 52 mennonit\u00f3w. W 1869 roku w 12 domach mieszka\u0142o 98 os\u00f3b, w tym 4 katolik\u00f3w i 42 ewangelik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 12 dom\u00f3w, 14 gospodarstw i 79 mieszka\u0144c\u00f3w: 42 ewangelik\u00f3w, 1 katolika i 36 innych chrze\u015bcijan.\n\nSpis z 1885 roku przypisuje ewangelik\u00f3w z R\u00f3\u017cewa do parafii w F\u00fcrstenau, a katolik\u00f3w do parafii w Tiegenhofie, czyli Nowym Dworze Gda\u0144skim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; pomorskie.travel \u2014 R\u00f3\u017cewo; holland.org.pl, has\u0142o \u201eR\u00f3\u017cewo\u201d; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142o Rosenort 1; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Elbing, s. 6, poz. 73; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 18, powiat elbl\u0105ski, nr 155.*","built_year":1755,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"pomorskie.travel \u2014 R\u00f3\u017cewo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"pomorskie.travel / holland.org.pl \u2014 R\u00f3\u017cewo"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"holland.org.pl, has\u0142o \u201eR\u00f3\u017cewo\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"pomorskie.travel / holland.org.pl \u2014 R\u00f3\u017cewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0378","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.197821,"lng":19.17841,"name_de":"Rosenort","name_pl":"R\u00f3\u017cewo \u2014 mennonicki dom modlitwy (Rosenort, nieistniej\u0105cy)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Rozgart, do 1945 roku Preu\u00dfisch Rosengart, le\u017cy w powiecie elbl\u0105skim, w gminie Gronowo Elbl\u0105skie, nad rzek\u0105 Tuj\u0105 (po niemiecku Thiene); przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 nale\u017ca\u0142 do powiatu malborskiego. Prawo che\u0142mi\u0144skie nadali wsi Krzy\u017cacy w 1355 roku \u2014 akt lokacyjny wystawi\u0142 komtur dzierzgo\u0144ski Konrad von Braunschweig. W 1641 roku sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, nale\u017c\u0105cy do archiprezbiteratu kiszporskiego, czyli dzierzgo\u0144skiego. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego, kt\u00f3ry opiera si\u0119 na pracach J\u00f3zefczyka, w czasie potopu szwedzkiego ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rozgarcie rozebrano, a jego naczynia liturgiczne zastawiono u kupc\u00f3w elbl\u0105skich.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 Rozgart jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim, lokowan\u0105 przywilejem z 1355 roku, z 26 wolnymi gospodarstwami che\u0142mi\u0144skimi i siedmioma zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 44 budynki mieszkalne i 390 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 203 ewangelik\u00f3w, 84 katolik\u00f3w i 96 mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Stalewie; katolicy \u2014 do parafii w Tyrgardzie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c parowy m\u0142yn odwadniaj\u0105cy.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w 55 domach mieszkalnych i 76 gospodarstwach domowych 367 os\u00f3b: 188 ewangelik\u00f3w, 76 katolik\u00f3w i 103 innych chrze\u015bcijan. Wie\u015b mia\u0142a wtedy 648 hektar\u00f3w, z czego 329 hektar\u00f3w roli i 277 hektar\u00f3w \u0142\u0105k. Szko\u0142a ewangelicka liczy\u0142a w 1887 roku 69 dzieci. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Stalewie.\n\nPow\u00f3d\u017a z 1888 roku zniszczy\u0142a dom modlitwy mennonit\u00f3w w Markusach (Markushof). Po powodzi zgod\u0119 na budow\u0119 nowego wydano pod warunkiem scalenia gmin Thiensdorf i Markushof, a po\u0142\u0105czona gmina przyj\u0119\u0142a nazw\u0119 Thiensdorf-Markushof. Zb\u00f3r wzniesiono w Rozgarcie w 1890 roku: murowany, neogotycki, na planie prostok\u0105ta, salowy, z ostro\u0142ukowymi oknami. Obok stan\u0119\u0142a murowana, wolno stoj\u0105ca dzwonnica z tego samego czasu, wzmocniona przyporami, z trzema dzwonami. Katalog reklamowy elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej Augusta Terletzkiego z 1908 roku, og\u0142oszony przez Wiktora Z. \u0141yjaka, wymienia dla ko\u015bcio\u0142a mennonit\u00f3w w Preu\u00dfisch Rosengart organy z 1890 roku o jedenastu g\u0142osach.\n\nPo zachodniej stronie ko\u015bcio\u0142a le\u017cy cmentarz ewangelicko-mennonicki, u\u017cytkowany od 1890 do 1945 roku. W obr\u0119bie cmentarza zachowa\u0142y si\u0119 pojedyncze stele i tumby. Bram\u0119 cmentarn\u0105 odbudowano, a tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105 ods\u0142oni\u0119to w 2008 roku. Marta Koperska-Ko\u015bmicka wymienia Rozgart w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, kt\u00f3rych mieszka\u0144cy, zach\u0119ceni pracami porz\u0105dkowymi stowarzyszenia Mennoniten Arbeitskreis Polen na cmentarzach w Stawcu i Or\u0142owskim Polu, podj\u0119li starania o uporz\u0105dkowanie niszczej\u0105cych cmentarzy. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wzmianki o cmentarzu w Rozgarcie sprzed budowy zboru w 1890 roku. Harnoch wymienia Rozgart jako miejscowo\u015b\u0107 szkoln\u0105 parafii ewangelickiej w Stalewie i nie odnotowuje tu cmentarza. W dost\u0119pnej rozdzielczo\u015bci arkusza Messtischblattu 1981 Posilge z 1906 roku, oko\u0142o czterech metr\u00f3w na piksel, sygnatury cmentarnej nie da si\u0119 rozpozna\u0107. Spis z 1 grudnia 1885 roku, sprzed budowy zboru, naliczy\u0142 w Rozgarcie 103 innych chrze\u015bcijan przy 367 mieszka\u0144cach.\n\nOstatni pruski spis, z 1 grudnia 1910 roku, zasta\u0142 we wsi 343 mieszka\u0144c\u00f3w: 232 ewangelik\u00f3w, 61 katolik\u00f3w i 50 innych chrze\u015bcijan. W spisie z 1910 roku wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w podano jako niemieckoj\u0119zycznych. Po 1945 roku zb\u00f3r do 1957 roku s\u0142u\u017cy\u0142 jako magazyn, potem wr\u00f3ci\u0142 do funkcji sakralnej: jest dzi\u015b katolickim ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a, nale\u017c\u0105cym do parafii w Zwierznie. Robert Ziemia\u0144ski pisze, \u017ce opuszczony ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rozgarcie przej\u0119to i wyremontowano w 1957 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Stalewo (Stalle) i podaje tu 225 ewangelik\u00f3w.\n\nW lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, kt\u00f3ra bada\u0142a wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich, zaliczy\u0142a tutejszy cmentarz do niszczej\u0105cych, a zarazem takich, kt\u00f3re s\u0105 dla mieszka\u0144c\u00f3w miejscem pami\u0119ci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat malborski, s. 14\u201315, poz. 99 (\u201ePreu\u00dfisch Rosengarth\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat malborski, s. 34\u201335, poz. 86; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142o \u201eRosengarth 2. R. Preussisch\u201d; has\u0142o \u201eThiensdorf and Preu\u00dfisch Rosengart Mennonite Church\u201d w Globalnej Anabaptystyczno-Mennonickiej Encyklopedii Internetowej; has\u0142o \u201eRozgart\u201d w Encyklopedii Warmii i Mazur; Rozgart (Preu\u00dfisch Rosengart) \u2014 zulawy.infopl.info; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 441; Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii, us\u0142uga wyszukiwania miejscowo\u015bci; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1981 Posilge, wydanie 1906; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 157, pozycja 115; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku); P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 16; W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 55; M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 61; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191.*","built_year":1890,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Thiensdorf and Preu\u00dfisch Rosengart Mennonite Church \u2014 GAMEO [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii, us\u0142uga wyszukiwania miejscowo\u015bci","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1981 Posilge, wydanie 1906","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 157, pozycja 115","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 16","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 55","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 61","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/87998.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0042","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0494895,"lng":19.3011992,"name_de":"Preu\u00dfisch Rosengart","name_pl":"Rozgart \u2014 zesp\u00f3\u0142 mennonicki: dom modlitwy, dzwonnica, cmentarz (Preu\u00dfisch Rosengart)","powiat":"elbl\u0105ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Roz\u0142azino le\u017cy w gminie \u0141\u0119czyce, w powiecie wejherowskim, na dawnej ziemi l\u0119borskiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Roz\u0142azinie by\u0142 w XVI wieku i na pocz\u0105tku XVII wieku, do 1641 roku, w r\u0119kach ewangelik\u00f3w; osobnego cmentarza ewangelickiego tu nie ma. W centrum wsi, po zachodniej stronie drogi do Dzi\u0119cielca, le\u017cy katolicki cmentarz parafialny, a na nim zgromadzono ewangelickie nagrobki w lapidarium. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 100 wykazu gminy \u0141\u0119czyce jako cmentarz parafialny katolicki i lapidarium ewangelickie. W powiatowym programie opieki nad zabytkami figuruje jako katolicki cmentarz przyko\u015bcielny.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego przytacza przywilej komtura gda\u0144skiego Swedera von Pfelland z 1356 roku, nakazuj\u0105cy zbudowa\u0107 we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201ena chwa\u0142\u0119 Bosk\u0105 i dla pociechy dusz\u201d i przeznaczaj\u0105cy dla proboszcza cztery wolne w\u0142\u00f3ki oraz korzec \u017cyta i owsa z ka\u017cdej w\u0142\u00f3ki. Franz Schultz zalicza parafi\u0119 w Roz\u0142azinie do parafii na lewym brzegu \u0141eby, kt\u00f3re przed Reformacj\u0105 nale\u017ca\u0142y do diecezji kamie\u0144skiej. Andrzej Tomczak, odtwarzaj\u0105c sie\u0107 parafialn\u0105 drugiej po\u0142owy XVI wieku, umieszcza parafi\u0119 w Roz\u0142azinie w dekanacie l\u0119borskim diecezji w\u0142oc\u0142awskiej. Wed\u0142ug Tomczaka ca\u0142y dekanat l\u0119borski by\u0142 oko\u0142o 1583 roku ogarni\u0119ty Reformacj\u0105 i wizytator biskupa Rozra\u017cewskiego nie przekroczy\u0142 wtedy jego granic. W sk\u0142ad parafii wchodzi\u0142o kilkana\u015bcie osad, mi\u0119dzy innymi Bo\u017cepole Ma\u0142e i Wielkie, Paraszyno, God\u0119towo, W\u0119gornia, Lubowidz i Dzi\u0119cielec z ko\u015bcio\u0142em filialnym.\n\nW 1571 roku parafi\u0119 wizytowa\u0142 generalny superintendent Stummelius i zgani\u0142 utrzymuj\u0105ce si\u0119 w niej zabobony. W 1637 roku nale\u017ca\u0142o do parafii czterna\u015bcie wsi. Po przy\u0142\u0105czeniu ziemi l\u0119borskiej do Rzeczypospolitej i rozpocz\u0119tej wtedy akcji rekatolizacyjnej, w 1641 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 wr\u00f3ci\u0142 do katolik\u00f3w, a pastor Jakub Grulike przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Dzi\u0119cielca i tam prowadzi\u0142 dalej swoj\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119, bez przerwy w s\u0142u\u017cbie. Ewangelicy z Roz\u0142azina i okolicznych maj\u0105tk\u00f3w odt\u0105d chodzili tam do ko\u015bcio\u0142a. W 1719 roku parafie w Roz\u0142azinie i Dzi\u0119cielcu policzono razem: sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dwa chrzty, siedem os\u00f3b za\u015blubionych i pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu zmar\u0142ych.\n\nRoz\u0142azinem opiekowali si\u0119 cystersi oliwscy; wizytacja z 1683 roku zasta\u0142a \u015bwi\u0105tyni\u0119 w ruinie. Wizytacja z 14 grudnia 1686 roku zapisa\u0142a, \u017ce drewniany katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Wojciecha \u201eca\u0142y si\u0119 zawali\u0142, zosta\u0142y tylko rumowiska\u201d. \u015aciany wprawdzie sta\u0142y, ale tak zniszczone, \u017ce nie da\u0142o si\u0119 ich naprawi\u0107; sprz\u0119tu nie by\u0142o \u017cadnego, ocala\u0142a jedynie dzwonnica z trzema du\u017cymi dzwonami. Prepozyt l\u0119borski przysy\u0142a\u0142 czasem wikarego, \u201eby kaza\u0142 pod dzwonnic\u0105\u201d. Katolik\u00f3w w ca\u0142ej parafii naliczono oko\u0142o pi\u0119tnastu.\n\nW 1784 roku Roz\u0142azino le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na wsch\u00f3d od L\u0119borka, w okolicy g\u00f3rzystej. Obok folwarku mieszka\u0142o tu o\u015bmiu gospodarzy, wolny karczmarz, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w i dw\u00f3ch cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w w domach kr\u00f3lewskich \u2014 razem 22 dymy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 katolicki, \u201ean welcher ein Vicarius des Probstes zu Lauenburg stehet\u201d \u2014 obs\u0142ugiwa\u0142 go wikariusz proboszcza l\u0119borskiego, by\u0142 te\u017c zakrystian; mieszka\u0144cy nale\u017celi do ewangelickiej parafii w Dzi\u0119cielcu (Dzincelitz). Zagrodnik odrabia\u0142 na folwarku pa\u0144szczyzn\u0119 pi\u0119\u0107 dni w tygodniu przez ca\u0142y rok.\n\nDzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1840\u20131841, a samodzieln\u0105 parafi\u0119 erygowano 28 listopada 1864 roku. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IX, 1888) gmina Roz\u0142azino liczy\u0142a w 1885 roku 567 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 413 ewangelik\u00f3w i 154 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1890 roku wie\u015b wraz z Borem i Roz\u0142askim M\u0142ynem liczy\u0142a 520 mieszka\u0144c\u00f3w; ewangelikami by\u0142o 388 Niemc\u00f3w, a w\u015br\u00f3d katolik\u00f3w Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, naliczy\u0142 126 Kaszub\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eRoz\u0142azin\u201d; Franz Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 161, 423; Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, cz\u0119\u015b\u0107 II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, has\u0142o Zinzelitz, s. 241\u2013242; Marek Drzewiecki, Cmentarze Ziemi L\u0119borskiej; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy \u0141\u0119czyce; Program opieki nad zabytkami Powiatu Wejherowskiego na lata 2016\u20132019; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 59\u201360; \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 856; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, s. 39; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 203.*","built_year":1840,"currently_active":null,"denom_label":"rzymskokatolickie","denomination":"rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy \u0141\u0119czyce","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eRoz\u0142azin\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1126","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.525645,"lng":17.912529,"name_de":"","name_pl":"Roz\u0142azino \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 u\u017cywany przej\u015bciowo przez ewangelik\u00f3w (bez cmentarza)","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Rozp\u0119dzinach le\u017cy na rozstaju drogi z Kwidzyna do Sadlinek i drogi w stron\u0119 rzeki Liwy, przy kaplicy cmentarnej, na dzia\u0142kach 167/3 i 167/4. Karta z maja 1987 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201eCa\u0142o\u015b\u0107 mocno zaro\u015bni\u0119ta samorostami i zdewastowana\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy na po\u0142udnie od wsi, w sosnowym lasku na wsch\u00f3d od tor\u00f3w kolejowych, i nie mia\u0142 ani muru ogrodzeniowego, ani bramy. Wed\u0142ug karty najstarszy zachowany nagrobek pochodzi\u0142 z 1879 roku. W karcie naliczono osiemdziesi\u0105t nagrobk\u00f3w wolnostoj\u0105cych i sto osiemdziesi\u0105t mogi\u0142. W karcie z 1987 roku drzewostan \u2014 lipy, d\u0119by, sosny, \u015bwierki i jesiony \u2014 oceniono jako zachowany w dobrym stanie. Karta z 1987 roku podaje powierzchni\u0119 1,04 hektara; kaplicy cmentarnej, o kt\u00f3rej pisz\u0105 nowsze \u017ar\u00f3d\u0142a, nie wymienia.\n\nRozp\u0119dziny, po niemiecku Rospitz, le\u017c\u0105 w gminie Kwidzyn. W latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* (tom z 1888 roku) opisywa\u0142 Rozp\u0119dziny, po niemiecku *Rospitz*, jako wie\u015b w Pomezanii, kt\u00f3rej najbli\u017csza stacja pocztowa znajdowa\u0142a si\u0119 w Kwidzynie. S\u0142ownik geograficzny chwali malownicze po\u0142o\u017cenie wsi i notuje 706 hektar\u00f3w gruntu, z czego 439 roli i 112 \u0142\u0105k, oraz trzyklasow\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 na miejscu. W 1868 roku naliczono we wsi 107 budynk\u00f3w i 74 domy. W 1885 roku by\u0142o tu 90 dom\u00f3w i 132 dymy, czyli gospodarstwa domowe. Trzyklasowa szko\u0142a ewangelicka liczy\u0142a w 1887 roku 179 dzieci.\n\nW 1868 roku wie\u015b liczy\u0142a 678 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 606 ewangelik\u00f3w i siedemdziesi\u0119ciu dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W 1885 roku \u2014 606 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 503 ewangelik\u00f3w i 103 katolik\u00f3w; te same liczby podaje pruski spis powszechny, w wykazie powiatu kwidzy\u0144skiego na stronie 78 pod pozycj\u0105 94. S\u0142ownik geograficzny podaje liczb\u0119 606 dwukrotnie: raz dla ewangelik\u00f3w roku 1868, raz dla wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w roku 1885. Spis gmin z 1 grudnia 1910 roku zapisa\u0142 570 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego po niemiecku m\u00f3wi\u0142y 543 osoby, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 459 ewangelik\u00f3w i osiemdziesi\u0119ciu czterech katolik\u00f3w. W tym spisie polski jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o dwadzie\u015bcioro jeden mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nErich Wernicke podaje, \u017ce do ko\u015bcio\u0142a w Kwidzynie mieszka\u0144cy chodzili \u015bcie\u017ck\u0105 ko\u015bcieln\u0105 wzd\u0142u\u017c zachodniego brzegu Liwy. Ka\u017cde gospodarstwo oddawa\u0142o duchownemu p\u00f3\u0142 korca \u017cyta, p\u00f3\u0142 g\u0142owy wieprzowej, kie\u0142bas\u0119, misk\u0119 grochu i drewno, a kantorowi p\u00f3\u0142 g\u0142owy wieprzowej i misk\u0119 grochu.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Kwidzynie, a Agathon Harnoch wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tej parafii; parafia katolicka r\u00f3wnie\u017c by\u0142a w Kwidzynie. W parafii kwidzy\u0144skiej wykaz duchownych Rhesy z 1834 roku otwiera przy katedrze Simon Klein, okre\u015blony jako \u201eucze\u0144 Lutra\u201d, a od 1560 roku katedra mia\u0142a te\u017c osobnego diakona dla wiernych m\u00f3wi\u0105cych po polsku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Kwidzynopedia umieszcza za\u0142o\u017cenie cmentarza pod koniec XVIII wieku, a wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 podaje, \u017ce cmentarz powsta\u0142 pod koniec XVIII wieku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 460 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat kwidzy\u0144ski, s. 78, poz. 94; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 443 (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Kwidzynopedia; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); karta cmentarza w Rozp\u0119dzinach, oprac. D. Rekowska, 1987 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eRozp\u0119dziny\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 110\u2013111; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 167.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Rozp\u0119dziny \u2014 Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2024-05-26]","url":"https://web.archive.org/web/20240526174347/http://kwidzynopedia.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom IX, has\u0142o Rozp\u0119dziny","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 167","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0418","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.70806,"lng":18.90259,"name_de":"Rospitz","name_pl":"Rozp\u0119dziny \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wojew\u00f3dzka ewidencja notuje w wykazie gminy Przywidz pod pozycj\u0105 sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 pierwsz\u0105 cmentarz ewangelicki w Roztoce. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki przy ulicy W\u0105skiej. Kaplicy ani domu modlitwy w Roztoce nie by\u0142o. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka i ewangelicka ust\u0105pi\u0142a, a cmentarz zamkni\u0119to i porzucono. Dzi\u015b jest nieczynny; zachowa\u0142y si\u0119 relikty.\n\nRoztoka \u2014 po niemiecku Tiefenthal, a w protoko\u0142ach katastralnych z 1772 roku Depenthal \u2014 le\u017cy na pograniczu kaszubskim, w pasie le\u015bnych hut ci\u0105gn\u0105cym si\u0119 mi\u0119dzy Skarszewami a Przywidzem. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus). W wykazie gmin z 1885 roku Tiefenthal figuruje w powiecie kartuskim na stronie pi\u0119\u0107dziesi\u0105tej drugiej pod pozycj\u0105 sto dwudziest\u0105 si\u00f3dm\u0105, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku \u2014 pod pozycj\u0105 sto siedemnast\u0105 tego samego powiatu. Przy utworzeniu Wolnego Miasta Gda\u0144ska w 1920 roku wie\u015b, jedn\u0105 z dwunastu tak zwanych wsi hutniczych, przy\u0142\u0105czono do powiatu Danziger H\u00f6he.\n\nNajstarszy czytelny \u015blad wsi pochodzi z pruskich protoko\u0142\u00f3w katastralnych starostwa skarszewskiego z 1772 roku, kt\u00f3re og\u0142osi\u0142 H. Schuch. Po zubo\u017ceniu wdowy M\u00fcller Depenthal dzier\u017cawi\u0142 wtedy ewangelik Johann Pochert, kt\u00f3ry \u201eutrzymywa\u0142 si\u0119 szczeg\u00f3lnie z handlu byd\u0142em\u201d; p\u0142aci\u0142 63 talary i 3 grosze, podczas gdy wdowa p\u0142aci\u0142a 31 talar\u00f3w i 60 groszy. W 1772 roku trzecia cz\u0119\u015b\u0107 ziemi le\u017ca\u0142a od\u0142ogiem.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 31 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania lutera\u0144skiego, a jako ich parafi\u0119 podaje Szymbark (Sch\u00f6nberg). Wed\u0142ug Heidna dekretem z 1822 roku ewangelik\u00f3w z Roztoki przydzielono do parafii w Szymbarku, a w 1832 roku do parafii w Przywidzu. W Przywidzu parafi\u0119 erygowano w latach 1830\u20131832; tam te\u017c sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142. Oba spisy zapisuj\u0105 j\u0105 pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Przywidza \u2014 Mariensee.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Tiefenthal* jako kr\u00f3lewski folwark w dzier\u017cawie wieczystej z dwoma gospodarstwami ch\u0142opskimi i sze\u015bcioma zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 13 budynk\u00f3w mieszkalnych i 128 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 95 ewangelik\u00f3w, 21 katolik\u00f3w i 12 \u017byd\u00f3w. W tym podr\u0119czniku miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu szkolnego w Kamehlen.\n\nSpis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 104 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 98 ewangelik\u00f3w i sze\u015bciu katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 172, z czego 161 wyznania ewangelickiego, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty podali wszyscy. Katolicy podlegali parafii w Gor\u0119czynie: tak podaje ten sam wiersz wykazu z 1885 roku, a powtarza spis z 1910 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 133 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 45\u2013188; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 146, nr 349; John Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 8; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 627; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 135, pozycja 426; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Roztoka (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Roztoka_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 135, pozycja 426","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 627","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0255","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.218698,"lng":18.258355,"name_de":"Tiefenthal","name_pl":"Roztoka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rozwory, do 1945 roku Rosenfelde, le\u017ca\u0142y w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim. Powiat nale\u017ca\u0142 do prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzy\u0144skiej, po 1920 roku do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile, a od 1938 roku do prowincji Pomorze, w rejencji z siedzib\u0105 w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen). W 1910 roku \u017cy\u0142o w ca\u0142ym powiecie oko\u0142o 34,2 tysi\u0105ca ewangelik\u00f3w i oko\u0142o 32,2 tysi\u0105ca katolik\u00f3w.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W tym podr\u0119czniku zapisano 424 mieszka\u0144c\u00f3w w 45 domach mieszkalnych, w tym 345 ewangelik\u00f3w i 83 katolik\u00f3w. W samym druku suma wyzna\u0144 nie zgadza si\u0119 z podan\u0105 liczb\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w. W tej wsi wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 445 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 381 ewangelik\u00f3w i 64 katolik\u00f3w (strona 160, pozycja 69). Ten sam wykaz podaje przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105: ewangelicy nale\u017celi do parafii w L\u0119dyczku, po niemiecku Landeck, a katolicy do parafii w Heinrichswalde.\n\nW Rosenfelde sta\u0142 dawniej ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, dzi\u015b nieistniej\u0105cy. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w utraconych, pod has\u0142em \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Rosenfelde\u201d. Wed\u0142ug niego wie\u015b nazywano tak\u017ce Rosenwalde, a \u015bwi\u0105tynia by\u0142a pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety i pod patronatem rz\u0105dowym, wzniesiona w pruski mur i kryta deskami, z dzwonnic\u0105 o dw\u00f3ch dzwonach; wewn\u0105trz mia\u0142a drewnian\u0105 posadzk\u0119, dwa ch\u00f3ry dla \u015bpiewak\u00f3w i chrzcielnic\u0119. Wsi o nazwie Rosenfelde by\u0142o w tych stronach kilka, a uto\u017csamienie has\u0142a Fankidejskiego z t\u0105 wsi\u0105 opiera si\u0119 na samej nazwie. W wykazie gmin z 1885 roku ko\u015bcio\u0142a we wsi nie odnotowano. W 1908 roku istnia\u0142a tu, jak si\u0119 wydaje, kaplica z dzwonem: berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d doni\u00f3s\u0142 23 wrze\u015bnia 1908 roku, \u017ce w ludwisarni Colliera odlano nowe dzwony mi\u0119dzy innymi dla gminy ko\u015bcielnej Rosenfelde ko\u0142o Peterswalde w powiecie cz\u0142uchowskim, a stary dzwon kaplicy w Rosenfelde-Peterswalde, odlany w 1776 roku, przelano; po przelaniu wa\u017cy oko\u0142o dw\u00f3ch cetnar\u00f3w i ma ton F. Wyznania kaplicy, jej dok\u0142adnego po\u0142o\u017cenia ani czasu powstania gazeta nie podaje.\n\nW Rozworach zosta\u0142y pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej oraz cmentarz ewangelicki. Tablic\u0119 z pi\u0119tnastoma nazwiskami \u017co\u0142nierzy odnaleziono w 2012 roku. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201epoj. nagrobki i mogi\u0142y, drzewostan znacznie przerzedzony\u201d. Cmentarz, za\u0142o\u017cony w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku, le\u017ca\u0142 w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi przy drodze do wsi Cierznie; zachowa\u0142y si\u0119 wtedy fundamenty kamiennego muru ogrodzeniowego. W 1992 roku na cmentarzu by\u0142 jeden nagrobek wolno stoj\u0105cy i cztery mogi\u0142y z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku. Granice dawnego za\u0142o\u017cenia pozostawa\u0142y czytelne, a w\u015br\u00f3d drzew ros\u0142y brzozy, klony, lipy i modrzewie, w runie za\u015b bluszcz i barwinek.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Prusinowo (Pr\u00fctzenwalde) i podaje tu 391 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Schlochau, s. 160, poz. 69; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Debrzno \u2014 so\u0142ectwo Rozwory; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; karta cmentarza w Rozworach, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 142\u2013143; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 wrze\u015bnia 1908 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Debrzno \u2014 so\u0142ectwo Rozwory","url":"https://debrzno.pl/miasto/miasto-i-gmina/solectwa/rozwory/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 wrze\u015bnia 1908 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MUHRB2DJP3RTI4LMYUYS5HEUZ5FXXGKO"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0541","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.550241,"lng":17.091847,"name_de":"Rosenfelde","name_pl":"Rozwory \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w R\u00f3\u017cynach, po niemiecku Rosenberg, le\u017cy oko\u0142o trzystu metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca i jest osobno naniesiony na map\u0119 OpenStreetMap; cmentarz przyko\u015bcielny ewidencja konserwatorska notuje pod inn\u0105 pozycj\u0105. Cmentarz poewangelicki zamkni\u0119to po 1945 roku. Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Harnoch jej nie podaje, podobnie jak Muhl i ewidencja konserwatorska.\n\nWie\u015b R\u00f3\u017cyny nale\u017ca\u0142a do dawnego powiatu gda\u0144skiego g\u00f3rnego (Kreis Danziger H\u00f6he); w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a wcze\u015bniej le\u017ca\u0142a w prowincji Prusy Zachodnie. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku *Rosenberg* by\u0142a kr\u00f3lewsk\u0105 wsi\u0105 ch\u0142opsk\u0105 z 13 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 25 zagrodami cha\u0142upniczymi; liczy\u0142a 605 mieszka\u0144c\u00f3w i 48 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sobowidzu; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i szko\u0142\u0119 katolick\u0105.\n\nWizytacja archidiakonatu pomorskiego notuje w 1583 roku, \u017ce we wsi \u201ewszystko heretyckie od jakich\u015b trzech lat\u201d, a zapis z kodeksu pelpli\u0144skiego \u2014 \u017ce \u201epoddani wszyscy s\u0105 heretykami\u201d i \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca odebrano luteranom. W tym zapisie wymieniono nazwisko dzier\u017cawcy Szorca, starosty kiszewskiego, a zapisy s\u0105siaduj\u0105ce z nim dotycz\u0105 \u0141\u0119gowa (w wizytacji: \u0141\u0119gnowo) i K\u0142odawy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. John Muhl ten sam raport przypisuje Rosenbergowi i nazywa w\u0142a\u015bciciela \u2014 Johanna v. Schorza z rodziny protestanckiej.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 odzyskano dla katolik\u00f3w w 1596 roku. Dionizy Bossmann, wyp\u0119dzony wtedy duchowny ewangelicki, od 1587 roku pastor w Juszkowie, nadal \u2014 jak notuje Muhl \u2014 obs\u0142ugiwa\u0142 stamt\u0105d ewangelick\u0105 gmin\u0119 w R\u00f3\u017cynach. Wed\u0142ug Muhla gmina ta \u201ech\u0119tniej s\u0142ucha\u0142a jego ni\u017c plebana swojego ko\u015bcio\u0142a\u201d. W 1614 roku, 17 pa\u017adziernika, biskup w\u0142oc\u0142awski Wawrzyniec Gembicki formalnie w\u0142\u0105czy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 jako fili\u0119 do parafii w \u0141\u0119gowie. W 1648 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ponownie odzyskano dla katolicyzmu.\n\nW 1746 roku wzniesiono barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca; parafia istnia\u0142a tu od XIV wieku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 \u0141\u0119gowa. S\u0142ownik geograficzny wi\u0105\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 z cystersami oliwskimi. Muhl pisze, \u017ce przy umowie z 1638 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 wyst\u0119puje jako \u201epod patronatem kr\u00f3lewskim\u201d, a umow\u0119 potwierdzi\u0142 kr\u00f3l w 1649 roku.\n\nWizytacja z 25 marca 1687 roku naliczy\u0142a tu oko\u0142o siedemdziesi\u0119ciu katolik\u00f3w, a reszt\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w stanowili luteranie. W styczniu 1703 roku ka\u017cde z obu wyzna\u0144 liczy\u0142o mniej wi\u0119cej siedemdziesi\u0105t os\u00f3b. Luteranie musieli w niedziele i \u015bwi\u0119ta bywa\u0107 na nabo\u017ce\u0144stwach w tutejszym ko\u015bciele pod gro\u017ab\u0105 grzywny na jego rzecz, a w 1745 i 1765 roku wizytatorzy notowali, \u017ce do szko\u0142y przy ko\u015bciele posy\u0142a si\u0119 przymusowo tak\u017ce dzieci lutera\u0144skie. Wed\u0142ug wizytacji z 1746 roku w parafii by\u0142o 138 katolik\u00f3w przyst\u0119puj\u0105cych do spowiedzi i 57 luteran\u00f3w.\n\nSpis z 1869 roku wykaza\u0142 508 katolik\u00f3w, 52 ewangelik\u00f3w, 6 mennonit\u00f3w i 9 \u017byd\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 541 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 472 katolik\u00f3w, 65 ewangelik\u00f3w i 4 \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Sobowidzu. W Sobowidzu pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 2 marca 1789 roku. W ko\u0144cu szesnastego wieku opiek\u0119 duszpastersk\u0105 nad tutejszymi ewangelikami sprawowano z Juszkowa.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Podr\u0119cznik z 1869 roku podaje 605 mieszka\u0144c\u00f3w, a spis z tego roku wymienia 508 katolik\u00f3w, 52 ewangelik\u00f3w, 6 mennonit\u00f3w i 9 \u017byd\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny wi\u0105\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w R\u00f3\u017cynach z cystersami oliwskimi, a Muhl podaje patronat kr\u00f3lewski.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Pruszcz Gda\u0144ski (Praust) i podaje tu 74 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Danziger H\u00f6he, s. 24\u201325, poz. 36, odczyt ze skanu); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Rozemberk; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, has\u0142o Rosenberg; wizytacje biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, kodeks pelpli\u0144ski, s. 56 (Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 (parafia Sobowidz); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 155, 309, 330, 378, 382; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), ksi\u0119gi G20a (wizytacja 25 III 1687) i G24 (wizytacja stycznia 1703, s. 264\u2013266); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G56 (wizytacja 1746), s. 605\u2013608; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), pozycja 438; OpenStreetMap, way 87784053; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 56, pozycja 255; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego (kodeks pelpli\u0144ski, s. 56, has\u0142o Rozenberk) \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Wawrzy\u0144ca odebrany luteranom, ca\u0142a wie\u015b lutera\u0144ska, usuni\u0119ty pastor w Juszkowie","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. IX, has\u0142o Rozemberk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1746 r. fundacji przeora oliwskiego, filia \u0141\u0119gowa od 1614, statystyka 1869 i 1885","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis 1885 (Rosenberg, Kreis Danziger H\u00f6he; parafia ewangelicka Sobowidz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 56, pozycja 255","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0266","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20478,"lng":18.66697,"name_de":"Rosenberg","name_pl":"R\u00f3\u017cyny \u2014 cmentarz poewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Na po\u0142udnie od R\u00f3\u017cyn, po niemiecku Rosenberg, w gminie Pszcz\u00f3\u0142ki, przy drodze do Ulkowych, oko\u0142o 500 metr\u00f3w od skrzy\u017cowania z szos\u0105 z Gda\u0144ska do Pszcz\u00f3\u0142ek, le\u017ca\u0142 ma\u0142y cmentarz ewangelicki. To trzecie miejsce poch\u00f3wku we wsi, osobne od cmentarza przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca i od cmentarza na p\u00f3\u0142noc od ko\u015bcio\u0142a. Karta cmentarza z 1985 roku nazywa go poewangelickim, datuje jego za\u0142o\u017cenie na pocz\u0105tek XX wieku i podaje powierzchni\u0119 0,03 hektara; teren rozplanowano na rzucie tr\u00f3jk\u0105ta, bez \u015bcie\u017cek, a po 1945 roku cmentarz zamkni\u0119to.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku *Rosenberg* by\u0142a kr\u00f3lewsk\u0105 wsi\u0105 ch\u0142opsk\u0105 z 13 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 25 zagrodami cha\u0142upniczymi; liczy\u0142a 605 mieszka\u0144c\u00f3w i 48 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sobowidzu; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i szko\u0142\u0119 katolick\u0105.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eNagrobk\u00f3w brak. 3 mogi\u0142y zr\u00f3wnane z ziemi\u0105 ob\u0142o\u017cone kamieniami\u201d. Teren by\u0142 wtedy zdewastowany i zaro\u015bni\u0119ty samosiewem, ros\u0142y na nim dwie stare lipy, a wed\u0142ug opisu zdj\u0119\u0107 s\u0142u\u017cy\u0142 jako wysypisko \u015bmieci. Plan zagospodarowania gminy z 1977 roku przeznacza\u0142 go pod uprawy polowe.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Pruszcz Gda\u0144ski (Praust) i podaje tu 74 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w R\u00f3\u017cynach, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 56, pozycja 255; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Karta cmentarza w R\u00f3\u017cynach, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (NID, zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-poewangelicki-694566"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 56, pozycja 255","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1194","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.192557,"lng":18.663301,"name_de":"Rosenberg (evangelischer Friedhof an der Stra\u00dfe nach Ulkau)","name_pl":"R\u00f3\u017cyny \u2014 cmentarz poewangelicki na po\u0142udnie od wsi, przy drodze do Ulkowych","powiat":"gda\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wiedza o cmentarzu przyko\u015bcielnym przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca w R\u00f3\u017cynach, po niemiecku Rosenberg, w gminie Pszcz\u00f3\u0142ki, opiera si\u0119 na zachowanych wizytacjach i ewidencji zabytk\u00f3w. Zapis w ewidencji zabytk\u00f3w brzmi \u201ecmentarz przyko\u015bcielny (dawny ewangelicki)\u201d; cmentarz zamkni\u0119to w 1984 roku. Cmentarz poewangelicki, u\u017cywany przez p\u00f3\u017aniejsz\u0105, mniejszo\u015bciow\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelick\u0105, figuruje w ewidencji osobno.\n\nWizytacja archidiakonatu pomorskiego, prowadzona z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, zawiera kilka zapis\u00f3w o R\u00f3\u017cynach. Najkr\u00f3tszy, z 1583 roku, brzmi: \u201eWie\u015b Rosenberg szlachecka. Wszystko heretyckie od jakich\u015b trzech lat. Ze Szorcem, dworzaninem kr\u00f3lewskim, nale\u017cy pertraktowa\u0107 o przywr\u00f3cenie tego ko\u015bcio\u0142a\u201d. Inny zapis z tego samego zbioru podaje, \u017ce poniewa\u017c w\u0142a\u015bciciel gruntu jest heretykiem, a ko\u015bci\u00f3\u0142 ca\u0142kiem zbezczeszczony, \u015bwi\u0105tyni w og\u00f3le nie wizytowano. W jeszcze innym miejscu zanotowano, \u017ce od kilku lat rezyduje we wsi duchowny innowierczy; zastano go w domu, ale si\u0119 ukry\u0142, a gdy wizytator wszelkimi sposobami pr\u00f3bowa\u0142 si\u0119 z nim rozm\u00f3wi\u0107, odm\u00f3wiono mu, a witryk do tego nie dopu\u015bci\u0142.\n\nZapis dotyczy R\u00f3\u017cyn pod Gda\u0144skiem, a nie innej z licznych pruskich miejscowo\u015bci tej nazwy; wskazuj\u0105 na to trzy okoliczno\u015bci. Zapis stoi mi\u0119dzy \u0141\u0119gowem (w wizytacji: \u0141\u0119gnowo) a K\u0142odaw\u0105, obiema le\u017c\u0105cymi na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej. \u0141\u0119gowo by\u0142o wsi\u0105 opata oliwskiego, gdzie dzier\u017cawca Dulski by\u0142 heretykiem, a ko\u015bci\u00f3\u0142 nazwano heretyckim. Zapis z 1583 roku wymienia z nazwiska Szorca, kt\u00f3ry w kodeksie pelpli\u0144skim trzyma Rozenberk w dzier\u017cawie jako starosta kiszewski. John Muhl, czytaj\u0105c ten sam zbi\u00f3r, przypisuje zapis R\u00f3\u017cynom i nazywa w\u0142a\u015bciciela: Johann v. Schorz z rodziny protestanckiej, syn starosty kiszewskiego, dziedzic Paglau. Wskazanie \u201eod jakich\u015b trzech lat\u201d w zapisie z 1583 roku cofa pocz\u0105tek lutera\u0144skiego okresu wsi do oko\u0142o 1580 roku.\n\nNajobszerniejszy zapis, w kodeksie pelpli\u0144skim na stronie 56, wydawca datuje na 1597 rok. Wizytator zasta\u0142 wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 w dzier\u017cawie pana Szorca, starosty kiszewskiego, z murowanym ko\u015bcio\u0142em pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca i trzema o\u0142tarzami. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 odebrany luteranom \u2014 \u201ew roku ubieg\u0142ym, w \u015bwi\u0119to \u015bwi\u0119tego Mateusza, przywr\u00f3cono go kultowi katolickiemu\u201d. Cztery \u0142any ko\u015bcielnego uposa\u017cenia uprawiali \u201esami poddani luteranie, wbrew proboszczowi\u201d, a o mieszka\u0144cach wizytator napisa\u0142 kr\u00f3tko: \u201epoddani wszyscy s\u0105 heretykami\u201d. Usuni\u0119ty stamt\u0105d duchowny mieszka\u0142 w Juszkowie i \u201ezwyk\u0142 czasem przybywa\u0107 i kaza\u0107 po domach i po k\u0105tach, a wol\u0105 go s\u0142ucha\u0107, ni\u017c by\u0107 w ko\u015bciele\u201d. Muhl podaje jego nazwisko i rok: to Dionizy Bossmann, od 1587 roku pastor ewangelicki w Juszkowie, wyp\u0119dzony z R\u00f3\u017cyn w 1596 roku, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca odzyskano dla katolik\u00f3w z pomoc\u0105 kr\u00f3la i oddano pod opiek\u0119 plebana ze \u015awi\u0119tego Wojciecha. \u015awi\u0119to \u015bwi\u0119tego Mateusza przypada 21 wrze\u015bnia; w swoim wst\u0119pie wydawca, kt\u00f3ry zestawia dwa r\u0119kopisy, m\u00f3wi o ko\u015bcio\u0142ach \u201ew \u0141\u0119gowie i w R\u00f3\u017cynach\u2026 odzyskanych\u201d, jednym przed czterema laty, drugim w roku ubieg\u0142ym.\n\nNa mapie okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, kt\u00f3r\u0105 mierniczy Friedrich Berndt sporz\u0105dzi\u0142 20 grudnia 1599 roku, w R\u00f3\u017cynach (na mapie: ROSSENBERK) narysowano po\u015br\u00f3d zabudowy wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 z wysok\u0105 wie\u017c\u0105 zwie\u0144czon\u0105 chor\u0105giewk\u0105 i z mniejsz\u0105 wie\u017cyczk\u0105 nad naw\u0105. Viktor Zirkwitz, kt\u00f3ry t\u0119 map\u0119 reprodukowa\u0142, zastrzega jednak, \u017ce rysunki ko\u015bcio\u0142\u00f3w na niej nie zawsze s\u0105 dok\u0142adne.\n\nW dalszych dziejach ko\u015bcio\u0142a wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 dwie daty: 1746 i 1813. W 1746 roku przeor oliwski Iwo Rohweder wzni\u00f3s\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 od nowa, murowany, pod tym samym wezwaniem; z tego czasu pochodzi o\u0142tarz \u015bwi\u0119tego Bernarda. Wizytacja odbyta w 1746 roku przez archidiakona pomorskiego Augustyna Kli\u0144skiego zapisa\u0142a, \u017ce w parafii by\u0142o wtedy 138 katolik\u00f3w przyst\u0119puj\u0105cych do spowiedzi i 57 luteran\u00f3w, a nauczyciel uczy\u0142 dzieci obu wyzna\u0144. Ko\u015bcio\u0142em, odbudowanym cz\u0119\u015bciowo kosztem opactwa oliwskiego, cz\u0119\u015bciowo z pomoc\u0105 dzier\u017cawcy d\u00f3br R\u00f3\u017cyny Trembeckiego, administrowa\u0142 w\u00f3wczas proboszcz z \u0141\u0119gowa, a do parafii nale\u017ca\u0142y R\u00f3\u017cyny i Skowarcz. W murze tkwi kula armatnia \u2014 pami\u0105tka potyczki z 14 stycznia 1813 roku mi\u0119dzy Francuzami a Rosjanami, po kt\u00f3rej, jak notuje Muhl, wie\u015b sp\u0142on\u0119\u0142a doszcz\u0119tnie. Cmentarz przyko\u015bcielny s\u0142u\u017cy\u0142 ludno\u015bci ewangelickiej, a po odzyskaniu ko\u015bcio\u0142a przez katolik\u00f3w \u2014 parafii katolickiej.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku *Rosenberg* by\u0142a kr\u00f3lewsk\u0105 wsi\u0105 ch\u0142opsk\u0105 z 13 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 25 zagrodami cha\u0142upniczymi; liczy\u0142a 605 mieszka\u0144c\u00f3w i 48 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sobowidzu; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i szko\u0142\u0119 katolick\u0105. Proporcje wyznaniowe zmienia\u0142y si\u0119 z czasem. W 1885 roku na 541 mieszka\u0144c\u00f3w R\u00f3\u017cyn przypada\u0142o 65 ewangelik\u00f3w wobec 472 katolik\u00f3w i 4 \u017byd\u00f3w. Wie\u015b, o kt\u00f3rej w 1597 roku zapisano, \u017ce \u201epoddani wszyscy s\u0105 heretykami\u201d, mia\u0142a wtedy katolick\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107.\n\nW ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje jako dawny ewangelicki; wed\u0142ug wizytacji z lat 1583 i 1597 mieszka\u0144cy wsi byli heretykami. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1746 roku jest fundacj\u0105 katolick\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W tym wypadku chodzi o dat\u0119 powrotu ko\u015bcio\u0142a do katolik\u00f3w i o status wsi. Muhl, za raportem wizytacyjnym, m\u00f3wi o 1596 roku. Wizytacja z po\u0142owy XVIII wieku zapisa\u0142a, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201eprzez czas pewien znajdowa\u0142 si\u0119 w r\u0119kach luteran\u201d, a rewindykowa\u0142 go w 1614 roku biskup w\u0142oc\u0142awski Wawrzyniec Gembicki, po czym jako filialny po\u0142\u0105czono go z parafi\u0105 w \u0141\u0119gowie. Wizytacja z 1649 roku notuje natomiast, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 przywr\u00f3cono do kultu katolickiego w roku poprzedzaj\u0105cym wizytacj\u0119, a cztery \u0142any jej uposa\u017cenia by\u0142y wtedy nadal w r\u0119kach innowierczych kolonist\u00f3w. Trzy daty \u2014 1596, 1614 i rok przed 1649 \u2014 podaj\u0105 kolejno Muhl, wizytacja z po\u0142owy XVIII wieku i wizytacja z 1649 roku. W zapisie z 1583 roku wie\u015b nazwano szlacheck\u0105, a w kodeksie pelpli\u0144skim \u2014 kr\u00f3lewsk\u0105.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Pruszcz Gda\u0144ski (Praust) i podaje tu 74 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wizytacje biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, kodeks pelpli\u0144ski, s. 56, wraz ze wst\u0119pem wydawcy (Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu); J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, has\u0142o Rosenberg; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Danziger H\u00f6he, s. 24\u201325, poz. 36, odczyt ze skanu); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G56 (wizytacja Augustyna Kli\u0144skiego, 1746), s. 605\u2013608, dekret specjalny s. 611\u2013612; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649), k. 56v; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), pozycja 437; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 56, pozycja 255; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; Friedrich Berndt, mapa okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, odbitka cz\u0119\u015bciowa z przygotowywanego dzie\u0142a \u201eDas Dorf um Danzig\u201d, Danzig 1940, tablice na s. 49\u201352, zastrze\u017cenie co do rysunk\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w na s. 13.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1984,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"R\u00f3\u017cyny \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 Turystyczny Powiat Gda\u0144ski","url":"https://turystyczny.powiat-gdanski.pl/?product=rozyny-kosciol","z_rozdzielenia_2026_10_11":"R\u00f3\u017cyny \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 Turystyczny Powiat Gda\u0144ski / Zabytek.pl"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 R\u00f3\u017cyny, ko\u015bci\u00f3\u0142","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"R\u00f3\u017cyny \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 Turystyczny Powiat Gda\u0144ski / Zabytek.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego (kodeks pelpli\u0144ski, s. 56, has\u0142o Rozenberk) \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Wawrzy\u0144ca odebrany luteranom, ca\u0142a wie\u015b lutera\u0144ska, usuni\u0119ty pastor w Juszkowie","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. IX, has\u0142o Rozemberk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1746 r. fundacji przeora oliwskiego, filia \u0141\u0119gowa od 1614, statystyka 1869 i 1885","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis 1885 (Rosenberg, Kreis Danziger H\u00f6he; parafia ewangelicka Sobowidz)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 56, pozycja 255","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o kartograficzne","tytul":"Friedrich Berndt, mapa okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, odbitka cz\u0119\u015bciowa z przygotowywanego dzie\u0142a \u201eDas Dorf um Danzig\u201d, Danzig 1940, tablice na s. 49\u201352, zastrze\u017cenie co do rysunk\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w na s. 13","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0265","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.20192,"lng":18.66581,"name_de":"Rosenberg","name_pl":"R\u00f3\u017cyny \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny przy ko\u015bciele \u015bw. Wawrzy\u0144ca","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po\u0142o\u017cenie tego obiektu pozostaje nierozstrzygni\u0119te. Nazwa \u201eRudawa\u201d nie wyst\u0119puje ani w urz\u0119dowym wykazie miejscowo\u015bci gminy Przechlewo, licz\u0105cym 33 pozycje, ani gminy Rzeczenica, licz\u0105cym 25.\n\nO samym Pflasterm\u00fchl wiadomo natomiast sporo. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia go w powiecie cz\u0142uchowskim na stronie 164, pod pozycj\u0105 124, jako nadle\u015bnictwo \u2014 Oberf\u00f6rsterei \u2014 w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich, tu\u017c obok Paw\u0142\u00f3wka, P\u0142aszczycy, Pakotulska, Polnicy, Przechlewka i S\u0105polna. Mieszka\u0142o tam 98 os\u00f3b, 52 m\u0119\u017cczyzn i 46 kobiet, w trzynastu budynkach mieszkalnych i szesnastu gospodarstwach domowych, roz\u0142o\u017conych na siedem miejsc zamieszkania; 83 osoby nale\u017ca\u0142y do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, a 15 do katolickiego. Siedem rozproszonych miejsc zamieszkania to typowy obraz le\u015bnictwa: gaj\u00f3wki i le\u015bnicz\u00f3wki rozrzucone po obr\u0119bie, a nie zwarta wie\u015b. St\u0105d bierze si\u0119 nieobecno\u015b\u0107 nazwy w wykazach obr\u0119b\u00f3w ewidencyjnych.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcielna jest ustalona podw\u00f3jnie. Spis z 1885 roku przypisuje nadle\u015bnictwo do parafii ewangelickiej w S\u0105polnie i do parafii katolickiej w Koczale, a Agathon Harnoch niezale\u017cnie wymienia Pflasterm\u00fchl w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii S\u0105polno\u2013Pakotulsko, licz\u0105cej 3245 dusz i maj\u0105cej sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich. Warstwa ewangelicka obiektu jest wi\u0119c udokumentowana.\n\nNiezale\u017cne \u015bwiadectwo daje Meyers: prowadzi Pflasterm\u00fchl jako nadle\u015bnictwo w powiecie cz\u0142uchowskim, rejencji kwidzy\u0144skiej, z urz\u0119dem stanu cywilnego i obwodem w Zanderbr\u00fcck \u2014 osobnym nadle\u015bnictwie kr\u00f3lewskim tego powiatu. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla Pflasterm\u00fchl poczt\u0119 w Przechlewie, odleg\u0142ym o osiem kilometr\u00f3w, co wi\u0105\u017ce nadle\u015bnictwo z okolic\u0105 Przechlewa. \ud83d\udfe1 Otwarte pozostaje jedno: gdzie dok\u0142adnie sta\u0142o nadle\u015bnictwo i czy zachowa\u0142 si\u0119 przy nim cmentarz.\n\nW 1888 roku *S\u0142ownik geograficzny* po\u015bwi\u0119ca\u0142 *Pflasterm\u00fchl* w powiecie cz\u0142uchowskim jedynie kr\u00f3tk\u0105 wzmiank\u0119. Jako stacj\u0119 pocztow\u0105 wskazywa\u0142 w niej Kocza\u0142\u0119. Wed\u0142ug tej samej wzmianki w 1885 roku by\u0142 tu jeden dom i 14 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Pflasterm\u00fchl* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu sze\u015b\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych i 75 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 43 ewangelik\u00f3w i 32 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Sampohl*; katolicy \u2014 do parafii *Fl\u00f6tenstein*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Eisenhammer*.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, tom 2, s. 473, has\u0142o \u201ePflasterm\u00fchl\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 504; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VIII, has\u0142o Pflastermuehl, i t. XIV, has\u0142o Zanderbrueck; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201ePflastermuehl\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 140\u2013141.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"leksykon geograficzny","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 473, has\u0142o \u201ePflasterm\u00fchl\u201d (OF\u00f6rst., Kr. Schlochau, StdA Zanderbr\u00fcck, 118 mieszka\u0144c\u00f3w)","url":"https://www.meyersgaz.org/place/20473044"}]},"gps_precision":"Nominatim/korygowane","id":"CM-0654","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.75,"lng":17.4,"name_de":"Pflasterm\u00fchl","name_pl":"Rudawa \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rudniki, po niemiecku Eisenhammer, le\u017c\u0105 w gminie Przechlewo, w powiecie cz\u0142uchowskim. Przed 1920 rokiem powiat cz\u0142uchowski (Kreis Schlochau) nale\u017ca\u0142 do Prus Zachodnich; po 1920 roku pozosta\u0142 po stronie niemieckiej, zmieniaj\u0105c prowincj\u0119: w latach 1920\u20131938 by\u0142a to Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, na stronie 158 pod pozycj\u0105 23, naliczy\u0142 tu 323 mieszka\u0144c\u00f3w: 242 katolik\u00f3w, 75 ewangelik\u00f3w i 6 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. \u017byli w 36 budynkach mieszkalnych, w 66 gospodarstwach domowych roz\u0142o\u017conych na dwa miejsca zamieszkania. W tej liczbie kobiet by\u0142o 180, a m\u0119\u017cczyzn 143.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii w Przechlewie, ewangelicy do parafii w S\u0105polnie (Sampohl). Agathon Harnoch wymienia Eisenhammer w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii S\u0105polno\u2013Pakotulsko, kt\u00f3ra liczy\u0142a 3245 dusz i mia\u0142a sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich. W S\u0105polnie gmina zabiega\u0142a o samodzielno\u015b\u0107 od 1842 roku, nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142a od 1848 roku w ko\u015bciele tymczasowym, a nowo wzniesion\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0142a w dwudziest\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1859 roku. W drugim o\u015brodku parafii, w Pakotulsku, nabo\u017ce\u0144stwo odbywa\u0142o si\u0119 co czwart\u0105 niedziel\u0119.\n\nCmentarz, za\u0142o\u017cony pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku, zajmowa\u0142 osiemna\u015bcie ar\u00f3w. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201ebrak nagrobk\u00f3w, drzewostan w pierw. uk\u0142adzie\u201d. W karcie zapisano, \u017ce le\u017ca\u0142 w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy drodze polnej na skraju lasu. Zachowa\u0142y si\u0119 wtedy s\u0142upy bramne, betonowa p\u0142yta oraz aleje i szpalery lipowe. W drzewostanie naliczono trzydzie\u015bci trzy lipy, trzy modrzewie i cztery \u015bwierki, wszystkie w dobrym stanie zdrowotnym.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Eisenhammer* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 30 dom\u00f3w mieszkalnych i 291 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 62 ewangelik\u00f3w, 225 katolik\u00f3w i cztery osoby innych wyzna\u0144. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przechlewo (Prechlau) i podaje tu 75 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 503\u2013504; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Rudnikach, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 130\u2013131; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0655","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.825556,"lng":17.169722,"name_de":"Eisenhammer","name_pl":"Rudniki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Rudnie pozosta\u0142 po parafii lutera\u0144skiej, kt\u00f3ra mia\u0142a tu swoj\u0105 siedzib\u0119. Daty jego za\u0142o\u017cenia \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105 wprost: u Harnocha rubryki cmentarne przy parafii Rudno s\u0105 puste, ewidencja cmentarzy Pomorza nie obejmuje ani jednej pozycji z powiatu tczewskiego, a arkusz gminy Pelplin w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w liczy dziesi\u0119\u0107 pozycji, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych Rudna nie ma; opracowanie diecezjalne, przytoczone ni\u017cej, wi\u0105\u017ce jego powstanie z za\u0142o\u017ceniem gminy lutera\u0144skiej w 1640 roku.\n\nRudno, po niemiecku Rauden, le\u017cy na Kociewiu, w dzisiejszej gminie Pelplin. S\u0142ownik geograficzny notuje t\u0119 nazw\u0119 w dokumentach ju\u017c od 1229 roku jako Rudna, a od 1250 roku jako Rudeue. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a pierwotnie do ziemi w\u0105skiej (terra Wansca), kt\u00f3r\u0105 w 1229 roku ksi\u0105\u017c\u0119ta Sambor i \u015awi\u0119tope\u0142k nadali cystersom oliwskim; w 1282 roku ca\u0142a ta ziemia przesz\u0142a w r\u0119ce Krzy\u017cak\u00f3w, a ci \u2014 jak pisze S\u0142ownik \u2014 sprowadzili tu osadnik\u00f3w niemieckich. St\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 trwa\u0142a dwoisto\u015b\u0107 wsi: gospodarze byli Niemcami wyznania ewangelickiego, ludno\u015b\u0107 robocza polska i katolicka. \u201eLuteranizm wcze\u015bnie si\u0119 tu rozszerzy\u0142\u201d, a miejscowi luteranie nie chcieli wype\u0142nia\u0107 powinno\u015bci wobec katolickiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Garcu; ugod\u0119 w tej sprawie zawarto dopiero w 1676 roku. Przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej \u2014 tak podaje wykaz gmin z 1885 roku, na stronie 78 pod pozycj\u0105 93 \u2014 a w latach 1920\u20131939, w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, do powiatu gniewskiego.\n\nWarstwa lutera\u0144ska by\u0142a tu o dwa stulecia starsza od zachowanego ko\u015bcio\u0142a. W wizytacjach biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego proboszcz z s\u0105siednich Lign\u00f3w skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce jego parafian nie spos\u00f3b zawr\u00f3ci\u0107 do ko\u015bcio\u0142a, bo w pobliskim Rudnie, w tej samej posiad\u0142o\u015bci pana Przyjemskiego, utrzymuj\u0105 w\u0142asnego duchownego i w niedziele schodz\u0105 si\u0119 na jego kazania. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wielkim Garcu, do kt\u00f3rego parafii katolickiej Rudno w\u00f3wczas nale\u017ca\u0142o, odebrano z r\u0105k lutera\u0144skiego duchownego 10 sierpnia 1596 roku, a biskup wizytowa\u0142 go 21 lipca 1597 roku \u2014 tak wydawca wizytacji odczytuje zapisany w r\u0119kopisie dwudziesty pierwszy dzie\u0144 tego samego miesi\u0105ca, bo w sierpniu biskup nie wizytowa\u0142 w okolicy \u017cadnego ko\u015bcio\u0142a; przy \u015bwi\u0105tyni nie zachowa\u0142a si\u0119 ju\u017c pami\u0119\u0107 o tym, kiedy usta\u0142a w niej wiara katolicka. \u017be zb\u00f3r sta\u0142 tu ju\u017c w XVII wieku, po\u015bwiadcza strona katolicka: wizytacja parafii w Garcu z 11 kwietnia 1687 roku zapisa\u0142a, \u017ce w parafii \u2014 obejmuj\u0105cej Garc, Rudno, Gr\u0119blin i Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017c \u2014 \u201eby\u0142o du\u017co luteran, kt\u00f3rzy mieli swoj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 we wsi Rudno\u201d.\n\nWykaz duchownych pruskich zaczyna dzieje tutejszego zboru od wyznania niewiedzy: \u201eo tym ko\u015bciele, przy kt\u00f3rym prawo patronatu wykonuj\u0105 cztery wsie na prawie che\u0142mi\u0144skim, do 1640 roku nie ma \u017cadnych wiadomo\u015bci pisanych\u201d. Owe cztery wsie to Rudno, Lignowy, Gr\u0119blin i Garc. Pierwszy z wymienionych duchownych, Johann Mahlendorff, rodem z Prabut, zosta\u0142 16 kwietnia 1640 roku powo\u0142any do Gniewu. Wed\u0142ug Rietza (1924) zosta\u0142 w Rudnie nast\u0119pc\u0105 pastora Johanna Schr\u00f6dera ju\u017c w 1638 roku i dzia\u0142a\u0142 tu, jak podaje kronika ksi\u0119gi ko\u015bcielnej, w latach 1638\u20131640. Parafia by\u0142a o\u015brodkiem realnym, nie nazw\u0105 na papierze: jej ksi\u0119gi metrykalne zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1690 roku \u2014 \u015bluby od 1690, chrzty od 1691, zgony od 1733, wykaz komunikant\u00f3w i konfirmacje od 1762; w pierwszych dziesi\u0119cioleciach ksi\u0119gi maj\u0105 luki.\n\nWskaz\u00f3wk\u0119 co do po\u0142o\u017cenia daje opracowanie dziej\u00f3w Rudna og\u0142oszone na portalu historycznym diecezji pelpli\u0144skiej: cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono \u201ena skraju wsi w kierunku Tczewa\u201d, a sta\u0142o si\u0119 to po tym, jak luteranie \u2014 pozbawieni ko\u015bcio\u0142a w Wielkim Garcu, przywr\u00f3conego katolikom w 1596 roku \u2014 zorganizowali w 1640 roku w\u0142asn\u0105 gmin\u0119 wyznaniow\u0105 w Rudnie i urz\u0105dzili zb\u00f3r w dawnym spichlerzu. To samo opracowanie podaje liczby: w 1868 roku wie\u015b liczy\u0142a 547 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 169 ewangelik\u00f3w, a w 1885 roku \u2014 573 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 127 ewangelik\u00f3w.\n\nZachowany ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1760 roku z pruskiego muru, a murowan\u0105 wie\u017c\u0119 dostawiono w 1796 roku \u2014 tak podaje inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku. Wizytacja generalna z lat 1765\u20131766 opisuje rudzki zb\u00f3r wprost: \u201ewe wsi Rudno znajdowa\u0142 si\u0119 zb\u00f3r innowierczy, zbudowany niedawno z pruskiego muru, przy kt\u00f3rym by\u0142 minister lutera\u0144ski, sprawuj\u0105cy nabo\u017ce\u0144stwa w j\u0119zyku niemieckim i polskim\u201d. W tej samej wizytacji zapisano, \u017ce kmiecie z okolicznych wsi byli luteranami \u2014 z wyj\u0105tkiem jednego gospodarza z Rudna. Rejestr zabytk\u00f3w obejmuje sam\u0105 wie\u017c\u0119 ko\u015bcieln\u0105 z 1796 roku, wpisan\u0105 pod numerem A-810 decyzj\u0105 z 17 listopada 1974 roku. Harnoch datuje wie\u017c\u0119 tak samo, korpus ko\u015bcio\u0142a jednak na 1730 rok: wzniesiono go wtedy, z pomoc\u0105 gda\u0144szczan, wok\u00f3\u0142 podupad\u0142ego spichlerza, kt\u00f3ry gmina kupi\u0142a w 1639 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 opisuje jako szachulcowy, o patronacie prywatnym, z dwoma dzwonami i pi\u0119tnastog\u0142osowymi organami.\n\nW XVIII wieku Rudno, razem z Gr\u0119blinem i Liebenau, nale\u017ca\u0142o do d\u00f3br z \u0142aski kr\u00f3lewskiej (Gratialg\u00fcter). W wykazie wasali z 1774 roku zapisano, \u017ce ksi\u0105\u017c\u0119 Adam Czartoryski z Warszawy, kt\u00f3ry trzyma\u0142 je do\u017cywotnio, odst\u0105pi\u0142 swoje prawa podpu\u0142kownikowi von Katzlerowi; wed\u0142ug ksi\u0105g hipotecznych ksi\u0105\u017c\u0119 z \u017con\u0105 Izabel\u0105 z Flemming\u00f3w pozostawali posiadaczami tych d\u00f3br do 1787 roku, kiedy przej\u0105\u0142 je Johann Ludwig von Katzeler, a od 1828 roku nale\u017ca\u0142y do Wilhelminy von Freytag z domu du Laurans de Bousquet i hrabiny Augusty von Krockow z domu von Katzeler.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Gro\u00df Gartz*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nLiczby pokazuj\u0105 mniejszo\u015b\u0107 trwa\u0142\u0105, cho\u0107 malej\u0105c\u0105. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 573 mieszka\u0144c\u00f3w w 43 domach i 119 gospodarstwach domowych, w tym 127 ewangelik\u00f3w i 446 katolik\u00f3w; katolicy nale\u017celi do parafii w Wielkim Garcu, ewangelicy mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 na miejscu. Dwa lata p\u00f3\u017aniej do dwuklasowej szko\u0142y symultannej chodzi\u0142o 87 dzieci, a uczy\u0142o ich dw\u00f3ch nauczycieli \u2014 jeden katolicki i jeden ewangelicki. W wykazie gmin z 1885 roku Rudno figuruje jako parafia ewangelicka miejscowo\u015bci z trzech powiat\u00f3w \u2014 kwidzy\u0144skiego, tczewskiego i starogardzkiego; w\u015br\u00f3d nich jest sam Pelplin, z katedr\u0105 i siedzib\u0105 biskupa, gdzie na 2118 mieszka\u0144c\u00f3w 135 by\u0142o ewangelikami. W zestawieniu Harnocha z 1890 roku parafia liczy 1600 dusz i 800 komunikant\u00f3w, a rocznie notuje sze\u015b\u0107dziesi\u0105t chrzt\u00f3w i czterna\u015bcie \u015blub\u00f3w. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 653 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 558 katolik\u00f3w i 94 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 586 os\u00f3b, niemieck\u0105 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t sze\u015b\u0107.\n\nNa pocz\u0105tku XX wieku Rudno by\u0142o wsi\u0105 gospodarzy, nie maj\u0105tkiem: Niekammer z 1912 roku wymienia tu jedno wi\u0119ksze gospodarstwo Reinholda Strehlkego (209 hektar\u00f3w), a obok pa\u0144stwow\u0105 domen\u0119 Raudenfeld, dzier\u017cawion\u0105 przez Waltera Heilfrona. W 1928 roku Reinhold Strehlke nadal mia\u0142 208 hektar\u00f3w, a obok niego gospodarzyli mi\u0119dzy innymi Kaedler, Kiep, Robitzek i Wiens. W 1939 roku 15 hektar\u00f3w z grunt\u00f3w Jana Dirksena w Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017cu i Rudnie wpisano do wykazu przymusowego wykupu.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i u\u017cytkuj\u0105 go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku odnotowuje, \u017ce na terenie by\u0142y w\u00f3wczas \u201e2 czytelne zachowane nagrobki w z\u0142ym stanie\u201d, a dziesi\u0119\u0107 mogi\u0142 pozostawa\u0142o zadbanych, podczas gdy reszt\u0119 zaros\u0142a trawa i g\u0119ste krzaki bzu. Cmentarz le\u017ca\u0142 na p\u00f3\u0142nocnym ko\u0144cu wsi, na skarpie w rozwidleniu dr\u00f3g do Wielkiego Garca i Gr\u0119blina, nie mia\u0142 ju\u017c ogrodzenia ani bramy, a z zieleni wysokiej ros\u0142y tam dwie lipy i jedena\u015bcie \u017cywotnik\u00f3w; najstarszy istniej\u0105cy nagrobek pochodzi\u0142 z 1864 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1887 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1760 roku, wed\u0142ug Harnocha jego korpus postawiono w 1730 roku wok\u00f3\u0142 spichlerza kupionego przez gmin\u0119 w 1639 roku; wizytacja z lat 1765\u20131766 nazywa zb\u00f3r zbudowanym niedawno. Rietz (1924) wymienia zakup spichlerza na dom modlitwy bez roku, odebranie ko\u015bcio\u0142a w Garcu k\u0142adzie na 1597 rok, nie na 10 sierpnia 1596 roku, a pastora w Rudnie zna ju\u017c przed 1640 rokiem, z kt\u00f3rym opracowanie diecezjalne wi\u0105\u017ce powstanie gminy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 113 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1446 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Badziong, \u201eZarys dziej\u00f3w miejscowo\u015bci Rudno, Rudnopole i M\u0142ynik\u201d, portal historyczny diecezji pelpli\u0144skiej; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o \u201eRudno\u201d; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, s. 78, poz. 93; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518\u2013519; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, poz. 164 (Rauden); \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 260; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 239; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1687); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), streszczenie ksi\u0119gi G61 (wizytacja 1765\u20131766); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu II, s. 332 (Garcz, z przypisami wydawcy); karta cmentarza w Rudnie, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 64 (s. 4), nr 1178a (s. 73); E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 154\u2013155; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 197; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1207; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 110\u2013111; Rietz, \u201eEin Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638\u20131640\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 63, Marienwerder 1924, s. 9; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 239","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9893"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"B. Badziong, \u201eZarys dziej\u00f3w miejscowo\u015bci Rudno, Rudnopole i M\u0142ynik\u201d, portal historyczny diecezji pelpli\u0144skiej","url":"http://historyczny.epelplin.pl/miejscowosci/historia-miejscowosci-rudno/zarys-dziejow-miejscowosci-rudno-rudnopole-i-mlynik/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 64 (s. 4), nr 1178a (s. 73)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 154\u2013155","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 197","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1207","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Rietz, \u201eEin Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638\u20131640\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 63, Marienwerder 1924, s. 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0220","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.93759,"lng":18.760375,"name_de":"Rauden","name_pl":"Rudno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rudno, po niemiecku Rauden, to kociewska wie\u015b nad doln\u0105 Wis\u0142\u0105, wzmiankowana ju\u017c w 1250 roku, gdy Sambor II zastawi\u0142 j\u0105 biskupowi. Z dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego zachowa\u0142a si\u0119 wie\u017ca z 1796 roku; obiekt, po 1945 roku przej\u0119ty przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano sam\u0105 wie\u017c\u0119 ko\u015bcieln\u0105 \u2014 pod numerem A-810, decyzj\u0105 z 17 listopada 1974 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Wielkim Garcu mia\u0142 wcze\u015bniej nale\u017ce\u0107 do gminy lutera\u0144skiej, lecz \u2014 wed\u0142ug zarysu \u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska\u201d z 1928 roku \u2014 10 sierpnia 1596 roku odebra\u0142 go jej biskup Rozra\u017cewski, po czym ewangelicy odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa po domach prywatnych. W 1639 roku kupili spichlerz stoj\u0105cy w miejscu dzisiejszego ko\u015bcio\u0142a, a w 1730 roku, przy pomocy gda\u0144szczan, obudowali podupad\u0142y budynek \u015bwi\u0105tyni\u0105. Tabela szk\u00f3\u0142, kt\u00f3r\u0105 Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, notuje w Rudnie szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 od ko\u0144ca XVI wieku. S\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce luteranie z Rudna i Gr\u0119blina d\u0142ugo nie chcieli wype\u0142nia\u0107 powinno\u015bci wobec katolickiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Garcu, a ich duchownego ob\u0142o\u017cono kl\u0105tw\u0105; dopiero w 1676 roku, za po\u015brednictwem hrabiego W\u0142adys\u0142awa Denhoffa, zawarto ugod\u0119, na mocy kt\u00f3rej zobowi\u0105zali si\u0119 dawa\u0107 rocznie do ko\u015bcio\u0142a w Garcu korzec j\u0119czmienia i op\u0142at\u0119 spowiedni\u0105 po groszu, a proboszcz garcki Jan Baxo mia\u0142 postara\u0107 si\u0119 o zdj\u0119cie kl\u0105twy.\n\nW ksi\u0119gach ko\u015bcielnych Kwidzyna, w kt\u00f3rych od 1647 roku pojawiaj\u0105 si\u0119 lutera\u0144scy osadnicy z Rothof, od 1648 roku z Budzina, a od 1649 roku z Wei\u00dfhof pod Tychnowami, jako chrzestni wyst\u0119powali wed\u0142ug Ericha Wernickego m\u0119\u017cczy\u017ani z \u201elutera\u0144skich wsi na p\u00f3\u0142noc od Gniewu\u201d: Rudna, Szprudowa i Wielkiego Garca. Najcz\u0119\u015bciej w\u017ceniali si\u0119 potem w tamtejsze rodziny; jako przyk\u0142ad Wernicke podaje Pasewerka ze Szprudowa (1651).\n\nWizytacja z 11 kwietnia 1687 roku zapisa\u0142a, \u017ce w parafii w Garcu \u2014 obejmuj\u0105cej Garc, Rudno, Gr\u0119blin i Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017c \u2014 \u201eby\u0142o du\u017co luteran, kt\u00f3rzy mieli swoj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 we wsi Rudno\u201d. Wizytacja archidiakona Jana Kazimierza Jugowskiego z lat 1710\u20131711 dodaje, \u017ce kmiecie wszystkich wsi tej parafii byli luteranami \u2014 z wyj\u0105tkiem jednego gospodarza z Rudna. W 1746 roku luteranie parafii w Wielkim Garcu \u2014 oko\u0142o 1600 os\u00f3b, przy 450 katolikach przyst\u0119puj\u0105cych do spowiedzi wielkanocnej \u2014 mieli w Rudnie sw\u00f3j zb\u00f3r, w kt\u00f3rym duchowny naucza\u0142 ich po niemiecku, a przy nim w\u0142asny cmentarz; innowierc\u00f3w z samego Garca chowano na wyznaczonej cz\u0119\u015bci cmentarza parafialnego. W tym samym roku 183 luteran\u00f3w z s\u0105siedniej parafii w Lignowach, nie maj\u0105c w\u0142asnego zboru, przychodzi\u0142o do Rudna, gdzie ich szko\u0142a spe\u0142nia\u0142a rol\u0119 \u015bwi\u0105tyni. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Gregoroviusa (1740) i Lercha (1745).\n\nHeise (1887, s. 260) podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rudnie zbudowano w 1760 roku w konstrukcji szachulcowej, a murowan\u0105 wie\u017c\u0119 w 1796 roku.\n\nWizytacja z lat 1765\u20131766 opisuje rudzki zb\u00f3r: \u201ewe wsi Rudno znajdowa\u0142 si\u0119 zb\u00f3r innowierczy, zbudowany niedawno z pruskiego muru, przy kt\u00f3rym by\u0142 minister lutera\u0144ski, sprawuj\u0105cy nabo\u017ce\u0144stwa w j\u0119zyku niemieckim i polskim\u201d. Innowiercy z Gr\u0119blina mieli wtedy sw\u00f3j cmentarz na miejscu, a niekt\u00f3rych chowano na wyznaczonym miejscu cmentarza parafialnego; katolik\u00f3w by\u0142o ju\u017c wi\u0119cej ni\u017c luteran\u00f3w, a razem by\u0142o ich oko\u0142o tysi\u0105ca. Wszyscy trzej witrykowie katolickiego ko\u015bcio\u0142a \u2014 po jednym z ka\u017cdej wsi: Micha\u0142 Brehmer z Garca, Andrzej Delfk z Rudna i Jakub Librych z Gr\u0119blina \u2014 byli zaprzysi\u0119\u017conymi akatolikami. Uczni\u00f3w w szkole katolickiej bywa\u0142o bardzo ma\u0142o i tylko zim\u0105, bo innowiercy mieli w\u0142asnych nauczycieli w ka\u017cdej wsi. Wizytacj\u0119 zamyka dekret reformacyjny z 12 maja 1766 roku. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 170) zbory w Nowych Polaszkach i Rudnie skupia\u0142y protestant\u00f3w polskich i niemieckich; autor przypuszcza, \u017ce ludno\u015b\u0107 Rudna by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci niemieckoj\u0119zyczna, a w Garcu przewa\u017cali Polacy.\n\nWykaz duchownych pruskich prowadzi list\u0119 tutejszych pastor\u00f3w od 1640 roku i zaczyna dzieje zboru od wyznania niewiedzy: \u201eo tym ko\u015bciele, przy kt\u00f3rym prawo patronatu wykonuj\u0105 cztery wsie na prawie che\u0142mi\u0144skim, do 1640 roku nie ma \u017cadnych wiadomo\u015bci pisanych\u201d. Pierwszym duchownym w tym wykazie jest Johann Mahlendorff, powo\u0142any w 1640 roku i ju\u017c 16 kwietnia tego samego roku przeniesiony do Gniewu. Wcze\u015bniejsze lata opisuje Rietz w artykule z 1924 roku. Gdy zmar\u0142 pastor Johann Schr\u00f6der, hrabia D\u00f6nhoff przyzna\u0142 ewangelikom z Rudna 2 marca 1638 roku prawo wyboru pastora, a nast\u0119pc\u0105 Schr\u00f6dera zosta\u0142 jeszcze w 1638 roku Mahlendorff, kt\u00f3ry wed\u0142ug kroniki ksi\u0119gi ko\u015bcielnej dzia\u0142a\u0142 tu w latach 1638\u20131640. Rietz wnioskuje te\u017c o sporze mi\u0119dzy ewangelikami z Lign\u00f3w, Gr\u0119blina i Garca a mieszka\u0144cami Rudna o korzystanie z tutejszego prowizorycznego ko\u015bcio\u0142a; rol\u0105 Mahlendorffa w tym sporze mieszka\u0144cy Rudna poczuli si\u0119 obra\u017ceni, odwo\u0142ali si\u0119 do hrabiego i w wyznaczonym przez niego terminie zawarli z pastorem ugod\u0119. Wkr\u00f3tce gmina prosi\u0142a D\u00f6nhoffa o zgod\u0119 na wyb\u00f3r innego duchownego, zarzucaj\u0105c Mahlendorffowi, \u017ce wszed\u0142 na urz\u0105d, nie czekaj\u0105c na nale\u017cyte powo\u0142anie, i obra\u017ca\u0142 parafian; dwa pisma do hrabiego Rietz datuje na czas kr\u00f3tko przed Wielkanoc\u0105 1640 roku i nie rozstrzyga, czy Mahlendorffa usuni\u0119to jeszcze przed \u015bwi\u0119tami, czy po nich. Po nim, 21 czerwca 1640 roku, przyszed\u0142 do Rudna Johannes Heinius, urodzony w 1617 roku, o kt\u00f3rym ten sam wykaz notuje, \u017ce \u201esiedem i p\u00f3\u0142 roku g\u0142osi\u0142 kazania po niemiecku i po polsku\u201d. Nabo\u017ce\u0144stwa w nowszych czasach odprawiano po niemiecku, ale dwa razy w roku sprawowano komuni\u0119 po polsku.\n\nPatronat by\u0142 prywatny i spoczywa\u0142 na czterech maj\u0105tkach: Rudnie, Lignowach (Liebenau), Gr\u0119blinie i Garcu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 dwa dzwony, dwie kondygnacje empor i pi\u0119tnastog\u0142osowe organy, a pastora wzmiankowano tu od 1640 roku.\n\nW XVIII wieku Rudno, razem z Gr\u0119blinem i Liebenau, nale\u017ca\u0142o do d\u00f3br z \u0142aski kr\u00f3lewskiej (Gratialg\u00fcter). W wykazie wasali z 1774 roku zapisano, \u017ce ksi\u0105\u017c\u0119 Adam Czartoryski z Warszawy, kt\u00f3ry trzyma\u0142 je do\u017cywotnio, odst\u0105pi\u0142 swoje prawa podpu\u0142kownikowi von Katzlerowi; wed\u0142ug ksi\u0105g hipotecznych ksi\u0105\u017c\u0119 z \u017con\u0105 Izabel\u0105 z Flemming\u00f3w pozostawali posiadaczami tych d\u00f3br do 1787 roku, kiedy przej\u0105\u0142 je Johann Ludwig von Katzeler, a od 1828 roku nale\u017ca\u0142y do Wilhelminy von Freytag z domu du Laurans de Bousquet i hrabiny Augusty von Krockow z domu von Katzeler.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Gro\u00df Gartz*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IX, 1888) w 1868 roku Rudno liczy\u0142o 547 mieszka\u0144c\u00f3w: 378 katolik\u00f3w i 169 ewangelik\u00f3w. S\u0142ownik dodaje, \u017ce miejscowi ch\u0142opi, zwani Feterakami, byli Niemcami wyznania ewangelickiego, a ludno\u015b\u0107 robotnicza \u2014 polska i katolicka. Przez ca\u0142y wiek dziewi\u0119tnasty le\u017ca\u0142a w powiecie kwidzy\u0144skim (Kreis Marienwerder), w tej jego cz\u0119\u015bci, kt\u00f3ra si\u0119ga\u0142a na lewy brzeg rzeki wok\u00f3\u0142 Gniewu; pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje Rauden na stronie 78 pod pozycj\u0105 93, z parafi\u0105 katolick\u0105 w Wielkim Garcu. Spis z 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 573 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 446 katolik\u00f3w i 127 ewangelik\u00f3w, a ci ostatni mieli parafi\u0119 na miejscu. Wed\u0142ug Harnocha okr\u0119g parafialny liczy\u0142 1600 dusz rozsianych na sze\u015bciu milach kwadratowych. Spis z 1885 roku w rubryce parafii ewangelickiej przypisuje do Rudna wsie z trzech powiat\u00f3w, w tym Pelplin, siedzib\u0119 biskupstwa che\u0142mi\u0144skiego, ze 135 ewangelikami, Subkowy ze 145 i Rajkowy z trzydziestoma dwoma. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1330 ewangelik\u00f3w; patronami byli uprawnieni do patronatu gospodarze, a pastorem by\u0142 od 1891 roku Paul Morgenroth.\n\nNa pocz\u0105tku XX wieku Niekammer z 1912 roku wymienia w Rudnie jedno wi\u0119ksze gospodarstwo Reinholda Strehlkego (209 hektar\u00f3w), a obok pa\u0144stwow\u0105 domen\u0119 Raudenfeld, dzier\u017cawion\u0105 przez Waltera Heilfrona. W 1928 roku Reinhold Strehlke nadal mia\u0142 208 hektar\u00f3w, a obok niego gospodarzyli mi\u0119dzy innymi Kaedler, Kiep, Robitzek i Wiens. Po odrodzeniu Polski wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w powiecie gniewskim i w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku zasta\u0142 tu 653 osoby w 46 domach mieszkalnych \u2014 558 wyznania rzymskokatolickiego, 94 ewangelickiego i jedn\u0105 osob\u0119 prawos\u0142awn\u0105; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 586 os\u00f3b, niemieck\u0105 66. W 1939 roku 15 hektar\u00f3w z grunt\u00f3w Jana Dirksena w Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017cu i Rudnie wpisano do wykazu przymusowego wykupu. Wojna zabra\u0142a wsi jej nauczyciela: w 1939 roku, w ramach Intelligenzaktion, Niemcy zamordowali polskiego nauczyciela W\u0142adys\u0142awa Kleina wraz z \u017con\u0105 Helen\u0105.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eRauden\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1690\u20131944, a do tego duplikaty ksi\u0105g z lat 1799\u20131874 (odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom). Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1691 roku (bez przerw od 1738), \u015blub\u00f3w od 1690 (bez przerw od 1741) i zgon\u00f3w od 1733 (bez przerw od 1763) oraz wykaz komunikant\u00f3w i konfirmacje od 1762 roku; duplikaty ksi\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1800\u20131874 przechowywa\u0142 s\u0105d obwodowy w Nowem. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1691\u20141700; 1703\u201409; 1712\u201436; 1738\u2014 Tr 1690\u201498; 1709\u201436; 1741\u2014 St 1733\u201434; 1741\u201444; 1763\u2014 K Konf 1762\u2014. Dupl. A.-G. Neuenburg: Tf Tr St 1800\u201474\u201d.\n\nOpracowanie dziej\u00f3w Rudna, og\u0142oszone na portalu historycznym diecezji pelpli\u0144skiej, dopowiada dwie rzeczy. Pierwsza dotyczy \u017cycia gminy: w 1900 roku z inicjatywy tutejszego pastora Morgenrotha wzniesiono dom starc\u00f3w z ogrodem, zwany Waisenhaus, prowadzony przez ewangelickie siostry zakonne; sp\u0142on\u0105\u0142 w 1915 roku i zosta\u0142 odbudowany. We wsi dzia\u0142a\u0142a te\u017c szko\u0142a \u2014 w 1887 roku uczy\u0142o si\u0119 w niej osiemdziesi\u0119cioro siedmioro dzieci w dw\u00f3ch klasach, przy dw\u00f3ch nauczycielach, katolickim i ewangelickim. Druga dotyczy samej budowli: wed\u0142ug tego opracowania ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki rozebrano w 1960 roku i zosta\u0142a z niego tylko wie\u017ca, a korpus odbudowano dopiero w latach 1981\u20131984, urz\u0105dzaj\u0105c w nim kaplic\u0119 filialn\u0105 parafii w Wielkim Garcu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Inaczej podaje Rietz (1924): odebranie ko\u015bcio\u0142a w Garcu k\u0142adzie na 1597 rok (\u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska\u201d: 10 sierpnia 1596 roku; Kujawski: 1596), zakup spichlerza wymienia bez roku, za hrabiego D\u00f6nhoffa, a pastora w Rudnie zna jeszcze przed Mahlendorffem. Dane Rhesy, autora wykazu duchownych, o Mahlendorffie uwa\u017ca za wzajemnie sprzeczne i najwyra\u017aniej niewiarygodne.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 113 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1446 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1901 roku, Julius Alexy, urodzony w 1864 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Gutt (oko\u0142o 1630), Johann Schr\u00f6der (1638?), Nathanael Josua Metner (1690), Christian Ernst Gregorovius (1740), Jacob Lerch (1745), Bernhard Erdmann (1762), Theodor Nathanael Gutt (1798), Heinrich Gustav Lukatis (1838), Paul Friedrich Morgenroth (1891), Julius Jacob Alexy (1901), Erich Grabowski (1920), Rudolf Robert Friedrich Iwan (1928). Bez podanego roku: Matthias Grunovius, Johann Stengel.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eRudno\u201d; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGr\u0119blin\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 11, nr 164; B. Badziong, \u201eZarys dziej\u00f3w miejscowo\u015bci Rudno, Rudnopole i M\u0142ynik\u201d, portal historyczny diecezji pelpli\u0144skiej; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Marienwerder, s. 78, poz. 93; Kreis Dirschau, s. 28); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 has\u0142o parafii Rauden, s. 518\u2013519; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. I: Pommerellen, z. 4, Danzig 1887, s. 260 (Rauden); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 372\u2013373, 389, 420; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 163 i 239; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenia ksi\u0105g G11 (Garcz, odzyskanie ko\u015bcio\u0142a w 1596 roku) i G20b (wizytacja 11 IV 1687); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), streszczenia ksi\u0105g G26 (wizytacja Jana Kazimierza Jugowskiego, 1710\u20131711), G56 (wizytacja Augustyna Kli\u0144skiego, 1746) i G61 (wizytacja Bart\u0142omieja Franciszka Ksawerego Trochowskiego, 1765\u20131766); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 75; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 64 (s. 4), nr 1178a (s. 73); E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 154\u2013155; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 197; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1207; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 110\u2013111; Rietz, \u201eEin Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638\u20131640\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 63, Marienwerder 1924, s. 9\u201311; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 20; t. 2, s. 451, 628, 640, 671, 685, 686; t. 3, s. 856; t. 4, s. 1080, 1115, 1174, 1215; t. 6, s. 1624, 1762; \u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej), s. 269; E. Wernicke, \u201eTiefenau\u201d, cz. II, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 65, Marienwerder 1928, s. 19\u201320; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 170.*","built_year":1761,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys dziej\u00f3w Rudna, Historyczny Pelplin","url":"http://historyczny.epelplin.pl/miejscowosci/historia-miejscowosci-rudno/zarys-dziejow-miejscowosci-rudno-rudnopole-i-mlynik/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 \u2014 has\u0142o parafii Rauden, odczyt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9893"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"B. Badziong, \u201eZarys dziej\u00f3w miejscowo\u015bci Rudno, Rudnopole i M\u0142ynik\u201d, portal historyczny diecezji pelpli\u0144skiej","url":"http://historyczny.epelplin.pl/miejscowosci/historia-miejscowosci-rudno/zarys-dziejow-miejscowosci-rudno-rudnopole-i-mlynik/"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eRudno\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eGr\u0119blin\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 64 (s. 4), nr 1178a (s. 73)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 154\u2013155","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 197","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1207","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Rietz, \u201eEin Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638\u20131640\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 63, Marienwerder 1924, s. 9\u201311","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 20; t. 2, s. 451, 628, 640, 671, 685, 686; t. 3, s. 856; t. 4, s. 1080, 1115, 1174, 1215; t. 6, s. 1624, 1762","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"E. Wernicke, \u201eTiefenau\u201d, cz. II, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 65, Marienwerder 1928, s. 19\u201320","url":"https://archive.org/details/pbc.gda.pl.1928_91037"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. I: Pommerellen, z. 4, Danzig 1887, s. 260 (Rauden)","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 163 i 239","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 170","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 18","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015aw., Rudno","id":"KOS-0187","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.93441,"lng":18.75802,"name_de":"Rauden","name_pl":"Rudno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy ulicy Che\u0142mi\u0144skiej w Rumi \u2014 po niemiecku Rahmel \u2014 by\u0142 jednym z dw\u00f3ch cmentarzy tutejszej parafii ewangelickiej. Starszy, przyko\u015bcielny, otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy Ko\u015bcielnej; ten przy Che\u0142mi\u0144skiej za\u0142o\u017cono na pocz\u0105tku dwudziestego wieku. Z cmentarza pozosta\u0142y nieliczne czytelne \u015blady; obiekt figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nRumia le\u017ca\u0142a w powiecie wejherowskim w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Ludno\u015b\u0107 ewangelicka nap\u0142yn\u0119\u0142a tu po pierwszym rozbiorze, w 1772 roku, wraz z kolonizacj\u0105 prusk\u0105; w 1817 roku stanowi\u0142a oko\u0142o jedenastu i p\u00f3\u0142 procent mieszka\u0144c\u00f3w Rumi i Zag\u00f3rza.\n\nW wizytacjach katolickich zapisano, ilu ewangelik\u00f3w by\u0142o tu wcze\u015bniej. Przy wizytacji z 1766 roku zapisano dla samej Rumi i Kazimierza czterech luteran\u00f3w i dwie luteranki w\u015br\u00f3d stu osiemdziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu os\u00f3b. W filialnej Redzie by\u0142o ich znacznie wi\u0119cej: sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu sze\u015bciu m\u0119\u017cczyzn i trzydzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 kobiet, do tego dw\u00f3ch kalwinist\u00f3w; dwadzie\u015bcia cztery osoby przesz\u0142y za \u00f3wczesnego proboszcza z luteranizmu na katolicyzm. Pi\u0119tna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej, przy wizytacji z 1781 roku, w wykazie tabelarycznym parafii Rumia zapisano 1305 katolik\u00f3w i 192 akatolik\u00f3w. Ta sama wizytacja odnotowuje, \u017ce akatolik\u00f3w grzebano na wydzielonej cz\u0119\u015bci cmentarza parafialnego.\n\nW\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelicy uzyskali w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku. W 1857 roku zawi\u0105zano komitet budowy ko\u015bcio\u0142a, dwa lata p\u00f3\u017aniej wydzielono z parafii w Wejherowie, Bolszewie i Ma\u0142ym Kacku samodzieln\u0105 parafi\u0119, a 24 lipca 1859 roku po\u015bwi\u0119cono \u015bwi\u0105tyni\u0119, pozostaj\u0105c\u0105 pod patronatem gminy. Pierwszym duchownym by\u0142 kandydat teologii Schmeling. Benedykt Reszka w wykazie parafii ewangelickich Prus Zachodnich podaje zapis \u201eRumia 1859\u201d. Wykaz ksi\u0105g metrykalnych og\u0142oszony przez Richarda Rosego w 1909 roku notuje przy parafii Rahmel ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1861 roku.\n\nDokument wmurowany w kamie\u0144 w\u0119gielny ko\u015bcio\u0142a 12 sierpnia 1858 roku m\u00f3wi o oko\u0142o sze\u015bciuset ewangelikach rozproszonych w dziewi\u0119tnastu miejscowo\u015bciach okolicy; dekret o wparafiowaniu z 5 marca 1861 roku, og\u0142oszony w dzienniku urz\u0119dowym rejencji gda\u0144skiej, przydzieli\u0142 do ko\u015bcio\u0142a w Rumi ewangelik\u00f3w z trzydziestu czterech miejscowo\u015bci powiatu wejherowskiego. Pierwsz\u0105 budowl\u0119 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Rumi, po\u015bwi\u0119con\u0105 24 lipca 1859 roku, trzeba by\u0142o wkr\u00f3tce odnowi\u0107 od fundament\u00f3w \u2014 w 1878 roku \u2014 i odt\u0105d by\u0142 to okaza\u0142y gmach murowany z widoczn\u0105 z daleka wie\u017c\u0105. Kosztorys i rysunek pierwszego ko\u015bcio\u0142a sporz\u0105dzi\u0142 i podarowa\u0142 \u2014 jak zapisano w dokumencie wmurowanym 12 sierpnia 1858 roku w kamie\u0144 w\u0119gielny \u2014 Fritz Schwabe, nazwany tam kierownikiem budowy (Bauf\u00fchrer), syn cz\u0142onka komitetu budowy Gottfrieda Schwabego ze Szmelty; przy murowanej \u015bwi\u0105tyni z 1878 roku Piotr Birecki wymienia tylko wykonawc\u0119, cie\u015bl\u0119 Geigera z Wejherowa.\n\nWykaz gmin z 1885 roku podaje dla gminy wiejskiej Rumia 808 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 157 ewangelik\u00f3w i 646 katolik\u00f3w, a dla tamtejszego obwodu dworskiego dalszych 94 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 46 ewangelik\u00f3w i 48 katolik\u00f3w. Do parafii ewangelickiej nale\u017ca\u0142y wtedy, pr\u00f3cz Rumi, mi\u0119dzy innymi Reda, Reschke, Bieschkowitz, Ciessau, Czechotzin, Lensitz, Sagorsch, Sbichau, Schmelz, Friedrichsau i Johannisdorf. Wed\u0142ug statystyki ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku, w kt\u00f3rej parafia wyst\u0119puje jako \u201eRahmel\u201d w diecezji wejherowskiej, mia\u0142a ona 970 dusz, dwa dzwony i o\u015bmiog\u0142osowe organy; notowano w niej rocznie 43 chrzty, pi\u0119\u0107 \u015blub\u00f3w, 586 komunikant\u00f3w i 25 pogrzeb\u00f3w. Ten sam ci\u0105g liczb Harnoch wydrukowa\u0142 powt\u00f3rnie stron\u0119 dalej, pod has\u0142em Sma\u017cyno. Spis z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 w Rumi 1028 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 581 os\u00f3b, w tym 166 ewangelik\u00f3w; ewangelikiem by\u0142a te\u017c jedna z 18 os\u00f3b polskoj\u0119zycznych. W 1928 roku Rumia liczy\u0142a 1071 mieszka\u0144c\u00f3w i mia\u0142a obok ko\u015bcio\u0142a katolickiego tak\u017ce ewangelicki. Za ostatniego sta\u0142ego proboszcza, ks. Ernesta Endemanna, do ko\u015bcio\u0142a ucz\u0119szcza\u0142o wed\u0142ug Andrzeja Sad\u0142owskiego 200 wiernych; w latach trzydziestych parafia nie mia\u0142a w\u0142asnego duchownego, a zestawienie Stefana Grelewskiego z 1937 roku (s. 332, za Wikipedi\u0105) podaje dla niej 250 wiernych.\n\nPo 1945 roku parafia przesta\u0142a istnie\u0107, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zaadaptowano na Szko\u0142\u0119 Podstawow\u0105 numer 1. W pa\u017adzierniku 2026 roku w miejscu cmentarza by\u0142 miejski skwer z alejk\u0105 i starymi drzewami; nagrobk\u00f3w nie ma. Stoi tu wysoki bia\u0142y krzy\u017c na kamiennym cokole, a przy nim betonowe bloki z urnami w formie \u0142usek artyleryjskich. To cz\u0119\u015b\u0107 pomnika bohater\u00f3w walk z faszyzmem i ofiar hitlerowskiego terroru, ods\u0142oni\u0119tego na terenie dawnego cmentarza 12 wrze\u015bnia 1985 roku. Obok miasto ustawi\u0142o tablic\u0119 \u201eEwangelicy w Rumi\u201d. Tablica podaje, \u017ce o cmentarzu \u015bwiadcz\u0105 ju\u017c tylko dorodne drzewa, kt\u00f3re dawniej ocienia\u0142y jego alejki, i \u017ce w urnach z\u0142o\u017cono ziemi\u0119 z Rumi, \u0141\u0119\u017cyc, Zbychowa, K\u0119py Oksywskiej, Pia\u015bnicy, Stutthofu, Westerplatte i Helu. Zamieszcza te\u017c fotografi\u0119 podpisan\u0105 jako groby niemieckich \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w walkach 1939 roku na cmentarzu w Rumi.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug opis\u00f3w \u015bwi\u0105tynia by\u0142a murowana, a Agathon Harnoch w rubryce stylu notuje \u201eFachwerkbau\u201d, czyli konstrukcj\u0119 szachulcow\u0105.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 156 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 835 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 501; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 453; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), powiat wejherowski, s. 58 poz. 36 i s. 62 poz. 88; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G63 (wizytacje z 1766 i 1781 roku); \u201eRumscy ewangelicy\u201d \u2014 serwis Zabytki i historia Pomorza (zdsk.pl); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909, s. 10; tablica informacyjna \u201eEwangelicy w Rumi\u201d, ustawiona przez miasto na terenie dawnego cmentarza przy ulicy Che\u0142mi\u0144skiej (odczyt z 10 pa\u017adziernika 2026 roku); ogl\u0119dziny terenowe i fotografie z wizyty autora atlasu, 10 pa\u017adziernika 2026 roku; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1207; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rumscy ewangelicy \u2014 Zabytki i historia Pomorza (zdsk.pl)","url":"http://zdsk.pl/historia/91-rumscy-ewangelicy"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom X, has\u0142o Rumia","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 453","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 501","url":""},{"typ":"tablica informacyjna","tytul":"Tablica informacyjna \u201eEwangelicy w Rumi\u201d na terenie dawnego cmentarza przy ulicy Che\u0142mi\u0144skiej (miasto Rumia), odczyt 10 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Ogl\u0119dziny terenowe i fotografie, wizyta autora atlasu 10 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1207","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0273","image_url":"/static/atlas/foto/cm_rumia/rumia_01_krzyz.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.57841,"lng":18.40472,"name_de":"Rahmel (evangelischer Friedhof)","name_pl":"Rumia \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy dawnym ko\u015bciele ewangelickim w Rumi, po niemiecku Rahmel, przy dzisiejszej ulicy Ko\u015bcielnej, by\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny. Program opieki nad zabytkami powiatu wejherowskiego wymienia go w wykazie cmentarzy jako przyko\u015bcielny cmentarz ewangelicki, le\u017c\u0105cy dzi\u015b na terenie szko\u0142y; osobno, pod kolejn\u0105 pozycj\u0105, wymienia drugi cmentarz ewangelicki w Rumi, przy ulicy Che\u0142mi\u0144skiej.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 *Rahmel* \u2014 razem z *Kramps* i *Luisenhof* \u2014 z 13 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 14 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 57 budynk\u00f3w mieszkalnych i 736 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 189 ewangelik\u00f3w i 547 katolik\u00f3w, a tak\u017ce tartak, ku\u017anic\u0119 \u017celaza, m\u0142yn zbo\u017cowy i wolne so\u0142ectwo. Osobno opisywa\u0142 maj\u0105tek rycerski *Rahmel*, dawniej domen\u0119, z sze\u015bcioma budynkami mieszkalnymi i 91 mieszka\u0144cami, w tym 24 ewangelikami i 67 katolikami. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWed\u0142ug opracowania \u201eRumscy ewangelicy\u201d w serwisie Zabytki i historia Pomorza cmentarz powsta\u0142 najpierw w otoczeniu ko\u015bcio\u0142a, a p\u00f3\u017aniej za\u0142o\u017cono go na przed\u0142u\u017ceniu osi ko\u015bcio\u0142a w kierunku wschodnim; sta\u0142a na nim niewielka kaplica. Ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u015bwi\u0119cony w 1859 roku i przebudowany w 1878 roku, po 1945 roku zaadaptowano na szko\u0142\u0119 podstawow\u0105. Kaplicy nie ma, podobnie jak samego cmentarza.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 156 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 835 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Program opieki nad zabytkami Powiatu Wejherowskiego na lata 2016\u20132019, s. 68 (wykaz cmentarzy, Rumia, poz. 3 i 4); \u201eRumscy ewangelicy\u201d, serwis Zabytki i historia Pomorza (zdsk.pl), odczyt 17 pa\u017adziernika 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 188\u2013189, pozycje 306 i 307; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"dokument samorz\u0105dowy","tytul":"Program opieki nad zabytkami Powiatu Wejherowskiego na lata 2016\u20132019, s. 68 (wykaz cmentarzy, Rumia, poz. 3)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2016/287/oryginal/Zalacznik1.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eRumscy ewangelicy\u201d \u2014 Zabytki i historia Pomorza (zdsk.pl)","url":"http://zdsk.pl/historia/91-rumscy-ewangelicy"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 188\u2013189, pozycje 306 i 307","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1192","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5797,"lng":18.4011,"name_de":"Rahmel (evangelischer Kirchhof an der Kirche)","name_pl":"Rumia \u2014 dawny cmentarz przyko\u015bcielny przy ko\u015bciele ewangelickim (ul. Ko\u015bcielna)","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rumia \u2014 po niemiecku Rahmel \u2014 by\u0142a wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen), w rejencji gda\u0144skiej. Sama nazwa jest starsza od wsi: pochodzi od strumienia Rumpna \u2014 tak brzmia\u0142a dawna, s\u0142owia\u0144ska nazwa dzisiejszej Zag\u00f3rskiej Strugi. Budynek dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego stoi do dzi\u015b, ale trudno go rozpozna\u0107: straci\u0142 wie\u017c\u0119 i ceglan\u0105 elewacj\u0119, a do tego jest wtopiony w zabudowania szko\u0142y podstawowej przy ulicy Ko\u015bcielnej. Tablica ustawiona przez miasto na terenie dawnego cmentarza opisuje t\u0119 przebudow\u0119 s\u0142owami: \u201eRozebrano w\u00f3wczas charakterystyczn\u0105 wie\u017c\u0119, zmodyfikowano okiennice, zmieniono elewacj\u0119\u201d.\n\nWe wsi sta\u0142 tak\u017ce katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. Kolatorem by\u0142 opat oliwski. Rejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku notuje Rumi\u0119 jako wie\u015b z parafi\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do klasztoru oliwskiego, licz\u0105c\u0105 60 \u0142an\u00f3w, z kt\u00f3rych cztery mia\u0142 proboszcz, a sze\u015b\u0107 sta\u0142o pustych; od 50 \u0142an\u00f3w osiad\u0142ych, o\u015bmiu zagrodnik\u00f3w, kowala, karczmy dziedzicznej i ko\u0142a m\u0142y\u0144skiego podatek zap\u0142aci\u0142 opat oliwski Kasper Geschkau. Lustracja kr\u00f3lewszczyzn z 1664 roku notuje Rumi\u0119 jako wie\u015b opactwa oliwskiego, p\u0142ac\u0105c\u0105 do starostwa puckiego 30 z\u0142otych gajowego, czyli op\u0142aty za korzystanie z lasu. Tomasz Schwengel, kronikarz opactwa, zapisa\u0142 w 1749 roku, \u017ce parafia rumska obejmuje tylko sam\u0105 wie\u015b i zwykle prowadzi j\u0105 jeden proboszcz razem z Red\u0105; wymienia proboszcz\u00f3w Jana Janseniusza (1688), Jana Ernesta Weinreicha (1720, 1735), za kt\u00f3rego 1 wrze\u015bnia 1730 roku wprowadzono bractwo Opatrzno\u015bci Bo\u017cej, oraz cystersa oliwskiego Jana Chrzciciela Kamehla (1745). Do jego parafii, z fili\u0105 w Redzie, nale\u017ca\u0142y Rumia, Kazimierz, Janowo i Louisenhof; w 1867 roku liczy\u0142a ona 3626 dusz, a w 1887 \u2014 4546.\n\nEwangelicy byli tu od dawna mniejszo\u015bci\u0105 w\u015br\u00f3d katolickiej wi\u0119kszo\u015bci. W 1702 roku archidiakon Krzysztof Antoni Szembek naliczy\u0142 w Rumi oko\u0142o 160 katolik\u00f3w i oko\u0142o dziesi\u0119ciu luteran\u00f3w. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom X, 1889) wizytacja biskupa Szaniawskiego z 1710 roku naliczy\u0142a w parafii rumskiej oko\u0142o 146 katolik\u00f3w i oko\u0142o 20 ewangelik\u00f3w. Wizytacja z lat 1765\u20131766 naliczy\u0142a w parafii, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y Rumia i Kazimierz, sze\u015bciu luteran\u00f3w \u2014 czterech m\u0119\u017cczyzn i dwie kobiety \u2014 a wizytacja z 1781 roku w samej Rumi 277 katolik\u00f3w, z kt\u00f3rych 173 przyst\u0105pi\u0142o do spowiedzi wielkanocnej, i zaledwie pi\u0119ciu niekatolik\u00f3w. Zanim ewangelicy z Rumi, Zag\u00f3rza i Szmelty doczekali si\u0119 w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni, je\u017adzili do ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Wejherowie, Ma\u0142ym Kacku i Bolszewie.\n\nWed\u0142ug katastru z 1773 roku Rumia, wie\u015b klasztoru oliwskiego, mia\u0142a so\u0142tysa Franza Kruse i pi\u0119ciu innych ch\u0142op\u00f3w, ku\u017anic\u0119 stali w r\u0119kach rodziny Hildebrand\u00f3w, trzy karczmy, m\u0142yn wodny o dw\u00f3ch kamieniach, o\u015bmiu cha\u0142upnik\u00f3w i 25 komornik\u00f3w oraz lokator\u00f3w \u2014 razem z folwarkiem, plebani\u0105 i ku\u017anic\u0105 247 dusz; w 1825 roku skarb pa\u0144stwa odda\u0142 dzia\u0142k\u0119 pod szko\u0142\u0119. Ku\u017anica pracowa\u0142a jeszcze w XIX wieku: w 1835 roku ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii w Ma\u0142ym Kacku zapisa\u0142a \u015bmier\u0107 c\u00f3rki wytw\u00f3rcy stali (\u201eStahlfabrikant\u201d) Friedricha Kr\u00fcgera z Rumi, pochowanej w Ma\u0142ym Kacku, a w 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w Rumi Kr\u00f3lewskiej, licz\u0105cej 736 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 189 ewangelik\u00f3w, tartak, ku\u017anic\u0119, m\u0142yn zbo\u017cowy i dziedziczne so\u0142ectwo. Podobnie \u017cy\u0142y dzisiejsze dzielnice miasta: Zag\u00f3rze nad potokiem, \u201ewelcher sich durch Forellen auszeichnet\u201d \u2014 kt\u00f3ry s\u0142ynie z pstr\u0105g\u00f3w, mia\u0142o trzy m\u0142yny, tartak, dwie ku\u017anice i kr\u00f3lewsk\u0105 le\u015bnicz\u00f3wk\u0119, a Szmelta \u2014 ku\u017anic\u0119, tartak, m\u0142yn i folusz; ewangelik\u00f3w by\u0142o w obu razem 205.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku do za\u0142o\u017cenia parafii w Rumi, po niemiecku Rahmel, najbardziej przyczyni\u0142 si\u0119 landrat powiatu wejherowskiego von Platen: z jego inicjatywy 10 grudnia 1857 roku kilku m\u0119\u017cczyzn z okolicy zawi\u0105za\u0142o w Zag\u00f3rzu komitet budowy ko\u015bcio\u0142a. W\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku Hannemann z Johannisdorf podarowa\u0142 pod budow\u0119 pi\u0119\u0107 m\u00f3rg ziemi, 5 maja 1858 roku zawarto kontrakt budowlany na 4580 talar\u00f3w, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 24 lipca 1859 roku; wcze\u015bniej nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w chacie we wsi. Ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 pi\u0119\u0107 morg\u00f3w ziemi. W czerwcu 1861 roku, na zgromadzeniu g\u0142\u00f3wnym oddzia\u0142\u00f3w Towarzystwa Gustawa Adolfa prowincji pruskiej w Tczewie, ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rumi wymieniono w\u015br\u00f3d \u015bwiadectw szerokiej pomocy udzielonej przez Towarzystwo. Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono tu w latach 1858\u20131859 wed\u0142ug kosztorysu i rysunku, kt\u00f3re \u2014 jak zapisano w dokumencie wmurowanym w kamie\u0144 w\u0119gielny \u2014 sporz\u0105dzi\u0142 i podarowa\u0142 Fritz Schwabe, nazwany tam kierownikiem budowy (Bauf\u00fchrer), syn cz\u0142onka komitetu budowy Gottfrieda Schwabego ze Szmelty; kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 12 sierpnia 1858 roku, a w fundamentach umieszczono kapsu\u0142\u0119 czasu.\n\nPierwszym duchownym parafii zosta\u0142 20 lutego 1859 roku kandydat teologii Schmeling, a jego nast\u0119pc\u0105 pastor Teichgraeber. Miejscowa parafia powsta\u0142a w 1859 roku i obejmowa\u0142a \u2014 wed\u0142ug dekretu o wparafiowaniu z 5 marca 1861 roku, og\u0142oszonego w dzienniku urz\u0119dowym rejencji gda\u0144skiej \u2014 trzydzie\u015bci cztery miejscowo\u015bci powiatu wejherowskiego (dokument wmurowany w kamie\u0144 w\u0119gielny 12 sierpnia 1858 roku m\u00f3wi\u0142 o oko\u0142o sze\u015bciuset ewangelikach w dziewi\u0119tnastu miejscowo\u015bciach); w 1937 roku liczy\u0142a wed\u0142ug zestawienia Stefana Grelewskiego (s. 332, za Wikipedi\u0105) 250 wiernych, a za ostatniego sta\u0142ego proboszcza do ko\u015bcio\u0142a ucz\u0119szcza\u0142o \u2014 jak podaje Andrzej Sad\u0142owski \u2014 200 os\u00f3b. Rok 1861, podawany w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich, to data tego dekretu: w lutym 1859 roku ewangelikom z Rumi i okolic przys\u0142ano tymczasowego zarz\u0105dc\u0119 parafii (Pfarrverweser), a ostateczne ustanowienie parafii minister zatwierdzi\u0142 12 lutego 1861 roku.\n\nZ tutejszej parafii, w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eRahmel\u201d, zachowa\u0142y si\u0119 duplikaty ksi\u0105g z lat 1866\u20131874, czyli odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom \u2014 cz\u0119sto jedyne ksi\u0119gi, jakie przetrwa\u0142y. Figuruj\u0105 one w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, og\u0142oszony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, podaje przy parafii Rahmel chrzty, \u015bluby i zgony od roku wydrukowanego jako 1959 \u2014 to b\u0142\u0105d w samym druku. Chodzi zapewne o rok 1859, bo wed\u0142ug B\u00e4ra s\u0105d obwodowy w Wejherowie przechowywa\u0142 duplikaty tych ksi\u0105g w\u0142a\u015bnie od tego roku \u2014 z lat 1859\u20131874. To jednak wniosek, nie zapis \u017ar\u00f3d\u0142a. Wykaz Rosego z 1909 roku podaje jako pocz\u0105tek ksi\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w parafii Rahmel rok 1861. Ksi\u0119gi komunikuj\u0105cych prowadzono od 1881 roku, konfirmacji od 1869, a kronik\u0119 parafii od 1857.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 24 lipca 1859 roku; budowl\u0119 wkr\u00f3tce trzeba by\u0142o jednak odnowi\u0107 od fundament\u00f3w (1878) i odt\u0105d by\u0142 to okaza\u0142y, murowany gmach z wie\u017c\u0105 widoczn\u0105 z daleka. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rumi, pod patronatem gminy, by\u0142 szachulcowym prostok\u0105tem z nisz\u0105 o\u0142tarzow\u0105 i ceglan\u0105 wie\u017c\u0105, z dwoma dzwonami. Zmiany pogody i grzyb doprowadzi\u0142y go na skraj zawalenia; na jego miejscu stan\u0119\u0142a zupe\u0142nie nowa, murowana, tr\u00f3jnawowa \u015bwi\u0105tynia z daleko widoczn\u0105 wie\u017c\u0105, z obrazem o\u0142tarzowym \u201eZ\u0142o\u017cenie Chrystusa do grobu\u201d i organami o o\u015bmiu g\u0142osach z peda\u0142em. Piotr Birecki podaje, \u017ce murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1878 roku zbudowa\u0142 cie\u015bla Geiger z Wejherowa i obliczono go na 260 miejsc siedz\u0105cych i 140 stoj\u0105cych. Malarz, profesor L. Sy, namalowa\u0142 dla niego trzy obrazy: \u201eEcce Homo\u201d z 1880 roku (za 750 marek), umieszczony w nastawie o\u0142tarzowej z warsztatu gda\u0144skiego mistrza R\u00fcstera, \u201eZdj\u0119cie z krzy\u017ca\u201d \u2014 dar pani Gibson z Gda\u0144ska z 1859 roku \u2014 i \u201eAposto\u0142a Paw\u0142a\u201d; obraz z pierwszego ko\u015bcio\u0142a by\u0142 darem parafii w Pruszczu. W 1878 roku Schuricht przebudowa\u0142 organy za 800 marek, a w 1887 roku zak\u0142ad z Charlottenburga wykona\u0142 trzy nowe witra\u017ce prezbiterium.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje na 808 mieszka\u0144c\u00f3w 157 ewangelik\u00f3w, 646 katolik\u00f3w, dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan i trzech \u017byd\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1890 roku wie\u015b liczy\u0142a 837 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 158 ewangelik\u00f3w \u2014 wed\u0142ug przelicze\u0144 Stefana Ramu\u0142ta 139 Niemc\u00f3w i dziewi\u0119tnastu Kaszub\u00f3w; osobny obw\u00f3d dworski mia\u0142 95 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 47 ewangelik\u00f3w. Wed\u0142ug Harnocha w 1890 roku parafia liczy\u0142a 970 dusz, a szko\u0142y mia\u0142a w Rumi oraz \u2014 symultaniczne \u2014 w Zag\u00f3rzu i Redzie. Szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 w Rumi zbudowa\u0142o Towarzystwo Gustawa Adolfa, lecz w 1879 roku prasa wymienia\u0142a Rumi\u0119 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej, w kt\u00f3rych dzia\u0142a\u0142y ju\u017c szko\u0142y symultaniczne, wsp\u00f3lne dla obu wyzna\u0144. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 735 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1891 roku Gustav Ankermann. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 1028 mieszka\u0144c\u00f3w: niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 581 os\u00f3b, kaszubski 428, polski 18. Wyznania ewangelickiego by\u0142o 166 os\u00f3b niemieckoj\u0119zycznych i jedna polskoj\u0119zyczna.\n\nW 1928 roku Ksi\u0119ga adresowa Polski wymienia\u0142a w licz\u0105cej 1071 mieszka\u0144c\u00f3w Rumi ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i ewangelicki, m\u0142yn wodny, tartak, dwie ku\u017anie i kilkunastu rzemie\u015blnik\u00f3w, a miejscowy bazar zach\u0119ca\u0142 letnik\u00f3w do wynajmowania mieszka\u0144. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki dzia\u0142a\u0142 do 1945 roku. Po wojnie i wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej opuszczony i cz\u0119\u015bciowo zniszczony budynek przebudowano.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug kroniki Harnocha obrazem o\u0142tarzowym nowego ko\u015bcio\u0142a by\u0142o \u201eZ\u0142o\u017cenie Chrystusa do grobu\u201d, wed\u0142ug Bireckiego w nastawie o\u0142tarzowej umieszczono \u201eEcce Homo\u201d z 1880 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 156 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 835 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1910 roku, Ernst Endemann, urodzony w 1868 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Otto Alexander Besch (1868), Siegfried Johannes Georg Gustav Ebel (1879\u20131890), Gustav Hugo Ankermann (1891), Ernst G\u00fcnther Endemann (1910). Bez podanego roku: Eduard Michael Wilhelm Teichgr\u00e4ber.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eRumia\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 454, 453\u2013454; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 501; Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Rumi \u2014 Wikipedia i historia.rumia.eu; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 38\u201339, powiat wejherowski, pozycja 38; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 58, pozycja 36; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 8 i 496; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 319; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 178; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909, s. 10; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 109, 190, 206, 209, 225, 239; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 47; tablica informacyjna \u201eEwangelicy w Rumi\u201d przy ulicy Che\u0142mi\u0144skiej (odczyt z 10 pa\u017adziernika 2026 roku); fotografia z wizyty autora atlasu, 10 pa\u017adziernika 2026 roku; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 499\u2013500; ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0200 (1835, nr 8); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 188\u2013191, pozycje 306\u2013307, 325 i 336; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1207; T. Schwengel, \u201eApparatus pro annalibus Olivensibus\u201d (1749), wyd. B. Czapla, Fontes TNT XVI\u2013XIX, Toru\u0144 1912\u20131915, s. 260\u2013261; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 65; \u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938, s. 126; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 283; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), s. 140, ksi\u0119ga G63a (1765\u20131766); s. 245, ksi\u0119ga G72 (wizytacja 1781); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40\u201341; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 112; t. 2, s. 421, 441; t. 7, s. 1813; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 18 lipca 1861 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 12 sierpnia 1879 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1858,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki w Rumi (nieistniej\u0105cy) (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_ewangelicki_w_Rumi"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Rumi \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / historia.rumia.eu \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Rumi"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"historia.rumia.eu \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Rumi","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / historia.rumia.eu \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Rumi"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom X, has\u0142o Rumia","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 501","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 453\u2013454, 454","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eRumia\u201d","url":""},{"typ":"tablica informacyjna","tytul":"Tablica informacyjna \u201eEwangelicy w Rumi\u201d przy ulicy Che\u0142mi\u0144skiej (miasto Rumia), odczyt 10 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 499\u2013500","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii ewangelickiej w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0200 (1835, nr 8)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 188\u2013191, pozycje 306\u2013307, 325 i 336","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1207","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"T. Schwengel, \u201eApparatus pro annalibus Olivensibus\u201d (1749), wyd. B. Czapla, Fontes TNT XVI\u2013XIX, Toru\u0144 1912\u20131915","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 112; t. 2, s. 421, 441; t. 7, s. 1813","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 18 lipca 1861 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3OHV6GBHNXLZSF3F7PZROOITAJ3ZHPKJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 12 sierpnia 1879 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5PLYKYEWBIILISEG74FSY3RZHA45TY7K"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mitteilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 1, s. 7 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4646/Amtliche_Mitteilungen_1884_1.pdf"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0292","image_url":"/static/atlas/foto/kos_rumia/rumia_01_szkola.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5797,"lng":18.4011,"name_de":"Rahmel","name_pl":"Rumia \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (przebudowany na szko\u0142\u0119)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Le\u015bny cmentarz ewangelicki w Runowie (gm. Pot\u0119gowo), porz\u0105dkowany w ramach akcji \u201eSzko\u0142a pami\u0119ta\u201d; obiekt w katalogu cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0643","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.47203,"lng":17.55586,"name_de":"Cmentarz ( d. ewangelicki )","name_pl":"Runowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Runowie by\u0142y dwa cmentarze \u2014 wiejski i rodowy; ten jest rodowy. Za\u0142o\u017cyli go von Grumbkowowie na p\u00f3\u0142noc od nale\u017c\u0105cego do nich zespo\u0142u pa\u0142acowo-parkowego: na owalnym, niewielkim wzniesieniu stan\u0119\u0142a niedu\u017ca ceglana kaplica, pod kt\u00f3rej stropem z\u0142o\u017cono szcz\u0105tki cz\u0142onk\u00f3w rodu. Po kaplicy zosta\u0142 dzi\u015b tylko stos cegie\u0142 i widoczne stalowe belki stropu. Obok cz\u0142onk\u00f3w rodu chowano tu tak\u017ce pensjonariuszki przytu\u0142ku. P\u0142yta nagrobna zagin\u0119\u0142a w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku.\n\nW 1784 roku Runowo liczy\u0142o 26 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela. Sta\u0142a tu kaplica, dawna filia Sk\u00f3rowa, kt\u00f3ra \u201ejetzt aber nicht mehr gebraucht wird\u201d \u2014 nie by\u0142a u\u017cywana. Ubogie panny z fundacji z 1690 roku dostawa\u0142y w tym czasie same pieni\u0105dze, bez mieszkania, ogrodu i drewna.\n\nRunowo, do 1945 roku Gro\u00df Runow \u2014 dla odr\u00f3\u017cnienia od Klein Runow, dzisiejszego Runowa S\u0142awie\u0144skiego \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano w 1379 roku, a w 1421 by\u0142a lennem Grumbkow\u00f3w. W 1690 roku minister brandenburski Joachim Ernst von Grumbkow ufundowa\u0142 tu przytu\u0142ek \u2014 klasztor dla dwunastu ubogich panien, czterech szlachcianek i o\u015bmiu mieszczanek.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Runowie, wzniesiony w 1688 roku, by\u0142 ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii w Sk\u00f3rowie (Schurow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Oko\u0142o 1777 roku, zrujnowany, wyszed\u0142 z u\u017cytku; oko\u0142o 1800 roku pani von Bonin zbudowa\u0142a now\u0105 kaplic\u0119. W jej posadzce le\u017ca\u0142a stara p\u0142yta nagrobna z 1672 roku z herbami C. S. von Grumbkowa i jego \u017cony A. M. von Crockow.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walki Armia Czerwona. Cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono w 1947 roku, pozosta\u0142ych oko\u0142o po\u0142owy lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych.\n\nW XIX i XX wieku Runowo nale\u017ca\u0142o do von Bonin\u00f3w z \u0141upawy: w 1879 roku Gross-Ruhnow (1601 hektar\u00f3w, z m\u0142ynem) nale\u017ca\u0142 do von Bonina z \u0141upawy, a dzier\u017cawi\u0142 go Haselau. W latach 1905\u20131928 Runowo by\u0142o cz\u0119\u015bci\u0105 majoratu Ernsta von Bonina z zamku Canitz w \u0141upawie, prowadzon\u0105 przez dzier\u017cawc\u00f3w; w 1928 roku liczy\u0142o 1602 hektary. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w Schurow, 5 kilometr\u00f3w od Schurow, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3170 dusz. Pastorem by\u0142 Erich Backe.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 161; serwis Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl), gmina Pot\u0119gowo; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern. Zeugnisse seiner deutschen Vergangenheit\u201d, Lubeka 1989, s. 546\u2013549; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 999; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 188\u2013189; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 170\u2013171; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 184\u2013185; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 328; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 999","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 188\u2013189","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 170\u2013171","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 184\u2013185","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 328","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0853","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.472743,"lng":17.557995,"name_de":"Gro\u00df Runow","name_pl":"Runowo \u2014 rodowy cmentarz ewangelicki von Grumbkow\u00f3w","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Runowie (do 1945 roku Gro\u00df Runow) za\u0142o\u017cono dwa cmentarze \u2014 wiejski i rodowy von Grumbkow\u00f3w. Wiejski, podobnie jak rodowy, le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od miejscowo\u015bci, nieopodal linii kolejowej i dzisiejszej drogi krajowej numer 6. \u0179r\u00f3d\u0142a kartograficzne pokazuj\u0105 za\u0142o\u017cenie na rzucie prostok\u0105ta z wej\u015bciem g\u0142\u00f3wnym od wschodu; dzi\u015b granice zatar\u0142 otaczaj\u0105cy kompleks le\u015bny. W miejscu pierwotnego za\u0142o\u017cenia zachowa\u0142o si\u0119 jednak kilkadziesi\u0105t miejsc poch\u00f3wku wyznaczaj\u0105cych poszczeg\u00f3lne rz\u0119dy oraz lipowa aleja, kt\u00f3ra dzieli teren na dwie kwatery i prowadzi do pomnika po\u015bwi\u0119conego mieszka\u0144com Runowa poleg\u0142ym w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Wok\u00f3\u0142 pomnika wzniesiono wysoki kamienny mur. Po drugiej wojnie \u015bwiatowej cmentarz opuszczono, a szko\u0142y z Pot\u0119gowa prowadzi\u0142y na nim akcje porz\u0105dkowe.\n\nRunowo le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; ca\u0142a ludno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka. W 1688 roku zbudowano tu ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii ewangelickiej w Sk\u00f3rowie (Schurow), nale\u017c\u0105cej do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto. W 1690 roku ufundowano we wsi zak\u0142ad (Kloster) dla 12 ubogich panien, czterech ze stanu szlacheckiego i o\u015bmiu z mieszcza\u0144skiego, z wolnym mieszkaniem, ogrodami, drewnem i roczn\u0105 pensj\u0105; w 1784 roku panny dostawa\u0142y ju\u017c tylko pieni\u0105dze, bez mieszkania, ogrodu i drewna.\n\nW 1784 roku Runowo liczy\u0142o 26 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; nale\u017ca\u0142o do parafii w Sk\u00f3rowie (Schurow). Sta\u0142a tu kaplica, dawna filia Sk\u00f3rowa, kt\u00f3ra \u201ejetzt aber nicht mehr gebraucht wird\u201d \u2014 nie by\u0142a ju\u017c u\u017cywana. Oko\u0142o 1777 roku \u015bwi\u0105tynia, zrujnowana, wysz\u0142a z u\u017cycia, a oko\u0142o 1800 roku pani von Bonin ufundowa\u0142a now\u0105 kaplic\u0119. W jej posadzce le\u017cy p\u0142yta nagrobna z herbami C. S. von Grumbkowa i jego \u017cony A. M. von Crockow z 1672 roku.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w Schurow, 5 kilometr\u00f3w od Schurow, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3170 dusz. Pastorem by\u0142 Erich Backe. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 490 mieszka\u0144c\u00f3w, a obszar gminy wynosi\u0142 2189 hektar\u00f3w. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce w szkole w Gro\u00df Runow uczyli kolejno Karl Exner (1919\u20131926), Ewald John (1927\u20131943) i do zaj\u0119cia wsi Erich Arndt. W jednoklasowej szkole w Wiesental nauczycielem by\u0142 Emil Bewersdorff.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walki Armia Czerwona. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; wed\u0142ug p\u00f3\u017aniejszej kartoteki mieszka\u0144c\u00f3w dawnego Pomorza 299 z nich mieszka\u0142o w zachodnich Niemczech, a 93 we wschodnich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 161; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 546\u2013549; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 999; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 999","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0854","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4796663,"lng":17.5567189,"name_de":"Gro\u00df Runow","name_pl":"Runowo \u2014 wiejski cmentarz ewangelicki nieopodal linii kolejowej","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rybaki (po niemiecku Fischersh\u00fctte, po polsku dawniej Fiszerowa Huta) za\u0142o\u017cyli w XVII wieku starostowie ko\u015bcierscy. Wie\u015b za\u0142o\u017cy\u0142 wkr\u00f3tce po 1607 roku starosta ko\u015bcierski Demetrius Weiher i osadzi\u0142 w niej Pomorzan. Niemieck\u0105 nazw\u0119 notuj\u0105 urz\u0119dowe spisy pruskie z 1820, 1885 i 1910 roku. Po 1772 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w Kr\u00f3lestwie Prus, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego.\n\nAgathon Harnoch pisze, \u017ce kiedy predykant Morton, sprowadzony z Pomorza, rezydowa\u0142 w K\u0142obuczynie, a starosta ko\u015bcierski Demetrius von Weiher zasiedli\u0142 Pomorzanami tak\u017ce Szymbark i pozwoli\u0142 tam wznie\u015b\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142, dwaj duchowni tak blisko siebie nie mogli si\u0119 utrzyma\u0107. Harnoch dodaje, \u017ce Morton odszed\u0142, a k\u0142obuczynianie rozebrali sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142 i przy\u0142\u0105czyli si\u0119 do Szymbarka. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 75 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania lutera\u0144skiego, przy parafii lutera\u0144skiej w Szymbarku (Sch\u00f6nberg). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 Rybaki jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 13 gospodarstwami ch\u0142opskimi i dwiema zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 17 budynk\u00f3w mieszkalnych i 147 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 131 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku; katolicy \u2014 do parafii w Gor\u0119czynie.\n\nWykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku \u2014 strona czterdziesta \u00f3sma, pozycja siedemnasta \u2014 notuje 178 mieszka\u0144c\u00f3w, samych ewangelik\u00f3w. Pod koniec 1892 roku mieszka\u0142o tu 166 Niemc\u00f3w \u2014 poza jednym wszyscy ewangelicy \u2014 oraz pi\u0119ciu katolickich Kaszub\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 241 os\u00f3b: 124 m\u0119\u017cczyzn i 117 kobiet, w 32 domach mieszkalnych i 40 gospodarstwach domowych na 405,5 hektara. Niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142y wtedy 202 osoby, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 200 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. Tutejsi protestanci nale\u017celi do ewangelickiej parafii w Szymbarku \u2014 zgodnie wskazuj\u0105 j\u0105 wszystkie trzy spisy. Meyers podaje Szymbark jako siedzib\u0119 urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu urz\u0119dowego, do kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142y Rybaki. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono; ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi tutejszy cmentarz jako dawny cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 109/1.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b zasiedlili Kaszubi z okolicy. Daty za\u0142o\u017cenia ani zamkni\u0119cia cmentarza w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono; Harnoch liczy przy parafii szymbarskiej osiemna\u015bcie cmentarzy, lecz nie wymienia ich z nazwy. Karta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZdewastowane pomniki nagrobne\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy na ma\u0142ym wzniesieniu w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, otoczony do\u015b\u0107 wysokim obwa\u0142owaniem kamienno-ziemnym. Z blisko siedemdziesi\u0119ciu mogi\u0142 pozosta\u0142y w 1985 roku g\u0142\u00f3wnie betonowe obramienia i kilka kutych ogrodze\u0144. Najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 8 marca 1894 roku, a w\u015br\u00f3d drzew wyr\u00f3\u017cnia\u0142a si\u0119 lipa o \u015brednicy stu dwudziestu centymetr\u00f3w. W pa\u017adzierniku 2026 roku cmentarz porasta\u0142y g\u0119ste zaro\u015bla pod starymi drzewami. Wida\u0107 kilka betonowych nagrobk\u00f3w; na jednym zachowa\u0142a si\u0119 czarna p\u0142yta z napisem: \u201eHier ruht mein lieber Mann, unser Vater Julius Burandt\u201d, z datami 13 lipca 1869 i 9 maja 1934 roku oraz s\u0142owami \u201eZu fr\u00fch f\u00fcr uns, doch Gottes Wille\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 200 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 17; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Karthaus, s. 48, poz. 17); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 118, nr 75; karta cmentarza w Rybakach, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); ogl\u0119dziny terenowe i fotografie autora atlasu, 15 pa\u017adziernika 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 104, pozycja 95; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 175, 183; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Somonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 expresskaszubski.pl","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"M. Kubicki (wst\u0119p i oprac.), \u201eGermanizacja nazw miejscowo\u015bci w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie 1939\u20131945. Wyb\u00f3r \u017ar\u00f3de\u0142\u201d, Instytut Pami\u0119ci Narodowej, Gda\u0144sk\u2013Warszawa 2022 (Dziennik Rozporz\u0105dze\u0144 Namiestnika Rzeszy nr 58 z 1 IX 1942 i nr 11 z 6 III 1943)","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Ogl\u0119dziny terenowe i fotografie, wizyta autora atlasu 15 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 104, pozycja 95","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 175, 183","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0321","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/cm_rybaki/rybaki_01_widok.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.22483,"lng":18.14725,"name_de":"Fischersh\u00fctte","name_pl":"Rybaki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Rybnie (kaszb. Ribno, niem. Rieben), gm. Gniewino, pow. wejherowski, po\u0142o\u017cony ok. 1 km od wsi, na skraju lasu; nieopodal (ok. 300 m na po\u0142udniowy wsch\u00f3d) przebiega\u0142a linia kolejowa Wejherowo \u2013 Choczewo \u2013 L\u0119bork. Wie\u015b, stara osada pomorska, notowana jest od 11 listopada 1382 r., gdy komtur gda\u0144ski Zygfryd Walpot von Bassenheim nada\u0142 Pantkenowi Marcenowiczowi 41 \u0142an\u00f3w w Rybnie do osadzenia na prawie che\u0142mi\u0144skim; w czasach polskich nale\u017ca\u0142a do rodu von Rybinski, p\u00f3\u017aniej m.in. do Przebendowskich, von Platena, von Blankensee, a od 1902 r. do Arnolda Johsta. Wg M. Drzewieckiego w 1885 r. mieszka\u0142o tu 88 katolik\u00f3w i 90 ewangelik\u00f3w, a wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii Wejherowo z ko\u015bcio\u0142em filialnym w G\u00f3rze. Cmentarz za\u0142o\u017cono w latach 1935\u20131940. Zajmuje powierzchni\u0119 ok. 0,48 ha na rzucie tr\u00f3jk\u0105tnym, na stoku niewielkiego wzg\u00f3rza splantowanego w dwa poziomy taras\u00f3w. Teren obsadzono szpalerem \u015bwierkowym, wewn\u0105trz bieg\u0142a aleja obsadzona tujami. Na wy\u017cszy taras, gdzie sta\u0142a kaplica, prowadzi\u0142y kamienne schody, kt\u00f3rych pozosta\u0142o\u015bci wida\u0107 do dzi\u015b; po kaplicy zachowa\u0142y si\u0119 tylko fundamenty, resztki cegie\u0142 i kamienne obwa\u0142owanie. W 1985 r. Karta cmentarza odnotowa\u0142a dwa wolnostoj\u0105ce nagrobki z 1. po\u0142. XX w. oraz sze\u015b\u0107 umocnionych mogi\u0142 ziemnych; obecnie zachowane s\u0105 trzy nagrobki, bez tablic i inskrypcji. Na dw\u00f3ch mogi\u0142ach ziemnych umieszczono wsp\u00f3\u0142czesne blaszane tabliczki: Leona i Leony Milewskich oraz El\u017cbiety Golla (zmar\u0142ych w 1945 r.) i ma\u0142\u017ce\u0144stwa Reschke. Teren jest silnie zadrzewiony i zaniedbany, zlewa si\u0119 z pobliskim lasem; istniej\u0105ce jeszcze w 1985 r. s\u0142upy bramy zosta\u0142y zniszczone. Obiekt figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.","built_year":1850,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Rybno (Geocaching/Opencaching Polska)","url":"https://opencaching.pl/viewcache.php?cacheid=52712"},"F. Schultz, Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig (ok. 1912)"]},"gps_precision":"geocoded","id":"KOS-0426","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki/gmina-gniewino__219-rybno/cm_rybno_rybno_20_2810_29.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.6833825,"lng":18.0844871,"name_de":"Rieben","name_pl":"Rybno","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Rybnie za\u0142o\u017cono w latach 1935\u20131940, oko\u0142o 1 kilometra od wsi, na skraju lasu. Zajmuje oko\u0142o 0,48 hektara na planie tr\u00f3jk\u0105ta, na stoku niewielkiego wzg\u00f3rza splantowanym w dwa poziomy taras\u00f3w. Teren obsadzono szpalerem \u015bwierkowym, a wewn\u0105trz bieg\u0142a aleja tui. Na wy\u017cszy taras, gdzie sta\u0142a kaplica, prowadzi\u0142y kamienne schody \u2014 ich pozosta\u0142o\u015bci wida\u0107 do dzi\u015b; po samej kaplicy zosta\u0142y tylko fundamenty, resztki cegie\u0142 i kamienne obwa\u0142owanie. Oko\u0142o 300 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d przebiega\u0142a kolejka w\u0105skotorowa Wejherowo\u2013Brzyno, otwarta 24 listopada 1902 roku, z przystankiem w Rybnie; odga\u0142\u0119zienie do Choczewa dobudowano p\u00f3\u017aniej.\n\nKarta cmentarza odnotowa\u0142a w 1985 roku dwa wolnostoj\u0105ce nagrobki z pierwszej po\u0142owy XX wieku oraz sze\u015b\u0107 umocnionych mogi\u0142 ziemnych; dzi\u015b zachowane s\u0105 trzy nagrobki, wszystkie bez tablic i inskrypcji. Na dw\u00f3ch mogi\u0142ach ziemnych umieszczono wsp\u00f3\u0142czesne blaszane tabliczki: na jednej \u2014 Leona i Leony Milewskich oraz El\u017cbiety Golla, zmar\u0142ych w 1945 roku, na drugiej \u2014 ma\u0142\u017ce\u0144stwa Reschke. Teren jest silnie zadrzewiony i zaniedbany, zlewa si\u0119 z pobliskim lasem; s\u0142upy bramy, stoj\u0105ce jeszcze w 1985 roku, zosta\u0142y zniszczone. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia cmentarz pod pozycj\u0105 124 wykazu gminy Gniewino.\n\nRybno \u2014 po kaszubsku Ribno, po niemiecku Rieben \u2014 jest star\u0105 osad\u0105 pomorsk\u0105. \u0179r\u00f3d\u0142a notuj\u0105 je od 11 listopada 1382 roku, gdy komtur gda\u0144ski Zygfryd Walpot von Bassenheim nada\u0142 Pantkenowi Marcenowiczowi 41 \u0142an\u00f3w w Rybnie do osadzenia na prawie che\u0142mi\u0144skim; M. Drzewiecki nazywa obdarowanego tylko Marcenowiczem. Atlas historyczny Prus Kr\u00f3lewskich notuje Rybno w drugiej po\u0142owie XVI wieku jako wie\u015b szlacheck\u0105 w powiecie puckim, w parafii G\u00f3ra. Rejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku wymienia w Rybnie czterech szlachcic\u00f3w Rybi\u0144skich \u2014 Bart\u0142omieja, Piotra, Macieja i Franciszka \u2014 z kt\u00f3rych ka\u017cdy p\u0142aci\u0142 od dw\u00f3ch \u0142an\u00f3w; razem trzymali te\u017c 40 \u0142an\u00f3w \u0142\u0105k w miejscu zapisanym jako Rieska. W czasach polskich wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodu von Rybinski, p\u00f3\u017aniej mi\u0119dzy innymi do Przebendowskich, von Platena i von Blankensee; w 1902 roku jej w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Arnold Johst, a jego maj\u0105tek liczy\u0142 wtedy 587 hektar\u00f3w i mia\u0142 253 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych 126 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a 127 po polsku. Do 1920 roku Rybno le\u017ca\u0142o w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen); po pierwszej wojnie \u015bwiatowej pozosta\u0142o poza granicami Polski i sta\u0142o si\u0119 niemieck\u0105 wsi\u0105 przygraniczn\u0105.\n\nKo\u015bcielnie Rybno ci\u0105\u017cy\u0142o ku G\u00f3rze. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego opisuje G\u00f3r\u0119 jako wie\u015b starosty puckiego z drewnianym ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Mateusza i trzema \u0142anami uposa\u017cenia, a w tamtejszej parafii wylicza G\u00f3r\u0119, Kniewo, Rybno, Zelewo, Orle, Bolszewo, P\u0119tkowice, \u015amiechowo i Nanice. W Rybnie siedzia\u0142o w\u00f3wczas czterech szlachcic\u00f3w i ka\u017cdy dawa\u0142 plebanii korzec \u017cyta oraz tyle\u017c owsa; w s\u0105siednim Kniewie sta\u0142 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny tej parafii. Fankidejski opisuje Jozuego Janowskiego, s\u0119dziego ziemskiego puckiego, kt\u00f3ry uczyni\u0142 z Bolszewa g\u0142\u00f3wne siedlisko luteranizmu, utrzymywa\u0142 kilku predykant\u00f3w i na pogrzebie c\u00f3rki wszed\u0142 z ca\u0142ym orszakiem do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w G\u00f3rze, ka\u017c\u0105c odprawi\u0107 nabo\u017ce\u0144stwo po lutersku. Wed\u0142ug \u0142aci\u0144skiego zapisu wizytacji Janowski wzni\u00f3s\u0142 w Bolszewie drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 i zabra\u0142 z ko\u015bcio\u0142a w G\u00f3rze kielich i szaty liturgiczne. O samym Rybnie ani o jego szlachcie Fankidejski przy tym nie m\u00f3wi.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych J\u00f3zef Przebendowski (u B\u00e4ra: Prebendow) naby\u0142 Rybno w 1753 roku od ksi\u0119cia Stanis\u0142awa Czartoryskiego; od 1782 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do jego syna Jana Nepomucena, od 1796 roku do hrabi\u00f3w Augusta, J\u00f3zefa i Ferdynanda Przebendowskich, a od 1800, \u015bci\u015blej 1802 roku, do Zabokrzyckiego i jego syn\u00f3w. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 jako mieszkaniec Rybna zapisany jest 28-letni Friedrich Konrad von Podewils, porucznik w stanie spoczynku. W 1766 roku z Rybna przyst\u0105pi\u0142o do spowiedzi 38 katolik\u00f3w, a wizytacja z 1781 roku naliczy\u0142a we wsi 58 katolik\u00f3w i 50 niekatolik\u00f3w.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Rybnie 49 mieszka\u0144c\u00f3w: 22 luteran\u00f3w i 27 katolik\u00f3w; parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 by\u0142o Bolszewo (Bohlschau). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Rieben* 19 budynk\u00f3w mieszkalnych i 200 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 124 ewangelik\u00f3w i 76 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu jedno gospodarstwo ch\u0142opskie. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bolszewie; katolicy \u2014 do parafii w G\u00f3rze; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Kniewie. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 178 os\u00f3b \u2014 90 ewangelik\u00f3w i 88 katolik\u00f3w \u2014 z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Bolszewie i katolick\u0105 w G\u00f3rze. W spisie z 1 grudnia 1890 roku obw\u00f3d dworski wraz z Prynkowem i Rybie\u0144sk\u0105 Karczm\u0105 liczy\u0142 244 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 121 ewangelik\u00f3w; Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, uzna\u0142 110 z nich za Niemc\u00f3w, a jedenastu za Kaszub\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug M. Drzewieckiego w 1869 roku wie\u015b wchodzi\u0142a w sk\u0142ad folwarku Grabowin i nale\u017ca\u0142a do parafii Wejherowo z ko\u015bcio\u0142em filialnym w G\u00f3rze. Schultz wymienia Grabowin jako folwark nale\u017c\u0105cy do Rybna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 507\u2013508; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae\u201d, s. 482; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 238; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 178\u2013179, nr 243; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, s. 62, poz. 91; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 632 (s. 25), nr 1446 (s. 152); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 190, pozycja 318; \u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 141; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 65; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 276; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), s. 136, ksi\u0119ga G63a (1766); s. 244\u2013245, ksi\u0119ga G72 (wizytacja 1781).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Rybno, Opencaching Polska","url":"https://opencaching.pl/viewcache.php?cacheid=52712"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 632 (s. 25), nr 1446 (s. 152)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 190, pozycja 318","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 507\u2013508","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0116","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_rybno_marsz/mapa.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6718908,"lng":18.0867021,"name_de":"Rieben","name_pl":"Rybno Kaszubskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rychliki, po niemiecku Reichenbach, le\u017ca\u0142y w powiecie Preu\u00dfisch Holland w prowincji Prusy Wschodnie. S\u0142ownik geograficzny notuje we wsi 750 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego, \u017cyj\u0105cych z rolnictwa, ogrodnictwa oraz chowu byd\u0142a i koni; by\u0142 tu m\u0142yn wodny, olejarnia i browar, a mas\u0142o wywo\u017cono st\u0105d do Berlina i Szczecina. Konie z tutejszego chowu ch\u0119tnie kupowano na remonty dla wojska.\n\nCmentarz przy ko\u015bciele pochodzi z pierwszej po\u0142owy XIX wieku. Grzebano tu jednak znacznie wcze\u015bniej: pod starym ko\u015bcio\u0142em, rozebranym wiosn\u0105 1875 roku, znajdowa\u0142o si\u0119 wiele kamiennych nagrobk\u00f3w, a przy p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci o\u0142tarza tak\u017ce dzieci\u0119cych. Daty na inskrypcjach pozwala\u0142y przypuszcza\u0107, \u017ce poch\u00f3wki odbywa\u0142y si\u0119 ju\u017c w XVI wieku. Gdy 27 wrze\u015bnia 1877 roku po\u015bwi\u0119cono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, zasadzono wok\u00f3\u0142 niego lipy i kasztany \u2014 kilka z nich ro\u015bnie do dzi\u015b.\n\nPo 1945 roku cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, kt\u00f3ry u\u017cytkuje go do dzi\u015b. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go osobno od \u015bwi\u0105tyni, pod numerem A-4542, decyzj\u0105 z 12 lutego 2010 roku; sam ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony w 1877 roku, trafi\u0142 do rejestru wcze\u015bniej \u2014 27 listopada 1989 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku podaje w tutejszej parafii 1910 dusz, 6 szk\u00f3\u0142 i 7 nauczycieli.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IX, has\u0142o \u201eReichenbach\u201d (powiat pruskohol\u0105dzki); Lech S\u0142odownik, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Rychlikach\u201d, materia\u0142y gminy Rychliki; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/warmi%C5%84sko-mazurskie/powiat_elbl%C4%85ski/gmina_Rychliki"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Lech S\u0142odownik, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Rychlikach\u201d, materia\u0142y gminy Rychliki","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1050","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.986167,"lng":19.526444,"name_de":"Reichenbach","name_pl":"Rychliki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rychlikach (po niemiecku Reichenbach) stoi na miejscu starszej \u015bwi\u0105tyni. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Mateusza, istnia\u0142 przy lokacji wsi w 1310 roku, kiedy uposa\u017cono go czterema \u0142anami ziemi. Murowan\u0105 budowl\u0119 gotyck\u0105 wzniesiono prawdopodobnie w pierwszej \u0107wierci XIV wieku: jednonawow\u0105, wzmocnion\u0105 przyporami, z ni\u017cszym, wyd\u0142u\u017conym prezbiterium, pozbawion\u0105 okien zakrysti\u0105 od p\u00f3\u0142nocy i krucht\u0105 wie\u017cow\u0105 dostawion\u0105 od zachodu w 1722 roku. Mia\u0142a ambon\u0119 z pocz\u0105tku XVIII wieku, drewniany krucyfiks o wysoko\u015bci 62 centymetr\u00f3w z oko\u0142o 1425 roku, zegar sprawiony w 1765 roku i dzwon datowany na 1404 rok, cho\u0107 jego napis g\u0142osi\u0142 \u201eAnno 1405 / Rex gloriae Criste veni in pace\u201d. W podziemiach sta\u0142y kamienne nagrobki, a inskrypcje wskazywa\u0142y, \u017ce chowano tam znaczniejszych mieszka\u0144c\u00f3w wsi w XVI wieku. W atlasie historycznym Prus Kr\u00f3lewskich z drugiej po\u0142owy XVI wieku parafia \u2014 enklawa domeny elbl\u0105skiej w\u015br\u00f3d ziem Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych \u2014 figuruje w\u015br\u00f3d dawnych parafii katolickich zaj\u0119tych przez protestant\u00f3w.\n\nStary ko\u015bci\u00f3\u0142, o kt\u00f3rym m\u00f3wiono, \u017ce \u201emia\u0142 ciep\u0142e i ujmuj\u0105ce wn\u0119trze\u201d, rozebrano wiosn\u0105 1875 roku. Stan\u0105\u0142 po nim, cz\u0119\u015bciowo na tych samych fundamentach, ko\u015bci\u00f3\u0142 nowy, po\u015bwi\u0119cony 27 wrze\u015bnia 1877 roku. Jest neoroma\u0144ski, zbudowany z jasno\u017c\u00f3\u0142tej ceg\u0142y, jednonawowy, z absyd\u0105 i wysok\u0105 wie\u017c\u0105 od p\u00f3\u0142nocnego zachodu; od zachodu dostawiono zadaszony kru\u017cganek wsparty na kolumnach, a dwuspadowy dach pokryto \u0142upkiem. Przy po\u015bwi\u0119ceniu obsadzono otoczenie lipami i kasztanami, z kt\u00f3rych kilka stoi do dzi\u015b. Najwi\u0119kszy udzia\u0142 w budowie mia\u0142 magistrat Elbl\u0105ga.\n\nBudow\u0119 nadzorowa\u0142 miejscowy proboszcz Wilhelm Gottfried Grzybowski, urodzony w 1803 roku w Elbl\u0105gu, zmar\u0142y w 1896 roku w Poczdamie. By\u0142 synem Krystiana, uciekiniera z Warszawy, kt\u00f3ry po upadku powstania ko\u015bciuszkowskiego kupi\u0142 w Elbl\u0105gu gospod\u0119 \u201eElbinger Hof\u201d, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 schronieniem dla tamtejszych Polak\u00f3w. Wilhelm studiowa\u0142 najpierw medycyn\u0119 w Berlinie, a po przej\u015bciu na protestantyzm teologi\u0119 w Kr\u00f3lewcu; od 1839 roku by\u0142 duszpasterzem w Ko\u015bcierzynie, a w latach 1863\u20131882 proboszczem w Rychlikach. By\u0142 przy tym rze\u017abiarzem: jego dzie\u0142em by\u0142y o\u0142tarz, ambona, organy o trzynastu registrach i \u017cyrandol, a wyrze\u017abion\u0105 w lipowym drewnie \u201eG\u0142ow\u0119 Chrystusa w koronie cierniowej\u201d pokazano na wystawie \u015bwiatowej w Pary\u017cu w 1867 roku i nagrodzono dyplomem honorowym. Na wystawie oferowano za ni\u0105 tysi\u0105c marek, ale autor jej nie sprzeda\u0142; kupi\u0142 j\u0105 Aleksander von Below z Wysokiej i ofiarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi w Rychlikach. Na pocz\u0105tku 1871 roku g\u0142owa by\u0142a jeszcze na sprzeda\u017c: pastor Grzybowski pokaza\u0142 swoje rze\u017aby na wystawie sztuki w Kr\u00f3lewcu, gdzie wystawiono je na kilka dni \u201ena rzecz rannych\u201d; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d z 3 marca 1871 roku nazwa\u0142a je prawdziwymi arcydzie\u0142ami. Obok oprawionej g\u0142owy Chrystusa w koronie cierniowej, z wyrazem przechodzenia od b\u00f3lu do przemienienia, kt\u00f3ra zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119 ju\u017c na wystawie paryskiej w 1867 roku, wystawi\u0142 kosz z kwiatami oraz tablic\u0119 z portretami Schillera, Humboldta, Arndta i Moltkego w wie\u0144cach z li\u015bci laurowych i d\u0119bowych, z napisem \u201eDem Volke der Denker, K\u00fcnste, Waffen\u201d. Nad tymi pracami pracowa\u0142 cztery, trzy i dwa lata, a ich ceny ustalono na 1000, 300 i 250 talar\u00f3w. Gazeta doda\u0142a, \u017ce rze\u017abiony w drewnie bukiet kwiat\u00f3w jego d\u0142uta sprzedano w 1851 roku na pierwszej wystawie \u015bwiatowej w Londynie za 600 talar\u00f3w.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; nosi dzi\u015b wezwanie Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, a parafi\u0119, kt\u00f3rej pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 oko\u0142o 1310 roku, reerygowano 1 kwietnia 1947 roku. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego katolickie nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu ju\u017c w 1946 roku. Podczas pierwszego powojennego remontu w 1956 roku rozebrano empory biegn\u0105ce wzd\u0142u\u017c obu \u015bcian bocznych. Obiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 134/89 decyzj\u0105 z 27 listopada 1989 roku.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IX, 1888) podaje, \u017ce wie\u015b liczy\u0142a 750 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego, trudni\u0105cych si\u0119 rolnictwem, ogrodnictwem oraz chowem byd\u0142a i koni.\n\nWed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma Augusta Terletzkiego pracowa\u0142a przy tutejszych organach w 1876 roku.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku podaje, \u017ce wie\u015b za\u0142o\u017cyli w 1310 roku wsp\u00f3lnie komturowie dzierzgo\u0144ski i elbl\u0105ski, Sieghard von Schwarzburg i Heinrich von Gera, jako wie\u015b graniczn\u0105 mi\u0119dzy obu okr\u0119gami; od 1315 roku nale\u017ca\u0142a do szpitala elbl\u0105skiego, a od 1816 roku do powiatu pas\u0142\u0119ckiego. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1877 roku, pod patronatem szpitala elbl\u0105skiego, opisa\u0142 jako neoroma\u0144ski, z krucht\u0105 i smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105 od p\u00f3\u0142nocnego zachodu. Przytoczy\u0142 te\u017c zapiski i rysunek precentora E. Andersona z Popelken o ko\u015bciele rozebranym w 1875 roku: sta\u0142 on na wzg\u00f3rzu opadaj\u0105cym stromo z trzech stron, korpus i znacznie ni\u017csze prezbiterium mia\u0142y przypory, grube mury u do\u0142u z kamienia polnego, a u g\u00f3ry z ceg\u0142y, a g\u0142\u00f3wne wej\u015bcie prowadzi\u0142o przez drewnian\u0105 wie\u017c\u0119 od zachodu. Nastawa o\u0142tarza pochodzi\u0142a zapewne z pocz\u0105tku XVIII wieku i mia\u0142a nad sob\u0105 ambon\u0119, na \u015bcianie wschodniej wisia\u0142 nieudolny obraz S\u0105du Ostatecznego, a we wn\u0119ce na szczycie wschodnim kto\u015b niedawno namalowa\u0142 grubym p\u0119dzlem dat\u0119 MCCCVIII. Boetticher wymienia te\u017c par\u0119 posrebrzanych lichtarzy o\u0142tarzowych z 1685 roku.\n\nO dawnym ko\u015bciele m\u00f3wi\u0105 te\u017c ksi\u0119gi parafialne. Wed\u0142ug zapisu w ksi\u0119dze z lat 1693\u20131734 (EZA, sygn. 1186, Archion 226267, skan 3) w 1722 roku wzniesiono wie\u017c\u0119 wysok\u0105 na sto trzydzie\u015bci st\u00f3p; drewno na ni\u0105 ociosano i przygotowano zim\u0105, a stawiano j\u0105 w maju i czerwcu. Kronika z lat 1780\u20131798 (Archion 1182, skan 2) notuje, \u017ce w 1780 roku zbudowano now\u0105 szko\u0142\u0119, bior\u0105c z kasy ko\u015bcielnej 789 z\u0142otych i 4 grosze; w pa\u017adzierniku 1782 roku organy pomalowa\u0142 i poz\u0142oci\u0142 malarz Peterson, rodem z Hamburga, mieszkaj\u0105cy w Malborku; w sierpniu i wrze\u015bniu 1786 roku wie\u017c\u0119 obito od po\u0142udnia, zachodu i p\u00f3\u0142nocy nowymi deskami, a w lipcu 1787 roku szczyt wie\u017cy pokryto blach\u0105 \u017celazn\u0105 i pomalowano na zielono. Prace przy wie\u017cy kosztowa\u0142y \u0142\u0105cznie 625 talar\u00f3w i 44 grosze, op\u0142acone z kasy ko\u015bcielnej, z dobrowolnych datk\u00f3w i z 266 talar\u00f3w i 60 groszy po\u017cyczonych na pi\u0119\u0107 procent. W 1807 roku, w czasie wojny, nieprzyjaciel zrabowa\u0142 z ko\u015bcio\u0142a najlepszy kielich; 11 kwietnia 1818 roku proszono parafian o dobrowolne datki na nowy (Archion 1167, skan 7).\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Joachim Herrmann (1578), Simon Petri (1602), Michael Wannovius (1617), Johann Ebel (1619\u20131622), Caspar Martini (1620), Jacob Stillerus (1622), David Holst (1625), Ernestus Hesychius (1636\u20131641), Christian Lachmann (1648\u20131655), Christoph Zeidler (1685), Martin Raschke (1708), Andreas Schubert (1711), Christophorus Zeidler (1717), Elias Sagatz (1723), Heinrich Cunovius (1727), Samuel Kienast (1734), George Ephraim Thomas (1755), Gotthard Christian Gr\u00fcttner (1760), Gottfried Theodor Friedrich Reuss (1777), Johann Christian Schusterus (1784), Martin George Cuntius (1797), Eugen Oskar Theodor Weiss (1882), August Konrad Wiederhold (1889), Paul Hugo Schmidt (1903). Bez podanego roku: Johann Baumann, Elias Lerch, Daniel Rittersdorf, Jacob Heinrich Schreiber.\n\n\ud83d\udfe1 Katalog pastor\u00f3w odnowiony w 1730 roku w ksi\u0119dze parafialnej (EZA, sygn. 1185, Archion 226264, skany 2\u20133) podaje cz\u0119\u015b\u0107 dat inaczej ni\u017c ksi\u0119ga pastor\u00f3w. Simona Petriego, torunianina, katalog notuje pod 1603 rokiem (ksi\u0119ga pastor\u00f3w: 1602) i podaje, \u017ce w 1607 roku obj\u0105\u0142 diakonat w Ostr\u00f3dzie; Michaela Wannoviusa notuje pod 1612 rokiem (ksi\u0119ga pastor\u00f3w: 1617) i podaje, \u017ce w 1619 roku zosta\u0142 pastorem w Blumenau; Johann Ebel, rodem z Ostr\u00f3dy, by\u0142 tu wed\u0142ug katalogu w latach 1619\u20131620 (ksi\u0119ga pastor\u00f3w: 1619\u20131622); Caspara Martiniego, powo\u0142anego ze Sch\u00f6nau w okr\u0119gu pas\u0142\u0119ckim, katalog notuje pod 1621 rokiem (ksi\u0119ga pastor\u00f3w: 1620), a Jacoba Stillerusa r\u00f3wnie\u017c pod 1621 rokiem (ksi\u0119ga pastor\u00f3w: 1622) i podaje, \u017ce w 1625 roku zosta\u0142 w Elbl\u0105gu pastorem niemiecko-polskim. O Erne\u015bcie Hesychiusie z Marchii katalog pisze, \u017ce powo\u0142ano go z Gda\u0144ska w 1634 roku (ksi\u0119ga pastor\u00f3w: 1636\u20131641), a dalej: \u201edefecit ad Arrianos Ao 1642\u201d, czyli w 1642 roku przeszed\u0142 do arian.\n\nTolckemit (1753) liczy w Rychlikach do swoich czas\u00f3w trzydziestu duchownych, z kt\u00f3rych pierwszy nie jest znany z imienia. W\u015br\u00f3d nich wymienia Tomasza Lichtensteina, rektora szko\u0142y w Dzia\u0142dowie, kt\u00f3ry 24 lutego 1611 roku wyg\u0142osi\u0142 kazanie pr\u00f3bne i zosta\u0142 powo\u0142any do Rychlik\u00f3w, lecz jeszcze w tym samym roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a Trzech Kr\u00f3li w Elbl\u0105gu. Dalej urz\u0119dowali tu mi\u0119dzy innymi Kasper Kaulbarsch (1642\u20131648), Krzysztof Laser, kt\u00f3ry mia\u0142 tu by\u0107 pastorem mniej wi\u0119cej w tym czasie, Augustyn Bachmann (1662\u20131671), Henryk Kuntzius, czyli Koncius, zmar\u0142y 3 pa\u017adziernika 1684 roku, Teodor Cunovius (1693\u20131708) i od 1742 roku Krystian Schwarck.\n\nZ r\u0119kopisu przytacza Tolckemit wiadomo\u015b\u0107 z 1611 roku: pastor Rychlik\u00f3w, jak przypuszcza, w\u0142a\u015bnie Petri, prosi\u0142 na pi\u015bmie o zwolnienie, by przyj\u0105\u0107 powo\u0142anie do Ostr\u00f3dy. Rada Elbl\u0105ga odpowiedzia\u0142a, \u017ce ch\u0119tnie zatrzyma\u0142aby go, nieco podwy\u017cszaj\u0105c mu pensj\u0119, a je\u015bli nie, tutejszy nauczyciel, kt\u00f3ry mia\u0142 dobry dar g\u0142oszenia, m\u00f3g\u0142by przez jaki\u015b czas uczy\u0107 ludzi ze S\u0142owa Bo\u017cego, dop\u00f3ki nie sprowadzi si\u0119 zdolnego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry zna tak\u017ce j\u0119zyk polski. Micha\u0142 Wannovius by\u0142 synem Salomona, pastora ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Ducha w Elbl\u0105gu; powo\u0142anie magistratu Elbl\u0105ga do Rychlik\u00f3w otrzyma\u0142 jeszcze we Frankfurcie nad Odr\u0105 i zaraz przyj\u0105\u0142 ordynacj\u0119. Ernest Hesychius wyda\u0142 w Toruniu w 1635 roku ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eLapis Lydius Sanctorum\u201d. Jana Gueldeniusa wyp\u0119dzi\u0142y z Lindenau niepokoje wojenne. Teodor Cunovius z Prabut, dawny rektor szk\u00f3\u0142 w Tczewie i w Malborku, od 1681 roku pastor w Wernersdorf, a potem w Lichtfelde ko\u0142o Dzierzgonia, prze\u017cy\u0142 pi\u0119\u0107 lat wygnania; w 1693 roku osadzono go w Pomorskiej Wsi i jeszcze w tym samym roku w Rychlikach, gdzie zmar\u0142 6 marca 1708 roku. Eliasz Sagatz by\u0142 wed\u0142ug Tolckemita synem kowala.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119: za\u0142o\u017cona oko\u0142o 1310 roku, pod patronatem magistratu Elbl\u0105ga. Liczy\u0142a 1910 dusz, 6 szk\u00f3\u0142 i 7 nauczycieli. Obja\u015bnienia almanachu zastrzegaj\u0105, \u017ce takie dawne daty pochodz\u0105 g\u0142\u00f3wnie z kroniki Harnocha i nie r\u0119cz\u0105 za ich dok\u0142adno\u015b\u0107. Nale\u017ca\u0142y do niej: Reichenbach, Buchwalde, Dosnitten, G\u00fcnthersdorf, Hohendorf, Laubnitz, Neu Kampenau, Gro\u00df Tippeln, Klein Tippeln, St\u00fcmswalde. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1903 roku, Paul Schmidt, urodzony w 1869 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eReichenbach\u201d; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. S\u0142odownik, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Rychlikach\u201d, materia\u0142y gminy Rychliki; \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, pod redakcj\u0105 T. Paneckiego i M. S\u0142onia, cz\u0119\u015b\u0107 II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczeg\u00f3\u0142owe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 20, 28; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 221; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 113\u2013115; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 336; t. 2, s. 417, 666; t. 3, s. 786, 790, 830, 933; t. 4, s. 1032, 1080, 1143; t. 5, s. 1351, 1431, 1460, 1487; t. 6, s. 1542, 1603, 1619, 1630, 1663, 1773; t. 7, s. 1830, 1919, 1947, 1977, 2035; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83 oraz obja\u015bnienia; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 3 marca 1871 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191; A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 213\u2013218 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 1185, ksi\u0119ga parafii Reichenbach (\u201eSonstige Verzeichnisse 1578\u20131693\u201d), katalog pastor\u00f3w z 1730 roku, skany 2\u20133, dost\u0119p przez portal Archion (226264); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 1186, ksi\u0119ga parafii Reichenbach (\u201eSonstige Verzeichnisse 1693\u20131734\u201d), skan 3, dost\u0119p przez portal Archion (226267); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, ksi\u0119gi parafii Reichenbach (\u201eSonstige Verzeichnisse 1780\u20131798\u201d i \u201e1753\u20131818\u201d), skany 2 i 7, dost\u0119p przez portal Archion (1182, 1167).*","built_year":1877,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/warmi%C5%84sko-mazurskie/powiat_elbl%C4%85ski/gmina_Rychliki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Rychliki_(gmina_wiejska)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eReichenbach\u201d","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 113\u2013115","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 336; t. 2, s. 417, 666; t. 3, s. 786, 790, 830, 933; t. 4, s. 1032, 1080, 1143; t. 5, s. 1351, 1431, 1460, 1487; t. 6, s. 1542, 1603, 1619, 1630, 1663, 1773; t. 7, s. 1830, 1919, 1947, 1977, 2035","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83 oraz obja\u015bnienia","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 3 marca 1871 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DQXDNEH4B26OJ63YMTMAGR2M34IWWDMP"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. N. Tolckemit, \u201eElbingscher Lehrer Ged\u00e4chtniss\u201d, Danzig 1753, s. 213\u2013218 (Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/7312/edition/7090/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 1185, ksi\u0119ga parafii Reichenbach (\u201eSonstige Verzeichnisse 1578\u20131693\u201d), katalog pastor\u00f3w z 1730 roku, skany 2\u20133, dost\u0119p przez portal Archion (226264)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 1186, ksi\u0119ga parafii Reichenbach (\u201eSonstige Verzeichnisse 1693\u20131734\u201d), skan 3, dost\u0119p przez portal Archion (226267)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, ksi\u0119gi parafii Reichenbach (\u201eSonstige Verzeichnisse 1780\u20131798\u201d i \u201e1753\u20131818\u201d), skany 2 i 7, dost\u0119p przez portal Archion (1182, 1167)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0520","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.985972,"lng":19.526444,"name_de":"Reichenbach","name_pl":"Rychliki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Reichenbach)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Rydz\u00f3wka, po niemiecku Kalthof, le\u017cy w gminie Pas\u0142\u0119k, cztery kilometry na po\u0142udnie od miasta. Pierwsza wzmianka o niej, pod nazw\u0105 Caldenhoff, pochodzi z lat 1402\u20131408. Najstarszy zachowany akt lokacyjny wystawi\u0142 w 1466 roku wielki mistrz Ludwig von Erlichshausen, a w 1507 roku Fryderyk Saski odnowi\u0142 przywilej na prawie magdeburskim. W 1507 roku przywilej otrzyma\u0142 Hans von Schertwitz, kt\u00f3rego dziedzice gospodarzyli tu do ko\u0144ca XVIII wieku. By\u0142 to maj\u0105tek ziemski z zespo\u0142em dworsko-parkowym; po reformie samorz\u0105dowej z 1828 roku Rydz\u00f3wka sta\u0142a si\u0119 jedn\u0105 z gmin ziemskich powiatu pas\u0142\u0119ckiego, a wi\u0119c powiatu Preu\u00dfisch Holland. W dawnym parku dworskim rosn\u0105 drzewa obj\u0119te ochron\u0105 jako pomniki przyrody.\n\nW 1925 roku Rydz\u00f3wka wraz z K\u0105tami, Czarn\u0105 G\u00f3r\u0105 i Talpitami liczy\u0142a \u0142\u0105cznie 353 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 wszystkich wyznania ewangelickiego \u2014 i podlega\u0142a parafii w Zielonce Pas\u0142\u0119ckiej. W tej parafii ostatnim pastorem by\u0142 Robert Griggo. Mieszka\u0144cy opu\u015bcili wie\u015b 22 stycznia 1945 roku, uchodz\u0105c w stron\u0119 Pas\u0142\u0119ka i Elbl\u0105ga.\n\nTutejszy cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku. Zachowa\u0142a si\u0119 przy nim okaza\u0142a kompozycja zieleni wysokiej: od zespo\u0142u dworskiego prowadz\u0105 dwie aleje, d\u0119bowa i jesionowa. W tej kompozycji na sam cmentarz prowadzi aleja lipowa z dwoma klonami. Stan zachowania jest z\u0142y.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Studium gminy opisuje w Rydz\u00f3wce jeden cmentarz, za\u0142o\u017cony na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku. Encyklopedia Warmii i Mazur wymienia dwa cmentarze; pierwszy z nich to dawny cmentarz z drugiej po\u0142owy XIX wieku, zachowany szcz\u0105tkowo. W tej encyklopedii drugi to zanikaj\u0105cy cmentarz z pierwszej po\u0142owy XIX wieku na terenie dawnego parku dworskiego.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Zielonka Pas\u0142\u0119cka (Gr\u00fcnhagen), licz\u0105cej 2598 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k\u201d, za\u0142\u0105czniki nr 1 i 3 do uchwa\u0142y nr XIV/91/09 Rady Miejskiej w Pas\u0142\u0119ku z 22 grudnia 2009 roku; encyklopedia Warmii i Mazur (encyklopedia.warmia.mazury.pl), has\u0142o \u201eRydz\u00f3wka (gmina Pas\u0142\u0119k)\u201d; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"dokument gminny","tytul":"\u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k\u201d, za\u0142\u0105czniki nr 1 i 3 do uchwa\u0142y nr XIV/91/09 Rady Miejskiej w Pas\u0142\u0119ku z 22 grudnia 2009 roku","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia Warmii i Mazur (encyklopedia.warmia.mazury.pl)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1045","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.00939,"lng":19.65321,"name_de":"Kalthof","name_pl":"Rydz\u00f3wka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Ryjewie (po niemiecku Rehhof) le\u017cy przy ulicy Grunwaldzkiej. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027 podaje, \u017ce dawny cmentarz ewangelicki z pierwszej po\u0142owy XIX wieku \u201ew ostatnich latach odnowiono oraz zapewniono nad nim sta\u0142\u0105 opiek\u0119\u201d. Ten sam program wyr\u00f3\u017cnia dwie cz\u0119\u015bci: zachodni\u0105, za\u0142o\u017con\u0105 oko\u0142o po\u0142owy XIX wieku, i wschodni\u0105, z oko\u0142o 1895 roku, powi\u0119kszon\u0105 w latach trzydziestych XX wieku. Cmentarz u\u017cytkowano, jak podaje, do 1945 roku; potem stopniowo niszcza\u0142, a na prze\u0142omie lat 1984 i 1985 rozkopano jego \u015brodkowy pas pod kolektor kanalizacyjny. Dokumentacja z 1986 roku obj\u0119\u0142a na starszej cz\u0119\u015bci osiem zabytkowych nagrobk\u00f3w.\n\nW Rehh\u00f6fer Winkel, zakolu nadwi\u015bla\u0144skim wok\u00f3\u0142 Ryjewa, osiadali w latach 1713\u20131765 mennonici. M\u00f3wili po dolnoniemiecku; po osadach zosta\u0142y domy z inskrypcjami z 1751 i 1777 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1909 roku przytacza przywilej dla Rudnerweide z 1742 roku (\u201edla innych zabudowuj\u0105cych si\u0119 mennonit\u00f3w\u201d), wykaz nazwisk z 1745 roku i opini\u0119 biskupa Andrzeja Olszowskiego z 1674 roku. Ten sam inwentarz odnotowuje, \u017ce w 1636 roku sta\u0142a w Ryjewie kaplica przy dawnym dworze \u2014 wyznania jej nie podano.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Rehhof* dziesi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w, w tym dziewi\u0119ciu ewangelik\u00f3w i jednego katolika. W tym podr\u0119czniku miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu szkolnego *Zieglershuben*. Wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku gmina \u2014 le\u017c\u0105ca w\u00f3wczas w powiecie sztumskim \u2014 liczy\u0142a 309 mieszka\u0144c\u00f3w: 122 ewangelik\u00f3w, 173 katolik\u00f3w i 14 innych chrze\u015bcijan; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Louisenwalde.\n\nParafia ewangelicka powsta\u0142a w Ryjewie w 1890 roku, a zanim to nast\u0105pi\u0142o, wierni nie mieli w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano na przemian w dw\u00f3ch miejscach: w niewielkim ko\u015bciele w Louisenwalde, wzniesionym w 1796 roku z kamienia, bez wie\u017cy, pod patronatem dworskim i przy\u0142\u0105czonym w 1813 roku do parafii sztumskiej, oraz w szkole w Zieglershuben. Pierwszym duchownym zosta\u0142 \u2014 przed formalnym ukonstytuowaniem parafii \u2014 10 pa\u017adziernika 1888 roku pastor Torsepius, z pensj\u0105 2100 marek. Parafia liczy\u0142a dwa tysi\u0105ce dusz i mia\u0142a sze\u015b\u0107 miejsc szkolnych, do kt\u00f3rych przypisano kilkadziesi\u0105t okolicznych osad i wybudowa\u0144; w roku sprawozdawczym odnotowano 60 chrzt\u00f3w, 18 \u015blub\u00f3w, 800 komunikuj\u0105cych i 20 pogrzeb\u00f3w. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki sta\u0142 w Straszewie, z kaplic\u0105 w Rehheide.\n\nW\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelicy Ryjewa otrzymali w 1895 roku; stoi ona przy dzisiejszej ulicy Jana Paw\u0142a II i s\u0142u\u017cy rzymskokatolickiej parafii pod wezwaniem b\u0142ogos\u0142awionego biskupa Kozala. W rejestrze zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 figuruje od 5 grudnia 1989 roku pod numerem A-1294. W pastor\u00f3wce z ogrodem, wzniesionej w 1900 roku przy ulicy Grunwaldzkiej 60, mie\u015bci si\u0119 obecnie przedszkole. W rejestrze zabytk\u00f3w pastor\u00f3wka figuruje od 5 grudnia 1994 roku pod numerem A-1496.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1888\u20131890 oraz od 1894 roku. W tym spisie ksi\u0119gi konfirmacji i wykaz komunikant\u00f3w zaczynaj\u0105 si\u0119 od 1888 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 801 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1839 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 11, nr 165; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo, pozycja 101, stan z 29 sierpnia 2026 roku (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 519; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 70\u201371, poz. 60; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, z. 3: \u201eKreis Stuhm\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. XIII), Danzig 1909; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 200\u2013201; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Ryjewo, stan 29 VIII 2026, poz. 101","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, z. 3: \u201eKreis Stuhm\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. XIII), Danzig 1909","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/docmetadata?id=888"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 2044, s. 45 i 48","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1104","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.848754,"lng":18.963286,"name_de":"Rehhof","name_pl":"Ryjewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ryjewo, przed 1945 rokiem Rehhof, le\u017cy na skraju Doliny Kwidzy\u0144skiej, w dawnym powiecie sztumskim, a dzi\u015b kwidzy\u0144skim.\n\nOsobn\u0105 histori\u0119 ma w tej okolicy wsp\u00f3lnota mennonicka. Mennonici osiedli w Ryjewie w 1742 roku, na prawie d\u0142ugoterminowej dzier\u017cawy. W Rehh\u00f6fer Winkel, zakolu nadwi\u015bla\u0144skim wok\u00f3\u0142 Ryjewa, osiadali w latach 1713\u20131765 mennonici: inwentarz zabytk\u00f3w z 1909 roku przytacza przywilej dla Rudnerweide z 1742 roku (\u201edla innych zabudowuj\u0105cych si\u0119 mennonit\u00f3w\u201d), wykaz nazwisk z 1745 roku i opini\u0119 biskupa Olszowskiego z 1674 roku. M\u00f3wili po dolnoniemiecku; po osadach zosta\u0142y domy z inskrypcjami z 1751 i 1777 roku. \u015alady ich wsp\u00f3lnoty ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza jednak nie tutaj, lecz w s\u0105siednich Barcicach, dawnym Tragheimerweide, gdzie zachowa\u0142y si\u0119 dwa cmentarze mennonickie, oraz w Jarz\u0119binie, gdzie jest trzeci. Wzmianki o murowanej \u015bwi\u0105tyni mennonickiej z 1866 roku w samym Ryjewie, uszkodzonej w 1945 roku i rozebranej w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, nie potwierdza \u017cadne ze \u017ar\u00f3de\u0142 m\u00f3wi\u0105cych o Ryjewie.\n\nRehh\u00f6fer Winkel obejmowa\u0142 wed\u0142ug Ericha Wernickego cztery wsie \u2014 Ryjewo (Rehhof), Montauerweide, Tragheimerweide i Zieglershuben \u2014 a tak\u017ce karczm\u0119 Hammerkrug i folwark Jesuiterhof; nale\u017ca\u0142 do urz\u0119du domenalnego w Malborku. W chwili przy\u0142\u0105czenia tych ziem do monarchii pruskiej w 1772 roku tutejsi ewangelicy nale\u017celi do ko\u015bcio\u0142a w Sztumie, a mennonici mieli sw\u00f3j dom modlitwy w Tragheimerweide. Mimo uporczywego sprzeciwu mieszka\u0144c\u00f3w rozporz\u0105dzenie kr\u00f3lewskie z 26 pa\u017adziernika 1789 roku zatwierdzi\u0142o od\u0142\u0105czenie Rehh\u00f6fer Winkel od intendentury w Malborku i przy\u0142\u0105czenie go od \u015bwi\u0119ta Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1790 roku do bli\u017cszego urz\u0119du Wei\u00dfhof. W opisie tych wsi z ko\u0144ca XVIII wieku Wernicke notuje w Montauerweide 29 gospodarzy mennonickich i 13 lutera\u0144skich; w samym Ryjewie mieszka\u0142o 20 dzier\u017cawc\u00f3w wieczystych i 10 cha\u0142upnik\u00f3w, z wyj\u0105tkiem wdowy Lerche (Lehwark) bardzo ubogich, utrzymuj\u0105cych si\u0119 z pracy najemnej, prz\u0119dzenia i tkania p\u0142\u00f3tna na sprzeda\u017c.\n\nDo czasu budowy w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano na przemian w ma\u0142ym ko\u015bciele w Louisenwalde \u2014 wzniesionym z kamienia w 1796 roku, bez wie\u017cy, pod patronatem dworskim, a w 1813 roku przy\u0142\u0105czonym do parafii w Sztumie \u2014 oraz w szkole w Zieglershuben.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom X, 1889) Ryjewo, po niemiecku Rehhof, liczy\u0142o w 1868 roku 298 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 148 ewangelik\u00f3w i 134 katolik\u00f3w. Ten sam s\u0142ownik zapowiada\u0142, \u017ce wkr\u00f3tce osi\u0105dzie w Ryjewie pastor ewangelicki, a zanim zostanie zbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142, nabo\u017ce\u0144stwa b\u0119d\u0105 odprawiane w tutejszej szkole. Identyczne liczby \u2014 298 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 148 ewangelik\u00f3w i 134 katolik\u00f3w \u2014 podaje dla wsi *Rehhof* urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku. Wed\u0142ug tego podr\u0119cznika ewangelicy nale\u017celi do parafii *Kletzewko*; katolicy \u2014 do parafii *Pestlin*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Zieglershuben*.\n\nStan ludno\u015bci pokazuj\u0105 spisy powszechne. Wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku gmina liczy\u0142a 309 mieszka\u0144c\u00f3w: 122 ewangelik\u00f3w, 173 katolik\u00f3w i 14 innych chrze\u015bcijan, a pobliskie nadle\u015bnictwo dalszych 587, w tym 278 ewangelik\u00f3w; ewangelicy Ryjewa nale\u017celi wtedy do parafii w Louisenwalde.\n\nW\u0142asnego duchownego okolica doczeka\u0142a si\u0119 10 pa\u017adziernika 1888 roku; pierwszym pastorem zosta\u0142 Torsepius, z uposa\u017ceniem 2100 marek. Parafi\u0119 ukonstytuowano formalnie w 1890 roku. Obejmowa\u0142a obszar rozleg\u0142y \u2014 kilkadziesi\u0105t wsi, folwark\u00f3w i przysi\u00f3\u0142k\u00f3w wok\u00f3\u0142 Zieglershuben, Montauerweide, Seydenm\u00fchl, Schweingrube, Klein Scharbau i Louisenwalde \u2014 i liczy\u0142a 2000 dusz; rocznie notowano w niej 60 chrzt\u00f3w, 40 konfirmacji, 18 \u015blub\u00f3w, 800 komunikant\u00f3w i 20 pogrzeb\u00f3w. Katolicy tej okolicy mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 w Straszewie i kaplic\u0119 w Rehheide. Piotr Birecki podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zaprojektowa\u0142 powiatowy inspektor budowlany Erich Obuch z Nowego, a parafi\u0119, planowan\u0105 ju\u017c w 1876 roku, utworzono oficjalnie 1 kwietnia 1893 roku.\n\nW\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 gmina zbudowa\u0142a w latach 1894\u20131895: neogotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z ceg\u0142y. Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku podaje dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a \u2014 14 listopada 1895 roku \u2014 i odnotowuje, \u017ce do tego czasu Ryjewo nale\u017ca\u0142o do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Louisenwalde; utworzenie parafii datuje, jak Harnoch, na 1890 rok. Po\u015bwi\u0119cenie opisa\u0142 w listopadzie 1895 roku berli\u0144ski \u201eDer Reichsbote\u201d. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano dot\u0105d w ciasnych salach szkolnych; dzi\u0119ki darom Towarzystwa Gustawa Adolfa, sk\u0142adkom z ca\u0142ych Niemiec i wielkiej ofiarno\u015bci gminy zebrano fundusz budowlany w wysoko\u015bci 20 000 marek, a brakuj\u0105c\u0105 sum\u0119 uboga gmina wzi\u0119\u0142a na siebie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 wed\u0142ug projektu i pod kierunkiem budowniczego Obucha, kt\u00f3rego gazeta umieszcza w Gniewie (Mewe), Birecki \u2014 w Nowem. 14 listopada zebrali si\u0119 w Ryjewie generalny superintendent D\u00f6blin, prezes konsystorza Meyer, landrat von Schmeling, superintendent B\u00f6hmer i niemal wszyscy duchowni diecezji Kwidzyn-Sztum. Uroczysto\u015b\u0107 zacz\u0119\u0142a si\u0119 od wr\u0119czenia odznacze\u0144: budowniczy Obuch otrzyma\u0142 Order Korony IV klasy, a starszy gminy, gospodarz Reddi, i ko\u015bcielny Schulz \u2014 Powszechn\u0105 Odznak\u0119 Honorow\u0105. Nast\u0119pnie miejscowy pastor Heinicke odprawi\u0142 w dotychczasowej sali nabo\u017ce\u0144stw nabo\u017ce\u0144stwo ko\u0144cowe, nawi\u0105zuj\u0105c do Psalmu 121. Podczas generalnej wizytacji ko\u015bcielnej w czerwcu 1901 roku komisja wizytacyjna, maj\u0105ca wtedy siedzib\u0119 w Kwidzynie, odwiedzi\u0142a Ryjewo 7 czerwca. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu organy w 1899 roku. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1800 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1893 roku Ernst Heinicke. Katolicy zbudowali sobie w Ryjewie osobny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Rodziny, konsekrowany w 1909 roku.\n\nNazwa Rehhof pojawia si\u0119 tak\u017ce w wykazach przynale\u017cno\u015bci parafialnej. Spis gmin z 1 grudnia 1910 roku notuje, \u017ce pobliski Dubiel nale\u017ca\u0142 do parafii w Kwidzynie (Marienwerder) i w Ryjewie (Rehhof). Przy podanych tam 21 ewangelikach i 18 katolikach chodzi o liczby samej grupy niemieckoj\u0119zycznej \u2014 spis rozbija wyznania osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej, a 233 polskoj\u0119zycznych mieszka\u0144c\u00f3w Dubiela zapisano jako katolik\u00f3w.\n\nW 1945 roku parafia mia\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Benowie (B\u00f6nhof), kt\u00f3ry landrat Walter von Auwers wymienia\u0142 ju\u017c w 1916 roku w\u015br\u00f3d zbudowanych ewangelickich ko\u015bcio\u0142\u00f3w filialnych powiatu; w 1943 roku nale\u017ca\u0142y do niej mi\u0119dzy innymi Benowo, Montauerweide, Rudnerweide i Tragheimerweide.\n\nPo 1945 roku budowla popad\u0142a w ruin\u0119; odbudowano j\u0105 w latach 1988\u20131991 i dzi\u015b s\u0142u\u017cy rzymskokatolickiej parafii pod wezwaniem b\u0142ogos\u0142awionego Micha\u0142a Kozala, biskupa i m\u0119czennika. Wed\u0142ug sporz\u0105dzonego przez Roberta Ziemia\u0144skiego zestawienia ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich przej\u0119tych dla kultu katolickiego \u2014 opartego na schematyzmie diecezji elbl\u0105skiej z 1996 roku i dw\u00f3ch innych opracowaniach \u2014 katolicy po\u015bwi\u0119cili j\u0105 14 pa\u017adziernika 1993 roku; dat\u0119 jej przej\u0119cia zestawienie podaje jako nieznan\u0105. Urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w prowadzi j\u0105 przy ulicy Jana Paw\u0142a II jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z 1895 roku, wpisany decyzj\u0105 131/89 z 5 grudnia 1989 roku (obecny numer 1294). Pod numerem 1496, z 5 grudnia 1994 roku, ten sam rejestr chroni dawn\u0105 pastor\u00f3wk\u0119 z ogrodem przy ulicy Grunwaldzkiej 60, wzniesion\u0105 w 1900 roku, dzi\u015b przedszkole.\n\nWed\u0142ug relacji krajoznawczej z 2018 roku pierwszy cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono w po\u0142owie XIX wieku, drugi \u2014 gdy pierwszy si\u0119 zape\u0142ni\u0142 \u2014 w 1895 roku, po prawej stronie drogi do Sztumu, a w latach trzydziestych XX wieku powi\u0119kszono go o teren po wschodniej stronie drogi; chowano na nim do 1945 roku. Ewidencja zabytk\u00f3w notuje w Ryjewie cmentarz ewangelicki przy ulicy Grunwaldzkiej.\n\nKsi\u0119gi metrykalne parafii Rehhof zaczynaj\u0105 si\u0119 wraz z ni\u0105: inwentarz ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich notuje chrzty, \u015bluby i zgony z lat 1888\u20131890, potem od 1894 roku, a konfirmacje i ksi\u0119g\u0119 komunikant\u00f3w od 1888 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W inwentarzu mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych figuruj\u0105 ksi\u0119gi parafii Rehhof z lat 1762\u20131862, a w\u0142asnego duchownego okolica mia\u0142a od 1888 roku. \ud83d\udfe1 Harnoch i ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu sztumskiego datuj\u0105 utworzenie parafii na 1890 rok, a Piotr Birecki \u2014 na 1 kwietnia 1893 roku. \u201eDer Reichsbote\u201d pisa\u0142 w listopadzie 1895 roku, \u017ce gmina od dziesi\u0119ciu lat jest od\u0142\u0105czona od parafii w Sztumie, co wskazywa\u0142oby na oko\u0142o 1885 rok; liczba jest jednak zapewne zaokr\u0105glona.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 801 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1839 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1910 roku, Karl Hensel, urodzony w 1866 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Georg Heinicke (1893), Carl Viktor Gottschalk (1897\u20131910), Werner Lehmbruch (1933\u20131945).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eRehhof\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 518\u2013519 (Rehhof); Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 165 (Rehhof, powiat sztumski); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 70\u201371, pozycja 60; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzy\u0144ska; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; rejestr zabytk\u00f3w NID (Narodowy Instytut Dziedzictwa), wojew\u00f3dztwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026 \u2014 decyzja 131/89 z 5 XII 1989; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; Kwidzynopedia, has\u0142o \u201eRyjewo (Rehhof)\u201d; portel.pl \u2014 Ryjewo (Rehhof); Wikipedia (PL), has\u0142o \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 b\u0142. Micha\u0142a Kozala Biskupa i M\u0119czennika w Ryjewie\u201d; katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego (holland.org.pl), has\u0142o Ryjewo, za: S\u0142ownik geograficzny, t. X, s. 88; Z. Grabska, \u201eRyjewo. Trzy cmentarze w \u015brodku wsi\u201d, krajoznawcy.info.pl, 2018; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, z. 3: \u201eKreis Stuhm\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. XIII), Danzig 1909; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 222, 187; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 75\u201376; \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 96, 105, 109\u2013110, 112, 147, 154, 300; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 200\u2013201; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 624; t. 3, s. 756; t. 4, s. 1067; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 listopada 1895 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); E. Wernicke, \u201eTiefenau. Eine heimatliche Studie\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 30, 36, 61; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192\u2013193.*","built_year":1894,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Kwidzynopedia, has\u0142o \u201eRyjewo (Rehhof)\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Kwidzynopedia / portel.pl \u2014 Ryjewo (Rehhof)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"portel.pl \u2014 Ryjewo (Rehhof)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Kwidzynopedia / portel.pl \u2014 Ryjewo (Rehhof)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 b\u0142. Micha\u0142a Kozala Biskupa i M\u0119czennika w Ryjewie \u2014 Wikipedia (PL)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_b%C5%82._Micha%C5%82a_Kozala_Biskupa_i_M%C4%99czennika_w_Ryjewie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Ryjewo (Rehhof) \u2014 katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=530"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Z. Grabska, \u201eRyjewo. Trzy cmentarze w \u015brodku wsi\u201d","url":"https://www.krajoznawcy.info.pl/ryjewo-cmentarze-srodku-wsi-57922"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Ryjewie \u2014 rejestr zabytk\u00f3w (z-dykty.pl)","url":"https://z-dykty.pl/zabytek/kosciol-ewangelicki-n22bk52458"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 b\u0142. Micha\u0142a Kozala w Ryjewie \u2014 fotopolska.eu","url":"https://fotopolska.eu/Ryjewo/b55803,Kosciol_bl_Michala_Kozala.html"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, z. 3: \u201eKreis Stuhm\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. XIII), Danzig 1909","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/docmetadata?id=888"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eRehhof\u201d","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 624; t. 3, s. 756; t. 4, s. 1067","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 listopada 1895 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/R67ST2BL4PXUNLKLH7XEQBEU4X5TXKFN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LSFMHDRAHDFSQIP2CRO3DHFMGSSELRBH"},{"typ":"monografia","tytul":"E. Wernicke, \u201eTiefenau. Eine heimatliche Studie\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 30, 36, 61","url":"https://archive.org/details/pbc.gda.pl.1926_91036"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192\u2013193","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0396","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.842194,"lng":18.961333,"name_de":"Rehhof","name_pl":"Ryjewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Rehhof, ob. b\u0142. Micha\u0142a Kozala)","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Rytel, po niemiecku Rittel, le\u017cy nad Brd\u0105, trzyna\u015bcie kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Chojnic, przy szosie i linii kolejowej z Chojnic do Tczewa. Katolicka parafia by\u0142a w odleg\u0142ym o dwie mile Czersku; we wsi dzia\u0142a\u0142y agencja pocztowa i szko\u0142a trzyklasowa, w kt\u00f3rej w 1887 roku dw\u00f3ch nauczycieli uczy\u0142o 185 dzieci. Gleba by\u0142a tu piaszczysta i uboga, w pobli\u017cu le\u017ca\u0142y znaczne pok\u0142ady torfu; mieszka\u0144cy \u017cyli z roli, hodowli byd\u0142a i wyw\u00f3zki drzewa. Do gminy nale\u017ca\u0142y pr\u00f3cz samego Rytla wybudowanie Jeziorki, osada Kaliska, Okole (K\u00f6nigort) i W\u0105do\u0142y, razem 1812 hektar\u00f3w, z czego 776 lasu, 58 \u0142\u0105k i 210 roli.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Rittel* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 66 dom\u00f3w mieszkalnych i 520 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 64 ewangelik\u00f3w, 438 katolik\u00f3w i 18 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Chojnicach; katolicy \u2014 do parafii *Czersk*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1889 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 Rytel, w mowie ludowej zwany Retel, jako wie\u015b nad Brd\u0105 w powiecie chojnickim. Ca\u0142a gmina liczy\u0142a w 1885 roku 82 domy i 141 dym\u00f3w. Wybudowanie Jeziorki mia\u0142o w\u00f3wczas 5 dom\u00f3w i 31 mieszka\u0144c\u00f3w, osada Kaliska 2 domy i 19 mieszka\u0144c\u00f3w. W 1885 roku Okole (*K\u00f6nigort*) mia\u0142o 5 dom\u00f3w i 40 mieszka\u0144c\u00f3w, a W\u0105do\u0142y 5 dom\u00f3w i 54 mieszka\u0144c\u00f3w. Przy Rytlu ci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 na kilka mil, od le\u015bnictwa *M\u00fchlhof* do Nowych Bar\u0142og\u00f3w, kana\u0142 wykopany przez rz\u0105d dla nawadniania \u0142\u0105k. Wie\u015b le\u017ca\u0142a na wysoko\u015bci 405 st\u00f3p nad poziomem morza, a poziom Brdy wynosi\u0142 tu 347 st\u00f3p.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w ca\u0142ej gminie 671 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 605 katolik\u00f3w, 57 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119cioro \u017byd\u00f3w. Te same liczby podaje *S\u0142ownik geograficzny*. W osobnym wierszu uj\u0119to tutejsze nadle\u015bnictwo: na 204 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 114 katolik\u00f3w i 90 ewangelik\u00f3w. Ewangelicy ze wsi nale\u017celi do parafii w Chojnicach, katolicy \u2014 do parafii w Czersku; nadle\u015bnictwo spis dzieli mi\u0119dzy Chojnice, Mokre i Tuchol\u0119.\n\nMiejscowy przekaz wi\u0105\u017ce powstanie zboru z 1891 rokiem; od tego roku, jak odnotowuje wykaz ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Wschodnich i Zachodnich, prowadzono tu w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne. Benedykt Reszka w zestawieniu parafii protestanckich stawia przy Rytlu rok 1896, w\u015br\u00f3d takich s\u0105siad\u00f3w jak Kosobudy (1866), Borowy M\u0142yn (1885) i Rzeczenica (1888). Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1892 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1896 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1897 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1892\u2014 K 1896\u2014 Konf 1897\u2014\u201d.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 w 1909 roku, a wykaz struktury ewangelickiej Prus Zachodnich wymienia Rytel jako samodzieln\u0105 parafi\u0119 diecezji chojnickiej. Posada pastora, z pensj\u0105 podstawow\u0105 2400 marek, zwolni\u0142a si\u0119 1 wrze\u015bnia 1913 roku; na pocz\u0105tku 1914 roku obj\u0105\u0142 j\u0105 Otto D\u00fcvel, przyby\u0142y z Langendorfu w prowincji saskiej. W pierwszym powszechnym spisie ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowano tu 1282 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym czterdzie\u015bci os\u00f3b wyznania ewangelickiego. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 1256 os\u00f3b, niemieck\u0105 dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107.\n\nCmentarz le\u017cy przy ulicy Dworcowej; pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w udokumentowano fotograficznie w 2014 roku. Studium uwarunkowa\u0144 gminy Czersk wymienia w Rytlu zachowany, zamkni\u0119ty cmentarz ewangelicki \u2014 jeden z pi\u0119ciu takich w gminie. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w zna w Rytlu tylko cmentarz rzymskokatolicki z kaplic\u0105 grobow\u0105 przy ulicy Chojnickiej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Miejscowy przekaz i wykaz ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Wschodnich i Zachodnich podaj\u0105 dla zboru i ksi\u0105g metrykalnych rok 1891, Benedykt Reszka stawia przy Rytlu rok 1896, a Max B\u00e4r notuje ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1892 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nittel i podaje tu 133 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 63 i 113; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. X, has\u0142o \u201eRytel\u201d; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 28; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909; \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk\u201d, uchwa\u0142a nr LII/599/22 Rady Miejskiej w Czersku z 20 grudnia 2022 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 6; 1914, nr 2; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VII, has\u0142o \u201eRytel\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 46\u201347; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 59.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"rytel24.pl","url":"http://www.rytel24.pl/2013/02/koscio-ewangelicki-w-rytlu.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"fotopolska.eu","url":"https://fotopolska.eu/Rytel_Cmentarz_Ewangielicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Konitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 2","url":"https://polona.pl/item-view/f489472e-6469-4d1d-a9bd-713c3a8481c0"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 6","url":"https://polona.pl/item-view/9283b2e1-3181-4064-b66d-b06996884118"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 59","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1036","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7499,"lng":17.7552,"name_de":"Rittel","name_pl":"Rytel \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ryzowie to przysi\u00f3\u0142ek pod Sk\u00f3rczem (po niemiecku Skurz), na Kociewiu, w powiecie starogardzkim. Tutejszy cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelickiej mniejszo\u015bci Sk\u00f3rcza, kt\u00f3ry *S\u0142ownik geograficzny* opisuje jako wie\u015b ko\u015bcieln\u0105.\n\nCmentarz nale\u017ca\u0142 do parafii ewangelickiej w Sk\u00f3rczu, utworzonej prowizorycznie 26 grudnia 1846 roku, a ostatecznie dekretem z 9 pa\u017adziernika 1855 roku. Jej ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u015bwi\u0119cony 20 maja 1852 roku, ma w atlasie osobny wpis. Oko\u0142o 1890 roku ca\u0142y okr\u0119g parafialny liczy\u0142 1376 dusz i mia\u0142 dwana\u015bcie cmentarzy.\n\nWed\u0142ug wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz le\u017cy oko\u0142o 600 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od \u015brodka wsi i oko\u0142o 150 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od szosy ze Sk\u00f3rcza do Bar\u0142o\u017cna, a jego powierzchnia wynosi 0,1 hektara. Gminny program opieki nad zabytkami podaje jako dat\u0119 jego powstania 1848 rok; grupa drzew na terenie cmentarza jest pomnikiem przyrody.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku nie opisywa\u0142 *R\u00fc\u00dfhof* osobno, lecz odsy\u0142a\u0142 do has\u0142a *Skurz* (wie\u015b kr\u00f3lewska), opisanego razem z *R\u00fc\u00dfhoff*. Dla *Skurz* podawa\u0142 200 budynk\u00f3w mieszkalnych i 1702 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 349 ewangelik\u00f3w, 1318 katolik\u00f3w i 35 \u017byd\u00f3w. Wymienia\u0142 tam folwark, 56 gospodarstw ch\u0142opskich i 85 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych, a tak\u017ce lekarza i aptek\u0119; co cztery tygodnie odbywa\u0142 tam dni s\u0105dowe oddzia\u0142 s\u0105du powiatowego ze Starogardu. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* podaje dla 1885 roku w ca\u0142ym okr\u0119gu 2016 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 1604 katolik\u00f3w, 376 ewangelik\u00f3w i 36 \u017byd\u00f3w. Obok dw\u00f3ch pi\u0119cioklasowych szk\u00f3\u0142 katolickich dzia\u0142a\u0142a we wsi jednoklasowa szko\u0142a ewangelicka, do kt\u00f3rej w 1887 roku chodzi\u0142o osiemdziesi\u0119cioro czworo dzieci.\n\nWed\u0142ug artyku\u0142u portalu Kociewie24 z 8 stycznia 2021 roku teren cmentarza by\u0142 zaniedbany i zapomniany, gdy w grudniu poprzedniego roku pi\u0119ciu Niemc\u00f3w poprosi\u0142o miejscowego radnego Gerarda Reimusa o pokazanie tego miejsca. Cmentarz uporz\u0105dkowano wtedy z jego inicjatywy, przy pomocy w\u00f3jta gminy Sk\u00f3rcz S\u0142awomira Czechowskiego, kt\u00f3ry skierowa\u0142 do prac pracownik\u00f3w gminy: ods\u0142oni\u0119to ukryte pod piaskiem nagrobki i tablice nagrobne, usuni\u0119to k\u0119py trawy i ustawiono tablic\u0119 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 to miejsce. Wiosn\u0105 zakwitaj\u0105 tu tysi\u0105ce b\u0142\u0119kitnych kwiat\u00f3w cebulicy syberyjskiej. Obiekt figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, z w\u0142asn\u0105 kart\u0105 cmentarza.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 co do pocz\u0105tku cmentarza: gminny program opieki nad zabytkami podaje 1848 rok, a artyku\u0142 portalu Kociewie24 pisze o mieszka\u0144cach Sk\u00f3rcza i okolic pochowanych tu w latach 1846\u20131945.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem ze Skurz w parafii Skurz i podaje \u0142\u0105cznie 515 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz gminy Sk\u00f3rcz, pozycja 84; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sk\u00f3rcz na lata 2016\u20132019 (uchwa\u0142a nr VIII/57/2015 z 22 grudnia 2015 roku), s. 51, 63 i 74, gminna ewidencja zabytk\u00f3w, nr 88; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 460\u2013461, has\u0142o Skurz; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. X, has\u0142o \u201eSk\u00f3rcz\u201d; Cmentarz Ewangelicki na Ryzowiu \u2014 Kociewie24.eu; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 218, pozycja 211; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 220, pozycja 234; Wikipedia (niemieckoj\u0119zyczna), has\u0142o \u201eSk\u00f3rcz\u201d; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz Ewangelicki na Ryzowiu \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-skorcz/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 218, pozycja 211; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 220, pozycja 234","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Wikipedia (niemieckoj\u0119zyczna), has\u0142o \u201eSk\u00f3rcz\u201d","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Sk%C3%B3rcz"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""},{"typ":"dokument urz\u0119dowy","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sk\u00f3rcz na lata 2016\u20132019 (uchwa\u0142a nr VIII/57/2015 z 22 grudnia 2015 roku), Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2016, poz. 455, s. 51, 63, 74","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2016&book=0&position=455"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz gminy Sk\u00f3rcz (WUOZ Gda\u0144sk), poz. 84","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0294","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7883577,"lng":18.5465355,"name_de":"R\u00fc\u00dfhof","name_pl":"Ryzowie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Rzechcinie za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, oko\u0142o dwustu metr\u00f3w za ostatnim gospodarstwem. Droga, kt\u00f3ra do\u0144 prowadzi\u0142a, nie istnieje \u2014 dzi\u015b trzeba przej\u015b\u0107 przez podmok\u0142y las, by dotrze\u0107 do ukrytych w jego g\u0142\u0119bi miejsc poch\u00f3wku. Nekropoli\u0119 rozplanowano na rzucie zbli\u017conym do kwadratu; od zachodu wida\u0107 pierwotne wej\u015bcie. Na ca\u0142ej powierzchni przetrwa\u0142y tylko dwa elementy nagrobk\u00f3w: kamienny postument pod \u017celiwny krzy\u017c oraz mogi\u0142a wydzielona wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie kamieniami, na kt\u00f3rej le\u017cy krzy\u017c z poch\u00f3wku z 1916 roku. Po 1945 roku cmentarz opuszczono. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Pot\u0119gowo na lata 2025\u20132028 wymienia cmentarz w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz historyczny miejscowo\u015bci Rzechcino, po\u0142o\u017cony terytorialnie na terenie gminy G\u0142\u00f3wczyce.\n\nW 1784 roku Rzechcino liczy\u0142o 22 dymy, a w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142 nauczyciel.\n\nRzechcino, po niemiecku Rexin, by\u0142o do 1945 roku wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wzmiankowane w 1341 roku jako Rekczin, Rzechcino by\u0142o gniazdem rodu von Rexin. W latach 1846\u20131945 maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodziny W\u00fcstenberg\u00f3w, kt\u00f3rej pa\u0142ac sp\u0142on\u0105\u0142 u schy\u0142ku drugiej wojny \u015bwiatowej; ocala\u0142 park. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka (w 1925 roku zapisano tu jednego katolika), a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 332 mieszka\u0144c\u00f3w. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a: nale\u017ca\u0142a do parafii w Stowi\u0119cinie (Stojentin), a katolicy do parafii w S\u0142upsku. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Stowi\u0119cinie. W G\u0142uszynku (Klein Gluschen) by\u0142a siedziba okr\u0119gu urz\u0119dowego, a w L\u0119borku s\u0105d.\n\nFranz Tetzner przytacza relacj\u0119 Wobesera z 1779 roku o rozmieszczeniu Kaszub\u00f3w w parafii stowi\u0119ci\u0144skiej: w Prebendowie, Rzechcinie i Cierzniach by\u0142o ich niewielu, podczas gdy w pobliskiej Dargolezie wi\u0119kszo\u015b\u0107 chodzi\u0142a w dawnym stroju. W opisie wsi z 1784 roku odnotowano, \u017ce Kaszub\u00f3w zosta\u0142o w Rzechcinie niewielu.\n\n9 marca 1945 roku, oko\u0142o po\u0142udnia, wie\u015b zaj\u0119\u0142o od sze\u015bciu do dziesi\u0119ciu radzieckich czo\u0142g\u00f3w. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, cho\u0107 w 1952 roku mia\u0142o tu przebywa\u0107 175 Niemc\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); serwis \u201eCmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim\u201d (cmentarze.slupsk.pl), gmina Pot\u0119gowo; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 162 (has\u0142o Rzechcino); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Rexin; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 126; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Pot\u0119gowo na lata 2025\u20132028 (uchwa\u0142a nr XV/110/2025 z 28 kwietnia 2025 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 996\u2013997.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 996\u2013997","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Pot\u0119gowo na lata 2025\u20132028, uchwa\u0142a nr XV/110/2025 Rady Gminy Pot\u0119gowo z dnia 28 kwietnia 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 1982, s. 66","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=1982"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0852","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.537888,"lng":17.470432,"name_de":"Rexin","name_pl":"Rzechcino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rzeczenica, po niemiecku Stegers, le\u017ca\u0142a na pograniczu Bor\u00f3w Tucholskich. Wykaz z 1 grudnia 1885 roku (strona 160, pozycja 77) notuje tu 1871 mieszka\u0144c\u00f3w w 214 domach: 1201 katolik\u00f3w, 651 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119tnastu \u017byd\u00f3w. W 1925 roku by\u0142o tu 1706 os\u00f3b, w tym 1268 katolik\u00f3w i 438 ewangelik\u00f3w.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Stegers* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 187 dom\u00f3w mieszkalnych i 1584 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 529 ewangelik\u00f3w, 1003 katolik\u00f3w i 52 osoby innych wyzna\u0144. W podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wed\u0142ug wykazu z 1885 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Olszanowie (Elsenau), a katolicy do F\u00f6rstenau. Wykaz ksi\u0105g metrykalnych Maxa B\u00e4ra przypisuje katolik\u00f3w do F\u00f6rstenau.\n\nW Rzeczenicy dzia\u0142a\u0142a dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka. W 1887 roku chodzi\u0142o do niej 150 dzieci. Harnoch zalicza tutejsz\u0105 szko\u0142\u0119 do parafii olszanowskiej, kt\u00f3ra mia\u0142a 4537 dusz i trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rzeczenicy wymienia w\u015br\u00f3d katolickich \u015bwi\u0105ty\u0144 jej okr\u0119gu, obok Barkowa, Biskupnicy i F\u00f6rstenau. *S\u0142ownik geograficzny* notuje, \u017ce parafi\u0119 ewangelick\u0105 \u201eniedawno urz\u0105dzono\u201d, a ko\u015bci\u00f3\u0142 ma stan\u0105\u0107 z zapomog\u0105 rz\u0105dow\u0105. W maju 1895 roku berli\u0144skie \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d wymieni\u0142y w\u015br\u00f3d wakat\u00f3w \u201enowo utworzone\u201d probostwo w Rzeczenicy w diecezji cz\u0142uchowskiej, po\u0142\u0105czone jednym urz\u0119dem z gminami ko\u015bcielnymi Grodziska (Rittersberg) i Gockowa (Gotzkow); dawa\u0142o ono 2000 marek i dodatek mieszkaniowy. W 1901 roku po\u015bwi\u0119cono w Rzeczenicy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. W wykazie B\u00e4ra przy Rzeczenicy figuruj\u0105 zapisy przej\u0119te z Gockowa od 1774 roku i wsp\u00f3lne z Grodziskiem od 1823, rejestr komunikant\u00f3w wsp\u00f3lny dla ca\u0142ej parafii od 1903, a konfirmacje od 1899. Wed\u0142ug wykazu Richarda Rosego z 1909 roku gmina ewangelicka prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1896 roku. W tym wykazie wcze\u015bniejsze ksi\u0119gi umieszczono w Olszanowie (Elsenau) albo w parafii Landeck-Breitenfelde, czyli L\u0119dyczek\u2013Sierpowo. Ten sam wykaz notuje w parafii ksi\u0119gi Gockowa (Gotzkau) od 1774 roku i Grodziska (Rittersberg) od 1823 roku.\n\nW marcu 1918 roku berli\u0144ski \u201eDer Tag\u201d poda\u0142, \u017ce dotychczasowy pastor w Rzeczenicy, L\u00fcpke, zosta\u0142 powo\u0142any na pastora gminy ko\u015bcielnej Lebehnke w diecezji Wa\u0142cz (Deutsch Krone). Jesieni\u0105 tego roku \u201eDer Reichsbote\u201d og\u0142asza\u0142, \u017ce probostwo czeka na obsadzenie. Wed\u0142ug og\u0142oszenia nale\u017ca\u0142y do niego trzy ko\u015bcio\u0142y i 1500 dusz, plebania by\u0142a zupe\u0142nie nowa, a sama Rzeczenica liczy\u0142a 2000 mieszka\u0144c\u00f3w. Gmina gotowa by\u0142a przyj\u0105\u0107 tak\u017ce pastora w stanie spoczynku albo misjonarza; zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142a rada parafialna, a informacji udziela\u0142 superintendent G. Endemann z S\u0105polna (Sampohl).\n\nW Rzeczenicy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki nie istnieje. Po 1945 roku sta\u0142 nieu\u017cywany, a potem zosta\u0142 rozebrany. Katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja rejestr zabytk\u00f3w datuje na lata 1874\u20131876; wed\u0142ug *S\u0142ownika geograficznego* murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja odbudowano w 1867 roku i konsekrowano w 1876, a poprzedni wystawiono w 1741 roku. Dnia 11 lipca 1997 roku wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1637 (w dawnym rejestrze wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego pod numerem 357).\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1992 roku opisuje stan cmentarza ewangelickiego s\u0142owami: \u201ebrak nagrobk\u00f3w, drzewostan wyci\u0119ty\u201d. Cmentarz, za\u0142o\u017cony w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku, le\u017ca\u0142 w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi przy ulicy Le\u015bnej. W miejscu cmentarza powsta\u0142 zak\u0142ad produkcji drzewnej z hal\u0105 produkcyjn\u0105 i warsztatem. Z dawnego ogrodzenia pozosta\u0142 w\u00f3wczas fundament kamiennego muru o d\u0142ugo\u015bci stu osiemdziesi\u0119ciu metr\u00f3w, a z zieleni pi\u0119\u0107 brz\u00f3z, buk i \u015bwierk. W karcie zapisano, \u017ce czytelny by\u0142 zarys pierwotnych granic.\n\nW 1890 roku *S\u0142ownik geograficzny* przy ha\u015ble *Stegers* odsy\u0142a\u0142 do opisu wsi pod nazw\u0105 Sztegrowy i dodawa\u0142, \u017ce jej w\u0142a\u015bciwa polska nazwa to Brz\u0119cznica. Osobno opisywa\u0142 osad\u0119 m\u0142y\u0144sk\u0105 *Stegersm\u00fchle*, kt\u00f3ra nale\u017ca\u0142a do wsi i le\u017ca\u0142a nad jeziorem Szczytnem w zlewisku Brdy. W 1885 roku osada liczy\u0142a 6 dom\u00f3w i 53 mieszka\u0144c\u00f3w. Poczt\u0119 mia\u0142a w Brz\u0119cznicy, a katolik\u00f3w zaliczano do parafii w Ferstnowie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Benedykt Reszka wymienia \u201eRzeczenica 1888\u201d na li\u015bcie parafii powsta\u0142ych w drugiej po\u0142owie XIX wieku, a Agathon Harnoch w kronice z 1890 roku osobnej parafii w Rzeczenicy nie notuje. W *S\u0142owniku* liczba dym\u00f3w to 366, a w wykazie z 1885 roku 356, przy zgodnej liczbie 214 dom\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 520 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 627 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, strona 160; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Sztegrowy albo Sztegry; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890, s. 496; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 14, nr 218 i s. 34, nr 452; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle S.-A. 1909, s. 12; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 28; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, pozycja A-1637; Urz\u0105d Gminy Rzeczenica, rys historyczny; karta cmentarza w Rzeczenicy, oprac. H. Greck, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eStegers\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 144\u2013145; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83; \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 5 maja 1895 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 9 marca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 5 pa\u017adziernika 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia \u2014 Gmina Rzeczenica","url":"https://www.rzeczenica.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=10&strona=1&sub=1"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Sztegrowy al. Sztegry, niem. Stegers, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 5 maja 1895 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LNDNG6Q3RKNA2HL7M56S6T7ABNHSC54N"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 9 marca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LND35773KXDPBYV43GFS4JVMRALCNFWG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 5 pa\u017adziernika 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/R6MATPCAJV2NRQT6YUO65772FOOZVFMI"}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0671","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.751646,"lng":17.11284,"name_de":"Stegers","name_pl":"Rzeczenica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Rzuszczach (dawniej Rusch\u00fctz) za\u0142o\u017cono w znacznej odleg\u0142o\u015bci na zach\u00f3d od zabudowa\u0144. Wiedzie do niego d\u0142ugi i prosty odcinek drogi polnej, wzd\u0142u\u017c kt\u00f3rej zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne nasadzenia alejowe, zaznaczone na mapie z 1935 roku; z daleka wida\u0107 r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy cmentarnym starodrzewem a \u015bcian\u0105 lasu. W lesie cz\u0119\u015b\u0107 za\u0142o\u017cenia zanik\u0142a, a po\u0142udniowa granica cmentarza jest zatarta; uk\u0142ad rz\u0119d\u00f3w, g\u0119sto\u015b\u0107 poch\u00f3wk\u00f3w i miejsce kwatery rodzinnej daj\u0105 si\u0119 odczyta\u0107. Zachowany inwentarz \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie. Ewidencja obiektu wylicza dziesi\u0119\u0107 granitowych coko\u0142\u00f3w po \u017celiwnych krzy\u017cach, p\u0142yt\u0119 nagrobn\u0105, trzy krzy\u017ce betonowe, dwie tablice inskrypcyjne i oko\u0142o trzydziestu jeden fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w, z nazwiskami rodzin Bahr, Grefens, Krause i Selke oraz datami poch\u00f3wk\u00f3w z lat 1922\u20131942; w dokumentacji terenowej z 2007 roku odnotowano na cmentarzu dwa wywr\u00f3cone i przemieszczone granitowe krzy\u017ce z poch\u00f3wk\u00f3w z 1936 roku.\n\nRzuszcze le\u017ca\u0142y w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. By\u0142o to lenno rodu von Kleist, wzmiankowane w 1499 roku; Kleistowie w\u0142adali maj\u0105tkiem do XX wieku, a przed drug\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 rozparcelowano go. W 1784 roku Rzuszcze liczy\u0142y 31 dym\u00f3w i mia\u0142y nauczyciela, a parafia w G\u0142\u00f3wczycach (Glowitz) nale\u017ca\u0142a do synodu s\u0142upskiego. Okolica le\u017ca\u0142a na obrze\u017cu ziemi S\u0142owi\u0144c\u00f3w, lutera\u0144skiej grupy s\u0142owia\u0144skiej spod G\u0142\u00f3wczyc, Smo\u0142dzina i Gardny; oko\u0142o 1784 roku m\u00f3wiono w Rzuszczach przewa\u017cnie po kaszubsku. Mieszka\u0144c\u00f3w tych stron nazywano Kabatkami. Franz Tetzner zestawia nazwy wsi w dw\u00f3ch j\u0119zykach \u2014 Rzuszcze jako *Ruschitz*, Warblino jako *W\u00f3rblino*, Szczypkowice jako *Szczypkojce* \u2014 i dodaje wprost: \u201emieszka\u0144cy tych wsi znani s\u0105 pod nazw\u0105 Kabatk\u00f3w\u201d. Miano to odnosi\u0142o si\u0119 do pomorskich S\u0142owian z okolic G\u0142\u00f3wczyc i by\u0142o, jak zaznacza, m\u0142odsze od nazwy S\u0142owi\u0144c\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 od dawna okre\u015blano Kaszub\u00f3w pomorskich w og\u00f3le.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; jej mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w G\u0142\u00f3wczycach. S\u0142ownik geograficzny opisuje miejscowo\u015b\u0107 dwoi\u015bcie: dobra rycerskie o powierzchni 887 hektar\u00f3w wraz z folwarkiem Sophiental (99 mieszka\u0144c\u00f3w), przy czym w samym maj\u0105tku mieszka\u0142o 174 ewangelik\u00f3w, oraz wie\u015b o powierzchni 254 hektar\u00f3w, w kt\u00f3rej w 1885 roku mieszka\u0142o 145 ewangelik\u00f3w. Tak samo dzieli je spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku: w gminie wiejskiej zapisano 142 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 270, bez katolik\u00f3w. Ksi\u0119ga adresowa z 1914 roku wymienia von Kleista jako w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku w Rzuszczach. Wed\u0142ug stanu z 17 maja 1939 roku miejscowo\u015b\u0107 liczy\u0142a 506 mieszka\u0144c\u00f3w; dzia\u0142a\u0142o tu wtedy 77 gospodarstw rolnych.\n\nWsi nie zdo\u0142ano ewakuowa\u0107: nakaz wyjazdu przyszed\u0142 w nocy 8 marca 1945 roku; nieliczne wozy, kt\u00f3re wyruszy\u0142y, zosta\u0142y nast\u0119pnego ranka dogonione i zawr\u00f3ci\u0142y, a 9 marca wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie. Wojna i wysiedlenie kosztowa\u0142y \u017cycie dwudziestu trzech \u017co\u0142nierzy i szesnastu cywil\u00f3w; trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 os\u00f3b zagin\u0119\u0142o. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1946\u20131947, a na jej miejsce przyby\u0142o wielu Kaszub\u00f3w z dawnych Prus Zachodnich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 85; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. X, has\u0142o \u201eRzuszcze\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 174\u2013175, poz. 107, i s. 182\u2013183, poz. 283; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 836\u2013838; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 353; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 999.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rzuszcze \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/1842-2/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eRzuszcze\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 84","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 84; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 174 poz. 107; S\u0142ownik geograficzny, t. X, has\u0142o Rzuszcze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 174, poz. 107","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 84; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 174 poz. 107; S\u0142ownik geograficzny, t. X, has\u0142o Rzuszcze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. X, has\u0142o Rzuszcze","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 84; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 174 poz. 107; S\u0142ownik geograficzny, t. X, has\u0142o Rzuszcze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 999","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0792","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.63298,"lng":17.43277,"name_de":"Rusch\u00fctz","name_pl":"Rzuszcze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w S\u0105borzu, przed 1945 rokiem Ludwigslust, za\u0142o\u017cono na po\u0142udniowy zach\u00f3d od g\u0142\u00f3wnych zabudowa\u0144 miejscowo\u015bci; teren, zgodnie z naturalnym ukszta\u0142towaniem, wznosi si\u0119 lekko ku wschodowi. Powstanie cmentarza datuje si\u0119 na pocz\u0105tek XX wieku. Do dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 przerzedzony graniczny starodrzew \u015bwierkowy i czytelny podzia\u0142 na dwie kwatery; ca\u0142\u0105 powierzchni\u0119 porastaj\u0105 samosiejki drzew i krzew\u00f3w. Jedna z zachowanych mogi\u0142 ma niewysoki postument pod tabliczk\u0119 inskrypcyjn\u0105, wykonany w kszta\u0142cie pnia d\u0119bu i udekorowany ga\u0142\u0105zk\u0105 z li\u015b\u0107mi i \u017co\u0142\u0119dziami.\n\nS\u0105borze le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. By\u0142o folwarkiem, a potem cz\u0119\u015bci\u0105 gminy dworskiej Mianowice (po niemiecku Mahnwitz) \u2014 wed\u0142ug spisu z 1895 roku sta\u0142o tu 11 dom\u00f3w mieszkalnych i mieszka\u0142o 116 os\u00f3b. Oko\u0142o 1900 roku wyodr\u0119bniono je jako osobn\u0105 gmin\u0119, a maj\u0105tek, licz\u0105cy w\u00f3wczas 299 hektar\u00f3w i nale\u017c\u0105cy do Franza Holtza, rozparcelowano. Ludwigslust sta\u0142o si\u0119 wsi\u0105 ch\u0142opsk\u0105; w 1939 roku liczy\u0142o 172 mieszka\u0144c\u00f3w i 23 gospodarstwa. Nauczyciel Willy K\u00fccker zmar\u0142 w 1944 roku.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a tu nie by\u0142o. Wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami i nale\u017celi do parafii w Zag\u00f3rzycy, po niemiecku Sageritz, w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto. Obok S\u0105borza wchodzi\u0142y do parafii Stara i Nowa D\u0105browa, Kar\u017cniczka, Mianowice oraz Papritzfelde. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Zag\u00f3rzycy, w miejscu wzmiankowanym wraz z zamkiem w XIII wieku.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce rozkazu opuszczenia wsi nie wydano i niemal wszyscy mieszka\u0144cy pozostali. Armia Czerwona przesz\u0142a przez wie\u015b bez walki 8 marca 1945 roku. Pierwsz\u0105 grup\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono jesieni\u0105 1946 roku. W 1947 roku wywieziono pozosta\u0142\u0105 ludno\u015b\u0107. W 1948 roku, wiosn\u0105, wysiedlono ostatniego mieszka\u0144ca. P\u00f3\u017aniej odnaleziono 53 mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 35 w NRD; straty wynios\u0142y 7 poleg\u0142ych, 11 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 38 zaginionych.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Pagel w ha\u015ble Ludwigslust podaje dla 1895 roku szesnastu mieszka\u0144c\u00f3w osady, a spis powszechny \u2014 116 os\u00f3b w 11 domach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Miejscowo\u015bci; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 35, has\u0142o S\u0105borze; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 706\u2013707; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 181, poz. 258 (osady obwodu dworskiego Mahnwitz).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0526","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.46648,"lng":17.18253,"name_de":"Ludwigslust","name_pl":"S\u0105borze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sadlinki, po niemiecku Sedlinen, le\u017c\u0105 w gminie Sadlinki, w powiecie kwidzy\u0144skim. Wed\u0142ug spisu z 1885 roku maj\u0105tek (obszar dworski) Sedlinen nale\u017ca\u0142 do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 79 mieszka\u0144c\u00f3w: 77 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kwidzynie (Marienwerder).\n\nKarta cmentarza z 1986 roku (opracowanie: J. Gzowski) podaje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1912 roku. Po\u0142o\u017cenie karta opisuje tak: \u201ecmentarz po\u0142o\u017cony jest w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci Sadlinek, przy ul. Kwidzy\u0144skiej prowadz\u0105cej w kierunku Olszanicy. Usytuowany jest w terenie p\u0142askim naprzeciw miejscowego ko\u015bcio\u0142a. Otoczony jest terenami gospodarstw\u201d. Powierzchni\u0119 karta podaje jako 1,26 hektara, najstarszy nagrobek datuje na pocz\u0105tek XX wieku, a przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 okre\u015bla jako dawniej \u201eewangelicki\u201d, obecnie \u201erzym.-kat.\u201d, i dodaje, \u017ce cmentarz jest \u201ew u\u017cytkowaniu parafii rzym.-kat. w Sadlinkach\u201d.\n\nWed\u0142ug karty nagrobki by\u0142y wtedy prawie w ca\u0142o\u015bci usuni\u0119te, poza jednym obej\u015bciem grobowym, a stosunkowo m\u0142ody drzewostan zachowa\u0142 si\u0119 w oko\u0142o 40 procentach. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w (zabytek.pl) obiekt figuruje jako \u201ecmentarz ewangelicki, ob. rzymskokatolicki\u201d, datowany na 1912 rok.\n\nNa mapie topograficznej w skali 1:25 000 z 1906 roku (arkusz 2379 Garnsee) w tym miejscu zaznaczono ogrodzony cmentarz ze znakami krzy\u017cy.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Karta cmentarza z 1986 roku podaje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1912 roku, a mapa topograficzna wydana w 1906 roku ma w tym miejscu znak cmentarza.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w Sadlinkach, oprac. J. Gzowski, 1986, nr 15298 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 694283); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 82, poz. 176; Me\u00dftischblatt 2379 Garnsee, wydanie 1906 (egzemplarz IfL, mapywig).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w Sadlinkach, oprac. J. Gzowski, 1986, nr 15298 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki,-ob-694283/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.114043/1"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"zabytek.pl \u2014 Sadlinki, cmentarz ewangelicki, ob. rzymskokatolicki, 1912 r. (ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki,-ob-694283"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder, s. 82, poz. 176 \u201eSedlinen\u201d","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"Me\u00dftischblatt 2379 Garnsee, wydanie 1906 (egzemplarz IfL, mapywig)","url":"http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/025K_TK25/2379_(987)_Garnsee_1906_IfL.jpg"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1209","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.665466,"lng":18.872227,"name_de":"Sedlinen","name_pl":"Sadlinki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w S\u0105dowie, przy Charbrowskim M\u0142ynie (gmina Wicko), figuruje w wykazie dawnych cmentarzy, ale opracowanie \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d Marka Drzewieckiego, obejmuj\u0105ce dziesi\u0119\u0107 nekropolii gminy Wicko, go nie opisuje. \ud83d\udfe1 O jego za\u0142o\u017ceniu, dziejach i obecnym stanie nie ma dzi\u015b wiadomo\u015bci; wymaga to sprawdzenia w terenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze gmina Wicko, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Cmentarze gmina Wicko","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0888","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.68616,"lng":17.61499,"name_de":null,"name_pl":"S\u0105dowo - Charbrowski M\u0142yn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Salino, po niemiecku Saulin, by\u0142o przed 1945 rokiem wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg). W 1268 roku w\u015br\u00f3d \u015bwiadk\u00f3w darowizny ksi\u0119cia Warcis\u0142awa dla klasztoru w Bukowie wymieniono Micha\u0142a, prepozyta z Salina. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej Saulin 113 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i dwoje \u017byd\u00f3w, a w tamtejszym obwodzie dworskim \u2014 62 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\nW 1784 roku Salino le\u017ca\u0142o dwie mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad jeziorem z dwiema wyspami poro\u015bni\u0119tymi d\u0119bami. Obok dworu z folwarkiem mieszkali pastor i zakrystian, gospodarz i siedmiu zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 15 dym\u00f3w \u2014 a tak\u017ce las d\u0119bowy i po\u0142\u00f3w ryb w jeziorze. Do parafii nale\u017ca\u0142o ponad 20 wsi szlacheckich i kr\u00f3lewska kolonia Sellnow, a trzymali si\u0119 jej tak\u017ce, jak zaznacza Br\u00fcggemann, \u201edie Polnischen Einwohner des adelichen Dorfs Stresow\u201d \u2014 polscy mieszka\u0144cy szlacheckiej wsi Strzeszewo.\n\nCmentarze ewangelickie by\u0142y tu dwa i oba wpisano do rejestru zabytk\u00f3w decyzjami z 24 wrze\u015bnia 1988 roku. W rejestrze cmentarz nieczynny, za\u0142o\u017cony w latach 1833\u20131845, figuruje pod numerem A-1256. Drugi, z lat 1839\u20131845, figuruje w rejestrze pod wcze\u015bniejszym numerem A-1255; jest dzi\u015b u\u017cytkowany jako cmentarz komunalny, a rozpozna\u0107 go mo\u017cna po klasycystycznej kaplicy grobowej rodziny von Rexin.\n\nWed\u0142ug opisu terenowego Marka Drzewieckiego, kt\u00f3ry rozr\u00f3\u017cnia oba za\u0142o\u017cenia w terenie, stary cmentarz ewangelicki zajmuje oko\u0142o hektara i dzieli si\u0119 na dwie kwatery alej\u0105, niegdy\u015b obsadzon\u0105 tujami; od zachodu granic\u0119 wyznacza skarpa i brzeg jeziora. W opisie Drzewieckiego od p\u00f3\u0142nocy do starego cmentarza przylegaj\u0105 kaplica grobowa Rexin\u00f3w i nowszy cmentarz o powierzchni oko\u0142o p\u00f3\u0142 hektara, w cz\u0119\u015bci katolicki, z poch\u00f3wkami od 1957 roku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia starego cmentarza; istnia\u0142 w 1863 roku, gdy panna Clementine von Koss ofiarowa\u0142a 50 talar\u00f3w na jego utrzymanie. Teren otoczono wa\u0142em i rowem i obsadzono \u017cywop\u0142otem z g\u0142ogu; od wschodu cmentarz zamyka mur kamienny. Mimo znacznej dewastacji uk\u0142ad kwater pozosta\u0142 czytelny; zachowa\u0142y si\u0119 \u017celiwne ogrodzenia i krzy\u017ce, tumby oraz groby obramowane kamieniem i p\u0142ytami. W 1985 roku najstarszym zachowanym grobem by\u0142 gr\u00f3b pastora Samuela Thomasiusa, urodzonego 3 listopada 1765 roku i zmar\u0142ego 20 kwietnia 1853, oraz jego \u017cony Helene Friederike Christine z domu Homann; przetrwa\u0142y te\u017c kwatery rodzin von Koss i Tominskich. W po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku urz\u0105dzono po\u015brodku cmentarza miejsce pami\u0119ci dawnych mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Salino, po niemiecku Saulin, by\u0142 von Rexin, mieszkaj\u0105cy w Woedtke. W 1879 roku Salino liczy\u0142o 420,38 hektara, a Salinko, tak\u017ce w\u0142asno\u015b\u0107 von Rexina, 472,19 hektara. Salinko dzier\u017cawi\u0142 wtedy von B\u00fclow. Oba maj\u0105tki wchodzi\u0142y w sk\u0142ad majoratu Rexin\u00f3w z siedzib\u0105 w W\u00f3dtke: w 1905 i 1911 roku majoratem w\u0142ada\u0142 Alexander von Rexin, a oba maj\u0105tki by\u0142y wydzier\u017cawione. W 1928 roku majorat nale\u017ca\u0142 do niepe\u0142noletniego Willfrieda von Krause, w kt\u00f3rego imieniu wyst\u0119powa\u0142a matka, Gertrud von Krause z domu von Cornberg. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 2100 dusz. Pastorem by\u0142 Georg Hoffmann.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 251; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (decyzje z 24 IX 1988, numery A-1255 i A-1256); \u201eProgram opieki nad zabytkami powiatu wejherowskiego na lata 2016\u20132019\u201d, oprac. J. Barton-Pi\u00f3rkowska, Starostwo Powiatowe w Wejherowie 2015; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Salino; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg, strona 189 pozycja 47 i strona 195 pozycja 145); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1080; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 132\u2013133; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140\u2013141; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 128; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 Salino, cmentarze ewangelickie A-1255 i A-1256","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu wejherowskiego na lata 2016\u20132019","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1080","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 250\u2013251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 132\u2013133","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140\u2013141","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 128","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1138","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.67509,"lng":17.9277,"name_de":"Saulin","name_pl":"Salino \u2014 cmentarz ewangelicki nieczynny (A-1256)","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Salino, po niemiecku Saulin, le\u017cy nad jeziorem Sali\u0144skim w gminie Gniewino. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.), a wi\u0119c do prowincji Pomorze i rejencji koszali\u0144skiej. Cmentarze ewangelickie by\u0142y tu dwa i oba wpisano do rejestru zabytk\u00f3w decyzjami z 24 wrze\u015bnia 1988 roku. Opisywany tu cmentarz to ten z klasycystyczn\u0105 kaplic\u0105 grobow\u0105 rodziny von Rexin z 1890 roku: rejestr wymienia go pod numerem A-1255 jako cmentarz ewangelicki z lat 1839\u20131845, dzi\u015b komunalny, a wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 jako cmentarz z kaplic\u0105 rodow\u0105 rodziny von Rexin na dzia\u0142kach 14/1 i 14/2. Drugi, nieczynny cmentarz ewangelicki z lat 1833\u20131845 figuruje w rejestrze pod numerem A-1256 (w ewidencji \u2014 dzia\u0142ka 13). Powiatowy program opieki nad zabytkami rozr\u00f3\u017cnia je tak samo: pod numerem 1255 \u201ecmentarz komunalny z kaplic\u0105 rodziny Rexin\u201d, pod numerem 1256 \u201ecmentarz ewangelicki\u201d. Karty konserwatorskie sporz\u0105dzone 30 pa\u017adziernika 1985 roku przez G. Olszewsk\u0105-Hellmann opisuj\u0105 osobno cmentarz poewangelicki, zamkni\u0119ty po 1945 roku, i cmentarz komunalny, czynny.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do najstarszych osad kasztelanii bia\u0142ogardzkiej: na wyspie jeziora Sali\u0144skiego sta\u0142 gr\u00f3d, po kt\u00f3rym zosta\u0142 relikt wa\u0142u i w\u0105ski cypel po grobli, a wykopaliska z lat 1956 oraz 2011 i 2012 da\u0142y ceramik\u0119 datowan\u0105 na wiek jedenasty. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu ju\u017c w \u015bredniowieczu, a o pierwszej wzmiance \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie: Fankidejski pisze, \u017ce w 1268 roku Micha\u0142 by\u0142 proboszczem w Zawolinie \u2014 tak brzmi u niego polska nazwa Saulina. M. Drzewiecki wskazuje natomiast zapis z 1283 roku, w kt\u00f3rym Micha\u0142, prepozyt z Salina, \u015bwiadkuje darowi\u017anie ksi\u0119cia Warcis\u0142awa dla klasztoru w Bukowie (sam dokument, wydany w \u201ePommersches Urkundenbuch\u201d, nosi rok 1268), i osobno rok 1286 jako czas urz\u0119dowania prepozyta Michaela de Saulin. Parafia sali\u0144ska nale\u017ca\u0142a w \u015bredniowieczu do najlepiej uposa\u017conych \u2014 mia\u0142a cztery w\u0142\u00f3ki ziemi.\n\nOpis Pomorza z 1784 roku zapisa\u0142: \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 sali\u0144ski zosta\u0142 zbudowany przez rzymskich katolik\u00f3w i nale\u017ca\u0142 niegdy\u015b do wielkiego szpitala \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku oraz do diecezji kujawskiej; od czas\u00f3w panowania ksi\u0119cia Jana Fryderyka pozostaje jednak nieprzerwanie w r\u0119kach ewangelicko-lutera\u0144skich\u201d. Reformacja zasta\u0142a parafi\u0119 przy patronacie prywatnym. Jak zapisa\u0142 Fankidejski, ko\u015bci\u00f3\u0142 wcze\u015bnie zluterza\u0142, a tutejszy patron nie pozwoli\u0142 p\u00f3\u017aniej wyda\u0107 go katolikom; w 1658 roku predykant z Zawolina odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa r\u00f3wnie\u017c w ko\u015bciele w \u015awiartowie.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza z 1784 roku Salino le\u017ca\u0142o dwie mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad jeziorem z dwiema wyspami poro\u015bni\u0119tymi d\u0119bami. Obok dworu z folwarkiem mieszkali wtedy pastor i zakrystian, gospodarz i siedmiu zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 15 dym\u00f3w \u2014 a tak\u017ce las d\u0119bowy i po\u0142\u00f3w ryb w jeziorze. Do parafii nale\u017ca\u0142a te\u017c kr\u00f3lewska kolonia Sellnow, a trzymali si\u0119 jej, jak zaznacza Br\u00fcggemann, \u201edie Polnischen Einwohner des adelichen Dorfs Stresow\u201d \u2014 polscy mieszka\u0144cy szlacheckiej wsi Strzeszewo. W 1784 roku by\u0142a to parafia macierzysta inspekcji charbrowskiej, z wcielonymi wsiami: Woedtke (u Schultza po polsku Wodka), D\u0105br\u00f3wk\u0105 (Klein Damerkow), Salinkiem, \u015awichowem, Zwartowem z kaplic\u0105 i kilkoma dalszymi. List\u0119 pastor\u00f3w M\u00fcller otwiera Matthiasem Braskofskim, wy\u015bwi\u0119conym jeszcze w Gnie\u017anie, i prowadzi przez Jakoba Kluga, Gallusa Lasseniusa, wzmiankowanego w 1636 roku, Michaela Danoviusa i Samuela Wedeckego do Samuela Thomasiusa, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1818 roku, a ko\u0144czy na Georgu Karlu Erichu Schwerinie, pastorze od 1903 roku. Parafia obejmowa\u0142a \u015awichowo Wielkie i Ma\u0142e, Schlackow, Lantow, Garkewitz, Salinko, Mirsinkow, Rybke i Damerkow; archiwum parafialne, jak podaje M\u00fcller, zniszczy\u0142 po\u017car w pierwszej po\u0142owie XIX wieku.\n\nPierwszy spis powiatu, z 1819 roku, wykaza\u0142 w samym Salinie 104 mieszka\u0144c\u00f3w, a w ca\u0142ej parafii 33 miejscowo\u015bci i 1233 dusze. Dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 jest dzie\u0142em lat trzydziestych XIX wieku. Stary, szachulcowy, grozi\u0142 zawaleniem i rozebrano go wczesn\u0105 wiosn\u0105 1838 roku; kamie\u0144 w\u0119gielny nowego po\u0142o\u017cono 17 czerwca tego samego roku, w listopadzie 1839 by\u0142 gotowy w stanie surowym, a po\u015bwi\u0119cenia dokonano 16 lutego 1840 roku. Budow\u0119 nadzorowa\u0142 sam pastor Thomasius, ponad po\u0142ow\u0119 z oszacowanych 3500 talar\u00f3w pokry\u0142 zapis testamentowy Antona von Gostkowskiego, a kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm III podarowa\u0142 dwa \u017celazne \u015bwieczniki o\u0142tarzowe i krucyfiks. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest kamienny, z wie\u017c\u0105, na kt\u00f3rej wisia\u0142y cztery dzwony.\n\nOd po\u0142udnia do cmentarza z kaplic\u0105 przylega dawny cmentarz ewangelicki. Nie wiadomo dok\u0142adnie, kiedy powsta\u0142 \u2014 z pewno\u015bci\u0105 istnia\u0142 w 1863 roku, gdy panna Clementine von Koss ofiarowa\u0142a 50 talar\u00f3w na jego utrzymanie; teren otoczono wa\u0142em oraz rowem i obsadzono \u017cywop\u0142otem z g\u0142ogu. Wed\u0142ug Marka Drzewieckiego zajmuje oko\u0142o hektara i dzieli si\u0119 na dwie kwatery rozdzielone alej\u0105 niegdy\u015b obsadzon\u0105 tujami. Od wschodu zamyka go mur z cios\u00f3w granitowych ze starodrzewem, od zachodu skarpa i brzeg jeziora, a od p\u00f3\u0142nocy przylega kaplica grobowa rodziny von Rexin, wyremontowana w 2014 roku, i nowszy cmentarz o powierzchni oko\u0142o p\u00f3\u0142 hektara, w cz\u0119\u015bci katolicki cmentarz parafialny z grobami od 1957 roku. Nagrobki si\u0119 zachowa\u0142y: w 1985 roku najstarszym z nich by\u0142 gr\u00f3b pastora Samuela Thomasiusa, urodzonego 3 listopada 1765 roku i zmar\u0142ego 20 kwietnia 1853, oraz jego \u017cony Helene Friederike Christine z domu Homann. Poza nim przetrwa\u0142y kwatery rodzin von Koss i Tominskich, \u017celiwne ogrodzenia i krzy\u017ce, tumby i obramowania grob\u00f3w, a w po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku urz\u0105dzono po\u015brodku cmentarza miejsce pami\u0119ci dawnych mieszka\u0144c\u00f3w. Karta cmentarza z 1985 roku wymienia nadto s\u0142upy bramne od po\u0142udnia oraz starodrzew \u2014 d\u0119by i jesiony; Drzewiecki granic\u0119 po\u0142udniow\u0105 opisuje jako p\u0142ot z siatki na metalowych s\u0142upkach.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Salino, po niemiecku Saulin, by\u0142 von Rexin, mieszkaj\u0105cy w Woedtke. W 1879 roku Salino liczy\u0142o 420,38 hektara, a Salinko, tak\u017ce w\u0142asno\u015b\u0107 von Rexina, 472,19 hektara; Salinko dzier\u017cawi\u0142 wtedy von B\u00fclow. Oba maj\u0105tki wchodzi\u0142y w sk\u0142ad majoratu Rexin\u00f3w z siedzib\u0105 w W\u00f3dtke: w 1905 i 1911 roku majoratem w\u0142ada\u0142 Alexander von Rexin, a oba maj\u0105tki by\u0142y wydzier\u017cawione. W 1928 roku majorat nale\u017ca\u0142 do niepe\u0142noletniego Willfrieda von Krause, w kt\u00f3rego imieniu wyst\u0119powa\u0142a matka, Gertrud von Krause z domu von Cornberg.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka. Katolik\u00f3w spis z 2 grudnia 1895 roku przypisuje w samym Salinie i w wi\u0119kszo\u015bci wsi parafii sali\u0144skiej do parafii w L\u0119borku, a w sze\u015bciu jednostkach \u2014 mi\u0119dzy innymi w Klein Damerkow i Mersinke \u2014 do parafii w G\u00f3rze (Gohra) w Prusach Zachodnich; G\u00f3r\u0119 wskazuje te\u017c dopisek z danych FamilySearch w internetowym wydaniu leksykonu Meyersa. W 1925 roku na 381 mieszka\u0144c\u00f3w 373 nale\u017ca\u0142o do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego; statystyka pomorska z 1932 roku wykazuje w gminie wiejskiej Salino \u2014 z Rechcinkiem, W\u00f3dk\u0105 i le\u015bnicz\u00f3wk\u0105 \u2014 381 os\u00f3b, w tym 375 wyznania ewangelickiego i sze\u015b\u0107 katolickiego. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 2100 dusz. Pastorem by\u0142 Georg Hoffmann. Ostatni spis, z 17 maja 1935 roku, da\u0142 325 os\u00f3b.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych z czterech dzwon\u00f3w zosta\u0142 jeden, a wyposa\u017cenie w znacznej cz\u0119\u015bci rozproszono. Dawny cmentarz ewangelicki jest dzi\u015b nieczynny i obj\u0119ty ochron\u0105 konserwatorsk\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 251; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 229; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 260\u2013261; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (decyzje z 24 IX 1988, numery A-1255 i A-1256); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Gniewino; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), karty z 30 X 1985; \u201eProgram opieki nad zabytkami powiatu wejherowskiego na lata 2016\u20132019\u201d, oprac. J. Barton-Pi\u00f3rkowska, Starostwo Powiatowe w Wejherowie 2015; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1080; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1080; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 132\u2013133; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140\u2013141; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 128; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Salino, gmina Gniewino","url":"http://web.archive.org/web/20160325175108/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-gniewino/208-salino"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"wykaz administracyjny","tytul":"\u201eProgram opieki nad zabytkami powiatu wejherowskiego na lata 2016\u20132019\u201d, oprac. J. Barton-Pi\u00f3rkowska, Wejherowo 2015","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1080","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 250\u2013251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 132\u2013133","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140\u2013141","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 128","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 260","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0117","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_salino/cm_salino__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.675692,"lng":17.927399,"name_de":"Saulin","name_pl":"Salino \u2014 cmentarz z kaplic\u0105 Rexin\u00f3w (ewangelicki)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Salino \u2014 po niemiecku Saulin \u2014 le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie l\u0119borskim, w prowincji Pomorze. Zachowany kamienny ko\u015bci\u00f3\u0142 halowy z ceglan\u0105 wie\u017c\u0105 pochodzi z pierwszej po\u0142owy XIX wieku. Jego wyposa\u017cenie obejmuje mi\u0119dzy innymi snycerk\u0119 Paula Thiedego z oko\u0142o 1900 roku; Franz Schultz odnotowa\u0142 w 1912 roku snycerki z 1896 roku i kielich, gda\u0144sk\u0105 prac\u0119 trybowan\u0105 z\u0142otnika Franza Gr\u00fctzmachera, zmar\u0142ego w 1724 roku. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a poewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa w parafii w Gniewinie. Przetrwa\u0142 tak\u017ce cmentarz ewangelicki z lat 1839\u20131845.\n\nSalino by\u0142o \u015bredniowiecznym o\u015brodkiem ziemi sali\u0144skiej. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, kt\u00f3ry opisa\u0142 t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 pod nazw\u0105 Zawolin, podaj\u0105c obok form\u0119 niemieck\u0105, pisze, \u017ce za czas\u00f3w ksi\u0105\u017c\u0119cych sta\u0142 tu stary zamek obronny, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142 okoliczny obszar ziemi, a ko\u015bci\u00f3\u0142 patronatu prywatnego istnia\u0142 od dawna. W 1268 roku proboszczem w Zawolinie by\u0142 Micha\u0142, a Damalewicz umie\u015bci\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych. L. Quandt odnotowa\u0142 w 1856 roku dokument ksi\u0119cia Warcis\u0142awa II gda\u0144skiego, w kt\u00f3rym \u015bwiadkiem jest \u201eprepositus Michael de Saulin\u201d, ale nazw\u0119 uwa\u017ca\u0142 za b\u0142\u0105d odpisu zamiast Strelin, bo o prepozyturze w tej wsi nic nie wiadomo. W 1344 roku wielki mistrz Ludolf K\u00f6nig przekaza\u0142 wie\u015b i parafi\u0119 szpitalowi w Gda\u0144sku; p\u00f3\u017aniej o Salino toczy\u0142 si\u0119 ponadstuletni sp\u00f3r szpitala z Krokowskimi; w 1513 roku og\u0142oszono przeciw nim wielk\u0105 ekskomunik\u0119. Przywilej z 1379 roku dla Woyczecha, nadaj\u0105cy mu Salino i \u015awichowo na prawie che\u0142mi\u0144skim, przeznaczy\u0142 dwa \u0142any haczne na uposa\u017cenie parafii w Salinie. W 1409 roku, jak przechowa\u0142y woskowe tablice l\u0119borskiego s\u0105du ziemskiego, Pawe\u0142 ze S\u0142ajkowa mia\u0142 da\u0107 ko\u015bcio\u0142owi w Salinie cztery funty wosku. Krokowscy ostatecznie wie\u015b zatrzymali i w 1637 roku byli uznawani za patron\u00f3w ko\u015bcio\u0142a.\n\nReformacj\u0119 wie\u015b przyj\u0119\u0142a oko\u0142o 1528 roku za Krokowskich; Schultz pisze ostro\u017cniej, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 by\u0107 lutera\u0144ski od czas\u00f3w ksi\u0119cia Jana Fryderyka (1569\u20131600), a mo\u017ce i wcze\u015bniej. \u015awi\u0105tynia sta\u0142a si\u0119 ewangelicka i by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii; katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku. Opis Pomorza z 1784 roku zapisa\u0142: \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 sali\u0144ski zosta\u0142 zbudowany przez rzymskich katolik\u00f3w i nale\u017ca\u0142 niegdy\u015b do wielkiego szpitala \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety w Gda\u0144sku oraz do diecezji kujawskiej; od czas\u00f3w panowania ksi\u0119cia Jana Fryderyka pozostaje jednak nieprzerwanie w r\u0119kach ewangelicko-lutera\u0144skich\u201d. W 1590 roku ludzie biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego pr\u00f3bowali zaj\u0105\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 i byli ju\u017c w \u015brodku, ale odeszli, ostrze\u017ceni przez zbiegaj\u0105c\u0105 si\u0119 ludno\u015b\u0107; tutejszy patron nie pozwoli\u0142 wyda\u0107 \u015bwi\u0105tyni katolikom. Biskup Rozra\u017cewski raportowa\u0142 o niej jeszcze oko\u0142o 1600 roku.\n\nKalendarz powiatowy z 1933 roku og\u0142osi\u0142 dwa listy z gda\u0144skiego archiwum. W pierwszym, odczytanym przez rad\u0119 Gda\u0144ska 15 maja 1615 roku, Georgius Faelix pisze, \u017ce mniej wi\u0119cej pi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej szlachta powo\u0142a\u0142a go z Lublewa pod Gda\u0144skiem na probostwo w Salinie, lecz szlachta ta od ponad 24 lat spiera\u0142a si\u0119 o prawo patronatu z Krokowskimi, w\u0142a\u015bcicielami wsi; Krokowscy raz po raz wymawiali mu urz\u0105d, pensji nie dostawa\u0142, wi\u0119c po czterech latach odszed\u0142 i prosi\u0142 Gda\u0144sk o posad\u0119 nauczyciela w szkole polskiej. Rada pozwoli\u0142a mu prowadzi\u0107 polsk\u0105 szko\u0142\u0119. Drugi list, wystawiony 9 lutego 1644 roku przez patron\u00f3w, prowizor\u00f3w i starszych parafii, prosi o ja\u0142mu\u017cn\u0119 dla pastora Gallusa Lasseniusa: 7 listopada 1643 roku \u201ebezbo\u017cny cz\u0142owiek\u201d podpali\u0142 noc\u0105, w czasie burzy, i to ju\u017c drugi raz, jego dom, tak \u017ce pastor z \u017con\u0105 i ma\u0142ymi dzie\u0107mi uszed\u0142 z ognia w samych koszulach. W 1643 roku pastorem by\u0142 tu Gallus Lass\u00e4nius: w ci\u0105gu pi\u0119ciu lat dwa razy straci\u0142 dom w po\u017carze, kt\u00f3ry \u2014 jak zapisano \u2014 pod\u0142o\u017cy\u0142a \u201ebezbo\u017cna r\u0119ka\u201d, a duchowni synodu janowickiego prosili 18 listopada tego roku gda\u0144skie Ministerium o pomoc dla niego, kt\u00f3rej Gda\u0144sk ch\u0119tnie udzieli\u0142. W 1658 roku tutejszy duchowny ewangelicki odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwo tak\u017ce w s\u0105siednim Zwartowie. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego do parafii w Salinie nale\u017ca\u0142o w 1658 roku dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci, mi\u0119dzy innymi Zwartowo i Borkowo.\n\nW wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711, Salino figuruje jako parafia. W 1719 roku parafia w Salinie razem z fili\u0105 w Zwartowie zapisa\u0142a sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 chrzt\u00f3w, osiem os\u00f3b za\u015blubionych i szesnastu zmar\u0142ych. W 1725 roku pastorem w Salinie zosta\u0142 Johann Bobrick, urodzony w Ba\u0144skiej Szczawnicy na W\u0119grzech i ordynowany w Gda\u0144sku 17 wrze\u015bnia tego roku; p\u00f3\u017aniej przeszed\u0142 do Malborka. Metryki prowadzono od 1738 roku.\n\nW 1784 roku Salino le\u017ca\u0142o dwie mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad jeziorem z dwiema wyspami poro\u015bni\u0119tymi d\u0119bami. Obok dworu z folwarkiem mieszkali pastor i zakrystian, gospodarz i siedmiu zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 15 dym\u00f3w \u2014 a tak\u017ce las d\u0119bowy i po\u0142\u00f3w ryb w jeziorze. Do parafii nale\u017ca\u0142o ponad 20 wsi szlacheckich i kr\u00f3lewska kolonia Sellnow, a trzymali si\u0119 jej tak\u017ce, jak zaznacza Br\u00fcggemann, \u201edie Polnischen Einwohner des adelichen Dorfs Stresow\u201d \u2014 polscy mieszka\u0144cy szlacheckiej wsi Strzeszewo. By\u0142a to wtedy parafia macierzysta inspekcji charbrowskiej, z wcielonymi wsiami: Woedtke, D\u0105br\u00f3wk\u0105 (Klein Damerkow), Salinkiem, \u015awichowem, Zwartowem z kaplic\u0105 i kilkoma dalszymi.\n\nPierwszym pastorem by\u0142 w XVI wieku \u2014 jak zastrzega M\u00fcller, prawdopodobnie \u2014 Matthias Braskofski, ordynowany w Gnie\u017anie (\ud83d\udfe1 u Schultza: Braskowski); w po\u0142owie XVIII wieku urz\u0119dowa\u0142 Michael Danovius (M\u00fcller notuje go w 1753 roku), potem Samuel Wedecke, wprowadzony 22 marca 1769 roku i urz\u0119duj\u0105cy czterdzie\u015bci pi\u0119\u0107 lat, do \u015bmierci 13 stycznia 1814 roku. Po nim przyszed\u0142 Samuel Thomasius, wcze\u015bniej rektor szko\u0142y garnizonowej w Grudzi\u0105dzu. Parafia obejmowa\u0142a \u015awichowo Wielkie i Ma\u0142e, Salinko, Mierzynko, D\u0105br\u00f3wk\u0119 i kilka wsi s\u0105siednich. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku Samuel Thomasius by\u0142 pastorem w Salinie, po niemiecku Saulin, w latach 1818\u20131844, a po nim urz\u0119dowali: Karl Theodor Schneider (1845\u20131852), Richard Berg (1852\u20131863), Bernhard Brenske (1863\u20131896), Johannes Knie\u00df (1896\u20131903) i Georg Karl Erich Schwerin (od 1903 roku), kt\u00f3ry urz\u0119dowa\u0142 w Salinie do 1916 roku.\n\nPrasa dopowiada kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w o tych duchownych. Pod koniec 1851 roku pastor Schneider z Salina znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d licznych kandydat\u00f3w, kt\u00f3rzy zg\u0142osili si\u0119 na wakuj\u0105c\u0105 posad\u0119 przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku. Bernhard Brenske otrzyma\u0142 w pa\u017adzierniku 1896 roku Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy. Zmar\u0142 29 lipca 1920 roku we Frankfurcie nad Odr\u0105, w wieku dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat i trzech miesi\u0119cy; nekrolog wylicza osiem lat jako rektor i pastor pomocniczy w Wangerin, 32 lata jako pastor oraz kr\u00f3lewski inspektor szkolny miejscowy, wzgl\u0119dnie powiatowy, w Salinie i 23 lata na emeryturze we Frankfurcie. Schwerin przyszed\u0142 do Salina w 1903 roku z wikariatu w S\u0142uszewie (Schluschow). Prasa podaje jego imi\u0119 jako Georg: w sierpniu 1912 roku pastor i powiatowy inspektor szkolny Georg Schwerin z Salina otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy, a w listopadzie 1916 roku kr\u00f3l mianowa\u0142 go dyrektorem Kr\u00f3lewskiego Domu Sierot w Kr\u00f3lewcu. W grudniu 1916 roku patron, von Krause, majoratsherr d\u00f3br W\u00f3dtke i kapitan w stanie spoczynku, og\u0142osi\u0142, \u017ce zwolnion\u0105 posad\u0119 trzeba obsadzi\u0107 natychmiast; zachwala\u0142 nowsz\u0105 plebani\u0119 z ogrodem i ziemi\u0105 nad jeziorem sali\u0144skim, tu\u017c przy lesie, i prosi\u0142 o zg\u0142oszenia kandydat\u00f3w \u201epositiver Richtung\u201d, czyli konserwatywnego kierunku teologicznego.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom X, 1889) w 1885 roku wie\u015b Salino liczy\u0142a 140 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego, a dobra rycerskie wraz z folwarkiem Altm\u00fchle \u2014 79 ewangelik\u00f3w. W 1879 roku Salino liczy\u0142o 420,38 hektara, a Salinko, tak\u017ce w\u0142asno\u015b\u0107 von Rexina, 472,19 hektara; Salinko dzier\u017cawi\u0142 wtedy von B\u00fclow. Oba maj\u0105tki wchodzi\u0142y w sk\u0142ad majoratu Rexin\u00f3w z siedzib\u0105 w W\u00f3dtke: w 1905 i 1911 roku majoratem w\u0142ada\u0142 Alexander von Rexin, a oba maj\u0105tki by\u0142y wydzier\u017cawione.\n\nDo parafii w Salinie nale\u017ca\u0142y tak\u017ce wsie bez w\u0142asnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Spis z 1895 roku wykaza\u0142 w Borkowie L\u0119borskim, dawnym Gro\u00df Borkow, 129 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w s\u0105siednim Bork\u00f3wku \u2014 82 ewangelik\u00f3w i pi\u0119ciu katolik\u00f3w; tamtejsi katolicy chodzili do L\u0119borka, a urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Zwartowie. Po ewangelickim Borkowie zosta\u0142 rodowy cmentarz von Tesmar\u00f3w z kaplic\u0105 grobow\u0105 z 1857 roku. Sam\u0105 parafi\u0119 w Zwartowie utworzono dopiero w 1902 roku.\n\nW ko\u015bciele le\u017ca\u0142a wapienna p\u0142yta nagrobna z herbem zmar\u0142ego, radcy ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich, z dat\u0105 1626; reszta napisu by\u0142a nieczytelna. Mosi\u0119\u017cna misa chrzcielna o \u015brednicy 39 centymetr\u00f3w ma w dnie trybowane Zwiastowanie z napisem ozdobn\u0105 minusku\u0142\u0105 gotyck\u0105. Dzwon o \u015brednicy 78 centymetr\u00f3w, z napisem \u201eNOMEN DOMINI SIT BENEDICTUM\u201d, odla\u0142 w Gda\u0144sku w 1728 roku G. Wittwerck. D\u0119bowe rze\u017aby z 1896 roku \u2014 krucyfiks wysoki na 3,5 metra z dwoma \u017co\u0142nierzami, Noc Betlejemsk\u0105 i Gr\u00f3b Pa\u0144ski \u2014 wykona\u0142 cz\u0142onek miejscowej gminy.\n\nPastor Hillebrand opisa\u0142 w kalendarzu z 1928 roku tw\u00f3rc\u0119 wyposa\u017cenia ko\u015bcio\u0142a, Paula Thiedego (1845\u20131906), cie\u015bl\u0119 z Poznania, kt\u00f3ry jako majster tartaku hrabiego Brockdorff-Ahlefeldta w Chinow sam nauczy\u0142 si\u0119 snycerki. W 1897 roku odtworzy\u0142 po\u0142amanego anio\u0142a chrzcielnego ze strychu ko\u015bcio\u0142a i zamiast misy da\u0142 mu w r\u0119ce wierny model ko\u015bcio\u0142a w Salinie ze wst\u0119g\u0105 z modlitw\u0105 za ko\u015bci\u00f3\u0142 i jego s\u0142ug; w 1898 roku uko\u0144czy\u0142 wielk\u0105 p\u0142askorze\u017ab\u0119 Bo\u017cego Narodzenia w prezbiterium, a w 1900 roku swoje g\u0142\u00f3wne dzie\u0142o \u2014 Ukrzy\u017cowanie z dwoma \u017co\u0142nierzami na o\u0142tarzu, podpisane \u201ePaul Thiede anno 1900\u201d \u2014 i cztery tablice na numery pie\u015bni. Na cmentarzu w Salinie pochowa\u0142 syna Christiana (1873\u20131895), zmar\u0142ego w wieku 22 lat studenta architektury: na grobie stoi kolumna z otwart\u0105 ksi\u0119g\u0105 i napisem \u201eDors en paix\u201d, a obok rze\u017abiona d\u0119bowa \u0142awka z napisem \u201eFilius ante patrem\u201d i scen\u0105 wskrzeszenia m\u0142odzie\u0144ca z Nain, na kt\u00f3rej trumn\u0119 niesie si\u0119, jak w Salinie by\u0142o zwyczajem, na marach wysoko na ramionach. W 1927 roku pastorem by\u0142 tu Hillebrand.\n\nW 1925 roku Salino liczy\u0142o 381 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 373 ewangelik\u00f3w. W 1928 roku majorat nale\u017ca\u0142 do niepe\u0142noletniego Willfrieda von Krause, w kt\u00f3rego imieniu wyst\u0119powa\u0142a matka, Gertrud von Krause z domu von Cornberg. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2100 dusz. Patronk\u0105, z wy\u0142\u0105cznym prawem wyboru, by\u0142a pani von Krause z W\u00f3dtke, a pastorem od 1 pa\u017adziernika 1931 roku Georg Hoffmann.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Snycerk\u0119 Schultz datuje na 1896 rok, Hillebrand \u2014 na lata 1897\u20131900. Wed\u0142ug Marka Drzewieckiego kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 17 czerwca 1838 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 16 lutego 1840 roku, podczas gdy rejestr zabytk\u00f3w datuje go na lata 1832\u20131839.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. Quandt, \u201eOstpommern, seine F\u00fcrsten, f\u00fcrstlichen Landestheilungen und Distrikte\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 16 (1856), s. 143, przyp. 123; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eSawulino\u201d; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 260\u2013261; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 302, 304; Parafia rzymskokatolicka \u015bw. J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika w Gniewinie \u2014 historia; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 26, 30, 427\u2013429; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Saulin, s. 260\u2013261; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 346; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1080; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 459, 502\u2013503; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1931, s. 76; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1933, s. 68\u201370 (Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku, zesp. 300,53 nr 90); \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37, 66\u201368; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1080; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 250\u2013251; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 132\u2013133; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140\u2013141; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 128; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 30 grudnia 1851 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 18 pa\u017adziernika 1896 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 5 lipca 1903 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 26 sierpnia 1912 roku, s. 5 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 4 listopada 1916 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 grudnia 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 sierpnia 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1832,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia rzymskokatolicka \u015bw. J\u00f3zefa Rzemie\u015blnika w Gniewinie \u2014 historia","url":"http://www.parafia-gniewino.pl/historia.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 248","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 302, 304","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 260","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eSawulino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1080","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 250\u2013251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 132\u2013133","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140\u2013141","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 128","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. Quandt, \u201eOstpommern, seine F\u00fcrsten, f\u00fcrstlichen Landestheilungen und Distrikte\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 16 (1856), s. 143, przyp. 123","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_AF_16/152/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 30 grudnia 1851 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YWUCB7F6BXBY5K3QXOIBF5YWUUX74L7P"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 18 pa\u017adziernika 1896 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SKGTNNECOMA5E4VVTTNJUWRD25MZBHBU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 5 lipca 1903 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TZY27G37VNXZD5MJVVSVZPOVDGS75HKD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 26 sierpnia 1912 roku, s. 5 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YGOLN4ZRDC5B5K5Z4JTSZM3QN43V5H77"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 4 listopada 1916 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RPUE7LWEX6CQ3GGWA7FPTKAGAYC2TITX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 grudnia 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FZAKPVWM4DRQEGU2XUKYCP4BXIAFG23C"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 sierpnia 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CPBGHYAZNMRKLC4VJXAMHY3E6RKWQ264"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0226","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_salino/cm_salino__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.675499,"lng":17.927419,"name_de":"Saulin","name_pl":"Salino \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki z I po\u0142. XIX w., ~0,15 ha; ziele\u0144 wysoka (jesiony, lipy, \u017cywotniki); nagrobki zachowane bez wi\u0119kszych dewastacji.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1046","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.05741,"lng":19.77668,"name_de":"Zallenfelde","name_pl":"Sa\u0142kowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w S\u0105polnie, po niemiecku Sampohl, po kaszubsku *S\u00e3p\u00f2lno*, w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z lat 1858\u20131859 rozebrano w 1977 roku; po parafii zosta\u0142 cmentarz o powierzchni 1,21 hektara. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1866, pochodzi z lat 1933\u20131934 i jest budowl\u0105 osobn\u0105, m\u0142odsz\u0105 o siedemdziesi\u0105t kilka lat od rozebranej \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej. Nie ustalono, czy cmentarz przyko\u015bcielny przy nim to dawne za\u0142o\u017cenie ewangelickie, czy m\u0142odsze.\n\nS\u0105polno by\u0142o wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 z osobnymi dobrami rycerskimi. Nale\u017ca\u0142o kolejno do trzech prowincji: do Prus Zachodnich, od 1920 roku do Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, od 1938 roku do prowincji Pomorze. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu w XIV wieku: w 1326 roku wielki mistrz krzy\u017cacki Werner von Orseln wystawi\u0142 Miros\u0142awowi i jego braciom dokument lokacyjny na S\u0105polno i Konarzyny wraz z prawem patronatu. W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako fili\u0119 do Konarzyn; w 1653 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142, a w 1685 roku dziedzic i patron Piotr Tucho\u0142ka wystawi\u0142 nowy, z muru pruskiego. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych S\u0105polno nale\u017ca\u0142o do Piotra Tucho\u0142ki, a od 1764 roku do Micha\u0142a Drogos\u0142awa Sk\u00f3rzewskiego; w wykazie wasali z 1774 roku figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br tego 62-letniego genera\u0142a polskiego w stanie spoczynku.\n\nS\u0105polno by\u0142o siedzib\u0105 parafii ewangelickiej dla ca\u0142ej okolicy, \u0142\u0105cznie z Przechlewem, kt\u00f3re w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 uzyska\u0142o pod koniec stulecia \u2014 wed\u0142ug Benedykta Reszki w 1893 roku. Tutejsza gmina, dot\u0105d obs\u0142ugiwana z Cz\u0142uchowa, od 1842 roku zabiega\u0142a o samodzielny ko\u015bci\u00f3\u0142 i w\u0142asn\u0105 parafi\u0119. Reszka datuje powstanie parafii na 1846 rok, pocz\u0105tek ksi\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i konfirmacji przypada na 1847 rok, a Harnoch pisze, \u017ce od 1848 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w ko\u015bciele tymczasowym, przerobionym p\u00f3\u017aniej na mieszkanie nauczyciela. Dla tej tymczasowej \u015bwi\u0105tyni gmina kupi\u0142a dzwon za oko\u0142o czterysta talar\u00f3w, a mniejszy ofiarowa\u0142 major Seyler z Zechlau; ma\u0142e organy, dar w\u0142a\u015bciciela huty szk\u0142a w Neukrug, po\u015bwi\u0119cono w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1855 roku. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 prostok\u0105tny, bez przedsionka i bez wie\u017cy, z dwoma dzwonami w wolno stoj\u0105cej dzwonnicy, obrazem o\u0142tarzowym \u201ePok\u0142on pasterzy\u201d i organami o dwunastu g\u0142osach \u2014 po\u015bwi\u0119cono w dwudziest\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1859 roku. Patronat sprawowali wsp\u00f3lnie w\u0142a\u015bciciele o\u015bmiu maj\u0105tk\u00f3w: S\u0105polna, Gemel, Neuhof, Sichtz, Zechlau, Wielkich i Ma\u0142ych Konarzyn oraz Damerau. Pierwszym duchownym w S\u0105polnie by\u0142 pastor Sperling; Harnoch zapisa\u0142 o nim kr\u00f3tko, \u017ce pad\u0142 ofiar\u0105 miejscowych warunk\u00f3w i trud\u00f3w. J. Heise w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1887 roku zalicza tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki do murowanych i datuje go na 1859 rok.\n\nParafia S\u0105polno\u2013Pakotulsko liczy\u0142a 3245 dusz i mia\u0142a sze\u015b\u0107 cmentarzy ewangelickich, a w roku sprawozdawczym odnotowa\u0142a 130 chrzt\u00f3w, 63 konfirmacje, 29 \u015blub\u00f3w, 2200 komunikuj\u0105cych i 61 pogrzeb\u00f3w; nabo\u017ce\u0144stwa zewn\u0119trzne odprawiano w Przechlewie, B\u00f6lzig, Neukrug i Wielkich Konarzynach. W dwudziestowiecznej diecezji cz\u0142uchowskiej, ewangelickim odpowiedniku poszerzonego dekanatu, S\u0105polno pozosta\u0142o jedn\u0105 z trzynastu parafii.\n\nBerli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d pisa\u0142 w czerwcu 1908 roku, \u017ce S\u0105polno ma od 1892 roku zak\u0142ad dla konfirmant\u00f3w (Konfirmandenanstalt), jeden z tych, kt\u00f3re przyjmowa\u0142y na sze\u015b\u0107 do dziesi\u0119ciu tygodni dzieci pozbawione dostatecznej nauki religii, uczy\u0142y je codziennie i zarazem \u017cywi\u0142y. Wed\u0142ug berli\u0144skiej \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d z marca 1902 roku dzia\u0142a\u0142 tu pod kierunkiem pastora Endemanna ewangelicki dom sierot i konfirmant\u00f3w. W 1901 roku pastor szuka\u0142 przez og\u0142oszenie prasowe kandydata teologii do pomocy w nauce konfirmacyjnej. Zg\u0142osi\u0142 si\u0119 m\u0142ody cz\u0142owiek, kt\u00f3ry przedstawi\u0142 \u015bwiadectwo zdanego pierwszego egzaminu teologicznego i przez mniej wi\u0119cej trzy tygodnie uczy\u0142 konfirmant\u00f3w oraz religii w sieroci\u0144cu. Gdy jego dokumenty wojskowe trafi\u0142y do naczelnika okr\u0119gu urz\u0119dowego w S\u0105polnie, wysz\u0142o na jaw, \u017ce by\u0142 czeladnikiem krawieckim, a \u015bwiadectwo sfa\u0142szowa\u0142; zwolniono go, a gdy przed odej\u015bciem wy\u0142udzi\u0142 500 marek, uj\u0119to go w drodze do Chojnic. W czerwcu 1918 roku kr\u00f3l mianowa\u0142 pastora Endemanna superintendentem, a Naczelna Rada Ko\u015bcielna powierzy\u0142a mu kierownictwo diecezji cz\u0142uchowskiej.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Sampohl* 45 dom\u00f3w mieszkalnych i 508 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 178 ewangelik\u00f3w, 328 katolik\u00f3w i dwie osoby innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii *Prechlau*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujmuje wie\u015b i dobra jako dwie odr\u0119bne jednostki. We wsi na 336 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 231 katolik\u00f3w i 105 ewangelik\u00f3w; by\u0142o tu 36 dom\u00f3w i 60 gospodarstw domowych, a area\u0142 wynosi\u0142 528 hektar\u00f3w. W dobrach rycerskich, licz\u0105cych 212 os\u00f3b w 18 domach i 35 gospodarstwach na 848 hektarach, wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieli ewangelicy: 108 wobec 104 katolik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Konarzynach, oddalonej o trzy i p\u00f3\u0142 kilometra, a we wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a symultanna, wsp\u00f3lna dla dzieci obu wyzna\u0144 \u2014 Harnoch odnotowuje to osobnym dopiskiem przy nazwie miejscowo\u015bci. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, gmina wiejska S\u0105polno liczy\u0142a 315 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 70 ewangelik\u00f3w, a obw\u00f3d dworski \u2014 314, w tym 186 ewangelik\u00f3w; w 2007 roku mieszka\u0142o tu 707 os\u00f3b.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i konfirmacji od 1847 roku oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1884 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St Konf 1847 \u2014 K 1884 \u2014. Dupl. A.-G. Schlochau: Tf Tr St 1848 \u2014 74\u201d.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan w pe\u0142nym rozwoju\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi przy szosie z Konarzyn, na r\u00f3wnym terenie s\u0105siaduj\u0105cym z polami, zagrodami i placem zabaw; z dawnego wyposa\u017cenia pozosta\u0142y s\u0142upy bramy z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku oraz fundamenty rozebranego ko\u015bcio\u0142a. Granice za\u0142o\u017cenia by\u0142y czytelne, a teren porasta\u0142 zwarty starodrzew \u2014 trzydzie\u015bci jeden lip, trzydzie\u015bci cztery \u015bwierki, dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 d\u0119b\u00f3w i cztery klony, wszystkie w dobrym stanie zdrowotnym.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3d\u0142ach jako rok powstania parafii w Przechlewie podawany jest 1889 \u2014 rok pocz\u0105tku przechlewskiej ksi\u0119gi konfirmacji i urz\u0119dowania pierwszego zarz\u0105dcy tamtejszej parafii, pastora Paula Hartwiga. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika z 1868 roku katolicy nale\u017celi do parafii *Prechlau*, w innym uj\u0119ciu \u2014 do parafii w Konarzynach.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 70 ewangelik\u00f3w i 186 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1654 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 14, nr 213 i 215; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 503\u2013504; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 25\u201326, 28 i 77; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Schlochau, s. 54\u201355, poz. 74, i s. 56\u201357, poz. 134; karta cmentarza w S\u0105polnie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 360 (s. 15), nr 1363 (s. 130); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 142\u2013143; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 listopada 1901 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 13 marca 1902 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 czerwca 1908 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 6 czerwca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Z dziej\u00f3w Ziemi Przechlewskiej \u2013 kalendarium (do 1945 r.)","url":"https://szkolaprzechlewo.szkolnastrona.pl/download/pl/2021/09/z-dziejow-ziemi-przechlewskiej---kalendarium-okolicy----(do-konca-1945-r.).pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o S\u0105polno, w\u015b nad S\u0105poln\u0105, pow. cz\u0142uchowski (oraz S. dobra ryc.)","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 360 (s. 15), nr 1363 (s. 130)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 listopada 1901 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XHCNBEASGNI6ZXBXHME5XTBSTLNX2SPG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 13 marca 1902 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HDYZBGTOCY5BQUTUFTP2SWZPLOO4TXON"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 28 czerwca 1908 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PG5TEBCFMB4TILBKXG2ICVPT7ITJ5DK4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 6 czerwca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TSTR3GJT66GMQPZAMZBZQQFS3E2JHMSZ"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0656","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.806913,"lng":17.341796,"name_de":"Sampohl","name_pl":"S\u0105polno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sarbsk \u2014 po niemiecku Sarbske, przed 1945 rokiem przemianowany na Sarsen \u2014 ma ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony wed\u0142ug Drzewieckiego w latach 1922\u20131924 (kalendarz powiatowy z 1928 roku zalicza go do nowych \u015bwi\u0105ty\u0144, kt\u00f3re przyni\u00f3s\u0142 powiatowi rok 1926), nast\u0119pc\u0119 \u015bwi\u0105ty\u0144, kt\u00f3re nigdy nie by\u0142y siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej, a przez stulecia s\u0142u\u017cy\u0142y jako filia \u0141eby. Obecna budowla, wzniesiona z kamienia i ceg\u0142y, jest neoroma\u0144ska, jednosalowa, na planie prostok\u0105ta, z tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119tym prezbiterium i czworoboczn\u0105 wie\u017c\u0105 od zachodu; wn\u0119trze jest skromne. Budow\u0119 upami\u0119tnia napis na kamieniu wmurowanym w elewacj\u0119 prezbiterium; wykonawc\u0105 by\u0142 Starkgraf z \u0141eby, a prace sfinansowa\u0142y datki okolicznych w\u0142a\u015bcicieli folwarcznych, mi\u0119dzy innymi Zandera z Sarbska i Buchterkircha z Ulinii. Obiekt nie jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 tu ju\u017c przed Reformacj\u0105 jako filia \u0141eby i razem z ni\u0105 przeszed\u0142 na luteranizm; wed\u0142ug Drzewieckiego pierwsza \u015bwi\u0105tynia powsta\u0142a po 1400 roku. Wykaz duchownych pomorskich notuje \u0141eb\u0119 z Sarbskiem jako fili\u0105, a list\u0119 tamtejszych pastor\u00f3w otwiera Zetzke, wzmiankowany przy wizytacji 23 stycznia 1560 roku. By\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 dworski rodu Sarbskich, lutera\u0144ski ju\u017c przed 1583 rokiem. Budow\u0119 nowej \u015bwi\u0105tyni uko\u0144czono w 1598 roku, co po\u015bwiadcza chor\u0105giewka, a z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na ni\u0105 wsp\u00f3lnym kosztem rody Jatzkow, R\u00f6pke i Selaw; Weiher\u00f3w upami\u0119tnia\u0142y w niej napisy nagrobne i herby, a wn\u0119trze zdobi\u0142 rze\u017abiony o\u0142tarz z Ukrzy\u017cowaniem i Wieczerz\u0105 Pa\u0144sk\u0105.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski przytacza przy opisie \u0141eby wiadomo\u015b\u0107 o tym, dlaczego ko\u015bcio\u0142y ziemi l\u0119borskiej i bytowskiej pozosta\u0142y ewangelickie. Gdy w 1637 roku oficja\u0142 pomorski Judycki przyby\u0142, by odzyska\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u0141ebie, stanowczo opar\u0142 mu si\u0119 Ernst Wejher, \u00f3wczesny patron. \u201ePodobno za tym przyk\u0142adem Wejhera poszli wtedy i inni panowie ziemi bytowskiej i lawenburskiej, w skutek czego wszystkie ko\u015bcio\u0142y tutejsze, kt\u00f3re podlega\u0142y patronatowi prywatnemu, pozosta\u0142y na zawsze w r\u0119ku innowierc\u00f3w\u201d. Autor podaje to jako wiadomo\u015b\u0107 zas\u0142yszan\u0105, nie jako ustalenie.\n\nOd 1658 roku nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano tu co trzeci\u0105 niedziel\u0119, p\u00f3\u017aniej co drug\u0105, a duchowny doje\u017cd\u017ca\u0142 z \u0141eby. Urz\u0105d nauczyciela ko\u015bcielnego dziedziczy\u0142a przy tym jedna rodzina \u2014 Sylvestrowie sprawowali go przez blisko sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat.\n\nW wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711, Sarbsk figuruje jako filia \u0141eby. W 1719 roku parafia w \u0141ebie wraz z fili\u0105 w Sarbsku zapisa\u0142a dwadzie\u015bcia dwa chrzty, sze\u015b\u0107 os\u00f3b za\u015blubionych i sze\u015bciu zmar\u0142ych. W 1784 roku Sarbsk mia\u0142 w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 \u201enale\u017c\u0105cy do inspekcji charbrowskiej, b\u0119d\u0105cy fili\u0105 \u0141eby\u201d; wie\u015b liczy\u0142a dwadzie\u015bcia palenisk, cztery folwarki i ko\u015bcielnego, a \u017cy\u0142a z rybo\u0142\u00f3wstwa na jeziorze Sarbsko. Mieszka\u0142o tu wtedy trzech zagrodnik\u00f3w, by\u0142a te\u017c karczma; wie\u015b le\u017ca\u0142a niespe\u0142na mil\u0119 na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od \u0141eby i trzy mile na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, przy drodze z \u0141eby do Gda\u0144ska.\n\nW Sarbsku m\u00f3wiono po kaszubsku. Tetzner wymienia go w\u015br\u00f3d parafii, w kt\u00f3rych jeszcze oko\u0142o 1860 roku pos\u0142ugiwano si\u0119 t\u0105 mow\u0105; kaszubska nazwa wsi brzmia\u0142a Sorbsk. S\u0142ownik geograficzny naliczy\u0142 w 1885 roku we wsi 52 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 50 ewangelik\u00f3w. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom X, 1889) w 1885 roku w osobno liczonym maj\u0105tku rycerskim Sarbsk mieszka\u0142y ponadto 154 osoby, w tym 153 ewangelik\u00f3w i jeden \u017byd.\n\nHugo Lemcke opisa\u0142 w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1911 roku dawn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, zanim j\u0105 rozebrano. By\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy z d\u0119bowego drewna, na planie prostok\u0105ta, kryty gontem, z nisk\u0105 sygnaturk\u0105 pod namiotowym daszkiem, zbudowany w 1598 roku. Niemal kwadratowe okna zachowa\u0142y pierwotny kszta\u0142t, uk\u0142ad i dawne szklenie. Stan budowli by\u0142 ju\u017c wtedy z\u0142y: wystawiona na wiatry od morza \u015bciana p\u00f3\u0142nocna mocno si\u0119 odchyli\u0142a, a nieumiej\u0119tnie naprawiona wi\u0119\u017aba sprawia\u0142a, \u017ce podparty zastrza\u0142ami budynek wygl\u0105da\u0142 krzywo z ka\u017cdej strony; utrzymywa\u0142a go tylko trwa\u0142o\u015b\u0107 d\u0119biny. Barokowa nastawa o\u0142tarza mia\u0142a w polu \u015brodkowym malowane na desce Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 i Ukrzy\u017cowanie, a przy coko\u0142ach kolumn dwie dobrze rze\u017abione figury aposto\u0142\u00f3w, przeniesione z innego miejsca. \u0141awki zdobi\u0142y malowane przez szablon renesansowe ornamenty, a na \u0142awie patronackiej widnia\u0142a data 1598. Z 1598 roku pochodzi\u0142y te\u017c dwa br\u0105zowe lichtarze z imionami fundator\u00f3w, Jaspara Matzkowa i Martena Ropkego; trzeci, z 1600 roku, nosi\u0142 imi\u0119 Thomasa Selawa. Lemcke wymienia jeszcze dawny obraz o\u0142tarzowy z Ukrzy\u017cowaniem i aposto\u0142ami u\u0142o\u017conymi po trzech jeden nad drugim, na wz\u00f3r \u015bredniowiecznych o\u0142tarzy szafowych, tarcze herbowe Krockow\u00f3w, Weiher\u00f3w, Natzmer\u00f3w, Somnitz\u00f3w i innych rod\u00f3w \u2014 po cz\u0119\u015bci z oku\u0107 trumiennych \u2014 oraz dwa dzwony: z 1592 roku z imieniem Ambrosiusa Rofmana i z 1737 roku, odlany w Gda\u0144sku przez Wittwercka.\n\nSzachulcow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z 1598 roku rozebrano po pierwszej wojnie \u015bwiatowej ze wzgl\u0119du na z\u0142y stan i zast\u0105piono obecnym ko\u015bcio\u0142em. Kalendarz powiatowy z 1928 roku zalicza nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sarbsku do dw\u00f3ch nowych \u015bwi\u0105ty\u0144 ewangelickich, jakie przyni\u00f3s\u0142 powiatowi rok 1926, i podaje, \u017ce stan\u0105\u0142 w miejscu starego, jeszcze przedreformacyjnego ko\u015bci\u00f3\u0142ka, odnowionego w 1558 roku. Za o\u0142tarzem umieszczono barwny witra\u017c ze Zmartwychwsta\u0142ym, ufundowany dla upami\u0119tnienia poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Na cmentarzu wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a kalendarz zwraca uwag\u0119 na stare nagrobki i nowsze pomniki z polnych g\u0142az\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 otacza\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny \u2014 cz\u0119\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w usuni\u0119to ju\u017c przy budowie nowej \u015bwi\u0105tyni, a na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych XX wieku teren splantowano pod now\u0105 plebani\u0119; zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne groby, mi\u0119dzy innymi cenotaf Alfreda Zandera, poleg\u0142ego 3 maja 1918 roku pod Bapaume. Jego \u015bmier\u0107 rodzina og\u0142osi\u0142a w berli\u0144skiej \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d z 15 maja 1918 roku: porucznik rezerwy w pu\u0142ku artylerii, kawaler Krzy\u017ca \u017belaznego pierwszej i drugiej klasy, poleg\u0142 na zachodzie w wieku 27 lat, a nabo\u017ce\u0144stwo \u017ca\u0142obne wyznaczono w ko\u015bciele w Sarbsku na 21 maja. Nekrolog podpisali matka, w\u0142a\u015bcicielka maj\u0105tku rycerskiego Agnes Zander z domu Lindenblatt, oraz bracia Helmuth, Ulrich i Oswald.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w \u0141ebie, oddalon\u0105 od \u0141eby o 9 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 4000 dusz. Patronat w Sarbsku okre\u015bla jako niewyja\u015bniony (\u201enicht gekl\u00e4rt\u201d). Pastorem by\u0142 doktor Gerhard M\u00fcller-Alpermann. \u015awi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom do 1945 roku, a 6 lipca 1947 roku po\u015bwi\u0119cili j\u0105 katolicy; 28 sierpnia 1974 roku biskup Ignacy Je\u017c erygowa\u0142 tu samodzieln\u0105 parafi\u0119 \u015bwi\u0119tej Anny, od 1992 roku w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. M\u00fcller, opisuj\u0105c Sarbsk jako fili\u0119 \u0141eby, twierdzi, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowali tu dopiero kilka lat po roku 1600 von Weyher z Freist i Sarbscy (s. 255); wed\u0142ug Schultza \u015bwi\u0105tynia jest przedreformacyjna, a rok 1598 z chor\u0105giewki oznacza tylko uko\u0144czenie budowli stoj\u0105cej w jego czasach. Lemcke odczytuje na lichtarzu z 1598 roku nazwisko Matzkow, inne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3d Jatzkow. Kalendarz podaje 1558 rok jako dat\u0119 odnowienia starego ko\u015bcio\u0142a, a chor\u0105giewka \u2014 1598 rok jako dat\u0119 uko\u0144czenia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eSarbske\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 254\u2013257; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 346; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1079; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Sarbsk \u2014 Sarbske; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego\u201d, S\u0142upsk 1998; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37\u201339; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 301\u2013302; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1079; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113; \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 15 maja 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1922,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sarbsk. Letnisko z intryguj\u0105c\u0105 histori\u0105 \u2014 Region Gda\u0144ski NSZZ Solidarno\u015b\u0107","url":"https://solidarnosc.gda.pl/po-godzinach-z-solidarnoscia/cudze-chwalicie-swego-nie-znacie/sarbsk-letnisko-z-intrygujaca-historia/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom X, has\u0142o Sarbsk","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eSarbske\u201d","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 301\u2013302","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1079","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 15 maja 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/T5II7FXSNSJQYKPO4XWMLD46WX5BZUBL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 254","url":""}]},"gps_precision":"geocoded","id":"KOS-0300","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_sarbsk/sarbsk__1_.jpeg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.751404,"lng":17.668865,"name_de":"Sarbske","name_pl":"Sarbsk \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Anny)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w Sasinie. Dzi\u015b przy ulicy Ko\u015bcielnej dzia\u0142a cmentarz katolicki parafii Mi\u0142osierdzia Bo\u017cego z pomnikiem poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej i lapidarium; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go na dzia\u0142ce 288/7 jako cmentarz ewangelicki, obecnie katolicki. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono datowania cmentarza; nie podaj\u0105 go ewidencja, spis z 1895 roku, Franz Schultz ani Ernst M\u00fcller, a karta konserwatorska z 15 listopada 1984 roku okre\u015bla go jako czynny.\n\nSasino, po niemiecku Sassin, le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W 1437 roku sprawozdanie wizytacyjne wymienia Sassyno w\u015br\u00f3d d\u00f3br szlacheckich kaszubskich pan\u00f3w, z dwoma rad\u0142ami i danin\u0105 w naturze. Najstarsz\u0105 znan\u0105 tutejsz\u0105 rodzin\u0105 byli Jatzkowowie, kt\u00f3rych przywileje si\u0119ga\u0142y 3 lipca 1527 roku \u2014 list lenny wystawiony w\u00f3wczas w Szczecinie obj\u0105\u0142, obok Jackowa, Biebrowa i Zwartowa, tak\u017ce Sasino; w posiadaniu rodziny wie\u015b pozostawa\u0142a w 1618 roku. P\u00f3\u017aniej trafi\u0142a przej\u015bciowo do Krockow\u00f3w z linii osieckiej, a oko\u0142o 1823 roku kupi\u0142 j\u0105 Rantz, kt\u00f3ry za\u0142o\u017cy\u0142 nowy folwark nazwany Belle-Alliance, osuszy\u0142 torfowisko i przeni\u00f3s\u0142 dw\u00f3r do Nowego Sasina. Franz Tetzner wymieni\u0142 wie\u015b pod kaszubsk\u0105 nazw\u0105 S\u00e1seno w\u015br\u00f3d tych, w kt\u00f3rych przetrwa\u0142y resztki mowy s\u0142owia\u0144skiej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Sasino w dw\u00f3ch wierszach: w gminie wiejskiej zapisano 210 ewangelik\u00f3w, 2 katolik\u00f3w i 7 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, w obwodzie dworskim 250 ewangelik\u00f3w i 1 katolika.\n\nW 1905 roku gmina liczy\u0142a 326, a maj\u0105tek 239 mieszka\u0144c\u00f3w. Reszt\u00f3wk\u0119 wraz z 27 gospodarstwami po\u0142\u0105czono z gmin\u0105 12 lutego 1906 roku, a zarz\u0105dzeniem ministerialnym z 7 czerwca 1906 roku wykre\u015blono dobra rycerskie Sasino z matryku\u0142y. Schultz opisuje jedn\u0105 gmin\u0119 wiejsk\u0105 z 547 mieszka\u0144cami w okr\u0119gu urz\u0119dowym Sasino.\n\nKatolicy podlegali parafii w \u017barnowcu (Zarnowitz). Ewangelicy nale\u017celi najpierw do parafii w Osiekach L\u0119borskich, a potem do Ciekocina (Zackenzin). Po wizytacji generalnej z czerwca 1887 roku urz\u0105dzono tam wikariat \u2014 Schultz datuje jego pocz\u0105tek na maj 1888 roku, M\u00fcller na rok 1888 \u2014 a 1 stycznia 1903 roku przekszta\u0142cono go w samodzieln\u0105 parafi\u0119. Dat\u0119 po\u015bwi\u0119cenia nowego ko\u015bcio\u0142a Schultz podaje dwojako: w rozdziale o dziejach ko\u015bcielnych powiatu \u2014 18 pa\u017adziernika 1891 roku (w tygodniu, w kt\u00f3rym po\u015bwi\u0119cono w powiecie trzy ko\u015bcio\u0142y naraz), w ha\u015ble o samej wsi \u2014 18 listopada 1891 roku. W tym samym rozdziale Schultz podaje ci\u0105g po\u015bwi\u0119ce\u0144: 13, 16 i 18 pa\u017adziernika. M\u00fcller wylicza imiennie duchownych obs\u0142uguj\u0105cych Ciekocino od 1888 roku: pi\u0119ciu wikariuszy (1888\u20131903) i dw\u00f3ch pastor\u00f3w (od 1903 roku).\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 258\u2013260; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (WUOZ Gda\u0144sk).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0077","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.759555,"lng":17.75665,"name_de":"Sassin","name_pl":"Sasino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015aci\u0119gnica, po niemiecku Ziegnitz, mia\u0142a jeden cmentarz, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 dwie role \u2014 wiejsk\u0105 i rodow\u0105. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje go jako za\u0142o\u017conego na planie prostok\u0105ta wzd\u0142u\u017c drogi g\u0142\u00f3wnej, w nieznacznym oddaleniu na po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144 wiejskich, i datuje \u2014 po zachowanych nagrobkach \u2014 na prze\u0142om wiek\u00f3w albo pocz\u0105tek XX wieku. Ewidencja zabytk\u00f3w wskazuje natomiast po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wsi, przy drodze do Korzybia, w sosnowym lesie, i drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\nObok mogi\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w stan\u0105\u0142 tu kamienny nagrobek rodziny von Bonin, do kt\u00f3rej maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 w latach 1907\u20131945. W\u015br\u00f3d pomnik\u00f3w by\u0142 wielki g\u0142az z wyrze\u017abion\u0105 tarcz\u0105 herbow\u0105 z wizerunkiem koz\u0142a, znakiem rodu von Bonin. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c kamienny nagrobek Anny von Bonin. W\u015br\u00f3d udokumentowanych form przewa\u017ca\u0142y du\u017ce kamienie narzutowe z wyrytymi inskrypcjami. W miejscu usuni\u0119tych albo zniszczonych nagrobk\u00f3w zosta\u0142 starodrzew i liczne podstawy po \u017celiwnych krzy\u017cach.\n\n\u015aci\u0119gnica \u2014 w dawnych zapisach Cigenitz w 1628 i Ziegnitz w 1756 roku \u2014 by\u0142a wsi\u0105 z maj\u0105tkiem na zach\u00f3d od S\u0142upska. Przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142awie\u0144skim w rejencji koszali\u0144skiej; do powiatu s\u0142upskiego wesz\u0142a po wojnie. By\u0142o to dawne lenno rodu von Boehn, si\u0119gaj\u0105ce oko\u0142o 1436 roku, z zespo\u0142em pa\u0142acowo-parkowym z ko\u0144ca XIX wieku; modernistyczny pa\u0142ac stoi do dzi\u015b.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku \u015aci\u0119gnica by\u0142a przypisana do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w S\u0142onowicach (Schl\u00f6nwitz) w synodzie s\u0142awie\u0144skim. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 wed\u0142ug stanu na 1932 rok nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w S\u0142onowicach, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym s\u0142awie\u0144skim. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Bzowie (Besow), s\u0105d w S\u0142awnie.\n\nW spisie z 2 grudnia 1895 roku gmina wiejska \u015aci\u0119gnica liczy\u0142a 135 ewangelik\u00f3w, a obw\u00f3d dworski 205. Meyers notuje wed\u0142ug spisu z 1910 roku 114 mieszka\u0144c\u00f3w jednej tylko z tych jednostek, gminy albo obwodu dworskiego.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. \u015aci\u0119gnica jest dzi\u015b so\u0142ectwem gminy Kobylnica.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 889; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 1229 (has\u0142o Ziegnitz); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 135; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Schlawe \u2014 dwa wiersze Ziegnitz (135 i 205 ewangelik\u00f3w)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 889","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o \u015aci\u0119gnica","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/pliki/Publikacje/Dawne_cmentarze_w_powiecie_slupskim_-_165x240_-_2013_-_NET.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0588","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34095,"lng":16.86088,"name_de":"Ziegnitz","name_pl":"\u015aci\u0119gnica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015aci\u0119gnica (niem. Ziegnitz; dawniej Cigenitz 1628, Ziegnitz 1756) to dawna wie\u015b i maj\u0105tek (Dorf u. Gutsbezirk) w Kreis Schlawe (S\u0142awno), rej. K\u00f6slin, Prowincja Pomorze \u2014 a wi\u0119c pierwotnie NIE w Kreis Stolp, cho\u0107 dzi\u015b le\u017cy w powiecie s\u0142upskim. Ludno\u015b\u0107, jak ca\u0142e Pomorze Zachodnie po reformacji XVI w., by\u0142a lutera\u0144ska. Wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii Gro\u00df Schl\u00f6nwitz (S\u0142onowice); USC i Amtsbezirk w Besow, s\u0105d w Schlawe. Meyers (ok. 1905) notuje 114 mieszka\u0144c\u00f3w; wg danych genealogicznych ok. 345 (1925) i 294 (1939) [?]. Zachowa\u0142 si\u0119 modernistyczny pa\u0142ac z ko\u0144ca XIX w. \u015aladem warstwy ewangelickiej jest cmentarz z 2. po\u0142. XIX w. w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, przy drodze do Korzybia, w\u015br\u00f3d lasu \u2014 zdewastowany, nagrobki usuni\u0119te, ocala\u0142y liczne coko\u0142y krzy\u017cy. Po 1945 ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; dzi\u015b wie\u015b liczy ok. 104 mieszka\u0144c\u00f3w.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0589","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.34095,"lng":16.86088,"name_de":"Ziegnitz (formy dawne: Cigenitz 1628, Ziegnitz 1756)","name_pl":"\u015aci\u0119gnica \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Semlinie le\u017cy w lesie na skraju wsi. Przez dziesi\u0119ciolecia pozostawa\u0142 opuszczony i zaro\u015bni\u0119ty; wiosn\u0105 2023 roku mieszka\u0144cy Semlina, stra\u017cacy z ochotniczej stra\u017cy po\u017carnej i kilka stowarzysze\u0144 usun\u0119li \u015bci\u00f3\u0142k\u0119 i wyci\u0119li krzewy, ods\u0142aniaj\u0105c kilkadziesi\u0105t pomnik\u00f3w nagrobnych. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go w arkuszu gminy Zblewo pod pozycj\u0105 85, z powierzchni\u0105 0,20 hektara i opisem po\u0142o\u017cenia. Do rejestru zabytk\u00f3w cmentarz w Semlinie nie zosta\u0142 wpisany.\n\nSemlin, po niemiecku Gro\u00df Semlin, po kaszubsku S\u00e9mlin\u00f3, to kociewska wie\u015b nad Jeziorem Semli\u0144skim, oko\u0142o siedmiu kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Zblewa, w dawnym powiecie starogardzkim (Kreis Preu\u00dfisch Stargard). Dawna wie\u015b kr\u00f3lewska, wzmiankowana jako Szemely w 1274 roku i Samlino w 1710 roku; od 1772 roku pruska, a w latach 1920\u20131939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej.\n\nW 1772 roku kr\u00f3lewski folwark Gross Semlin dzier\u017cawi\u0142 Adam Bethke za 400 talar\u00f3w; we wsi by\u0142o o\u015bmiu ch\u0142op\u00f3w czynszowo-pa\u0144szczy\u017anianych na dziewi\u0119ciu w\u0142\u00f3kach i so\u0142tys z dwiema. Bethke dzier\u017cawi\u0142 te\u017c Klein Semlin, a pa\u0144szczyzn\u0119 odrabiali tu tak\u017ce ch\u0142opi z Konarzyn.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 137 mieszka\u0144c\u00f3w: 61 luteran\u00f3w i 76 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 w Starogardzie.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku opisywa\u0142 osobno kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b *Gro\u00df Semlin*, z 12 gospodarstwami ch\u0142opskimi, dziewi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi i 24 budynkami mieszkalnymi, oraz folwark tej nazwy z o\u015bmioma budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144cy obu nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Starogardzie Gda\u0144skim i katolickiej w Pinczynie, a dzieci \u2014 do okr\u0119gu szkolnego w Kleszczewie. W 1869 roku Gro\u00df Semlin liczy\u0142 204 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 139 katolik\u00f3w i 65 ewangelik\u00f3w \u2014 a folwark 95 os\u00f3b, 44 katolik\u00f3w i 51 ewangelik\u00f3w.\n\nW Pinczynie mie\u015bci\u0142a si\u0119 historycznie parafia katolicka, a dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny stoi w Kleszczewie Ko\u015bcierskim. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie: tak podaje i S\u0142ownik geograficzny (\u201eparafia ewangelicka Starogard o 8,5 klm.\u201d), i spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku przy obu tutejszych pozycjach.\n\nWie\u015b i folwark spisywano osobno. Wykaz gmin ze spisu z 1885 roku podaje dla gminy wiejskiej Gro\u00df Semlin 212 mieszka\u0144c\u00f3w, 68 ewangelik\u00f3w i 144 katolik\u00f3w (strona 32, pozycja 14). W tym samym wykazie obw\u00f3d dworski tej samej nazwy, czyli dawny folwark, ma 66 mieszka\u0144c\u00f3w, 29 ewangelik\u00f3w i 37 katolik\u00f3w (strona 34, pozycja 81). S\u0105siedni Klein Semlin ma w tym samym wykazie 69 mieszka\u0144c\u00f3w, 13 ewangelik\u00f3w i 56 katolik\u00f3w (strona 36, pozycja 88). S\u0142ownik geograficzny w swoim ha\u015ble notuje dla 1885 roku \u201e212 mk., 144 kat., 68 ew.\u201d, a przy tym 359 hektar\u00f3w oraz parafie: ewangelick\u0105 w Starogardzie i katolick\u0105 w Pinczynie. Spis z 1 grudnia 1885 roku notuje w powiecie starogardzkim cztery jednostki tej nazwy: gmin\u0119 wiejsk\u0105 Gro\u00df Semlin, obw\u00f3d dworski Gro\u00df Semlin, obw\u00f3d dworski Klein Semlin oraz obw\u00f3d le\u015bny Semlin; ten ostatni (strona 36, pozycja 116) mia\u0142 troje mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich ewangelik\u00f3w. Semlin w powiecie kartuskim (strona 52, pozycja 112) to inna, niepowi\u0105zana miejscowo\u015b\u0107.\n\nPo 1907 roku maj\u0105tek rozparcelowa\u0142a pruska Komisja Kolonizacyjna, sprowadzaj\u0105c niemieckich osadnik\u00f3w; st\u0105d nazwa Deutsch Semlin, kt\u00f3r\u0105 nosi\u0142a osobna gmina osadnicza (po 1920 roku Semlinek), datowana raz na 1909, raz na 1910 rok. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazuje pod nazw\u0105 Gro\u00df Semlin 358 hektar\u00f3w i 301 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 44 osoby m\u00f3wi\u0105ce po niemiecku \u2014 w\u015br\u00f3d nich 40 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w \u2014 oraz 257 m\u00f3wi\u0105cych po polsku. W Pinczynie mie\u015bci\u0142y si\u0119 wed\u0142ug tego spisu okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego. Osobno spis wymienia gmin\u0119 Deutsch Semlin: 621,8 hektara i 225 mieszka\u0144c\u00f3w, niemal wy\u0142\u0105cznie niemieckoj\u0119zycznych \u2014 to inna miejscowo\u015b\u0107, po 1920 roku Semlinek. Po 1920 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 Niemc\u00f3w wyjecha\u0142a, a spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 tu 236 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 33 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 203 osoby, niemieck\u0105 33.\n\nSomonin w powiecie kartuskim po niemiecku nazywa\u0142 si\u0119 tak samo \u2014 S\u0142ownik geograficzny podaje przy nim \u201epo niemiecku Semlin\u201d. To jego, a nie wsi kociewskiej, dotyczy zapis o parafii ewangelickiej w Kartuzach, oddalonych st\u0105d o 42 kilometry.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kr\u0105g (Krangen) i podaje tu 40 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Zblewo, pozycja 85; Kociewie24.eu, \u201eCmentarz Ewangelicki w Semlinie\u201d; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885), Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32 poz. 14, s. 34 poz. 81, s. 36 poz. 88 i poz. 116; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 70, nr 217; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 220, pozycje 229 i 230; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 133, 135; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kociewie24.eu \u2014 Cmentarz Ewangelicki w Semlinie","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-w-semlinie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom X, has\u0142o Semlin","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego\u2026, t. X, has\u0142o Semlin (1869: 204 mk., 139 kat., 65 ew.; 1885: 212 mk., 144 kat., 68 ew.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32 poz. 14 (gmina wiejska) i s. 34 poz. 81 (obw\u00f3d dworski)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1885 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig (spis z 1 grudnia 1910 r.)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Heft II: Regierungsbezirk Danzig (spis z 1 grudnia 1910 r.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 220, pozycje 229 i 230","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 133, 135","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Zblewo na lata 2022\u20132025, uchwa\u0142a nr LXXIV/530/2023 Rady Gminy Zblewo z dnia 9 pa\u017adziernika 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 4829, s. 46","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=4829"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0388","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.97797,"lng":18.40091,"name_de":"Gro\u00df Semlin","name_pl":"Semlin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Sieciu, po niemiecku Zietzen, le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od wsi, w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych, przy drodze do Smo\u0142dzina. Mapa dziewi\u0119tnastowieczna pokazuje go jako prostok\u0105t, w rzeczywisto\u015bci cmentarz zajmuje teren kwadratowy. Nekropoli\u0119 okolono wa\u0142em z cios\u00f3w kamiennych, od strony wej\u015bcia zasadzono szpaler \u015bwierk\u00f3w, a na pozosta\u0142ym obszarze rosn\u0105 liczne d\u0119by. Dawnych nagrobk\u00f3w nie zachowa\u0142o si\u0119 prawie wcale; jednym z nielicznych \u015blad\u00f3w jest fragment kamiennego krzy\u017ca z grobu czternastoletniej dziewczynki, zmar\u0142ej w 1919 roku. Dzi\u015b teren nale\u017cy do rzymskokatolickiej parafii Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej w Smo\u0142dzinie. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 opisuje go jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z po\u0142owy XIX wieku, z usuni\u0119tymi nagrobkami i drzewostanem zachowanym w 70%. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej. Tomasz Urbaniak wymienia Siecie, obok \u017belaza, w\u015br\u00f3d cmentarzy, na kt\u00f3rych postawiono kaplice grobowe, i pisze, \u017ce cmentarz istnia\u0142 z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 w po\u0142owie XIX wieku.\n\nSiecie wzmiankowano w 1282 roku jako \u201eCice\u201d. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego (Landkreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze.\n\nKo\u015bcio\u0142a parafialnego tu nie by\u0142o. W 1490 roku wzmiankowano we wsi kaplic\u0119 okre\u015blon\u0105 jako *pauperrima*, czyli \u201enajubo\u017csza\u201d, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej znika z przekaz\u00f3w. Pierwotnie Siecie nale\u017ca\u0142o do parafii w Gardnie Wielkiej, a do 1945 roku \u2014 do parafii w Smo\u0142dzinie (Kirchspiel Schmolsin), ustanowionej w 1632 roku, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; w jej sk\u0142ad wchodzi\u0142y te\u017c Witkowo (Vietkow) i Wierzchocino (Virchenzin).\n\nW 1784 roku Siecie, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du smo\u0142dzi\u0144skiego, le\u017ca\u0142o dwie i \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, p\u00f3\u0142 \u0107wierci mili od \u0141upawy. Obok folwarku, licz\u0105cego 404 morgi, mieszka\u0142o 12 gospodarzy z so\u0142tysem, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w i siedmiu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w \u2014 razem 22 dymy. W 1784 roku szko\u0142a dla Siecia, Witkowa i Wierzchocina by\u0142a przy folwarku Rambow.\n\nW parafii smo\u0142dzi\u0144skiej do XIX wieku g\u0142oszono kazania i \u015bpiewano pie\u015bni po s\u0142owi\u0144sku i kaszubsku. Friedrich Lorentz, kt\u00f3rego wypowied\u017a przytoczy\u0142 Franz Tetzner w pracy z 1899 roku, zalicza\u0142 Siecie do wsi s\u0142owi\u0144skiego obszaru j\u0119zykowego; mowa tej wsi tworzy\u0142a u niego, razem z Wierzchocinem i Witkowem, jedn\u0105 z odmian wschodniego dialektu s\u0142owi\u0144skiego. Tetzner odnotowa\u0142, \u017ce Lorentz znalaz\u0142 w Sieciu r\u0119kopi\u015bmienny odpis polskiego \u015bpiewnika z kaszubizmami.\n\nW 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 460 mieszka\u0144c\u00f3w. 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119li bez walki \u017co\u0142nierze radzieccy. W maju 1946 roku przej\u0119li j\u0105 Polacy, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w 1947 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Smo\u0142dzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Siecie, s. 210; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Zietzen; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 940.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Smo\u0142dzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/smoldzino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 940","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/75/2024 Rady Gminy Smo\u0142dzino z dnia 19 grudnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 75, s. 88","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=75"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0716","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.631473,"lng":17.229861,"name_de":"Zietzen","name_pl":"Siecie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz le\u017cy przy dzisiejszej ulicy Kolejowej w Siemianicach (po niemiecku Schmaatz). Od po\u0142udnia przylega do nasypu kolejowego linii S\u0142upsk\u2013Sopot, oddanej do u\u017cytku w 1870 roku; naprzeciw niego, po drugiej stronie drogi, stoi dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego podaje, \u017ce korzystali z niego najprawdopodobniej mieszka\u0144cy pobliskiego siedliska Prinzenhof.\n\nJest to niewielkie prostok\u0105tne za\u0142o\u017cenie o powierzchni oko\u0142o 0,15 hektara, wyniesione od strony p\u00f3\u0142nocno-zachodniej; kszta\u0142t zmieni\u0142 si\u0119, gdy jego po\u0142udniowo-wschodni naro\u017cnik przeci\u0119\u0142a droga asfaltowa ku Jezierzycom. W cz\u0119\u015bci przetrwa\u0142 pierwotny graniczny starodrzew d\u0119bowy. Cmentarz zachowa\u0142 si\u0119 bardzo \u017ale: pozosta\u0142a z niego jedna granitowa podstawa pod \u017celiwny krzy\u017c i ro\u015blinno\u015b\u0107 typowa dla cmentarzy. Po 1945 roku nikt go nie u\u017cywa\u0142, a cz\u0119\u015b\u0107 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w aresztowano i wywieziono. Wed\u0142ug inwentaryzacji z 2020 roku jest to zapewne starszy z dw\u00f3ch cmentarzy wsi: przemawia za tym to, \u017ce kolej przeci\u0119\u0142a wie\u015b i utrudni\u0142a mieszka\u0144com jej p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci dost\u0119p do niego.\n\nDrugi, nowszy cmentarz le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, po zachodniej stronie drogi ku osiedlu domk\u00f3w, niemal naprzeciwko boiska sportowego. Zachowa\u0142 niemal ca\u0142y graniczny \u015bwierkowy starodrzew oraz wi\u0119cej pozosta\u0142o\u015bci: dwa pomniki z inskrypcjami i liczne rozrzucone podstawy pod \u017celiwne krzy\u017ce. W tym miejscu le\u017cy przewr\u00f3cony \u201ena plecy\u201d obelisk \u2014 pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, przeniesiony tu z centrum wsi, z niemieckim napisem: *Aus Schmaatz starben den Heldentod f\u00fcrs Vaterland im Weltkriege 1914\u20131918* (\u201eMieszka\u0144cy Siemianic, kt\u00f3rzy polegli bohatersko za Ojczyzn\u0119 w wojnie \u015bwiatowej 1914\u20131918\u201d).\n\nWie\u015b pojawia si\u0119 w dokumentach w 1315 roku, gdy margrabia Waldemar Brandenburski potwierdzi\u0142 j\u0105 jako lenno Kazimierzowi Svenzo i jego spadkobiercom; p\u00f3\u017aniej nale\u017ca\u0142a do s\u0142upskiego magistratu. Br\u00fcggemann przytacza akt \u0142aski z 1492 roku, kt\u00f3rym opat Stanis\u0142aw z Bia\u0142obok zgodzi\u0142 si\u0119, by \u201edie Czemartzere, das ist, die Schmaatz\u201d \u2014 czyli Siemianice \u2014 korzysta\u0142y z pastwiska na opuszczonych polach Seddin; obok niemieckiej podana jest tam dawna nazwa wsi. W 1784 roku Siemianice le\u017ca\u0142y p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska i by\u0142y podzielone: cz\u0119\u015b\u0107 miejska mia\u0142a m\u0142yn wodny, pi\u0119ciu gospodarzy i nauczyciela. W tym czasie pi\u0119\u0107 dalszych gospodarstw nale\u017ca\u0142o do szlacheckich d\u00f3br Niewierowa (Nipnow) \u2014 razem 17 dym\u00f3w. Do 1945 roku Schmaatz le\u017ca\u0142 w powiecie s\u0142upskim (Landkreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej (K\u00f6slin), w prowincji Pomorze.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi; ewangelicy nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tego Piotra (St. Petri) w S\u0142upsku, a we wsi mieli cmentarze. W 1925 roku \u017cy\u0142o tu pi\u0119ciu katolik\u00f3w i dw\u00f3ch wyznawc\u00f3w judaizmu, a w 1939 roku Siemianice liczy\u0142y 593 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 8 marca 1945 roku przed po\u0142udniem wie\u015b bez walki zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Pierwsi Polacy przyszli w czerwcu 1945 roku, a mieszka\u0144c\u00f3w stopniowo wysiedlano. W szkole uczyli Emil Waldow i Tietze. Straty wynios\u0142y 19 poleg\u0142ych, 30 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 83 zaginionych. W RFN odnaleziono p\u00f3\u017aniej 212 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w, w NRD 137.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Siemianice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Siemianice; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Schmaatz; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 929, 1001.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Siemianice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/siemianice/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 929, 1001","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0691","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.49777,"lng":17.06053,"name_de":"Schmaatz (cmentarz przysi\u00f3\u0142ka Prinzenhof)","name_pl":"Siemianice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015awi\u0105tynia w Siemirowicach (Schimmerwitz) wzniesiona w 1908 r. jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski; po 1945 r. przej\u0119ta przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, od 1957 r. parafia pw. \u015bw. Ignacego Loyoli.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburska","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Historia parafii \u2014 Parafia pw. \u015bw. Ignacego Loyoli w Siemirowicach","url":"https://parafia-siemirowice.pl/historia/"}]},"gps_precision":"geocoded","id":"KOS-0308","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.4004545,"lng":17.7604281,"name_de":"Simierowitz","name_pl":"Siemirowice","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Siemirowice, po niemiecku Schimmerwitz, le\u017c\u0105 w gminie Cewice; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu l\u0119borskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Cmentarz ewangelicki jest dzi\u015b w ruinie: stele i krzy\u017ce s\u0105 po\u0142amane, groby naruszone przez korzenie drzew. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje go og\u00f3lnie na XIX wiek i prowadzi jako nieczynny, z nagrobkami i drzewostanem w bardzo z\u0142ym stanie; roku za\u0142o\u017cenia nie zapisano. W 2011 roku przeprowadzono tu prace porz\u0105dkowe i wytyczono \u015bcie\u017ck\u0119 edukacyjn\u0105 \u201eKamienne Opowie\u015bci Siemirowic\u201d; \u015bcie\u017cka jest dzie\u0142em Towarzystwa Historycznego Gminy Cewice.\n\nW 1784 roku Siemirowice le\u017ca\u0142y p\u00f3\u0142torej mili na po\u0142udnie od L\u0119borka, nad rzek\u0105 Bukowin\u0105. Przy siedmiu folwarkach mieszka\u0142o 14 cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w i by\u0142 m\u0142yn wodny \u2014 razem 23 dymy. Wie\u015b by\u0142a podzielona mi\u0119dzy dwie parafie: cz\u0119\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do Bukowiny, cz\u0119\u015b\u0107 do \u0141ebuni.\n\nWie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na wiele dzia\u0142\u00f3w szlacheckich. Cramer, publikuj\u0105c akt lenny wystawiony Stefanowi Doettowi w 1575 roku przez ksi\u0119cia Jana Fryderyka, poprzedzi\u0142 go uwag\u0105, \u017ce Schimmerwitz jest maj\u0105tkiem szlacheckim z\u0142o\u017conym z kilku dzia\u0142\u00f3w, a w ziemi l\u0119borskiej \u2014 inaczej ni\u017c w bytowskiej \u2014 ka\u017cdemu posiadaczowi dzia\u0142u nadawano lenno osobno. W katalogu szlachty sk\u0142adaj\u0105cej przysi\u0119g\u0119 ho\u0142downicz\u0105 18 czerwca 1658 roku wed\u0142ug starego stylu wymieniono \u201euff Schimmerwitz\u201d Dinnie\u00dfa i Lorentza Zietzelsken, Michela Kossena oraz Matthi\u00dfa i J\u00fcrgena Ruschken, a osobno r\u00f3d Gutzken von Schimmerwitz. Br\u00fcggemann zapisa\u0142 herb von Gansken auf Schimmerwitz: bia\u0142ego \u0142ab\u0119dzia w czerwonym polu. Wed\u0142ug Schultza w 1784 roku wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z siedmiu dzia\u0142\u00f3w szlacheckich, a w 1893 roku obszar dworski przekszta\u0142cono w gmin\u0119 wiejsk\u0105. Tetzner wymienia Schimmerwitz, po kaszubsku Szemerowice, w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci w\u0105skiego pasa powiatu l\u0119borskiego przy granicy z Prusami Zachodnimi, w kt\u00f3rych u schy\u0142ku XIX wieku mieszkali jeszcze Kaszubi.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej Schimmerwitz 642 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 627 ewangelik\u00f3w i 15 katolik\u00f3w (strona 188, pozycja 50). Schultz, podobnie jak Meyers, podaje 765 mieszka\u0144c\u00f3w, a o skutkach parcelacji pisze, \u017ce ludno\u015b\u0107 wzros\u0142a z 642 os\u00f3b w 1895 roku do 774 w 1906. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bukowinie (Buckowin), katolicy do L\u0119borka. M\u00fcller wymienia Schimmerwitz obok Niepoczolowitz i Bochow w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii bukowi\u0144skiej; Bochow przeniesiono 1 pa\u017adziernika 1911 roku do parafii w Gro\u00df Nakitt (poprawka M\u00fcllera, s. 577). Schultz notuje w siemirowickiej szkole punkt nabo\u017ce\u0144stw parafii bukowi\u0144skiej; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono we wsi ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 188, pozycja 50); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 278 i 430\u2013432; R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, K\u00f6nigsberg 1858, t. I\u2013II; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, t. I, Stettin 1779; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 13; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Buckowin, s. 237, i uzupe\u0142nienia autora, s. 577; Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdzia\u0142 6.3.10; Towarzystwo Historyczne Gminy Cewice; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1080.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Towarzystwo Historyczne Gminy Cewice \u2014 renowacja cmentarza ewangelickiego w Siemirowicach [kopia archiwalna 2024-10-26]","url":"https://web.archive.org/web/20241026184633/http://thgc.tnb.pl/"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Lauenburg i. Pomm. (odczyt \u201eEchimmerwi\u00e7\")","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1080","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Buckowin, s. 237","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Powiatu L\u0119borskiego na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr X/71/2025 Rady Powiatu L\u0119borskiego z dnia 20 marca 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 1748, s. 32","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=1748"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0464","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.40449,"lng":17.76864,"name_de":"Schimmerwitz (Evangelischer Friedhof Schimmerwitz)","name_pl":"Siemirowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary cmentarz ewangelicki le\u017cy w Sierakowicach \u2014 po niemiecku Sierakowitz. Teren przej\u0119\u0142a w 1989 roku parafia katolicka i uporz\u0105dkowa\u0142a go. Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Agathon Harnoch w statystyce ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich z 1890 roku wyliczy\u0142 cmentarze s\u0105siednich parafii diecezji kartuskiej \u2014 w Szymbarku osiemna\u015bcie, w Sul\u0119czynie ewangelicki cmentarz wymieniony z nazwy \u2014 ale przy Sierakowicach zostawi\u0142 t\u0119 rubryk\u0119 pust\u0105. Heidn opisuje po\u0142o\u017cenie cmentarza: wchodz\u0105c do wsi od zachodu i id\u0105c dalej na wsch\u00f3d, po lewej stronie mija\u0142o si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, za nim plebani\u0119 i dom ko\u015bcielnego, a dalej cmentarz ewangelicki; naprzeciw niego, po prawej stronie, le\u017ca\u0142 tak zwany Staw Ksi\u0119\u017cy.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Sierakowice i Kamienica przesz\u0142y od 1756 roku na J\u00f3zefa \u0141aszewskiego po \u015bmierci jego ojca Jakuba i ugodzie z rodze\u0144stwem; w wykazie wasali Sierakowice figuruj\u0105 jako dobra \u0141aszewskiego mieszkaj\u0105cego w Sul\u0119czynie.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Sierakowitz* 68 budynk\u00f3w mieszkalnych i 745 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 65 ewangelik\u00f3w, 648 katolik\u00f3w i 32 \u017byd\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 31 gospodarstw ch\u0142opskich. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Mirachowie; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWsp\u00f3lnota ewangelicka wyros\u0142a tu w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku. Zanim doczeka\u0142a si\u0119 w\u0142asnego duchownego, jej cz\u0142onkowie podlegali parafiom w Bukowinie, Mirachowie i Sul\u0119czynie. S\u0142ownik geograficzny, opisuj\u0105c wie\u015b w latach osiemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku, zanotowa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u201ema stan\u0105\u0107\u201d.\n\nWed\u0142ug Harnocha grunt kupi\u0142o Towarzystwo Gustawa Adolfa 26 maja 1882 roku, samodzieln\u0105 parafi\u0119 utworzono 1 czerwca 1888 roku, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano wci\u0105\u017c na plebanii. Pierwszy miejscowy duchowny obj\u0105\u0142 urz\u0105d w listopadzie 1889 roku \u2014 wcze\u015bniej, 27 pa\u017adziernika 1887 roku, przys\u0142ano go tu jako pomocnika duszpasterzy z Mirachowa, Bukowiny i Sul\u0119czyna. \u015awi\u0105tynia stan\u0119\u0142a potem: budow\u0119 rozpocz\u0119to we wrze\u015bniu 1895 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w pa\u017adzierniku 1896 roku. Neogotycki budynek stoi do dzi\u015b \u2014 6 maja 1956 roku po\u015bwi\u0119cono go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, nazajutrz mieszka\u0144cy obronili go przed rozbi\u00f3rk\u0105, a od 1983 roku jest ko\u015bcio\u0142em parafialnym \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. Harnoch liczy przy tutejszej parafii, zapisanej jako \u201eSierakowitz\u201d w diecezji kartuskiej, 1284 dusze, a obok niej dwa ko\u015bcio\u0142y katolickie: w Sierakowicach i w Gowidlinie. Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon odnotowuje we wsi oba ko\u015bcio\u0142y parafialne naraz, ewangelicki i katolicki. Spis ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra z 1908 roku notuje przy ewangelickiej parafii Sierakowitz ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w prowadzone od 1888 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1891 roku, a ksi\u0119g\u0119 konfirmacji od 1892 roku.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 32 mieszka\u0144c\u00f3w: dw\u00f3ch luteran\u00f3w i trzydziestu katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 \u2014 Bukowin\u0119 (Buckwin). Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w obwodzie dworskim Sierakowice 941 mieszka\u0144c\u00f3w: 790 katolik\u00f3w, 109 ewangelik\u00f3w i 42 osoby wyznania moj\u017ceszowego. W spisie z 1 grudnia 1910 roku Sierakowice s\u0105 gmin\u0105 wiejsk\u0105 i licz\u0105 1923 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 301 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku \u2014 w\u015br\u00f3d nich 263 ewangelik\u00f3w, 21 katolik\u00f3w i 17 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. W tej tablicy wyznania pozosta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w podano na s\u0105siedniej stronie, osobno dla ka\u017cdego j\u0119zyka: pi\u0119ciu polskoj\u0119zycznych katolik\u00f3w oraz 1617 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po kaszubsku, w tym 1616 katolik\u00f3w i jednego ewangelika. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 w Sierakowicach 1866 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym trzydziestu ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 1843 osoby, niemieck\u0105 dwadzie\u015bcia trzy.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Data usamodzielnienia parafii ma w \u017ar\u00f3d\u0142ach trzy postacie. Harnoch podaje 1 czerwca 1888 roku; w opracowaniach powtarza si\u0119 8 sierpnia 1888 roku; zestawienie parafii protestanckich Prus Zachodnich wed\u0142ug dat powstania, og\u0142oszone przez Reszk\u0119 w ksi\u0105\u017cce o ewangelikach na Gochach, podaje rok 1890. Rozbie\u017cno\u015bci tych \u017ar\u00f3d\u0142a nie wyja\u015bniaj\u0105.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 253 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1185 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 56, poz. 186 (obwody dworskie powiatu kartuskiego); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 425; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 8, nr 111; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 105; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 142, nr 314; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 559, 561; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 736 (s. 28), nr 1225 (s. 93\u201394); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 131\u2013132, pozycja 393; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Stary cmentarz ewangelicki w Sierakowicach (Gimnazjum w Sierakowicach)","url":"http://www.gimnazjum-sierakowice.webd.pl/start/viewpage.php?page_id=130"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eSierakowice\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 425","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 736 (s. 28), nr 1225 (s. 93\u201394)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 131\u2013132, pozycja 393","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 561","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0276","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.347125,"lng":17.894879,"name_de":"Sierakowitz","name_pl":"Sierakowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sierakowice \u2014 po niemiecku Sierakowitz \u2014 le\u017c\u0105 w sercu katolickich Kaszub, a mimo to maj\u0105 dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry zbudowali ewangelicy: murowan\u0105 neogotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ze smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105, na trzysta miejsc, po\u015bwi\u0119con\u0105 11 pa\u017adziernika 1896 roku w obecno\u015bci generalnego superintendenta D\u00f6blina i superintendenta Platha z Kartuz. Po wojnie \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a w r\u0119ce katolik\u00f3w. 6 maja 1956 roku ksi\u0105dz Jan Nowicki, administrator parafii \u015bwi\u0119tego Marcina, po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 za zgod\u0105 biskupa che\u0142mi\u0144skiego, a nazajutrz mieszka\u0144cy obronili j\u0105 przed ekip\u0105, kt\u00f3ra przyjecha\u0142a j\u0105 rozebra\u0107. By\u0142a ko\u015bcio\u0142em filialnym tej parafii, a 15 pa\u017adziernika 1983 roku erygowano przy niej parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. Ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy kultowi do dzi\u015b.\n\nW 1382 roku Sierakowice by\u0142y dobrami rycerskimi na prawie che\u0142mi\u0144skim; oko\u0142o 1419 roku sta\u0142y si\u0119 wsi\u0105 na prawie polskim pod zarz\u0105dem urz\u0119dnika zakonnego w Mirachowie. Taka zamiana d\u00f3br rycerskich w gmin\u0119 wiejsk\u0105 by\u0142a rzadkim przypadkiem. Oko\u0142o 1440 roku 31 z 42 \u0142an\u00f3w le\u017ca\u0142o pusto.\n\nWcze\u015bniej granica wyznaniowa przebiega\u0142a tu inaczej, ni\u017c mo\u017cna by oczekiwa\u0107. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego zasta\u0142a w Sierakowicach \u2014 wsi starosty mirachowskiego \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany, dobrze zbudowany, z dostatecznie ogrodzonym cmentarzem, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Marcina. Rektorem by\u0142 ksi\u0105dz Adam z Wielunia: od roku na miejscu, bez inwestytury, cho\u0107 prawnie wy\u015bwi\u0119cony; co trzeci\u0105 niedziel\u0119 pos\u0142ugiwa\u0142 w Chmielnie. W 1584 roku nie wpu\u015bci\u0142 on wizytatora, twierdz\u0105c, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 podlega biskupstwu kamie\u0144skiemu, zniesionemu przez Pomorzan. Wizytator zanotowa\u0142, \u017ce trzeba to sprawdzi\u0107 w archiwach biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich. Pobudek ksi\u0119dza Adama \u017ar\u00f3d\u0142o nie podaje; zapis pokazuje natomiast, jak blisko przebiega\u0142a tutaj granica dw\u00f3ch porz\u0105dk\u00f3w ko\u015bcielnych. W 1702 roku archidiakon Szembek naliczy\u0142 w parafii sierakowickiej oko\u0142o sze\u015bciuset katolik\u00f3w i osiemdziesi\u0119ciu luteran\u00f3w.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Sierakowice i Kamienica przesz\u0142y od 1756 roku na J\u00f3zefa \u0141aszewskiego po \u015bmierci jego ojca Jakuba i ugodzie z rodze\u0144stwem; w wykazie wasali Sierakowice figuruj\u0105 jako dobra \u0141aszewskiego mieszkaj\u0105cego w Sul\u0119czynie. Liczby wsi m\u00f3wi\u0105 o proporcjach. W 1820 roku by\u0142o tu 32 mieszka\u0144c\u00f3w: dw\u00f3ch luteran\u00f3w i trzydziestu katolik\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Sierakowitz* 68 budynk\u00f3w mieszkalnych i 745 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 65 ewangelik\u00f3w, 648 katolik\u00f3w i 32 \u017byd\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 31 gospodarstw ch\u0142opskich. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Mirachowie; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Sierakowicach wraz z przyleg\u0142o\u015bciami 941 mieszka\u0144c\u00f3w w 101 domach i 168 gospodarstwach domowych: 790 katolik\u00f3w, 109 ewangelik\u00f3w i 42 \u017byd\u00f3w.\n\nWsp\u00f3lnota ewangelicka by\u0142a tu mniejszo\u015bci\u0105 licz\u0105c\u0105 si\u0119 i zorganizowan\u0105, a jej parafia wzi\u0119\u0142a pocz\u0105tek z podzia\u0142u maj\u0105tku ziemskiego. Wcze\u015bniej ewangelicy z Sierakowic nale\u017celi do s\u0105siednich parafii: urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku przypisuje ich Bukowinie, a wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku \u2014 Mirachowu. Wed\u0142ug opracowa\u0144 niemieckich, gdy po 1880 roku w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br sierakowickich zacz\u0105\u0142 je parcelowa\u0107, rada parafialna w\u0142a\u015bnie z Mirachowa kupi\u0142a sze\u015b\u0107dziesi\u0105t m\u00f3rg wraz z dworem, korzystaj\u0105c z zapom\u00f3g berli\u0144skiej Naczelnej Rady Ko\u015bcielnej, synodu prowincjonalnego i Towarzystwa Gustawa Adolfa. Przebudow\u0119 dworu na plebani\u0119 uko\u0144czono w 1890 roku.\n\nPierwszy duchowny obj\u0105\u0142 j\u0105 wed\u0142ug Harnocha w listopadzie 1889 roku; przys\u0142ano go tu ju\u017c 27 pa\u017adziernika 1887 roku jako pomocnika pastor\u00f3w z Mirachowa, Bukowiny i Sul\u0119czyna. Parafia wesz\u0142a do diecezji kartuskiej. Wed\u0142ug inwentarza z 1908 roku ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w prowadzono w Sierakowicach od 1888 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1891, a ksi\u0119gi konfirmacji od 1892. Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego d\u0142ugo nie by\u0142o: Harnoch zastaje w 1890 roku nabo\u017ce\u0144stwo odprawiane w plebanii i odnotowuje, \u017ce parafia nie ma patrona. Liczy j\u0105 na 1284 dusze i notuje rocznie 47 chrzt\u00f3w, 46 konfirmacji, 15 \u015blub\u00f3w, oko\u0142o 835 komunikant\u00f3w i 33 pogrzeby.\n\nZachowane ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne obejmuj\u0105 lata 1888\u20131902, a murowana neogotycka bry\u0142a ko\u015bcio\u0142a pochodzi z lat 1895\u20131896. Piotr Birecki zalicza tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 do dw\u00f3ch ewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 Prus Zachodnich o czysto neoroma\u0144skich detalach; ceglanym sklepieniem nakryto tylko prezbiterium, w kt\u00f3rym by\u0142 witra\u017c z popiersiem Chrystusa. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu organy w 1897 roku. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1262 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1891 roku Max Peter. W tym samym roku Sierakowice trafi\u0142y do prasy berli\u0144skiej przy g\u0142o\u015bnej sprawie dyscyplinarnej pastora K\u00f6tzschkego: \u201eReichsbote\u201d doni\u00f3s\u0142 14 marca 1897 roku, \u017ce Naczelna Rada Ko\u015bcielna, nie czekaj\u0105c na odpowied\u017a na petycj\u0119 jego gminy do monarchy, zarz\u0105dzi\u0142a jego przeniesienie do Sierakowic w eforii kartuskiej i da\u0142a mu osiem dni do namys\u0142u pod gro\u017ab\u0105 usuni\u0119cia z urz\u0119du. Wed\u0142ug \u201eBerliner Tageblatt\u201d z 16 pa\u017adziernika 1897 roku przeniesienie nast\u0105pi\u0142o 4 marca. Gazeta przytoczy\u0142a te\u017c, z zastrze\u017ceniem, \u017ce trudno go uzna\u0107 za trafny, opis Sierakowic z broszury Schevena, wed\u0142ug kt\u00f3rego parafia obejmowa\u0142a opr\u00f3cz kilku obszar\u00f3w dworskich 28 wsi \u2014 przy tej liczbie postawiono znak zapytania \u2014 z jednym ko\u015bcio\u0142em i siedmioma szko\u0142ami, w kt\u00f3rych tak\u017ce odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa. K\u00f6tzschke posady nie obj\u0105\u0142; zamiast innego stanowiska otrzyma\u0142 dymisj\u0119 bez emerytury. Leksykon Meyersa odnotowuje w Sierakowicach oba ko\u015bcio\u0142y parafialne \u2014 katolicki i ewangelicki.\n\nPrzed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 parafia liczy\u0142a oko\u0142o 1300 dusz. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 w samej wsi 1866 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym trzydzie\u015bci os\u00f3b wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 1843 osoby, niemieck\u0105 23. Po 1918 roku, wraz z odp\u0142ywem ludno\u015bci ewangelickiej, liczba cz\u0142onk\u00f3w parafii spad\u0142a do mniej wi\u0119cej 350 w 1938 roku.\n\nWed\u0142ug Heidna w Sierakowicach urz\u0119dowali kolejno pastorzy Ankermann (1888\u20131891), Peter (1891\u20131898), dr Benicken (1898\u20131903), Wunder (1903\u20131920) i Weiss (1921\u20131923); w latach 1924\u20131936 parafi\u0105 z Sul\u0119czyna zarz\u0105dza\u0142 pastor Motzkus. Po 1920 roku pomagali jej duchowni z s\u0105siednich parafii pomorskich \u2014 pastor Kob z Bukowiny i pastor Thimm z Pomysku Wielkiego. \u0179r\u00f3d\u0142o niemieckie podaje, \u017ce diakona Hoffmanna aresztowano 27 marca 1939 roku i wywieziono w g\u0142\u0105b kraju, a uwolniono 17 wrze\u015bnia tego samego roku. Zapis przedstawia perspektyw\u0119 tego opracowania; w \u017ar\u00f3d\u0142ach polskich brak osobnego potwierdzenia. Diakon Hoffmann by\u0142 po wojnie pastorem w Nottuln w Westfalii i zmar\u0142 tam w 1961 roku. Plebania i jej grunt pochodzi\u0142y z maj\u0105tku, kt\u00f3ry oko\u0142o 1880 roku kupi\u0142, a wkr\u00f3tce potem rozparcelowa\u0142 Jakob Kerbs.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce poewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Sierakowicach po\u015bwi\u0119ci\u0142 biskup Marian Przykucki 27 listopada 1988 roku, a parafi\u0119 erygowano 15 pa\u017adziernika 1983 roku na mocy jego dekretu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Data usamodzielnienia parafii wyst\u0119puje w \u017ar\u00f3d\u0142ach w trzech wersjach. Agathon Harnoch, kt\u00f3rego wykaz ukaza\u0142 si\u0119 w 1890 roku, pisze, \u017ce grunt w Sierakowicach kupi\u0142o Towarzystwo Gustawa Adolfa ju\u017c 26 maja 1882 roku, a parafi\u0119 za\u0142o\u017cono jako samodzieln\u0105 1 czerwca 1888 roku. Opracowanie niemieckie podaje, \u017ce 8 lipca 1888 roku z cz\u0119\u015bci parafii w Mirachowie, Sul\u0119czynie i Bukowinie utworzono now\u0105 parafi\u0119 obejmuj\u0105c\u0105 36 miejscowo\u015bci, a akt erekcyjny nosi dat\u0119 8 sierpnia 1888 roku; inwentarz z 1908 roku otwiera tutejsze ksi\u0119gi metrykalne rokiem 1888. Zestawienie dat powstania parafii protestanckich u Reszki podaje przy Sierakowicach jeszcze rok 1890.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 253 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1185 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Max Carl Hermann Peter (1892\u20131898), Hans Karl Wilhelm Ernst Ferdinand Julius Benicken (1898), Albert Wunder (1903).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 425; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Karthaus, strona 56, pozycja 186; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908, pozycja 111; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o Sierakowice; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 326; U. Kerntopf za H. Neumeyerem, dzieje parafii ewangelickiej Sierakowitz; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 142, nr 314; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 222, 109, 126, 237; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 25; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 561\u2013562; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 736 (s. 28), nr 1225 (s. 93\u201394); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 131\u2013132, pozycja 393; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 38, 46, 59\u201360; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 95; t. 5, s. 1347; t. 7, s. 2025; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 14 marca 1897 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d (Berlin), wydanie poranne, 16 pa\u017adziernika 1897 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1895,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"portal turystyczny","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Marcina w Sierakowicach \u2014 Szwajcaria Kaszubska (wzmianka o budowie drugiego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w 1887 r.)","url":"https://szwajcariakaszubska.com/140-szwajcaria-kaszubska-kosciol-sw-marcina-w-sierakowicach"},{"typ":"strona parafialna","tytul":"Historia Parafii pw. \u015bw. Marcina w Sierakowicach (kontekst wyznaniowy wsi, XIX w.) [kopia archiwalna 2019-12-06]","url":"https://web.archive.org/web/20191206232213/http://parafiamarcina.pl/historia_parafii"},{"typ":"portal diecezjalny","tytul":"Parafia pw. \u015awi\u0119tego Marcina w Sierakowicach \u2014 Diecezja Pelpli\u0144ska","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-swietego-marcina-w-sierakowicach/"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Marcina w Sierakowicach (drewniany) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Marcina_w_Sierakowicach_(drewniany)"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Sierakowice \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Zabytek.pl \u2014 Sierakowice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Sierakowice","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Zabytek.pl \u2014 Sierakowice"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom X, has\u0142o Sierakowice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 736 (s. 28), nr 1225 (s. 93\u201394)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 131\u2013132, pozycja 393","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 38, 46, 59\u201360","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 95; t. 5, s. 1347; t. 7, s. 2025","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 14 marca 1897 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UW34QRGYNPEFX5FYQQX2HPVW45MSX5LF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d (Berlin), wydanie poranne, 16 pa\u017adziernika 1897 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/C2O755FZ3F2JGSUP5FK6E7ZLV2HXE5VB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 561\u2013562","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0148","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.347125,"lng":17.894879,"name_de":"Sierakowitz","name_pl":"Sierakowice \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Jana Chrzciciela)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W Sierakowie S\u0142upskim, po niemiecku *Zirchow*, powsta\u0142y cztery cmentarze. Najstarszy otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, stoj\u0105cy na wzniesieniu od czas\u00f3w \u015bredniowiecznych; nagrobk\u00f3w po nim nie zosta\u0142o, cho\u0107 w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142 tam zesp\u00f3\u0142 \u017celiwnych krzy\u017cy nagrobkowych i krat ogrodzeniowych. Przed ko\u015bcio\u0142em stoi od 1921 roku pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej; po wojnie zdj\u0119to z niego or\u0142a i tablice, a na cokole stoi dzi\u015b figura Jezusa. Pierwszy z dw\u00f3ch cmentarzy wiejskich le\u017cy w zachodniej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, a jego granice wyznacza w du\u017cej mierze ukszta\u0142towanie terenu. Drugi za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, przy drodze polnej, po jej zachodniej stronie. Z pierwotnego uk\u0142adu obu cmentarzy wiejskich zosta\u0142 tylko szpaler granicznego starodrzewu. Nagrobk\u00f3w zachowa\u0142o si\u0119 niewiele; s\u0105 zniszczone i pozbawione tabliczek inskrypcyjnych, wi\u0119c nazwisk pochowanych nie da si\u0119 dzi\u015b odczyta\u0107.\n\nW 1784 roku Sierakowo liczy\u0142o 21 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, z fili\u0105 w Kuleszewie; nale\u017ca\u0142y do niego Cunsow, Zaj\u0105czkowo, \u0141osino i m\u0142yn \u0142osi\u0144ski. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2055 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Kulsow (Kuleszewo), oddalon\u0105 o 4 kilometry. Pastorem by\u0142 Siegfried Finkbein.\n\nCzwarty cmentarz le\u017ca\u0142 na \u00f3wczesnym wschodnim skraju wsi, po prawej stronie drogi do \u0141osina. Pozosta\u0142o\u015bci cmentarza zlikwidowano w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku, ale portal cmentarzy powiatu s\u0142upskiego notuje tu alej\u0119 \u015bwierkow\u0105, rumowisko betonowych nagrobk\u00f3w i \u017celiwny krzy\u017c z grobu dzieci\u0119cego. Z odpowiednika dzisiejszych ksi\u0105g wieczystych, przechowywanego w s\u0142upskim oddziale Archiwum Pa\u0144stwowego w Koszalinie, wiadomo, \u017ce wydzielono go z prywatnego maj\u0105tku rodziny Siemers\u00f3w na prze\u0142omie 1892 i 1893 roku. W tym samym zapisie podano, \u017ce teren przeznaczono na nekropoli\u0119 i przekazano w zarz\u0105d gminie Sierakowo. Portal podaje natomiast, \u017ce cmentarz na wschodnim skraju wsi istnia\u0142 ju\u017c w 1877 roku. W czerwcu 2020 roku S\u0142upskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne \u201eGryf\u201d odnalaz\u0142o tam krzy\u017ce nagrobne. Od jesieni 2020 do ko\u0144ca kwietnia 2021 roku powstawa\u0142o w s\u0105siedztwie lapidarium upami\u0119tniaj\u0105ce dawnych ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w wsi. W dniu 18 czerwca 2021 roku po\u015bwi\u0119ci\u0142 je s\u0142upski proboszcz ksi\u0105dz Wojciech Froehlich; wed\u0142ug relacji Rainera Steingr\u00e4bera, przewodnicz\u0105cego Stolper Heimatkreise, b\u0142ogos\u0142awi\u0142 je wraz z katolickim ksi\u0119dzem z Sierakowa, Markiem Konkolem, przy modlitwach i \u015bpiewie po polsku i po niemiecku. Steingr\u00e4ber podaje te\u017c, \u017ce cmentarz le\u017cy nad gliniank\u0105, a lapidarium urz\u0105dzono na terenie tej glinianki, z fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w. Pieni\u0105dze na nie przeznaczy\u0142 i otworzy\u0142 je w\u00f3jt gminy Kobylnica, Leszek Kuli\u0144ski, zmar\u0142y w 2024 roku. W \u015brodku lapidarium stoi g\u0142az z dwuj\u0119zyczn\u0105 tablic\u0105, ufundowan\u0105 przez Stolper Heimatverein: \u201eDen Verstorbenen von Zirchow zum Gedenken\u201d i \u201ePami\u0119ci by\u0142ych niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w Sierakowa\u201d.\n\nWykaz tutejszych pastor\u00f3w u Ernsta M\u00fcllera otwiera Bartholom\u00e4us Ketelhut, ordynowany w 1547 roku przez Jakoba Hogensee; gdy w 1577 roku przeszed\u0142 w stan spoczynku, urz\u0105d obj\u0105\u0142 po nim jego syn Joachim, powo\u0142any przez Jakoba von Wobesera, starost\u0119 w L\u0119borku. Parafia nale\u017ca\u0142a do synodu S\u0142upsk-Miasto, mia\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Kuleszewie (Kulsow), a wchodzi\u0142y do niej Ko\u0144czewo (Kunsow), \u0141osino (Lossin), Zag\u00f3rki i Zaj\u0105czkowo. Prawo powo\u0142ywania duchownego mieli w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br w Zirchow i Kulsow \u2014 pod koniec XVIII wieku wdowa po hauptmannie von Wobeserze, Christiana Luise z domu Schiebelstein, oraz rotmistrz Christian Wilhelm von B\u00f6hn.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 107 ewangelik\u00f3w w gminie wiejskiej i 110 w obszarze dworskim, bez katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013, s. 131; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart (1912), has\u0142o Zirchow, s. 486\u2013487; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat s\u0142upski; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie: Sierakowo S\u0142upskie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 1 (278)/2026, s. 9\u201315; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1023; R. Steingr\u00e4ber (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 29 pa\u017adziernika i 4 listopada 2026 roku; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 177; portal \u201eCmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim\u201d, has\u0142o Sierakowo S\u0142upskie; R. Steingr\u00e4ber, \u201eLapidarium in Sierakowo S\u0142upskie (Zirchow)\u201d, stolp.de, 22 stycznia 2021; R. Steingr\u00e4ber, \u201eEr\u00f6ffnung des Lapidarium im ehemaligen Zirchow, Kreis Stolp\u201d, stolp.de, 5 lipca 2021; R. Steingr\u00e4ber, \u201eDie Kirche von Zirchow\u201d, \u201eStolper Heft\u201d 2021, s. 89\u2013103.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/sierakowo-slupskie/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/799294391"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1023","url":""},{"typ":"informacja badacza","tytul":"R. Steingr\u00e4ber, przewodnicz\u0105cy Stolper Heimatkreise e.V. \u2014 korespondencja z autorem atlasu, 28\u201329 pa\u017adziernika i 4 listopada 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 177","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"informacja badacza","tytul":"R. Steingr\u00e4ber, \u201eLapidarium in Sierakowo S\u0142upskie (Zirchow)\u201d, stolp.de, 22 stycznia 2021","url":"https://www.stolp.de/nachrichtenleser/lapidarium-in-sierakowo-slupskie-zirchow.html"},{"typ":"informacja badacza","tytul":"R. Steingr\u00e4ber, \u201eEr\u00f6ffnung des Lapidarium im ehemaligen Zirchow, Kreis Stolp\u201d, stolp.de, 5 lipca 2021","url":"https://www.stolp.de/nachrichtenleser/eroeffnung-des-lapidarium-im-ehemaligen-zirchow-kreis-stolp-576.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Steingr\u00e4ber, \u201eDie Kirche von Zirchow\u201d, \u201eStolper Heft\u201d 2021, s. 89\u2013103","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart (1912), has\u0142o Zirchow, s. 486\u2013487","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1016","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.389406,"lng":16.977771,"name_de":"Zirchow","name_pl":"Sierakowo S\u0142upskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sierakowie S\u0142upskim, dawniej Zirchow, stoi w \u015brodku wsi, a jego wie\u017c\u0119 wzniesiono wed\u0142ug Jana Wilda prawdopodobnie w XV wieku. W XVIII wieku przebudowano zachodni\u0105 \u015bcian\u0119 wie\u017cy, w 1736 roku dobudowano prezbiterium, a na pocz\u0105tku XX wieku dostawiono tr\u00f3jboczn\u0105 apsyd\u0119 i powi\u0119kszono okna nawy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wymurowano z ceg\u0142y i kamienia, otynkowano i nakryto dwuspadowym dachem z dach\u00f3wki karpi\u00f3wki.\n\nMiejscowa parafia ewangelicka si\u0119ga czas\u00f3w Reformacji: pierwsz\u0105 wizytacj\u0119 w\u0142adz ko\u015bcielnych odnotowano w 1539 roku, a pierwszym znanym z imienia duchownym by\u0142 Bartholom\u00e4us Ketelhut, ordynowany w 1547 roku przez Jakoba Hogensee i sprawuj\u0105cy urz\u0105d do 1577 roku. Urz\u0105d obj\u0105\u0142 po nim jego syn Joachim, powo\u0142any przez Jakoba von Wobeser, starost\u0119 l\u0119borskiego. Wed\u0142ug wykazu pastor\u00f3w, kt\u00f3ry Siegfried von Boehn og\u0142osi\u0142 w 1979 roku, Jakob von Wobeser powo\u0142a\u0142 Joachima do pomocy ojcu; w 1577 roku Joachima ordynowa\u0142 David Crollius, a w 1590 roku by\u0142 on jeszcze w urz\u0119dzie. Bartholom\u00e4us przeszed\u0142 w stan spoczynku dopiero w 1587 roku i do 1590 roku by\u0142 jeszcze pastorem przy kaplicy w Kuleszewie. Parafia obejmowa\u0142a pi\u0119\u0107 okolicznych wsi, z parafi\u0105 filialn\u0105 w Kuleszewie, a prawo powo\u0142ywania duchownego mieli w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br w Sierakowie i w Kuleszewie.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Sierakowie S\u0142upskim, po niemiecku Zirchow, pastorami byli tak\u017ce: Carl Leo (1614\u20131655; u von Boehna Carl Leo Sachs, a na dzwonie z 1632 roku w Kuleszewie Carolus Saxo), Andreas Reidel (od 1656 roku; u von Boehna Reindel, zmar\u0142y 26 marca 1685 roku), Georg Albert Gottel (1747\u20131762), Martin Daniel Gottfried Hertel (1797\u20131832), Wilhelm Friedrich Gurr (1885\u20131888), Gustav Belling (1888\u20131894), Hugo Tschirschky (1894\u20131903) i Gotthold Karl Reimer (od 1903 roku).\n\nZ jedn\u0105 przerw\u0105, w latach 1747\u20131762, urz\u0105d sprawowa\u0142a tu przez trzy pokolenia jedna rodzina: Philipp Christoph Zeyse, przybysz z alzackiego Buschweiler, obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1686 roku, po nim przej\u0105\u0142 j\u0105 jego syn Jakob Benjamin, a w latach 1763\u20131796 wnuk Werner Heinrich. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku w Sierakowie S\u0142upskim, po niemiecku Zirchow, mieszkali pastor i ko\u015bcielny, a wie\u015b liczy\u0142a 21 ognisk (domostw); ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (macierzysty) w synodzie s\u0142upskim mia\u0142 fili\u0119 w Kuleszewie (Culsow), a wcielone do niego by\u0142y wsie Cunsow, Zaj\u0105czkowo (Sanskow) i \u0141osino (Lo\u00dfin) oraz m\u0142yn \u0142osi\u0144ski nale\u017c\u0105cy do d\u00f3br Kr\u0119pa (Crampe). W 1796 roku nowego proboszcza wskazali wsp\u00f3lnie wdowa po von Wobeserze, Christiana Luise z domu von Schiebelstein, jako patronka ko\u015bcio\u0142a w Sierakowie, i rotmistrz Christian Wilhelm von B\u00f6hn jako patron ko\u015bcio\u0142a w Kuleszewie. Adolf Matthey prowadzi\u0142 t\u0119 parafi\u0119 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat, od 1834 do 1884 roku. W \u015bwi\u0105tyni przechowywano tablic\u0119 z wykazem ewangelickich proboszcz\u00f3w z lat 1547\u20131912; otwiera\u0142o go nazwisko Ketelhuta.\n\nB\u00f6ttger datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sierakowie S\u0142upskim na XIV wiek. Organy zbudowano w 1775 roku z inicjatywy Alexandra Martina Schiebela von Schiebelstein, kt\u00f3rego herb umieszczono na balustradzie empory. Epitafium z XVII wieku, kt\u00f3rego napisy zatar\u0142y si\u0119, przedstawia Ukrzy\u017cowanie z rodzicami i dzie\u0107mi w czarnych strojach z szerokimi bia\u0142ymi kryzami. Kielich z 1619 roku, z napisem \u201eDas Blut Christi machet uns rein von allen S\u00fcnden\u201d, nosi imiona fundator\u00f3w Jacoba Wobesera i Cathariny Wobeserowej. Rainer Steingr\u00e4ber, przewodnicz\u0105cy Stolper Heimatkreise, podaje, \u017ce przy wysiedleniu w 1946 roku pastor Finkbein ukry\u0142 go w baga\u017cu; dzi\u015b jest w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca w Stederdorfie, ostatniej parafii Finkbeina, gdzie s\u0142u\u017cy jako naczynie chrzcielne. W oknie \u015bciany p\u00f3\u0142nocnej zachowa\u0142 si\u0119 ma\u0142y witra\u017c z Ukrzy\u017cowaniem i adoruj\u0105c\u0105 par\u0105 ma\u0142\u017ce\u0144sk\u0105 na tle du\u017cego miasta, z napisem fundacyjnym \u201eMertens Steingreber Santzkow 1617\u201d. Wed\u0142ug przekazu, kt\u00f3ry przytacza Steingr\u00e4ber, fundator upami\u0119tni\u0142 w ten spos\u00f3b podr\u00f3\u017c do Jerozolimy. W oknie \u015bciany wschodniej zachowa\u0142y si\u0119 dwie ma\u0142e barwne szybki herbowe z podpisami Petera i Hansa Puttkamer\u00f3w. Owalne szybki w oknie p\u00f3\u0142nocnym prezbiterium przedstawia\u0142y Carolusa Leo Sachsa, pastora Sierakowa i Kuleszewa, zmar\u0142ego 18 czerwca 1655 roku, oraz jego \u017con\u0119 Elisabeth Reinike \u2014 wed\u0142ug B\u00f6ttgera oryginalne obrazy \u00f3wczesnych stroj\u00f3w. Najstarszy dzwon odlano w 1654 roku z napisem \u201eGloria in excelsis Deo\u201d, drugi w 1792 roku, a trzeci w 1794 roku Johann Martin Meyer w Szczecinku (Neustettin). Przy szczycie wschodnim sta\u0142a prosta, stara kamienna kropielnica. Na wschodniej \u015bcianie wisia\u0142 XVII-wieczny obraz na desce z Ukrzy\u017cowaniem, Mari\u0105 i Janem \u2014 twardy i ch\u0142odny w kolorze, ale nie bez polotu. Steingr\u00e4ber uwa\u017ca, \u017ce po dobudowie apsydy trafi\u0142 on na strych. W 1912 roku odnalaz\u0142 go tam Siegfried Finkbein i poleci\u0142 odnowi\u0107 Elise Modrach (1892\u20131987), malarce z rodziny Siemers\u00f3w, kt\u00f3rej spu\u015bcizna trafi\u0142a do Pommersches Landesmuseum. Obraz stan\u0105\u0142 za o\u0142tarzem i pozosta\u0142 tam do ko\u0144ca wojny; jego dalszy los nie jest znany. Napis na odwrocie upami\u0119tnia rok 1627, kiedy w okr\u0119gu s\u0142upskim sta\u0142y trzy armie, a wie\u015b nie ponios\u0142a szczeg\u00f3lnych szk\u00f3d.\n\nZ dawnego wyposa\u017cenia ocala\u0142y mi\u0119dzy innymi barokowa, siedemnastowieczna ambona, cynowa misa chrzcielna z 1618 roku na granitowej podstawie z XIV wieku, organy zbudowane przez Christiana Friedricha V\u00f6lknera z Duninowa, siedemnastowieczne czo\u0142a \u0142awek, wykorzystane jako podstawy o\u0142tarzy bocznych, konfesjona\u0142 z\u0142o\u017cony z fragment\u00f3w siedemnastowiecznych o\u0142tarzy i zegar wie\u017cowy z ko\u0144ca XVIII wieku. Organy V\u00f6lknera, opus 142, odnowili jesieni\u0105 1980 roku organmistrzowie z Kartuz; wkr\u00f3tce potem zosta\u0142y mocno zniszczone, a wiosn\u0105 2005 roku zn\u00f3w je naprawiono.\n\nOd lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku patronat nad ko\u015bcio\u0142em sprawowali Siemersowie, w\u0142a\u015bciciele Ko\u0144czewa (Kunsow). W 1882 roku zg\u0142oszenia na wolne stanowisko pastora przyjmowa\u0142 jako przedstawiciel patronatu rotmistrz w stanie spoczynku Siemers. W pa\u017adzierniku 1882 roku prasa prostowa\u0142a to og\u0142oszenie: probostwo w Sierakowie S\u0142upskim, w synodzie miejskim S\u0142upska, nie zwolni\u0142o si\u0119, poniewa\u017c przej\u015bcie pastora na emerytur\u0119 odroczono. W sierpniu 1883 roku pastor Matthey otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy. W czerwcu 1884 roku og\u0142oszono, \u017ce probostwo, z dochodem oko\u0142o 3000 marek, nie licz\u0105c mieszkania, b\u0119dzie obsadzone 1 kwietnia 1885 roku; zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 przedstawiciel patronatu rotmistrz Siemers z Ko\u0144czewa (Kunsow, w druku Cunsow) ko\u0142o S\u0142onowic (Gro\u00df Schl\u00f6nwitz). Na 1 kwietnia 1894 roku probostwo zwalnia\u0142o si\u0119 ponownie, a podania przyjmowa\u0142 wsp\u00f3\u0142patron von Boehn z Kuleszewa (Culsow). W lutym 1912 roku og\u0142oszono, \u017ce probostwo, licz\u0105ce 2000 dusz i dwa ko\u015bcio\u0142y, zwolni si\u0119 1 kwietnia wskutek przeniesienia dotychczasowego pastora; pensja podstawowa wynosi\u0142a 2400 marek, do probostwa nale\u017ca\u0142y du\u017cy dom i ogr\u00f3d, a podania przyjmowa\u0142 do 12 lutego patron Siemers. W 1885 roku patronka, pani Siemers, ofiarowa\u0142a ko\u015bcio\u0142owi srebrn\u0105, z\u0142ocon\u0105 paten\u0119 i posrebrzane, wewn\u0105trz z\u0142ocone naczynie do komunii chorych. W 1904 roku rotmistrz H. Siemers da\u0142 nowe bia\u0142e nakrycie o\u0142tarza z koronkami, a pani Modrach z domu Siemers, \u017cona kapitana z Koszalina, dwa sztuczne bukiety o\u0142tarzowe. \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d z 1920 roku odnotowuje dar patrona, majora w stanie spoczynku Siemersa: trzy dzwony stalowe o \u0142\u0105cznej wadze 1205 kilogram\u00f3w, warte 25 100 marek. Wed\u0142ug Steingr\u00e4bera dwa wi\u0119ksze z trzech dawnych dzwon\u00f3w br\u0105zowych oddano na przetopienie oko\u0142o 1917 roku, a stalowe ufundowa\u0142 w ich miejsce Hans Siemers; sam Steingr\u00e4ber datuje ten dar na oko\u0142o 1922 rok. Napis na belce, widoczny na jego zdj\u0119ciu z 2019 roku, podaje jednak, \u017ce trzy du\u017ce dzwony zabrzmia\u0142y po raz pierwszy 15 sierpnia 1920 roku, co zgadza si\u0119 z rocznikiem \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d. Najmniejszy dzwon, z 1654 roku, oddano w 1943 roku na \u201ecmentarz dzwon\u00f3w\u201d w Hamburgu. W 1952 roku Siegfried Finkbein odnalaz\u0142 go tam nienaruszonego i zabra\u0142 do Stederdorfu w powiecie Uelzen, gdzie znany jest jako \u201edzwon pomorski\u201d (Pommernglocke). W 1921 roku pani majorowa Siemers (w druku: Siewers) z Ko\u0144czewa ofiarowa\u0142a haftowane lniane nakrycie chrzcielnicy o warto\u015bci 170 marek.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2055 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Kulsow (Kuleszewo), oddalon\u0105 o 4 kilometry. Pastorem by\u0142 Siegfried Finkbein. Patronat nad Zirchow sprawowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku Siemers z Kunsow, a nad Kulsow w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w von Boehn z Kulsow i von Boehn z Sagerke. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 1819 wiernych. Po wojnie \u015bwi\u0105tynia przesz\u0142a w r\u0119ce katolik\u00f3w. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 2 lutego 1946 roku. Po wysiedleniu pastora Siegfrieda Finkbeina, powo\u0142anego 1 lipca 1912 roku, kt\u00f3ry ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 1 wrze\u015bnia 1946 roku, parafia przesta\u0142a istnie\u0107. Podana przez diecezj\u0119 data erygowania parafii to 1 czerwca 1951 roku; pierwszy proboszcz, ks. Lucjan Ko\u017alik, sprawowa\u0142 urz\u0105d od 1951 roku. W 1961 roku, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z otoczeniem i wystrojem wn\u0119trza wpisano do rejestru zabytk\u00f3w, by\u0142 on ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii rzymskokatolickiej w Kobylnicy. Dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Przed ko\u015bcio\u0142em stoi od 1921 roku pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej; po wojnie zdj\u0119to z niego or\u0142a i tablice, a na cokole stoi dzi\u015b figura Jezusa. Od 2008 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 remontowano: parafia w Kobylnicy otrzyma\u0142a 64 000 z\u0142otych na elewacj\u0119, w 2013 roku odnowiono dach i wzmocniono wie\u017c\u0119 stalow\u0105 opask\u0105, a 13 maja 2017 roku zacz\u0119to wymienia\u0107 okna.\n\nW Sierakowie powsta\u0142y w ci\u0105gu wiek\u00f3w \u2014 wed\u0142ug Krystyny Mazurkiewicz-Palacz \u2014 trzy cmentarze; Jan Wild dolicza czwarty, na dawnym wschodnim skraju wsi, zlikwidowany w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku. Pierwszy otacza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 na wzniesieniu; jego nagrobki nie przetrwa\u0142y, cho\u0107 jeszcze w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142 tam zesp\u00f3\u0142 \u017celiwnych krzy\u017cy i krat ogrodzeniowych. Z dw\u00f3ch cmentarzy wiejskich jeden le\u017cy w zachodniej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, a jego granice w du\u017cej mierze wyznacza naturalne ukszta\u0142towanie terenu; drugi le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od wsi, przy drodze polnej, po jej zachodniej stronie. Z obu zachowa\u0142 si\u0119 tylko uk\u0142ad granicznych nasadze\u0144 starodrzewu i nieliczne zniszczone nagrobki bez tabliczek inskrypcyjnych. W Sierakowie urz\u0105dzono staraniem stowarzyszenia \u201eGryf\u201d lapidarium, po\u015bwi\u0119cone 18 czerwca 2021 roku.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Zirchow mit Kulsow), zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1655 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S. von Boehn, \u201eDie Kirche zu Kulsow, Kr. Stolp/Pommern\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 65 (1979), s. 72, 76\u201377; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1023; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 486\u2013488, 583; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 110, 111, 112; Sierakowo S\u0142upskie \u2014 Wikipedia; gmina Kobylnica \u2014 Sierakowo S\u0142upskie; Lapidarium w Sierakowie \u2014 Zwiastun Ewangelicki; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2026; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 131; Powiat S\u0142upski \u2014 Sierakowo S\u0142upskie (archiwum serwisu powiat.slupsk.pl); ustka.travel \u2014 Sierakowo S\u0142upskie; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2023, s. 16; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1961, nr 8, poz. 47; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 177; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1885 (s. 53), 1904 (nr 82), 1920 (nr 121, s. 118) i 1921 (s. 44); \u201eDer Reichsbote\u201d, 26 maja 1882; R. Steingr\u00e4ber, \u201eDie Kirche von Zirchow\u201d, \u201eStolper Heft\u201d 2021, s. 89\u2013103; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 24 pa\u017adziernika 1882 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 11 sierpnia 1883 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 20 czerwca 1884 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 3 marca 1894 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 lutego 1912 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Sierakowo S\u0142upskie \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / gmina Kobylnica \u2014 Sierakowo S\u0142upskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"gmina Kobylnica \u2014 Sierakowo S\u0142upskie","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / gmina Kobylnica \u2014 Sierakowo S\u0142upskie"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lapidarium w Sierakowie \u2014 Zwiastun Ewangelicki","url":"https://zwiastun.pl/2021/08/lapidarium-w-sierakowie/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2026","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Powiat S\u0142upski \u2014 Sierakowo S\u0142upskie (archiwum)","url":"https://powiat.slupsk.pl/pliki/powiatslupski/archiwum/www.powiat.slupsk.pl/POWIAT_SLU/185_SIERAKOWO_SLUPSKI.HTM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"ustka.travel \u2014 Sierakowo S\u0142upskie","url":"https://ustka.travel/a165-sierakowo-slupskie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 110, 111, 112","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 110, 111, 112","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 486","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1023","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. von Boehn, \u201eDie Kirche zu Kulsow, Kr. Stolp/Pommern\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 65 (1979), s. 72, 76\u201377","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_NF_65/92/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 177","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"prasa","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d, 26 maja 1882 (wakat w Zirchow)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2PQH4RJDTHFHF3GZ3NN2IVFUAISBU35P"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Steingr\u00e4ber, \u201eDie Kirche von Zirchow\u201d, \u201eStolper Heft\u201d 2021, s. 89\u2013103","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 24 pa\u017adziernika 1882 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TVW7NS7DUONUIMULVKHJZO2G4GRJN67T"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 11 sierpnia 1883 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EZM63UWV2XDJ7MU25KIB2ODL56TDRZVS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 20 czerwca 1884 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4LBDAGGDDEXXWMD5DKJCLCNBILMROB5I"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 3 marca 1894 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HWUAW3AGO7Z6I6BP4VTDEUR3Y4AWMNSB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 lutego 1912 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/P64VH6SHWYGSKVEYO7QW2PZBSVUHF7TX"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""}]},"gps_precision":"de.wikipedia+OSM_2026-06-16","id":"KOS-0264","image_url":"/static/atlas/foto/steingraeber_stolper_heft_2021/kos-0264_abb02_kosciol.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3882,"lng":16.9747,"name_de":"Zirchow","name_pl":"Sierakowo S\u0142upskie \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Zirchow)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Sieroczyn, do 1945 roku Buschwinkel, przej\u015bciowo po wojnie Buszewo, le\u017cy w gminie wiejskiej z siedzib\u0105 w Cz\u0142uchowie. Po dawnej spo\u0142eczno\u015bci ewangelickiej zosta\u0142 tu cmentarz \u2014 wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 119 jako cmentarz ewangelicki. Karta cmentarza z 1992 roku datuje jego za\u0142o\u017cenie na po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku.\n\nNowo\u017cytna historia osady zaczyna si\u0119 na pocz\u0105tku XIX wieku i ma charakter kolonizacyjny: w 1864 roku sta\u0142y tu 93 budynki, w tym 39 dom\u00f3w mieszkalnych. Katolicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie \u2014 S\u0142ownik geograficzny wymienia Buschwinkel w\u015br\u00f3d jej wsi. S\u0142ownik podaje, \u017ce katolicka parafia w Cz\u0142uchowie liczy\u0142a w 1867 roku 3430 dusz.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Buschwinkel* jako koloni\u0119. Notowa\u0142 tu 39 dom\u00f3w mieszkalnych i 321 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 149 ewangelik\u00f3w, 168 katolik\u00f3w i cztery osoby innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Cz\u0142uchowie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Cz\u0142uchowie.\n\nW wykazie gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku Buschwinkel nie wyst\u0119puje osobno \u2014 ani w\u015br\u00f3d gmin wiejskich, ani w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu cz\u0142uchowskiego. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego, kt\u00f3rego przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna by\u0142a zmienna: do lat 1919\u20131920 by\u0142y to Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, a w latach 1920\u20131938 Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105. W dniu 1 pa\u017adziernika 1938 roku powiat przeszed\u0142 do prowincji Pomorze, nadal z rejencj\u0105 pilsk\u0105 (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen). Przed wojn\u0105 dzia\u0142a\u0142a we wsi szko\u0142a, czynna do prze\u0142omu lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych XX wieku.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201ebrak nagrobk\u00f3w, drzewostan przerzedzony\u201d. Cmentarz, licz\u0105cy 0,32 hektara, le\u017ca\u0142 przy drodze wiejskiej w pobli\u017cu p\u0119tli autobusowej i sklepu; nie by\u0142o wtedy ani ogrodzenia, ani mogi\u0142, a czytelne pozosta\u0142y granice pierwotnego uk\u0142adu przestrzennego z podzia\u0142em alejowo-kwaterowym. Ze starodrzewu zachowa\u0142o si\u0119 sze\u015b\u0107 lip, d\u0105b i \u017cywotnik, w runie r\u00f3s\u0142 barwinek, a teren zarasta\u0142 g\u0119sty podrost i krzewy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem ze Schlochau w parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje \u0142\u0105cznie 1817 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (wykaz cmentarzy, gmina Cz\u0142uch\u00f3w, pozycja 119); Sieroczyn \u2014 InfoPolska [kopia archiwalna 2014-04-13]; Sieroczyn \u2014 Zabytki gminy Cz\u0142uch\u00f3w; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Cz\u0142uchowo; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; karta cmentarza w Sieroczynie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 128\u2013129; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Sieroczyn \u2014 InfoPolska [kopia archiwalna 2014-04-13]","url":"https://web.archive.org/web/20140413073650/http://www.infopolska.com.pl:80/","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Sieroczyn \u2014 InfoPolska / Zabytki gminy Cz\u0142uch\u00f3w [kopia archiwalna 2014-04-13]"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Sieroczyn \u2014 Zabytki gminy Cz\u0142uch\u00f3w","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Sieroczyn \u2014 InfoPolska / Zabytki gminy Cz\u0142uch\u00f3w [kopia archiwalna 2014-04-13]"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0507","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.662724,"lng":17.307156,"name_de":"Buschwinkel","name_pl":"Sieroczyn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Sierominie. Obiekt zidentyfikowany, do opracowania i weryfikacji terenowej.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"wskazanie","tytul":"FotoExploracje L\u0119bork \u2014 identyfikacja obiektu (do potwierdzenia)","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/"}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0950","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":null,"lng":null,"name_de":null,"name_pl":"Sieromino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":null,"source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ten cmentarz to samodzielna nekropolia ewangelicka Sierpowa, odr\u0119bna od cmentarza przyko\u015bcielnego; le\u017cy oko\u0142o 380 metr\u00f3w na po\u0142udnie od ko\u015bcio\u0142a. We wsi zachowa\u0142y si\u0119 dwa cmentarze ewangelickie. Sierpowo, do 1945 roku Breitenfelde, lokowali Krzy\u017cacy oko\u0142o 1352 roku; wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie cz\u0142uchowskim.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu przed Reformacj\u0105 i by\u0142 parafialny \u2014 w 1410 roku dziekan Miko\u0142aj zaliczy\u0142 go do dekanatu chojnickiego. W 1617 roku arcybiskup Gembicki umie\u015bci\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sierpowie w spisie ko\u015bcio\u0142\u00f3w nowo za\u0142o\u017conego dekanatu w Czarnem. Wizytacja Trebnica pisa\u0142a o nim w 1653 roku, \u017ce znajdowa\u0142 si\u0119 \u201ebezprawnie w r\u0119ku innowierc\u00f3w\u201d; tamta \u015bwi\u0105tynia si\u0119 nie zachowa\u0142a. Ksi\u0105dz Panske zaliczy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Breitenfelde do dawnych, jeszcze krzy\u017cackich albo starszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w przej\u0119tych przez luteran\u00f3w, zastrzegaj\u0105c, \u017ce dawno\u015b\u0107 \u201epewnie tylko si\u0119 zgadza co do Konarzyn\u201d. \u017be dziedzice wsi sprzyjali nowej wierze, przyjmuje Hermann Freytag: w\u015br\u00f3d \u015bwiadk\u00f3w aktu, kt\u00f3rym starosta Stanis\u0142aw Latalski powo\u0142a\u0142 lutera\u0144skiego duchownego Jana Elharda na proboszcza Cz\u0142uchowa, wymienia braci Petrusa i Markusa Born\u00f3w, dziedzic\u00f3w Breitenfelde. Freytag zalicza tych \u015bwiadk\u00f3w do ewangelickiej szlachty okolicy.\n\nB\u00e4r, opisuj\u0105c zasoby metrykalne tej parafii, notuje ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w prowadzone dla Sierpowa od 1683 roku, a dla L\u0119dyczka od 1798. B\u00e4r dopowiada wprost, \u017ce dawniej probostwo by\u0142o w Sierpowie. Jedna karta najstarszego rejestru sierpowskiego, obejmuj\u0105ca stycze\u0144\u2013kwiecie\u0144 1683 roku, przetrwa\u0142a w Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku.\n\nW\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142, ryglowy, s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom do 1945 roku; 21 wrze\u015bnia 1947 roku po\u015bwi\u0119cono go dla katolik\u00f3w jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Judy Tadeusza. Wed\u0142ug listu ks. Kriegera z 1948 roku, administratora rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142o wtedy Sierpowo, poniemieckie cmentarze tej parafii mia\u0142y rozwalone p\u0142oty i by\u0142y zaro\u015bni\u0119te krzakami, a sta\u0142y na nich tablice i pomniki z niemieckimi napisami. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w konstrukcji szachulcowej w 1668 roku (Harnoch 1890, s. 501); rejestr zabytk\u00f3w datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVII wieku. Inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich z 1887 roku podaje dla ko\u015bcio\u0142a rok 1768. W tym samym miejscu inwentarz opisuje obraz o\u0142tarzowy sprzed oko\u0142o 1680 roku. Inwentarz wskazuje jako najstarszy datowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki powiat\u00f3w chojnickiego i cz\u0142uchowskiego \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Gro\u00df Peterkau z 1628 roku, a przy B\u00e4renwalde dopuszcza nawet wiek XVI.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Sierpowo sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z dw\u00f3ch dzia\u0142\u00f3w: A nale\u017ca\u0142 do Grabowskich \u2014 Andrzeja Teodora, od 1722 roku jego syna Andrzeja Teodora, potem Jana i jego syn\u00f3w, a od 1772 roku Ignacego; B \u2014 przed 1736 rokiem do Johanna Georga von Borna, potem do jego syna Richarda Moritza Lorenza, rotmistrza polskiego. W wykazie wasali z 1774 roku Sierpowo figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 30-letniego hrabiego Ignacego Grabowskiego. W 1778 roku dzia\u0142 B przeszed\u0142 do Ignacego Goetzendorf-Grabowskiego.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku ujmuje wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach. W gminie wiejskiej mieszka\u0142y 244 osoby \u2014 239 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i pi\u0119\u0107 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego (strona 158, pozycja 10) \u2014 a w obwodzie dworskim 276 os\u00f3b, w tym 256 ewangelik\u00f3w i dwudziestu katolik\u00f3w (strona 162, pozycja 88). Ewangelicy nale\u017celi do parafii w L\u0119dyczku, katolicy do parafii w Heinrichswalde.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 220 ewangelik\u00f3w i 160 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 730 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 10 i s. 162, poz. 88); \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388, 396\u2013397; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 501\u2013502; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 334; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 23; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, has\u0142o Landeck; Diecezja Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeska, informacje o parafii Chrystusa Kr\u00f3la Wszech\u015bwiata w Krzemieniewie (ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Sierpowie); M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 73, 76; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 563 (s. 22), nr 1248 (s. 105); H. Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, Danzig 1905, s. 74; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"So\u0142ectwo Sierpowo \u2014 Gmina Czarne","url":"https://czarne.pl/solectwo-sierpowo.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 563 (s. 22), nr 1248 (s. 105)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0477","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.62904,"lng":16.98375,"name_de":"Breitenfelde","name_pl":"Sierpowo \u2014 cmentarz ewangelicki 380 metr\u00f3w na po\u0142udnie od ko\u015bcio\u0142a","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sierpowo by\u0142o wsi\u0105 ewangelick\u0105 od XVI w. (w 1868 r. 413 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym tylko 3 katolik\u00f3w); zb\u00f3r przej\u0119li katolicy w 1954 r. Cmentarz przyko\u015bcielny obs\u0142ugiwa\u0142 ludno\u015b\u0107 protestanck\u0105.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"So\u0142ectwo Sierpowo \u2014 Gmina Czarne","url":"https://czarne.pl/solectwo-sierpowo.html"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0476","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.63148,"lng":16.98117,"name_de":"Cmentarz przyko\u015bcielny ( d. ewangelicki , d. katolicki )","name_pl":"Sierpowo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Sierpowie, po niemiecku Breitenfelde, otacza tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142. Teren przyko\u015bcielny pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 nekropolii; zachowa\u0142y si\u0119 na nim dwa \u017celiwne krzy\u017ce nagrobne z 1869 roku. Dawniej ewangelicki, dzi\u015b jest cmentarzem katolickim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z otoczeniem, czyli z tym cmentarzem, wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-168 dnia 26 marca 1960 roku, w dawnym rejestrze wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego pod numerem 122. Drugi cmentarz ewangelicki Sierpowa le\u017cy osobno, oko\u0142o 380 metr\u00f3w na po\u0142udnie od ko\u015bcio\u0142a.\n\nSierpowo le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim. Do lat 1919\u20131920 nale\u017ca\u0142o do Prus Zachodnich (rejencja kwidzy\u0144ska), w latach 1920\u20131938 do prowincji Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie (rejencja pilska), a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze. Tak\u017ce po tej zmianie pozosta\u0142o w rejencji z siedzib\u0105 w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen): powiat cz\u0142uchowski zaliczy\u0142a do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, kt\u00f3ra w tej cz\u0119\u015bci wesz\u0142a w \u017cycie 1 pa\u017adziernika 1938 roku.\n\nKo\u015bcio\u0142y by\u0142y tu dwa, jeden po drugim. Pierwszy, katolicki i parafialny, sta\u0142 przed Reformacj\u0105: w 1410 roku dziekan Miko\u0142aj zaliczy\u0142 go do dekanatu chojnickiego, w 1617 arcybiskup Gembicki umie\u015bci\u0142 go w nowo utworzonym dekanacie w Czarnem, a wizytacja Trebnica zanotowa\u0142a w 1653 roku, \u017ce znajduje si\u0119 \u201ebezprawnie w r\u0119ku innowierc\u00f3w\u201d; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wymienia go w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w utraconych. Ksi\u0105dz Panske zaliczy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Breitenfelde do dawnych, jeszcze krzy\u017cackich albo starszych \u015bwi\u0105ty\u0144 przej\u0119tych przez luteran\u00f3w, zastrzegaj\u0105c, \u017ce dawno\u015b\u0107 \u201epewnie tylko si\u0119 zgadza co do Konarzyn\u201d.\n\nZachowany ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy, czyli o konstrukcji muru pruskiego, jest budowl\u0105 p\u00f3\u017aniejsz\u0105: jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 wznios\u0142a go tutejsza szlachta protestancka, mi\u0119dzy innymi rodzina Born\u00f3w. Jest salowy, bez wyodr\u0119bnionego prezbiterium, kryty gontem, z wie\u017c\u0105 zwie\u0144czon\u0105 o\u015bmiobocznym he\u0142mem. Rok budowy 1668 podaj\u0105 Agathon Harnoch, kt\u00f3ry w 1890 roku pisa\u0142 o ko\u015bciele, \u017ce jest patronatu dziedzic\u00f3w i grozi zawaleniem, oraz karta zabytku. Inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich z 1887 roku podaje rok 1768; odnotowa\u0142 przy tym obraz o\u0142tarzowy \u201eChrzest Chrystusa w Jordanie\u201d, dobrze zachowany i licz\u0105cy wtedy oko\u0142o dwustu lat, oraz dwa stare dzwony.\n\nSierpowo by\u0142o pierwotn\u0105 siedzib\u0105 tutejszej parafii ewangelickiej, znanej ze spis\u00f3w jako l\u0119dyczecka. Do 1827 roku Breitenfelde tworzy\u0142o parafi\u0119 z filiami w Krzemieniewie, Wusters i Gockowie; 18 stycznia tego roku Gockowo przy\u0142\u0105czono do Olszanowa, a Sierpowo, Krzemieniewo i Wusters po\u0142\u0105czono z L\u0119dyczkiem. Duchownych wymienia si\u0119 tu od 1682 roku, a ostatni z nich, pastor Frank, zarz\u0105dza\u0142 st\u0105d tak\u017ce gmin\u0105 w L\u0119dyczku do swojej \u015bmierci w 1827 roku. Wed\u0142ug wykazu ksi\u0105g metrykalnych Maxa B\u00e4ra ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w prowadzono dla Sierpowa od 1683 roku, a dla L\u0119dyczka od 1798, dawniej za\u015b probostwo by\u0142o tu.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Sierpowo sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z dw\u00f3ch dzia\u0142\u00f3w: A nale\u017ca\u0142 do Grabowskich \u2014 Andrzeja Teodora, od 1722 roku jego syna Andrzeja Teodora, potem Jana i jego syn\u00f3w, a od 1772 roku Ignacego; B \u2014 przed 1736 rokiem do Johanna Georga von Borna, potem do jego syna Richarda Moritza Lorenza, rotmistrza polskiego, a od 1778 roku do Ignacego Goetzendorf-Grabowskiego. W wykazie wasali z 1774 roku Sierpowo figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 30-letniego hrabiego Ignacego Grabowskiego.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wymienia Sierpowo w dw\u00f3ch wierszach, osobno gmin\u0119 wiejsk\u0105 i osobno obw\u00f3d dworski. Gmina wiejska liczy\u0142a 244 osoby: 239 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i pi\u0119\u0107 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego (strona 158, pozycja 10). Obw\u00f3d dworski liczy\u0142 276 os\u00f3b, w tym 256 ewangelik\u00f3w i dwudziestu katolik\u00f3w (strona 162, pozycja 88). Razem daje to 520 mieszka\u0144c\u00f3w, 495 ewangelik\u00f3w, dwudziestu katolik\u00f3w i pi\u0119\u0107 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego.\n\nEwangelicy modlili si\u0119 w ko\u015bciele do 1945 roku, a dla katolik\u00f3w po\u015bwi\u0119cono go 21 wrze\u015bnia 1947 roku; dzi\u015b nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Judy Tadeusza i nale\u017cy do parafii Chrystusa Kr\u00f3la w Krzemieniewie. Wed\u0142ug listu ks. Kriegera z 1948 roku, administratora rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142o wtedy Sierpowo, poniemieckie cmentarze tej parafii mia\u0142y rozwalone p\u0142oty i by\u0142y zaro\u015bni\u0119te krzakami, a sta\u0142y na nich tablice i pomniki z niemieckimi napisami.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku podaje jako stan zachowania: \u201ezach.dwa krzy\u017ce nagrobne, drzewostan cenny i dobrze zachowany\u201d. Uk\u0142ad mogi\u0142 i nagrobk\u00f3w by\u0142 wtedy zatarty, a cmentarz o powierzchni szesnastu ar\u00f3w le\u017ca\u0142 we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, na terenie r\u00f3wnym, ogrodzonym siatk\u0105. Ros\u0142o na nim sze\u015b\u0107 lip, trzyna\u015bcie klon\u00f3w i jeden d\u0105b, z kt\u00f3rych trzy drzewa mia\u0142y wymiary pomnik\u00f3w przyrody.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 220 ewangelik\u00f3w i 160 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 730 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, strony 158 i 162; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 i 396; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890, s. 501; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 23; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 334; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, pozycja A-168; zabytek.pl, karta ko\u015bcio\u0142a filialnego \u015bwi\u0119tego Judy Tadeusza w Sierpowie; Diecezja Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeska, informacje o parafii Chrystusa Kr\u00f3la Wszech\u015bwiata w Krzemieniewie (ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Sierpowie); M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 73, 76; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; karta cmentarza w Sierpowie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 563 (s. 22), nr 1248 (s. 105); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"So\u0142ectwo Sierpowo \u2014 Gmina Czarne","url":"https://czarne.pl/solectwo-sierpowo.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 563 (s. 22), nr 1248 (s. 105)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0478","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.63148,"lng":16.98117,"name_de":"Breitenfelde","name_pl":"Sierpowo \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sierpowie, po niemiecku Breitenfelde, jest budowl\u0105 ryglow\u0105 z ciemn\u0105 drewnian\u0105 wie\u017c\u0105 i by\u0142 pierwotnie ewangelicki. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy, a 21 wrze\u015bnia 1947 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono. W lipcu 1948 roku ksi\u0105dz Krieger, administrator rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, wymienia\u0142 Sierpowo w\u015br\u00f3d nale\u017c\u0105cych do niej wsi ze zborami poewangelickimi, kt\u00f3re, jak pisa\u0142, ju\u017c po\u015bwi\u0119ci\u0142. Dzi\u015b jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Judy Tadeusza Aposto\u0142a. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go pod numerem A-168 dnia 26 marca 1960 roku. We wsi zachowa\u0142y si\u0119 dwa cmentarze ewangelickie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 obecny nie jest pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 we wsi. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zaliczy\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Breitenfelde do ko\u015bcio\u0142\u00f3w utraconych: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny istnia\u0142 tu przed Reformacj\u0105, w 1410 roku dziekan Miko\u0142aj zaliczy\u0142 go do dekanatu chojnickiego, a w 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki umie\u015bci\u0142 go w spisie ko\u015bcio\u0142\u00f3w nowo utworzonego dekanatu czarnie\u0144skiego (hamerszty\u0144skiego). Wizytacja Trebnica z 1653 roku odnotowuje, \u017ce pozostawa\u0142 \u2014 jak zapisano \u2014 bezprawnie w r\u0119kach innowierc\u00f3w. Ksi\u0105dz Panske zaliczy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Breitenfelde do dawnych, jeszcze krzy\u017cackich albo starszych \u015bwi\u0105ty\u0144 przej\u0119tych przez luteran\u00f3w, zastrzegaj\u0105c, \u017ce dawno\u015b\u0107 \u201epewnie tylko si\u0119 zgadza co do Konarzyn\u201d. Czy dzisiejsza budowla stan\u0119\u0142a na miejscu tamtej \u015bwi\u0105tyni, \u017ar\u00f3d\u0142a nie rozstrzygaj\u0105.\n\nHermann Freytag (1905) wymienia braci Petrusa i Markusa Borne, dziedzic\u00f3w Sierpowa (Breitenfelde), w\u015br\u00f3d \u015bwiadk\u00f3w dokumentu, kt\u00f3rym starosta cz\u0142uchowski powo\u0142a\u0142 Johannesa Elarda na duchownego zamkowego i proboszcza miejskiego w Cz\u0142uchowie; przypuszcza te\u017c, \u017ce \u015bwiadkowie tego dokumentu byli usposobieni ewangelicko. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 218) wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bciciel Sierpowa Piotr Borna powierzy\u0142 opiek\u0119 nad tutejszym zborem Mateuszowi Ludolffusowi, urodzonemu w 1554 roku, kt\u00f3ry nast\u0119pnie przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Kr\u0119g\u00f3w na Pomorzu Zachodnim, a w 1579 roku zosta\u0142 pastorem w Kazimierzu w okolicach Szczecina.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w konstrukcji szachulcowej w 1668 roku: tak pisze Harnoch w 1890 roku, odnotowuj\u0105c, \u017ce budowla wtedy grozi\u0142a zawaleniem, i tak datuje j\u0105 rejestr zabytk\u00f3w, wpisuj\u0105c \u201e2 po\u0142. XVII\u201d. Harnoch notuje w Sierpowie duchownych od 1682 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich z 1887 roku podaje rok 1768 i opisuje prost\u0105 budowl\u0119 na rzucie prostok\u0105ta, w murze pruskim, z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105 szalowan\u0105 deskami. W tym samym miejscu wymienia dobrze zachowany obraz o\u0142tarzowy \u201eChrzest Chrystusa\u201d, licz\u0105cy w\u00f3wczas oko\u0142o dwustu lat. Odnotowuje te\u017c w ko\u015bciele dwa stare dzwony. Dane o budowie ko\u015bcio\u0142a w Sierpowie inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku zaczerpn\u0105\u0142 z pracy Lambecka o dziejach powstania i rozwoju Reformacji w Prusach Zachodnich, wydanej w Toruniu w 1850 roku.\n\nSierpowo by\u0142o siedzib\u0105 parafii. Do 1827 roku nale\u017ca\u0142y do niej filie w Krzemieniewie (Krummensee), Wusters i Gockowie, a duchownych wymienia si\u0119 tu od 1682 roku. W 1827 roku Gockowo przy\u0142\u0105czono do Olszanowa, a Breitenfelde, Krzemieniewo i Wusters po\u0142\u0105czono 18 stycznia z L\u0119dyczkiem w jedn\u0105 parafi\u0119. Zabudowania pleba\u0144skie w Sierpowie by\u0142y wtedy zrujnowane, a \u00f3wczesny patron maj\u0105tku odm\u00f3wi\u0142 \u0142o\u017cenia na ich odbudow\u0119. Do L\u0119dyczka przeniesiono siedzib\u0119 probostwa, a now\u0105 plebani\u0119 kupiono tam za pieni\u0105dze uzyskane ze sprzeda\u017cy gruntu pleba\u0144skiego w Sierpowie. Do \u015bmierci w 1827 roku zarz\u0105dza\u0142 obiema wsp\u00f3lnotami pastor Frank z Breitenfelde. Max B\u00e4r notuje w wykazie ksi\u0105g ko\u015bcielnych, \u017ce metryki parafii \u2014 \u201egdzie dawniej by\u0142o probostwo\u201d \u2014 prowadzono w Sierpowie od 1683 roku. Wed\u0142ug Klempa Joachim (Gotfryd?) Hoffmann, poprzednio pastor w Bi\u0144czu i Jaromierzu, od 14 kwietnia 1718 roku by\u0142 pastorem tak\u017ce w Sierpowie (s. 218). Autor przypuszcza, \u017ce w XVII i XVIII wieku pastorzy i wierni pos\u0142ugiwali si\u0119 tu wy\u0142\u0105cznie j\u0119zykiem niemieckim (s. 164).\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Sierpowo sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z dw\u00f3ch dzia\u0142\u00f3w: A nale\u017ca\u0142 do Grabowskich \u2014 Andrzeja Teodora, od 1722 roku jego syna Andrzeja Teodora, potem Jana i jego syn\u00f3w, a od 1772 roku Ignacego; B \u2014 przed 1736 rokiem do Johanna Georga von Borna, potem do jego syna Richarda Moritza Lorenza, rotmistrza polskiego, a od 1778 roku do Ignacego Goetzendorf-Grabowskiego. W wykazie wasali z 1774 roku Sierpowo figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 30-letniego hrabiego Ignacego Grabowskiego.\n\nSierpowo nie by\u0142o jedn\u0105 osad\u0105, lecz trzema jednostkami: wsi\u0105 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 o 3251 morgach, wsi\u0105 szlacheck\u0105 o 2902 morgach i m\u0142ynem o 827 morgach. Spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 w dw\u00f3ch osobnych wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 244 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 239 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i pi\u0119\u0107 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, a obw\u00f3d dworski \u2014 276 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 256 ewangelik\u00f3w i dwudziestu katolik\u00f3w. Razem dawa\u0142o to 520 os\u00f3b. Ewangelicy z obu jednostek nale\u017celi do parafii w L\u0119dyczku (Landeck), katolicy do parafii w Heinrichswalde. Breitenfelde zamieszkiwali niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicy \u2014 w 1925 roku stanowili 96 procent ludno\u015bci wsi.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce tutejsza gmina ko\u015bcielna w okr\u0119gu parafialnym L\u0119dyczka liczy\u0142a wtedy 809 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Wilhelm B\u00f6se, a obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor Paul M\u00fcller z L\u0119dyczka (Landeck), urz\u0119duj\u0105cy od 1886 roku.\n\nSpis dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Grenzmarku, og\u0142oszony przez Fritza Mertinata w latach 1941\u20131942, tu\u017c przed wojenn\u0105 rekwizycj\u0105, wymienia dwa dzwony staliwne, z 1890 i 1933 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Jacob Hoffmann (1682), Michael Zabel (1714), Jacob Gr\u00fctzmacher (1727), Johann Friedrich Hollatz (1736), Johann Samuel Hollatz (1770), Johann Jacob Masuch (1783), Christian Gottlieb Frank (1805). Bez podanego roku: Gustav Adolph Henkel, Martin Kurowski, Heinrich Matth\u00e4i.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 220 ewangelik\u00f3w i 160 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 730 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 396; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, s. 158, poz. 10, i s. 162, poz. 88; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 334; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 i 396; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 501\u2013502; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 23; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, diecezja Schlochau, has\u0142o Landeck; Diecezja Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeska, informacje o parafii Chrystusa Kr\u00f3la Wszech\u015bwiata w Krzemieniewie (ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Sierpowie); F. Mertinat, \u201eDie Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark\u201d, \u201eGrenzm\u00e4rkische Heimatbl\u00e4tter\u201d 1941\u20131942, s. 119; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 84\u201385; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 563 (s. 22), nr 1248 (s. 105); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 512, 668; t. 3, s. 767, 819, 830, 1026; t. 4, s. 1149, 1151; t. 7, s. 2029; Hermann Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, 1905, s. 55\u201382; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 164, 218; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku).*","built_year":1668,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"de.wikipedia.org","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Sierpowo_(Czarne)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"gov.genealogy.net","url":"https://gov.genealogy.net/item/show/BRELDEJO83LP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 353","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV: \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, K\u00f6nitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d, oprac. J. Heise, Gda\u0144sk 1887","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 396","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 563 (s. 22), nr 1248 (s. 105)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 512, 668; t. 3, s. 767, 819, 830, 1026; t. 4, s. 1149, 1151; t. 7, s. 2029","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eDie Reformation in der Starostei Schlochau\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 48, 1905, s. 55\u201382","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft48.15875721"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 164, 218","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 571\u2013572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa cz\u0142uchowskiego, Bi\u0144cze, 22 lipca 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0498","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.63223,"lng":16.98581,"name_de":"Breitenfelde","name_pl":"Sierpowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Breitenfelde)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Sierzno, po niemiecku Zerrin, le\u017cy pi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 kilometra na po\u0142udnie od Bytowa; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Cmentarz wiejski le\u017cy na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, przy drodze do Niezabyszewa, na wzniesieniu; inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku opisuje go jako ogrodzony niskim murem uk\u0142adanym z kamieni narzutowych. W ewidencji zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w notowany jest jako historyczny cmentarz wiejski na dzia\u0142ce numer 5. Przy drodze do Studzienic, na Bukowej G\u00f3rze nad jeziorem Pysznem, le\u017cy osobny ewangelicki cmentarz le\u015bnik\u00f3w. Tamten nale\u017ca\u0142 do nadle\u015bnictwa Zerrin, przyjmowa\u0142 poch\u00f3wki od 1874 do 1939 roku, ma 31 grob\u00f3w i jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w.\n\nW 1784 roku Sierzno le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142 mili na po\u0142udnie-po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa, w okolicy g\u00f3rzystej, przy trakcie do Chojnic. Obok folwarku, licz\u0105cego 457 m\u00f3rg, mieszkali so\u0142tys wolny, dziewi\u0119ciu gospodarzy, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w, lutera\u0144ski nauczyciel, kowal i karczmarz; by\u0142a te\u017c chata so\u0142tysa \u2014 razem 19 dym\u00f3w. Wie\u015b by\u0142a wcielona do katolickiego ko\u015bcio\u0142a w Niezabyszewie.\n\nW rejestrze czynszowym zakonu z 1438 roku wie\u015b figuruje w\u015br\u00f3d dwudziestu pi\u0119ciu wsi czynszowych, pod nazw\u0105 \u201eSeryn\u201d. Oko\u0142o 1628 roku za\u0142o\u017cono tu na dziesi\u0119ciu opustosza\u0142ych gospodarstwach ch\u0142opskich folwark. Opis ziemi bytowskiej sporz\u0105dzony po obj\u0119ciu jej przez Brandenburgi\u0119 w 1658 roku odnotowa\u0142 w Sierznie folwark \u201eZerrin, ein Ackerh\u00f6fchen\u201d. W opisie tym folwark figuruje jako doszcz\u0119tnie zniszczony przez \u00f3wczesn\u0105 wojn\u0119. Dawn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105 tych stron przypomina\u0142a w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku danina zwana pieni\u0105dzem biskupim, wywodz\u0105ca si\u0119 z uprawnie\u0144 biskupstwa kamie\u0144skiego. Ze wszystkich starych wsi bytowskiej domeny \u2014 a Sierzno by\u0142o jedn\u0105 z nich \u2014 zbierano wtedy razem pi\u0119\u0107 talar\u00f3w, dwadzie\u015bcia dwa srebrne grosze i sze\u015b\u0107 fenig\u00f3w. Po sekularyzacji biskupstwa suma ta sz\u0142a do kasy pa\u0144stwowej, nie do duchowie\u0144stwa \u2014 ani ewangelickiego, ani katolickiego.\n\nKronika szkolna i najstarsza ksi\u0119ga ko\u015bcielna r\u00f3\u017cnie datuj\u0105 pocz\u0105tki szko\u0142y w Sierznie. Przy po\u0142udniowym wyj\u015bciu ze wsi sta\u0142a drewniana dzwonnica. W dzwonnicy wisia\u0142 dzwon, kt\u00f3ry w 1910 roku ufundowa\u0142a miejscowa gmina ewangelicka; odla\u0142 go C. Voss ze Szczecina.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Sierzno nie mia\u0142o, a przynale\u017cno\u015b\u0107 jego ewangelik\u00f3w zapisywano rozmaicie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Sierzno dwukrotnie na stronie 198: wie\u015b kr\u00f3lewska pod pozycj\u0105 45 liczy\u0142a 314 ewangelik\u00f3w, 74 katolik\u00f3w i dziesi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan, a dobra rycerskie pod pozycj\u0105 62 \u2014 81 ewangelik\u00f3w i sze\u015bcioro katolik\u00f3w. Obie jednostki przypisano do parafii ewangelickiej w Bytowie i katolickiej w Niezabyszewie; w Niezabyszewie mie\u015bci\u0142y si\u0119 te\u017c urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy. Meyers podaje dla wsi kr\u00f3lewskiej 476 mieszka\u0144c\u00f3w wed\u0142ug spisu z 1910 roku; parafii nie wymienia. Wykaz M\u00fcllera z 1912 roku zalicza Zerrin wraz z Zerrinerheide do parafii w Ugoszczy. Inwentarz z 1938 roku wskazuje parafi\u0119 w Niezabyszewie, wydzielon\u0105 z bytowskiej w 1925 roku.\n\nLiczba mieszka\u0144c\u00f3w, w nawiasie katolicy: 1810 \u2014 216 (0), 1855 \u2014 476 (38) \u0142\u0105cznie dla wsi kr\u00f3lewskiej i d\u00f3br rycerskich, 1885 \u2014 633 (127), 1905 \u2014 693 (172), 1925 \u2014 542 (153), 1933 \u2014 523 (159), 1936 \u2014 513 (162). Liczby te podaje niemiecki inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydany w 1938 roku \u2014 druk z czas\u00f3w narodowego socjalizmu, z kt\u00f3rego przej\u0119to tu wy\u0142\u0105cznie dane inwentarzowe i liczbowe. Po 1945 roku nazw\u0119 wsi spolszczono na Sierzno.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki bez opieki niszczej\u0105, drzewostan w 60 %\u201d. Z kamiennego muru ogrodzeniowego pozosta\u0142y wtedy fundamenty d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o dwustu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w, a uk\u0142ad przestrzenny by\u0142 czytelny \u2014 zachowa\u0142o si\u0119 dziesi\u0119\u0107 nagrobk\u00f3w wolno stoj\u0105cych i osiem mogi\u0142, przy czym najstarszy nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 1862. Runo tworzy\u0142y bluszcz, barwinek i konwalia, a w\u015br\u00f3d starodrzewu ros\u0142y lipy, d\u0119by, \u015bwierki i modrzew w dobrym stanie zdrowotnym.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Kronika szkolna podawa\u0142a jako pierwszego nauczyciela Michaela Bujacka, zatrudnionego w 1788 roku, a najstarsza ksi\u0119ga ko\u015bcielna gminy bytowskiej wymienia tutejszego nauczyciela w 1684 roku \u2014 nazwisko odczytane niepewnie jako J\u00fcrgen Barck(?)man; Winguth uzna\u0142 na tej podstawie szko\u0142\u0119 sierzne\u0144sk\u0105 za co najmniej o sto lat starsz\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; E. Winguth, \u201eDas \u00e4lteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in B\u00fctow\u201d, \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d, 4 czerwca 1931, R. 48, nr 128; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Bernsdorf, s. 63; karta cmentarza w Sierznie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1060.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela (niezabyszewo.com)","url":"https://www.niezabyszewo.com/wspomnienia-pastora-hoheisela"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDas \u00e4lteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in B\u00fctow\u201d, \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d, 4 czerwca 1931, R. 48, nr 128","url":""},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1060","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022, uchwa\u0142a nr IV/25/2019 Rady Miejskiej w Bytowie z dnia 23 stycznia 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 747, s. 59","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=747"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0455","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.121659,"lng":17.464075,"name_de":"Zerrin","name_pl":"Sierzno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Na Bukowej G\u00f3rze nad jeziorem Pysznem, przy szosie z Sierzna do Studzienic, le\u017cy cmentarz le\u015bnik\u00f3w i pracownik\u00f3w kr\u00f3lewskiego nadle\u015bnictwa Zerrin oraz ich rodzin. Dzi\u015b jest to teren rezerwatu \u201eBukowa G\u00f3ra nad jeziorem Pysznem\u201d w Nadle\u015bnictwie Osusznica. Cmentarz jest uporz\u0105dkowany i obj\u0119ty ochron\u0105 konserwatorsk\u0105; prowadzi t\u0119dy \u015bcie\u017cka \u201eSzlakiem Otto Smaliana\u201d. Rejestr zabytk\u00f3w prowadzi go pod has\u0142em Pyszno, jako \u201ecmentarz ewangelicki zas\u0142u\u017conych le\u015bnik\u00f3w, na Bukowej G\u00f3rze\u201d, datowany na lata 1837\u20131939, pod numerem A-1495. Strona gminy nazywa go jedynym ewangelickim cmentarzem le\u015bnik\u00f3w na Pomorzu. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy przy cmentarzu nigdy nie by\u0142o.\n\nPierwszy poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 tu w 1874 roku \u2014 spocz\u0105\u0142 wtedy zmar\u0142y w tym roku kr\u00f3lewski nadle\u015bniczy Otto Heinrich Smalian, urodzony w 1827 roku w Stralsundzie. Obok niego pochowano jego przyjaciela Friedricha Adolpha Olberga, zmar\u0142ego w 1878 roku nadinspektora las\u00f3w rejencji koszali\u0144skiej. Ostatni pogrzeb odby\u0142 si\u0119 w 1939 roku; z\u0142o\u017cono wtedy Id\u0119 Sch\u00fcschke. Do dzi\u015b zachowa\u0142o si\u0119 31 grob\u00f3w, w tym 15 krzy\u017cy \u017celiwnych i pi\u0119\u0107 tablic kamiennych.\n\nZerrin nale\u017ca\u0142 do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 w trzech osobnych wierszach na stronie 198 \u2014 wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 pod pozycj\u0105 45, dobra rycerskie pod 62 i nadle\u015bnictwo pod 63. Cmentarza dotyczy wiersz nadle\u015bnictwa: 155 ewangelik\u00f3w i 67 katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej i katolickiej w Ugoszczy, po niemiecku Bernsdorf. Parafia w Ugoszczy by\u0142a m\u0142oda \u2014 ustanowiono j\u0105 dekretem konsystorza z 21 czerwca 1878 roku, bez patronatu, z okr\u0119gu obs\u0142ugiwanego od dziesi\u0119ciu lat przez wikariuszy i wydzielonego z parafii bytowskiej \u2014 i obejmowa\u0142a Zerrin razem z le\u015bn\u0105 osad\u0105 Zerrinerheide, czyli dzisiejszym Pysznem. Parafia w Ugoszczy obejmowa\u0142a nie wie\u015b, lecz obw\u00f3d dworski nadle\u015bnictwa Sierzno wraz z Zerrinerheide \u2014 i to do 1912 roku; inwentarz z 1938 roku wylicza jej okr\u0119g jako \u201eBernsdorf, Gr\u00f6benzin, Reckow (do 1911 Sonnenwalde, do 1912 Zerrin)\u201d. Sama wie\u015b Sierzno nale\u017ca\u0142a w 1895 roku do parafii ewangelickiej w Bytowie, a od 1925 roku \u2014 gdy trzecie stanowisko pastorskie przeniesiono z Bytowa do Niezabyszewa i wydzielono tam osobny okr\u0119g parafialny \u2014 do parafii w Niezabyszewie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 274\u2013275 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 198\u2013199, pozycje 45, 62 i 63; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, 1878, nr 54; strona \u201eEwangelicki Cmentarz Le\u015bnik\u00f3w na Bukowej G\u00f3rze nad Pysznem\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ewangelicki Cmentarz Le\u015bnik\u00f3w na Bukowej G\u00f3rze nad Pysznem","url":"https://tourtheworldpl.blogspot.com/2020/02/ewangelicki-cmentarz-lesnikow-bukowa-gora.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0454","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.09611,"lng":17.50833,"name_de":"Waldfriedhof der Oberf\u00f6rsterei Zerrin","name_pl":"Sierzno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Siod\u0142oniu, po niemiecku Zedlin, le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 wsi, pomi\u0119dzy dwiema drogami gruntowymi, na wsch\u00f3d od g\u0142\u00f3wnej drogi w kierunku Rumska. Na dawnych mapach ma kszta\u0142t tr\u00f3jk\u0105ta, dzi\u015b jest zbli\u017cony do prostok\u0105ta, a granica p\u00f3\u0142nocna zatar\u0142a si\u0119 zupe\u0142nie. Wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne by\u0142o od wschodu; przy nim ocala\u0142 ceglany s\u0142upek bramy z dekoracj\u0105 w kszta\u0142cie krzy\u017ca i z\u0105bkowym gzymsem w zwie\u0144czeniu. W naro\u017cniku p\u00f3\u0142nocno-wschodnim stoi kompletny pomnik ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, a poza nim zachowa\u0142y si\u0119 jeszcze kamienne postumenty i krzy\u017ce, cz\u0119\u015b\u0107 powalona. Gminny program opieki nad zabytkami gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 wymienia go w ewidencji konserwatorskiej jako cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku; do rejestru zabytk\u00f3w wpisany nie zosta\u0142.\n\nSiod\u0142onie by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; s\u0105d obwodowy mia\u0142o w S\u0142upsku, urz\u0105d stanu cywilnego w Rumsku (Rumbske). W 1469 roku by\u0142o lennem Stojentin\u00f3w, oko\u0142o 1700 roku przesz\u0142o na Podewils\u00f3w, od 1773 roku nale\u017ca\u0142o do Kleist\u00f3w, a w 1803 roku kupili je wraz z dobrami rumskimi von Krockowowie, kt\u00f3rzy zachowali je do 1945 roku.\n\nW 1784 roku Siod\u0142onie le\u017ca\u0142o dwie i p\u00f3\u0142 mili na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, na wzniesieniu. Mieszka\u0142o tu 11 gospodarzy, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142 tu te\u017c folwark \u2014 razem 16 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w G\u0142\u00f3wczycach (Glowitz) w synodzie s\u0142upskim.\n\nJeszcze pod koniec XIX wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 w G\u0142\u00f3wczycach by\u0142, jak zapisano w S\u0142owniku geograficznym, jedynym w tamtych stronach, w kt\u00f3rym odbywa\u0142y si\u0119 polskie kazania. W samych G\u0142\u00f3wczycach, jak podaje ten sam s\u0142ownik, po kaszubsku m\u00f3wili tylko starzy, a wie\u015b by\u0142a przewa\u017cnie zniemczona. Franz Tetzner zestawia nazwy wsi w dw\u00f3ch j\u0119zykach \u2014 Zedlin jako *Si\u00f3dlina*, Banskow jako *B\u0105dzechowo*, Rowen jako *R\u00f3wno* albo *R\u00f3mo* \u2014 i dodaje: \u201emieszka\u0144cy tych wsi znani s\u0105 pod nazw\u0105 Kabatk\u00f3w\u201d. Miano to odnosi\u0142o si\u0119 do pomorskich S\u0142owian z okolic G\u0142\u00f3wczyc i by\u0142o, jak zaznacza, m\u0142odsze od nazwy S\u0142owi\u0144c\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 od dawna okre\u015blano Kaszub\u00f3w pomorskich w og\u00f3le.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku liczy\u0142 wie\u015b i maj\u0105tek osobno: w gminie wiejskiej mieszka\u0142o 93 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 114; katolika nie zapisano w \u017cadnym z dw\u00f3ch wierszy. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; parafia g\u0142\u00f3wczycka nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej i by\u0142a du\u017ca \u2014 w 1940 roku liczy\u0142a 6228 wiernych. Krockowowie mieli w niej udzia\u0142 w patronacie: 3 z 12 g\u0142os\u00f3w, za maj\u0105tki Rumbske, Rowen i Zedlin.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b, jak niemal wszystkie gminy w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci powiatu, nie dosta\u0142a rozkazu ewakuacji i jej mieszka\u0144cy zostali na miejscu. Po 1945 roku wie\u015b podporz\u0105dkowano polskiemu urz\u0119dowi w Rumsku, a ca\u0142\u0105 jej ludno\u015b\u0107 stopniowo wysiedlono za Odr\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 16; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 490, 1043\u20131046; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVII/137/25 z 28 sierpnia 2025 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1020.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 85","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 85; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 176 poz. 154 i s. 184 poz. 333; S\u0142ownik geograficzny, t. II, has\u0142o G\u0142\u00f3wczyce"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 176, poz. 154 i s. 184, poz. 333","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 85; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 176 poz. 154 i s. 184 poz. 333; S\u0142ownik geograficzny, t. II, has\u0142o G\u0142\u00f3wczyce"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o G\u0142\u00f3wczyce","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 85; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 176 poz. 154 i s. 184 poz. 333; S\u0142ownik geograficzny, t. II, has\u0142o G\u0142\u00f3wczyce"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1020","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0793","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.58583,"lng":17.32617,"name_de":"Zedlin","name_pl":"Siod\u0142onie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Siwia\u0142ka \u2014 po niemiecku Schiwialken \u2014 to niewielka wie\u015b na Kociewiu, nad Jeziorem Godziszewskim, s\u0105siaduj\u0105ca z Godziszewem. Dawny cmentarz ewangelicki jest zaznaczony na otwartej mapie OpenStreetMap. Figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w oraz w ewidencji cmentarzy Pomorza jako poewangelicki, lutera\u0144ski albo unijny. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020\u20132023 opisuje go jako \u201ewidoczny w terenie, zachowany szcz\u0105tkowo\u201d i umieszcza we wsi, za zabudowaniami mieszkalnymi.\n\nPrzed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau), w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 23 mieszka\u0144c\u00f3w: 18 luteran\u00f3w i 5 katolik\u00f3w.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Schiwialken* jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z 15 gospodarstwami ch\u0142opskimi, 19 zagrodami cha\u0142upniczymi i 44 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 385, w tym 300 ewangelik\u00f3w, 83 katolik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sobowidzu; katolicy \u2014 do parafii w Godziszewie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWykaz gmin z 1885 roku \u2014 strona dwudziesta \u00f3sma, pozycja dwudziesta \u00f3sma \u2014 notuje w Schiwialken 392 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 307 ewangelik\u00f3w i 85 katolik\u00f3w. W ha\u015ble \u201eSiwia\u0142ka\u201d *S\u0142ownik geograficzny* opisuje wie\u015b w powiecie tczewskim, z poczt\u0105 i parafi\u0105 katolick\u0105 w Godziszewie o \u0107wier\u0107 mili, 15 gospodarstw gburskich i 19 zagr\u00f3d, 385 hektar\u00f3w, z czego 308 roli, a w 1885 roku 47 dom\u00f3w, 85 dym\u00f3w i 392 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 307 ewangelik\u00f3w i 85 katolik\u00f3w. Ewangelicy mieli we wsi w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119. W 1887 roku by\u0142a to jednoklasowa szko\u0142a ewangelicka licz\u0105ca 84 dzieci. Przy wsi *S\u0142ownik* odnotowuje staro\u017cytny okop.\n\nW latach 1920\u20131939 wie\u015b le\u017ca\u0142a w Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 w Siwia\u0142ce 45 budynk\u00f3w mieszkalnych i 288 mieszka\u0144c\u00f3w: 149 rzymskich katolik\u00f3w i 139 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o wtedy 165 os\u00f3b, niemieck\u0105 123. W latach 1939\u20131945 wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105. Po 1945 roku, wraz z ucieczk\u0105 i wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz opuszczono. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d o\u015bmiu cmentarzy parafii w Sobowidzu, licz\u0105cej wtedy 2655 ewangelik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sobbowitz i podaje tu 223 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 28\u201329, poz. 28 (Kreis Dirschau); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, Warszawa 1889, has\u0142o \u201eSiwia\u0142ka\u201d; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat tczewski, s. 55, poz. 19; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 70, nr 209; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 20; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 63\u201365; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 219, pozycja 220; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w \u2014 gm. Starogard Gda\u0144ski","url":"https://bip.ugstarogard.pl/wiadomosci/9600/wiadomosc/338313/gminna_ewidencja_zabytkow"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 219, pozycja 220","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0333","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0763972,"lng":18.551862,"name_de":"Schiwialken","name_pl":"Siwia\u0142ka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Skarszewach le\u017ca\u0142 na p\u00f3\u0142nocnym skraju miasta, na wzniesieniu u zbiegu ulic Dworcowej i M\u0142y\u0144skiej. Mia\u0142 kszta\u0142t trapezu rozszerzaj\u0105cego si\u0119 ku po\u0142udniowi i zajmowa\u0142 0,6 hektara.\n\nSkarszewy \u2014 Sch\u00f6neck in Westpreu\u00dfen \u2014 by\u0142y na katolickim Kociewiu wyj\u0105tkiem: miastem o bardzo silnej warstwie ewangelickiej, a przy tym siedzib\u0105 s\u0105du wojewodzi\u0144skiego \u2014 Schultz w dziejach powiat\u00f3w wejherowskiego i puckiego wspomina wezwanie przed \u201eWoiwodengericht in Sch\u00f6neck\u201d w 1680 roku. Do 1920 roku miasto nale\u017ca\u0142o do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142o w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, a w latach 1939\u20131945 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, w powiecie ko\u015bcierskim (Landkreis Berent) w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen). Tutejsi protestanci byli luteranami i ewangelikami unijnymi; osobne od nich pozostawa\u0142y miejscowa gmina baptyst\u00f3w, z w\u0142asnym cmentarzem, oraz gmina \u017cydowska.\n\nDawniejsze dzieje miejscowego protestantyzmu splataj\u0105 si\u0119 z prepozytur\u0105 \u015bwi\u0119tego Jerzego. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski opisuje j\u0105 jako stoj\u0105c\u0105 przed bram\u0105 Chojnick\u0105, na przedmie\u015bciu, po\u0142\u0105czon\u0105 ze szpitalem i cmentarzem; za czas\u00f3w krzy\u017cackich mia\u0142a w\u0142asnego proboszcza, a w 1526 roku kr\u00f3l Zygmunt I przy\u0142\u0105czy\u0142 j\u0105 jako fili\u0119 do fary \u2014 zapewne z braku fundusz\u00f3w.\n\nLutera\u0144skie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano w skarszewskiej farze od 1551 roku, a pierwszym duchownym ewangelickim by\u0142 Benedikt Morgenstern. Harnoch podaje, \u017ce powo\u0142ano go tu w 1551 roku i \u017ce w 1559 roku odszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku. Freytag, opisuj\u0105c gda\u0144skie spory wyznaniowe, przytacza jego \u017cyciorys: Morgenstern urodzi\u0142 si\u0119 w 1525 roku w S\u0142upsku, by\u0142 rektorem w Prabutach i pastorem w I\u0142awie; w Prusach Ksi\u0105\u017c\u0119cych musia\u0142 ust\u0105pi\u0107 przed ozjandryzmem.\n\nW dekretach powizytacyjnych biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego Skarszewy opatrzono jednym okre\u015bleniem: *Oppidum Skarszewy haereticum* \u2014 miasto heretyckie. Wizytator dodaje, \u017ce s\u0105 to dobra kr\u00f3lewskie, i poleca wezwa\u0107 rami\u0119 Jego Kr\u00f3lewskiej Mo\u015bci (*brachium implorandum Sacrae Regiae Maiestatis*), czyli si\u0119gn\u0105\u0107 po pomoc w\u0142adzy \u015bwieckiej. To rzadki w tych aktach przypadek, gdy ca\u0142e miasto opisano jednym przymiotnikiem wyznaniowym, bez wyliczania duchownych i sprz\u0119t\u00f3w. W tym samym miejscu zapisano te\u017c, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Demblinie zosta\u0142 sprofanowany przez innowierc\u00f3w i \u017ce o jego przywr\u00f3cenie trzeba zabiega\u0107.\n\nW 1594 roku biskup Rozra\u017cewski, korzystaj\u0105c z obecno\u015bci kr\u00f3la Zygmunta III w mie\u015bcie, odebra\u0142 ewangelikom u\u017cywany przez nich d\u0142ugo ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; przenie\u015bli oni wtedy swoje nabo\u017ce\u0144stwo w\u0142a\u015bnie do prepozytury \u015bwi\u0119tego Jerzego. Nie na d\u0142ugo: w Wielki Czwartek 1598 roku starosta skarszewski Ludwik Mort\u0119ski, wojewoda malborski i rodzony brat ksieni che\u0142mi\u0144skiej Magdaleny Mort\u0119skiej, odda\u0142 kaplic\u0119 katolikom. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142ek \u015bwi\u0119tego Jerzego popad\u0142 potem w ruin\u0119 \u2014 oko\u0142o 1624 roku wydano kr\u00f3lewski dekret nakazuj\u0105cy mieszczanom jego odbudow\u0119, a w 1686 roku miejsce po nim wskazywa\u0142a ju\u017c tylko kupa gruzu.\n\nWyparci z prepozytury ewangelicy otrzymali za wstawiennictwem magistratu gda\u0144skiego star\u0105 baszt\u0119 w murze miejskim i urz\u0105dzili w niej ko\u015bci\u00f3\u0142ek ze szko\u0142\u0105 na dole; sp\u0142on\u0105\u0142 on podczas wojny szwedzkiej oko\u0142o 1626 roku. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1636 roku; od tego roku prowadzono te\u017c skarszewskie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i zgon\u00f3w, od 1637 roku \u2014 \u015blub\u00f3w, od 1747 roku \u2014 konfirmacji. W 1741 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano jako gro\u017c\u0105c\u0105 zawaleniem, a zgod\u0119 na now\u0105 katolicy dali \u2014 jak podaje Harnoch \u2014 pod warunkiem uko\u0144czenia budowy w ci\u0105gu 24 godzin. Z pomoc\u0105 gda\u0144szczan, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej przygotowali materia\u0142, szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017cyczk\u0105 i dwoma dzwonami stan\u0105\u0142 w ksi\u0119\u017cycow\u0105 noc z 14 na 15 wrze\u015bnia 1741 roku. W 2013 roku upami\u0119tniono to wydarzenie replik\u0105.\n\nSkarszewska wsp\u00f3lnota ewangelicka by\u0142a w XVIII wieku liczniejsza od katolickiej. Wizytacja z 1728 roku notowa\u0142a, \u017ce \u201eakatolik\u00f3w\u201d jest tu du\u017co i \u017ce maj\u0105 w\u0142asnego predykanta; wizytacja generalna z lat 1765\u20131766 naliczy\u0142a 1713 luteran\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli w mie\u015bcie sw\u00f3j zb\u00f3r, wobec 1314 katolik\u00f3w (407 m\u0119\u017cczyzn, 450 kobiet i 457 dzieci); wizytacja z lat 1780\u20131781 pokazuje skal\u0119 przewagi: Skarszewy z przyleg\u0142o\u015bciami liczy\u0142y 394 katolik\u00f3w (z czego 333 przyst\u0119powa\u0142o do spowiedzi), 1355 \u201eakatolik\u00f3w\u201d i 150 \u017byd\u00f3w.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 1480 mieszka\u0144c\u00f3w: 640 luteran\u00f3w, 647 katolik\u00f3w, 6 mennonit\u00f3w i 187 \u017byd\u00f3w, a w mie\u015bcie po jednym ko\u015bciele lutera\u0144skim i katolickim. W rubryce parafii lutera\u0144skiej wpisano przy mie\u015bcie Stargard, czyli Starogard Gda\u0144ski, cho\u0107 s\u0105siednie przedmie\u015bcie zamkowe (Sch\u00f6neck, Vorschlo\u00df) ten sam spis przypisuje do parafii lutera\u0144skiej w Skarszewach.\n\nKamie\u0144 w\u0119gielny pod obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, pozostaj\u0105cy pod patronatem gminy, po\u0142o\u017cono 5 czerwca 1879 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 1 lipca 1881 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 kosztowa\u0142 157 000 marek, w wie\u017cy zawis\u0142y cztery dzwony, a organy liczy\u0142y 27 g\u0142os\u00f3w. Statystyka Harnocha z 1890 roku notuje tutejsz\u0105 parafi\u0119 jako \u201eSch\u00f6neck\u201d, w diecezji Pr. Stargard-Berent: 6403 dusze, nabo\u017ce\u0144stwo niemieckie, dawniej tak\u017ce polskie.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Sch\u00f6neck ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i zgon\u00f3w od 1636 roku, \u015blub\u00f3w od 1637, konfirmacji od 1747 i wykaz komunikant\u00f3w od 1885 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf St 1636\u2014 Tr 1637\u2014 K 1885\u2014 Konf 1747\u2014. Dupl. A.-G. Berent: Tf Tr St 1818\u201432; 1835\u201474\u201d.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1910 roku naliczy\u0142 w mie\u015bcie 3494 mieszka\u0144c\u00f3w: 1735 m\u0119\u017cczyzn i 1759 kobiet. J\u0119zyk niemiecki poda\u0142o 2258 z nich, polski 1131. Rubryki wyznaniowe podaj\u0105 w tej tablicy liczby osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej: 1666 ewangelik\u00f3w, 458 katolik\u00f3w, 28 os\u00f3b innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich i nieokre\u015blonych oraz 106 wyznania moj\u017ceszowego to liczby dla grupy niemieckoj\u0119zycznej, nie dla ca\u0142ego miasta. Po odej\u015bciu Niemc\u00f3w proporcja si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142a: pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, naliczy\u0142 3009 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 1433 m\u0119\u017cczyzn i 1576 kobiet \u2014 w tym 2083 katolik\u00f3w, 864 ewangelik\u00f3w, czternastu prawos\u0142awnych, czterdziestu innych chrze\u015bcijan i o\u015bmiu wyznania moj\u017ceszowego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 2121 os\u00f3b, niemieck\u0105 886.\n\nW okresie mi\u0119dzywojennym w jego ogrodzenie wmurowano kilka p\u0142yt nagrobnych, a w\u015br\u00f3d nich cenn\u0105 p\u0142yt\u0119 barokow\u0105 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 burmistrza Skarszew Flachshaara i jego ma\u0142\u017conk\u0119, zmar\u0142ych pod koniec XVIII wieku. Po 1970 roku nagrobki te przewieziono do Gda\u0144ska, a teren przekszta\u0142cono w park miejski. Ewidencja konserwatorska podaje dat\u0119 zamkni\u0119cia 6 listopada 1971 roku, a likwidacj\u0119 cmentarza odnotowano w 1978 roku. Do dzi\u015b stoi tu kapliczka z 1910 roku o cechach neogotyckich, murowana z ceg\u0142y i cz\u0119\u015bciowo otynkowana, z ostro\u0142ukowymi oknami zamurowanymi w dolnych partiach i dat\u0105 budowy nad wej\u015bciem; s\u0142u\u017cy obecnie za magazyn. Zachowa\u0142o si\u0119 tak\u017ce ogrodzenie i starodrzew.\n\n17 lipca 1998 roku na terenie dawnego cmentarza ustawiono g\u0142az pami\u0105tkowy. Inicjatywa i pieni\u0105dze wysz\u0142y od kilku dawnych niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w Skarszew i okolic, a przy ustawianiu licznie uczestniczy\u0142a ludno\u015b\u0107 polska. Tablic\u0119 po\u015bwi\u0119cili duchowny katolicki i ewangelicki. Jesieni\u0105 2003 roku tablic\u0119 zniszczono, a ci sami inicjatorzy doprowadzili do jej odtworzenia. Wiosn\u0105 2012 roku spod darni wydobyto \u017celiwne tabliczki nagrobne, trzy dobrze zachowane i cztery rozbite; na czterech rozpoznano osoby z rodziny Engler\u00f3w z Pog\u00f3dek i Decki. W 2013 roku park urz\u0105dzono na nowo, z nowymi \u015bcie\u017ckami, placem zabaw i placem do \u0107wicze\u0144. Przy pracach okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wiele grob\u00f3w pod ziemi\u0105 jest nadal dobrze zachowanych. Polska Fundacja \u201ePami\u0119\u0107\u201d, organizacja partnerska niemieckiego Volksbund Deutsche Kriegsgr\u00e4berf\u00fcrsorge, dosta\u0142a wtedy zgod\u0119 na poszukiwanie grob\u00f3w \u017co\u0142nierskich z ko\u0144ca wojny: Volksbund zg\u0142osi\u0142, \u017ce w Skarszewach spoczywa oko\u0142o trzydziestu \u017co\u0142nierzy niemieckich, w tym major Walter Brandes i porucznik Hans-Babo von Rohr, polegli zim\u0105 1945 roku w walkach z Armi\u0105 Czerwon\u0105 pod Chojnicami. Wykopy nie przynios\u0142y szcz\u0105tk\u00f3w \u017co\u0142nierzy. Burmistrz Dariusz Skalski zapewnia\u0142 w\u00f3wczas, \u017ce przebudow\u0119 uzgodniono z Ko\u015bcio\u0142ami, a biskup ewangelicki Marcin Hintz nie zg\u0142osi\u0142 zastrze\u017ce\u0144. W noc przed Wszystkimi \u015awi\u0119tymi 2013 roku przeciwnicy przebudowy ustawili wok\u00f3\u0142 nowego placu do \u0107wicze\u0144 znicze; jeszcze tej samej nocy nieznane osoby je usun\u0119\u0142y. Wcze\u015bniej w Skarszewach rodzi\u0142 si\u0119 sprzeciw wobec takiego urz\u0105dzenia dawnego cmentarza. Gisela Borchers, kt\u00f3ra odwiedzi\u0142a to miejsce latem 2016 roku, oceni\u0142a, \u017ce z terenem obchodzi si\u0119 godnie, a o placu do \u0107wicze\u0144 ka\u017cdy mo\u017ce s\u0105dzi\u0107 sam. G\u0142az stoi przy wej\u015bciu od ulicy Dworcowej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Czas za\u0142o\u017cenia pozostaje nierozstrzygni\u0119ty: opis parafialny umieszcza je przypuszczalnie w XVI wieku, a spotykana data pocz\u0105tku XVIII wieku nie ma potwierdzenia w przejrzanych \u017ar\u00f3d\u0142ach \u2014 Agathon Harnoch liczy przy skarszewskiej parafii osiem cmentarzy ewangelickich, lecz nie podaje ani ich nazw, ani dat. Tablica ustawiona na terenie dawnego cmentarza i artyku\u0142 z \u201eDziennika Ba\u0142tyckiego\u201d z 2013 roku m\u00f3wi\u0105 o XVII wieku. Koniec cmentarza tablica k\u0142adzie na 1945 rok, artyku\u0142 na lata siedemdziesi\u0105te, a Gisela Borchers pisze o zr\u00f3wnaniu terenu w 1976 roku. Freytag podaje, \u017ce Morgenstern by\u0142 w Skarszewach od oko\u0142o 1553 roku, a od 1559 roku pracowa\u0142 w Gda\u0144sku. Obie relacje zgadzaj\u0105 si\u0119 co do odej\u015bcia; r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 o dwa lata co do przybycia. Dat\u0119 ustawienia g\u0142azu Gisela Borchers podaje w \u201eBerenter Kreisbote\u201d raz jako 17 lipca 1998 roku (nr 16), raz jako 18 lipca (nr 17).\n\nWspomnienia Ericha Woelkego w \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2003 roku wskazuj\u0105 miejsce cmentarza baptyst\u00f3w: na zach\u00f3d od miasta, na niewielkim wzniesieniu w\u015br\u00f3d drzew, przy drodze ku Rathsbergowi, za odga\u0142\u0119zieniem na Wallachowo. W Skarszewach by\u0142o stosunkowo wielu baptyst\u00f3w; gr\u00f3b jednego z najbardziej znanych, Buraua, mo\u017cna by\u0142o wtedy jeszcze rozpozna\u0107.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1667 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 5438 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, arkusz miasta i gminy Skarszewy, poz. 336 (sam obiekt, bez kolumny daty); Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach; \u201eSkarszewy \u2014 dawny gr\u00f3d joannit\u00f3w\u201d, Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu (data likwidacji cmentarza); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458\u2013460; H. Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Danzig 1898; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 80; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 206\u2013207; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912, Kreis Berent, pozycja 2 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: wojew\u00f3dztwo pomorskie, Warszawa 1926, s. 30 (powiat ko\u015bcierski, miasta); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d TNT, zeszyt 2 (dekrety powizytacyjne); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 100\u2013101, nr 241; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119gi G40, s. 69\u201372, i G61, s. 267\u2013273; ten\u017ce, cz. III, tam\u017ce 91 (2009), ksi\u0119ga G70 (1780\u20131781); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, nr 191 (Sch\u00f6neck); G. Borchers, \u201eDer ehemalige evangelische Friedhof in Sch\u00f6neck\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 16 (2012), s. 8\u201310; tam\u017ce, nr 6 (2004), s. 8 i 18; nr 17 (2013), s. 14\u201315 (przek\u0142ad artyku\u0142u D. Abramowicz z \u201eDziennika Ba\u0142tyckiego\u201d); nr 20 (2016), s. 10\u201311 (relacja G. Borchers i tekst tablicy); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44; \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 5 (2003), s. 10; G. Borchers, \u201eSch\u00f6neck macht sich \u2014 oder will sich aufmachen!\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 17\u201318 (za \u201eDziennikiem Ba\u0142tyckim\u201d z 19 sierpnia 2013 roku i \u201eDziennikiem Kociewskim\u201d z 23 sierpnia 2013 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1971,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d TNT, zeszyt 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 207","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. Borchers, \u201eDer ehemalige evangelische Friedhof in Sch\u00f6neck\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 16 (2012), s. 8\u201310; tam\u017ce, nr 6 (2004), s. 8 i 18; nr 17 (2013), s. 14\u201315 (przek\u0142ad artyku\u0142u D. Abramowicz z \u201eDziennika Ba\u0142tyckiego\u201d); nr 20 (2016), s. 10\u201311 (relacja G. Borchers i tekst tablicy)","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 5 (2003), s. 10","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. Borchers, \u201eSch\u00f6neck macht sich \u2014 oder will sich aufmachen!\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 17\u201318 (za \u201eDziennikiem Ba\u0142tyckim\u201d z 19 sierpnia 2013 roku i \u201eDziennikiem Kociewskim\u201d z 23 sierpnia 2013 roku)","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0291","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.074883,"lng":18.442969,"name_de":"Sch\u00f6neck (Westpreu\u00dfen)","name_pl":"Skarszewy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Skarszewy \u2014 po niemiecku Sch\u00f6neck \u2014 nale\u017c\u0105 do miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych o wyznaniu rozstrzyga\u0142 urz\u0105d. Miasto by\u0142o siedzib\u0105 wojewody pomorskiego, a starostwo trzymali ludzie na tyle mo\u017cni, \u017ce ich wyb\u00f3r wyznaniowy stawa\u0142 si\u0119 wyborem ca\u0142ej okolicy.\n\nPrzywilej miejski Skarszew, po niemiecku Sch\u00f6neck, z 2 lutego 1341 roku, wystawiony przez komtura joannit\u00f3w Adolpha vom Schwalenberge, nadawa\u0142 mieszczanom 110 \u0142an\u00f3w ziemi, z kt\u00f3rych sze\u015b\u0107 przeznaczono na wieczyst\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a. Wed\u0142ug przywileju z 3 lutego 1341 roku miasto mia\u0142o swoje \u0142any ju\u017c od 21 lat; Schuch (s. 87) wnioskuje st\u0105d, \u017ce je\u015bli dokumenty w archiwum miejskim s\u0105 autentyczne, miasto za\u0142o\u017cono w 1320 roku. Skarszewy za\u0142o\u017cono na polach wsi Revenino, a w piecz\u0119ci miasto mia\u0142o g\u0142ow\u0119 Jana Chrzciciela na misie. Komtur joannit\u00f3w siedzia\u0142 na zamku od 1305 roku, a w 1370 roku joannici sprzedali Skarszewy Zakonowi. Przywilej miejski potwierdzi\u0142 Zygmunt III 12 czerwca 1598 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1884 roku uznaje skarszewsk\u0105 far\u0119 \u2014 t\u0119, kt\u00f3r\u0105 ewangelicy u\u017cytkowali w drugiej po\u0142owie XVI wieku \u2014 za jedyn\u0105 godn\u0105 wzmianki \u015bwi\u0105tyni\u0119 powiatu ko\u015bcierskiego; w swych g\u0142\u00f3wnych cz\u0119\u015bciach pochodzi ona jeszcze z po\u0142owy XIV wieku.\n\nFara pozostawa\u0142a w r\u0119kach ewangelik\u00f3w od 1551 roku; biskup odebra\u0142 j\u0105 w 1594 roku, a uroczyste pojednanie ko\u015bcio\u0142a odby\u0142o si\u0119 10 sierpnia 1596 roku. Hermann Schuch podaje inaczej: wed\u0142ug niego ko\u015bci\u00f3\u0142 miejski od 1532 roku s\u0142u\u017cy\u0142 obu wyznaniom. Artyku\u0142 w \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2006 roku podaje, \u017ce Skarszewy, podobnie jak Starogard w 1557 roku, otrzyma\u0142y od kr\u00f3la Zygmunta Augusta przywilej wolno\u015bci religii i sumienia. Powstanie samodzielnej wsp\u00f3lnoty lutera\u0144skiej wi\u0105zano te\u017c z rokiem 1630 albo 1635, podczas gdy Harnoch budow\u0119 kolejnego ko\u015bcio\u0142a umieszcza w 1636 roku.\n\nOkres ewangelicki przed 1594 rokiem ma imi\u0119. Oko\u0142o 1553 roku duchownym w Skarszewach by\u0142 Benedikt Morgenstern, urodzony w 1525 roku w S\u0142upsku, wcze\u015bniej rektor w Prabutach i pastor w I\u0142awie. Przyszed\u0142 tu jako uchod\u017aca: w Prusach Ksi\u0105\u017c\u0119cych musia\u0142 ust\u0105pi\u0107 w sporze o nauk\u0119 Andrzeja Osiandra, a Prusy Kr\u00f3lewskie dawa\u0142y schronienie. W 1559 roku zosta\u0142 pastorem przy gda\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny i wszed\u0142 do \u015bcis\u0142ego grona surowych luteran\u00f3w wok\u00f3\u0142 Franciszka Burchardiego, z kt\u00f3rym rok p\u00f3\u017aniej stan\u0105\u0142 w obronie wydalonego z miasta diakona Samuela Gebla, za co i oni musieli opu\u015bci\u0107 Gda\u0144sk.\n\nWizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego pokazuje miasto od strony przegranej. Wizytator zasta\u0142 dobra kr\u00f3lewskie starosty Jerzego Ba\u017cy\u0144skiego i dwa murowane ko\u015bcio\u0142y, do kt\u00f3rych nie zdo\u0142a\u0142 wej\u015b\u0107 \u2014 jak zapisa\u0142, \u201eheretyk\u00f3w nie zastano, a ko\u015bcielni z pola przyj\u015b\u0107 nie chcieli\u201d. W zaleceniach powizytacyjnych miasto okre\u015blono wprost jako heretyckie i uznano, \u017ce skoro to dobra kr\u00f3lewskie, trzeba wezwa\u0107 pomoc kr\u00f3lewsk\u0105. Do akt do\u0142\u0105czono niemiecki inwentarz ko\u015bcio\u0142a z 1562 roku, a w nim nazwisko \u00f3wczesnego duchownego: Johann Kriph, kt\u00f3remu ko\u015bcielni Paul Schmitt i Valentin Kallenbergk przekazali ko\u015bcielne sprz\u0119ty.\n\nJerzy Ba\u017cy\u0144ski, wojewoda malborski i starosta skarszewski, by\u0142 \u2014 jak pisze Fankidejski \u2014 panem \u201eprawie wszechw\u0142adnym na ca\u0142\u0105 okolic\u0119\u201d i trzyma\u0142 w\u0142asnych duchownych nie tylko tutaj, ale te\u017c w Tr\u0105bkach i Dalwinie. W samych Skarszewach, jak pisze ten sam autor, \u201enies\u0142ychanego dokazywa\u0142 fanatyzmu\u201d: podleg\u0142y mu magistrat zmusza\u0142 do porzucenia wiary katolickiej, a niepos\u0142usznych wygania\u0142 z miasta. Okre\u015blenie \u201efanatyzm\u201d jest ocen\u0105 autora katolickiego, przytoczon\u0105 jako cytat; sam przymus opisano tam jednak konkretnie \u2014 przez decyzje magistratu, nie przez epitet.\n\nFar\u0119 odebra\u0142 luteranom sam biskup Rozra\u017cewski w 1594 roku, w obecno\u015bci kr\u00f3la Zygmunta III. Ewangelicy przenie\u015bli si\u0119 do prepozytury \u015bwi\u0119tego Jerzego przed bram\u0105 Chojnick\u0105 \u2014 tej samej, kt\u00f3r\u0105 kr\u00f3l Zygmunt I przy\u0142\u0105czy\u0142 w 1526 roku jako fili\u0119 do fary \u2014 lecz i t\u0119 w 1598 roku Ludwik Mort\u0119ski zwr\u00f3ci\u0142 katolikom. Ko\u015bci\u00f3\u0142 g\u0142\u00f3wny pojednano uroczy\u015bcie 10 sierpnia 1596 roku: biskup przyby\u0142 tego dnia ze Swaro\u017cyna, bierzmowa\u0142 szesna\u015bcie os\u00f3b, a zapis m\u00f3wi, \u017ce \u015bwi\u0105tynia by\u0142a sprofanowana \u201eod czterdziestu dw\u00f3ch lat lub d\u0142u\u017cej\u201d. \u201eDopiero kiedy umar\u0142 ten starosta r. 1596, odetchn\u0119li tutejsi katolicy\u201d \u2014 ko\u0144czy Fankidejski.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku, gdy w 1598 roku zamkni\u0119to ewangelikom ze Skarszew, po niemiecku Sch\u00f6neck, kaplic\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego, dopiero na pro\u015bb\u0119 magistratu gda\u0144skiego uzyskali od kr\u00f3la swobod\u0119 nabo\u017ce\u0144stw i otrzymali na miejsce zgromadze\u0144 star\u0105 baszt\u0119 w murze miejskim przed Bram\u0105 Chojnick\u0105, stoj\u0105c\u0105 w p\u00f3\u017aniejszym ogrodzie pleba\u0144skim. Urz\u0105dzili w niej ko\u015bci\u00f3\u0142ek, a na dole prowadzono szko\u0142\u0119; ko\u015bci\u00f3\u0142ek sp\u0142on\u0105\u0142 podczas wojny szwedzko-polskiej oko\u0142o 1626 roku, a w 1636 roku, po d\u0142ugiej przerwie, zbudowano w tym samym niedogodnym miejscu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142. Artyku\u0142 w \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2006 roku datuje po\u017car na 1630 rok, a odbudow\u0119 z pomoc\u0105 Gda\u0144szczan na 1636 rok.\n\nBurmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisa\u0142 oko\u0142o 1760 roku w r\u0119kopisie dzieje ko\u015bcielne Skarszew. Gdy kr\u00f3l przyby\u0142 do miasta 3 wrze\u015bnia 1594 roku, biskup Rozra\u017cewski za\u017c\u0105da\u0142 kluczy do fary. Miasto zgodzi\u0142o si\u0119 pod warunkiem zwrotu po nabo\u017ce\u0144stwie, biskup to przyrzek\u0142, ale wed\u0142ug Goedtkego po mszy kaza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkn\u0105\u0107 i kluczy nie odda\u0142. W Wielki Czwartek 1598 roku nowy starosta, wojewoda Ludwik Mort\u0119ski, odebra\u0142 klucze do kaplicy \u015bwi\u0119tego Jerzego, odda\u0142 je tylko na Wielkanoc, a potem zakaza\u0142 nabo\u017ce\u0144stw. Wolno\u015b\u0107 nabo\u017ce\u0144stw przywr\u00f3ci\u0142a dopiero pro\u015bba rady Gda\u0144ska do kr\u00f3la, kt\u00f3ry w listopadzie 1598 roku wr\u00f3ci\u0142 ze Szwecji; popar\u0142a j\u0105 kr\u00f3lewna szwedzka Anna. Baszt\u0119 w murze miejskim rozbudowano tak, by na dole mo\u017cna by\u0142o prowadzi\u0107 szko\u0142\u0119, a na g\u00f3rze odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa.\n\nNieprzerwany szereg znanych duchownych ewangelickich w Skarszewach zaczyna si\u0119 wed\u0142ug Harnocha od Christopha Baldanusa, powo\u0142anego tu w 1637 roku. Goedtke i Rhesa pisz\u0105 to nazwisko Bolduanus; wed\u0142ug Rhesy pochodzi\u0142 z Deutschendorf, by\u0142 rektorem w Prabutach i nauczycielem w Elbl\u0105gu, a zmar\u0142 na urz\u0119dzie w 1643 roku. Mi\u0119dzy Morgensternem a nim Goedtke zostawia w druku pust\u0105 luk\u0119, a Rhesa przyznaje, \u017ce o drugim, trzecim i czwartym pastorze nie wiadomo nic, nawet imion \u2014 tyle tylko, \u017ce trzeci odszed\u0142 w 1598 roku.\n\nW 1673 roku pastor Carl Taut tak si\u0119 por\u00f3\u017cni\u0142 z rad\u0105, \u017ce zamkni\u0119to mu ko\u015bci\u00f3\u0142, a wojewoda pomorski Jan Ignacy B\u0105kowski zakaza\u0142 go otwiera\u0107; w sierpniu 1673 roku dekretem pozwoli\u0142 otworzy\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i postanowi\u0142, \u017ce odt\u0105d spory rady z pastorem ma rozstrzyga\u0107 gda\u0144skie Ministerium. W 1674 roku na miejsce Tauta przyszed\u0142 Simon Kreska, do tego czasu duchowny w Wilnie. Rhesa przytacza dwie wersje jego pochodzenia: wed\u0142ug jednych by\u0142 ze S\u0142upska, wed\u0142ug starszego wykazu \u2014 z Rygi. Kreska s\u0142u\u017cy\u0142 w Skarszewach do \u015bmierci 14 pa\u017adziernika 1692 roku. Gmina szuka\u0142a nast\u0119pcy m\u00f3wi\u0105cego po niemiecku i po polsku i za rad\u0105 z Gda\u0144ska powo\u0142a\u0142a w 1693 roku kandydata Ernsta Steinhauera, kt\u00f3ry jednak ju\u017c w nast\u0119pnym roku przeszed\u0142 do R\u0119bielcza i zmar\u0142 tam w 1696 roku.\n\nW 1687 roku katoliccy rodzice ze Skarszew posy\u0142ali dzieci do lepszej szko\u0142y protestanckiej. W 1702 roku w filialnym Szczodrowie naliczono oko\u0142o dwustu katolik\u00f3w i trzystu luteran\u00f3w, a w 1728 roku wizytator zapisa\u0142, \u017ce katolik\u00f3w jest we wsiach parafii oko\u0142o o\u015bmiuset, luteran\u00f3w jeszcze wi\u0119cej, a samo miasto jest \u201eprawie ca\u0142e heretyckie\u201d. Tabela szk\u00f3\u0142, kt\u00f3r\u0105 Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, dopowiada dzieje tutejszej szko\u0142y ewangelickiej: now\u0105, za\u0142o\u017con\u0105 w 1597 roku, musiano odda\u0107 katolikom, na pocz\u0105tku XVII wieku urz\u0105dzono inn\u0105, a w latach 1703 i 1710 wizytatorzy zn\u00f3w notowali szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 z nauk\u0105.\n\nNajs\u0142ynniejszy epizod \u2014 \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 24-godzinny\u201d \u2014 nast\u0105pi\u0142 p\u00f3\u0142tora wieku p\u00f3\u017aniej. Zgod\u0119 na budow\u0119 zboru obwarowano warunkiem, \u017ce stanie on w ci\u0105gu jednej doby; dzieje parafii przypisuj\u0105 ten warunek wojewodzie i staro\u015bcie skarszewskiemu Jakubowi Narzymskiemu, Harnoch \u2014 miejscowym katolikom. Materia\u0142y przygotowano potajemnie w Gda\u0144sku i przywieziono na 131 wozach pod eskort\u0105, a szachulcow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 postawiono w nocy z 14 na 15 wrze\u015bnia 1741 roku. Wojewoda pomorski pisa\u0142 17 wrze\u015bnia z Nowej Wsi (Neudorf) do prymasa, w li\u015bcie przedrukowanym w przek\u0142adzie w \u201eMitteilungen\u201d z 1905 roku, \u017ce panowie gda\u0144scy kazali po cichu przygotowa\u0107 drewno w Gda\u0144sku i bez jego wiedzy polecili je przywie\u017a\u0107 mieszka\u0144com swoich \u017bu\u0142aw, a z podwodami wys\u0142ali ponad dwustu uzbrojonych ludzi w strojach rzemie\u015blnik\u00f3w. Wed\u0142ug Harnocha \u015bwi\u0105tynia z 1741 roku stan\u0119\u0142a na bocznych murach starej baszty; by\u0142a szachulcowa, z sygnaturk\u0105 z dwoma dzwonami i z dobud\u00f3wk\u0105 od wschodu. Wed\u0142ug artyku\u0142u w \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2006 roku cztery tygodnie po budowie duchowny Weise po\u015bwi\u0119ci\u0142 ambon\u0119 i o\u0142tarz, a po kolejnych czterech tygodniach ca\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142. By\u0142 on ma\u0142y: nawa mia\u0142a 8,8 metra d\u0142ugo\u015bci, 8,15 metra szeroko\u015bci i 12 metr\u00f3w wysoko\u015bci. Po\u015bpiech zem\u015bci\u0142 si\u0119 wkr\u00f3tce: podczas pierwszej Wielkanocy zawali\u0142y si\u0119 drewniane empory i by\u0142y ofiary \u015bmiertelne. Artyku\u0142 w \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2006 roku podaje to inaczej: podczas kazania wielkanocnego w 1741 roku w starym, ciasnym ko\u015bciele wybuch\u0142a panika, w kt\u00f3rej zgin\u0119\u0142y dwie osoby. T\u0119 budowl\u0119 rozebrano w XIX wieku. Ten artyku\u0142 podaje te\u017c, \u017ce stary ko\u015bci\u00f3\u0142 sprzedano w 1881 roku na rozbi\u00f3rk\u0119 do Ellerbruch w powiecie Danziger H\u00f6he.\n\nWykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Danka (1733), Weisego (1741) i Wolkeniusa (1747). Goedtke i Rhesa pisz\u0105 Wokenius. Wed\u0142ug Rhesy pochodzi\u0142 z Rheinfeld ko\u0142o Bia\u0142ogardu i przez trzydzie\u015bci osiem lat by\u0142 nauczycielem \u2014 rektorem szko\u0142y w Chojnicach, potem konrektorem w Gda\u0144sku \u2014 zanim w 1747 roku powo\u0142ano go tu na pastora; zmar\u0142 4 kwietnia 1757 roku. Jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 26 kwietnia 1757 roku Adam Vierau, rodem ze Skarszew, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu do \u015bmierci w 1793 roku.\n\nUgoda z 8 listopada 1610 roku zostawi\u0142a chrzty, \u015bluby i pogrzeby pastorowi ewangelickiemu, a proboszcz Stanis\u0142aw Wyenicki i jego nast\u0119pcy otrzymali w zamian sta\u0142\u0105 op\u0142at\u0119 roczn\u0105. W 1704 roku szwedzki kapelan polowy George Nothmann z Rygi cz\u0119sto g\u0142osi\u0142 kazania w katolickiej farze, a gmina zbiera\u0142a si\u0119 nadal w swoim ko\u015bci\u00f3\u0142ku. Michael Fusius zmar\u0142 5 lipca 1652 roku; wdow\u0119 po nim, c\u00f3rk\u0119 pastora ze Starogardu Paula Tvardocusa, po\u015blubi\u0142 10 listopada tego roku nast\u0119pca Christoph Herrendorff, a 12 sierpnia 1658 roku George Nikius. Zmar\u0142a 21 wrze\u015bnia 1665 roku jako wdowa po trzech pastorach.\n\nSkarszewska wsp\u00f3lnota ewangelicka by\u0142a w XVIII wieku liczniejsza od katolickiej. Wizytacja z 1728 roku notowa\u0142a, \u017ce \u201eakatolik\u00f3w\u201d jest tu du\u017co i \u017ce maj\u0105 w\u0142asnego predykanta; wizytacja generalna z lat 1765\u20131766 naliczy\u0142a 1713 luteran\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli w mie\u015bcie sw\u00f3j zb\u00f3r, wobec 1314 katolik\u00f3w (407 m\u0119\u017cczyzn, 450 kobiet i 457 dzieci). Wizytacja z lat 1780\u20131781 pokazuje skal\u0119 przewagi: Skarszewy z przyleg\u0142o\u015bciami liczy\u0142y 394 katolik\u00f3w \u2014 z czego 333 przyst\u0119powa\u0142o do spowiedzi \u2014 1355 \u201eakatolik\u00f3w\u201d i 150 \u017byd\u00f3w.\n\n14\u201315 wrze\u015bnia 1772 roku sta\u0142 w mie\u015bcie polski rotmistrz z czterdziestoma dragonami, kt\u00f3rzy odeszli przed \u015bwitem; stany miejskie zebrano w domu burmistrza Flachshaara, a miasto opisano jako zaniedbane, z ubogimi mieszka\u0144cami.\n\nW czerwcu 1844 roku \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d poda\u0142y w korespondencji z Gda\u0144ska z 31 maja, \u017ce osobliwy ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Skarszewach by\u0142 latem poprzedniego roku w tak z\u0142ym stanie, \u017ce przez szczeliny w murze wesz\u0142o do \u015brodka kilka roj\u00f3w pszcz\u00f3\u0142 i zagnie\u017adzi\u0142o si\u0119 w organach. Gdy organy zaczyna\u0142y gra\u0107, pszczo\u0142y opuszcza\u0142y swoje miejsce i roi\u0142y si\u0119 po ko\u015bciele.\n\nParafia skarszewska nie nale\u017ca\u0142a przy tym do diecezji kartuskiej \u2014 w podziale z 1773 roku Sch\u00f6neck da\u0142o nazw\u0119 osobnej inspekcji ko\u015bcielnej, po utworzeniu konsystorza gda\u0144skiego w 1816 roku parafia wesz\u0142a do diecezji tczewskiej, a w podziale obowi\u0105zuj\u0105cym do 1918 roku \u2014 do diecezji Stargard-Berent, czyli starogardzko-ko\u015bcierskiej. Tak te\u017c ujmuje j\u0105 Harnoch w 1890 roku: omawia parafi\u0119 Sch\u00f6neck w tej w\u0142a\u015bnie diecezji, liczy przy niej 6403 dusze i osiem cmentarzy ewangelickich oraz notuje nabo\u017ce\u0144stwo niemieckie, dawniej tak\u017ce polskie.\n\nWed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1884 roku far\u0119 w Skarszewach odnowiono w 1868 roku, dlatego w 1882 roku jej stan oceniano jako do\u015b\u0107 dobry.\n\nMurowany ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki z czerwonej ceg\u0142y wzniesiono w latach 1879\u20131881 przy dzisiejszej ulicy Szkolnej 5, cz\u0119\u015bciowo w obr\u0119bie dawnych mur\u00f3w obronnych. Wed\u0142ug Harnocha kamie\u0144 w\u0119gielny pod obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, pozostaj\u0105cy pod patronatem gminy, po\u0142o\u017cono 5 czerwca 1879 roku, a po\u015bwi\u0119cono go 1 lipca 1881 roku. Wed\u0142ug tego samego artyku\u0142u ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano wed\u0142ug planu Otto Koppena z Gda\u0144ska, a budow\u0105 kierowa\u0142 radca budowlany Ehrhardt. Stan\u0105\u0142 w dawnym ogrodzie pleba\u0144skim, tu\u017c za starym ko\u015bcio\u0142em. Budowa \u015bwi\u0105tyni z apsyd\u0105 kosztowa\u0142a 157 000 marek; w wie\u017cy zawis\u0142y cztery dzwony, a organy mia\u0142y 27 g\u0142os\u00f3w.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 1480 mieszka\u0144c\u00f3w: 640 luteran\u00f3w, 647 katolik\u00f3w, 6 mennonit\u00f3w i 187 \u017byd\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Starogardzie Gda\u0144skim (Stargard). Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom X, 1889) w 1885 roku Skarszewy, po niemiecku Sch\u00f6neck, liczy\u0142y 2925 mieszka\u0144c\u00f3w: 1414 ewangelik\u00f3w, 1320 katolik\u00f3w i 30 dysydent\u00f3w. Ten sam s\u0142ownik podaje, \u017ce murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Skarszewach, kt\u00f3rego budow\u0119 zacz\u0119to w 1879 roku, ma wie\u017c\u0119 wysoko\u015bci 42 metr\u00f3w.\n\nW ksi\u0119dze ko\u015bcielnej gminy, oprawionej na nowo w 1883 roku przez pastora Zuwachsa, by uchroni\u0107 j\u0105 przed zniszczeniem, i przechowywanej dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, zachowa\u0142 si\u0119 wpis o zasadach powo\u0142ywania duchownego. Rada miejska, s\u0105d i ca\u0142a gmina postanowi\u0142y, \u017ce na pastora nale\u017cy powo\u0142ywa\u0107 cz\u0142owieka uczonego i rozumnego, wiernego czystemu Wyznaniu Augsburskiemu, prowadz\u0105cego uczciwe \u017cycie, tak by jego nauka zgadza\u0142a si\u0119 z \u017cyciem. Pastor mia\u0142 otrzymywa\u0107 sto floren\u00f3w rocznie, p\u0142atnych po 25 floren\u00f3w co kwarta\u0142, a tak\u017ce trzydzie\u015bci korc\u00f3w zbo\u017ca na chleb i potrzebne mu drewno. W zamian nie wolno mu by\u0142o szuka\u0107 innej zwierzchno\u015bci ni\u017c magistrat miasta ani wyje\u017cd\u017ca\u0107 bez zg\u0142oszenia u prezydenta miasta; je\u015bli wzywano go do pos\u0142ugi poza miastem i otrzyma\u0142 na to pozwolenie od katolickiego proboszcza albo plebana, musia\u0142 je najpierw okaza\u0107 prezydentowi. Zatwierdzeni witrycy mieli corocznie, w pierwszy poniedzia\u0142ek Adwentu, zdawa\u0107 rachunek z dochod\u00f3w i wydatk\u00f3w ko\u015bcio\u0142a. Wpis nie podaje w odczytanej cz\u0119\u015bci daty.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 5640 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Skarszew, a duszpasterzami byli Karl Zuwachs (od 1883 roku) i wikariusz Karl Greger (od 1896 roku).\n\nLiczby z ostatnich dziesi\u0119cioleci parafii daj\u0105 dwa spisy. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku naliczy\u0142 w mie\u015bcie 3494 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 2258 poda\u0142o j\u0119zyk niemiecki, a 1131 polski. W\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 1666 ewangelik\u00f3w, 458 katolik\u00f3w, 28 os\u00f3b innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich i nieokre\u015blonych oraz 106 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. Tablica podaje wyznania osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej, nie dla ca\u0142ego miasta. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, naliczy\u0142 3009 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich 864 ewangelik\u00f3w wobec 2083 katolik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 2121 os\u00f3b, niemieck\u0105 886.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eSch\u00f6neck\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1636\u20131929, a do tego duplikaty ksi\u0105g z lat 1818\u20131874 (odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom, cz\u0119sto jedyne, kt\u00f3re przetrwa\u0142y). Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nDo 1945 roku nale\u017ca\u0142 do skarszewskiej gminy ewangelickiej; po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej s\u0142u\u017cy\u0142 za magazyn zbo\u017cowy. 15 wrze\u015bnia 1987 roku przej\u0119\u0142a go katolicka parafia \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a, a 28 sierpnia 1988 roku po\u015bwi\u0119cono go pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Maksymiliana Marii Kolbego. Budynek stoi i jest czynny liturgicznie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Zar\u00f3wno wydany w 1753 roku w Gda\u0144sku spis duchownych mniejszych miast Prus Kr\u00f3lewskich, u\u0142o\u017cony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego, jak i Ludwig Rhesa, autor wykazu duchownych Prus Zachodnich z 1834 roku, podaj\u0105, \u017ce Morgenstern obj\u0105\u0142 urz\u0105d w Skarszewach w 1551 roku; zmar\u0142 11 kwietnia 1599 roku w Kr\u00f3lewcu. Harnoch datuje jego powo\u0142anie do Skarszew na 1551 rok, a odej\u015bcie do Gda\u0144ska \u2014 zgodnie z Freytagiem \u2014 na 1559 rok. Rok przybycia Kreski \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: wydany w 1753 roku spis Goedtkego ma 1671, jego p\u00f3\u017aniejszy r\u0119kopis (s. 228) i Rhesa 1674, po ust\u0105pieniu chorego Carla Tauta. Przywilej miejski z 1341 roku datowany jest raz na 2, raz na 3 lutego. Noc postawienia ko\u015bcio\u0142a opis wy\u017cej podaje jako noc z 14 na 15 wrze\u015bnia 1741 roku, a Piotr Birecki (2021) jako noc z 13 na 14 wrze\u015bnia 1741 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Sp\u00f3r z rad\u0105 i zamkni\u0119cie ko\u015bcio\u0142a w 1673 roku inne \u017ar\u00f3d\u0142a, tak\u017ce starsza redakcja Goedtkego (s. 96), wi\u0105za\u0142y z Simonem Kresk\u0105, ale zapisek, na kt\u00f3rym ta redakcja si\u0119 opiera, nazwiska pastora nie podaje. Rozstrzyga r\u0119kopis (s. 225, 228\u2013229), wed\u0142ug kt\u00f3rego sp\u00f3r dotyczy\u0142 Carla Tauta, a Kreska przyszed\u0142 na jego miejsce w 1674 roku, oraz ksi\u0119ga pastor\u00f3w: Kreska by\u0142 do 1673 roku duchownym w Wilnie, a Taut z\u0142o\u017cy\u0142 urz\u0105d w 1674 roku. Rhesa pisze o ust\u0105pieniu chorego Tauta. Goedtke (s. 228) zaznacza, \u017ce ksi\u0119gi miejskie zostawiaj\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107, czy odszed\u0142 sam z powodu choroby, czy wbrew woli z powodu nieporozumienia z gmin\u0105, a w\u0105tpliwo\u015b\u0107 t\u0119 os\u0142abia to, \u017ce sam Taut zapisa\u0142 swoje wygnanie, kt\u00f3re trwa\u0142o 25 lat, do powo\u0142ania do Letzkau w 1699 roku. Wed\u0142ug Rhesy Christoph Bolduanus zmar\u0142 na urz\u0119dzie w 1643 roku. Goedtke (s. 227) przytacza wpis ksi\u0105g s\u0105dowych z 2 listopada 1648 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rego wezwano go na zamek, i sam zauwa\u017ca, \u017ce nie zgadza si\u0119 to z ksi\u0119g\u0105 ko\u015bcieln\u0105, w kt\u00f3rej od 1643 roku pastorem by\u0142 ju\u017c Michael Fusius.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1667 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 5438 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Benedikt Morgenstern (1554), Christoph Herrendorf (1652), George Nikius (1657), Carl Taut (1664), Simon Kreska (1674), Ernst Steinhauer (1693), Johann Walter (1707), Paulus Grimm (1717), Melchior Gottfried Scubovius (1727), Johann Christoph Danke (1733), Gottfried Vogt (1734), Daniel Wokenius (1747), Adam Vierau (1757), Michael Baumann (1793), Friedrich Ernst Eichel (1798), Carl Wilhelm Wiederhold (1831), Traugott Adalbert Hildebrandt (1835), Julius Otto Emil Klebs (1847\u20131868), Paul Theodor Schmidt (1875\u20131883), Carl Gustav Zuwachs (1883\u20131921), Alfred Draheim (1922), Paul Kenkmann (1942). Bez podanego roku: N. Schilling.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eSkarszewy\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 458\u2013460; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I (Kreise Karthaus, Berent, Neustadt), s. 37, 38, 39; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; H. Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Danzig 1898; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyty 1\u20133 (opis Skarszew, zalecenia powizytacyjne, zapis o odzyskaniu ko\u015bcio\u0142a 10 sierpnia 1596 roku wraz z inwentarzem z 1562 roku); L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten\u2026 Westpreu\u00dfen\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 133\u2013134; \u201eZur Gliederung der evangelischen Kirche in Westpreu\u00dfen\u201d \u2014 podzia\u0142y diecezjalne z lat 1773, 1816 i do 1918 (westpreussen.de); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 155, 334, 363, 414\u2013415; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 100, nr 241; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912, Kreis Berent, pozycja 2 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: wojew\u00f3dztwo pomorskie, Warszawa 1926, s. 30 (powiat ko\u015bcierski, miasta); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119gi G40, s. 69\u201372, i G61, s. 267\u2013273; ten\u017ce, cz. III, tam\u017ce 91 (2009), ksi\u0119ga G70 (1780\u20131781); Historia parafii \u015bw. Maksymiliana Marii Kolbego w Skarszewach (dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki); \u201eBudowla, kt\u00f3ra zadziwia. Dwukrotnie zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 w ci\u0105gu 24 godzin\u201d, Dziennik Ba\u0142tycki; Parafia pw. \u015awi\u0119tego Maksymiliana Marii Kolbego w Skarszewach \u2014 Diecezja Pelpli\u0144ska; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 80 (siedziba wojewody pomorskiego w Skarszewach); Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 477\u2013478, 420\u2013421; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 50\u201351; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5065, \u201eSonstige Verzeichnisse 1706\u20131792\u201d (ksi\u0119ga ko\u015bcielna gminy ewangelickiej w Sch\u00f6neck, s. 516), skan 5, dost\u0119p przez portal Archion; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 87\u201388; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 53, 145\u2013147; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 184; I. G. Goedtke, \u201eEvangelisches Predigt-Amt in denen kleineren St\u00e4dten des Polnischen Preussens\u201d, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 14, 15; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 133, 134, 135; Schmidt, \u201eUrkundlicher Nachtrag zum Sch\u00f6necker Kirchbau von 1741\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 4, 1905, z. 3, s. 58\u201359; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 74; t. 2, s. 353, 396, 431, 647; t. 3, s. 784, 799, 926, 942, 994; t. 4, s. 1216, 1279; t. 6, s. 1584, 1603, 1677, 1756; t. 7, s. 1812, 1883, 1890, 1911, 1977, 2009, 2060; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 96, 223\u2013225, 227\u2013229, 256; \u201eAus der Geschichte der evangelischen Kirche in Sch\u00f6neck\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 8 (2006), s. 2\u20134; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 3 czerwca 1844 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 37.*","built_year":1879,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/schoenberg.htm"},{"typ":"parafia","tytul":"Historia parafii \u015bw. Maksymiliana Marii Kolbego w Skarszewach (dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki)","url":"https://maksymilian-skarszewy.pl/historia/"},{"typ":"prasa","tytul":"Budowla, kt\u00f3ra zadziwia. Dwukrotnie zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 w ci\u0105gu 24 godzin \u2014 Dziennik Ba\u0142tycki [kopia archiwalna 2000-12-04]","url":"https://web.archive.org/web/20001204200600/http://www.dziennikbaltycki.pl:80/"},{"typ":"portal","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. Maksymiliana Marii Kolbego w Skarszewach \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/kosciol-pw-sw-maksymiliana-marii-kolbego-w-skarszewach/"},{"typ":"diecezja","tytul":"Parafia pw. \u015awi\u0119tego Maksymiliana Marii Kolbego w Skarszewach \u2014 Diecezja Pelpli\u0144ska","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-swietego-maksymiliana-marii-kolbego-w-skarszewach/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego \u2014 zeszyty 1\u20133: opis Skarszew, zalecenia powizytacyjne, zapis o odzyskaniu ko\u015bcio\u0142a 10 VIII 1596 wraz z inwentarzem z 1562 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I (Kreise Karthaus, Berent, Neustadt), s. 37, 38, 39","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 459","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eSkarszewy\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 87\u201388","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 53, 145\u2013147","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 184","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Schmidt, \u201eUrkundlicher Nachtrag zum Sch\u00f6necker Kirchbau von 1741\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 4, 1905, z. 3, s. 58\u201359","url":"https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/328013/edition/295003/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 74; t. 2, s. 353, 396, 431, 647; t. 3, s. 784, 799, 926, 942, 994; t. 4, s. 1216, 1279; t. 6, s. 1584, 1603, 1677, 1756; t. 7, s. 1812, 1883, 1890, 1911, 1977, 2009, 2060","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 96, 223\u2013225, 227\u2013229, 256","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAus der Geschichte der evangelischen Kirche in Sch\u00f6neck\u201d, \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 8 (2006), s. 2\u20134","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 3 czerwca 1844 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WJB5OZQE3A34LZNY7XNU2GZCDA3GEYX2"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 133, 134, 135","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 37","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 16","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0147","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.07175,"lng":18.446,"name_de":"Sch\u00f6neck (Westpreu\u00dfen)","name_pl":"Skarszewy \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Maksymiliana Marii Kolbego)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Mieszka\u0144cy Skarszowa Dolnego za\u0142o\u017cyli sw\u00f3j cmentarz w lesie, w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, niedaleko ostatnich zagr\u00f3d. W krajobrazie wci\u0105\u017c go wida\u0107, bo le\u017cy na niewielkim wzniesieniu, a granice wyznaczono nasadzeniami drzew li\u015bciastych; mapa z 1935 roku pokazuje, \u017ce powi\u0119kszono go ku p\u00f3\u0142nocy. Serwis cmentarzy powiatu s\u0142upskiego umieszcza go przy trakcie ku Skarszowowi G\u00f3rnemu i za wyra\u017an\u0105 uznaje tylko granic\u0119 zachodni\u0105, kt\u00f3r\u0105 tworz\u0105 podwy\u017cszenie terenu i drzewa. Powierzchnia za\u0142o\u017cenia to oko\u0142o 3100 metr\u00f3w kwadratowych. Zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne fragmenty pomnik\u00f3w nagrobnych, w\u015br\u00f3d nich u\u0142amek a\u017curowego \u017celiwnego krzy\u017ca z porcelanow\u0105 tabliczk\u0105, a tak\u017ce jeden obrys grobu.\n\nSkarsz\u00f3w Dolny, po niemiecku Scharsow, by\u0142 wsi\u0105 z maj\u0105tkiem w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, nad rzek\u0105 Skotaw\u0105, kt\u00f3r\u0105 Niemcy nazywali Schottow. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a: nale\u017ca\u0142a pierwotnie do parafii \u015bwi\u0119tego Piotra na s\u0142upskim Starym Mie\u015bcie, potem do ewangelickiej parafii w D\u0119bnicy Kaszubskiej, po niemiecku Rathsdamnitz, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto. Katolicy podlegali parafii w S\u0142upsku, jak podaje zestawienie parafii FamilySearch. Ostatnim nauczycielem by\u0142 Richard Koschnick.\n\n8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie; zniszczono wtedy zabudowania m\u0142yna i hamerni, a ich w\u0142a\u015bciciela, Waltera Meyera, zastrzelono \u2014 serwis cmentarzy powiatu wymienia go w\u015br\u00f3d pochowanych na tym cmentarzu. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce w pa\u017adzierniku 1945 roku przybyli Polacy, a mieszka\u0144c\u00f3w wsi wysiedlono. Straty wojenne i zwi\u0105zane z wysiedleniem wynios\u0142y o\u015bmiu poleg\u0142ych, o\u015bmiu zmar\u0142ych cywil\u00f3w oraz 27 zaginionych. P\u00f3\u017aniej odnaleziono 124 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w Republice Federalnej Niemiec i 66 w NRD.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eScharsow\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 66 (has\u0142o Skarsz\u00f3w Dolny); Skarsz\u00f3w Dolny \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 854\u2013858.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Skarsz\u00f3w Dolny \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/skarszow-dolny/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Scharsow, s. 857, i has\u0142o Rathsdamnitz, s. 808","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eScharsow\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org)","url":"https://www.meyersgaz.org/place/20698075"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0556","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.367,"lng":17.118,"name_de":"Scharsow (a/d Schottow)","name_pl":"Skarsz\u00f3w Dolny \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Sk\u00f3rczu (po niemiecku Skurz), na Kociewiu, w powiecie starogardzkim, zbudowano w latach 1851\u20131852 dla parafii utworzonej w 1846 roku. Nie figuruje dzi\u015b ani w rejestrze zabytk\u00f3w, ani w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w miasta. Na mapie topograficznej z 1910 roku stoi oko\u0142o 350 metr\u00f3w na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a katolickiego pod wezwaniem Wszystkich \u015awi\u0119tych, w okolicy dzisiejszych ulic Wysokiej i Norwida. Wed\u0142ug strony internetowej miasta ko\u015bci\u00f3\u0142 zburzono w marcu 1945 roku, gdy Armia Czerwona zajmowa\u0142a Sk\u00f3rcz; innego \u015bwiadectwa jego losu nie znaleziono.\n\nW 1820 roku urz\u0119dowy opis rejencji gda\u0144skiej naliczy\u0142 w Sk\u00f3rczu 11 luteran\u00f3w w\u015br\u00f3d 553 mieszka\u0144c\u00f3w. Wed\u0142ug Agathona Harnocha ju\u017c w 1833 roku superintendent ze Starogardu, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142 wtedy Sk\u00f3rcz, wyst\u0105pi\u0142 z my\u015bl\u0105 o utworzeniu osobnej parafii dla Sk\u00f3rcza i okolicy i odprawia\u0142 w tutejszej szkole regularne nabo\u017ce\u0144stwa. Karl Zimmermann pisze o 300 ewangelikach z trzech miejscowo\u015bci: Sk\u00f3rcza, Wielbrandowa i Wolentalu. Gmina liczy\u0142a niewielu gospodarzy maj\u0105cych po trzy albo cztery \u0142any ziemi; wi\u0119kszo\u015b\u0107 jej cz\u0142onk\u00f3w stanowili ubodzy rzemie\u015blnicy i wyrobnicy.\n\n\ud83d\udfe1 Wed\u0142ug materia\u0142\u00f3w do s\u0142ownika pastor\u00f3w staropruskich Johann Carl Christian Kriese, od 1821 roku pastor w Starogardzie, zosta\u0142 superintendentem nowo utworzonej diecezji starogardzkiej dopiero 10 czerwca 1834 roku.\n\nParafi\u0119 utworzono prowizorycznie 26 grudnia 1846 roku. Wsie, kt\u00f3re do niej wesz\u0142y, nale\u017ca\u0142y wcze\u015bniej do parafii w Nowem, Gniewie, Starogardzie i Borzechowie. Pierwszym duchownym by\u0142 od 28 lutego 1847 roku kandydat Gustav Wilhelm Theodor Kriese, syn pastora ze Starogardu, ordynowany w tym samym roku dla tej parafii. Mieszka\u0142 w ma\u0142ej, n\u0119dznej cha\u0142upie, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 w izbie szkolnej. Zmar\u0142 w Sk\u00f3rczu 21 sierpnia 1849 roku i po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a nie doczeka\u0142. Ostatecznie parafi\u0119 ustanowiono dekretem z 9 pa\u017adziernika 1855 roku i planem uposa\u017cenia z 28 grudnia 1857 roku. Kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm IV przyzna\u0142 na uposa\u017cenie parafii 3000 talar\u00f3w. Patronem ko\u015bcio\u0142a by\u0142 kr\u00f3l; tak podaje jeszcze almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku.\n\nWed\u0142ug Harnocha gda\u0144skie Towarzystwo Gustawa Adolfa kupi\u0142o 67 m\u00f3rg ziemi pleba\u0144skiej oraz 2 morgi pod ko\u015bci\u00f3\u0142 i zabudowania plebanii, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowa\u0142o z w\u0142asnych \u015brodk\u00f3w. Zimmermann podaje wi\u0119cej szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Grunt pod ko\u015bci\u00f3\u0142 gmina zyska\u0142a dzi\u0119ki hojnemu darowi pana Basendta z Gda\u0144ska, a gda\u0144skie towarzystwo zabezpieczy\u0142o t\u0119 w\u0142asno\u015b\u0107; da\u0142o te\u017c \u0142an ziemi na uposa\u017cenie parafii i 1050 talar\u00f3w na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a. G\u0142\u00f3wny zwi\u0105zek Towarzystwa w Kr\u00f3lewcu wy\u0142o\u017cy\u0142 \u0142\u0105cznie 2190 talar\u00f3w, 16 srebrnych groszy i 8 fenig\u00f3w, z pomoc\u0105 zarz\u0105du centralnego i zwi\u0105zk\u00f3w z Berlina, Prenzlau, Halle, Lipska, Frankfurtu nad Menem, Rudolstadt i Tarnowskich G\u00f3r. Dary os\u00f3b prywatnych wynios\u0142y 1448 talar\u00f3w i 25 srebrnych groszy. Wed\u0142ug Zimmermanna Sk\u00f3rcz by\u0142 pierwsz\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 w Prusach Zachodnich, kt\u00f3rej Towarzystwo przysz\u0142o z tak\u0105 pomoc\u0105.\n\nKamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 29 kwietnia 1851 roku, wiech\u0119 zawieszono 24 czerwca tego roku, a w dzie\u0144 Wniebowst\u0105pienia, 20 maja 1852 roku, gotowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 generalny superintendent doktor Sartorius. Sprawozdanie przytoczone przez Zimmermanna podaje, \u017ce do najbli\u017cszego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego by\u0142o st\u0105d co najmniej trzy mile. Harnoch opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako budowl\u0119 szkieletow\u0105 z murowan\u0105 apsyd\u0105. Piotr Birecki zalicza go do ko\u015bcio\u0142\u00f3w szachulcowych, kt\u00f3re nie zosta\u0142y przebudowane, i podaje, \u017ce w 1865 roku dostawiono do niego od zachodu wie\u017c\u0119; wed\u0142ug Harnocha by\u0142a murowana i mia\u0142a zegar. Rycina \u201eKirche und Pfarrhaus\u201d w ksi\u0119dze Zimmermanna, wykonana jeszcze przed budow\u0105 wie\u017cy, pokazuje ko\u015bci\u00f3\u0142 z szachulcowym szczytem, ostro\u0142ukowymi oknami i sygnaturk\u0105 na kalenicy, a na pierwszym planie dom, p\u0142ot z bram\u0105 i rz\u0119dy drzew. Kr\u00f3lewiecki zwi\u0105zek zbudowa\u0142 te\u017c murowan\u0105 plebani\u0119, bo przy grzybie domowym, kt\u00f3ry panowa\u0142 w Prusach Zachodnich, ka\u017cdy inny spos\u00f3b budowy by\u0142 na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 niepewny; kosztowa\u0142a 1021 talar\u00f3w i 20 srebrnych groszy.\n\nTen sam zwi\u0105zek kupi\u0142 organy za 679 talar\u00f3w, dwa dzwony za 228 talar\u00f3w i 15 srebrnych groszy, \u017cyrandol za 61 talar\u00f3w, o\u0142tarz do zakrystii za 12 talar\u00f3w oraz krucyfiksy na o\u0142tarz w ko\u015bciele i w zakrystii za 25 talar\u00f3w. W\u015br\u00f3d ofiarodawc\u00f3w by\u0142 pewien Sas, kt\u00f3ry na zgromadzeniu Towarzystwa w Hamburgu da\u0142 talara na pierwszy dzwon w Prusach Zachodnich. Harnoch wymienia dwa dzwony i organy o trzynastu g\u0142osach.\n\n\ud83d\udfe1 Krucyfiks w zakrystii by\u0142 wed\u0142ug Harnocha darem gminy ewangelickiej w Tarnowskich G\u00f3rach na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku. Piotr Birecki pisze o krucyfiksie przekazanym przez parafi\u0119 \u201ew Tarnowcu z G\u00f3rnego \u015al\u0105ska\u201d i ustawionym na mensie o\u0142tarza. Zimmermann podaje, \u017ce krucyfiksy kupi\u0142 zwi\u0105zek kr\u00f3lewiecki, a zwi\u0105zek tarnog\u00f3rski wp\u0142aci\u0142 do jego kasy 5 talar\u00f3w.\n\nOko\u0142o 1890 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku. W ci\u0105gu roku parafia notowa\u0142a 57 chrzt\u00f3w, 27 konfirmacji, 11 \u015blub\u00f3w i 41 pogrzeb\u00f3w, a do komunii przyst\u0105pi\u0142o 788 os\u00f3b. Liczy\u0142a wtedy 1376 dusz i mia\u0142a dwana\u015bcie cmentarzy. Pastor otrzymywa\u0142 3164 marki, w tym 660 marek odsetek, 1052 marki op\u0142at za pos\u0142ugi i 632 marki dziesi\u0119ciny osobistej. Almanach parafii Prus Zachodnich z 1897 roku liczy 1092 dusze, z tego 414 w samym Sk\u00f3rczu, i sze\u015bciu nauczycieli ewangelickich w pi\u0119ciu szko\u0142ach. Almanach z 1913 roku liczy 1288 dusz, z tego 515 w Sk\u00f3rczu razem z dwiema s\u0105siednimi osadami, w tym z Ryzowiem, oraz jedenastu nauczycieli w dziesi\u0119ciu szko\u0142ach. Spisy powszechne naliczy\u0142y w gminie Sk\u00f3rcz 376 ewangelik\u00f3w na 2016 mieszka\u0144c\u00f3w w 1885 roku i 435 ewangelik\u00f3w w 1905 roku. Spis z 1910 roku wykaza\u0142 515 ewangelik\u00f3w m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku.\n\nKsi\u0119gi metrykalne parafii, czyli ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w, komunikant\u00f3w i konfirmacji, prowadzono od 1847 roku. Duplikaty ksi\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1847\u20131874 przechowywa\u0142 s\u0105d obwodowy w Starogardzie.\n\nPo Kriesem parafi\u0105 zarz\u0105dza\u0142 od 1850 roku Hermann Friedrich Blindow, kt\u00f3ry ostatni chrzest w Sk\u00f3rczu odprawi\u0142 2 czerwca 1867 roku i przeszed\u0142 do St. Lorenz w Prusach Wschodnich. Pastorami byli potem Hermann Gottlob Wilhelm Johannes Jackstein od 1867 roku (zmar\u0142 w Sk\u00f3rczu 13 lipca 1879 roku), Friedrich Wilhelm Karl Kuntze w latach 1880\u20131895, Johannes August Martin Erdmann od 1896 roku do ko\u0144ca 1912 roku, Alfred Franz Karl Halling od 1 kwietnia 1913 do 1 listopada 1919 roku i Helmuth Richard Boeckler, ordynowany 4 pa\u017adziernika 1919 roku i jeszcze w tym samym roku powo\u0142any do Sk\u00f3rcza. W okresie mi\u0119dzywojennym parafia nale\u017ca\u0142a do diecezji tczewsko-starogardzkiej. Albert Reinhold Pahl obj\u0105\u0142 j\u0105 w 1930 roku, 1 lipca 1941 roku przeszed\u0142 w stan spoczynku i zmar\u0142 w Sk\u00f3rczu 27 grudnia 1941 roku. W Sk\u00f3rczu urodzili si\u0119 dwaj p\u00f3\u017aniejsi pastorzy: Otto Franz Weick (1893), syn gospodarza, i Helmut M\u00fcller (1909), pastor w Nowych Polaszkach (Neupaleschken), kt\u00f3ry poleg\u0142 na froncie wschodnim 9 marca 1943 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Wed\u0142ug materia\u0142\u00f3w do s\u0142ownika pastor\u00f3w staropruskich Boeckler przeszed\u0142 do Grupy w powiecie \u015bwieckim dopiero w 1933 roku, a Pahl by\u0142 pastorem w Sk\u00f3rczu ju\u017c od 1930 roku, wi\u0119c ich lata w tej parafii cz\u0119\u015bciowo si\u0119 pokrywaj\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 Wcze\u015bniejsze dzieje luteranizmu w Sk\u00f3rczu dotycz\u0105 innego budynku, \u015bredniowiecznego ko\u015bcio\u0142a parafialnego, dzi\u015b katolickiego ko\u015bcio\u0142a pod wezwaniem Wszystkich \u015awi\u0119tych, a \u017ar\u00f3d\u0142a opowiadaj\u0105 je r\u00f3\u017cnie. Piotr Birecki pisze, \u017ce starosta Adam Walewski wspiera\u0142 Reformacj\u0119 tak usilnie, \u017ce w starostwie osieckim ko\u015bcio\u0142y w Bar\u0142o\u017cnie, Grabowie i Sk\u00f3rczu przesz\u0142y w r\u0119ce luteran\u00f3w oko\u0142o 1565 roku, a kaplica w Osieku oko\u0142o 1575 roku; kolejny starosta, kalwinista Marcin de Berzewiczy, jeszcze umocni\u0142 pozycj\u0119 nowego wyznania. Opracowanie map wojew\u00f3dztwa pomorskiego z 1955 roku wymienia Sk\u00f3rcz z nale\u017c\u0105c\u0105 do\u0144 kaplic\u0105 w Osieku w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w obj\u0119tych przez protestant\u00f3w. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego zapisa\u0142a, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 od pi\u0119tnastu lat by\u0142 sprofanowany: jeden z ostatnich pleban\u00f3w katolickich, Maciej, by\u0142 wi\u0119ziony za to, \u017ce udziela\u0142 komunii pod dwiema postaciami na spos\u00f3b lutera\u0144ski, a po jego \u015bmierci pewien duchowny lutera\u0144ski przez dwana\u015bcie lat psu\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 swoj\u0105 nauk\u0105. Strona internetowa miasta podaje, \u017ce pod koniec XVI wieku starosta Barzewicz doprowadzi\u0142 do przej\u0119cia ko\u015bcio\u0142a przez ewangelik\u00f3w na ponad 30 lat, a strona parafii katolickiej, \u017ce luteranie przej\u0119li go w 1581 roku na 15 lat i oddali katolikom za spraw\u0105 biskupa Rozra\u017cewskiego.\n\nArmia Czerwona zaj\u0119\u0142a Sk\u00f3rcz 4 marca 1945 roku. Strona internetowa miasta podaje, \u017ce podczas tych walk zniszczono cz\u0119\u015b\u0107 miasta, burz\u0105c mi\u0119dzy innymi ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i uszkadzaj\u0105c wie\u017c\u0119 ko\u015bcio\u0142a katolickiego; zniszczenie wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a katolickiego w marcu 1945 roku podaje te\u017c strona parafii Wszystkich \u015awi\u0119tych. O losie ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego nie pisze \u017cadne inne z przejrzanych \u017ar\u00f3de\u0142. W miejscu, gdzie mapa z 1910 roku pokazuje ko\u015bci\u00f3\u0142, stoj\u0105 dzi\u015b budynki przy ulicach Wysokiej i Norwida. Dzieje gminy opisa\u0142a I. Paw\u0142owska w \u201eMonografii gminy ewangelickiej w Sk\u00f3rczu\u201d (Sk\u00f3rcz 2007). Cmentarz ewangelicki Sk\u00f3rcza le\u017ca\u0142 na Ryzowiu i ma w atlasie osobny wpis.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 460\u2013461; K. Zimmermann (red.), \u201eDie Bauten des Gustav-Adolf-Vereins in Bild und Geschichte\u201d, t. I, Darmstadt 1860, s. 460\u2013464; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 110, 170, 205; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Gda\u0144sk 1908, s. 12; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 51; almanach Prus Zachodnich 1913 (Sonderschrift 59), s. 45; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19); Topographisch-statistische \u00dcbersicht des Regierungsbezirks Danzig, Danzig 1820, s. 70\u201371; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen 1885 i 1905, Gemeindelexikon f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig 1910; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, Toru\u0144 1955, s. 70; wizytacje biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, z. 2, s. 319; M. Kubicki, \u201eOkupacja niemiecka w powiecie starogardzkim 1939\u20131945\u201d, praca doktorska, Gda\u0144sk 2022, s. 388; mapa topograficzna 1:25 000, arkusze 2177 Bobau i 2277 Skurz, 1910; strony internetowe miasta Sk\u00f3rcz i parafii Wszystkich \u015awi\u0119tych w Sk\u00f3rczu.*","built_year":1851,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 460\u2013461","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Zimmermann (red.), \u201eDie Bauten des Gustav-Adolf-Vereins in Bild und Geschichte\u201d, t. I, Darmstadt 1860, s. 460\u2013464 (rycina s. 462)","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb10059616"},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 110, 170, 205","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 470","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Gda\u0144sk 1908, s. 12, nr 192","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 51","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 139\u2013140, 160\u2013161; t. 2, s. 453; t. 3, s. 704, 859, 999, 1023; t. 4, s. 1228; t. 5, s. 1319; t. 7, s. 1939","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistische \u00dcbersicht des Regierungsbezirks Danzig, Danzig 1820, s. 70\u201371, nr 222","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Preu\u00dfisch Stargard, s. 34\u201335, poz. 53; Gemeindelexikon \u2026 1905, s. 96\u201397, poz. 61; Gemeindelexikon \u2026 Regierungsbezirk Danzig 1910, s. 44\u201345, poz. 65","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, Toru\u0144 1955, s. 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"wizytacje biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, z. 2, s. 319","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Kubicki, \u201eOkupacja niemiecka w powiecie starogardzkim 1939\u20131945\u201d, praca doktorska, Uniwersytet Gda\u0144ski, Gda\u0144sk 2022, s. 388","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"Mapa topograficzna 1:25 000 (Messtischblatt), arkusze 2177 Bobau i 2277 Skurz, wyd. 1910","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Strona internetowa miasta Sk\u00f3rcz, \u201eHistoria\u201d","url":"https://skorcz.pl/asp/historia,91"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Strona internetowa parafii Wszystkich \u015awi\u0119tych w Sk\u00f3rczu, \u201eHistoria\u201d","url":"https://parafiaskorcz.pl/historia/"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0573","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7996,"lng":18.53277,"name_de":"Skurz","name_pl":"Sk\u00f3rcz \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Sk\u00f3rowie (Schurow), w powiecie s\u0142upskim, jest jednym z dw\u00f3ch tutejszych cmentarzy \u2014 wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego oba s\u0105 du\u017ce jak na tak niewielk\u0105 miejscowo\u015b\u0107. Dawny teren cmentarza to dzi\u015b w wi\u0119kszo\u015bci niezagospodarowana trawiasta przestrze\u0144; cz\u0119\u015b\u0107 za ko\u015bcio\u0142em zaj\u0119\u0142y wsp\u00f3\u0142czesne poch\u00f3wki. Z pierwotnego za\u0142o\u017cenia zosta\u0142y graniczne nasadzenia klon\u00f3w i kasztan\u00f3w oraz dwa okaza\u0142e \u017cywotniki. Poza dziewi\u0119tnastowiecznym ko\u015bcio\u0142em pierwotnym elementem jest te\u017c niewielka ceglana furta w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci nekropolii. Jedynym \u015bwiadectwem dawnych miejsc spoczynku pozostaj\u0105 wbudowane w mur ogrodzeniowy fragmenty p\u0142yt i kamienne postumenty pomnik\u00f3w nagrobnych.\n\nW 1784 roku Sk\u00f3rowo liczy\u0142o 21 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli Sk\u00f3rowa i Pogorzelic; nale\u017ca\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi Dar\u017cewo, Runowo, \u017bychlin, folwark Pot\u0119gowo, Pogorzelice i le\u015bnicz\u00f3wka Wusette.\n\nSk\u00f3rowo by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, nale\u017c\u0105cym do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. Jako wie\u015b parafialn\u0105 wzmiankowano je w 1530 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 wizytowano w 1590; obecna neogotycka \u015bwi\u0105tynia stan\u0119\u0142a w 1859 roku, a jej organy pochodz\u0105 ze starego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3170 dusz, gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Langeb\u00f6se (Pogorzelice), oddalon\u0105 o 8 kilometr\u00f3w, i kaplic\u0119 w Gro\u00df Runow (Runowo), oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Erich Backe. W 1940 roku parafia obejmowa\u0142a mi\u0119dzy innymi Darsow, Gro\u00df Runow, Klein Gluschen, Langeb\u00f6se, Pottangow, Schierwens i Zechlin; ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1646 i 1654 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Sk\u00f3rowo w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska (pozycja 118, strona 174) liczy\u0142a 165 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w, a obw\u00f3d dworski (pozycja 294, strona 182) \u2014 196 ewangelik\u00f3w i dwie osoby innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich.\n\nFranz Tetzner przytacza osiemnastowieczne \u015bwiadectwo o j\u0119zyku kaza\u0144 w powiecie s\u0142upskim. W tym \u015bwiadectwie obok Gardny, Row\u00f3w i Damna wymieniono tak\u017ce Sk\u00f3rowo, Mikorowo, Budowo i No\u017cyno jako miejsca, gdzie g\u0142oszono kazania \u201ew mowie, kt\u00f3ra jest z\u0142\u0105 polszczyzn\u0105\u201d. W Sk\u00f3rowie pastorem by\u0142 Daniel, ojciec p\u00f3\u017aniejszego duchownego l\u0119borskiego. Johann Daniel Litzkow, jego syn, urodzony w 1704 roku, by\u0142 w latach 1743\u20131756 pastorem ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Salwatora w L\u0119borku.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 8 maja 1947 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Biskupa M\u0119czennika, a parafia rzymskokatolicka dzia\u0142a tu od 1973 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Sk\u00f3rowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 163\u2013164; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 9; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 231 i 513; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1002\u20131003; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1002\u20131003","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 231 i 513","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Pot\u0119gowo na lata 2025\u20132028, uchwa\u0142a nr XV/110/2025 Rady Gminy Pot\u0119gowo z dnia 28 kwietnia 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 1982, s. 41, 43","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=1982"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0850","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50674,"lng":17.52782,"name_de":"Schurow","name_pl":"Sk\u00f3rowo \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sk\u00f3rowie, wzniesiony w 1859 roku na miejscu starszego, jest dzi\u015b katolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105. Z dawnego cmentarza wok\u00f3\u0142 niego zosta\u0142y graniczne nasadzenia klon\u00f3w i kasztan\u00f3w, dwa okaza\u0142e \u017cywotniki, niewielka ceglana furta od p\u00f3\u0142nocy oraz fragmenty p\u0142yt nagrobnych i pomnik\u00f3w wmurowane w ogrodzenie.\n\nSk\u00f3rowo, po niemiecku Schurow, by\u0142o wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 oraz siedzib\u0105 gminy i urz\u0119du stanu cywilnego w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Parafia obejmowa\u0142a Vangerske, Klein Gluschen, Zechlin, Pottangow, Gro\u00df Runow, Karlsh\u00f6he, Darsow wraz z Laaske i Schidlitz, Langeb\u00f6se oraz Bonkow, a w Langeb\u00f6se sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Sk\u00f3rowie wzmiankowano w wizytacji z 1590 roku \u2014 16 lipca tego roku ksi\u0105\u017c\u0119cy wizytatorzy generalni ze Szczecina, superintendent Johannes Cogeler, Jakob Faber i radca dworski Johann Grimm, sporz\u0105dzili tutejsz\u0105 matryku\u0142\u0119 ko\u015bcieln\u0105. Urz\u0119dowa\u0142 wtedy Swantes Medonca, zwany te\u017c Hilariusem, ordynowany w 1564 roku przez Jakoba Hogensee. Organy pochodz\u0105 ze starego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku; B\u00f6ttger przypuszcza\u0142, \u017ce wykonano je pod koniec XVIII wieku, a ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1654 roku.\n\nPaul Schipper starszy, syn proboszcza z Kwakowa, skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce nie ma ko\u015bcielnego i musi sam wykonywa\u0107 jego prac\u0119, dlatego domaga\u0142 si\u0119 nale\u017cnych ko\u015bcielnemu op\u0142at, kt\u00f3rych mu jednak odm\u00f3wiono; odszed\u0142 st\u0105d w 1622 roku. Jego syn Paul, proboszcz w latach 1623\u20131652, popad\u0142 w powa\u017cny sp\u00f3r z patronem i w\u0142a\u015bcicielem d\u00f3br sk\u00f3rowskich Martenem Wobeserem. W nocy z 25 na 26 pa\u017adziernika 1711 roku nag\u0142y, gwa\u0142towny po\u017car w dwie godziny obr\u00f3ci\u0142 w popi\u00f3\u0142 plebani\u0119 wraz ze stodo\u0142\u0105 i stajniami. Wizytacj\u0119 przeprowadzi\u0142 tu 1 listopada 1727 roku generalny superintendent Bollhagen.\n\nW 1784 roku Sk\u00f3rowo liczy\u0142o 21 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli Sk\u00f3rowa i Pogorzelic; nale\u017ca\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi Dar\u017cewo, Runowo, \u017bychlin, folwark Pot\u0119gowo, Pogorzelice i le\u015bnicz\u00f3wka Wusette.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Sk\u00f3rowie, po niemiecku Schurow, pastorami byli dalej: Georg Klein z W\u0119gier (1653\u20131671), Joachim Ritter ze S\u0142upska (od 1672 roku), Daniel Litzkow z Bytowa (1689\u20131711), Tobias Constantin Heineccius (1712\u20131720), Immanuel Gr\u00fcnenberg (1722\u20131725), Johann Jakob Gregorovius (1726\u20131754), Michael Jakob Diestel (1755\u20131786), Georg Bogislav Gottel (1787\u20131797), Peter Fiddichow (1797\u20131808), Carl Gottlieb Selig (1809\u20131823), Otto Wilde (1823\u20131826), August Eichmann (1828\u20131863), Albert Sellentin (1863\u20131874), Albrecht Giese (1874\u20131881) i Johannes Farne (1882\u20131909). Pod koniec pa\u017adziernika 1909 roku, w ostatnim roku jego urz\u0119dowania, kr\u00f3l nada\u0142 pastorowi Johannesowi Farnemu ze Sk\u00f3rowa Order Czerwonego Or\u0142a czwartej klasy. Ostatni duchowny odnotowany w wykazie Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku, Justus Heinrich Theodor Beyer, obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1909 roku. Beyer urodzi\u0142 si\u0119 21 kwietnia 1880 roku w Ranchi w Indiach, gdzie jego ojciec by\u0142 w\u00f3wczas misjonarzem. Latem 1912 roku patronat, von Normann ze Sk\u00f3rowa, da\u0142 w \u201eDer Reichsbote\u201d og\u0142oszenie, \u017ce probostwo w Sk\u00f3rowie, z dwoma ko\u015bcio\u0142ami i oko\u0142o 2500 duszami, zwolni si\u0119 w po\u0142owie wrze\u015bnia; zg\u0142asza\u0107 si\u0119 mieli kandydaci \u201epozytywni\u201d, czyli z konserwatywnego kierunku w Ko\u015bciele.\n\nW dawnej prepozyturze s\u0142upskiej parafia nale\u017ca\u0142a do tak zwanego okr\u0119gu wendyjskiego (*Circulus vandalicus*), w kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiernych m\u00f3wi\u0142a po kaszubsku. Duchowni g\u0142osili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabo\u017ce\u0144stwo zaraz po drugim, a do nauki u\u017cywano polskiej Biblii i polskich podr\u0119cznik\u00f3w, bo Kaszubi rozumieli polszczyzn\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sk\u00f3rowie wymieniano oko\u0142o 1778 roku w\u015br\u00f3d tych, w kt\u00f3rych g\u0142oszono po kaszubsku. W nabo\u017ce\u0144stwach kaszubszczyzna zanik\u0142a tu oko\u0142o 1795 roku, a sto lat p\u00f3\u017aniej nie pami\u0119tano o tym we wsi zupe\u0142nie. Nazwy okr\u0119g\u00f3w znikn\u0119\u0142y z urz\u0119dowego obiegu przy reformie synod\u00f3w w 1817 roku. Raport pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczony przez superintendenta Walthera Bartholdy\u2019ego, podaje, \u017ce kazania co niedziel\u0119 po niemiecku i po kaszubsku odbywa\u0142y si\u0119 wtedy tylko w Cecenowie i w G\u0142\u00f3wczycach, a w Rowach, Gardnie, Smo\u0142dzinie i Stowi\u0119cinie \u017cy\u0142o po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych wy\u0142\u0105cznie po kaszubsku. Czterdzie\u015bci, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej duchownych znaj\u0105cych polski wymagano we Wrze\u015bciu, Damnie, Sk\u00f3rowie, \u0141upawie, Mikorowie, No\u017cynie, Dobieszewie i Budowie.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3170 dusz, gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Langeb\u00f6se, oddalon\u0105 o 8 kilometr\u00f3w, i kaplic\u0119 w Gro\u00df Runow, oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku von Massow z Langeb\u00f6se i osadnicy ze Schurow, a pastorem by\u0142 od 16 stycznia 1913 roku Erich Backe. Do 1945 roku \u015bwi\u0105tynia nale\u017ca\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a Ewangelickiego Unii Staropruskiej; parafia w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto liczy\u0142a w 1940 roku 3816 wiernych, a ostatnim pastorem by\u0142 Heinz Suhr. W 1939 roku wie\u015b mia\u0142a 474 mieszka\u0144c\u00f3w; 9 marca 1945 roku zaj\u0119\u0142y j\u0105 wojska sowieckie, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 i rekonsekrowa\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Wed\u0142ug Jana Wilda w Sk\u00f3rowie dzia\u0142a\u0142 po wojnie niemiecki zb\u00f3r ewangelicki: jego m\u0142odzie\u017c konfirmowano w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1951 roku w Damnie (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 4 (257)/2024, s. 13), a w okresie, gdy ewangelicy w S\u0142upsku odzyskiwali ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy Niedzia\u0142kowskiego (decyzj\u0119 o jego przekazaniu podj\u0119to 16 marca 1954 roku), zb\u00f3r liczy\u0142 710 cz\u0142onk\u00f3w (nr 2 (232)/2022, s. 14).\n\nOrgany przeniesione z dawnego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku maj\u0105 niewielk\u0105, prost\u0105 szaf\u0119 z arabeskami nad piszcza\u0142kami i trzema figurami w zwie\u0144czeniu.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Biskupa i M\u0119czennika, a parafi\u0119 erygowano w 1971 roku, przy czym w\u0142adze pa\u0144stwowe zatwierdzi\u0142y j\u0105 w sierpniu 1973 roku. Dekret erekcji parafii nosi dat\u0119 28 sierpnia 1973 roku.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1654 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje erekcj\u0119 parafii w 1971 roku, a dekret erekcji nosi dat\u0119 28 sierpnia 1973 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 513\u2013515; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 30; Sk\u00f3rowo \u2014 Wikipedia; pkt.pl \u2014 Sk\u00f3rowo; Sk\u00f3rowo \u2014 Wikipedia (EN); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1002\u20131003; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1974, nr 4, s. 102\u2013103; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924, s. 180; \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 29 pa\u017adziernika 1909 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 7 sierpnia 1912 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 2 (232)/2022, s. 14; nr 4 (257)/2024, s. 13; A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3.*","built_year":1859,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Sk\u00f3rowo \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / pkt.pl \u2014 Sk\u00f3rowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"pkt.pl \u2014 Sk\u00f3rowo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / pkt.pl \u2014 Sk\u00f3rowo"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sk\u00f3rowo \u2014 Wikipedia (EN)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Sk%C3%B3rowo"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 30","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 513","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1002\u20131003","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1974, nr 4, s. 102\u2013103","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern \u2014 urz\u0119dowy wykaz parafii, ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924, s. 180","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 29 pa\u017adziernika 1909 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TJS2RNAIMB4KYXD5RZFAYDXL7MVRI5KU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 7 sierpnia 1912 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/E7A5RO3FZVSZ5OXSQ5LNYTH6S46XKONK"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 2 (232)/2022, s. 14","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 4 (257)/2024, s. 13","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0267","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50674,"lng":17.52782,"name_de":"Schurow","name_pl":"Sk\u00f3rowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schurow)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Sk\u00f3rowo, po niemiecku Schurow, w powiecie s\u0142upskim, mia\u0142o dwa du\u017ce cmentarze: przyko\u015bcielny i wiejski. Do wiejskiego wychodzi si\u0119 ceglan\u0105 furt\u0105 z cmentarza przyko\u015bcielnego na drog\u0119 gruntow\u0105 biegn\u0105c\u0105 na p\u00f3\u0142noc; kilkadziesi\u0105t metr\u00f3w dalej, po jej zachodniej stronie, le\u017cy wzniesienie, na kt\u00f3rym go za\u0142o\u017cono. Pierwotnie zajmowa\u0142 dwa wzniesienia przedzielone poln\u0105 drog\u0105. Do dzi\u015b w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej zosta\u0142 tylko jeden nagrobek, w po\u0142udniowej natomiast stoi kilka steli i postument\u00f3w \u2014 do\u015b\u0107, by odczyta\u0107 przebieg poszczeg\u00f3lnych rz\u0119d\u00f3w. Po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przedzielono drutem kolczastym, ale granice od tej strony i od zachodu pozostaj\u0105 czytelne. W ich naro\u017cniku ro\u015bnie lipa, drug\u0105, w naro\u017cniku przeciwleg\u0142ym, wyci\u0119to. Ca\u0142y teren g\u0119sto porastaj\u0105 dzi\u015b samosiewy drzew i krzew\u00f3w.\n\nSk\u00f3rowo jako wie\u015b parafialn\u0105 wzmiankowano w 1530 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 wizytowano w 1590; obecna neogotycka \u015bwi\u0105tynia stan\u0119\u0142a w 1859 roku, a jej organy pochodz\u0105 z 1834 roku, ze starego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku. Ze sk\u00f3rowsk\u0105 plebani\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 r\u00f3d Litzkow\u00f3w: Johann Daniel Litzkow, pastor w L\u0119borku w latach 1743\u20131756, by\u0142 synem Daniela, pastora w Sk\u00f3rowie w latach 1689\u20131711.\n\nW 1784 roku Sk\u00f3rowo liczy\u0142o 21 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli Sk\u00f3rowa i Pogorzelic; nale\u017ca\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi Dar\u017cewo, Runowo, \u017bychlin, folwark Pot\u0119gowo, Pogorzelice i le\u015bnicz\u00f3wka Wusette. Franz Tetzner przytacza \u015bwiadectwo, wed\u0142ug kt\u00f3rego w powiecie s\u0142upskim \u2014 obok Gardny, Row\u00f3w i Damna \u2014 tak\u017ce w Sk\u00f3rowie, Mikorowie, Budowie i No\u017cynie wyg\u0142aszano kazania \u201ew mowie, kt\u00f3ra jest z\u0142\u0105 polszczyzn\u0105\u201d.\n\nSk\u00f3rowo by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, nale\u017c\u0105cym do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. W spisie z 2 grudnia 1895 roku naliczono w gminie wiejskiej 165 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3170 dusz, gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Langeb\u00f6se (Pogorzelice), oddalon\u0105 o 8 kilometr\u00f3w, i kaplic\u0119 w Gro\u00df Runow (Runowo), oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Erich Backe. W 1940 roku parafia obejmowa\u0142a mi\u0119dzy innymi Darsow, Gro\u00df Runow, Klein Gluschen, Langeb\u00f6se, Pottangow, Schierwens i Zechlin; ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1646 i 1654 roku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Sk\u00f3rowo, s. 163\u2013164; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 9; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 231 i 513; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1002\u20131003; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1002\u20131003","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 231 i 513","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0851","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50825,"lng":17.52638,"name_de":"Schurow","name_pl":"Sk\u00f3rowo \u2014 stary cmentarz wiejski (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Sk\u00f3rzynie (przed 1945 rokiem Schorin), pochodz\u0105cy z ko\u0144ca XIX wieku, usytuowano na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi, na niewysokim wyniesieniu, i podzielono alej\u0105 obsadzon\u0105 lipami. Do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 graniczne nasadzenia lipowe, dzi\u0119ki kt\u00f3rym sylwetka cmentarza pozostaje \u0142atwo rozpoznawalna w krajobrazie od strony drogi z G\u0142\u00f3wczyc. Z kamieniarki ocala\u0142y fragmenty pomnik\u00f3w nagrobnych oraz po\u0142amane \u017celiwne krzy\u017ce \u2014 z usuni\u0119tymi tabliczkami inskrypcyjnymi i skutymi literami. Cmentarz obj\u0119to gminn\u0105 ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w, nie rejestrem. Gminny program opieki nad zabytkami gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 podaje, \u017ce na po\u0142udnie od wsi znajduje si\u0119 \u201ehistoryczny cmentarz ewangelicki\u201d.\n\nW 1784 roku Sk\u00f3rzyno, po\u0142o\u017cone nad strumieniem p\u0142yn\u0105cym do \u0141ebska, liczy\u0142o 16 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Ca\u0142a okolica by\u0142a lutera\u0144ska od czas\u00f3w szesnastowiecznej Reformacji pomorskiej, a Pagel odnotowuje, \u017ce w czasach opisanych przez Br\u00fcggemanna, oko\u0142o 1784 roku, m\u00f3wiono tu przewa\u017cnie po kaszubsku. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w G\u0142\u00f3wczycach (Glowitz), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a. Maj\u0105tek obejmowa\u0142 430 hektar\u00f3w, a jego ostatnim w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Karl-Oskar von Bonin.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej 100 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w obwodzie dworskim 155 ewangelik\u00f3w i tak\u017ce ani jednego katolika. W 1925 roku mieszka\u0142o tu dwoje katolik\u00f3w. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 222 osoby w 48 gospodarstwach.\n\nMieszka\u0144c\u00f3w tych stron nazywano Kabatkami. Franz Tetzner zestawia nazwy wsi w dw\u00f3ch j\u0119zykach \u2014 Sk\u00f3rzyno jako *Schorin*, Rumsko jako *Rumske*, B\u0105dzechowo jako *Banskow* \u2014 i dodaje wprost: \u201emieszka\u0144cy tych wsi znani s\u0105 pod nazw\u0105 Kabatk\u00f3w\u201d. Miano to odnosi\u0142o si\u0119 do pomorskich S\u0142owian z okolic G\u0142\u00f3wczyc i by\u0142o, jak zaznacza, m\u0142odsze od nazwy S\u0142owi\u0144c\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 od dawna okre\u015blano Kaszub\u00f3w pomorskich w og\u00f3le.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w 1948 roku i p\u00f3\u017aniej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Schorin; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVII/137/25 z 28 sierpnia 2025 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1002.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 86","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 86; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 174 poz. 117; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 174, poz. 117","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim (2013), s. 86; spis z 2 XII 1895, Kreis Stolp, s. 174 poz. 117; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II t. 2, Stettin 1784, s. 1002, pozycja 126","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1002","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0794","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.627792,"lng":17.350846,"name_de":"Schorin","name_pl":"Sk\u00f3rzyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Skowarnkach uj\u0119to w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. Le\u017cy na dzia\u0142ce nr 385 i ma 0,12 hektara powierzchni. W ewidencji datowany jest na koniec XIX wieku.\n\nSkowarnki, po niemiecku Sch\u00f6nwerder, wykazano w spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku jako obszar dworski. W tym spisie obszar liczy\u0142 204 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 198 ewangelik\u00f3w i 6 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w L\u0119dyczku (Landeck), katolicy do parafii w Heinrichswalde.\n\nW wykazie Agathona Harnocha uj\u0119to okr\u0119gi szkolne, nie parafialne. Sch\u00f6nwerder pojawia si\u0119 w nim dwa razy: przy L\u0119dyczku, w kt\u00f3rego parafii ewangelickiej wie\u015b le\u017ca\u0142a, oraz przy Debrznie. Ta druga grupa skupia\u0142a si\u0119 wok\u00f3\u0142 Heinrichswalde (dzisiejszego Uniechowa), siedziby parafii katolickiej. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 218) kr\u00f3tko przed rokiem 1653 zlikwidowano tu zb\u00f3r ewangelicki; nazwiska pastor\u00f3w nie s\u0105 znane.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Skowarnki nale\u017ca\u0142y do Henninga Christiana von Kleista, a od 1764 roku do jego syna Franza Christiana Bernharda. W 1764 roku przej\u0119cie poprzedzi\u0142y podzia\u0142 z bratem Friedrichem Wilhelmem i sp\u0142ata siostry Ester Amalii, zam\u0119\u017cnej Zakrzewskiej. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkaj\u0105cym w Skowarnkach jest 32-letni Franz von Kleist, porucznik w stanie spoczynku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Krzemieniewo (Krummensee) i podaje tu 136 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 (has\u0142o Pr. Friedland); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 164\u2013165, poz. 135; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 385 (s. 17), nr 1357 (s. 129); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 218.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.debrzno.pl","url":"https://bip.debrzno.pl/ (GEZ 2015)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, obwody dworskie, pozycja 139","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 385 (s. 17), nr 1357 (s. 129)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 218","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1012","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.59856,"lng":17.07769,"name_de":"Sch\u00f6nwerder","name_pl":"Skowarnki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 (d. ewangelicki, ob. rzymskokatolicki filialny pw. Wniebowzi\u0119cia NMP i \u015bw. Stanis\u0142awa) z cmentarzem przyko\u015bcielnym. Wzniesiony w XIV w. na terenie dawnego pruskiego grodziska; w 1699 roku rozbudowany w kierunku zachodnim, wtedy te\u017c powsta\u0142a wie\u017ca. W 1733 roku w o\u0142tarz wbudowano ambon\u0119. Po\u017car z 1907 roku strawi\u0142 organy z 1722 roku i dwa dzwony (1638, 1805); nowe organy zainstalowano w latach 1937\u20131938. Pod pod\u0142og\u0105 krypta z kamieniem nagrobnym Otto von Perbandta. Ostatnimi przedwojennymi pastorami byli Heine Dietrich i Arno Kiel. \u015awi\u0105tyni\u0119 odrestaurowano pod koniec lat 90. XX w. \u015awi\u0105tyni\u0119 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w razem z cmentarzem przyko\u015bcielnym; wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa podaje jej dawny numer rejestru 588/69.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku opisuje ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 pod patronatem kr\u00f3la, widoczny z daleka na do\u015b\u0107 stromym wzg\u00f3rzu, zapewne poga\u0144skim grodzisku. Zbudowano go z nieobrobionych g\u0142az\u00f3w granitowych i otynkowano, tylko oba szczyty s\u0105 ceglane; przypory w po\u0142owie wysoko\u015bci mur\u00f3w dodano p\u00f3\u017aniej. Szczyt wschodni zdobi blenda w kszta\u0142cie ko\u0142a, a chor\u0105giewka na nim pochodzi z 1810 roku; chor\u0105giewka drewnianej, gontem krytej wie\u017cy nosi dat\u0119 1699. Dwie p\u00f3\u0142koliste, sparowane nisze obok kruchty po\u0142udniowej Boetticher uwa\u017ca\u0142 za jedyn\u0105 wskaz\u00f3wk\u0119, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 w XIV albo XV wieku. Wn\u0119trze nakrywa drewniane sklepienie z ma\u0142o warto\u015bciowymi malowid\u0142ami farbami wodnymi. Organy z 1722 roku mia\u0142y wed\u0142ug przekazu pochodzi\u0107 z Pas\u0142\u0119ka. Fili\u0105 tutejszej parafii by\u0142 wcze\u015bniej ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gr\u0105dkach, wzniesiony w 1623 roku.\n\nPastorem w Skowronach by\u0142 pochodz\u0105cy z Elbl\u0105ga Christoph Alt; zachowa\u0142 si\u0119 po nim sztambuch z ponad sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioma wpisami z lat 1644\u20131650, mi\u0119dzy innymi Izraela Hoppego i Simona Dacha.\n\nWed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu organy w 1896 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Ewidencja podaje, \u017ce po\u017car w 1907 roku strawi\u0142 organy z 1722 roku, a zestawienie Bireckiego \u2014 \u017ce w 1896 roku zak\u0142ad Wittka zbudowa\u0142 tu nowe organy; rozbie\u017cno\u015bci tej \u017ar\u00f3d\u0142a nie rozstrzygaj\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eElbinger Jahrbuch\u201d, Elbing 1919\u20131937, s. 153; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 221; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 119\u2013120.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","denomination":"ewangelickie (d.), ob. rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.wuoz.olsztyn.pl","url":"http://www.bip.wuoz.olsztyn.pl/phocadownload/rejestr/HTML/WUOZ%20Olsztyn%20-%20Rejestr%20zabytkow%20nieruchomych.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"encyklopedia.warmia.mazury.pl","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Skowrony"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eElbinger Jahrbuch\u201d, Elbing 1919\u20131937, s. 153","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 119\u2013120","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0507","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.06606,"lng":19.89045,"name_de":"Schmauch","name_pl":"Skowrony \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schmauch)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"W Skrzeszewie ko\u0142o Za\u0142akowa, w gminie Sierakowice, le\u017cy cmentarz poewangelicki. Ewidencja zabytk\u00f3w notuje tu cmentarz poewangelicki; w danych tego cmentarza M. Drzewiecki podaje gmin\u0119 Sierakowice. W zbiorze M. Drzewieckiego zdj\u0119cia pokazuj\u0105 kamienny mur, stare d\u0119by i pojedyncze podstawy krzy\u017cy na otwartym, pustym terenie.\n\nW wykazie powiatu kartuskiego ze spisu z 1 grudnia 1885 roku, na stronie pi\u0119\u0107dziesi\u0105tej drugiej, pod pozycj\u0105 sto si\u00f3dm\u0105, Schr\u00f6dersfelde ma parafi\u0119 katolick\u0105 w Sierakowicach. W tym samym wykazie parafi\u0119 katolick\u0105 w Sierakowicach ma s\u0105siednie Za\u0142akowo. W ha\u015ble \u201eSkrzeszewo\u201d *S\u0142ownik geograficzny* wymienia t\u0119 wie\u015b w\u015br\u00f3d wsi parafii katolickiej Sierakowice.\n\nSpis z 1885 roku notuje 133 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 99 ewangelik\u00f3w i 34 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku, przy niemieckiej nazwie Schr\u00f6dersfelde, wie\u015b liczy 224 mieszka\u0144c\u00f3w. W tym samym spisie niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty zapisano przy 28 osobach, wszystkich wyznania ewangelickiego.\n\nParafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142a Bukowina; wykaz z 1885 roku zapisuje j\u0105 jako \u201eBuckowin, Prov. Pomm.\u201d, czyli Bukowin\u0119 w prowincji Pomorze. W wykazie z 1910 roku zapisano j\u0105 jako \u201eBuckowin, Prv. Pommern\u201d. Ten sam zapis maj\u0105 w wykazie z 1885 roku s\u0105siednie Za\u0142akowo oraz Kaminitza i Kaminitzam\u00fchl. Spis pomorski z 1895 roku pokazuje Bukowin\u0119 od drugiej strony granicy: Buckowin figuruje w powiecie l\u0119borskim jako siedziba w\u0142asnej parafii ewangelickiej. W tym samym spisie parafi\u0105 katolick\u0105 Bukowiny s\u0105 Sierakowice w Prusach Zachodnich. Do tej samej Bukowiny spis z 1910 roku kieruje r\u00f3wnie\u017c s\u0105siedni\u0105 Kaminitzam\u00fchle. W tym samym spisie do Bukowiny nale\u017c\u0105 le\u017c\u0105ce dalej na p\u00f3\u0142noc Niepoczo\u0142owice (Wahlendorf).\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b.\n\nSkrzeszewo \u017bukowskie to inna wie\u015b tej samej nazwy, opisana osobno; tam osiedlili si\u0119 koloni\u015bci ewangeliccy sprowadzeni oko\u0142o 1820 roku przez Georga von Kleista i tam le\u017c\u0105 dzia\u0142ki 335, 336 i 628. W spisach pruskich z 1885 i 1910 roku wie\u015b pod \u017bukowem figuruje pod w\u0142asn\u0105 nazw\u0105, Krissau; w 1910 roku jej parafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142a Przyja\u017a\u0144.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Karthaus, s. 52, poz. 107); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. X, has\u0142o \u201eSkrzeszewo\u201d; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Skrzeszewo (gmina Sierakowice) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Skrzeszewo_(gmina_Sierakowice)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eSkrzeszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0277","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_skrzeszewo/skrzeszewo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.41075,"lng":17.838889,"name_de":"Schr\u00f6dersfelde","name_pl":"Skrzeszewo (gmina Sierakowice) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Skrzeszewo, po niemiecku Krissau, le\u017cy w gminie \u017bukowo; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu kartuskiego. Leksykon Meyersa notuje tu wie\u015b z maj\u0105tkiem i 783 mieszka\u0144c\u00f3w, z urz\u0119dem stanu cywilnego i obwodem urz\u0119dowym w Przyja\u017ani oraz s\u0105dem w Kartuzach. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani; katolicy \u2014 do parafii w \u017bukowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSkrzeszewo (Krissau) mia\u0142o przywilej z 1349 roku z tak zwanym ma\u0142ym s\u0105dem; by\u0142y to dobra rycerskie na prawie magdeburskim, kt\u00f3re kupi\u0142 Heinrich Scholtz. W 1454 roku pan Nicolaus von Krissau pos\u0142owa\u0142 do Gda\u0144ska z polecenia polskiego wodza spod Chojnic. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych jedna cz\u0119\u015b\u0107 Skrzeszewa nale\u017ca\u0142a do Ignacego Schur-Lipi\u0144skiego, od 1710 roku do Micha\u0142a Wyczechowskiego, potem do jego syna J\u00f3zefa \u2014 w wykazie wasali z lat 1774\u20131775 33-letniego, mieszkaj\u0105cego we wsi. W sk\u0142ad d\u00f3br Przyja\u017ani wchodzi\u0142a druga cz\u0119\u015b\u0107 Skrzeszewa, p\u00f3\u017aniej zwana Adlig Krissau: nale\u017ca\u0142a do Goltz\u00f3w, od 1779 roku do Mitzl\u00f3w i od 1820 roku do Georga von Kleista. Oko\u0142o 1820 roku Georg von Kleist, w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br w Przyja\u017ani, naby\u0142 tutejsze folwarki i sprowadzi\u0142 grup\u0119 osadnik\u00f3w ewangelickich.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego w 1869 roku Skrzeszewo Szlacheckie mia\u0142o 439 mieszka\u0144c\u00f3w w 41 domach \u2014 281 katolik\u00f3w i 158 ewangelik\u00f3w \u2014 a w 1885 roku 463 mieszka\u0144c\u00f3w. Ca\u0142a gmina, z\u0142o\u017cona ze Skrzeszewa Szlacheckiego i Kr\u00f3lewskiego oraz Krowiej \u0141\u0105ki, liczy\u0142a w spisie z 1885 roku 734 osoby, w tym 154 ewangelik\u00f3w i 580 katolik\u00f3w. W spisie z 1910 roku na 783 mieszka\u0144c\u00f3w niemiecki jako mow\u0119 ojczyst\u0105 poda\u0142o 95 os\u00f3b \u2014 80 ewangelik\u00f3w i pi\u0119tnastu katolik\u00f3w. Kaszubski poda\u0142o 687 os\u00f3b, niemal wy\u0142\u0105cznie katolik\u00f3w, polski \u2014 jedna osoba. W spisach z 1 grudnia 1885 i 1 grudnia 1910 roku ewangelicy podlegali parafii w Przyja\u017ani, a katolicy parafii w \u017bukowie.\n\nObok cz\u0119\u015bci nale\u017c\u0105cej do d\u00f3br Kleist\u00f3w w Przyja\u017ani istnia\u0142 w Skrzeszewie osobny maj\u0105tek, w 1891 roku Marii von Sychowskiej (417 hektar\u00f3w). W 1903 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Paula von Sychowskiego, a w latach 1909\u20131912 do wdowy Emmy von Sychowskiej. W 1928 roku obok Anny von Kleist ziemi\u0119 w Skrzeszewie mieli Emma i Pawe\u0142 Sychowscy. W 1926 roku folwark Skrzeszewo wpisano razem z Przyja\u017ani\u0105 do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w Skrzeszewie; jest tu cmentarz. Za\u0142o\u017cono go w drugiej po\u0142owie XIX wieku; le\u017cy na dzia\u0142kach 335, 336 i 628. Agathon Harnoch wymienia w 1890 roku Skrzeszewo (Krissau) w\u015br\u00f3d siedmiu miejscowo\u015bci parafii w Przyja\u017ani, w kt\u00f3rych by\u0142y cmentarze ewangelickie. Dzi\u015b s\u0142u\u017cy jako cmentarz parafialny rzymskokatolicki i figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. W planie miejscowym z 2006 roku cmentarz obj\u0119to ochron\u0105; jego karta ewidencyjna pochodzi z 2015 roku. T\u0119 sam\u0105 nazw\u0119 nosi wie\u015b Skrzeszewo ko\u0142o Za\u0142akowa w gminie Sierakowice; opisywany cmentarz le\u017cy w Skrzeszewie w gminie \u017bukowo.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przyja\u017a\u0144 (Rheinfeld) i podaje tu 80 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 50\u201351, poz. 50; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 47; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. X, has\u0142o \u201eSkrzeszewo\u201d; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy \u017bukowo \u2014 karta adresowa Skrzeszewa (2015); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 665 (s. 26), nr 1448 (s. 153), nr 1479 (s. 163\u2013164); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 114, pozycja 200; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 55, 60, 107; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 24; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 30; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 46; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 247; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1211; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"GEZ Gmina \u017bukowo \u2014 karta Skrzeszewo (PDF)","url":"https://www.zukowo.pl/files/docs/skrzeszewo.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eSkrzeszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 665 (s. 26), nr 1448 (s. 153), nr 1479 (s. 163\u2013164)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 114, pozycja 200","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 55, 60, 107","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 24","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 46","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1211","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0394","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.285,"lng":18.35139,"name_de":"Krissau","name_pl":"Skrzeszewo (gmina \u017bukowo) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142ajkowo, po niemiecku Slaikow, le\u017cy w gminie Choczewo, a do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, po pomorskiej stronie dawnej granicy prowincji. W 1912 roku by\u0142 to samodzielny obw\u00f3d dworski o powierzchni 318 hektar\u00f3w, wchodz\u0105cy w okr\u0119g urz\u0119dowy Zelasen. S\u0142ownik geograficzny podaje 319 hektar\u00f3w, poczt\u0119 w \u017belaznej i dziedzica von Koss. S\u0142ajkowo zwi\u0105zano p\u00f3\u017aniej z gmin\u0105 Chottschow, od 1937 albo 1938 roku nosz\u0105c\u0105 zgermanizowan\u0105 nazw\u0119 Gotendorf.\n\nW zapiskach l\u0119borsko-puckiego s\u0105du ziemskiego z lat 1392\u20131410 tutejszy w\u0142a\u015bciciel Pawe\u0142 ze Slavekowa raz po raz wadzi si\u0119 z sali\u0144skim proboszczem i musi stawia\u0107 za siebie por\u0119czycieli. W 1784 roku S\u0142ajkowo by\u0142o siedzib\u0105 szlacheck\u0105 dwie i p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka. Obok folwarku mieszka\u0142o dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w \u2014 razem siedem dym\u00f3w; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Salinie (Saulin).\n\nS\u0142ownik geograficzny notowa\u0142 tu 95 mieszka\u0144c\u00f3w: 94 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w obwodzie dworskim Slaikow 101 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Nielicznych katolik\u00f3w przypisywano parafii w L\u0119borku, odleg\u0142ej o 22 kilometry.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; cmentarz ewangelicki jest w terenie czytelny jako relikt, a jego po\u0142o\u017cenie wskaza\u0142 Marek Drzewiecki. W pa\u017adzierniku 2026 roku w \u015brodku lasu wida\u0107 by\u0142o szcz\u0105tki mniej ni\u017c 10 nagrobk\u00f3w: gdzieniegdzie ledwo dostrzegalne betonowe obramowania mogi\u0142, bez tablic i bez postument\u00f3w. W ca\u0142o\u015bci teren cmentarza porasta dzi\u015b barwinek. Dzi\u015b S\u0142ajkowo nale\u017cy do rzymskokatolickiej parafii Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski w Choczewie, w dekanacie Gniewino diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg, strona 195, pozycja 154); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 440\u2013441; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o S\u0142ajkowo; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Choczewo; ogl\u0119dziny terenowe i fotografie Dominiki Gzowskiej, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081\u20131082.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Choczewo","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Ogl\u0119dziny terenowe i fotografie Dominiki Gzowskiej, 1\u20132 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081\u20131082","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Choczewo na lata 2026\u20132029, uchwa\u0142a nr XXXVII/246/2026 Rady Gminy Choczewo z dnia 23 kwietnia 2026 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2026, poz. 1910, s. 58, 105","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2026&book=0&position=1910"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0078","image_url":"/static/atlas/foto/cm_slajkowo/slajkowo_01_obramowanie_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.723973,"lng":17.899914,"name_de":"Slaikow","name_pl":"S\u0142ajkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W lesie przy drodze z Sasina do S\u0142ajszewa, oko\u0142o kilometra na zach\u00f3d od zabudowa\u0144, wytyczono cmentarz na planie prostok\u0105ta, w\u015br\u00f3d starych lip i kasztanowc\u00f3w. W ewidencji konserwatorskiej cmentarz figuruje na dzia\u0142ce 370. Najstarszy daj\u0105cy si\u0119 odczyta\u0107 nagrobek pochodzi z 1868 roku. W tym miejscu chowano zmar\u0142ych do lat trzydziestych XX wieku. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz opuszczono. Dzi\u015b jest silnie zdewastowany \u2014 p\u0142yty po\u0142amane, groby rozkopane, teren zaro\u015bni\u0119ty. Podj\u0119ta w 2012 roku inicjatywa porz\u0105dkowa nie doczeka\u0142a si\u0119 realizacji.\n\nW 1784 roku S\u0142ajszewo le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, nad jeziorem i nad Ba\u0142tykiem; do wsi nale\u017ca\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 jeziora biebrowskiego. Przy dw\u00f3ch folwarkach mieszka\u0142o 10 zagrodnik\u00f3w \u2014 razem 15 dym\u00f3w.\n\nS\u0142ajszewo \u2014 przed 1945 rokiem Schlaischow \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), a wi\u0119c w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Franz Tetzner zapisa\u0142 jego kaszubsk\u0105 nazw\u0119 w postaci Slaw\u00fcszewo i zaliczy\u0142 wie\u015b do tych, w kt\u00f3rych zachowa\u0142y si\u0119, cho\u0107by w s\u0142abych resztkach, \u015blady mowy s\u0142owia\u0144skiej.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach, jak dwie osobne jednostki. W gminie wiejskiej mieszka\u0142o 69 os\u00f3b \u2014 59 ewangelik\u00f3w i 10 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, ani jednego katolika; w obwodzie dworskim 102 osoby, wszystkie ewangelickie. Urz\u0105d stanu cywilnego obie jednostki mia\u0142y w s\u0105siednim Sasinie.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie postawiono. W S\u0142ajszewie w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142o, a wykaz wsi rozleg\u0142ej parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken) z 1658 roku, kt\u00f3ry przytacza ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, obejmuje Szlazowo \u2014 pod t\u0105 nazw\u0105 rozpoznaje si\u0119 S\u0142ajszewo. Do parafii w Ciekocinie (Zackenzin) S\u0142ajszewo przesz\u0142o p\u00f3\u017aniej: wikariat powsta\u0142 tam w maju 1888 roku. W 1903 roku utworzono w Ciekocinie samodzieln\u0105 parafi\u0119, obejmuj\u0105c\u0105 S\u0142ajszewo, Sasino, Biebrowo, Kurowo i Choczewko.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat l\u0119borski, pozycja 51 wykazu gmin wiejskich i pozycja 148 wykazu obwod\u00f3w dworskich; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y\u201d, 1880; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 punkt ze zbioru po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1082.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1082","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0079","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.76708,"lng":17.78026,"name_de":"Schlaischow","name_pl":"S\u0142ajszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015aledziowa Huta, po niemiecku Heringsh\u00fctte, to dawna osada hutnicza na Kaszubach. W XIX i XX wieku by\u0142a przysi\u00f3\u0142kiem gminy wiejskiej Rekownica (Recknitz) w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej; w 1885 roku liczy\u0142a osiem dom\u00f3w i 49 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1905 roku \u2014 63. W \u015aledziowej Hucie jest cmentarz ewangelicki z XIX wieku, uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w, dzi\u015b nieczynny. W pobli\u017cu cmentarza rosn\u0105 dwie lipy, uznane w 1989 roku za pomnik przyrody.\n\nWie\u015b za\u0142o\u017cyli w XVII albo XVIII wieku w\u0142a\u015bciciele Rekownicy; w 1772 roku by\u0142a osad\u0105 na udziale Lehwalda w Rekownicy. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych cz\u0119\u015b\u0107 pustkowia \u015aledziowa Huta nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br Rekownica i dzieli\u0142a ich losy: po Piotrze Glei\u00dfen-Dor\u0119gowskim przesz\u0142a w 1739 roku na jego c\u00f3rk\u0119 Ann\u0119, zam\u0119\u017cn\u0105 Lehwald-Jeziersk\u0105, w 1758 roku na jej syna Jana, a w 1805 roku na Melchiora Karola Lehwald-Jezierskiego. Wed\u0142ug Harnocha sprowadzeni przez dziedzic\u00f3w pomorscy koloni\u015bci zbudowali najpierw ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rekownicy, ale katolicki w\u0142a\u015bciciel wsi wkr\u00f3tce osadzi\u0142 w nim duchownego katolickiego, a ewangelicy wznie\u015bli \u2014 za pozwoleniem starosty ko\u015bcierskiego \u2014 drug\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Nowym Barkoczynie. Do po\u0142owy XIX wieku by\u0142a ona fili\u0105 parafii w Szymbarku (Sch\u00f6nberg) w powiecie kartuskim. Szymbark obs\u0142ugiwa\u0142 wtedy w tych stronach r\u00f3wnie\u017c Stare Grabowo i Grabowsk\u0105 Hut\u0119. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w \u015aledziowej Hucie 16 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania lutera\u0144skiego, i przypisuje ich do parafii lutera\u0144skiej w Szymbarku.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku nie opisywa\u0142 *Heringsh\u00fctte* osobno, lecz odsy\u0142a\u0142 do has\u0142a *Recknitz*. Dla *Recknitz* podawa\u0142 23 budynki mieszkalne i 199 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 127 ewangelik\u00f3w i 72 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tam 17 gospodarstw ch\u0142opskich i trzy zagrody cha\u0142upnicze. Katolicy nale\u017celi do parafii w Alt-Grabau; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w B\u0119dominku. W wykazie gmin z 1885 roku odnotowano w Rekownicy (Recknitz) 205 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 120 ewangelik\u00f3w.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii w Grabowie Ko\u015bcierskim, a od 1937 roku do parafii \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a w Rekownicy. Ewangelicy z Rekownicy nale\u017celi do parafii w Nowym Barkoczynie. Tak podaje wykaz gmin z 1885 roku i wykaz parafii ewangelickich ze spisu z 1 grudnia 1910 roku, w kt\u00f3rym Rekownica figuruje pod pozycj\u0105 86, przypisana do parafii w Nowym Barkoczynie; przypis do tej pozycji wymienia Heringsh\u00fctte (74 mieszka\u0144c\u00f3w) osobno, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 Sch\u00f6nberg w powiecie kartuskim. Harnoch wymienia szko\u0142\u0119 w Rekownicy w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 tej parafii. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a osada nie mia\u0142a.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka i ewangelicka odesz\u0142a. Karta cmentarza z grudnia 1986 roku stwierdza kr\u00f3tko: \u201eCmentarz zdewastowany\u201d. Zachowane p\u0142yty by\u0142y po\u0142amane, pozosta\u0142a tylko niewielka liczba obramowa\u0144 i tumb oraz jeden \u017celazny kojec i fragment drugiego. W karcie zapisano, \u017ce teren, otoczony kamiennym obwa\u0142owaniem, zarasta\u0142 samosiewem brzozowym i jarz\u0119binowym. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi\u0142 z 1899 roku, a w\u015br\u00f3d drzew wyr\u00f3\u017cnia\u0142y si\u0119 trzy stare lipy, z kt\u00f3rych jedna mia\u0142a sto centymetr\u00f3w \u015brednicy pnia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, strona 42, pozycja 79; wykaz parafii ewangelickich ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 88, nr 94; karta cmentarza w \u015aledziowej Hucie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1210 (s. 87); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 24, pozycja 218; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 68, 85.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Renowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma \u2014 koscierski.info [kopia archiwalna 2009-06-06]","url":"https://web.archive.org/web/20090606113325/http://koscierski.info:80/"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1210 (s. 87)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 24, pozycja 218","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 68, 85","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0207","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15206,"lng":18.102353,"name_de":"Heringsh\u00fctte","name_pl":"\u015aledziowa Huta \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w \u015aliwicach le\u017cy na po\u0142udniowym skraju wsi, przy ko\u0144cu ulicy Tucholskiej, tu\u017c obok budynku dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Zajmuje oko\u0142o 0,13 hektara i ma kszta\u0142t prostok\u0105ta. Cmentarz figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, w wykazie gminy \u015aliwice.\n\nSerwis Lapidaria, po\u015bwi\u0119cony zapomnianym cmentarzom wojew\u00f3dztwa kujawsko-pomorskiego, podaje jako dat\u0119 za\u0142o\u017cenia, ze znakiem zapytania, rok 1887 \u2014 ten sam, w kt\u00f3rym w \u015aliwicach powsta\u0142a parafia ewangelicka. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1894 roku. S\u0105 tu mogi\u0142y obmurowane i ziemne, pola grobowe i postumenty z betonu, lastryka i piaskowca; mimo zniszcze\u0144 cmentarz zachowa\u0142 sw\u00f3j kszta\u0142t, a na nagrobkach mo\u017cna odczyta\u0107 nazwiska dawnych mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nCmentarz jest nieczynny. W swojej relacji \u0141ukasz Piesik opisuje ten cmentarz jako zaniedbany i zaro\u015bni\u0119ty. Przy cmentarzu stoi g\u0142az z tablic\u0105 informacyjn\u0105; wed\u0142ug Lapidari\u00f3w kamie\u0144 upami\u0119tniaj\u0105cy cmentarz sta\u0142 tu w 2012 roku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Schliwitz* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 145 dom\u00f3w mieszkalnych i 985 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 48 ewangelik\u00f3w, 891 katolik\u00f3w i 46 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Tucholi; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 154 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 739 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Lapidaria \u2014 zapomniane cmentarze wojew\u00f3dztwa kujawsko-pomorskiego, wpis \u201eCmentarz ewangelicki \u2014 \u015aliwice\u201d; fotopolska.eu, \u201e\u015aliwice \u2014 Cmentarz ewangelicki\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; zg\u0142oszenie i relacja \u0141ukasza Piesika, pa\u017adziernik 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat tucholski, gmina \u015aliwice, poz. 299; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 48\u201349; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 60.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"Lapidaria \u2014 zapomniane cmentarze wojew\u00f3dztwa kujawsko-pomorskiego, wpis \u201eCmentarz ewangelicki \u2014 \u015aliwice\u201d","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-sliwice"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"fotopolska.eu, \u201e\u015aliwice \u2014 Cmentarz ewangelicki\u201d","url":"https://fotopolska.eu/Sliwice/b196387,Cmentarz_ewangelicki.html"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"relacja","tytul":"Zg\u0142oszenie i relacja \u0141ukasza Piesika, pa\u017adziernik 2026","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Konserwator Zabytk\u00f3w w Toruniu, wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych uj\u0119tych w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, powiat tucholski, gmina \u015aliwice","url":"https://www.torun.wkz.gov.pl/bip/art/files/151"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 60","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1188","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.7035862,"lng":18.1682969,"name_de":"Gro\u00df Schliewitz","name_pl":"\u015aliwice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tucholski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w \u015aliwicach stoi na po\u0142udniowym skraju wsi, pod adresem ulica ksi\u0119dza Sychowskiego 48, obok cmentarza ewangelickiego, kt\u00f3ry ma w atlasie osobny wpis. Dzi\u015b jest ruin\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Katarzyny, b\u0119d\u0105cy ko\u015bcio\u0142em parafialnym, stoi przy tej samej ulicy.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Schliwitz* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 145 dom\u00f3w mieszkalnych i 985 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 48 ewangelik\u00f3w, 891 katolik\u00f3w i 46 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Tucholi; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono w \u015aliwicach 68 ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d 1246 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego odnotowa\u0142, \u017ce w 1887 roku odprawiono tu pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie, w budynku szkolnym, i \u017ce gmina ma pastora, ale nie ma ko\u015bcio\u0142a. Dokument o utworzeniu parafii podpisa\u0142y w 1887 roku konsystorz w Gda\u0144sku (20 kwietnia) oraz rejencje w Kwidzynie (3 maja) i w Gda\u0144sku (16 maja), a og\u0142osi\u0142 go urz\u0119dowy dziennik rejencji kwidzy\u0144skiej. Now\u0105 parafi\u0119 z\u0142o\u017cono z ewangelik\u00f3w wy\u0142\u0105czonych z pi\u0119ciu dotychczasowych: Osia, Tucholi, Mokrego, Borzechowa i Sk\u00f3rcza. \u015aliwice i \u015aliwiczki nale\u017ca\u0142y wcze\u015bniej do parafii w Tucholi. Siedzib\u0119 parafii dokument pozostawia\u0142 do osobnego ustalenia, a tymczasem nazwa\u0142 j\u0105 od Li\u0144ska i \u015aliwic \u2014 st\u0105d tytu\u0142 akt jej powstania: \u201eDie Gr\u00fcndung des evangelischen Kirchspiels Linsk-Gross Schliewitz\u201d. \u015aluby zapisywano w jej ksi\u0119gach od 1887 roku, chrzty, zgony i konfirmacje od 1888, a rejestry komunikant\u00f3w od 1894 roku. Parafia nale\u017ca\u0142a do diecezji chojnickiej.\n\nRozporz\u0105dzeniem z 22 maja 1886 roku, og\u0142oszonym w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 7, s. 61), konsystorz zarz\u0105dzi\u0142 jednorazow\u0105 kolekt\u0119 we wszystkich ko\u015bcio\u0142ach ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a dla parafii Linsk-Gr. Schliewitz, kt\u00f3r\u0105 miano utworzy\u0107 z pogranicznych cz\u0119\u015bci parafii w Osiu, Tucholi, Mokrem (Mockrau), Borzechowie i Sk\u00f3rczu (Skurz); zbi\u00f3rk\u0119 zatwierdzi\u0142a 15 kwietnia 1886 roku Ewangelicka Naczelna Rada Ko\u015bcielna. Kolekt\u0119 miano zebra\u0107 w jedn\u0105 z niedziel trzeciego kwarta\u0142u; pieni\u0105dze nale\u017ca\u0142o do 15 pa\u017adziernika przekaza\u0107 superintendentom, a ci do 1 listopada mieli je przes\u0142a\u0107 pastorowi Langemu w Osiu, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 sprawy tworzonej parafii. Konsystorz pisa\u0142, \u017ce ewangelicy \u017cyj\u0105 tu po\u015brodku Bor\u00f3w Tucholskich, w jednej z najubo\u017cszych okolic obu prowincji, rozproszeni w\u015br\u00f3d znacznie liczniejszej katolickiej ludno\u015bci polskiej, niekiedy do trzech i p\u00f3\u0142 mili od swoich ko\u015bcio\u0142\u00f3w, a utworzenie parafii podj\u0119to dopiero teraz z powodu braku teolog\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w latach 1892\u20131893: kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 22 marca 1892 roku, a po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 22 marca 1893 roku. Projekt sprawdzi\u0142 17 czerwca 1890 roku radca budowlany rejencji Bergmann, budow\u0119 prowadzi\u0142 mistrz budowlany Zeidler ze Starogardu Gda\u0144skiego. Kosztorys opiewa\u0142 na 35 749 marek, a budowa kosztowa\u0142a 35 500 marek. Z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na ni\u0105 gmina (6000 marek), Ewangelicka Naczelna Rada Ko\u015bcielna w Berlinie (4000 marek), Towarzystwo Gustawa Adolfa i ministerstwo. Ju\u017c we wrze\u015bniu 1889 roku sprawozdanie z obrad Towarzystwa Gustawa Adolfa wymienia\u0142o \u015aliwice w\u015br\u00f3d gmin z Prus Zachodnich szczeg\u00f3lnie polecanych do wsparcia. Piotr Birecki pisze o niewielkiej budowli o \u201eniezwykle zwartych proporcjach\u201d, przeznaczonej dla 600 parafian, z 300 miejscami siedz\u0105cymi. Wed\u0142ug tego samego autora budynek powsta\u0142 najpierw jako kaplica bez wie\u017cy, a ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 wie\u017c\u0119 wysoko\u015bci 30 metr\u00f3w; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, kiedy j\u0105 wzniesiono i kiedy j\u0105 utracono. Dzi\u015b wie\u017cy nie ma.\n\nWyposa\u017cenie opisuje ksi\u0119ga inwentarzowa parafii. Organy zbudowa\u0142a w 1890 roku firma Gesell z Poczdamu; kupili je przyjaciele gminy w Berlinie i przywie\u017ali do \u015aliwic, a w 1893 roku wypr\u00f3bowa\u0142 je profesor Scholz. D\u0119bow\u0105 chrzcielnic\u0119 podarowa\u0142o lipskie Towarzystwo Gustawa Adolfa. W oknie prezbiterium umieszczono witra\u017c z wizerunkiem Chrystusa, wykonany przez gda\u0144sk\u0105 firm\u0119 Sablewskiego. Dwa dzwony, o d\u017awi\u0119kach c i d, kupiono w 1892 roku w Bochum, z inicjatywy Komisji Osiedle\u0144czej; po\u015bwi\u0119ci\u0142 je pastor Neumann.\n\nPo\u015bwi\u0119cenie 22 marca 1893 roku przypad\u0142o w urodziny cesarza Wilhelma I, a ko\u015bci\u00f3\u0142 nazwano imieniem Gustawa Adolfa (Gustav-Adolf-Kirche). \u201eDer Reichsbote\u201d pisa\u0142, \u017ce gmina \u017cyje \u201ew osamotnionej diasporze Bor\u00f3w Tucholskich\u201d i \u017ce przewa\u017cnie polskie i katolickie \u015aliwice nigdy dot\u0105d nie widzia\u0142y tylu niemieckich ewangelik\u00f3w. Konsystorz reprezentowali prezydent konsystorza Meyer i radca konsystorski Koch z Gda\u0144ska, Naczeln\u0105 Rad\u0119 Ko\u015bcieln\u0105 \u2014 nadradca konsystorski Doeblin, Towarzystwo Gustawa Adolfa \u2014 profesor Scholz z Berlina, a w\u0142adze pa\u0144stwowe \u2014 landrat von Glasenapp; przyby\u0142o te\u017c kilku superintendent\u00f3w i wielu duchownych. Aktu po\u015bwi\u0119cenia dokona\u0142 zast\u0119puj\u0105cy generalnego superintendenta radca konsystorski Koch, kt\u00f3ry opar\u0142 swoje przem\u00f3wienie na Psalmie 65; liturgi\u0119 odprawi\u0142 superintendent R\u00fcbsamen z Mockrau, a kazanie na podstawie Psalmu 50,15 wyg\u0142osi\u0142 miejscowy pastor Neumann. Scholz przekaza\u0142 gminie w imieniu jej przyjaci\u00f3\u0142 z Berlina nowe organy, a modlitw\u0119 ko\u0144cow\u0105 odm\u00f3wi\u0142 i b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa udzieli\u0142 Doeblin. Powszechnie wyra\u017cano \u017cyczenie, by zaradzi\u0107 \u201enaprawd\u0119 smutnym\u201d warunkom mieszkaniowym pastora i by obok ko\u015bcio\u0142a stan\u0119\u0142a wkr\u00f3tce plebania.\n\nW 1913 roku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 740 dusz. Pastor Ernst Emil Karl Horn przeszed\u0142 wtedy do Borzechowa, a urz\u0119dowy dziennik konsystorza og\u0142osi\u0142, \u017ce stanowisko w tej niepodlegaj\u0105cej patronatowi gminie zostanie obsadzone od 1 listopada; pastor mia\u0142 do dyspozycji mieszkanie s\u0142u\u017cbowe. Na pocz\u0105tku 1914 roku powo\u0142ano tu Rudolfa R\u00f6tgera, dot\u0105d pastora w Hermannsacker ko\u0142o Buchholz w g\u00f3rach Harzu.\n\nWed\u0142ug Katolickiej Agencji Informacyjnej w 1931 roku do parafii nale\u017ca\u0142o 145 os\u00f3b, a po drugiej wojnie \u015bwiatowej budynek przej\u0119\u0142a miejscowa Gminna Sp\u00f3\u0142dzielnia. Wed\u0142ug \u0141ukasza Piesika, kt\u00f3ry zg\u0142osi\u0142 to miejsce do atlasu i wskaza\u0142 jego po\u0142o\u017cenie, budynek przez wiele lat s\u0142u\u017cy\u0142 miejscowej Gminnej Sp\u00f3\u0142dzielni za magazyn m\u0105ki. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie magazyn GS\u201d i datuje na 1887 rok. W 2024 roku budynek wystawiono na sprzeda\u017c; agencja pisa\u0142a wtedy, \u017ce nie jest ogrzewany i wymaga remontu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 154 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 739 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Heinrich Rudolf Otto Neumann (1891), Albert Walter Alexander von Schaewen (1896\u20131899), Hermann Carl Ernst Freytag (1900), Ernst Emil Karl Horn (1903), Rudolf R\u00f6tger (1914), Ernst Friedrich Karl L\u00fcnse (1919). \u201eDer Reichsbote\u201d zanotowa\u0142 powo\u0142anie kandydata von Schaewena na pastora w \u015aliwicach ju\u017c pod koniec sierpnia 1895 roku. W grudniu 1899 roku \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d og\u0142osi\u0142a, \u017ce stanowisko z dochodem 1800 marek jest wolne, a zg\u0142oszenia przyjmuje rada ko\u015bcielna gminy. W lutym 1920 roku \u201eDer Reichsbote\u201d poda\u0142 w wiadomo\u015bciach personalnych, \u017ce pastora \u201eLimse\u201d z Nakel powo\u0142ano na pastora w \u015aliwicach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 45, 142, 216, 228, 240, 252; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201e\u015aliwice\u201d; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 10, i 1914, nr 1; zg\u0142oszenie i relacja \u0141ukasza Piesika, pa\u017adziernik 2026 roku; \u201eAmts-Blatt der K\u00f6niglichen Regierung zu Marienwerder\u201d, 1887, s. 202; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat tucholski, gmina \u015aliwice, poz. 216; Katolicka Agencja Informacyjna, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki w \u015aliwicach wystawiony na sprzeda\u017c\u201d, 14 lutego 2024 roku; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 48\u201349; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 60; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 520; t. 3, s. 836; t. 4, s. 1113, 1266; t. 5, s. 1495; t. 6, s. 1563; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 7 wrze\u015bnia 1889 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 kwietnia 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 29 sierpnia 1895 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 24 grudnia 1899 roku, s. 19 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 7, s. 61 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 5 lutego 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1892,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 45, 142, 216, 228, 240, 252","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201e\u015aliwice\u201d","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 10","url":"https://polona.pl/item-view/fa942926-ba69-402a-abab-dc3c53de32a7"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 1","url":"https://polona.pl/item-view/81ce6522-c229-4ea3-ac8d-5804d15edbf3"},{"typ":"relacja","tytul":"Zg\u0142oszenie i relacja \u0141ukasza Piesika, pa\u017adziernik 2026","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy","tytul":"\u201eAmts-Blatt der K\u00f6niglichen Regierung zu Marienwerder\u201d, 1887, s. 202 (dokument utworzenia parafii z 20 IV, 3 V i 16 V 1887)","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/view/bsb11575913?page=376"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Konserwator Zabytk\u00f3w w Toruniu, wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych uj\u0119tych w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, powiat tucholski, gmina \u015aliwice","url":"https://www.torun.wkz.gov.pl/bip/art/files/151"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"Katolicka Agencja Informacyjna, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki w \u015aliwicach wystawiony na sprzeda\u017c\u201d, 14 II 2024","url":"https://www.ekai.pl/kosciol-poewangelicki-w-sliwicach-wystawiony-na-sprzedaz"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 60","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 520; t. 3, s. 836; t. 4, s. 1113, 1266; t. 5, s. 1495; t. 6, s. 1563","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 7 wrze\u015bnia 1889 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YEFOXF4KCIJCFUIJWHPZS6EYPF2L6UZH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 11 kwietnia 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EOVOGLVLVQBMNC5K3LUQST3DZZUTPXUR"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 29 sierpnia 1895 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/R2HWULLRCVKED66TSQ2G6I2AO3RTOXAF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 24 grudnia 1899 roku, s. 19 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YIFC2QIUMBZ2E6SL537LY65Q2YQOE62L"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 5 lutego 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RLM27WZOAEWXM7VO4JJ4ZOSB5WSU4NWY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 7, s. 61 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4682/Amtliche_Mittheilungen_1886_007.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0572","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.703655,"lng":18.168089,"name_de":"Gro\u00df Schliewitz","name_pl":"\u015aliwice \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ruina)","powiat":"tucholski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"W S\u0142onowicach by\u0142y dwa cmentarze. Przyko\u015bcielny otacza\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w centrum wsi i zosta\u0142 ca\u0142kowicie oczyszczony z nagrobk\u00f3w; z pierwotnego zagospodarowania przetrwa\u0142 kamienny postument oraz monumentalny starodrzew, a teren wyznacza dzi\u015b wsp\u00f3\u0142czesne stylizowane ogrodzenie. Drugi, wiejski cmentarz le\u017cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l i \u0142\u0105k na p\u00f3\u0142noc od wsi, wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego po zachodniej stronie drogi do Dobrz\u0119cina. Sta\u0142a na nim kaplica, z kt\u00f3rej nic nie zosta\u0142o. Powierzchnie obu cmentarzy to 0,45 i 0,56 hektara.\n\nS\u0142onowice, do 1945 roku Gro\u00df Schl\u00f6nwitz, le\u017ca\u0142y w powiecie s\u0142awie\u0144skim, w rejencji koszali\u0144skiej; dzi\u015b wie\u015b nale\u017cy do powiatu s\u0142upskiego. W spisie powszechnym z 1895 roku S\u0142onowice figuruj\u0105 tylko jako obw\u00f3d dworski Gro\u00df Schl\u00f6nwitz z 230 ewangelikami, nale\u017c\u0105cy do okr\u0119gu urz\u0119dowego Dubberzin, czyli Dobrz\u0119cina.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 parafialny mia\u0142 gotyck\u0105 wie\u017c\u0119 z XIV wieku i dzwon z 1336 roku, a jego korpus przebudowano neogotycko po 1892 roku. W ko\u015bciele dotrwa\u0142y ze starszego wyposa\u017cenia renesansowa chrzcielnica z 1658 roku i barokowa ambona. Parafia nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego s\u0142awie\u0144skiego, a patronat sprawowali von Blumenthalowie i von Wolzogenowie z Dobrz\u0119cina. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (macierzysty) w S\u0142onowicach, po niemiecku Gro\u00df Schl\u00f6nwitz, nale\u017ca\u0142 do synodu s\u0142awie\u0144skiego, a przypisane by\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi \u015aci\u0119gnica (Ziegnitz), Bzowo (Besow), Kczewo (Egsow) i Kummerzin. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2454 dusze. Pastorem by\u0142 Franz Jeroschewitz.\n\nNa tutejszej plebanii mie\u015bci\u0142o si\u0119 jedno z tajnych seminari\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego, prowadzone przez Dietricha Bonhoeffera i Eberharda Bethgego \u2014 kontynuacja zamkni\u0119tego przez w\u0142adze seminarium w Finkenwalde. Kszta\u0142cono tu przysz\u0142ych duchownych wbrew zakazowi. Gospodarzem plebanii by\u0142 ksi\u0105dz Erwin Sch\u00fctz. Jan Wild pisze o latach 1938\u20131940 i dodaje, \u017ce Bonhoeffer dzieli\u0142 czas mi\u0119dzy S\u0142onowice a Koszalin. W jego relacji bie\u017c\u0105cy nadz\u00f3r sprawowa\u0142 Bethge.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy i nadali mu wezwanie \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 889; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); serwis \u201eCmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim\u201d (cmentarze.slupsk.pl), gmina Kobylnica; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 132 (has\u0142o S\u0142onowice); Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 6\u20138/2025; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (wyd. 1898), powiat Schlawe, s. 150\u2013151, poz. 35, i s. 156\u2013157, poz. 148, 151 i 155; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 150\u2013151.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 6-8/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\", 2013, has\u0142o S\u0142onowice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 889","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 150\u2013151","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0584","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.38862,"lng":16.90475,"name_de":"Gro\u00df Schl\u00f6nwitz","name_pl":"S\u0142onowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi poewangelicki cmentarz w S\u0142onowicach (gmina Kobylnica), potwierdzony w katalogu nekropolii powiatu s\u0142upskiego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Kobylnica \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0585","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.38881,"lng":16.90495,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"S\u0142onowice \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w S\u0142onowicach, po niemiecku Gro\u00df Schl\u00f6nwitz, stoi w centrum wsi. Najstarsza jest wie\u017ca: rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego datuje j\u0105 na XIV wiek, Ludwig B\u00f6ttger przypuszcza\u0142, \u017ce pochodzi z XV, a Ruthger von Blumenthal wywodzi\u0142 pierwotn\u0105 budowl\u0119 z XIII\u2013XIV stulecia. Pozosta\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwi\u0105tyni wzniesiono po 1892 roku, kiedy rozebrano \u015bredniowieczny korpus. Budowla ma jedn\u0105 naw\u0119, od zachodu wy\u017csz\u0105 wie\u017c\u0119, od wschodu prostok\u0105tne prezbiterium z zakrysti\u0105 przy \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej; wymurowano j\u0105 z ceg\u0142y na kamiennych fundamentach. W rejestrze figuruje jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki, pod numerami A-564 z 15 lutego 1966 roku i A-403 z 12 lipca 2007 roku.\n\nParafia lutera\u0144ska wywodzi\u0142a si\u0119 z czas\u00f3w Reformacji \u2014 powsta\u0142a na mocy uchwa\u0142 sejmu trzebiatowskiego z 1534 roku. Podlega\u0142a superintendenturze w S\u0142awnie, a patronat sprawowali kolejni w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w S\u0142onowice i Dobrz\u0119cino, mi\u0119dzy innymi rody von Below i von Blumenthal. Do parafii nale\u017ca\u0142y S\u0142onowice, S\u0142onowiczki, Dobrz\u0119cino, Komorczyn z G\u0142uszynem i R\u0105czynem, Runowo S\u0142awie\u0144skie oraz Wrz\u0105ca z Wrz\u0105ckim, Zbyszewem i Sternkrugiem. Przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 pastorem w S\u0142onowicach by\u0142 Witte. We wrze\u015bniu 1910 roku Niemiecki Dzie\u0144 Pastor\u00f3w (Deutscher Pfarrertag) przyj\u0105\u0142 rezolucj\u0119 zg\u0142oszon\u0105 przez referenta von L\u00fcbkego i pastora Wittego ze S\u0142onowic: zaleca\u0142a ona wszystkim pastorom wspieranie wiejskiej opieki spo\u0142ecznej i piel\u0119gnowanie dziedzictwa stron rodzinnych, a piel\u0119gnowanie \u017cycia religijnego \u201ew kszta\u0142cie bliskim stronom rodzinnym i ludowi\u201d uznawa\u0142a za zadanie ka\u017cdego pastora, a podj\u0119cie tego tematu na uniwersytetach, w seminariach duchownych (Predigerseminar) i na kursach teologicznych \u2014 za pilnie po\u017c\u0105dane. W 1924 roku skupia\u0142a 2378 ewangelik\u00f3w, w 1932 \u2014 2454; przy parafii dzia\u0142a\u0142a orkiestra puzonist\u00f3w. W 1932 roku pastorem by\u0142 Franz Jeroschewitz, a patronami z r\u00f3wnym prawem wyboru i g\u0142osu byli w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku profesor von Blumenthal oraz pani von Wolzogen z Dubberzin (Dobrz\u0119cino).\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (macierzysty) w S\u0142onowicach, po niemiecku Schl\u00f6nwitz, nale\u017ca\u0142 do synodu s\u0142awie\u0144skiego, a przypisane by\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi \u015aci\u0119gnica, po niemiecku Ziegnitz, Bzowo (Besow), Kczewo (Egsow) i Kummerzin.\n\nO\u0142tarz w S\u0142onowicach, po niemiecku Schl\u00f6nwitz, mia\u0142 murowany st\u00f3\u0142 i nastaw\u0119 z kolumnami oplecionymi wiciami; w cz\u0119\u015bci \u015brodkowej umieszczono p\u0142askorze\u017ab\u0119 ofiarowania Izaaka, w zwie\u0144czeniu Chrystusa mi\u0119dzy Mari\u0105 i Janem oraz \u0142otrami, ca\u0142o\u015b\u0107 wie\u0144czy\u0142a posta\u0107 triumfuj\u0105cego Zbawiciela, a w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci umieszczono p\u0142askorze\u017ab\u0119 niebieskiego Jeruzalem. B\u00f6ttger datowa\u0142 malowany o\u0142tarz na koniec XVI wieku i uzna\u0142 go \u2014 mimo nieporadnego, twardego wykonania \u2014 za dzie\u0142o oryginalne i warte zachowania. Ambon\u0119 B\u00f6ttger uzna\u0142 za r\u00f3wie\u015bn\u0105 o\u0142tarzowi, czyli z ko\u0144ca XVI wieku; wspiera si\u0119 ona na figurze modl\u0105cego si\u0119 anio\u0142a, a konsole kolumienek zdobi\u0105 g\u0142owy lw\u00f3w. Drewnian\u0105 chrzcielnic\u0119 B\u00f6ttger r\u00f3wnie\u017c uwa\u017ca\u0142 za r\u00f3wie\u015bn\u0105 o\u0142tarzowi; jej belkowanie d\u017awiga sze\u015b\u0107 kolumn korynckich, a boki zdobi staranny ornament p\u0142aski. W ko\u015bciele przechowywano cynow\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 z herbami Paula von Belowa i Barbary Marii von Krockow, pochodz\u0105c\u0105 \u2014 jak s\u0105dzi\u0142 B\u00f6ttger \u2014 zapewne z XVII wieku.\n\nB\u00f6ttger opisa\u0142 te\u017c osobliw\u0105 okr\u0105g\u0142\u0105 drewnian\u0105 tarcz\u0119 z napisem, po\u015brodku kt\u00f3rego widnia\u0142o imi\u0119 \u201eTitus G\u00fcbkius pastor ecclesie huius\u201d, czyli pastora tutejszego ko\u015bcio\u0142a. Na \u015bcianie wisia\u0142o epitafium rotmistrza von G\u00f6ppela z 1782 roku, wtedy mocno uszkodzone. W kruchcie wie\u017cowej przechowywano dobrze zachowan\u0105 skrzyni\u0119 ko\u015bcieln\u0105 z okuciami, przekazan\u0105 wed\u0142ug napisu ko\u015bcio\u0142owi w 1547 roku, cho\u0107 B\u00f6ttger s\u0105dzi\u0142, \u017ce pochodzi ona z XVIII wieku. Z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w jeden by\u0142 w 1892 roku nowy, drugi za\u015b nosi\u0142 gotycki napis \u201ehilf maria. ista campana est fusa anno Domini millesimo tricentesimo xxx sexto\u201d, czyli zosta\u0142 odlany w 1336 roku.\n\nWe wn\u0119trzu przetrwa\u0142o wyposa\u017cenie: ambona z po\u0142owy XVII wieku z figurami czterech ewangelist\u00f3w, chrzcielnica wsparta na rze\u017abie Moj\u017cesza z Dekalogiem, ufundowana w 1658 roku z okazji \u015blubu Paula von Belowa z Barbar\u0105 Mari\u0105 von Krockow, granitowa kropielnica z prze\u0142omu XIII i XIV wieku oraz epitafium rodziny pastora Neumanna z 1766 roku. Epitafium odnaleziono w 2013 roku pod pod\u0142og\u0105 dawnej szko\u0142y i po konserwacji zwr\u00f3cono ko\u015bcio\u0142owi. Druk \u201eInformatora\u201d ma przy chrzcielnicy omy\u0142k\u0119 \u201evon Grockow\u201d, cho\u0107 ten sam artyku\u0142 czterokrotnie pisze o tej rodzinie \u201ev. Krockow\u201d. Wed\u0142ug \u201eInformatora\u201d wie\u017ca mia\u0142a pierwotnie dwa dzwony; jeden, prawdopodobnie czternastowieczny, zdj\u0119to i przetopiono w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej.\n\nW S\u0142onowicach dzia\u0142a\u0142o tajne seminarium duchowne (Predigerseminar) Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego (Bekennende Kirche). Po zamkni\u0119ciu przez gestapo o\u015brodka w Finkenwalde pod Szczecinem wznowi\u0142o ono tu dzia\u0142alno\u015b\u0107 jako tak zwany wikariat zbiorczy. Prac\u0119 na miejscu nadzorowa\u0142 Eberhard Bethge, a ca\u0142o\u015bci\u0105 kierowa\u0142 pastor doktor Dietrich Bonhoeffer, kt\u00f3ry dzieli\u0142 tydzie\u0144 mi\u0119dzy Koszalin i S\u0142onowice, gdzie urz\u0105dzi\u0142 bibliotek\u0119 i biuro.\n\nZdewastowany w 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1947 roku przej\u0119li katolicy jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 filialn\u0105 parafii w Pa\u0142owie. Od 1963 roku by\u0142 siedzib\u0105 samodzielnego wikariatu, a 3 maja 1976 roku erygowano tu rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki; w dekrecie parafia nosi nazw\u0119 Wrze\u015bnicy i wezwanie Matki Bo\u017cej Pocieszenia, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w S\u0142onowicach jest proparafialny. W 1939 roku S\u0142onowice liczy\u0142y 404 mieszka\u0144c\u00f3w; 31 marca 2025 roku so\u0142ectwo mia\u0142o ich 134.\n\nStrona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w 1947 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Ambon\u0119 \u201eInformator\u201d datuje na po\u0142ow\u0119 XVII wieku, a chrzcielnic\u0119 na 1658 rok; B\u00f6ttger uwa\u017ca\u0142 obie za r\u00f3wie\u015bne o\u0142tarzowi, czyli za dzie\u0142a z ko\u0144ca XVI wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 889; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. I, z. 3: \u201eDer Kreis Schlawe\u201d, Stettin 1892, s. 121, 122, 123; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; S\u0142onowice (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 6\u20138 (271\u2013273)/2025, s. 8\u201314; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1976, nr 6, s. 154\u2013157; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 150\u2013151; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 8 wrze\u015bnia 1910 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"S\u0142onowice (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/S%C5%82onowice_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 6-8/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. I, z. 3: \u201eDer Kreis Schlawe\u201d, Stettin 1892, s. 121, 122, 123","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 889","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1976, nr 6, s. 154\u2013157","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 150\u2013151","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 8 wrze\u015bnia 1910 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XARUVT7GR4LXOOT4ELLNL3GJCZOCTHHV"}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0215","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3897,"lng":16.905,"name_de":"Gro\u00df Schl\u00f6nwitz","name_pl":"S\u0142onowice \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gro\u00df Schl\u00f6nwitz)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Przydro\u017cny cmentarz ewangelicki z XIX wieku le\u017cy na granicy S\u0142uchowa i Wierzchucina, oko\u0142o kilometra na zach\u00f3d od zabudowy Wierzchucina, przy szosie w kierunku Choczewa; dzi\u015b jest odnowiony. Granica obr\u0119b\u00f3w obu wsi przebiega przez niego; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wi\u0105\u017ce go ze S\u0142uchowem i prowadzi jako dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,32 hektara. W Wierzchucinie ewidencja wymienia tylko cmentarz rzymskokatolicki, bez innego ewangelickiego. S\u0142uchowo (po niemiecku Schlochow, po kaszubsku *S\u00ebch\u00f2w\u00f2*) by\u0142o dawn\u0105 wsi\u0105 i maj\u0105tkiem rycerskim. Przed 1945 rokiem S\u0142uchowo nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego w prowincji Pomorze, tu\u017c przy granicy z Polsk\u0105; \u017barnowiec le\u017ca\u0142 po stronie polskiej. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Wierzchucinie.\n\nW 1784 roku S\u0142uchowo le\u017ca\u0142o cztery mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, niedaleko jeziora \u017barnowieckiego i Ba\u0142tyku, przy granicy z Prusami Zachodnimi. Obok folwarku i drugiego, rolnego folwarku mieszka\u0142o pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w \u2014 razem 13 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken).\n\nLatem 1846 roku napisano z L\u0119borka do \u201eDanziger Zeitung\u201d, a za ni\u0105 powt\u00f3rzy\u0142a to \u201eLeipziger Zeitung\u201d, \u017ce mieszkaj\u0105cy w S\u0142uchowie w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku rycerskiego, pan Wilde, kaza\u0142 ochrzci\u0107 syna imionami Hermann Einheit Freiheit, czyli \u201eJedno\u015b\u0107\u201d i \u201eWolno\u015b\u0107\u201d. Pastor, kt\u00f3rego gazeta nie wymienia z nazwiska, pocz\u0105tkowo nie chcia\u0142 nada\u0107 dziecku dw\u00f3ch ostatnich imion, ust\u0105pi\u0142 jednak, gdy ojciec obstawa\u0142 przy swoim. Konsystorz w Szczecinie przyj\u0105\u0142 ten chrzest bardzo \u017ale i da\u0142 pastorowi do zrozumienia swoje niezadowolenie.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje tu 606 hektar\u00f3w i notuje, \u017ce w 1885 roku sta\u0142o w S\u0142uchowie osiem dom\u00f3w, a w szesnastu gospodarstwach domowych mieszka\u0142o 106 os\u00f3b: 97 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. Meyers podaje tu na pocz\u0105tku XX wieku 99 mieszka\u0144c\u00f3w. W S\u0142uchowie ewangelicy nale\u017celi do parafii w Osiekach, katolicy \u2014 wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego do parafii w L\u0119borku, wed\u0142ug zestawienia parafii FamilySearch \u2014 do parafii w \u017barnowcu. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a S\u0142uchowo nie mia\u0142o. W Wierzchucinie (po niemiecku Wierschutzin) S\u0142ownik geograficzny notuje 1234 hektary, 719 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 557 katolik\u00f3w i 162 ewangelik\u00f3w \u2014 oraz osobno domen\u0119 rz\u0105dow\u0105: 475 hektar\u00f3w i 125 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich siedemdziesi\u0119ciu katolik\u00f3w i trzydziestu pi\u0119ciu ewangelik\u00f3w. Tutejsi ewangelicy otrzymali w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, po\u015bwi\u0119cony 2 wrze\u015bnia 1904 roku.\n\nNa cmentarzu spoczywa Carl Gustaw Wolsky (ur. 26 grudnia 1849, zm. 21 wrze\u015bnia 1940), przez ponad czterdzie\u015bci lat \u2014 od 1871 do 1913 roku \u2014 nauczyciel i kierownik szko\u0142y w Wierzchucinie; jego gr\u00f3b ma dzi\u015b now\u0105 tablic\u0119 z polskim napisem. Spoczywa tu tak\u017ce Hermann Gumz (ur. 4 sierpnia 1859, zm. 21 czerwca 1928), kr\u00f3lewski nadamtman i dzier\u017cawca domeny w Wierzchucinie, razem z \u017con\u0105 August\u0105 z domu Greinke; w 1904 roku, z okazji po\u015bwi\u0119cenia nowego ko\u015bcio\u0142a, otrzyma\u0142 Order Korony czwartej klasy. Pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej stoi 47 metr\u00f3w od \u015brodka cmentarza, po stronie wierzchuci\u0144skiej; ewidencja prowadzi go jako osobne za\u0142o\u017cenie, cmentarz-pomnik o powierzchni 0,07 hektara, w lesie po po\u0142udniowej stronie szosy Krokowa\u2013Choczewo, i datuje go na 1920 rok. Wzni\u00f3s\u0142 go miejscowy zwi\u0105zek kombatant\u00f3w, *Wierschutziner Krieger Verein*, a po\u015bwi\u0119ci\u0142 24 lipca 1927 roku pastor Kurt Reich z \u017barnowca. Bry\u0142\u0119 tworzy kilkana\u015bcie warstw kamienia polnego, zwie\u0144czonych kamiennymi kulami i wykutym w kamieniu he\u0142mem \u017co\u0142nierskim. Granitowa tablica na froncie nosi czterdzie\u015bci cztery nazwiska mieszka\u0144c\u00f3w wsi i okolic poleg\u0142ych w latach 1914\u20131918; poni\u017cej umieszczono p\u00f3\u017aniejsz\u0105 tablic\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 poleg\u0142ym i zaginionym w drugiej wojnie \u015bwiatowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. X, has\u0142o \u201eS\u0142uchowo\u201d (2.) oraz t. XIII, has\u0142o \u201eWierzchucin\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (dawna witryna, kopia archiwalna); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Krokowa (poz. 130 i 131 dla S\u0142uchowa, poz. 157 i 158 dla Wierzchucina); karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa, cmentarz ewangelicki w S\u0142uchowie; Szlak historii militarnej \u2014 Kaszuby P\u00f3\u0142nocne; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; tablica nagrobna C. G. Wolsky\u2019ego (fot. A. Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska, 28 listopada 2020); nagrobek H. i A. Gumz\u00f3w (fot. A. Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska, 28 listopada 2020); \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d 1904, s. 102\u2013103 (Nr. 85 i 86); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1080\u20131081; \u201eLeipziger Zeitung\u201d (Lipsk), 22 sierpnia 1846 roku, s. 3 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eSchlochow\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ciekawe miejsca \u2014 UG Krokowa","url":"https://krokowa.pl/ciekawe-miejsca.html"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"Szlak historii militarnej \u2014 Kaszuby P\u00f3\u0142nocne (pomnik poleg\u0142ych, Wierzchucino/S\u0142uchowo)","url":"https://kaszubypolnocne.pl/szlaki/szlak-historii-militarnej/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Wierzchucino \u2014 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej","url":"http://web.archive.org/web/20160803190338/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-powiaty-sasiednie/82-wierzchucino"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Krokowa \u2014 wyci\u0105g z wykazu WEZ, stan na 25.08.2026 (poz. 157 cmentarz ewangelicki, poz. 158 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie; dla S\u0142uchowa poz. 130 i 131)","url":"https://www.gov.pl/web/wuoz-gdansk/rejestr-zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eS\u0142uchowo\u201d","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"Szlak historii militarnej \u2014 Kaszuby P\u00f3\u0142nocne (pomnik poleg\u0142ych w Wierzchucinie)","url":"https://kaszubypolnocne.pl/szlaki/szlak-historii-militarnej/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"urz\u0119dowe czasopismo ko\u015bcielne","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d 1904, s. 102\u2013103 (Nr. 85 i 86)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1080\u20131081","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLeipziger Zeitung\u201d (Lipsk), 22 sierpnia 1846 roku, s. 3 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LIYYX6RGUCIHX4R2IYPAZHF2YUPGHFWX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eSchlochow\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org)","url":"https://www.meyersgaz.org/place/20723047"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0157","image_url":"/static/atlas/foto/tarnogorska_2020/cm_wierzchucino/wierzchucino_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.789605,"lng":17.974618,"name_de":"Schlochow","name_pl":"S\u0142uchowo / Wierzchucino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142upia, po niemiecku Steinborn, le\u017ca\u0142a w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim: do lat 1919\u20131920 w prowincji Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Kwidzynie, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile, a od 1938 roku w prowincji Pomorze, nadal w rejencji z siedzib\u0105 w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen).\n\nKsi\u0105dz Panske wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 w Steinborn w\u015br\u00f3d samoistnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w wiejskich, kt\u00f3re starosta cz\u0142uchowski Stanis\u0142aw Latalski przy\u0142\u0105czy\u0142 do lutera\u0144skiego probostwa miejskiego w Cz\u0142uchowie. W listopadzie 1570 roku nast\u0105pi\u0142o to przy\u0142\u0105czenie, a probostwo oddano wtedy Janowi Elhardowi.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Steinborn* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 64 domy mieszkalne i 469 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 246 ewangelik\u00f3w i 223 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku zapisano 573 mieszka\u0144c\u00f3w: 344 ewangelik\u00f3w i 229 katolik\u00f3w (strona 160, pozycja 78). Ewangelicy podlegali parafii w Starym Gronowie, w s\u0105siednim powiecie z\u0142otowskim, katolicy za\u015b parafii w Debrznie. W S\u0142upi katolicy mieli w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119. W XVIII wieku wzniesiono w S\u0142upi szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a, datowany na 1736 rok. W rejestrze zabytk\u00f3w figuruje on pod numerem A-178, nadanym decyzj\u0105 z 5 kwietnia 1960 roku. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Mosinach, s\u0105d \u2014 w Debrznie.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142 czynny jako filialny rzymskokatolicki, a po przesiedleniach 1947 roku sta\u0142 si\u0119 tak\u017ce siedzib\u0105 parafii greckokatolickiej. Cmentarz ewangelicki w S\u0142upi wymienia opis so\u0142ectwa zamieszczony na stronie gminy Debrzno. W tym opisie zapisano, \u017ce na teren cmentarza przeniesiono pomnik, odnowiony w 2000 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii My\u015bligoszcz (Marienfelde) i podaje tu 306 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau \u2014 powiat Schlochau, strony 160 i 161, pozycja 78; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925 (odbitka z \u201eRocznika Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d, t. XXXII), s. 17\u201319; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); opis so\u0142ectwa S\u0142upia na stronie gminy Debrzno; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 144\u2013145; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Informacje o gminie i historia miasta \u2014 Stowarzyszenie Debrzno","url":"https://stowdeb.pl/informacje-o-gminie-i-historia-miasta/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0542","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.585,"lng":17.28,"name_de":"Steinborn","name_pl":"S\u0142upia \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy dawnym ewangelickim ko\u015bciele zamkowym w S\u0142upsku (Stolp) \u2014 znanym te\u017c jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana, dzi\u015b nosz\u0105cym wezwanie \u015bwi\u0119tego Jacka \u2014 le\u017ca\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny. Przed o\u0142tarzem ko\u015bcio\u0142a znajdowa\u0142a si\u0119 krypta grobowa dwojga ksi\u0105\u017c\u0119cych os\u00f3b \u2014 ksi\u0119\u017cnej Anny de Cro\u00ff i jej syna, ksi\u0119cia Ernesta Bogus\u0142awa von Cro\u00ff; w XVIII wieku na jej kamiennej p\u0142ycie sta\u0142 st\u00f3\u0142 komunijny gminy reformowanej. Napis na epitafium ksi\u0119cia m\u00f3wi, \u017ce zosta\u0142 on tu pochowany w 1684 roku (\u201eTumulatus hic anno MDCLXXXIV\u201d). B\u00f6ttger podaje, \u017ce przy ambonie wydobyto cynow\u0105 trumn\u0119 ksi\u0119\u017cnej Marii, ma\u0142\u017conki Bogus\u0142awa IX, kt\u00f3r\u0105 nast\u0119pnie sprzedano.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 wzniesiono jako gotyck\u0105 hal\u0119 klasztoru dominikan\u00f3w, ufundowanego w 1278 roku. Reformacja obj\u0119\u0142a ksi\u0119stwo pomorskie, a w 1534 roku klasztor uleg\u0142 sekularyzacji. Zrujnowany ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowa\u0142a p\u00f3\u017aniej ksi\u0119\u017cna Erdmuta, a na pami\u0105tk\u0119 ksi\u0119cia Jana Fryderyka nadano mu wezwanie \u015bwi\u0119tego Jana. Po\u015bwi\u0119cenia w 1602 roku dokona\u0142 generalny superintendent Faber; wed\u0142ug M\u00fcllera od tego samego dnia urz\u0105d pierwszego duchownego nadwornego sprawowa\u0142 magister Daniel Rubenow \u2014 do 1636 roku. Fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a zamkowego by\u0142a Kobylnica (Kublitz), a patronat nale\u017ca\u0142 do w\u0142adcy. Przez nast\u0119pne stulecia \u015bwi\u0105tyni\u0119 dzieli\u0142y dwie wsp\u00f3lnoty; wed\u0142ug B\u00f6ttgera reformowani otrzymali j\u0105 we wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowanie w 1603 roku.\n\nPo \u015bmierci duchownego zamkowego w 1668 roku urz\u0119du nie obsadzono, poniewa\u017c ksi\u0105\u017c\u0119 Ernest Bogus\u0142aw von Cro\u00ff przebywa\u0142 w Kr\u00f3lewcu; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiali na przemian duchowni s\u0142upscy i okoliczni. Gdy ksi\u0105\u017c\u0119 zmar\u0142 w 1684 roku, elektor Fryderyk Wilhelm rozkazem z 1685 roku powierzy\u0142 lutera\u0144skie nabo\u017ce\u0144stwo w ko\u015bciele zamkowym Johannowi Drenckhanowi, proboszczowi w Kobylnicy. W tym samym czasie w\u0142asnego duchownego otrzyma\u0142a wsp\u00f3lnota ewangelicko-reformowana. Od 8 kwietnia 1685 roku obie wsp\u00f3lnoty odprawia\u0142y nabo\u017ce\u0144stwa na przemian. W opisie Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku zapisano, \u017ce w ko\u015bciele zamkowym nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142a tak\u017ce miejscowa za\u0142oga wojskowa, a ksi\u0105\u017c\u0119 von Cro\u00ff podarowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni organy. W 1777 roku gruntownie naprawiono w\u0105sk\u0105, lecz do\u015b\u0107 wysok\u0105 wie\u017c\u0119 z dwoma dzwonami, a w 1779 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 nowy dach i zosta\u0142 pobielony wewn\u0105trz i z zewn\u0105trz. Reskryptem ministra z 30 stycznia 1837 roku gmina reformowana wyst\u0105pi\u0142a ze zwi\u0105zku pomorskiego synodu reformowanego, a rozporz\u0105dzeniem z 10 listopada 1839 roku posad\u0119 jej duchownego przy\u0142\u0105czono do synodu S\u0142upsk-Stare Miasto na czas, w kt\u00f3rym jej pastor Adolf Siedler sprawowa\u0142 urz\u0105d superintendenta. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia przy tym ko\u015bciele dwie gminy: gmin\u0119 zamkow\u0105, z 7000 dusz i gmin\u0105 ko\u015bcieln\u0105 w Kublitz, oddalon\u0105 o 4 kilometry, oraz gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 \u015bwi\u0119tego Jana, z 4000 dusz. Pastorem gminy zamkowej by\u0142 kapelan wojskowy Friedrich Pieper, a stanowisko w gminie \u015bwi\u0119tego Jana by\u0142o nieobsadzone. Oko\u0142o 1940 roku wsp\u00f3lnota lutera\u0144ska liczy\u0142a tu oko\u0142o 7500 cz\u0142onk\u00f3w, reformowana \u2014 oko\u0142o 3400.\n\nPo wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy: po\u015bwi\u0119cono j\u0105 2 lutego 1946 roku, a parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0119tego Jacka erygowano w 1981 roku. Samo miasto stanowi\u0142o przed wojn\u0105 odr\u0119bny powiat grodzki (Stadtkreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. B\u00f6ttger, za \u0142aci\u0144sk\u0105 tablic\u0105 fundacyjn\u0105, podaje jako dat\u0119 po\u015bwi\u0119cenia 24 czerwca 1602 roku, a Ernst M\u00fcller w ksi\u0119dze duchownych ewangelickich Pomorza \u2014 24 stycznia 1602 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 904; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 74\u201390; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 463\u2013466; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 175.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, s. 463\u2013465","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, s. 463\u2013465; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (wykaz hase\u0142); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 434 i 571"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013 (wykaz hase\u0142)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, s. 463\u2013465; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (wykaz hase\u0142); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 434 i 571"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 434 i 571","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, s. 463\u2013465; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (wykaz hase\u0142); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, s. 434 i 571"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 74\u201390","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 87, 88","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 904","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 175","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0693","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4641815,"lng":17.0335952,"name_de":"Friedhof an der St.-Johannis-Schlo\u00dfkirche, Stolp","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142upsk i okolice by\u0142y od \u015bredniowiecza zamieszkane g\u0142\u00f3wnie przez ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105; po 1945 cmentarze ewangelickie pozostawiono bez opieki, lecz zachowa\u0142y si\u0119 jako relikty. Powiat s\u0142upski ma dedykowany katalog cmentarzy ewangelickich.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0692","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.46358,"lng":17.02095,"name_de":"Stolp","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary Cmentarz w S\u0142upsku (po niemiecku Stolp) le\u017cy przy ulicy rabina doktora Maxa Josepha 4, na wzg\u00f3rzach na wsch\u00f3d od prawobrze\u017cnej cz\u0119\u015bci miasta. Po 1945 roku przej\u0119to go jako cmentarz komunalny.\n\nCmentarz jest czynny do dzi\u015b; za\u0142o\u017cy\u0142a go ewangelicka parafia Marii Panny. W jego miejscu by\u0142 wcze\u015bniej tak zwany rosyjski szaniec z czas\u00f3w wojny siedmioletniej i plantacja morwowa. Dat\u0119 za\u0142o\u017cenia \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: najcz\u0119\u015bciej 1797 rok, cz\u0119\u015b\u0107 \u2014 przedzia\u0142 1794\u20131797, a Walther Bartholdy \u2014 1796 rok. Parafiami macierzystymi by\u0142y s\u0142upskie parafie ewangelickie, w\u015br\u00f3d nich ta przy ko\u015bciele Mariackim. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii Mariackiej 32 200 dusz. Kwatery nazwane od ko\u015bcio\u0142\u00f3w Mariackiego i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja przej\u0119\u0142y nazwy dawnych cmentarzy przyko\u015bcielnych, zamkni\u0119tych w roku za\u0142o\u017cenia nowego cmentarza. W cz\u0119\u015bci nazwanej \u201ecmentarzem sklepionym\u201d (Gew\u00f6lbekirchhof) z\u0142o\u017cono szcz\u0105tki przeniesione z ko\u015bcielnych krypt. 24 maja 1848 roku pochowano tu we wsp\u00f3lnym grobie ko\u015bci 30 zmar\u0142ych z grobowca rodziny Lehmann\u00f3w z fary, w tym trzech burmistrz\u00f3w z lat 1647\u20131717.\n\nOdr\u0119bnego ko\u015bcio\u0142a cmentarz nigdy nie mia\u0142; w pa\u017adzierniku 1896 roku oddano do u\u017cytku ceglany budynek kostnicy z kaplic\u0105, wzniesiony na planie o\u015bmioboku i zachowany do dzi\u015b. Kwatery od strony ulicy Kaszubskiej zajmowa\u0142 cmentarz gminy \u017cydowskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 175\u2013176.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Niemiecko-polska nekropolia. Historia Starego Cmentarza w S\u0142upsku (G\u0142os Pomorza) [kopia archiwalna 2006-12-13]","url":"https://web.archive.org/web/20061213071213/http://www.gp24.pl:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 175\u2013176","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0009","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.471404,"lng":17.044783,"name_de":"Stolp","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 Cmentarz Staromiejski (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cerkiew prawos\u0142awna \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a przy ulicy Krasi\u0144skiego 5 w S\u0142upsku, po niemiecku Stolp, powsta\u0142a w 1898 roku jako kaplica luteran\u00f3w separowanych \u2014 niewielkiego Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku od\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 od pomorskich staroluteran\u00f3w.\n\nDzieje tej wsp\u00f3lnoty opisa\u0142 Jan Wild. W 1850 roku zwolennicy Heinricha von Belowa i Karla Wolffa od\u0142\u0105czyli si\u0119 od Ko\u015bcio\u0142a starolutera\u0144skiego i ustalili porz\u0105dek dla wsp\u00f3lnoty licz\u0105cej oko\u0142o p\u00f3\u0142tora tysi\u0105ca wyznawc\u00f3w; jej urz\u0119dowa nazwa brzmi w przek\u0142adzie: Ewangelicko-Lutera\u0144ska Separowana Gmina Ko\u015bcielna. W 1861 roku nale\u017ca\u0142o do niej 2082 wiernych, z czego w samym S\u0142upsku czterdziestu sze\u015bciu. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w mie\u015bcie pocz\u0105tkowo w prywatnych mieszkaniach, a od 1884 roku w osobnej kaplicy przy dzisiejszej ulicy D\u0142ugosza 22. Zna\u0142 j\u0105 Walther Bartholdy: w dziejach S\u0142upska wydanych w 1910 roku zapisa\u0142, \u017ce kaplic\u0119 gminy separowanej przy Fruchtstra\u00dfe oddano 10 sierpnia 1884 roku.\n\nS\u0142upski zb\u00f3r uzyska\u0142 formalne podstawy w 1889 roku, a pod koniec stulecia miasto sta\u0142o si\u0119 g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem ca\u0142ego ruchu, kt\u00f3rego centrala mie\u015bci\u0142a si\u0119 przedtem w Rados\u0142awiu (Coccejendorf) pod S\u0142awnem. W listopadzie 1897 roku zapad\u0142a decyzja o budowie nowego, wi\u0119kszego domu Bo\u017cego. Dzia\u0142k\u0119 przy Poetenstrasse odkupiono od pa\u0144stwa Voeltze, 4 marca 1898 roku pastor Friedrich Willer po\u0142o\u017cy\u0142 kamie\u0144 w\u0119gielny, a 5 czerwca tego samego roku kaplic\u0119 po\u015bwi\u0119cono; rob\u00f3t nie przerwano mimo mroz\u00f3w. Wild zwraca uwag\u0119 na nietypowe po\u0142o\u017cenie budynku, wci\u015bni\u0119tego mi\u0119dzy domy z tego samego czasu, i na skromno\u015b\u0107 wykonania: gmina nie mia\u0142a wielkich \u015brodk\u00f3w, st\u0105d prosty projekt i tanie materia\u0142y. W tym samym opracowaniu zapisano, \u017ce dokumenty wymieniaj\u0105 obok kaplicy tak\u017ce budynek mieszkalny.\n\nFriedrich Willer, pastor od 1890 roku, kierowa\u0142 s\u0142upsk\u0105 gmin\u0105 do oko\u0142o 1935 roku. Po jego \u015bmierci s\u0142u\u017cb\u0119 pe\u0142ni\u0142 duchowny z Ko\u0142obrzegu, W. Kapellusch, do wysiedlenia w 1945 roku. Ze wspomnie\u0144 Joachima Schwarza, organisty tego zboru, wiadomo, \u017ce ksi\u0105dz Carl Sieg z Unichowa sprawowa\u0142 tu opiek\u0119 duszpastersk\u0105 po marcu 1945 roku.\n\nWkr\u00f3tce po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przy \u00f3wczesnej ulicy Poet\u00f3w 5 zaj\u0119li prawos\u0142awni, kt\u00f3rym przewodzi\u0142a Anna Malinowska, p\u00f3\u017aniejsza wieloletnia starosta i przewodnicz\u0105ca rady parafialnej; nie dopu\u015bcili do rozgrabienia wyposa\u017cenia. Urz\u0119dowo przekazano im budynek 7 maja 1947 roku, dwa tygodnie przed erygowaniem parafii, a na w\u0142asno\u015b\u0107 \u2014 19 marca 1974 roku, gdy ulica nosi\u0142a imi\u0119 \u015awierczewskiego. Uchwa\u0142\u0105 nr 303 Rady Ministr\u00f3w z 31 grudnia 1973 roku nieruchomo\u015b\u0107 przy ulicy \u015awierczewskiego 5, w wykazie opisan\u0105 jako plebania, przekazano nieodp\u0142atnie na w\u0142asno\u015b\u0107 osoby prawnej jednego z ko\u015bcio\u0142\u00f3w lub zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych; wed\u0142ug uchwa\u0142y przej\u015bcie w\u0142asno\u015bci stwierdza\u0142a decyzja w\u0142a\u015bciwego wojewody, okre\u015blaj\u0105ca osob\u0119 prawn\u0105, na kt\u00f3rej w\u0142asno\u015b\u0107 nieruchomo\u015b\u0107 przechodzi\u0142a (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, \u00a7 1\u20132 i wykaz, poz. 111). Cerkiew po\u015bwi\u0119cono pocz\u0105tkowo \u015bwi\u0119temu Miko\u0142ajowi; od oko\u0142o 1950 roku, jak przypuszcza Wild, nosi wezwanie aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a. Dnia 25 lutego 1994 roku konsekrowa\u0142 j\u0105 biskup Jeremiasz (Anchimiuk), ordynariusz diecezji wroc\u0142awsko-szczeci\u0144skiej.\n\nStarsza kaplica przy ulicy D\u0142ugosza i ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca przy ulicy S\u0142owackiego, zbudowany przez staroluteran\u00f3w, to osobne budowle. Wed\u0142ug Wojciecha Sk\u00f3ry jeszcze w 1947 roku nieliczni protestanci spotykali si\u0119 w ko\u015bciele przy ulicy D\u0142ugosza (Fruchtstra\u00dfe), mieszcz\u0105cym do osiemdziesi\u0119ciu os\u00f3b, kt\u00f3ry dzi\u015b nale\u017cy do Ko\u015bcio\u0142a Zielono\u015bwi\u0105tkowego jako \u201eSerce Miasta\u201d. Jan Wild rozr\u00f3\u017cnia przy tej ulicy dwie budowle (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 4 (234)/2022, s. 15\u201316). W kaplicy gminy separowanej pod numerem 22, mieszcz\u0105cej 60\u201380 os\u00f3b, w latach 1947\u20131954 odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie w j\u0119zyku niemieckim; po desakralizacji s\u0142u\u017cy\u0142a jako magazyn sklepu meblowego, potem jako \u0142a\u017ania miejska, a w 2022 roku prowadzi\u0142o w niej warsztaty terapii zaj\u0119ciowej s\u0142upskie ko\u0142o Polskiego Stowarzyszenia na rzecz Os\u00f3b z Niepe\u0142nosprawno\u015bci\u0105 Intelektualn\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zielono\u015bwi\u0105tkowy \u201eSerce Miasta\u201d to wed\u0142ug Wilda dawna kaplica Ko\u015bcio\u0142a Apostolskiego z 1878 roku pod numerem 24.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug Sk\u00f3ry \u015bwi\u0105tynia przy ulicy D\u0142ugosza, w kt\u00f3rej w 1947 roku spotykali si\u0119 protestanci, nale\u017cy dzi\u015b do Ko\u015bcio\u0142a Zielono\u015bwi\u0105tkowego pod nazw\u0105 \u201eSerce Miasta\u201d; wed\u0142ug Wilda \u201eSerce Miasta\u201d to budynek pod numerem 24, a niemieckie nabo\u017ce\u0144stwa w latach 1947\u20131954 odprawiano w kaplicy pod numerem 22.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Wild, \u201eKaplica Ewangelicko-Lutera\u0144skiej Separowanej Gminy Ko\u015bcielnej \u2014 cerkiew prawos\u0142awna\u201d, w cyklu \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 3 (233) 2022; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910, s. 460; \u201eParafia \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a w S\u0142upsku\u201d \u2014 serwis cerkiew.pl (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 159; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 4 (234)/2022, s. 15\u201316.*","built_year":1898,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"J. Wild, \u201eKaplica Ewangelicko-Lutera\u0144skiej Separowanej Gminy Ko\u015bcielnej \u2014 cerkiew prawos\u0142awna\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 3 (233) 2022","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d, Stolp 1910","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"\u201eParafia \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a w S\u0142upsku\u201d \u2014 serwis cerkiew.pl","url":"https://cerkiew.pl/parafie/parafia-swietych-apostolow-piotra-i-pawla-w-slupsku"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 159","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/65867395.pdf"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 4 (234)/2022, s. 15\u201316","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0569","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.468618,"lng":17.024569,"name_de":"Stolp","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 dawna kaplica luteran\u00f3w separowanych (ob. cerkiew \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego przy ulicy Armii Krajowej w S\u0142upsku, po niemiecku Stolp, zbudowano w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku jako ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Piotra (St. Petrikirche) \u2014 \u015bwi\u0105tyni\u0119 parafii Starego Miasta. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. par. pw. Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa\u201d, z dat\u0105 1865 i numerem A-1212 z 14 kwietnia 1989 roku.\n\nStoi na miejscu starszej budowli. Ludwig B\u00f6ttger, opisuj\u0105c w 1894 roku zabytki powiatu s\u0142upskiego, nazwa\u0142 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Piotra najstarszym miejscem kultu w mie\u015bcie. Wed\u0142ug jego zestawienia w 1281 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 nadano klasztorowi w Bia\u0142obokach (Belbuck); Walther Bartholdy podaje, \u017ce przed Reformacj\u0105 by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia Wend\u00f3w, s\u0142owia\u0144skich mieszka\u0144c\u00f3w Starego Miasta. W 1364 roku wymieniony jest tutejszy pleban, Conradus Stednich, \u201eplebanus in antiqua Stolp\u201d. Budowla, pierwotnie gotycka z czternastego wieku, sp\u0142on\u0119\u0142a od pioruna w 1616 roku \u2014 wed\u0142ug B\u00f6ttgera do samych mur\u00f3w \u2014 i w 1697 roku zosta\u0142a rozbudowana. Ten sam rok po\u017caru podaje dr Paetow w wyk\u0142adzie wyg\u0142oszonym w tym ko\u015bciele i og\u0142oszonym w \u201eOstpommersche Heimat\u201d w 1932 roku; budowla wzniesiona po po\u017carze, murowana, ze szkarpami i drewnian\u0105 wie\u017cyczk\u0105, by\u0142a wed\u0142ug niego skromna w por\u00f3wnaniu z ko\u015bcio\u0142em Mariackim. Sprawozdanie Towarzystwa Historii i Staro\u017cytno\u015bci Pomorskich z 1878 roku wymienia p\u0142\u00f3cienn\u0105 tablic\u0119 z napisem olejnym o powi\u0119kszeniu i naprawie ko\u015bcio\u0142a staromiejskiego w S\u0142upsku w 1697 roku, kt\u00f3r\u0105 genera\u0142 von Reckow przekaza\u0142 do zbior\u00f3w towarzystwa. B\u00f6ttger opisuje jej zachodni szczyt zdobiony blendami i uko\u015bne szkarpy na naro\u017cnikach.\n\nReformacj\u0119 wprowadzono w S\u0142upsku, jak zapisa\u0142 B\u00f6ttger, w 1522 roku, i to \u2014 jego s\u0142owami \u2014 w spos\u00f3b do\u015b\u0107 burzliwy. Ludwig Wilhelm Br\u00fcggemann w opisie Pomorza z 1784 roku wymienia \u201ePetrikirche\u201d z dwoma duchownymi w pierwszym okr\u0119gu synodu s\u0142upskiego. Wed\u0142ug przytoczonej przez niego matryku\u0142y z 7 lipca 1590 roku patronem by\u0142 panuj\u0105cy, kt\u00f3ry obsadza\u0142 urz\u0105d pastora i diakona, a do parafii nale\u017ca\u0142y okoliczne wsie, mi\u0119dzy innymi Ritzow, Stantin i Lubu\u0144 (Labuhn). W grudniu 1873 roku kr\u00f3l mianowa\u0142 pastora Carla Johannesa Klo\u00dfa ze Starego Miasta S\u0142upska (Altstadt Stolp) superintendentem diecezji Altstadt Stolp. Pastorami pomocniczymi przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra zostali w 1889 roku kandydat Cyrus, a w 1890 roku kandydat Hoffmeister. W 1903 roku pastora Plathego od \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja w Cammin powo\u0142ano na pastora przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra, a w styczniu 1904 roku kr\u00f3l mianowa\u0142 go, powo\u0142anego na pierwsze stanowisko przy tym ko\u015bciele, superintendentem diecezji Stolp Altstadt. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii Starego Miasta 8500 dusz i dwa stanowiska: pierwsze zajmowa\u0142 superintendent Otto Gehrke, drugie Wilhelm K\u00fchl. Patronat by\u0142 pa\u0144stwowy.\n\nZe starego ko\u015bcio\u0142a przesz\u0142a do nowego chor\u0105giewka z datami 1617, 1722 i 1784, umieszczona na wie\u017cy; dawne organy, z ko\u0144ca osiemnastego wieku, trafi\u0142y do ko\u015bcio\u0142a w Sk\u00f3rowie (Schurow). Z dawnego wyposa\u017cenia B\u00f6ttger wymienia dwie mosi\u0119\u017cne misy z przedstawieniami figuralnymi, dwa mosi\u0119\u017cne kinkiety i dzwon z 1812 roku.\n\nWed\u0142ug Wojciecha Sk\u00f3ry parafia \u015bwi\u0119tego Piotra, nale\u017c\u0105ca do synodu Stolp-Altstadt, liczy\u0142a na pocz\u0105tku lat trzydziestych XX wieku oko\u0142o 10 000 wiernych, tak\u017ce z pods\u0142upskich wsi; dzieli\u0142a si\u0119 na pierwszy urz\u0105d parafialny, kierowany przez superintendenta Gehrkego, i drugi, z pastorem K\u00fchlem. Ostatnim nabo\u017ce\u0144stwem w ko\u015bciele przed zaj\u0119ciem miasta przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 by\u0142a konfirmacja w niedziel\u0119 4 marca 1945 roku \u2014 Gehrke wspomina\u0142 p\u00f3\u017aniej, \u017ce nigdy dot\u0105d nie prze\u017cywano tak g\u0142\u0119bokiego wzruszenia. Kilka dni p\u00f3\u017aniej superintendent, zabrawszy najwa\u017cniejsze dokumenty parafii, mi\u0119dzy innymi matryku\u0142\u0119 z 1590 roku, uciek\u0142 z rodzin\u0105 przez Ustk\u0119 statkiem do zachodnich Niemiec; zmar\u0142 w 1953 roku przy o\u0142tarzu swojego ko\u015bcio\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u0142o\u017cony w g\u0142\u0119bi prawobrze\u017cnej dzielnicy, w niewielkim stopniu dotkni\u0119tej po\u017carami, ucierpia\u0142 w 1945 roku najmniej ze s\u0142upskich \u015bwi\u0105ty\u0144. Za zgod\u0105 sowieckiego komendanta Pietuchowa o\u015blepiony na wojnie wikariusz Ernst Giese odprawi\u0142 tu w Zielone \u015awi\u0105tki 1945 roku pierwsze po zaj\u0119ciu miasta nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie: ko\u015bci\u00f3\u0142 posprz\u0105tano, prezbiterium przystrojono bzem i majow\u0105 zieleni\u0105, a p\u00f3\u0142 godziny przed nabo\u017ce\u0144stwem po raz pierwszy od wielu tygodni zabrzmia\u0142y w S\u0142upsku dzwony. W drugiej po\u0142owie 1945 roku Giese i Drescher spotykali si\u0119 z wiernymi w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra dwa razy w miesi\u0105cu; za zgod\u0105 ksi\u0119dza Jana Ziei ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 popo\u0142udniami do dyspozycji niemieckich ewangelik\u00f3w, jako jedyny w mie\u015bcie. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiali tu tak\u017ce pastor Werner Lindenberg, kt\u00f3ry ostatnie kazanie wyg\u0142osi\u0142 w adwencie 1945 roku, i pastor Heinrich Runkel z Bruskowa Wielkiego. Zim\u0105 1945/1946 roku z inicjatywy Giesego odnowiono ewangelick\u0105 rad\u0119 parafialn\u0105, a na Bo\u017ce Narodzenie Giese urz\u0105dzi\u0142 w ko\u015bciele jase\u0142ka, w kt\u00f3rych wierni niemieccy uczestniczyli t\u0142umnie; rozpocz\u0119te w 1946 roku wysiedlenia szybko po\u0142o\u017cy\u0142y kres \u017cyciu tej wsp\u00f3lnoty.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; wed\u0142ug wykazu diecezji po\u015bwi\u0119cono j\u0105 2 pa\u017adziernika 1945 roku. Wed\u0142ug Eugeniusza Rydza katolicka parafia \u015bwi\u0119tego Ottona, kt\u00f3rej proboszczem mianowano we wrze\u015bniu 1945 roku ksi\u0119dza Jana Ziej\u0119, przenios\u0142a w 1947 roku swoj\u0105 siedzib\u0119 do dawnego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra, a po kilku miesi\u0105cach zmieniono jego wezwanie na Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego; parafia nosi\u0142a odt\u0105d nazw\u0119 parafii \u015bwi\u0119tego Ottona przy ko\u015bciele Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego, a samo wezwanie Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego przyj\u0119\u0142a 2 pa\u017adziernika 1991 roku. J\u00f3zef Szyma\u0144ski podaje, \u017ce 17 grudnia 1945 roku ksi\u0105dz Jan Zieja prosi\u0142 o pozostawienie go przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Piotra, a w projekcie z 30 kwietnia 1947 roku, kt\u00f3ry przed\u0142o\u017cy\u0142 administratorowi apostolskiemu, zaproponowa\u0142, \u017ce otrzyma samodzieln\u0105 plac\u00f3wk\u0119 duszpastersk\u0105 przy tym ko\u015bciele; parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Ottona z ko\u015bcio\u0142em parafialnym Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa powierzono wed\u0142ug tego autora 15 pa\u017adziernika 1947 roku ksi\u0119dzu Henrykowi Hilchenowi. Dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em parafialnym Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego. Rejestr zabytk\u00f3w wymienia jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski \u201epw. \u015bw. Piotra\u201d tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca przy ulicy S\u0142owackiego 40, zbudowany przez staroluteran\u00f3w.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1643 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Rejestr zabytk\u00f3w i wykaz diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaj\u0105 1865, a strona parafii \u2014 \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano do u\u017cytku w 1869 roku, z dwustoma miejscami siedz\u0105cymi i wie\u017c\u0105 wysok\u0105 na 48 metr\u00f3w. Walther Bartholdy podaje dla nadania ko\u015bcio\u0142a klasztorowi w Bia\u0142obokach rok 1288. Liczb\u0119 wiernych na pocz\u0105tku lat trzydziestych XX wieku \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: spis parafii pomorskich z 1932 roku \u2014 8500 dusz, Wojciech Sk\u00f3ra \u2014 oko\u0142o 10 000. Wykaz diecezji podaje dla po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a dat\u0119 2 pa\u017adziernika 1945 roku, a Eugeniusz Rydz pod tym samym dniem, ale w 1991 roku, notuje przyj\u0119cie przez parafi\u0119 wezwania Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego; nie wiadomo, czy to zbie\u017cno\u015b\u0107, czy pomy\u0142ka wykazu. O pocz\u0105tkach synodu S\u0142upsk-Stare Miasto \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie: wed\u0142ug F. W. Papenfu\u00dfa w latach 1750\u20131775 nale\u017ca\u0142y do niego parafie Stare Miasto, Kobylnica, Kwakowo, Sierakowo, Bruskowo, Mo\u017cd\u017canowo i Pustamin; dr Paetow pisze, \u017ce w obecnym kszta\u0142cie synod istnia\u0142 dopiero od 1870 roku, a autor podpisany \u201eP. Sch.\u201d \u2014 \u017ce do ko\u0144ca XIX wieku istnia\u0142 tylko jeden synod s\u0142upski, a synod S\u0142upsk-Stare Miasto w obecnym kszta\u0142cie ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 podobno dopiero w 1878 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eVierzigster Jahresbericht\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 28 (1878), s. 145; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 30 i 93\u201397; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910, s. 91 i 477; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 902\u2013905; \u201eS\u0142upsk, Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego\u201d \u2014 wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eHistoria\u201d \u2014 strona parafii Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego w S\u0142upsku (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 169\u2013170; \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 25 grudnia 1873 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 15 maja 1889 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 15 pa\u017adziernika 1890 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 13 grudnia 1903 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 21 stycznia 1904 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 133, 138\u2013139, 146, 150, 154, 159; E. Rydz, \u201eRzymskokatolickie ko\u015bcio\u0142y parafialne w przestrzeni sakralnej S\u0142upska\u201d, \u201ePeregrinus Cracoviensis\u201d 25, 2014, zeszyt 1, s. 10; J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 407, 410, 413; A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319; F. W. Papenfu\u00df, \u201eDie Seidenraupenzucht in der Synode Stolp-Altstadt 1750\u20131775\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1937, nr 18; P. Sch., \u201eDie Stolpische Synode um 1710\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1937, nr 39.*","built_year":1865,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d, Stolp 1910","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung \u2026 Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej","url":"https://www.diecezjakoszalin.pl/parafia/szczegoly/2/slupsk-najswietszego-serca-jezusowego"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Strona parafii Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego w S\u0142upsku \u2014 historia","url":"http://www.nsj.slupsk.pl/historia.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eVierzigster Jahresbericht\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 28 (1878), s. 145","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_AF_28/157/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 169\u2013170","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 25 grudnia 1873 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DPSW5XAMCSKK5H4J6GYNP5GH6OLVND34"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 15 maja 1889 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FLA2U3YZKMJWLRD6RHDE32E44GYM5F5D"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 15 pa\u017adziernika 1890 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/R42DJP6Y6XDFJWMRNF75A22SXP4MGJVL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 13 grudnia 1903 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/BEAJS6CHRHPHYL44M6RYOFHDE6EJFAPE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 21 stycznia 1904 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SKGV3AKCF6BLNPWGDCY4Z4HCTN23VD6A"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 133, 138\u2013139, 146, 150, 154, 159","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/65867395.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. Rydz, \u201eRzymskokatolickie ko\u015bcio\u0142y parafialne w przestrzeni sakralnej S\u0142upska\u201d, \u201ePeregrinus Cracoviensis\u201d 25, 2014, zeszyt 1, s. 10","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/634007.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 407, 410, 413","url":"https://doi.org/10.31743/abmk.2019.112.20"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"F. W. Papenfu\u00df, \u201eDie Seidenraupenzucht in der Synode Stolp-Altstadt 1750\u20131775\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1937, nr 18","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"P. Sch., \u201eDie Stolpische Synode um 1710\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1937, nr 39","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0570","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.468975,"lng":17.040403,"name_de":"St. Petrikirche (Stolp)","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Piotra na Starym Mie\u015bcie (ob. Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusowego)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy w S\u0142upsku (po niemiecku Stolp), dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jacka, to gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 halowy z ceg\u0142y, stoj\u0105cy tu\u017c przy zamku ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich. Zbudowali go dominikanie, kt\u00f3rych klasztor za\u0142o\u017cono tu w 1278 roku; obecny kszta\u0142t budowla otrzyma\u0142a w XV wieku. Wojn\u0119 przetrwa\u0142 w dobrym stanie. Po 1945 roku przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki: 2 lutego 1946 roku po\u015bwi\u0119cono go pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jacka i oddano dominikanom \u2014 zakonowi, kt\u00f3ry go niegdy\u015b wzni\u00f3s\u0142. Samodzieln\u0105 parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 erygowano tu 24 czerwca 1981 roku. Wcze\u015bniej, od 1977 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 wed\u0142ug Eugeniusza Rydza tymczasow\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 nowo utworzonej parafii b\u0142ogos\u0142awionego Maksymiliana Marii Kolbego.\n\nReformacja nie zrobi\u0142a z niego od razu \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej. Wed\u0142ug monografii Walthera Bartholdy\u2019ego z 1910 roku to na drzwiach tego dawnego ko\u015bcio\u0142a dominikan\u00f3w Jakob Hogensee od 1531 roku przybija\u0142 co tydzie\u0144 swoje tezy, a mieszczanie gromadzili si\u0119 pod drzwiami, \u017ceby je czyta\u0107; pierwsza g\u0142osi\u0142a, \u017ce jedynym po\u015brednikiem jest Chrystus, nie \u015bwi\u0119ci. W 1534 roku, przy przejmowaniu d\u00f3br klasztornych, klasztor i ko\u015bci\u00f3\u0142 zaj\u0105\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119cy rentmistrz Ambrosius Vormann, a wyposa\u017cenie zniszczono.\n\nZygmunt Szultka przedstawia upadek klasztoru inaczej. Wed\u0142ug niego ko\u015bci\u00f3\u0142 klasztorny obrabowano i spalono ju\u017c podczas tumultu w grudniu 1524 roku. Jacek Heidenreich opisuje, jak t\u0142um, poruszony dysput\u0105 Johanna Amandusa z miejscowymi duchownymi, wtargn\u0105\u0142 do ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, a potem ruszy\u0142 do klasztoru dominikan\u00f3w, obrabowa\u0142 skarbiec ko\u015bcielny, zniszczy\u0142 obrazy i figury i poturbowa\u0142 zakonnik\u00f3w \u2014 wielu z nich uciek\u0142o w pola, inni ratowali si\u0119, przep\u0142ywaj\u0105c S\u0142upi\u0119. Z kosztowno\u015bci, kt\u00f3re rada miejska spisa\u0142a w obecno\u015bci przeora w 1523 roku, niewiele ocala\u0142o, a inwentaryzacja przeprowadzona z nakazu ksi\u0119cia w 1535 roku wykaza\u0142a, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 sprz\u0119tu przyw\u0142aszczyli sobie rajcy, a niekt\u00f3re klejnoty otrzymali \u017cona ksi\u0119cia Barnima IX oraz jego radcy Jakob von Wobeser i Bart\u0142omiej von Swaue. Wizytacja ko\u015bcielna ze stycznia 1535 roku przyzna\u0142a miastu tereny poklasztorne na rzecz maj\u0105cej powsta\u0107 kasy ko\u015bcielnej, lecz Barnim IX w\u0142\u0105czy\u0142 je do w\u0142asnych d\u00f3br: 2 lutego 1535 roku urz\u0119dnicy domeny spisali ruiny klasztoru, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107 mia\u0142 tylko browar, a cz\u0119\u015b\u0107 zabudowa\u0144 s\u0142u\u017cy\u0142a potem do hodowli zwierz\u0105t, g\u0142\u00f3wnie owiec. Formalnie obiekty przej\u0105\u0142 zarz\u0105dca domeny dar\u0142owskiej Paul von Wobeser, faktycznie za\u015b zarz\u0105dza\u0142 nimi rentmistrz domeny s\u0142upskiej Ambrosius von Vormann, kt\u00f3ry wed\u0142ug prepozyta Hakena doprowadzi\u0142 je do ca\u0142kowitej ruiny. Zakonnicy, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 zbiec, schronili si\u0119 w Gda\u0144sku i Tczewie. W 1539 roku prowincja\u0142 polskich dominikan\u00f3w Martin Sporn bezskutecznie prosi\u0142 ksi\u0105\u017c\u0105t Barnima IX i Filipa o zwrot sprz\u0119tu liturgicznego, a w drugiej po\u0142owie lat trzydziestych przeor tczewski Nicolaus Went wraz z trzema bra\u0107mi ze S\u0142upska na pr\u00f3\u017cno zabiega\u0142 o odzyskanie cho\u0107by cz\u0119\u015bci maj\u0105tku.\n\nNa nowo urz\u0105dzi\u0142a \u015bwi\u0105tyni\u0119 dopiero na pocz\u0105tku XVII wieku ksi\u0119\u017cna Erdmuta, wdowa po ksi\u0119ciu Janie Fryderyku: wn\u0119trze otrzyma\u0142o barokowy wystr\u00f3j, a od zachodu stan\u0119\u0142a smuk\u0142a wie\u017ca z miedzianym he\u0142mem. Wed\u0142ug Ludwiga B\u00f6ttgera (1894, s. 74 i 88) ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 24 czerwca 1602 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Jana, Jakob Faber \u2014 przytoczona przez B\u00f6ttgera \u0142aci\u0144ska inskrypcja budowlana nazywa go superintendentem (\u201eOrient. Pomer. Superintendentem\u201d), a Ernst M\u00fcller generalnym superintendentem \u2014 i odt\u0105d by\u0142 to ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy i parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana; jego duchowni byli do 1668 roku zarazem duchownymi dworu. Z 1602 roku pochodzi te\u017c nastawa o\u0142tarzowa. Wed\u0142ug Walthera Bartholdy\u2019ego w 1636 roku ksi\u0119\u017cna Anna de Cro\u00ff powo\u0142a\u0142a tu na duchownego nadwornego Andreasa Pr\u00f6leusa, pochowanego w 1651 roku przed ambon\u0105. Prospekt organowy z 1657 roku, ufundowany przez ksi\u0119cia Ernesta Bogus\u0142awa von Cro\u00ff, uchodzi za najstarszy zachowany na dawnym Pomorzu Tylnym; w ko\u015bciele s\u0105 te\u017c epitafia fundatora (zmar\u0142ego w 1684 roku) i jego matki, Anny de Cro\u00ff (zmar\u0142ej w 1660 roku).\n\nOd 1685 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 dw\u00f3m wsp\u00f3lnotom. Po \u015bmierci ksi\u0119cia elektor Fryderyk Wilhelm powierzy\u0142 nabo\u017ce\u0144stwo lutera\u0144skie Johannowi Drenckhanowi, proboszczowi w Kobylnicy, a gmina ewangelicko-reformowana otrzyma\u0142a w\u0142asnego duchownego; od 8 kwietnia 1685 roku obie odprawia\u0142y nabo\u017ce\u0144stwa na przemian i tak zosta\u0142o do 1945 roku. Zasady tego wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowania spisano w latach 1684, 1685 i 1693: pierwsze\u0144stwo porannego kazania mieli ci, kt\u00f3rzy przyst\u0119powali do komunii, a pierwsze kazanie w najwi\u0119ksze \u015bwi\u0119ta nale\u017ca\u0142o do reformowanych. Od 1702 roku do parafii nale\u017ca\u0142a jako filia Kobylnica z Boles\u0142awicami i Widzinem.\n\nS\u0142upska gmina reformowana liczy\u0142a w 1784 roku oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu rodzin i mia\u0142a w\u0142asnego duchownego z tytu\u0142em nadwornego, mianowanego przez Dyrektorium Ko\u015bcielne w Berlinie; obs\u0142ugiwa\u0142 on tak\u017ce Dar\u0142owo oraz kolonie Coccejendorf i Wilhelminen. W odr\u00f3\u017cnieniu od L\u0119borka s\u0142upscy reformowani mieli w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119, prowadzon\u0105 przez kantora. Synod s\u0142upski by\u0142 w 1784 roku najwi\u0119kszy na ca\u0142ym Pomorzu: \u201eDie Stolpsche Synode ist die gr\u00f6ste in Pommern\u201d \u2014 trzydziestu pi\u0119ciu duchownych, trzydzie\u015bci dwie parafie, trzy cyrku\u0142y. \u00d3wczesny opis podaje te\u017c rzecz dla dziej\u00f3w Kaszub\u00f3w zasadnicz\u0105: w parafiach Gardna, Rowy, Smo\u0142dzino, G\u0142\u00f3wczyce, Cecenowo, Stowi\u0119cino i \u017boruchowo wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w \u201em\u00f3wi j\u0119zykiem kaszubskim\u201d, wi\u0119c tamtejsi duchowni musieli g\u0142osi\u0107 kazania i prowadzi\u0107 nauki \u201etak po niemiecku, jak i po kaszubsku\u201d, na przemian. Do nauczania u\u017cywano przy tym ksi\u0105\u017cek polskich \u2014 bo, jak wyja\u015bnia autor, r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy czyst\u0105 polszczyzn\u0105 a kaszubszczyzn\u0105 ma si\u0119 tak, \u201ejak g\u00f3rnoniemiecczyzna do dolnoniemiecczyzny\u201d.\n\nDnia 6 czerwca 1802 roku, w Zielone \u015awi\u0105tki, wprowadzono tu na duchownego nadwornego gminy reformowanej Friedricha Schleiermachera. Dnia 5 kwietnia 1846 roku konfirmowano tu Heinricha Stephana, p\u00f3\u017aniejszego tw\u00f3rc\u0119 niemieckiej poczty. W latach 1858\u20131860 w ko\u015bciele modli\u0142a si\u0119 parafia Mariacka na czas restauracji fary.\n\nLudwig B\u00f6ttger w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1894 roku dopowiada dalsze dzieje budowli. W 1693 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano reformowanym we wsp\u00f3\u0142posiadanie. Wed\u0142ug Eugeniusza Rydza w latach 1769\u20131811 ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 te\u017c jako miejsce modlitwy uczniom s\u0142upskiej szko\u0142y kadet\u00f3w. W 1777 roku gruntownie naprawiono wie\u017c\u0119, a w 1779 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 nowy dach i bia\u0142y tynk z zewn\u0105trz i wewn\u0105trz, na co kr\u00f3l da\u0142 1778 talar\u00f3w; w 1875 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 odnowiono i ponownie po\u015bwi\u0119cono. W 1892 roku po\u017car zniszczy\u0142 dach i wie\u017c\u0119 dzwonn\u0105, a trzy zachodnie prz\u0119s\u0142a nawy wypali\u0142y si\u0119, cho\u0107 sklepienia przetrwa\u0142y. Po\u017car wybuch\u0142 wieczorem 2 listopada 1892 roku. Wed\u0142ug korespondencji ze Szczecina w \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d ogie\u0144 powsta\u0142 w cz\u0119\u015bci mi\u0119dzy wie\u017c\u0105 a naw\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105, s\u0142u\u017c\u0105cej do przechowywania drewna opa\u0142owego, szybko ogarn\u0105\u0142 wie\u017c\u0119, a po godzinie run\u0119\u0142a konstrukcja, na kt\u00f3rej wisia\u0142y dzwony; stra\u017cakom uda\u0142o si\u0119 uchroni\u0107 przed ogniem g\u0142\u00f3wn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a, cho\u0107 i ona powa\u017cnie ucierpia\u0142a. \u201eHamburger Fremdenblatt\u201d, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na gazet\u0119 koszali\u0144sk\u0105, dodawa\u0142, \u017ce w cz\u0119\u015bci przy wie\u017cy mie\u015bci\u0142y si\u0119 sk\u0142ady opa\u0142u nale\u017c\u0105ce do korpusu inwalid\u00f3w, \u017ce wie\u017ca, konstrukcja dzwon\u00f3w i wi\u0119\u017aba dachowa sp\u0142on\u0119\u0142y doszcz\u0119tnie, a kopu\u0142a wie\u017cy si\u0119 zawali\u0142a, oraz \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 niedawno odnowiony. Artyku\u0142 o architekcie Dethlefsenie, od 1902 roku konserwatorze zabytk\u00f3w prowincji Prusy Wschodnie, og\u0142oszony w \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d w 1934 roku, wymienia w\u015br\u00f3d powierzonych mu zada\u0144 konserwatorskich odbudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a zamkowego w S\u0142upsku.\n\nPrasa zachowa\u0142a te\u017c nazwiska duchownych tego ko\u015bcio\u0142a. W marcu 1837 roku \u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a, \u017ce duchownego doktora Siedlera z Abtshagen mianowano duchownym nadwornym (Hofprediger) unijnej gminy ewangelickiej w S\u0142upsku. Ernst M\u00fcller podaje, \u017ce reskrypt ministra spraw duchownych z 30 stycznia 1837 roku zezwoli\u0142, by dotychczas reformowana, odt\u0105d unijna gmina ewangelicka wyst\u0105pi\u0142a ze zwi\u0105zku reformowanego synodu Pomorza (1912, s. 463). W styczniu 1878 roku \u201eAachener Zeitung\u201d wymieni\u0142a w rubryce zgon\u00f3w duchownego nadwornego Schmidthalsa ze S\u0142upska. W styczniu 1882 roku pastorem gminy dworskiej (Hofgemeinde) przy ko\u015bciele zamkowym by\u0142 B. Kuhnert, a w 1893 roku duchownym zamkowym i garnizonowym w S\u0142upsku by\u0142 pastor Sahland. W marcu 1889 roku berli\u0144ska \u201eNational-Zeitung\u201d wymieni\u0142a w\u015br\u00f3d zmar\u0142ych duchownego nadwornego Bernharda Kuhnerta ze S\u0142upska, a w styczniu 1910 roku \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d \u2014 kr\u00f3lewskiego pastora zamkowego i garnizonowego Augusta Heinricha Sahlanda ze S\u0142upska.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 jest jednonawowy i wyd\u0142u\u017cony, ma siedem prz\u0119se\u0142 nakrytych sklepieniami gwia\u017adzistymi, przypory od zewn\u0105trz i bardzo smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0119 od zachodu, czworoboczn\u0105 w dolnej cz\u0119\u015bci i o\u015bmioboczn\u0105 w g\u00f3rnej. Trzy prz\u0119s\u0142a zachodnie oddzielono od reszty murem przy odbudowie za ksi\u0119\u017cnej Erdmuty. Prosto zamkni\u0119te prezbiterium, wyniesione o dwa stopnie, przebija wielkie pi\u0119ciodzielne okno ostro\u0142ukowe. \u015alady w murze p\u00f3\u0142nocnym wskazywa\u0142y B\u00f6ttgerowi, \u017ce sta\u0142a tam kiedy\u015b niska przybud\u00f3wka w rodzaju nawy bocznej. Budowl\u0119 datowa\u0142 na XV wiek.\n\nWyposa\u017cenie pochodzi niemal w ca\u0142o\u015bci z XVII wieku. Ogromna barokowa nastawa o\u0142tarza z 1602 roku ma w predelli Ustanowienie Wieczerzy Pa\u0144skiej, w polu g\u0142\u00f3wnym Chrystusa na krzy\u017cu z fundatorami, ksi\u0119ciem Janem Fryderykiem i ksi\u0119\u017cn\u0105 Erdmut\u0105, a w zwie\u0144czeniu Zmartwychwstanie. Ambon\u0119 d\u017awiga posta\u0107 brodatego m\u0119\u017cczyzny; w niszach kosza umieszczono obrazy ewangelist\u00f3w, a na balustradzie schod\u00f3w \u2014 aposto\u0142\u00f3w. Epitafium Anny de Cro\u00ff przy \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej obok o\u0142tarza wykonano z czarnego marmuru z figurami z bia\u0142ego: przedstawia j\u0105 le\u017c\u0105c\u0105, a wy\u017cej rozdaj\u0105c\u0105 ja\u0142mu\u017cn\u0119, mi\u0119dzy personifikacjami Wiary i Mi\u0142o\u015bci. Epitafium jej syna, ksi\u0119cia Ernesta Bogus\u0142awa, po po\u0142udniowej stronie o\u0142tarza, z kl\u0119cz\u0105c\u0105 przy kl\u0119czniku postaci\u0105 ksi\u0119cia i dwoma dzikimi lud\u017ami d\u017awigaj\u0105cymi belkowanie, Franz Kugler \u0142\u0105czy\u0142 z Andreasem Schl\u00fcterem i jego nauczycielem Sapoviusem z Gda\u0144ska. Oba pomniki ksi\u0105\u017c\u0119 wzni\u00f3s\u0142 w 1682 roku, a w testamencie z 3 lipca 1681 roku zapisa\u0142 na nie i na zbudowane przez siebie organy sta\u0142\u0105 rent\u0119. Przed o\u0142tarzem jest krypta matki i syna.\n\nW 1758 roku niedaleko ambony wykopano cynow\u0105 trumn\u0119 ksi\u0119\u017cnej Marii, \u017cony Bogus\u0142awa IX, kt\u00f3r\u0105 nast\u0119pnie sprzedano. Za o\u0142tarzem wisi malowana na drewnie \u0142aci\u0144ska tablica fundacyjna z 1602 roku, a w nowej chrzcielnicy jest mosi\u0119\u017cna misa z XVII wieku z p\u0142askorze\u017ab\u0105 grzechu pierworodnego. W murze dzia\u0142owym tkwi kamie\u0144 z 1651 roku z imionami magistra Andreasa Proeliusa i Ursuli von Tessen, a w kruchcie kamie\u0144 Heinricha Achtmanna z 1672 roku. Z dawnych sprz\u0119t\u00f3w zachowa\u0142 si\u0119 kielich z 1600 roku, wysoki na 23,5 centymetra. Dzwony by\u0142y dwa: pierwszy odlano w 1602 roku z polecenia ksi\u0119\u017cnej Erdmuty w Kostrzynie, drugi w 1637 roku w Smo\u0142dzinie. Utracono natomiast trzyna\u015bcie gobelin\u00f3w z herbem pomorskim, kt\u00f3re ksi\u0105\u017c\u0119 zapisa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi, a jego spadkobierca, ksi\u0105\u017c\u0119 de Havr\u00e9, kaza\u0142 w 1692 roku zabra\u0107 do Berlina i podarowa\u0142 elektorowi, oraz kobierzec z 1556 roku z gryfem pomorskim, wys\u0142any na wystaw\u0119 do Innsbrucka i tam zaginiony. W testamencie ksi\u0105\u017c\u0119 zapisa\u0142 te\u017c 100 talar\u00f3w na utrzymanie swojego epitafium w tym ko\u015bciele i 200 talar\u00f3w rocznie na pensj\u0119 pastora zamkowego wyznania augsburskiego. \u017byrandol w kszta\u0142cie ukoronowanej g\u0142owy \u0142osia z naturalnym poro\u017cem, pochodz\u0105cy z tego ko\u015bcio\u0142a, rada parafialna przekaza\u0142a za po\u015brednictwem genera\u0142a von Reckowa do zbior\u00f3w Towarzystwa Historii i Staro\u017cytno\u015bci Pomorskich; wymienia go sprawozdanie z 1878 roku.\n\nAkt regulacyjny z 29 i 30 kwietnia 1902 roku rozstrzygn\u0105\u0142 w S\u0142upsku rzecz, kt\u00f3ra ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 od XVII wieku: gmin\u0119 ewangelicko-reformowan\u0105 przemianowano na Evangelische Johannisgemeinde, gminie lutera\u0144skiej zostawiono dawn\u0105 nazw\u0119 zamkowej, a obie rozdzielono ulica po ulicy, z numerami dom\u00f3w. Dotychczasowi cz\u0142onkowie zostawali w swojej gminie, dop\u00f3ki mieszkali w S\u0142upsku, ale prawo przyjmowania nowo przyby\u0142ych wygasa\u0142o. Granic\u0119 wyznaniow\u0105 zast\u0105piono wi\u0119c granic\u0105 adresu. Akt uzupe\u0142niono jeszcze w 1928 roku o Ringstra\u00dfe. Wojciech Sk\u00f3ra wyja\u015bnia, \u017ce gmina zamkowa by\u0142a pierwotnie parafi\u0105 personaln\u0105, bez sta\u0142ego okr\u0119gu, poniewa\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 nie by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 miejsk\u0105, lecz nale\u017ca\u0142 do pa\u0144stwa pruskiego, kt\u00f3re go utrzymywa\u0142o; dopiero w 1902 roku przydzielono jej niekt\u00f3re ulice z parafii Mariackiej. W pa\u017adzierniku 1917 roku kr\u00f3l mianowa\u0142 superintendentem pastora licencjata Meyera, powo\u0142anego na stanowisko pastora naczelnego w Greifenberg; og\u0142oszenie nazywa go duchownym \u201eewangelicko-lutera\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana i zamkowego\u201d w S\u0142upsku.\n\nW 1914 roku pastorem gminy \u015bwi\u0119tego Jana przy ko\u015bciele zamkowym by\u0142 Nobiling, a organist\u0105 Frenzel. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia przy tym ko\u015bciele dwie gminy: gmin\u0119 zamkow\u0105, z 7000 dusz i gmin\u0105 ko\u015bcieln\u0105 w Kublitz, oddalon\u0105 o 4 kilometry, oraz gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 \u015bwi\u0119tego Jana, z 4000 dusz. Pastorem gminy zamkowej by\u0142 kapelan wojskowy Friedrich Pieper, a stanowisko w gminie \u015bwi\u0119tego Jana by\u0142o nieobsadzone. Patronat by\u0142 pa\u0144stwowy. W 1940 roku parafia lutera\u0144ska liczy\u0142a 7500 cz\u0142onk\u00f3w \u2014 5000 w mie\u015bcie i 2500 we wsiach filialnych \u2014 a reformowana gmina \u015bwi\u0119tego Jana 3400; jej ostatnim duchownym przed 1945 rokiem by\u0142 Werner de Boor. Obie nale\u017ca\u0142y do synodu S\u0142upsk-Miasto w pomorskiej prowincji ko\u015bcielnej Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej.\n\nWed\u0142ug Wojciecha Sk\u00f3ry pastor Otto Gehrke od czerwca 1926 do kwietnia 1931 roku by\u0142 duszpasterzem s\u0142upskiego garnizonu i gminy zamkowej; w tym czasie rozbudowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kobylnicy, a w kwietniu 1931 roku zosta\u0142 superintendentem okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto i pastorem ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra. W marcu 1945 roku, przed wkroczeniem Armii Czerwonej, Gehrke i Werner de Boor pojechali, zgodnie z umow\u0105 s\u0142upskich pastor\u00f3w, do portu w Ustce i obaj zdo\u0142ali uciec statkiem. Gdy wojska niemieckie opuszcza\u0142y S\u0142upsk w nocy z 7 na 8 marca 1945 roku, wysadzi\u0142y mosty; ko\u015bci\u00f3\u0142, stoj\u0105cy przy mo\u015bcie ksi\u0105\u017c\u0119cym (Herzogsbr\u00fccke), straci\u0142 od wybuchu cz\u0119\u015b\u0107 okien i cz\u0119\u015b\u0107 dachu, a niewielkie szkody jeszcze w 1945 roku wst\u0119pnie naprawili polscy wierni, kt\u00f3rych zmobilizowa\u0142 ksi\u0105dz Jan Zieja. J\u00f3zef Szyma\u0144ski przytacza list Ziei z 24 pa\u017adziernika 1945 roku, w kt\u00f3rym ten pisa\u0142 o \u201eremontowanym obecnie ko\u015bciele zamkowym\u201d, przy kt\u00f3rym mog\u0142aby si\u0119 zawi\u0105za\u0107 druga parafia, i o ju\u017c wyremontowanym poewangelickim budynku pleba\u0144skim; Eugeniusz Rydz podaje, \u017ce odnowienia ko\u015bcio\u0142a dokonano z inicjatywy ksi\u0119dza Ziei w 1946 roku. Wkr\u00f3tce po Zielonych \u015awi\u0105tkach 1945 roku sowiecka komendantura pozwoli\u0142a zamieszka\u0107 w plebanii ko\u015bcio\u0142a zamkowego ewangelickiemu wikariuszowi Ernstowi Giesemu, kt\u00f3ry o\u015blep\u0142 podczas wojny; prowadzi\u0142 tam lekcje religii dla m\u0142odzie\u017cy i przygotowanie do konfirmacji.\n\nPo gminie reformowanej zosta\u0142a ksi\u0119ga zgon\u00f3w, przechowywana dzi\u015b w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej pod sygnatur\u0105 98. Obejmuje lata 1687\u20131945 i do 1902 roku notuje zgony ewangelik\u00f3w reformowanych, a p\u00f3\u017aniej ewangelik\u00f3w w og\u00f3le. Zaczyna si\u0119 tu\u017c po roku, w kt\u00f3rym reformowani otrzymali w ko\u015bciele zamkowym w\u0142asnego duchownego. Wed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, ksi\u0119gi gminy ko\u015bcio\u0142a zamkowego zaczyna\u0142y si\u0119 od chrzt\u00f3w z 1685 roku oraz \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z 1686 roku, a ksi\u0119gi reformowanej gminy \u015bwi\u0119tego Jana \u2014 od chrzt\u00f3w z 1676 roku, \u015blub\u00f3w z 1688 roku i zgon\u00f3w z 1687 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Dat\u0119 po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a B\u00f6ttger podaje za \u0142aci\u0144sk\u0105 inskrypcj\u0105 budowlan\u0105 (\u201eanno 1602 mense 24 Junij\u201d), a Ernst M\u00fcller \u2014 24 stycznia 1602 roku (1912, s. 464). Wed\u0142ug B\u00f6ttgera ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano reformowanym we wsp\u00f3\u0142posiadanie w 1693 roku, wed\u0142ug innych \u017ar\u00f3de\u0142 obie gminy odprawia\u0142y w nim nabo\u017ce\u0144stwa na przemian ju\u017c od 8 kwietnia 1685 roku. B\u00f6ttger opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako jednonawowy, natomiast na pocz\u0105tku tego opisu nazwano go ko\u015bcio\u0142em halowym. Na pocz\u0105tku opisu podano te\u017c, \u017ce w 1946 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano dominikanom; wed\u0142ug Wojciecha Sk\u00f3ry dwaj dominikanie przybyli wprawdzie do S\u0142upska 20 listopada 1945 roku, gotowi obj\u0105\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119, ale administrator apostolski w Gorzowie, biskup Edmund Nowicki, nie wyrazi\u0142 na to zgody, a Eugeniusz Rydz pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 przystosowywano do liturgii, gdy by\u0142 jeszcze wikari\u0105 parafii Mariackiej. J\u00f3zef Szyma\u0144ski pisze, \u017ce nowy proboszcz, ksi\u0105dz Karol Chmielewski, organizowa\u0142 przy ko\u015bciele podominika\u0144skim parafi\u0119 obejmuj\u0105c\u0105 ca\u0142y S\u0142upsk; podaje te\u017c, \u017ce do formalnego przekazania parafii przez ksi\u0119dza Ziej\u0119 dosz\u0142o 29 stycznia 1946 roku, a wcze\u015bniej duchowni ustalili, \u017ce nowy proboszcz zamieszka na plebanii przy ko\u015bciele zamkowym razem z ksi\u0119\u017cmi wikariuszami. Rydz pisze ponadto, \u017ce dekret eryguj\u0105cy parafi\u0119 \u015bwi\u0119tego Jacka wyda\u0142 biskup Ignacy Je\u017c 14 czerwca 1981 roku; niemiecka Wikipedia podaje dat\u0119 24 czerwca 1981 roku. P. Scharnofske w \u201eOstpommersche Heimat\u201d (1937) podaje inny przebieg: magister Daniel Rubenow by\u0142 duchownym nadwornym do 1626 roku, Andreas Proleus, pastor ko\u015bcio\u0142a miejskiego, sprawowa\u0142 ten urz\u0105d samodzielnie w latach 1626\u20131631, a w latach 1631\u20131651 duchownym nadwornym by\u0142 Andreas Hille; przed ambon\u0105 spoczywa wed\u0142ug tego autora wraz z \u017con\u0105 pierwszy duchowny nadworny, zmar\u0142y w 1631 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eVierzigster Jahresbericht\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 28 (1878), s. 147; J. Mueller, \u201eNeue Beitr\u00e4ge zur Geschichte der Kunst und ihrer Denkm\u00e4ler in Pommern\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 28 (1878), s. 168; St.-Hyazinth-Kirche (S\u0142upsk) \u2014 Wikipedia (DE), z powo\u0142aniem na: Ch. W. Haken, \u201eEhemaliges M\u00f6nchskloster, jetzige Schlo\u00dfkirche von Stolp und beigelegte Filiale Cublitz\u201d, Stolp 1866, oraz M. Wehrmann, \u201eDie Kirchenb\u00fccher in Pommern\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d 42, Stettin 1892; T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 117, 127; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 902\u2013903; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142o \u201eSt\u00f3jcino al. Stowi\u0119cino\u201d; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 19; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 74\u201390; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 175; \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 18 stycznia 1882 roku, s. 7 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 5 listopada 1892 roku, s. 10 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eHamburger Fremdenblatt\u201d, 7 listopada 1892 roku, s. 14 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 19 kwietnia 1893 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 29 pa\u017adziernika 1917 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 23 sierpnia 1934 roku, s. 16 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); Z. Szultka, \u201eSpostrze\u017cenia nad procesem reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXIII, zeszyt 2, 2018, s. 22\u201325; J. Heidenreich, \u201ePocz\u0105tki reformacji i tumult religijny w S\u0142upsku w latach 1521\u20131525\u201d, \u201eS\u0142upskie Studia Historyczne\u201d 1, 1993, s. 96\u201397; W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 131, 133, 139, 146, 154; E. Rydz, \u201eRzymskokatolickie ko\u015bcio\u0142y parafialne w przestrzeni sakralnej S\u0142upska\u201d, \u201ePeregrinus Cracoviensis\u201d 25, nr 1, 2014, s. 14\u201316; \u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 19 marca 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAachener Zeitung\u201d, 26 stycznia 1878 roku, s. 4 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 24 marca 1889 roku, s. 16 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 23 stycznia 1910 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 463\u2013464; J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 405, 408\u2013409; A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; P. Scharnofske, \u201eDie Schlo\u00dfkirche in Stolp, ihre Pfarrer und Gemeinden\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1937, nr 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicko-reformowane","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"St.-Hyazinth-Kirche (S\u0142upsk) \u2014 Wikipedia (DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/St.-Hyazinth-Kirche_(S%C5%82upsk)"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy (wykaz ksi\u0105g)","tytul":"T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 109\u2013132","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/18379"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Historia parafii ewangelicko-augsburskiej w S\u0142upsku","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/historia/"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 74\u201390","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eVierzigster Jahresbericht\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 28 (1878), s. 147","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_AF_28/159/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Mueller, \u201eNeue Beitr\u00e4ge zur Geschichte der Kunst und ihrer Denkm\u00e4ler in Pommern\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d AF 28 (1878), s. 168","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_AF_28/182/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 175","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 18 stycznia 1882 roku, s. 7 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XLFW7CU4BUKLZ5KSWKQHDQZ27XYWCXTF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 5 listopada 1892 roku, s. 10 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JCU7H7OXO4RYNS2PP2WA522H25WCW5C3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHamburger Fremdenblatt\u201d, 7 listopada 1892 roku, s. 14 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KFDQJRV3B3XLJIFZTMWREKTYHYRKTWIH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 19 kwietnia 1893 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LQLIEZA2YGW4ZRG7MM7ETVLYPC4OT3XO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 29 pa\u017adziernika 1917 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AI6X4DYIYVFKQQIZAXZDXCJFXU5Y3BPU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 23 sierpnia 1934 roku, s. 16 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/UUOVM24U2G6IN34DUCNGD2U4W5OERIWJ"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Z. Szultka, \u201eSpostrze\u017cenia nad procesem reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXIII, zeszyt 2, 2018, s. 22\u201325","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/b084b983909013e8e049f5ca2b959bb7_ZH_2018_83-2_01_Szultka_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Heidenreich, \u201ePocz\u0105tki reformacji i tumult religijny w S\u0142upsku w latach 1521\u20131525\u201d, \u201eS\u0142upskie Studia Historyczne\u201d 1, 1993, s. 96\u201397","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/supskie-studia-historyczne/1993-tom-1/slupskie_studia_historyczne-r1993-t1-s83-104.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 131, 133, 139, 146, 154","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/65867395.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. Rydz, \u201eRzymskokatolickie ko\u015bcio\u0142y parafialne w przestrzeni sakralnej S\u0142upska\u201d, \u201ePeregrinus Cracoviensis\u201d 25, nr 1, 2014, s. 14\u201316","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/634007.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAllgemeine preu\u00dfische Staats-Zeitung\u201d (Berlin), 19 marca 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GZ4FIUHH4544PF5I2DA4IRBWP5YENZT3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAachener Zeitung\u201d, 26 stycznia 1878 roku, s. 4 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EN3D47OM3ARDIRVGC3QZPWAORLCYO4FK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 24 marca 1889 roku, s. 16 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7N7HCTNZZBUCTRL7GZB6RXNJ43DOXKAL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 23 stycznia 1910 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AEXVFFIDV6IDH6TI3IKHAYG7PSUDRW5H"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 463\u2013464","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 405, 408\u2013409","url":"https://doi.org/10.31743/abmk.2019.112.20"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"P. Scharnofske, \u201eDie Schlo\u00dfkirche in Stolp, ihre Pfarrer und Gemeinden\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1937, nr 33","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0416","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.46416667,"lng":17.03361111,"name_de":"Stolp","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy \u015bw. Jana (Schlo\u00dfkirche, ob. \u015bw. Jacka)","powiat":"S\u0142upsk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Kaplica szpitalna \u015bwi\u0119tego Jerzego w S\u0142upsku to niewielka budowla p\u00f3\u017anogotycka, wzniesiona w 1492 roku na rzucie o\u015bmioboku. Dzi\u015b mie\u015bci galeri\u0119 sztuki przy s\u0142upskim o\u015brodku kultury.\n\nWalther Bartholdy podaje, \u017ce oko\u0142o 1520 roku szpital \u015bwi\u0119tego Jerzego zwano \u201eSeethus\u201d i \u017ce sta\u0142 przed Now\u0105 Bram\u0105, obok przytu\u0142ku \u015awi\u0119tego Ducha. Podczas wizytacji w 1535 roku postanowiono go znie\u015b\u0107, a ubogich przenie\u015b\u0107 do szpitali \u015awi\u0119tego Ducha i \u015bwi\u0119tej Gertrudy. W praktyce zlikwidowano szpital \u015bwi\u0119tej Gertrudy, a szpital \u015bwi\u0119tego Jerzego przetrwa\u0142.\n\nPo po\u017carze w 1681 roku kaplic\u0119 odbudowano w 1689 roku i nakryto barokowym he\u0142mem z latarni\u0105, zachowanym do dzi\u015b. W 1913 roku, w zwi\u0105zku z przebudow\u0105 ulicy, kaplic\u0119 rozebrano i odbudowano w nowym miejscu.\n\nS\u0142upsk (Stolp) by\u0142 miastem wydzielonym (Stadtkreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej (K\u00f6slin), w pruskiej prowincji Pomorze.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w z 1894 roku zachowa\u0142 dwie daty wprowadzania Reformacji w S\u0142upsku: w 1522 roku wprowadzi\u0142 j\u0105 doktor Johann Amandus \u2014 jak zapisano, \u201ew spos\u00f3b nieco burzliwy\u201d \u2014 a w 1526 roku lud rozbi\u0142 o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny fary. Skarbiec dominikan\u00f3w zabrano, jak m\u00f3wi spis, \u201eprzemoc\u0105\u201d. Sylwia Weso\u0142owska opisuje pierwsze kroki Reformacji w mie\u015bcie tak: Christian Ketelhut, zwi\u0105zany z ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, straci\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 dzia\u0142ania 31 sierpnia 1522 roku, ale zd\u0105\u017cy\u0142 pozyska\u0107 Thomasa Hecketa, proboszcza ko\u015bcio\u0142a Mariackiego. Zamieszki, kt\u00f3re wywo\u0142a\u0142 potem Amandus, trwa\u0142y w latach 1524\u20131525 i zako\u0144czy\u0142a je w lipcu 1525 roku interwencja ksi\u0119cia Jerzego I. S\u0142upszczanin Bartholom\u00e4us Swawe zosta\u0142 4 maja 1545 roku pierwszym ewangelickim biskupem kamie\u0144skim.\n\nDawny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja sta\u0142 \u2014 wed\u0142ug inskrypcji \u2014 \u201edwie\u015bcie lat pusty\u201d. Dnia 23 czerwca 1737 roku urz\u0105dzono w nim ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowy regimentu dragon\u00f3w von Platena, a w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej duchowny wojskowy Trenckner odprawi\u0142 w nim \u201epo raz pierwszy ewangelicko-lutera\u0144skie kazanie i komuni\u0119\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: St.-Georgs-Kapelle (S\u0142upsk) \u2014 Wikipedia (DE); L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894; S. Weso\u0142owska, \u201eGeneza reformacji w Ksi\u0119stwie Pomorskim\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 2 (2000), s. 177\u2013194; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910.*","built_year":1492,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"St.-Georgs-Kapelle (S\u0142upsk) \u2014 Wikipedia (DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/St.-Georgs-Kapelle_(S%C5%82upsk)"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Weso\u0142owska, \u201eGeneza reformacji w Ksi\u0119stwie Pomorskim\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 2 (2000), s. 177\u2013194","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0417","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.46277778,"lng":17.03333333,"name_de":"Stolp","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 kaplica szpitalna \u015bw. Jerzego (przeniesiona 1912\u20131913)","powiat":"S\u0142upsk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w S\u0142upsku, po niemiecku Kreuzkirche, to neogotycka \u015bwi\u0105tynia wzniesiona w latach 1857\u20131859 i po\u015bwi\u0119cona 28 sierpnia 1859 roku. Dzi\u015b jest czynnym ko\u015bcio\u0142em lutera\u0144skim przy ulicy S\u0142owackiego 40, siedzib\u0105 Parafii Ewangelicko-Augsburskiej \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w diecezji pomorsko-wielkopolskiej.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 dla gminy ewangelicko-lutera\u0144skiej, kt\u00f3ra od\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 od pruskiego Ko\u015bcio\u0142a unijnego; by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia starolutera\u0144ska, stoj\u0105ca poza Ko\u015bcio\u0142em krajowym. Gmina starolutera\u0144ska z\u0142o\u017cy\u0142a pro\u015bb\u0119 o pozwolenie na budow\u0119 14 wrze\u015bnia 1857 roku; podpisali j\u0105 pastor Haag i cz\u0142onkowie kolegium ko\u015bcielnego. Pozwolenie policja budowlana w S\u0142upsku wyda\u0142a 29 pa\u017adziernika 1857 roku, po przerobieniu pierwszego, odrzuconego projektu. Rysunki budowlane i plan sytuacyjny podpisali C. Pape i Hundtesser, kt\u00f3rzy prowadzili te\u017c budow\u0119 jako przedsi\u0119biorcy.\n\nW budowie u\u017cyto nowego w\u00f3wczas materia\u0142u, ceg\u0142y wapienno-piaskowej, kt\u00f3rej nie zd\u0105\u017cono wysuszy\u0107. 28 sierpnia 1858 roku zawali\u0142a si\u0119 \u015bciana mi\u0119dzy dwoma oknami, a 25 wrze\u015bnia run\u0105\u0142 wschodni szczyt nad o\u0142tarzem. W odpowiedzi w\u0142adze zamkn\u0119\u0142y ulic\u0119 i wstrzyma\u0142y budow\u0119, a starosta \u017c\u0105da\u0142 rozbi\u00f3rki ca\u0142ego budynku. Rejencja w Koszalinie pozwoli\u0142a budowa\u0107 dalej pod warunkiem, \u017ce zachodni szczyt z wie\u017c\u0105 zostanie rozebrany do fundamentu i postawiony od nowa z ceg\u0142y palonej; wiosn\u0105 1859 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 na uko\u0144czeniu. Wn\u0119trze mia\u0142o boczne empory wsparte na drewnianych s\u0142upach i sklepienie z desek, a dach pokryto \u0142upkiem.\n\nDuszpasterzami gminy byli mi\u0119dzy innymi pastor H. Brachmann (1879) i Reuter, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 j\u0105 od co najmniej 1905 roku, a w 1932 roku podpisywa\u0142 si\u0119 jako superintendent. Superintendent Bartholdy pisa\u0142 w 1910 roku, \u017ce gmina starolutera\u0144ska zbudowa\u0142a sobie \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u201eprzed pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu laty\u201d, i podawa\u0142, \u017ce w 1908 roku odnotowa\u0142a trzyna\u015bcie chrzt\u00f3w i pi\u0119\u0107 zgon\u00f3w. Has\u0142o parafii Mariackiej w spisie parafii pomorskich z 1932 roku notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 starolutera\u0144ski, zbudowany oko\u0142o 1860 roku. W 1914 roku pastorem starolutera\u0144skiej gminy przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca by\u0142 Reuter. W latach 1920\u20131932 ko\u015bci\u00f3\u0142 pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 katedralnej siedziby superintendenta diecezji p\u00f3\u0142nocno-wschodniej Ko\u015bcio\u0142a Starolutera\u0144skiego w Prusach. Nazw\u0119 ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca akta miejskie po\u015bwiadczaj\u0105 w latach 1932\u20131936. Przed wojn\u0105 posesja ko\u015bcio\u0142a mia\u0142a adres Gro\u00dfe Auckerstra\u00dfe 40. Jak podaje Wojciech Sk\u00f3ra, gmina starolutera\u0144ska liczy\u0142a w 1882 roku 192 wiernych, a w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym od 200 do 240 os\u00f3b; jej ostatnim duchownym by\u0142 w latach 1937\u20131945 Albrecht Stolle.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom X, 1889) w 1885 roku S\u0142upsk liczy\u0142 22 442 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 20 915 ewangelik\u00f3w i 542 katolik\u00f3w; protestanci mieli w\u00f3wczas w mie\u015bcie sze\u015b\u0107 \u015bwi\u0105ty\u0144. Od 1898 roku S\u0142upsk by\u0142 miastem wydzielonym w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze; w 1925 roku na 41 602 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 39 678 ewangelik\u00f3w i 1200 katolik\u00f3w. Ze S\u0142upska zachowa\u0142a si\u0119 ksi\u0119ga zgon\u00f3w prowadzona od schy\u0142ku XVII wieku do 1945 roku; w tek\u015bcie opracowania jej zapisy zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1685 roku, w zestawieniu tabelarycznym \u2014 w 1687. Zapisy z lat 1687\u20131902 dotycz\u0105 zmar\u0142ych wyznania ewangelicko-reformowanego, a od 1902 roku ewangelickiego. Ksi\u0119ga liczy 437 stron, rubryki naniesiono r\u0119cznie, oprawa jest uszkodzona, karty lu\u017ane. Jest zdigitalizowana, jak wszystkie metrykalia w koszali\u0144skim archiwum diecezjalnym, ale udost\u0119pnia si\u0119 j\u0105 wy\u0142\u0105cznie na miejscu, w Koszalinie, w postaci cyfrowej \u2014 nie ma jej w sieci.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a w pa\u017adzierniku 1947 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca przej\u0119li polscy ewangelicy: wed\u0142ug Jana Wilda parafi\u0119 polskich ewangelik\u00f3w erygowano w maju 1947 roku, a od pa\u017adziernika ks. Edward Dietz przej\u0105\u0142 w u\u017cytkowanie opuszczony ko\u015bci\u00f3\u0142 starolutera\u0144ski (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 11 (218)/2020, s. 10). Ewangelicy niemieckoj\u0119zyczni skupiali si\u0119 w tak zwanych zborach niepolskich, kt\u00f3rych dzia\u0142alno\u015b\u0107 w ramach Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego zalegalizowano od 1950 roku (nr 4 (257)/2024, s. 14); od 24 kwietnia 1952 roku ks. Dietz by\u0142 generalnym administratorem ewangelickich zbor\u00f3w niemieckich na Pomorzu \u015arodkowym i Zachodnim (nr 11 (218)/2020, s. 11). Od 1977 roku w ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca spotyka\u0142 si\u0119 nieformalny zb\u00f3r niemieckoj\u0119zyczny, prawnie uznany w 1994 roku (nr 1 (231)/2022, s. 12). Po likwidacji duszpasterstwa dla mniejszo\u015bci niemieckiej mianowano z dniem 1 stycznia 1995 roku administratora niemieckoj\u0119zycznej parafii w Koszalinie z siedzib\u0105 w S\u0142upsku; od 1 listopada 1997 roku zbory niemieckie w Gardnie Wielkiej, G\u0142\u00f3wczycach, Rokitach i S\u0142upsku podporz\u0105dkowano parafii s\u0142upskiej, a obie parafie, koszali\u0144ska i s\u0142upska, mia\u0142y odt\u0105d charakter dwuj\u0119zyczny (nr 5 (224)/2021, s. 18). Parafia prowadzi dzi\u015b tak\u017ce S\u0142upskie Centrum Diakonii i Dialogu przy ulicy Traugutta 16 \u2014 plac\u00f3wk\u0119 pos\u0142ugi charytatywnej i dialogu mi\u0119dzywyznaniowego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eStolp\u201d; ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego; ks. T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 117\u2013118, 127; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 19; Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie, Oddzia\u0142 w S\u0142upsku, sygn. 27/6/0/12.3/7725 (akta budowy ko\u015bcio\u0142a starolutera\u0144skiego w S\u0142upsku, 1857\u20131936); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 175\u2013176; W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 134; Jan Wild, \u201eOkna pami\u0119ci przemawiaj\u0105\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (218)/2020, s. 10\u201311; Jan Wild, \u201eOkna pami\u0119ci przemawiaj\u0105\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 5 (224)/2021, s. 18; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 1 (231)/2022, s. 12; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 4 (257)/2024, s. 14.*","built_year":1857,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"ks. T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025)","url":"https://doi.org/10.31743/abmk.18379"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eStolp\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Koszalinie, Oddzia\u0142 w S\u0142upsku, sygn. 27/6/0/12.3/7725 (akta budowy ko\u015bcio\u0142a starolutera\u0144skiego w S\u0142upsku, 1857\u20131936)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 175\u2013176","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 134","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/65867395.pdf"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eOkna pami\u0119ci przemawiaj\u0105\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (218)/2020, s. 10\u201311","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eOkna pami\u0119ci przemawiaj\u0105\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 5 (224)/2021, s. 18","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 1 (231)/2022, s. 12","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 4 (257)/2024, s. 14","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"}]},"gps_precision":"Google Maps (weryfikacja \u0141.S. 2026-06-18)","id":"KOS-0468","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4619268,"lng":17.0324799,"name_de":"Kreuzkirche (Stolp)","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicko-Augsburski \u015bw. Krzy\u017ca","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki (po niemiecku St. Marienkirche) to g\u0142\u00f3wna gotycka \u015bwi\u0105tynia S\u0142upska: orientowana, tr\u00f3jnawowa bazylika ceglana z wie\u017c\u0105 zachodni\u0105 i wyodr\u0119bnionym prezbiterium. Po 1945 roku przej\u0105\u0142 j\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Kr\u00f3lowej R\u00f3\u017ca\u0144ca \u015awi\u0119tego. W rejestrze zabytk\u00f3w figuruje pod numerem A-53 (od 22 maja 1955 roku).\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 farny miasto otrzyma\u0142o w 1310 roku, przy relokacji na lewy brzeg S\u0142upi. Superintendent Walter Bartholdy, pierwszy pastor tej fary i autor monografii z 1910 roku, wi\u0105\u017ce budow\u0119 z nadaniem ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u015bwi\u0119tego Piotra i Mariackiego klasztorowi w Bia\u0142obokach przez M\u015bciwoja II w 1288 roku. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku wielki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w S\u0142upsku, po niemiecku Stolp, wraz z czterema \u0142anami na polu miejskim nadali w 1311 roku margrabiowie brandenburscy Waldemar i Jan tutejszemu klasztorowi panien (norbertanek).\n\nObecna budowla gotycka powsta\u0142a w drugiej po\u0142owie XIV wieku \u2014 najpierw prezbiterium, potem korpus i wie\u017ca \u2014 na miejscu starszego ko\u015bcio\u0142a ceglanego z lat siedemdziesi\u0105tych lub osiemdziesi\u0105tych XIII wieku. Po wielkim po\u017carze miasta w 1476 roku (Bartholdy datuje go na 1477 rok) \u015bwi\u0105tyni\u0119 odbudowano w znacznie okazalszej formie, dostawiaj\u0105c od p\u00f3\u0142nocy rz\u0105d kaplic; prace kontynuowano oko\u0142o 1500 roku. W\u015br\u00f3d kaplic przy nawie p\u00f3\u0142nocnej by\u0142y kaplica Mitzlaff\u00f3w, wzmiankowana ju\u017c w 1490 roku, kaplica \u201eHingewent\u201d i kaplica Wulff\u00f3w. Najstarszy dzwon, zegarowy, odlano w 1480 roku z napisem \u201eHelp Got unde Maria\u201d.\n\nWed\u0142ug Waltera Bartholdy\u2019ego na tablicy w tym ko\u015bciele widnia\u0142 napis, \u017ce \u015bwiat\u0142o Ewangelii wesz\u0142o do miasta w 1519 roku, co czyni\u0142oby S\u0142upsk pierwszym miastem Ksi\u0119stwa Pomorskiego, kt\u00f3re zetkn\u0119\u0142o si\u0119 z nauk\u0105 Lutra. Napis nie jest jednak \u017ar\u00f3d\u0142em historycznym: jak wykaza\u0142 Zygmunt Szultka, powsta\u0142 oko\u0142o 1900 roku; nie znali go ani osiemnastowieczny dziejopis Haken, ani Ludwig B\u00f6ttger w 1894 roku. Wed\u0142ug akt ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, na kt\u00f3re powo\u0142uje si\u0119 Szultka, napis brzmia\u0142 zreszt\u0105 inaczej, ni\u017c przytacza go Bartholdy: \u201e1519. Anfang der evangelischen Lehre\u201d (\u201e1519. Pocz\u0105tek nauki ewangelickiej\u201d).\n\nIdee lutera\u0144skie zaszczepi\u0142 tu Christian Ketelhut (1493\u20131546), zakonnik z klasztoru premonstratens\u00f3w w Bia\u0142obokach ko\u0142o Trzebiatowa \u2014 pierwszego o\u015brodka luteranizmu na Pomorzu Zachodnim od jesieni 1520 roku, gdzie dyskusje nad pismami Lutra prowadzi\u0142 Johannes Bugenhagen. Ketelhut przyby\u0142 do S\u0142upska wiosn\u0105 1521 roku (Bartholdy podaje rok 1520), skierowany przez opata Johanna Boldewana do opieki duszpasterskiej nad tutejszym klasztorem norbertanek, fili\u0105 bia\u0142obockiego. Wkr\u00f3tce pozyska\u0142 dla swoich przekona\u0144 prepozyta i proboszcza ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, Thomasa Heketa (Hecketa), i obaj do lata 1522 roku nauczali w duchu luteranizmu \u2014 naruszaj\u0105c edykt wormacki, kt\u00f3ry ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw X og\u0142osi\u0142 jesieni\u0105 1521 roku.\n\nSko\u0144czy\u0142o si\u0119 to usuni\u0119ciem obu z urz\u0119d\u00f3w mandatem ksi\u0119cia z 31 sierpnia 1522 roku, potwierdzonym przez biskupa kamie\u0144skiego Erazma von Manteuffla 2 wrze\u015bnia. Heket straci\u0142 probostwo Mariackiego, Ketelhut \u2014 plebani\u0119 przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a ze S\u0142upska odwo\u0142ano te\u017c innych zakonnik\u00f3w z Bia\u0142obok\u00f3w. Ketelhut wyjecha\u0142 jesieni\u0105 1522 roku, na pr\u00f3\u017cno szuka\u0142 sprawiedliwo\u015bci u ksi\u0119cia i przed sejmem w Szczecinie, zrzuci\u0142 habit i podj\u0105\u0142 prac\u0119 u farbiarza sukiennego w Stralsundzie. Tam 10 maja 1523 roku wyg\u0142osi\u0142 na cmentarzu przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego kazanie, kt\u00f3re otworzy\u0142o mu drog\u0119 do najwy\u017cszej godno\u015bci w tamtejszym Ko\u015bciele ewangelickim.\n\nZwolnione przez bia\u0142obockich zakonnik\u00f3w urz\u0119dy przekazano dokumentami z 31 sierpnia i 2 wrze\u015bnia 1522 roku kamie\u0144skiemu kanonikowi Wilhelmowi von Natzmer, kt\u00f3ry zosta\u0142 proboszczem ko\u015bcio\u0142\u00f3w Mariackiego i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. Jak pisze Rados\u0142aw Pawlik, zgodnie z instrukcjami biskupa wymieni\u0142 on wszystkich duchownych w S\u0142upsku, ale nie zdo\u0142a\u0142 powstrzyma\u0107 szerzenia si\u0119 nowej nauki. Poniewa\u017c jako kanonik nie m\u00f3g\u0142 na sta\u0142e zamieszka\u0107 w parafii, wed\u0142ug Zygmunta Szultki zast\u0119powa\u0142 go jako administrator obu ko\u015bcio\u0142\u00f3w ksi\u0105dz Peter Bremsen (w latach 1522/1523\u20131525/1526), a przez nast\u0119pne dwa lata ksi\u0105dz Martin Bilkemaker. Szultka zauwa\u017ca te\u017c, \u017ce do 1522 roku opiek\u0119 duszpastersk\u0105 w parafii Mariackiej sprawowa\u0142o trzech mnich\u00f3w z Bia\u0142obok\u00f3w, a do 1535 roku trzech kap\u0142an\u00f3w diecezjalnych.\n\nW latach 1522\u20131524 s\u0142upszczanin Peter Suave, ucze\u0144 Lutra, towarzysz\u0105cy mu w Lipsku i w Wormacji, obja\u015bnia\u0142 nauczycielom szko\u0142y miejskiej w swoim domu przy rynku List do Rzymian, za co ksi\u0105\u017c\u0119 Jerzy kaza\u0142 go uwi\u0119zi\u0107. Wed\u0142ug Jacka Heidenreicha Suave, urodzony w 1496 roku w miejscowej rodzinie patrycjuszowskiej, wr\u00f3ci\u0142 do S\u0142upska ju\u017c na pocz\u0105tku 1522 roku i urz\u0105dza\u0142 w swoim domu przy rynku spotkania, z kt\u00f3rych grona nauczyciele utworzyli Studium Biblijne; uwi\u0119ziono go w 1524 roku za namow\u0105 biskupa Erazma von Manteuffla, po roku zwolniono, ale nigdy ju\u017c nie pozwolono mu wr\u00f3ci\u0107 do S\u0142upska, a zmar\u0142 w Danii w 1552 roku.\n\nPrzy wprowadzaniu Reformacji wzburzony t\u0142um wtargn\u0105\u0142 do ko\u015bcio\u0142a i zniszczy\u0142 jego wyposa\u017cenie \u2014 o\u0142tarz, figury \u015bwi\u0119tych i obrazy. Zamieszki wywo\u0142a\u0142 Johann Amandus, a \u017ar\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cnie je datuj\u0105. Szultka datuje tumult na 25 grudnia 1524 roku i podkre\u015bla, \u017ce S\u0142upsk by\u0142 jedynym miastem na wsch\u00f3d od Odry, gdzie tak wcze\u015bnie dosz\u0142o do gwa\u0142townego i krwawego wyst\u0105pienia. W zasadniczym wywodzie jest ostro\u017cniejszy: z listu Amandusa z 29 grudnia 1524 roku wnioskuje, \u017ce dysputa na rynku i tumult przypad\u0142y na czas \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia (rozmow\u0119 Amandusa ze star\u0105 rad\u0105 historyk Alfred Uckeley datowa\u0142 na 24 grudnia), i stwierdza, \u017ce \u201egrudniowy tumult 1524 r. by\u0142 jedynym powa\u017cnym i krwawym incydentem zwi\u0105zanym z reformacj\u0105 na wsch\u00f3d od Odry\u201d. Wed\u0142ug Sylwii Weso\u0142owskiej zamieszki trwa\u0142y w latach 1524\u20131525 i zako\u0144czy\u0142a je w lipcu 1525 roku interwencja ksi\u0119cia Jerzego I. Wed\u0142ug Wehrmanna, kt\u00f3rego przytacza Zygmunt Szultka, w my\u015bl ksi\u0105\u017c\u0119cego mandatu z 13 lipca 1525 roku, kt\u00f3ry \u2014 jak pisze Szultka \u2014 zakazywa\u0142 g\u0142oszenia kaza\u0144 w duchu lutera\u0144skim, rozwi\u0105zano konflikt s\u0142upski; samo rozstrzygni\u0119cie s\u0142upskie zapad\u0142o w listopadzie. Bartholdy datuje tumult na 1525 rok, a interwencj\u0119 ksi\u0119cia na listopad. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1894 roku podaje wreszcie, \u017ce Reformacj\u0119 wprowadzi\u0142 w S\u0142upsku w 1522 roku, \u201ew spos\u00f3b nieco burzliwy\u201d, doktor Johann Amandus, a lud rozbi\u0142 w farze o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny w 1526 roku.\n\nWed\u0142ug Jacka Heidenreicha Amandus naucza\u0142 najpierw w w\u0105skim gronie w domu mieszczanina Manteuffla, ale wkr\u00f3tce udost\u0119pniano mu nie tylko du\u017ce sale w domach prywatnych, lecz tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki, a podczas jego kaza\u0144 bardzo cz\u0119sto dochodzi\u0142o do burzliwych spi\u0119\u0107 katolik\u00f3w z luteranami. Po zamieszkach nowa rada poprosi\u0142a o pomoc ksi\u0119cia Jerzego I, kt\u00f3ry przyby\u0142 do S\u0142upska w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Marcina, 11 listopada 1525 roku. Jak pisze Zygmunt Szultka, wydany przez ksi\u0119cia 25 listopada 1525 roku mandat na\u0142o\u017cy\u0142 na miasto za \u201eniepos\u0142usze\u0144stwo\u201d grzywn\u0119 800 gulden\u00f3w, p\u0142atn\u0105 w trzech ratach, i nakaza\u0142 odbudowa\u0107 zniszczone ko\u015bcio\u0142y wraz z wystrojem oraz zwr\u00f3ci\u0107 ko\u015bcio\u0142om i duchowie\u0144stwu zagrabiony sprz\u0119t liturgiczny, klejnoty i dokumenty; termin odbudowy o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego ko\u015bcio\u0142a Mariackiego mia\u0142 wyznaczy\u0107 biskup Erazm von Manteuffel. Ksi\u0105\u017c\u0119 kaza\u0142 przywr\u00f3ci\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa katolickie, ale \u2014 jak podkre\u015bla Heidenreich, wobec zdecydowanej postawy wi\u0119kszo\u015bci mieszczan \u2014 musia\u0142 zezwoli\u0107 na dzia\u0142alno\u015b\u0107 jednego duchownego lutera\u0144skiego, pod warunkiem, \u017ce b\u0119dzie g\u0142osi\u0142 S\u0142owo Bo\u017ce \u201ebez niepotrzebnych bredni\u201d. Wed\u0142ug Rados\u0142awa Pawlika przyjmuje si\u0119 w literaturze, \u017ce zgod\u0119 t\u0119 doradzi\u0142 ksi\u0119ciu jego radca Valentin von Stojentin.\n\nZ obrazoburstwa ocala\u0142a tylko grupa Ukrzy\u017cowania z oko\u0142o 1500 roku, jak przypuszcza\u0142 Bartholdy, by\u0107 mo\u017ce dlatego, \u017ce wisia\u0142a wtedy wysoko w szczycie \u0142uku t\u0119czowego. Dawn\u0105 zakrysti\u0119, czyli kaplic\u0119 Mariack\u0105, miasto zaj\u0119\u0142o po obrazoburstwie 1525 roku na zbrojowni\u0119; potem mie\u015bci\u0142a si\u0119 w niej szko\u0142a, a rozebrano j\u0105 ca\u0142kowicie w 1858 roku.\n\nPo upadku Amandusa miasto wybra\u0142o na duchownego Jakoba Hogenseego, ucznia Lutra wyp\u0119dzonego w 1520 roku z Gda\u0144ska. Wed\u0142ug Zygmunta Szultki Hogensee urodzi\u0142 si\u0119 25 lipca 1495 roku w Prusach Ksi\u0105\u017c\u0119cych, a mandat ksi\u0105\u017c\u0119cy z 25 listopada 1525 roku sta\u0142 si\u0119 podstaw\u0105 prawn\u0105 gminy lutera\u0144skiej, kt\u00f3ra od 1526 roku mia\u0142a prawo korzysta\u0107 z ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, cho\u0107 ten pozosta\u0142 ko\u015bcio\u0142em parafialnym gminy katolickiej; dwuwyznaniowy charakter \u015bwi\u0105tyni potwierdzi\u0142 w 1527 roku szczeci\u0144ski duchowny lutera\u0144ski Paul von Rhode. Hogensee utrzymywa\u0142 rodzin\u0119 ze sk\u0142adek swoich zwolennik\u00f3w, wynosz\u0105cych zaledwie 20 gulden\u00f3w rocznie. By\u0142 tylko duchownym tymczasowym, dop\u00f3ki wizytacja Bugenhagena, kt\u00f3ra obradowa\u0142a w S\u0142upsku 10\u201313 stycznia 1535 roku, nie ustanowi\u0142a go proboszczem i prepozytem z prawem ordynacji. Wizytacja z 1535 roku nie zako\u0144czy\u0142a jednak dwuwyznaniowego okresu fary. Jak ustali\u0142 Zygmunt Szultka, pi\u0119ciu s\u0142upskich ksi\u0119\u017cy \u2014 Johann Beneke, Gregorius Grunben, J\u00fcrgen Steinvort, Johann Stenfeld i Ewald Wyldestrige \u2014 dochowa\u0142o wierno\u015bci Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu; komisja Bugenhagena w porozumieniu z rad\u0105 miejsk\u0105 pozwoli\u0142a im do\u017cywotnio pozosta\u0107 w S\u0142upsku, z dochodem oko\u0142o 100 gulden\u00f3w rocznie z odprawianych mszy i memori\u00f3w za zmar\u0142ych, wyp\u0142acanym z probostwa przez proboszcza Wilhelma von Natzmer. Wed\u0142ug Szultki oznacza to, \u017ce Natzmer zachowa\u0142 probostwo ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, kt\u00f3ry nadal s\u0142u\u017cy\u0142 obu wyznaniom. Plebania, stoj\u0105ca obok klasztoru norbertanek na terenie p\u00f3\u017aniejszego cmentarza przyko\u015bcielnego, pozostawa\u0142a w jego r\u0119kach co najmniej do listopada 1539 roku, tote\u017c w 1537 roku diakoni i prowizorzy kasy ko\u015bcielnej skar\u017cyli si\u0119, \u017ce \u201enasz proboszcz, kapelan, zakrystian, rektor szko\u0142y i nauczyciele nie maj\u0105 mieszkania\u201d. Niejasna pozostaje obsada pierwszego diakonatu: funkcja ta w 1535 roku mia\u0142a zosta\u0107 powierzona Antonowi Beckerowi, kt\u00f3rego rada miejska, roszcz\u0105ca sobie prawo powo\u0142ywania pastor\u00f3w, odwo\u0142a\u0142a, a po interwencji ksi\u0119cia musia\u0142a przywr\u00f3ci\u0107, i diakonem mia\u0142 on by\u0107 do 1561 roku; w 1537 roku s\u0142upskie duchowie\u0144stwo ewangelickie reprezentowali jednak Hogensee i Michel Moller, kt\u00f3rego Ernst M\u00fcller uwa\u017ca\u0142 za pierwszego diakona, a ksi\u0119gi rachunkowe ko\u015bcio\u0142a Mariackiego z lat 1544\u20131545 wymieniaj\u0105 Bekera jako pierwszego, a Mollera jako drugiego kapelana. W listopadzie 1539 roku Natzmer z\u0142o\u017cy\u0142 na r\u0119ce ksi\u0119cia Barnima IX nominacje na probostwa ko\u015bcio\u0142\u00f3w Mariackiego i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a od 1541 roku Hogensee pobiera\u0142 pensj\u0119 z dochod\u00f3w ko\u015bcio\u0142a Mariackiego. Zdaniem Szultki odebranie probostwa przez ksi\u0119cia nie oznacza\u0142o w \u015bwietle prawa kanonicznego, \u017ce Natzmer przesta\u0142 by\u0107 proboszczem; zmar\u0142 on 19 czerwca 1546 roku. W 1538 roku parafia ewangelicka S\u0142upska mia\u0142a dw\u00f3ch pastor\u00f3w, a jej proboszcz by\u0142 zarazem superintendentem. W 1540 roku rada miejska utworzy\u0142a przy ko\u015bciele Mariackim kolegium pami\u0119ci (*collegium memoriarum*) \u2014 namiastk\u0119 kasy ko\u015bcielnej projektowanej przez komisj\u0119 Bugenhagena \u2014 z kt\u00f3rego finansowano gmin\u0119 ewangelick\u0105 i szko\u0142\u0119; jego \u017ar\u00f3d\u0142em by\u0142y memoria za zmar\u0142ych, fundacje duchowne i dochody bractwa kalendowego. S\u0142upszczanin Bartholom\u00e4us Swawe zosta\u0142 4 maja 1545 roku pierwszym ewangelickim biskupem kamie\u0144skim. Zi\u0119\u0107 Hogenseego, David Croll, ordynowa\u0142 w latach 1574\u20131591 siedemdziesi\u0119ciu sze\u015bciu kandydat\u00f3w, w tym czterdziestu siedmiu do parafii w Prusach Kr\u00f3lewskich i w Polsce \u2014 a\u017c po gda\u0144skie ko\u015bcio\u0142y \u015bwi\u0119tego Jakuba i \u015bwi\u0119tej Katarzyny; przy egzaminach duchownych polskich zawsze asystowa\u0142 duchowny kaszubski.\n\nSzultka wyprowadza z dziej\u00f3w s\u0142upskiej Reformacji wniosek og\u00f3lniejszy: by\u0142 to proces mierzony dziesi\u0105tkami lat, we wschodniej cz\u0119\u015bci Pomorza Zachodniego wolniejszy ni\u017c w zachodniej, a zmiany w stosunkach ko\u015bcielnych nie musia\u0142y \u015bci\u015ble odpowiada\u0107 przemianom wyznaniowym ludzi.\n\nAmbon\u0119 wykona\u0142 w 1609 roku snycerz Paul Waltersdorf, a ten sam artysta uko\u0144czy\u0142 oko\u0142o 1630 roku zachowany o\u0142tarz. Pierwsze organy zbudowa\u0142 Simon Heidenreich w latach 1605\u20131606. Hans Boldt przytacza w \u201eOstpommersche Heimat\u201d (1937) notatk\u0119 \u201eZeitung f\u00fcr Hinterpommern\u201d z 1 lutego 1904 roku: organy odnowi\u0142 organmistrz Paul Voelkner z Duninowa i dobudowa\u0142 trzeci manua\u0142, tak \u017ce instrument mia\u0142 odt\u0105d 40 g\u0142os\u00f3w. W nawie g\u0142\u00f3wnej by\u0142o 65 dziedzicznych grobowc\u00f3w; z o\u015bmiuset zmar\u0142ych w zarazie lat 1630\u20131632 a\u017c 303 z\u0142o\u017cono w kryptach, a chowania w ko\u015bciele zakaza\u0142 dopiero Landrecht z 1794 roku.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku pierwszymi pastorami ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w S\u0142upsku, po niemiecku Stolp, a zarazem prepozytami, p\u00f3\u017aniej superintendentami, byli od 1636 roku: Petrus Zimmermann (1636\u20131674, koniec urz\u0119dowania M\u00fcller opatruje znakiem zapytania; jako jego adiunkt s\u0142u\u017cy\u0142 Elisa L\u00f6per, zmar\u0142y 19 lutego 1673 roku), Adam Placotomus (1676\u20131704), Johann Heinrich Spr\u00f6gel (1705\u20131715), Julius Theodor Boden (1715\u20131720, koniec urz\u0119dowania M\u00fcller opatruje znakiem zapytania), Matth\u00e4us Zander (1721\u20131728), Franz Albert Schulz (1729\u20131731), Michael Leberecht Kleinow (1732\u20131733), Johann Jakob Specht (1734\u20131770), Christian Wilhelm Haken (1771\u20131791), Johann Christian Zander (1792), Johann Carl Friedrich Freyschmidt (1793\u20131815), Johann Wilhelm K\u00fcsell (1816\u20131852), Karl Theodor Schneider (1852\u20131881), Theodor Friedrich Riemer (1882\u20131892), August Wilhelm Wellmer (1893\u20131894), Anton Eduard Friderici (1895\u20131897), Walter Bartholdy (1898\u20131911) oraz, od 1 stycznia 1912 roku, Reinhold Ludwig Traugott Witte. Spo\u015br\u00f3d wcze\u015bniejszych diakon\u00f3w ko\u015bcio\u0142a Zygmunt Szultka wymienia Joachima Bonina, prawdopodobnie s\u0142upszczanina, ordynowanego w 1567 roku i przedtem pastora w Bobolicach, diakona od Wielkanocy 1568 roku, oraz Andreasa Prolaeusa, kt\u00f3ry w 1623 roku zosta\u0142 pierwszym pastorem miasta, a w 1636 roku kapelanem nadwornym ksi\u0119\u017cnej Anny de Cro\u00ff i prepozytem synodu s\u0142upskiego. Archidiakon ko\u015bcio\u0142a Mariackiego Polykarpus Elias Hufland, urz\u0119duj\u0105cy w latach 1692\u20131714, po\u0142o\u017cy\u0142 podwaliny pod s\u0142upsk\u0105 szko\u0142\u0119 dla ubogich.\n\nPrasa dziewi\u0119tnastego wieku dopowiada kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w o duchownych tej parafii. Latem 1852 roku pruski \u201eStaats-Anzeiger\u201d og\u0142osi\u0142 mianowanie pastora Schneidera z Salina (Saulin) pastorem adiunktem przy ko\u015bciele Mariackim. Johann Wilhelm K\u00fcsell, emerytowany superintendent i pierwszy pastor ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, kawaler Orderu Czerwonego Or\u0142a trzeciej klasy z kokard\u0105, zmar\u0142 w niedziel\u0119 5 wrze\u015bnia 1852 roku w wieku 80 lat, 5 miesi\u0119cy i 18 dni; pochowano go 10 wrze\u015bnia. W styczniu 1879 roku urz\u0119dowy \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce superintendent i powiatowy inspektor szkolny Schneider w S\u0142upsku otrzyma\u0142 Or\u0142a Rycerskiego Kr\u00f3lewskiego Orderu Domu Hohenzollern\u00f3w (w gazecie: \u201eAdler der Ritter\u201d). \u015amier\u0107 superintendenta Schneidera w S\u0142upsku poda\u0142a berli\u0144ska prasa w marcu 1881 roku. Rozkazem gabinetowym z 22 kwietnia 1882 roku (M\u00fcller, s. 457) kr\u00f3l mianowa\u0142 Theodora Friedricha Riemera, dot\u0105d pastora w Lubow, powo\u0142anego na pierwszego pastora ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, superintendentem diecezji Stadt Stolp; \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142 to w maju 1882 roku. W maju 1892 roku \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d wymieni\u0142 w rubryce zgon\u00f3w superintendenta i pierwszego pastora Theodora Riemera ze S\u0142upska. Wyb\u00f3r pastora Wellmera ze Szczecina na pierwszego pastora, dokonany przez magistrat, zakwestionowa\u0142 konsystorz pomorski, bo chcia\u0142 zatwierdzi\u0107 tylko duchownego szczeg\u00f3lnie przygotowanego do obj\u0119cia superintendentury; w czerwcu 1893 roku berli\u0144ska \u201eNational-Zeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce Ewangelicka Naczelna Rada Ko\u015bcielna, inaczej ni\u017c konsystorz, nie uzna\u0142a konieczno\u015bci \u0142\u0105czenia tego stanowiska z superintendentur\u0105 i utrzyma\u0142a prawo wyboru magistratu. Pastorami pomocniczymi przy ko\u015bciele Mariackim zostali w 1889 roku kandydat Koch, w 1897 roku kandydat Knie\u00df, ordynowany 23 maja, a w 1898 roku kandydat Rhode; w 1895 roku kandydata Fischera mianowano tu wikariuszem parafialnym.\n\nW 1896 roku na archidiakona ko\u015bcio\u0142a Mariackiego powo\u0142ano pastora Bartholdy\u2019ego, dot\u0105d w Stolpe (Nordbahn), a w 1898 roku archidiakonem zosta\u0142 pastor Bottke z K\u00f6rlin. Wed\u0142ug M\u00fcllera pierwszy pastor Bartholdy zosta\u0142 superintendentem diecezji Stolp Stadt 14 grudnia 1904 roku; prasa berli\u0144ska og\u0142osi\u0142a t\u0119 nominacj\u0119 w styczniu 1905 roku. Trzecim pastorem mianowano w 1908 roku pastora licencjata Meyera z Gottberg, a w 1911 roku pastora A\u00dfmusa z Radach w Nowej Marchii. Monografi\u0119 Bartholdy\u2019ego z 1910 roku wydano, jak g\u0142osi jej podtytu\u0142, na jubileusz sze\u015b\u0107setlecia miasta i ko\u015bcio\u0142a Mariackiego. W pa\u017adzierniku 1910 roku \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce kr\u00f3l nada\u0142 superintendentowi i pierwszemu pastorowi Waltherowi Bartholdy\u2019emu Koron\u0119 Kr\u00f3lewsk\u0105 do Orderu Czerwonego Or\u0142a czwartej klasy. W sierpniu 1911 roku og\u0142oszono, \u017ce pierwsze stanowisko pastora przy ko\u015bciele Mariackim zwolni\u0142o si\u0119 wskutek \u015bmierci i zostanie obsadzone od 1 grudnia, z uposa\u017ceniem 5100 marek; zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 magistrat. Rozkazem gabinetowym z 27 grudnia 1911 roku (uzupe\u0142nienia M\u00fcllera, s. 582) kr\u00f3l mianowa\u0142 pastora Wittego, dot\u0105d w S\u0142onowicach (Gro\u00df Schl\u00f6nwitz), powo\u0142anego na pierwsze stanowisko przy gminie Mariackiej, superintendentem diecezji Stolp-Stadt; \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142 to w lutym 1912 roku. W maju 1914 roku og\u0142oszono wakat nowo utworzonego czwartego stanowiska pastora przy ko\u015bciele Mariackim.\n\nHe\u0142m wie\u017cy, odbudowany w 1668 roku, zerwa\u0142a burza 8 grudnia 1703 roku. Rz\u0105d kaplic przy nawie p\u00f3\u0142nocnej przykryto w 1690 roku jednym dachem, a w 1803 roku ca\u0142\u0105 t\u0119 dobudow\u0119 rozebrano. Napis budowlany w \u0142uku t\u0119czowym ko\u015bcio\u0142a Mariackiego podaje, \u017ce w 1772 roku prze\u0142o\u017cono dach, a w 1779 roku naprawiono wie\u017c\u0119 i zbudowano na nowo jej galeri\u0119.\n\nBr\u00fcggemann podaje w 1784 roku wymiary ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w S\u0142upsku: d\u0142ugo\u015b\u0107 wn\u0119trza 175 st\u00f3p, nawa 97 st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci, sklepienie 56 st\u00f3p wysoko\u015bci, ch\u00f3r za o\u0142tarzem 47 st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci i 51 st\u00f3p wysoko\u015bci, a wie\u017ca \u2014 z zegarem bij\u0105cym, tak jak wie\u017ca ratusza \u2014 184 stopy wysoko\u015bci. Wed\u0142ug Br\u00fcggemanna dawniej duchowni ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w S\u0142upsku odprawiali te\u017c nabo\u017ce\u0144stwa w ko\u015bciele klasztornym, ale tylko cztery razy w roku g\u0142oszono tam kazanie i udzielano Wieczerzy Pa\u0144skiej. Patronat nad ko\u015bcio\u0142em Mariackim w S\u0142upsku przeszed\u0142 \u2014 jak pisze Br\u00fcggemann w 1784 roku \u2014 od opata klasztoru w Bia\u0142obokach (Belbuck) na panuj\u0105cego, kt\u00f3remu wed\u0142ug s\u0142upskiej matryku\u0142y ko\u015bcielnej z 30 czerwca 1590 roku przys\u0142ugiwa\u0142. W 1784 roku przy ko\u015bciele Mariackim w S\u0142upsku pracowa\u0142o trzech duchownych: pastor g\u0142\u00f3wny, b\u0119d\u0105cy zarazem prepozytem synodu, archidiakon i diakon. Synod s\u0142upski by\u0142 w 1784 roku najwi\u0119kszy na ca\u0142ym Pomorzu: \u201eDie Stolpsche Synode ist die gr\u00f6ste in Pommern\u201d \u2014 trzydziestu pi\u0119ciu duchownych, trzydzie\u015bci dwie parafie, trzy cyrku\u0142y. \u00d3wczesny opis podaje te\u017c rzecz dla dziej\u00f3w Kaszub\u00f3w zasadnicz\u0105: w parafiach Gardna, Rowy, Smo\u0142dzino, G\u0142\u00f3wczyce, Cecenowo, Stowi\u0119cino i \u017boruchowo wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w \u201em\u00f3wi j\u0119zykiem kaszubskim\u201d, wi\u0119c tamtejsi duchowni musieli g\u0142osi\u0107 kazania i prowadzi\u0107 nauki \u201etak po niemiecku, jak i po kaszubsku\u201d, na przemian. Do nauczania u\u017cywano przy tym ksi\u0105\u017cek polskich \u2014 bo, jak wyja\u015bnia autor, r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy czyst\u0105 polszczyzn\u0105 a kaszubszczyzn\u0105 ma si\u0119 tak, \u201ejak g\u00f3rnoniemiecczyzna do dolnoniemiecczyzny\u201d.\n\nS\u0142upska gmina reformowana liczy\u0142a w 1784 roku oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu rodzin i mia\u0142a w\u0142asnego duchownego z tytu\u0142em nadwornego, mianowanego przez Dyrektorium Ko\u015bcielne w Berlinie; obs\u0142ugiwa\u0142 on tak\u017ce Dar\u0142owo oraz kolonie Coccejendorf i Wilhelminen. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy u\u017cytkowano wsp\u00f3lnie z luteranami, a zasady tego wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowania spisano w latach 1684, 1685 i 1693: pierwsze\u0144stwo porannego kazania mieli ci, kt\u00f3rzy przyst\u0119powali do komunii, a pierwsze kazanie w najwi\u0119ksze \u015bwi\u0119ta nale\u017ca\u0142o do reformowanych. W odr\u00f3\u017cnieniu od L\u0119borka s\u0142upscy reformowani mieli w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119, prowadzon\u0105 przez kantora.\n\nPo szkodach wyrz\u0105dzonych przez wichur\u0119 w 1802 roku pruska Kamera Wojny i Domen rozwa\u017ca\u0142a nawet zamkni\u0119cie ko\u015bcio\u0142a i rozdzielenie parafian mi\u0119dzy inne \u015bwi\u0105tynie.\n\nUni\u0119 wprowadzono tu uroczy\u015bcie: w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, 30 listopada 1817 roku, pi\u0119ciu duchownych \u2014 czterech lutera\u0144skich i jeden reformowany \u2014 przyj\u0119\u0142o razem Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 z \u0142amaniem chleba, a za nimi liczni wierni obu wyzna\u0144.\n\nWielk\u0105 przebudow\u0119 zainicjowa\u0142 w 1853 roku superintendent Schneider. Gruntowna restauracja wed\u0142ug projektu zatwierdzonego w 1857 roku, prowadzona w latach 1858\u20131860, nada\u0142a bryle formy neogotyckie i zako\u0144czy\u0142a si\u0119 po\u015bwi\u0119ceniem 4 listopada 1860 roku; w czasie rob\u00f3t parafia modli\u0142a si\u0119 w ko\u015bciele zamkowym. Cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 rozci\u0105ga te prace do 1869 roku.\n\nNawy boczne si\u0119ga\u0142y niegdy\u015b a\u017c do zachodniej \u015bciany wie\u017cy, ale te m\u0142odsze prz\u0119s\u0142a usuni\u0119to oko\u0142o czterdziestu lat przed 1894 rokiem. Dzisiejsza zakrystia ko\u015bcio\u0142a Mariackiego s\u0142u\u017cy\u0142a dawniej jako kaplica grobowa. B\u00f6ttger odnotowuje, \u017ce masywna wie\u017ca zachodnia ko\u015bcio\u0142a Mariackiego wyra\u017anie odchyla si\u0119 od pionu. He\u0142m wie\u017cy tworzy\u0142 w 1894 roku czworoboczny dach namiotowy z wysuni\u0119t\u0105 galeri\u0105, z kt\u00f3rej wyrasta\u0142a dwukondygnacyjna nadbudowa z barokowym he\u0142mem; w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku St\u00fcler zaprojektowa\u0142 w jej miejsce smuk\u0142y dziesi\u0119cioboczny he\u0142m gotycki, kt\u00f3rego jednak nie zbudowano.\n\nWed\u0142ug tradycji ambon\u0119 z 1609 roku ufundowa\u0142 cech bursztyniarzy; B\u00f6ttger uznaje za ma\u0142o prawdopodobne podanie, \u017ce jest to dzie\u0142o weneckie. Na odwrociu o\u0142tarza g\u0142\u00f3wnego z pocz\u0105tku XVII wieku namalowano sceny ze Starego Testamentu odpowiadaj\u0105ce scenom z przodu: Pasch\u0119 naprzeciw Ostatniej Wieczerzy, w\u0119\u017ca miedzianego naprzeciw Ukrzy\u017cowania oraz Jonasza i wniebowzi\u0119cie Eliasza naprzeciw Zmartwychwstania i Wniebowst\u0105pienia. W ko\u015bciele sta\u0142a dawna, prosta chrzcielnica z wapienia, pochodz\u0105ca by\u0107 mo\u017ce z XIII wieku. P\u00f3\u017anogotycka grupa Ukrzy\u017cowania z Mari\u0105, Janem i unosz\u0105cymi si\u0119 anio\u0142ami przypomina\u0142a Kuglerowi prace Wita Stwosza; w 1894 roku wisia\u0142a na wschodniej \u015bcianie nawy p\u00f3\u0142nocnej, z nowym krzy\u017cem i podstaw\u0105. Oko\u0142o 1840 roku w miejscu grupy Ukrzy\u017cowania wisia\u0142o wielkie epitafium z 1604 roku z rze\u017abionymi i malowanymi przedstawieniami, z postaci\u0105 pochowanego m\u0142odego rycerza na sarkofagu i g\u0142\u00f3wnym obrazem Biczowania.\n\nW nawie po\u0142udniowej wisia\u0142o epitafium Simona Schroedera, z obrazem Niesienia Krzy\u017ca i herbem z czerwonym rakiem na bia\u0142ym polu, ufundowane przez jego brata i siostr\u0119. W zakrystii jako o\u0142tarz ustawiono epitafium, kt\u00f3re wed\u0142ug napisu odczytanego w 1824 roku ufundowali w 1672 roku aptekarz Gabriel Meddinger i Elisabeth Hill. W ko\u015bciele wisia\u0142 dobrze namalowany olejny portret superintendenta Spechta z 1770 roku. Przy zachodniej \u015bcianie ko\u015bcio\u0142a sta\u0142y dwie dobrze zachowane zbroje z XVII wieku. W 1894 roku w ko\u015bciele wisia\u0142y trzy mosi\u0119\u017cne \u015bwieczniki; najokazalszy, z 1703 roku i napisem \u201eB. S. L. Senator\u201d, ma dwa rz\u0119dy po osiem ramion i w zwie\u0144czeniu je\u017ad\u017aca na orle z chor\u0105gwi\u0105 i jab\u0142kiem kr\u00f3lewskim.\n\nW\u015br\u00f3d naczy\u0144 liturgicznych by\u0142 p\u00f3\u017anogotycki kielich z sze\u015bcioboczn\u0105 stop\u0105 zamkni\u0119t\u0105 \u0142ukami w o\u015bli grzbiet, z przynitowanym krucyfiksem i wyrytym gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105 imieniem fundatorki. Owaln\u0105 puszk\u0119 na hostie z ornamentem na pokrywie podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi w 1647 roku magister Gohlen. Bardzo du\u017cy kielich z krucyfiksem na stopie podarowa\u0142a ko\u015bcio\u0142owi s\u0142u\u017c\u0105ca Else Granings. Dzban na wino w kszta\u0142cie kufla, z szyszk\u0105 w zwie\u0144czeniu i krucyfiksem z przodu, ofiarowali z\u0142otnik Gregor Lange i Maria Petermannes. Za o\u0142tarzem umocowano kamienn\u0105 p\u0142yt\u0119 nagrobn\u0105 z 1613 roku z reliefem zmartwychwstaj\u0105cego Chrystusa.\n\nSrebrn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi, jak przypuszcza\u0142 B\u00f6ttger, w XVIII wieku, Johann Jakob Scwalge.\n\nA\u017c do 1945 roku by\u0142a to g\u0142\u00f3wna \u015bwi\u0105tynia ewangelickiej parafii St. Marien, nale\u017c\u0105cej do okr\u0119gu synodalnego Stolp Stadt; jej pierwszy pastor pe\u0142ni\u0142 zarazem urz\u0105d superintendenta. Miasto stanowi\u0142o osobny powiat miejski (Stadtkreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej. Zachowany wykaz ksi\u0105g metrykalnych obejmuje lata 1626\u20131945. Wed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, chrzty zapisywano tu od 1626 roku, a \u015bluby i zgony \u2014 od 1732 roku.\n\nZe S\u0142upska zachowa\u0142a si\u0119 ksi\u0119ga, kt\u00f3ra jest w ca\u0142ej diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej wyj\u0105tkiem: ksi\u0119ga zgon\u00f3w prowadzona od 1687 roku a\u017c po rok 1945 (w jednym miejscu opracowania jako pocz\u0105tek zapis\u00f3w podano 1685 rok). Zapisy z lat 1687\u20131902 dotycz\u0105 zmar\u0142ych wyznania ewangelicko-reformowanego, a dopiero od 1902 roku ewangelickiego. Ksi\u0119ga liczy 437 stron, rubryki naniesiono r\u0119cznie, oprawa jest uszkodzona, karty lu\u017ane. Ksi\u0119gi s\u0105 zdigitalizowane, ale udost\u0119pnia si\u0119 je wy\u0142\u0105cznie na miejscu, w Koszalinie \u2014 nie ma ich w sieci.\n\nW siedemdziesi\u0119ciu czterech rocznikach urz\u0119dowego organu konsystorza pomorskiego s\u0142owo \u201ekaschubisch\u201d nie pada ani razu. Polszczyzna pojawia si\u0119 w funkcji duszpasterskiej jeden raz: 9 czerwca 1904 roku og\u0142oszono druki religijne po polsku dla sezonowych robotnik\u00f3w rolnych, kt\u00f3re mo\u017cna by\u0142o zamawia\u0107 u pastora Sarowego w S\u0142upsku. Poza tym j\u0119zyk polski wyst\u0119puje w tym pi\u015bmie wy\u0142\u0105cznie w retoryce obronnej. Kaszubszczyzna, \u017cywa w ko\u015bcio\u0142ach tej ziemi jeszcze w XVIII wieku, w urz\u0119dowym j\u0119zyku Ko\u015bcio\u0142a XIX i XX stulecia ju\u017c nie istnieje.\n\nW 1914 roku pierwszym duchownym ko\u015bcio\u0142a Mariackiego i superintendentem synodu S\u0142upsk-Miasto by\u0142 Witte, a pastorami \u2014 Bottke i A\u00dfmus; organist\u0105 by\u0142 Kutz. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii Mariackiej 32 200 dusz i pi\u0119\u0107 stanowisk. Pierwsze zajmowa\u0142 superintendent Karl Bottke, drugie Georg Wernicke, trzecie lic. teol. Bernhard Steffen, czwarte Rudolf Spittel; pi\u0105te, nazwane \u201eAu\u00dfenstadt\u201d, prowadzi\u0142 od 1 kwietnia 1930 roku Martin Reinke, pastor Wieszyna (Vessin). Patronat by\u0142 pa\u0144stwowy, a prawa patrona wykonywa\u0142 z polecenia magistrat S\u0142upska; pi\u0105te stanowisko by\u0142o wolne od patronatu.\n\nWed\u0142ug Wojciecha Sk\u00f3ry superintendentem synodu S\u0142upsk-Miasto by\u0142 zazwyczaj pierwszy pastor ko\u015bcio\u0142a Mariackiego; kolejno byli nimi pastor Hentschel z Wytowna (Weitenhagen) (1894\u20131904), Walter Bartholdy (1904\u20131911), Karl Bottke i, od prze\u0142omu 1937 i 1938 roku, Martin Reinke. W\u015br\u00f3d pastor\u00f3w parafii w XX wieku Sk\u00f3ra wymienia te\u017c Heinricha Meyera (1908\u20131910), doktora Helmuta Echternacha i Ernsta Seilsa. W okresie walki Ko\u015bcio\u0142\u00f3w (Kirchenkampf) Seils sta\u0142 po stronie Niemieckich Chrze\u015bcijan, a Reinke, Echternach, Bottke, Spittel i Wernicke \u2014 po stronie Ko\u015bcio\u0142a Wyznaj\u0105cego. Wed\u0142ug \u201eB\u00fcnder Tageblatt\u201d z 21 grudnia 1935 roku minister Rzeszy i Prus do spraw ko\u015bcielnych Kerrl, na podstawie pierwszego rozporz\u0105dzenia wykonawczego z 3 pa\u017adziernika 1935 roku do ustawy o zabezpieczeniu Niemieckiego Ko\u015bcio\u0142a Ewangelickiego, mianowa\u0142 cz\u0142onk\u00f3w prowincjonalnych komitet\u00f3w ko\u015bcielnych; do Prowincjonalnego Komitetu Ko\u015bcielnego dla Pomorza wszed\u0142 mi\u0119dzy innymi pastor Reinke ze S\u0142upska (\u201ePfarrer Reinke, Stolp\u201d; gazeta nie podaje imienia). Rudolf Spittel (1887\u20131945), pastor od 1923 roku, a od nast\u0119pnego roku przy ko\u015bciele Mariackim, zosta\u0142 w 1942 roku na kr\u00f3tko aresztowany przez w\u0142adze nazistowskie; 3 kwietnia 1945 roku Sowieci wywie\u017ali go do obozu przej\u015bciowego w Grudzi\u0105dzu, a stamt\u0105d do Gda\u0144ska, gdzie os\u0142abiony chorob\u0105 pracowa\u0142 w stoczni Schichau i zmar\u0142 na tyfus 26 lipca 1945 roku w obozie Narwik. Pastor Georg Wernicke ucieka\u0142 z \u017con\u0105 i c\u00f3rk\u0105 w stron\u0119 L\u0119borka; gdy dogonili ich czerwonoarmi\u015bci i zgwa\u0142cili c\u00f3rk\u0119, zastrzeli\u0142 w przydro\u017cnej stodole \u017con\u0119, dziecko i siebie.\n\nW marcu 1945 roku, przy zdobyciu miasta albo wkr\u00f3tce potem, ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 powa\u017cnie uszkodzony: sp\u0142on\u0119\u0142o wn\u0119trze i he\u0142m wie\u017cy zachodniej, ucierpia\u0142 dach. Wed\u0142ug Wojciecha Sk\u00f3ry ko\u015bci\u00f3\u0142 ocala\u0142 jednak z kilkudniowego po\u017caru, kt\u00f3ry od 8 marca 1945 roku trawi\u0142 centrum miasta; czerwonoarmi\u015bci urz\u0105dzili w nim magazyn \u0142up\u00f3w wojennych, a wn\u0119trze sp\u0142on\u0119\u0142o w po\u017carze wywo\u0142anym przez niedopa\u0142ek rzucony przez jednego z nich \u2014 dach wie\u017cy si\u0119 zawali\u0142, ale solidna konstrukcja przetrwa\u0142a. W drugiej po\u0142owie 1945 roku wypalony ko\u015bci\u00f3\u0142 nadal s\u0142u\u017cy\u0142 za magazyn niemieckich sprz\u0119t\u00f3w, ju\u017c polskim w\u0142adzom, a latem tego roku ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki i ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy przej\u0119li katolicy, czyli Polacy.\n\nStrona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce parafi\u0119 erygowano 1 czerwca 1946 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 24 grudnia 1947 roku. J\u00f3zef Szyma\u0144ski przytacza projekt ksi\u0119dza Jana Ziei z 30 kwietnia 1947 roku, w kt\u00f3rym ten zapowiada\u0142: \u201eNiezw\u0142ocznie przyst\u0105pimy do remontu ko\u015bcio\u0142a mariackiego\u201d; wed\u0142ug tego autora 15 pa\u017adziernika 1947 roku ksi\u0105dz Karol Chmielewski zosta\u0142 wikariuszem parafii \u015bwi\u0119tego Ottona z rezydencj\u0105 przy ko\u015bciele Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. \ud83d\udfe1 Szyma\u0144ski podaje, \u017ce dekret erekcji parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Kr\u00f3lowej R\u00f3\u017ca\u0144ca \u015awi\u0119tego wydano 1 czerwca 1948 roku; strona diecezji i Eugeniusz Rydz podaj\u0105 1 czerwca 1946 roku.\n\nWie\u017c\u0119 odbudowano w latach 2003\u20132004, a w 2009 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 odzyska\u0142 zegary i dzwony.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych M\u00fcllera z 1912 roku Christian Ketelhut urodzi\u0142 si\u0119 w 1492 roku, a do S\u0142upska przyby\u0142 w 1522 roku. Uzupe\u0142nienia na ko\u0144cu tej ksi\u0119gi podaj\u0105, \u017ce Adam Placotomus zosta\u0142 powo\u0142any 24 marca 1671 roku, cho\u0107 wykaz g\u0142\u00f3wny datuje jego urz\u0119dowanie od 1676 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 901, 902; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 453\u2013459, 461, 582; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 57, 59, 63, 65, 69, 70, 71, 72, 73; Zygmunt Szultka, \u201eInne uj\u0119cie procesu reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d, Instytut Kaszubski; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 902\u2013903; ks. T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025); \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894; S. Weso\u0142owska, \u201eGeneza reformacji w Ksi\u0119stwie Pomorskim\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 2 (2000), s. 177\u2013194; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 8, 18; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 175\u2013176; \u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d (Berlin), 27 lipca 1852 roku, s. 4 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 17 wrze\u015bnia 1852 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 25 marca 1881 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 maja 1882 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 15 maja 1889 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 20 czerwca 1893 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 17 listopada 1895 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 12 sierpnia 1896 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 11 lipca 1897 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 18 stycznia 1898 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 17 marca 1898 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d, 11 stycznia 1905 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 9 lutego 1908 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 9 wrze\u015bnia 1910 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 29 stycznia 1911 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 20 sierpnia 1911 roku, s. 22 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 7 lutego 1912 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 maja 1914 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Heidenreich, \u201ePocz\u0105tki reformacji i tumult religijny w S\u0142upsku w latach 1521\u20131525\u201d, \u201eS\u0142upskie Studia Historyczne\u201d I, 1993, s. 92, 96\u201399; R. Pawlik, \u201eDuchowni kapitu\u0142y kamie\u0144skiej ze wschodniej cz\u0119\u015bci Ksi\u0119stwa Pomorskiego wobec reformacji\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d XIX, 2017, s. 172\u2013173, 175; Z. Szultka, \u201eSpostrze\u017cenia nad procesem reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXIII, z. 2, 2018, s. 10, 25\u201328, 31\u201334, 37, 39\u201340; Z. Szultka, \u201ePastor Paul Bolduan. Ze studi\u00f3w nad XVII-wiecznym pi\u015bmiennictwem i kultur\u0105 Pomorza\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d XV, 2013, s. 40, 48; W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946)\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d XL, 2025, s. 130\u2013133, 139, 142, 153\u2013154, 156; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 26 stycznia 1879 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 10 maja 1892 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 5 pa\u017adziernika 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eB\u00fcnder Tageblatt\u201d (B\u00fcnde), 21 grudnia 1935 roku, s. 9 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal); J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 408, 410, 415; E. Rydz, \u201eRzymskokatolickie ko\u015bcio\u0142y parafialne w przestrzeni sakralnej S\u0142upska\u201d, \u201ePeregrinus Cracoviensis\u201d 25, nr 1, 2014, s. 10\u201311; A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; H. Boldt, \u201eD\u00fcnnow als ostpommersche Heimst\u00e4tte deutscher Kirchenorgelbaukunst\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1937, nr 10.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki w S\u0142upsku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Mariacki_w_S%C5%82upsku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Z. Szultka, \u201eInne uj\u0119cie procesu reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Zygmunt Szultka, \u201eInne uj\u0119cie procesu reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d, Instytut Kaszubski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Zygmunt Szultka, Inne uj\u0119cie procesu reformacji w S\u0142upsku, \u201eActa Cassubiana\u201d, Instytut Kaszubski","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"ks. T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025)","url":"https://doi.org/10.31743/abmk.18379"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"S. Weso\u0142owska, \u201eGeneza reformacji w Ksi\u0119stwie Pomorskim\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 2 (2000), s. 177\u2013194","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 57, 59, 63, 65, 69, 70, 71, 72, 73","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 57, 59, 63, 65, 69, 70, 71, 72, 73","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 453","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 901, 902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 175\u2013176","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d (Berlin), 27 lipca 1852 roku, s. 4 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/O44GVKIC24QKWLIIWGY6HPSVRACGUMMS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 17 wrze\u015bnia 1852 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7N7NTHLEKYNCXKZW2ADXMIHDOT36XA4Q"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 25 marca 1881 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JHNQMGY3XRWBC73AKQ6QW5LAG57GQUWU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 23 maja 1882 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WMMUBQO5BDL6YHJKKZFB6X4O3M3YDMGV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 15 maja 1889 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FLA2U3YZKMJWLRD6RHDE32E44GYM5F5D"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 20 czerwca 1893 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ARXN3TIP3VRCNPXT3WUJ63FPLD6SRZSO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 17 listopada 1895 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LKBNE52F2LR63UB5QZJYNGEM3MAC7LMK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 12 sierpnia 1896 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/D3F2CVX66LENKN2TJPZCOHY57F7BNCDQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 11 lipca 1897 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GSJ2PK3YTC3S7N2GGLNUOCSGSR2ZMYNI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 18 stycznia 1898 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/243YKC74GMGMJPZGY43HZFXJXGWLYVZT"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 17 marca 1898 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MEDLT3F3RLCKJCX54X2VUOKBBPS7A4DD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d, 11 stycznia 1905 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PVNNHYX6PPOGQZXIRH3T3R2AISFLRCTM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 9 lutego 1908 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TLJXG7KHGCLU7RR5MCTDN6RRPGZU6LM5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 9 wrze\u015bnia 1910 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/B5SQTQYSFHKATSF5XDITB4EIAOLY4XCJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 29 stycznia 1911 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ONL3AJWU5CCPD6JCS57YNPHTHA3ODUKM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 20 sierpnia 1911 roku, s. 22 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/T7TTO7H6JBRSYD6QOETC24V7SPFWPDE6"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 7 lutego 1912 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/V4JY7U7XIBB7HB35JVESE46JXKIQZAZT"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 maja 1914 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7NSWZD3LUXFR2PUUONXNMX6CPTCK2X5H"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Heidenreich, \u201ePocz\u0105tki reformacji i tumult religijny w S\u0142upsku w latach 1521\u20131525\u201d, \u201eS\u0142upskie Studia Historyczne\u201d I, 1993, s. 92, 96\u201399","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/supskie-studia-historyczne/1993-tom-1/slupskie_studia_historyczne-r1993-t1-s83-104.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Pawlik, \u201eDuchowni kapitu\u0142y kamie\u0144skiej ze wschodniej cz\u0119\u015bci Ksi\u0119stwa Pomorskiego wobec reformacji\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d XIX, 2017, s. 172\u2013173, 175","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-cassubiana/2017-tom-19/acta_cassubiana-r2017-t19-s168-193.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Z. Szultka, \u201eSpostrze\u017cenia nad procesem reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXIII, z. 2, 2018, s. 10, 25\u201328, 31\u201334, 37, 39\u201340","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/b084b983909013e8e049f5ca2b959bb7_ZH_2018_83-2_01_Szultka_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Z. Szultka, \u201ePastor Paul Bolduan. Ze studi\u00f3w nad XVII-wiecznym pi\u015bmiennictwem i kultur\u0105 Pomorza\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d XV, 2013, s. 40, 48","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-cassubiana/2013-tom-15/acta_cassubiana-r2013-t15-s39-58.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946)\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d XL, 2025, s. 130\u2013133, 139, 142, 153\u2013154, 156","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/65867395.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 26 stycznia 1879 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/OUSBF4EMEXLJT2WZGT27I4GV4KBMQLKT"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 10 maja 1892 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QJMLHTLGVTQOUCQHT3EC5PDO5QTNLRU6"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 5 pa\u017adziernika 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IFUXMNYQDQXVNDVDIPOL5XMPROWERQXW"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 408, 410, 415","url":"https://doi.org/10.31743/abmk.2019.112.20"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. Rydz, \u201eRzymskokatolickie ko\u015bcio\u0142y parafialne w przestrzeni sakralnej S\u0142upska\u201d, \u201ePeregrinus Cracoviensis\u201d 25, nr 1, 2014, s. 10\u201311","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/634007.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"H. Boldt, \u201eD\u00fcnnow als ostpommersche Heimst\u00e4tte deutscher Kirchenorgelbaukunst\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1937, nr 10","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0092","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4658938,"lng":17.0307911,"name_de":"Stolp, Marienkirche","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki (Marienkirche)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Z osady Walkm\u00fchle pozosta\u0142 cmentarz, po\u0142o\u017cony oko\u0142o kilometra na p\u00f3\u0142noc od niej, na brzegu S\u0142upi. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w osadzie nie by\u0142o. Chowano tu mi\u0119dzy innymi rodzin\u0119 Steingr\u00e4ber\u00f3w.\n\nMonografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego umieszcza cmentarz w dzisiejszym Lasku Po\u0142udniowym, po wschodniej stronie rzeki; by\u0142 niewielki. W rzucie by\u0142 pierwotnie kwadratowy i nieco wyniesiony w terenie, a wiod\u0142a do niego d\u0142uga, prosta droga le\u015bna. Dzi\u015b granic dawnego za\u0142o\u017cenia nie spos\u00f3b jednoznacznie odczyta\u0107. Portal cmentarzy s\u0142upskich podaje, \u017ce wej\u015bcie tworzy\u0142y niegdy\u015b dwa ceglane s\u0142upy, a teren otacza\u0142y wysokie jod\u0142y. W monografii zaznaczono, \u017ce dzi\u015b wok\u00f3\u0142 nie ma starodrzewu.\n\nWed\u0142ug monografii rozsypane wok\u00f3\u0142 \u017celiwne okucia \u015bwiadcz\u0105, \u017ce sta\u0142y tu r\u00f3wnie\u017c krzy\u017ce \u017celiwne.\n\nLeszczyce \u2014 dawniej Walkm\u00fchle, czyli \u201efolusz\u201d \u2014 by\u0142y osad\u0105 folusznik\u00f3w nad S\u0142upi\u0105, przy S\u0142upsku (Stolp), w dawnym powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Do 1945 roku mieszkali tu ewangelicy, luteranie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wymienia Walkm\u00fchle w\u015br\u00f3d osad nale\u017c\u0105cych do miasta S\u0142upska. W dw\u00f3ch budynkach mieszkalnych \u017cy\u0142o wtedy 38 os\u00f3b. W tym samym spisie dla ca\u0142ego miasta wpisano jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 Stolp. Wed\u0142ug opisu Pomorza Br\u00fcggemanna z 1784 roku Walkm\u00fchle wcielono do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Piotra na s\u0142upskim Starym Mie\u015bcie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Portal cmentarzy s\u0142upskich wymienia na cmentarzu pi\u0119\u0107 podstaw \u017celiwnych krzy\u017cy i dwa obeliski, monografia \u2014 kilka rozproszonych fragment\u00f3w kamiennych postument\u00f3w oraz granitow\u0105 stel\u0119 z cz\u0119\u015bciowo czyteln\u0105, r\u0119cznie wyryt\u0105 inskrypcj\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), s. 168\u2013169, 172\u2013173, 180\u2013181; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 905.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 905","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0694","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4303,"lng":17.025,"name_de":"Walkm\u00fchle","name_pl":"S\u0142upsk-Leszczyce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w P\u0142aszewku, na skraju lasu w dzisiejszej podstrefie inwestycyjnej P\u0142aszewko, za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku i u\u017cytkowano do 1962 roku; chowano na nim tak\u017ce mieszka\u0144c\u00f3w Kusowa oraz poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Zachowa\u0142o si\u0119 25 nagrobk\u00f3w, \u017caden jednak nie w ca\u0142o\u015bci: obramowania grob\u00f3w, krzy\u017ce i pot\u0142uczone tablice. Obiekt figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, a w 2023 roku uporz\u0105dkowa\u0142o go S\u0142upskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne \u201eGryf\u201d.\n\nP\u0142aszewko, do 1937 roku Deutsch Plassow, potem Plassow, by\u0142o maj\u0105tkiem szlacheckim w powiecie s\u0142upskim (Landkreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, oko\u0142o sze\u015bciu kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142upska. Ko\u015bcio\u0142a parafialnego wie\u015b nie mia\u0142a; w 1630 roku J\u00fcrgen von Boehn za\u0142o\u017cy\u0142 tu kaplic\u0119, podleg\u0142\u0105 ko\u015bcio\u0142owi \u015bwi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku. Razem z s\u0105siednim Kusowem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do tej miejskiej parafii ewangelickiej \u2014 tej samej, kt\u00f3r\u0105 wykazy nazywaj\u0105 parafi\u0105 staromiejsk\u0105 (Stolp-Altstadt) \u2014 co potwierdzaj\u0105 spisy z lat 1819, 1888, 1907 i 1932. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 80 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w 1939 roku gmina Plassow, obejmuj\u0105ca tak\u017ce Kusowo, liczy\u0142a 295 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 9 marca 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 773\u2013776.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0695","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.44825,"lng":17.08519,"name_de":"Deutsch Plassow (do 1937), Plassow (1937\u20131945)","name_pl":"S\u0142upsk-P\u0142aszewko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142upskie Centrum Diakonii i Dialogu przy ulicy Traugutta 16 to czynna plac\u00f3wka Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego, zwi\u0105zana z Parafi\u0105 \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w S\u0142upsku. Wed\u0142ug jego profilu, do kt\u00f3rego odsy\u0142a strona parafii, Centrum powsta\u0142o z inicjatywy parafii i s\u0142u\u017cy dzia\u0142alno\u015bci diakonijnej, czyli ko\u015bcielnej pomocy potrzebuj\u0105cym, oraz duszpasterskiej; ma by\u0107 mi\u0119dzypokoleniowym miejscem spotka\u0144 ponad podzia\u0142ami. Odbywaj\u0105 si\u0119 w nim spotkania parafialne, a parafia zbiera ofiary na jego remont i przebudow\u0119.\n\nUrz\u0119dowy dziennik konsystorza prowincji Pomorze wymienia w roczniku 1907 dwa odr\u0119bne synody s\u0142upskie \u2014 miejski i staromiejski. Z parafii wiejskich powiatu podlega\u0142y im mi\u0119dzy innymi Duninowo, Cecenowo i Wytowno. Ten sam dziennik podaje, \u017ce w 1898 roku utworzono przy gminie Mariackiej trzecie stanowisko proboszcza, a w 1930 roku pi\u0105te.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, roczniki 1877\u20131930, w tym rocznik 1907; strona internetowa Parafii Ewangelicko-Augsburskiej \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w S\u0142upsku; profil S\u0142upskiego Centrum Diakonii i Dialogu w serwisie Facebook (stan z 7 listopada 2026 roku).*","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Konsystorza Ewangelickiego Prowincji Pomorze\u201d, roczniki 1869\u20131943","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"strona internetowa Parafii Ewangelicko-Augsburskiej \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w S\u0142upsku","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0470","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4738575,"lng":17.0339425,"name_de":"Stolp","name_pl":"S\u0142upsk \u2014 S\u0142upskie Centrum Diakonii i Dialogu (KEA)","powiat":"S\u0142upsk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Parafia"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w S\u0142uszewie le\u017cy we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi i zajmuje 0,24 hektara. Dawno zamkni\u0119ty, zachowa\u0142 si\u0119 dobrze: stoj\u0105 liczne nagrobki, przetrwa\u0142y elementy metalowe i schody. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w dla gminy Gniewino przy S\u0142uszewie figuruje wy\u0142\u0105cznie ten cmentarz. Relacja z 2026 roku opisuje go jako zdewastowany, z nielicznymi odnowionymi grobami.\n\nW 1784 roku S\u0142uszewo le\u017ca\u0142o trzy i p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, w dolinie nad strumieniem. Wie\u015b by\u0142a podzielona na siedem folwark\u00f3w siedmiu w\u0142a\u015bcicieli nosz\u0105cych polskie nazwiska \u2014 razem 20 dym\u00f3w. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Salinie (Saulin).\n\nWie\u015b, po niemiecku Schluschow, le\u017ca\u0142a w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej (K\u00f6slin) i w prowincji Pomorze. Franz Schultz opisa\u0142 j\u0105 jako obszar dworski o 716 hektarach i 182 mieszka\u0144cach, nale\u017c\u0105cy do okr\u0119gu urz\u0119dowego Bismarck. Maj\u0105tek od 1902 roku nale\u017ca\u0142 do skarbu pruskiego, a dzier\u017cawi\u0142 go Strehlke. Po 1945 roku maj\u0105tek przej\u0105\u0142 Pa\u0144stwowy Fundusz Ziemi i przekszta\u0142cono go w pa\u0144stwowe gospodarstwo rolne; dw\u00f3r ocala\u0142. W 1995 roku dw\u00f3r wpisano do rejestru zabytk\u00f3w.\n\nW spisie z 1 grudnia 1890 roku obw\u00f3d dworski liczy\u0142 131 mieszka\u0144c\u00f3w: 78 ewangelik\u00f3w, kt\u00f3rych Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, uzna\u0142 za Niemc\u00f3w, i 53 katolik\u00f3w, kt\u00f3rych uzna\u0142 za Kaszub\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku \u2014 wiersz numer 150 wykazu obwod\u00f3w dworskich powiatu l\u0119borskiego \u2014 notuje w S\u0142uszewie 49 ewangelik\u00f3w i 54 katolik\u00f3w. Wie\u015b przypisano wtedy parafii ewangelickiej w Salinie, parafii katolickiej w L\u0119borku, urz\u0119dowi stanu cywilnego w Gniewinie i okr\u0119gowi urz\u0119dowemu Bismarck. W\u0142asnej parafii w 1895 roku nie by\u0142o. Wykaz Meyersa (tom 2, strona 726) prowadzi S\u0142uszewo jako dominium z jednym ewangelickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym (\u201eev. Pfk. 1\u201d), z w\u0142asnym urz\u0119dem stanu cywilnego, w okr\u0119gu urz\u0119dowym Bismarck i powiecie l\u0119borskim, i podaje 182 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWizytacja generalna synodu l\u0119borskiego z 1887 roku ujawni\u0142a braki w opiece duszpasterskiej, po czym w ci\u0105gu kilkunastu lat erygowano sze\u015b\u0107 wikariat\u00f3w; ostatnim z nich by\u0142 wikariat w S\u0142uszewie, powo\u0142any w grudniu 1899 roku. W 1901 i w 1903 roku, przed po\u015bwi\u0119ceniem ko\u015bcio\u0142a w 1906 roku, ordynowano w S\u0142uszewie duchownych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano do u\u017cytku w 1906 roku \u2014 Ernst M\u00fcller podaje, \u017ce po\u015bwi\u0119cono go 20 wrze\u015bnia 1906 \u2014 a samodzieln\u0105 parafi\u0119 utworzono w 1907 roku. W dziejach powiatu l\u0119borskiego notuje to Franz Schultz, a w spisie duchownych pomorskich M\u00fcller, u kt\u00f3rego S\u0142uszewo jest ostatnim has\u0142em synodu l\u0119borskiego.\n\nAkt erekcyjny nosi dat\u0119 29 czerwca 1907 roku i wymaga\u0142 zgody czterech urz\u0119d\u00f3w \u2014 konsystorzy Pomorza i Prus Zachodnich oraz rejencji w Koszalinie i Gda\u0144sku \u2014 poniewa\u017c nowa parafia przekracza\u0142a granic\u0119 prowincji. Przeniesiono do niej z parafii w Salinie obszary dworskie S\u0142uszewo i Chinow oraz gminy Rybienke i Sellnow w powiecie l\u0119borskim, z parafii w Gniewinie przysi\u00f3\u0142ki Althammer i Neuhammer. W powiecie wejherowskim przeniesiono do niej z zachodniopruskiej parafii w Bolszewie obszar dworski Rieben oraz gminy Kniewenbruch, Warszkowo (Warschkau) i Zelewo (Seelau). Tym samym dokumentem ustanowiono w S\u0142uszewie stanowisko proboszcza; ca\u0142o\u015b\u0107 wesz\u0142a w \u017cycie 1 pa\u017adziernika 1907 roku. Wikariuszami byli kolejno Max Johannes Eduard Dufft, Georg Erich Karl Schwerin, Willy Karl Otto Marzahn i Johannes Emil Heinrich Schmidt. Ten ostatni zosta\u0142 w 1908 roku pierwszym pastorem, a po nim urz\u0105d obj\u0105\u0142 Otto Adolf Blessin. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 1400 dusz. Pastorem by\u0142 Oscar Schliewe. W ewidencji dla gminy Gniewino jedynym dawnym ko\u015bcio\u0142em ewangelickim jest \u015bwi\u0105tynia w Gniewinie, dzi\u015b katolicka.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 263; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), powiat l\u0119borski; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943 (akt erekcyjny parafii z 29 VI 1907); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Pomorskie Forum Eksploracyjne \u2014 w\u0105tek o cmentarzach ewangelickich okolic Gniewina; komentarz pod postem parafii ewangelickiej w Sopocie na Facebooku, 2026; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 203; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pomorskie Forum Eksploracyjne \u2014 Gniewino i okolice \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.forum.eksploracja.pl/viewtopic.php?f=128&t=30801"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 726 (has\u0142o \u201eSchluschow\u201d: \u201eev. Pfk. 1\u201d \u2014 jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ewangelicki; 182 mieszka\u0144c\u00f3w, okr\u0119g urz\u0119dowy Bismark, maj\u0105tek pa\u0144stwowy w Kreis Lauenburg)","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Schluschow, s. 263","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0119","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.660763,"lng":18.070101,"name_de":"Schluschow","name_pl":"S\u0142uszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142uszewo \u2014 po niemiecku Schluschow \u2014 le\u017ca\u0142o po pomorskiej stronie granicy prowincji, w powiecie l\u0119borskim. Wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej z ko\u015bcio\u0142em parafialnym. Franz Schultz, wyliczaj\u0105c oko\u0142o 1912 roku osiemna\u015bcie parafii powiatu, wymienia S\u0142uszewo z jednym ko\u015bcio\u0142em.\n\nW 1784 roku S\u0142uszewo le\u017ca\u0142o trzy i p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, w dolinie nad strumieniem. Wie\u015b by\u0142a podzielona na siedem folwark\u00f3w siedmiu w\u0142a\u015bcicieli nosz\u0105cych polskie nazwiska. W sumie liczy\u0142a wtedy 20 dym\u00f3w.\n\nParafia by\u0142a jedn\u0105 z sze\u015bciu, kt\u00f3re powsta\u0142y w powiecie po wizytacji generalnej z 1887 roku. W powiecie by\u0142o wcze\u015bniej dwana\u015bcie parafii, a do ko\u015bcio\u0142a parafialnego bywa\u0142o dwie mile drogi i wi\u0119cej. Wizytacja, kt\u00f3r\u0105 w synodzie prowadzi\u0142 generalny superintendent Pomorza D. Poetter, stwierdzi\u0142a te braki, po czym konsystorz prowincji powo\u0142a\u0142 kolejno sze\u015b\u0107 wikariat\u00f3w, z czasem przekszta\u0142conych w samodzielne parafie. W spisie z 1 grudnia 1890 roku obw\u00f3d dworski liczy\u0142 131 mieszka\u0144c\u00f3w: 78 ewangelik\u00f3w i 53 katolik\u00f3w. Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, uzna\u0142 ewangelik\u00f3w za Niemc\u00f3w, a katolik\u00f3w za Kaszub\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 103 mieszka\u0144c\u00f3w: 49 ewangelik\u00f3w i 54 katolik\u00f3w. W tym spisie ewangelik\u00f3w przypisano do Salina, katolik\u00f3w do L\u0119borka, urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Gniewinie, a obw\u00f3d urz\u0119dowy nosi\u0142 nazw\u0119 Bismark.\n\nW S\u0142uszewie wikariat utworzono w grudniu 1899 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano do u\u017cytku w 1906 roku, a samodzieln\u0105 parafi\u0119 erygowano w 1907 roku. Dok\u0142adn\u0105 dat\u0119 podaje \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza: w\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 z proboszczem utworzono 29 czerwca 1907 roku, wydzielaj\u0105c j\u0105 z trzech parafii naraz: Salina, Gniewina i zachodniopruskiego Bolszewa. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w S\u0142uszewie, po niemiecku Schluschow, po\u015bwi\u0119cono 20 wrze\u015bnia 1906 roku; wikariuszami, a potem pastorami byli tu: Max Dufft (1899\u20131901), Erich Schwerin (1901\u20131903), Willy Marzahn (1903\u20131904), Johannes Schmidt (1904\u20131908) i Otto Blessin (od 1909 roku). Wed\u0142ug katalogu reklamowego elbl\u0105skiej firmy Augusta Terletzkiego, om\u00f3wionego przez Wiktora Z. \u0141yjaka, zak\u0142ad, kt\u00f3rym od 1893 roku kierowa\u0142 Eduard Wittek, zbudowa\u0142 w 1906 roku do ko\u015bcio\u0142a w S\u0142uszewie organy o o\u015bmiu g\u0142osach z jednym po\u0142\u0105czeniem oktawowym. W wykazie Meyersa z pocz\u0105tku XX wieku S\u0142uszewo figuruje jako siedziba samodzielnej parafii ewangelickiej i urz\u0119du stanu cywilnego, obejmuj\u0105cego mi\u0119dzy innymi Brandswerder, Chinow i Sellnow. W 1910 roku S\u0142uszewo liczy\u0142o 182 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW 1908 roku o S\u0142uszewie pisano daleko poza Pomorzem. Na doroczne \u015bwi\u0119to drezde\u0144skiego zwi\u0105zku g\u0142\u00f3wnego ewangelickiej Fundacji Gustawa Adolfa, obchodzone w Pirnie w dniach 22\u201324 czerwca, przeznaczono dla tej gminy kolekt\u0119 z nabo\u017ce\u0144stwa dzieci\u0119cego i z nabo\u017ce\u0144stwa \u015bwi\u0105tecznego 24 czerwca. Na zgromadzeniu Towarzystwa Gustawa Adolfa w Spremberg, pod koniec czerwca, S\u0142uszewo, opisane jako gmina \u201ew powiecie l\u0119borskim, najubo\u017cszym na Pomorzu\u201d, by\u0142o jednym z trzech kandydat\u00f3w do daru, oko\u0142o 6150 marek, zebranego przez zwi\u0105zki brandenburskie; w g\u0142osowaniu dar przypad\u0142 jednak gminie Gr\u00fcssau na \u015al\u0105sku. W sierpniu \u201eLauenburger Kreis- und Lokalblatt\u201d w artykule \u201ePolen in Pommern\u201d przedstawi\u0142 S\u0142uszewo jako gmin\u0119 ewangelick\u0105 szczeg\u00f3lnie ci\u0119\u017cko n\u0119kan\u0105 przez polsko\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 zaj\u0119\u0142o si\u0119 w\u0142a\u015bnie Towarzystwo Gustawa Adolfa, i pisa\u0142, \u017ce gmina, istniej\u0105ca dopiero od 1899 roku, mia\u0142a ju\u017c czterech kolejnych duchownych i wszyscy musieli mieszka\u0107 w n\u0119dznych warunkach, odk\u0105d dzier\u017cawca domeny wypowiedzia\u0142 im w miar\u0119 zno\u015bne mieszkanie. \u00d3wczesny pastor opisywa\u0142, \u017ce mieszka w starej, krytej strzech\u0105 cha\u0142upie i ma jedn\u0105 izb\u0119: po jednej stronie obora, po drugiej kuchnia, po trzeciej komora rodziny robotniczej, z kt\u00f3r\u0105 dzieli poddasze; woda by\u0142a tak z\u0142a, \u017ce dzieci szkolne przynosi\u0142y mu codziennie dzbanek wody z s\u0105siedniej wsi. Katolicka \u201eGermania\u201d, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na \u201eWestpreu\u00dfisches Volksblatt\u201d, odpowiedzia\u0142a, \u017ce S\u0142uszewo jest domen\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w r\u0119ku ewangelickiego dzier\u017cawcy, rodziny robotnik\u00f3w s\u0105 z wyj\u0105tkiem oko\u0142o pi\u0119ciu ewangelickie, szko\u0142a ma charakter ewangelicki, a we wsi zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142, przy kt\u00f3rym urz\u0119duje pastor \u2014 i w ten spos\u00f3b podwa\u017ca\u0142a tez\u0119 o szczeg\u00f3lnym zagro\u017ceniu gminy przez polsko\u015b\u0107. W listopadzie 1908 roku og\u0142oszono, \u017ce probostwo w S\u0142uszewie, wolne od patronatu, zwolni\u0142o si\u0119 przez przeniesienie pastora i zostanie obsadzone w drodze wyboru przez gmin\u0119, z uposa\u017ceniem 1800 marek i 300 marek dodatku mieszkaniowego. W marcu 1920 roku gmina ko\u015bcielna szuka\u0142a przez og\u0142oszenie w \u201eReichsbote\u201d dzwonu z br\u0105zu w tonie C albo innym, o wadze oko\u0142o 300 kilogram\u00f3w.\n\nW 1927 roku pastorem w S\u0142uszewie by\u0142 Schliewe. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1400 dusz. Parafia by\u0142a wolna od patronatu, a pastorem by\u0142 od 16 listopada 1925 roku Oscar Schliewe. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a wie\u015b sta\u0142a si\u0119 katolicka. Do dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 rozleg\u0142y cmentarz ewangelicki z XIX wieku, uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 z licznymi nagrobkami, ocala\u0142ymi elementami metalowymi i schodami w cz\u0119\u015bci centralnej; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wiadomo\u015bci o losach budynku ko\u015bcio\u0142a po 1945 roku. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gniewino na lata 2025\u20132028 pisze w czasie przesz\u0142ym, \u017ce \u201ew S\u0142uszewie istnia\u0142 nawet ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowany w 1905 r., odnotowany na mapie z 1938 r.\u201d. W innym miejscu podaje, \u017ce \u201enie zachowa\u0142a si\u0119 te\u017c \u017cadna z kaplic cmentarnych (Bychowo, Rybno, S\u0142uszewo)\u201d; kiedy i jak budynek znikn\u0105\u0142, nie m\u00f3wi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 263; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat l\u0119borski, pozycja 150 wykazu obwod\u00f3w dworskich; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 726; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 203; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gniewino na lata 2025\u20132028 (uchwa\u0142a nr XVIII/135/2025 z 7 lipca 2025 roku), Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2025, poz. 2881, s. 44 i 72; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113; \u201eWei\u00dferitz-Zeitung\u201d (Dippoldiswalde), 18 czerwca 1908 roku, s. 4 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 28 czerwca 1908 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eM\u00fclheimer Volkszeitung\u201d (M\u00fclheim am Rhein), 25 sierpnia 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 22 listopada 1908 roku, s. 22 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 marca 1920 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 46, 61.*","built_year":1905,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"S\u0142uszewo \u2014 Wikipedia (EN)","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/S%C5%82uszewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 263","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gniewino na lata 2025\u20132028 (uchwa\u0142a nr XVIII/135/2025 z 7 lipca 2025 roku), Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2025, poz. 2881, s. 44 i 72","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWei\u00dferitz-Zeitung\u201d (Dippoldiswalde), 18 czerwca 1908 roku, s. 4 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6UIVR7YUD6SPJ3FPDVLPECAWO3VZ7VQI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 28 czerwca 1908 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IRUHIY6JJFPWBX3UE5QLYJO4XZ54AXJS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eM\u00fclheimer Volkszeitung\u201d (M\u00fclheim am Rhein), 25 sierpnia 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IQ76QCXBJFKN6USWXMX4P4HIQORU2ISK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 22 listopada 1908 roku, s. 22 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IKRB7ZYN22CHJVHIZAP45ZFTWX627CNL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 marca 1920 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MP5EOFROEN5VICQX3ZLQN43DNRJEIJUD"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 46, 61","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0238","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.660763,"lng":18.070101,"name_de":"Schluschow","name_pl":"S\u0142uszewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schluschow)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Obiektem jest grobowiec rodzinny dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. Po 1945 roku maj\u0105tek znacjonalizowano, a dw\u00f3r rozebrano; zachowa\u0142y si\u0119 piwnice dworu, \u0142\u0105cznika i oficyny z po\u0142owy XIX wieku, wpisane do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-862 dnia 25 kwietnia 1977 roku. W wyci\u0105gu z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w dla gminy Sm\u0119towo Graniczne grobowca nie wymieniono; przy Smarzewie figuruj\u0105 park podworski oraz piwnice dworu.\n\nSmarzewo, od 19 stycznia 1915 roku po niemiecku Kriesfelde (wcze\u015bniej urz\u0119dowo Smarzewo, w 1868 roku Smarszewo), le\u017cy na wschodnim, nadwi\u015bla\u0144skim kra\u0144cu Kociewia, w dzisiejszej gminie Sm\u0119towo Graniczne. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142o tu\u017c przy granicy polsko-niemieckiej.\n\nWizytacja archidiakonatu pomorskiego z 1583 roku, przeprowadzona za biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, zasta\u0142a w Smarzewie dziewi\u0119ciu osiad\u0142ych poddanych. Wizytacja odnotowa\u0142a te\u017c, \u017ce poddani winni s\u0105 ko\u015bcio\u0142owi danin\u0119, ale nie wiedziano, ile miar. Ko\u015bcio\u0142em tym by\u0142a fara \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w Pieni\u0105\u017ckowie, murowana i wtedy bliska zawalenia. Z powodu zniszczenia \u015bwi\u0105tyni nie przechowywano w niej ani Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu, ani chrzcielnicy, a opiek\u0119 nad ni\u0105 sprawowa\u0142 Szymon, proboszcz z Lalk\u00f3w. Kolejna wizytacja, po po\u015bwi\u0119ceniu w 1593 roku nowego, ceglanego ko\u015bcio\u0142a, zapisa\u0142a Smarzewo jako dobra Krzysztofa Konopackiego, z dziewi\u0119cioma osiad\u0142ymi poddanymi i dziesi\u0105tym gospodarstwem pustym. Ka\u017cdy poddany winien by\u0142 miar\u0119 \u017cyta i tyle\u017c owsa, ale \u2014 jak zanotowa\u0142 wizytator \u2014 \u015bci\u0105gano to z trudem, ledwie po\u0142ow\u0119. Do parafii w Pieni\u0105\u017ckowie, nie w Lalkowach, przypisuje Smarzewo tak\u017ce *S\u0142ownik geograficzny*.\n\nDo rodu von Kries \u2014 ewangelickiej rodziny szlacheckiej z Turyngii \u2014 nale\u017ca\u0142 p\u00f3\u017aniej tutejszy maj\u0105tek. Na folwarku urodzi\u0142 si\u0119 w 1868 roku Wolfgang von Kries; dobrami gospodarowa\u0142 wtedy jego ojciec, Otto von Kries (1839\u20131916). Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 24 budynki mieszkalne, 60 gospodarstw domowych i 335 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 165 m\u0119\u017cczyzn i 170 kobiet \u2014 z czego 275 by\u0142o katolikami, a 60 ewangelikami. Hodowano tu owce i prowadzono mleczarni\u0119.\n\nWykaz gmin z 1885 roku zapisywa\u0142 tutejszych ewangelik\u00f3w przy parafii ewangelickiej w Gniewie (Mewe). W tym samym wykazie ewangelik\u00f3w z s\u0105siednich wsi tego k\u0105ta powiatu \u2014 Le\u015bnej Jani i Kopytkowa \u2014 przypisano parafii w Nowem. W Sm\u0119towie ewangelicka gmina, przy kt\u00f3rej Smarzewo zapisywano p\u00f3\u017aniej, zacz\u0119\u0142a prowadzi\u0107 w\u0142asne ksi\u0119gi metrykalne w 1896 roku i nale\u017ca\u0142a do diecezji \u015bwieckiej, a jej ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1904 roku s\u0142u\u017cy dzi\u015b rzymskim katolikom.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku stwierdza kr\u00f3tko: \u201eCmentarz zdewastowany\u201d. Zachowa\u0142y si\u0119 wtedy jedynie dwa nagrobki, po\u0142amane i z zatartymi napisami, a uk\u0142ad mogi\u0142 by\u0142 nieczytelny. Obiekt o powierzchni oko\u0142o czterdziestu o\u015bmiu metr\u00f3w kwadratowych le\u017ca\u0142 w parku podworskim, w\u015br\u00f3d starych d\u0119b\u00f3w i lip, z trzema lipami o \u015brednicy pnia pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w w dobrym stanie zdrowotnym.\n\nOtto von Kries by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem Smarzewa z folwarkiem Czerwi\u0144sk co najmniej od 1891 do 1912 roku; maj\u0105tek liczy\u0142 od 751 do 792 hektar\u00f3w, a ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sm\u0119towie (Schmentau). W 1912 roku dzier\u017cawi\u0142 go Siegfried von Kries, kt\u00f3ry w 1928 roku by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem. W 1930 roku 324 hektary z jego d\u00f3br wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu; w 1936 roku wyp\u0142acano pierwsz\u0105 rat\u0119 wynagrodzenia za przymusowo wykupion\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Smarzewa.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Smarszewo* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu sze\u015b\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych i 110 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 21 ewangelik\u00f3w i 89 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gniewie; katolicy \u2014 do parafii *Pienonskowo*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Czerwinsk*.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Marienwerder, s. 82\u201383, poz. 178; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 72 i 388; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, has\u0142o Pieni\u0105\u017ckowo; wykaz diecezji i parafii ewangelickich prowincji Prusy Zachodnie (westpreussen.de); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 gmina Sm\u0119towo Graniczne; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Smarzewie, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 158; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 130\u2013131; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 154\u2013155; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1930 nr 8 poz. 60, pozycja 23; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1936, nr 11; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1212; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 112\u2013113.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/wp-content/uploads/2020/10/wyciag-z-wojewodzkiej-ewidencji-zabytkow.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 158","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 130\u2013131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 154\u2013155","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1930 nr 8 poz. 60, pozycja 23","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1936, nr 11","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1212","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0301","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.756728,"lng":18.70517,"name_de":"Kriesfelde","name_pl":"Smarzewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Rejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku zapisa\u0142 Sma\u017cyno w parafii strzepckiej z o\u015bmioma \u0142anami, z kt\u00f3rych cztery sta\u0142y puste; podatek za rok 1571 \u2014 od czterech \u0142an\u00f3w osiad\u0142ych i karczmy dziedzicznej \u2014 zap\u0142aci\u0142 starosta mirachowski Jakub Szczawi\u0144ski. Lustracja kr\u00f3lewszczyzn z 13 wrze\u015bnia 1664 roku pokazuje Sma\u017cyno zrujnowane wojnami. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a niegdy\u015b do starostwa mirachowskiego, ale od dawna sz\u0142a na osobnych przywilejach kr\u00f3lewskich; do\u017cywotnio trzyma\u0142 j\u0105 Pawe\u0142 Ossowski. \u201eDworu \u017cadnego niemasz\u201d \u2014 zapisali lustratorzy; dzier\u017cawca mieszka\u0142 w cha\u0142upie gburskiej. Na dziewi\u0119ciu w\u0142\u00f3kach z czterech gbur\u00f3w zosta\u0142 jeden, a so\u0142tys Jakub Knop straci\u0142 sw\u00f3j przywilej jeszcze \u201eza pierwszej wojny\u201d. By\u0142o czterech ogrodnik\u00f3w we wsi i dw\u00f3ch na G\u0142odowie, \u0107wier\u0107 mili od wsi w lesie, oraz m\u0142yn o jednym kole na Sma\u017cynce. Tac\u0119 dawano do Strzepcza.\n\nWed\u0142ug Franza Schultza Sma\u017cyno, jako maj\u0105tek niemieckiego w\u0142a\u015bciciela, mia\u0142o by\u0107 zamieszkane przez ewangelik\u00f3w ju\u017c w czasach Reformacji. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodziny von Wobeser \u2014 w katastrze kontrybucyjnym zapisano Joachima Augusta von Wobesera jako posiadacza \u201ekonfesji lutera\u0144skiej, rodem z Pomorza\u201d, kt\u00f3ry trzyma\u0142 tu dzier\u017cawc\u0119 nazwiskiem Bobretzki. Ruch reformacyjny st\u0142umiono na pocz\u0105tku XVII wieku i wtedy, jak notuje Franz Schultz, tutejsi ewangelicy chodzili do kamienia nad graniczn\u0105 \u0141eb\u0105 \u2014 gdzie\u015b w okolicy miejsca zwanego Borrek \u2014 gdzie chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w udziela\u0142 im duchowny z Pomorza; p\u00f3\u017aniej trzymali si\u0119 parafii w Bolszewie albo w Dzi\u0119cielcu, le\u017c\u0105cym ju\u017c po pomorskiej stronie. Od tamtej pory stale utrzymywa\u0142a si\u0119 tu grupa ludno\u015bci ewangelickiej: w 1848 roku katolik\u00f3w by\u0142o tylko 110, w 1867 \u2014 tylko 106, przy ludno\u015bci ca\u0142ych d\u00f3br wraz z przyleg\u0142\u0105 nowizn\u0105 Gladau (w innym miejscu druku Glodau) licz\u0105cej 253 osoby.\n\nStatystyka z 1789 roku notuje Sma\u017cyno jako szlacheck\u0105 wie\u015b o o\u015bmiu dymach, z m\u0142ynem, przypisan\u0105 do parafii w Strzepczu i nale\u017c\u0105c\u0105 do szambelana von Wobesera. Po nim maj\u0105tek przeszed\u0142 na von Weihera, p\u00f3\u017aniejszego dyrektora ziemskiego, czyli landrata powiatu wejherowskiego, dalej na jego wdow\u0119, w 1835 roku na Benna von Weihera, w 1839 na Louisa Hertiga, w 1847 na Puttkammera, a od 15 sierpnia 1854 roku na rodzin\u0119 Pieper. Za urz\u0119dowania tego von Weihera Sma\u017cyno by\u0142o siedzib\u0105 w\u0142adz powiatowych. W 1902 roku dobrami o powierzchni 873 hektar\u00f3w w\u0142ada\u0142a Elise Pieper z dzie\u0107mi; mieszka\u0142o w nich 399 os\u00f3b, z czego 102 uznano za Niemc\u00f3w, a 297 za Polak\u00f3w.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych August von Wobeser otrzyma\u0142 Sma\u017cyno kr\u00f3lewskim zapisem dziedzicznym w 1778 roku na prawie szlacheckim; od 1790 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do jego \u017cony Henriette Marie z domu von Weiher, owdowia\u0142ej wcze\u015bniej po pierwszym m\u0119\u017cu z rodu von Weiher, od 1793 roku do jej syna Adolfa Franza Georga (u B\u00e4ra \u201ev. W.\u201d), a od 1827 roku do jego wdowy Luise Wilhelmine z domu von Platen. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 przy 41-letnim Joachimie Augu\u015bcie von Wobeserze, poruczniku w stanie spoczynku z Zewitz w ziemi l\u0119borskiej, zapisano pasierba Franza von Weihera (11 lat).\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Smazin* wraz z *Neuhof* jako maj\u0105tek rycerski z 22 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 231, w tym 111 ewangelik\u00f3w i 120 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Strzepczu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Dane te obejmuj\u0105 Sma\u017cyno z Neuhof, a liczby Schultza \u2014 dobra wraz z nowizn\u0105 Glodau.\n\nW 1862 roku siedmiu tutejszych w\u0142a\u015bcicieli zawi\u0105za\u0142o komitet budowy ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Ceglan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 budowano dwa sezony: kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 24 lipca 1864 roku, a po\u015bwi\u0119cono j\u0105 19 listopada 1865 roku \u2014 tak podaje Franz Schultz (1907). W innych zapisach ko\u015bci\u00f3\u0142 datowany jest na 1864 albo na 1865 rok; Schultz podaje dla tych lat po\u0142o\u017cenie kamienia w\u0119gielnego i po\u015bwi\u0119cenie. Schultz opisuje budowl\u0119 jako ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 gotycki o smuk\u0142ych szkarpach, z w\u0105skimi, wysokimi oknami \u0142\u0105czonymi po dwa i z daleko wysuni\u0119tym, wielobocznie zamkni\u0119tym prezbiterium; wysoko\u015b\u0107 spiczastej wie\u017cy okre\u015bla na sto dziesi\u0119\u0107 st\u00f3p.\n\nO za\u0142o\u017ceniu cmentarza pisa\u0142 administrator parafii Wilhelm Fischer w sprawozdaniu z 1 maja 1863 roku dla Ewangelickiej Najwy\u017cszej Rady Ko\u015bcielnej: gdy przyby\u0142 do Sma\u017cyna, nie by\u0142o tu miejsca poch\u00f3wku dla zmar\u0142ych i zmar\u0142ych trzeba by\u0142o cz\u0119sto przewozi\u0107 trzy mile do najbli\u017cszego cmentarza ewangelickiego, w Bolszewie. W\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku Pieper ze Sma\u017cyna podarowa\u0142 na cmentarz morg\u0119 piaszczystej ziemi, a inny cz\u0142onek tymczasowego zarz\u0105du gminy \u2014 d\u0119bowe belki na s\u0142upy (Grundst\u00e4nder). Sprawozdanie og\u0142osi\u0142 w 1988 roku \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1862 roku, a ksi\u0119gi konfirmacji od 1871 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St K 1862\u2014 Konf 1871\u2014. Dupl. A.-G. Neustadt: Tf Tr St 1862\u201474\u201d.\n\nW spisach z lat 1885\u20131910 wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142a wyznania katolickiego. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w obszarze dworskim 255 mieszka\u0144c\u00f3w: 89 ewangelik\u00f3w i 166 katolik\u00f3w, przy parafii ewangelickiej w Sma\u017cynie i katolickiej w Strzepczu. Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1890 roku, obw\u00f3d dworski wraz z G\u0142odowem i Nowym Dworem liczy\u0142 242 mieszka\u0144c\u00f3w; w\u015br\u00f3d 102 ewangelik\u00f3w Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, naliczy\u0142 90 Niemc\u00f3w i dwunastu Kaszub\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku, w kt\u00f3rym wie\u015b figuruje pod nazw\u0105 \u201eSmasin\u201d, naliczy\u0142 w obszarze dworskim 414 os\u00f3b i podzieli\u0142 je wed\u0142ug j\u0119zyka ojczystego: 141 niemieckoj\u0119zycznych, w\u015br\u00f3d nich 138 ewangelik\u00f3w i 3 katolik\u00f3w, oraz 273 kaszubskoj\u0119zycznych, wszystkich wyznania katolickiego. Rubryki wyznaniowe tej tablicy odnosz\u0105 si\u0119 do grup j\u0119zykowych osobno, nie do ca\u0142ej wsi.\n\nW 1921 roku, przy 338 mieszka\u0144cach, 182 osoby by\u0142y wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 127, a polsk\u0105 211. W tym spisie ewangelik\u00f3w by\u0142o o pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 wi\u0119cej ni\u017c os\u00f3b narodowo\u015bci niemieckiej.\n\nCmentarz jest czynny i cz\u0119\u015bciowo u\u017cytkowany, a nagrobki ewangelickie pozostaj\u0105 czytelne. Dziejom tej parafii po\u015bwi\u0119cona jest monografia: A. Janusz, \u201eParafia Sma\u017cyno (1862\u20131945) na tle dziej\u00f3w ewangelickiej diecezji Wejherowo\u201d (recenzja M. W\u00f3jcika, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d XVIII, 2024).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Parafi\u0119 urz\u0105dzono wed\u0142ug cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 w 1865 roku, a Heinz Neumeyer i tytu\u0142 najnowszej monografii tematu wskazuj\u0105 rok 1862; parafia istnia\u0142a do 1945 roku w ramach ewangelickiej superintendentury wejherowskiej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 138 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 891 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 179; Franz Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 518\u2013519; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Neustadt, obwody dworskie, pozycja 91; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 62\u201363, pozycja 93; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; A. Janusz, \u201eParafia Sma\u017cyno (1862\u20131945)\u2026\u201d, recenzja w \u201eGda\u0144skim Roczniku Ewangelickim\u201d XVIII (2024); Uwe Kerntopf / H. Neumeyer, materia\u0142y do dziej\u00f3w parafii Smasin; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 719 (s. 28), nr 1491 (s. 166\u2013167); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 192, pozycja 352; \u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938, s. 340\u2013341; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 65; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 260; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 7 (1988), s. 14 (sprawozdanie W. Fischera z 1 maja 1863 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"monografia/recenzja","tytul":"A. Janusz, Parafia Sma\u017cyno (1862-1945), rec. GRE XVIII (2024)","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2024.pdf"},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Smasin","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/smasin.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 719 (s. 28), nr 1491 (s. 166\u2013167)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 192, pozycja 352","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 7 (1988), s. 14 (sprawozdanie W. Fischera z 1 maja 1863 roku) (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-7-1988"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0161","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.487351,"lng":18.104419,"name_de":"Smasin","name_pl":"Sma\u017cyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sma\u017cyno \u2014 po niemiecku Smasin, a od 1942 roku zniemczone na M\u00fchlental \u2014 jest kaszubsk\u0105 wsi\u0105 w dzisiejszej gminie Linia. Warstwa ewangelicka by\u0142a tu wyra\u017ana i silna. Nazwa jest stara: zapisywano j\u0105 jako Smasin ju\u017c w 1381 roku.\n\nRejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku zapisa\u0142 Sma\u017cyno w parafii strzepckiej z o\u015bmioma \u0142anami, z kt\u00f3rych cztery sta\u0142y puste; podatek za rok 1571 \u2014 od czterech \u0142an\u00f3w osiad\u0142ych i karczmy dziedzicznej \u2014 zap\u0142aci\u0142 starosta mirachowski Jakub Szczawi\u0144ski. Lustracja kr\u00f3lewszczyzn z 13 wrze\u015bnia 1664 roku pokazuje Sma\u017cyno zrujnowane wojnami. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a niegdy\u015b do starostwa mirachowskiego, ale od dawna sz\u0142a na osobnych przywilejach kr\u00f3lewskich; do\u017cywotnio trzyma\u0142 j\u0105 Pawe\u0142 Ossowski. \u201eDworu \u017cadnego niemasz\u201d \u2014 zapisali lustratorzy; dzier\u017cawca mieszka\u0142 w cha\u0142upie gburskiej. Na dziewi\u0119ciu w\u0142\u00f3kach z czterech gbur\u00f3w zosta\u0142 jeden, a so\u0142tys Jakub Knop straci\u0142 sw\u00f3j przywilej jeszcze \u201eza pierwszej wojny\u201d. By\u0142o czterech ogrodnik\u00f3w we wsi i dw\u00f3ch na G\u0142odowie, \u0107wier\u0107 mili od wsi w lesie, oraz m\u0142yn o jednym kole na Sma\u017cynce. Tac\u0119 dawano do Strzepcza.\n\nZanim stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, chrzczono tu przy kamieniu granicznym. Wed\u0142ug Franza Schultza Sma\u017cyno mia\u0142o ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w ju\u017c w czasach Reformacji, gdy by\u0142o w\u0142asno\u015bci\u0105 niemieckiego posiadacza, ale na pocz\u0105tku XVII wieku ruch ten tu st\u0142umiono. Odt\u0105d tutejsi ewangelicy chodzili do kamienia nad graniczn\u0105 \u0141eb\u0105, gdzie pomorski duchowny udziela\u0142 im chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w; p\u00f3\u017aniej trzymali si\u0119 cz\u0119\u015bciowo Bolszewa, cz\u0119\u015bciowo Dzi\u0119cielca na Pomorzu. Granica pa\u0144stwowa bieg\u0142a tu\u017c obok.\n\nWed\u0142ug katastru z 1773 roku Sma\u017cyno trzyma\u0142 jako dobro \u0142aski Joachim August von Wobeser, luteranin rodem z Pomorza, kt\u00f3ry osadzi\u0142 tu dzier\u017cawc\u0119 nazwiskiem Bobretzki; pierwszy pruski dokument w\u0142asno\u015bci wystawiono szambelanowi von Wobeserowi 9 marca 1778 roku. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 przy 41-letnim Joachimie Augu\u015bcie von Wobeserze, poruczniku w stanie spoczynku z Zewitz w ziemi l\u0119borskiej, zapisano pasierba Franza von Weihera (11 lat). Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych August von Wobeser otrzyma\u0142 Sma\u017cyno kr\u00f3lewskim zapisem dziedzicznym w 1778 roku na prawie szlacheckim; od 1790 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do jego \u017cony Henriette Marie z domu von Weiher, owdowia\u0142ej wcze\u015bniej po pierwszym m\u0119\u017cu z rodu von Weiher, od 1793 roku do jej syna Adolfa Franza Georga (u B\u00e4ra \u201ev. W.\u201d), a od 1827 roku do jego wdowy Luise Wilhelmine z domu von Platen.\n\nTrzon ludno\u015bci ewangelickiej przetrwa\u0142: w 1848 roku katolik\u00f3w by\u0142o tu tylko 110, w 1867 zaledwie 106, przy og\u00f3lnej liczbie mieszka\u0144c\u00f3w wynosz\u0105cej \u0142\u0105cznie z Glodau 253. W 1862 roku siedmiu gospodarzy zawi\u0105za\u0142o komitet budowy ko\u015bcio\u0142a; z tym samym rokiem Heinz Neumeyer wi\u0105\u017ce urz\u0105dzenie tutejszej plac\u00f3wki, natomiast sam\u0105 parafi\u0119 \u2014 diasporaln\u0105, w diecezji wejherowskiej \u2014 datuje si\u0119 na 1865 rok. Z pocz\u0105tkami parafii \u0142\u0105czy si\u0119 nazwisko w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku Augusta Piepera, a jako pierwszego pastora wymienia si\u0119 Wilhelma Fischera z Bartoszyc. Pismo wys\u0142ane z Kr\u00f3lewca 27 lutego 1862 roku do Ewangelickiej Najwy\u017cszej Rady Ko\u015bcielnej w Berlinie, kt\u00f3rego referentem by\u0142 nadradca konsystorski Oesterreich, proponuje na administratora parafii (Pfarrverweser) w Sma\u017cynie Ernsta Wilhelma Fischera, ordynowanego jako pomocnik duchownego (Hilfsprediger), kt\u00f3ry mieszka\u0142 wcze\u015bniej w Kr\u00f3lewcu w domu rodzic\u00f3w. To samo pismo wymienia w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3rzy zbudowali w Sma\u017cynie plebani\u0119 z sal\u0105 modlitw (Pfarr- und Bethaus): \u201ePieper-Smazin, Pieper-Lebno, v. Raesfeldt-Lewino, R\u00f6hrig-Wyszeczin, v. Zelewski-Tempcz, Tourbie-Strepcz und G\u00f6rlitz-Czentkau\u201d. Imienia Piepera ani tego, \u017ce Fischer przyby\u0142 z Bartoszyc, nie podaje ani to pismo, ani Schultz, ani wykaz Kerntopfa; Harnoch wymienia jako pierwszego duchownego administratora Wilhelma Fischera, nie podaj\u0105c, sk\u0105d przyby\u0142. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 24 lipca 1864 roku, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 19 listopada 1865 roku; jedne zapisy podaj\u0105 jako rok budowy 1864, inne 1865. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest ceglany, w formach neogotyckich, ze smuk\u0142ymi przyporami, wysokimi sprz\u0119\u017conymi oknami i o\u015bmiobocznie zamkni\u0119tym ch\u00f3rem; wie\u017ca liczy 110 st\u00f3p.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku w Sma\u017cynie, po niemiecku Smasin, najpierw zbudowano murowan\u0105 plebani\u0119 i w jej wi\u0119kszej, dolnej cz\u0119\u015bci urz\u0105dzono sal\u0119 modlitw; po wybudowaniu ko\u015bcio\u0142a sal\u0119 t\u0119 zamieniono na pokoje. Ko\u015bci\u00f3\u0142, mierz\u0105cy ponad sto st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci i pozostaj\u0105cy pod patronatem gminy, mia\u0142 trzy metalowe dzwony i organy z 1866 roku o trzynastu g\u0142osach z peda\u0142em; chrzcielnic\u0119 podarowa\u0142o kobiece Towarzystwo Gustawa Adolfa ze Schmalkalden. Pierwszy duchowny parafii, administrator Wilhelm Fischer, wyg\u0142osi\u0142 w Sma\u017cynie kazanie wst\u0119pne 20 kwietnia 1862 roku, w Niedziel\u0119 Wielkanocn\u0105. W sprawozdaniu, kt\u00f3re napisa\u0142 w Sma\u017cynie 1 maja 1863 roku i przes\u0142a\u0142 przez konsystorz w Kr\u00f3lewcu do Ewangelickiej Najwy\u017cszej Rady Ko\u015bcielnej, Fischer wyliczy\u0142 pierwsze dary dla parafii: po jego przem\u00f3wieniu na gda\u0144skiej konferencji pastorskiej sala modlitw otrzyma\u0142a du\u017cy \u017celiwny, cz\u0119\u015bciowo z\u0142ocony krucyfiks i takie\u017c lichtarze, jedna z gda\u0144skich rad parafialnych podarowa\u0142a starszy posrebrzany kielich o\u0142tarzowy ze z\u0142ocon\u0105 paten\u0105, a nieznany darczy\u0144ca, ze stemplem pocztowym Kr\u00f3lewca, przys\u0142a\u0142 ksi\u0119gi ko\u015bcielne. Pisa\u0142 te\u017c, \u017ce tutejsza diaspora pragn\u0119\u0142a ko\u015bcio\u0142a ju\u017c od lat dwudziestych XIX wieku, gdy \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel Wyszecina, odleg\u0142ego o p\u00f3\u0142 mili, ofiarowa\u0142 rejencji bezp\u0142atnie 110 morg\u00f3w dobrej ziemi ornej na uposa\u017cenie parafii, a w latach czterdziestych budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Sma\u017cynie brano ju\u017c pod uwag\u0119.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Smazin* wraz z *Neuhof* jako maj\u0105tek rycerski z 22 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 231, w tym 111 ewangelik\u00f3w i 120 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Strzepczu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku tutejszy obszar dworski liczy\u0142 255 mieszka\u0144c\u00f3w: 89 ewangelik\u00f3w i 166 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sma\u017cynie, katolicy do parafii w Strzepczu. Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w spisie z 1 grudnia 1890 roku, obw\u00f3d dworski wraz z G\u0142odowem i Nowym Dworem liczy\u0142 242 mieszka\u0144c\u00f3w; w\u015br\u00f3d 102 ewangelik\u00f3w Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, naliczy\u0142 90 Niemc\u00f3w i dwunastu Kaszub\u00f3w. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom X, 1889) w Sma\u017cynie by\u0142a szko\u0142a ewangelicka, do kt\u00f3rej w 1887 roku ucz\u0119szcza\u0142o 46 dzieci, a wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku naliczy\u0142a w Sma\u017cynie i G\u0142odowie razem 61 katolik\u00f3w i 9 akatolik\u00f3w. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 we wsi 338 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 182 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 211 os\u00f3b, niemieck\u0105 127.\n\nParafia obejmowa\u0142a wsie z terenu dzisiejszych gmin Linia, Szemud i Luzino \u2014 mi\u0119dzy innymi Bar\u0142omino, Wyszecino, Strzepcz i Lebno. W 1890 roku mia\u0142a jednego duchownego, 900 dusz i 33 miejscowo\u015bci; po budowie ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Luzinie w latach 1895\u20131897 straci\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 wiernych, a w 1937 roku pozosta\u0142o jej 235 dusz w dziesi\u0119ciu miejscowo\u015bciach i nie mia\u0142a ju\u017c w\u0142asnego duchownego. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 882 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1893 roku Karl Lambrecht. Wcze\u015bniejsze zmiany na probostwie notowa\u0142a prasa. W czerwcu 1880 roku w\u015br\u00f3d go\u015bci jednego z hoteli kr\u00f3lewieckich wymieniono pastora Jodtk\u0119 ze Sma\u017cyna. W lipcu 1884 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce probostwo, bez patrona, zwolni\u0142o si\u0119 wskutek powo\u0142ania pastora na inne stanowisko; dawa\u0142o 2269 marek dochodu i wolne mieszkanie, liczy\u0142o 850 dusz i cztery szko\u0142y z czterema nauczycielami, a gmina mia\u0142a wybra\u0107 pastora spo\u015br\u00f3d trzech kandydat\u00f3w wskazanych przez konsystorz. W marcu 1893 roku sytuacja si\u0119 powt\u00f3rzy\u0142a: doch\u00f3d wynosi\u0142 wtedy oko\u0142o 2200 marek obok mieszkania, a gmina liczy\u0142a oko\u0142o 650 dusz, z pi\u0119cioma szko\u0142ami i pi\u0119cioma nauczycielami. Sprawozdanie z synodu diecezji wejherowskiej, og\u0142oszone w listopadzie 1897 roku, wymienia\u0142o w\u015br\u00f3d wydarze\u0144 minionego okresu napraw\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Pucku i w Sma\u017cynie. Richard Petzold, dawny diakon gminy w Sma\u017cynie, poda\u0142 w 1987 roku w \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d nast\u0119pstwo duchownych parafii: Ernst Wilhelm Fischer (1862\u20131870), David Heinrich Jodtka (1871\u20131884), Gottlieb Weihe (1884\u20131886), Paul Ludwig Kallinowski (1886\u20131893) i ostatni pastor Carl Lambrecht, kt\u00f3ry 1 listopada 1930 roku przeszed\u0142 w stan spoczynku. Kilka tygodni p\u00f3\u017aniej konsystorz w Poznaniu powierzy\u0142 Petzoldowi jako diakonowi gminy (Gemeindediakon) zarz\u0105d parafii, a do parafii wprowadzi\u0142 go superintendent wejherowski Johannes Syring.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1862 roku, a ksi\u0119gi konfirmacji od 1871 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St K 1862\u2014 Konf 1871\u2014. Dupl. A.-G. Neustadt: Tf Tr St 1862\u201474\u201d.\n\nPo 1945 roku spo\u0142eczno\u015b\u0107 ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107; w 1946 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, a w 1971 roku erygowano parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego. Jest to jedyny dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki na terenie gminy Linia. Dzieje parafii opracowa\u0142 monograficznie Andrzej Janusz w 2024 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Dane te obejmuj\u0105 Sma\u017cyno z Neuhof, a liczby Schultza z 1867 roku \u2014 Sma\u017cyno z Glodau.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 138 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 891 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eSma\u017cyn\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 454\u2013455; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 519; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 179; Franz Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 519; U. Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com \u2014 has\u0142o \u201eevangelische Kirche Smasin\u201d (za Schultzem 1907 i Heinzem Neumeyerem); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), powiat wejherowski, s. 62\u201363, poz. 93; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); zabytek.pl; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 47; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 719 (s. 28), nr 1491 (s. 166\u2013167); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 192, pozycja 352; \u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938, s. 340\u2013341; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 65; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 260; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 3 czerwca 1880 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 20 lipca 1884 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 5 marca 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 6 listopada 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 6 (1987), s. 26\u201327, i nr 7 (1988), s. 11\u201316 (dokumenty z Ewangelickiego Archiwum Centralnego w Berlinie, udost\u0119pnione przez R. Petzolda).*","built_year":1865,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"genealogia","tytul":"Uwe Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com \u2014 evkirche/smasin.htm","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/smasin.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907 (Weiser-Smazin 1818)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Sma\u017cyno","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Zabytek.pl / Wikipedia \u2014 Sma\u017cyno"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Sma\u017cyno \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Zabytek.pl / Wikipedia \u2014 Sma\u017cyno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 519","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 454\u2013455","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eSma\u017cyn\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 719 (s. 28), nr 1491 (s. 166\u2013167)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 192, pozycja 352","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 3 czerwca 1880 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MVO4EYNKOHPEPNWKA5P4W7J3T6SM4CJP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 20 lipca 1884 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YST3MREKIDEESHAPRKG27AW2SOVA7OBF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 5 marca 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XUT4QG62J3ED5FJWKJBACULD36RY7JCW"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 6 listopada 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/B33KFJ5D4GKFT7JIDJKXTOGKCYYMDLBH"},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 6 (1987), s. 26\u201327 (R. Petzold; pismo z 27 lutego 1862 roku) (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-6-1987"},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 7 (1988), s. 11\u201316 (sprawozdanie W. Fischera z 1 maja 1863 roku) (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-7-1988"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 5, s. 41 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4650/Amtliche_Mitteilungen_1884_5.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 1, s. 11 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4676/Amtliche_Mitteilungen_1886_001.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 5, s. 45 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4680/Amtliche_Mittheilungen_1886_005.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 10, s. 74 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4684/Amtliche_Mittheilungen_1886_010.pdf"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0182","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.487351,"lng":18.104419,"name_de":"Smasin","name_pl":"Sma\u017cyno \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Antoniego)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Sm\u0119towie Granicznym (po niemiecku Schmentau) zachowa\u0142 si\u0119 jako cmentarz przyko\u015bcielny przy dawnej \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 neogotycki, ceglany \u2014 wzniesiono tu w 1904 roku wraz z pastor\u00f3wk\u0105; wtedy te\u017c przy nim za\u0142o\u017cono miejsce poch\u00f3wku. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano ko\u015bci\u00f3\u0142, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem Cia\u0142a i Krwi Pa\u0144skiej, wraz z pastor\u00f3wk\u0105, dzi\u015b plebani\u0105, pod numerem A-1671 z 4 sierpnia 1998 roku. Cmentarz nie jest wpisany do rejestru i figuruje w ewidencji konserwatorskiej.\n\nDokument z 1326 roku zapisa\u0142 Sm\u0119towo jako Smantow; w XIX wieku by\u0142 to folwark kr\u00f3lewskiej domeny Ostrowite. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Sm\u0119towo figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 51-letniego hrabiego Jakuba Czapskiego, mieszkaj\u0105cego w Mierzeszynie (Meisterwalde), a nast\u0119pnie jego zi\u0119cia i nast\u0119pcy, 29-letniego Maksymiliana Miel\u017cy\u0144skiego. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Schmentau* jako folwark. Notowa\u0142 tu 11 dom\u00f3w mieszkalnych i 196 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 48 ewangelik\u00f3w i 148 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Neuenburg*; katolicy \u2014 do parafii *Lalkau*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Czerwinsk*. Katolicy nale\u017celi tu do parafii w Lalkowach.\n\nWykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku nie prowadzi Sm\u0119towa jako osobnej gminy: notuje je jako osad\u0119 o o\u015bmiu domach i 129 mieszka\u0144cach w obszarze dworskim Ostrowite (Osterwitt). Te same liczby \u2014 osiem dom\u00f3w i 129 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 podaje S\u0142ownik geograficzny. Ca\u0142y obszar dworski liczy\u0142 wtedy 748 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 543 katolik\u00f3w, 201 ewangelik\u00f3w i cztery osoby wyznania moj\u017ceszowego. Zanim powsta\u0142a tu w\u0142asna parafia, ewangelicy ze Sm\u0119towa Granicznego nale\u017celi do parafii w Nowem (Neuenburg) \u2014 kronika Harnocha z 1890 roku wymienia Schmentau w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii le\u017c\u0105cych w powiecie kwidzy\u0144skim.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i konfirmacji od 1896 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St K Konf 1896 \u2014\u201d. Do 1918 roku Schmentau by\u0142o samodzieln\u0105 parafi\u0105 ewangelick\u0105 w diecezji \u015bwieckiej. W spisie z 1 grudnia 1910 roku Schmentau, prowadzone jako osobny obw\u00f3d dworski, liczy\u0142o 322 mieszka\u0144c\u00f3w; j\u0119zyk niemiecki poda\u0142y 192 osoby \u2014 164 ewangelik\u00f3w i 28 katolik\u00f3w \u2014 a polski 130. Do tutejszej parafii nale\u017ca\u0142y w\u00f3wczas tak\u017ce Ostrowite, Sm\u0119t\u00f3wko i Smarzewo. Prasa przechowa\u0142a nazwiska dw\u00f3ch tutejszych pastor\u00f3w. Latem 1909 roku pastor Schmidt ze Sm\u0119towa prosi\u0142 w og\u0142oszeniu w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d o w\u00f3zek inwalidzki dla 64-letniej wiejskiej ubogiej, od m\u0142odo\u015bci kalekiej, a wtedy ju\u017c ca\u0142kiem pozbawionej w\u0142adzy w cz\u0142onkach. W lutym 1914 roku pastor Freyer ze Sm\u0119towa wyg\u0142osi\u0142 mow\u0119 pogrzebow\u0105, gdy zmar\u0142ego nadprezydenta von Conrada sk\u0142adano w rodzinnej krypcie w jego rodowym maj\u0105tku Fr\u0105ca.\n\nPrzed 1920 rokiem Sm\u0119towo le\u017ca\u0142o w powiecie kwidzy\u0144skim (Kreis Marienwerder), w rejencji kwidzy\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie. Sm\u0119towo le\u017ca\u0142o w zawi\u015bla\u0144skiej cz\u0119\u015bci powiatu, oddanej Polsce w 1920 roku. W latach 1920\u20131939 nale\u017ca\u0142o do Rzeczypospolitej. W pierwszym spisie Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, naliczono w Sm\u0119towie 365 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 351 wyznania rzymskokatolickiego i czterna\u015bcie ewangelickiego. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li rzymscy katolicy \u2014 jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem Cia\u0142a i Krwi Pa\u0144skiej \u2014 a cmentarz pozosta\u0142 przy niej jako przyko\u015bcielny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 152 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 822 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 536; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); zabytek.pl \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem Cia\u0142a i Krwi Pa\u0144skiej w Sm\u0119towie Granicznym; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, s. 82, poz. 168 wraz z wykazem osad i skorowidzem nazw; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Marienwerder, poz. 151; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o Sm\u0105towo 2.; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku), powiat grudzi\u0105dzki, s. 19, poz. 20; wykaz diecezji ewangelickich Prus Zachodnich do 1918 roku (Familienforschung in Westpreu\u00dfen); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 71 (s. 4), nr 281 (s. 11); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 110\u2013111; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 lipca 1909 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 8 lutego 1914 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"zabytek.pl \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. pw. Cia\u0142a i Krwi Pa\u0144skiej, Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/smetowo-graniczne-kosciol-ewangelicki-obrzym-kat-pw-ciala-"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 536","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 71 (s. 4), nr 281 (s. 11)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 lipca 1909 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FNNJMF2UGJQXHKXK764GOZGA6AZSLKYZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 8 lutego 1914 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/P5M3X7VAGCF374YPP4YNGSTAU7JB4EEQ"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0302","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.74412,"lng":18.6822,"name_de":"Schmentau","name_pl":"Sm\u0119towo Graniczne \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Na terenie dawnego cmentarza ewangelickiego w Sm\u0119towie Granicznym stoi grobowiec dawnych w\u0142a\u015bcicieli tutejszego maj\u0105tku. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wpisuje w tym miejscu nie grobowiec, lecz alej\u0119 dawnego cmentarza poewangelickiego.\n\nSm\u0119towo Graniczne, po niemiecku Schmentau, to wie\u015b kociewska, do 1920 roku w powiecie kwidzy\u0144skim (Kreis Marienwerder), w rejencji kwidzy\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie, w zawi\u015bla\u0144skiej cz\u0119\u015bci powiatu. W latach 1920\u20131939 wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Rzeczypospolitej, a pierwszy polski spis powszechny, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 Sm\u0119towo w powiecie grudzi\u0105dzkim.\n\nWizytacja biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego wymienia Sm\u0119towo jako dw\u00f3r w wykazie dziesi\u0119cinnym ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary w Lalkowach. W tym wykazie obok Sm\u0119towa figuruj\u0105 Kopytkowo z osiemnastoma kmieciami, Lalkowy z siedemnastoma i dw\u00f3r w Sm\u0119t\u00f3wku, daj\u0105cy sze\u015b\u0107 korc\u00f3w \u017cyta i cztery owsa. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Sm\u0119towo figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 51-letniego hrabiego Jakuba Czapskiego, mieszkaj\u0105cego w Mierzeszynie (Meisterwalde), a nast\u0119pnie jego zi\u0119cia i nast\u0119pcy, 29-letniego Maksymiliana Miel\u017cy\u0144skiego.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Schmentau* jako folwark. Notowa\u0142 tu 11 dom\u00f3w mieszkalnych i 196 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 48 ewangelik\u00f3w i 148 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Neuenburg*, a dzieci do okr\u0119gu szkolnego *Czerwinsk*. Wykaz gmin ze spisu z 1885 roku umieszcza w powiecie kwidzy\u0144skim ca\u0142\u0105 t\u0119 okolic\u0119 \u2014 Lalkowy, Le\u015bn\u0105 Jani\u0119, Smarzewo, Sm\u0119t\u00f3wko i Kopytkowo \u2014 bez osobnego wiersza dla Sm\u0119towa, ani w\u015br\u00f3d gmin wiejskich, ani w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich. Jedyne \u201eSchmentau\u201d w ca\u0142ym wykazie gmin to odr\u0119bna wie\u015b powiatu kartuskiego. W spisie Sm\u0119towo figuruje jako miejsce zamieszkane w obszarze dworskim Ostrowite, z o\u015bmioma domami i stu dwudziestoma dziewi\u0119cioma mieszka\u0144cami; te same dane podaje S\u0142ownik geograficzny.\n\n\u015aladem tutejszej spo\u0142eczno\u015bci ewangelickiej jest neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1904 roku wraz z pastor\u00f3wk\u0105, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1671 dnia 4 sierpnia 1998 roku, a po 1945 roku przej\u0119ty przez parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem Cia\u0142a i Krwi Pa\u0144skiej. Gmina ewangelicka prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, pogrzeb\u00f3w, komunikant\u00f3w i konfirmacji od 1896 roku i nale\u017ca\u0142a do diecezji \u015bwieckiej.\n\nW pierwszym spisie Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku na 365 mieszka\u0144c\u00f3w Sm\u0119towa w 29 budynkach mieszkalnych 351 poda\u0142o wyznanie rzymskokatolickie, a 14 ewangelickie; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 zadeklarowa\u0142y 353 osoby, niemieck\u0105 dwana\u015bcie. W s\u0105siednim Sm\u0119t\u00f3wku na 151 mieszka\u0144c\u00f3w ewangelik\u00f3w by\u0142o pi\u0119ciu. Katolicy nale\u017celi do 1936 roku do parafii w Lalkowach.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 152 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 822 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 wizytacje z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, 1582\u20131583; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wykaz ksi\u0105g metrykalnych prowincji Prusy Zachodnie (M. B\u00e4r, 1908); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 71 (s. 4), nr 281 (s. 11); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 110\u2013111; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/wp-content/uploads/2020/10/wyciag-z-wojewodzkiej-ewidencji-zabytkow.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 71 (s. 4), nr 281 (s. 11)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0303","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.74809,"lng":18.68658,"name_de":"Schmentau","name_pl":"Sm\u0119towo Graniczne \u2014 cmentarz ewangelicki z grobowcem w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Smo\u0142dzinie (Schmolsin) otacza barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1632 roku w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi. Ogrodzono go i wzmocniono kamiennym murem. Jest mocno zdewastowany; zachowa\u0142y si\u0119 na nim nieliczne \u015blady: mogi\u0142a rodzinna wyznaczona \u017celiwnym, a\u017curowym ogrodzeniem, krzy\u017ce \u017celiwne i kamienne \u2014 najstarszy z 1867 roku \u2014 oraz granitowy nagrobek \u017cony pastora Bartelta, zmar\u0142ej w 1929 roku. Wszystkie pierwotne elementy zgromadzono dzi\u015b we wschodniej cz\u0119\u015bci za\u0142o\u017cenia. Cmentarz figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, nie w rejestrze.\n\nTomasz Urbaniak zalicza cmentarze przyko\u015bcielne w Smo\u0142dzinie i w Gardnie Wielkiej do najstarszych miejsc poch\u00f3wku w gminie. Najstarsza nekropolia Smo\u0142dzina, z XIV i XV wieku, le\u017ca\u0142a na stoku Rowoko\u0142u przy kaplicy \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja (wed\u0142ug Norberta Buskego: Maryi). Druga, powsta\u0142a po 1534 roku wraz z Reformacj\u0105, to cmentarz przyko\u015bcielny \u2014 przeniesiony pod nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 przy jego budowie w 1632 roku. Trzeci\u0105, wiejsk\u0105, za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku obok dzisiejszego cmentarza katolickiego; monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego pisze, \u017ce cmentarz wiejski s\u0142u\u017cy do dzi\u015b jako parafialny. Kaplica, kt\u00f3r\u0105 S. Tessen wzni\u00f3s\u0142 w Smo\u0142dzinie i po\u015bwi\u0119cono w 1582 roku, sta\u0142a by\u0107 mo\u017ce w miejscu, kt\u00f3re pod koniec XIX wieku zajmowa\u0142y obory gospodarstwa pleba\u0144skiego. W XVIII wieku miejsce to nazywano \u201estarym cmentarzem\u201d (der alte Kirchhof).\n\nSmo\u0142dzino oddzielono od parafii w Gardnie wed\u0142ug Heydena 15 wrze\u015bnia 1631 roku, wed\u0142ug Tetznera 21 lipca 1590 roku, przy okazji wizytacji ko\u015bcielnej, a pierwszym tutejszym proboszczem zosta\u0142 Micha\u0142 Pontanus, wed\u0142ug M\u00fcllera i Heydena od 1600 roku kapelan nadworny ksi\u0119\u017cnej (Tetzner podaje rok 1610). By\u0142 to Micha\u0142 Mostnik (po niemiecku Michael Br\u00fcggemann, z \u0142aci\u0144ska Pontanus \u2014 wszystkie trzy formy dotycz\u0105 jednej osoby). Mostnik by\u0142 wydawc\u0105 Ma\u0142ego katechizmu Lutra i pie\u015bni po kaszubsku. W ko\u015bciele upami\u0119tniono go: jego wizerunek umieszczono przy ambonie, w\u015br\u00f3d malowide\u0142 \u201epe\u0142nych wyrazu i godno\u015bci\u201d, jakie wykonano dla tej parafii. Ostatnie kazanie po s\u0142owi\u0144sku wyg\u0142oszono tu w 1832 roku.\n\nW 1784 roku Smo\u0142dzino, siedziba kr\u00f3lewskiego urz\u0119du, le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, p\u00f3\u0142 mili od Ba\u0142tyku, nad \u0141upaw\u0105. Obok folwarku mieszkali pastor, le\u015bniczy i zakrystian, 22 gospodarzy z so\u0142tysem \u2014 w tym dwaj wolni: jeden uprawia\u0142 rol\u0119 pastora, drugi by\u0142 karczmarzem \u2014 dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w, dziesi\u0119ciu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w i kowal; cztery gospodarstwa sta\u0142y puste i u\u017cytkowa\u0142 je urz\u0105d, by\u0142 te\u017c dom wdowy po pastorze. Kolejnych 34 cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w mieszka\u0142o na wysokiej g\u00f3rze Rowok\u00f3\u0142 \u2014 razem 71 dym\u00f3w. Zamek, dawna siedziba owdowia\u0142ych ksi\u0119\u017cnych, a teraz mieszkanie generalnego dzier\u017cawcy, sta\u0142 nisko nad \u0141upaw\u0105 razem z m\u0142ynem, tartakiem, mieszkaniem pastora i cha\u0142upami ch\u0142opskimi; po drugiej stronie rzeki, na zboczu Rowoko\u0142u, sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 z domami rzemie\u015blnik\u00f3w.\n\nW 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 1224 mieszka\u0144c\u00f3w: 1207 ewangelik\u00f3w, 15 \u017byd\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 1226 ewangelik\u00f3w, 1 katolika, 2 innych chrze\u015bcijan i 12 \u017byd\u00f3w, a w 1939 roku Smo\u0142dzino mia\u0142o 1308 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4500 dusz. Pastorem by\u0142 Friedrich Bartelt. W 1932 roku konsystorz nada\u0142 nauczycielowi ko\u015bcielnemu Pigorschowi ze Smo\u0142dzina tytu\u0142 kantora, a w 1937 roku w jego zapisach wzmiankowany jest pastor Sandner. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. W latach 1946\u20131947 wysiedlono st\u0105d ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy dzi\u015b parafii rzymskokatolickiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: N. Buske, \u201eDie Marienkapellen auf dem Gollen, dem Revekol und dem Heiligen Berg bei Pollnow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 56 (1970), s. 36\u201337; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 25; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. X, has\u0142o \u201eSmo\u0142dzino\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Smo\u0142dzino; Z. Szultka, \u201eDie Reformation und ihre Bedeutung f\u00fcr die pommerschen Kaschuben\u201d (1991), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; Smo\u0142dzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 870\u2013879; T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 939\u2013940; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 511 (has\u0142o Schmolsin).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Smo\u0142dzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/smoldzino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eSmo\u0142dzino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy (przedruk)","tytul":"Z. Szultka, \u201eDie Reformation und ihre Bedeutung f\u00fcr die pommerschen Kaschuben\u201d (1991), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1932, 1937","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 25","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 25","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 939\u2013940","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"N. Buske, \u201eDie Marienkapellen auf dem Gollen, dem Revekol und dem Heiligen Berg bei Pollnow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 56 (1970), s. 36\u201337","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_NF_56/38/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Schmolsin, s. 511","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/75/2024 Rady Gminy Smo\u0142dzino z dnia 19 grudnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 75, s. 48, 89","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=75"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0717","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.661093,"lng":17.213384,"name_de":"Schmolsin","name_pl":"Smo\u0142dzino \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarze s\u0105 w Smo\u0142dzinie dwa, a trzeci wi\u0105\u017ce si\u0119 z kaplic\u0105 na Rowokole, si\u0119gaj\u0105c\u0105 XIV i XV wieku. G\u0142\u00f3wny to dawny cmentarz wiejski, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie XIX wieku w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, obok dzisiejszego cmentarza katolickiego; wed\u0142ug serwisu dziedzictwo.ewangelicy.pl zamkni\u0119to go w 1945 roku, natomiast monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego z 2013 roku pisze, \u017ce s\u0142u\u017cy do dzi\u015b jako parafialny.\n\nSmo\u0142dzino, po niemiecku Schmolsin, le\u017cy u wschodniego podn\u00f3\u017ca Rowoko\u0142u \u2014 wzg\u00f3rza o wysoko\u015bci stu czternastu metr\u00f3w, na kt\u00f3rym sta\u0142a s\u0142ynna kaplica pielgrzymkowa pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja (wed\u0142ug Norberta Buskego: Maryi), a wcze\u015bniej, jak si\u0119 przypuszcza, znajdowa\u0142o si\u0119 miejsce dawnego kultu; utrzymywano tam tak\u017ce ogie\u0144 dla \u017ceglarzy. Wie\u015b pojawia si\u0119 w dokumentach jako villa Smolsino w 1281 roku, gdy nadano j\u0105 klasztorowi z Bia\u0142obok\u00f3w, a w 1291 roku Bogus\u0142aw IV potwierdzi\u0142 darowizn\u0119 klasztorowi oliwskiemu.\n\nReformacja przyspieszy\u0142a koniec sanktuarium na g\u00f3rze: mury rozebrano, srebra zabrano, a w zamian S. Tessen, w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br smo\u0142dzi\u0144skich i starosta l\u0119borski, wzni\u00f3s\u0142 u st\u00f3p wzg\u00f3rza kaplic\u0119, po\u015bwi\u0119con\u0105 3 czerwca 1582 roku. Osiem lat p\u00f3\u017aniej, 21 lipca 1590 roku, przy okazji wizytacji ko\u015bcielnej oddzielono \u2014 wed\u0142ug Tetznera \u2014 ten okr\u0119g od parafii w Gardnie Wielkiej z zaleceniem, by patroni szukali duchownego \u201ewy\u0107wiczonego w obu j\u0119zykach\u201d.\n\nDalsze dzieje wsi splot\u0142y si\u0119 z ostatnim rozdzia\u0142em historii pomorskiego rodu ksi\u0105\u017c\u0119cego. Smo\u0142dzino przypad\u0142o owdowia\u0142ej po ksi\u0119ciu Janie Fryderyku ksi\u0119\u017cnej Erdmucie, a ta powo\u0142a\u0142a tu pierwszego duchownego \u2014 Micha\u0142a Mostnika, znanego te\u017c jako Michael Br\u00fcggemann i pod \u0142aci\u0144sk\u0105 form\u0105 Pontanus (rok 1610 podaje Tetzner; M\u00fcller pisze, \u017ce w 1600 roku ksi\u0119\u017cna Erdmuta ustanowi\u0142a go swoim kapelanem nadwornym). To dla tej parafii przygotowa\u0142 on s\u0142owi\u0144ski przek\u0142ad Ma\u0142ego katechizmu Lutra; kronika ko\u015bcielna przypisuje mu obok katechizmu r\u00f3wnie\u017c zbi\u00f3r pie\u015bni ko\u015bcielnych i agend\u0119 wittenbersk\u0105; kaza\u0142 on te\u017c wypisa\u0107 tablic\u0119 domow\u0105 w tej mowie na \u0142awach ko\u015bcielnych. Zachowany w Smo\u0142dzinie egzemplarz pierwszego wydania katechizmu Tetzner uzna\u0142 za jedyny, jaki zdo\u0142a\u0142 odnale\u017a\u0107. Po \u015bmierci Erdmuty w 1623 roku dobra obj\u0119\u0142a siostra Bogus\u0142awa XIV, Anna de Cro\u00ff \u2014 jedenaste dziecko ksi\u0119cia Bogus\u0142awa XIII, urodzona 3 pa\u017adziernika 1590 roku. To ona ufundowa\u0142a murowany, barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na miejscu wcze\u015bniejszej kaplicy. Osobn\u0105 matryku\u0142\u0119 dla parafii ustanowi\u0142a ksi\u0119\u017cna 20 marca 1654 roku. Malarz Lichtfot \u2014 tak u Heydena; B\u00f6ttger przypisuje obrazy s\u0142upskiemu malarzowi Foxkirchowi \u2014 ozdobi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 malowid\u0142ami \u201epe\u0142nymi wyrazu i godno\u015bci\u201d; w\u015br\u00f3d nich jest wizerunek Pontanusa umieszczony przy ambonie \u2014 upami\u0119tnienie rzadkie.\n\nW 1784 roku Smo\u0142dzino, siedziba kr\u00f3lewskiego urz\u0119du, le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, p\u00f3\u0142 mili od Ba\u0142tyku, nad \u0141upaw\u0105. Obok folwarku mieszkali pastor, le\u015bniczy i zakrystian, 22 gospodarzy z so\u0142tysem \u2014 w tym dwaj wolni: jeden uprawia\u0142 rol\u0119 pastora, drugi by\u0142 karczmarzem \u2014 dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w, dziesi\u0119ciu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w i kowal; cztery gospodarstwa sta\u0142y puste i u\u017cytkowa\u0142 je urz\u0105d, by\u0142 te\u017c dom wdowy po pastorze. Kolejnych 34 cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w mieszka\u0142o na wysokiej g\u00f3rze Rowok\u00f3\u0142 \u2014 razem 71 dym\u00f3w. Zamek, dawna siedziba owdowia\u0142ych ksi\u0119\u017cnych, a teraz mieszkanie generalnego dzier\u017cawcy, sta\u0142 nisko nad \u0141upaw\u0105 razem z m\u0142ynem, tartakiem, mieszkaniem pastora i cha\u0142upami ch\u0142opskimi; po drugiej stronie rzeki, na zboczu Rowoko\u0142u, sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 z domami rzemie\u015blnik\u00f3w.\n\nNa Rowokole, gdzie do Reformacji sta\u0142a kaplica pielgrzymkowa \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, znajdowano ludzkie ko\u015bci, co wed\u0142ug B\u00f6ttgera \u015bwiadczy o dawnym u\u017cytkowaniu tego miejsca jako cmentarza; resztki mur\u00f3w kaplicy rozebrano w 1821 roku, a fundamenty usuni\u0119to w 1837 roku i zu\u017cyto materia\u0142 na inne budowy.\n\nSmo\u0142dzino by\u0142o historycznym o\u015brodkiem osadnictwa S\u0142owi\u0144c\u00f3w i kaszubskie nabo\u017ce\u0144stwo trzyma\u0142o si\u0119 tu d\u0142u\u017cej ni\u017c gdzie indziej nad Gardnem, ale i tu usta\u0142o \u2014 w 1832 roku. Mow\u0105 domow\u0105 kaszubszczyzna pozostawa\u0142a tu jeszcze pod koniec XIX wieku. Sama wie\u015b ros\u0142a: oko\u0142o 1850 roku mia\u0142a tysi\u0105c dwie\u015bcie mieszka\u0144c\u00f3w, pod koniec stulecia tysi\u0105c sze\u015b\u0107set, a ca\u0142a parafia oko\u0142o czterech tysi\u0119cy dusz. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 1224 osoby w 145 domach \u2014 1207 ewangelik\u00f3w, 15 \u017byd\u00f3w i 2 katolik\u00f3w; osobno policzono sto\u0142owe dobra kr\u00f3lewskie z m\u0142ynem wodnym i 279 mieszka\u0144cami wyznania ewangelickiego. Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, zapisano tu 1226 ewangelik\u00f3w, 1 katolika, 2 innych chrze\u015bcijan i 12 \u017byd\u00f3w. Parafia obejmowa\u0142a pr\u00f3cz samego Smo\u0142dzina Cz\u0142uchy (Schlochow), Smo\u0142dzi\u0144ski Las (Holzkathen), Kluki (Klucken), \u017belazo (Selesen), Wierzchocino (Virchenzin), Witkowo (Vietkow) i Siecie (Zietzen), a prawo obsady nale\u017ca\u0142o do panuj\u0105cego. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4500 dusz. Pastorem by\u0142 Friedrich Bartelt. W 1940 roku parafia liczy\u0142a osiem miejscowo\u015bci i 4625 wiernych, wszystkich luteran\u00f3w.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119\u0142a rzymskokatolicka parafia \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy. Losy samych S\u0142owi\u0144c\u00f3w by\u0142y bardziej z\u0142o\u017cone ni\u017c losy ludno\u015bci niemieckiej i dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142a ich nie rozstrzygaj\u0105.\n\n22 kwietnia 1988 roku dawny cmentarz wiejski wpisano do rejestru zabytk\u00f3w (nr A-1214) jako jeden z najlepiej zachowanych cmentarzy ewangelickich w Polsce \u2014 sta\u0142o wtedy na nim 190 kompletnie zachowanych nagrobk\u00f3w. Kilka lat p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 zniszczony: wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017celiwnych krzy\u017cy i ogrodze\u0144 mogi\u0142 skradziono. Z dawnego urz\u0105dzenia pozosta\u0142y tarasowe ukszta\u0142towanie terenu i ceglana brama g\u0142\u00f3wna z dwiema furtami, a w\u015br\u00f3d nielicznych ocala\u0142ych krzy\u017cy jest bogato dekorowany odlew z 1904 roku oraz krzy\u017ce z rzadkimi szczeg\u00f3\u0142ami: sygnatur\u0105 wykonawcy, E. Burowa ze S\u0142upska, dekoracj\u0105 w kszta\u0142cie anio\u0142a kl\u0119cz\u0105cego na chmurze i p\u0142askorze\u017ab\u0105 serca ze skrzy\u017cowan\u0105 kotwic\u0105 i krzy\u017cem. Ten sam Burow zastrzeg\u0142 sobie prawa autorskie do wzoru krzy\u017ca, kt\u00f3ry powtarza si\u0119 w Klukach, Lubuniu i Wielichowie. Bogactwo \u017celiwnego zdobnictwa zd\u0105\u017cy\u0142a jeszcze uchwyci\u0107 dokumentacja konserwatorska z 1987 roku. Z ocala\u0142ych element\u00f3w urz\u0105dzono lapidarium; zarz\u0105dc\u0105 cmentarza jest gmina Smo\u0142dzino. Od 2023 roku ten cmentarz (dzia\u0142ka nr 191), s\u0105siaduj\u0105cy z dzisiejsz\u0105 nekropoli\u0105 komunaln\u0105, porz\u0105dkuje S\u0142upskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne \u201eGryf\u201d. Jak podaje jego prezes Pawe\u0142 Terlikowski, do listopada 2026 roku spionizowano wszystkie krzy\u017ce kamienne i betonowe, a wykrywaczami metalu odnaleziono oko\u0142o 50 dalszych nagrobk\u00f3w. Stowarzyszenie ocenia, \u017ce nie jest jeszcze w po\u0142owie prac. Tomasz Urbaniak pisa\u0142 w 2017 roku, \u017ce zabytkowy cmentarz w Smo\u0142dzinie wkr\u00f3tce po wpisie do rejestru okradziono z \u017celiwnych krzy\u017cy, a razem z cmentarzem w Klukach by\u0142 jednym z dw\u00f3ch cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wpisanych do rejestru zabytk\u00f3w. Ulotka gminy z 2022 roku podaje, \u017ce w 2019 roku cmentarz zrewitalizowano i uporz\u0105dkowano teren, a stoi na nim pomnik ku pami\u0119ci zmar\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w Smo\u0142dzina. Ulotka nie rozr\u00f3\u017cnia dw\u00f3ch smo\u0142dzi\u0144skich cmentarzy i nie podaje, o kt\u00f3ry z nich chodzi. Przyko\u015bcielny cmentarz le\u017cy w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, wzmocniony kamiennym murem; stoi na nim mogi\u0142a rodzinna w a\u017curowym, \u017celiwnym ogrodzeniu, a najstarszy z zachowanych krzy\u017cy pochodzi z 1867 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Dzie\u0144 po\u015bwi\u0119cenia \u015bwi\u0105tyni \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: Tetzner pisze o 14 pa\u017adziernika 1632 roku, M\u00fcller i Heyden o 28 pa\u017adziernika tego samego roku. Niejednoznaczne s\u0105 dwie daty. Heyden podaje, \u017ce Smo\u0142dzino oddzielono od parafii w Gardnie dopiero 15 wrze\u015bnia 1631 roku; M\u00fcller r\u00f3wnie\u017c przypisuje to oddzielenie ksi\u0119\u017cnej Annie. Pontanusa Heyden nazywa kapelanem nadwornym ksi\u0119\u017cnej od 1600 roku \u2014 ten sam rok powo\u0142ania podaje M\u00fcller, podczas gdy Tetzner pisze o 1610 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: N. Buske, \u201eDie Marienkapellen auf dem Gollen, dem Revekol und dem Heiligen Berg bei Pollnow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 56 (1970), s. 36\u201337; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 24; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. X, has\u0142o \u201eSmo\u0142dzino\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Smo\u0142dzino, s. 211\u2013212; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, 1912, s. 510\u2013511 (has\u0142o Schmolsin); H. Heyden, \u201eZur Geschichte der Kirchen im Lande Stolp bis zum 18. Jahrhundert\u201d (1965), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; Cmentarz ewangelicki w Smo\u0142dzinie \u2014 dziedzictwo.ewangelicy.pl; Z. Szultka, \u201eDie Reformation und ihre Bedeutung f\u00fcr die pommerschen Kaschuben\u201d (1991), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 (rozpowszechniana przez Renat\u0119 Knitter i Beat\u0119 Jura\u0142owicz); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 939\u2013940; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172; P. Terlikowski, prezes S\u0142upskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego \u201eGryf\u201d, korespondencja z autorem atlasu i zdj\u0119cia, 5 listopada 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Smo\u0142dzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/smoldzino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eSmo\u0142dzino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, cz. II, s. 510 (has\u0142o Schmolsin)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, 1912, s. 510 (has\u0142o Schmolsin) = E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Tetzner, Die Slowinzen; K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013, s. 211\u2013212"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, 1912, s. 510 (has\u0142o Schmolsin) = E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Tetzner, Die Slowinzen; K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013, s. 211\u2013212"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 211\u2013212","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, 1912, s. 510 (has\u0142o Schmolsin) = E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Tetzner, Die Slowinzen; K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013, s. 211\u2013212"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarz ewangelicki w Smo\u0142dzinie \u2014 dziedzictwo.ewangelicy.pl","url":"https://dziedzictwo.ewangelicy.pl/cmentarz-ewangelicki-w-smoldzinie/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy (przedruk)","tytul":"Z. Szultka, \u201eDie Reformation und ihre Bedeutung f\u00fcr die pommerschen Kaschuben\u201d (1991), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 24","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 24","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"druk ulotny","tytul":"Ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 \u2014 fotografie posta B. Jura\u0142owicz i R. Knitter w grupie \u201eHistoria Ziemi Smo\u0142dzi\u0144skiej\u201d (14 X 2022), przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 16 X 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 939\u2013940","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"N. Buske, \u201eDie Marienkapellen auf dem Gollen, dem Revekol und dem Heiligen Berg bei Pollnow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 56 (1970), s. 36\u201337","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_NF_56/38/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"korespondencja","tytul":"P. Terlikowski, prezes S\u0142upskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego \u201eGryf\u201d, korespondencja z autorem atlasu i zdj\u0119cia, 5 listopada 2026 roku","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0718","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/cm-0718_sam_4619.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6571157,"lng":17.2166197,"name_de":"Schmolsin","name_pl":"Smo\u0142dzino \u2014 cmentarz wiejski (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Smo\u0142dzinie (po niemiecku Schmolsin) stoi na zboczu Rowoko\u0142u, jednego z trzech \u015bwi\u0119tych wzg\u00f3rz Pomorza i dawnego celu pielgrzymek. Nale\u017cy do najbogaciej wyposa\u017conych ko\u015bcio\u0142\u00f3w wiejskich wschodniego Pomorza. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, kt\u00f3ry u\u017cytkuje j\u0105 do dzi\u015b. Przy ko\u015bciele zachowa\u0142 si\u0119 dawny cmentarz, obwiedziony kamiennym murem, z \u017celiwnymi i kamiennymi krzy\u017cami, z kt\u00f3rych najstarszy pochodzi z 1867 roku.\n\nWie\u015b pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach wcze\u015bnie: w 1281 roku *villa Smolsino* nadano klasztorowi w Bia\u0142obokach z przeznaczeniem na budow\u0119 klasztoru przy s\u0142upskim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a w 1291 roku Bogus\u0142aw IV potwierdzi\u0142 t\u0119 darowizn\u0119 klasztorowi oliwskiemu. Rowok\u00f3\u0142 ma 114 metr\u00f3w wysoko\u015bci; na jego szczycie sta\u0142a kaplica pielgrzymia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, przy kt\u00f3rej \u2014 jak niesie przekaz \u2014 utrzymywano ogie\u0144 dla \u017ceglarzy, a kt\u00f3r\u0105 jeszcze w 1485 roku wskazywano jako miejsce pokuty. Norbert Buske pisze inaczej: kaplic\u0119 po\u015bwi\u0119cono Maryi, a wezwanie \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja to wed\u0142ug niego pomy\u0142ka Br\u00fcggemanna. Pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 znajduje pod 1435 rokiem, a kaplica nale\u017ca\u0142a jako filia ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa w Gardnie Wielkiej do klasztoru mniszek w S\u0142upsku. Wed\u0142ug Buskego jako miejsce pielgrzymek przesta\u0142a dzia\u0142a\u0107 przed 1530 rokiem; przypuszcza on, \u017ce zamkn\u0119li j\u0105 von Tessenowie ze Smo\u0142dzina, i podaje, \u017ce przej\u0119li jej srebro ko\u015bcielne, p\u00f3\u017aniej wycenione na 300 gulden\u00f3w. Kaplica podupad\u0142a w szesnastym wieku.\n\nPierwsz\u0105 tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105, ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski, postawili von Tassenowie (tak M\u00fcller; u Tetznera i Heydena: Tessen) jako fili\u0119 parafii w Gardnie Wielkiej. Budow\u0119 zacz\u0119to w poniedzia\u0142ek 29 maja 1581 roku, a pierwsze kazanie wyg\u0142osi\u0142 w nowym ko\u015bciele w Zielone \u015awi\u0105tki, 3 czerwca 1582 roku, sprowadzony ze S\u0142upska superintendent magister David Croll. Zachowa\u0142a si\u0119 rymowana notatka budowlana z kroniki smo\u0142dzi\u0144skiej, kt\u00f3ra opisuje po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142a wierszem b\u0119d\u0105cym ma\u0142ym wyznaniem wiary: superintendent nie u\u017cy\u0142 \u201eani chryzmatu, ani wody \u015bwi\u0119conej, ani \u015bwiec, chor\u0105gwi, ani kadzid\u0142a\u201d \u2014 \u201eKein Chrysam, weywasser er braucht, / Kein Kertzen, fahnen noch weyrauch\u201d \u2014 lecz po\u015bwi\u0119ci\u0142 dom Bo\u017cy samym S\u0142owem Bo\u017cym i modlitw\u0105: \u201eDas g\u00f6ttlich wort und sein gebeht\u201d. Tak rozumiano po\u015bwi\u0119cenie \u015bwi\u0105tyni po lutera\u0144sku: przez S\u0142owo i modlitw\u0119, bez obrz\u0119d\u00f3w, kt\u00f3re Reformacja odrzuci\u0142a.\n\nTutejszy zamek by\u0142 siedzib\u0105 wdowi\u0105 ksi\u0119\u017cnych Erdmuty i Anny. Anna de Cro\u00ff, siostra Bogus\u0142awa XIV \u2014 ostatniego ksi\u0119cia pomorskiego \u2014 kaza\u0142a rozebra\u0107 ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 von Tassen\u00f3w i wznie\u015b\u0107 na jego miejscu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera to ona wydzieli\u0142a te\u017c Smo\u0142dzino z parafii w Gardnie Wielkiej. Czas usamodzielnienia parafii \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie: wed\u0142ug Franza Tetznera od\u0142\u0105czono j\u0105 od Gardny podczas wizytacji z 21 lipca 1590 roku, a patronom polecono szuka\u0107 duchownego \u201et\u00fcchtigen, gelahrten, sittsahmen und in beyden Sprachen wohlge\u00fcbten\u201d, czyli sprawnego, uczonego, obyczajnego i bieg\u0142ego w obu j\u0119zykach. Wed\u0142ug Tetznera po tym od\u0142\u0105czeniu kaplic\u0119 w Smo\u0142dzinie pocz\u0105tkowo obs\u0142ugiwa\u0142, jak si\u0119 zdaje, tak\u017ce pastor z Gardny, Johannes Blascenius (1899, s. 128\u2013129). Wed\u0142ug innego przekazu usamodzielnienie parafii nast\u0105pi\u0142o 15 wrze\u015bnia 1631 roku. Rozbie\u017cna jest te\u017c data po\u015bwi\u0119cenia obecnego ko\u015bcio\u0142a: Ernst M\u00fcller podaje 28 pa\u017adziernika 1632 roku, Tetzner \u2014 14 pa\u017adziernika 1632, a spotyka si\u0119 tak\u017ce 16 pa\u017adziernika 1632. Osobn\u0105 matryku\u0142\u0119 parafialn\u0105 ksi\u0119\u017cna ustanowi\u0142a 20 marca 1654 roku.\n\nSmo\u0142dzino by\u0142o g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem lutera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w \u2014 s\u0142owia\u0144skiej, ewangelickiej ludno\u015bci znad jezior Gardno i \u0141ebsko. Pierwszym tutejszym proboszczem by\u0142 Micha\u0142 Mostnik, znany tak\u017ce jako Michael Br\u00fcggemann i Pontanus, kt\u00f3ry wyda\u0142 Ma\u0142y katechizm Lutra po kaszubsku. By\u0142 synem s\u0142upskiego mieszczanina i tokarza. Studiowa\u0142 cztery lata w Magdeburgu, cztery w Wittenberdze i dwa w Helmstedt, potem jeszcze w Jenie i Lipsku. \ud83d\udfe1 Wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera (s. 511) ksi\u0119\u017cna Erdmuta powo\u0142a\u0142a go w 1600 roku na swojego kapelana nadwornego, wyznaczaj\u0105c mu zarazem roczne uposa\u017cenie, kt\u00f3re ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw XIV zatwierdzi\u0142 27 czerwca 1622 roku. Franz Tetzner (s. 129 i 133) wymienia tego samego duchownego pod imieniem Melchior i podaje, \u017ce kapelanem dworskim zosta\u0142 w 1610 roku, gdy liczy\u0142 trzydzie\u015bci dwa lata. Hans Weber w \u201eOstpommersche Heimat\u201d (1939) podaje, \u017ce Pontanus urodzi\u0142 si\u0119 w S\u0142upsku w 1578 roku, a wed\u0142ug pisma o ko\u015bciele w Smo\u0142dzinie \u2014 w 1583 roku. Upami\u0119tniono go w ko\u015bciele w spos\u00f3b rzadki: jego wizerunek umieszczono na ambonie, w\u015br\u00f3d malowide\u0142 \u201epe\u0142nych wyrazu i godno\u015bci\u201d, jakie wykonano dla tej parafii. Mostnik zmar\u0142 7 wrze\u015bnia 1654 roku, a urz\u0105d obj\u0105\u0142 po nim syn, Thomas Pontanus, od 6 marca 1654 roku adiunkt ojca.\n\nWie\u017cy nowego ko\u015bcio\u0142a w Smo\u0142dzinie nigdy nie uko\u0144czono: ksi\u0119\u017cna Anna zapisa\u0142a na ni\u0105 w testamencie 200 talar\u00f3w, a jej syn doda\u0142 drugie tyle i przygotowano ju\u017c miedziane blachy na dach, lecz z powodu oporu starosty von Zitzewitza budow\u0119 odk\u0142adano do 1694 roku, a potem zarzucono, blachy za\u015b przeznaczono na naczynia gorzelniane. Obrazy biblijne na p\u0142askim drewnianym stropie nawy, zam\u00f3wione przez ksi\u0119\u017cn\u0119 Ann\u0119 de Cro\u00ff, namalowa\u0142 wed\u0142ug B\u00f6ttgera s\u0142upski malarz Foxkirch, a wed\u0142ug Heydena \u2014 malarz Lichtfot; z oko\u0142o stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu obraz\u00f3w zachowa\u0142a si\u0119 tylko cz\u0119\u015b\u0107.\n\nBoczne cz\u0119\u015bci barokowego o\u0142tarza, malowanego i pochodz\u0105cego z czas\u00f3w budowy ko\u015bcio\u0142a, obejmuj\u0105 portrety ksi\u0119\u017cnej Anny oraz jej syna, ksi\u0119cia Ernesta Bogus\u0142awa, jako dwunastoletniego ch\u0142opca. Ambona wspiera si\u0119 na figurze Moj\u017cesza, a pod obrazami na jej balustradzie umieszczono napisy w r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach, tak\u017ce po syryjsku i arabsku. O\u015bmioboczny st\u00f3\u0142 chrzcielny ma pokryw\u0119 z rze\u017abion\u0105 scen\u0105 Chrystusa w\u015br\u00f3d dzieci. Srebrny, z\u0142ocony kielich z paten\u0105, z przylutowanym krucyfiksem i herbem fundatorki na stopie, podarowa\u0142a ko\u015bcio\u0142owi ksi\u0119\u017cna Anna. O\u015bmioramienny \u015bwiecznik z mosi\u0105dzu czerwonego podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi w 1687 roku s\u0142upski poborca (Rentmeister) Lagwitz.\n\nObraz olejny przedstawiaj\u0105cy pierwszego proboszcza Michaela Pontanusa podarowa\u0142a ko\u015bcio\u0142owi ksi\u0119\u017cna Anna; oko\u0142o czterdziestu lat przed 1894 rokiem odrestaurowano go w Berlinie. W tle portretu Pontanusa namalowano wn\u0119trze \u00f3wczesnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 z kasetonowym stropem, o\u0142tarzem barokowym i ambon\u0105 \u2014 oraz Rowok\u00f3\u0142, a przed nim zamek ksi\u0119\u017cnej Anny; wed\u0142ug B\u00f6ttgera to jedyny zachowany wizerunek tego zamku. Wi\u0119kszy z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w nosi d\u0142ugi napis fundacyjny ksi\u0119cia Ernesta Bogus\u0142awa, a mniejszy odla\u0142 w 1706 roku gda\u0144ski ludwisarz Michael Wittwerck za panowania kr\u00f3la Fryderyka I. Resztki mur\u00f3w pielgrzymiej kaplicy na Rowokole rozebrano w XIX wieku, a jej fundamenty usuni\u0119to w 1837 roku i wykorzystano materia\u0142 do innych bud\u00f3w; znaleziska ko\u015bci ludzkich \u015bwiadczy\u0142y, \u017ce miejsce s\u0142u\u017cy\u0142o dawniej tak\u017ce jako cmentarz.\n\nW dawnej prepozyturze s\u0142upskiej parafia nale\u017ca\u0142a do tak zwanego okr\u0119gu wendyjskiego (*Circulus vandalicus*), w kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiernych m\u00f3wi\u0142a po kaszubsku. Duchowni g\u0142osili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabo\u017ce\u0144stwo zaraz po drugim, a do nauki u\u017cywano polskiej Biblii i polskich podr\u0119cznik\u00f3w, bo Kaszubi rozumieli polszczyzn\u0119.\n\nW literaturze j\u0119zykoznawczej znany jest tak zwany smo\u0142dzi\u0144ski egzemplarz kancjona\u0142u pastora Szymona Krofeja z r\u0119kopi\u015bmiennym dodatkiem; Zygmunt Szultka przywo\u0142uje po\u015bwi\u0119con\u0105 mu prac\u0119 Zawadzkiej. Wed\u0142ug Szultki dodatek liczy 56 pie\u015bni i jedn\u0105 modlitw\u0119, spisane r\u0119k\u0105 kilku pisarzy. J\u0119zykoznawcy datuj\u0105 go na prze\u0142om XVII i XVIII wieku; Szultka zauwa\u017ca jednak, \u017ce data 1709 przy jednej z pie\u015bni nie przes\u0105dza o dacie ca\u0142ego zbioru, i przypuszcza, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 zbioru powsta\u0142a wcze\u015bniej.\n\nJak obsadzano t\u0119 parafi\u0119, pokazuj\u0105 listy do Augusta Hermanna Franckego z Halle, og\u0142oszone przez Theodora Wotschkego. Po \u015bmierci pastora Sporgiusa, 4 maja 1719 roku, ze S\u0142upska pisano do Halle 15 maja 1720 roku, \u017ce Smo\u0142dzino jest po Gardnie najwa\u017cniejsz\u0105 i najprzyjemniejsz\u0105 parafi\u0105 okolicy, a r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy \u201ewysokopolskim\u201d a kaszubskim nie powinna kandydata odstraszy\u0107: po kaszubsku nauczy si\u0119 \u201enajwy\u017cej w rok\u201d. Francke pos\u0142a\u0142 tu swego ucznia Georga Friedricha Lindnera z Bielska, cho\u0107 ten si\u0119 waha\u0142 \u2014 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry sam przyznawa\u0142, \u017ce zna polski. Lindner przysy\u0142a\u0142 do Halle wiadomo\u015bci jeszcze w 1727 roku; w 1733 roku chciano go \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 do Kr\u00f3lewca, do seminarium polskiego, a w lutym 1734 roku powo\u0142anie do Smo\u0142dzina otrzyma\u0142 Engelland z kr\u00f3lewieckiego Collegium Fridericianum.\n\nW 1784 roku Smo\u0142dzino, siedziba kr\u00f3lewskiego urz\u0119du, le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, p\u00f3\u0142 mili od Ba\u0142tyku, nad \u0141upaw\u0105. Obok folwarku mieszkali pastor, le\u015bniczy i zakrystian, 22 gospodarzy z so\u0142tysem \u2014 w tym dwaj wolni: jeden uprawia\u0142 rol\u0119 pastora, drugi by\u0142 karczmarzem \u2014 dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w, dziesi\u0119ciu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w i kowal; cztery gospodarstwa sta\u0142y puste i u\u017cytkowa\u0142 je urz\u0105d, by\u0142 te\u017c dom wdowy po pastorze. Kolejnych 34 cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w mieszka\u0142o na wysokiej g\u00f3rze Rowok\u00f3\u0142 \u2014 razem 71 dym\u00f3w. Zamek, dawna siedziba owdowia\u0142ych ksi\u0119\u017cnych, a teraz mieszkanie generalnego dzier\u017cawcy, sta\u0142 nisko nad \u0141upaw\u0105 razem z m\u0142ynem, tartakiem, mieszkaniem pastora i cha\u0142upami ch\u0142opskimi; po drugiej stronie rzeki, na zboczu Rowoko\u0142u, sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 z domami rzemie\u015blnik\u00f3w.\n\nNazwy okr\u0119g\u00f3w znikn\u0119\u0142y z urz\u0119dowego obiegu przy reformie synod\u00f3w w 1817 roku. Kazania w mowie kaszubskiej g\u0142oszono w Smo\u0142dzinie do 1832 roku, d\u0142u\u017cej ni\u017c w wi\u0119kszo\u015bci okolicznych parafii. Jeszcze w 1821 roku wymieniano je w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych \u017cy\u0142o po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu starych Kaszub\u00f3w nieznaj\u0105cych niemieckiego, a ksi\u0119gi i kroniki ko\u015bcielne po\u015bwiadczaj\u0105, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwa w tej mowie odprawiano tu wtedy regularnie.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 rozbudowywano w 1828 i 1874 roku. W 1818 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 odnowiono przy zapomodze rz\u0105dowej w wysoko\u015bci 430 talar\u00f3w, ale \u00f3wczesny duchowny zasta\u0142 potem niemal wszystkie obrazy podarte. W 1828 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 powi\u0119kszono w kierunku zachodnim; rozebrano przy tym wie\u017c\u0119, a jej materia\u0142 u\u017cyto do rozbudowy, na kt\u00f3r\u0105 rz\u0105d da\u0142 800 talar\u00f3w. W 1874 roku dobudowano dwa obszerne ramiona poprzeczne, dzi\u0119ki czemu ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 kszta\u0142t krzy\u017ca \u0142aci\u0144skiego.\n\nWie\u015b by\u0142a ewangelicka niemal bez wyj\u0105tku. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 1224 mieszka\u0144c\u00f3w: 1207 ewangelik\u00f3w, 15 \u017byd\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku, naliczono tu 1226 ewangelik\u00f3w, 1 katolika, 2 innych chrze\u015bcijan i 12 \u017byd\u00f3w. Wed\u0142ug Franza Tetznera (1899) Smo\u0142dzino liczy\u0142o w\u00f3wczas oko\u0142o 1600 mieszka\u0144c\u00f3w wobec 1200 w 1850 roku, a ca\u0142a parafia oko\u0142o 4000 dusz. Parafia mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu i obejmowa\u0142a jeszcze siedem okolicznych miejscowo\u015bci; kolatorem by\u0142 w\u0142adca kraju. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4500 dusz. Patronat by\u0142 pa\u0144stwowy. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 4625 wiernych w o\u015bmiu wsiach \u2014 w\u015br\u00f3d nich by\u0142y Kluki, ostatnie miejsce, gdzie m\u00f3wiono dialektem s\u0142owi\u0144skim, dzi\u015b siedziba Muzeum Wsi S\u0142owi\u0144skiej. Dwa tomy ksi\u0105g metrykalnych tej parafii z lat 1818\u20131865 przechowuje dzi\u015b Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie w zbiorze ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii (zesp\u00f3\u0142 65/44/0); ich skany s\u0105 dost\u0119pne w serwisie Szukaj w Archiwach.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Smo\u0142dzinie, po niemiecku Schmolsin, po Pontanusach pastorami byli: Michael Sporgius (urz\u0119duj\u0105cy tu w 1710 roku; uzupe\u0142nienie M\u00fcllera, s. 584), Johann Matthias Sporgius (zmar\u0142y w 1719 roku), Georg Friedrich Lindner (1720\u20131733), Ulrich Engellandt (1734\u20131782), Albert Friderici (1782\u20131810), Samuel Thomasius (1810\u20131816), Heinrich August Kypke (1817\u20131831), Heinrich Ferdinand Edelb\u00fcttel (1832\u20131865), Gustav Wahlstab (1865\u20131869), Eduard Neumeister (1870\u20131900) i Wilhelm Bartelt (od 1901 roku). Do parafii w Smo\u0142dzinie nale\u017ca\u0142y wed\u0142ug M\u00fcllera wsie Schlochow, Holzkathen, Kluki (po niemiecku Klucken), Selesen, Birchenzin, Vietkow i Zietzen, a kolatorem by\u0142 w\u0142adca kraju.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 9 marca 1945 roku, a 30 marca mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono do okolicznych wsi. Ostatni pastorzy: Wilhelm Bartelt 1901\u20131933, Fritz Sandner 1933\u20131937, Ernst F\u00fcrstenberg 1938\u20131945; od 1946 roku nabo\u017ce\u0144stwa prowadzi\u0142 Rollke. Transporty wyruszy\u0142y 1 grudnia 1946 i 31 sierpnia 1947 roku. Straty: 39 poleg\u0142ych, 31 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 101 zaginionych; w RFN odnaleziono 547, w NRD 421 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nWspomnienia mieszka\u0144c\u00f3w, zebrane w gminie w latach 2013\u20132017, dodaj\u0105 dwa powojenne szczeg\u00f3\u0142y. Ewa Kwiatek i Tadeusz Dura pami\u0119taj\u0105, \u017ce dawna plebania mie\u015bci\u0142a si\u0119 w budynku, w kt\u00f3rym dzi\u015b ma siedzib\u0119 S\u0142owi\u0144ski Park Narodowy. Nauczyciel Tadeusz Miniach wspomina\u0142, \u017ce w 1952 roku w smo\u0142dzi\u0144skiej szkole brakowa\u0142o \u0142awek, wi\u0119c kierownik szko\u0142y porozumia\u0142 si\u0119 z prezesem rady ko\u015bcielnej, panem Rudzkim, i ze stolarzem, a \u0142awki dla uczni\u00f3w zrobiono z \u0142awek ch\u00f3ru w ko\u015bciele.\n\nW 1970 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 rzymskokatolickiej parafii w Gardnie Wielkiej. Parafi\u0119 Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej w Smo\u0142dzinie erygowa\u0142 dekret z 3 kwietnia 1991 roku.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrzt\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1655 roku, a \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w \u2014 w 1723.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: N. Buske, \u201eDie Marienkapellen auf dem Gollen, dem Revekol und dem Heiligen Berg bei Pollnow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 56 (1970), s. 36\u201337; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 510\u2013512, 584; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 24, 26, 28, 29, 30; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, wraz z przytoczon\u0105 tam kronik\u0105 ko\u015bcio\u0142a w Smo\u0142dzinie i uwag\u0105 Jana Chrystiana Ludwika Hakena z \u201ePommersche Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d (1821); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Z. Szultka, \u201eDie Reformation und ihre Bedeutung f\u00fcr die pommerschen Kaschuben\u201d (1991), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894; Th. Wotschke, \u201eDer Pietismus in Pommern\u201d, \u201eBl\u00e4tter f\u00fcr Kirchengeschichte Pommerns\u201d 1 (1928), s. 46\u201348; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp\u00f3\u0142 65/44/0 \u201eZbi\u00f3r ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii\u201d, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Schmolsin; T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 939\u2013940; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1972, nr 14, poz. 86, s. 7; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, R. 19, 1991, nr 1\u20133; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172; Z. Szultka, \u201eUzupe\u0142nienia do biogramu pastora Szymona Krofeja i jego familiant\u00f3w na wolnym so\u0142ectwie w D\u0105biu\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d 7, 2005, s. 143; A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; H. Weber, \u201eGeistliche in Pommern, die in Stolp geboren sind\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1939, nr 20.*","built_year":1632,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej w Smo\u0142dzinie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Tr%C3%B3jcy_%C5%9Awi%C4%99tej_w_Smo%C5%82dzinie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. X, has\u0142o \u201eSmo\u0142dzino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy (przedruk)","tytul":"Z. Szultka, \u201eDie Reformation und ihre Bedeutung f\u00fcr die pommerschen Kaschuben\u201d (1991), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), \u201eReader Kaschuben\u201d, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Th. Wotschke, \u201eDer Pietismus in Pommern\u201d, \u201eBl\u00e4tter f\u00fcr Kirchengeschichte Pommerns\u201d 1 (1928), s. 46\u201348","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"archiwum","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp\u00f3\u0142 65/44/0 \u201eZbi\u00f3r ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii\u201d, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/68037"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 24, 26, 28, 29, 30","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 24, 26, 28, 29, 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 510","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 939\u2013940","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1972, nr 14, poz. 86, s. 7","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, R. 19, 1991, nr 1\u20133","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"N. Buske, \u201eDie Marienkapellen auf dem Gollen, dem Revekol und dem Heiligen Berg bei Pollnow\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 56 (1970), s. 36\u201337","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_NF_56/38/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Z. Szultka, \u201eUzupe\u0142nienia do biogramu pastora Szymona Krofeja i jego familiant\u00f3w na wolnym so\u0142ectwie w D\u0105biu\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d 7, 2005, s. 143","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-cassubiana/2005-tom-7/acta_cassubiana-r2005-t7-s138-144.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 128\u2013129 i 133","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"H. Weber, \u201eGeistliche in Pommern, die in Stolp geboren sind\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1939, nr 20","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0018","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/kos-0018_sam_4607.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.661093,"lng":17.213384,"name_de":"Schmolsin","name_pl":"Smo\u0142dzino \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej (Schmolsin)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Smo\u0142dzi\u0144skim Lesie le\u017cy po\u015br\u00f3d rozproszonej zabudowy we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, po po\u0142udniowej stronie drogi g\u0142\u00f3wnej. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego podaje, \u017ce na mapie dziewi\u0119tnastowiecznej zaznaczono cmentarz jako kwadrat, a dzi\u015b jest prostok\u0105tem. Z dawnego urz\u0105dzenia zosta\u0142y fragmenty ogrodzenia od wschodu w postaci murowanych s\u0142upk\u00f3w oraz cz\u0119\u015bciowo graniczny starodrzew \u015bwierkowy. Zachowana brama od wschodu wskazuje, \u017ce cmentarz by\u0142 dwukwaterowy i asymetryczny. Monografia nie odnotowa\u0142a pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w.\n\nCmentarz powsta\u0142 w XIX wieku; w jego cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-zachodniej sta\u0142a drewniana kaplica, a po\u015brodku \u2014 pomnik mieszka\u0144c\u00f3w Smo\u0142dzi\u0144skiego Lasu poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, z kt\u00f3rego zosta\u0142o niewiele \u015blad\u00f3w. Najstarszy zachowany poch\u00f3wek pochodzi z 1877 roku. Dzi\u015b cmentarz jest nieczynny, a uk\u0142ad kwater zatarty. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 opisuje go jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z drugiej po\u0142owy XIX wieku, z usuni\u0119tymi nagrobkami i drzewostanem zachowanym w 30%. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej. Inwentaryzacja og\u0142oszona w serwisie o cmentarzach ewangelickich powiatu s\u0142upskiego wymienia kilkadziesi\u0105t zachowanych element\u00f3w nagrobnych, w tym 7 krzy\u017cy \u017celiwnych, 7 a\u017curowych i 7 granitowych coko\u0142\u00f3w pod krzy\u017ce.\n\nSmo\u0142dzi\u0144ski Las, po niemiecku Holzkathen, le\u017cy mi\u0119dzy jeziorami Gardno i \u0141ebsko, trzy kilometry od Ba\u0142tyku, w rdzeniu ziemi s\u0142owi\u0144skiej \u2014 obszaru lutera\u0144skiej ludno\u015bci s\u0142owia\u0144skiej. Wie\u015b za\u0142o\u017cono w 1777 roku jako osad\u0119 folwarczn\u0105 z inicjatywy Franza Balthasara Sch\u00f6nberga von Brenckenhoff; le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W 1939 roku liczy\u0142a 841 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nLudno\u015b\u0107 ewangelicka nale\u017ca\u0142a do parafii w Smo\u0142dzinie (Kirchspiel Schmolsin) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, gdzie do XIX wieku g\u0142oszono kazania i \u015bpiewano pie\u015bni po s\u0142owi\u0144sku i kaszubsku. Ko\u015bcio\u0142a w samej wsi nie by\u0142o. W tutejszej szkole uczyli Garbe, Nitz i ostatnio Walter Marx.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce by\u0142a to radziecka kawaleria i oby\u0142o si\u0119 bez walk. Pod koniec marca, po uznaniu pasa nadmorskiego za stref\u0119 zamkni\u0119t\u0105, mieszka\u0144cy musieli czasowo opu\u015bci\u0107 wie\u015b, trafiaj\u0105c do Wielkiej Wsi (Gro\u00dfendorf), Pot\u0119gowa (Pottangow) i Marienfelde. Straty: 21 poleg\u0142ych, 20 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 146 zaginionych; w RFN odnaleziono p\u00f3\u017aniej 349, a w NRD 243 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w. W miejsce wysiedlonej dawnej ludno\u015bci przybyli polscy osadnicy.\n\nW 2017 roku mieszka\u0144cy wsi ze Stowarzyszeniem Eksploracyjno-Historycznym \u201eGryf\u201d oczy\u015bcili cmentarz, a nagrobki i krzy\u017ce odszukali i postawili z powrotem. Tomasz Urbaniak, kt\u00f3ry to opisuje, dodaje, \u017ce pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej sta\u0142 dawniej na cmentarzu, a jego los nie jest znany. W 2022 roku Stowarzyszenie S\u0142owi\u0144skie Gniazdo, so\u0142ectwo Smo\u0142dzi\u0144ski Las i \u201eGryf\u201d, w ramach zadania publicznego Urz\u0119du Gminy Smo\u0142dzino, uporz\u0105dkowa\u0142y teren, ustawi\u0142y tablice, wytyczy\u0142y \u015bcie\u017ck\u0119 i urz\u0105dzi\u0142y lapidarium; podaje to ulotka gminy z tego roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Smo\u0142dzi\u0144ski Las \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Smo\u0142dzi\u0144ski Las; Cmentarz ewangelicki w Smo\u0142dzi\u0144skim Lesie \u2014 grupabiwakowa.pl; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Holzkathen; T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 (rozpowszechniana przez Renat\u0119 Knitter i Beat\u0119 Jura\u0142owicz).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Smo\u0142dzi\u0144ski Las \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/smoldzinski-las/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarz ewangelicki w Smo\u0142dzi\u0144skim Lesie \u2014 grupabiwakowa.pl","url":"https://grupabiwakowa.pl/cmentarz-ewangelicki-w-smoldzinskim-lesie"},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"druk ulotny","tytul":"Ulotka o uporz\u0105dkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smo\u0142dzino, 2022 \u2014 fotografie posta B. Jura\u0142owicz i R. Knitter w grupie \u201eHistoria Ziemi Smo\u0142dzi\u0144skiej\u201d (14 X 2022), przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 16 X 2026","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/75/2024 Rady Gminy Smo\u0142dzino z dnia 19 grudnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 75, s. 89","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=75"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0719","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.691188,"lng":17.249937,"name_de":"Holzkathen","name_pl":"Smo\u0142dzi\u0144ski Las \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sobowidz \u2014 po niemiecku Sobbowitz \u2014 mia\u0142 w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105, w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 i w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119. Cmentarz le\u017cy przy dawnej \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej i jest dzi\u015b rzymskokatolickim cmentarzem przyko\u015bcielnym.\n\nW Sobowidzu sta\u0142 zamek. Krzy\u017cacy wznie\u015bli tu warowni\u0119, kt\u00f3ra przy ko\u0144cu ich panowania zagin\u0119\u0142a \u2014 opisa\u0142 to ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. W Sobowidzu wystawiono 24 czerwca 1432 roku dokument: wielki mistrz Paul von Ru\u00dfdorf nada\u0142 w nim gda\u0144skim marynarzom plac na Nowej Grobli pod budow\u0119 kaplicy i przytu\u0142ku dla chorych, wraz z rozporz\u0105dzeniami o ich urz\u0105dzeniu. Odpis z pi\u0119tnastego wieku przechowuje archiwum miasta Gda\u0144ska, drugi \u2014 archiwum pa\u0144stwowe w Kr\u00f3lewcu. Sam zamek rozebrali w znacznej cz\u0119\u015bci gda\u0144szczanie w 1459 roku, wracaj\u0105c z nieudanej wyprawy ku Kiszewie, a oko\u0142o 1512 roku wojewoda pomorski Jerzy Ba\u017cy\u0144ski zacz\u0105\u0142 stawia\u0107 na tym miejscu nowy dom. Theodor Hirsch datuje zniszczenie zamku na koniec marca 1454 roku, kiedy zdoby\u0142o go pospolite ruszenie Jona von der Jena z posi\u0142kami gda\u0144skimi. Za czas\u00f3w polskich mieszkali w Sobowidzu starostowie niegrodowi, kt\u00f3rzy w siedemnastym wieku utrzymywali osobn\u0105 kaplic\u0119, na tyle obszern\u0105, \u017ce w aktach urz\u0119dowych bywa nazywana ko\u015bcio\u0142em; p\u00f3\u017aniejszych wiadomo\u015bci o niej brak.\n\nPierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki po\u015bwi\u0119cono tu 2 marca 1789 roku. By\u0142 to budynek dwukondygnacyjny: na g\u00f3rze sala nabo\u017ce\u0144stw, na dole mieszkanie duchownego i szko\u0142a. W topografii Goldbecka, drukowanej w latach 1788\u20131789, przy kr\u00f3lewskim folwarku Sobowidz, siedzibie urz\u0119du domenalnego, zanotowano \u201enowo zbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski\u201d pod patronatem kr\u00f3la, podleg\u0142y lutera\u0144skiej inspekcji w Stolzenbergu. \u015awi\u0105tyni\u0119 odbudowano w latach 1842\u20131843 i rozbudowano w latach 1897\u20131898; otrzyma\u0142a od cesarza Wilhelma II witra\u017c Dobrego Pasterza oraz dzwony z Bochum.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku *Sobbowitz* \u2014 razem z folwarkiem domeny *Klein Roschau* \u2014 by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 z folwarkiem domeny i trzema zagrodami cha\u0142upniczymi; liczy\u0142a 453 mieszka\u0144c\u00f3w i 28 budynk\u00f3w mieszkalnych. Mia\u0142 tu siedzib\u0119 urz\u0105d domen. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii, z ko\u015bcio\u0142em na miejscu; katolicy \u2014 do parafii w Tr\u0105bkach Wielkich; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c kr\u00f3lewskie nadle\u015bnictwo, lekarza, gorzelni\u0119 parow\u0105, m\u0142yn wodny, cegielni\u0119 i gospod\u0119.\n\nOba wyznania liczono tu kilkakrotnie. Wizytacja generalna dekanatu tczewskiego, przeprowadzona w 1780 roku przez \u0141ukasza Jana Krzykowskiego z polecenia biskupa w\u0142oc\u0142awskiego J\u00f3zefa Rybi\u0144skiego, naliczy\u0142a w Sobowidzu 97 katolik\u00f3w, w tym 66 przyst\u0119puj\u0105cych do spowiedzi wielkanocnej, oraz 65 akatolik\u00f3w. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 189 mieszka\u0144c\u00f3w: 90 luteran\u00f3w i 99 katolik\u00f3w; luteranie nale\u017celi do parafii w samym Sobowidzu. Spis z 1 grudnia 1885 roku w wierszu \u201eSobbowitz, Dom\u00e4ne\u201d (strona 30, pozycja 69) wykazuje 705 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 461 ewangelik\u00f3w, 217 katolik\u00f3w, 19 innych chrze\u015bcijan i o\u015bmiu \u017byd\u00f3w. Osobno, pod pozycj\u0105 70, spis liczy cz\u0119\u015b\u0107 nadle\u015bnictwa: czterna\u015bcie os\u00f3b, w tym dwunastu ewangelik\u00f3w. Wizytacja i spis licz\u0105 r\u00f3\u017cne obszary: wizytacja sam\u0105 wie\u015b, spis obw\u00f3d dworski wraz z przyleg\u0142o\u015bciami. Spis z 1885 roku wymienia osobno ewangelik\u00f3w i innych chrze\u015bcijan, nie rozr\u00f3\u017cniaj\u0105c w\u015br\u00f3d ewangelik\u00f3w luteran\u00f3w i ewangelik\u00f3w unijnych.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1789 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1858 roku i ksi\u0119gi konfirmacji od 1897 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1789\u2014 K 1858\u2014 Konf 1897\u2014. Dupl. A.-G. Danzig: 1821\u201474\u201d.\n\nDo 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do prowincji Prusy Zachodnie, w powiecie tczewskim \u2014 tak podaje spis z 1 grudnia 1885 roku; tak\u017ce wizytacja z 1780 roku wylicza wsie parafii Tr\u0105bki jako le\u017c\u0105ce w wojew\u00f3dztwie pomorskim i powiecie tczewskim. W latach 1920\u20131939 Sobowidz le\u017ca\u0142 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w powiecie Danziger H\u00f6he (Landkreis Danziger H\u00f6he) \u2014 granica z Polsk\u0105 bieg\u0142a oko\u0142o kilometra na po\u0142udnie \u2014 a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Katolicy podlegali parafii w Tr\u0105bkach Wielkich.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d o\u015bmiu cmentarzy parafii w Sobowidzu, licz\u0105cej wtedy 2655 ewangelik\u00f3w.\n\nW 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka uciek\u0142a przed Armi\u0105 Czerwon\u0105. Budynek ko\u015bcio\u0142a i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; parafi\u0119 Przemienienia Pa\u0144skiego erygowano w 1946 roku. Wie\u015b zasiedlono ludno\u015bci\u0105 z Kociewia. \u015awi\u0105tynia, przy kt\u00f3rej le\u017cy cmentarz, jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1841, decyzj\u0105 z 20 lutego 2009 roku; wykaz opisuje j\u0105 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem Przemienienia Pa\u0144skiego, 1843, 2 po\u0142owa XIX\u201d.\n\nKarta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku ocenia jego stan zachowania s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Zachowany jeden. Drzewostan w stanie dobrym\u201d. Poza pomnikiem nagrobnym przy bramie wej\u015bciowej nie by\u0142o ju\u017c wtedy \u015blad\u00f3w dawnych mogi\u0142; najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 23 grudnia 1885 roku, a teren otacza\u0142o ogrodzenie z ceglanych s\u0142upk\u00f3w z kut\u0105 krat\u0105, pochodz\u0105ce z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Ewidencja konserwatorska datuje cmentarz na pocz\u0105tek XIX wieku, a rejestr zabytk\u00f3w, kt\u00f3ry obejmuje go wraz z ko\u015bcio\u0142em pod numerem A-1841, na wiek osiemnasty. W opracowaniach podawany bywa te\u017c rok 1798; rok 1789 podaje wykaz Agathona Harnocha, a ksi\u0119gi metrykalne parafii prowadzono od 1789 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 573 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 3141 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 206; P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, Bd. 4: Urkunden, nr 133; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 136\u2013138 (Sobbowitz); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Sobbowitz; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G70 (wizytacja 1780), k. 110; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885), Kreis Dirschau, s. 30, poz. 69\u201370; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 216\u2013217, nr 176; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 211; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 20; karta cmentarza w Sobowidzu, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61, pozycja 306; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 106; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny, ob. rzymskokatolicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-prz-694568"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 206","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, Bd. 4: Urkunden","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 211","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61, pozycja 306","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 106","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0374","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.145436,"lng":18.591355,"name_de":"Sobbowitz","name_pl":"Sobowidz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Sobowidzu (niem. Sobbowitz), Kreis Danziger H\u00f6he. Miejscowo\u015b\u0107 do 1920 nale\u017ca\u0142a do Prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska (obszar w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicki), 1939\u20131945 do Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. W Sobowidzu dzia\u0142a\u0142a parafia ewangelicka z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em \u2014 najpewniej Ko\u015bcio\u0142a unijnego (staropruskiego), z przewag\u0105 luteran [?]. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (pierwotny z 1798, odbudowany 1842\u20131843, rozbudowany 1897\u20131898) otrzyma\u0142 od cesarza Wilhelma II witra\u017c Dobrego Pasterza i dzwony z Bochum. Cmentarz pochodzi z XVIII w. Po 1945 ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 parafi\u0119 Przemienienia Pa\u0144skiego erygowano w 1946. Obiekt NIE jest mennonicki: le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, poza stref\u0105 osadnictwa ol\u0119derskiego \u017bu\u0142aw.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytek.pl \u2014 cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny, ob. rzymskokatolicki, Sobowidz","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-prz-694568"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0375","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.14627,"lng":18.59822,"name_de":"Sobbowitz","name_pl":"Sobowidz \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sobowidz, po niemiecku Sobbowitz, by\u0142 wsi\u0105 domenaln\u0105 nad Mot\u0142aw\u0105, w czasach krzy\u017cackich grodem i siedzib\u0105 w\u00f3jta tczewskiego. W 1450 roku w Sobowidzu z\u0142o\u017cyli ho\u0142d wielkiemu mistrzowi rycerze i knechci okr\u0119gu tczewskiego, wolni, so\u0142tysi wsi niemieckich oraz przedstawiciele Skarszew i Ko\u015bcierzyny. Zamek z pocz\u0105tku czternastego wieku zaj\u0119li Polacy w 1410 roku, gda\u0144szczanie zburzyli go w 1459 (wed\u0142ug Theodora Hirscha zdoby\u0142o go i zr\u00f3wna\u0142o z ziemi\u0105 ju\u017c pod koniec marca 1454 roku pospolite ruszenie z posi\u0142kami gda\u0144skimi), oko\u0142o 1512 roku odbudowa\u0142 go wojewoda Jerzy Ba\u017cy\u0144ski, w 1585 dzier\u017cy\u0142 go Hans Beier, a w siedemnastym wieku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do starost\u00f3w niegrodowych. Relikt zamku wraz z zespo\u0142em dworsko-parkowym figuruje dzi\u015b w rejestrze zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 1586 (dawny numer 1148 rejestru wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego).\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku naliczy\u0142a w Sobowidzu 97 katolik\u00f3w i 65 akatolik\u00f3w, czyli niekatolik\u00f3w \u2014 w praktyce luteran\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 we wsi jest m\u0142ody. Muhl zapisa\u0142, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 w Sobowidzu ufundowano w 1785 roku, a po\u015bwi\u0119cono 2 marca 1789; ten sam dzie\u0144 podaje Harnoch. Rok potwierdza topografia Goldbecka, drukowana w latach 1788\u20131789, kt\u00f3ra przy kr\u00f3lewskim folwarku Sobowidz, siedzibie urz\u0119du domenalnego, notuje \u201enowo zbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski\u201d pod patronatem kr\u00f3la. By\u0142 to budynek dwukondygnacyjny: na g\u00f3rze sala nabo\u017ce\u0144stw, na dole plebania i szko\u0142a. Wtedy te\u017c, w 1789 roku, wcielono do nowej parafii ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w s\u0105siednich Kl\u0119pin, przede wszystkim kolonist\u00f3w.\n\nWed\u0142ug Harnocha od 1808 roku pastorzy z Sobowidza obs\u0142ugiwali tak\u017ce s\u0105siedni\u0105 parafi\u0119 w R\u0119bielczu (Rambeltsch): najpierw pastor Fischer, usuni\u0119ty z urz\u0119du w 1818 roku, a potem w latach 1823\u20131845 jego nast\u0119pcy. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 189 mieszka\u0144c\u00f3w: 90 luteran\u00f3w i 99 katolik\u00f3w; parafia lutera\u0144ska: Sobowidz (Sobbowitz), katolicka: Tr\u0105bki Wielkie.\n\nPodobny budynek wzniesiono w 1826 roku, a w 1837 zamkni\u0119to go jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem i pastor przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do R\u0119bielcza. Piotr Birecki opisuje dzieje budowli dok\u0142adniej: ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cony w 1789 roku by\u0142 szachulcowy i pi\u0119trowy \u2014 na dole mie\u015bci\u0142y si\u0119 mieszkanie pastora i szko\u0142a, na g\u00f3rze ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 i w 1837 roku zamkni\u0119to go jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono 27 maja 1842 roku; w 1864 roku cz\u0119\u015b\u0107 budowli rozebrano z powodu b\u0142\u0119d\u00f3w projektu i po\u015bwi\u0119cono j\u0105 ponownie w pa\u017adzierniku tego roku, a po rozbudowie z lat 1897\u20131898 (320 miejsc w nawie i 255 na emporach) ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 22 marca 1898 roku w obecno\u015bci generalnego superintendenta Doeblina. W o\u0142tarzu by\u0142a kopia \u201ePrzemienienia\u201d Rafaela, cesarzowa podarowa\u0142a Bibli\u0119 z w\u0142asnor\u0119czn\u0105 dedykacj\u0105, radca Berger z Gda\u0144ska \u2014 br\u0105zowy krucyfiks, a dzwony odlano w Bochum. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142, murowany z ceg\u0142y, po\u015bwi\u0119cono w 1843, przebudowano w 1864, a w latach 1897\u20131898 dodano apsyd\u0119, zakrysti\u0119 i wie\u017c\u0119 \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 liczy\u0142 wtedy 575 miejsc. Heise zby\u0142 go w swoim inwentarzu jednym zdaniem: \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 (ewangelicki) pochodzi z tego stulecia\u201d. Przy rozbudowie w latach 1897\u20131898 parafia otrzyma\u0142a dary z cesarskiego dworu: witra\u017c \u201eDobry Pasterz\u201d od Wilhelma II i msza\u0142 od cesarzowej Augusty Wiktorii. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 Harnoch opisuje jako murowany prostok\u0105t z ma\u0142\u0105 wie\u017c\u0105, pod patronatem kr\u00f3lewskim. W 1912 roku na wie\u017cy zamontowano zegar, w 1922 roku po\u015bwi\u0119cono pi\u0119\u0107 tablic ku czci stu poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, wykonanych przez stolarza Rudolfa Winklera z Sobowidza i malarza Paula Kolleka z Gda\u0144ska, a w 1933 roku za\u0142o\u017cono elektryczne o\u015bwietlenie.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku *Sobbowitz* \u2014 razem z folwarkiem domeny *Klein Roschau* \u2014 by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 z folwarkiem domeny i trzema zagrodami cha\u0142upniczymi; liczy\u0142a 453 mieszka\u0144c\u00f3w i 28 budynk\u00f3w mieszkalnych. Mia\u0142 tu siedzib\u0119 urz\u0105d domen. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii, z ko\u015bcio\u0142em na miejscu; katolicy \u2014 do parafii w Tr\u0105bkach Wielkich; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c kr\u00f3lewskie nadle\u015bnictwo, lekarza, gorzelni\u0119 parow\u0105, m\u0142yn wodny, cegielni\u0119 i gospod\u0119.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 powiatowa Sobowidza zmienia\u0142a si\u0119 kilka razy. Dnia 1 pa\u017adziernika 1887 roku rozdzielono dawny powiat gda\u0144ski: powsta\u0142y powiaty Danziger H\u00f6he i Danziger Niederung, a po\u0142udniowa cz\u0119\u015b\u0107 wesz\u0142a do nowo utworzonego powiatu tczewskiego \u2014 i w nim znalaz\u0142 si\u0119 Sobowidz. W takim podziale, obowi\u0105zuj\u0105cym w chwili druku, nie w dniu spisu, podaje wie\u015b wykaz gmin opracowany na podstawie spisu z 1 grudnia 1885 roku: w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu tczewskiego stoi domena Sobowidz \u2014 705 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 oraz cz\u0119\u015b\u0107 tutejszego nadle\u015bnictwa: 14 mieszka\u0144c\u00f3w, 12 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. Drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tego samego nadle\u015bnictwa, licz\u0105c\u0105 16 mieszka\u0144c\u00f3w, 14 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w, wykaz podaje w powiecie Danziger H\u00f6he. Podzia\u0142 nadle\u015bnictwa potwierdza \u201eS\u0142ownik geograficzny\u201d, kt\u00f3ry przy nadle\u015bnictwie sobowidzkim notuje 1137 hektar\u00f3w, dodaj\u0105c, \u017ce pozosta\u0142e 895 hektar\u00f3w le\u017cy w powiecie gda\u0144skim. Do powiatu Danziger H\u00f6he przy\u0142\u0105czono Sobowidz dopiero w 1920 roku, gdy po traktacie wersalskim dziewi\u0119\u0107 gmin z powiatu tczewskiego, w\u015br\u00f3d nich Sobowidz, znalaz\u0142o si\u0119 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do prowincji Prusy Zachodnie i rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a od 1939 do 1945 roku do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nPrzewag\u0119 mieli tu ewangelicy \u2014 liczby, kt\u00f3re notuje \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d, pochodz\u0105 w\u0142a\u015bnie z tego spisu: 705 mieszka\u0144c\u00f3w w 48 domach i 131 gospodarstwach domowych, w\u015br\u00f3d nich 461 ewangelik\u00f3w, 217 katolik\u00f3w, 19 dysydent\u00f3w i 8 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego; domena mierzy\u0142a 807 hektar\u00f3w. Wie\u015b mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 i szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, a parafia si\u0119ga\u0142a daleko poza jej granice: w tym samym spisie Sobowidz jako sw\u00f3j o\u015brodek parafialny wskazuj\u0105 \u2014 pr\u00f3cz niego samego \u2014 dwadzie\u015bcia trzy miejscowo\u015bci powiatu tczewskiego i osiem wsi powiatu Danziger H\u00f6he. Agathon Harnoch liczy t\u0119 parafi\u0119 na oko\u0142o cztery tysi\u0105ce dusz, notuje w niej dziewi\u0119\u0107 cmentarzy i wymienia kilkana\u015bcie szk\u00f3\u0142 rozrzuconych po okolicznych wsiach. Miejscowi katolicy nale\u017celi wed\u0142ug spisu do parafii w Godziszewie i w Tr\u0105bkach Wielkich. Tutejsi protestanci byli luteranami, a po 1817 roku nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego pod patronatem pruskim.\n\nW grudniu 1884 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 14, s. 94), \u017ce probostwo w Sobowidzu, pod patronatem kr\u00f3lewskim, zwolni\u0142o si\u0119 po \u015bmierci pastora dr. Schn\u00f6ckla. Dawa\u0142o oko\u0142o 3183 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 3502 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 4000 dusz i mia\u0142a 13 szk\u00f3\u0142 z 14 nauczycielami, a proboszcza mia\u0142y wybra\u0107 po\u0142\u0105czone organy gminy, zgodnie z rozporz\u0105dzeniem z 2 grudnia 1874 roku, w terminie do 1 maja 1885 roku.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 4136 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1894 roku Heinrich Borowski. W czerwcu 1895 roku, podczas wizytacji diecezji Danziger H\u00f6he z udzia\u0142em generalnego superintendenta D\u00f6blina, sobowidzki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny by\u0142 miejscem dw\u00f3ch nabo\u017ce\u0144stw. W pi\u0105tek 14 czerwca, po po\u0142udniu, odby\u0142o si\u0119 w nim nabo\u017ce\u0144stwo misyjne: \u201eprzyjazny dom Bo\u017cy\u201d by\u0142 szczelnie wype\u0142niony, superintendent B\u00f6hmer wyg\u0142osi\u0142 kazanie na podstawie Dziej\u00f3w Apostolskich 13,1\u20133, a pastor Collin opowiedzia\u0142 o misji w Japonii; zebrana kolekta przynios\u0142a \u201enadzwyczaj pomy\u015blny wynik\u201d. Nazajutrz, 15 czerwca, przeprowadzono w Sobowidzu wizytacj\u0119 ko\u015bcieln\u0105 i szkoln\u0105: kazanie wyg\u0142osi\u0142 miejscowy pastor Borowski, superintendent K\u00e4hler przem\u00f3wi\u0142 na podstawie Ewangelii Mateusza 10,11\u201313, a generalny superintendent zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do ojc\u00f3w i matek z gminy ze s\u0142owem o chrze\u015bcija\u0144skim ma\u0142\u017ce\u0144stwie. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Sobowidzu liczy\u0142a wtedy 2655 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1898 roku Paul Hartwig.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy, a parafi\u0119 Przemienienia Pa\u0144skiego erygowano w 1946. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi do dzi\u015b przy ulicy Ko\u015bciuszki 29 i jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 1841, decyzj\u0105 z 20 lutego 2009 roku, jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem Przemienienia Pa\u0144skiego w obr\u0119bie dzia\u0142ki wraz ze starodrzewem, odcinkiem ogrodzenia wzd\u0142u\u017c granicy wschodniej i bramk\u0105 od p\u00f3\u0142nocy\u201d. Figuruje tak\u017ce w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eSobbowitz\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1789\u20131925, a do tego duplikaty ksi\u0105g z lat 1866\u20131873 (odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom, cz\u0119sto jedyne, co przetrwa\u0142o). Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1789 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1858 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1897 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1789\u2014 K 1858\u2014 Konf 1897\u2014. Dupl. A.-G. Danzig: 1821\u201474.\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug jednego zapisu w 1837 roku zamkni\u0119to jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem budynek wzniesiony w 1826 roku, a wed\u0142ug Bireckiego \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cony w 1789 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Konrad Ludwig Hans Theodor Raebel (1788), Ephraim II. Ohlert (1801), David Fischer (1805), Carl Ludwig Hermann Ohlert (1838), Johann Joachim Carl Schnoeckel (1870\u20131884), Heinrich Hugo Gotthold Borowski (1894), Paul Albert Otto Hartwig (1898), Johannes George Gotthilf Bartlau (1929), Ernst-Heinrich Gustav Fritz St\u00fcmke (1932\u20131945).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eSobowidz\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 395; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3, nr 36; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Dirschau, s. 28 oraz s. 30\u201331, poz. 69 i 70; Kreis Danziger H\u00f6he, s. 26\u201327, poz. 91); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom X, has\u0142o Sobowidz; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, diecezja Danziger H\u00f6he, has\u0142o Sobbowitz; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, has\u0142o Klempin; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. I z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, has\u0142o Sobbowitz (inwentarz 1885\u201387); wojew\u00f3dzki rejestr zabytk\u00f3w, pozycje 1841 (decyzja z 20 II 2009) i 1586 (dawny numer 1148); Wikipedia niemiecka, has\u0142o \u201eKreis Danziger H\u00f6he\u201d; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 216\u2013217, nr 176; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 211; parafia Przemienienia Pa\u0144skiego w Sobowidzu, \u201eParafia w Sobowidzu\u201d \u2014 kalendarium ko\u015bcio\u0142a, sobowidz.diecezja.gda.pl/kosciol (kopia w web.archive.org z 9 IV 2018); P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 152, 206, 212, 245, 253; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 20; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 31; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61, pozycja 306; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 50; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 106; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 70, 201; t. 2, s. 489; t. 3, s. 725; t. 5, s. 1294, 1295, 1424; t. 6, s. 1609, 1788; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 14, s. 94 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 czerwca 1895 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1843,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Landkreises Danzig\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 2), Danzig 1885","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Przemienienia Pa\u0144skiego w Sobowidzu \u2013 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Przemienienia_Pa%C5%84skiego_w_Sobowidzu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Kreis Danziger H\u00f6he \u2014 Wikipedia (niem.)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Kreis_Danziger_H%C3%B6he"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 211","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 395","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. X, has\u0142o \u201eSobowidz\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61, pozycja 306","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 50","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 106","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 70, 201; t. 2, s. 489; t. 3, s. 725; t. 5, s. 1294, 1295, 1424; t. 6, s. 1609, 1788","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 czerwca 1895 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6DCJ5FIUSLEUXGVMRBD4WE6RJQMRT675"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 14, s. 93\u201394 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4660/Amtliche_Mittheilungen_1884_14.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 16","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 8, s. 70 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4667/Amtliche_Mittheilungen_1885_008.pdf"}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Przemienienia Pa\u0144skiego, Sobowidz (poprawka ~3 km)","id":"KOS-0191","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.14546,"lng":18.5913,"name_de":"Sobbowitz","name_pl":"Sobowidz \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Sokole, dawniej Falkenwalde, le\u017cy w gminie Czarne.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski pisze, \u017ce \u015bwi\u0105tynia w Falkenwalde by\u0142a zapewne starsza ni\u017c miejska w Czarnem: gdy w 1395 roku (w druku omy\u0142kowo 1345) wielki mistrz Konrad von Jungingen nadawa\u0142 miastu przywileje, z\u0142\u0105czy\u0142 oba ko\u015bcio\u0142y. W tym przywileju wyra\u017anie zaznaczono, wed\u0142ug Fankidejskiego, \u017ce parafialnym ma by\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 falkenwaldzki, a czarnie\u0144ski jego fili\u0105.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ca\u0142y z drewna, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i pod patronatem rz\u0105dowym; w o\u0142tarzu mia\u0142 obraz Chrystusa na krzy\u017cu z Matk\u0105 Bolesn\u0105 i \u015bwi\u0119tym Janem po bokach. W ko\u015bciele przy \u015bcianie sta\u0142a stara chrzcielnica. Proboszcz mia\u0142 tu cztery w\u0142\u00f3ki roli, a miasto Czarne p\u0142aci\u0142o co roku na Trzech Kr\u00f3li trzy z\u0142ote i cztery funty wosku.\n\nW 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Falkenwalde do Czarnego jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny. W tym czasie z nabo\u017ce\u0144stwem przyje\u017cd\u017ca\u0142 dziekan czarnie\u0144ski, zwykle co drug\u0105 niedziel\u0119. W 1824 roku drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142ek sp\u0142on\u0105\u0142 do szcz\u0119tu i go nie odbudowano, a w 1836 roku w\u0142adza biskupia rozwi\u0105za\u0142a tutejsz\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105, przy\u0142\u0105czaj\u0105c j\u0105 do Czarnego.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Falkenwalde* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 32 domy mieszkalne i 271 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 257 ewangelik\u00f3w i 14 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny podaje te same liczby wyzna\u0144 i dom\u00f3w mieszkalnych co podr\u0119cznik z 1868 roku, a ponadto 78 budynk\u00f3w og\u00f3\u0142em i 5651 morg\u00f3w.\n\nW wykazie gmin z 1 grudnia 1885 roku podano tu 364 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 360 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w \u2014 a ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Czarnem. W tym samym wykazie katolik\u00f3w przypisano do parafii w Czarnem. Spis z 1905 roku notuje 417 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 411 ewangelik\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, dynamiczny dobrze zachowany starodrzew\u201d. W karcie zapisano, \u017ce cmentarz le\u017ca\u0142 w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, w rozwidleniu dr\u00f3g dojazdowych od szosy z Czarnego do Z\u0142otowa, i \u017ce zachowa\u0142y si\u0119 fundamenty kamiennego muru z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku. W tym samym opisie mur ma d\u0142ugo\u015b\u0107 dwustu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w, a w\u015br\u00f3d drzew wymieniono klony, d\u0119by, daglezje, lipy i kasztanowiec. W karcie granice cmentarza oraz jego pierwotny uk\u0142ad przestrzenny opisano jako czytelne, a uk\u0142ad kwater i mogi\u0142 jako zatarty.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Czarne (Hammerstein) i podaje tu 365 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 25) oraz ten\u017ce wykaz dla spisu z 1905 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 335; karta cmentarza w Sokolu, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 130\u2013131; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Falkenwalde, niem., w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 298","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\", Pelplin 1880, has\u0142o \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Falkenwalde\"","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0479","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.656441,"lng":16.972335,"name_de":"Falkenwalde","name_pl":"Sokole \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sominy \u2014 po niemiecku Sommin, po kaszubsku Somin\u00eb \u2014 le\u017c\u0105 nad Jeziorem Somi\u0144skim, w \u017ar\u00f3dliskowym obszarze Brdy, na ziemi bytowskiej. Datowania i stanu tutejszego cmentarza ewangelickiego dotyczy karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku. We wsi stoi zachowany drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142, dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski, wzniesiony jako ewangelicki przez cie\u015bl\u0119 Westphala z Bytowa \u2014 wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1938 roku w latach 1755\u20131757, wed\u0142ug innych opracowa\u0144 w latach 1756\u20131757. Remontowano go w latach 1910\u20131911, a 19 marca 1960 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 trafi\u0142 do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-155. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Dzi\u015b Sominy licz\u0105 347 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPo 1637 roku, gdy ewangelikom odebrano \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Ugoszczy, tutejsi luteranie zbierali si\u0119 w domu ewangelickiego so\u0142tysa. Duchowni z Bytowa chodzili do nich samotnie i pieszo, przez okolice opanowane przez katolik\u00f3w, a luteranie z Prus Kr\u00f3lewskich szli na te nabo\u017ce\u0144stwa wiele mil. Gdy duchowny nie dotar\u0142, kazanie odczytywa\u0142 jeden z zebranych. Tak by\u0142o przez dwadzie\u015bcia lat, od 1637 do 1657 roku.\n\nJeszcze w 1766 roku Sominy wymieniano jako jedno z dw\u00f3ch lutera\u0144skich \u201efana\u201d parafii ugoskiej. Zestawienie struktur wyznaniowych Rzeczypospolitej Bogumi\u0142a Szadego odnotowuje zb\u00f3r w Sominach; starsze zestawienie zbor\u00f3w Prus Kr\u00f3lewskich go nie wymienia. Materia\u0142y do dziej\u00f3w ludno\u015bci powiatu bytowskiego prowadz\u0105 go jako fili\u0119 parafii w Bytowie od pocz\u0105tku XVIII wieku a\u017c do 1871 roku, a jego istnienie potwierdzaj\u0105 wizytacje katolickie z 1766 i 1780 roku. Opis Pomorza z 1784 roku nazywa rzecz wprost: w Sominach sta\u0142 \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-lutera\u0144ski, kt\u00f3ry jest fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-lutera\u0144skiego w mie\u015bcie Bytowie\u201d. Ten sam opis odnotowuje podzia\u0142 wsi: \u201etutejsi mieszka\u0144cy rzymskokatoliccy s\u0105 wcieleni do Studzienic\u201d.\n\nW 1784 roku Sominy le\u017ca\u0142y dwie mile na po\u0142udnie-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Bytowa, nisko nad wielkim jeziorem. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, dziesi\u0119ciu gospodarzy \u2014 ludzi wolnych, p\u0142ac\u0105cych czynsz \u2014 p\u00f3\u0142ch\u0142op, czterech zagrodnik\u00f3w, z kt\u00f3rych dw\u00f3ch by\u0142o rybakami dzier\u017cawi\u0105cymi letni po\u0142\u00f3w, kowal i lutera\u0144ski zakrystian; razem 23 dymy. Do ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142a te\u017c kr\u00f3lewska podle\u015bnicz\u00f3wka Moscowiterkathen, natomiast \u201eDie hiesigen r\u00f6mischkatholischen Einwohner sind zu St\u00fcdnitz eingepfarret\u201d \u2014 katolicy z Somin nale\u017celi do parafii w Studzienicach.\n\nSominy mia\u0142y w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, a katolicy nale\u017celi do parafii w Ugoszczy. Klaus-Dieter Kreplin, Haik Thomas Porada i Dirk Schleinert, wydawcy inwentarza archiw\u00f3w z lat 1939\u20131940, pisz\u0105, \u017ce poza Sominami, zw\u0142aszcza na po\u0142udniowym wschodzie powiatu, ci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 \u0142a\u0144cuch oko\u0142o o\u015bmiu\u2013dziesi\u0119ciu wsi, kt\u00f3rych mieszka\u0144cy jeszcze na pocz\u0105tku XIX wieku byli niemal w stu procentach katolikami. Wie\u015b by\u0142a ewangelicka ju\u017c w XVIII wieku: wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku notuje tu 21 katolik\u00f3w i 210 ewangelik\u00f3w. Monografia powiatu wydana w 1938 roku, kt\u00f3ra zestawi\u0142a stosunki wyznaniowe w trzech przekrojach, podaje dla 1810 roku siedmiu katolik\u00f3w na 113 mieszka\u0144c\u00f3w, czyli sze\u015b\u0107 procent, dla 1855 roku 49 katolik\u00f3w, czyli pi\u0119tna\u015bcie procent, a dla 1936 roku 112, czyli trzydzie\u015bci jeden procent. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1885 roku 416 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 367 ewangelik\u00f3w i 49 katolik\u00f3w, natomiast spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 196, pozycja 38) daje 315 ewangelik\u00f3w, 101 katolik\u00f3w i sze\u015bcioro \u017byd\u00f3w.\n\nDrewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu w 1705 roku, w 1749 roku grozi\u0142 zawaleniem; nowy postawiono w latach 1755\u20131757, a odnowiono w 1910 roku. Jego przedwojenny wygl\u0105d opisuje inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku. Sta\u0142 na wzniesieniu we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi: szalowana prostok\u0105tna wie\u017ca o konstrukcji szkieletowej (4,76 na 5,14 metra) przed prostok\u0105tn\u0105 naw\u0105 (8,20 na 12,30 metra) zamkni\u0119t\u0105 trzema \u00f3smymi, ca\u0142o\u015b\u0107 z szalowanego drewna na kamiennym cokole, \u015bciany i dachy kryte gontem. Sakrystia od wschodu, kruchta od po\u0142udnia. Wie\u017c\u0119 wie\u0144czy\u0142a czterospadowa kopu\u0142ka z ga\u0142k\u0105 i chor\u0105giewk\u0105 z dat\u0105 1756, krzy\u017cem i gwiazd\u0105. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c przedwojenny film: w nagraniu z 1928 roku pi\u0119\u0107 uj\u0119\u0107 z Somin podpisano kolejno \u201ebudownictwo zr\u0119bowe\u201d, \u201eko\u015bci\u00f3\u0142\u201d, \u201em\u0142odzie\u017c wiejska\u201d, \u201ejezioro\u201d i \u201egranica\u201d \u2014 to ostatnie dlatego, \u017ce tu\u017c za wsi\u0105 bieg\u0142a w\u00f3wczas granica pa\u0144stwowa z Polsk\u0105.\n\nSamodzieln\u0105 parafi\u0105 Sominy zosta\u0142y dopiero w 1871 roku. Ernst M\u00fcller zapisuje, \u017ce wcze\u015bniej obs\u0142ugiwa\u0142 je drugi duchowny z Bytowa. Za zgod\u0105 Ewangelickiej Naczelnej Rady Ko\u015bcielnej z 11 listopada 1852 roku utworzono tu osobny okr\u0119g parafialny, a w 1853 roku Sominy otrzyma\u0142y zarz\u0105dc\u0119 parafii. Dokumentem erekcyjnym z 28 czerwca i 15 lipca 1871 roku utworzono samodzieln\u0105 parafi\u0119 obejmuj\u0105c\u0105 38 miejscowo\u015bci. Le\u017ca\u0142y one a\u017c w czterech powiatach \u2014 bytowskim, ko\u015bcierskim, cz\u0142uchowskim i chojnickim. W wykazie gmin z 1885 roku trzy wsie powiatu cz\u0142uchowskiego \u2014 Lubon, Pronsponka i Sobozin \u2014 maj\u0105 w kolumnie parafii ewangelickiej adnotacj\u0119 \u201eSommin, Prov. Pomm.\u201d, a w spisie z 1910 roku to samo maj\u0105 Trzebu\u0144 i obw\u00f3d le\u015bny Dunajki w powiecie ko\u015bcierskim. Dekret konstytuuj\u0105cy samodzieln\u0105 parafi\u0119, datowany w Koszalinie 28 czerwca i w Szczecinie 15 lipca 1871 roku, wydano po uprzednim porozumieniu si\u0119 z rejencjami w Gda\u0144sku i Kwidzynie oraz z w\u0142a\u015bciwymi konsystorzami prowincjonalnymi; jej miejscowo\u015bci wylicza on osobno dla rejencji koszali\u0144skiej, gda\u0144skiej i kwidzy\u0144skiej. Pierwszym pastorem samodzielnej parafii zosta\u0142 Bernhard Rothenberg, od 1 marca 1868 roku tutejszy wikariusz parafialny. Kaplice sta\u0142y wed\u0142ug M\u00fcllera w Studzienicach i w Lasce (s. 65); te same dwie kaplice filialne wymienia inwentarz archiw\u00f3w parafialnych, kt\u00f3ry dodaje, \u017ce w obu prowadzono nauk\u0119 religii ju\u017c od 1851 roku.\n\nJak wygl\u0105da\u0142a tu diaspora, pokazuje sprawozdanie z 1913 roku: tutejszy proboszcz liczy\u0142 sze\u015bciuset czterdziestu swoich wiernych w\u015br\u00f3d o\u015bmiu i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca polskich katolik\u00f3w, rozsianych po trzydziestu siedmiu wsiach czterech powiat\u00f3w, przy czterech szko\u0142ach ewangelickich wobec dwudziestu dw\u00f3ch katolickich. W tym samym roku zak\u0142adano tu instytut konfirmancki.\n\nObsad\u0119 parafii w latach dwudziestych podaje urz\u0119dowy organ konsystorza: pastor Habelmann odszed\u0142 st\u0105d z dniem 1 maja 1926 roku do Konikowa w okr\u0119gu koszali\u0144skim, a jego miejsce zaj\u0105\u0142 dotychczasowy wikariusz tej\u017ce parafii Thimm, mianowany pastorem Somin z dniem 1 sierpnia 1926 roku. Pastor Thimm, w\u00f3wczas duchowny w Sominach, latem 1930 roku odnalaz\u0142 na strychu plebanii w Bytowie najstarsz\u0105 ksi\u0119g\u0119 gminy bytowskiej. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 tej parafii i podaje 455 dusz, kaplic\u0119 w Studzienicach, oddalon\u0105 o 12 kilometr\u00f3w, oraz miejsce kaza\u0144 w Hopfenkrug, oddalone o 16 kilometr\u00f3w; z 34 miejscowo\u015bci w\u0142\u0105czonych do parafii 25 le\u017ca\u0142o w Polsce. Pastorem by\u0142 Johannes Thimm. Drugi duchowny tego nazwiska, M. Thimm, by\u0142 wtedy pastorem w Pomysku Wielkim.\n\nInwentarz archiw\u00f3w parafialnych z lat 1939\u20131940 wylicza akta, kt\u00f3re tu le\u017ca\u0142y: \u201e175-lecie istnienia somi\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a drewnianego 1831\u201d, sprawy budowlane ko\u015bcio\u0142a 1819\u20131897, budowa i naprawy plebanii 1898\u20131927, inwentarze wyposa\u017cenia z lat 1793/94, 1829, 1869 i 1900\u20131922. Osobn\u0105 pozycj\u0119 stanowi\u0105 akta szk\u00f3\u0142 w\u0119drownych w Brusach, Starej Lasce, Landach, Sonnenwalde, Chmielnie i czterech wsiach zachodniopruskich z lat 1856\u20131896. W bibliotece parafialnej sta\u0142y kazania wydane przez Daniela Ernsta Jab\u0142o\u0144skiego (Berlin 1724), prawo ko\u015bcielne Rohra (Frankfurt 1723), postylle oraz Biblia (Tybinga 1729).\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego zachowanie s\u0142owami: \u201ebrak nagrobk\u00f3w, drzewostan w 70%\u201d. Cmentarz, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku, le\u017ca\u0142 przy szosie do Studzienic na zach\u00f3d od wsi, w\u015br\u00f3d p\u00f3l i lasu; nie by\u0142o ju\u017c wtedy ani ogrodzenia, ani mogi\u0142, a uk\u0142ad nagrobk\u00f3w by\u0142 zatarty. Czytelne pozosta\u0142y granice dawnego, dwukwaterowego za\u0142o\u017cenia oraz trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 \u015bwierk\u00f3w w dobrym stanie zdrowotnym.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Inwentarz archiw\u00f3w parafialnych z lat 1939\u20131940 wymienia akta 175-lecia ko\u015bcio\u0142a z 1831 roku, a inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku datuje budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a na lata 1755\u20131757. S\u0142ownik geograficzny pisze o Sominach: \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 paraf. ewang., dawniej katolicki\u201d. Opis Pomorza z 1784 roku wciela\u0142 katolik\u00f3w z Somin do Studzienic, a wed\u0142ug innego zapisu nale\u017celi oni do parafii w Ugoszczy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 65\u201366 (has\u0142o Sommin); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 196, poz. 38; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 160; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010, s. 149 i aneks (za wizytacjami ADPel. G63a, G63b i G69 oraz \u201eMaterialien zur Bev\u00f6lkerungskunde Kreis B\u00fctow in Pommern\u201d); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1058\u20131059; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 174\u2013177; Film z 1928 roku z powiatu bytowskiego, uj\u0119cia nr 9\u201313 serii \u201eB\u00fctow 1928\u201d, udost\u0119pniony przez serwis buetow-pommern.info (Klaus-Dieter Kreplin); E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943 (dekret o parafii: 1871, nr 39, s. 50\u201351); E. Winguth, \u201eDas \u00e4lteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in B\u00fctow\u201d, \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d, 4 czerwca 1931, 48. rocznik, nr 128; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, s. 6\u20137, poz. 109 i 124; karta cmentarza w Sominach, oprac. H. Greci, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1058\u20131059; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39\u201340.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat bytowski (Sominy)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_bytowski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eStudzienice / t. XI Sumin\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Sominy","url":""},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938","url":""},{"typ":"film","tytul":"Film z 1928 roku z powiatu bytowskiego, uj\u0119cia nr 9\u201313 serii \u201eB\u00fctow 1928\u201d, udost\u0119pniony przez serwis buetow-pommern.info (Klaus-Dieter Kreplin)","url":"https://buetow-pommern.info/"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1058\u20131059","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39\u201340","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Sommin, s. 65\u201366","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, odbitka z \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern. Kreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, mapy 15\u201317","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 160, poz. 53, 65, 75","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, s. 6\u20137, poz. 109 i 124","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0727","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.038074,"lng":17.629156,"name_de":"Sommin","name_pl":"Sominy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sominach, dzi\u015b rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski, wzniesiono jako ewangelicki. Stoi na niewielkim wzniesieniu we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi. Od 19 marca 1960 roku figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-155. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki.\n\nNazwa wsi pochodzi od jeziora, wzmiankowanego w opisie granic z 1313 roku jako lacus Zomyn. Wed\u0142ug inwentarza \u201eKreis B\u00fctow\u201d (1938, s. 251) osada istnieje od oko\u0142o 1600 roku, a w matrykule ko\u015bcio\u0142a w Ugoszczy z 1607 roku nazwano j\u0105 \u201enow\u0105 wiosk\u0105\u201d (neues D\u00f6rfchen) przy Sominie.\n\nDroga do samodzielno\u015bci trwa\u0142a ponad dwie\u015bcie lat. W 1607 roku Sominy nale\u017ca\u0142y do parafii w Ugoszczy (tam\u017ce, s. 254). Po odebraniu tamtejszej \u015bwi\u0105tyni ewangelicy zbierali si\u0119 w domu ewangelickiego so\u0142tysa. Duchowni z Bytowa chodzili do nich samotnie i pieszo, przez okolice opanowane przez katolik\u00f3w, a luteranie z Prus Kr\u00f3lewskich szli na te nabo\u017ce\u0144stwa wiele mil. Gdy duchowny nie dotar\u0142, kazanie odczytywa\u0142 jeden z zebranych. \ud83d\udfe1 Johannes Siebke odnosi te zapiski kroniki parafii w Sominach do lat 1637\u20131657, gdy ziemia bytowska nale\u017ca\u0142a do Polski, i przypuszcza, \u017ce jeszcze przed 1657 rokiem wzniesiono tu w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142ek.\n\nZb\u00f3r w Sominach odnotowuje zestawienie struktur wyznaniowych Rzeczypospolitej Bogumi\u0142a Szadego, cho\u0107 nie zna go starsze zestawienie zbor\u00f3w Prus Kr\u00f3lewskich. Od pocz\u0105tku XVIII wieku do 1871 roku Sominy by\u0142y fili\u0105 Bytowa, co potwierdzaj\u0105 materia\u0142y do dziej\u00f3w ludno\u015bci powiatu bytowskiego oraz wizytacje katolickie z 1766 i 1780 roku. W 1766 roku archidiakon Z\u0142ocki wymieni\u0142 w Sominach jeden z dw\u00f3ch lutera\u0144skich dom\u00f3w modlitwy (\u201efana\u201d) katolickiej parafii ugoskiej, kt\u00f3ra liczy\u0142a wtedy siedmiuset luteran\u00f3w; drugi sta\u0142 w Borzytuchomiu. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XI, 1890), powo\u0142uj\u0105cego si\u0119 na wizytacj\u0119 biskupa Rybi\u0144skiego, w 1780 roku mieszka\u0142o w Sominach 21 katolik\u00f3w i 210 ewangelik\u00f3w; ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 w\u00f3wczas, w czasie wydania tomu, parafialnym ko\u015bcio\u0142em ewangelickim, dawniej katolickim.\n\nW 1784 roku Sominy le\u017ca\u0142y dwie mile na po\u0142udnie-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Bytowa, nisko nad wielkim jeziorem. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, dziesi\u0119ciu gospodarzy \u2014 ludzi wolnych, p\u0142ac\u0105cych czynsz \u2014 p\u00f3\u0142ch\u0142op, czterech zagrodnik\u00f3w, z kt\u00f3rych dw\u00f3ch by\u0142o rybakami dzier\u017cawi\u0105cymi letni po\u0142\u00f3w, i kowal; razem 23 dymy. Do ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142a te\u017c kr\u00f3lewska podle\u015bnicz\u00f3wka Moscowiterkathen, natomiast \u201eDie hiesigen r\u00f6mischkatholischen Einwohner sind zu St\u00fcdnitz eingepfarret\u201d \u2014 katolicy z Somin nale\u017celi do parafii w Studzienicach. Opis Pomorza z 1784 roku nazywa rzecz wprost: w Sominach sta\u0142 \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-lutera\u0144ski, kt\u00f3ry jest fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-lutera\u0144skiego w mie\u015bcie Bytowie\u201d. Ta sama karta odnotowuje podzia\u0142 wsi: \u201etutejsi mieszka\u0144cy rzymskokatoliccy s\u0105 wcieleni do Studzienic\u201d. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku w Sominach, po niemiecku Sommin, mieszka\u0142 lutera\u0144ski ko\u015bcielny.\n\nWcze\u015bniejsza \u015bwi\u0105tynia, z oko\u0142o 1705 roku, zr\u0119bowa i kryta strzech\u0105, by\u0142a w 1749 roku w z\u0142ym stanie i grozi\u0142a zawaleniem. W 1755 roku mistrz budowlany Braemer sporz\u0105dzi\u0142 projekt nowego ko\u015bcio\u0142a szachulcowego z wype\u0142nieniem ceglanym \u2014 ale go nie zrealizowano. Zamiast tego w latach 1755\u20131757 cie\u015bla urz\u0119dowy Westphal z Bytowa postawi\u0142 obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany w konstrukcji zr\u0119bowej, z wie\u017c\u0105 szkieletow\u0105 od frontu i naw\u0105 zamkni\u0119t\u0105 tr\u00f3jbocznie; o\u0142tarz i ambon\u0119 przeniesiono ze starej \u015bwi\u0105tyni. \u015aciany, dach i ostros\u0142upowy he\u0142m wie\u017cy kryte s\u0105 gontem, a chor\u0105giewka na wie\u017cy nosi dat\u0119 1756. \u015aciany oszalowano w 1783 roku, a w latach 1910\u20131911 ko\u015bci\u00f3\u0142 restaurowano i dobudowano zakrysti\u0119.\n\nFili\u0119 obs\u0142ugiwa\u0142 drugi duchowny bytowski, a od 1853 roku w\u0142asny wikariusz parafialny. Samodzieln\u0105 parafi\u0105 Sominy sta\u0142y si\u0119 dopiero na mocy dekretu o ukonstytuowaniu parafii, datowanego w Koszalinie 28 czerwca i w Szczecinie 15 lipca 1871 roku i podpisanego przez Kr\u00f3lewsk\u0105 Rejencj\u0119 (Wydzia\u0142 Spraw Wewn\u0119trznych) oraz Kr\u00f3lewski Konsystorz Prowincji Pomorze. Do parafii nale\u017ca\u0142o 38 miejscowo\u015bci w czterech powiatach: bytowskim, ko\u015bcierskim, cz\u0142uchowskim i chojnickim. Dekret wydano po porozumieniu z rejencjami w Gda\u0144sku i Kwidzynie oraz z w\u0142a\u015bciwymi konsystorzami prowincjonalnymi; wylicza on te miejscowo\u015bci osobno dla trzech rejencji: koszali\u0144skiej, gda\u0144skiej i kwidzy\u0144skiej. Patronat sprawowa\u0142 w\u0142adca, a od 1918 roku pa\u0144stwo. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku pierwszym wikariuszem w Sominach by\u0142 w latach 1853\u20131854 Edmund Thimm, a po usamodzielnieniu parafii pastorami byli: Bernhard Rothenberg (1871\u20131878, wcze\u015bniej od 1868 roku wikariusz), Ernst Trantow (1879\u20131880), Bernhard Thimm (1881\u20131887), Gerhard Johannes Isidorus Preu\u00df (1888\u20131897), Friedrich Wilhelm Richter (1897\u20131900) i Paul Emil Habelmann (od 1901 roku). M\u00fcller wymienia w parafii dwie kaplice: w Studzienicach i w Lasce. Wed\u0142ug inwentarza archiw\u00f3w parafialnych w obu tych miejscowo\u015bciach prowadzono nauk\u0119 religii ju\u017c od 1851 roku.\n\nKilka wiadomo\u015bci o tutejszej parafii z prze\u0142omu wiek\u00f3w przechowa\u0142a prasa. W dniach 15\u201317 pa\u017adziernika 1895 roku po\u015bwi\u0119cono dwie jej kaplice, zbudowane z pomoc\u0105 Towarzystwa Gustawa Adolfa i pomorskiego synodu prowincjalnego: w Studzienicach, 9 kilometr\u00f3w od Somin\u00f3w, i przy nadle\u015bnictwie Laska, 18 kilometr\u00f3w od wsi. Po\u015bwi\u0119cenia dokona\u0142 generalny superintendent D. Poetter; obecni byli prezes konsystorza doktor Richter oraz landraci powiat\u00f3w bytowskiego i chojnickiego, von Puttkamer i hrabia Fink von Finkenstein, ka\u017cdy przy po\u015bwi\u0119ceniu jednej z kaplic. W kwietniu 1897 roku tutejszego pastora Preu\u00dfa przeniesiono do Bytowa, a w maju posad\u0119, z jednym ko\u015bcio\u0142em i jedn\u0105 kaplic\u0105, pensj\u0105 1800 marek i wolnym mieszkaniem, og\u0142oszono do natychmiastowego obsadzenia przez w\u0142adze ko\u015bcielne. W listopadzie 1900 roku pastor Richter odszed\u0142 do Pagenkopf w synodzie goleniowskim, a posad\u0119 pod patronatem kr\u00f3lewskim, z pensj\u0105 1800 marek, ko\u015bcio\u0142em i dwiema kaplicami, og\u0142oszono do obsadzenia z wyboru gminy. Pod dat\u0105 23 lutego 1907 roku og\u0142oszono, \u017ce pastora Emila Habelmanna wybrano do zarz\u0105du miejscowej sp\u00f3\u0142dzielczej kasy oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkowej w miejsce Hermanna Skibbego.\n\nWie\u015b ros\u0142a przez ca\u0142y wiek dziewi\u0119tnasty, a razem z ni\u0105 zmienia\u0142y si\u0119 proporcje wyzna\u0144. W 1810 roku mieszka\u0142o tu 113 os\u00f3b, w tym siedmioro katolik\u00f3w; w 1855 roku \u2014 330 przy 49 katolikach; w 1885 \u2014 416 przy 49; w 1895 \u2014 422 przy 101; w 1905 \u2014 475 przy 163; w 1925 \u2014 437 przy 121; w 1933 \u2014 380 przy 151. Ewangelik\u00f3w by\u0142o kolejno 106, 281, 367, 315, 312, 316 i 229 (liczb\u0119 z 1895 roku podaje pruski leksykon gmin prowincji pomorskiej, oparty na spisie ludno\u015bci z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry wymienia te\u017c w Sominach sze\u015bciu \u017byd\u00f3w; pozosta\u0142e wynikaj\u0105 z odliczenia katolik\u00f3w od og\u00f3\u0142u). Szczyt ludno\u015bci og\u00f3\u0142em przypad\u0142 na rok 1905, ale ewangelik\u00f3w by\u0142o najwi\u0119cej dwadzie\u015bcia lat wcze\u015bniej, w 1885 roku, i od tamtej pory ich liczba \u2014 poza niewielkim wzrostem w 1925 roku \u2014 mala\u0142a. Sominy zwraca\u0142y przy tym uwag\u0119 statystyk\u00f3w: w po\u0142udniowo-wschodnim, w wi\u0119kszo\u015bci katolickim kra\u0144cu powiatu bytowskiego by\u0142y wsi\u0105 ewangelick\u0105 niemal bez wyj\u0105tku, a katolicy stanowili w nich w 1810 roku sze\u015b\u0107 setnych mieszka\u0144c\u00f3w, w 1855 roku pi\u0119tna\u015bcie setnych. Monografia powiatu bytowskiego wydana w Szczecinie w 1938 roku dopisuje do tego szeregu rok 1936 ze 112 katolikami, czyli trzydziestoma jeden setnymi mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nHugo Lemcke opisa\u0142 w 1911 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 jako zr\u0119bowy, z 1756 roku, zamkni\u0119ty od wschodu tr\u00f3jbocznie, z wie\u017c\u0105 zwie\u0144czon\u0105 czworoboczn\u0105 barokow\u0105 kopu\u0142\u0105; ca\u0142y budynek, \u0142\u0105cznie ze \u015bcianami, by\u0142 pokryty gontem. Zwr\u00f3ci\u0142 te\u017c uwag\u0119, \u017ce wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 wtedy w wi\u0119kszo\u015bci z budynk\u00f3w zr\u0119bowych: w tej technice sta\u0142y nie tylko stodo\u0142y i obory, lecz tak\u017ce domy mieszkalne, a ca\u0142e zagrody zachowa\u0142y si\u0119 w dawnym kszta\u0142cie.\n\nJak wygl\u0105da\u0142a tu diaspora, pokazuje sprawozdanie z 1913 roku: tutejszy proboszcz liczy\u0142 sze\u015bciuset czterdziestu swoich wiernych, rozsianych po trzydziestu siedmiu wsiach czterech powiat\u00f3w w\u015br\u00f3d o\u015bmiu i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca polskich katolik\u00f3w, przy czterech szko\u0142ach ewangelickich wobec dwudziestu dw\u00f3ch katolickich. W tym samym roku zak\u0142adano tu instytut konfirmancki.\n\nObsad\u0119 parafii w latach dwudziestych podaje urz\u0119dowy organ konsystorza: pastor Habelmann odszed\u0142 st\u0105d z dniem 1 maja 1926 roku do Konikowa w okr\u0119gu koszali\u0144skim, a jego miejsce zaj\u0105\u0142 dotychczasowy wikariusz tej\u017ce parafii Thimm, mianowany pastorem w Sominach z dniem 1 sierpnia 1926 roku. Pastor Thimm z Somin latem 1930 roku odnalaz\u0142 na strychu plebanii w Bytowie najstarsz\u0105 ksi\u0119g\u0119 gminy bytowskiej. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 455 dusz, kaplic\u0119 w Studzienicach, oddalon\u0105 o 12 kilometr\u00f3w, i miejsce kaza\u0144 w Hopfenkrug, oddalone o 16 kilometr\u00f3w; z 34 miejscowo\u015bci w\u0142\u0105czonych do parafii 25 le\u017ca\u0142o w Polsce. Pastorem by\u0142 Johannes Thimm. Drugi duchowny tego nazwiska, M. Thimm, by\u0142 wtedy pastorem w Pomysku Wielkim.\n\nJak wygl\u0105da\u0142 ten ko\u015bci\u00f3\u0142 przed wojn\u0105, wiadomo z inwentarza zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku: szalowana prostok\u0105tna wie\u017ca o konstrukcji szkieletowej (4,76 na 5,14 metra) przed prostok\u0105tn\u0105 naw\u0105 (8,20 na 12,30 metra) zamkni\u0119t\u0105 trzema bokami o\u015bmioboku, ca\u0142o\u015b\u0107 z szalowanego drewna na kamiennym cokole, \u015bciany i dachy kryte gontem. Zakrystia od wschodu, kruchta od po\u0142udnia. Wie\u017c\u0119 wie\u0144czy\u0142a czterospadowa kopu\u0142ka z ga\u0142k\u0105 i chor\u0105giewk\u0105 z dat\u0105 1756, krzy\u017cem i gwiazd\u0105. Rzadkim \u015bwiadectwem jest te\u017c przedwojenny film: w zachowanym nagraniu z 1928 roku pi\u0119\u0107 uj\u0119\u0107 z Somin podpisano kolejno \u201ebudownictwo zr\u0119bowe\u201d, \u201eko\u015bci\u00f3\u0142\u201d, \u201em\u0142odzie\u017c wiejska\u201d, \u201ejezioro\u201d i \u201egranica\u201d \u2014 to ostatnie dlatego, \u017ce tu\u017c za wsi\u0105 bieg\u0142a w\u00f3wczas granica pa\u0144stwowa z Polsk\u0105.\n\nInwentarz archiw\u00f3w parafialnych z lat 1939\u20131940 wylicza akta, kt\u00f3re tu le\u017ca\u0142y: \u201e175-lecie istnienia somi\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a drewnianego 1831\u201d, sprawy budowlane ko\u015bcio\u0142a 1819\u20131897, budowa i naprawy plebanii 1898\u20131927, inwentarze wyposa\u017cenia z lat 1793/94, 1829, 1869 i 1900\u20131922. Osobn\u0105 pozycj\u0105 s\u0105 szko\u0142y w\u0119drowne: w Brusach, Starej Lasce, Landach, Sonnenwalde, Chmielnie i czterech wsiach zachodniopruskich, w latach 1856\u20131896. W bibliotece parafialnej sta\u0142y kazania wydane przez Daniela Ernsta Jab\u0142o\u0144skiego (Berlin 1724), prawo ko\u015bcielne Rohra (Frankfurt 1723), postylle i Biblia (Tybinga 1729).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Obchody 175-lecia ko\u015bcio\u0142a w 1831 roku wskazywa\u0142yby na jego powstanie oko\u0142o 1656 roku, co nie zgadza si\u0119 z datami budowy; to jednak wniosek z dat, nie zapis \u017ar\u00f3d\u0142a. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sominach by\u0142 dawniej katolicki, cho\u0107 pozosta\u0142e \u017ar\u00f3d\u0142a znaj\u0105 tu od pocz\u0105tku XVIII wieku tylko \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSuminy\u201d; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1058; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 65\u201366; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912; \u26a0 Erich Winguth, \u201eDie Geschichte des Kreises B\u00fctow\u201d, odbitka z \u201eDie Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern. Kreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938 \u2014 druk narodowosocjalistyczny, wykorzystany wy\u0142\u0105cznie dla danych liczbowych; karta ewidencyjna zabytku Narodowego Instytutu Dziedzictwa; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 399; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010, s. 149 i aneks (za wizytacjami ADPel. G63a, G63b i G69 oraz \u201eMaterialien zur Bev\u00f6lkerungskunde Kreis B\u00fctow in Pommern\u201d); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1058\u20131059; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 37\u201339 i 251\u2013256; Film z 1928 roku z powiatu bytowskiego, uj\u0119cia nr 9\u201313 serii \u201eB\u00fctow 1928\u201d, udost\u0119pniony przez serwis buetow-pommern.info (Klaus-Dieter Kreplin); E. Bahr, \u201eDas Amt B\u00fctow und seine Ortschaften um das Jahr 1637\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d NF 53/1967, s. 48\u201361; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; E. Winguth, \u201eDas \u00e4lteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in B\u00fctow\u201d, \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d, 4 czerwca 1931, 48. rocznik, nr 128; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 188; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1058\u20131059; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39\u201340; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895 und anderer amtlicher Quellen\u201d, Berlin 1898, s. 196\u2013197; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 29 pa\u017adziernika 1895 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 25 kwietnia 1897 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 23 maja 1897 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 11 listopada 1900 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 25 listopada 1900 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 4 marca 1907 roku, s. 40 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1755,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pw. Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski w Sominach \u2014 Zabytek.pl (NID)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-264817"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Sominy \u2014 kosciolydrewniane.pl","url":"http://www.kosciolydrewniane.pl/pages/drewniane/sominy.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eStudzienice / t. XI Sumin\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Sominy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938","url":""},{"typ":"film","tytul":"Film z 1928 roku z powiatu bytowskiego, uj\u0119cia nr 9\u201313 serii \u201eB\u00fctow 1928\u201d, udost\u0119pniony przez serwis buetow-pommern.info (Klaus-Dieter Kreplin)","url":"https://buetow-pommern.info/"},{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"E. Bahr, \u201eDas Amt B\u00fctow und seine Ortschaften um das Jahr 1637\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d NF 53/1967, s. 48\u201361","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 65\u201366","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSuminy\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1058","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 188","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1058\u20131059","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39\u201340","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 29 pa\u017adziernika 1895 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FZQLG2OJN7BV4322MTVIO27SA6N4MZX5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 25 kwietnia 1897 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4ZF76GSIHZWFJOWDO2IWOWQMNEK66PMI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 23 maja 1897 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/USSER4Y5WNU3JNUKHFLRUOFFVB5HS335"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 11 listopada 1900 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GZNW5OBGXIJ5MC7USMPOYXUIVGNUSFCW"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 25 listopada 1900 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2UGE424W4GTDA73IXRX6OQRNPUJQSUYX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 4 marca 1907 roku, s. 40 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4HW4VSDFO63MV5VXS3TKMR5LHLZP22TE"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0027","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.03561,"lng":17.64074,"name_de":"Sommin","name_pl":"Sominy \u2014 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Somoninie \u2014 po niemiecku Semlin, po kaszubsku Som\u00f2nino \u2014 le\u017cy przy dzisiejszej ulicy Witos\u0142awy, na dzia\u0142kach 427 i 428 \u2014 pod tymi numerami figuruje te\u017c w ewidencji zabytk\u00f3w. Zachowa\u0142y si\u0119 pojedyncze nagrobki; teren uprz\u0105tni\u0119to i urz\u0105dzono na nim miejsce pami\u0119ci. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej Somonino nigdy nie mia\u0142o \u2014 by\u0142a natomiast szko\u0142a ewangelicka, do kt\u00f3rej w 1887 roku chodzi\u0142o 94 dzieci. Dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ewangelickiego w Somoninie nie ustalono.\n\nW 1241 roku Somonino (Semanino) by\u0142o jedn\u0105 z osiemnastu wsi kasztelanii Gor\u0119czyno, kt\u00f3r\u0105 ksi\u0105\u017c\u0119 Sambor II przyzna\u0142 biskupowi kujawskiemu; umowy tej nigdy nie wykonano. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego wie\u015b wyst\u0119puje w dokumencie z 1241 roku jako Semanino i Semagnino. W 1380 roku Semlin i Gor\u0119czyno otrzyma\u0142y s\u0105downictwo na prawie rycerstwa pomorskiego i zwolnienie z tak zwanego pieni\u0105dza krowiego i \u015bwi\u0144skiego; by\u0142y to dobra s\u0142u\u017cebne na prawie polskim w okr\u0119gu ko\u015bcierskim.\n\nP\u00f3\u017aniej tutejszy folwark nale\u017ca\u0142 do kartuz\u00f3w: dekret kr\u00f3lewski z 1571 roku przyzna\u0142 klasztorowi 16 w\u0142\u00f3k, w 1603 roku folwark wydzier\u017cawiono Albrechtowi Gedeonowi Krachtowi, a w 1621 roku, po odbudowie ze zgliszcz, Stanis\u0142awowi Paw\u0142owskiemu za 333 floreny i 20 groszy. W wizytacji archidiakonatu pomorskiego, przeprowadzonej z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, w wykazie wsi p\u0142ac\u0105cych meszne ko\u015bcio\u0142owi w Gor\u0119czynie zapisano Somonino kr\u00f3tko: \u201eSemono, curia, nihil solvit, cum solvere teneatur\u201d \u2014 dw\u00f3r, kt\u00f3ry nic nie p\u0142aci, cho\u0107 p\u0142aci\u0107 powinien. Druga redakcja tego samego wykazu nazywa je folwarkiem kartuz\u00f3w: \u201eSomanino, Cartusianorum, praedium\u201d. W 1662 roku by\u0142o tu predium z tartakiem i m\u0142ynem oraz owczarnia w Borczu z kolonistami.\n\nW 1780 roku mieszka\u0142o tu 76 katolik\u00f3w i sze\u015bciu ewangelik\u00f3w, a w 1820 roku \u2014 193 osoby: 95 luteran\u00f3w i 98 katolik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi tu do parafii w Gor\u0119czynie. Ewangelik\u00f3w urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku przypisuje parafii lutera\u0144skiej w Szymbarku, i to bez sta\u0142ego przydzia\u0142u. Wed\u0142ug Heidna ewangelik\u00f3w z Somonina dekretem z 1822 roku przydzielono do parafii w Szymbarku, a w 1856 roku do nowej parafii w Kartuzach. W drugiej po\u0142owie XIX wieku Somonino nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Kartuzach, kt\u00f3ra usamodzielni\u0142a si\u0119 w 1856 roku, i figuruje na li\u015bcie jej miejscowo\u015bci; t\u0119 sam\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 podaje wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w Kartuzach najpierw w refektarzu zniesionego klasztoru, oddanym ewangelikom 4 wrze\u015bnia 1844 roku, a od 2 pa\u017adziernika 1887 roku w nowym ko\u015bciele imienia Lutra.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Semlin* jako folwark w dzier\u017cawie wieczystej z dziewi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 43 budynki mieszkalne i 370 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 282 ewangelik\u00f3w i 88 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kartuzach; katolicy \u2014 do parafii w Gor\u0119czynie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Neuhoff. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Somoninie 423 mieszka\u0144c\u00f3w w 53 domach i 79 dymach, z czego 245 ewangelik\u00f3w wobec 178 katolik\u00f3w. Ewangelicy stanowili wi\u0119kszo\u015b\u0107 wsi. Na samo wybudowanie Klein Semlin przypada\u0142y wtedy 24 domy i 167 mieszka\u0144c\u00f3w, a na Somoni\u0144ski M\u0142yn jeden dom. Agathon Harnoch liczy\u0142 parafi\u0119 kartusk\u0105 w 1890 roku na oko\u0142o 2000 dusz.\n\nDo 1920 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie kartuskim, w rejencji gda\u0144skiej, i zajmowa\u0142a 531 hektar\u00f3w, w tym 400 hektar\u00f3w roli ornej. Spis z 1 grudnia 1910 roku naliczy\u0142 456 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 225 m\u0119\u017cczyzn i 231 kobiet \u2014 w 68 domach i 84 gospodarstwach domowych, na 539,1 hektara. J\u0119zyk niemiecki poda\u0142o 221 os\u00f3b, kaszubski 234. Tablica z 1910 roku rozbija wyznania osobno w ka\u017cdej grupie j\u0119zykowej: 210 ewangelik\u00f3w i 11 katolik\u00f3w spisano wy\u0142\u0105cznie w\u015br\u00f3d os\u00f3b niemieckoj\u0119zycznych; wszystkich m\u00f3wi\u0105cych po kaszubsku zapisano jako katolik\u00f3w. Pierwszy spis powszechny Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 104 ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d 412 mieszka\u0144c\u00f3w. W 1921 roku narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 363 osoby, niemieck\u0105 49. Dane o liczebno\u015bci ca\u0142ej parafii kartuskiej \u2014 oko\u0142o 2300 wiernych w 1910 roku i oko\u0142o 400 w 1938 roku \u2014 dotycz\u0105 wszystkich nale\u017c\u0105cych do niej miejscowo\u015bci, nie samego Somonina.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kartuzy (Karthaus) i podaje tu 210 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eSomonin (Somonino)\u201d; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (powiat Karthaus, strona 52, pozycja 112); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 421; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 142, nr 304; ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 wykaz cmentarzy, gmina Somonino, pozycja 51; \u201eSomonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego\u201d, expresskaszubski.pl; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 545; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 131, pozycja 389; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 22, 51, 54, 56; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 104; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 178\u2013179; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Somonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 expresskaszubski.pl","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eSomonin\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Somonino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 131, pozycja 389","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 22, 51, 54, 56","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 104","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 178\u2013179","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 545","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0322","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.27922,"lng":18.20065,"name_de":"Semlin","name_pl":"Somonino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przy ulicy Malczewskiego 31 w Sopocie (po niemiecku Zoppot) rejestr zabytk\u00f3w datuje na 1848 rok. By\u0142 to cmentarz ewangelicki i pozosta\u0142 nim do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej; po w\u0142\u0105czeniu Sopotu do Polski sta\u0142 si\u0119 komunalny i jest nim do dzi\u015b. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ewangelickich nagrobk\u00f3w zniszczono; do dwudziestego pierwszego wieku przetrwa\u0142o ich oko\u0142o 50, najstarsze z lat 1915\u20131916. Wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 w\u015br\u00f3d nich kaplica grobowa rodziny von Herbst \u2014 \u0142\u00f3dzkich fabrykant\u00f3w \u2014 wzniesiona w 1921 roku wed\u0142ug projektu Heinricha Dunkla. Wpis do rejestru zabytk\u00f3w, numer A-1279 z 7 czerwca 1989 roku, obejmuje ca\u0142y cmentarz ewangelicki, obecnie komunalny, wraz z kaplic\u0105 przedpogrzebow\u0105, dawn\u0105 kaplic\u0105 cmentarn\u0105 oraz grobowcem von Herbst\u00f3w. W kaplicy przedpogrzebowej mie\u015bci si\u0119 dzi\u015b Zarz\u0105d Cmentarza Komunalnego, a dawna kaplica cmentarna jest obecnie ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa. Cmentarz s\u0105siaduje z \u017cydowskim i katolickim.\n\nPolitycznie Sopot do 1920 roku nale\u017ca\u0142 do Prus \u2014 najpierw do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen), potem do powiatu Gda\u0144skie Wy\u017cyny (Landkreis Danziger H\u00f6he), w rejencji gda\u0144skiej \u2014 a w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Zoppot* jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z czterema gospodarstwami ch\u0142opskimi i jedn\u0105 zagrod\u0105 cha\u0142upnicz\u0105. Notowa\u0142 tu 193 budynki mieszkalne i 1204 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 557 ewangelik\u00f3w, 642 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ma\u0142ym Kacku; katolicy \u2014 do parafii w Oliwie. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c cegielni\u0119 i dwa m\u0142yny wodne. W spisie z 1 grudnia 1885 roku Sopot liczy\u0142 4081 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1549 ewangelik\u00f3w, 2481 katolik\u00f3w, 31 innych chrze\u015bcijan i 20 \u017byd\u00f3w.\n\nHans H\u00fcbner pisze, \u017ce ewangelicy Sopotu nale\u017celi do parafii w Ma\u0142ym Kacku, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano u nich tylko latem, pod go\u0142ym niebem. W\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 \u201eKaplic\u0119 Pokoju\u201d (Friedenskapelle) w Po\u0142udniowym Parku \u2014 po\u015bwi\u0119cono 18 sierpnia 1871 roku; Harnoch opisa\u0142 j\u0105 w 1890 roku jako ko\u015bci\u00f3\u0142ek postawiony w surowym murze, trzysta krok\u00f3w od brzegu Ba\u0142tyku. H\u00fcbner podaje jako rok usamodzielnienia parafii 1891, a zestawienie Reszki 1890; wed\u0142ug materia\u0142\u00f3w parafialnych dokument o usamodzielnieniu podpisano 23 grudnia 1890 roku, a pierwszego sta\u0142ego proboszcza wybrano 21 kwietnia 1891 roku. W latach 1899\u20131901 wzniesiono na Wzg\u00f3rzu ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Erl\u00f6serkirche), a w 1919 roku po\u015bwi\u0119cono ko\u015bci\u00f3\u0142 Pokoju w miejsce dawnej kaplicy.\n\nNekrologi z pocz\u0105tku XX wieku wymieniaj\u0105 zabudowania cmentarza: w czerwcu 1907 roku \u201eBerliner Tageblatt\u201d zapowiada\u0142 pogrzeb z kostnicy (Leichenhalle) na cmentarzu ewangelickim w Sopocie, a w marcu 1918 roku berli\u0144ska \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d \u2014 pogrzeb z kaplicy cmentarza ewangelickiego w Sopocie.\n\nW 1919 roku ogrodnikiem cmentarza parafii ewangelickiej w Sopocie by\u0142 Rudolf Czarnetzki, mieszkaj\u0105cy na cmentarzu. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Sopocie, licz\u0105cej wtedy 11 927 ewangelik\u00f3w. W og\u0142oszeniu z 13 lipca 1959 roku Zarz\u0105d Zieleni Miejskiej zapowiedzia\u0142 prace porz\u0105dkowe na \u201eprzej\u0119tym przez gospodark\u0119 komunaln\u0105 cmentarzu ewangelickim\u201d i da\u0142 rodzinom trzy miesi\u0105ce na op\u0142acenie grob\u00f3w na dwadzie\u015bcia lat; groby nieop\u0142acone po tym terminie mia\u0142y by\u0107 przeznaczone do ponownego chowania zmar\u0142ych.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W jednym \u017ar\u00f3dle grobowiec von Herbst\u00f3w wzniesiono w 1921 roku wed\u0142ug projektu Heinricha Dunkla, a urz\u0119dowy rejestr datuje go na wiek dziewi\u0119tnasty. Fryderyk Schultz w kronice Sopotu z 1905 roku podaje, \u017ce gmina naby\u0142a cmentarz w 1878 roku, najpierw dla ewangelickiej cz\u0119\u015bci ludno\u015bci, a parafia ewangelicka mia\u0142a cmentarz \u201eju\u017c od 1878 roku\u201d; rejestr zabytk\u00f3w datuje cmentarz przy Malczewskiego na 1848 rok. Schultz pisze, \u017ce wcze\u015bniej rozwa\u017cano cmentarz bezwyznaniowy na Lehmkaule u st\u00f3p K\u00f6nigsh\u00f6he. Schultz nie podaje po\u0142o\u017cenia cmentarza; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono potwierdzenia, \u017ce chodzi o ten przy Malczewskiego. Og\u0142oszenie z 13 lipca 1959 roku m\u00f3wi o cmentarzu \u201eprzej\u0119tym przez gospodark\u0119 komunaln\u0105\u201d, a opis wy\u017cej podaje, \u017ce cmentarz sta\u0142 si\u0119 komunalny po w\u0142\u0105czeniu Sopotu do Polski; Klaudiusz Grabowski (2024) pisze, \u017ce w 1945 roku, gdy Zarz\u0105d Miejski w Gda\u0144sku przej\u0105\u0142 niemal wszystkie cmentarze, Zarz\u0105d Miejski w Sopocie pozostawi\u0142 cmentarze w r\u0119kach gmin wyznaniowych, a gdy gmina ewangelicka nie radzi\u0142a sobie z utrzymaniem cmentarza i chcia\u0142a przekaza\u0107 jego w\u0142asno\u015b\u0107 w\u0142adzom miejskim, te przej\u0119\u0142y go niezbyt ch\u0119tnie; cz\u0119\u015b\u0107 dokumentacji cmentarza przechowuje wed\u0142ug niego gda\u0144ski oddzia\u0142 Instytutu Pami\u0119ci Narodowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 223; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, Sopot, pozycje 869, 870, 873 i 874; urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku, Sopot \u2014 cmentarz ewangelicki, obecnie komunalny, ulica Malczewskiego, 1848, numer A-1279 z 7 czerwca 1989 roku; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 448; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Neustadt, s. 60, pozycja 55; Hans H\u00fcbner, \u201eZoppot\u201d; Historia parafii \u2014 Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sopocie; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 21; F. Schultz, \u201eChronik der Stadt Seebad Zoppot\u201d, Danzig 1905, s. 126, 133; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 197, pozycja 406; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1959, nr 4, poz. 40, s. 35; \u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d, 13 czerwca 1907 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 14 marca 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 165.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 223","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 223","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 197, pozycja 406","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1959, nr 4, poz. 40, s. 35","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d, 13 czerwca 1907 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6XET7SW5GCXDADBBGGDOEOLQLDCYAZZ5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 14 marca 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GQV72GTD5P7FCZ2WAHBADOHUMGVPVR5T"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eChronik der Stadt Seebad Zoppot\u201d, Danzig 1905, s. 126, 133","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"K. Grabowski, \u201eCmentarze Gda\u0144ska (1945\u20132015) \u2014 om\u00f3wienie rozprawy doktorskiej\u201d, \u201eGda\u0144ski Notatnik Historyczny\u201d 3 (2024), s. 165","url":"https://doi.org/10.12775/GNH.2024.08"}]},"gps_precision":"cmentarz komunalny (d. ewangelicki), ul. Malczewskiego 31","id":"CM-0052","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.451857,"lng":18.546629,"name_de":"Evangelischer Friedhof Zoppot","name_pl":"Sopot \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"Sopot M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Erl\u00f6serkirche, czyli ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela \u2014 dzi\u015b rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowy pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego przy placu Konstytucji 3 Maja w Sopocie \u2014 to neogotycka \u015bwi\u0105tynia ewangelicka zbudowana w latach 1899\u20131901 wed\u0142ug projektu Ludwiga von Tiedemanna (1841\u20131908). Zesp\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a garnizonowego \u2014 z cmentarzem ko\u015bcielnym, plebani\u0105 przy ulicy Ko\u015bciuszki 1 i studzienk\u0105, obecnie kapliczk\u0105 \u015bwi\u0119tego Wojciecha \u2014 jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-846 z 12 sierpnia 1976 roku i z 7 stycznia 2015 roku.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku wie\u015b kr\u00f3lewska *Zoppot* z czterema gospodarstwami ch\u0142opskimi i jedn\u0105 zagrod\u0105 cha\u0142upnicz\u0105 liczy\u0142a 1204 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 557 ewangelik\u00f3w, 642 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Sta\u0142y w niej 193 budynki mieszkalne. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ma\u0142ym Kacku; katolicy \u2014 do parafii w Oliwie. Odnotowano tu tak\u017ce cegielni\u0119 i dwa m\u0142yny wodne.\n\nDroga do w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni by\u0142a d\u0142uga. Ewangelicy Sopotu nale\u017celi do gminy w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz), a u siebie mieli nabo\u017ce\u0144stwa tylko latem, pod go\u0142ym niebem; w 1871 roku stan\u0119\u0142a w Parku Po\u0142udniowym w\u0142asna kaplica, nazwana Kaplic\u0105 Pokoju, kt\u00f3r\u0105 p\u00f3\u017aniej zast\u0105pi\u0142 po\u015bwi\u0119cony w 1919 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 Pokoju. Rok usamodzielnienia gminy bywa podawany dwojako: zestawienie parafii protestanckich Prus Zachodnich notuje Sopot pod rokiem 1890, H\u00fcbner za\u015b pisze o ca\u0142kowitym oddzieleniu gminy sopockiej od kackiej w 1891 roku. Materia\u0142y parafii podaj\u0105, \u017ce dokument o usamodzielnieniu podpisano 23 grudnia 1890 roku, a pierwszego sta\u0142ego proboszcza, ksi\u0119dza Conrada, wybrano 21 kwietnia 1891 roku. Dopiero po d\u0142ugich rokowaniach, pod protektoratem cesarzowej, wsp\u00f3lnota mog\u0142a przyst\u0105pi\u0107 do budowy obszernego ko\u015bcio\u0142a na wzg\u00f3rzu Seeberg. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XI, 1890) Sopot mia\u0142 w\u00f3wczas kaplic\u0119 ewangelick\u0105 i kaplic\u0119 katolick\u0105, a w 1885 roku liczy\u0142 4081 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2481 katolik\u00f3w i 1549 ewangelik\u00f3w.\n\nPami\u0105tkowa broszura wydana na po\u015bwi\u0119cenie pokazuje, ile to kosztowa\u0142o wysi\u0142ku. W 1885 roku rejencja w Gda\u0144sku odrzuci\u0142a projekt rozbudowy Kaplicy Pokoju jako zbyt skromny dla k\u0105pieliska, a w 1887 roku gmina postanowi\u0142a budowa\u0107 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na Seebergu, lecz wzg\u00f3rza nie da\u0142o si\u0119 wtedy uzyska\u0107. Pro\u015bb\u0119 z 1895 roku o protektorat cesarzowej odrzucono z powodu zbyt ma\u0142ej sumy budowy. Komitet zbiera\u0142 pieni\u0105dze po domach i w\u015br\u00f3d go\u015bci k\u0105pieliskowych, gromadz\u0105c fundusz blisko 25 000 marek. Wzg\u00f3rze gmina ko\u015bcielna kupi\u0142a w ko\u0144cu od gminy politycznej za 10 000 marek, po g\u0142osowaniu siedmioma g\u0142osami przeciw sze\u015bciu. W 1898 roku powsta\u0142o Ewangelickie Towarzystwo Budowy Ko\u015bcio\u0142a pod przewodem podpu\u0142kownika w stanie spoczynku Burruckera; cesarzowa obj\u0119\u0142a protektorat 22 marca 1899 roku, a 11 maja cesarz zatwierdzi\u0142 projekt. Nazw\u0119 \u201eErl\u00f6ser-Kirche\u201d nada\u0142a \u015bwi\u0105tyni sama cesarzowa w dopisku z 18 pa\u017adziernika 1899 roku, a kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 22 pa\u017adziernika, w dniu jej urodzin. \u015apiewom podczas tej uroczysto\u015bci towarzyszy\u0142 ch\u00f3r puzonowy niedawno za\u0142o\u017conego sopockiego Zwi\u0105zku M\u0119\u017cczyzn i M\u0142odzie\u0144c\u00f3w (M\u00e4nner- und J\u00fcnglingsverein), jak poda\u0142 w listopadzie 1899 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d. Wiech\u0119 zawieszono w \u015bwi\u0119to Reformacji, 31 pa\u017adziernika 1900 roku; ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono we wtorek 17 wrze\u015bnia 1901 roku. Jeszcze w sierpniu 1901 roku \u201eDresdner Nachrichten\u201d podawa\u0142y, \u017ce wbrew wcze\u015bniejszej wiadomo\u015bci para cesarska we\u017amie jednak udzia\u0142 w po\u015bwi\u0119ceniu; towarzystwo budowy ko\u015bcio\u0142a prosi\u0142o wtedy cesarza o wyznaczenie dnia uroczysto\u015bci mi\u0119dzy 10 a 15 wrze\u015bnia i o udzia\u0142 w niej, a gabinet cesarzowej poleci\u0142 towarzystwu przedstawi\u0107 program do oceny lub zatwierdzenia. Mia\u0142 784 miejsca, z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 dobudowania empor na dalsze trzysta. Dzwony, odlane w Gda\u0144sku u Jeana Colliera, ufundowa\u0142 radca handlowy Eduard Herbst z \u017con\u0105 na pami\u0105tk\u0119 c\u00f3rki Annemarie; nastaw\u0119 o\u0142tarzow\u0105 \u2014 landrat Maurach z \u017con\u0105; g\u0142\u00f3wne witra\u017ce wykona\u0142a pracownia de Continiego w Brukseli.\n\nCesarzowa Augusta Wiktoria obj\u0119\u0142a nad budow\u0105 protektorat, a para cesarska do\u0142o\u017cy\u0142a do niej 30 000 marek: 20 000 z cesarskiego funduszu dyspozycyjnego i 10 000 od cesarzowej. Kosztorys, bez organ\u00f3w i dzwon\u00f3w, wynosi\u0142 125 000 marek; reszt\u0119 pokry\u0142y fundusz zebrany przez gmin\u0119 i \u015brodki gminy ko\u015bcielnej. Wie\u017ca, wysoka na oko\u0142o 37 metr\u00f3w, mia\u0142a by\u0107 z woli cesarza widoczna z w\u00f3d Zatoki Gda\u0144skiej jako punkt nawigacyjny. Wilhelm II w\u0142asnor\u0119cznie poprawi\u0142 na projekcie rysunek he\u0142mu i kaza\u0142 podwy\u017cszy\u0107 wie\u017c\u0119 o 7,5 metra; pami\u0105tkowa broszura z 1901 roku pisze, \u017ce wie\u017ca ma by\u0107 \u017ceglarzom na pe\u0142nym morzu znakiem, kt\u00f3ry prowadzi statek do portu.\n\nSchultz w kronice Sopotu z 1905 roku dodaje, \u017ce pro\u015bb\u0119 o protektorat cesarzowej wys\u0142ano 25 stycznia 1895 roku, a koncerty dobroczynne i kolekty przynios\u0142y najpierw 18 000 marek, kt\u00f3re datki zamo\u017cnych parafian podnios\u0142y do 25 000. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w obecno\u015bci cesarzowej; pastor Bowien sprawowa\u0142 urz\u0105d od 1 czerwca 1901 roku. Otto Johannes Alexander Bowien by\u0142 wcze\u015bniej pastorem w Mohrungen; jak poda\u0142a w czerwcu 1901 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, na pastora w Sopocie, w diecezji wejherowskiej, powo\u0142a\u0142a go rada parafialna, a zatwierdzi\u0142 kr\u00f3lewski konsystorz. 12 kwietnia 1902 roku uchwalono statut Ewangelickiego Towarzystwa Domu Parafialnego w Sopocie (Evangelischer Gemeindehaus Verein Zoppot), kt\u00f3re 2 czerwca 1902 roku wpisano do rejestru stowarzysze\u0144; w zarz\u0105dzie zasiedli pastor Otto Bowien, podpu\u0142kownik Hermann Burrucker, rotmistrz Hans von Wedell, adwokat doktor Richard Wannow, nauczyciel Ernst Hoffmann, rentier Johann Sulley i kupiec Johannes Ick.\n\nPiotr Birecki, kt\u00f3ry przejrza\u0142 akta budowy, dodaje, \u017ce Tiedemann pracowa\u0142 przy tym ko\u015bciele z Arthurem Kicktonem \u2014 ten wykona\u0142 akwarel\u0119 budynku, podarowan\u0105 cesarzowej \u2014 i z miejscowym architektem Riemaschem. O nowej \u015bwi\u0105tyni my\u015blano od 1884 roku, a dzia\u0142k\u0119 na tak zwanym Seebergu wybrano 17 stycznia 1887 roku. Mury i wi\u0119\u017ab\u0119 wykona\u0142 sopocki mistrz budowlany Wilhelm Lippcke, ceg\u0142\u0119 da\u0142a cegielnia Paula Dittricha z Wysokiej Wody pod Sopotem, kapitele przy o\u0142tarzu wyku\u0142 nadworny kamieniarz Fiebiger z Poczdamu, a do prac malarskich we wn\u0119trzu zatrudniono malarza historycznego Buscha z Berlina \u2014 wed\u0142ug Bireckiego zapewne on wykona\u0142 niezachowane malowid\u0142a w prezbiterium, zmienione po 1945 roku. Wie\u017c\u0119 ufundowa\u0142 kupiec Eduard Herbst z \u0141odzi, zegar na niej \u2014 rentier Karl Schulz (wykona\u0142a go berli\u0144ska firma C. F. Rochlitz), organy zbudowa\u0142a elbl\u0105ska firma A. Terletzki, a o\u0142tarz, ambon\u0119 i prospekt organowy \u2014 pracownia Kuntscha z Wernigerode. Witra\u017ce prezbiterium ufundowa\u0142 Wilhelm II, okna nawy \u2014 Ernst von Mirbach i mieszka\u0144cy, a cz\u0119\u015b\u0107 wyposa\u017cenia pokry\u0142y datki \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Sopotu. Pastor Blech zapisa\u0142, \u017ce radca budowlany Kickton wykorzysta\u0142 przy budowie ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela (Erl\u00f6serkirche) w Sopocie wz\u00f3r szczyt\u00f3w wschodniego i po\u0142udniowego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku.\n\nAdministracyjnie Sopot do 1920 roku le\u017ca\u0142 w Prusach: w prowincji Prusy Zachodnie, w rejencji gda\u0144skiej i w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen); prawa miejskie otrzyma\u0142 w 1901 roku. W latach 1920\u20131939 znajdowa\u0142 si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku.\n\nW 1919 roku pierwszym pastorem przy ko\u015bciele Zbawiciela (Erl\u00f6serkirche) w Sopocie by\u0142 Otto Bowien (Luisenstra\u00dfe 13), a drugim Hugo Wei\u00dfe (Kastanienallee 3). Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Sopocie liczy\u0142a wtedy 11 927 ewangelik\u00f3w, a pastorami byli Otto Bowien (od 1901 roku) i Hugo Wei\u00dfe (od 1910 roku).\n\nWed\u0142ug historii ko\u015bcio\u0142a opracowanej dla parafii \u015bwi\u0119tego Jerzego przez ksi\u0119dza Zbigniewa Re\u0107k\u0119 i Mariusza Nowaka 8 maja 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przekazano polubownie duszpasterstwu wojskowemu Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego jako ko\u015bci\u00f3\u0142 garnizonowy i szkolny, a w tym samym roku po\u015bwi\u0119cono j\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego; od 1947 roku dzia\u0142a przy niej parafia terytorialna (dzi\u015b archidiecezji gda\u0144skiej), a od 1991 roku tak\u017ce parafia personalna Ordynariatu Polowego Wojska Polskiego. Wed\u0142ug Krzysztofa Jachimowicza, autora tekstu na stronie sopockiej parafii ewangelickiej, w 1947 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0105 rzymskokatolick\u0105, siedzib\u0105 cywilno-wojskowej parafii garnizonowej pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego. Dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em garnizonowym \u2014 siedzib\u0105 parafii cywilno-wojskowej pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego. Andrzej Bohdan Krupa pisze, \u017ce w 1951 roku przy ko\u015bciele rezydowa\u0142 kapelan Wojska Polskiego, ojciec podpu\u0142kownik Stanis\u0142aw Ka\u0142u\u017ca OFM. Mieszka\u0142 na plebanii zaj\u0119tej na potrzeby duszpasterstwa wojskowego i uwa\u017ca\u0142 si\u0119 za \u201eproboszcza Garnizonu Sopot\u201d, Kuria Biskupia Gda\u0144ska tytu\u0142owa\u0142a go \u201ekapelanem ko\u015bcio\u0142a garnizonowego\u201d, a r\u00f3wnocze\u015bnie parafia \u015bwi\u0119tego Jerzego mia\u0142a proboszcza \u2014 ksi\u0119dza diecezjalnego; status kanoniczny ojca Ka\u0142u\u017cy autor nazywa niejasnym. Nazw\u0119 ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela nosi w Sopocie inna \u015bwi\u0105tynia: czynny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski przy ulicy Parkowej, dawna Friedenskirche z lat 1913\u20131919, nale\u017c\u0105cy do parafii Gda\u0144sk-Gdynia-Sopot.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eZoppot\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1891\u20131929. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1891 roku oraz wykaz komunikant\u00f3w i ksi\u0119g\u0119 konfirmacji od 1900 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1891\u2014 K Konf 1900\u2014\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug Schultza gmina cywilna odst\u0105pi\u0142a parafii dzia\u0142k\u0119 na Seebergu za przej\u0119cie ci\u0105\u017c\u0105cej na niej hipoteki, natomiast broszura z 1901 roku m\u00f3wi o zakupie za 10 000 marek.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 7591 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 51, 223; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSopot\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 180; materia\u0142y Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Sopocie o dziejach tutejszej wsp\u00f3lnoty; Z. Re\u0107ko, M. Nowak, \u201eHistoria ko\u015bcio\u0142a\u201d, parafia \u015bwi\u0119tego Jerzego w Sopocie (jerzy.sopot.pl), wed\u0142ug W. Kwa\u015bniaka, \u201eRocznik Sopocki\u201d 1996, s. 67\u201369; Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego w Sopocie \u2014 Wikipedia; urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku, Sopot \u2014 zesp\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a garnizonowego, numer A-846 z 12 sierpnia 1976 roku i z 7 stycznia 2015 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, Sopot, pozycje 726, 1043 i 1044; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Hans H\u00fcbner, \u201eZoppot\u201d, nak\u0142ad komisowy A. W. Kafemann, Gda\u0144sk; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eDie Erl\u00f6ser-Kirche in Zoppot. Eine Erinnerungsschrift bei Gelegenheit der Einweihung der Kirche\u201d, wyd. zarz\u0105d Ewangelickiego Towarzystwa Budowy Ko\u015bcio\u0142a w Sopocie, [Zoppot] 1901; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 286\u2013288; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 21; F. Schultz, \u201eChronik der Stadt Seebad Zoppot\u201d, Danzig 1905, s. 132\u2013133; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 197, pozycja 406; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 listopada 1899 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 4 czerwca 1901 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 9 czerwca 1902 roku, s. 34 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDresdner Nachrichten\u201d, 25 sierpnia 1901 roku, s. 3 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); A. B. Krupa, \u201ePa\u0144stwo wobec domu Zgromadzenia Si\u00f3str \u015bw.\u00a0El\u017cbiety w Sopocie po drugiej wojnie \u015bwiatowej. Studium przypadku\u201d, \u201eRocznik Diecezji Pelpli\u0144skiej\u201d 58, 2024, s. 258.*","built_year":1901,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jerzego w Sopocie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jerzego_w_Sopocie"},{"typ":"parafia","tytul":"Historia parafii \u2014 Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sopocie","url":"https://sopot.luteranie.pl/historia/historia-parafii/"},{"typ":"parafia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Erl\u00f6serkirche) w Sopocie","url":"https://sopot.luteranie.pl/2017/04/kosciol-zbawiciela-erloserkirchew-sopocie/"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ludwig von Tiedemann \u2014 Wikipedia (DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Ludwig_von_Tiedemann"},{"typ":"prasa_lokalna","tytul":"Jak powsta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jerzego w Sopocie? \u2014 esopot.pl","url":"https://esopot.pl/pl/545_sopot-z-dawnych-lat/29026_jak-powstal-kosciol-sw-jerzego-w-sopocie-to-miejsce-kryje-niezwykla-historie.html"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie Erl\u00f6ser-Kirche in Zoppot. Eine Erinnerungsschrift bei Gelegenheit der Einweihung der Kirche\u201d, wyd. zarz\u0105d Ewangelickiego Towarzystwa Budowy Ko\u015bcio\u0142a w Sopocie, [Zoppot] 1901","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSopot\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 223, 51","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 223, 51","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 197, pozycja 406","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 1 listopada 1899 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MNWA725XQPQMJTFOG35X3SQE7PLKDJHX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 4 czerwca 1901 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/X2GOWV3O5VRBDNWNXWWCSKA2WSP5AX4P"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 9 czerwca 1902 roku, s. 34 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/657KWJFIMRYERY7LI6HPQED4RHZEEYLY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDresdner Nachrichten\u201d, 25 sierpnia 1901 roku, s. 3 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PCXMIGC6JZJ66TLO5CD6RB7LMZUSATXN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eChronik der Stadt Seebad Zoppot\u201d, Danzig 1905, s. 132\u2013133","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. B. Krupa, \u201ePa\u0144stwo wobec domu Zgromadzenia Si\u00f3str \u015bw. El\u017cbiety w Sopocie po drugiej wojnie \u015bwiatowej. Studium przypadku\u201d, \u201eRocznik Diecezji Pelpli\u0144skiej\u201d 58, 2024, s. 258","url":"http://dx.doi.org/10.12775/SPLP.2024.015"},{"typ":"parafia","tytul":"Z. Re\u0107ko, M. Nowak, \u201eHistoria ko\u015bcio\u0142a\u201d, parafia \u015bwi\u0119tego Jerzego w Sopocie (wed\u0142ug W. Kwa\u015bniaka, \u201eRocznik Sopocki\u201d 1996, s. 67\u201369)","url":"http://www.jerzy.sopot.pl/index.php?akcja=historia_kosciola&tc"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0004","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4433,"lng":18.563075,"name_de":"Erl\u00f6serkirche (Zoppot)","name_pl":"Sopot \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jerzego (dawny ewangelicki Erl\u00f6serkirche)","powiat":"Sopot M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela przy ulicy Parkowej 5, w Parku Po\u0142udniowym, jest dzi\u015b jedyn\u0105 czynn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 lutera\u0144sk\u0105 Sopotu i ko\u015bcio\u0142em biskupim diecezji pomorsko-wielkopolskiej. Wzniesiono go w latach 1913\u20131919 wed\u0142ug projektu A. Bielefeldta jako neobarokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 Pokoju (Friedenskirche), na miejscu starszej Kaplicy Pokoju; po\u015bwi\u0119cono go w pa\u017adzierniku 1919 roku. Jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-847 z 12 sierpnia 1976 roku.\n\nSopot (Zoppot), siedziba parafii ewangelickiej, do 1920 roku nale\u017ca\u0142 do Prus i le\u017ca\u0142 w rejencji gda\u0144skiej, a w latach 1920\u20131939 nale\u017ca\u0142 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Ewangelicy byli tu w mniejszo\u015bci: spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Sopocie 1549 ewangelik\u00f3w i 2481 katolik\u00f3w. Pierwsi ewangelicy osiedlili si\u0119 tu w latach dwudziestych XIX wieku i przez oko\u0142o 40 lat nale\u017celi do parafii w Ma\u0142ym Kacku (Klein Katz). Zanim powsta\u0142a w\u0142asna kaplica, nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w Sopocie pod go\u0142ym niebem i tylko latem. Ju\u017c w sierpniu 1858 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d pisa\u0142a, \u017ce w Sopocie wysuni\u0119to my\u015bl budowy ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego; na razie brakowa\u0142o jednak pieni\u0119dzy, a przeciw budowie podnoszono, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 go\u015bci k\u0105pieliskowych podobno nie nale\u017cy do wyznania protestanckiego.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Zoppot* jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z czterema gospodarstwami ch\u0142opskimi i jedn\u0105 zagrod\u0105 cha\u0142upnicz\u0105. Notowa\u0142 tu 193 budynki mieszkalne i 1204 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 557 ewangelik\u00f3w, 642 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ma\u0142ym Kacku; katolicy \u2014 do parafii w Oliwie. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c cegielni\u0119 i dwa m\u0142yny wodne.\n\nW\u0142asn\u0105 Kaplic\u0119 Pokoju (Friedenskapelle) w Parku Po\u0142udniowym zbudowa\u0142 komitet mieszka\u0144c\u00f3w i go\u015bci k\u0105pieliskowych pod przewodem pastora Schnaasego z Ma\u0142ego Kacka. Pieni\u0105dze pochodzi\u0142y ze zbi\u00f3rek, bazar\u00f3w i loterii oraz z zasi\u0142k\u00f3w konsystorza, Ewangelickiej Najwy\u017cszej Rady Ko\u015bcielnej i gda\u0144skiego Towarzystwa Gustawa Adolfa, kt\u00f3re da\u0142o 1000 talar\u00f3w \u2014 jak uzasadnia\u0142o, dla ewangelik\u00f3w \u017cyj\u0105cych \u201ew okolicy przewa\u017cnie katolickiej\u201d. Rejencja odda\u0142a na ni\u0105 dzia\u0142k\u0119 za 48 marek, a projekt inspektora budowlanego Natha zatwierdzono 21 maja 1870 roku. Po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 18 sierpnia 1871 roku zast\u0119pca superintendenta, pastor Hepner z Gda\u0144ska; nazw\u0119 Kaplicy Pokoju nadano jej na pami\u0105tk\u0119 pokoju zawartego w tym roku. By\u0142 to ko\u015bci\u00f3\u0142ek z surowego muru, oddalony o trzysta krok\u00f3w od brzegu Ba\u0142tyku, z jednym dzwonem na szczycie zachodnim i ma\u0142ymi organami; nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 w nim co trzeci\u0105 niedziel\u0119, a cmentarze parafia mia\u0142a dwa \u2014 w Ma\u0142ym Kacku i w Sopocie. Harnoch zanotowa\u0142 przy tej parafii miejscowy obyczaj: po pogrzebie schodzono si\u0119 na pocz\u0119stunek w gospodzie, gdzie \u2014 jak m\u00f3wiono \u2014 nale\u017ca\u0142o \u201eobla\u0107 jemu albo jej sk\u00f3r\u0119\u201d. Uwag\u0119 t\u0119 zapisa\u0142, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na s\u0142owa proboszcza z Ma\u0142ego Kacka.\n\nFryderyk Schultz w kronice Sopotu z 1905 roku podaje, \u017ce w 1862 roku przebywa\u0142o tu latem oko\u0142o tysi\u0105ca ewangelik\u00f3w, dla kt\u00f3rych od lat czterdziestych XIX wieku przyjezdni duchowni odprawiali przy dobrej pogodzie nabo\u017ce\u0144stwa w lasku karlikowskim. Kaplic\u0119 w Parku Po\u0142udniowym zbudowano za po\u015brednictwem Towarzystwa Gustawa Adolfa. Prawa parafii wsp\u00f3\u0142macierzystej Ma\u0142ego Kacka Sopot otrzyma\u0142 28 lutego 1877 roku, a w 1884 roku kaplica przesta\u0142a wystarcza\u0107.\n\nW 1877 roku minister zatwierdzi\u0142 Sopot jako parafi\u0119 wsp\u00f3\u0142macierzyst\u0105 (mater coniuncta) Ma\u0142ego Kacka, a pastor kacki, od 1882 roku Conrad, przyje\u017cd\u017ca\u0142 tu co drug\u0105 niedziel\u0119, w sezonie k\u0105pielowym co niedziel\u0119. Samodzieln\u0105 parafi\u0105 Sopot sta\u0142 si\u0119 23 grudnia 1890 roku, a pierwszego sta\u0142ego pastora \u2014 ksi\u0119dza Conrada \u2014 wybrano 21 kwietnia 1891 roku i wtedy te\u017c oddzielono parafi\u0119 ca\u0142kowicie od Ma\u0142ego Kacka. U\u017cytkowa\u0142a ona potem dwa ko\u015bcio\u0142y: neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (Erl\u00f6serkirche) oraz neobarokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na miejscu Kaplicy Pokoju. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela wzniesiono na wzg\u00f3rzu w latach 1899\u20131901 wed\u0142ug projektu Ludwiga von Tiedemanna, pod protektoratem cesarzowej Augusty Wiktorii; para cesarska do\u0142o\u017cy\u0142a do budowy 30 000 marek, a wie\u017ca mia\u0142a 37 metr\u00f3w wysoko\u015bci. Wiernych liczono na oko\u0142o 8 tysi\u0119cy w 1910 roku i ponad 11 tysi\u0119cy w 1924 roku.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2774 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1891 roku Karl Conrad. Pastor nie mia\u0142 mieszkania s\u0142u\u017cbowego ani dodatku mieszkaniowego. Pastor Paulus Conrad zmar\u0142 po ci\u0119\u017ckiej chorobie 23 pa\u017adziernika 1900 roku w K\u00f6nigsberg; wed\u0142ug zawiadomienia rodziny w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d pogrzeb wyznaczono na poniedzia\u0142ek 29 pa\u017adziernika na jedenast\u0105 przed po\u0142udniem, z Kaplicy Pokoju w Sopocie.\n\nPo 1945 roku Erl\u00f6serkirche przej\u0119li katolicy \u2014 jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em garnizonowym \u015bwi\u0119tego Jerzego \u2014 a ewangelicy zachowali dawn\u0105 Friedenskirche, przenosz\u0105c na ni\u0105 nazw\u0119 ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eZoppot\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1891\u20131929. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nPiotr Birecki zwraca uwag\u0119 na drewniane, pozorne sklepienie krzy\u017cowo-\u017cebrowe rozpi\u0119te nad ca\u0142\u0105 szeroko\u015bci\u0105 nawy i na styl budowli, nawi\u0105zuj\u0105cy do po\u0142udniowoniemieckiego baroku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 7591 ewangelik\u00f3w.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Carl Paulus Theodor Conrad (1882), Carl Paulus Theodor Conrad (1891), Otto Johannes Alexander Bowien (1901), Johann Boeck (1932). Bez podanego roku: Hugo Friedrich Weisse.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 448; H\u00fcbner, \u201eZoppot\u201d; Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela w Sopocie \u2014 Wikipedia; Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego w Sopocie \u2014 Wikipedia; Historia parafii \u2014 Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sopocie; urz\u0119dowy rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku, Sopot \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski pod wezwaniem Zbawiciela (Park Po\u0142udniowy), numer A-847 z 12 sierpnia 1976 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, Sopot, pozycja 1039; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eDie Erl\u00f6ser-Kirche in Zoppot. Eine Erinnerungsschrift bei Gelegenheit der Einweihung der Kirche\u201d, wyd. zarz\u0105d Ewangelickiego Towarzystwa Budowy Ko\u015bcio\u0142a w Sopocie, [Zoppot] 1901; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Neustadt, s. 60, pozycja 55; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 115, 126, 192; F. Schultz, \u201eChronik der Stadt Seebad Zoppot\u201d, Danzig 1905, s. 132; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 47; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 197, pozycja 406; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 160, 208, 315; t. 7, s. 1952; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 25 sierpnia 1858 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 26 pa\u017adziernika 1900 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1919,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela w Sopocie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Zbawiciela_w_Sopocie"},{"typ":"parafia","tytul":"Historia parafii \u2014 Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sopocie","url":"https://sopot.luteranie.pl/historia/historia-parafii/"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie Erl\u00f6ser-Kirche in Zoppot. Eine Erinnerungsschrift bei Gelegenheit der Einweihung der Kirche\u201d, wyd. zarz\u0105d Ewangelickiego Towarzystwa Budowy Ko\u015bcio\u0142a w Sopocie, [Zoppot] 1901","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 197, pozycja 406","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 160, 208, 315; t. 7, s. 1952","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 25 sierpnia 1858 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WKUO72WNYFHHWPLBM4CEJHGI6DQXVSNM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 26 pa\u017adziernika 1900 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AO5SD5GLCU5BFO3KFJQSGX4XS4EPNNPK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eChronik der Stadt Seebad Zoppot\u201d, Danzig 1905, s. 132","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0085","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.444167,"lng":18.571181,"name_de":"Zoppot, Friedenskirche","name_pl":"Sopot \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela (dawny Friedenskirche / Ko\u015bci\u00f3\u0142 Pokoju)","powiat":"Sopot M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Parafia"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Srokowie, po niemiecku Drengfurth, a w dawnym polskim nazewnictwie Dryfort, wzniesiono w 1409 roku jako budowl\u0119 ceglan\u0105 na fundamencie z kamienia polnego, p\u00f3\u017aniej otynkowan\u0105. Odnawiano go w 1577 roku, odbudowywano w 1657 po naje\u017adzie tatarskim, a w latach 1708\u20131709 naprawiano wie\u017c\u0119. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego notuje Dryfort jako miasteczko powiatu rastemborskiego na zach\u00f3d od W\u0119goborka, wzmiankowane jako miasto ju\u017c oko\u0142o XV wieku, ze stacj\u0105 pocztow\u0105, o\u015bmioma jarmarkami w roku i 1910 mieszka\u0144cami.\n\nParafia si\u0119ga czas\u00f3w przed Reformacj\u0105, a od lat czterdziestych XVI wieku by\u0142a ewangelicka. W 1925 roku liczy\u0142a 4650 wiernych. Tu\u017c przed 1945 rokiem spo\u015br\u00f3d 1618 mieszka\u0144c\u00f3w miasteczka 1613 by\u0142o ewangelikami. Ostatnim tutejszym pastorem ewangelickim by\u0142 Herbert Braun, w urz\u0119dzie od 1940 do 1945 roku.\n\nO\u0142tarz wykona\u0142 w 1824 roku rze\u017abiarz Wilhelm Biereichel. Organy postawi\u0142 w 1769 roku kr\u00f3lewiecki organmistrz Johann Preu\u00df \u2014 instrument o jednym manuale i trzynastu g\u0142osach; peda\u0142 dobudowano w 1882 roku, a w 1897 Wilhelm Sauer przebudowa\u0142 organy na dwa manua\u0142y i osiemna\u015bcie g\u0142os\u00f3w. Prospekt organowy z 1769 roku przetrwa\u0142 do dzi\u015b. Dzwony pochodzi\u0142y z lat 1870, 1871 i 1873.\n\nPo ucieczce i wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej oba wyznania zamieni\u0142y si\u0119 w 1945 roku budynkami: ewangelicy oddali sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, katolicy \u2014 mniejsz\u0105 kaplic\u0119. Od tego czasu \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy katolikom pod wezwaniem \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca; parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 erygowano tu w 1962 roku.\n\nKsi\u0105dz Krzysztof Bielawny przytacza pismo starosty k\u0119trzy\u0144skiego Stefana Nawrockiego z 15 czerwca 1946 roku: w Srokowie by\u0142y dwa ko\u015bcio\u0142y, jeden u\u017cytkowany, drugi zdewastowany, i oba miejscowe ko\u015bcio\u0142y \u2014 w Srokowie i w Windzie \u2014 u\u017cytkowali katolicy. Srokowo liczy\u0142o wtedy 1031 katolik\u00f3w i 60 ewangelik\u00f3w; starosta zaznacza\u0142, \u017ce ewangelikom mo\u017cna przekaza\u0107 domy, a Powiatowa Rada Narodowa pismem z 12 czerwca 1946 roku wypowiedzia\u0142a si\u0119 za przekazaniem ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafiom rzymskokatolickim.\n\n\ud83d\udfe1 Bielawny nie wspomina o zamianie budynk\u00f3w mi\u0119dzy wyznaniami w 1945 roku; z jego relacji wynika, \u017ce sprawa przydzia\u0142u ko\u015bcio\u0142a by\u0142a jeszcze otwarta w czerwcu 1946 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Heilig-Kreuz-Kirche (Srokowo) \u2014 Wikipedia niemiecka; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, has\u0142o Dryfort; K. Bielawny, \u201ePrzejmowanie ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich przez ludno\u015b\u0107 katolick\u0105 na terenie diecezji warmi\u0144skiej w latach 1945\u20131946\u201d, \u201eForum Teologiczne\u201d 8 (2007), s. 116.*","built_year":1409,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Heilig-Kreuz-Kirche_(Srokowo)"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Heilig-Kreuz-Kirche (Srokowo) \u2013 Wikipedia (DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Heilig-Kreuz-Kirche_(Srokowo)"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0130","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2142,"lng":21.5233,"name_de":"Heilig-Kreuz-Kirche (Srokowo)","name_pl":"Srokowo \u2014 Heilig-Kreuz-Kirche (Srokowo)","powiat":"k\u0119trzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Stalewo, po niemiecku Stalle, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Malborskich, niedaleko dawnej granicy powiatu sztumskiego. Po tutejszym cmentarzu ewangelickim zosta\u0142o kilka stel \u2014 pionowych p\u0142yt nagrobnych. Obok stoi dom podcieniowy z 1751 roku, charakterystyczna dla \u017bu\u0142aw budowla z gankiem wspartym na s\u0142upach.\n\nNazwa wsi wzi\u0119\u0142a si\u0119 od stadniny, kt\u00f3r\u0105 zakon krzy\u017cacki za\u0142o\u017cy\u0142 w tej okolicy \u2014 tutejsze \u0142\u0105ki sprzyja\u0142y chowowi koni. Obok budynk\u00f3w stadniny wyros\u0142a wie\u015b zwana najpierw \u201ewsi\u0105 przy stajni\u201d, potem po prostu \u201eprzy stajni\u201d, a\u017c nazwa \u015bci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 do Stalle. Pierwotny przywilej sp\u0142on\u0105\u0142. Na rozkaz kr\u00f3la Kazimierza odnowi\u0142 go w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca 1470 roku, na zamku w Suszu, Wincenty, biskup che\u0142mi\u0144ski i administrator diecezji pomeza\u0144skiej. Przywilej opiewa\u0142 na trzydzie\u015bci w\u0142\u00f3k, z kt\u00f3rych so\u0142tys trzyma\u0142 trzy wolne wraz z trzecim fenigiem kar s\u0105dowych. *S\u0142ownik geograficzny* jeszcze pod koniec XIX wieku odnotowywa\u0142, \u017ce wie\u015b ten przywilej posiada.\n\nEwangelickie kazania rozbrzmiewa\u0142y tu i w s\u0105siedniej Pozylii ju\u017c od 1578 roku i od tego samego roku wymieniany jest pierwszy duchowny, Johann Fischbeccius. Niewielka wsp\u00f3lnota wznios\u0142a w 1619 roku, za zgod\u0105 polskiego starosty w Malborku, dom modlitwy podobniejszy do stodo\u0142y ni\u017c do ko\u015bcio\u0142a. Nacisk s\u0105siad\u00f3w katolickich usta\u0142 dopiero, gdy w 1626 roku Gustaw Adolf przyni\u00f3s\u0142 swobod\u0119 nabo\u017ce\u0144stw. Po rozejmie w Sztumskiej Wsi powr\u00f3ci\u0142 dawny stan rzeczy, ale to w\u0142a\u015bnie wok\u00f3\u0142 budynku z 1619 roku zebra\u0142a si\u0119 parafia i osi\u0105gn\u0119\u0142a zasi\u0119g, jaki mia\u0142a jeszcze w 1890 roku. Wizytacja katolicka z 1647 roku, przywo\u0142ana przez Jana Wi\u015bniewskiego, zapisa\u0142a, \u017ce w Stalewie sta\u0142 dom modlitwy \u2014 wizytatorzy nazywali go synagog\u0105 \u2014 w kt\u00f3rym duchowny lutera\u0144ski udziela\u0142 sakrament\u00f3w ju\u017c przed wojn\u0105, a nauczyciel prowadzi\u0142 szko\u0142\u0119; w 1785 roku protestanci, oko\u0142o 800 os\u00f3b, stanowili wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wsi katolickiej parafii w \u017bu\u0142awce Sztumskiej i mieli w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Stalewie.\n\nWykaz duchownych pruskich otwiera stalewsk\u0105 list\u0119 ostro\u017cnie: Johann Fischbeccius \u201emia\u0142 ju\u017c w 1578 roku by\u0107 tutejszym duchownym\u201d. Pewniejszy jest dopiero Michael Niedrig, powo\u0142any w 1610 roku. Najd\u0142u\u017cej, bo blisko pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat, s\u0142u\u017cy\u0142 w Stalewie Jakub Polcke z Zalewa \u2014 przyj\u0119ty 27 pa\u017adziernika 1665 roku, \u017cy\u0142 do 1715 roku.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) 11 marca 1641 roku przyby\u0142 do Stalewa, po niemiecku Stalle, magister Andrzej Zacharias ze S\u0142upska, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu osiem lat i zmar\u0142 w 1649 roku; po Zielonych \u015awi\u0105tkach 1649 roku urz\u0105d obj\u0105\u0142 Christian Heider, w 1656 roku przeniesiony do Fiszewa, 16 sierpnia 1656 roku powr\u00f3ci\u0142 Jerzy Willenius z Tczewa, w 1659 roku powo\u0142any do Dzierzgonia, a w 1660 roku urz\u0105d obj\u0105\u0142 Jakub Thielheim z Pas\u0142\u0119ka.\n\nStalewska parafia prowadzi\u0142a te\u017c rejestr swoich ewangelicko-lutera\u0144skich duchownych \u2014 \u201eilu tylko zdo\u0142ano si\u0119 dowiedzie\u0107\u201d, przechowywany dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie. Johanna Fischbecciusa wpisano w nim pod 1578 rokiem z powo\u0142aniem na r\u0119kopisy Zamehla. Rejestr wype\u0142nia luk\u0119 z pierwszej po\u0142owy XVII wieku. W 1619 roku pastorem by\u0142 tu Michael Niedrich z Bartoszyc, kt\u00f3ry przeszed\u0142 potem do Lichtenfelde. W 1625 roku, w dziesi\u0105t\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, powo\u0142ano Georga \u2014 nazwisko jest w r\u0119kopisie niewyra\u017ane \u2014 rodem ze \u015al\u0105ska, z ksi\u0119stwa opolskiego; 7 sierpnia nast\u0119pnego roku odszed\u0142 do Zwierzna. Aleksander Klemp (1994, s. 210) podaje, \u017ce w 1625 roku zb\u00f3r w Stalewie pod Malborkiem obj\u0105\u0142 Jerzy Severus, urodzony 2 sierpnia 1602 roku w Prudniku na \u015al\u0105sku, kt\u00f3ry w nast\u0119pnym roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Zwierzna. Pod 1627 rokiem zapisano Michaela Schultza. Po Jakubie Thielheimie, powo\u0142anym po roku do Kr\u00f3lewca, 4 wrze\u015bnia 1661 roku urz\u0105d obj\u0105\u0142 Johann Reimer, wcze\u015bniej duchowny w Szawa\u0142dzie, kt\u00f3ry po trzech latach przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Nidzicy. Jakub P\u00f6lcke z Zalewa nasta\u0142 27 pa\u017adziernika 1665 roku i wed\u0142ug rejestru sprawowa\u0142 urz\u0105d czterdzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 lat. Jego nast\u0119pca, Abraham K\u2026 z Elbl\u0105ga, obj\u0105\u0142 parafi\u0119 4 listopada 1714 roku, ale ju\u017c pod koniec marca 1715 roku powo\u0142ano go do Fiszewa. W Niedziel\u0119 Palmow\u0105 1715 roku urz\u0105d obj\u0105\u0142 Heinrich F\u2026, tak\u017ce elbl\u0105\u017canin, kt\u00f3ry wcze\u015bniej przez sze\u015b\u0107 lat s\u0142u\u017cy\u0142 parafii na Wielkich \u017bu\u0142awach.\n\nW ksi\u0119dze parafii zachowa\u0142a si\u0119 zapiska \u201eZur Nachricht\u201d pastora, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1665 roku: chcia\u0142 w niej kr\u00f3tko opisa\u0107, w jakim stanie zasta\u0142 dom Bo\u017cy w Stalewie i jak z roku na rok go poprawiano. 3 listopada 1665 roku zamieszka\u0142 na plebanii, kt\u00f3r\u0105 zasta\u0142 wsz\u0119dzie dziuraw\u0105, zrujnowan\u0105 i wal\u0105c\u0105 si\u0119. Naprawia\u0142 j\u0105 latami, jak pisze, swoim trudem, prac\u0105 i w\u015br\u00f3d wielu przykro\u015bci, a\u017c w 1694 roku z powodu skrajnego zniszczenia rozebrano j\u0105 ca\u0142kowicie i w ci\u0105gu roku postawiono now\u0105, do kt\u00f3rej wprowadzono si\u0119 osiem dni przed dniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 wed\u0142ug tej zapiski \u201epodobny do stodo\u0142y\u201d i wsz\u0119dzie dziurawy; w 1669 roku, jak zapisa\u0142 pastor, po raz pierwszy go wybielono, zu\u017cywaj\u0105c cztery beczki wapna, i zarazem zbudowano ch\u00f3ry. W 1678 roku z pieni\u0119dzy z kar, kt\u00f3re przekazano ko\u015bcio\u0142owi, zbudowano konfesjona\u0142, a w miejsce spalonej obory postawiono now\u0105; w 1679 roku po\u0142o\u017cono pod\u0142og\u0119 (wpis nie podaje, w kt\u00f3rym budynku), a w 1680 roku stan\u0119\u0142a stodo\u0142a. W 1686 roku nowy o\u0142tarz, ustawiony dzie\u0144 wcze\u015bniej, po\u015bwi\u0119cono w dniu \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja; ofiarowano na niego 100 floren\u00f3w. W 1687 roku odnowiono ambon\u0119.\n\nW latach 1707\u20131708, w czasie trzeciej wojny szwedzkiej, pod os\u0142on\u0105 oficer\u00f3w szwedzkich stan\u0105\u0142 wi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 ryglowy, z wype\u0142nieniem ceglanym, oszalowany deskami z zewn\u0105trz i od \u015brodka, bez wie\u017cy i bez dzwonu; kronika parafialna nazywa\u0142a go \u201eMusterst\u00fcck\u201d, czyli budowl\u0105 wzorcow\u0105. Abraham Hartwich zapisa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ten by\u0142 majstersztykiem cie\u015bli Jakuba Tefnera, kt\u00f3rego imi\u0119 umieszczono na ch\u00f3rze. W miejsce dawnego pozytywu sprowadzono w 1762 roku organy o 13 g\u0142osach \u2014 pozwolenie na nie okupiono pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioma dukatami. O\u0142tarz z malowid\u0142ami i ambon\u0119 wykonano na nowo w 1785 roku, a w 1844 roku wyremontowano ko\u015bci\u00f3\u0142 kosztem 2200 talar\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 pod patronatem gospodarzy.\n\nZapiski w tej samej ksi\u0119dze notuj\u0105, \u017ce 10 czerwca 1734 roku ustawiono w ko\u015bciele now\u0105 ambon\u0119, z kt\u00f3rej po raz pierwszy wyg\u0142oszono kazanie w pierwszy dzie\u0144 Zielonych \u015awi\u0105tek, a w sierpniu 1737 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 w darze od stalewskiego pretora (w zapisce: \u201epraetore Stallensi\u201d) now\u0105 kom\u017c\u0119. Wykaz kapita\u0142\u00f3w ko\u015bcielnych, spisany 1 maja 1730 roku i obejmuj\u0105cy po\u017cyczki z lat 1723\u20131730, zamyka si\u0119 sum\u0105 476 floren\u00f3w i 20 groszy. Spis prze\u0142o\u017conych ko\u015bcielnych z po\u0142owy XVIII wieku zapisuje mi\u0119dzy innymi, \u017ce Johann Grahn z Pozylii (Posilge) zrezygnowa\u0142 z urz\u0119du prze\u0142o\u017conego ko\u015bcielnego, a w 1756 roku zmar\u0142 Michael Gehrt ze Stalewa, prze\u0142o\u017cony ko\u015bcielny (\u201eKirchen Vater\u201d).\n\nOko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej, kt\u00f3ra liczy\u0142a 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w. Sama parafia obejmowa\u0142a w\u00f3wczas Rozgart (Pr. Rosengart), Zwierzno (Thiergart), Zwierze\u0144skie Pole (Thiergartsfelde) i \u017bu\u0142awk\u0119 Sztumsk\u0105 (Posilge). Go\u015bcinnie, bez formalnego w\u0142\u0105czenia, korzysta\u0142y z niej tak\u017ce Szaleniec (Th\u00f6richthof) i Groble (Th\u00f6richth\u00f6schen). W styczniu 1861 roku konsystorz w Kr\u00f3lewcu, opieraj\u0105c si\u0119 na wiadomo\u015bci przekazanej landratowi powiatu sztumskiego przez pastora Hartwicha ze Stalewa, odnotowa\u0142 zawarte prywatnie porozumienie z ewangelikami z Neudorf i Komerau o ich przy\u0142\u0105czeniu do ko\u015bcio\u0142a i parafii w Stalewie; cztery inne wsie, Trankwitz, Buchwalde, Telkwitz i Brosowken, mia\u0142y si\u0119 wed\u0142ug ostatniego sprawozdania wizytacyjnego od niepami\u0119tnych czas\u00f3w trzyma\u0107 ko\u015bcio\u0142a w Stalewie, cho\u0107 nie by\u0142y do niego w\u0142\u0105czone. Wed\u0142ug pisma rejencji gda\u0144skiej z 30 lipca 1864 roku w\u0142\u0105czono formalnie do parafii, jako jej rzeczywistych cz\u0142onk\u00f3w, ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w Szale\u0144ca (Th\u00f6richthof) oraz wsi Neudorf, Komerau, Buchwalde, Telkwitz i Brosowken w powiecie sztumskim. Wykaz parafii superintendentury z 1889 roku zalicza do miejscowo\u015bci w\u0142\u0105czonych Szaleniec, Adlig Neudorf i Komerau, a Trankwitz, Telkwitz, Brosowken i Buchwalde podaje jako niew\u0142\u0105czone. Parafia, kt\u00f3ra wed\u0142ug statystyki Agathona Harnocha z 1890 roku liczy\u0142a 2000 dusz, si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b: jej miejscowo\u015bciami szkolnymi by\u0142y Zwierzno (Thiergart), Rozgart (Preu\u00dfisch Rosengart), Szaleniec (Th\u00f6richthof) i Pozylia, czyli \u017bu\u0142awka Sztumska (Posilge), a wraz z nimi Zwierze\u0144skie Pole (Thiergartsfelde) i kilka wsi powiatu sztumskiego.\n\nPrasa przechowa\u0142a nazwiska dw\u00f3ch p\u00f3\u017aniejszych pastor\u00f3w. We wrze\u015bniu 1873 roku pastor Hartwich ze Stalewa otrzyma\u0142 od kr\u00f3la Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy. W lipcu 1906 roku pastorem w Stalewie mianowano Warma, dot\u0105d pastora pomocniczego (Hilfsprediger) w Zalewie (Saalfeld) w Prusach Wschodnich.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Stalle* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 29 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 360, w tym 272 ewangelik\u00f3w, 76 katolik\u00f3w, o\u015bmiu mennonit\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w gminie 313 mieszka\u0144c\u00f3w: 237 ewangelik\u00f3w, 59 katolik\u00f3w i 17 innych chrze\u015bcijan. Te same liczby, obok 29 dom\u00f3w i 75 gospodarstw, podaje *S\u0142ownik geograficzny*, kt\u00f3ry zapisuje je pod rokiem 1887 i wymienia ponadto 505 hektar\u00f3w gruntu, w tym 370 hektar\u00f3w roli, osiem wi\u0119kszych posiad\u0142o\u015bci i czterna\u015bcie zagr\u00f3d. We wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka \u2014 w 1887 roku uczy\u0142o si\u0119 w niej 63 dzieci. Katolicy nale\u017celi do parafii w Pozylii. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, 1 grudnia 1910 roku, mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 271: 201 ewangelik\u00f3w, 55 katolik\u00f3w i 15 innych chrze\u015bcijan; wszystkich podano jako niemieckoj\u0119zycznych. Wcze\u015bniejszy spis, z 1905 roku, wykaza\u0142 268 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 182 wyznania ewangelickiego.\n\nW archiwum superintendentury, kt\u00f3re przele\u017ca\u0142o na strychu malborskiej plebanii do jesieni 1998 roku i trafi\u0142o potem do Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, zachowa\u0142y si\u0119 akta parafii w Stalewie i jej ksi\u0119ga inwentarzowa prowadzona od 1889 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W innym miejscu Hartwich, a tak\u017ce Hermann Eckerdt, podaj\u0105 jako rok budowy ko\u015bcio\u0142a w Stalewie 1704, kronika parafialna \u2014 lata 1707\u20131708. Pocz\u0105tek tutejszych ksi\u0105g metrykalnych podawany jest dwojako: wykaz ksi\u0105g ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich opracowany przez R. Rosego w 1909 roku wskazuje rok 1774, a spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich og\u0142oszony przez B\u00e4ra w 1908 roku notuje chrzty i \u015bluby od 1665 roku, pogrzeby od 1666, konfirmacje od 1790, rejestr komunikant\u00f3w za\u015b dopiero od 1901. R\u00f3\u017cnica pozostaje nierozstrzygni\u0119ta. \ud83d\udfe1 Wed\u0142ug wykazu duchownych pruskich Jakub Polcke s\u0142u\u017cy\u0142 w latach 1665\u20131715, wed\u0142ug rejestru parafialnego \u2014 czterdzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 lat, a nast\u0119pca obj\u0105\u0142 parafi\u0119 4 listopada 1714 roku. Wed\u0142ug zapisek w ksi\u0119dze parafii now\u0105 ambon\u0119 ustawiono w ko\u015bciele 10 czerwca 1734 roku; wed\u0142ug Harnocha o\u0142tarz i ambon\u0119 wykonano na nowo w 1785 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 182 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1537 dusz.\n\nW lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, kt\u00f3ra bada\u0142a wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich, zaliczy\u0142a ten cmentarz do zdewastowanych i zapomnianych przez mieszka\u0144c\u00f3w. Zaznacza, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki sta\u0142 na terenie cmentarza i \u017ce wed\u0142ug niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3de\u0142 chowano tu tak\u017ce mennonit\u00f3w: dop\u00f3ki nie mieli zgody na w\u0142asne cmentarze, grzebali zmar\u0142ych na ewangelickich albo katolickich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 269; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 440\u2013441; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142o \u201eStalewo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, s. 16\u201317, poz. 127; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat malborski, s. 36\u201337, poz. 109; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 150; R. Rose, wykaz ksi\u0105g ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich, 1909; materia\u0142y turystyczne gminy Markusy; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64, 74; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 210; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 176, 270; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 165; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6737, \u201eRegister der Evangelisch-Lutherischen Prediger zu Stalle\u201d, skan 4, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 161, pozycja 141; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 wrze\u015bnia 1873 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 15 lipca 1906 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 68\u201369; Ksi\u0119ga parafii ewangelickiej w Stalewie (Stalle) z zapiskami o ko\u015bciele i plebanii z lat 1665\u20131740 i wykazem kapita\u0142\u00f3w ko\u015bcielnych (\u201eSonstige Verzeichnisse 1717\u20131742\u201d, Chronikalische Aufzeichnungen), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6737 (Archion 23423); Ksi\u0119ga parafii ewangelickiej w Stalewie (Stalle) ze spisem prze\u0142o\u017conych ko\u015bcielnych z po\u0142owy XVIII wieku (\u201eSonstige Verzeichnisse 1742\u20131774\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6738 (Archion 23432); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 210; Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 31, 53\u201355, 95\u201398 (Stalewo, 1861 i 1864; wykaz parafii superintendentury z 1889 roku; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"markusy.pl","url":"https://markusy.pl/turystyka"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/"},{"tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 440","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 210","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 269","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 161, pozycja 141","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 6 wrze\u015bnia 1873 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GBDII5RUDGQNMRENLUGZZPLOI4W2DEX4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 15 lipca 1906 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QCOYXX3MYVYIIQJ5UKYE4P6ZY45KNR2E"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 68\u201369","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga parafii ewangelickiej w Stalewie (Stalle) z zapiskami o ko\u015bciele i plebanii z lat 1665\u20131740 i wykazem kapita\u0142\u00f3w ko\u015bcielnych (\u201eSonstige Verzeichnisse 1717\u20131742\u201d, Chronikalische Aufzeichnungen), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6737 (Archion 23423)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga parafii ewangelickiej w Stalewie (Stalle) ze spisem prze\u0142o\u017conych ko\u015bcielnych z po\u0142owy XVIII wieku (\u201eSonstige Verzeichnisse 1742\u20131774\u201d), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6738 (Archion 23432)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 210","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 31, 53\u201355, 95\u201398 (Stalewo, 1861 i 1864; wykaz parafii superintendentury z 1889 roku; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/64638"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0964","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.02465,"lng":19.27714,"name_de":"Stalle","name_pl":"Stalewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sta\u0144kowo \u2014 w dokumencie z 1330 roku Stanko, po niemiecku Riesenwalde \u2014 le\u017cy w gminie Prabuty, w powiecie kwidzy\u0144skim, nad szos\u0105 i sporym jeziorem. W 1347 roku biskup pomeza\u0144ski Miko\u0142aj I nada\u0142 wsi nowy przywilej na 60 w\u0142\u00f3k na prawie che\u0142mi\u0144skim, a so\u0142tysowi, obok zwyk\u0142ego uposa\u017cenia, wolne rybo\u0142\u00f3wstwo w p\u0142yn\u0105cej t\u0119dy rzece \u2014 po to, by mia\u0142 czym podejmowa\u0107 w\u00f3jta i innych biskupich urz\u0119dnik\u00f3w; pozostali gospodarze czynszowali rocznie na \u015bwi\u0119tego Marcina po 15 skojc\u00f3w i dwie kury. W po\u0142owie XVI wieku notowano tu nazwiska Wentzel, czyli Wi\u0119ces\u0142aw, i Bartholomaeus Ihane, czyli Jan, a w 1809 roku na pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o dwadzie\u015bcia jeden polskich nazwisk.\n\nW 1542 roku pierwszy ewangelicki duchowny obj\u0105\u0142 Sta\u0144kowo. Ko\u015bci\u00f3\u0142, do 1654 roku patronatu monarszego, sta\u0142 przed Reformacj\u0105; by\u0142 murowany, z murowan\u0105 wie\u017c\u0105, i mia\u0142 w podziemiach krypt\u0119 ze zmumifikowanymi zw\u0142okami. W 1852 roku wypali\u0142 si\u0119 od uderzenia pioruna, a w 1862 roku odnowiono go wewn\u0105trz i z zewn\u0105trz w stylu nowoczesnym; wie\u017ca dosta\u0142a wtedy nowy drewniany he\u0142m, a w 1879 roku zawis\u0142y w niej dwa nowe dzwony. Organy mia\u0142y osiem rejestr\u00f3w, o\u0142tarz i ambona tworzy\u0142y ca\u0142o\u015b\u0107.\n\nAgathon Harnoch ujmuje parafi\u0119 w diecezji suskiej (Rosenberg) jako jedno probostwo \u201eRiesenkirch und Riesenwalde\u201d, czyli Obrzynowo ze Sta\u0144kowem, licz\u0105ce 1817 dusz. Jeden duchowny obs\u0142ugiwa\u0142 obie gminy macierzyste od 1739 roku; wcze\u015bniej, w latach 1675\u20131739, ka\u017cda mia\u0142a w\u0142asnego. Topografia Goldbecka z 1789 roku nazywa tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144sk\u0105 fili\u0105 Obrzynowa (Riesenkirch) we wsi szlacheckiej o trzydziestu o\u015bmiu dymach; patronat sprawowali wtedy spadkobiercy rodu von Bardeleben. Okr\u0119gi szkolne parafii obejmowa\u0142y Riesenkirch, Jacobsdorf i Sta\u0144kowo z Gra\u015bnikiem i Pachutkami. Metryki dla Sta\u0144kowa obejmuj\u0105 chrzty od 1671 roku (z lukami do 1772), \u015bluby i zgony od 1747, a spis komunikant\u00f3w od 1855.\n\nW 1890 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 Sta\u0144kowo (*Riesenwalde*) jako dobra rycerskie w Pomezanii, w powiecie suskim. Najbli\u017csza poczta, telegraf i stacja kolejowa znajdowa\u0142y si\u0119 w Prabutach, oddalonych o 4,5 kilometra. Na ziemi\u0119 d\u00f3br sk\u0142ada\u0142o si\u0119 637 hektar\u00f3w roli, 42 hektary \u0142\u0105k i 200 hektar\u00f3w lasu. W 1885 roku na dobrach sta\u0142o 17 dom\u00f3w i liczono 47 dym\u00f3w. Sta\u0144kowo sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z gminy wiejskiej z ko\u015bcio\u0142em i szko\u0142\u0105 ewangelick\u0105 na 401 hektarach oraz z d\u00f3br rycerskich na 1046 hektarach, do kt\u00f3rych w 1870 roku do\u0142\u0105czono folwark Waldhof, a kt\u00f3rymi w\u0142ada\u0142 dziedzic nazwiskiem Borowski. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazuje Riesenwalde w dw\u00f3ch pozycjach: gmina wiejska liczy\u0142a 26 dom\u00f3w i 175 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 168 ewangelik\u00f3w i 7 katolik\u00f3w, a dobra rycerskie 256 os\u00f3b, w tym 230 ewangelik\u00f3w i 26 katolik\u00f3w. Tak samo rozdziela oba cz\u0142ony *S\u0142ownik geograficzny*, uto\u017csamiaj\u0105c Riesenwalde ze Sta\u0144kowem. Ewangelicy mieli parafi\u0119 w miejscu, katolicy w Prabutach.\n\nCmentarz ewangelicki w Sta\u0144kowie ujmuje dokumentacja konserwatorska: karta cmentarza z 1988 roku i gminny program opieki nad zabytkami. Karta cmentarza z 1988 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eZachowany uk\u0142ad przestrzenny za\u0142o\u017cenia i w du\u017cej mierze jego pierwotny charakter\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych, na po\u0142udnie od dawnego maj\u0105tku, na ko\u0144cu prowadz\u0105cej do\u0144 alei brzozowej, a na jego terenie ros\u0142o dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 lip i dziewi\u0119\u0107 \u015bwierk\u00f3w. Zachowa\u0142o si\u0119 sporo \u017celaznych krat dawnych obej\u015b\u0107 grobowych, a najstarsza \u017celiwna tabliczka pochodzi\u0142a z 1892 roku. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 zalicza go do nieu\u017cytkowanych cmentarzy ewangelickich, kt\u00f3re \u201es\u0105 zaniedbane, starodrzew niszczeje, tereny cmentarzy zarastaj\u0105 samosiejkami\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 119 ewangelik\u00f3w i 211 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 389 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom IX (has\u0142o \u201eRiesenwalde\u201d) i tom XI (has\u0142o \u201eSta\u0144kowo\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Rosenberg, strony 86\u201389, pozycje 53 i 123; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 528; Max B\u00e4r, Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen (1908); J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 186; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku); karta cmentarza w Stankowie, oprac. J. Labenz, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eStankowo\u201d; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 355","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 186","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 1290, s. 35, poz. 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1100","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.737847,"lng":19.25815,"name_de":"Riesenwalde","name_pl":"Sta\u0144kowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Starej Brdzie Pilskiej (Alt Braa) w gminie Kocza\u0142a le\u017cy poza wsi\u0105, na gruntach obr\u0119bu Trzyniec, na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowy. Kart\u0119 sporz\u0105dzi\u0142y s\u0142u\u017cby konserwatorskie 30 wrze\u015bnia 1993 roku, datuj\u0105c obiekt na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Cmentarz nie zosta\u0142 wpisany do rejestru zabytk\u00f3w, figuruje w ewidencji.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Starej Brdzie. Parafia w Pietrzykowie, do kt\u00f3rej Stara Brda nale\u017ca\u0142a, istnia\u0142a jako samodzielna od XVII wieku, obs\u0142ugiwana jednak jako filia ze \u015awieszyna na Pomorzu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Pietrzykowie, prosty prostok\u0105t z kamieni polnych bez wie\u017cy, wzni\u00f3s\u0142 w 1628 roku pu\u0142kownik Peter von Gottberg. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku. Parafia przetrwa\u0142a do 1945 roku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Altbraa jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu siedem dom\u00f3w mieszkalnych i 110 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 93 ewangelik\u00f3w i 17 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii Schwessin; katolicy \u2014 do parafii Fl\u00f6tenstein; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny notuje tu 274 mieszka\u0144c\u00f3w w osiemnastu domach, w\u015br\u00f3d nich 37 katolik\u00f3w. Area\u0142 wsi wynosi\u0142 5737 morg\u00f3w; dzia\u0142a\u0142y w niej m\u0142yn i tartak, a najbli\u017csza poczta by\u0142a w Koczale.\n\nZestawienie pastora Eliasa Liebenowa z 28 czerwca 1883 roku podaje 178 ewangelik\u00f3w i 55 katolik\u00f3w. W tym zestawieniu Stara Brda nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Pietrzykowie, obok Brze\u017ana Szlacheckiego, \u0141\u0105kiego Szlacheckiego, Ostr\u00f3wka, Starzna i Trzy\u0144ca. Na obszarze ca\u0142ej tej parafii mieszka\u0142o wtedy 1742 ewangelik\u00f3w i 1857 katolik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje wie\u015b z 197 mieszka\u0144cami, 142 ewangelikami i 55 katolikami, przy parafii ewangelickiej Pietrzykowo \u2014 Borowy M\u0142yn. Agathon Harnoch liczy\u0142 parafi\u0119 w Pietrzykowie w 1890 roku na 2600 dusz i wymienia\u0142 Star\u0105 Brd\u0119 w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych.\n\nCmentarz przetrwa\u0142 w stanie, jaki Benedykt Reszka nazywa skutkiem sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu lat dewastacji: nagrobki przenoszono st\u0105d na groby katolickie, co spotka\u0142o r\u00f3wnie\u017c kwater\u0119 rodziny Puttkammer\u00f3w, mimo opieki, jak\u0105 nad ni\u0105 roztaczano. Reszka odczyta\u0142 napisy z jedenastu zachowanych krzy\u017cy i kamieni. Spoczywaj\u0105 tu Wilhelmine Gostkowski z domu Schmidt (1792\u20131844) i Friedrich Gostkowski (1784\u20131849), Eduard Stolle (1815\u20131877), Johanna Winkel z domu Kruggel (1828\u20131900), nauczycielka Ida Kroll z domu Str\u00f6mer (1862\u20131920), Wilhelmine Priebe z domu Gralke (1836\u20131907), Carl Priebe (1838\u20131894) i niespe\u0142na roczna Emma Priebe (1907\u20131908). Spoczywaj\u0105 tu te\u017c trzy osoby z rodu Puttkammer\u00f3w: Anna z domu Meske (1843\u20131919) oraz zmarli w niemowl\u0119ctwie Eduard Friedrich Bogislaw (1869) i Luise Friederike Helene (1876). Nazwisko Str\u00f6mer jest, jak pisze Reszka, jedyn\u0105 tutaj pami\u0105tk\u0105 po rodzinie w\u0142a\u015bcicieli m\u0142yna i tartaku. Na jednym z krzy\u017cy da\u0142o si\u0119 odczyta\u0107: \u201eB\u0142ogos\u0142awieni s\u0105 ci, co w Panu umieraj\u0105\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a Benedykt Reszka w \u201eEwangelikach na Gochach\u201d (s. 167\u2013168) pisze, \u017ce jego pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 pierwszych lat XIX wieku; najstarsze odczytane przez niego nagrobki pochodz\u0105 z 1844 i 1849 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Pietrzykowo (Gro\u00df Peterkau) i podaje tu 134 ewangelik\u00f3w w le\u015bnym obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Brda, Stara i Nowa; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890, s. 503; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 397\u2013398; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau, s. 162, poz. 85; karta ewidencyjna cmentarza sporz\u0105dzona 30 wrze\u015bnia 1993 roku; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 126\u2013127; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Brda, Stara i Nowa, niem. Altbraa i Neubraa, dwie wsie, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0595","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.94555,"lng":17.21094,"name_de":"Alt Braa (Evangelischer Friedhof)","name_pl":"Stara Brda Pilska \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy Starej D\u0105browie by\u0142y dwa cmentarze wiejskie, po\u0142o\u017cone niedaleko od siebie. Wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego p\u00f3\u017aniejszy, za\u0142o\u017cony w lesie na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od miejscowo\u015bci \u2014 wskazuj\u0105 go mapy z 1935 roku \u2014 zosta\u0142 \u201eprawie zupe\u0142nie wyczyszczony\u201d z kamieni nagrobnych. Wcze\u015bniejszy, dziewi\u0119tnastowieczny, le\u017cy przy drodze do Zag\u00f3rzyczek i zachowa\u0142 jeden fragment pomnika: kamienny postument pod \u017celiwny, a\u017curowy krzy\u017c. Serwis cmentarze.slupsk.pl opisuje je po obu stronach le\u015bnego traktu do Zag\u00f3rzyczek, oko\u0142o 90 metr\u00f3w od siebie. Pierwszy wyznaczaj\u0105 wa\u0142 ziemny i d\u0119by, w naro\u017cniku le\u017cy granitowy g\u0142az, a z nagrobk\u00f3w zosta\u0142a jedna granitowa podstawa z fragmentem \u017celiwnego krzy\u017ca; drugi, na wzniesieniu, zachowa\u0142 podstawy pod \u017celiwne krzy\u017ce i betonowe obrysy mogi\u0142 dzieci\u0119cych.\n\nStara D\u0105browa, do 1945 roku Alt Damerow, le\u017ca\u0142a przy lesie, dwie mile na wsch\u00f3d od S\u0142upska, w powiecie s\u0142upskim w rejencji koszali\u0144skiej, i by\u0142a jedn\u0105 z osiemnastu dawnych wsi kr\u00f3lewskich urz\u0119du s\u0142upskiego. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku wie\u015b, zapisana jako Damerow, nale\u017ca\u0142a wtedy do parafii w Zag\u00f3rzycy (Sageritz) \u2014 wymieniono j\u0105 w\u015br\u00f3d wsi przypisanych do tamtejszego ko\u015bcio\u0142a parafialnego (macierzystego), obok Kar\u017cniczki (Carstnitz) i owczarni Pappritzfelde. Br\u00fcggemann notowa\u0142 tu dziesi\u0119ciu gospodarzy \u2014 so\u0142tys by\u0142 zarazem gajowym \u2014 i dw\u00f3ch cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w; wie\u015b liczy\u0142a 13 dym\u00f3w. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 427 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; wed\u0142ug Pagla wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami, a wie\u015b nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto.\n\nW samej wsi ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142o, a poniewa\u017c droga do Zag\u00f3rzycy by\u0142a daleka, dla starszych odprawiano niekiedy nabo\u017ce\u0144stwa w szkole; cz\u0119sto by\u0142y to tylko nabo\u017ce\u0144stwa czytane, prowadzone przez nauczyciela. Wspomnienia mieszka\u0144c\u00f3w przytoczone przez Pagla wymieniaj\u0105 te\u017c \u201ele\u015bny ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d (*Waldkirche*) za cmentarzem, przy drodze do Zag\u00f3rzycy.\n\nRadzieckie oddzia\u0142y pancerne zaj\u0119\u0142y wie\u015b 8 marca 1945 roku; tabory uchod\u017ac\u00f3w z Prus Wschodnich i Zachodnich, kt\u00f3re zatrzyma\u0142y si\u0119 we wsi, zosta\u0142y rozjechane przez czo\u0142gi. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a miejscowo\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 polska.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W monografii p\u00f3\u017aniejszy z cmentarzy le\u017cy na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, a w serwisie cmentarze.slupsk.pl oba le\u017c\u0105 na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 933; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 36; \u201eStara D\u0105browa\u201d, cmentarze.slupsk.pl; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Alt Damerow; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 931.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 933","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 931","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0527","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.461226,"lng":17.29029,"name_de":"Alt Damerow","name_pl":"Stara D\u0105browa \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stara Huta \u2014 po kaszubsku Star\u00f4 H\u00ebta \u2014 jest le\u015bn\u0105 koloni\u0105 w gminie Przywidz, a jej cmentarz poewangelicki le\u017cy przy ulicy Per\u0142owej, na dzia\u0142ce numer 19. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w notuje go pod pozycj\u0105 180, wojew\u00f3dzka \u2014 pod pozycj\u0105 157; w obu figuruje jako \u201ecmentarz ewangelicki\u201d. Odr\u0119bny cmentarz ewangelicki istnia\u0142 w s\u0105siedniej Czarnej Hucie, przy ulicy B\u0142\u0119kitnej.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Stara Huta by\u0142a pustkowiem d\u00f3br Klonowo (Klanau), kt\u00f3re nale\u017ca\u0142y do Anny Kalkstein z domu Paw\u0142owskiej, od 1751 roku do Adama Kanden-Trzci\u0144skiego, a od 1768 roku do jego syna Franciszka Ksawerego.\n\nW Mariensee, dzisiejszym Przywidzu, ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii ewangelickiej wznoszono od 1830 roku i po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku; parafia do 1945 roku podlega\u0142a Ko\u015bcio\u0142owi unijnemu, zwanemu te\u017c staropruskim. Agathon Harnoch notuje w tej parafii 4257 dusz i dwadzie\u015bcia cztery cmentarze ewangelickie; w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii wymienia Alth\u00fctte. W Przywidzu stoi dzi\u015b dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki, zbudowany w 1909 roku. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni Stara Huta nie mia\u0142a.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku nie opisywa\u0142 *Alth\u00fctte* osobno, lecz odsy\u0142a\u0142 do has\u0142a *Mariensee* (maj\u0105tek rycerski), w kt\u00f3rym wie\u015b wymieniono w\u015br\u00f3d osad okr\u0119gu dworskiego. Dla ca\u0142ego okr\u0119gu podawa\u0142 206 budynk\u00f3w mieszkalnych i 1473 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1273 ewangelik\u00f3w i 200 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tam cztery folwarki, 81 gospodarstw ch\u0142opskich i 61 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przywidzu; katolicy \u2014 do parafii w Mierzeszynie.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku Stara Huta nie by\u0142a samodzieln\u0105 gmin\u0105, lecz osad\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do gminy Klonowo Dolne (Nieder Klanau); liczy\u0142a wtedy 15 dom\u00f3w i 97 mieszka\u0144c\u00f3w. Ca\u0142a gmina, wraz z ni\u0105, nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Przywidzu i do katolickiej w Mierzeszynie.\n\nDo 1920 roku teren nale\u017ca\u0142 administracyjnie do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich; ta cz\u0119\u015b\u0107 powiatu, kt\u00f3ra po 1920 roku pozosta\u0142a w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, wesz\u0142a do powiatu Danziger H\u00f6he, a w latach 1939\u20131945 \u2014 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelicka ust\u0105pi\u0142a. Nekropolia jest nieczynna i zachowa\u0142a si\u0119 jako relikt.\n\nGminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje cmentarz w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Karthaus; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 421\u2013422 \u2014 has\u0142o parafii Mariensee; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1436 (s. 149); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 96, pozycja 2; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117\u2013118, pozycja 241.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1436 (s. 149)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 96, pozycja 2; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117\u2013118, pozycja 241","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0257","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2023,"lng":18.2911,"name_de":"Alth\u00fctte","name_pl":"Stara Huta \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Starej Jani przetrwa\u0142 jako relikt \u2014 aleja dawnej nekropolii. W Starej Jani eklektyczn\u0105 siedzib\u0119 dworu wzni\u00f3s\u0142 na prze\u0142omie XIX i XX wieku Julius Curtius. Tutejszy zesp\u00f3\u0142 dworski i folwarczny jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1131 z 26 sierpnia 1986 roku. Po 1945 roku, wraz z ucieczk\u0105 i wysiedleniem Niemc\u00f3w, nekropolia zosta\u0142a opuszczona. Dat u\u017cytkowania cmentarza nie podaj\u0105 znane \u017ar\u00f3d\u0142a: wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w dla gminy Sm\u0119towo Graniczne nie wymienia cmentarza w Starej Jani, a jego obrys znany jest z otwartej bazy map.\n\nStara Jania \u2014 po niemiecku Altjahn, tak samo w indeksie wizytacji biskupich (\u201eAlt Jahn vide Jania Stara\u201d) jak w pruskim wykazie gmin \u2014 le\u017cy dzi\u015b w powiecie starogardzkim. Trzy wsie o wsp\u00f3lnym rdzeniu \u2014 Stara, Le\u015bna i Ko\u015bcielna Jania \u2014 wywodz\u0105 si\u0119 z jednego kompleksu d\u00f3br \u201eJania (Jene)\u201d, rozdzielonego w XV wieku. Przed 1920 rokiem Stara Jania nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej \u2014 tak samo jak Ko\u015bcielna Jania, Le\u015bna Jania, Lalkowy i Kopytkowo; wykaz gmin ze spisu z 1885 roku wymienia j\u0105 tam w\u015br\u00f3d obszar\u00f3w dworskich, na stronie 80 pod pozycj\u0105 125. W latach 1920\u20131939 wie\u015b le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej; pobliskie Sm\u0119towo Graniczne by\u0142o wtedy stacj\u0105 graniczn\u0105 nad Wis\u0142\u0105. W latach 1939\u20131945 Stara Jania znalaz\u0142a si\u0119 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, a po 1945 roku wr\u00f3ci\u0142a do Polski.\n\nParafia katolicka, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w, mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Ko\u015bcielnej Jani. Wezwanie tamtejszego ko\u015bcio\u0142a zapisano dwojako. Obie wizytacje biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego z ko\u0144ca XVI wieku podaj\u0105 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a starsza z nich opisuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako drewnian\u0105, dobrze pokryt\u0105, z ogrodzonym cmentarzem i trzema \u0142anami. P\u00f3\u017aniejszy zapis wi\u0105\u017ce Ko\u015bcieln\u0105 Jani\u0119 z ko\u015bcio\u0142em Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej z 1622 roku, kt\u00f3rego naw\u0119 wzni\u00f3s\u0142 na nowo Peter Kostka Steinbergk, w\u0142a\u015bciciel Starej Jani. W wizytacji z 1596 roku zapisano: \u201eStara Jania, D. Kosthkowa\u201d, pi\u0119ciu poddanych, a ze dworu trzy miary \u017cyta i tyle\u017c owsa.\n\nRachunkowy spis dekanatu nowskiego z 1584 roku wylicza\u0142 Sk\u00f3rcz w\u015br\u00f3d dziewi\u0119ciu ko\u015bcio\u0142\u00f3w b\u0119d\u0105cych w\u00f3wczas w r\u0119kach ewangelickich, a p\u00f3\u017aniejsza r\u0119ka dopisa\u0142a w oryginale, \u017ce biskup odzyska\u0142 je w 1596 roku. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych tak zwane dobra staroja\u0144skie \u2014 Stara Jania, Ko\u015bcielna Jania, Bobrowiec, Kopytkowo i Kornatken \u2014 nale\u017ca\u0142y do Jana Ansgara Czapskiego, od 1743 roku do jego c\u00f3rki Anny, zam\u0119\u017cnej Nieborskiej, potem do jej siostrzenic Urszuli Ma\u0142achowskiej i Konstancji, najpierw ksi\u0119\u017cnej Radziwi\u0142\u0142owej, potem hrabiny Ma\u0142achowskiej. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 dobra te trzyma\u0142 58-letni genera\u0142 major armii polskiej Nieborski, mieszkaj\u0105cy w Wenecji. W 1787 roku dobra przesz\u0142y do hrabiego Piotra Bonifacego Goetzendorf-Grabowskiego, w 1790 roku do Jana Goetzendorf-Grabowskiego, a w 1814 roku do spadkobierc\u00f3w Johanna Gottlieba Plehna i jego zi\u0119cia Valentina Wilhelma Hackera.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Altjahn* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 15 dom\u00f3w mieszkalnych i 312 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 40 ewangelik\u00f3w i 272 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Skurcz*; katolicy \u2014 do parafii *Kirchenjahn*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Kirchenjahn*. W 1885 roku spis zasta\u0142 we wsi 325 os\u00f3b, z czego 258 by\u0142o katolikami, a 67 ewangelikami. Parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Sk\u00f3rczu, w s\u0105siednim powiecie starogardzkim. W wykazie gmin Sk\u00f3rcz wyst\u0119puje pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Skurz; w wierszu Starej Jani nazwa ta nosi gwiazdk\u0119, kt\u00f3ra oznacza\u0142a parafi\u0119 spoza powiatu. Strona 34, pozycja 53 \u2014 tym razem w powiecie starogardzkim \u2014 pokazuje samo miasto Sk\u00f3rcz jako siedzib\u0119 parafii, z 2016 mieszka\u0144cami i 376 ewangelikami.\n\nW 1891 roku maj\u0105tek Altjahn (1853 hektary, razem z Ko\u015bcieln\u0105 Jani\u0105 i le\u015bnicz\u00f3wk\u0105 Juliushorst) nale\u017ca\u0142 do Juliusa Kurtiusa, a od 1903 roku co najmniej do 1928 roku do Carla Kurtiusa. Po zmianie granic pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 w Starej Jani 31 budynk\u00f3w mieszkalnych i 440 mieszka\u0144c\u00f3w: 404 rzymskich katolik\u00f3w i 36 ewangelik\u00f3w, przy czym narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 414 os\u00f3b, a niemieck\u0105 26. Ksi\u0119ga adresowa z 1928 roku podaje jako dzier\u017cawc\u0119 cegielni i gorzelni K. Maerkera, a w wykazie przymusowego wykupu z 1926 roku maj\u0105tek figuruje jako w\u0142asno\u015b\u0107 Kurta von Maerkera. W 1934 roku og\u0142oszono parcelacj\u0119 oko\u0142o 263 hektar\u00f3w przymusowo wykupionych od Kurta Maerkera.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W wizytacjach Rozra\u017cewskiego ko\u015bci\u00f3\u0142 w Ko\u015bcielnej Jani nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a p\u00f3\u017aniejszy zapis wi\u0105\u017ce wie\u015b z ko\u015bcio\u0142em Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej z 1622 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Skurz i podaje tu 46 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau \u2014 Kreis Marienwerder, s. 80 poz. 125, i Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 34 poz. 53; Bernhard Schmid / seria Baudenkm\u00e4ler Westpreu\u00dfen \u2014 zapis o Peterze Kostce Steinbergku; wizytacje biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (Fontes, edycja z indeksem miejscowo\u015bci); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 gmina Sm\u0119towo Graniczne; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026), gmina Sm\u0119towo Graniczne, numer A-1131 z 26 VIII 1986 (zesp\u00f3\u0142 dworski i folwarczny w Starej Jani); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 253 (s. 10), nr 1133 (s. 57); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 148; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 146; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 253; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1934, nr 4; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1213; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 98\u201399; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wyci\u0105g z wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/wp-content/uploads/2020/10/wyciag-z-wojewodzkiej-ewidencji-zabytkow.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 253 (s. 10), nr 1133 (s. 57)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 148","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 146","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 253","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1934, nr 4","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1213","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0305","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.749269,"lng":18.5993983,"name_de":"Altjahn","name_pl":"Stara Jania \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku w Starej Jani (gmina Sm\u0119towo Graniczne), potwierdzony w ewidencji zabytk\u00f3w i informacjach so\u0142eckich. Pozosta\u0142o\u015b\u0107 poewangelicka.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"So\u0142ectwo Stara Jania \u2014 Gmina Sm\u0119towo Graniczne","url":"https://www.smetowograniczne.pl/solectwa/solectwo-stara-jania-informacje/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0304","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.74831,"lng":18.59957,"name_de":"Cmentarz d. w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku ( d. ewangelicki )","name_pl":"Stara Jania \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stara Ko\u015bcielnica \u2014 po niemiecku Altm\u00fcnsterberg \u2014 le\u017cy na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, w gminie Mi\u0142oradz. Przywilej dla wsi nada\u0142 niejakiemu Heinrichowi z M\u00fcnsterbergu wielki komtur Werner von Orseln w Malborku w dniu \u015bwi\u0119tego Urbana 1323 roku. W drugiej po\u0142owie XVI wieku by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w wojew\u00f3dztwie malborskim, po 1772 roku znalaz\u0142a si\u0119 w powiecie malborskim Prus Zachodnich, po 1920 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Wed\u0142ug Hermanna Eckerdta (1868) w czasach krzy\u017cackich Stara Ko\u015bcielnica, po niemiecku Altm\u00fcnsterberg, by\u0142a przypisana do parafii w Mi\u0142oradzu, po niemiecku Mielenz \u2014 wspomina o tym ju\u017c przywilej Mi\u0142oradza z 1321 roku \u2014 a jej mieszka\u0144cy oddawali tamtejszemu proboszczowi dziesi\u0119cin\u0119.\n\nZachowany we wsi ceglany, jednonawowy ko\u015bci\u00f3\u0142 gotycki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego \u2014 datowany na oko\u0142o 1400 rok i wpisany do rejestru zabytk\u00f3w 27 marca 1962 roku pod numerem A-287 \u2014 by\u0142 ko\u015bcio\u0142em katolickim, fili\u0105 parafii w Mi\u0142oradzu. Tak zgodnie podaj\u0105 spis z 1820 roku, S\u0142ownik geograficzny i Bernhard Schmid, u kt\u00f3rego has\u0142o wsi wype\u0142nia wy\u0142\u0105cznie ta \u015bwi\u0105tynia. Stara drewniana dzwonnica na murowanej podbudowie run\u0119\u0142a podczas nawa\u0142nicy 19 stycznia 1818 roku.\n\nEwangelicy mieli tu natomiast w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 i miejsce nabo\u017ce\u0144stw, kt\u00f3re wizytacja z 1795 roku, spis z 1820 roku i Schmid nazywaj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 albo ko\u015bcio\u0142em ewangelickim. Czy by\u0142 to osobny budynek, \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 niejednakowo: wed\u0142ug Abrahama Hartwicha domy modlitwy czterech wsi rozebrano w 1633 roku i odt\u0105d kazania g\u0142oszono na podcieniach zagr\u00f3d; Agathon Harnoch umieszcza miejsce nabo\u017ce\u0144stw w Starej Ko\u015bcielnicy a\u017c do 1863 roku w domu mieszkalnym jednego z gospodarzy, nad podcieniem; Bernhard Schmid wspomina za\u015b, przy okazji organ\u00f3w w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim, o rozebranym ko\u015bciele ewangelickim w Altm\u00fcnsterbergu, nie opisuj\u0105c go bli\u017cej. Wsp\u00f3lnota uformowa\u0142a si\u0119 pod koniec XVI wieku \u2014 duchownego notuje si\u0119 w Starej Ko\u015bcielnicy ju\u017c w 1595 roku \u2014 a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w izbie domu jednego z gospodarzy, nad podcieniem. Katolicka wizytacja z 1647 roku, om\u00f3wiona przez Jana Wi\u015bniewskiego, zasta\u0142a tu lutera\u0144skie miejsce zgromadze\u0144 (w aktach: \u201esynagoga\u201d), przy kt\u00f3rym dzia\u0142a\u0142 duchowny udzielaj\u0105cy sakrament\u00f3w, a tak\u017ce nauczyciel lutera\u0144ski. Lokal ten sp\u0142on\u0105\u0142 w 1653 roku, ale nabo\u017ce\u0144stwa w takiej izbie nad podcieniem odprawiano a\u017c do 1863 roku, kiedy lokal zniesiono. Do 1865 roku nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 na plebanii, a nast\u0119pnie Star\u0105 Ko\u015bcielnic\u0119 wraz z Mi\u0142oradzem przy\u0142\u0105czono do Gnojewa; ko\u015bcio\u0142a w M\u00fcnsterbergu ju\u017c nie postawiono.\n\nPastor Krzysztof Grebner, wcze\u015bniej wygnany za wiar\u0119 z Bojanowa w Polsce, zmar\u0142 12 czerwca 1653 roku w Malborku, dok\u0105d pojecha\u0142 si\u0119 leczy\u0107 po wstrz\u0105sie, jakim by\u0142 dla niego po\u017car ewangelickiego miejsca nabo\u017ce\u0144stw w zagrodzie Micha\u0142a Neumanna. Po tym miejscu modlitwy pozosta\u0142 \u015blad poza granicami wsi: organy kupione do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Pr\u0119gowie \u017bu\u0142awskim pochodzi\u0142y, jak zapisa\u0142 Schmid, z rozebranej ju\u017c w\u00f3wczas \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej w Altm\u00fcnsterbergu. Instrument liczy\u0142 siedem g\u0142os\u00f3w: Jula 8\u2032, Gedackt 8\u2032, Octava 2\u2032, Quinta 2\u2154\u2032, Spielfl\u00f6te 4\u2032, Quintaton 8\u2032 i Prinzipal 4\u2032. Wsie o nazwie Prangenau s\u0105 zreszt\u0105 dwie \u2014 jedna na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, druga pi\u0119tna\u015bcie kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Malborka; chodzi o t\u0119 drug\u0105.\n\nWykaz duchownych pruskich pokazuje, jak tutejsza parafia powstawa\u0142a: obie s\u0105siednie wsp\u00f3lnoty, w Starej Ko\u015bcielnicy i w Gnojewie, uformowa\u0142y si\u0119 pod koniec XVI wieku, a na pocz\u0105tku XVII stulecia okoliczne wsie porozumia\u0142y si\u0119, by wsp\u00f3lnie utrzymywa\u0107 jednego duchownego. Mia\u0142 on mieszka\u0107 w Starej Ko\u015bcielnicy i odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa na przemian tu i w Gnojewie. Umowa z 1630 roku zastrzega\u0142a przy tym, \u017ce trzy wielkie \u015bwi\u0119ta \u2014 Bo\u017ce Narodzenie, Wielkanoc i Zielone \u015awi\u0105tki \u2014 obchodzi si\u0119 zawsze w Starej Ko\u015bcielnicy. Jak podaje Abraham Hartwich, w 1633 roku dotychczasowe domy modlitwy rozebrano i pastor g\u0142osi\u0142 kazania z podcieni zagr\u00f3d w Gnojewie i w Starej Ko\u015bcielnicy; sam wykaz duchownych wspomina pod tym rokiem tylko o rozebraniu domu modlitwy w Szymankowie. W 1637 roku gnojewianie rozebrali w\u0142asn\u0105 plebani\u0119 i oddali dobre drewno na plebani\u0119 w Starej Ko\u015bcielnicy, dok\u0105d pastor przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 wtedy z Gnojewa.\n\nOsobn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 mia\u0142o pod koniec XVI wieku tak\u017ce Gnojewo; w\u0142asne gminy tworzy\u0142y ponadto Mi\u0142oradz i Szymankowo, przy kt\u00f3rych Harnoch daty nie podaje. W 1630 roku wszystkie cztery z\u0142\u0105czono w jedn\u0105 parafi\u0119; wsp\u00f3lni duchowni mieszkali najpierw w Gnojewie, od 1637 roku w Starej Ko\u015bcielnicy, a w 1870 roku siedzib\u0119 przeniesiono z powrotem do Gnojewa. Wcze\u015bniej, w latach 1615\u20131630, przy M\u00fcnsterbergu, Mi\u0142oradzu i M\u0105towach urz\u0119dowa\u0142o dw\u00f3ch duchownych. Pod koniec XIX wieku okr\u0119g szkolny po\u0142\u0105czonej parafii obejmowa\u0142 Star\u0105 Ko\u015bcielnic\u0119, Gnojewo i Mi\u0142oradz i liczy\u0142 346 dusz; w 1868 roku sama parafia ewangelicka Altm\u00fcnsterberg mia\u0142a ich 223. Oko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej, licz\u0105cej 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w, i obejmowa\u0142a Mi\u0142oradz (Milenz), a do filialnego Gnojewa w\u0142\u0105czone by\u0142o Szymankowo (Simonsdorf).\n\nPrzed po\u0142\u0105czeniem urz\u0119dowali w Starej Ko\u015bcielnicy Adamus, kt\u00f3ry w 1595 roku mia\u0142 odej\u015b\u0107 do F\u00fcrstenwerder, David Conrad od 1602 roku i Thomas Rosa, przyby\u0142y w 1610 i zwolniony ju\u017c rok p\u00f3\u017aniej. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723), za zapiskami magistra Miko\u0142aja Richtera, zgromadzenie ewangelickie w Starej Ko\u015bcielnicy istnia\u0142o od 1600 do 1628 roku, a osobne zgromadzenie w Mi\u0142oradzu (Milenz) \u2014 skoro w 1610 roku wyp\u0119dzono tamtejszego duchownego. Wed\u0142ug Hartwicha 20 grudnia 1610 roku pastor Mi\u0142oradza i Starej Ko\u015bcielnicy, po niemiecku Milenz i M\u00fcnsterberg, zosta\u0142 z\u0142o\u017cony z urz\u0119du dekretem ekonoma malborskiego. Wed\u0142ug Hartwicha w 1616 roku powo\u0142ano do Starej Ko\u015bcielnicy, po niemiecku Altm\u00fcnsterberg, Marcina Praetoriusa z Malborka, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 do 1627 roku; w 1628 roku przyszed\u0142 Zachariasz Grentzelius, urz\u0119duj\u0105cy do 1630 roku, a pierwszym duchownym parafii po\u0142\u0105czonej w 1630 roku by\u0142 Albert Aretius z Brandenburgii, powo\u0142any po zarazie, kt\u00f3ry w 1633 roku zrezygnowa\u0142 i wr\u00f3ci\u0142 w rodzinne strony. Wed\u0142ug Hartwicha w 1633 roku pastorem po\u0142\u0105czonej parafii zosta\u0142 Szymon Arlet z Ole\u015bnicy na \u015al\u0105sku, ordynowany przez duchownych gda\u0144skich, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 szesna\u015bcie lat, zmar\u0142 w 1649 roku i zosta\u0142 pochowany na cmentarzu \u015bwi\u0119tego Jerzego pod Malborkiem. Wed\u0142ug Hartwicha jeszcze w 1636 roku Szymon Arlet udziela\u0142 Wieczerzy Pa\u0144skiej w Mi\u0142oradzu, ale potem ju\u017c nie, a mieszka\u0144cy Mi\u0142oradza przy\u0142\u0105czyli si\u0119 do Starej Ko\u015bcielnicy. Wed\u0142ug Hartwicha w 1653 roku powo\u0142ano Marcina Williniusa z Malborka, dawnego konrektora tamtejszej szko\u0142y, kt\u00f3ry po dziewi\u0119tnastu latach, w 1672 roku, odszed\u0142 do Grudzi\u0105dza; po nim przez trzyna\u015bcie lat s\u0142u\u017cy\u0142 Franciszek Borski z Gda\u0144ska, zmar\u0142y 19 czerwca 1685 roku i pochowany na cmentarzu \u015bwi\u0119tego Jerzego w Malborku.\n\nNajstarsza zachowana ksi\u0119ga ko\u015bcielna po\u0142\u0105czonych parafii Starej Ko\u015bcielnicy i Gnojewa, przechowywana dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, zaczyna si\u0119 od zapiski pastora Franciszka Borskiego. Napisa\u0142 w niej, \u017ce w 1672 roku ca\u0142a gmina obu parafii powo\u0142a\u0142a go na wakuj\u0105ce miejsce pastora, a gdy w Bo\u017ce Narodzenie tego roku obj\u0105\u0142 urz\u0105d, nie zasta\u0142 po poprzednikach \u017cadnego zapisu chrzt\u00f3w ani \u015blub\u00f3w. Postanowi\u0142 wi\u0119c za\u0142o\u017cy\u0107 t\u0119 ksi\u0119g\u0119 i notowa\u0107 w niej imiona ochrzczonych i po\u015blubionych oraz wszystko, co dotyczy ko\u015bcio\u0142a i jego dochod\u00f3w, dla przysz\u0142ych nast\u0119pc\u00f3w. Po jego \u015bmierci 19 czerwca 1685 roku ksi\u0119g\u0119 prowadzi\u0142 dalej jego nast\u0119pca, Ephraim Praetorius z Gda\u0144ska.\n\nW latach 1685\u20131698 pastorem po\u0142\u0105czonej parafii by\u0142 Efraim Praetorius, p\u00f3\u017aniejszy autor gda\u0144skiego spisu duchownych wydanego w 1704 roku. Wed\u0142ug Hartwicha Miko\u0142aj Richter przyszed\u0142 do Starej Ko\u015bcielnicy 28 marca 1698 roku z Rambeltsch, gdzie by\u0142 pastorem, i obj\u0105\u0142 urz\u0105d w niedziel\u0119 Jubilate; gdy w 1710 roku odszed\u0142 do Tujska (Tiegenort), gmina w Starej Ko\u015bcielnicy powo\u0142a\u0142a Fryderyka M\u00fcllera z Lisewa Malborskiego (Liessau), a Gnojewo \u2014 Christopha Porscha. Jak podaje Abraham Hartwich (1723), w 1710 roku gminy Starej Ko\u015bcielnicy i Mi\u0142oradza wybra\u0142y wi\u0119kszo\u015bci\u0105 g\u0142os\u00f3w na pastora Friedricha M\u00fcllera, dotychczasowego duchownego w Lisewie, po niemiecku Liessau; gdy Gnojewo i Szymankowo przyj\u0119\u0142y innego kandydata, ojcowie ko\u015bcielni z M\u00fcnsterbergu sami przywie\u017ali M\u00fcllera z Lisewa i wprowadzili go do tutejszego ko\u015bcio\u0142a i plebanii, co rozdzieli\u0142o dot\u0105d wsp\u00f3ln\u0105 parafi\u0119. R\u0119kopi\u015bmienny egzemplarz presbyterologii Efraima Praetoriusa notuje tu parafi\u0119 z\u0142o\u017con\u0105 z czterech \u017cu\u0142awskich wsi: M\u00fcnsterbergu, Gnojewa, Mi\u0142oradza i Szymankowa. Gdy odchodzi\u0142 jej duchowny, Richter, wsp\u00f3lnota rozpad\u0142a si\u0119 na dwie: Mi\u0142oradz z M\u00fcnsterbergiem zapragn\u0119\u0142y osobnego duchownego, a Gnojewo z Szymankowem r\u00f3wnie\u017c. Zapis dodaje rzecz w takim spisie wyj\u0105tkow\u0105: \u201eto zasmuci\u0142o Richtera, bo zrozumia\u0142, \u017ce taki bolesny podzia\u0142 spowodowa\u0142 swoim odej\u015bciem. Popad\u0142 przez to w melancholi\u0119 \u2014 i w niej te\u017c umar\u0142\u201d. Sk\u0142ad parafii wyklucza pomy\u0142k\u0119 ze \u015bl\u0105skimi Zi\u0119bicami, nosz\u0105cymi t\u0119 sam\u0105 nazw\u0119 niemieck\u0105, a siedziba parafii ewangelickiej \u2014 po\u015bwiadczona przez spis z 1820 roku i S\u0142ownik geograficzny jako Altm\u00fcnsterberg \u2014 wskazuje na Star\u0105, nie na Now\u0105 Ko\u015bcielnic\u0119.\n\nTa ksi\u0119ga Franciszka Borskiego, prowadzona dla ca\u0142ej po\u0142\u0105czonej parafii, notuje rok po roku dary dla \u201enaszego o\u0142tarza\u201d \u2014 zapewne w miejscu nabo\u017ce\u0144stw w Starej Ko\u015bcielnicy, bo te same fundatorki, wdowa i c\u00f3rka Daniela Wolffa, w 1729 roku podarowa\u0142y wyra\u017anie \u201enaszemu ko\u015bcio\u0142owi starom\u00fcnsterberskiemu\u201d kompletn\u0105 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 do u\u017cytku liturgicznego, u\u017cyt\u0105 po raz pierwszy w dwudziest\u0105 sz\u00f3st\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. W 1718 roku George Wolff, dawny gospodarz z Mi\u0142oradza (Mielenz), ufundowa\u0142 nowy obraz o\u0142tarzowy: 16 sierpnia zacz\u0105\u0142 go malowa\u0107 Ferdinand Mannowsky, malarz z Tczewa, a uko\u0144czy\u0142 28 wrze\u015bnia; sam obraz kosztowa\u0142 150 floren\u00f3w, a ca\u0142y o\u0142tarz, \u0142\u0105cznie z prac\u0105 stolarzy i malarza, kosztowa\u0142 fundatora ponad 300 floren\u00f3w. Pastor wyg\u0142osi\u0142 kazanie na jego po\u015bwi\u0119cenie w szesnast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. W 1719 roku Peter Taler, gospodarz z Mi\u0142oradza, z \u017con\u0105 Ann\u0105 z domu Horn podarowa\u0142 zas\u0142on\u0119 przed o\u0142tarz, malowan\u0105 krucyfiksem i trzema krzy\u017cami, u\u017cyt\u0105 po raz pierwszy w niedziel\u0119 Quinquagesimae. Na Wielkanoc 1721 roku Catharina z domu Behrentz [?], wdowa po Danielu Wolffie z Malborka, z najstarsz\u0105 c\u00f3rk\u0105 Catharin\u0105 ofiarowa\u0142a na o\u0142tarz oprawn\u0105 w srebro ksi\u0119g\u0119 i bia\u0142e nakrycie, razem warto\u015bci ponad 70 floren\u00f3w. Wed\u0142ug Hermanna Eckerdta (1868) w 1721 roku pastor M\u00fcller ze Starej Ko\u015bcielnicy, po niemiecku Altm\u00fcnsterberg, udzieli\u0142 \u015blubu pastorowi Langwaldowi z Ko\u0144czewic, kt\u00f3ry nie wykupi\u0142 zezwolenia u miejscowego proboszcza katolickiego; konsystorz pomeza\u0144ski skaza\u0142 obu zaocznie, a 4 lipca og\u0142oszono przeciw nim kl\u0105tw\u0119 we wszystkich katolickich ko\u015bcio\u0142ach \u017bu\u0142aw. Wed\u0142ug Wi\u015bniewskiego w 1724 roku biskup ze zdumieniem odnotowa\u0142, \u017ce ewangelicy w Starej Ko\u015bcielnicy bez \u017cadnego zezwolenia chrzcz\u0105 i b\u0142ogos\u0142awi\u0105 ma\u0142\u017ce\u0144stwa w domach prywatnych; zakaza\u0142 tego pod gro\u017ab\u0105 kar, ale zgodzi\u0142 si\u0119, by chrzcili i udzielali \u015blub\u00f3w w kaplicy w Starej Ko\u015bcielnicy albo w ko\u015bciele parafialnym w Mi\u0142oradzu. Opis diecezji z 1785 roku nie podaje liczby protestant\u00f3w w parafii mi\u0142oradzkiej, odnotowuje jednak, \u017ce maj\u0105 oni w Starej Ko\u015bcielnicy \u015bwi\u0105tyni\u0119 i pastora. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Vorloffa (1736) i Gutta (1737).\n\nWizytacja katolicka z 1795 roku zasta\u0142a w Starej Ko\u015bcielnicy \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 i duchownego. W 1820 roku urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej naliczy\u0142 tu 350 mieszka\u0144c\u00f3w: 137 luteran\u00f3w, 163 katolik\u00f3w i 50 mennonit\u00f3w, a przy wsi odnotowa\u0142 jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski i jeden katolicki filialny, kt\u00f3rego ko\u015bcio\u0142em macierzystym by\u0142 Mi\u0142oradz; obie parafie, lutera\u0144ska i katolicka, nosi\u0142y nazw\u0119 Altm\u00fcnsterberg. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VI, 1885) Stara Ko\u015bcielnica, po niemiecku Altm\u00fcnsterberg, liczy\u0142a w 1868 roku 419 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 136 ewangelik\u00f3w, 230 katolik\u00f3w i 53 mennonit\u00f3w, po cz\u0119\u015bci Polak\u00f3w; na miejscu by\u0142a parafia ewangelicka i szko\u0142a. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Altm\u00fcnsterberg* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 40 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 419, w tym 136 ewangelik\u00f3w, 230 katolik\u00f3w i 53 mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Mi\u0142oradzu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wie\u015b nie by\u0142a du\u017ca ani jednorodna: w 1885 roku mieszka\u0142o tu 391 os\u00f3b, a spis podzieli\u0142 je na cztery wyznania \u2014 187 katolik\u00f3w, 157 ewangelik\u00f3w, 37 innych chrze\u015bcijan i 10 \u017byd\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Gnojewie, katolicy do Mi\u0142oradza. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, w 2006 roku, wie\u015b liczy\u0142a oko\u0142o 250 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Hartwich, za zapiskami Miko\u0142aja Richtera, ka\u017ce zgromadzeniu ewangelickiemu w Starej Ko\u015bcielnicy istnie\u0107 od 1600 roku, a wykaz duchownych notuje tu duchownego ju\u017c w 1595 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gnojewo (Gnojau) i podaje tu 135 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 53, 166; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 77, 133, 169, 170, 238, 239; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VI, has\u0142o \u201eMuensterberg\u201d; E. Praetorius, presbyterologia z 1704 roku \u2014 egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmiennymi dopiskami, karta 119; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, has\u0142a Altm\u00fcnsterberg i Prangenau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 434\u2013435 (has\u0142o Alt-M\u00fcnsterberg und Gnojau); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, strona 10, pozycja 8; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o Malborski powiat, t. VI, has\u0142o Mi\u0142oradz; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 63; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 28, nr 6; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 201; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 169\u2013170, 178, 238\u2013239; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6610, \u201eSonstige Verzeichnisse 1630\u20131842\u201d (ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii Altm\u00fcnsterberg i Gnojau), skan 7, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6610, \u201eSonstige Verzeichnisse 1630\u20131842\u201d (ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii Altm\u00fcnsterberg), skany 40\u201342, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 141, pozycja 6; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 46.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 201","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VI, has\u0142o \u201eMuensterberg\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 166, 53","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 133, 169, 170, 238, 239, 77","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 141, pozycja 6","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 46","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0314","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.036389,"lng":18.935556,"name_de":"Altm\u00fcnsterberg","name_pl":"Stara Ko\u015bcielnica \u2014 ewangelickie miejsce nabo\u017ce\u0144stw (izba nad podcieniem, do 1863 roku)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Starbienino \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich Starbenin, a tak\u017ce Sterbenin i St\u00e4rbenin \u2014 nale\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej (Regierungsbezirk K\u00f6slin) i prowincji Pomorze (Provinz Pommern). W spisie ziemskim z 1437 roku wyst\u0119puje jako kaszubskie dobro szlacheckie obci\u0105\u017cone daninami w naturze; najstarszymi lennikami by\u0142a rodzina Sch\u00f6nebuhr, pisana te\u017c Sch\u00f6nburen, Schimbauren i Schinburen, kt\u00f3rej przywileje si\u0119gaj\u0105 wstecz poza rok 1575 i trwaj\u0105 po 1621 roku. W 1871 roku maj\u0105tek przeszed\u0142 w r\u0119ce rodziny Hammer: po 1882 roku gospodarowa\u0142a tu wdowa Hammer z domu von Wittke z dwoma synami, a od 1904 roku m\u0142odszy z nich, Erich Hammer. Osobn\u0105 gmin\u0119 wiejsk\u0105 Starbenin, w kt\u00f3rej pod koniec mieszka\u0142a jedna osoba, po\u0142\u0105czono z obwodem dworskim rozporz\u0105dzeniem gabinetowym z 31 maja 1879 roku.\n\nW 1784 roku Starbienino by\u0142o siedzib\u0105 szlacheck\u0105 trzy i \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, na wzniesieniu. Obok folwarku mieszka\u0142o trzech zagrodnik\u00f3w \u2014 razem dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w; wie\u015b mia\u0142a dobre \u0142\u0105ki, w\u015br\u00f3d nich \u0142\u0105k\u0119 Wodden nad brzegiem Ba\u0142tyku, i nale\u017ca\u0142a do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken).\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a, a Starbenin nale\u017ca\u0142 do okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego w Osiekach. Nielicznych katolik\u00f3w przypisywano parafii w L\u0119borku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w obwodzie dworskim Sterbenin 90 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Franz Schultz podaje dla tego maj\u0105tku 324 hektary i 86 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nCmentarz poewangelicki le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, przy le\u015bnej drodze ku Perlinowi nad Jeziorem Choczewskim. Zachowa\u0142y si\u0119 pojedyncze nagrobki, z\u0142amane podstawy krzy\u017cy i zapadliska po mogi\u0142ach; teren ogrodzili drewnianym p\u0142otem le\u015bnicy. Przy wej\u015bciu stoi czarny kamie\u0144 z inskrypcj\u0105 z Ksi\u0119gi Koheleta (1,4). Cmentarza nie uj\u0119to w rejestrze zabytk\u00f3w, w kt\u00f3rym ze Starbienina figuruje tylko zesp\u00f3\u0142 dworski. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w zapisano go jako cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 260, na stoku wzg\u00f3rza w lesie, oko\u0142o 1,5 kilometra poza zabudow\u0105 wsi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg, strona 195, pozycja 156); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 441\u2013442; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1082.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Choczewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1082","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0080","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.744139,"lng":17.93869,"name_de":"Gut Starbenin","name_pl":"Starbienino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Starym Gronowie za\u0142o\u017cono pod koniec XIX wieku; po 1945 roku przeszed\u0142 wraz z ko\u015bcio\u0142em w r\u0119ce katolickie i pe\u0142ni dzi\u015b rol\u0119 cmentarza komunalnego. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono dok\u0142adnego po\u0142o\u017cenia cmentarza.\n\nStare Gronowo, po niemiecku Grunau, w dokumentach z 1349 roku Grymowo, z 1432 Grunau, z 1601 Gronowo i z 1653 Granowo, by\u0142o wsi\u0105 \u015bredniowieczn\u0105. Nowy przywilej na prawie che\u0142mi\u0144skim, na osiemdziesi\u0105t w\u0142\u00f3k, wystawi\u0142 dla niej Kazimierz Wielki w Bydgoszczy w 1370 roku, a wie\u015b urz\u0105dza\u0142 so\u0142tys Andrzej z Tucholi. Miejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a sta\u0142 we wsi od najdawniejszych czas\u00f3w; pocz\u0105tkowo by\u0142 parafialny, patronatu kr\u00f3lewskiego. W 1435 roku Runge z Sypniewa zabra\u0142 z ko\u015bcio\u0142a, co by\u0142o kosztowniejsze.\n\nW czasie Reformacji przej\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144scy dziedzice i utrzymywali przy nim w\u0142asnego predykanta. W 1617 roku arcybiskup gnie\u017anie\u0144ski Gembicki zalicza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 gronowski do dekanatu w \u0141ob\u017cenicy. W 1720 roku dekret nakazywa\u0142 \u00f3wczesnemu dziedzicowi Ekhardowi Golzowi wydali\u0107 predykanta w sze\u015b\u0107 tygodni i zwr\u00f3ci\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolikom, w 1736 roku arcybiskup Potocki zakaza\u0142 luteranom wszelkich publicznych funkcji w \u015bwi\u0105tyni, a w 1740 roku wydano dekret nakazuj\u0105cy rozebranie zboru. Prawa do ko\u015bcio\u0142a luteranom nie odebrano: wyjednali u kr\u00f3la przywilej, moc\u0105 kt\u00f3rego \u015bwi\u0105tynia mia\u0142a by\u0107 nietykalna; pozosta\u0142a ona w ich r\u0119kach do 1945 roku.\n\nStare Gronowo by\u0142o siedzib\u0105 parafii ewangelickiej. Wykaz gmin z 1885 roku wpisuje j\u0105 przy sze\u015bciu wsiach s\u0105siedniego powiatu cz\u0142uchowskiego \u2014 Buchholz (Bukowo), Girschau, Marienfelde (My\u015bligoszcz), Mossin (Mosiny), Steinborn (S\u0142upia) i D\u00fcsterbruch \u2014 oraz przy czterech wsiach powiatu chojnickiego; gwiazdka przy nazwie oznacza\u0142a w tym druku parafi\u0119 po\u0142o\u017con\u0105 w innym powiecie prowincji. Harnoch liczy w parafii 5750 dusz, 270 chrzt\u00f3w, 38 \u015blub\u00f3w i 4100 komunikant\u00f3w rocznie oraz dwadzie\u015bcia jeden cmentarzy ewangelickich w jej granicach \u2014 podaje sam\u0105 liczb\u0119, z nazwy wymieniaj\u0105c wy\u0142\u0105cznie cmentarz w Gronowie. Oko\u0142o 1880 roku S\u0142ownik geograficzny notowa\u0142 we wsi 530 ewangelik\u00f3w wobec dwudziestu katolik\u00f3w, szko\u0142\u0119 i ko\u015bci\u00f3\u0142 luterski na miejscu. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego katolicy ze wsi nale\u017celi do parafii w Kamieniu Kraje\u0144skim.\n\nWed\u0142ug gminnego serwisu turystycznego w 1925 roku ewangelicy stanowili 82,2 procent mieszka\u0144c\u00f3w, katolicy oko\u0142o siedemnastu. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu z\u0142otowskiego \u2014 tak podaj\u0105 spis z 1885 roku, wykaz ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra, zestawienie Harnocha i S\u0142ownik geograficzny. Powiat z\u0142otowski le\u017ca\u0142 do lat 1919\u20131920 w prowincji Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Kwidzynie, w latach 1920\u20131938 w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. Tak\u017ce po tej zmianie pozosta\u0142 w rejencji z siedzib\u0105 w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen): powiat z\u0142otowski zaliczy\u0142a do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, kt\u00f3ra w tej cz\u0119\u015bci wesz\u0142a w \u017cycie 1 pa\u017adziernika 1938 roku. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u2014 \u015bwi\u0105tynia jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii w Debrznie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 gronowski, najstarszy w okolicy, ufundowano przed 1657 rokiem, a obecny wzniesiono w 1802 roku bez wie\u017cy. Goerke (1918) podaje, \u017ce w 1660 roku zbudowano poprzedni, szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142, a trzydziestosze\u015bciometrow\u0105 wie\u017c\u0119 dostawiono w 1860 roku; gminny serwis turystyczny pisze o budowli z 1660 roku, gruntownie przebudowanej w 1802.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 484 ewangelik\u00f3w i 392 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1990 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o Gronowo (niem. Grunau, powiat z\u0142otowski); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Flatow, strony 166\u2013167, pozycja 27, oraz Kreis Schlochau, strony 158\u2013165; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, diecezja Flatow, parafia Grunau, s. 487\u2013488; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, has\u0142o Grunau, diecezja Flatow; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarz komunalny, Stare Gronowo, gmina Debrzno \u2014 cmentarze24.pl; turystyka.debrzno.pl (ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a: 1660, 1802, wie\u017ca 1860, spory katolicko-ewangelickie, 1720, zakaz 1736, przywilej kr\u00f3lewski, wyznania w 1925 roku); \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz komunalny, Stare Gronowo, gmina Debrzno \u2014 cmentarze24.pl","url":"https://www.cmentarze24.pl/index.php/cmentarze/pomorskie/item/1247-cmentarz-komunalny-stare-gronowo-gmina-debrzno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o brak samodzielnego has\u0142a cz\u0142uchowskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen\u2026\", Neidenburg 1890, has\u0142o Grunau (5750 dusz, 21 cmentarzy ewangelickich)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0543","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.53989,"lng":17.38333,"name_de":"Grunau","name_pl":"Stare Gronowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stare Gronowo, do 1945 roku Grunau, le\u017cy dzi\u015b w powiecie cz\u0142uchowskim, ale przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142o do z\u0142otowskiego, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 parafian mieszka\u0142a w s\u0105siednim powiecie cz\u0142uchowskim. Dzisiejsz\u0105, murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a zbudowano w 1802 roku w miejsce szachulcowego ko\u015bcio\u0142a z 1660 roku; wie\u017c\u0119 dostawiono w 1860.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu wcze\u015bniej ni\u017c szachulcowa \u015bwi\u0105tynia z 1660 roku. W 1370 roku kr\u00f3l Kazimierz nada\u0142 wie\u015b Grunau na prawie che\u0142mi\u0144skim Andrzejowi z Tucholi, a parafi\u0119 uposa\u017cono czterema w\u0142\u00f3kami; Heise opatruje przy tym znakiem zapytania wzmiank\u0119 dokumentu, \u017ce wie\u015b le\u017cy \u201eko\u0142o Chojnic\u201d. S\u0142ownik geograficzny notuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 \u201eod najdawniejszych czas\u00f3w\u201d, by\u0142 parafialny i kr\u00f3lewskiego patronatu, a w 1435 roku Runge z Sypniewa zabra\u0142 z niego, co by\u0142o kosztowniejsze. W czasie Reformacji przej\u0119li go lutera\u0144scy dziedzice i utrzymywali przy nim w\u0142asnego predykanta.\n\nW 1617 roku arcybiskup gnie\u017anie\u0144ski Gembicki zaliczy\u0142 go do dekanatu w \u0141ob\u017cenicy, lecz proces o \u015bwi\u0105tyni\u0119 toczy\u0142 si\u0119 niemal bez przerwy: dekret z 1720 roku nakazywa\u0142 dziedzicowi Ekhardowi Golzowi wydali\u0107 predykanta w ci\u0105gu sze\u015bciu tygodni i odda\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolikom, w 1736 roku arcybiskup Potocki zakaza\u0142 luteranom wszelkich publicznych funkcji, a w 1740 roku polecono rozebra\u0107 zb\u00f3r. Luteranie wyjednali u kr\u00f3la przywilej nietykalno\u015bci i utrzymali ko\u015bci\u00f3\u0142 do 1945 roku. Fili\u0105 Gronowa by\u0142o najpierw Batorowo, nast\u0119pnie My\u015bligoszcz (Marienfelde), a od 1722 roku obie te miejscowo\u015bci. Recenzent ksi\u0105\u017cki E. Bohna o ewangelickim okr\u0119gu ko\u015bcielnym Flatow pisa\u0142 w 1903 roku, \u017ce trwaj\u0105c\u0105 stulecia kontrreformacj\u0119 przetrwa\u0142y tu tylko gmina w Grunau i zwi\u0105zana z ni\u0105 gmina w Marienfelde.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w podkre\u015bla, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Starym Gronowie, po niemiecku Grunau, za\u0142o\u017cony w 1370 roku, by\u0142 jedynym w powiecie z\u0142otowskim dawnym ko\u015bcio\u0142em katolickim, kt\u00f3ry przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelik\u00f3w. Gdy na pocz\u0105tku osiemnastego wieku, na mocy traktat\u00f3w warszawskich, trzeba by\u0142o rozebra\u0107 istniej\u0105ce w powiecie ko\u015bcio\u0142y i domy modlitwy ewangelik\u00f3w, ocala\u0142 jedynie ko\u015bci\u00f3\u0142 w Starym Gronowie.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha Stare Gronowo otrzyma\u0142o prawo niemieckie przywilejem z 1370 roku, w kt\u00f3rym przeznaczono cztery w\u0142\u00f3ki dla proboszcza; ewangelicka parafia sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z trzech ko\u015bcio\u0142\u00f3w macierzystych: w Gronowie, Batorowie (Battrow) i My\u015bligoszczy (Marienfelde). W 1890 roku liczy\u0142a 5750 dusz i mia\u0142a dwadzie\u015bcia jeden cmentarzy ewangelickich. Harnoch opisuje te\u017c dzieje filii w Batorowie: tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod patronatem dworskim zburzyli katolicy mi\u0119dzy 1708 a 1720 rokiem, od 1722 roku mieszka\u0144cy musieli chodzi\u0107 na nabo\u017ce\u0144stwa do Gronowa, a oko\u0142o 1780 roku zbudowano nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105 i dwoma dzwonami. W Batorowie duchownym by\u0142 od 1663 roku Christoph Sicht, a w 1722 roku tamtejszy pastor Melchior Lachmann przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Gronowa \u2014 odt\u0105d pastor z Gronowa obs\u0142ugiwa\u0142 wszystkie trzy gminy.\n\nWcze\u015bniej, jak pisze Eduard Schnaase, pastorem Gronowa, My\u015bligoszczy i Batorowa by\u0142 Augustin Kr\u00fcger: w 1721 roku baron von der Goltz oskar\u017cy\u0142 go przed gda\u0144skim Ministerium, \u017ce zbieraj\u0105c wbrew zakazowi kol\u0119d\u0119 we wsi Steinborn, w parafii friedlandzkiej, da\u0142 si\u0119 pojma\u0107 miejscowemu kanonikowi i przyrzek\u0142, tak\u017ce w imieniu nast\u0119pc\u00f3w, stawa\u0107 przed konsystorzem w Kamieniu Kraje\u0144skim (Camin) i nie udziela\u0107 Wieczerzy Pa\u0144skiej chorym z parafii kanonika. Ministerium uzna\u0142o jego z\u0142o\u017cenie z urz\u0119du za uzasadnione, prosz\u0105c zarazem barona, by nie zostawi\u0142 go w n\u0119dzy. Schnaase dodaje, \u017ce Kr\u00fcger zrzek\u0142 si\u0119 prawa udzielania komunii chorym na granicy d\u00f3br biskupich, wi\u0119c cz\u0142onkowie zboru mieszkaj\u0105cy na gruncie biskupim umierali bez Wieczerzy.\n\nWie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 rozleg\u0142ej parafii ewangelickiej. Oko\u0142o 1880 roku S\u0142ownik notowa\u0142 we wsi 530 ewangelik\u00f3w wobec dwudziestu katolik\u00f3w, a tak\u017ce szko\u0142\u0119 i ko\u015bci\u00f3\u0142 luterski na miejscu. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w samym Gronowie 438 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 403 ewangelik\u00f3w, 21 katolik\u00f3w i 14 \u017byd\u00f3w, a tutejsz\u0105 parafi\u0119 wpisa\u0142 przy dziesi\u0119ciu dalszych wsiach dw\u00f3ch s\u0105siednich powiat\u00f3w, cz\u0142uchowskiego i chojnickiego \u2014 mi\u0119dzy innymi przy My\u015bligoszczy (Marienfelde), Buchholzu, Mossinie i Steinbornie. Tutejsi katolicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Kamieniu Kraje\u0144skim.\n\n27 maja 1888 roku obchodzono w ko\u015bciele w Starym Gronowie, przy licznym udziale wiernych, powiatowe \u015bwi\u0119to Towarzystwa Gustawa Adolfa. Kazanie wyg\u0142osi\u0142 pastor Busch z Zempelburga, a sprawozdanie przedstawi\u0142 superintendent Rhode z Krojanke. Zgromadzenie og\u00f3lne postanowi\u0142o wtedy, \u017ce z\u0142otowski oddzia\u0142 powiatowy towarzystwa nie b\u0119dzie ju\u017c nale\u017ca\u0142 do towarzystwa g\u0142\u00f3wnego z siedzib\u0105 w Kr\u00f3lewcu, lecz do zachodniopruskiego Towarzystwa Gustawa Adolfa z siedzib\u0105 w Gda\u0144sku.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1809 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br H\u00f6pfner, a pastorem by\u0142 od 1894 roku Moritz Wolf. Pastor z Grunau obs\u0142ugiwa\u0142 tak\u017ce gminy w Battrow i My\u015bligoszczy (Marienfelde).\n\nKsi\u0119gi metrykalne prowadzono tu od pocz\u0105tku XVIII wieku. Chrzty, \u015bluby i pogrzeby zapisywano w Gronowie w latach 1708\u20131721, a potem bez przerwy od 1800 roku; dla My\u015bligoszczy tak samo w latach 1708\u20131721, a nast\u0119pnie od 1775 roku, dla Battrowa, czyli Batorowa, od 1774. Ksi\u0119gi komunikant\u00f3w zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1891 roku, konfirmacji \u2014 w 1901. Dwa tomy ksi\u0105g metrykalnych tej parafii z lat 1824\u20131863 przechowuje dzi\u015b Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie w zbiorze ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii (zesp\u00f3\u0142 65/44/0); ich skany s\u0105 dost\u0119pne w serwisie Szukaj w Archiwach.\n\nPo wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy. Dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a, obs\u0142ugiwany przez salezjan\u00f3w z parafii w Debrznie. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 poprotestancki w Gronowie po\u015bwi\u0119cono w pa\u017adzierniku 1945 roku, a nast\u0119pnie przyst\u0105piono do naprawy \u015bwi\u0105ty\u0144 w Debrznie, Strzeczonie i Gronowie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug Harnocha parafia liczy\u0142a w 1890 roku 5750 dusz, a wed\u0142ug almanachu parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku \u2014 1809 ewangelik\u00f3w.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Gerhard Japowitzki (1657), Jakob Havemann (1666), Jakob Stephani (1689), Melchior Lachmann (1722), Benonin Wothilenius (1749), Otto Simeon Chr. Gr\u00fctzmacher (1787), Lebrecht Klein (1850), Otto Adolf Wilhelm Matte (1873), Moritz Friedrich Wolf (1894), Theodor Wilhelm Johannes Hoeppener (1901), Theodor Friedrich Bernhard Haacke (1908).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 484 ewangelik\u00f3w i 392 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1990 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1908 roku, Theodor Haacke, urodzony w 1876 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 487\u2013488; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 413, 414; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Flatow, strony 166\u2013167, pozycja 27; M. B\u00e4r, Verzeichnis der Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen, Danzig 1908, has\u0142o Grunau, diecezja Flatow; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o Gronowo (niem. Grunau, powiat z\u0142otowski); Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen; strona parafii salezja\u0144skiej w Debrznie; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp\u00f3\u0142 65/44/0 \u201eZbi\u00f3r ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii\u201d, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 494\u2013495; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 59; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); Lic. Freytag, recenzja: E. Bohn, \u201eGeschichte des evangelischen Kirchenkreises Flatow in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 2, 1903, z. 2, s. 37\u201338; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53\u201354; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 668; t. 3, s. 690, 738, 812, 869, 946; t. 4, s. 1032, 1151; t. 6, s. 1765; t. 7, s. 2012, 2022; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 3 czerwca 1888 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1802,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 4), Danzig 1887","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"STARE GRONOWO \u2014 Strona parafialna (Salezjanie Debrzno)","url":"https://debrzno-salezjanie.pl/stare-gronowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o brak samodzielnego has\u0142a cz\u0142uchowskiego","url":""},{"typ":"archiwum","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp\u00f3\u0142 65/44/0 \u201eZbi\u00f3r ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii\u201d, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/68037"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 413, 414","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 487\u2013488","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lic. Freytag, recenzja: E. Bohn, \u201eGeschichte des evangelischen Kirchenkreises Flatow in Westpreu\u00dfen\u201d, \u201eMitteilungen des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, rocznik 2, 1903, z. 2, s. 37\u201338","url":"https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/327995/edition/294188/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 668; t. 3, s. 690, 738, 812, 869, 946; t. 4, s. 1032, 1151; t. 6, s. 1765; t. 7, s. 2012, 2022","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 3 czerwca 1888 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PRWY4ZEZTQWJORCOUIESO2BCYAZNYEUS"}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015b\u015b. Piotra i Paw\u0142a, Stare Gronowo","id":"KOS-0206","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.54007,"lng":17.38314,"name_de":"Grunau","name_pl":"Stare Gronowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Stare Miasto, po niemiecku Altstadt, le\u017cy w gminie Stary Dzierzgo\u0144, nad rzek\u0105 Dzierzgo\u0144; dawniej nale\u017ca\u0142o do powiatu mor\u0105skiego. Stoi tu dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142 razem z cmentarzem przyko\u015bcielnym jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1541 (decyzje z 27 czerwca 1949 i 26 maja 1995 roku); wykaz rejestru datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVII wieku. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny z terenem cmentarza przyko\u015bcielnego i zachowanym starodrzewem, z dat\u0105 1682.\n\nHarnoch wymienia pod rokiem 1546 ewangelickiego pastora Matthiasa Lange. Kronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna podaje, \u017ce w 1585 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Starym Mie\u015bcie by\u0142, podobnie jak ko\u015bci\u00f3\u0142 w Jasnej, pod patronatem Fabiana M\u0142odszego von Zehmen. Przytoczony w niej wykaz duchownych Dzierzgonia notuje, \u017ce 3 czerwca 1638 roku pochowano w tutejszym ko\u015bciele Euphemi\u0119 z domu Gro\u00df Pferdsfelder, \u017con\u0119 Friedricha von Polentz, pana na Pachollen i Starym Mie\u015bcie; kazanie pogrzebowe wyg\u0142osi\u0142 i wyda\u0142 drukiem w Elbl\u0105gu pastor dzierzgo\u0144ski Georg Creuselius.\n\nPe\u0142niejsze dzieje budowli zawiera teczka prowincjonalnego konserwatora zabytk\u00f3w Prus Wschodnich z lat 1917\u20131941. Jest w niej opracowanie, kt\u00f3re tutejszy pastor spisa\u0142 w 1936 roku na podstawie kroniki parafialnej i rachunk\u00f3w ko\u015bcielnych. Wed\u0142ug niego zakon zbudowa\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 z kamienia polnego, kt\u00f3ry mi\u0119dzy 1636 a 1663 rokiem popad\u0142 w ruin\u0119. W 1663 roku Johann Ernst von Wallenrodt naby\u0142 tutejsze dobra, a od elektora uzyska\u0142 patronat, zobowi\u0105zuj\u0105c si\u0119 odbudowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142; Wallenrodtowie mieli w nim gr\u00f3b rodzinny ju\u017c od 1626 roku, o czym \u015bwiadczy\u0142y p\u0142yta z ich herbem i t\u0105 dat\u0105 przed o\u0142tarzem oraz \u0142aci\u0144ski napis nad drzwiami zakrystii. Ze starego ko\u015bcio\u0142a zosta\u0142a tylko \u015bciana wschodnia z dwiema przyporami; reszt\u0119 uzupe\u0142niono ceg\u0142\u0105, od po\u0142udnia dodano drugie wej\u015bcie z krucht\u0105, a przed g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciem od zachodu postawiono murowan\u0105 wie\u017c\u0119. Prace te uko\u0144czono przed 1684 rokiem, bo wtedy patron wyda\u0142 ju\u017c przepisy o u\u017cywaniu dzwonu. W latach 1684\u20131698 ko\u015bci\u00f3\u0142 wyposa\u017cy\u0142 i ozdobi\u0142 syn Johanna Ernsta, landhofmistrz Christoph von Wallenrodt, od 1701 roku hrabia. Nadworny malarz Gottfried Haarhausen z Kr\u00f3lewca pokry\u0142 drewniany strop trzema wielkimi scenami z \u017cycia Chrystusa \u2014 Narodzeniem, Zmartwychwstaniem i Chrztem w Jordanie \u2014 a \u0142awki obrazami biblijnymi i ilustracjami werset\u00f3w; namalowa\u0142 te\u017c w 1698 roku portret pierwszego pastora odnowionego ko\u015bcio\u0142a, Erasmusa Dannemanna. Ambona sta\u0142a pierwotnie przy \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej, obok drzwi zakrystii, wsparta zapewne na figurze anio\u0142a. Gdy pod patronatem Dohn\u00f3w, sprawowanym od 1736 roku, gmina szybko ros\u0142a, dobudowano trzeci\u0105 empor\u0119 i w lecie 1754 roku stolarze Hildebrandt i Hanff z Dzierzgonia za 9 talar\u00f3w po\u0142\u0105czyli ambon\u0119 z o\u0142tarzem. Chrzcielnic\u0119 podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi w 1746 roku pastor Haack.\n\nHas\u0142o polskiej Wikipedii o ko\u015bciele podaje, \u017ce w latach 1682\u20131688 \u015bwi\u0105tyni\u0119 gruntownie przebudowa\u0142 Johann Ernst von Wallenrodt, kt\u00f3ry wcze\u015bniej stara\u0142 si\u0119 o patronat nad ni\u0105, a drewniany strop ozdobi\u0142 w latach 1696\u20131697 malarz Gottfried Haarhausen. Piotr Birecki (2021) wi\u0105\u017ce malowid\u0142a Gottfrieda Haarhausena w tym ko\u015bciele z pobo\u017cno\u015bci\u0105 pietystyczn\u0105 i odnajduje w nich nowe, emocjonalne i osobiste spojrzenie na kontakt z Bogiem, wyra\u017cone mi\u0119dzy innymi w \u201ePia Desideria\u201d jezuity Hermana Hugo.\n\nGeorg Conrad, opisuj\u0105c w 1897 roku o\u0142tarz w M\u0142ynarach, kt\u00f3rego polichromi\u0119 wykona\u0142 Haarhausen, doda\u0142 w przypisie, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na sprawozdanie doktora Seydela w bibliotece majoratu w S\u0142obitach (Schlobitten), \u017ce Haarhausen wykona\u0142 tak\u017ce malowid\u0142a stropu i pomalowa\u0142 o\u0142tarz w tutejszym ko\u015bciele.\n\nAnkieta wype\u0142niona w latach 1855\u20131859 dla pruskiego konserwatora zabytk\u00f3w podaje, \u017ce wezwanie ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142o wtedy znane, ale na o\u0142tarzu sta\u0142y figury aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a i ankieter przypuszcza\u0142, \u017ce to im po\u015bwi\u0119cono \u015bwi\u0105tyni\u0119. Ksi\u0119gi metrykalne zaczyna\u0142y si\u0119 14 listopada 1682 roku. W szafce \u015bciennej z krat\u0105 obok o\u0142tarza przechowywano mis\u0119 chrzcieln\u0105. Z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w wi\u0119kszy odlano oko\u0142o dziesi\u0119ciu lat przed ankiet\u0105 i umieszczono na nim nazwiska patrona, pastora i starszych ko\u015bcio\u0142a, a mniejszy pochodzi\u0142 z drugiej po\u0142owy XVIII wieku. Pod organami widnia\u0142a data 1686, w kt\u00f3rej ankieter widzia\u0142 rok sprawienia pierwszych organ\u00f3w.\n\nAgathon Harnoch pisa\u0142 w 1890 roku, \u017ce czas jego budowy jest niepewny i przypada zapewne jeszcze przed Reformacj\u0105, a obecny kszta\u0142t ko\u015bci\u00f3\u0142 zawdzi\u0119cza XVII wiekowi, czego \u015bladem by\u0142a data na wschodnim szczycie: da\u0142o si\u0119 z niej odczyta\u0107 tylko pierwsze dwie cyfry, 16, i ostatni\u0105, 5, bo trzecia by\u0142a zatarta. By\u0142 to otynkowany prostok\u0105t z kamienia polnego i ceg\u0142y, z kilkukondygnacyjn\u0105 wie\u017c\u0105 zwie\u0144czon\u0105 wysokim he\u0142mem i z dwoma dzwonami; o dawno\u015bci budowli zdawa\u0142y si\u0119 wed\u0142ug Harnocha \u015bwiadczy\u0107 przypory przy \u015bcianach zewn\u0119trznych i szafka sakramentalna po p\u00f3\u0142nocnej stronie o\u0142tarza. Wn\u0119trze nakrywa\u0142o drewniane sklepienie z obrazami biblijnymi; drzwiczki \u0142awek zdobi\u0142y dosadne malowid\u0142a, a na drzwiczkach \u0142awek dla kobiet przedstawiono sybille r\u00f3\u017cnych lud\u00f3w. O\u0142tarz i ambona tworzy\u0142y jedn\u0105 rze\u017abion\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107; organy zbudowano w 1796 roku i naprawiono w 1862. Przed o\u0142tarzem le\u017ca\u0142a p\u0142yta nagrobna rodziny von Wallenrodt, kt\u00f3ra jako w\u0142a\u015bcicielka maj\u0105tku Pr\u00f6ckelwitz (dzi\u015b Prakwice) mia\u0142a prawo patronatu; odsy\u0142a\u0142a do niej tablica nad wej\u015bciem do zakrystii. W 1890 roku patronem ko\u015bcio\u0142a by\u0142 hrabia zu Dohna-Schlobitten.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku uzna\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 za budowl\u0119 z czas\u00f3w zakonnych, o czym \u015bwiadczy\u0142y grube mury i resztki gotyckiego w\u0105tku cegie\u0142 od p\u00f3\u0142nocnego wschodu; po odnowieniu w 1682 roku przypomina\u0142 jednak niemal now\u0105 budowl\u0119. Wie\u017ca ma trzy uskokowe kondygnacje z p\u00f3\u0142kolistymi otworami i blendami oraz barokowy he\u0142m kryty miedzi\u0105, a zakrysti\u0119 od p\u00f3\u0142nocy zbudowano z kamienia polnego z ceglanymi naro\u017cami. Pod stropem bieg\u0142 fryz z puttami nios\u0105cymi girlandy owoc\u00f3w, przerywany postaciami prorok\u00f3w; za ambon\u0105 widnia\u0142a data 1696. Boetticher opisa\u0142 te\u017c srebrny z\u0142ocony kielich z napisem Marii Loysy von Wallenrodt, \u017cony Christopha von Wallenrodta, z 1699 roku, srebrny dzban komunijny z herbem Wallenrodt\u00f3w, rze\u017abion\u0105 drewnian\u0105 chrzcielnic\u0119 z 1746 roku na trzech nogach zako\u0144czonych g\u0142owami or\u0142\u00f3w, mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol i konfesjona\u0142 z herbem Wallenrodt\u00f3w, oba z XVII wieku.\n\nW 1936 roku, w dwusetn\u0105 rocznic\u0119 patronatu Dohn\u00f3w, konserwator i urz\u0119dnicy budowlani obejrzeli ko\u015bci\u00f3\u0142 razem z patronem, ksi\u0119ciem Alexandrem zu Dohna-Schlobitten, i uznali, \u017ce po odnowieniu mo\u017ce to by\u0107 najpi\u0119kniejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki powiatu mor\u0105skiego. Prace kosztorysowano na 16 500 marek. W 1938 roku wyj\u0119to ambon\u0119 z o\u0142tarza i ustawiono j\u0105 z powrotem przy \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej, co konserwator oceni\u0142 jako udane, i uporz\u0105dkowano \u0142awki przy o\u0142tarzu. Okaza\u0142o si\u0119 te\u017c, \u017ce w \u015brodkowym polu o\u0142tarza sta\u0142a zapewne pierwotnie rze\u017abiona grupa Ukrzy\u017cowania, z kt\u00f3rej zachowa\u0142 si\u0119 tors Chrystusa z g\u0142ow\u0105; obraz Wieczerzy Pa\u0144skiej, kt\u00f3ry podarowa\u0142 patron, by\u0142 do o\u0142tarza za du\u017cy i mia\u0142 zawisn\u0105\u0107 na \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej. Latem 1938 roku malarz Tessin z Kr\u00f3lewca ods\u0142oni\u0142 pod pobia\u0142\u0105 barokowe malowid\u0142a \u015bcienne. Prac nie doko\u0144czono: malarza powo\u0142ano do wojska, a jeszcze w lutym 1940 roku decyzja, co zrobi\u0107 z malowid\u0142ami, czeka\u0142a na opini\u0119 rzeczoznawcy.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142 w r\u0119kach ewangelik\u00f3w. Kronika Piepkorna zapisa\u0142a, \u017ce gdy sp\u0142on\u0105\u0142 zb\u00f3r w Dzierzgoniu, tamtejsi ewangelicy, w\u015br\u00f3d nich tak\u017ce przybyli tu Polacy, chodzili na nabo\u017ce\u0144stwa do Starego Miasta. Wed\u0142ug Wikipedii 30 grudnia 1981 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 kupi\u0142a za 2,5 miliona z\u0142otych katolicka parafia Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej w Dzierzgoniu. Dat\u0119 zakupu potwierdza sporz\u0105dzone przez Roberta Ziemia\u0144skiego zestawienie ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich przej\u0119tych dla kultu katolickiego, oparte na schematyzmie diecezji elbl\u0105skiej z 1996 roku i dw\u00f3ch innych opracowaniach; jako rok po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a przez katolik\u00f3w podaje ono tak\u017ce 1981.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Pastorskie opracowanie z 1936 roku podaje, \u017ce organy przebudowano i powi\u0119kszono w 1797 i 1863 roku; Harnoch pisa\u0142 o ich budowie w 1796 roku i naprawie w 1862. \ud83d\udfe1 Piepkorn datuje po\u017car zboru w Dzierzgoniu na maj 1949 roku, inne \u017ar\u00f3d\u0142a na 1947.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Jacob Sperbigius (1580), George Orschelski (1649), Christian Stephani (1749), Friedrich Andreas Hartwich (1755), Johann George Christoph Friedrich Hermes (1793), Johann Albrecht Guttowski (1798), Gustav Adolph Friedrich Napoleon Schumann (1832), Ernst Moritz May (1884), Heinrich Rudolf Severin Holland (1889\u20131926), Kurt Karl Otto M\u00fcller (1927), Andreas Needra (1929\u20131942), Heinz Wagenknecht (1942). Bez podanego roku: Johann Gottlieb Schmidt, Karl August Schubert, Georg Stubnerus.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119: si\u0119gaj\u0105ca czas\u00f3w przed reformacj\u0105, pod patronatem ksi\u0119cia zu Dohna-Schlobitten. Liczy\u0142a 1047 dusz, 3 szko\u0142y i 4 nauczycieli. Nale\u017ca\u0142y do niej: Altstadt, Adamshof, Armuth, K\u00f6llmen, K\u00f6nigsee, Mathildenhof, Neum\u00fchl, Pachollen, Pr\u00f6kelwitz, Vaterssegen, Bahnhof Christburg, Wachtberg. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1889 roku, Heinrich Holland, urodzony w 1864 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 167; O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961, s. 129, 208, 251; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgo\u0144, pozycja 187; pl.wikipedia, has\u0142a \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Piotra i Paw\u0142a w Starym Mie\u015bcie\u201d i \u201eStare Miasto (wojew\u00f3dztwo pomorskie)\u201d; Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 374 \u201eAltstadt, evangelische Kirche\u201d, 1917\u20131941, skany 18\u201341, 103, 110\u2013111, 129\u2013136 (szukajwarchiwach.gov.pl); A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 7\u20138; Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 \u201eKunstdenkm\u00e4hler im Kreis Mohrungen\u201d, 1855\u20131859, skany 14\u201325 (szukajwarchiwach.gov.pl); \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 687; t. 3, s. 723, 783, 829; t. 4, s. 1157, 1231, 1256; t. 5, s. 1306; t. 6, s. 1602, 1631, 1661, 1735, 1764, 1787; t. 7, s. 1903; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30, 88; Georg Conrad, \u201eBeschreibung der evangelischen Pfarrkirche in M\u00fchlhausen (Kreis Pr. Holland) und Verzeichnis ihrer Geistlichen\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 34, 1897, s. 536\u2013583; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192\u2013193; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 42.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 167 (Altstadt, diecezja Mor\u0105g)","url":""},{"typ":"kronika miasta","tytul":"O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgo\u0144, pozycja 187","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Piotra i Paw\u0142a w Starym Mie\u015bcie \u2014 pl.wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Piotra_i_Paw%C5%82a_w_Starym_Mie%C5%9Bcie"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Stare Miasto (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 pl.wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Stare_Miasto_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"archiwalia","tytul":"AP Olsztyn 42/367/0/-/374 \u201eAltstadt, evangelische Kirche\u201d (1917\u20131941): opracowanie pastora z 1936 r., raporty konserwatora 1935\u20131940","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/15934195"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 7\u20138","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"AP Olsztyn 42/367/0/-/7 \u201eKunstdenkm\u00e4hler im Kreis Mohrungen\u201d (1855\u20131859)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/15934610"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 687; t. 3, s. 723, 783, 829; t. 4, s. 1157, 1231, 1256; t. 5, s. 1306; t. 6, s. 1602, 1631, 1661, 1735, 1764, 1787; t. 7, s. 1903","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30, 88","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Georg Conrad, \u201eBeschreibung der evangelischen Pfarrkirche in M\u00fchlhausen (Kreis Pr. Holland) und Verzeichnis ihrer Geistlichen\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 34, 1897, s. 536\u2013583","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.10606_300.390859880"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192\u2013193","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 42","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0563","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.888265,"lng":19.364714,"name_de":"Altstadt (Kreis Mohrungen)","name_pl":"Stare Miasto \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Altstadt, ob. \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki jest materialnym \u015bladem mniejszo\u015bci, kt\u00f3ra \u017cy\u0142a tu obok kaszubskiej i katolickiej wi\u0119kszo\u015bci. Wed\u0142ug gminnego programu opieki nad zabytkami z 2020 roku powsta\u0142 na pocz\u0105tku XX wieku i le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od drogi ze Starych do Nowych Polaszek, oko\u0142o 1,5 kilometra od wsi; zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty nagrobk\u00f3w, a teren por\u00f3s\u0142 samosiewami. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz utraci\u0142 opiek\u0119.\n\nStare Polaszki, po niemiecku Alt Paleschken, le\u017c\u0105 w powiecie ko\u015bcierskim (dawniej Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie); w 1910 roku wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu urz\u0119dowego. Dominant\u0105 wsi jest barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja z 1754 roku, postawiony na miejscu drewnianego, kt\u00f3rego korzenie si\u0119gaj\u0105 XIII wieku. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 z po\u0142owy XVIII wieku pod numerem A-259 z 8 grudnia 1961 roku, a obok niego dw\u00f3r z 1748 roku, dzi\u015b szko\u0142\u0119, pod numerem A-260. Wed\u0142ug *S\u0142ownika geograficznego* by\u0142 to w\u00f3wczas ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, podleg\u0142y parafii w Starej Kiszewie; samodzieln\u0105 parafi\u0105 Stare Polaszki s\u0105 dopiero dzi\u015b.\n\nWie\u015b jest stara: w 1289 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j nada\u0142 Polaszki cystersom w Byszewie. Maj\u0105tek Pelescowiz, nadany 5 maja 1289 roku przez ksi\u0119cia M\u015bciwoja II rycerzowi Albertowi, rycerz przekaza\u0142 na pro\u015bb\u0119 ksi\u0119cia cystersom z Byszewa; w 1359 roku Zakon odkupi\u0142 Polaszki z przyleg\u0142o\u015bciami za 600 grzywien. Wed\u0142ug przywileju z 1420 roku Stare i Nowe Polaszki mia\u0142y razem 64 w\u0142\u00f3ki, a proboszcz 4 w\u0142\u00f3ki (w 1772 roku mia\u0142 tylko p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki). W 1772 roku by\u0142y tu dwa folwarki, w tym Wolfsbruch, p\u00f3\u017aniej Hoch Paleschken; tutaj mieszka\u0142 na koniec starosta kiszewski. Schuch podaje, \u017ce przed prusk\u0105 komisj\u0105 w 1772 roku Sk\u00f3rzewski okaza\u0142 przywilej, wed\u0142ug kt\u00f3rego dobra te nada\u0142 Niemojewskiemu w 1555 roku kr\u00f3l Zygmunt III. Waschinski w zestawieniu szk\u00f3\u0142 pomorskich, u\u0142o\u017conym na podstawie wizytacji, zapisa\u0142 przy Starych Polaszkach, \u017ce pod koniec XVI wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w posiadanie protestant\u00f3w.\n\nWed\u0142ug taryfy z 1648 roku siedzia\u0142 tu von Holtz, a w 1772 roku dobra dzier\u017cy\u0142 podkomorzy pozna\u0144ski i starosta kiszewski Sk\u00f3rzewski. Wiadomo\u015b\u0107 ta pochodzi z wypis\u00f3w, kt\u00f3re H. Schuch sporz\u0105dzi\u0142 z pruskich akt katastralnych z 1772 roku i og\u0142osi\u0142 w 1886 roku; przy Starych Polaszkach zanotowa\u0142 rzecz dla dziej\u00f3w wyznaniowych najwa\u017cniejsz\u0105. *S\u0142ownik geograficzny*, kt\u00f3ry podaje ten wypis po polsku jako sprawozdanie komisji katastrowej, oddaje j\u0105 tak: \u201eMieszka\u0144cy pierwszej s\u0105 po cz\u0119\u015bci katolicy, po cz\u0119\u015bci za\u015b ewangielicy. W Nowych P. s\u0105 wszyscy ewangielicy\u201d.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Stare i Nowe Polaszki odziedziczy\u0142 w 1723 roku Franciszek Czapski, a po nim jego c\u00f3rka Ludwika, zam\u0119\u017cna Sk\u00f3rzewska; w 1784 roku odebrano tym dobrom charakter szlachecki. W 1791 roku otrzyma\u0142 je jako dobra z \u0142aski kr\u00f3lewskiej Wilhelm Julius Heinrich von Beyer, a od 1792 roku \u2014 po zrzeczeniu si\u0119 do\u017cywocia przez Ludwik\u0119 Sk\u00f3rzewsk\u0105 \u2014 nale\u017ca\u0142y do J\u00f3zefa Sk\u00f3rzewskiego, od 1809 roku do jego syn\u00f3w, a od 1818 roku do Ignacego Tadeusza Zachariasza Drogos\u0142aw-Sk\u00f3rzewskiego. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 obie wsie figuruj\u0105 w\u015br\u00f3d d\u00f3br 62-letniego Micha\u0142a Sk\u00f3rzewskiego, mieszkaj\u0105cego w miejscowo\u015bci zapisanej jako Arkusiewo, kt\u00f3rego bracia Gabriel i Franciszek byli w Warszawie pu\u0142kownikiem i genera\u0142em porucznikiem armii polskiej.\n\nEwangelicy ci\u0105\u017cyli ku s\u0105siednim Nowym Polaszkom. Nale\u017celi do tamtejszej parafii (Neu Paleschken, w spisie z 1820 roku Neu-Paleschken), oddalonej wed\u0142ug *S\u0142ownika* o trzy i p\u00f3\u0142 kilometra. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 odnowiono w 1706 roku, gdy kr\u00f3l szwedzki Karol XII mia\u0142 w Nowych Polaszkach kwater\u0119 \u2014 zapisa\u0142 to Harnoch w swojej statystyce ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich. T\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 podaj\u0105 przy Starych Polaszkach wszystkie trzy urz\u0119dowe wykazy: spis rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku, wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku i spis z 1 grudnia 1910 roku.\n\nLiczby ros\u0142y przez ca\u0142e stulecie. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 187 mieszka\u0144c\u00f3w: 60 luteran\u00f3w i 127 katolik\u00f3w oraz katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Starej Kiszewie. Pod nazw\u0105 *Alt-Paleschken* urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku opisywa\u0142 maj\u0105tek rycerski i wie\u015b szlacheck\u0105 z 12 gospodarstwami ch\u0142opskimi i dwiema zagrodami cha\u0142upniczymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 338, budynk\u00f3w mieszkalnych 33. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowych Polaszkach; katolicy \u2014 do parafii w Starej Kiszewie, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny sta\u0142 na miejscu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Podr\u0119cznik wymienia\u0142 tu te\u017c szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 i karczm\u0119.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* notuje we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki filialny, szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 i karczm\u0119, a nadto fabryk\u0119 krochmalu i cegielni\u0119. Wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z dwunastu gburskich posiad\u0142o\u015bci i dw\u00f3ch zagr\u00f3d na 3405 morgach, a w 1868 roku liczy\u0142a w 33 domach 388 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 230 katolik\u00f3w, 108 ewangelik\u00f3w i cztery osoby wyznania moj\u017ceszowego. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku dzieli wie\u015b na dwie cz\u0119\u015bci: gmina wiejska liczy\u0142a 260 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 166 ewangelik\u00f3w i 94 katolik\u00f3w (strona 38, pozycja 8), a obszar dworski 137 mieszka\u0144c\u00f3w: 54 ewangelik\u00f3w i 83 katolik\u00f3w (strona 44, pozycja 114). W spisie z 1 grudnia 1910 roku Stare Polaszki maj\u0105 ju\u017c 524 mieszka\u0144c\u00f3w; niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 371 os\u00f3b, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 366 ewangelik\u00f3w, jeden katolik, jeden inny chrze\u015bcijanin i troje \u017byd\u00f3w. Po polsku m\u00f3wi\u0142y 153 osoby.\n\nGminny program opieki nad zabytkami na lata 2024\u20132027 podaje, \u017ce cmentarz powsta\u0142 na pocz\u0105tku XX wieku i le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od drogi Stare Polaszki\u2013Nowe Polaszki, oko\u0142o 1,5 km od wsi. Dokument wymienia zachowane \u201efragmenty nagrobk\u00f3w\u201d i teren poro\u015bni\u0119ty samosiewami.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 co do liczby mieszka\u0144c\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1868 roku 388 mieszka\u0144c\u00f3w, a urz\u0119dowy podr\u0119cznik z 1869 roku \u2014 338, przy tych samych liczbach wyzna\u0144; ich suma nie zgadza si\u0119 z \u017cadn\u0105 z tych dw\u00f3ch liczb.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowe Polaszki (Neu Paleschken) i podaje tu 366 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa; Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 30 VI 2026); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VIII, has\u0142o \u201ePolaszki 1. Stare\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 414; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Berent, s. 38, pozycja 8, i s. 44, pozycja 114; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, pozycja 7; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 96, nr 196; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stara Kiszewa na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVI/117/2025 z 29 pa\u017adziernika 2025 roku); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 89 (s. 5), nr 1196 (s. 80), nr 1197 (s. 80); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21, pozycja 196; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 93, 97; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 57, 63, 73, 131\u2013132; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 54, 60, 131; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2020/3990/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o urz\u0119dowe","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stara Kiszewa na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVI/117/2025 z 29 pa\u017adziernika 2025 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2025, poz. 3926)","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2025/3926/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781 i tabela nr 21; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 89 (s. 5), nr 1196 (s. 80), nr 1197 (s. 80)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21, pozycja 196","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 93, 97","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 57, 63, 73, 131\u2013132","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 54, 60, 131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0311","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.02893,"lng":18.19417,"name_de":"Alt Paleschken","name_pl":"Stare Polaszki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stare Pole, po niemiecku Altfelde, le\u017cy na Ma\u0142ych \u017bu\u0142awach Malborskich. Dawny cmentarz ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki, wchodzi w sk\u0142ad zespo\u0142u ko\u015bcielnego przy ulicy Marynarki Wojennej 18. Le\u017cy po po\u0142udniowej stronie g\u0142\u00f3wnej ulicy, mi\u0119dzy ni\u0105 a torami kolejowymi. Ewidencja zabytk\u00f3w datuje jego za\u0142o\u017cenie na 1843 rok, a kolejne przekszta\u0142cenia na lata 1904\u20131913 i na okres po 1945 roku; rejestr zabytk\u00f3w podaje: \u201epo 1638, XIX\u2013XX\u201d. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 1393, decyzj\u0105 284/93 z 20 lipca 1993 roku, \u0142\u0105cznie z ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem Matki Boskiej Kr\u00f3lowej Polski; rejestr prowadzi ca\u0142o\u015b\u0107 jako zesp\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, obejmuj\u0105cy ko\u015bci\u00f3\u0142, cmentarz, dzwonnic\u0119 z drugiej po\u0142owy XIX wieku i kaplic\u0119-mauzoleum z 1912 roku.\n\nNa cmentarzu zachowa\u0142y si\u0119 dwie budowle wpisane wraz z nim do rejestru zabytk\u00f3w. Pierwszy to kaplica-mauzoleum rodziny Wenderlich z 1912 roku, neoklasycystyczna, w formie edikuli, czyli niewielkiej \u015bwi\u0105tyni z kolumnami i nacz\u00f3\u0142kiem. Drugi \u2014 drewniana dzwonnica na ceglanym fundamencie, z oko\u0142o 1850 roku, wolno stoj\u0105ca; ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny nie mia\u0142 wie\u017cy. Historyczne nagrobki le\u017c\u0105 na po\u0142udnie od grobowca Wenderlich\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich gr\u00f3b rodziny Bartel ze Z\u0142otowa (Reichfelde) w gminie Stare Pole. Dzia\u0142k\u0119 dzieli na dwie cz\u0119\u015bci aleja obsadzona lipami i jesionami.\n\nNa cmentarzu stoi klasycystyczny nagrobek z piaskowca z 1797 roku, przeniesiony tu w 1843 roku z cmentarza w Notzendorf. Napis na tym nagrobku po\u015bwi\u0119cony jest Dorothei Elisabeth Gehrt z domu Wilm z Lecklau, urodzonej 6 pa\u017adziernika 1772 roku i zmar\u0142ej 30 lipca 1797 roku. Na tym samym nagrobku umieszczono napis dla jej c\u00f3rki, Renaty Zimmermann z domu Gehrt, urodzonej w 1797 roku i zmar\u0142ej w 1853 roku. Drugi nagrobek na cmentarzu upami\u0119tnia Boykego, w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku w Lecklau, zmar\u0142ego w 1852 roku.\n\nPrzywilej dla wsi wystawiono w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Walentego 1330 roku; otrzyma\u0142 go Hanne von Montau z r\u0105k Ludera z Brunszwiku, komtura dzierzgo\u0144skiego, a *S\u0142ownik geograficzny* przypisuje to nadanie wielkiemu mistrzowi Wernerowi von Orseln. Parafia ewangelicka istnia\u0142a tu w 1580 roku, kiedy pierwszym proboszczem zosta\u0142 Valentin Melick, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po gospodarstwach. Dawniej g\u0142oszono tu kazania po polsku. Pierwszy dom Bo\u017cy zbudowano wed\u0142ug Harnocha i Schmida w 1638 roku (parafialna zapiska z siedemnastego wieku podaje rok 1639), plebani\u0119 w 1640, szko\u0142\u0119 w 1674.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w 1705 roku w konstrukcji szachulcowej, pod patronatem gminy \u2014 w postaci spichlerza, bez wie\u017cy. Wiele do jego budowy do\u0142o\u017cyli szwedzcy oficerowie. O\u0142tarz i ambona by\u0142y snycerskiej roboty. Trzy dzwony pochodzi\u0142y z 1862 roku, a organy mia\u0142y 20 g\u0142os\u00f3w. Oko\u0142o 1890 roku parafia liczy\u0142a 555 dusz i mia\u0142a jeden cmentarz w Starym Polu; zapiski w ksi\u0119gach ko\u015bcielnych si\u0119ga\u0142y 1603 roku.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 243 mieszka\u0144c\u00f3w: 84 luteran\u00f3w i 159 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazuje Stare Pole (Altfelde). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Altfelde* 32 budynki mieszkalne i 462 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 243 ewangelik\u00f3w, 218 katolik\u00f3w i jednego mennonit\u0119. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Notzendorf. W spisie z 1885 roku Stare Pole liczy\u0142o 631 mieszka\u0144c\u00f3w: 454 ewangelik\u00f3w, 156 katolik\u00f3w i 21 innych chrze\u015bcijan; by\u0142o tu 40 budynk\u00f3w mieszkalnych i 104 gospodarstwa domowe. Parafia ewangelicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 na miejscu, katolicka \u2014 w Notzendorf. Te same liczby powt\u00f3rzy\u0142 *S\u0142ownik geograficzny*, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 wprost na ten spis, i do\u0142o\u017cy\u0142 do nich osobne dane dla wybudowania Lingereihe \u2014 sze\u015b\u0107 dom\u00f3w i 27 mieszka\u0144c\u00f3w. W cukrowni S\u0142ownik notuje dziesi\u0119\u0107 dom\u00f3w i 190 os\u00f3b. Notuje te\u017c dwuklasow\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 z dwoma nauczycielami i 112 dzie\u0107mi, tygodniowy targ zbo\u017cowy i sp\u00f3\u0142k\u0119 po\u017cyczkow\u0105.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy wzniesiono w 1705 roku, a rejestr i ewidencja zabytk\u00f3w datuj\u0105 stoj\u0105cy dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny na 1879 rok.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 500 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 890 dusz.\n\nW lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, kt\u00f3ra bada\u0142a wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich, zaliczy\u0142a ten cmentarz do niszczej\u0105cych, a zarazem takich, kt\u00f3re s\u0105 dla mieszka\u0144c\u00f3w miejscem pami\u0119ci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 6, 7; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Stare Pole; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 426\u2013427; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru, Narodowy Instytut Dziedzictwa, wojew\u00f3dztwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 28, nr 5; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 140\u2013141, pozycja 5; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/starepole/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Stare_Pole_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Stare Pole","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 426","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 6, 7","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 140\u2013141, pozycja 5","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0983","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.05466,"lng":19.20604,"name_de":"Altfelde","name_pl":"Stare Pole \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stare Pole, po niemiecku Altfelde, le\u017cy na Ma\u0142ych \u017bu\u0142awach Malborskich, jedena\u015bcie kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Malborka, przy linii kolei wschodniej. Bliski Nogat cz\u0119sto zalewa\u0142 tutejsze pola, ale gleba by\u0142a \u017cyzna. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 neogotycki, ceglany, kryty dach\u00f3wk\u0105 holendersk\u0105 \u2014 wzniesiono w 1879 roku wed\u0142ug projektu powiatowego inspektora budowlanego Passargego z Elbl\u0105ga. Po 1945 roku przej\u0119li go katolicy: nosi dzi\u015b wezwanie Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski i jest ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii \u015bwi\u0119tej Barbary w Krzy\u017canowie w diecezji elbl\u0105skiej. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego katolicy przej\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1946 roku. Rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia pod numerem A-1393, nadanym 20 lipca 1993 roku, ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego: \u015bwi\u0105tyni\u0119 z 1879 roku, cmentarz za\u0142o\u017cony po 1638 roku, murowano-drewnian\u0105 dzwonnic\u0119 z drugiej po\u0142owy XIX wieku i kaplic\u0119-mauzoleum z 1912 roku.\n\nPrzywilej lokacyjny dla wsi, zwanej w\u00f3wczas Altenfeld, nada\u0142 w dniu \u015bwi\u0119tego Walentego 1330 roku komtur dzierzgo\u0144ski Luder z Brunszwiku \u2014 tak Harnoch i Schmid, podczas gdy S\u0142ownik geograficzny przypisuje przywilej wielkiemu mistrzowi von Orseln \u2014 niejakiemu Hanne von Montau (u Harnocha: \u201eMontov\u201d). Parafia ewangelicka istnia\u0142a tu ju\u017c w 1580 roku, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano wtedy po dworach; pierwszym pastorem by\u0142 ustanowiony w tym w\u0142a\u015bnie roku Valentin Melick, drugim \u2014 przyby\u0142y w 1597 roku Michael Milonius, wygnany wcze\u015bniej przez katolik\u00f3w ze Starego Targu. Milonius s\u0142u\u017cy\u0142 tu do 1603 roku i og\u0142osi\u0142 w Starym Polu pismo przeciw filipi\u015bcie Wendlandowi.\n\nWed\u0142ug Hartwicha lutera\u0144ska gmina Starego Pola, po niemiecku Altfelde, do kt\u00f3rej w 1597 roku powo\u0142ano Michaela Miloniusa, zbiera\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas w Krzy\u017canowie, po niemiecku Notzendorf, a Milonius g\u0142osi\u0142 Ewangeli\u0119 po domach, cho\u0107 \u2014 jak pisa\u0142 \u2014 nie potajemnie, lecz jawnie. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) nast\u0119pc\u0105 Miloniusa w Starym Polu, po niemiecku Altfelde, by\u0142 od 1614 roku Filip Westphal z Dar\u0142owa, w 1617 roku powo\u0142any do Milejewa (Trunz); po dziesi\u0119cioletniej przerwie przyszed\u0142 Jan Dorsch, wcze\u015bniej konrektor w Dzia\u0142dowie, kt\u00f3ry w 1632 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Anny w Gda\u0144sku jako duchowny polski.\n\nZapiski parafialne z siedemnastego wieku, zachowane dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, otwiera \u201eAufsatz\u201d \u2014 spis rzeczy, kt\u00f3re, jak zaznaczono, warto zachowa\u0107 w pami\u0119ci. Wynika z niego, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119 postawiono na dawnych zagrodach ch\u0142opskich: tam, gdzie p\u00f3\u017aniej sta\u0142a plebania, mieszka\u0142 w 1603 roku Peter Wunderlich, a tam, gdzie stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, w 1612 roku so\u0142tys Adam Thiele. Kronikarz zapisa\u0142 nast\u0119pnie: \u201eAnno 1639 ist die Altfeldische Kirche gebauet. Anno 1640 ist die Altfeldische Widdem gebauet\u201d \u2014 w 1639 roku zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 w Starym Polu, a w 1640 roku plebani\u0119; za pastora Eliasa Zeidlera, powo\u0142anego w 1644 roku, postawiono przy plebanii now\u0105 stodo\u0142\u0119 i stajni\u0119. 14 maja 1648 roku parafianie zawarli umow\u0119, w kt\u00f3rej zobowi\u0105zali si\u0119 dawa\u0107 koni i paszy na wyjazdy pastora i na jego utrzymanie; spisano j\u0105 w Starym Polu w domu Samuela Kaufmanna i podpisa\u0142o j\u0105 kilkudziesi\u0119ciu gospodarzy. Pierwszy dom Bo\u017cy stan\u0105\u0142 w Starym Polu w 1638 roku, plebania \u2014 w 1640 roku, szko\u0142a \u2014 w 1674 roku. W 1640 roku pastor Izaak Ferrarius, kt\u00f3ry odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa najpierw po niemiecku, potem po polsku, musia\u0142 zrezygnowa\u0107 wskutek prze\u015bladowa\u0144 ze strony proboszcza Jana Koniarskiego i cz\u0119\u015bci parafian. Katolicka wizytacja z 1647 roku, kt\u00f3r\u0105 przytacza ksi\u0105dz Jan Wi\u015bniewski, zapisa\u0142a, \u017ce protestanci, kt\u00f3rych wcze\u015bniej w parafii Krzy\u017canowo nie by\u0142o, dzia\u0142aj\u0105 od pi\u0119ciu lat w Starym Polu, poza wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105, a ich obszerny dom modlitwy, w kt\u00f3rym udzielano sakrament\u00f3w, przerobiono z browaru; co roku go przyozdabiano, podobnie jak dom duchownego, w \u015bwi\u0105tyni by\u0142y organy, dlatego, jak pisze Wi\u015bniewski (s. 64), zatrudniano kantora, a dzieci uczy\u0142 nauczyciel. Tak\u017ce Piotr Birecki pisze, \u017ce przed budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a w XVIII wieku pastor przebudowa\u0142 tu warzelni\u0119 piwa na dom modlitwy. W 1785 roku protestanci stanowili niemal po\u0142ow\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w katolickiej parafii \u2014 313 os\u00f3b \u2014 i nadal mieli w Starym Polu \u015bwi\u0105tyni\u0119, przy kt\u00f3rej mieszka\u0142 pastor.\n\nWed\u0142ug Hartwicha w 1644 roku gmina w Starym Polu powo\u0142a\u0142a Eliasza Zeidlera z L\u0119borka, cenionego przez parafian tak\u017ce za wiedz\u0119 lekarsk\u0105; wyda\u0142 on drukiem kazanie z czasu przerwania wa\u0142\u00f3w na Ma\u0142ych \u017bu\u0142awach w 1651 roku, a w 1656 roku przeszed\u0142 do Malborka, gdzie zmar\u0142 na zaraz\u0119 w 1657 roku. Wed\u0142ug Hartwicha w 1656 roku powo\u0142ano do Starego Pola Jakuba Rhewendusa z Lychen, rektora w Malborku, pochowanego 2 lipca 1663 roku; po nim byli Pawe\u0142 Hoffmann z G\u0142ogowa, zmar\u0142y w 1669 roku, Christian Stephani z Ostr\u00f3dy, w 1672 roku przeniesiony do Nowego Stawu, Sebastian Reichel, \u015bl\u0105ski wygnaniec, wkr\u00f3tce powo\u0142any do Malborka, oraz od 23 sierpnia 1674 roku magister Joachim Kledenius, profesor gimnazjum elbl\u0105skiego, zmar\u0142y 23 sierpnia 1684 roku.\n\nPastora Jana Wawrzy\u0144ca Fischera, s\u0142u\u017c\u0105cego tu w latach 1684\u20131695, duchowie\u0144stwo katolickie wykl\u0119\u0142o w dziesi\u0119ciu ko\u015bcio\u0142ach dekanatu. Poprzedni ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry Agathon Harnoch w 1890 roku \u2014 za Hartwichem i Rhes\u0105 \u2014 opisuje jeszcze jako obecny, wzniesiono w 1705 roku w konstrukcji szachulcowej, pod patronatem gminy, w kszta\u0142cie spichlerza i bez wie\u017cy; znaczny udzia\u0142 w tej budowie mieli oficerowie szwedzcy. Mia\u0142 trzy dzwony z 1862 roku, snycerski o\u0142tarz i tak\u0105 sam\u0105 ambon\u0119 oraz organy o dwudziestu g\u0142osach. Plebani\u0119, obecn\u0105 jeszcze w czasach Harnocha, zbudowano w 1767 roku. Po tamtej \u015bwi\u0105tyni pozosta\u0142 barokowy o\u0142tarz z 1711 roku, przeniesiony do nowego ko\u015bcio\u0142a. Plebani\u0119 z 1640 roku przebudowano gruntownie w 1764 roku: wed\u0142ug zapiski parafialnej wymurowano j\u0105 od fundament\u00f3w, w miejscu dawnego podcienia postawiono bram\u0119, tylny szczyt od strony ogrodu rozebrano, a od frontu dobudowano izb\u0119 z alkow\u0105; wszystkie \u015bciany postawiono na nowo i naprawiono dach.\n\nPoprzedni ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony w 1705 roku, sta\u0142 na zachodnim kra\u0144cu wsi, na p\u00f3\u0142noc od drogi wiejskiej. O\u0142tarz z 1711 roku zbudowano z zapisu zmar\u0142ej Dorothei Zimmermann. Fundatorka o\u0142tarza, Zimmermann z Notzendorf, by\u0142a te\u015bciow\u0105 pastora Grovego; o\u0142tarz wykona\u0142 snycerz Sewrentz z Elbl\u0105ga, po niemiecku Elbing, kt\u00f3ry otrzyma\u0142 za niego 350 floren\u00f3w; po\u015bwi\u0119cono go 1 lutego, a w 1723 roku \u2014 jak g\u0142osi napis \u2014 pomalowano. Antependium o\u0142tarza z t\u0142oczonej, cz\u0119\u015bciowo z\u0142oconej sk\u00f3ry kupiono w 1758 roku za 200 floren\u00f3w z daru Susanny Kerber ze Z\u0142otowa, po niemiecku Reichfelde.\n\nAmbon\u0119 ufundowa\u0142 w 1719 roku Peter Holst, gospodarz w Parwark, a sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej kaza\u0142 j\u0105 przyozdobi\u0107 \u2014 m\u00f3wi o tym wierszowany napis na ambonie. \u0141aci\u0144ski napis wewn\u0105trz ambony wymienia pastora Grovego, kt\u00f3ry by\u0142 duchownym w Starym Polu w latach 1695\u20131728. Obok drzwiczek ambony umieszczono portret pastora Grovego z napisem \u201eJoanes Grove Mariaeb: Past: Altfeld\u201d. Wed\u0142ug Schmida (s. 3) balustrada empor pochodzi prawdopodobnie z czasu budowy ko\u015bcio\u0142a w 1705 roku, a malowid\u0142a na niej dodano p\u00f3\u017aniej \u2014 by\u0107 mo\u017ce w grudniu 1741 roku, kiedy wed\u0142ug zapisu w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej wykonano \u201emalowid\u0142o na \u015bcianach ko\u015bcio\u0142a\u201d. Z organ\u00f3w, kt\u00f3re w 1716 roku dostarczy\u0142 Obuch z Mohrungen, zachowa\u0142y si\u0119 tylko dwie tablice z napisami; jedna, z 1716 roku, wymienia dwudziestu kawaler\u00f3w, kt\u00f3rzy organy ufundowali.\n\nPrzednia \u015bciana jednej z grup \u0142awek gospodarzy ma formy renesansowe i wed\u0142ug Schmida (s. 4) wydaje si\u0119 pochodzi\u0107 jeszcze z ko\u015bcio\u0142a z 1638 roku. Kielich podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi w Starym Polu w 1630 roku starszy wa\u0142owy (Teichgraf) Michael Kitlof z Lecklau; kielich ma dzi\u015b g\u0142adk\u0105 form\u0119 z XVIII wieku i nosi znak elbl\u0105skiego z\u0142otnika Sigismunda Tolckemita. Strop ko\u015bcio\u0142a pomalowa\u0142 w 1907 roku malarz Fahlberg w duchu XVIII wieku; wyposa\u017cenie, z wyj\u0105tkiem prospektu organowego, pochodzi w ca\u0142o\u015bci z dawnego ko\u015bcio\u0142a.\n\nWizytacja katolicka z 1795 roku zasta\u0142a w Starym Polu \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 i duchownego. W 1798 roku ludno\u015b\u0107 by\u0142a mieszana i katolicy mieli przewag\u0119 \u2014 naliczono tu 149 katolik\u00f3w i 101 ewangelik\u00f3w. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 243 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 84 luteran\u00f3w i 159 katolik\u00f3w \u2014 oraz jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski; parafia lutera\u0144ska by\u0142a na miejscu, katolicka \u2014 w Krzy\u017canowie. Oko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej, licz\u0105cej 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w, i obejmowa\u0142a Klecie (Klettendorf), Leklowy (Lecklau), Krzy\u017canowo (Notzendorf), Parwark, Kraszewo (Pruppendorf) i Z\u0142otowo (Reichfelde).\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Altfelde* 32 budynki mieszkalne i 462 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 243 ewangelik\u00f3w, 218 katolik\u00f3w i jednego mennonit\u0119. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Notzendorf. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 14 grudnia 1879 roku; jest to bezwie\u017cowa budowla ceglana o prostej formie, stoj\u0105ca we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi obok cmentarza za\u0142o\u017conego w 1843 roku. Parafia liczy\u0142a 555 dusz i mia\u0142a jeden cmentarz, w samym Starym Polu; w ci\u0105gu roku notowano w niej 25 chrzt\u00f3w, dziewi\u0119cioro konfirmowanych, siedem \u015blub\u00f3w, 320 komunikant\u00f3w i dziewi\u0119tna\u015bcie pogrzeb\u00f3w. Z s\u0105siednich \u015bwi\u0105ty\u0144 katolickich Harnoch wymienia jedn\u0105 \u2014 w Krzy\u017canowie. Szko\u0142y parafialne by\u0142y dwie, w Starym Polu i w Z\u0142otowie, a okr\u0119g szkolny obejmowa\u0142 nadto pi\u0119\u0107 osad: Klecie, Leklowy, Krzy\u017canowo, Parwark i Kraszewo. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma Augusta Terletzkiego zbudowa\u0142a tu nowe organy w 1882 roku.\n\nWie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 631 mieszka\u0144c\u00f3w w czterdziestu domach i 104 gospodarstwach: 454 ewangelik\u00f3w, 156 katolik\u00f3w i dwudziestu jeden innych chrze\u015bcijan, kt\u00f3rych S\u0142ownik geograficzny nazywa dysydentami \u2014 i podaje dok\u0142adnie te same liczby wyznaniowe. Ten sam zapis pokazuje, sk\u0105d bra\u0142 si\u0119 wzrost liczby mieszka\u0144c\u00f3w: przy wsi pracowa\u0142a cukrownia, a w jej dziesi\u0119ciu domach mieszka\u0142o 190 os\u00f3b; wybudowanie Lingereihe liczy\u0142o sze\u015b\u0107 dom\u00f3w i 27 mieszka\u0144c\u00f3w. Parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 w samym Starym Polu i to j\u0105 spis wskazuje przy mieszka\u0144cach wsi. Do parafii nale\u017ca\u0142o mi\u0119dzy innymi Z\u0142otowo, wie\u015b bez w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni, wyst\u0119puj\u0105ca w \u017ar\u00f3d\u0142ach krzy\u017cackich jako Reychenvelt. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w nim 304 mieszka\u0144c\u00f3w: 167 ewangelik\u00f3w, 120 katolik\u00f3w, dziewi\u0119ciu \u017byd\u00f3w i o\u015bmiu zapisanych jako inni chrze\u015bcijanie (na \u017bu\u0142awach byli to zwykle mennonici); do tamtejszej szko\u0142y ewangelickiej z jednym nauczycielem chodzi\u0142o 33 dzieci. W 1776 roku wzmiankowano w Z\u0142otowie rodziny mennonickie Dick i Penner. O\u015bmiobocznego ko\u015bcio\u0142a szachulcowego z 1725 roku, wi\u0105zanego niekiedy ze Z\u0142otowem, nie zna ani inwentaryzacja Bernharda Schmida \u2014 has\u0142o wsi wype\u0142niaj\u0105 u niego wy\u0142\u0105cznie domy podcieniowe \u2014 ani ewidencja zabytk\u00f3w, notuj\u0105ca tam dawn\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, dzi\u015b dom mieszkalny.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 871 ewangelik\u00f3w; patronami byli ewangeliccy i mennoniccy w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w i gospodarstw, a pastorem by\u0142 od 1896 roku Emil Schultze. Landrat Parey broni\u0142 w 1869 roku w \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d pogl\u0105du, \u017ce zwi\u0105zek ewangelickich ko\u015bcio\u0142\u00f3w powiatu malborskiego z gminami wolnoche\u0142mi\u0144skimi, od dawna nazywany patronatem, jest patronatem w niepe\u0142nym zakresie: gminom przys\u0142uguje bezspornie prawo prezenty duchownego, a tak\u017ce prawo nadzoru nad zarz\u0105dem maj\u0105tku ko\u015bcielnego. Zwi\u0105zek ten opiera si\u0119 wed\u0142ug niego na tym, \u017ce gminy te, jak pisze, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Hartwicha, zbudowa\u0142y swoje ko\u015bcio\u0142y i plebanie w\u0142asnym kosztem, z w\u0142asnej woli i \u201emimo najgwa\u0142towniejszego oporu Ko\u015bcio\u0142a katolickiego\u201d. Prawo do wykonywania patronatu maj\u0105 wed\u0142ug niego tylko gminy wolnoche\u0142mi\u0144skie, a w nich tylko ewangeliccy posiadacze wi\u0119cej ni\u017c p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki che\u0142mi\u0144skiej. Do parafii Starego Pola zalicza w swoim wykazie Stare Pole, Krzy\u017canowo (Notzendorf), Th\u00f6richth\u00f6fchen, Z\u0142otowo (Reichfelde), Parwark, Kraszewo (Pruppendorf), Klecie (Klettendorf) i Leklowy (Lecklau), a prawo patronatu zaznacza we wszystkich poza Th\u00f6richth\u00f6fchen. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1670 roku, \u015blub\u00f3w od 1669, zgon\u00f3w od 1672 i konfirmacji od 1783 roku, wykaz komunikant\u00f3w z lat 1773\u20131810 i od 1821 roku, zapiski historyczne si\u0119gaj\u0105ce 1603 roku (szczeg\u00f3\u0142owe dla lat 1696\u20131750), a w s\u0105dzie obwodowym w Malborku \u2014 duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1794\u20131874. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1670\u2014 Tr 1669\u2014 St 1672\u2014 K 1773\u20141810; 1821\u2014 Konf 1783\u2014. Aufzeichnungen: bis auf das Jahr 1603 zur\u00fcck, ausf\u00fchrlich f\u00fcr die Zeit von 1696\u20141750. Dupl. A.-G. Marienburg: Tf Tr St 1794\u20141874\u201d.\n\nPlebiscyt z 1920 roku da\u0142 tu 508 g\u0142os\u00f3w za Niemcami i ani jednego za Polsk\u0105; Altfelde pozosta\u0142o w Niemczech. W archiwum superintendentury, kt\u00f3re przele\u017ca\u0142o na strychu malborskiej plebanii do jesieni 1998 roku i trafi\u0142o potem do Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, zachowa\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi akta tutejszej plac\u00f3wki i odpis ksi\u0119gi inwentarzowej parafii z 1899 roku. Z samej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eAltfelde\u201d \u2014 pozosta\u0142y ksi\u0119gi metrykalne z lat 1669\u20131892, figuruj\u0105ce w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Rok budowy pierwszego ko\u015bcio\u0142a podawany jest dwojako: wcze\u015bniejsze opracowania m\u00f3wi\u0105 o 1638 roku, a parafialna zapiska z siedemnastego wieku \u2014 o 1639. Mog\u0105 to by\u0107 pocz\u0105tek i koniec tej samej budowy. Harnoch datuje budow\u0119 plebanii na 1767 rok, a zapiska parafialna jej gruntown\u0105 przebudow\u0119 \u2014 na 1764. Rejestr zabytk\u00f3w datuje cmentarz przy ko\u015bciele na czas po 1638 roku, a opis obecnego ko\u015bcio\u0142a m\u00f3wi o cmentarzu za\u0142o\u017conym obok w 1843 roku. Katolicka wizytacja z 1647 roku pisze, \u017ce protestanci dzia\u0142aj\u0105 w Starym Polu od pi\u0119ciu lat, co nie zgadza si\u0119 z wiadomo\u015bciami o tutejszych pastorach od 1580 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 500 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 890 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1896 roku, Otto Schultze, urodzony w 1866 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Valentin Melick (1580), Philipp Westphal (1614\u20131617), Elias Zeidler (1644), Paul Hoffmann (1663), Christian Stephani (1669\u20131672), Sebastian Reichel (1672), Johann Growe (1695), David Growe (1741), Johann Ephraim Oloff (1755), Samuel Christian Oloff (1795), Johann Jacob Erdmann (1810), Carl Ferdinand Oskar Rohde (1878\u20131880), Hermann Julius Adolf Christmann (1880), Emil Franz Otto Schultze (1896\u20131933), Paul Kurth (1935). Bez podanego roku: Johann Laurentius Fischer.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 69, 262; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 1, 2, 3, 4, 5, 6; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 9, nr 136; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 426\u2013427; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, strona 10, pozycja 7 i strona 14, pozycja 102; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII, has\u0142o Notzendorf, t. IX, has\u0142o Reichfelde, t. XI, has\u0142o Stare Pole; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 63, 71; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 28, nr 5; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 176; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, Kreis Marienburg\u201d, Danzig 1919; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 261\u2013263; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 221; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 40; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6580, \u201eSonstige Verzeichnisse 1603\u20131879\u201d (zapiski parafii Altfelde, s. 1 i 40), skany 4 i 10, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 140\u2013141, pozycja 5; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 291; t. 2, s. 453, 493, 659; t. 3, s. 822, 1026; t. 4, s. 1166; t. 5, s. 1300, 1301, 1445, 1501; t. 6, s. 1652, 1764; t. 7, s. 1973, 2036; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 64; P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 14; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192; Parey, \u201eDas freic\u00f6llmische Patronat \u00fcber seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 6, K\u00f6nigsberg 1869, s. 238\u2013246 (MGH-Bibliothek).*","built_year":1879,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski w Starym Polu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Matki_Bo%C5%BCej_Kr%C3%B3lowej_Polski_w_Starym_Polu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Stare Pole","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 176","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 1, 2, 3, 4, 5, 6","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 262, 69","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 140\u2013141, pozycja 5","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 291; t. 2, s. 453, 493, 659; t. 3, s. 822, 1026; t. 4, s. 1166; t. 5, s. 1300, 1301, 1445, 1501; t. 6, s. 1652, 1764; t. 7, s. 1973, 2036","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 64","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 14","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Parey, \u201eDas freic\u00f6llmische Patronat \u00fcber seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 6, K\u00f6nigsberg 1869, s. 238\u2013246 (MGH-Bibliothek)","url":"https://www.mgh-bibliothek.de/etc/zeitschriftenmagazin/Altpreussische_Monatsschrift_06_1869.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0249","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.05525,"lng":19.20577,"name_de":"Altfelde","name_pl":"Stare Pole \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Altfelde)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Starkowa Huta, po niemiecku Starkh\u00fctte, tak\u017ce Starkenh\u00fctte, by\u0142a koloni\u0105 hutnicz\u0105 w powiecie kartuskim. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o; dzia\u0142a\u0142a tu szko\u0142a ewangelicka i by\u0142 cmentarz. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje go na dzia\u0142ce numer 92, a osobno \u2014 jego ogrodzenie. Po 1945 roku teren cmentarza zosta\u0142 uprz\u0105tni\u0119ty.\n\nW 1772 roku w Starkh\u00fctte mieszka\u0142o o\u015bmiu mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich pastuch i owczarz, oraz komornik, wszyscy luteranie, na 6\u00bd w\u0142\u00f3ki; czynsz wynosi\u0142 171 talar\u00f3w 60 groszy. W 1780 roku by\u0142o tu trzydziestu dziewi\u0119ciu ewangelik\u00f3w. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 44 mieszka\u0144c\u00f3w: 42 luteran\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku kr\u00f3lewska wie\u015b ch\u0142opska *Starkh\u00fctte* z 16 gospodarstwami ch\u0142opskimi i dziesi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142a 199 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Sta\u0142o w niej 29 budynk\u00f3w mieszkalnych. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Kamehlen.\n\nW 1885 roku na 286 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 264 ewangelik\u00f3w i dwudziestu dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W tym samym roku wie\u015b mia\u0142a 45 dom\u00f3w i tyle\u017c gospodarstw domowych. Spis z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 350 os\u00f3b: 311 poda\u0142o niemiecki jako mow\u0119 ojczyst\u0105 i wszystkie by\u0142y wyznania ewangelickiego, 39 poda\u0142o kaszubski i wszystkie by\u0142y katolikami. W spisie z 1921 roku na 319 mieszka\u0144c\u00f3w 262 by\u0142o wyznania ewangelickiego, narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142y 262 osoby, a polsk\u0105 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t siedem.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Szymbarku (Sch\u00f6nberg), katolicy \u2014 do parafii w Gor\u0119czynie; poczt\u0119 i obw\u00f3d urz\u0119dowy wie\u015b mia\u0142a w Szymbarku. Parafi\u0119 w Szymbarku za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1610 roku. 24 czerwca 1785 roku uko\u0144czono tam ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy, a 19 grudnia 1834 roku po\u015bwi\u0119cono murowany. W Szymbarku dzisiejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rejestr zabytk\u00f3w datuje na lata 1882\u20131884.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 311 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142o \u201eStarkowa Huta\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 52\u201353, poz. 120; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 112; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 146, nr 335; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Somonino, poz. 52 i 53; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026), nr A-1928 z 21 stycznia 2016 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133, pozycja 410; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 154; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Somonino. Uprz\u0105tni\u0119to teren dawnego cmentarza ewangelickiego \u2014 expresskaszubski.pl","url":"https://expresskaszubski.pl/pl/11_wiadomosci/75508_somonino-uprzatnieto-teren-dawnego-cmentarza-ewangelickiego.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eStarkowa Huta\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133, pozycja 410","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 154","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0323","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2253,"lng":18.17897,"name_de":"Starkh\u00fctte (al. Starkenh\u00fctte)","name_pl":"Starkowa Huta \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Starkowie le\u017cy oko\u0142o 500 metr\u00f3w na zach\u00f3d od wsi, przy drodze do Mo\u017cd\u017canowa, w\u015br\u00f3d dawnych p\u00f3l i \u0142\u0105k. Za\u0142o\u017cono go na prze\u0142omie XIX i XX wieku lub na pocz\u0105tku XX wieku. Na jego \u015brodku sta\u0142a murowana kaplica z wie\u017c\u0105, rozebrana w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. Dzi\u015b cmentarz jest nieczynny i zaro\u015bni\u0119ty samosiejkami; zachowa\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi fragment nagrobka, zarys grobu z granitu, ceglane s\u0142upki bramy, studnia cmentarna i przetrzebiony \u015bwierkowy starodrzew na granicy. Na p\u00f3\u0142nocnym skraju pochowano w latach 1949\u20131950 pierwszych polskich osadnik\u00f3w, w tym pi\u0119cioro dzieci.\n\nStarkowo (po niemiecku Starkow) le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W \u015bredniowieczu by\u0142o w\u0142asno\u015bci\u0105 norbertanek s\u0142upskich, a po sekularyzacji d\u00f3br ko\u015bcielnych w XVI wieku sta\u0142o si\u0119 wsi\u0105 domenaln\u0105 (kr\u00f3lewsk\u0105).\n\nW 1784 roku Starkowo, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142o dwie mile na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od S\u0142upska, p\u00f3\u0142 mili od Ba\u0142tyku. Mieszka\u0142o tu 15 gospodarzy z wolnym so\u0142tysem, sze\u015bciu zagrodnik\u00f3w i 10 cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w. Byli tu te\u017c gajowy i nauczyciel \u2014 razem 32 dymy. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Mo\u017cd\u017canowie (M\u00fctzenow).\n\nStarkowo le\u017ca\u0142o w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto (Kirchenkreis Stolp-Stadt) Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej; parafia w Mo\u017cd\u017canowie (M\u00fctzenow) liczy\u0142a w 1940 roku oko\u0142o 1000 wiernych. Sk\u0142ad parafii podaje Ernst M\u00fcller: gmina Mo\u017cd\u017canowo, gmina Starkowo, kr\u00f3lewska domena Gol\u0119cino i kolonia Scharfenstein z gminy Swo\u0142owo. Prawo powo\u0142ywania duchownego w Mo\u017cd\u017canowie nale\u017ca\u0142o do w\u0142adcy krajowego.\n\nDnia 8 marca 1945 roku do wsi wkroczy\u0142a Armia Czerwona.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Starkowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 236; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 473; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o M\u00fctzenow; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 934.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Starkowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/starkowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 934","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o M\u00fctzenow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 473","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0766","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5114,"lng":16.7986,"name_de":"Starkow","name_pl":"Starkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Starnicach kartografia wskazuje dwa miejsca poch\u00f3wku. Pierwsze to du\u017cy cmentarz wiejski w kszta\u0142cie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, na skraju lasu, oko\u0142o kilometra na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi. Drugie \u2014 niewielka powierzchnia w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-wschodniej, na kt\u00f3rej mapa z 1935 roku pokazuje kaplic\u0119; zosta\u0142a po niej betonowa wylewka posadzki, a \u015blad\u00f3w poch\u00f3wk\u00f3w ani nagrobk\u00f3w tam nie ma. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego przypuszcza, \u017ce mog\u0142o to by\u0107 miejsce spoczynku w\u0142a\u015bcicieli ziemskich, rodziny von Gottberg.\n\nW 1784 roku Starnice, po\u0142o\u017cone nad Skotaw\u0105 (Schottow), liczy\u0142y 22 dymy i mia\u0142y nauczyciela.\n\nCmentarz wiejski zachowa\u0142 pierwotne graniczne nasadzenia \u015bwierkowe i dzi\u0119ki nim wci\u0105\u017c jest rozpoznawalny. Rozplanowano go na prostok\u0105cie mniej wi\u0119cej 61 na 185 metr\u00f3w, na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d; czynny by\u0142 od drugiej po\u0142owy XIX wieku do 1945 roku. Najstarszy zachowany nagrobek, \u017celiwny krzy\u017c Auguste Zessin, pochodzi z 1867 roku; w\u015br\u00f3d datowanych zabytk\u00f3w s\u0105 te\u017c \u017celiwny krzy\u017c wyznaczaj\u0105cy mogi\u0142\u0119 z 1894 roku i porcelanowa tabliczka z poch\u00f3wku dzieci\u0119cego z 1910 roku. Dzi\u015b cmentarz jest nieczynny i zaro\u015bni\u0119ty bluszczem, barwinkiem i paprociami. Zachowa\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi drewniany krzy\u017c, dwa krzy\u017ce \u017celiwne, pi\u0119\u0107 granitowych podstaw pod krzy\u017ce \u017celiwne i siedemna\u015bcie fragment\u00f3w tablic inskrypcyjnych.\n\nStarnice, po niemiecku Starnitz, by\u0142y wsi\u0105 z maj\u0105tkiem w powiecie s\u0142upskim. W latach 1753\u20131945 dobra pozostawa\u0142y w r\u0119kach rodziny von Gottberg. W samej wsi ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142o; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Dobieszewie, a przysi\u00f3\u0142ek Starnice-Kolonia do parafii w D\u0119bnicy Kaszubskiej.\n\nS\u0142ownik geograficzny notuje w 1889 roku 68 mieszka\u0144c\u00f3w wsi, wszystkich ewangelik\u00f3w, i osobno dobra z przyleg\u0142o\u015bciami, licz\u0105ce 362 osoby, w tym pi\u0119ciu katolik\u00f3w. Spis z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w samej wsi 73 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 8 marca 1945 roku Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a Starnice. Mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono za Odr\u0119 w lipcu lub sierpniu 1946 roku i w lipcu 1947 roku. Uczyli tu Dogs, Fuhrmann i Heinz Sonnenberg. Straty wynios\u0142y 34 poleg\u0142ych, 53 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 70 zaginionych; p\u00f3\u017aniej odnaleziono 248 os\u00f3b w RFN i 121 w NRD.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 67; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl), has\u0142o Starnice; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Starnitz; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1007\u20131008.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Starnice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-debnica-kaszubska/1799-2/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eStarnice\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1007\u20131008","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0557","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.38618,"lng":17.22108,"name_de":"Starnitz","name_pl":"Starnice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Starogardzie Gda\u0144skim, po niemiecku *Preu\u00dfisch Stargard*, le\u017cy przy ulicy Owidzkiej i pod tym adresem wymienia go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w miasta, pod pozycj\u0105 158. Wed\u0142ug \u201eBerenter Kreisbote\u201d z grudnia 2012 roku cmentarz mia\u0142 dwie cz\u0119\u015bci. Starsza le\u017ca\u0142a na stoku wzg\u00f3rza na po\u0142udnie od ulicy Owidzkiej, nowsza 100 metr\u00f3w dalej od miasta, po stronie p\u00f3\u0142nocnej. Nowsza cz\u0119\u015b\u0107 graniczy\u0142a od p\u00f3\u0142nocy z torami bocznicy do m\u0142yna Wiechert\u00f3w. S\u0142u\u017cy\u0142 miejskiej parafii ewangelickiej \u2014 w tabelach spisowych Starogard figuruje jako siedziba zar\u00f3wno ewangelickiego, jak i katolickiego ko\u015bcio\u0142a parafialnego.\n\nDzieje starogardzkich \u015bwi\u0105ty\u0144 splataj\u0105 si\u0119 tak ciasno, \u017ce \u0142atwo je pomyli\u0107, a rozdziela je dopiero zestawienie \u017ar\u00f3de\u0142. Far\u0105 by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, przemianowany p\u00f3\u017aniej na \u015bwi\u0119tego Mateusza. Oko\u0142o 1568 roku magistrat kupi\u0142 go od \u00f3wczesnego proboszcza nazwiskiem Mangolth za pi\u0119\u0107dziesi\u0105t grzywien ze sk\u0142adki zebranej w\u015br\u00f3d mieszczan; odt\u0105d ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom.\n\nJak daleko w przesz\u0142o\u015b\u0107 si\u0119ga\u0142y korzenie tej wsp\u00f3lnoty, pokazuje protok\u00f3\u0142 wizytacji biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego. W 1583 roku wizytator zasta\u0142 w Starogardzie dwa ko\u015bcio\u0142y \u2014 murowany w mie\u015bcie, w dobrym stanie, i drugi za murami, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego \u2014 a przy obu duchownych ewangelickich: *Ad utramque haeretici resident, ante civitatem Polonus [\u2026] in civitate Germanus*, czyli \u201eprzy obu rezyduj\u0105 heretycy: przed miastem Polak, w mie\u015bcie Niemiec\u201d. Dwie \u015bwi\u0105tynie, dwaj duchowni, podzia\u0142 przebiegaj\u0105cy wzd\u0142u\u017c j\u0119zyka. Zapytani, jakim prawem te ko\u015bcio\u0142y dzier\u017c\u0105, odpowiedzieli, \u017ce przedstawili ich starosta miasta wraz z rad\u0105 miejsk\u0105 *manu coniuncta*, \u201er\u0119k\u0105 po\u0142\u0105czon\u0105\u201d; pisemnych prezentacji jednak nie mieli.\n\nNajciekawsza jest odpowied\u017a rady miasta, kt\u00f3ra z trzech powod\u00f3w nie wpu\u015bci\u0142a wizytatora. Po pierwsze \u2014 przyj\u0105wszy przed pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu laty, a wi\u0119c oko\u0142o 1533 roku, trzy lata po odczytaniu Konfesji w Augsburgu, \u201ewiar\u0119 czyli wyznanie augsburskie\u201d, przez ca\u0142y ten czas nie byli przez \u017cadnego z biskup\u00f3w niepokojeni ani wizytacj\u0105, ani reformacj\u0105. Po drugie \u2014 kr\u00f3l zastrzeg\u0142 przywilejami, aby ka\u017cdy, trzymaj\u0105c si\u0119 konfederacji, wierzy\u0142 wedle swego upodobania: *credat pro libito*. Po trzecie \u2014 brakowa\u0142o kompletu starszych rajc\u00f3w, bez kt\u00f3rych rada nic uczyni\u0107 nie mo\u017ce i nie chce. Wizytator zapisa\u0142 przy tym nazwiska przedstawicieli rady: burmistrz Maciej Hank, pisarz Piotr Vichelmus oraz rajcy Moj\u017cesz Muzantha i Jakub Pancratius. Rada nie wpu\u015bci\u0142a wizytatora, ale poprosi\u0142a o uwierzytelnione odpisy jego dokument\u00f3w \u2014 i je otrzyma\u0142a. Obie strony trzyma\u0142y si\u0119 procedury: to nie by\u0142a awantura, lecz sp\u00f3r prawny.\n\nAkta wizytacyjne podaj\u0105, \u017ce biskup Hieronim Rozra\u017cewski odzyska\u0142 go dla katolik\u00f3w 12 lipca 1598 roku, moc\u0105 wyroku kr\u00f3lewskiego wydanego w Malborku w czerwcu tego roku; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski i Agathon Harnoch datuj\u0105 odzyskanie fary na rok 1599. Opuszczaj\u0105c far\u0119, luteranie otrzymali w zamian ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny \u2014 dawn\u0105 fili\u0119 czy prebend\u0119 fary, stoj\u0105c\u0105 wtedy bli\u017cej muru miejskiego \u2014 \u201e\u017ceby go nadal prawnie posiadali\u201d, jak pisze Fankidejski, przytaczaj\u0105c dekret Zygmunta III: \u201eDass ihr euch mit der Catharinen-Kirche zu behelfen habet\u201d. Harnoch prowadzi ten w\u0105tek inaczej: wed\u0142ug niego luteranie mieli \u015bwi\u0119t\u0105 Katarzyn\u0119 ju\u017c w 1557 roku, a far\u0119 zaj\u0119li dopiero p\u00f3\u017aniej. Fankidejski pisze, \u017ce luteranie panowali w Starogardzie przesz\u0142o siedemdziesi\u0105t lat i \u017ce ich panowanie sko\u0144czy\u0142o si\u0119 oko\u0142o 1599 roku.\n\nStary ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny, stoj\u0105cy przy murze miejskim, sp\u0142on\u0105\u0142 w wielkim po\u017carze w 1642 roku. Co by\u0142o dalej, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: Fankidejski pisze, \u017ce luteranie wznie\u015bli wtedy nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod tym samym wezwaniem na dogodniejszym miejscu przy rynku i \u017ce ten stoi do dzi\u015b. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu odnotowuje natomiast odbudow\u0119 na dawnym miejscu, a przeniesienie \u015bwi\u0105tyni wi\u0105\u017ce dopiero z po\u017carem z 22 sierpnia 1792 roku, w kt\u00f3rym sp\u0142on\u0119\u0142o ca\u0142e miasto pr\u00f3cz ko\u015bcio\u0142a katolickiego i koszar. W ka\u017cdym razie odbudowana \u015bwi\u0105tynia pozosta\u0142a ewangelicka a\u017c do 1945 roku. Jej ewangelicki charakter po\u015bwiadczaj\u0105 trzy dzwony z 1874 roku, nosz\u0105ce imiona \u201eWilhelm\u201d, \u201eLuther\u201d i \u201eGustaw Adolf\u201d. Trzeci\u0105 sporn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba przy murze: luteranie w\u0142adali nim na pewno w 1557 roku i oddali go katolikom oko\u0142o 1599 roku.\n\nStarogard mia\u0142 ko\u015bcio\u0142\u00f3w wiele: far\u0119, \u015bwi\u0105tynie \u015bwi\u0119tej Katarzyny, \u015bwi\u0119tego Jakuba, \u015awi\u0119tego Ducha i \u015bwi\u0119tego Jana, a nadto prepozytur\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego i kaplice na Bramie Gda\u0144skiej oraz na Jeruzalem. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana fundowali joannici, sprowadzeni wed\u0142ug Fankidejskiego oko\u0142o 1198 roku przez ksi\u0119cia Grzymys\u0142awa, cho\u0107 Harnoch nadanie im starogardzkiego zamku datuje na 1174 rok. Szwedzi zniszczyli w 1655 roku ko\u015bcio\u0142y \u015bwi\u0119tego Jakuba i \u015bwi\u0119tego Jana, a wedle inwentarza zabytk\u00f3w tak\u017ce prepozytur\u0119 \u015bwi\u0119tego Jerzego; \u017cadnego z nich nie odbudowano. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba wysadzono prochem razem ze sporym odcinkiem muru miejskiego, a wy\u0142om w murze zamkni\u0119to dopiero w 1667 roku, na wyra\u017any rozkaz kr\u00f3la Jana Kazimierza. O tym, jak daleko si\u0119ga\u0142a wtedy przewaga jednej strony, \u015bwiadczy zapis, \u017ce w 1730 roku lutera\u0144ski magistrat kaza\u0142 rozebra\u0107 katolick\u0105 kaplic\u0119 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny stoj\u0105c\u0105 przy bramce miejskiej. Zapis ten pochodzi ze \u017ar\u00f3d\u0142a katolickiego i tak\u0105 perspektyw\u0119 przedstawia.\n\nMiasto by\u0142o siedzib\u0105 powiatu \u2014 Kreis *Preu\u00dfisch Stargard* w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich \u2014 i cho\u0107 Kociewie pozostawa\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie, sam Starogard mia\u0142 liczn\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105, w wi\u0119kszo\u015bci niemieck\u0105, lutera\u0144sk\u0105 i unijn\u0105. W 1867 roku liczy\u0142a 2676 ewangelik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 miasto podzielone niemal po po\u0142owie: na 6634 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 3054 katolik\u00f3w i 3027 ewangelik\u00f3w, a tak\u017ce 529 \u017byd\u00f3w oraz 24 osoby innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich. Spis z 1 grudnia 1910 roku naliczy\u0142 w mie\u015bcie 10 419 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 5615 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku i 4698 po polsku. W tej tablicy rubryki wyznaniowe podano osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej: w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 3998 ewangelik\u00f3w, 1312 katolik\u00f3w, 30 innych chrze\u015bcijan i 275 \u017byd\u00f3w, w\u015br\u00f3d polskoj\u0119zycznych za\u015b 4692 katolik\u00f3w i zaledwie sze\u015bciu ewangelik\u00f3w. Ewangelicy byli wi\u0119c niemal wy\u0142\u0105cznie niemieckoj\u0119zyczni. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku parafia starogardzka mia\u0142a w\u0142asny cmentarz ewangelicki tylko w samym Starogardzie; w pozosta\u0142ych miejscowo\u015bciach parafii cmentarze by\u0142y symultaniczne, wsp\u00f3lne z katolikami.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Preu\u00dfisch Stargard ksi\u0119gi chrzt\u00f3w z lat 1658\u20131744 i od 1747 roku, \u015blub\u00f3w z lat 1658\u20131703 i od 1705, zgon\u00f3w z lat 1658\u20131741 i od 1747, konfirmacji z lat 1773\u20131788, 1807\u20131818 i od 1843 oraz wykaz komunikant\u00f3w z lat 1774\u20131776, 1822\u20131829, 1841\u20131857 i od 1869 roku. W jego zapisie widnieje: \u201eTf 1658\u20141744; 1747\u2014 Tr 1658\u20141703; 1705\u2014 St 1658\u20141741; 1747\u2014 K 1774\u201476; 1822\u201429; 1841\u201457; 1869\u2014 Konf 1773\u201488; 1807\u201418; 1843\u2014. Dupl. St.-A. Danzig (Abt. 97): Tf Tr St 1808\u201417; 1819\u201425; im A.-G. Sch\u00f6neck: Tf Tr St 1825\u201474\u201d.\n\nW listopadzie 1905 roku \u201eDeutsche Zeitung\u201d wydrukowa\u0142a nekrolog w\u0142a\u015bciciela ziemskiego i rotmistrza w stanie spoczynku Fritza Fischera z Ropuch ko\u0142o Pelplina, zmar\u0142ego 4 listopada 1905 roku w sze\u015b\u0107dziesi\u0105tym drugim roku \u017cycia. Rodzina zawiadamia\u0142a, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwo \u017ca\u0142obne odb\u0119dzie si\u0119 w \u015brod\u0119 8 listopada o wp\u00f3\u0142 do drugiej po po\u0142udniu w ko\u015bciele ewangelickim w Starogardzie, a pogrzeb na \u201enowym cmentarzu\u201d (auf dem neuen Kirchhofe).\n\nPo przy\u0142\u0105czeniu miasta do Polski w 1920 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludno\u015bci niemiecko-ewangelickiej wyemigrowa\u0142a, a po 1945 roku reszt\u0119 wysiedlono i gmina ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107. 26 lutego 1957 roku og\u0142oszono, \u017ce Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Starogardzie uchwa\u0142\u0105 z 3 maja 1956 roku wyst\u0105pi\u0142o z wnioskiem o likwidacj\u0119 \u201ecmentarza by\u0142ej ewangelickiej Gminy Ko\u015bcielnej\u201d, po\u0142o\u017conego przy ulicy Owidzkiej nad torami kolejowymi stacji Starogard Gda\u0144ski-Przedmie\u015bcie, i o przeznaczenie terenu na inny cel; ekshumacje mo\u017cna by\u0142o zg\u0142asza\u0107 do 15 maja 1957 roku. \u201eBerenter Kreisbote\u201d pisze w grudniu 2012 roku, \u017ce nowsza cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza pad\u0142a rok wcze\u015bniej ofiar\u0105 budowy nowej drogi. Z jej terenu nic ju\u017c nie wida\u0107. Zachowa\u0142o si\u0119 tu oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu nagrobk\u00f3w, w tym kilka kwater rodowych, i urz\u0105dzono lapidarium; 28 pa\u017adziernika 2018 roku mieszka\u0144cy posprz\u0105tali cmentarz, umyli kamienne p\u0142yty i od\u015bwie\u017cyli na nich napisy. W maju 2012 roku w\u0142adze miasta postawi\u0142y w miejscu dawnego mauzoleum rodziny Winkelhausen\u00f3w kamie\u0144 pami\u0119ci dawnego cmentarza ewangelickiego i urz\u0105dzi\u0142y do niego brukowane schody.\n\nDorota Abramowicz pisze w \u201eDzienniku Ba\u0142tyckim\u201d z 2013 roku, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na relacj\u0119 mieszka\u0144ca, \u017ce na cmentarzu ewangelickim nie ma ju\u017c metalowych resztek ani ogrodze\u0144, a dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej by\u0142o ich jeszcze du\u017co. W tej samej relacji mowa o cmentarzu wojskowym przy drodze do Tczewa: oko\u0142o 200 krzy\u017cy \u0142aci\u0144skich z owalnymi, emaliowanymi tabliczkami i 45 metalowych grob\u00f3w w kszta\u0142cie krzy\u017ca greckiego, \u017co\u0142nierzy niemieckich z I wojny \u015bwiatowej zmar\u0142ych w pobliskim lazarecie. Na tabliczkach by\u0142o wiele nazwisk polskich. Dzi\u015b nie ma po nich \u015bladu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 7819 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 462; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig, spis z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 40\u201341, poz. 1; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae \u2014 wizytacje archidiakonatu pomorskiego za biskupa w\u0142oc\u0142awskiego i pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, wydane drukiem, trzy zeszyty (zeszyt I, s. 66; zeszyt III, s. 541\u2013542); skany Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 240\u2013245; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o \u201ePr. Stargardt\u201d; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, zeszyt III: Kreis Pr. Stargard, Danzig 1885, s. 240\u2013244; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, miasto Starogard Gda\u0144ski, pozycja 158; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 190; wiadomo\u015b\u0107 o sprz\u0105taniu cmentarza przy ulicy Owidzkiej \u2014 strona Urz\u0119du Miasta Starogard Gda\u0144ski (starogard.pl), 2018; \u201eCmentarz ewangelicki \u2014 Starogard Gda\u0144ski\u201d \u2014 Kociewie24.eu; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1957, nr 3, poz. 39, s. 34; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45; D. Abramowicz, \u201eJakie\u015b groby tu by\u0142y\u2026\u201d, \u201eDziennik Ba\u0142tycki\u201d, 23 sierpnia 2013 roku, przek\u0142ad niemiecki: \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 16; \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 16 (2012), s. 12\u201313; \u201eDeutsche Zeitung\u201d, 9 listopada 1905 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Encyklopedia Gda\u0144ska (Gedanopedia)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze-gdanskie.pl","url":"https://cmentarze-gdanskie.pl/chapter_77052.asp","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Badania w\u0142asne + Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-starogard-gdanski/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 462","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Gda\u0144sku\u201d 1957, nr 3, poz. 39, s. 34","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"D. Abramowicz, \u201eJakie\u015b groby tu by\u0142y\u2026\u201d, \u201eDziennik Ba\u0142tycki\u201d, 23 sierpnia 2013 roku, przek\u0142ad niemiecki: \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 16","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 16 (2012), s. 12\u201313","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d, 9 listopada 1905 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QZZDGS24NHAESM2P5J2M3WO6UJH5JJRW"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0334","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.966258,"lng":18.538617,"name_de":"Preu\u00dfisch Stargard","name_pl":"Starogard Gda\u0144ski \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Starogardzie Gda\u0144skim (*Preu\u00dfisch Stargard*), wzmiankowany po raz pierwszy oko\u0142o 1470 roku, przeszed\u0142 w r\u0119ce ewangelik\u00f3w w drugiej po\u0142owie szesnastego wieku i pozosta\u0142 w nich do 1945 roku.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego luteranizm zacz\u0105\u0142 si\u0119 szerzy\u0107 w Starogardzie oko\u0142o 1525 roku. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ju\u017c w 1527 roku arcybiskup gnie\u017anie\u0144ski Jan \u0141aski poleci\u0142 biskupowi pomorskiemu ustanowi\u0107 w Starogardzie, jak w innych miastach, wizytator\u00f3w i inkwizytor\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli wskazywa\u0107 podejrzanych o sprzyjanie nowej nauce. Mimo to Reformacja szerzy\u0142a si\u0119, zw\u0142aszcza po \u015bmierci kr\u00f3la Zygmunta w 1548 roku, gdy \u0142agodny Zygmunt August pozwoli\u0142 na wolno\u015b\u0107 religijn\u0105; kr\u00f3l nada\u0142 te\u017c starogardzianom przywilej religijny. Agathon Harnoch pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny luteranie mieli ju\u017c w 1557 roku, a inwentarz zabytk\u00f3w powiatu u\u015bci\u015bla, \u017ce byli wtedy w posiadaniu zar\u00f3wno ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny, jak i ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba, p\u00f3\u017aniej za\u015b tak\u017ce fary Mariackiej.\n\nW zestawieniu szk\u00f3\u0142 pomorskich, kt\u00f3re Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, Starogard ma szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 od 1557 roku, a katolickiej wtedy nie by\u0142o. W 1686 roku uczy\u0142o tu dw\u00f3ch nauczycieli ewangelickich i ani jeden katolicki, a w 1710 roku obok szko\u0142y ewangelickiej sta\u0142a ju\u017c obszerna szko\u0142a katolicka \u2014 i tak samo zapisano stan w latach 1750 i 1765.\n\nWizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1583 roku zasta\u0142a w Starogardzie dwa ko\u015bcio\u0142y w r\u0119kach protestant\u00f3w \u2014 jeden w mie\u015bcie, drugi pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego przed murami. Przy ka\u017cdym urz\u0119dowa\u0142 inny duchowny: przed miastem Polak, w mie\u015bcie Niemiec. To zapis rzadki, bo pokazuje, \u017ce protestantyzm na Kociewiu nie by\u0142 wy\u0142\u0105cznie spraw\u0105 niemieckoj\u0119zycznych mieszczan \u2014 polski duchowny s\u0142u\u017cy\u0142 zborowi za murami i powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na \u015bwi\u0119cenia otrzymane od biskupa Zebrzydowskiego. O Polaku wizytator napisa\u0142 *summus idiota*. W \u0142acinie ko\u015bcielnej s\u0142owo to znaczy \u201ecz\u0142owiek nieuczony, bez wykszta\u0142cenia\u201d i nie niesie dzisiejszego obel\u017cywego sensu.\n\nZapytani, jakim prawem dzier\u017c\u0105 oba ko\u015bcio\u0142y, duchowni odpowiedzieli, \u017ce przedstawili ich starosta miasta wraz z rad\u0105 miejsk\u0105 \u201er\u0119k\u0105 po\u0142\u0105czon\u0105\u201d, cho\u0107 prezentacji na pi\u015bmie okaza\u0107 nie umieli. Potem odezwa\u0142a si\u0119 rada miasta: odm\u00f3wi\u0142a wpuszczenia wizytatora i poda\u0142a trzy powody. Pierwszy: przyj\u0105wszy przed pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu laty wyznanie augsburskie, przez ca\u0142y ten czas nie byli przez \u017cadnego biskupa niepokojeni ani wizytacj\u0105, ani reform\u0105. Drugi: kr\u00f3l zastrzeg\u0142 przywilejami, aby ka\u017cdy, trzymaj\u0105c si\u0119 konfederacji warszawskiej, wierzy\u0142 *pro libito*, \u201ewedle swego upodobania\u201d. Trzeci, ju\u017c czysto proceduralny: nie ma kompletu starszych rajc\u00f3w, bez kt\u00f3rych rada niczego nie postanowi. Nazwiska tych, kt\u00f3rzy odm\u00f3wili, wizytator sam wpisa\u0142 do protoko\u0142u: rajca Moj\u017cesz Muzantha, burmistrz Maciej Hank, pisarz Piotr Vichelmus i rajca Jakub Pancratius. Mimo odmowy rada poprosi\u0142a o odpisy jego uwierzytelnionych pe\u0142nomocnictw \u2014 i je otrzyma\u0142a. To nie by\u0142a awantura, lecz sp\u00f3r prowadzony wed\u0142ug procedury przez obie strony.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego przed murami obs\u0142ugiwa\u0142 nie tylko starogardzian. Fankidejski zapisa\u0142, \u017ce \u201eluterski predykant od \u015bwi\u0119tego Jerzego\u201d doje\u017cd\u017ca\u0142 zwykle co trzeci\u0105 niedziel\u0119 do Nowej Wsi pod Starogardem, gdzie tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny d\u0142ugo pozostawa\u0142 w r\u0119kach ewangelickich. Potwierdza to sam protok\u00f3\u0142 wizytacji, kt\u00f3ry przy Nowej Wsi notuje heretyka rezyduj\u0105cego przy \u015bwi\u0119tym Jerzym i g\u0142osz\u0105cego kazania \u201eco trzeci\u0105 niedziel\u0119\u201d. Rytm ten by\u0142 standardow\u0105 miar\u0105 obs\u0142ugi parafii bez w\u0142asnego duchownego \u2014 po obu stronach sporu wyznaniowego.\n\nZapisy zgadzaj\u0105 si\u0119 z dalszymi dziejami parafii: far\u0119 biskup Rozra\u017cewski odzyska\u0142 pi\u0119tna\u015bcie lat po wizytacji, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny pozosta\u0142 ewangelicki a\u017c do 1945 roku. Akta wizytacyjne opisuj\u0105 te\u017c sam spos\u00f3b, w jaki mieszczanie weszli w posiadanie fary: trzydzie\u015bci lat wcze\u015bniej magistrat naby\u0142 j\u0105 za pi\u0119\u0107dziesi\u0105t grzywien \u2014 ze sk\u0142adki zebranej w\u015br\u00f3d mieszczan \u2014 od \u00f3wczesnego proboszcza nazwiskiem Mangolth, a biskup odzyska\u0142 p\u00f3\u017aniej \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 jak pisze \u017ar\u00f3d\u0142o \u2014 \u201ez r\u0105k heretyckiej przewrotno\u015bci\u201d. Zapis pochodzi ze \u017ar\u00f3d\u0142a katolickiego i tak\u0105 perspektyw\u0119 przedstawia.\n\nProtestanci u\u017cytkowali przej\u015bciowo tak\u017ce starogardzk\u0105 far\u0119 \u2014 pierwotnie pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, przez nich przemianowan\u0105 na \u015bwi\u0119tego Mateusza \u2014 i utracili j\u0105 na rzecz katolik\u00f3w. Akta wizytacyjne podaj\u0105, \u017ce biskup Hieronim Rozra\u017cewski odzyska\u0142 j\u0105 12 lipca 1598 roku; Fankidejski i Harnoch datuj\u0105 to na rok 1599. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wi\u0105\u017ce ich prawny tytu\u0142 do \u015bwi\u0119tej Katarzyny dopiero z rokiem 1599, kiedy musieli opu\u015bci\u0107 far\u0119 i \u201eoddany im zosta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny, \u017ceby go nadal prawnie posiadali\u201d. Przytoczony przez niego dekret Zygmunta III brzmia\u0142: \u201eDass ihr euch mit der Catharinen-Kirche zu behelfen habet\u201d. Inwentarz m\u00f3wi o tym samym: po d\u0142ugich rokowaniach ewangelicy zwr\u00f3cili w 1599 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 Mariacki, a \u015bwi\u0119t\u0105 Katarzyn\u0119 przyznano im wyra\u017anie.\n\nBurmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisa\u0142 oko\u0142o 1760 roku w r\u0119kopisie dzieje ko\u015bcielne Starogardu. Wymienia pi\u0119\u0107 dawnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w: far\u0119 Mariack\u0105, \u015bwi\u0119tej Katarzyny, \u015bwi\u0119tego Jakuba, \u015bwi\u0119tego Jerzego i \u015bwi\u0119tego Jana, a pytania komisji z 1617 roku dodaj\u0105 kaplic\u0119 Mariack\u0105 nad Bram\u0105 Gda\u0144sk\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego zr\u00f3wnano z ziemi\u0105 w pierwszej wojnie szwedzkiej, po ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana wida\u0107 by\u0142o jeszcze ruiny, p\u00f3\u0142 \u0107wierci mili od miasta, a wyrw\u0119 w murach po ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jakuba zamurowano w 1667 roku w zamian za trzyletnie zwolnienie z akcyzy od s\u0142odu. Kr\u0105\u017cy\u0142a opowie\u015b\u0107, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny by\u0142 dawniej spichlerzem zamkowym, wymienionym za po\u0142ow\u0119 m\u0142yna wodnego. Goedtke j\u0105 odrzuca i wskazuje pisma z 1503 roku, kt\u00f3re wymieniaj\u0105 sprz\u0119ty bractwa \u015bwi\u0119tej Katarzyny. We wrze\u015bniu 1594 roku rada wr\u0119czy\u0142a wracaj\u0105cemu ze Szwecji Zygmuntowi III klucze bram i fary. Kr\u00f3l odda\u0142 je od razu i zapewni\u0142 rad\u0119 o swojej opiece. S\u0105d relacyjny potwierdzi\u0142 jednak 15 czerwca 1598 roku odebranie fary, pod kar\u0105 dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy dukat\u00f3w. W 1599 roku gmina przenios\u0142a ca\u0142e nabo\u017ce\u0144stwo do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny. Le\u017ca\u0142a tam za Goedtkego czytelna p\u0142yta nagrobna z 1600 roku ku pami\u0119ci Elisabeth Haukin, zam\u0119\u017cnej Pichin. W 1751 roku rozebrano uszkodzony szczyt wschodni i wzniesiono nowy od fundament\u00f3w. W 1756 roku ustawiono organy o jedn\u0105 trzeci\u0105 wi\u0119ksze od organ\u00f3w farnych z 1753 roku. O ma\u0142y dzwon nad dachem spierano si\u0119 w 1730 roku przed s\u0105dem nuncjusza w Warszawie. Miasto wykaza\u0142o dokumentami, \u017ce sprawi\u0142o go w\u0142asnym kosztem w pierwszym roku po po\u017carze z 1642 roku, i dzwonu nadal u\u017cywano.\n\nNajstarszych akt parafii ju\u017c nie ma \u2014 sp\u0142on\u0119\u0142y w po\u017carze 22 sierpnia 1792 roku wraz z ca\u0142\u0105 dokumentacj\u0105 sprzed 1772 roku. Wykaz Ludwiga Rhesy otwieraj\u0105 Christoph Mollerus i Andreas Dosius, *Prediger und Rector* od 1605 roku; Harnoch wzmiankuje pastora ewangelickiego w Starogardzie ju\u017c od 1604 roku. Starszy \u015blad zachowa\u0142 jednak wydany w 1753 roku w Gda\u0144sku spis duchownych mniejszych miast Prus Kr\u00f3lewskich, u\u0142o\u017cony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego: na jego czele stoi magister Johannes Lidicius, czyli L\u00fcttcke, duchowny w latach 1572\u20131577, zmar\u0142y w 1584 roku, dopisany przez wydawc\u0119. W r\u0119kopisie z 1760 roku Goedtke stawia go w Starogardzie w 1557 roku jako diakona niemieckiego przy farze i wyra\u017anie odrzuca jego s\u0142u\u017cb\u0119 tutaj po 1571 roku. Po zaznaczonej w druku luce id\u0105 Simon Svetovius (1602; w r\u0119kopisie z 1760 roku polski diakon przy farze w 1557 roku, a rok 1602 dotyczy z\u0142o\u017cenia go z urz\u0119du w Malborku) i Christoph Moller, kt\u00f3ry odszed\u0142 w 1604 roku \u2014 wed\u0142ug Rhesy 6 maja tego roku powo\u0142ano go do Gniewu na polskiego diakona. Rhesa dodaje, \u017ce Dosius by\u0142 wcze\u015bniej profesorem gimnazjum w Toruniu, a w 1608 roku odszed\u0142 do gimnazjum gda\u0144skiego jako profesor greki i bibliotekarz.\n\nZa Goedtkem, autorem dziej\u00f3w ko\u015bcielnych Starogardu, Heise podaje, \u017ce w 1642 roku wielki po\u017car zniszczy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Starogardzie Gda\u0144skim, po niemiecku Preu\u00dfisch Stargard, a odbudowa lub naprawa nast\u0105pi\u0142a w tym samym miejscu. Heise lokalizuje \u015bredniowieczne ko\u015bcio\u0142y miasta: ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba sta\u0142 na tak zwanym Mehlsacku przy murze obronnym, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego \u2014 przed Bram\u0105 Gda\u0144sk\u0105. Wed\u0142ug Heisego ko\u015bcio\u0142y \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, \u015bwi\u0119tego Jakuba i \u015bwi\u0119tego Jerzego zniszczono w 1655 roku i ju\u017c ich nie odbudowano; Goedtke przesuwa to na pierwsz\u0105 wojn\u0119 szwedzk\u0105 i pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba wysadzono prochem razem z du\u017cym odcinkiem mur\u00f3w miejskich za panowania kr\u00f3la Zygmunta III.\n\nNabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu dawniej w dw\u00f3ch j\u0119zykach. Osobny ko\u015bci\u00f3\u0142 polski sp\u0142on\u0105\u0142 podczas pierwszej okupacji szwedzkiej w 1655 roku, a \u017ce miasta nie by\u0142o sta\u0107 na odbudow\u0119, nabo\u017ce\u0144stwo przeniesiono do ko\u015bcio\u0142a niemieckiego. Jak oba zbory wsp\u00f3\u0142istnia\u0142y, pokazuj\u0105 akta gda\u0144skiego Ministerium, z kt\u00f3rych korzysta\u0142 Eduard Schnaase. W 1644 roku niemiecki pastor Johann Rundorf por\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 z burmistrzem Lemkem; odm\u00f3wi\u0142 mi\u0119dzy innymi ochrzczenia na poczekaniu dziesi\u0119cioletniego syna ewangeliczki i ojca anabaptysty, zanim ch\u0142opiec nie pozna nauki o chrzcie, i sp\u00f3r trafi\u0142 do Gda\u0144ska. Rundorf bra\u0142 w 1645 roku udzia\u0142 w toru\u0144skim Colloquium Charitativum i zmar\u0142 jako pastor starogardzki w 1656 roku, a polski predykant Paul Twardowski, z kt\u00f3rym zmienia\u0142 si\u0119 przy ambonie, zmar\u0142 na zaraz\u0119 w 1658 roku \u2014 sam Schnaase zastrzega przy tym, \u017ce wykaz duchownych Rhesy nie zna w tym czasie dw\u00f3ch duchownych w Starogardzie. W 1658 roku niemieckim pastorem zosta\u0142 Joachim Gebhardt, a 7 stycznia 1659 roku polskim \u2014 Johann Holstein, dot\u0105d kantor w Prabutach. Gebhardt nazwa\u0142 go \u201ewkradaj\u0105cym si\u0119 fa\u0142szywym prorokiem\u201d i nie chcia\u0142 udost\u0119pni\u0107 mu ko\u015bcio\u0142a; 20 lutego 1659 roku gda\u0144skie Ministerium orzek\u0142o, \u017ce zbory niemiecki i polski maj\u0105 si\u0119 rozdzieli\u0107 i ka\u017cdy odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa we w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni. Holstein wkr\u00f3tce odszed\u0142, polski zb\u00f3r podupad\u0142, a rada, kt\u00f3rej nie by\u0142o sta\u0107 na dw\u00f3ch duchownych, od 1661 roku chcia\u0142a zwolni\u0107 Gebhardta i przyj\u0105\u0107 jednego, m\u00f3wi\u0105cego po niemiecku i po polsku. Gebhardt pozosta\u0142 jednak jedynym pastorem a\u017c do \u015bmierci w 1677 roku.\n\nPolska posada predykancka wygas\u0142a wraz z powo\u0142aniem w 1677 roku pastora Sigismunda Weika (Wei\u00df) z E\u0142ku; popo\u0142udniowego predykanta ustanowiono na nowo dopiero w 1813 roku \u2014 by\u0142 nim Friedrich Wilhelm Wonn, zarazem rektor szko\u0142y. Wed\u0142ug Rhesy Sigismund Wei\u00df urodzi\u0142 si\u0119 21 stycznia 1638 roku w E\u0142ku, przez trzyna\u015bcie lat by\u0142 pierwszym lutera\u0144skim duchownym przy ko\u015bciele ufundowanym przez ksi\u0119cia Radziwi\u0142\u0142a w S\u0142ucku, potem pastorem w Brodnicy, a do Starogardu przyszed\u0142 16 kwietnia 1677 roku i s\u0142u\u017cy\u0142 tu do \u015bmierci 21 lutego 1702. Wed\u0142ug Schnaasego w 1729 roku pastor Johann Lehmann nie chcia\u0142 przyj\u0105\u0107 zaproponowanych przez rad\u0119 zmian w porz\u0105dku nabo\u017ce\u0144stw; gda\u0144skie Ministerium uzna\u0142o 8 kwietnia tego roku projekt rady za dobry i Lehmann si\u0119 podporz\u0105dkowa\u0142. Rhesa podaje, \u017ce wybrano go na pastora 3 kwietnia 1719 roku i s\u0142u\u017cy\u0142 tu do \u015bmierci. Jego utrzymanie wspar\u0142a fundacja burmistrza Mildego z zapisem sze\u015bciu tysi\u0119cy talar\u00f3w, w zamian za dwadzie\u015bcia godzin nauki tygodniowo w szko\u0142ach.\n\nWed\u0142ug Goedtkego proboszcz Stanis\u0142aw Bloch doprowadzi\u0142 w 1616 roku do komisji, kt\u00f3ra w 1617 roku bada\u0142a wie\u015b pleba\u0144sk\u0105 Golthausen, czyli Kotyze, i inne dobra. Z ocala\u0142ych papier\u00f3w Goedtke wnioskuje, \u017ce miasto od tych roszcze\u0144 uwolniono, cho\u0107 ko\u0144ca sprawy nie zna. W 1619 roku Bloch pozwa\u0142 duchownych B\u00fcntinga i Sch\u00f6nflie\u00dfa, ale s\u0119dzia miejski Martin Huffnagel wykaza\u0142, \u017ce nie podlegaj\u0105 s\u0105dowi grodzkiemu, i pozew oddalono. W 1624 roku Huffnagel powo\u0142a\u0142 si\u0119 w s\u0105dzie na przywilej religijny z 1567 roku i jego potwierdzenie z 1578 roku; za Goedtkego w Starogardzie nie wiedziano ju\u017c, gdzie si\u0119 podzia\u0142y. Nabo\u017ce\u0144stwo polskie odbywa\u0142o si\u0119 po 1677 roku co trzy tygodnie, do 1747 roku. Poniewa\u017c pastor Johann Christoph Weise nie zna\u0142 polskiego, kazania g\u0142osili odt\u0105d dwaj nauczyciele, w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 miesi\u0105ca o si\u00f3dmej rano, a od 1759 roku pastor Johann Jacob Ramm.\n\nMiasto d\u0142ugo pozostawa\u0142o podzielone niemal po po\u0142owie. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego podaje, za wizytacj\u0105 Rybi\u0144skiego, \u017ce w 1780 roku Starogard liczy\u0142 900 katolik\u00f3w, 800 ewangelik\u00f3w i 120 \u017byd\u00f3w. Spis z 1885 roku pokazuje to najlepiej: na 6634 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 3054 katolik\u00f3w i tylko o dwudziestu siedmiu mniej, bo 3027, ewangelik\u00f3w; do tego 24 osoby innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich i 529 \u017byd\u00f3w. Tutejsi ewangelicy tworzyli w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 w Starogardzie (*Preu\u00dfisch Stargard*), rozleg\u0142\u0105 \u2014 Harnoch liczy w niej oko\u0142o 6785 dusz \u2014 i obejmuj\u0105c\u0105 kilkana\u015bcie wsi ze szko\u0142ami. W 1933 roku parafia liczy\u0142a 758 wiernych, w tym 53 Polak\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny sp\u0142on\u0105\u0142 podczas po\u017caru miasta 22 sierpnia 1792 roku. W 1793 roku pruski skarb pa\u0144stwa udzieli\u0142 gminie pomocy finansowej i materia\u0142owej, a w 1799 roku pod patronatem magistratu miejskiego rozpocz\u0119to budow\u0119 nowej, klasycystycznej \u015bwi\u0105tyni w p\u00f3\u0142nocno-wschodnim naro\u017cniku Rynku, przy dzisiejszej ulicy Tczewskiej 1; rejestr zabytk\u00f3w datuje j\u0105 na 1802 rok, Piotr Birecki odbudow\u0119 \u2014 na lata 1802\u20131807, a Harnoch podaje po\u015bwi\u0119cenie w 1807 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu odnotowuje, \u017ce po tym po\u017carze ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowano w innym miejscu, ni\u017c sta\u0142 wcze\u015bniej; Fankidejski za\u015b przeniesienie \u015bwi\u0105tyni na rynek wi\u0105\u017ce ju\u017c z po\u017carem z 1642 roku.\n\nO\u0142tarz i ambona tworzy\u0142y do 1822 roku jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107; chrzcielnic\u0119 z 1822 roku podarowa\u0142 kupiec Knuth z Gda\u0144ska, a masywny \u017cyrandol \u2014 w tym samym roku rajca Sabienstki. W ko\u015bciele tym 16 kwietnia 1845 roku odby\u0142o si\u0119 pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo gminy chrze\u015bcija\u0144sko-katolickiej (tak zwanych niemieckich katolik\u00f3w), prowadzone przez Czerskiego z Schneidem\u00fchl; nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 tu tak\u017ce reformator Ronge z Breslau.\n\nElewacje ozdobiono ceglan\u0105 dekoracj\u0105 w drugiej po\u0142owie XIX wieku. W 1872 roku przyst\u0105piono do budowy \u2014 w\u0142a\u015bciwie podwy\u017cszenia \u2014 wie\u017cy: kosztowa\u0142a 33 tysi\u0105ce marek, osi\u0105gn\u0119\u0142a 48 metr\u00f3w i zosta\u0142a zwie\u0144czona kopi\u0105 figury Chrystusa Zbawiciela d\u0142uta Bertela Thorvaldsena; rejestr zabytk\u00f3w datuje j\u0105 na 1873 rok. Zawieszono w niej zegar i trzy dzwony o imionach \u201eWilhelm\u201d, \u201eLuther\u201d i \u201eGustaw Adolf\u201d, po\u015bwi\u0119cone 28 czerwca 1874 roku. Wed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 dawniej pod patronatem magistratu, a od ostatecznego w\u0142\u0105czenia gminy wiejskiej do parafii 3 marca 1873 roku podlega\u0142 osobnemu urz\u0119dowi patronackiemu. Wcze\u015bniej mia\u0142 tylko sygnaturk\u0119, kt\u00f3r\u0105 w 1872 roku rozebrano, by zbudowa\u0107 wie\u017c\u0119. Zegar na wie\u017cy by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 miasta. J\u00fcrgen Markmann ustali\u0142, \u017ce nad bocznym wej\u015bciem do ko\u015bcio\u0142a widnia\u0142 napis: \u201ePrzyjd\u017acie do mnie wszyscy, kt\u00f3rzy utrudzeni i obci\u0105\u017ceni jeste\u015bcie\u201d (Mt 11,28).\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XI, 1890) w Starogardzie dzia\u0142a\u0142 od 1872 roku zak\u0142ad dla ewangelickich preparand\u00f3w \u2014 kandydat\u00f3w na nauczycieli \u2014 kt\u00f3ry w 1887 roku mia\u0142 dwie klasy i 52 uczni\u00f3w. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 6261 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Starogardu, a duszpasterzami byli superintendent Theodor Dreyer (od 1886 roku) i Oskar Brandt (od 1888 roku). Sprawozdanie z generalnej wizytacji ko\u015bcielnej z 1890 roku, kt\u00f3re przytacza \u201eBerenter Kreisbote\u201d, chwali superintendenta Dreyera za to, \u017ce wraz z organami gminy doprowadzi\u0142 do ca\u0142kowitego remontu ko\u015bcio\u0142a.\n\nKilka wiadomo\u015bci o tutejszym superintendencie Andri\u00e9 przechowa\u0142a prasa berli\u0144ska. W lutym 1884 roku \u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142 mianowanie pastora Heinricha Rudolfa Andri\u00e9 w Starogardzie superintendentem diecezji Stargard-Berent, a w marcu tego roku poda\u0142, \u017ce superintendent i pastor Andri\u00e9 otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego czwartej klasy. W sierpniu 1895 roku \u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d odnotowa\u0142a w\u015br\u00f3d zmar\u0142ych superintendenta w stanie spoczynku Rudolfa Andri\u00e9 ze Starogardu.\n\nW maju 1884 roku kr\u00f3lewiecki konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 5, s. 41), \u017ce stanowisko drugiego pastora w Starogardzie, pod patronatem prywatnym, zwolni\u0142o si\u0119 po przej\u015bciu pastora Keckla do Alt Latzig. Dawa\u0142o oko\u0142o 1200 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 1320 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 6780 dusz i mia\u0142a 14 szk\u00f3\u0142 z 29 nauczycielami. We wrze\u015bniu 1885 roku (nr 12, s. 88) konsystorz og\u0142osi\u0142, \u017ce 1 pa\u017adziernika 1885 roku zwolni si\u0119 probostwo, gdy pastor i superintendent Andri\u00e9 przejdzie w stan spoczynku; dawa\u0142o ono oko\u0142o 4924 marek dochodu bez mieszkania i 5416 marek z mieszkaniem, z czego do ko\u0144ca wrze\u015bnia 1893 roku trzeba by\u0142o odprowadza\u0107 1354 marki rocznie jako op\u0142at\u0119 z beneficjum, a proboszcza mia\u0142y wybra\u0107 po\u0142\u0105czone organy gminy spo\u015br\u00f3d trzech kandydat\u00f3w zaproponowanych przez w\u0142adz\u0119 patronack\u0105. W styczniu 1886 roku (nr 1, s. 11) stanowisko drugiego pastora by\u0142o nadal wolne, a minister zgodzi\u0142 si\u0119 na dop\u0142aty do najni\u017cszego dochodu 2100 marek rocznie.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Preu\u00dfisch Stargard ksi\u0119gi chrzt\u00f3w z lat 1658\u20131744 i od 1747 roku, \u015blub\u00f3w z lat 1658\u20131703 i od 1705, zgon\u00f3w z lat 1658\u20131741 i od 1747. Wykaz komunikant\u00f3w obejmuje lata 1774\u20131776, 1822\u20131829 i 1841\u20131857 oraz okres od 1869 roku, ksi\u0119gi konfirmacji \u2014 lata 1773\u20131788 i 1807\u20131818 oraz okres od 1843 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1658\u20141744; 1747\u2014 Tr 1658\u20141703; 1705\u2014 St 1658\u20141741; 1747\u2014 K 1774\u201476; 1822\u201429; 1841\u201457; 1869\u2014 Konf 1773\u201488; 1807\u201418; 1843\u2014. Dupl. St.-A. Danzig (Abt. 97): Tf Tr St 1808\u201417; 1819\u201425; im A.-G. Sch\u00f6neck: Tf Tr St 1825\u201474.\u201d.\n\n30 marca 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano katolickiej parafii \u015bwi\u0119tego Mateusza jako fili\u0119; od 1978 roku jest siedzib\u0105 parafii \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 5 sierpnia 2003 roku pod numerem A-1744, wraz z cmentarzem ko\u015bcielnym.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Sam Rhesa pisze, \u017ce roku \u015bmierci Rundorfa nie znamy, a Goedtke drukuje go niepe\u0142ny: \u201e164\u2026\u201d. Ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaje rok 1656. Rhesa rozdziela daty Gebhardta: sprawowa\u0142 on urz\u0105d do 1677 roku, a zmar\u0142 we wrze\u015bniu 1679; pod koniec \u017cycia mia\u0142 wed\u0142ug Rhesy prawdopodobnie pomocnika. Goedtke podaje te same lata, cho\u0107 oznacza je jako niepewne. Goedtke datuje \u015bmier\u0107 Johanna Lehmanna na 1746, Rhesa na 1747 rok. Nazwisko nast\u0119pcy Gebhardta Schnaase zapisuje jako \u201eSigismund Wei\u00df\u201d (w opisie wy\u017cej: Weik). Tak samo zapisuj\u0105 je Goedtke i Rhesa. Nazwisko Dosiusa Goedtke drukuje jako Dasius. Rhesa wi\u0105\u017ce zapis ma\u0142\u017ce\u0144stwa Mildych (6000 talar\u00f3w) z posad\u0105 popo\u0142udniowego duchownego (w opisie wy\u017cej: z utrzymaniem Johanna Lehmanna); \u017ar\u00f3d\u0142a wiadomo\u015bci o dwudziestu godzinach nauki w szko\u0142ach nie ustalono. Hermann Freytag (1903, s. 57) wylicza urz\u0119dy Johannesa Lidicka (u Goedtkego Lidicius) w takim porz\u0105dku: w 1579 roku pastor w Starogardzie, w 1577 roku duchowny ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku, w 1572 roku diakon ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny tam\u017ce; zmar\u0142 27 pa\u017adziernika 1584 roku. Lata te nie id\u0105 w druku po kolei, a rok 1579 nie zgadza si\u0119 z latami 1572\u20131577 w spisie Goedtkego z 1753 roku.\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Utrat\u0119 fary akta wizytacyjne datuj\u0105 na 12 lipca 1598 roku, Fankidejski i Harnoch na 1599; Goedtke podaje wyrok z 15 czerwca 1598 roku i przekazanie w 1599 (s. 147). Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Katarzyny sta\u0142 wed\u0142ug niego oko\u0142o 1760 roku niedaleko Bramy M\u0142y\u0144skiej (s. 145), podczas gdy Fankidejski wi\u0105\u017ce przeniesienie na rynek ju\u017c z po\u017carem z 1642 roku. Na pocz\u0105tku nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie odbywa\u0142y si\u0119 wed\u0142ug Goedtkego w farze i u \u015bwi\u0119tej Katarzyny (s. 146); inwentarz zabytk\u00f3w wymienia dla 1557 roku \u015bwi\u0119t\u0105 Katarzyn\u0119 i \u015bwi\u0119tego Jakuba, a wizytacja z 1583 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w mie\u015bcie i \u015bwi\u0119tego Jerzego przed murami. Wy\u017cej polska posada wygasa w 1677 roku, a Goedtke dodaje, \u017ce polskie nabo\u017ce\u0144stwo trwa\u0142o dalej (s. 150\u2013151). Schnaase ma polskiego duchownego Johanna Holsteina od 1659 roku, a Goedtke twierdzi na podstawie ksi\u0119gi ko\u015bcielnej, \u017ce Joachim Gebhardt od obj\u0119cia urz\u0119du by\u0142 jedynym duchownym gminy (s. 155). Akta sprzed 1772 roku sp\u0142on\u0119\u0142y wy\u017cej w 1792 roku; wed\u0142ug Goedtkego starsze ksi\u0119gi rady przepad\u0142y ju\u017c wcze\u015bniej w wojnach i po\u017carach, a zachowane zaczyna\u0142y si\u0119 od 1640 roku (s. 150).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 7819 ewangelik\u00f3w.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Gottschalk Bunting (1614), Albert Lichotius (1702), Johann Jacob Ramm (1759), Johann Carl Brettschneider (1818), Heinrich August Freund (1858), Rudolf Gustav Albert Kleckl (1874), Theodor Wilhelm Albert Dreyer (1880\u20131918), Oskar Adolf Brandt (1887), Franz Magnus (1929). Bez podanego roku: Johann Holstein, Bruno Wendland.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eStarogard\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 461, 462; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 3: \u201eDer Kreis Preu\u00dfisch Stargard\u201d, Danzig 1885, s. 240; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 240\u2013246; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, zeszyt I, s. 66 i 98\u201399, oraz zeszyt III, s. 541\u2013542; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o \u201ePr. Stargardt\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 190; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 416\u2013417; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, zeszyt III: Kreis Pr. Stargard, Danzig 1885, s. 240\u2013244; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, numer A-1744 z 5 sierpnia 2003 roku; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 471\u2013477; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 51\u201352; I. G. Goedtke, \u201eEvangelisches Predigt-Amt in denen kleineren St\u00e4dten des Polnischen Preussens\u201d, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 6; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 135, 136; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 213, 231, 269; t. 2, s. 402, 516; t. 3, s. 831, 942; t. 4, s. 1083, 1125; t. 5, s. 1428, 1529; t. 7, s. 1957; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 145\u2013151, 155; \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 22 (2019), s. 18; \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 12; \u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d, 15 lutego 1884 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d, 11 marca 1884 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 24 sierpnia 1895 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 57; \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 5, s. 41 oraz 1885, nr 12, s. 88 oraz 1886, nr 1, s. 11 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469.*","built_year":1802,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Starogard Gda\u0144ski \u2014 zabytki, muzea, historia","url":"https://grafywpodrozy.pl/starogard-gdanski-co-zobaczyc/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"A. Harnoch 1890, diec. Pr. Stargardt-Berent; P. Birecki (Starogard Gda\u0144ski / Preu\u00dfisch Stargard)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 54","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781 i tabela nr 21; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 3: \u201eDer Kreis Preu\u00dfisch Stargard\u201d, Danzig 1885, s. 240","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 461, 462","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eStarogard\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 213, 231, 269; t. 2, s. 402, 516; t. 3, s. 831, 942; t. 4, s. 1083, 1125; t. 5, s. 1428; t. 7, s. 1957","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 145\u2013151, 155","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 22 (2019), s. 18","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 17 (2013), s. 12","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d, 15 lutego 1884 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QB3WOKHZCYCQWIOL7N24EHFL4C3WAC6N"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Tageblatt und Handels-Zeitung\u201d, 11 marca 1884 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/H77WP6JYJNTYGWNHO2ZYQRCLYZPX5KYS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNorddeutsche Allgemeine Zeitung\u201d (Berlin), 24 sierpnia 1895 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/C6JDFMCI4RMTB5YAEGJHCU2BR7K2FL7G"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 135, 136","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 5, s. 41 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4650/Amtliche_Mitteilungen_1884_5.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1885, nr 12, s. 88 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4671/Amtliche_Mittheilungen_1885_012.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 1, s. 11 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4676/Amtliche_Mitteilungen_1886_001.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 16","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 4, s. 38 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4649/Amtliche_Mittelungen_1884_4.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 5, s. 46 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4680/Amtliche_Mittheilungen_1886_005.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 12, s. 91 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4687/Amtliche_Mittheilungen_1886_012.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0010","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.96545,"lng":18.52666,"name_de":"Preu\u00dfisch Stargard","name_pl":"Starogard Gda\u0144ski \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary Barkoczyn, po niemiecku Alt Barkoschin, le\u017cy w gminie Nowa Karczma w powiecie ko\u015bcierskim (do 1920 roku: Kreis Berent w Prusach Zachodnich). Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142 w Wielkim Kli\u0144czu (Gro\u00df Klinsch), a tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowym Barkoczynie (Neu Barkoschin). Tak podaje wykaz parafii ewangelickich ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku, a wcze\u015bniej Harnoch, wymieniaj\u0105c szko\u0142\u0119 w Starym Barkoczynie w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 tej parafii.\n\nW 1772 roku wszyscy mieszka\u0144cy Starego Barkoczyna byli luteranami i Niemcami. So\u0142tys mia\u0142 przywilej hrabiego Denhoffa z 3 lipca 1647 roku na dwie w\u0142\u00f3ki; we wsi by\u0142o o\u015bmiu ch\u0142op\u00f3w razem z karczmarzem, pastuch i komornik, a wie\u015b liczy\u0142a 17 w\u0142\u00f3k. \u0141\u0105ki dzier\u017cawiono od Niedamowa (Jedno), a dziesi\u0119cin\u0119 p\u0142acono zar\u00f3wno ksi\u0119dzu katolickiemu w Ko\u015bcierzynie, jak i pastorowi w Szymbarku.\n\nWed\u0142ug Harnocha wiara ewangelicka wcze\u015bnie utorowa\u0142a sobie drog\u0119 w tej okolicy. Harnoch podaje, \u017ce sprowadzeni przez dziedzic\u00f3w koloni\u015bci z Pomorza zbudowali ko\u015bci\u00f3\u0142 najpierw w Rekownicy, lecz gdy katolicki w\u0142a\u015bciciel osadzi\u0142 w nim duchownego katolickiego, ewangelicy wznie\u015bli za pozwoleniem starosty ko\u015bcierskiego drug\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 w Nowym Barkoczynie. Do po\u0142owy XIX wieku by\u0142a ona fili\u0105 parafii w Szymbarku. Szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142, wed\u0142ug napisu na s\u0142upie na szczycie wie\u017cy uko\u0144czony w 1797 roku, Harnoch zasta\u0142 podparty, z jednym dzwonem i organami o dwunastu rejestrach. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego parafia liczy\u0142a w 1868 roku 2143 dusze w 24 osadach, wed\u0142ug Harnocha oko\u0142o 1890 roku \u2014 mniej wi\u0119cej 1180.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Alt-Barkoschin* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 19 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 11 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 31 budynk\u00f3w mieszkalnych i 268 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 243 ewangelik\u00f3w i 25 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowym Barkoczynie; katolicy \u2014 do parafii w Ko\u015bcierzynie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Nowym Barkoczynie.\n\nWie\u015b mia\u0142a w\u0142asny cmentarz ewangelicki \u2014 dzi\u015b poewangelicki \u2014 w obr\u0119bie zabudowy; w OpenStreetMap podpisano go \u201eCmentarz Poewangielicki\u201d. Cmentarz w Starym Barkoczynie to inny obiekt ni\u017c cmentarz parafialny w Nowym Barkoczynie. Parafia ewangelicka i jej ko\u015bci\u00f3\u0142, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Kr\u00f3lowej Polski, znajdowa\u0142y si\u0119 w s\u0105siednim Nowym Barkoczynie. W Nowym Barkoczynie le\u017cy te\u017c uj\u0119ty w ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz ewangelicki z lat 1841\u20131960, zapisany w Narodowym Instytucie Dziedzictwa pod oznaczeniem PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_22_CM.74920.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Neu Barkoschin i podaje tu 286 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142a Neu Barkoczyn i Sch\u00f6nberg; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNowy Barkocin\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910) wraz z wykazem parafii ewangelickich; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ewidencja konserwatorska; OpenStreetMap; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 1\u20132, pozycja 6; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 91; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1960,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Renowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma \u2014 koscierski.info [kopia archiwalna 2009-06-06]","url":"https://web.archive.org/web/20090606113325/http://koscierski.info:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 1\u20132, pozycja 6","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 91","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0206","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.08115,"lng":18.12613,"name_de":"Alt Barkoschin","name_pl":"Stary Barkoczyn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary Bukowiec, po niemiecku Alt Bukowitz, le\u017cy w dzisiejszym powiecie ko\u015bcierskim; do 1920 roku by\u0142 to Kreis Berent w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich. Katolicy podlegali parafii w Starej Kiszewie (Alt Kischau), ewangelicy \u2014 parafii w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken), gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wiadomo\u015bci o ko\u015bciele ani kaplicy ewangelickiej we wsi.\n\nSchedlinowie (Schedlin-Czarli\u0144scy) siedzieli w Starym Bukowcu od 1620 roku i w 1886 roku; w 1772 roku do v. Schedlin-Czarli\u0144skiego nale\u017ca\u0142y te\u017c Kobysewo oraz, w zastawie, kr\u00f3lewskie dobra Seefeld (Przodkowo). W 1772 roku Stary Bukowiec nale\u017ca\u0142 do von Czarli\u0144skiego, katolika mieszkaj\u0105cego w Kobysewie, a wszyscy mieszka\u0144cy wsi byli luteranami. We wsi by\u0142o dwunastu ch\u0142op\u00f3w, przy folwarku trzech p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w, o\u015bmiu komornik\u00f3w, m\u0142ynarz i karczmarz; wie\u015b mia\u0142a 19\u00bd w\u0142\u00f3ki i 2 w\u0142\u00f3ki lasu, a pa\u0144szczyzny nie odrabiano, poza jedn\u0105 fur\u0105 do Kobysewa. S\u0142ownik geograficzny opisuje Bukowiec Stary, Nowy i Szlachecki jako wie\u015b i dobra szlacheckie w powiecie ko\u015bcierskim, w parafii w Starej Kiszewie, z poczt\u0105 w Nowych Polaszkach i ze szko\u0142\u0105; dobra liczy\u0142y 897 hektar\u00f3w i mia\u0142y m\u0142yn oraz cegielni\u0119, a \u201eod 200 lat z g\u00f3r\u0105\u201d pozostawa\u0142y w r\u0119ku Czarli\u0144skich. Dw\u00f3r z 1682 roku, przebudowany w drugiej po\u0142owie XIX wieku, wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-991.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 63 mieszka\u0144c\u00f3w: 38 luteran\u00f3w i 25 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Neu-Paleschken. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Alt-Bukowitz* 20 budynk\u00f3w mieszkalnych i 250 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 95 ewangelik\u00f3w i 155 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowych Polaszkach; katolicy \u2014 do parafii w Starej Kiszewie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W\u015br\u00f3d zabudowa\u0144 podr\u0119cznik wymienia\u0142 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 i m\u0142yn wodny.\n\nPruski spis z 1 grudnia 1885 roku rozdziela wie\u015b na dwie jednostki: gmina wiejska liczy\u0142a 79 os\u00f3b (44 ewangelik\u00f3w i 35 katolik\u00f3w). W obszarze dworskim spis ten zapisa\u0142 166 os\u00f3b: 33 ewangelik\u00f3w, 128 katolik\u00f3w i pi\u0119cioro \u017byd\u00f3w. W s\u0105siednim Nowym Bukowcu na 134 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o wtedy 52 ewangelik\u00f3w i 82 katolik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku wymienia wy\u0142\u0105cznie gmin\u0119 wiejsk\u0105 i zastaje w niej 422 mieszka\u0144c\u00f3w; niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 340 os\u00f3b \u2014 w tej grupie 329 ewangelik\u00f3w i 11 katolik\u00f3w. W tym spisie polski jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 66 os\u00f3b. Ewangelicy z obu Bukowc\u00f3w pozostali przy parafii w Nowych Polaszkach tak\u017ce wtedy, gdy s\u0105siednie Czerniki, Kobyle i Pa\u0142ubin przesz\u0142y po 1890 roku do nowej gminy w Pog\u00f3dkach; spis z 1910 roku przypisuje Stary Bukowiec do parafii w Nowych Polaszkach. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 tu 357 mieszka\u0144c\u00f3w: 254 wyznania ewangelickiego i 103 rzymskokatolickiego. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 zadeklarowa\u0142o 237 os\u00f3b, polsk\u0105 120.\n\nW kwietniu 1930 roku prasa donios\u0142a o zniszczeniu cmentarza. Depesza z Berlina z 25 kwietnia, og\u0142oszona pod tytu\u0142em \u201eWieder ein deutscher Friedhof in Polen gesch\u00e4ndet\u201d (\u201eZnowu sprofanowany cmentarz niemiecki w Polsce\u201d) i powo\u0142uj\u0105ca si\u0119 na doniesienie \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d z Poznania, podawa\u0142a, \u017ce na cmentarzu ewangelickim w Starym Bukowcu rozbito wszystkie krzy\u017ce i tablice nagrobne, skradziono obramowania grob\u00f3w i \u015bci\u0119to drzewa. By\u0142 to ju\u017c pi\u0105ty w tym roku przypadek pustoszenia cmentarzy w powiecie ko\u015bcierskim.\n\nCmentarz le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, na terenie le\u015bnym, po zachodniej stronie drogi gruntowej z Bartoszylasu do Starego Bukowca. Zajmuje 0,23 hektara. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2024\u20132027 opisuje go jako za\u0142o\u017cony przypuszczalnie pod koniec XIX wieku, po\u0142o\u017cony na po\u0142udnie od wsi na terenie le\u015bnym, po zachodniej stronie drogi gruntowej Bartoszylas\u2013Stary Bukowiec. Zachowa\u0142y si\u0119 \u201enieliczne fragmenty historycznych nagrobk\u00f3w\u201d, a teren porastaj\u0105 samosiewy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowe Polaszki (Neu Paleschken) i podaje tu 331 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. I, has\u0142o \u201eBukowiec\u201d (7. Stary, Nowy i Szlachecki); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 82, nr 34; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent, s. 38 poz. 4 i s. 44 poz. 111; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 4; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat ko\u015bcierski, poz. 79; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 30 VI 2026); wojew\u00f3dzka ewidencja cmentarzy; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stara Kiszewa na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVI/117/2025 z 29 pa\u017adziernika 2025 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 4, pozycja 29; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 65, 126; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 61; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; \u201eBergedorfer Zeitung\u201d (Bergedorf), 25 kwietnia 1930 roku, s. 5 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stara Kiszewa","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2020/3990/oryginal/akt.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 4, pozycja 29","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 65, 126","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 61","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBergedorfer Zeitung\u201d (Bergedorf), 25 kwietnia 1930 roku, s. 5 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VG76S4EMB6KGOJF2X6LBTW7KFLSDIS76"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0312","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.00229,"lng":18.087896,"name_de":"Alt Bukowitz","name_pl":"Stary Bukowiec \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Odr\u0119bny cmentarz ewangelicki Starego Dzierzgonia, po niemiecku Alt Christburg, le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, przy drodze na Susz. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w podaje jego powierzchni\u0119 \u2014 35 ar\u00f3w \u2014 i datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku; po wojnie tu\u017c obok za\u0142o\u017cono dzisiejszy cmentarz parafialny. Miejsce jest opuszczone i figuruje jako nieu\u017cytek. Drugi cmentarz wsp\u00f3lnoty ewangelickiej \u2014 starszy, przyko\u015bcielny \u2014 otacza gotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w \u015brodku wsi.\n\nWie\u015b le\u017ca\u0142a w dawnym powiecie mor\u0105skim, w rejencji kr\u00f3lewieckiej i prowincji Prusy Wschodnie. Lokacj\u0119 miejscowo\u015b\u0107 otrzyma\u0142a 14 kwietnia 1312 roku z r\u0105k komtura Gunthera von Arnstein, pod nazw\u0105 \u201eAlde Kirsburg\u201d. Gotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 z oko\u0142o po\u0142owy XIV wieku od 1591 a\u017c do 1945 roku s\u0142u\u017cy\u0142 gminie ewangelickiej, kt\u00f3ra mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119; potem przeszed\u0142 do katolik\u00f3w, dzi\u015b nosi wezwanie Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego i nale\u017cy do diecezji elbl\u0105skiej. S\u0142ownik geograficzny wymienia Stary Kiszpork, dawn\u0105 polsk\u0105 nazw\u0119 wsi, w\u015br\u00f3d parafii ewangelickich powiatu mor\u0105skiego, a sam\u0105 miejscowo\u015b\u0107 opisuje jako wie\u015b z poczt\u0105. W ha\u015ble Alt Christburg S\u0142ownik podaje 885 mieszka\u0144c\u00f3w. W styczniu 1945 roku zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nW karcie cmentarza z pa\u017adziernika 1988 roku figuruje on jako cmentarz dawny, ewangelicki, za\u0142o\u017cony pod koniec XIX wieku. Karta opisuje jego stan s\u0142owami: \u201eNagrobki z wyj\u0105tkiem trzech, zdewastowane, a fragmenty porozrzucane na du\u017cej powierzchni\u201d. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi\u0142 wtedy z 1905 roku, a ca\u0142o\u015b\u0107 mia\u0142a kszta\u0142t nieregularnego pi\u0119cioboku bez muru ogrodzeniowego i bramy; dobrze trzyma\u0142 si\u0119 natomiast drzewostan \u2014 klony, \u015bwierki, kasztanowce, jesion i lipa.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w podaje powierzchni\u0119 cmentarza 35 ar\u00f3w, a karta z 1988 roku \u2014 oko\u0142o 0,70 hektara.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku podaje w tutejszej parafii 1990 dusz, 5 szk\u00f3\u0142 i 6 nauczycieli.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgo\u0144, pozycja 251; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, tom I (has\u0142o Alt Christburg) i tom VI (has\u0142o Mor\u0105g); Stary Dzierzgo\u0144, cmentarz ewangelicki / Alt Christburg Friedhof \u2014 BillionGraves; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stary Dzierzgo\u0144 na lata 2012\u20132015 (uchwa\u0142a nr VII/68/12 z 29 grudnia 2012 roku); karta cmentarza w Starym Dzierzgoniu, oprac. J. Tarnacki, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Stary Dzierzgo\u0144, cmentarz ewangelicki / Alt Christburg Friedhof \u2014 BillionGraves","url":"https://billiongraves.com/cemetery/Stary-Dzierzgo%C5%84-cmentarz-ewangelicki---Alt-Christburg-Friedhof/349487"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0439","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.83042,"lng":19.40328,"name_de":"Alt Christburg","name_pl":"Stary Dzierzgo\u0144 \u2014 cmentarz ewangelicki przy drodze na Susz","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Starym Dzierzgoniu, po niemiecku Alt Christburg, otacza gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego w \u015brodku wsi. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w podaje jego powierzchni\u0119 \u2014 24 ary \u2014 i datuje za\u0142o\u017cenie na prze\u0142om XIII i XIV wieku.\n\nMiejscowo\u015b\u0107 lokowano w 1312 roku jako Alde Kirsburg. Nale\u017ca\u0142a do powiatu mor\u0105skiego w rejencji kr\u00f3lewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi z oko\u0142o po\u0142owy XIV wieku. Po Reformacji przej\u0119li go ewangelicy; parafia ewangelicka dzia\u0142a\u0142a tu od 1591 do 1945 roku. S\u0142ownik geograficzny wymienia Stary Kiszpork \u2014 dawn\u0105 polsk\u0105 nazw\u0119 wsi \u2014 w\u015br\u00f3d parafii ewangelickich powiatu mor\u0105skiego. W tym samym ha\u015ble S\u0142ownik, za ksi\u0119gami starostwa przezmarkowskiego z 1601 roku, wymienia w Starym Kiszporku polskich osadnik\u00f3w \u2014 Jana Wir\u0119, Bartosza Wirch\u0119, J\u0119drzeja Narog\u0119, Szymona Szkolnika, Micha\u0142a Subnika, Jana Kopacznika, Jerzego Zawiej\u0119, Benedykta Rost\u00f3pk\u0119, Jak\u00f3ba Mroza, Stanis\u0142awa Stenzla i Marcina Klucznika.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; \u015bwi\u0105tynia jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em parafii pod wezwaniem Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego w diecezji elbl\u0105skiej. Drugi, m\u0142odszy cmentarz dawnej wsp\u00f3lnoty ewangelickiej le\u017cy na po\u0142udnie od wsi, przy drodze na Susz.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku podaje w tutejszej parafii 1990 dusz, 5 szk\u00f3\u0142 i 6 nauczycieli.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Dzierzgo\u0144, pozycja 250; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, tom VI, has\u0142o Mor\u0105g (powiat mor\u0105ski); Stary Dzierzgo\u0144, cmentarz ewangelicki / Alt Christburg Friedhof \u2014 BillionGraves; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Stary Dzierzgo\u0144, cmentarz ewangelicki / Alt Christburg Friedhof \u2014 BillionGraves","url":"https://billiongraves.com/cemetery/Stary-Dzierzgo%C5%84-cmentarz-ewangelicki---Alt-Christburg-Friedhof/349487"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0438","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.84153,"lng":19.40218,"name_de":"Alt Christburg","name_pl":"Stary Dzierzgo\u0144 \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Starym Dzierzgoniu, po niemiecku Alt Christburg, to gotycka budowla ceglana, salowa, wzniesiona oko\u0142o po\u0142owy XIV wieku; Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje j\u0105 \u015bci\u015blej, na lata 1350\u20131360. Wie\u017c\u0119 dobudowano od zachodu w XV wieku, a zakrysti\u0119 i krucht\u0119 w 1936 roku.\n\nW okresie Reformacji \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 protestancka i u\u017cytkowa\u0142a j\u0105 jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki do 1945 roku. S\u0142ownik geograficzny wymienia Stary Kiszpork, dawn\u0105 polsk\u0105 nazw\u0119 wsi, w\u015br\u00f3d parafii ewangelickich powiatu mor\u0105skiego, a miejscowo\u015b\u0107 opisuje jako wie\u015b z poczt\u0105, licz\u0105c\u0105 w\u00f3wczas 885 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW 1945 roku budowla sp\u0142on\u0119\u0142a i do odbudowy pozostawa\u0142a ruin\u0105. Odbudowano j\u0105 w 1957 roku \u2014 w tym samym roku, 1 sierpnia, reerygowano parafi\u0119 katolick\u0105 \u2014 a \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 8 grudnia 1958 roku. Nosi dzi\u015b wezwanie Wniebowst\u0105pienia Pa\u0144skiego. Robert Ziemia\u0144ski w tabeli ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich przej\u0119tych dla kultu katolickiego, opracowanej mi\u0119dzy innymi na podstawie schematyzmu diecezji elbl\u0105skiej z 1996 roku, podaje dla Starego Dzierzgonia dat\u0119 przyj\u0119cia 1945 i dat\u0119 po\u015bwi\u0119cenia 8 grudnia 1958 roku. Andrzej Bohdan Krupa przytacza analiz\u0119 z akt Komitetu Wojew\u00f3dzkiego PZPR w Elbl\u0105gu, sporz\u0105dzon\u0105 wed\u0142ug stanu na 1 sierpnia 1976 roku, w kt\u00f3rej Stary Dzierzgo\u0144 figuruje w\u015br\u00f3d plac\u00f3wek duszpasterskich Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego w wojew\u00f3dztwie elbl\u0105skim, obok Elbl\u0105ga, Pas\u0142\u0119ka i Miko\u0142ajek Pomorskich; miejsca nabo\u017ce\u0144stw analiza nie podaje.\n\nObiekt wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem 483 decyzj\u0105 z 1 sierpnia 1968 roku. Ochron\u0105 obj\u0119to \u015bwi\u0105tyni\u0119; \u017caden z dw\u00f3ch cmentarzy Starego Dzierzgonia \u2014 ani przyko\u015bcielny, ani odr\u0119bny cmentarz ewangelicki na po\u0142udnie od wsi \u2014 do rejestru nie trafi\u0142.\n\nKronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna (1961) pisze, \u017ce w pierwszych latach Reformacji ewangelicy z Dzierzgonia nie odwa\u017cali si\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwa w mie\u015bcie i chodzili na nie do Starego Dzierzgonia, gdzie by\u0142y mo\u017cliwe. W tutejszym ko\u015bciele by\u0142a te\u017c p\u00f3\u017anogotycka mosi\u0119\u017cna misa chrzcielna ze scen\u0105 Zwiastowania, podobna do misy z dzierzgo\u0144skiego zboru. Po po\u017carze dzierzgo\u0144skiego zboru pastor tamtejszych ewangelik\u00f3w mieszka\u0142 w Starym Dzierzgoniu; kronika dodaje, \u017ce tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 z czas\u00f3w zakonnych by\u0142 wtedy spalony.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku zapisa\u0142, \u017ce przed Reformacj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do archiprezbiteratu dzierzgo\u0144skiego, a za jego czas\u00f3w by\u0142 pod patronatem kr\u00f3la; komtur dzierzgo\u0144ski G\u00fcnther von Arnstein wymienia go w dokumencie lokacyjnym wsi z 1312 roku jako istniej\u0105cy. Wie\u017ca wznosi si\u0119 kilkoma kondygnacjami z ostro\u0142ukowymi blendami i oknami, a jej chor\u0105giewka przedstawia ryb\u0119, na kt\u00f3rej siedzi je\u017adziec z napi\u0119tym \u0142ukiem. Korpus bez prezbiterium ma tylko przypory ustawione uko\u015bnie na naro\u017cach; od wschodu zamyka go schodkowy szczyt z pi\u0119cioma ostro\u0142ukowymi blendami, a na \u015bcianie po\u0142udniowej, wok\u00f3\u0142 zamurowanego ostro\u0142ukowego wej\u015bcia, u\u0142o\u017cono zygzak z czarno glazurowanej ceg\u0142y. P\u0142aski drewniany strop pokrywa\u0142y malowid\u0142a, kt\u00f3re Boetticher oceni\u0142 jako nieudolne. O\u0142tarz po\u0142\u0105czony z ambon\u0105 by\u0142 rze\u017abiony w stylu rokoko, a obok niego przez mur prowadzi\u0142 odp\u0142yw, czyli piscina. Boetticher wymienia te\u017c dwa du\u017ce cynowe lichtarze o\u0142tarzowe z 1675 roku, mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 ze Zwiastowaniem wykutym w metalu i ozdobnym, niczego nieznacz\u0105cym napisem gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105, organy sprawione w 1701 roku, ale w p\u00f3\u017aniejszej rokokowej szafie, ma\u0142y \u017cyrandol z dwug\u0142owym or\u0142em z 1693 roku oraz okr\u0105g\u0142\u0105 granitow\u0105 chrzcielnic\u0119, kt\u00f3ra sta\u0142a wtedy w ogrodzie pleba\u0144skim.\n\nStarszy opis przynosi ankieta wype\u0142niona w latach 1855\u20131859 dla pruskiego konserwatora zabytk\u00f3w. Wezwanie ko\u015bcio\u0142a by\u0142o wtedy nieznane. W registraturze ko\u015bcielnej przechowywano kopi\u0119 dokumentu z 18 maja 1312 roku w sprawie ziemi ko\u015bcielnej, a ksi\u0119gi metrykalne zaczyna\u0142y si\u0119 od 1661 roku. Wn\u0119trze bez wie\u017cy mia\u0142o 56 st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci, 31 szeroko\u015bci i nieco ponad 23 stopy wysoko\u015bci. Z trzech dawnych ostro\u0142ukowych wej\u015b\u0107, od p\u00f3\u0142nocy, zachodu i po\u0142udnia, jedno by\u0142o zamurowane, a przed drzwiami p\u00f3\u0142nocnymi sta\u0142a p\u00f3\u017aniejsza kruchta. Od zewn\u0105trz dobudowano zakrysti\u0119; empory na p\u00f3\u0142nocy i zachodzie, drewniane, malowane na \u017c\u00f3\u0142to i opisane wersetami biblijnymi, r\u00f3wnie\u017c dodano p\u00f3\u017aniej. Nastaw\u0119 o\u0142tarza zast\u0119powa\u0142a ambona z figurami czterech ewangelist\u00f3w, bogato z\u0142ocona, zwie\u0144czona figur\u0105 Chrystusa z kul\u0105 ziemsk\u0105, a pod ni\u0105 barankiem z chor\u0105gwi\u0105 zwyci\u0119stwa. Chrzcielnicy w ko\u015bciele nie by\u0142o; chrzczono z mosi\u0119\u017cnej misy, kt\u00f3r\u0105 ankieta uzna\u0142a za starsz\u0105 od Reformacji. W wie\u017cy wisia\u0142y dwa dzwony z napisami gotyckimi, a jako rok ich odlania podano 1517. W\u015br\u00f3d naczy\u0144 liturgicznych wymieniono srebrny kielich z paten\u0105, srebrn\u0105 puszk\u0119 na komunikanty i drugi, posrebrzany kielich.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w datuje odbudow\u0119 nie na 1957 rok, lecz na czas po 1959 roku. Boetticher datuje mis\u0119 chrzcieln\u0105 na XVII wiek, a ankieta z lat 1855\u20131859 uwa\u017ca\u0142a j\u0105 za przedreformacyjn\u0105. Ankieta wymienia te\u017c zakrysti\u0119 i krucht\u0119, kt\u00f3re dzisiejsza dokumentacja datuje na 1936 rok. Piepkorn datuje po\u017car dzierzgo\u0144skiego zboru na maj 1949 roku, inne \u017ar\u00f3d\u0142a na 1947 rok.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Gregor Landsmann (1607), Christoph Helm (1626), Christoph Wilde (1646), Johannes Nenche (1688), Johann John (1696), Gottfried Schultz (1730), Andreas Prziwarra (1740), Ernst Christian Boretius (1813), Wilhelm Julius Leopold Falkenberg (1842), Julius Rudolf Strau\u00df (1886), Adolf Paul Rogowski (1894), Friedrich Martin Traugott Herrmann (1899), Otto Richard Grzybowski (1904). Bez podanego roku: Matthias Gutcke, Christophorus Procopius. Pod koniec kwietnia 1886 roku prasa kr\u00f3lewiecka donosi\u0142a, \u017ce generalny superintendent Prus Zachodnich dr Taube udzieli\u0142 w ko\u015bciele zamkowym w Kr\u00f3lewcu ordynacji czterem kandydatom, w\u015br\u00f3d nich predykantowi Hankwitzowi ze Starego Dzierzgonia, kt\u00f3ry obejmowa\u0142 urz\u0105d pastora w Lipuszu, w diasporze powiatu ko\u015bcierskiego. W pa\u017adzierniku 1899 roku og\u0142oszono, \u017ce posada pastora w Starym Dzierzgoniu, pod patronatem kr\u00f3lewskim, w diecezji Mor\u0105g i z dochodem 1800 marek, zwolni\u0142a si\u0119 wskutek usuni\u0119cia duchownego ze s\u0142u\u017cby i zostanie obsadzona w drodze wyboru przez gmin\u0119.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119: za\u0142o\u017cona na pocz\u0105tku XIV wieku, pod patronatem kr\u00f3lewskim. Liczy\u0142a 1990 dusz, 5 szk\u00f3\u0142 i 6 nauczycieli. Obja\u015bnienia almanachu zastrzegaj\u0105, \u017ce takie dawne daty pochodz\u0105 g\u0142\u00f3wnie z kroniki Harnocha i nie r\u0119cz\u0105 za ich dok\u0142adno\u015b\u0107. Nale\u017ca\u0142y do niej: Alt Christburg z Sandhof, Bensee, Bienertwiese, Buchwalde, Forstm\u00fchle, G\u00f6rken, Kalkbruch, Mortung, Mothalen, Gro\u00df M\u00fcnsterberg, Klein M\u00fcnsterberg, Farenholz, Sakrinten i folwark Schlo\u00dfberg. W Gro\u00df M\u00fcnsterberg parafia mia\u0142a kaplic\u0119. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1904 roku, Richard Grzybowski, urodzony w 1868 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, tom I (has\u0142o Alt Christburg) i tom VI (has\u0142o Mor\u0105g); O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961, s. 124, 158, 208; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 14\u201315; Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 7 \u201eKunstdenkm\u00e4hler im Kreis Mohrungen\u201d, 1855\u20131859, skany 65\u201375 (szukajwarchiwach.gov.pl); \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 189; t. 2, s. 473, 674, 684; t. 3, s. 763, 785, 882; t. 4, s. 1040, 1257; t. 5, s. 1403, 1405, 1499; t. 6, s. 1643, 1782; t. 7, s. 1982; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30, 89 oraz obja\u015bnienia; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 30 kwietnia 1886 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 8 pa\u017adziernika 1899 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192\u2013193; A. B. Krupa, \u201eUtworzenie Wydzia\u0142u do Spraw Wyzna\u0144 w Elbl\u0105gu w 1975 roku\u201d, \u201eStudia E\u0142ckie\u201d 26, 2024, nr 3, s. 380.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/starydzierzgon/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"kamienie-wilhelma.net.pl","url":"http://kamienie-wilhelma.net.pl/stary-dzierzgon"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"medievalheritage.eu","url":"https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/stary-dzierzgon-kosciol/"},{"typ":"kronika miasta","tytul":"O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 14\u201315","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"AP Olsztyn 42/367/0/-/7 \u201eKunstdenkm\u00e4hler im Kreis Mohrungen\u201d (1855\u20131859)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/15934610"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 189; t. 2, s. 473, 674, 684; t. 3, s. 763, 785, 882; t. 4, s. 1040, 1257; t. 5, s. 1403, 1405, 1499; t. 6, s. 1643, 1782; t. 7, s. 1982","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30, 89 oraz obja\u015bnienia","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (K\u00f6nigsberg), 30 kwietnia 1886 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JOUYGWYAYCMYDR6DVGNX6ADZCUL63HOS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 8 pa\u017adziernika 1899 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NTOAMXQACRSAEOVQIJOL72VTL65WFC3K"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192\u2013193","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. B. Krupa, \u201eUtworzenie Wydzia\u0142u do Spraw Wyzna\u0144 w Elbl\u0105gu w 1975 roku\u201d, \u201eStudia E\u0142ckie\u201d 26, 2024, nr 3, s. 380","url":"https://doi.org/10.32090/SE.260322"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0483","image_url":"/static/atlas/foto/bao_2026/95098.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8415271,"lng":19.4021838,"name_de":"Alt Christburg","name_pl":"Stary Dzierzgo\u0144 \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Alt Christburg)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary M\u0142yn to niewielka osada na Kociewiu, dzi\u015b w obr\u0119bie so\u0142ectwa Kolonia Ostrowicka w gminie Gniew, w powiecie tczewskim. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia tu dawny cmentarz ewangelicki pod pozycj\u0105 642.\n\nDo 1920 roku osada nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej \u2014 pierwszy spis Rzeczypospolitej wykazuje j\u0105 w powiecie gniewskim.\n\nOsada nale\u017ca\u0142a do rozleg\u0142ego obszaru dworskiego Ostrowite. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w ca\u0142ym obwodzie 748 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 201 ewangelik\u00f3w, 543 katolik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowem (Neuenburg), katolicy do parafii w Pieni\u0105\u017ckowie. Sam Stary M\u0142yn wykazano osobno w spisie z 30 wrze\u015bnia 1921 roku jako osad\u0119 w obszarze dworskim Ostrowite: trzyna\u015bcie dom\u00f3w mieszkalnych, 108 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 52 m\u0119\u017cczyzn i 56 kobiet \u2014 w tym 103 rzymskich katolik\u00f3w i pi\u0119ciu ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 103 osoby, niemieck\u0105 pi\u0119\u0107. Ca\u0142y obszar dworski liczy\u0142 wtedy 876 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 51 ewangelik\u00f3w.\n\nDzieje Ostrowitego opisuje S\u0142ownik geograficzny: w osiemnastym wieku mieli tu D\u0105bscy, dziedzice d\u00f3br wok\u00f3\u0142 Czerwi\u0144ska i Opalenia, okaza\u0142y dw\u00f3r, a kasztelan brzesko-kujawski D\u0105bski utrzymywa\u0142 w 1765 roku kaplic\u0119 domow\u0105. W pobliskim lesie ostrowickim sta\u0142a wtedy ma\u0142a kaplica pustelnicza, na kt\u00f3rej budow\u0119 zezwoli\u0142 konsystorz gda\u0144ski. Pod koniec tego stulecia ca\u0142o\u015b\u0107 d\u00f3br kupi\u0142 od D\u0105bskich kr\u00f3l pruski i Ostrowite sta\u0142o si\u0119 domen\u0105 fiskaln\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat tczewski, gmina Gniew, pozycja 642; Spis cmentarzy \u2014 Gmina Gniew, polskie-cmentarze.pl; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 82\u201383, pozycja 168; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 19; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Ostrowite.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Spis cmentarzy \u2014 Gmina Gniew, polskie-cmentarze.pl","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-tczewski/Gmina-Gniew"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0103","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.75,"lng":18.75,"name_de":"","name_pl":"Stary M\u0142yn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Starynia \u2014 do 1945 roku Altenau \u2014 jest niewielk\u0105 wsi\u0105 na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, w gminie Lichnowy. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w rejencji gda\u0144skiej (Regierungsbezirk Danzig), w prowincji Prusy Zachodnie (Westpreu\u00dfen). Zachowa\u0142a si\u0119 tu zagroda numer 11 \u2014 dom podcieniowy ze stodo\u0142\u0105 \u2014 wpisana do rejestru zabytk\u00f3w 27 wrze\u015bnia 1991 roku pod numerem A-1355.\n\n\u0179r\u00f3d\u0142a nie zostawi\u0142y \u015bladu w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Staryni. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Lichnowach, po niemiecku Gro\u00df Lichtenau: tak podaje spis rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku, tak spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, tak wreszcie spis z 1 grudnia 1905 roku. Statystyka Agathona Harnocha wymienia Altenau, razem z Wappenfelde, w\u015br\u00f3d wsi tej parafii przypisanych do szk\u00f3\u0142 w innych miejscowo\u015bciach; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 700 dusz i mia\u0142a cztery cmentarze. Jej zb\u00f3r uformowa\u0142 si\u0119 ju\u017c w 1602 roku, a obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Lichnowach po\u015bwi\u0119cono w 1844 roku.\n\nEwangelicy byli tu zawsze mniejszo\u015bci\u0105, a wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 mi\u0119dzy trzy wyznania. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 56 mieszka\u0144c\u00f3w: 22 luteran\u00f3w, 14 katolik\u00f3w i 20 mennonit\u00f3w. Spis z 1885 roku naliczy\u0142 96 mieszka\u0144c\u00f3w: 25 ewangelik\u00f3w, 43 katolik\u00f3w i 28 innych chrze\u015bcijan \u2014 tak na \u017bu\u0142awach ujmowano mennonit\u00f3w. W 1905 roku wie\u015b mia\u0142a ju\u017c tylko 73 mieszka\u0144c\u00f3w: 8 ewangelik\u00f3w, 45 katolik\u00f3w i 20 innych chrze\u015bcijan. Obecno\u015b\u0107 mennonit\u00f3w w Staryni po\u015bwiadczaj\u0105 wi\u0119c trzy kolejne spisy; \ud83d\udfe1 nieustalone pozostaje, do kt\u00f3rego zboru nale\u017celi. Bezpo\u015brednio przy wsi le\u017cy przysi\u00f3\u0142ek Sto\u017cki, przed 1945 rokiem Klein Heubuden. Jego nazwa nawi\u0105zuje do Heubuden \u2014 dzi\u015b Stogi pod Malborkiem \u2014 jednego z wi\u0119kszych o\u015brodk\u00f3w mennonickich w delcie Wis\u0142y.\n\nPo 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Polski, a ludno\u015b\u0107 ewangelicka i mennonicka ust\u0105pi\u0142a.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom I, 1880) podaje dla Staryni, po niemiecku Altenau, wsi nad rzek\u0105 \u015awi\u0119t\u0105 w pobli\u017cu Szymankowa, 111 mieszka\u0144c\u00f3w: 65 katolik\u00f3w, 34 mennonit\u00f3w i 12 ewangelik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gr. Lichtenau i podaje tu 10 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eAltenowo\u201d; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 28, nr 2; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 10, poz. 5; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 grudnia 1905 roku, Berlin 1908, s. 76\u201377, poz. 5; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 431, has\u0142o \u201eGr. Lichtenau\u201d; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu","tytul_przed_2026_10_11":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. I, has\u0142o \u201eAltenowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0324","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.0837,"lng":18.9427,"name_de":"Altenau","name_pl":"Starynia (Altenau)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W Starym Targu, po niemiecku Altmark, przy gminie ewangelickiej utworzonej w 1924 roku za\u0142o\u017cono nowy cmentarz obok miejsca, na kt\u00f3rym p\u00f3\u017aniej stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142. Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku pisze, \u017ce nowy cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono cztery lata przed budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a, wzniesionego w latach 1929\u20131930. Polska Wikipedia wymienia w Starym Targu okresu mi\u0119dzywojennego trzy cmentarze: katolicki, ewangelicki i \u017cydowski.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Altmark* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 109 dom\u00f3w mieszkalnych i 1058 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 142 ewangelik\u00f3w, 886 katolik\u00f3w i 30 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sztumie; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sztum (Stuhm) i podaje tu 104 ewangelik\u00f3w i 20 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 149; pl.wikipedia, has\u0142o \u201eStary Targ\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 196\u2013197; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Stary Targ \u2014 pl.wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Stary_Targ"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Targ","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1181","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.923274,"lng":19.169929,"name_de":"Altmark","name_pl":"Stary Targ \u2014 cmentarz ewangelicki przy ko\u015bciele z 1930 roku (Altmark)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Starym Targu, po niemiecku Altmark, w dawnym powiecie sztumskim, ewangelicy zbudowali w latach 1929\u20131930 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nWcze\u015bniejsza \u015bwi\u0105tynia pochodzi\u0142a z czas\u00f3w Reformacji. Wed\u0142ug ksi\u0119gi pami\u0105tkowej powiatu sztumskiego z 1975 roku osiad\u0142 tu w\u00f3wczas na pewien czas pastor lutera\u0144ski i przez jaki\u015b czas istnia\u0142 ewangelicki dom Bo\u017cy; pastora wzmiankowano po raz ostatni w latach 1596\u20131597 i ksi\u0119ga przypuszcza, \u017ce wtedy przesta\u0142 istnie\u0107 tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142. Kronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna wymienia Stary Targ w\u015br\u00f3d wsi, w kt\u00f3rych w czasach Reformacji zbudowano ko\u015bcio\u0142y ewangelickie.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Altmark* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 109 dom\u00f3w mieszkalnych i 1058 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 142 ewangelik\u00f3w, 886 katolik\u00f3w i 30 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sztumie; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nKsi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku opisuje powstanie nowego ko\u015bcio\u0142a za \u00f3wczesn\u0105 pras\u0105. W maju 1924 roku utworzy\u0142a si\u0119 tu osobna gmina ewangelicka, a na jej pro\u015bb\u0119 konsystorz przys\u0142a\u0142 pastora Michalika. 1 kwietnia 1925 roku gmina otrzyma\u0142a prawne zatwierdzenie, a 1 listopada 1928 roku Stary Targ sta\u0142 si\u0119 osobn\u0105 parafi\u0105, licz\u0105c\u0105 w\u00f3wczas nieco ponad 500 dusz; w innym miejscu ta sama ksi\u0119ga podaje rok 1929.\n\nKamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 26 wrze\u015bnia 1929 roku, co do dnia w trzechsetn\u0105 rocznic\u0119 zawartego tu w 1629 roku rozejmu polsko-szwedzkiego (ksi\u0119ga wymienia w\u015br\u00f3d jego stron tak\u017ce Brandenburgi\u0119 i Gda\u0144sk). Ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 na miejscu starej, wal\u0105cej si\u0119 chaty, a naprzeciw, po drugiej stronie ulicy, wzniesiono plebani\u0119 z mieszkaniem pastora i obszern\u0105 sal\u0105 dla konfirmant\u00f3w. Stan surowy ko\u015bcio\u0142a uko\u0144czono jesieni\u0105 1929 roku; wykona\u0142a go firma Tuchel z Kwidzyna, a plebani\u0119 i prace wewn\u0105trz ko\u015bcio\u0142a firma Paula Gerharda z Dzierzgonia. Dwie trzecie koszt\u00f3w pokry\u0142o Stowarzyszenie Gustawa Adolfa, czwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pa\u0144stwo, reszt\u0119 datki; ewangelickie stowarzyszenie kobiet ufundowa\u0142o dwa okna prezbiterium, a osiem innych okien rodziny parafian. 26 wrze\u015bnia 1930 roku po\u015bwi\u0119cono ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119; klucze przekaza\u0142 i ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 generalny superintendent dr Gennrich.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 na niewielkim wzniesieniu niedaleko strumienia p\u0142yn\u0105cego przez wie\u015b. By\u0142a to budowla z klinkieru o powierzchni 325 metr\u00f3w kwadratowych, z wie\u017c\u0105 od strony ulicy, wysok\u0105 na 25 metr\u00f3w i zwie\u0144czon\u0105 krzy\u017cem mierz\u0105cym kolejne 2,5 metra. Mia\u0142a o\u015bwietlenie elektryczne i ogrzewanie ciep\u0142ym powietrzem. Organy o dziesi\u0119ciu g\u0142osach dostarczy\u0142a firma Sauer z Frankfurtu nad Odr\u0105, a trzy dzwony odla\u0142a ludwisarnia Schilling w Apoldzie: najwi\u0119kszy nosi\u0142 imi\u0119 \u201eMartin Luther\u201d i napis \u201eEin feste Burg ist unser Gott\u201d, drugi imi\u0119 \u201eGustav Adolf\u201d i s\u0142owa \u201eEin gute Wehr und Waffen\u201d, trzeci Krzy\u017c \u017belazny, rok 1930 i napis \u201eEr hilft uns treu aus aller Not\u201d. W s\u0105siedztwie ko\u015bcio\u0142a za\u0142o\u017cono wcze\u015bniej nowy cmentarz ewangelicki.\n\nW 1943 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do tutejszej parafii ewangelickiej, a ksi\u0119ga wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 w Starym Targu w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich powiatu istniej\u0105cych w 1945 roku. Polska Wikipedia podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 z lat 1929\u20131930 istnia\u0142 do 1945 roku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wiadomo\u015bci o losach budynku po wojnie ani o jego dok\u0142adnym po\u0142o\u017ceniu; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w nie wymienia go w\u015br\u00f3d zabytk\u00f3w Starego Targu.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Heinrich August Max Michalik (1924), Hermann Raabe (1936), Hans-Joachim Flick (1942).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sztum (Stuhm) i podaje tu 104 ewangelik\u00f3w i 20 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 95, 143\u2013144, 147, 149\u2013150, 154 (rozdzia\u0142 o ko\u015bciele wed\u0142ug \u201eElbinger Zeitung\u201d i \u201eKreisanzeiger f\u00fcr den Kreis Stuhm\u201d z wrze\u015bnia 1930 roku); O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961, s. 127; pl.wikipedia, has\u0142o \u201eStary Targ\u201d; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Targ; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 196\u2013197; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 500; t. 4, s. 1185; t. 5, s. 1416.*","built_year":1930,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"kronika miasta","tytul":"O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Stary Targ \u2014 pl.wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Stary_Targ"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, wykaz dla gminy Stary Targ","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 500; t. 4, s. 1185; t. 5, s. 1416","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0564","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.923274,"lng":19.169929,"name_de":"Altmark","name_pl":"Stary Targ \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Altmark, 1930)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"W parku dworskim w Starzy\u0144skim Dworze, po niemiecku Klein Starsin, stoi kaplica grobowa rodziny von Grass. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w gminy Puck prowadzi j\u0105 jako \u201ekaplic\u0119 grobow\u0105 Grass\u00f3w\u201d przy ulicy Parkowej, pod pozycj\u0105 178.\n\nMaj\u0105tek by\u0142 do 1818 roku domen\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105; w lutym 1823 roku przeszed\u0142 w r\u0119ce rodziny Grass, wywodz\u0105cej si\u0119 z gda\u0144skiego kupiectwa. Gustav Grass, urodzony w Gda\u0144sku 27 grudnia 1802 roku jako syn kupca Johanna Christopha Grassa i Justiny Renaty z domu R\u00f6hr, nobilitowany w 1840 roku przez Fryderyka Wilhelma IV, o\u017ceni\u0142 si\u0119 w Gda\u0144sku 20 listopada 1823 roku z Berth\u0105 Emilie Laur\u0105 von Selchow, c\u00f3rk\u0105 Friedricha Wilhelma Selchowa; w 1873 roku obchodzili z\u0142ote gody, a w 1883 roku \u2014 diamentowe. W 1829 roku zosta\u0142 deputowanym powiatowym i w 1834 roku zast\u0119powa\u0142 landrata. Rodzina by\u0142a ewangelicka. Agnieszka Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska odnalaz\u0142a w ksi\u0119gach metrykalnych Pucka chrzest Johanny Emilie, c\u00f3rki Gustava i Berthy, a wcze\u015bniejszy chrzest w rodzinie \u2014 w gda\u0144skim ko\u015bciele Mariackim, w\u00f3wczas ewangelickim.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku maj\u0105tek rycerski *Klein Starzin* z *Nowinken*, dawniej domena, liczy\u0142 241 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 42 ewangelik\u00f3w i 199 katolik\u00f3w. Sta\u0142o w nim 19 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Krokowej; katolicy \u2014 do parafii w Starzynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Odnotowano tu tak\u017ce m\u0142yn wodny.\n\nZmar\u0142 w Starzy\u0144skim Dworze 7 maja 1886 roku o sz\u00f3stej rano; akt zgonu, spisany w Klaninie i w\u0142\u0105czony do ksi\u0119gi zgon\u00f3w urz\u0119du stanu cywilnego w Starzynie (Starsin), sporz\u0105dzony na zg\u0142oszenie c\u00f3rki Johanny von Bernuth, podaje jego wyznanie: ewangelickie. Miejsce poch\u00f3wku podaj\u0105 nekrologi rodzinne, drukowane w prasie berli\u0144skiej i zachodnioniemieckiej. Zawiadomienie o \u015bmierci Gustava, datowane w Starzy\u0144skim Dworze 7 maja 1886 roku, ko\u0144czy si\u0119 s\u0142owami: \u201eDie Beisetzung findet am Montag den 10. Mai, um 11 vormittags, zu Kl. Starzin statt\u201d \u2014 z\u0142o\u017cenie do grobu w Starzy\u0144skim Dworze w poniedzia\u0142ek 10 maja o jedenastej. Maj\u0105tek przej\u0105\u0142 w 1886 roku jedyny syn Leo, urodzony w Gda\u0144sku 20 marca 1832 roku, rzeczywisty tajny radca, kt\u00f3ry wcze\u015bniej gospodarowa\u0142 w Klaninie i Po\u0142ch\u00f3wku. Leo by\u0142 bezdzietny, wi\u0119c w 1917 roku Starzy\u0144ski Dw\u00f3r obj\u0105\u0142 jego adoptowany syn Gerhard Behrend von Grass.\n\nWdowa zmar\u0142a tam\u017ce 3 stycznia 1894 roku w wieku 89 lat; jej akt zgonu, kt\u00f3ry zg\u0142osi\u0142 syn, tak\u017ce podaje wyznanie ewangelickie, a jako ojca wymienia kr\u00f3lewskiego landrata Friedricha von Selchow. Nekrolog wdowy, datowany w Starzynie 3 stycznia 1894 roku, zapowiada pogrzeb w poniedzia\u0142ek 8 stycznia w po\u0142udnie \u201ein der Gruft zu Starzin\u201d, czyli w krypcie w Starzynie; tekst nie m\u00f3wi wprost, \u017ce chodzi o t\u0119 kaplic\u0119.\n\nW 1891 roku Starzy\u0144ski Dw\u00f3r, licz\u0105cy 643 hektary, nale\u017ca\u0142 do Leo von Grassa i by\u0142 prowadzony razem z Klaninem; w 1903 roku zarz\u0105dza\u0142 nim Richard Hoene z Klanina. W samym maj\u0105tku spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 193 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 36 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku, z kt\u00f3rych 32 by\u0142o ewangelikami. Ksi\u0119ga adresowa maj\u0105tk\u00f3w ziemskich Prus Zachodnich z 1912 roku przypisuje Starzy\u0144ski Dw\u00f3r do ewangelickiej parafii w Krokowej, a jako w\u0142a\u015bciciela podaje Leo von Grassa, majora w stanie spoczynku, cz\u0142onka pruskiej Izby Pan\u00f3w i rzeczywistego tajnego radc\u0119, mieszkaj\u0105cego w Klaninie; maj\u0105tkiem zarz\u0105dza\u0142 Richard Hoene.\n\nWspomnienie po\u015bmiertne w toru\u0144skiej gazecie \u201eDie Presse\u201d z pa\u017adziernika 1917 roku, odnalezione przez Agnieszk\u0119 Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rsk\u0105, przybli\u017ca posta\u0107 Leo von Grassa. S\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105 odby\u0142 w 1. Pu\u0142ku Huzar\u00f3w Przybocznych, jako oficer wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w wojnie z Francj\u0105 w 1870 roku i wr\u00f3ci\u0142 z Krzy\u017cem \u017belaznym; w 1877 roku odszed\u0142 ze s\u0142u\u017cby w stopniu rotmistrza, a cesarz nada\u0142 mu p\u00f3\u017aniej tytu\u0142 majora. W powiecie puckim zasiada\u0142 w sejmiku powiatowym i by\u0142 deputowanym powiatowym. W latach 1888\u20131909 nale\u017ca\u0142 do wydzia\u0142u prowincjonalnego, a w latach 1882\u20131909 do sejmiku prowincjonalnego Prus Zachodnich, kt\u00f3remu od 1891 roku przewodniczy\u0142 przez prawie dwadzie\u015bcia lat. Od 1891 roku by\u0142 cz\u0142onkiem pruskiej Izby Pan\u00f3w. W 1907 roku otrzyma\u0142 tytu\u0142 rzeczywistego tajnego radcy z predykatem ekscelencji, a 20 marca 1912 roku brylanty do Orderu Korony I klasy. Gazeta nazwa\u0142a go seniorem rolnik\u00f3w zachodniopruskich. Jako przewodnicz\u0105cy sejmiku prowincjonalnego wyg\u0142osi\u0142 w maju 1892 roku powitaln\u0105 mow\u0119 do cesarza Wilhelma II podczas uroczystej kolacji w Domu Krajowym w Gda\u0144sku. Notatka w \u201eDie Presse\u201d jest datowana \u201eGda\u0144sk, 3 pa\u017adziernika\u201d i nie podaje dnia zgonu; wed\u0142ug aktu zgonu Leo zmar\u0142 2 pa\u017adziernika.\n\nSam Leo zmar\u0142 2 pa\u017adziernika 1917 roku w dworze w Klaninie, w wieku 85 lat i sze\u015bciu miesi\u0119cy; akt zgonu, spisany w Starzynie na zg\u0142oszenie Herthy von Boltenstern, podaje jego wyznanie \u2014 ewangelickie \u2014 oraz obie \u017cony: Luise z domu Zimmermann i Ann\u0119 z domu von Boltenstern. Nekrolog Leo, podpisany przez wdow\u0119 Ann\u0119 i adoptowanego syna Gerharda Behrenda von Grass, nazywa zmar\u0142ego cz\u0142onkiem pruskiej Izby Pan\u00f3w i honorowym obywatelem Pucka. Leo, zmar\u0142y w Klaninie 2 pa\u017adziernika 1917 roku, zosta\u0142 pochowany \u201ein aller Stille\u201d, w ciszy, w sobot\u0119 6 pa\u017adziernika w Starzy\u0144skim Dworze (Klein-Starsin).\n\nNa tablicy pami\u0105tkowej w mauzoleum wymienieni s\u0105 Gustav i Bertha von Grass. Karta zabytku odnotowuje jednak, \u017ce mauzoleum jest dzi\u015b puste \u2014 nie ma w nim trumien ani grobowc\u00f3w i nie wiadomo, dok\u0105d przeniesiono cia\u0142a. Obok znajduje si\u0119 pi\u0119\u0107 tablic nagrobnych rodziny, a groby pod nimi maj\u0105 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c puste. Wed\u0142ug miejscowego przekazu, kt\u00f3rego nie potwierdzaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a pisane, grobowiec po wojnie wielokrotnie niszczono, a szcz\u0105tki, kt\u00f3re znaleziono wok\u00f3\u0142 niego, kto\u015b zebra\u0142 i pochowa\u0142 w nieoznaczonej mogile.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug J. Muhla Gerhard Behrend von Grass zosta\u0142 wyw\u0142aszczony przez pa\u0144stwo polskie w 1923 roku. Ksi\u0119ga adresowa Polski z 1928 roku wymienia pod Starzy\u0144skim Dworem nadal \u201eBehrend Gerhard\u201d z obszarem 573 hektar\u00f3w, a wi\u0119c tyle samo, ile maj\u0105tek liczy\u0142 w latach 1903 i 1912, oraz \u201eGrass Gerhardt\u201d z obszarem 325 hektar\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Krokowa (Krockow) i podaje tu 23 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: akty zgonu Friedricha Gustava von Grass (nr 17, 7 maja 1886 roku) i Emilie Berthy Laury von Grass z domu von Selchow (nr 2, 3 stycznia 1894 roku) oraz Johanna Gustava Leo von Grass (nr 32, 3 pa\u017adziernika 1917 roku), ksi\u0119gi zgon\u00f3w urz\u0119du stanu cywilnego Starzyno (Standesamt Starsin, Kreis Putzig), Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku, zesp. 2094 (akt z 1917 roku: sygn. 121) \u2014 skany przekaza\u0142a Agnieszka Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska, 3 pa\u017adziernika 2026 roku; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 83; indeks gda\u0144skich ksi\u0105g metrykalnych w zbiorze \u201eDeutschland, Preu\u00dfen, Westpreu\u00dfen, Katholische und Lutherische Kirchenb\u00fccher, 1537\u20131981\u201d, FamilySearch (chrzest Friedricha Gustava Grassa 10 I 1803, \u015blub 20 XI 1823, chrzest Johanna Gustava Leo 26 IV 1832); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Puck, pozycja 178; karta zabytku \u201eKaplica grobowa rodziny von Grass\u201d, Narodowy Instytut Dziedzictwa (zabytek.pl); F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 659; J. Muhl, \u201eDanziger B\u00fcrgergeschlechter in l\u00e4ndlichem Besitz\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, z. 71 (1934), s. 89\u2013114; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Putzig, s. 48, poz. 69; informacje Agnieszki Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rskiej (ksi\u0119gi metrykalne Pucka, karta zabytku, przekaz miejscowy; korespondencja z autorem atlasu, 2 pa\u017adziernika 2026 roku); nekrologi rodziny von Grass: \u201eK\u00f6lnische Zeitung\u201d, 10 maja 1886 roku, s. 2, i 5 stycznia 1894 roku, s. 12; \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d, 5 pa\u017adziernika 1917 roku, s. 4 \u2014 wed\u0142ug Deutsches Zeitungsportal (Deutsche Digitale Bibliothek); \u201eDie Presse\u201d (Toru\u0144), 1917, nr 234, Zweites Blatt, s. 2 (Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa); relacja z kolacji w Domu Krajowym w Gda\u0144sku podczas wizyty cesarza, gazeta elbl\u0105ska \u201eAnzeiger f\u00fcr Stadt und Land\u201d, 1892, nr 115, s. 2 (Biblioteka Elbl\u0105ska); oba teksty odnalaz\u0142a Agnieszka Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska, 6 pa\u017adziernika 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 193, pozycja 359; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 182; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 58\u201359; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 108; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski\u201d, 1928, s. 1215 (has\u0142o \u201eStarzy\u0144ski Dw\u00f3r\u201d); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Puck, poz. 178 \u2014 kaplica grobowa Grass\u00f3w","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Karta zabytku \u201eKaplica grobowa rodziny von Grass\u201d, NID","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/kaplica-grobowa-rodziny-von-grass-937465"},{"typ":"monografia","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 659","url":""},{"typ":"czasopismo","tytul":"J. Muhl, \u201eDanziger B\u00fcrgergeschlechter in l\u00e4ndlichem Besitz\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, z. 71 (1934), s. 89\u2013114 (Gra\u00df, Klein Starsin)","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eZeitschrift des Westpreussischen Geschichtsvereins\u201d, z. 71 \u2014 wykaz gda\u0144skich mieszczan-w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tk\u00f3w (Grass, Klein Starsin)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon \u2026 Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis 1 XII 1910), Kreis Putzig, s. 48, poz. 69","url":""},{"typ":"informacja badaczki","tytul":"A. Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska \u2014 korespondencja z autorem atlasu, 2.10.2026 (ksi\u0119gi metrykalne Pucka, karta zabytku, przekaz miejscowy)","url":""},{"typ":"indeks metrykalny","tytul":"FamilySearch, \u201eDeutschland, Preu\u00dfen, Westpreu\u00dfen, Katholische und Lutherische Kirchenb\u00fccher, 1537\u20131981\u201d \u2014 chrzest F. G. Grassa (1803), \u015blub z E. B. L. Selchow (1823), chrzest J. G. Leo Grassa (1832)","url":"https://www.familysearch.org/ark:/61903/1:1:6ZH3-C9N2"},{"typ":"ksi\u0119ga adresowa","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 83 (Klein-Starsin)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/edition/48464"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Akty zgonu USC Klanin nr 17/1886 i nr 2/1894 (Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku), skany od A. Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rskiej","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 193, pozycja 359","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 182","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 58\u201359","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 108","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 82\u201383","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1176","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.75757,"lng":18.2908,"name_de":"Klein Starsin (Mausoleum der Familie von Grass)","name_pl":"Starzy\u0144ski Dw\u00f3r \u2014 kaplica grobowa rodziny von Grass (ewangelicka)","powiat":"pucki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W St\u0105\u017ckach, po niemiecku Stangenberg, miejscowo\u015bci nad jeziorem Balewskim w dzisiejszej gminie Miko\u0142ajki Pomorskie, sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry w czasach Reformacji przeszed\u0142 z r\u0105k katolik\u00f3w w r\u0119ce ewangelik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na dzieje powiatu sztumskiego pi\u00f3ra Schmitta, pisze, \u017ce istniej\u0105cy tu ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przeszed\u0142 w r\u0119ce luteran\u00f3w, i wymienia tutejszych duchownych ewangelickich. W tym ha\u015ble S\u0142ownik podaje Macieja Logdana (Lobdau) w 1619 roku i Jerzego Schuberta w 1628 roku; p\u00f3\u017aniej ko\u015bci\u00f3\u0142 podupad\u0142. Kronika Dzierzgonia Ottona Piepkorna r\u00f3wnie\u017c notuje, \u017ce w St\u0105\u017ckach, podobnie jak w Jasnej, ewangelicy przej\u0119li istniej\u0105cy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku dodaje, \u017ce ten najpierw katolicki, a potem ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku zostawi\u0142, by popad\u0142 w ruin\u0119, bo by\u0142 w z\u0142ym stanie.\n\nWed\u0142ug Jana Wi\u015bniewskiego w St\u0105\u017ckach dawna filia sta\u0142a si\u0119 zborem ewangelickim, kt\u00f3ry upad\u0142 w pierwszej po\u0142owie XVII wieku. Wizytacja z 1700 roku, na kt\u00f3r\u0105 si\u0119 powo\u0142uje, zapisa\u0142a, \u017ce dzier\u017cawczyni dziedziczna sze\u015bciu wsi, \u201eDomina Bakowa\u201d, podporz\u0105dkowa\u0142a je lutera\u0144skiemu ko\u015bcio\u0142owi w Rodowie w Prusach Ksi\u0105\u017c\u0119cych; sta\u0142o si\u0119 to po upadku zboru w St\u0105\u017ckach, do kt\u00f3rego nale\u017celi mieszka\u0144cy d\u00f3br Schack\u00f3w von Wittenau. Na innej stronie autor wymienia wsie katolickiej parafii Krasna \u0141\u0105ka, kt\u00f3re przed 1700 rokiem wcielono do ko\u015bcio\u0142a w Rodowie \u2014 Balewo, Linki, Cieszymowo, St\u0105\u017cki, Perklice i Dworek \u2014 tote\u017c ich mieszka\u0144cy przez dziesi\u0119\u0107 lat oddawali dziesi\u0119cin\u0119 nie proboszczowi, lecz pastorowi lutera\u0144skiemu.\n\nW 1943 roku ewangelicy ze St\u0105\u017cek nale\u017celi do parafii Gro\u00df Rohdau, czyli Rodowa, w s\u0105siednim powiecie suskim. Rejestr zabytk\u00f3w obejmuje w St\u0105\u017ckach zesp\u00f3\u0142 dworski z XVII\u2013XX wieku.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych St\u0105\u017cki z Linkami nale\u017ca\u0142y do Wilhelma Albrechta Schacka von Wittenau, od 1736 roku do jego syna Magnusa Ludwiga, od 1752 roku do brata tego\u017c, Karla Albrechta \u2014 w wykazie wasali z 1774 roku 54-letniego genera\u0142a majora armii polskiej. W 1787 roku maj\u0105tek przeszed\u0142 do c\u00f3rki Karla Albrechta, Anny Elisabeth. W 1799 roku przej\u0119\u0142o go ma\u0142oletnie rodze\u0144stwo, dzieci hrabiego Georga Albrechta von Rittberga.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rodowo (Gro\u00df Rohdau) i podaje tu 48 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, tom XII, has\u0142o Sztembark (powiat sztumski), za: F. W. F. Schmitt, \u201eGeschichte des Stuhmer Kreises\u201d, Thorn 1868, s. 252; O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961, s. 127; \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 111; wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 25 (s. 2), nr 1119 (s. 53\u201354); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 38, 68, 70.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"s\u0142ownik","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o Sztembark (Stangenberg, powiat sztumski)","url":""},{"typ":"kronika miasta","tytul":"O. Piepkorn, \u201eDie Heimatchronik der westpreu\u00dfischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgeflu\u00df\u201d, Detmold 1961 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Wykaz rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 25 (s. 2), nr 1119 (s. 53\u201354)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 38, 68, 70","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0566","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.835143,"lng":19.245506,"name_de":"Stangenberg","name_pl":"St\u0105\u017cki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Stangenberg, podupad\u0142y)","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Steblewie otacza dzi\u015b trwa\u0142\u0105 ruin\u0119 gotyckiego ko\u015bcio\u0142a. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim stele nagrobne z XVIII i XIX wieku oraz kaplica grobowa rodziny Wessel z 1854 roku, pe\u0142ni\u0105ca funkcj\u0119 lapidarium; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia to za\u0142o\u017cenie pod pozycj\u0105 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 czwart\u0105 jako cmentarz przyko\u015bcielny z grobowcem. Chowano tu ewangelik\u00f3w tutejszej parafii; tego, czy na tym cmentarzu chowano tak\u017ce mennonit\u00f3w z \u017bu\u0142aw Steblewskich, \u017ar\u00f3d\u0142a opisu nie podaj\u0105.\n\nSteblewo, po niemiecku St\u00fcblau, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w Prusach Zachodnich, w rejencji gda\u0144skiej: tak zapisuj\u0105 je wykaz gmin z 1885 roku i spis z 1910 roku, a S\u0142ownik geograficzny r\u00f3wnie\u017c wymienia Steblewo w tym powiecie. W latach 1920\u20131939 wie\u015b le\u017ca\u0142a w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska, w powiecie Danziger Niederung. Miejscowo\u015b\u0107 da\u0142a nazw\u0119 ca\u0142ym \u017bu\u0142awom Steblewskim, po niemiecku Stobbelowisches Werder.\n\nWzmiankowano j\u0105 w 1305 roku, w dokumencie kr\u00f3la Wac\u0142awa III potwierdzaj\u0105cym zakonowi krzy\u017cackiemu nadania jego ojca. W 1343 roku wielki mistrz Ludolf K\u00f6nig wystawi\u0142 Henrykowi z Wernersdorfu przywilej na wie\u015b o siedemdziesi\u0119ciu i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki i uposa\u017cy\u0142 przy tym ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny czterema wolnymi w\u0142\u00f3kami. Tutejsza \u015bwi\u0105tynia \u2014 gotycka, ceglana, si\u0119gaj\u0105ca XIV wieku \u2014 od 1584 do 1945 roku by\u0142a ewangelicka, pod patronatem miasta Gda\u0144ska. Inwentarz Heisego opisuje j\u0105 jako wyd\u0142u\u017cony prostok\u0105t o szeroko\u015bci 11,75 i d\u0142ugo\u015bci 30,50 metra, bez wyodr\u0119bnionego prezbiterium, z pot\u0119\u017cn\u0105 wie\u017c\u0105 od zachodu kryt\u0105 gontowym he\u0142mem ostros\u0142upowym; wn\u0119trze restaurowano w 1871 roku, a stan budowli Heise oceni\u0142 w 1882 roku jako do\u015b\u0107 dobry. O samej wsi Heise notuje, \u017ce by\u0142a dawniej najznaczniejsz\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 \u017bu\u0142aw i od niej wzi\u0119\u0142y one sw\u00f3j przydomek.\n\nW swojej pracy ksi\u0105dz Jakub Fankidejski omawia razem ko\u015bcio\u0142y ca\u0142ego tego pasa \u017bu\u0142aw. Wymieniwszy \u015bwi\u0105tynie w Steblewie, Trutnowach, Leczkowach, Kiermarku, Wielkich Cedrach, Osicach, Suchym D\u0119bie, Ostrowitem, Krzywym Kole, Herzbergu i Woc\u0142awiu, dodaje: \u201eWszystkie powy\u017csze ko\u015bcio\u0142y wcze\u015bnie utracone s\u0105 dla wiary \u015bw. w skutek prawa patronatu, kt\u00f3re wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski\u201d. W uj\u0119ciu Fankidejskiego o losie parafii przes\u0105dza\u0142o prawo obsadzania probostwa, kt\u00f3re mia\u0142o lutera\u0144skie miasto. Steblewo otwiera to wyliczenie, a gda\u0144ski patronat nad tutejszym ko\u015bcio\u0142em zapisa\u0142 tak\u017ce inwentarz Heisego. W tej samej ksi\u0105\u017cce opisany jest starszy, krzy\u017cacki plan: gdy zamierzano utworzy\u0107 osobne biskupstwo gda\u0144skie, na uposa\u017cenie biskupa z katedr\u0105 Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny przewidziano mi\u0119dzy innymi bogate wsie \u017cu\u0142awskie \u2014 obok Osic, Krzywego Ko\u0142a, Suchego D\u0119bu, Ostrowitego i Grabin tak\u017ce Steblewo. Zamiar nie doszed\u0142 do skutku.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 437 mieszka\u0144c\u00f3w: 234 luteran\u00f3w i 203 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Steblewo (St\u00fcblau). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *St\u00fcblau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 34 budynki mieszkalne i 578 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 260 ewangelik\u00f3w, 317 katolik\u00f3w i jednego mennonit\u0119. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 513 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 348 katolik\u00f3w i 165 ewangelik\u00f3w \u2014 a S\u0142ownik geograficzny notuje tu ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ewangelicki i szko\u0142\u0119; katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach. Tutejsze ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne si\u0119ga\u0142y 1660 roku.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1660 roku, ksi\u0119gi zgon\u00f3w i wykaz komunikant\u00f3w od 1691 roku, ksi\u0119gi konfirmacji od 1812 roku oraz kronik\u0119 z lat 1661\u20131830. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr 1660\u2014 St K 1691\u2014 Konf 1812\u2014 Aufzeichnungen: Chronik von 1661\u20141830. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809\u201412. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1800\u201406. Dupl. im A.-G. Danzig: Tf Tr St 1818\u201461; 1863\u201474\u201d.\n\nSteblewo by\u0142o wsi\u0105 du\u017cych gospodarstw \u017cu\u0142awskich, nie maj\u0105tkiem rycerskim. W 1891 roku trzy z siedmiu wymienionych tu gospodarstw nale\u017ca\u0142y do Wessel\u00f3w: Eduarda, Carla i C\u00e4sara. Albert Wessel figuruje w\u015br\u00f3d gospodarzy Steblewa jeszcze w 1912 i 1922 roku. To samo nazwisko nosi kaplica grobowa z 1854 roku.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d trzech cmentarzy parafii w Steblewie, licz\u0105cej wtedy 306 ewangelik\u00f3w.\n\nW 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 i zosta\u0142a po nim trwa\u0142a ruina. W rejestrze zabytk\u00f3w ruina z wie\u017c\u0105 i murami figuruje od 30 maja 1972 roku pod numerem 610 (dawny numer 487); zabezpieczono j\u0105 oko\u0142o 2013 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 164 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 290 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 5; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1: Pommerellen, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 135\u2013139 (has\u0142o St\u00fcblau); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142o Steblewo; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 159, 204\u2013205; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku \u2014 Kreis Dirschau, s. 28\u201329, poz. 29; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 16\u201317, Kreis Dirschau, poz. 29; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru wojew\u00f3dztwa pomorskiego (numer 610, dawny numer 487, decyzja z 30 maja 1972 roku); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (Pomorski Wojew\u00f3dzki Konserwator Zabytk\u00f3w), gmina Suchy D\u0105b, poz. 64; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 216\u2013217, nr 182; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 28; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 62, pozycja 317; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 76; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 34\u201335; \u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 64; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Steblewo \u2013 ruiny ko\u015bcio\u0142a \u2014 Turystyczny Powiat Gda\u0144ski","url":"https://turystyczny.powiat-gdanski.pl/?product=steblewo-ruiny-kosciola"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 62, pozycja 317","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 76","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 34\u201335","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 64","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0401","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.177697,"lng":18.830832,"name_de":"St\u00fcblau","name_pl":"Steblewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Steblewo, po niemiecku St\u00fcblau, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Steblewskich, kt\u00f3rym da\u0142o nazw\u0119: to od niego ca\u0142y ten fragment delty nosi\u0142 przydomek \u201esteblewskiego\u201d. Tutejszy gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 z ceg\u0142y, wzniesiony w czternastym wieku, by\u0142 najwi\u0119ksz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich. Dzi\u015b jest trwa\u0142\u0105 ruin\u0105: zachowa\u0142y si\u0119 mury i wie\u017ca; wed\u0142ug serwisu zulawy.infopl.info ruina jest zabezpieczona i udost\u0119pniona do zwiedzania. Od drugiej po\u0142owy szesnastego wieku do 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ewangelicki \u2014 lutera\u0144ski, pod patronatem miasta Gda\u0144ska, a po 1817 roku w Ko\u015bciele unijnym staropruskim. Dziedzictwo tej wsp\u00f3lnoty jest lutera\u0144skie i unijne; mennonici, kt\u00f3rzy osiedlali si\u0119 na \u017bu\u0142awach licznie, mieli swoje gminy gdzie indziej.\n\nMiejscowo\u015b\u0107 wymieniono po raz pierwszy w 1305 roku, w dokumencie kr\u00f3la Wac\u0142awa III, kt\u00f3ry potwierdzi\u0142 zakonowi krzy\u017cackiemu nadanie swojego ojca. Parafia istnieje tu od 1343 roku, kiedy wielki mistrz Ludolf K\u00f6nig wystawi\u0142 Henrykowi von Wernersdorf przywilej lokacyjny na siedemdziesi\u0105t i p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki, i od pocz\u0105tku by\u0142a rozleg\u0142a \u2014 pr\u00f3cz Steblewa obejmowa\u0142a Krzywe Ko\u0142o, D\u0142ugie Pole, a tak\u017ce Giemlice i Osice. Przywilej nada\u0142 ko\u015bcio\u0142owi cztery wolne w\u0142\u00f3ki i po p\u00f3\u0142 szefla \u017cyta oraz owsa z ka\u017cdej w\u0142\u00f3ki, wolnej czy niewolnej. To po\u0142owa tego, co pobiera\u0142y inne parafie \u017cu\u0142awskie; Freytag t\u0142umaczy t\u0119 ulg\u0119 w\u0142a\u015bnie rozleg\u0142o\u015bci\u0105 parafii.\n\nBudowla zdradza trzy fazy, czytelne w murze. Najstarsza jest cz\u0119\u015b\u0107 wschodnia, do widocznej do dzi\u015b fugi obok zakrystii; potem dostawiono reszt\u0119 nawy, wreszcie wie\u017c\u0119 \u2014 o innym kolorze ceg\u0142y, innym spoinowaniu i mniej starannym wi\u0105zaniu muru. Wn\u0119trze nawy mierzy 11,75 na 30,50 metra i nie ma wyodr\u0119bnionego prezbiterium; wie\u017ca ma 10,8 metra w kwadracie. Od p\u00f3\u0142nocy przylega\u0142a zakrystia ze sklepieniem kolebkowym, nad ni\u0105 za\u015b izba, w kt\u00f3rej \u2014 s\u0105dz\u0105c po zachowanej ma\u0142ej emporze i wielkim \u0142uku \u2014 sta\u0142 niegdy\u015b pozytyw. Wed\u0142ug Freytaga szczyt wschodni powsta\u0142 znacznie p\u00f3\u017aniej ni\u017c mur, kt\u00f3ry wie\u0144czy, a obecny kszta\u0142t otrzyma\u0142 zapewne po zniszczeniach wojny trzynastoletniej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano z ceg\u0142y w naturalnym kolorze, o formacie od 29 do 30 centymetr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, od 12,5 do 14 centymetr\u00f3w szeroko\u015bci i od 7 do 8 centymetr\u00f3w grubo\u015bci. Nad podw\u00f3jnym uko\u015bnym uskokiem szczytu wschodniego wznosi\u0142o si\u0119 dziewi\u0119\u0107 cienkich, ustawionych naro\u017cnie filar\u00f3w z ostros\u0142upowymi daszkami i ma\u0142ymi cylindrycznymi iglicami.\n\nNa mapie okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, kt\u00f3r\u0105 mierniczy Friedrich Berndt sporz\u0105dzi\u0142 20 grudnia 1599 roku z polecenia burmistrza gda\u0144skiego Johanna von der Linde, zarz\u0105dcy \u017bu\u0142aw Steblewskich, w Steblewie (na mapie: STIPLAW) narysowano po\u015br\u00f3d dom\u00f3w wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 z wysok\u0105, ostro zako\u0144czon\u0105 iglic\u0105. Viktor Zirkwitz, kt\u00f3ry t\u0119 map\u0119 reprodukowa\u0142, zastrzega jednak, \u017ce rysunki ko\u015bcio\u0142\u00f3w na niej nie zawsze s\u0105 dok\u0142adne.\n\nZ czas\u00f3w przedreformacyjnych zosta\u0142o w \u015brodku niewiele: dwa rz\u0119dy ci\u0119\u017ckich d\u0119bowych \u0142awek w nawie i dwa podobne na ma\u0142ej emporze, a na bocznej desce jednej z nich napis \u201eihs 61\u201d, kt\u00f3ry Freytag czyta\u0142 jako rok 1461. Belka przecinaj\u0105ca ko\u015bci\u00f3\u0142 przy fudze w murze d\u017awiga\u0142a dawniej krucyfiks z figurami po bokach. Waschinski zalicza t\u0119 wie\u015b do sze\u015bciu miejscowo\u015bci terytorium gda\u0144skiego, w kt\u00f3rych istnienie \u015bredniowiecznej szko\u0142y parafialnej po\u015bwiadcza nie tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, ale i to, \u017ce pochodzili st\u0105d studenci \u015bredniowiecznych uniwersytet\u00f3w. Najstarsza ksi\u0119ga metrykalna parafii przechowa\u0142a odpisy rozporz\u0105dze\u0144 szkolnych rady gda\u0144skiej, a dom szkolny zbudowany w 1690 roku przetrwa\u0142 do 1835. Przy wyj\u015bciu ze wsi, przy drodze do Osic, sta\u0142a jeszcze w czasach Heisego ma\u0142a, murowana kapliczka \u015bredniowieczna z namiotowym dachem i pi\u0119cioma sterczynami. Viktor Zirkwitz zanotowa\u0142 w pracy wydanej w Gda\u0144sku w 1940 roku, \u017ce z o\u0142tarzy przydro\u017cnych zaznaczonych na mapie Berndta z 1599 roku przetrwa\u0142 tylko jeden, w Gnojewie, a o\u0142tarz w Steblewie usuni\u0119to \u201eprzed kilku laty\u201d. Przed ruinami ko\u015bcio\u0142a stoi do dzi\u015b kamienny trzon chrzcielnicy z okr\u0105g\u0142\u0105 stop\u0105, pozbawiony czaszy; Dariusz Piasek w\u0142\u0105czy\u0142 go jako zachowany fragment do swojego inwentarza \u015bredniowiecznych chrzcielnic kamiennych \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych, og\u0142oszonego w 2023 roku.\n\nJak wygl\u0105da\u0142a ta zmiana od strony katolickiej, zapisa\u0142a wizytacja z 1584 roku. O dekanacie Ma\u0142ej Wyspy, kt\u00f3rego Steblewo by\u0142o siedzib\u0105, wizytator napisa\u0142 bez ogr\u00f3dek: \u201eTota Insula minor ab haereticis residentibus incolis occupata\u201d \u2014 ca\u0142a Ma\u0142a Wyspa zaj\u0119ta przez mieszkaj\u0105cych tam heretyk\u00f3w; za katolick\u0105 uchodzi\u0142a jedna jedyna wie\u015b. Zanotowa\u0142 przy tym, \u017ce nawet tamtejszy wikary, zakonnik oliwski, by\u0142 \u201etotus intra et extra haereticus\u201d \u2014 heretykiem na wskro\u015b: od kilkunastu lat \u017cy\u0142 w ma\u0142\u017ce\u0144stwie zawartym przez innego zakonnika odst\u0119pc\u0119, mia\u0142 dwoje dzieci, a nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 w ci\u0105gu roku tylko trzy razy.\n\nJak daleko si\u0119gn\u0119\u0142a tu zmiana wyznaniowa, wida\u0107 w wykazie dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku: przy ka\u017cdej z dwunastu parafii zapisano, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile mu wie\u015b p\u0142aci zamiast dziesi\u0119cin. Steblewo by\u0142o niegdy\u015b siedzib\u0105 wiejskiego dziekana Ma\u0142ej Wyspy. Tutejszy duchowny trzyma\u0142 cztery \u0142any daj\u0105ce 200 floren\u00f3w, a pi\u0119\u0107dziesi\u0105t sze\u015b\u0107 \u0142an\u00f3w wsi oddawa\u0142o mu po korcu \u017cyta i po korcu owsa zamiast dziesi\u0119cin. Do parafii nale\u017ca\u0142a kaplica oraz wie\u015b D\u0142ugie Pole, a dawniej tak\u017ce Giemlice. Razem dawa\u0142o to 252 floreny i 10 groszy. S\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce Steblewo by\u0142o dawniej g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem dekanatu steblewskiego, kt\u00f3ry niemal w ca\u0142o\u015bci przyj\u0105\u0142 luteranizm \u2014 ocala\u0142y tylko Giemlice, podleg\u0142e biskupowi kujawskiemu, a utracone zosta\u0142y ko\u015bcio\u0142y w Trutnowach, Leszkowach, Kiezmarku, Cedrach Wielkich, Osicach, Suchym D\u0119bie, Ostrowitem, Krzywym Kole, Mi\u0142ocinie, Woc\u0142awach, Bogatce, Koczwa\u0142ach i Ko\u017alinach; w czasie wydania tomu wszystkie by\u0142y w r\u0119kach ewangelik\u00f3w, z wyj\u0105tkiem ko\u015bcio\u0142a w Suchym D\u0119bie, kt\u00f3ry zagin\u0105\u0142.\n\nWykaz pastor\u00f3w Rhesy z 1834 roku liczy siedemna\u015bcie nazwisk, a do parafii nale\u017ca\u0142y wsie Krzywe Ko\u0142o (Kriefkohl) i D\u0142ugie Pole (Langenfelde). Harnoch uwa\u017ca za pierwszego duchownego ewangelickiego Gabriela Ulricha, pastora wed\u0142ug ksi\u0119gi ko\u015bcielnej od 1592 roku, a wed\u0142ug gda\u0144skiego wykazu nauczycieli i duchownych Ephraima Praetoriusa ju\u017c od 1586. T\u0119 wcze\u015bniejsz\u0105 dat\u0119 podaje te\u017c Abraham Hartwich: wed\u0142ug niego Ulrich zosta\u0142 powo\u0142any do Steblewa jako pierwszy pastor ju\u017c w 1586 roku. Hermann Freytag, kt\u00f3ry opar\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi na rachunkach kaplicy w Krzywym Kole i aktach archiwalnych, zna jednak wcze\u015bniejszych pastor\u00f3w ewangelickich w Steblewie: Sebaldusa Webela, urodzonego w Quedlinburgu, wymienianego tu po raz pierwszy w 1567 roku i zmar\u0142ego w 1578 roku, oraz Joachima Burchardiego, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w Zielone \u015awi\u0105tki 1578 roku i zmar\u0142 w 1582 roku; Gabriela Ulricha podaje od 1582 roku (Freytag 1912, s. 176\u2013178). Z dokumentu z 1562 roku Freytag wnioskowa\u0142, \u017ce Steblewo mia\u0142o ewangelickiego proboszcza ju\u017c wtedy (s. 132\u2013133). Gabriela Ulricha z\u0142o\u017cono wed\u0142ug Harnocha, a tak\u017ce Rhesy, z urz\u0119du w 1597 roku, poniewa\u017c jego \u017con\u0119 Helen\u0119 uznano winn\u0105 czar\u00f3w. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) po Gabrielu Ulrichu przyszed\u0142 do Steblewa magister Franciszek Gericcius, kt\u00f3ry z powodu prze\u015bladowa\u0144 musia\u0142 wcze\u015bniej ust\u0105pi\u0107 z \u017bu\u0142awek (F\u00fcrstenwerder); Hartwich datuje jego przyj\u015bcie raz na 1587 rok, a raz pisze tylko, \u017ce sta\u0142o si\u0119 to przed 1597 rokiem. Wed\u0142ug Hartwicha w 1612 roku przyszed\u0142 do Steblewa z Ostrowitego Vogelius, w 1630 roku z Ko\u017alin Miko\u0142aj Weismann, a po jego \u015bmierci w 1634 roku z Leszk\u00f3w Maciej L\u00fcschner, kt\u00f3ry zmar\u0142 w 1659 roku; w 1660 roku przyby\u0142 Jan Fryderyk Brackermann. Wed\u0142ug Hartwicha po Janie Fryderyku Brackermannie przyszed\u0142 do Steblewa w 1677 roku Efraim Herlicius, kt\u00f3ry \u017cy\u0142 jeszcze czterna\u015bcie lat i zmar\u0142 tu w 1691 roku; jego nast\u0119pca Konstantyn Berent zmar\u0142 w 1697 roku, a magister Joachim Fick, kt\u00f3ry przyby\u0142 w nast\u0119pnym roku, zmar\u0142 jeszcze w tym samym 1698 roku. Wed\u0142ug Hartwicha w 1699 roku powo\u0142ano do Steblewa z Lublewa Gda\u0144skiego Kaspra G\u00fcnthera, a po jego \u015bmierci w 1718 roku jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 w 1719 roku Konstantyn Fryderyk Hansch, kt\u00f3rego Hartwich nazywa zdolnym i uczonym duchownym.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa podaje dok\u0142adniejsze daty pierwszych tutejszych pastor\u00f3w. Franciszka Gericciusa wprowadzono w Steblewie 21 marca 1597 roku; zmar\u0142 w 1612 roku w wieku 67 lat i 17 wrze\u015bnia zosta\u0142 pochowany w ko\u015bciele Mariackim w Gda\u0144sku. Daniela Vogeliusa wprowadzono 15 listopada 1612 roku; zmar\u0142 10 listopada 1629 roku w wieku 52 lat i dwa dni p\u00f3\u017aniej spocz\u0105\u0142 w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku. Jego nast\u0119pca Weismann, rodem z Uffenheim, by\u0142 w 1628 roku kapelanem polowym gda\u0144skiej milicji w wielkim sza\u0144cu; zmar\u0142 w Steblewie w wieku 58 lat. Wdowa po nim, Anna, otrzyma\u0142a od Rady rok \u0142aski, a w czasie wakatu nabo\u017ce\u0144stwa odprawiali na zmian\u0119 pastorzy \u017cu\u0142awscy.\n\nMaciej L\u00fcschner, kt\u00f3ry przyszed\u0142 na miejsce Weismanna, by\u0142 jego zi\u0119ciem; zmar\u0142 7 sierpnia 1659 roku w Gda\u0144sku, gdzie przebywa\u0142 z powodu drugiej wojny szwedzkiej, w wieku 69 lat, z czego prawie czterdzie\u015bci przepracowa\u0142 na \u017bu\u0142awach. Jana Fryderyka Brackermanna wprowadzono 5 kwietnia 1660 roku. Herlicius przyszed\u0142 z Leszk\u00f3w oko\u0142o Zielonych \u015awi\u0105tek 1677 roku i zmar\u0142 5 wrze\u015bnia 1691 roku w wieku 56 lat. Konstantyna Berenta powo\u0142ano 9 listopada 1691 roku, a wprowadzono 9 grudnia; zmar\u0142 30 pa\u017adziernika 1697 roku w Gda\u0144sku, dok\u0105d da\u0142 si\u0119 zawie\u017a\u0107 na kuracj\u0119, i 12 listopada zosta\u0142 pochowany w ko\u015bciele Mariackim. Kaspra G\u00fcnthera powo\u0142ano z Lublewa Gda\u0144skiego 27 maja 1699 roku i wprowadzono 21 czerwca.\n\nKronika budowlana jest g\u0119sta od nieszcz\u0119\u015b\u0107. W 1623 roku he\u0142m pokryto gontem z d\u0119b\u00f3w kupionych w lasach sobowidzkich i grabi\u0144skich. W 1626 roku piorun uderzy\u0142 w wie\u017c\u0119 i zniszczy\u0142 jej g\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107. Zanim w 1631 roku odbudowano j\u0105 z pomoc\u0105 Gda\u0144ska, Szwedzi spustoszyli wn\u0119trze \u2014 okna straci\u0142y wtedy laskowanie \u2014 a na zabranie przez nich ko\u015bcielnego zegara parafianie skar\u017cyli si\u0119 ju\u017c w 1626 roku. Potem nast\u0119powa\u0142y kolejne roboty i szkody: nowe pokrycie wie\u017cy i sygnaturki w 1717, remont dachu w 1737, nowe okna w 1739, uderzenie pioruna w obie wie\u017ce 13 czerwca 1815 roku, rozbi\u00f3rka sygnaturki i odnowa wielkiej wie\u017cy za 1227 talar\u00f3w w 1818. Wreszcie 20 maja 1907 roku tr\u0105ba powietrzna zrzuci\u0142a he\u0142m i cz\u0119\u015b\u0107 izbicy dzwonnej; odbudowano je w dawnej postaci, ale dach kryto ju\u017c nie gontem, lecz dach\u00f3wk\u0105 mnich-mniszka. Przy szacowaniu szk\u00f3d wyrz\u0105dzonych przez burz\u0119 nauczyciel Probandt spad\u0142 przez otw\u00f3r w wie\u017cy z du\u017cej wysoko\u015bci i z obra\u017ceniami wewn\u0119trznymi i zewn\u0119trznymi trafi\u0142 do szpitala joannit\u00f3w w Tczewie.\n\nCa\u0142a reszta wyposa\u017cenia pochodzi\u0142a z czas\u00f3w po pierwszej wojnie szwedzkiej: ambona z 1630 roku, na nowo malowana w 1686, o\u0142tarz uko\u0144czony w 1650 roku, z bogat\u0105 snycerk\u0105 i trzema obrazami \u2014 Ostatni\u0105 Wieczerz\u0105 u do\u0142u, Ukrzy\u017cowaniem po\u015brodku, Zmartwychwstaniem u g\u00f3ry. Organy o czternastu g\u0142osach postawiono w 1684 roku za 1765 gulden\u00f3w; przewieziono je Wis\u0142\u0105 w g\u00f3r\u0119 rzeki, dlatego Freytag przypuszcza, \u017ce nieznany z nazwiska mistrz mieszka\u0142 w Gda\u0144sku. Wtedy te\u017c zbudowano pod nie empor\u0119 zachodni\u0105, a w 1687 roku Daniel Carcrius wymalowa\u0142 j\u0105 scenami z \u017cycia Jezusa. W 1744 roku organy wyremontowa\u0142 Andreas Hildebrandt. Heise dopisa\u0142 do tego cynow\u0105 chrzcielnic\u0119 z wizerunkami czterech Ewangelist\u00f3w w medalionach, dwa mosi\u0119\u017cne \u015bwieczniki i dwa mosi\u0119\u017cne lustra prostej roboty. We wn\u0119trzu Heise wyr\u00f3\u017cni\u0142 stalle z malowanymi p\u0142ycinami i prostym ornamentem. Harnoch opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142: zamiast dawnych trzech drzwi mia\u0142 ju\u017c tylko jedno g\u0142\u00f3wne wej\u015bcie przez wie\u017c\u0119, okna tylko po jednej stronie i zakrysti\u0119 podobn\u0105 do piwnicy; po obu stronach o\u0142tarza wisia\u0142o kilka obraz\u00f3w z XVIII wieku, \u017cyrandole pochodzi\u0142y z 1694 i 1749 roku, a organy odnowiono w 1811 roku.\n\nDzwony by\u0142y trzy. Najstarszy zachowany, ma\u0142y, odla\u0142 18 kwietnia 1655 roku gda\u0144szczanin Gerhard Benning; \u015bredni, o wadze jedenastu cetnar\u00f3w i czterdziestu dw\u00f3ch funt\u00f3w, przelano w 1752 roku za 460 gulden\u00f3w i 12 groszy; odla\u0142 go, wedle Heisego (s. 138\u2013139), Benjamin Wittwerck. Freytag podaje Immanuela Wittwerka, ale imienia tego dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142a drukowane przy Steblewie nie potwierdzaj\u0105 \u2014 Immanuel Wittwerk odla\u0142 dzwony w Bogatce (Reichenberg) w latach 1743 i 1745. Wielki pochodzi\u0142 pierwotnie z 1516 roku, przelewano go w 1720 i po raz ostatni w 1804, kosztem 2033 gulden\u00f3w i 10 groszy. Ten ostatni odlew wykonano na miejscu, w Steblewie, a wielki kamie\u0144 le\u017c\u0105cy po po\u0142udniowej stronie ko\u015bcio\u0142a, na wsch\u00f3d od kruchty, to pozosta\u0142o\u015b\u0107 po rdzeniu formy dzwonu. Na pocz\u0105tku XVIII wieku Praetorius widzia\u0142 jeszcze na dw\u00f3ch dzwonach gotyckie napisy. Piotr Birecki (2021) wymienia Steblewo w\u015br\u00f3d wiejskich posiad\u0142o\u015bci Gda\u0144ska, w kt\u00f3rych ko\u015bcio\u0142ach mieszcza\u0144stwo tego miasta fundowa\u0142o o\u0142tarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.\n\nEphraim Praetorius, kt\u00f3ry w XVIII wieku zebra\u0142 w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d wiadomo\u015bci o ko\u015bcio\u0142ach gda\u0144skich, pisze, \u017ce mury ko\u015bcio\u0142a w Steblewie mia\u0142y ponad p\u00f3\u0142tora s\u0105\u017cnia grubo\u015bci, a wie\u017ca by\u0142a najwy\u017csza na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich: o trzy stopy wy\u017csza od dawnej wie\u017cy w Bogatce (Reichenberg). Mia\u0142a zegar bij\u0105cy z tarcz\u0105, a ko\u015bci\u00f3\u0142 i wie\u017c\u0119 otacza\u0142 mur cmentarny. Niemalowany strop deskowy nosi\u0142 dat\u0119 1643; na belce poprzecznej wypisano od strony o\u0142tarza s\u0142owa \u201eDer Herr lebet\u201d, od strony ambony za\u015b \u201eWo zwey oder drey\u201d. Na odwrociu o\u0142tarza z 1650 roku zapisano imi\u0119 pastora Macieja L\u00fcschnera i czterech witryk\u00f3w: byli to Andreas Balau, Gr\u00f6ger Hein, Peter Wilhelm i Jacob Klatte. Praetorius wspomina te\u017c wojn\u0119: w 1656 roku sta\u0142 tu gda\u0144ski szaniec z za\u0142og\u0105 pi\u0119ciuset ludzi; 14 marca podszed\u0142 pod niego kr\u00f3l szwedzki Karol Gustaw z trzema albo czterema tysi\u0105cami \u017co\u0142nierzy, a 20 marca szaniec podda\u0142 si\u0119 na mocy uk\u0142adu. Kronika pastora Tobiasza Colerusa z Cedr\u00f3w Wielkich zapisa\u0142a, \u017ce wojsko szwedzkie, kt\u00f3re od 21 do 22 marca 1659 roku sta\u0142o w Steblewie i Ko\u017alinach, bardzo zniszczy\u0142o i obr\u00f3ci\u0142o wniwecz ko\u015bcio\u0142y w Steblewie i Giemlicach; wed\u0142ug kronikarza Szwedzi nigdy w tej wojnie nie post\u0119powali tak \u017ale jak wtedy, a 24 marca odeszli. Piotr Birecki, pisz\u0105c o odbudowie ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w drugiej po\u0142owie XVII wieku, podaje, \u017ce zniszczony cz\u0119\u015bciowo przez Szwed\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 w Steblewie odbudowano na koszt Gda\u0144ska.\n\nKronik\u0119 parafii, \u201eMemorabilia St\u00fcblaviensia continuata\u201d, prowadzili pastorzy od 1741 roku; tom ten przechowuje dzi\u015b Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie. Pierwsze lata zape\u0142niaj\u0105 w nim przede wszystkim dary parafian. W 1741 roku nowy administrator \u017bu\u0142aw Steblewskich, burmistrz Johann Gottfried von Dieselsdorff, kaza\u0142 ukara\u0107 wedle dawnej praktyki publiczn\u0105 pokut\u0105 ko\u015bcieln\u0105 rozwi\u0105z\u0142o\u015b\u0107 szerz\u0105c\u0105 si\u0119 w okolicy; pierwszy tak\u0105 kar\u0119 odby\u0142 w Steblewie katolicki parobek, kt\u00f3rego potem, za zgod\u0105 burmistrza, po\u015blubiono w tutejszym ko\u015bciele. Tego samego roku gospodarz Johann Hacker podarowa\u0142 na o\u0142tarz par\u0119 wielkich \u015bwiec z bia\u0142ego wosku, a wdowa po gda\u0144skim kupcu Michaelu Biebersteinie, dzier\u017cawcy maj\u0105tku Herzberg, Regina z domu Neumann, ufundowa\u0142a now\u0105 szat\u0119 o\u0142tarzow\u0105 z czarnego at\u0142asu ze srebrnymi koronkami za 250 floren\u00f3w, przeznaczon\u0105 na Wielki Post i na pogrzeby. W 1742 roku, za zgod\u0105 administratora, pomalowano zakrysti\u0119, a chrzcielnic\u0119, ambon\u0119 i organy umyto i odnowiono; w plebanii dwie izby ozdobiono malowid\u0142ami. W 1744 roku wyremontowano organy, dodaj\u0105c nowe miechy i g\u0142osy fletu le\u015bnego; po o\u015bmiu tygodniach pracy zabrzmia\u0142y zn\u00f3w w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu. Kolejne lata przynios\u0142y nast\u0119pne dary \u015bwiec i nakry\u0107 na o\u0142tarz, w 1749 roku \u017cyrandol w ko\u015bciele od gospodarza Michaela Hackera, w 1750 roku zas\u0142ony w oknach ko\u015bcio\u0142a, a w 1752 roku nowy dzwon na wie\u017cy, przelany za zast\u0119pcy administratora, burmistrza Ferbera.\n\nW 1755 roku, za zgod\u0105 administratora, zbudowano przy plebanii budynek gospodarczy i 3 lipca postawiono na nim wiech\u0119; kosztowa\u0142 on kas\u0119 ko\u015bcieln\u0105 1600 floren\u00f3w. 14 sierpnia 1757 roku, w dziesi\u0105t\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, w czasie nabo\u017ce\u0144stwa popo\u0142udniowego piorun uderzy\u0142 w wie\u017c\u0119; kronikarz dzi\u0119kowa\u0142 Bogu, \u017ce sko\u0144czy\u0142o si\u0119 na strachu, bez po\u017caru i bez szkody dla ludzi, a piorun wydosta\u0142 si\u0119 przez galeri\u0119 nad organami. Kronika notuje te\u017c czasy wojny siedmioletniej: w kwietniu 1758 roku przez okolic\u0119 przeci\u0105ga\u0142y wojska rosyjskie, kt\u00f3re roz\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 obozem pod Tczewem, a w listopadzie na kwaterach w okolicy stan\u0105\u0142 pu\u0142k pu\u0142kownika von Numersa; w nast\u0119pnych latach obce wojska wraca\u0142y tu na le\u017ce zimowe. 28 czerwca 1760 roku nad ranem sp\u0142on\u0119\u0142o doszcz\u0119tnie gospodarstwo pani Wunsch; kronikarz zapisa\u0142, \u017ce ogie\u0144 m\u00f3g\u0142 ogarn\u0105\u0107 ca\u0142\u0105 wie\u015b, lecz Najwy\u017cszy \u0142askawie odwr\u00f3ci\u0142 wielkie nieszcz\u0119\u015bcie.\n\nKronik\u0119 podj\u0105\u0142 potem pastor Emanuel Gottlieb Stammer, kt\u00f3ry przyby\u0142 do Steblewa w 1811 roku; zasta\u0142, jak pisze, ogr\u00f3d, podw\u00f3rze i drog\u0119 w wielkim nie\u0142adzie i na polecenie burmistrza Hufelanda kaza\u0142 wyr\u00f3wna\u0107 rowy, postawi\u0107 p\u0142oty i posadzi\u0107 w ogrodzie pleba\u0144skim 36 drzew owocowych. Pastor Stammer opisa\u0142 te\u017c lata wojen napoleo\u0144skich: w 1812 roku stali we wsi na kwaterach oficerowie i \u017co\u0142nierze, w 1813 roku, podczas odwrotu Francuz\u00f3w, polscy oficerowie i \u017co\u0142nierze, a potem \u017co\u0142nierze rosyjscy, a\u017c do kapitulacji Francuz\u00f3w w Gda\u0144sku. 13 czerwca 1815 roku wieczorem nad Steblewem przesz\u0142y trzy burze; piorun uderzy\u0142 w wie\u017c\u0119 i w sygnaturk\u0119, a w s\u0105siedniej wsi zapali\u0142a si\u0119 stodo\u0142a, kt\u00f3r\u0105 uda\u0142o si\u0119 ugasi\u0107. 29 stycznia 1817 roku sp\u0142on\u0119\u0142a stara cha\u0142upa ko\u015bcielna, a 8 listopada tego\u017c roku run\u0119\u0142a ma\u0142a wie\u017cyczka, kt\u00f3ra od 1717 roku sta\u0142a nad o\u0142tarzem.\n\n31 pa\u017adziernika 1817 roku obchodzono trzechsetlecie Reformacji: rano bi\u0142y dzwony, o\u0142tarz ozdobiono \u015bwiecami, kwiatami i zieleni\u0105, a po\u015brodku ustawiono tablic\u0119 z napisem w zieleni i kwiatach: \u201eGottes Wort und Luthers Lehr vergehet nun und nimmermehr\u201d \u2014 s\u0142owo Bo\u017ce i nauka Lutra nie przemin\u0105 teraz ani nigdy. Nabo\u017ce\u0144stwo z komuni\u0105 odprawiono rano i po po\u0142udniu, a pastor za\u015bpiewa\u0142 sam, przy organach, pierwsz\u0105 i ostatni\u0105 zwrotk\u0119 pie\u015bni \u201eWarownym grodem jest nasz B\u00f3g\u201d. 1 listopada pastor rozda\u0142 dziewi\u0119\u0107 Biblii dzieciom, kt\u00f3re najlepiej uczy\u0142y si\u0119 w trzech szko\u0142ach parafii.\n\nParafia mia\u0142a te\u017c kaplic\u0119 w D\u0142ugim Polu (Langenfelde), o kt\u00f3rej losie m\u00f3wi ta sama kronika. W styczniu 1818 roku przez trzy dni szala\u0142a gwa\u0142towna burza, kt\u00f3ra w Steblewie poszarpa\u0142a budynki, p\u0142oty i drzewa, a w D\u0142ugim Polu uczyni\u0142a kaplic\u0119 niezdatn\u0105 do u\u017cytku i przewr\u00f3ci\u0142a trzy stodo\u0142y. 20 sierpnia zebrali si\u0119 w D\u0142ugim Polu landrat Brenge, radca miejski Brendel, pastor Stammer, starsi kaplicy i gospodarze; landrat oznajmi\u0142 w imieniu w\u0142adz, \u017ce kaplic\u0119 trzeba rozebra\u0107, a gmina, je\u015bli chce, mo\u017ce za w\u0142asne pieni\u0105dze postawi\u0107 now\u0105. 23 pa\u017adziernika przewieziono z kaplicy do Steblewa o\u0142tarz, kt\u00f3ry ustawiono w sieni ko\u015bcio\u0142a, obraz Baranka Wielkanocnego, stoj\u0105cy dot\u0105d na \u0142awie ko\u015bcielnej z D\u0142ugiego Pola, i obity sk\u00f3r\u0105 fotel, a 24 listopada \u2014 reszt\u0119 sprz\u0119t\u00f3w, mi\u0119dzy innymi cynowe naczynia, stare \u015bwieczniki i ksi\u0119gi; zachowa\u0142y si\u0119 one w plebanii. Starszy kaplicy Hasse pokaza\u0142 przy tym, \u017ce jeden z obraz\u00f3w kaplicy zosta\u0142 skradziony.\n\nWcze\u015bniejsze wiadomo\u015bci o tej kaplicy podaje Praetorius. Nie mia\u0142a ona w\u0142asnych dochod\u00f3w ani prze\u0142o\u017conych; naprawiono j\u0105 w 1672 roku. Pastor ze Steblewa g\u0142osi\u0142 w niej co dwana\u015bcie tygodni kazanie popo\u0142udniowe, a do komunii mieszka\u0144cy D\u0142ugiego Pola chodzili do Steblewa.\n\nKronika parafialna zapisa\u0142a te\u017c skutki powodzi z 9 kwietnia 1829 roku: o czwartej rano wa\u0142 przerwa\u0142o przy Steblewie i Giemlicach, a o sz\u00f3stej jeszcze silniej pod Ko\u017alinami; w steblewskim ko\u015bciele zapad\u0142y si\u0119 p\u0142yty posadzki.\n\nKontynuacj\u0119 kroniki z lat 1830\u20131861 zacz\u0105\u0142 pastor Gontkowski, urodzony 20 marca 1801 roku, kt\u00f3rego wybra\u0142a Rada Gda\u0144ska i wprowadzono na urz\u0105d w dwunast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1830 roku. Jego nast\u0119pc\u0119, pastora Pohla, Rada wybra\u0142a w marcu 1833 roku. W listopadzie 1834 roku Pohl zapisa\u0142, \u017ce wszystkie budynki ko\u015bcielne, pleba\u0144skie i szkolne s\u0105 w z\u0142ym stanie. W 1835 roku zbudowano w Steblewie now\u0105 szko\u0142\u0119, d\u0142ug\u0105 na 60 i g\u0142\u0119bok\u0105 na 29 st\u00f3p, w miejsce starej, kt\u00f3ra sta\u0142a 145 lat; robot\u0119 oddano w licytacji za 1000 floren\u00f3w, a na czas budowy lekcje przeniesiono do ko\u015bcio\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142 da\u0142 na ni\u0105 pieni\u0105dze ze sprzeda\u017cy obligacji miasta Gda\u0144ska, 100 floren\u00f3w przekaza\u0142 komitet pomocy za\u0142o\u017cony po przerwaniu wa\u0142u w 1829 roku, a brakuj\u0105c\u0105 sum\u0119 dop\u0142aci\u0142a wie\u015b. W tym samym roku now\u0105 szko\u0142\u0119 dosta\u0142o te\u017c D\u0142ugie Pole. W 1838 roku przeprowadzono remont ko\u015bcio\u0142a, odk\u0142adany od lat z obawy przed kosztami; zlecono go mistrzowi murarskiemu z Tczewa za 518 talar\u00f3w, kt\u00f3re gmina zebra\u0142a, jak zapisa\u0142 pastor, bez s\u0142owa sprzeciwu. W 1839 roku naprawiono domek ko\u015bcielny, w kt\u00f3rym mieszka\u0142 grabarz, a w 1840 roku cmentarz przyko\u015bcielny dosta\u0142 nowy p\u0142ot z desek malowany olejno.\n\nW 1845 roku za pieni\u0105dze zebrane we wszystkich trzech wsiach parafii kupiono do ko\u015bcio\u0142a dwa nowe lichtarze o\u0142tarzowe i krucyfiks z nowego srebra, a gospodarz Carl Wessel ze Steblewa podarowa\u0142 srebrny, wewn\u0105trz z\u0142ocony kielich komunijny. W nocy z 20 na 21 kwietnia 1846 roku w\u0142amano si\u0119 do plebanii; skradziono wtedy tak\u017ce cynowy kielich i paten\u0119 do komunii chorych, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142y do dawnej kaplicy w D\u0142ugim Polu. W 1847 roku ustalono, \u017ce p\u0142oty wok\u00f3\u0142 cmentarza przyko\u015bcielnego ze wszystkich czterech stron utrzymuje ko\u015bci\u00f3\u0142. W 1848 roku gmina ze sk\u0142adek sprawi\u0142a srebrny, wewn\u0105trz z\u0142ocony dzbanek komunijny z napisem \u201eAndenken an die gesegneten Erndten 1847. 1848. St\u00fcblau\u201d. Rok 1849 pastor nazwa\u0142 rokiem cholery i zapisa\u0142, \u017ce pochowano wtedy 113 zmar\u0142ych. W 1854 roku, po \u015bmierci ma\u0142\u017conk\u00f3w Michaela Wessela i jego \u017cony ze Steblewa, kt\u00f3rzy zmarli kr\u00f3tko po sobie, ich dzieci podarowa\u0142y ko\u015bcio\u0142owi srebrny, wewn\u0105trz z\u0142ocony dzbanek chrzcielny z napisem ku pami\u0119ci rodzic\u00f3w.\n\n24 wrze\u015bnia 1858 roku generalny superintendent prowincji Prusy, doktor Sartorius z Kr\u00f3lewca, wprowadzi\u0142 Pohla w tutejszym ko\u015bciele w urz\u0105d superintendenta \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich, w obecno\u015bci duchownych i nauczycieli diecezji. W tym samym roku, z inicjatywy naczelnika wa\u0142owego D. J. Wessela, \u00f3wczesnego starszego ko\u015bcio\u0142a, zast\u0105piono zniszczony p\u0142ot z 1840 roku, na odcinku od szko\u0142y do plebanii, murem cmentarnym z kratow\u0105 bram\u0105 i furtk\u0105. W 1861 roku gospodarz Carl W. Th. Wessel ze Steblewa z \u017con\u0105 Henriett\u0105 z domu Mix przekaza\u0142 ko\u015bcio\u0142owi 500 floren\u00f3w w obligacjach pod warunkiem utrzymywania w dobrym stanie zbudowanego przez niego grobowca rodzinnego. Latem tego roku naprawiono wszystkie przypory ko\u015bcio\u0142a i odnowiono ich daszki, za 200 floren\u00f3w.\n\nKronik\u0119 podj\u0105\u0142 jeszcze nowy pastor Walter von Wahl, kt\u00f3ry przyby\u0142 do Steblewa 13 lipca 1934 roku, wyg\u0142osi\u0142 tu pierwsze kazanie 15 lipca, zosta\u0142 ordynowany 22 lipca w ko\u015bciele Mariackim w Gda\u0144sku, a od 1 sierpnia administrowa\u0142 tak\u017ce parafi\u0105 w Ko\u017alinach.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 437 mieszka\u0144c\u00f3w: 234 luteran\u00f3w i 203 katolik\u00f3w; parafia lutera\u0144ska: Steblewo (St\u00fcblau). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *St\u00fcblau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 34 budynki mieszkalne i 578 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 260 ewangelik\u00f3w, 317 katolik\u00f3w i jednego mennonit\u0119. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia wie\u015b w powiecie tczewskim; w latach 1920\u20131939 znalaz\u0142a si\u0119 ona w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Spis z 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 513 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 348 katolik\u00f3w i 165 ewangelik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach.\n\nWn\u0119trze ko\u015bcio\u0142a w Steblewie, po niemiecku St\u00fcblau, odnowiono w 1871 roku; w 1882 roku Heise oceni\u0142 stan budowli jako do\u015b\u0107 dobry. Osobn\u0105 histori\u0119 ma kruchta przy po\u0142udniowej \u015bcianie ko\u015bcio\u0142a. Heise zasta\u0142 j\u0105 mocno zrujnowan\u0105, ze zniszczonym szczytem, u\u017cywan\u0105 jako \u201eBahrenhaus\u201d \u2014 dom marowy, w kt\u00f3rym trzymano katafalk. W 1906 roku odnowiono j\u0105 z przeznaczeniem na kostnic\u0119, a gmina Steblewo do\u0142o\u017cy\u0142a do tego znaczn\u0105 kwot\u0119; wtedy te\u017c jej szczyt otrzyma\u0142 dzisiejsz\u0105 posta\u0107.\n\nParafia Steblewo z kaplic\u0105 w Krzywym Kole liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 319 dusz, a cmentarze by\u0142y przy obu \u015bwi\u0105tyniach. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 305 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1882 roku Samuel Gr\u00e4nz. Steblewo by\u0142o wsi\u0105 du\u017cych gospodarstw \u017cu\u0142awskich, nie maj\u0105tkiem rycerskim. W 1891 roku trzy z siedmiu wymienionych tu gospodarstw nale\u017ca\u0142y do Wessel\u00f3w: Eduarda, Carla i C\u00e4sara. Albert Wessel figuruje w\u015br\u00f3d gospodarzy Steblewa jeszcze w 1912 i 1922 roku. To samo nazwisko nosi kaplica grobowa z 1854 roku.\n\nW kwietniu 1914 roku prasa donios\u0142a, \u017ce licencjat teologii Freytag, \u201ebisher in St\u00fcblau\u201d \u2014 dot\u0105d w Steblewie \u2014 zosta\u0142 powo\u0142any na pastora ko\u015bcio\u0142a staromiejskiego w Toruniu; dzieje parafii z 1912 roku podpisa\u0142 \u201epastor lic. Freytag\u201d. Wakuj\u0105c\u0105 posad\u0119 w Steblewie, w diecezji Danziger Werder, z uposa\u017ceniem 6100 marek, og\u0142oszono dla kandydat\u00f3w z co najmniej pi\u0119tnastoma latami s\u0142u\u017cby, z podaniami do magistratu w Gda\u0144sku.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Steblewie liczy\u0142a wtedy 306 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1914 roku Friedrich Jung. \u015awi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a w 1945 roku. Wok\u00f3\u0142 ruiny rozci\u0105ga si\u0119 cmentarz przyko\u015bcielny ze stelami z osiemnastego i dziewi\u0119tnastego wieku oraz kaplic\u0105 grobow\u0105 rodziny Wessel z 1854 roku.\n\nDzieje parafii opisa\u0142 H. Freytag, \u201eGeschichte des Kirchspiels St\u00fcblau im Danziger Werder\u201d (Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, z. 54, 1912). Z tutejszej parafii ewangelickiej zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1660\u20131921. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1660 roku, ksi\u0119gi zgon\u00f3w i wykaz komunikant\u00f3w od 1691, ksi\u0119gi konfirmacji od 1812 roku oraz kronik\u0119 z lat 1661\u20131830. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr 1660\u2014 St K 1691\u2014 Konf 1812\u2014 Aufzeichnungen: Chronik von 1661\u20141830. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809\u201412. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1800\u201406. Dupl. im A.-G. Danzig: Tf Tr St 1818\u201461; 1863\u201474\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug ksi\u0119gi ko\u015bcielnej Gabriel Ulrich by\u0142 pastorem od 1592 roku, wed\u0142ug Praetoriusa i Hartwicha \u2014 od 1586, a wed\u0142ug Hermanna Freytaga (1912, s. 178) \u2014 od 1582. Harnoch i Hartwich nazywaj\u0105 Ulricha pierwszym pastorem ewangelickim, Freytag wymienia natomiast przed nim Sebaldusa Webela (od 1567 roku) i Joachima Burchardiego (1578\u20131582). Heise podaje jako ludwisarza \u015bredniego dzwonu Benjamina Wittwercka, Freytag \u2014 Immanuela Wittwerka. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa Wilhelm Paul Verpoorten urodzi\u0142 si\u0119 w 1721 roku w Neustadt w Saksonii, a do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku przeszed\u0142 w 1762 roku; ksi\u0119ga pastor\u00f3w podaje Neustadt an der Heide we Frankonii i rok 1761.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 164 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 290 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Friedrich Brackermann (1660), Joachim Figk (1698), Constantin Friedrich Hansch (1719), Wilhelm Paul Verpoorten (1751), Ernst Adolph Pohl (1833), Samuel Julius Wilhelm Graentz (1882\u20131909), Karl Ludwig Friedrich Jung (1914).\n\nHermann Freytag, pastor w Steblewie od 1909 roku, podaje w dziejach parafii z 1912 roku dalsze szczeg\u00f3\u0142y o tutejszych pastorach z lat 1762\u20131909. Johann Abraham Hollschuch by\u0142 wcze\u015bniej pastorem w Osicach i zmar\u0142 w Steblewie 2 czerwca 1789 roku. Henrichsdorf, wcze\u015bniej pastor w Juszkowie (Gischkau), zmar\u0142 12 marca 1808 roku: w sobotni wiecz\u00f3r znaleziono go martwego, siedz\u0105cego przy stole nad kazaniem. Carl Benjamin Schmidt by\u0142 pastorem gda\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a Wszystkich Anio\u0142\u00f3w Bo\u017cych, a gdy ten zniszczono podczas obl\u0119\u017cenia w 1807 roku, przeszed\u0142 do Osic. Stammer zosta\u0142 26 lutego 1830 roku powo\u0142any do Ko\u017alin (G\u00fcttland), a Gontkowski, urodzony w Tapiawie, obj\u0105\u0142 w 1833 roku nowo utworzon\u0105 parafi\u0119 w Borzechowie (Bordzichow) ko\u0142o Starogardu Gda\u0144skiego. Pohl urodzi\u0142 si\u0119 4 listopada 1806 roku w Gda\u0144sku, zosta\u0142 wprowadzony na urz\u0105d 23 czerwca 1833 roku, zmar\u0142 w Gda\u0144sku 12 marca 1883 roku i 16 marca zosta\u0142 pochowany w Steblewie. Portrety jego i jego nast\u0119pcy Graentza wisia\u0142y w 1912 roku w ko\u015bciele. Graentz przeszed\u0142 na emerytur\u0119 1 stycznia 1909 roku, a nast\u0119pnym pastorem zosta\u0142 sam Freytag.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 184, 188, 200, 209; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSteblewo\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 402, 403; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePommerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 136, 138; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 139; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 5, nr 56; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Dirschau, s. 28\u201329, poz. 29, odczyt ze skanu); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; H. Freytag, \u201eGeschichte des Kirchspiels St\u00fcblau im Danziger Werder\u201d, Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, z. 54, 1912, s. 105\u2013188; Wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku \u2014 kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, fol. 124\u2013125, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 135\u2013139 (has\u0142o St\u00fcblau); E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 471, 475, 485, 526; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 216\u2013217, nr 182; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 164, 184; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 28; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 35; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5929, \u201eSonstige Verzeichnisse 1741\u20131830\u201d (\u201eMemorabilia St\u00fcblaviensia continuata\u201d), skany 6\u201311, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 62, pozycja 317; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 76; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 34\u201335; \u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 64; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 210; t. 2, s. 486, 633; t. 3, s. 714, 892; t. 5, s. 1378; t. 7, s. 1882; \u201eAllgemeiner Anzeiger\u201d, 8 czerwca 1907 roku, s. 3 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 5 kwietnia 1914 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 12 kwietnia 1914 roku, s. 25 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 137, 155; Friedrich Berndt, mapa okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, odbitka cz\u0119\u015bciowa z przygotowywanego dzie\u0142a \u201eDas Dorf um Danzig\u201d, Danzig 1940, tablice na s. 49\u201352, zastrze\u017cenie co do rysunk\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w na s. 13; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, Danzig 1940, s. 16; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 6v\u20139r; Kronika parafii ewangelickiej w Steblewie (St\u00fcblau) z lat 1830\u20131861, z wpisem z 1934 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 18839); Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder) z lat 1648\u20131716, z kronik\u0105 i rejestrem dar\u00f3w pastor\u00f3w Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228); \u201eSteblewo (St\u00fcblau)\u201d, zulawy.infopl.info; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 471; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Landkreises Danzig\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 2), Danzig 1885","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Steblewo (St\u00fcblau) \u2013 \u017bu\u0142awy, zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/steblewo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Freytag, \u201eGeschichte des Kirchspiels St\u00fcblau im Danziger Werder\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 54, Danzig 1912, s. 105\u2013188","tytul_przed_B4_2026_10_11":"G. Freytag, Kirchspiel St\u00fcblau (Zeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins, zeszyt 54)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 139","tytul_przed_B4_2026_10_11":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 1: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1885, s. 139","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 402, 403","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSteblewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 184, 188, 200, 209","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 62, pozycja 317","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 76","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 34\u201335","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 64","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 210; t. 2, s. 486, 633; t. 3, s. 714, 892; t. 5, s. 1378; t. 7, s. 1882","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAllgemeiner Anzeiger\u201d, 8 czerwca 1907 roku, s. 3 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2TWSBOC6V6IIY4HFQEH4BC7IJYYRNPN5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 5 kwietnia 1914 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LWN446C6TGZT3RX4DKRHY6C3WIKVFNDO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 12 kwietnia 1914 roku, s. 25 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PGKKKVEZ4I2JL7DFAEBIZMBSKYW7JPGW"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 137, 155","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/28711400.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o kartograficzne","tytul":"Friedrich Berndt, mapa okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, odbitka cz\u0119\u015bciowa z przygotowywanego dzie\u0142a \u201eDas Dorf um Danzig\u201d, Danzig 1940, tablice na s. 49\u201352, zastrze\u017cenie co do rysunk\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w na s. 13","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o kartograficzne","tytul":"Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, Danzig 1940, s. 16","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 6v\u20139r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Kronika parafii ewangelickiej w Steblewie (St\u00fcblau) z lat 1830\u20131861, z wpisem z 1934 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 18839)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePommerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 136, 138","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder) z lat 1648\u20131716, z kronik\u0105 i rejestrem dar\u00f3w pastor\u00f3w Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 471","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Dwa \u015bwiaty sztuki lutera\u0144skiej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXII (2021), s. 41","url":""}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 RUINY got. ko\u015bcio\u0142a (poewang. 1584-1945), Steblewo","id":"KOS-0192","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.17788,"lng":18.83093,"name_de":"St\u00fcblau","name_pl":"Steblewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (dawniej ewangelicki)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Steblewo (po niemiecku St\u00fcblau), gmina Suchy D\u0105b, powiat gda\u0144ski \u2014 wie\u015b na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, prawy brzeg Wis\u0142y. Przed 1945 rokiem w Kreis Danziger Niederung; przynale\u017cno\u015b\u0107 pa\u0144stwowa zmienna: do 1920 Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 Wolne Miasto Gda\u0144sk, 1939\u20131945 Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Zachowane ruiny to jeden z najwi\u0119kszych gotyckich, ceglanych ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u017bu\u0142aw (XIV\u2013XV wiek) \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ewangelicki (lutera\u0144ski, p\u00f3\u017aniej unijny), pierwotnie katolicki, wed\u0142ug opisu atlasu ewangelicki od 1584 \u2014 do potwierdzenia. Nie by\u0142 to obiekt mennonicki, cho\u0107 \u017bu\u0142awy by\u0142y terenem osadnictwa mennonickiego \u2014 to odr\u0119bna wsp\u00f3lnota anabaptystyczna. Uszkodzony przez Szwed\u00f3w w 1628, zniszczony w 1945; ruina (mury obwodowe i wie\u017ca frontowa) zabezpieczona oko\u0142o 2013 roku. Katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach. W 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 513 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 348 katolik\u00f3w i 165 ewangelik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich o tutejszych ewangelikach podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ewangelicki i szko\u0142a by\u0142y na miejscu.\n\nWizytacja z 1584 roku zapisa\u0142a o dekanacie Ma\u0142ej Wyspy, kt\u00f3rego Steblewo by\u0142o siedzib\u0105, zdanie bez ogr\u00f3dek: \u201eTota Insula minor ab haereticis residentibus incolis occupata\u201d \u2014 ca\u0142a Ma\u0142a Wyspa zaj\u0119ta przez mieszkaj\u0105cych tam heretyk\u00f3w; za katolick\u0105 uchodzi\u0142a jedna jedyna wie\u015b. Wizytator zanotowa\u0142 przy tym, \u017ce nawet tamtejszy wikary, zakonnik oliwski, \u201etotus intra et extra haereticus\u201d \u2014 heretyk na wskro\u015b \u2014 od kilkunastu lat \u017cy\u0142 w ma\u0142\u017ce\u0144stwie zawartym przez innego zakonnika odst\u0119pc\u0119 i mia\u0142 dwoje dzieci, a nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 w ci\u0105gu roku tylko trzy razy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, zeszyt II, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / zulawy.infopl.info \u2014 Steblewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0429","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.17988,"lng":18.82974,"name_de":"St\u00fcblau","name_pl":"Steblewo \u2014 ruiny ko\u015bcio\u0142a (St\u00fcblau)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Stegna, po niemiecku Steegen, dawniej tak\u017ce Kobbelgrube, le\u017cy na Mierzei Wi\u015blanej. Cmentarz przyko\u015bcielny otacza\u0142 tu dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z ceglanym prezbiterium i szachulcow\u0105 naw\u0105, wzniesiony w latach 1681\u20131683 na miejscu starszej \u015bwi\u0105tyni z 1609 roku. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod numerem A-249 (decyzja z 3 pa\u017adziernika 1961 roku).\n\nTutejsza parafia by\u0142a ewangelicka: lutera\u0144ska, a po unii pruskiej z 1817 roku unijna; w latach 1920\u20131939 nale\u017ca\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a Ewangelickiego Wolnego Miasta Gda\u0144ska. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Steegen* 122 budynki mieszkalne i 1116 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1085 ewangelik\u00f3w, 18 katolik\u00f3w, dziewi\u0119ciu mennonit\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 26 gospodarstw ch\u0142opskich i 67 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku gmina liczy\u0142a 1142 mieszka\u0144c\u00f3w: 1133 ewangelik\u00f3w, 5 katolik\u00f3w i 4 innych chrze\u015bcijan. Spis z 1 grudnia 1905 roku wykaza\u0142 1240 mieszka\u0144c\u00f3w: 1198 ewangelik\u00f3w, 20 katolik\u00f3w, 17 innych chrze\u015bcijan i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Stegnie, katolicy w 1905 roku do parafii w Cyganku (Tiegenhagen) w powiecie malborskim.\n\nW 1897 roku parafia mia\u0142a dw\u00f3ch pastor\u00f3w. W maju 1897 roku drugi pastor w Stegnie, August Hankwitz, og\u0142osi\u0142 w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d swoje zar\u0119czyny z Elfriede Gr\u00fcndel, drug\u0105 c\u00f3rk\u0105 podpu\u0142kownika w stanie spoczynku Roberta Gr\u00fcndela z Malborka.\n\nAdministracyjnie Steegen wchodzi\u0142 w sk\u0142ad powiatu Danziger Niederung \u2014 przed 1920 rokiem w prowincji Prusy Zachodnie, w rejencji gda\u0144skiej, a w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku. Z dniem 1 pa\u017adziernika 1939 roku wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 powiatu, w tym Stegn\u0119 i Sztutowo, w\u0142\u0105czono do powiatu Gro\u00dfes Werder w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Stegnie, licz\u0105cej wtedy 8167 ewangelik\u00f3w. W 1927 roku patronem parafii by\u0142a gmina miejska Gda\u0144sk. W parafii uczy\u0142o wtedy w dwunastu szko\u0142ach dwudziestu pi\u0119ciu nauczycieli ewangelickich.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa \u2014 a dawny cmentarz przyko\u015bcielny zlikwidowano. Karta cmentarza z 5 wrze\u015bnia 1994 roku, przechowywana w Narodowym Instytucie Dziedzictwa, opisuje go jako nieczynny, o powierzchni 0,7 hektara, bez nagrobk\u00f3w i mogi\u0142; z dawnego uk\u0142adu zosta\u0142a aleja lipowa. Wed\u0142ug karty fragmenty nagrobk\u00f3w przenoszono prawdopodobnie w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku na s\u0105siedni cmentarz parafialny i tam u\u017cywano powt\u00f3rnie. Ta sama karta wspomina \u201eobecny parking przy ko\u015bciele\u201d przy wschodniej bramie; mieszkanka wsi wskaza\u0142a w 2026 roku, \u017ce dawny cmentarz by\u0142 tam, gdzie dzi\u015b jest ten parking.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kobbelgrube i podaje tu 1257 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, strony 20\u201321, pozycja 60; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen (spis z 1 grudnia 1905), Berlin 1908, powiat Danziger Niederung, strony 26\u201327, pozycja 60; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; zg\u0142oszenie z terenu: relacja mieszkanki w komentarzu pod wpisem Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Gda\u0144sk-Gdynia-Sopot na Facebooku (30 wrze\u015bnia 2026); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 24\u201325; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61, pozycja 309; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 czerwca 1897 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61, pozycja 309","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 czerwca 1897 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/4IZ5ITCLIFR2S5QH6YC3A7P3JHHFVGC3"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0440","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.32621,"lng":19.12436,"name_de":"Steegen","name_pl":"Stegna \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stegna (niem. Steegen), wie\u015b u styku Mierzei Wi\u015blanej z \u017bu\u0142awami. Przed 1945 r. nale\u017ca\u0142a do Kreis Marienburg (Prusy Zachodnie), a w latach 1920\u20131939 do Kreis Grosses Werder w obr\u0119bie Wolnego Miasta Gda\u0144ska; region by\u0142 zdecydowanie protestancki. Miejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-lutera\u0144ski wzniesiono w latach 1681\u20131683 (prace rozpocz\u0119to 25 marca 1681 r., po\u015bwi\u0119cenia dokonano 29 listopada 1681 r., budow\u0119 zako\u0144czono 17 listopada 1683 r.) na miejscu drewnianej \u015bwi\u0105tyni z 1609 r., kt\u00f3ra sp\u0142on\u0119\u0142a w 1676 r.; wcze\u015bniej sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 gotycki. Pracami kierowa\u0142 Peter Willer \u2014 architekt, geodeta i mechanik Miasta Gda\u0144ska. Jest to budowla szachulcowa: konstrukcja szkieletowa z wype\u0142nieniem ceglanym (tzw. mur pruski), jednonawowa, z wie\u017c\u0105 i drewnianym stropem kolebkowym. Pod stropem rozpi\u0119te jest malowid\u0142o na p\u0142\u00f3tnie z 1688 r., wykonane przez Reinholda Schneidera z Gda\u0144ska, o wymiarach ok. 35 \u00d7 18 m i powierzchni blisko 450 m\u00b2 \u2014 jedno z najwi\u0119kszych tego rodzaju w kraju. Wisi tam tak\u017ce model \u017caglowca, wotum dzi\u0119kczynne za ocalenie za\u0142ogi, uko\u0144czone w 1872 r. przez F.W. Wehlma i uchodz\u0105ce za najwi\u0119kszy model statku w Polsce. Do wyposa\u017cenia nale\u017c\u0105 m.in. chrzcielnica z 1666 r., ambona Marcina Glabitzkiego z 1687 r. i organy z 1914 r. Ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 luteranom a\u017c do 1945 r., gdy przej\u0119li go katolicy; dzi\u015b jest rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym pw. Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa. By\u0142 to obiekt lutera\u0144ski, nie mennonicki. Wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod nr A-249 z 3 pa\u017adziernika 1961 r.","built_year":1683,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Stegna (Steegen) \u2013 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-stegna/stegna"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0172","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3286519,"lng":19.1130637,"name_de":"Steegen","name_pl":"Stegna \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Steegen)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Stegna, po niemiecku Steegen, le\u017cy u styku Mierzei Wi\u015blanej z \u017bu\u0142awami. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi do dzi\u015b: po 1945 roku przej\u0119li go katolicy, a w 1948 roku erygowano rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa. Wed\u0142ug sporz\u0105dzonego przez Roberta Ziemia\u0144skiego zestawienia ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich przej\u0119tych dla kultu katolickiego \u2014 opartego na schematyzmie diecezji elbl\u0105skiej z 1996 roku i dw\u00f3ch innych opracowaniach \u2014 katolicy przyj\u0119li i po\u015bwi\u0119cili ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1945 roku. \u015awi\u0105tyni\u0119 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 3 pa\u017adziernika 1961 roku pod numerem A-249. Na dawnym ewangelickim cmentarzu przyko\u015bcielnym nie zachowa\u0142y si\u0119 nagrobki: karta cmentarza z 5 wrze\u015bnia 1994 roku nie odnotowa\u0142a tam ani nagrobk\u00f3w, ani mogi\u0142 \u2014 wed\u0142ug karty ich fragmenty przenoszono prawdopodobnie w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku na s\u0105siedni cmentarz parafialny i u\u017cywano powt\u00f3rnie.\n\nWsp\u00f3lnota, kt\u00f3ra ten ko\u015bci\u00f3\u0142 wznios\u0142a i przez dwa i p\u00f3\u0142 stulecia si\u0119 w nim gromadzi\u0142a, by\u0142a lutera\u0144ska. Ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy\u0142 jej do 1945 roku. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IV, 1883) przed Reformacj\u0105 sta\u0142 w Kobbelgrube ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, kt\u00f3ry wraz z niemieckimi osadnikami wcze\u015bnie przeszed\u0142 na luteranizm, poniewa\u017c ca\u0142a Mierzeja nale\u017ca\u0142a do Gda\u0144ska. Wykaz duchownych pruskich prowadzi list\u0119 tutejszych pastor\u00f3w od 1605 roku. Ewangelicy obj\u0119li t\u0119 dawn\u0105 parafi\u0119 katolick\u0105 jeszcze wcze\u015bniej: atlas historyczny Prus Kr\u00f3lewskich z drugiej po\u0142owy XVI wieku notuje Kobbelgrube w\u015br\u00f3d parafii, kt\u00f3re pod koniec XVI wieku by\u0142y w r\u0119kach protestant\u00f3w. Pierwszym znanym z nazwiska duchownym ewangelickim parafii \u2014 nosz\u0105cej wtedy nazw\u0119 Kobbelgrube \u2014 by\u0142 George Klein, kt\u00f3ry przyby\u0142 w tym w\u0142a\u015bnie roku; wykaz dodaje, \u017ce poza tym nic o nim nie wiadomo. Po nim urz\u0105d sprawowali Nicolaus Witte od 1609 roku i Jacob Werner w latach 1617\u20131618.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) w parafii Kobbelgrube (dzi\u015b Stegna) od 1605 roku do lat dwudziestych XVII wieku s\u0142u\u017cyli kolejno: Jerzy Klein, Wendelin Walch, Wawrzyniec Eysenhart, Miko\u0142aj Witte, Piotr Richter, Jakub Werner, Jan Wendelinus, Andrzej Hettisch i Pawe\u0142 Lezius, kt\u00f3ry w 1630 roku przeszed\u0142 do Cedr\u00f3w Wielkich. Wed\u0142ug Hartwicha w 1630 roku przyby\u0142 do Kobbelgrube Dawid Haberus, w 1631 roku powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a Bo\u017cego Cia\u0142a w Gda\u0144sku; wtedy przyszed\u0142 z Przebrna Gotfryd Stegmann, kt\u00f3ry \u017cy\u0142 do 1647 roku, lecz jego miejsce obsadzono dopiero w 1652 roku Henrykiem K\u00f6nigshafenem, a w 1657 roku Krystianem Ohmuthem, kt\u00f3rego w 1667 roku zabrano do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku. Wed\u0142ug Hartwicha po Krystianie Ohmucie przyszed\u0142 do Kobbelgrube Jerzy Baur, w 1670 roku przeniesiony do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku; jego nast\u0119pca Andrzej Barth po czterech latach przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny, a w 1674 roku przyby\u0142 Marcin Kr\u00fcger, w 1681 roku powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana. Wed\u0142ug Hartwicha w latach 1681\u20131697 pastorem w Kobbelgrube by\u0142 Abraham Belitzki, przeniesiony z Przebrna; po jego \u015bmierci przyszed\u0142 Jakub Stuve, zmar\u0142y tu w 1698 roku, a po nim Piotr Golz, kt\u00f3ry na staro\u015b\u0107 przyj\u0105\u0142 w 1710 roku zast\u0119pc\u0119, Samuela Kr\u00fcgera; w 1711 roku urz\u0105d obj\u0105\u0142 Jan Gotfryd Palm, w 1716 roku przeniesiony do Gda\u0144ska, a po nim Jan Adam Arzberger. Wed\u0142ug Hartwicha do parafii Kobbelgrube nale\u017ca\u0142y wsie Freyhuben, Pasewerck, Junkeracker, Stegna (Stege), Stegnerwerder, Glabitsch, Junkertroyl, Fischerbabke, Kampen, Poppau, Kobbelgrube i Sztutowo (Stutthof).\n\nEphraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku uzupe\u0142nia spis duchownych Hartwicha. Wed\u0142ug jego r\u0119kopisu Wawrzyniec Eysenhart (Eisenhard) by\u0142 tu duchownym ju\u017c w XVI wieku \u2014 wyst\u0119puje w aktach w 1586 roku, w sporze z nauczycielem Feliksem Leistkauem, a jeszcze 26 listopada 1599 roku sprawowa\u0142 tu urz\u0105d \u2014 inaczej ni\u017c podaje zdanie wy\u017cej, kt\u00f3re za pierwszego znanego pastora uwa\u017ca George\u2019a Kleina z 1605 roku. O \u015bmierci Eysenharta, o kt\u00f3rej ni\u017cej pisze te\u017c Harnoch, Praetorius zanotowa\u0142 pog\u0142osk\u0119: m\u00f3wiono, \u017ce zabi\u0142 go rybak Hans Schaack, rzuciwszy w niego dzbanem do piwa, gdy przechodzi\u0142 obok karczmy. Dawida Haberusa, wygna\u0144ca, osadzi\u0142 tu w 1630 roku Axel Oxenstierna, a 13 grudnia 1640 roku, na wniosek pastora Gotfryda Stegmanna, nakazano prowadzi\u0107 tu ksi\u0119g\u0119 chrzt\u00f3w. Abraham Belitzki zmar\u0142 w lipcu 1697 roku w Gda\u0144sku i zosta\u0142 pochowany w Kobbelgrube; jego nast\u0119pca Jakub Stuve zmar\u0142 ju\u017c w kwietniu 1698 roku, po niespe\u0142na roku s\u0142u\u017cby. W XVIII wieku s\u0142u\u017cyli tu mi\u0119dzy innymi Christoph Schmidt (1720\u20131735), kt\u00f3ry przyszed\u0142 z Przebrna, i pastor Meyer (1735\u20131759), przedtem pastor na Helu.\n\nNajstarsze ksi\u0119gi parafii \u2014 dwa tomy z chrztami, \u015blubami i kronik\u0105, prowadzone od 1650 roku \u2014 maj\u0105 w\u0142asn\u0105 histori\u0119, zapisan\u0105 na wyklejce pierwszego z nich 25 stycznia 1934 roku. Przez wiele lat uchodzi\u0142y za zaginione. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce emerytowany pastor Egbert Michalik, wyprowadzaj\u0105c si\u0119 z plebanii w latach dwudziestych, spakowa\u0142 je przez nieuwag\u0119 do skrzyni razem z innymi rzeczami i zabra\u0142 do domu. Pod jego nieobecno\u015b\u0107 znalaz\u0142a je tam c\u00f3rka, Hildegard Harder, i przekaza\u0142a krewnej, kt\u00f3ra zajmowa\u0142a si\u0119 badaniem przodk\u00f3w. Tam zobaczy\u0142 je przypadkiem organista Otto Conrad. Dzi\u0119ki niemu 27 stycznia 1934 roku ksi\u0119gi wr\u00f3ci\u0142y do urz\u0119du parafialnego \u2014 dzi\u015b przechowuje je Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie.\n\nOdnaleziona ksi\u0119ga zaczyna si\u0119 ozdobn\u0105, czarno-czerwon\u0105 kart\u0105 tytu\u0142ow\u0105 \u201eKobbelgrubisches Kirchenbuch\u201d. Wynika z niej, \u017ce sporz\u0105dzi\u0142 j\u0105 na polecenie burmistrza Gda\u0144ska i administratora Mierzei i Szkarpawy Adriana von der Linde tutejszy pastor Gottfried Stegmann. Formu\u0142a i chronogram \u201eChrIstI Ite CeDant MaLa\u201d, z dat\u0105: czerwiec, Zielone \u015awi\u0105tki, s\u0105 te same co w ksi\u0119gach Drewnicy i Tujska. Za kart\u0105 tytu\u0142ow\u0105, jak w Drewnicy, nast\u0119puje inwentarz sprz\u0119t\u00f3w \u201eznalezionych w tym ko\u015bciele w 1650 roku\u201d.\n\nBudow\u0119 ko\u015bcio\u0142a rozpocz\u0119to 25 marca 1681 roku, po\u015bwi\u0119cenia dokonano 29 listopada tego samego roku, a prace zako\u0144czono 17 listopada 1683 roku. Nowa \u015bwi\u0105tynia stan\u0119\u0142a na miejscu drewnianej z 1609 roku, kt\u00f3ra sp\u0142on\u0119\u0142a w 1676 roku; wcze\u015bniej sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 gotycki. Pracami kierowa\u0142 Peter Willer, architekt, geodeta i mechanik Miasta Gda\u0144ska. Jest to budowla szachulcowa (konstrukcja szkieletowa z wype\u0142nieniem ceglanym), jednonawowa, z wie\u017c\u0105 i drewnianym stropem kolebkowym.\n\nPraetorius podaje, \u017ce wcze\u015bniejszy, niemal zrujnowany ko\u015bci\u00f3\u0142 naprawiono w 1608 roku na podstawie umowy z cie\u015bl\u0105 Peterem Hardingiem, zawartej 29 grudnia 1607 roku. Wed\u0142ug jego r\u0119kopisu obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano na nowo z polecenia burmistrza Constantina Ferbera w 1686 roku \u2014 inaczej ni\u017c podane wy\u017cej lata budowy 1681\u20131683. Po ko\u015bciele w Tujsku by\u0142 wed\u0142ug niego najpi\u0119kniejszy na Mierzei i niemal najwi\u0119kszy: o\u0142tarz, ambona, chrzcielnica, organy, \u0142awki i ch\u00f3ry mia\u0142y snycerk\u0119, malowid\u0142a i z\u0142ocenia, a dzi\u0119ki wielu oknom wn\u0119trze by\u0142o bardzo jasne. Nosi\u0142 nazw\u0119 ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela (Salvators-Kirche).\n\nPod stropem rozpi\u0119to malowid\u0142o na p\u0142\u00f3tnie z 1688 roku, wykonane przez Reinholda Schneidera z Gda\u0144ska, o powierzchni blisko 450 metr\u00f3w kwadratowych \u2014 jedno z najwi\u0119kszych tego rodzaju w kraju. Ewa i Jerzy Wolscy, kt\u00f3rzy prowadzili jego konserwacj\u0119, opisuj\u0105 program malowid\u0142a: w \u015brodku p\u0142askiej cz\u0119\u015bci stropu Zmartwychwstanie Chrystusa, w naro\u017cnikach od wschodu Chrystus i Samarytanka oraz przypowie\u015b\u0107 o pannach m\u0105drych i g\u0142upich, od zachodu Wskrzeszenie \u0141azarza i Niesienie Krzy\u017ca; cz\u0119\u015b\u0107 \u015brodkow\u0105 obiega fryz z medalionami dwunastu aposto\u0142\u00f3w, a zag\u0142\u0119bienie nad prezbiterium wype\u0142nia S\u0105d Ostateczny. Pierwotnie malowane p\u0142\u00f3tna pokrywa\u0142y tak\u017ce \u015bciany, lecz zosta\u0142y z nich tylko fragmenty. Wed\u0142ug Wolskich malowid\u0142o wysz\u0142o z kr\u0119gu malarstwa gda\u0144skiego i powsta\u0142o przypuszczalnie oko\u0142o 1683 roku, bezpo\u015brednio po uko\u0144czeniu budowy ko\u015bcio\u0142a; pocz\u0105tek budowy upami\u0119tnia data 1681 na kamiennym cokole w po\u0142udniowo-wschodnim naro\u017cniku prezbiterium, a koniec \u2014 data 1683 na metalowej chor\u0105giewce wie\u017cy. Do wyposa\u017cenia nale\u017c\u0105 chrzcielnica z 1666 roku, ambona Marcina Glabitzkiego z 1687 roku oraz organy z 1914 roku, sprowadzone po wojnie z Dolnego \u015al\u0105ska. Piotr Birecki podaje, \u017ce chrzcielnica ufundowana przez rodzin\u0119 Zappio dla gda\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana, z przedstawieniem chrztu w Jordanie, trafi\u0142a do Stegny w 1682 roku, a ambon\u0119 zdobi\u0105 postacie ewangelist\u00f3w; jej tw\u00f3rc\u0119 Birecki nazywa Maciejem Glabitzkim. Wisi tam tak\u017ce model \u017caglowca, wotum dzi\u0119kczynne za ocalenie za\u0142ogi, uko\u0144czony w 1872 roku przez F. W. Wehlma i uchodz\u0105cy za najwi\u0119kszy model statku w Polsce.\n\nWi\u0119ksze remonty ko\u015bcio\u0142a przeprowadzono w latach 1779, 1819 i 1934; Ewa i Jerzy Wolscy zauwa\u017caj\u0105, \u017ce przy tych pracach obrywaj\u0105ce si\u0119 p\u0142\u00f3tna przybijano do stropu gwo\u017adziami przez malowid\u0142o, wstawiano \u0142aty nowego p\u0142\u00f3tna i przemalowywano zniszczone miejsca. W 1971 roku wojew\u00f3dzki konserwator zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku zleci\u0142 Wolskim ekspertyz\u0119 stropu, a w 1973 roku rozpocz\u0119to konserwacj\u0119: malowid\u0142o zdj\u0119to odcinkami o powierzchni od 7 do 12 metr\u00f3w kwadratowych, zakonserwowano bez dublowania nowym p\u0142\u00f3tnem i ponownie przymocowano do stropu, a r\u00f3wnocze\u015bnie wymieniono cz\u0119\u015b\u0107 belek wi\u0119\u017aby dachowej.\n\nZapiski kronikarskie z XVIII wieku zaczynaj\u0105 si\u0119 od lat 1710\u20131712. Piotr Golz, kt\u00f3ry na staro\u015b\u0107 przyj\u0105\u0142 zast\u0119pc\u0119, zmar\u0142 21 sierpnia 1712 roku, w trzynast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej; pochowano go 30 sierpnia w tutejszym ko\u015bciele, a kazanie pogrzebowe wyg\u0142osi\u0142 jego nast\u0119pca, Johann Gottfried Palm. Kronika notuje te\u017c, \u017ce w 1712 roku gda\u0144ski organmistrz Daniel Nitrowski rozbudowa\u0142 tutejsze organy; prace zacz\u0119to w czerwcu i uko\u0144czono w pa\u017adzierniku. Organ\u00f3w tych ju\u017c nie ma \u2014 w dzisiejszym ko\u015bciele stoj\u0105 instrumenty z 1914 roku, sprowadzone po wojnie z Dolnego \u015al\u0105ska.\n\nW nocy z 8 na 9 lutego 1714 roku do ko\u015bcio\u0142a w Stegnie w\u0142ama\u0142 si\u0119 z\u0142odziej. Wed\u0142ug kroniki zabra\u0142 srebrne naczynia, mi\u0119dzy innymi stary kielich, oba srebrne dzbany i srebrn\u0105 puszk\u0119 na op\u0142atki.\n\nNast\u0119pca Palma, Johann Adam Arzberger, zapisa\u0142, \u017ce powo\u0142ano go 22 kwietnia 1716 roku. Gda\u0144sk by\u0142 wtedy zamkni\u0119ty z powodu \u201emoskiewskich k\u0142opot\u00f3w\u201d \u2014 wojsk rosyjskich w okolicy \u2014 i Arzberger musia\u0142 wydosta\u0107 si\u0119 z miasta wod\u0105. Na urz\u0105d w Stegnie wprowadzono go 10 maja, w niedziel\u0119 Cantate, i tego samego dnia wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne. We wrze\u015bniu tego roku prze\u0142o\u017ceni kazali miejskiemu malarzowi odnowi\u0107 trzy izby w budynku ko\u015bcielnym. Jesieni\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 odzyska\u0142 te\u017c to, co zabra\u0142 z\u0142odziej dwa lata wcze\u015bniej: 24 wrze\u015bnia 1716 roku pewien gda\u0144szczanin, kt\u00f3ry zgubi\u0142 w tej okolicy szkar\u0142atny p\u0142aszcz i \u015blubowa\u0142 dar, je\u015bli p\u0142aszcz si\u0119 znajdzie, ofiarowa\u0142 na o\u0142tarz poz\u0142acan\u0105 puszk\u0119 na op\u0142atki i ma\u0142\u0105 poz\u0142acan\u0105 paten\u0119.\n\nArzberger opisa\u0142 te\u017c wielk\u0105 wod\u0119 z Wielkiej Soboty, 27 marca 1717 roku. Przysz\u0142a w po\u0142udnie, z pocz\u0105tku powoli, ale do wieczora zala\u0142a nie tylko drog\u0119 we wsi, lecz tak\u017ce cmentarz przyko\u015bcielny \u2014 a\u017c po pr\u00f3g drzwi. Szko\u0142a sta\u0142a w samej wodzie, a podw\u00f3rze plebanii, cho\u0107 le\u017ca\u0142o do\u015b\u0107 wysoko, zosta\u0142o zalane prawie po stajni\u0119. Jak zanotowa\u0142 pastor, \u201eten zak\u0142\u00f3cony Wielki Wiecz\u00f3r przyni\u00f3s\u0142 jeszcze bardziej zak\u0142\u00f3cone \u015bwi\u0119ta\u201d. W pierwszy dzie\u0144 Wielkanocy do ko\u015bcio\u0142a dotar\u0142o niewielu, i to tylko okr\u0119\u017cn\u0105 drog\u0105 przez las. Dopiero drugiego dnia \u015bwi\u0105t, gdy woda opad\u0142a, mieszka\u0144cy s\u0105siednich wsi przyp\u0142yn\u0119li do ko\u015bcio\u0142a \u0142odziami. Wie\u015b, jak doda\u0142, wysz\u0142a z tego bez szczeg\u00f3lnej szkody.\n\nArzberger nie zabawi\u0142 w Stegnie d\u0142ugo. 5 maja 1719 roku, po zaledwie trzech latach, wybrano go jednog\u0142o\u015bnie na pastora ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary na D\u0142ugich Ogrodach w Gda\u0144sku, a kazanie po\u017cegnalne wyg\u0142osi\u0142 w niedziel\u0119 Rogate. Swoj\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kroniki zamkn\u0105\u0142 modlitw\u0105 za nast\u0119pc\u0119.\n\nZapiski z lat trzydziestych XVIII wieku pokazuj\u0105 ci\u0119\u017ckie czasy na Mierzei. W lipcu 1736 roku nieustaj\u0105ce ulewy zala\u0142y wszystkie pola. Zasiane zbo\u017ce zgni\u0142o, a parafianie a\u017c do \u015bwi\u0119tego Dominika musieli przyp\u0142ywa\u0107 do ko\u015bcio\u0142a \u0142odziami; wielu popad\u0142o w n\u0119dz\u0119. W listopadzie, na pro\u015bb\u0119 pastora, dwaj dobroczy\u0144cy z Gda\u0144ska przys\u0142ali 50 floren\u00f3w do rozdzielenia mi\u0119dzy najubo\u017cszych, a w styczniu 1737 roku, w czasie g\u0142odu, gda\u0144szczanie przys\u0142ali m\u0105k\u0119, s\u00f3l i \u015bledzie. Wiosn\u0105 zabrak\u0142o paszy dla byd\u0142a, a potem przysz\u0142o wielkie umieranie. Jak zapisa\u0142 pastor, by\u0142o je wida\u0107 nawet w ko\u015bciele, \u201epo wielu pustych miejscach\u201d. W styczniu 1739 roku gda\u0144ski szyper, rodem ze Sztutowa, ufundowa\u0142 nowy piec do zakrystii.\n\nW latach czterdziestych XVIII wieku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Stegnie wyra\u017anie zyska\u0142. W 1742 roku administrator Mierzei, burmistrz Johann Wahl, ofiarowa\u0142 250 floren\u00f3w na wie\u017c\u0119 ko\u015bcieln\u0105. W czerwcu tego roku wie\u017c\u0119 na nowo pomalowano, a chor\u0105giewk\u0119 i ga\u0142k\u0119 poz\u0142ocono. W tym samym miesi\u0105cu uko\u0144czono nowy zegar na wie\u017cy, kt\u00f3ry zacz\u0105\u0142 wybija\u0107 godziny. 1 czerwca 1744 roku, za zgod\u0105 tego samego burmistrza, rozebrano p\u00f3\u0142nocn\u0105 \u015bcian\u0119 zakrystii i powi\u0119kszono zakrysti\u0119 o po\u0142ow\u0119; burmistrz da\u0142 na to 100 floren\u00f3w. Pod koniec sierpnia 1744 roku woda zn\u00f3w zala\u0142a pola i \u0142\u0105ki.\n\nKolejne zapiski dotycz\u0105 wyposa\u017cenia i budowli. W 1761 roku dzier\u017cawca Valentin Woelcke ofiarowa\u0142 dwie pi\u0119kne tablice na numery pie\u015bni. W 1762 roku jeden z gospodarzy, prze\u0142o\u017cony ko\u015bcio\u0142a Johann Gottlieb Schmidt, podarowa\u0142 dwa kamienne anio\u0142y, ustawione przed o\u0142tarzem. Pastor dopisa\u0142 przy tym \u017cyczenie, by ofiarodawca kiedy\u015b wraz z ch\u00f3rem serafin\u00f3w \u015bpiewa\u0142 przed tronem Boga. 4 maja 1762 roku, nazajutrz po obchodzonym w Prusach \u015bwi\u0119cie dzi\u0119kczynnym, podczas gwa\u0142townej burzy piorun uderzy\u0142 w p\u00f3\u0142nocn\u0105 \u015bcian\u0119 ko\u015bcio\u0142a. Przeszed\u0142 przez najwy\u017csze okno przy ch\u00f3rze organowym i pot\u0142uk\u0142 kilka szyb, ale \u2014 jak zapisano \u2014 z \u0142aski Najwy\u017cszego nie wznieci\u0142 ognia ani nie wyrz\u0105dzi\u0142 innej szkody. Tego samego roku na miejscu starej postawiono now\u0105, nieco wi\u0119ksz\u0105 plebani\u0119. Kosztowa\u0142a oko\u0142o 7000 floren\u00f3w, nie licz\u0105c podarowanego drewna warto\u015bci oko\u0142o 700 floren\u00f3w, a budowniczym by\u0142 Hans Dodenh\u00f6ft.\n\nW 1768 roku wie\u017c\u0119 ko\u015bcieln\u0105 podparto od p\u00f3\u0142nocy i zachodu nowymi podwalinami i naprawiono j\u0105, gdzie by\u0142o trzeba. Tego samego roku, poniewa\u017c gmina si\u0119 rozros\u0142a i brakowa\u0142o miejsc w \u0142awkach, zbudowano now\u0105 empor\u0119 po p\u00f3\u0142nocnej stronie, przy o\u0142tarzu. W 1773 roku dzier\u017cawca Jacob Wei\u00df ofiarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi czarne adamaszkowe nakrycia o\u0142tarza i ambony, obszyte srebrnym galonem, do u\u017cywania w czasie Wielkiego Postu i przy pogrzebach.\n\nW 1787 roku wie\u017c\u0119 zn\u00f3w odnowiono, a ga\u0142k\u0119 i chor\u0105giewk\u0119 ponownie poz\u0142ocono. 19 lipca 1789 roku, w sz\u00f3st\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, piorun uderzy\u0142 w ko\u015bci\u00f3\u0142 po raz drugi, tym razem podczas nabo\u017ce\u0144stwa. Pastor zd\u0105\u017cy\u0142 ju\u017c wej\u015b\u0107 na ambon\u0119 i zacz\u0105\u0107 kazanie, gdy po kilku silnych grzmotach b\u0142yskawica wpad\u0142a od p\u00f3\u0142nocy przez otwarte okna przy ch\u00f3rze organowym. Z \u201eokropnym trzaskiem\u201d przesz\u0142a przez \u015brodek ko\u015bcio\u0142a i og\u0142uszy\u0142a wielu ludzi, ale nikogo powa\u017cniej nie zrani\u0142a. Tym razem tak\u017ce nie wznieci\u0142 ognia ani nie uszkodzi\u0142 budynku. Wybuch\u0142a jednak panika: ludzie rzucili si\u0119 do drzwi po \u0142awkach i sto\u0142kach, a w \u015bcisku wielu porwa\u0142o ubrania, niekt\u00f3rych przewr\u00f3cono, a niejednego mocno podeptano. Pastor zanotowa\u0142, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 tak jak w 1762 roku \u2014 by\u0142 o krok od obr\u00f3cenia si\u0119 w kup\u0119 gruzu i popio\u0142u.\n\nParafia si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b, a okolica by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci protestancka. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eSteegen und Kobbelgrube\u201d 848 mieszka\u0144c\u00f3w: 836 luteran\u00f3w, 10 katolik\u00f3w i 2 mennonit\u00f3w, przy jednym ko\u015bciele ewangelickim; Stegna by\u0142a w\u00f3wczas siedzib\u0105 superintendentury. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Steegen* 122 budynki mieszkalne i 1116 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1085 ewangelik\u00f3w, 18 katolik\u00f3w, dziewi\u0119ciu mennonit\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 26 gospodarstw ch\u0142opskich i 67 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWed\u0142ug pruskiego spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku w 133 domach mieszkalnych i 255 gospodarstwach domowych \u017cy\u0142y tu 1142 osoby, w tym 1133 ewangelik\u00f3w, pi\u0119ciu katolik\u00f3w i czterech innych chrze\u015bcijan; nieliczni katolicy nale\u017celi do parafii w \u017bu\u0142awkach. Tutejsza parafia ewangelicka obejmowa\u0142a te\u017c s\u0105siedztwo \u2014 nale\u017ca\u0142o do niej mi\u0119dzy innymi Sztutowo, licz\u0105ce 2490 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 2412 ewangelik\u00f3w. Harnoch, opisuj\u0105c parafi\u0119 pod nazw\u0105 Kobbelgrube, podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z niewysok\u0105 wie\u017c\u0105 by\u0142 budowl\u0105 szachulcow\u0105 pod patronatem magistratu gda\u0144skiego, mia\u0142 trzy dzwony i okna z malowanym szk\u0142em. Na bogato z\u0142oconym, snycerskim o\u0142tarzu umieszczono herby rodowe dawnego burmistrza i administratora Mierzei Ferbera z trzema \u015bwi\u0144skimi \u0142bami; kamienna chrzcielnica by\u0142a zdobiona figurami w reliefie, a organy mia\u0142y 25 rejestr\u00f3w. W 1616 roku tutejszego duchownego Eisenharda zabi\u0142 rozgniewany rybak, uderzywszy go naczyniem do picia, gdy duchowny przechodzi\u0142 obok karczmy. Parafia liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 7000 dusz; rocznie odprawiano w niej 320 chrzt\u00f3w, 179 konfirmacji, 60 \u015blub\u00f3w i 196 pogrzeb\u00f3w, a do komunii przyst\u0119powa\u0142o 3800 os\u00f3b. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XI, 1890) podaje, \u017ce w Stegnie, po niemiecku Steegen, by\u0142y dwie szko\u0142y ewangelickie z 275 dzie\u0107mi, a ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki sta\u0142 na wybudowaniu Kobbelgrube.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 7315 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a duszpasterzami byli Egbert Michalik (od 1889 roku) i Hans Hankwitz (od 1894 roku). Parafia nosi\u0142a w almanachu nazw\u0119 Kobbelgrube. Spis z 1 grudnia 1905 roku zapisa\u0142 w Stegnie 1240 os\u00f3b: 1198 ewangelik\u00f3w, 20 katolik\u00f3w, 17 innych chrze\u015bcijan i 5 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, a w nale\u017c\u0105cym wci\u0105\u017c do tej parafii Sztutowie \u2014 2464 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2337 ewangelik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Stegnie liczy\u0142a wtedy 8167 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1889 roku Egbert Michalik. Druga posada pastorska by\u0142a wtedy nieobsadzona; zarz\u0105dza\u0142 ni\u0105 wikariusz Alfred H\u00fcneke ze Sztutowa.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Pierwszy dotyczy daty \u015bmierci Gottfrieda Stegmanna. Wed\u0142ug Hartwicha \u017cy\u0142 do 1647 roku, tymczasem ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105, kt\u00f3rej inwentarz nosi dat\u0119 1650, sporz\u0105dzi\u0142 wed\u0142ug karty tytu\u0142owej tutejszy pastor Gottfried Stegmann, a wykaz duchownych Rhesy z 1834 roku podaje, \u017ce przyszed\u0142 do Kobbelgrube w 1631 roku i zmar\u0142 w 1651 roku w wieku 48 lat. Drugi dotyczy dalszej drogi Jerzego Baura i Andrzeja Bartha: wed\u0142ug Hartwicha Baur przeszed\u0142 w 1670 roku do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku, a Barth po czterech latach do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny; wed\u0142ug r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa Baur odszed\u0142 pod koniec 1670 roku do Oruni, a do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja dopiero na pocz\u0105tku 1677 roku, Barth za\u015b przeszed\u0142 w 1674 roku do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, a w 1677 roku do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Alfred H\u00fcneke (1927), Arthur Datschewski (1930), Johann Friedrich Dingen (1940). Bez podanego roku: Gottfried Hankwitz, Hans Ludwig August Hankwitz, Ernst Walter Egbert Michalik, Georg Pautzke.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 16, 188, 194, 203, 209; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSteegen\u201d; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IV, has\u0142o \u201eKobbelgrube\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 397; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Nizina Gda\u0144ska, poz. 60 i 62; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat Nizina Gda\u0144ska, poz. 60 i 62 (strony druku 26\u201327); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 216\u2013217, nr 178; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. I: Pommerellen, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 86\u201387 (has\u0142o Kobbelgrube); wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych wpisanych do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; has\u0142o o parafii Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Pana Jezusa w Stegnie w Wikipedii; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 90; \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, pod redakcj\u0105 T. Paneckiego i M. S\u0142onia, cz\u0119\u015b\u0107 II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczeg\u00f3\u0142owe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 20, 29; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 24\u201325; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 33; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5779, notatka z 25 stycznia 1934 roku na wyklejce t. I ksi\u0119gi ko\u015bcielnej Stegny, skan 2, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5779, \u201eKobbelgrubisches Kirchenbuch\u201d, karta tytu\u0142owa i \u201eInventarium\u201d, skany 3\u20134, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna 1710\u20131789, s. 396\u2013397, skan 4, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, rok 1714, skan 5, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, rok 1716, skan 6, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, rok 1717, s. 402, skan 7, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, lata 1718\u20131719, s. 403, skan 7, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, lata 1735\u20131739, skan 10, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, lata 1742\u20131744, skan 11, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, lata 1761\u20131762, s. 412, skan 12, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, lata 1768\u20131773, s. 415, skan 13, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie parafii Stegna, lata 1787\u20131789, s. 416, skan 14, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61, pozycja 309; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 356, 378; t. 3, s. 712, 847; t. 4, s. 1183; t. 5, s. 1338; E. Wolska, J. Wolski, \u201eZagadnienie konserwacji wielkich p\u0142aszczyzn malarstwa klejowego na p\u0142\u00f3tnie. Na przyk\u0142adzie polichromii stropu ko\u015bcio\u0142a w Stegnie\u201d, \u201eOchrona Zabytk\u00f3w\u201d XXXII, 1979, nr 2, s. 121\u2013122, 125\u2013126; P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 36\u201337; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192\u2013193; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 81r\u201382v; karta cmentarza z 5 wrze\u015bnia 1994 roku (Ewidencja cmentarzy Pomorza, Bia\u0142e Karty konserwatorskie); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 472, 484.*","built_year":1681,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Parafia NSPJ w Stegnie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszego_Serca_Pana_Jezusa_w_Stegnie"},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 90","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 397","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSteegen\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IV, has\u0142o \u201eKobbelgrube\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 16, 188, 194, 203, 209","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61, pozycja 309","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 356, 378; t. 3, s. 712, 847; t. 4, s. 1183; t. 5, s. 1338","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. Wolska, J. Wolski, \u201eZagadnienie konserwacji wielkich p\u0142aszczyzn malarstwa klejowego na p\u0142\u00f3tnie. Na przyk\u0142adzie polichromii stropu ko\u015bcio\u0142a w Stegnie\u201d, \u201eOchrona Zabytk\u00f3w\u201d XXXII, 1979, nr 2, s. 121\u2013122, 125\u2013126","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/ochrona-zabytkow/1979-tom-32-numer-2-125/ochrona_zabytkow-r1979-t32-n2_125-s121-126.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 36\u201337","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192\u2013193","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 81r\u201382v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. I: Pommerellen, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 86\u201387 (has\u0142o Kobbelgrube)","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 472, 484","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 14","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0038","image_url":"/static/atlas/foto/bielamowicz_commons/kos-0038_01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.32865,"lng":19.11306,"name_de":"Steegen","name_pl":"Stegna \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Steegen, obecnie NSPJ)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Steknicy (po niemiecku Fichthof) le\u017cy w lesie na po\u0142udnie od wsi, oko\u0142o 20 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od drogi L\u0119bork\u2013\u0141eba. Za\u0142o\u017cony na planie kwadratu, zajmuje oko\u0142o 0,04 hektara; dok\u0142adnej daty za\u0142o\u017cenia nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Przetrwa\u0142o 13 nagrobk\u00f3w, drewniany krzy\u017c nad trzema grobami i odrestaurowany krzy\u017c \u017celiwny z inskrypcj\u0105 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 Ferdinanda i Alwine Boyke, zmar\u0142ych w 1924 roku. Obrze\u017ca porastaj\u0105 stare d\u0119by i \u015bwierki. O losach cmentarza w 1945 roku nie znaleziono informacji w \u017ar\u00f3d\u0142ach; po wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej pozosta\u0142 bez opieki.\n\nSteknica by\u0142a folwarkiem w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku figuruje jako osada licz\u0105ca siedem dom\u00f3w mieszkalnych i 43 mieszka\u0144c\u00f3w, zaliczona do miasta \u0141eby \u2014 osobnej gminy nie stanowi\u0142a. W \u0141ebie mie\u015bci\u0142a si\u0119 parafia ewangelicka, do kt\u00f3rej nale\u017celi tutejsi ewangelicy; katolicy nale\u017celi do L\u0119borka. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a. W 1909 roku, po dw\u00f3ch latach rob\u00f3t, uko\u0144czono kamienn\u0105 grobl\u0119 \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 Steknic\u0119 z \u017barnowsk\u0105, a zarazem oddano do u\u017cytku brukowan\u0105 szos\u0119 z \u017barnowskiej do drogi \u0141eba\u2013L\u0119bork.\n\nKarta ewidencyjna cmentarza, kt\u00f3r\u0105 26 sierpnia 2005 roku wype\u0142ni\u0142 architekt Marcin Palacz na zlecenie Pomorskiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w, podaje jako dawn\u0105 nazw\u0119 miejscowo\u015bci Fichthof i datuje cmentarz na koniec XIX wieku. Cmentarz le\u017cy w lesie na po\u0142udnie od wsi, oko\u0142o 20 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od g\u0142\u00f3wnej drogi \u0141eba\u2013L\u0119bork i oko\u0142o 100 metr\u00f3w od parkingu, na wzniesieniu wysokim na oko\u0142o 70 centymetr\u00f3w; zajmuje 0,04 hektara (fragment dzia\u0142ki 58/33L). Wed\u0142ug karty uk\u0142ad jest regularny, prawdopodobnie jednokwaterowy, a jego granice czytelne dzi\u0119ki obsadzeniu \u015bwierkami. Naliczono 13 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w, wszystkie zdewastowane, w\u015br\u00f3d nich gr\u00f3b podw\u00f3jny bez tablicy i postument w kszta\u0142cie pnia drzewa. Wed\u0142ug karty nie zachowa\u0142a si\u0119 wtedy \u017cadna tablica nagrobna ani krzy\u017c, a wej\u015bcia nie da\u0142o si\u0119 wskaza\u0107; przypuszczalnie wyznaczaj\u0105 je zgrupowane d\u0119by w naro\u017cniku. Ze starodrzewu policzono 18 \u015bwierk\u00f3w o \u015brednicy pnia od 60 do 75 centymetr\u00f3w i 7 d\u0119b\u00f3w (od 45 do 64 centymetr\u00f3w). Jako \u017ar\u00f3d\u0142o karta wymienia \u201eLauenburger Heimatkalender\u201d z 1908 roku.\n\nPlan cmentarza w skali 1:500 pokazuje niewielki prostok\u0105t w lesie, mi\u0119dzy g\u0142\u00f3wn\u0105 drog\u0105 z \u0141eby do L\u0119borka a drog\u0105 le\u015bn\u0105, obsadzony na obwodzie \u015bwierkami; przy wschodnim boku rosn\u0105 d\u0119by. Zaznaczono groby pojedyncze i podw\u00f3jne z tablicami, groby dzieci\u0119ce oraz postumenty w kszta\u0142cie pni drzew.\n\nWed\u0142ug pisma Urz\u0119du Gminy Wicko z 7 lutego 2018 roku cmentarz le\u017cy na dzia\u0142ce 58/33-L, kt\u00f3rej w\u0142a\u015bcicielem jest Nadle\u015bnictwo L\u0119bork; ani nadle\u015bnictwo, ani gmina go nie porz\u0105dkowa\u0142y. Cmentarz figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nClaudia Fredrich ze stowarzyszenia dawnych mieszka\u0144c\u00f3w \u0141eby, kt\u00f3ra dokumentowa\u0142a ten cmentarz z Nadle\u015bnictwem L\u0119bork, opisuje go jako le\u017c\u0105cy niedaleko szosy, zaro\u015bni\u0119ty, z widocznymi resztkami nagrobk\u00f3w. W jednym z do\u0142\u00f3w na cmentarzu znalaz\u0142a \u017celiwny krzy\u017c nagrobny rozbity na cztery cz\u0119\u015bci; da\u0142a go zespawa\u0107 i pomalowa\u0107 i przechowuje go u siebie. Wed\u0142ug jej wyja\u015bnienia na cmentarzu s\u0105 dwa r\u00f3\u017cne \u017celiwne krzy\u017ce: jeden Hermanna Bocka, drugi z napisem upami\u0119tniaj\u0105cym wycu\u017cnika Ferdinanda Boykego (ur. 22 pa\u017adziernika 1838, zm. 21 listopada 1924) i jego \u017con\u0119 Alwine z domu Schr\u00f6der (ur. 4 maja 1849, zm. 9 czerwca 1924), rodzic\u00f3w gospodarza Hermanna Boykego. Cmentarz le\u017cy po prawej stronie drogi od \u0141eby, oko\u0142o 150 metr\u00f3w za odga\u0142\u0119zieniem do \u0141ebie\u0144ca, za dzisiejszym parkingiem, w lesie oko\u0142o 20 metr\u00f3w od szosy. Teren nale\u017cy do Nadle\u015bnictwa L\u0119bork, le\u015bnictwo Steknica.\n\nNa pro\u015bb\u0119 Claudii Fredrich s\u0142upska delegatura Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w przekaza\u0142a jej 14 stycznia 2019 roku wytyczne konserwatorskie dla cmentarzy w Steknicy, Now\u0119cinie i Ulini. Wytyczne przewiduj\u0105 oczyszczenie terenu przez wykoszenie i usuni\u0119cie zakrzacze\u0144, ale bez ich ca\u0142kowitego usuwania, uprz\u0105tni\u0119cie \u015bmieci, uczytelnienie po\u0142o\u017cenia nagrobk\u00f3w, drogowskaz i tablic\u0119 z informacj\u0105 o cmentarzu oraz rozwa\u017cenie nowych nasadze\u0144 zieleni; konserwator dopu\u015bci\u0142 symboliczn\u0105 bram\u0119 wej\u015bciow\u0105, a przy ewentualnych \u015bcie\u017ckach tylko nawierzchni\u0119 utwardzon\u0105 ulepszon\u0105, bez betonu, kostki brukowej czy kamienia.\n\n10 kwietnia 2019 roku cmentarz sfotografowa\u0142a Alicja K\u0105ckowska z Nadle\u015bnictwa L\u0119bork; tego samego dnia obejrzano tak\u017ce cmentarze w Now\u0119cinie, Ulini i Barg\u0119dzinie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u017barnowska \u2014 Lebafelde (dawna witryna, kopia archiwalna z 3 sierpnia 2016 roku) i wykaz punkt\u00f3w cmentarnych ziemi l\u0119borskiej (plik GPX), punkt \u201eSteknica\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 186; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), notatka o cmentarzu w Steknicy i zdj\u0119cia z listopada 2017 i czerwca 2022 roku, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku; plany cmentarzy gminy Wicko w skali 1:500 (autor nieustalony), ze zbioru \u201eFriedhofspl\u00e4ne\u201d przekazanego przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku; karta cmentarza w Steknicy, wyp. M. Palacz, 26 sierpnia 2005 roku (z bud\u017cetu Pomorskiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w), z planem w skali 1:500; kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; pismo Urz\u0119du Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz dzia\u0142ek i w\u0142a\u015bcicieli dawnych cmentarzy); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; pismo Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, delegatura w S\u0142upsku, do Claudii Fredrich z 14 stycznia 2019 roku, znak ZND-III.5183.513.2018.ED (wytyczne konserwatorskie); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; Alicja K\u0105ckowska (Nadle\u015bnictwo L\u0119bork), zdj\u0119cia z 10 kwietnia 2019 roku, przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, wykaz Wohnpl\u00e4tze powiatu 24 = Lauenburg i. Pomm. oraz skorowidz alfabetyczny, przejrzane wszystkie 166 wierszy powiatu Lauenburg","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Provinz Pommern (spis z 2 XII 1895), wykaz Wohnpl\u00e4tze powiatu 24 = Lauenburg i. Pomm. oraz skorowidz alfabetyczny \u2014 Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895i 32788; E. M\u00fcller, has\u0142o Leba, s. 254; M. Drzewiecki, has\u0142o \u201e\u017barnowska \u2014 Lebafelde\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, przejrzane wszystkie 166 wierszy powiatu Lauenburg"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Leba, s. 254","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Provinz Pommern (spis z 2 XII 1895), wykaz Wohnpl\u00e4tze powiatu 24 = Lauenburg i. Pomm. oraz skorowidz alfabetyczny \u2014 Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895i 32788; E. M\u00fcller, has\u0142o Leba, s. 254; M. Drzewiecki, has\u0142o \u201e\u017barnowska \u2014 Lebafelde\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, przejrzane wszystkie 166 wierszy powiatu Lauenburg"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u201e\u017barnowska \u2014 Lebafelde\u201d","url":"http://web.archive.org/web/20160803190735/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gm-wicko/195-zarnowska"},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), notatka o cmentarzu w Steknicy i zdj\u0119cia z listopada 2017 i czerwca 2022 roku, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"plany cmentarzy gminy Wicko w skali 1:500 (autor nieustalony), ze zbioru \u201eFriedhofspl\u00e4ne\u201d przekazanego przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"pismo Urz\u0119du Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz dzia\u0142ek i w\u0142a\u015bcicieli dawnych cmentarzy)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"pismo Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, delegatura w S\u0142upsku, do Claudii Fredrich z 14 stycznia 2019 roku, znak ZND-III.5183.513.2018.ED (wytyczne konserwatorskie)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Alicja K\u0105ckowska (Nadle\u015bnictwo L\u0119bork), zdj\u0119cia z 10 kwietnia 2019 roku, przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0889","image_url":"/static/atlas/foto/fredrich_2026/cm_steknica/steknica_2017_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.711547,"lng":17.580102,"name_de":"Fichthof","name_pl":"Steknica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w St\u0119\u017cycy le\u017cy na dzia\u0142ce numer 608. Ewidencja konserwatorska uj\u0119\u0142a go pod kart\u0105 CM.73291 i datowa\u0142a na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku. Karta cmentarza, spisana 20 wrze\u015bnia 1985 roku, podaje, \u017ce cmentarz zamkni\u0119to po 1945 roku. Karta ocenia go s\u0142owami: \u201eZ\u0142y stan zachowania cmentarza\u201d. Na obszarze o powierzchni 0,21 hektara naliczono w\u00f3wczas czterdzie\u015bci kilka mogi\u0142 ziemnych, lecz oznaczone by\u0142y tylko dwie, a jedyny zachowany nagrobek stanowi\u0142a kamienna p\u0142yta z dat\u0105 1890. Teren zarasta\u0142y krzewy bzu i wysoka trawa, zachowa\u0142y si\u0119 natomiast metalowa brama, pi\u0119\u0107 metalowych ogrodze\u0144 mogi\u0142 oraz dobrze utrzymany szpaler dziewi\u0119ciu \u015bwierk\u00f3w.\n\nSt\u0119\u017cyca, po niemiecku Stendsitz, le\u017ca\u0142a w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus), w kraju kaszubskim i silnie katolickim. W wizytacji z 1766 roku naliczono w parafii 905 katolik\u00f3w spowiadaj\u0105cych si\u0119 na Wielkanoc i 223 luteran\u00f3w \u2014 jedynych wyznawc\u00f3w innego wyznania. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych St\u0119\u017cyca nale\u017ca\u0142a do Micha\u0142a \u0141aszewskiego, od 1764 roku do jego c\u00f3rki Reginy, zam\u0119\u017cnej za Janem Lehwald-Jezierskim, potem do jej dzieci, od 1787 roku do braci Micha\u0142a i Jana Nepomucena Lehwald-Jezierskich. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkaj\u0105cym w St\u0119\u017cycy jest 41-letni Jan Jezierski, w wykazie z 1775 roku zapisany jako Lehwald-Jezierski. W 1793 roku St\u0119\u017cyca przesz\u0142a na samego Micha\u0142a, w 1795 roku na Miko\u0142aja Dobrogoyskiego, a w 1801 roku zn\u00f3w na Micha\u0142a Lehwald-Jezierskiego.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Adl. Stendsitz* 52 budynki mieszkalne i 587 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 94 ewangelik\u00f3w i 493 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 31 gospodarstw ch\u0142opskich i osiem zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Parafia katolicka obejmowa\u0142a w 1867 roku 3826 dusz, a w 1889 roku 4209. Wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na dwie gminy. W 1885 roku St\u0119\u017cyca Szlachecka liczy\u0142a 566 mieszka\u0144c\u00f3w w 60 domach \u2014 500 katolik\u00f3w, 65 ewangelik\u00f3w i jednego \u017byda; St\u0119\u017cyca Kr\u00f3lewska 308 mieszka\u0144c\u00f3w w 31 domach \u2014 289 katolik\u00f3w, szesnastu ewangelik\u00f3w i trzech \u017byd\u00f3w.\n\nEwangelicy mieli tu w\u0142asny zb\u00f3r, w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 i w\u0142asny cmentarz. Przez wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dziewi\u0119tnastego wieku nie by\u0142a to parafia samodzielna \u2014 spis z 1 grudnia 1885 roku przypisuje obie cz\u0119\u015bci wsi (Gemeindelexikon, powiat Karthaus, strona 52, pozycje 122 i 123) do parafii ewangelickiej w Ko\u015bcierzynie. Samodzieln\u0105 parafi\u0105 St\u0119\u017cyca sta\u0142a si\u0119 w 1894 roku; podlega\u0142a superintendenturze kartuskiej w Ewangelickim Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Stendsitz ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1890 roku oraz wykaz komunikant\u00f3w i ksi\u0119gi konfirmacji od 1891 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1890\u2014 K Konf 1891\u2014\u201d. Spis z 1 grudnia 1910 roku wymienia parafi\u0119 ewangelick\u0105 w samej St\u0119\u017cycy. W mi\u0119dzywojniu parafia liczy\u0142a oko\u0142o stu trzydziestu wiernych.\n\nZb\u00f3r mia\u0142 murowany, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy Kr\u00f3lewskiej 13 (dawniej ulica 9 Marca 9; oba adresy zestawia gminny program opieki nad zabytkami z 2023 roku) oraz cmentarz za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku. Budow\u0119 \u015bwi\u0105tyni przekazy wi\u0105\u017c\u0105 z latami od 1890 do 1907, a po\u015bwi\u0119cenie \u2014 z oko\u0142o 1906 rokiem. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w datuje budowl\u0119 og\u00f3lnie na prze\u0142om dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w od 10 czerwca 1986 roku pod numerem A-1120.\n\nW spisie z 1910 roku St\u0119\u017cyca Szlachecka mia\u0142a 837 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku 48 ewangelik\u00f3w i dwunastu katolik\u00f3w; St\u0119\u017cyca Kr\u00f3lewska 393 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 27 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku, wszystkich wyznania ewangelickiego. W 1928 roku statystyka diecezji che\u0142mi\u0144skiej notowa\u0142a w obr\u0119bie parafii katolickiej w St\u0119\u017cycy 169 ewangelik\u00f3w na 4238 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i ewangelick\u0105 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przesta\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 ewangelikom; wed\u0142ug wiadomo\u015bci zebranych w 2002 roku przez Uwe Kerntopfa nale\u017ca\u0142 wtedy do katolickiej parafii z Gdyni. W 2002 roku, po remoncie, s\u0142u\u017cy\u0142 jako oazowy dom wakacyjny dla m\u0142odzie\u017cy. Gminny program opieki nad zabytkami, uchwalony 4 kwietnia 2023 roku, opisuje go jako nieu\u017cytkowany, a pod koniec 2022 roku budynek sta\u0142 si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 miejscowej parafii rzymskokatolickiej \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej (Radio G\u0142os, 29 stycznia 2023 roku).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W przekazach budowa ko\u015bcio\u0142a przypada na lata 1890\u20131907, a jego po\u015bwi\u0119cenie \u2014 na oko\u0142o 1906 rok.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w Adlig Stendsitz razem ze Stendsitzerh\u00fctte 44 ewangelik\u00f3w, w K\u00f6niglich Stendsitz 23, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 518 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 8, nr 112; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142o \u201eSt\u0119\u017cyca\u201d (liczby ludno\u015bci obu gmin i parafii katolickiej); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus, s. 52\u201353, poz. 122 i 123; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 113 i 114; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w i karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa (ko\u015bci\u00f3\u0142, rejestr A-1120, karta cmentarza CM.73291); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), karta 604; \u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G63 a (1766), s. 153\u2013154; karta cmentarza w St\u0119\u017cycy, oprac. E. Thrun, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 170 (s. 7\u20138), nr 1223 (s. 93); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133\u2013134, pozycja 411; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-693438"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eSt\u0119\u017cyca\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/259/edition/1372"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 170 (s. 7\u20138), nr 1223 (s. 93)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133\u2013134, pozycja 411","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0342","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.205817,"lng":17.961375,"name_de":"Stendsitz (Adlig Stendsitz; dawn. Stendzitz)","name_pl":"St\u0119\u017cyca \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w St\u0119\u017cycy \u2014 po niemiecku Stendsitz \u2014 jest murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 neogotyck\u0105, kt\u00f3ra stoi do dzi\u015b. Dzieje wsp\u00f3lnoty ewangelickiej zacz\u0119\u0142y si\u0119 tu jednak od przebudowanej stodo\u0142y.\n\nW \u015bredniowieczu istnia\u0142y dwie St\u0119\u017cyce: jedna w urz\u0119dzie mirachowskim, wie\u015b na prawie polskim z m\u0142ynem, karczm\u0105 przy m\u0142ynie i trzema innymi karczmami, druga w w\u00f3jtostwie tczewskim, dobra s\u0142u\u017cebne na prawie polskim w okr\u0119gu ko\u015bcierskim. Pocz\u0105tek parafii nie jest znany. W 1398 roku pleban Jan ze St\u0119\u017cycy por\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 z witrykami o ofiary; sp\u00f3r rozstrzygn\u0105\u0142 s\u0105d polubowny z\u0142o\u017cony z urz\u0119dnik\u00f3w zakonnych, s\u0119dziego ziemskiego Clanko von Innichow oraz proboszcz\u00f3w z Ko\u015bcierzyny, Sianowa i Strzepcza. Witrycy mieli cztery razy w roku wystawia\u0107 przed ko\u015bcio\u0142em obraz \u015bwi\u0119tej Katarzyny do czci. 3 stycznia 1463 roku pod St\u0119\u017cyc\u0105 knechci zakonni z L\u0119borka i Bytowa razem z ch\u0142opami rozbili gda\u0144ski oddzia\u0142 wracaj\u0105cy z \u0142upem z Kaszub i wzi\u0119li 362 je\u0144c\u00f3w.\n\nReformacja dotar\u0142a tu najpierw inn\u0105 drog\u0105 \u2014 przez samego proboszcza. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego zasta\u0142a jako pana wsi Stanis\u0142awa Kamie\u0144skiego, zwanego te\u017c Szczawi\u0144skim, a przy drewnianym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny \u2014 wzniesionym po po\u017carze dwana\u015bcie lat wcze\u015bniej, niekonsekrowanym, z ogrodzonym cmentarzem \u2014 rektora Mateusza z Przasnysza. Wizytator nazywa go wprost apostat\u0105 dominika\u0144skim, \u017conatym, ojcem czworga dzieci i cz\u0142owiekiem k\u0142\u00f3tliwym. Rozstrzyga jednak inny szczeg\u00f3\u0142: Mateusz udziela\u0142 komunii pod dwiema postaciami (sub utraque) kolatorowi i innym, a to znak praktyki ewangelickiej, nie katolickiej. W dekretach powizytacyjnych zapisano ostre polecenie \u2014 proboszcz ma zosta\u0107 pozwany przez oficja\u0142a i uwi\u0119ziony, a szlachcica Szczawi\u0144skiego nale\u017cy upomnie\u0107, by zwolni\u0142 beneficjum i w przepisanym prawem czasie wskaza\u0142 odpowiedniego nast\u0119pc\u0119. W tym samym ko\u015bciele le\u017ca\u0142 pochowany ewangelicki duchowny. Wizytator zanotowa\u0142 to jednym zdaniem: \u201eHaereticus praedicans in hoc templo iacet sepultus\u201d. Zapisa\u0142 te\u017c stan uposa\u017cenia i zaleg\u0142o\u015bci: proboszczowi zostawa\u0142 jeden \u0142an i czterdzie\u015bci korc\u00f3w \u017cyta, kilku parafian by\u0142o ko\u015bcio\u0142owi winnych szesna\u015bcie talar\u00f3w, a szlachcice Miszewski i Gostrzy\u0144ski od trzech lat nie p\u0142acili dziesi\u0119cin.\n\nWizytacja z 1766 roku naliczy\u0142a w parafii 905 katolik\u00f3w spowiadaj\u0105cych si\u0119 na Wielkanoc i 223 luteran\u00f3w \u2014 jedynych wyznawc\u00f3w innego wyznania. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku naliczy\u0142a w katolickiej parafii st\u0119\u017cyckiej 896 katolik\u00f3w i 191 akatolik\u00f3w, czyli niekatolik\u00f3w \u2014 najwi\u0119cej w Przewozie z przyleg\u0142o\u015bciami (64) i w M\u015bciszewicach (36); \u017byd\u00f3w nie by\u0142o.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych St\u0119\u017cyca nale\u017ca\u0142a do Micha\u0142a \u0141aszewskiego, od 1764 roku do jego c\u00f3rki Reginy, zam\u0119\u017cnej za Janem Lehwald-Jezierskim, potem do jej dzieci, od 1787 roku do braci Micha\u0142a i Jana Nepomucena Lehwald-Jezierskich, od 1793 roku do samego Micha\u0142a, od 1795 roku do Miko\u0142aja Dobrogoyskiego, a od 1801 roku zn\u00f3w do Micha\u0142a Lehwald-Jezierskiego. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkaj\u0105cym w St\u0119\u017cycy jest 41-letni Jan Jezierski, w wykazie z 1775 roku zapisany jako Lehwald-Jezierski.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 maj\u0105tek rycerski *Adlig Stendsitz* \u2014 z przywileju kr\u00f3la Jana Olbrachta z 1495 roku, z dwunastoma przyleg\u0142ymi osadami \u2014 z 31 gospodarstwami ch\u0142opskimi i o\u015bmioma zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 52 budynki mieszkalne i 587 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 94 ewangelik\u00f3w i 493 katolik\u00f3w, a tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, szko\u0142\u0119, organist\u00f3wk\u0119 i szpital; odbywa\u0142y si\u0119 tu co roku cztery jarmarki kramne i bydl\u0119ce oraz cztery targi \u015bwi\u0144skie w adwencie. Osobno opisywa\u0142 kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 *K\u00f6niglich Stendsitz* z dziesi\u0119cioma gospodarstwami ch\u0142opskimi, siedmioma zagrodami cha\u0142upniczymi, 24 budynkami mieszkalnymi i 237 mieszka\u0144cami, w tym 18 ewangelikami, 214 katolikami i pi\u0119cioma \u017bydami. Ewangelicy z obu nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; dzieci \u2014 do okr\u0119gu szkolnego maj\u0105tku.\n\nEwangelicy byli tu wyra\u017an\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 i dobrze to wida\u0107 w liczbach. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje w St\u0119\u017cycy Szlacheckiej 566 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 65 ewangelik\u00f3w, a w Kr\u00f3lewskiej \u2014 308 os\u00f3b i szesnastu ewangelik\u00f3w; sama parafia katolicka liczy\u0142a w 1867 roku 3826 dusz, a w 1889 \u2014 4209. W spisie z 1 grudnia 1910 roku St\u0119\u017cyca Szlachecka ma 837 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 60 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku (48 ewangelik\u00f3w i dwunastu katolik\u00f3w), a St\u0119\u017cyca Kr\u00f3lewska 393 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 27 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku, wszystkich wyznania ewangelickiego. Pozostali mieszka\u0144cy \u2014 kaszubsko- i polskoj\u0119zyczni \u2014 figuruj\u0105 w tablicy jako katolicy: 777 w St\u0119\u017cycy Szlacheckiej i 366 w Kr\u00f3lewskiej; rubryki wyznaniowe tablica prowadzi osobno dla ka\u017cdej grupy j\u0119zykowej.\n\nW 1890 roku mieszka\u0144cy okolic St\u0119\u017cycy \u2014 wsi le\u017c\u0105cych pomi\u0119dzy Sul\u0119czynem, Sierakowicami, Szymbarkiem i Ko\u015bcierzyn\u0105 \u2014 poprosili w\u0142adze ko\u015bcielne o \u015bwi\u0105tyni\u0119. Gda\u0144ski konsystorz osadzi\u0142 tu jeszcze w tym samym roku wikarego Daniela, a w 1891 Gottschalka, z zadaniem za\u0142o\u017cenia parafii. Kupiono wzg\u00f3rze ze stodo\u0142\u0105 i ze \u015brodk\u00f3w Towarzystwa Gustawa Adolfa przerobiono j\u0105 na ko\u015bci\u00f3\u0142 zast\u0119pczy. Samodzieln\u0105 parafi\u0105 St\u0119\u017cyca sta\u0142a si\u0119 w 1894 roku, obejmuj\u0105c kilkana\u015bcie wsi z 580 ewangelikami obok 4038 katolik\u00f3w.\n\nPlebani\u0119 uko\u0144czono w 1896 roku, kamie\u0144 w\u0119gielny pod w\u0142a\u015bciwy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u0142o\u017cono w 1905, a w 1906 po\u015bwi\u0119cono \u015bwi\u0105tyni\u0119 nazwan\u0105 imieniem Gustawa Adolfa \u2014 bo z datk\u00f3w tego Towarzystwa powsta\u0142a w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci. Projekt tego ko\u015bcio\u0142a Oskar Hossfeld og\u0142osi\u0142 w 1905 roku w przegl\u0105dzie nowych ko\u015bcio\u0142\u00f3w pruskiej administracji budowlanej jako przyk\u0142ad ma\u0142ego ko\u015bcio\u0142a salowego bez wyodr\u0119bnionego prezbiterium. Program przewidywa\u0142 235 miejsc, z czego 206 w nawie, a reszt\u0119 na emporze zachodniej. Ub\u00f3stwo gminy wymusi\u0142o prostot\u0119, ale nie zrezygnowano ze sklepienia, osobnej zakrystii i ma\u0142ej, murowanej od fundament\u00f3w dzwonnicy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 w miejscu panuj\u0105cym nad wsi\u0105, na jej wschodnim skraju; wej\u015bcie umieszczono od po\u0142udnia, od drogi przebiegaj\u0105cej oko\u0142o dwudziestu metr\u00f3w dalej, a do zakrystii prowadzi\u0142o drugie wej\u015bcie od pobliskiej plebanii. Placu nie zdobi\u0142o jeszcze wtedy ani jedno drzewo. Budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a z czerwonej, r\u0119cznie formowanej ceg\u0142y, z bielonymi blendami i dachem z dach\u00f3wki mnich-mniszka, prowadzi\u0142 w 1905 roku kartuski inspektor budowlany Zillmer; kosztorys wraz z nadzorem opiewa\u0142 na 39 500 marek. Piotr Birecki podaje, \u017ce budowa kosztowa\u0142a ostatecznie 35 900 marek, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przeznaczono dla gminy licz\u0105cej 580 ewangelik\u00f3w z miejsca i oko\u0142o 50 z najbli\u017cszej okolicy.\n\nBry\u0142\u0119 za\u0142o\u017cono na planie prostok\u0105ta, z prezbiterium niewyodr\u0119bnionym z nawy: jedna nawa i tr\u00f3jboczna wie\u017ca od zachodu, po\u0142\u0105czona z po\u0142udniow\u0105 krucht\u0105 wej\u015bciow\u0105 i klatk\u0105 schodow\u0105 na empor\u0119. Z pierwotnego wyposa\u017cenia przetrwa\u0142o tu wi\u0119cej ni\u017c zwykle \u2014 malowid\u0142a w nawie i prezbiterium, drewniana balustrada empory, dwa \u017celiwne piece, fragmenty witra\u017cy w oknach nawy oraz okucia drzwi kruchty. Rejestr zabytk\u00f3w i karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuj\u0105 budowl\u0119 og\u00f3lnie na prze\u0142om dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1120 dnia 10 czerwca 1986 roku.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 582 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1891 roku Carl Gottschalk. Tutejszy pastor Paul Nimz zmar\u0142 13 lipca 1914 roku. Ju\u017c w listopadzie 1913 roku parafi\u0119 zast\u0119pczo prowadzi\u0142 wikariusz Wendland, mieszkaj\u0105cy w Kartuzach: jako zast\u0119pca pastora St\u0119\u017cycy (Pfarrvertreter) podpisa\u0142 si\u0119 29 listopada tego roku, razem z superintendentem M\u00fcllerem z Kartuz i innymi osobami z okolicy, pod apelem o pomoc dla zad\u0142u\u017conej rodziny gospodarza z okolicy, og\u0142oszonym w grudniu w berli\u0144skiej \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d. Konsystorz, og\u0142aszaj\u0105c wakat, poda\u0142, \u017ce parafia nie ma patrona, liczy oko\u0142o 520 dusz i dysponuje mieszkaniem s\u0142u\u017cbowym; w grudniu og\u0142oszenie powt\u00f3rzono, z terminem obj\u0119cia posady do ko\u0144ca lutego 1915 roku. Wed\u0142ug Heidna po Gottschalku, kt\u00f3ry zosta\u0142 w St\u0119\u017cycy do 1897 roku, pastorami byli Frebel (1897\u20131902), Schneidewind (1902\u20131904), Nimz (1904\u20131914, zmar\u0142 w St\u0119\u017cycy) i Ballke (1915\u20131922); potem parafi\u0105 zarz\u0105dzano z Ko\u015bcierzyny \u2014 w latach 1922\u20131931 pastor Harder, nast\u0119pnie Glahn. W szkole uczyli kolejno nauczyciele ewangeliccy Buchholz, Waldemar Kutschke, Albert Batz, Behnke, Dobbrick i Schm\u00f6kel.\n\nPrzed usamodzielnieniem tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie (tak wykaz parafii z 1869 roku i spis z 1885 roku); samodzielna parafia wesz\u0142a do diecezji, czyli superintendentury, kartuskiej Ko\u015bcio\u0142a unijnego, a w okresie mi\u0119dzywojennym liczy\u0142a oko\u0142o stu trzydziestu wiernych. Po przy\u0142\u0105czeniu powiatu kartuskiego do Polski w styczniu 1920 roku liczba cz\u0142onk\u00f3w spad\u0142a z 582 do 125. Ostatni obraz sprzed wojny daje statystyka diecezji che\u0142mi\u0144skiej z 1928 roku: w obr\u0119bie parafii katolickiej w St\u0119\u017cycy mieszka\u0142o wtedy 169 ewangelik\u00f3w na 4238 mieszka\u0144c\u00f3w. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, ko\u015bci\u00f3\u0142 opustosza\u0142 i przeszed\u0142 w r\u0119ce katolickie \u2014 wed\u0142ug wiadomo\u015bci zebranych w 2002 roku przez Uwe Kerntopfa nale\u017ca\u0142 wtedy do katolickiej parafii z Gdyni i s\u0142u\u017cy\u0142 jako oazowy dom wakacyjny dla m\u0142odzie\u017cy. Pod koniec 2022 roku sta\u0142 si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 miejscowej parafii rzymskokatolickiej \u015bwi\u0119tej Katarzyny Aleksandryjskiej (Radio G\u0142os, 29 stycznia 2023 roku); we wrze\u015bniu 2024 roku, wed\u0142ug \u201eExpressu Kaszubskiego\u201d, sta\u0142 nadal niezagospodarowany, a gmina zapowiada\u0142a starania o pieni\u0105dze na jego odnowienie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w Adlig Stendsitz razem ze Stendsitzerh\u00fctte 44 ewangelik\u00f3w, w K\u00f6niglich Stendsitz 23, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 518 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Carl Viktor Gottschalk (1894), Wilhelm Heinrich Frebel (1897), Oskar Schneidewind (1902), Paul Friedrich Nimz (1904), Friedrich Wilhelm Theodor Ballke (1916\u20131922).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSt\u0119\u017cyca\u201d; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Karthaus, poz. 122 i 123; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 113 i 114; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (1582\u20131583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; \u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G63 a (1766), s. 153\u2013154; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 7, 21; O. Hossfeld, \u201eStadt- und Landkirchen\u201d, Berlin 1905, s. 15, 59\u201360; \u201eProgram opieki nad zabytkami powiatu kartuskiego na lata 2015\u20132018\u201d, Dziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego 2015, poz. 1576, za\u0142\u0105cznik 1; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 170, 278; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 25; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 606\u2013607; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 170 (s. 7\u20138), nr 1223 (s. 93); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133\u2013134, pozycje 411 i 412; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 30, 38, 44, 48\u201349, 56, 115; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 60; t. 2, s. 513, 624; t. 4, s. 1282; t. 6, s. 1607; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 9 grudnia 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1906,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/westpreussen/evangelische-kirche.php"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki w St\u0119\u017cycy \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_poewangelicki_w_St%C4%99%C5%BCycy"},{"typ":"rejestr_zabytkow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w St\u0119\u017cycy \u2014 Zabytek.pl (NID)","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/g-227335"},{"typ":"baza_genealogiczna","tytul":"evangelische Kirche Stendsitz, Kreis Karthaus, Provinz Westpreu\u00dfen","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/stendsitz.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o St\u0119\u017cyca","url":""},{"tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, \u201eFontes\u201d TNT, zeszyt 1 i 3","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/259/edition/1372"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 7","url":"https://polona.pl/item-view/846be1b0-2e47-42f5-9102-bef090054965"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 21","url":"https://polona.pl/item-view/026043a6-c477-4f0e-8db0-f8f6a6227350"},{"typ":"monografia","tytul":"O. Hossfeld, \u201eStadt- und Landkirchen\u201d, Berlin 1905","url":"https://polona.pl/item-view/ed941be1-d007-4fea-ab19-b4dbb129af31"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSt\u0119\u017cyca\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 170 (s. 7\u20138), nr 1223 (s. 93)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133\u2013134, pozycje 411 i 412","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 30, 38, 44, 48\u201349, 56, 115","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 60; t. 2, s. 513, 624; t. 4, s. 1282; t. 6, s. 1607","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 9 grudnia 1913 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7V6WKPAS2K4UM3JBKVE3HVYY7BS3PLCL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 606\u2013607","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0149","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.205641,"lng":17.961817,"name_de":"Stendsitz","name_pl":"St\u0119\u017cyca \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki imienia Gustawa Adolfa","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Na zachodnim skraju St\u0119\u017cycy, w innym miejscu ni\u017c dawny cmentarz ewangelicki przy ulicy 9 Marca, le\u017cy stanowisko cmentarne. Po\u0142o\u017cenie stanowiska wskaza\u0142 Marek Drzewiecki. W jego zbiorze po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy stanowisko nosi nazw\u0119 \u201eSt\u0119\u017cyca 1\u201d, a punkt przy dawnym cmentarzu ewangelickim \u2014 \u201eSt\u0119\u017cyca 2\u201d. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wyznania ani czasu za\u0142o\u017cenia tego stanowiska. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wykazuje w St\u0119\u017cycy dwa miejsca grzebalne: dawny cmentarz ewangelicki na dzia\u0142ce 608 przy ulicy 9 Marca oraz cmentarz katolicki przy ulicy Jana III Sobieskiego. Karta ewidencyjna datuje cmentarz na dzia\u0142ce 608 na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych St\u0119\u017cyca nale\u017ca\u0142a do Micha\u0142a \u0141aszewskiego, od 1764 roku do jego c\u00f3rki Reginy, zam\u0119\u017cnej za Janem Lehwald-Jezierskim, potem do jej dzieci, od 1787 roku do braci Micha\u0142a i Jana Nepomucena Lehwald-Jezierskich, od 1793 roku do samego Micha\u0142a, od 1795 roku do Miko\u0142aja Dobrogoyskiego, a od 1801 roku zn\u00f3w do Micha\u0142a Lehwald-Jezierskiego. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkaj\u0105cym w St\u0119\u017cycy jest 41-letni Jan Jezierski, w wykazie z 1775 roku zapisany jako Lehwald-Jezierski.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 maj\u0105tek rycerski *Adlig Stendsitz* \u2014 z przywileju kr\u00f3la Jana Olbrachta z 1495 roku, z dwunastoma przyleg\u0142ymi osadami \u2014 z 31 gospodarstwami ch\u0142opskimi i o\u015bmioma zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 52 budynki mieszkalne i 587 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 94 ewangelik\u00f3w i 493 katolik\u00f3w, a tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, szko\u0142\u0119, organist\u00f3wk\u0119 i szpital; odbywa\u0142y si\u0119 tu co roku cztery jarmarki kramne i bydl\u0119ce oraz cztery targi \u015bwi\u0144skie w adwencie. Osobno opisywa\u0142 kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 *K\u00f6niglich Stendsitz* z dziesi\u0119cioma gospodarstwami ch\u0142opskimi, siedmioma zagrodami cha\u0142upniczymi, 24 budynkami mieszkalnymi i 237 mieszka\u0144cami, w tym 18 ewangelikami, 214 katolikami i pi\u0119cioma \u017bydami. Ewangelicy z obu nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; dzieci \u2014 do okr\u0119gu szkolnego maj\u0105tku.\n\nSt\u0119\u017cyca mia\u0142a od 1894 roku w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w superintendenturze kartuskiej. Jej murowany neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142, przy ulicy 9 Marca, stoi do dzi\u015b i jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1120 z 10 czerwca 1986 roku. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Stendsitz ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1890 roku oraz wykaz komunikant\u00f3w i ksi\u0119gi konfirmacji od 1891 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1890\u2014 K Konf 1891\u2014.\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w Adlig Stendsitz razem ze Stendsitzerh\u00fctte 44 ewangelik\u00f3w, w K\u00f6niglich Stendsitz 23, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 518 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 8, nr 112; M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 do \u201eCmentarzy Ziemi L\u0119borskiej\u201d i powiat\u00f3w s\u0105siednich; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina St\u0119\u017cyca, pozycje 21 i 24; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 170 (s. 7\u20138), nr 1223 (s. 93); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133\u2013134, pozycje 411 i 412; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"rzymskokatolickie","denomination":"rzymskokatolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy do serwisu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (plik cmentarze.gpx)","tytul_przed_2026_10_11":"M. Drzewiecki, baza punkt\u00f3w GPS do \u201eCmentarzy Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 170 (s. 7\u20138), nr 1223 (s. 93)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133\u2013134, pozycje 411 i 412","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1158","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.208561,"lng":17.947734,"name_de":"Stendsitz","name_pl":"St\u0119\u017cyca \u2014 drugi cmentarz (punkt zachodni)","powiat":"kartuski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po dawnych mieszka\u0144cach Stilo zosta\u0142 niewielki cmentarz. Le\u017cy on na wzniesieniu, oko\u0142o 800 metr\u00f3w od osady. Podczas ogl\u0119dzin w 2014 roku nie znaleziono tam kamiennych element\u00f3w nagrobnych; zachowa\u0142 si\u0119 fragment cz\u0119\u015bciowo zniszczonego drewnianego ogrodzenia. W tym miejscu le\u017cy na ziemi deska, niegdy\u015b przybita do drzewa, z rytym napisem \u201eJA JESTEM \u015aWIAT\u0141O\u015aCI\u0104 \u015aWIATA\u201d. Autorzy dokumentacji dopuszczaj\u0105 dwie mo\u017cliwo\u015bci: albo by\u0142 to poch\u00f3wek dora\u017any \u2014 poepidemiczny lub ofiar katastrof morskich \u2014 albo cmentarz bardzo stary, zatarty jeszcze przed wojn\u0105. Obiekt nie figuruje w wykazie zabytk\u00f3w gminy Choczewo.\n\nStilo, po niemiecku Stilo-Kathen, a dzi\u015b Osetnik, to kolonia w so\u0142ectwie Sasino, w gminie Choczewo w powiecie wejherowskim, przy latarni morskiej. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Franz Schultz umie\u015bci\u0142 j\u0105 w 1912 roku w wykazie miejsc zamieszkanych powiatu jako \u201eStilokathen bei Neu Sassin\u201d, czyli przysi\u00f3\u0142ek przy Nowym Sasinie. Nowy Sasin (Neu Sassin), przy kt\u00f3rym Franz Schultz notowa\u0142 Stilo, spis powszechny z 1895 roku zalicza do obwodu dworskiego Sassin w powiecie l\u0119borskim. W dokumentacji FotoExploracje podano, \u017ce w 1895 roku osada liczy\u0142a o\u015bmioro mieszka\u0144c\u00f3w. Po uruchomieniu latarni, budowanej w latach 1904\u20131906, liczba mieszka\u0144c\u00f3w nie przekracza\u0142a 25 os\u00f3b. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o. Po 1945 roku osada by\u0142a polska, a urz\u0119dow\u0105 nazw\u0119 Osetnik ustalono w 1948 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: FotoExploracje (L\u0119bork), dokumentacja cmentarza ewangelickiego w Stilo \u2014 materia\u0142y z ogl\u0119dzin terenu w 2014 roku, konsultacja Jaros\u0142aw Gburczyk; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 37 (wykaz miejsc zamieszkanych, pozycja 208); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Lauenburg i. Pomm., s. 194, pozycja 144 (obw\u00f3d dworski Sassin i jego osady).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"FotoExploracje (L\u0119bork) \u2014 cmentarz ewangelicki w Stilo, materia\u0142y z ogl\u0119dzin terenu w 2014 roku, konsultacja Jaros\u0142aw Gburczyk","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/stilo-osetnik-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0951","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.785525,"lng":17.753193,"name_de":"Stilo (Stilo-Kathen)","name_pl":"Stilo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stogi, do 1945 roku Heubuden, dawniej Hejbudy, to wie\u015b ol\u0119derska na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, za\u0142o\u017cona w 1562 roku i oddana w 1565 roku w dzier\u017caw\u0119 osadnikom holenderskim. Nazwa jest starsza od samej wsi: w czasach krzy\u017cackich rozci\u0105ga\u0142y si\u0119 tu pastwiska dla koni rycerskich, a od stoj\u0105cych na nich drewnianych szop wzi\u0119\u0142o si\u0119 notowane na pocz\u0105tku pi\u0119tnastego wieku miano \u201eHowbude\u201d; w 1510 roku zapisano je jako \u201eHeybudi\u201d. Do 1920 roku miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; po 1920 roku, jako teren na zach\u00f3d od Nogatu, znalaz\u0142a si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w powiecie Wielkie \u017bu\u0142awy.\n\nStogi by\u0142y o\u015brodkiem mennonickim. Wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 flamandzkiej gminy mennonickiej Stogi\u2013Malbork, powsta\u0142ej w drugiej po\u0142owie szesnastego wieku i uchodz\u0105cej za najwi\u0119ksz\u0105 wiejsk\u0105 gmin\u0119 mennonick\u0105 na \u017bu\u0142awach i we wschodnich Niemczech; do 1728 roku zale\u017ca\u0142a od gminy gda\u0144skiej, a potem sta\u0142a si\u0119 samodzielna. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano kolejno w Lichnowach Wielkich, Lasowicach Wielkich, Pogorza\u0142ej Wsi i w Malborku. W 1774 roku kr\u00f3l Fryderyk II osadzi\u0142 w Czatkowie pod Tczewem czterna\u015bcie rodzin mennonickich; przy\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 one do gminy w 1778 roku i odt\u0105d tak\u017ce u nich odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa. Osobn\u0105, podporz\u0105dkowan\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 by\u0142o Jarczewo \u2014 mia\u0142o w\u0142asnych duchownych i diakon\u00f3w, ale wsp\u00f3lnego ze Stogami starszego i wsp\u00f3ln\u0105 kas\u0119.\n\nW\u0142asnego domu modlitwy mennonitom nie wolno by\u0142o mie\u0107 przez dwa stulecia. Powsta\u0142 na podstawie zgody biskupa che\u0142mi\u0144skiego z 17 czerwca 1768 roku, kt\u00f3ra pozwala\u0142a wznie\u015b\u0107 budowl\u0119 drewnian\u0105 d\u0142ug\u0105 na czterdzie\u015bci \u0142okci i szerok\u0105 na dwadzie\u015bcia dwa, o \u015bcianach wysokich na siedem \u0142okci, pod strzech\u0105. Budow\u0119 rozpocz\u0119to 19 lipca; wkr\u00f3tce biskup j\u0105 wstrzyma\u0142, 2 listopada tego samego roku zgod\u0119 odnowiono, a pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono na Bo\u017ce Narodzenie 1768 roku. Od 1770 roku zapisywano tu w ksi\u0119gach metrykalnych chrzty, od 1772 roku tak\u017ce urodzenia, \u015bluby i zgony.\n\nBy\u0142 to budynek zr\u0119bowy na rzucie prostok\u0105ta 27,5 \u00d7 12,1 metra, z dachem dwuspadowym i emporami z trzech stron. W cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej mie\u015bci\u0142y si\u0119 kruchta, izba zarz\u0105du i ma\u0142e mieszkanie s\u0142ugi ko\u015bcielnego, w p\u00f3\u0142nocnej \u2014 sala d\u0142ugo\u015bci 20,6 metra z emporami od po\u0142udnia, wschodu i p\u00f3\u0142nocy; przy \u015bcianie zachodniej sta\u0142o podwy\u017cszone siedzenie duchownego. Wn\u0119trze by\u0142o zupe\u0142nie proste, bez ozd\u00f3b, malowane jasnoszaro. Organy wstawiono w nowszych czasach; sta\u0142y na parterze przed empor\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105. Wed\u0142ug katalogu reklamowego elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej \u201eAugust Terletzki\u201d zbudowa\u0142a ona dla domu modlitwy mennonit\u00f3w w Stogach w 1890 roku organy o 14 g\u0142osach. W 1853 roku budynek przed\u0142u\u017cono o 14 st\u00f3p, podniesiono o dwie stopy i podmurowano na nowo ceg\u0142\u0105; mie\u015bci\u0142 w\u00f3wczas oko\u0142o 800 os\u00f3b. Filialny dom modlitwy w Malborku, na 350 miejsc, wzniesiono w latach 1906\u20131907 i po\u015bwi\u0119cono 23 czerwca 1907 roku.\n\nDwie rzeczy w domu modlitwy w Stogach dotyczy\u0142y wody i dojazdu. W p\u0142askim stropie urz\u0105dzono zamykane otwory, \u017ceby przy wysokiej wodzie, gdy \u0142awki kobiece na parterze by\u0142yby nie do u\u017cytku, mo\u017cna by\u0142o s\u0142ucha\u0107 kazania tak\u017ce ze strychu. W pobli\u017cu sta\u0142 obszerny podjazd z kilkoma rz\u0119dami s\u0142up\u00f3w do przywi\u0105zywania zaprz\u0119g\u00f3w i kilka ma\u0142ych domk\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych za szatnie; gmina, kt\u00f3ra si\u0119 tu zbiera\u0142a, mieszka\u0142a w wielkim rozproszeniu.\n\nDwana\u015bcie cynowych kubk\u00f3w domu modlitwy nosi cech\u0119 czystej cyny konwisarza Christopha Liebmanna z Elbl\u0105ga, po niemiecku Elbing, kt\u00f3ry w 1771 roku uzyska\u0142 obywatelstwo miejskie. Cynowy dzban na wod\u0119 do chrztu ufundowa\u0142 w 1793 roku ofiarodawca podpisany inicja\u0142ami \u201eL. S. M.\u201d. Gmina mia\u0142a \u201ePreu\u00dfische Haus-Bibel\u201d, wydan\u0105 w K\u00f6nigsbergu w 1744 roku u Ph. Chr. Kantera, oraz trzy egzemplarze holenderskiej Biblii wydanej w Amsterdamie w 1721 roku.\n\nW kwietniu 1865 roku prasa donosi\u0142a, \u017ce przed kilkoma dniami w s\u0105dzie w Malborku otwarto testament niedawno zmar\u0142ego w Elbl\u0105gu rentiera J. Reimera, mennonity, kt\u00f3ry jako kupiec dorobi\u0142 si\u0119 w Malborku maj\u0105tku oko\u0142o 500 000 talar\u00f3w. Z wdzi\u0119czno\u015bci zapisa\u0142 miastu 20 000 talar\u00f3w, z kt\u00f3rych odsetki mia\u0142y i\u015b\u0107 na zubo\u017ca\u0142e rodziny, a ponadto po 1500 talar\u00f3w ko\u015bcio\u0142owi mennonickiemu w Stogach i ko\u015bcio\u0142owi ewangelickiemu, kt\u00f3rego gazeta bli\u017cej nie okre\u015bli\u0142a.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Heubuden* 45 budynk\u00f3w mieszkalnych i 431 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 75 ewangelik\u00f3w, 179 katolik\u00f3w, 176 mennonit\u00f3w i jednego baptyst\u0119. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowym Stawie; katolicy \u2014 do parafii w Malborku; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom III, 1882) podaje dla Stog\u00f3w, po niemiecku Heubuden, 176 mennonit\u00f3w, 179 katolik\u00f3w, 75 ewangelik\u00f3w i jednego baptyst\u0119 w 45 domach; parafi\u0105 by\u0142 Malbork, a szko\u0142a by\u0142a na miejscu. We wsi \u017cy\u0142y obok siebie trzy wsp\u00f3lnoty; w pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku na 450 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 183 katolik\u00f3w, 171 os\u00f3b w rubryce innych chrze\u015bcijan, 95 ewangelik\u00f3w i jeden \u017byd. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Malborku. W 1820 roku w\u015br\u00f3d 301 mieszka\u0144c\u00f3w wsi by\u0142o 202 mennonit\u00f3w, w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku \u2014 176 mennonit\u00f3w obok 154 katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w razem wzi\u0119tych, a w 1929 roku sama gmina mennonicka liczy\u0142a 1092 cz\u0142onk\u00f3w i 358 dzieci poni\u017cej 15. roku \u017cycia.\n\nKres wsp\u00f3lnoty przynios\u0142o zaj\u0119cie wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 na pocz\u0105tku 1945 roku: m\u0119\u017cczyzn oraz cz\u0119\u015b\u0107 kobiet i dziewcz\u0105t wywieziono na roboty przymusowe na Syberi\u0119, a pozostali uciekli do Danii, sk\u0105d rozjechali si\u0119 do zachodnich Niemiec, Urugwaju i Kanady. Ostatni starszy gminy Bruno Ewert i diakon Gustav Reimer wyjechali do Urugwaju w 1950 roku. Budynek domu modlitwy przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki; obiekt uleg\u0142 zniszczeniu oko\u0142o 1950 roku.\n\nCmentarz przetrwa\u0142. We wschodniej cz\u0119\u015bci wsi zachowa\u0142a si\u0119 nekropolia mennonicka z po\u0142owy osiemnastego wieku \u2014 przyko\u015bcielny cmentarz w Stogach wzmiankowany jest po raz pierwszy w 1755 roku, a w 1905 roku przej\u0119\u0142a go gmina. Le\u017cy na prostok\u0105tnej parceli podzielonej alejami na sze\u015b\u0107 kwater i ma kilkadziesi\u0105t nagrobk\u00f3w: kamienne i \u017celiwne krzy\u017ce, stele i cippusy, czyli niskie s\u0142upy nagrobne. Najstarszy zachowany to stela Petera T\u00f6wsa z 1829 roku; nie ocala\u0142a natomiast wzmiankowana u Schmida drewniana stela Jacoba Entza z 1811 roku. Cmentarz wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1250 dnia 30 sierpnia 1989 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku podano 176 mennonit\u00f3w obok 154 katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w razem wzi\u0119tych, a urz\u0119dowy podr\u0119cznik z 1869 roku i S\u0142ownik geograficzny \u2014 179 katolik\u00f3w i 75 ewangelik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowy Staw (Neuteich) i podaje tu 131 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eHeubuden\u201d; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 68, 69; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; \u201eStogi\u201d w katalogu zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego w Polsce; Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, has\u0142o \u201eHeubuden\u201d, za: Mennonite Encyclopedia, t. 2, s. 730\u2013735; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru, Narodowy Instytut Dziedzictwa, wojew\u00f3dztwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 145, pozycja 38; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 19 kwietnia 1865 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1, 1999, s. 55.*","built_year":1768,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Stogi \u2014 Katalog zabytk\u00f3w osadnictwa holenderskiego w Polsce","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=obiekt&id=449"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 68, 69","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. III, has\u0142o \u201eHeubuden\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 145, pozycja 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 19 kwietnia 1865 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IROXKFL7O5QBMTLLYJJCEQI3NTIOCSS3"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1, 1999, s. 55","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0035","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0639673,"lng":18.9689952,"name_de":"Heubuden","name_pl":"Stogi Malborskie \u2014 dom modlitwy mennonicki (Heubuden)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Stojcinie, po niemiecku Stohentin, za\u0142o\u017cono w XIX wieku oko\u0142o 850 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144, po po\u0142udniowej stronie drogi ku Gardnie Wielkiej. Dzi\u015b jest nieczynny i pozbawiony opieki; zosta\u0142o na nim kilka mogi\u0142, a pomniki nagrobne usuni\u0119to. Wcze\u015bniejsza dokumentacja notowa\u0142a kamienie graniczne, betonowy krzy\u017c z czarn\u0105 tablic\u0105 inskrypcyjn\u0105, kilka krzy\u017cy \u017celiwnych i jedn\u0105 mogi\u0142\u0119 ziemn\u0105. Stojcino nie mia\u0142o w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy.\n\nW 1784 roku Stojcino, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du smo\u0142dzi\u0144skiego, le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, w dolinie blisko \u0141upawy, przy drodze ze Smo\u0142dzina do S\u0142upska. Mieszka\u0142o tu 18 gospodarzy z so\u0142tysem, trzech zagrodnik\u00f3w i nauczyciel \u2014 razem 22 dymy. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Gardnie Wielkiej.\n\nCmentarz z czasem powi\u0119kszono, co monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego odczytuje z map. Dziewi\u0119tnastowieczne \u017ar\u00f3d\u0142a kartograficzne pokazuj\u0105 prostok\u0105t ze sta\u0142ym ogrodzeniem. P\u00f3\u017aniej \u2014 na prze\u0142omie stuleci albo na pocz\u0105tku XX wieku \u2014 przed\u0142u\u017cono granic\u0119 zachodni\u0105, a now\u0105, po\u0142udniow\u0105 oparto o kraw\u0119d\u017a drogi; za\u0142o\u017cenie zyska\u0142o wtedy kszta\u0142t trapezu. Z tego samego czasu pochodz\u0105 szpalery \u015bwierkowe podkre\u015blaj\u0105ce granice p\u00f3\u0142nocn\u0105, po\u0142udniow\u0105 i zachodni\u0105; wej\u015bcie urz\u0105dzono od wschodu. Mimo przebudowy zachowano pierwotne wygrodzenie z cios\u00f3w kamiennych wok\u00f3\u0142 starszej cz\u0119\u015bci.\n\nDo 1945 roku Stojcino nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego (Kreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym wie\u015b podlega\u0142a parafii ewangelickiej w Gardnie Wielkiej (Kirchspiel Gro\u00df Garde) w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto. Stojcino po regulacji stosunk\u00f3w w\u0142asno\u015bciowych przekszta\u0142ci\u0142o si\u0119 w wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 i taki charakter mia\u0142o do 1945 roku. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku naliczono we wsi 380 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wed\u0142ug spisu z 1910 roku, kt\u00f3ry podaje leksykon Meyersa, wynosi\u0142a 351, a w 1939 roku 376.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a od 1946 roku zasiedlali j\u0105 polscy osadnicy.\n\nGminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 opisuje go jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z drugiej po\u0142owy XIX wieku, bez zachowanych nagrobk\u00f3w, z pojedynczymi drzewami. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Tomasz Urbaniak pisze, \u017ce miejsce poch\u00f3wku funkcjonowa\u0142o w Stojcinie ju\u017c na pocz\u0105tku XIX wieku, a mo\u017ce i wcze\u015bniej; gminny program datuje cmentarz na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Stojcino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Stojcino; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 940.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Stojcino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/stojcino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 940","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/75/2024 Rady Gminy Smo\u0142dzino z dnia 19 grudnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 75, s. 89","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=75"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0720","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.631946,"lng":17.181446,"name_de":"Stohentin","name_pl":"Stojcino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sto\u0142czno, po niemiecku Stolzenfelde, to dawna wie\u015b szlachecka i maj\u0105tek w powiecie cz\u0142uchowskim, po\u0142o\u017cony przy trakcie cz\u0142uchowskim. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi tu dwa cmentarze ewangelickie, pod pozycjami 121 i 122, \u017cadnego z nich nie datuj\u0105c ani nie opisuj\u0105c stanu zachowania. W drugiej po\u0142owie XVIII wieku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodziny von Wedelstadt i dw\u00f3ch Kleumann\u00f3w; przetrwa\u0142 do pierwszej wojny \u015bwiatowej. Zachowa\u0142 si\u0119 zesp\u00f3\u0142 dworski: dw\u00f3r z pocz\u0105tku XIX wieku i park z po\u0142owy tego stulecia. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano sam park, pod numerem A-1593 z 23 kwietnia 1996 roku. Przynale\u017cno\u015b\u0107 prowincjonalna zmienia\u0142a si\u0119 dwukrotnie: Prusy Zachodnie, od 1920 roku Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie, od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze.\n\nKsi\u0105dz P. Panske wymienia Stolzenfelde w\u015br\u00f3d d\u00f3br ziemskich starostwa cz\u0142uchowskiego, na kt\u00f3rych w czasach starost\u00f3w Latalskich powsta\u0142y nowe zbory lutera\u0144skie; dat ich za\u0142o\u017cenia i nazwisk duchownych nie podaje. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski zaliczy\u0142 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 do utraconych. Akta synodu prowincjonalnego arcybiskupa Jana W\u0119\u017cyka z 1628 roku notuj\u0105, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 zbezcze\u015bcili innowiercy, a mimo to \u2014 jak pisze Fankidejski \u2014 pozostawa\u0142a w ich spokojnym posiadaniu; wizytator Trebnic w 1653 roku okre\u015bli\u0142 to posiadanie jako nieprawne. W topografii Goldbecka z 1789 roku Sto\u0142czno, wie\u015b szlachecka z folwarkiem o dwudziestu pi\u0119ciu dymach, ma ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski \u2014 fili\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Bi\u0144czu (B\u00e4renwalde) \u2014 pod patronatem w\u0142a\u015bciciela. W parafii ewangelickiej w Cz\u0142uchowie prowadzono dla Sto\u0142czna osobne ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1747 roku, a \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1790. Harnoch zapisa\u0142 w 1890 roku, \u017ce dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sto\u0142cznie rozebrano w dziewi\u0119tnastym wieku i nie odbudowano go, a we wsi pozosta\u0142y dwa dzwony ko\u015bcielne. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono miejsca, w kt\u00f3rym sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 219) zb\u00f3r ewangelicki istnia\u0142 tu od oko\u0142o 1628 roku, a pastorzy do XVIII wieku s\u0105 nieznani; w XVIII wieku Sto\u0142czno by\u0142o prawdopodobnie fili\u0105 Olszanowa, a Marcin Pflug zosta\u0142 w 1707 roku wprowadzony na urz\u0105d przez pastora J. Konsa z Drzonowa. Ten sam autor pisze, \u017ce na pocz\u0105tku XVIII wieku Sto\u0142czno nale\u017ca\u0142o do Wejher\u00f3w, a tutejszy filialny zb\u00f3r podlega\u0142 pastorowi z Bi\u0144cza, a nie le\u017c\u0105cemu bli\u017cej zborowi w Olszanowie (s. 136); pastor z Bi\u0144cza obs\u0142ugiwa\u0142 zb\u00f3r w Sto\u0142cznie do prze\u0142omu XVII i XVIII wieku, a zb\u00f3r w Olszanowie mia\u0142 tu fili\u0119 w 1707 roku (s. 137).\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Sto\u0142czno nale\u017ca\u0142o do Franza von Weihera, potem do jego syna Franza Karla, od 1763, \u015bci\u015blej 1767 roku, do jego siostry Franziski Albertiny, zam\u0119\u017cnej von Somnitz, potem do jej syna Johanna Friedricha von Somnitza, a od 1779 roku do Johanna Kr\u00fcgera. W wykazie wasali z 1774 roku Sto\u0142czno figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br Franza von Somnitza, a w latach 1775\u20131776 \u2014 jego brata Johanna. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Stolzenfelde* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 17 dom\u00f3w mieszkalnych i 197 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 171 ewangelik\u00f3w i 26 katolik\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis z 1885 roku wykaza\u0142 w tutejszym obwodzie dworskim 152 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 135 ewangelik\u00f3w i siedemnastu katolik\u00f3w. W obwodzie sta\u0142o siedemna\u015bcie dom\u00f3w i by\u0142o dwadzie\u015bcia osiem dym\u00f3w, na areale tysi\u0105ca pi\u0119ciuset hektar\u00f3w. Obw\u00f3d ten spis przypisa\u0142 do parafii w Cz\u0142uchowie, zar\u00f3wno ewangelickiej, jak i katolickiej; S\u0142ownik geograficzny podaje parafi\u0119 katolick\u0105 w Cz\u0142uchowie. Tutejsza szko\u0142a mia\u0142a w 1887 roku jednego nauczyciela i pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioro siedmioro dzieci.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan przerzedzony\u201d. Cmentarz o powierzchni czterech ar\u00f3w le\u017ca\u0142 przy po\u0142udniowej \u015bcianie dziedzi\u0144ca, w pobli\u017cu zabudowa\u0144 gospodarczych, w s\u0105siedztwie sadu; granice dawnego za\u0142o\u017cenia by\u0142y wtedy czytelne, a uk\u0142ad mogi\u0142 zatarty. Z zieleni pozosta\u0142y pojedyncze drzewa \u2014 lipa, kasztanowiec, dwa jesiony i klon \u2014 oraz murawa.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Rodzin von Wedelstadt i Kleumann\u00f3w, podawanych dla drugiej po\u0142owy XVIII wieku, pruskie ksi\u0119gi hipoteczne przy Sto\u0142cznie nie wymieniaj\u0105.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 58 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 505; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Sztotfeld / Stolzenfelde; ks. P. Panske, Chojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji, Toru\u0144 1925, s. 22; spis ksi\u0105g metrykalnych prowincji Prusy Zachodnie w opracowaniu B\u00e4ra, 1908; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 321\u2013322; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, pozycja A-1593; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 217; karta cmentarza w Sto\u0142cznie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1364 (s. 130); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 144\u2013145; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 136\u2013137, 219.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zabytki \u2014 Urz\u0105d Gminy w Cz\u0142uchowie","url":"https://ugczluchow.pl/zabytki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Sztotfeld / Stolzenfelde","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 341","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 217","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 505","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1364 (s. 130)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 136\u2013137, 219","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0508","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71212,"lng":17.26042,"name_de":"Stolzenfelde","name_pl":"Sto\u0142czno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w Sto\u0142cznie dwa cmentarze ewangelickie, pod pozycjami 121 i 122 arkusza gminy Cz\u0142uch\u00f3w, oba ze znacznikiem wyznania. Ta sama ewidencja notuje we wsi park dworski z po\u0142owy XIX wieku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1593 decyzj\u0105 z 23 kwietnia 1996 roku.\n\nWie\u015b by\u0142a o\u015brodkiem okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego, obejmuj\u0105cego mi\u0119dzy innymi s\u0105siedni Kr\u0119psk. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 tu 152 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 75 m\u0119\u017cczyzn i 77 kobiet \u2014 a w\u015br\u00f3d nich 135 ewangelik\u00f3w i 17 katolik\u00f3w. W tym spisie jednych i drugich przypisano do parafii w Cz\u0142uchowie.\n\nKsi\u0105dz Panske wymienia Stolzenfelde w\u015br\u00f3d d\u00f3br osiad\u0142ej szlachty wiejskiej, na kt\u00f3rych powstawa\u0142y nowe zbory lutera\u0144skie, jak pisze, \u201ena \u015bwie\u017cym korzeniu\u201d. W jego uj\u0119ciu dzia\u0142o si\u0119 to w czasach starost\u00f3w Latalskich, kiedy ca\u0142e starostwo cz\u0142uchowskie przesz\u0142o na luteranizm. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 we wsi pod koniec XVIII wieku: topografia Goldbecka z 1789 roku notuje w Sto\u0142cznie ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski, fili\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Bi\u0144czu (B\u00e4renwalde).\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Sto\u0142czno nale\u017ca\u0142o do Franza von Weihera, potem do jego syna Franza Karla, od 1763, \u015bci\u015blej 1767 roku, do jego siostry Franziski Albertiny, zam\u0119\u017cnej von Somnitz. W tych ksi\u0119gach dalej figuruj\u0105 jej syn Johann Friedrich von Somnitz, a od 1779 roku Johann Kr\u00fcger. W wykazie wasali z 1774 roku Sto\u0142czno figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br Franza von Somnitza, a w latach 1775\u20131776 \u2014 jego brata Johanna.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Stolzenfelde* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 17 dom\u00f3w mieszkalnych i 197 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 171 ewangelik\u00f3w i 26 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Cz\u0142uch\u00f3w (Schlochau) i podaje tu 58 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Cz\u0142uch\u00f3w, pozycje 120, 121 i 122; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau, strony 164 i 165, pozycja 137; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 22; J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 217; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1364 (s. 130); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 144\u2013145; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Cz\u0142uch\u00f3w (stan 29 VIII 2026), pozycja 121 i 122","url":""},{"typ":"wydawnictwo \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"ks. P. Panske, \u201eDokumente zur Reformationsgeschichte des Landes Pomerellen\u201d, 1925","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. F. Goldbeck, \u201eVolst\u00e4ndige Topographie des K\u00f6nigreichs Preussen\u201d, cz. 2: \u201eTopographie von West-Preussen\u201d, Marienwerder 1789, s. 217","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1364 (s. 130)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1153","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.705667,"lng":17.253618,"name_de":"Stolzenfelde","name_pl":"Sto\u0142czno \u2014 drugi cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Stowi\u0119cinie, dzi\u015b nieczynny, le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, o kilka metr\u00f3w od czynnego cmentarza komunalnego. Od strony drogi przetrwa\u0142 fragment ogrodzenia: kamienny cok\u00f3\u0142 z ceglanymi s\u0142upkami. Granice p\u00f3\u0142nocna i wschodnia zatar\u0142y si\u0119 pod uprawami le\u015bnymi, a pozosta\u0142o\u015bci pomnik\u00f3w s\u0105 poprzemieszczane tak, \u017ce uk\u0142adu rz\u0119d\u00f3w ani rozmieszczenia kwater nie da si\u0119 odczyta\u0107. Zachowa\u0142y si\u0119 krzy\u017c i stela z lat czterdziestych XX wieku z czytelnymi inskrypcjami, a w zaro\u015blach le\u017cy \u017celiwna tablica wskazuj\u0105ca poch\u00f3wki z 1846 i 1875 roku. Na ca\u0142ym terenie wida\u0107 \u015blady mogi\u0142 i u\u0142amki kamiennych nagrobk\u00f3w.\n\nW 1784 roku Stowi\u0119cino liczy\u0142o 18 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, pod wsp\u00f3lnym patronatem w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br Stowi\u0119cino, G\u00f3rzyno, Czerwieniec i Nieckowo; nale\u017ca\u0142y do niego tak\u017ce Podole Wielkie, Wollin, Dargoleza, Rzechcino i inne wsie. W 1784 roku do parafii w Stowi\u0119cinie, po niemiecku Stojentin, nale\u017ca\u0142 tak\u017ce Czerwieniec (Zierwenz), kt\u00f3rego w\u0142a\u015bciciel mia\u0142 prawo wsp\u00f3\u0142patronatu nad ko\u015bcio\u0142em stowi\u0119ci\u0144skim.\n\nStowi\u0119cino, do 1945 roku Stojentin, a w zapisach dawniejszych Stoyentin (1341), Stoguntin (1379) i Stoyentyn (1402), le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim i od Reformacji by\u0142o siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, nale\u017c\u0105cym do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. Do parafii nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Darger\u00f6se, Gohren, Gro\u00df Podel, Neitzkow, Prebendow i Rexin; w 1940 roku parafia liczy\u0142a 2745 wiernych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano w 1519 roku, a obecna murowana \u015bwi\u0105tynia \u2014 z masywem wie\u017cy zachodniej \u2014 pochodzi z XVII wieku. Ambon\u0119 datuje inwentarz zabytk\u00f3w z 1894 roku na 1632 rok. Na dzwonie z 1777 roku obok nazwisk patron\u00f3w, J\u00fcrgena von Wobesera i Carla von M\u00fcnchowa, widnieje imi\u0119 tutejszego duchownego: Christian Pomian Pesarovius. Ksi\u0119gi metrykalne parafii prowadzono od 1644 roku; przechowuj\u0105 je dzi\u015b archiwa w Pelplinie i berli\u0144skie Evangelisches Zentralarchiv.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Stowi\u0119cino w dw\u00f3ch wierszach, bo wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski. W gminie \u2014 pozycja 127, strona 174 \u2014 naliczono 194 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i troje \u017byd\u00f3w; obw\u00f3d dworski, pozycja 302 na stronie 184, liczy\u0142 217 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Obie jednostki nale\u017ca\u0142y do parafii w Stowi\u0119cinie, w tym samym okr\u0119gu urz\u0119dowym i okr\u0119gu stanu cywilnego. Obw\u00f3d dworski nosi w spisie nazw\u0119 wsi, a osobna tabela przysi\u00f3\u0142k\u00f3w wymienia przy nim Emilienhof (cztery budynki, 44 mieszka\u0144c\u00f3w) i Schelow (cztery budynki, 53 mieszka\u0144c\u00f3w).\n\nW dawnej prepozyturze s\u0142upskiej parafia nale\u017ca\u0142a do tak zwanego okr\u0119gu wendyjskiego (*Circulus vandalicus*). W okr\u0119gu tym wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiernych m\u00f3wi\u0142a po kaszubsku. Duchowni g\u0142osili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabo\u017ce\u0144stwo zaraz po drugim, a do nauki u\u017cywano polskiej Biblii i polskich podr\u0119cznik\u00f3w, bo Kaszubi rozumieli polszczyzn\u0119; nazwy okr\u0119g\u00f3w znikn\u0119\u0142y z urz\u0119dowego obiegu przy reformie synod\u00f3w w 1817 roku. Wed\u0142ug Franza Tetznera ostatnie kazanie po kaszubsku wyg\u0142oszono w Stowi\u0119cinie w 1816 roku. Tetzner omawia j\u0105 osobno w\u015br\u00f3d parafii powiatu s\u0142upskiego \u2014 obok Gardny Wielkiej, Row\u00f3w, Objazdy, Cecenowa, Smo\u0142dzina, Mikorowa, No\u017cyna, Budowa, \u0141upawy, G\u0142\u00f3wczyc, Izbicy i Kluk, miejsc, w kt\u00f3rych w XIX wieku \u017cy\u0142a mowa s\u0142owi\u0144ska. Raport pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczony przez superintendenta Walthera Bartholdy\u2019ego, podaje, \u017ce kazania co niedziel\u0119 po niemiecku i po kaszubsku odbywa\u0142y si\u0119 wtedy tylko w Cecenowie i w G\u0142\u00f3wczycach, a w Rowach, Gardnie, Smo\u0142dzinie i Stowi\u0119cinie \u017cy\u0142o po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych wy\u0142\u0105cznie po kaszubsku. Czterdzie\u015bci, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej duchownych znaj\u0105cych polski wymagano we Wrze\u015bciu, Damnie, Sk\u00f3rowie, \u0141upawie, Mikorowie, No\u017cynie, Dobieszewie i Budowie.\n\nKilka wiadomo\u015bci o tutejszym duszpasterzu z prze\u0142omu wiek\u00f3w przechowa\u0142a prasa. Pastor o nazwisku Meibauer jest po\u015bwiadczony w Stowi\u0119cinie ju\u017c w styczniu 1885 roku; zapewne ten sam Meibauer, jako pastor i powiatowy inspektor szkolny, otrzyma\u0142 w pa\u017adzierniku 1903 roku Order Czerwonego Or\u0142a czwartej klasy. W czerwcu 1912 roku pad\u0142 ofiar\u0105 napa\u015bci, o kt\u00f3rej pisa\u0142a \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d: so\u0142tys Hein z Czerwie\u0144ca, kt\u00f3remu przed pewnym czasem zmar\u0142a \u017cona, przyszed\u0142 do Stowi\u0119cina i domaga\u0142 si\u0119 od pastora wiadomo\u015bci o niej, a gdy duchowny przypomnia\u0142 mu, \u017ce przed kilkoma tygodniami sam j\u0105 pochowa\u0142, Hein dwukrotnie uderzy\u0142 go lask\u0105 w g\u0142ow\u0119. Lekarz stwierdzi\u0142 u ci\u0119\u017cko rannego pastora p\u0119kni\u0119cie czaszki; przed dalsz\u0105 przemoc\u0105 uchroni\u0142o go nadej\u015bcie nauczyciela, a napastnika, kt\u00f3ry \u2014 jak pisano \u2014 postrada\u0142 zmys\u0142y po stracie \u017cony, odwieziono do zak\u0142adu dla ob\u0142\u0105kanych w Sonnenburgu. W maju 1917 roku Meibauer, ju\u017c pastor w stanie spoczynku, nadal mieszkaj\u0105cy w Stowi\u0119cinie, otrzyma\u0142 Order Korony trzeciej klasy. W lipcu tego roku posad\u0119 og\u0142oszono do natychmiastowego obsadzenia: parafia mia\u0142a jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 i 3185 dusz, og\u0142oszenie nazywa\u0142o j\u0105 \u201ekirchliche Gemeinde\u201d, czyli gmin\u0105 przywi\u0105zan\u0105 do Ko\u015bcio\u0142a, i zachwala\u0142o dobr\u0105 plebani\u0119 z elektrycznym \u015bwiat\u0142em oraz pi\u0119kny ogr\u00f3d, a zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 przedstawiciel patronatu, rotmistrz von Below z G\u00f3rzyna.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\nObsad\u0119 tutejszej parafii w ostatnich latach jej istnienia odnotowywa\u0142 urz\u0119dowy organ konsystorza pomorskiego. Posada nale\u017ca\u0142a do patronatu prywatnego i wchodzi\u0142a w sk\u0142ad okr\u0119gu ko\u015bcielnego Stolp-Altstadt. W 1937 roku pastor Wilhelm L\u00fcderwaldt odszed\u0142 ze Stowi\u0119cina do \u015awidwina (Schivelbein) z dniem 15 maja, a zwolnione miejsce og\u0142oszono do obsadzenia. Wcze\u015bniej, w 1928 roku, wie\u015b obj\u0119\u0142o duszpasterstwo g\u0142uchoniemych powierzone nadproboszczowi Rohdemu z L\u0119borka \u2014 obok Cecenowa, G\u0142\u00f3wczyc, Izbicy, Sk\u00f3rowa, \u0141upawy i Mikorowa. Wed\u0142ug Wojciecha Sk\u00f3ry, gdy w 1943 roku powo\u0142ano do wojska tutejszego pastora Rudolfa Kauna, jego \u017cona Martha Kaun, nauczycielka, przej\u0119\u0142a prac\u0119 z dzie\u0107mi i dokonywa\u0142a konfirmacji, a od grudnia 1945 roku, ju\u017c po wkroczeniu Armii Czerwonej, prowadzi\u0142a ca\u0142\u0105 prac\u0119 parafialn\u0105 i wszystkie obowi\u0105zki urz\u0119dowe a\u017c do wysiedlenia w 1947 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1022; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 roku); Stowi\u0119cino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 87; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 28\u201329 i 146; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1008; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 25 stycznia 1885 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 31 pa\u017adziernika 1903 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d (Berlin), 28 czerwca 1912 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 19 maja 1917 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 27 lipca 1917 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 149.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1928, 1937","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1022","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 25 stycznia 1885 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RVIPQWRXQ32RR2GQEK4LO5KWSCR7AOFL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 31 pa\u017adziernika 1903 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MVUXEP4HSFVUOL25GPON6UB7NW7N6MUC"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d (Berlin), 28 czerwca 1912 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3QQAVM6MDZAS6NGVGN4V7BGAH7OHFQ6O"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 19 maja 1917 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6UTIMHSXJH4ENT2P332CGIHMO3GYL2DE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 27 lipca 1917 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CHX4ORRSAXQMNQHVV6YSPXUCIXV5F5GX"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 149","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/65867395.pdf"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0795","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.56225,"lng":17.49105,"name_de":"Stojentin","name_pl":"Stowi\u0119cino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sto\u017cki \u2014 po niemiecku Klein Heubuden, w wariancie Hejbudy \u2014 by\u0142y przysi\u00f3\u0142kiem nale\u017c\u0105cym do gminy wiejskiej Stogi, na Wielkich \u017bu\u0142awach. Po 1920 roku, jako teren na zach\u00f3d od Nogatu, znalaz\u0142y si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie, a w 1945 wr\u00f3ci\u0142y do Polski. W 1885 roku liczy\u0142y 77 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\u26a0 W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a tu nie by\u0142o, a ka\u017cda wsp\u00f3lnota chodzi\u0142a gdzie indziej: ewangelicy do parafii w Malborku, katolicy do Ka\u0142dowa \u2014 od 1932 roku, wcze\u015bniej tak\u017ce do Malborka.\n\n\ud83d\udccc Nazwa m\u00f3wi jednak, w cieniu czego ten przysi\u00f3\u0142ek le\u017ca\u0142. Macierzysta wie\u015b Stogi by\u0142a rdzeniem najwi\u0119kszej wiejskiej gminy mennonickiej w ca\u0142ych Prusach, nurtu staroflamandzkiego; jej drewniany zb\u00f3r z 1768 roku, przebudowany w 1853, i cmentarz sta\u0142y w\u0142a\u015bnie tam, jakie\u015b trzy kilometry na po\u0142udniowy wsch\u00f3d, a nie w samych Sto\u017ckach. \u26a0 Mennonici byli odr\u0119bn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 anabaptystyczn\u0105, nie luteranami.\n\nDzi\u015b Sto\u017cki s\u0105 przysi\u00f3\u0142kiem w gminie Lichnowy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; westpreussen.de; Narodowy Instytut Dziedzictwa \u2014 zabytek.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu","tytul_przed_2026_10_11":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Klein Heubuden \u2014 GAMEO (Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia) [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Sto\u017cki, Pomeranian Voivodeship \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Sto%C5%BCki,_Pomeranian_Voivodeship"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0345","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.0927,"lng":18.9532,"name_de":"Klein Heubuden","name_pl":"Sto\u017cki","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Straszynie, po niemiecku Straschin, le\u017cy w gminie Pruszcz Gda\u0144ski, przy ulicy Poprzecznej 24. Do 1945 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej (Kreis Danziger H\u00f6he): do 1920 roku w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku. Mia\u0142a charakter maj\u0105tkowy \u2014 by\u0142 to obszar dworski Straschin, w 1929 roku po\u0142\u0105czony w Straschin-Prangschin, czyli Straszyn-Pr\u0119dzieszyn. W latach 1939\u20131945 Straszyn le\u017ca\u0142 w Rzeszy, w okr\u0119gu Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nW 1454 roku Nicolaus von Straschin by\u0142 chor\u0105\u017cym szlachty okr\u0119gu gda\u0144skiego. Do parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha Straszyn nale\u017ca\u0142 u schy\u0142ku szesnastego wieku. W wizytacji tej parafii, w wykazie wsi parafialnych, wie\u015b zapisano kr\u00f3tko: szlachecka, dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 \u0142an\u00f3w, nic nie p\u0142ac\u0105, prawuje si\u0119 z nimi. Kilka s\u0105siednich wsi z tej samej listy zalega\u0142o wtedy podobnie, od wielu lat. Wed\u0142ug Johna Muhla Straszyn nale\u017ca\u0142 do oko\u0142o osiemnastu d\u00f3br szlacheckich Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, kt\u00f3re wed\u0142ug przywilej\u00f3w krzy\u017cackich winne by\u0142y dziesi\u0119cin\u0119 katolickiemu ko\u015bcio\u0142owi w \u015awi\u0119tym Wojciechu (St. Albrecht); lutera\u0144scy w\u0142a\u015bciciele tych d\u00f3br odmawiali jej od czas\u00f3w Reformacji, lecz wyrok Trybuna\u0142u Koronnego w Piotrkowie z 1648 roku rozstrzygn\u0105\u0142 sp\u00f3r na ich niekorzy\u015b\u0107. Wed\u0142ug Muhla Straszyn figuruje w wykazie tych d\u00f3br z 1667 roku. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 62) w po\u0142owie XVII wieku mieszka\u0142y w wojew\u00f3dztwie pomorskim dwie rodziny aria\u0144skie, Arciszewscy i Iwaniccy, a w 1660 roku m\u0142odociani w\u0142a\u015bciciele Straszyna, bracia Iwaniccy, przeszli na kalwinizm. Ten sam autor wymienia duchownych aria\u0144skich w Straszynie (s. 227\u2013228): w 1618 roku Jana Franka; Marcina Ruara, kt\u00f3ry po ostatecznym usuni\u0119ciu z Gda\u0144ska w 1643 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Straszyna i pracowa\u0142 tu jako duchowny niemiecki do ko\u0144ca \u017cycia (zmar\u0142 w 1657 lub 1658 roku); jego pomocnik\u00f3w \u2014 Andrzeja Wiszowatego, kt\u00f3ry przebywa\u0142 w pobliskich Buszkowach od 1648 roku do zimy 1649 roku, Fausta Morsztyna (w latach 1650\u20131652) i Jeremiasza Felbingera (kr\u00f3tko w 1655 roku); wreszcie Jana Crella-Spinowskiego m\u0142odszego, kt\u00f3ry przyby\u0142 w 1654 roku jako pomocniczy duchowny polski i \u017cy\u0142 jeszcze w 1660 roku. Polskoj\u0119zycznych ewangelik\u00f3w w Straszynie autor odnotowuje te\u017c w rozdziale o j\u0119zyku i wyznaniu (s. 170).\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski notuje, \u017ce w drugiej po\u0142owie osiemnastego wieku utrzymywa\u0142 w Straszynie kaplic\u0119 domow\u0105 Micha\u0142 Sk\u00f3rzewski, podkomorzy pozna\u0144ski. Micha\u0142 Sk\u00f3rzewski by\u0142 \u017conaty z Ludwik\u0105 Czapsk\u0105; wed\u0142ug Fankidejskiego kaplic\u0119 utrzymywa\u0142 zar\u00f3wno dla w\u0142asnej potrzeby, jak i dla licznych poddanych. Podobne kaplice urz\u0105dzili oboje tak\u017ce w B\u0105kowie przy Warlubiu i w Paleszkach.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Straschin* 20 budynk\u00f3w mieszkalnych i 216 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 91 ewangelik\u00f3w, 124 katolik\u00f3w i jednego mennonit\u0119. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Juszkowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku notuje w obszarze dworskim Straszyn 272 mieszka\u0144c\u00f3w: 134 ewangelik\u00f3w i 138 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Juszkowie, katolicy do \u015bwi\u0119tego Wojciecha. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1885 roku te same liczby: 138 katolik\u00f3w i 134 ewangelik\u00f3w. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a we wsi; dzia\u0142a\u0142a w niej szko\u0142a ewangelicka, kt\u00f3r\u0105 Harnoch wymienia w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii w Juszkowie (Gischkau).\n\nKrajowa ewidencja zabytk\u00f3w (karta cmentarza z 1986 roku) okre\u015bla obiekt jako \u201ecmentarz ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki\u201d i datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku. Powiatowy program opieki nad zabytkami notuje \u201ecmentarz przyko\u015bcielny, dawny ewangelicki\u201d, za\u0142o\u017cony w dziewi\u0119tnastym wieku, z cz\u0119\u015bciowo zachowanym starodrzewem, uporz\u0105dkowany. Pod tym samym adresem stoi dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jacka Odrow\u0105\u017ca. Zachowanym \u015bladem dawnej wsp\u00f3lnoty s\u0105 grobowiec i zabytkowe p\u0142yty nagrobne w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku; \u017ar\u00f3d\u0142a wi\u0105\u017c\u0105 je z ewangelick\u0105 rodzin\u0105 Tiedemann\u00f3w, posiadaczy mi\u0119dzy innymi Pr\u0119dzieszyna, Goszyna i Rusocina. Wed\u0142ug tych \u017ar\u00f3de\u0142 szcz\u0105tki i p\u0142yty odnaleziono prawdopodobnie przy budowie wsp\u00f3\u0142czesnego ko\u015bcio\u0142a. Cmentarz obj\u0119ty jest gminn\u0105 ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w; w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie figuruje. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w Straszyn ma dwie pozycje: pod numerem 156 cmentarz przy ulicy Poprzecznej, a pod numerem 157 relikty grobowca rodziny Kitzkatz przy ulicy M\u0142y\u0144skiej, na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki le\u015bnej 43/16.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Juszkowo (Gischkau) i podaje tu 122 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 108; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 185; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 (has\u0142o Gischkau); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Danziger H\u00f6he, s. 26\u201327, poz. 92; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae\u201d (Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu), wizytacja parafii \u015bwi\u0119tego Wojciecha; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61\u201362, pozycja 315; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 107; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 62, 170, 227\u2013228.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 185","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 108","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61\u201362, pozycja 315","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 107","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 62, 170, 227\u2013228","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0228","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.27585,"lng":18.579,"name_de":"Straschin","name_pl":"Straszyn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Straszyn (niem. Straschin), do 1945 w Kreis Danziger H\u00f6he: do 1920 rejencja gda\u0144ska prow. Prusy Zachodnie, w latach 1920\u20131939 Wolne Miasto Gda\u0144sk, 1939\u20131945 Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Wie\u015b o charakterze maj\u0105tkowym \u2014 Gutsbezirk Straschin, w 1929 po\u0142\u0105czony w Straschin-Prangschin (Straszyn-Pr\u0119dzieszyn). Ludno\u015b\u0107 w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka (1885: ~134 ewangelik\u00f3w na ~138 mieszk. wg S\u0142ownika geograficznego); we wsi dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka, brak w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 katolicy nale\u017celi do par. \u015bw. Wojciecha. Obiekt to grobowiec / zabytkowe p\u0142yty nagrobne dawnych w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku; \u017ar\u00f3d\u0142a wi\u0105\u017c\u0105 je z ewangelick\u0105 rodzin\u0105 Tiedemann (w\u0142a\u015bciciele m.in. Pr\u0119dzieszyna, Goszyna, Rusocina), kt\u00f3rej prawdopodobne szcz\u0105tki i p\u0142yty odnaleziono przy budowie wsp\u00f3\u0142czesnego ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jacka. Nazwa \u201eKitzkatz\" z ewidencji niepotwierdzona [?]. Teren lutera\u0144sko-unijny, nie mennonicki.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0229","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2773,"lng":18.5648,"name_de":"Straschin","name_pl":"Straszyn \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Strzebielinko do 1873 roku nazywa\u0142o si\u0119 Strzebielinken, potem Friedrichsrode. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej, a od 1874 roku do okr\u0119gu urz\u0119dowego Kolkau numer 25. By\u0142y to dobra rycerskie le\u017c\u0105ce tu\u017c nad granic\u0105 pomorsk\u0105, o powierzchni 403 hektar\u00f3w \u2014 z tego 312 hektar\u00f3w roli ornej, 14 \u0142\u0105k i 69 lasu. W Mierzynie, po pomorskiej stronie granicy, by\u0142a poczta dla tych d\u00f3br.\n\nAtlas historyczny Prus Kr\u00f3lewskich notuje Strzebielinko w drugiej po\u0142owie XVI wieku jako osad\u0119 folwarczn\u0105 w powiecie puckim, w parafii \u017carnowieckiej. Oko\u0142o 1600 roku pomorska rodzina von Byhow z\u0142o\u017cy\u0142a przy samej granicy maj\u0105tek z czterech s\u0105siaduj\u0105cych osad: Czymanowa, Opalina, Kolkowa i Strzebielinka. Kompleks rozpad\u0142 si\u0119 w 1624 roku; trzy osady przesz\u0142y w r\u0119ce rodzin kaszubskich, a Strzebielinko nabyli von Rexinowie, pomorski r\u00f3d z Lantau w ziemi l\u0119borskiej, kt\u00f3ry trzyma\u0142 je w 1773 roku. Franz Schultz wi\u0105\u017ce z tym osobliwo\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 okolicy: katolik\u00f3w by\u0142o tu ma\u0142o, a w Strzebielinku i Prusewie do najnowszych czas\u00f3w nie by\u0142o ani jednego, wobec czego ksi\u0119gi ko\u015bcielne w \u017barnowcu w og\u00f3le ich nie prowadzi\u0142y. Strzebielinko by\u0142o dziedziczn\u0105 posiad\u0142o\u015bci\u0105 pana von Rexina z Lantau, zamieszkan\u0105 wy\u0142\u0105cznie przez luteran\u00f3w, z dzier\u017cawc\u0105 nazwiskiem Kruse; by\u0142 to folwark z niewielk\u0105 liczb\u0105 ludzi. W 1789 roku statystyka notuje szlacheck\u0105 nowizn\u0119 o pi\u0119ciu dymach, przypisan\u0105 do okr\u0119gu domenalnego puckiego. Kolejni w\u0142a\u015bciciele to Friedrich Kr\u00fcger (1823\u20131837), jego wdowa, major von Brzezowski (1839\u20131841), major von Hakenbeck (1841\u20131847), porucznik Karl Hakenbeck od 1848 roku i od 1852 roku Fredrichs \u2014 za jego czas\u00f3w, w 1873 roku, zmieniono nazw\u0119 wsi; now\u0105 nazw\u0105 obj\u0119to tak\u017ce t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 Toliszczka, kt\u00f3ra przesz\u0142a w jego r\u0119ce. W 1902 roku dobra liczy\u0142y oko\u0142o 400 hektar\u00f3w, a mieszka\u0142o tu 58 os\u00f3b niemieckich i 44 polskie; w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 major Bruno von Zelewski-Hakenbeck.\n\nW spisie z 1885 roku wykazano pi\u0119\u0107 dom\u00f3w, pi\u0119tna\u015bcie gospodarstw i 114 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 87 ewangelik\u00f3w i 27 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1890 roku obw\u00f3d dworski liczy\u0142 94 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 73 ewangelik\u00f3w, kt\u00f3rych Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, uzna\u0142 za Niemc\u00f3w. Franz Schultz podaje dla obszaru dworskiego 133 mieszka\u0144c\u00f3w, a spis z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 tu 100 os\u00f3b. W spisie z 1910 roku wszystkie te osoby zapisano jako niemieckoj\u0119zyczne; spis wykaza\u0142 72 ewangelik\u00f3w i 28 katolik\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Friedrichsrode nie mia\u0142o. Ewangelicy nale\u017celi do rozleg\u0142ej parafii w Gniewinie, le\u017c\u0105cej po pomorskiej stronie granicy, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Lauenburg na Pomorzu \u2014 tak podaj\u0105 spisy z 1885 i 1910 roku. Ernst M\u00fcller wymienia przy parafii gniewi\u0144skiej trzyna\u015bcie wsi: obok Strzebielinka s\u0105 to Gniewinko, Wielki i Ma\u0142y Perlin, Mierzyno w po\u0142owie, Tadzino, Lisewo, Bychowo, Toliszczek, Kolkowo, Opalino, Czymanowo i Nadole. Katolicy podlegali parafii w \u017barnowcu. W Gniewinie ko\u015bci\u00f3\u0142 opisywano jako murowany i neogotycki, wzniesiony w latach 1870\u20131872; Franz Schultz notuje przy nim wzmiank\u0119 z 1400 roku, patronat dziedzic\u00f3w \u2014 von Weiher\u00f3w, von Rexin\u00f3w i majoratu Woedtke \u2014 po\u017car starego ko\u015bcio\u0142a na pocz\u0105tku XVII wieku oraz dzwony z lat 1601 i 1604.\n\nWe wsi by\u0142 cmentarz, za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie XIX wieku, o powierzchni dwunastu ar\u00f3w. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a nazw\u0119 spolszczono. Cmentarz jest dzi\u015b zdewastowany i zaro\u015bni\u0119ty; na jego p\u00f3\u0142nocnym skraju zachowa\u0142y si\u0119 szcz\u0105tki nielicznych nagrobk\u00f3w i resztki muru.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Franz Schultz pisze, \u017ce w Strzebielinku do najnowszych czas\u00f3w nie by\u0142o ani jednego katolika, a spis z 1885 roku wykaza\u0142 tu 27 katolik\u00f3w, spis z 1910 roku \u2014 28.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 428\u2013430; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912 (ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gniewinie); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 252; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o Strzebielinko; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Neustadt, obwody dworskie, pozycja 60; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 60\u201361, pozycja 61; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, Warszawa 1926; \u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 145; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 66.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zabytek.pl \u2014 cmentarz ewangelicki (Strzebielinko)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-695713"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Strzebielinko","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 252","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0120","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.732747,"lng":18.033503,"name_de":"Friedrichsrode","name_pl":"Strzebielinko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Strzebielinko ma dwa stanowiska cmentarne, oddalone od siebie o oko\u0142o 1,2 kilometra. Jedno, w lesie na p\u00f3\u0142noc od dworu, na dzia\u0142ce 209, to cmentarz w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. Drugie le\u017cy na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od niego; w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w odpowiada mu cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,12 hektara na dzia\u0142kach 63/2 i 64 w obr\u0119bie S\u0142uszewo.\n\nStrzebielinko, dawniej Strzebielinken, by\u0142o dobrami rycerskimi przy granicy pomorskiej, w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen). Od 1803 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku, a tak\u017ce d\u00f3br Prusewo i Brzyn, by\u0142 pan von Kurowski. Polsk\u0105 nazw\u0119 zast\u0105pi\u0142a z czasem niemiecka Friedrichsrode: Franz Schultz wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d dwudziestu jednu nazw zniemczonych na wniosek sejmiku powiatowego do 1886 roku. Uchwa\u0142\u0105 sejmiku z 3 pa\u017adziernika 1873 roku i rozporz\u0105dzeniem gabinetowym z 8 wrze\u015bnia 1874 roku od\u0142\u0105czono cz\u0119\u015b\u0107 s\u0105siedniego Burgsdorfu i przy\u0142\u0105czono j\u0105 do Friedrichsrode. Od 24 listopada 1902 roku wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny przystanek na otwartej wtedy kolei w\u0105skotorowej z Wejherowa do Prusewa.\n\nKarta cmentarza z 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eBardzo z\u0142y. W zasadzie zupe\u0142nie zdewastowany. Drzewostan zachowany\u201d. Teren za\u0142o\u017cony na rzucie prostok\u0105ta nie mia\u0142 wtedy ogrodzenia ani \u015bladu alei, a uk\u0142ad grob\u00f3w czytelny by\u0142 na niewielkich fragmentach. Z dawnego wyposa\u017cenia przetrwa\u0142 fragment ozdobnego ogrodzenia kutego w \u017celazie w zachodniej cz\u0119\u015bci. Dobrze trzyma\u0142 si\u0119 starodrzew \u2014 trzy buki, dwa d\u0119by, pi\u0119\u0107 \u015bwierk\u00f3w i sze\u015b\u0107 starych czere\u015bni. Z nagrobk\u00f3w zachowanych na cmentarzu w 1985 roku \u017caden nie nosi\u0142 daty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 do \u201eCmentarzy Ziemi L\u0119borskiej\u201d i powiat\u00f3w s\u0105siednich; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Gniewino, pozycje 145 i 151; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 377, 379\u2013380 i 418; karta cmentarza w Strzebielinku, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy do serwisu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (plik cmentarze.gpx)","tytul_przed_2026_10_11":"M. Drzewiecki, baza punkt\u00f3w GPS do \u201eCmentarzy Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1163","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.723752,"lng":18.042787,"name_de":"Friedrichsrode","name_pl":"Strzebielinko \u2014 cmentarz wiejski","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Strzeczona, po niemiecku Stretzin, jest wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 z folwarkiem i m\u0142ynem nad strug\u0105 tej samej nazwy, w gminie Debrzno. T\u00f6ppen wymienia Stretzin w\u015br\u00f3d folwark\u00f3w krzy\u017cackich tych stron, obok Cz\u0142uchowa, Ka\u0142dowa, Sichts i Fl\u00f6tenstein.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje dla wsi 2224 hektary, w tym 1898 hektar\u00f3w roli ornej, 50 hektar\u00f3w \u0142\u0105k i 146 hektar\u00f3w lasu; poczta by\u0142a w Pruskim Frydl\u0105dzie, czyli w Debrznie. W 1885 roku sta\u0142y tu 93 domy, liczono 144 gospodarstwa domowe i 836 mieszka\u0144c\u00f3w: 663 ewangelik\u00f3w, 163 katolik\u00f3w, jednego dysydenta i dziewi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Te same liczby podaje wykaz gmin sporz\u0105dzony po spisie z 1 grudnia 1885 roku, w dziale gmin wiejskich powiatu cz\u0142uchowskiego, pod pozycj\u0105 81. Dzia\u0142a\u0142a we wsi szko\u0142a dwuklasowa bezwyznaniowa: dw\u00f3ch nauczycieli, 168 dzieci.\n\nI ewangelicy, i katolicy nale\u017celi do parafii w Debrznie. Harnoch wymienia Stretzin w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tamtejszej parafii ewangelickiej, licz\u0105cej 7360 dusz. Wkr\u00f3tce po 1550 roku mieszczanie przeszli na luteranizm i odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa w farze Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, ale Zygmunt III nakaza\u0142 15 kwietnia 1599 roku zwr\u00f3ci\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolikom. Ewangelicy przenie\u015bli si\u0119 wtedy do ratusza, kt\u00f3ry 11 wrze\u015bnia tego samego roku sp\u0142on\u0105\u0142 wraz z ca\u0142ym miastem i far\u0105; odbudowano go z wie\u017c\u0105 i dzwonami, a w 1697 roku ogie\u0144 strawi\u0142 miasto po raz drugi \u2014 ocala\u0142y w\u00f3wczas trzy domy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, wedle daty na wie\u017cy wzniesiony w 1703 roku, powsta\u0142 z przebudowy ratusza w konstrukcji szachulcowej; pod koniec XIX wieku rozebrano go, bo grozi\u0142 zawaleniem, a od wiosny 1886 roku budowano w Debrznie nowy, murowany.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Strzeczonie by\u0142 katolicki. Heise wymienia go w 1887 roku w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich powiatu, jako budowl\u0119 szachulcow\u0105 o nieustalonej dacie, a rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego prowadzi go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wawrzy\u0144ca, szachulcowy, z XVIII wieku, pod numerem A-103 z 23 lutego 1958 roku. Cmentarz przyko\u015bcielny le\u017cy przy ko\u015bciele katolickim w Strzeczonie, cho\u0107 sama wie\u015b mia\u0142a w 1885 roku czterokrotnie wi\u0119cej ewangelik\u00f3w ni\u017c katolik\u00f3w.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Stretzin* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 71 dom\u00f3w mieszkalnych i 675 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 551 ewangelik\u00f3w, 115 katolik\u00f3w i dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. W 1868 roku miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XI, has\u0142o \u201eStrzeczona\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, pozycja 81; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, zeszyt IV, Danzig 1887; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Informacje o gminie i historia miasta \u2014 Stowarzyszenie Debrzno; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 144\u2013145.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Informacje o gminie i historia miasta \u2014 Stowarzyszenie Debrzno","url":"https://stowdeb.pl/informacje-o-gminie-i-historia-miasta/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Strzeczona, niem. Stretzin (Tom XI \u2014 wie\u015b i struga); filia paraf. kat. i ew. Pr. Friedland","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Strzeczona","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0544","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.57573,"lng":17.22025,"name_de":"Stretzin","name_pl":"Strzeczona \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Strzelino (po niemiecku Gro\u00df Strellin) mia\u0142o cmentarz ewangelicki wok\u00f3\u0142 tutejszego ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3rego prostok\u0105tny korpus si\u0119ga XV wieku. Granice cmentarza przyko\u015bcielnego wyznaczaj\u0105 do dzi\u015b stare d\u0119by, a od wschodu i zachodu \u015bwierkowy starodrzew. W cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej i zachodniej teren jest wzd\u0142u\u017c granic nieco wyniesiony. Obszar jest wyodr\u0119bniony, ale bardzo zaro\u015bni\u0119ty.\n\nW 1277 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j darowa\u0142 Strzelino Miroslausowi Roswaroviz, a wie\u015b wesz\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br klasztoru norbertan\u00f3w w Bia\u0142obokach. Po Reformacji Strzelino nale\u017ca\u0142o do domeny s\u0142upskiej, a pod koniec XVII wieku sprzedano je rodowi von Below. W drugiej po\u0142owie XVIII wieku wie\u015b przesz\u0142a w r\u0119ce rodziny Mach\u00f3w, kt\u00f3rzy rezydowali tu do 1945 roku. W 1784 roku Strzelino liczy\u0142o 21 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Charnowa (Arenshagen) w synodzie s\u0142upskim; wcielone by\u0142o do niego Strzelinko (Klein-Strellin). Kontrybucj\u0119 i fura\u017c rozliczano przy kasie w\u0142asno\u015bci miejskiej S\u0142upska.\n\nNa pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku zachowa\u0142y si\u0119 tu liczne mogi\u0142y, a w\u015br\u00f3d nich kilka \u017celiwnych krzy\u017cy z czytelnymi inskrypcjami z pocz\u0105tku XX wieku oraz \u017celiwne a\u017curowe ogrodzenia mogi\u0142. Wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego nie przetrwa\u0142 \u017caden z tych element\u00f3w, a kamienne postumenty i pomniki przemieszczono i porozbijano. Inwentaryzacja z 2020 roku notuje zniszczone cz\u0119\u015bci postument\u00f3w i jeden nagrobek z inskrypcj\u0105. Inwentaryzacja S\u0142upskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego \u201eGryf\u201d z 2023 roku odnotowa\u0142a krzy\u017c \u017celiwny i trzy granitowe podstawy pod krzy\u017ce, a w dalszej cz\u0119\u015bci nagrobek granitowy, kamienn\u0105 stel\u0119 oraz oko\u0142o dwudziestu fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w i podstaw; kilka \u017celiwnych krzy\u017cy zabezpieczono z my\u015bl\u0105 o przysz\u0142ym lapidarium.\n\nDrugi cmentarz to nekropolia rodowa w parku przy dworze, zaznaczona na mapie z 1836 roku. Zachowa\u0142a si\u0119 szcz\u0105tkowo \u2014 pozosta\u0142y po niej \u015blady ceglanego grobowca albo kaplicy, sze\u015b\u0107 granitowych podstaw i kamienny u\u0142omek nagrobka. Po trzeciej, zaginionej nekropolii nie osta\u0142 si\u0119 \u017caden \u015blad.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Strzelino w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 118 ewangelik\u00f3w, obw\u00f3d dworski 197, bez katolik\u00f3w. W 1939 roku Strzelino liczy\u0142o 331 mieszka\u0144c\u00f3w; poza siedmioma katolikami wszyscy byli ewangelikami, nale\u017c\u0105cymi do parafii w Charnowie.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek Gross-Strellin, licz\u0105cy 540 hektar\u00f3w, z cegielni\u0105, nale\u017ca\u0142 do Macha. W ksi\u0119gach adresowych z lat 1905\u20131911 jako w\u0142a\u015bciciel figuruje porucznik Emil Mach, a w 1928 roku rotmistrz Rudolf Mach, kt\u00f3ry mia\u0142 707 hektar\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Inwentaryzacja z 2020 roku przyjmuje, \u017ce cmentarz powsta\u0142 wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni najpewniej wraz z budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3r\u0105 datuje na XIV wiek, a na prze\u0142omie XIX i XX wieku le\u017ca\u0142 nieco na zach\u00f3d od niej. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego uwa\u017ca, \u017ce za\u0142o\u017cono go najprawdopodobniej na prze\u0142omie wiek\u00f3w w centrum wsi, nieopodal szachulcowego ko\u015bcio\u0142a; wskazuj\u0105 na to poch\u00f3wki udokumentowane przez s\u0142upsk\u0105 delegatur\u0119 urz\u0119du konserwatorskiego. Wcze\u015bniejszy projekt inwentaryzacyjny zapisa\u0142, \u017ce po cmentarzu rodowym nie ma \u015bladu, a opis z 2023 roku wymienia jego szcz\u0105tki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170\u2013171, poz. 44 i s. 178\u2013179, poz. 215; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Strzelino; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1008\u20131009; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 192\u2013193; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 170; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 184; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 168.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 4/2026","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1008\u20131009","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 192\u2013193","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 170","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 184","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 168","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0696","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50428,"lng":16.96761,"name_de":"Gro\u00df Strellin","name_pl":"Strzelino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Strzelino, po niemiecku Gro\u00df Strellin, notowane jest od 1270 roku, a istnienie ko\u015bcio\u0142a po\u015bwiadcza zapis z 1493 roku \u2014 \u201eecclesia in Strelyn\u201d. W drugiej po\u0142owie XIX wieku przeprowadzono gruntowny remont \u015bwi\u0105tyni i dobudowano wie\u017c\u0119 o konstrukcji ryglowej. Rejestr zabytk\u00f3w notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako murowano-szachulcowy, datowany na XV i XIX wiek (numer A-57 z 24 pa\u017adziernika 1956 roku).\n\nW 1784 roku Strzelino liczy\u0142o 21 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Charnowa (Arenshagen) w synodzie s\u0142upskim; wcielone by\u0142o do niego Strzelinko (Klein-Strellin). Kontrybucj\u0119 i fura\u017c rozliczano przy kasie w\u0142asno\u015bci miejskiej S\u0142upska, a Br\u00fcggemann przytacza nadanie wsi przez ksi\u0119cia M\u015bciwoja z 1277 roku. W synodzie miejskim S\u0142upsk do parafii nale\u017ca\u0142y ponadto Hohenstein, Strzelinko (Klein Strellin) i \u00dcberlauf. Prawo patronatu by\u0142o tu rozdzielone: kolacja przys\u0142ugiwa\u0142a magistratowi S\u0142upska, ale ze strony samego Strzelina \u2014 szlachcie dziedzicznej, tak \u017ce miasto i dw\u00f3r obsadzali jedn\u0105 parafi\u0119 wsp\u00f3lnie. W wykazie duchownych Pomorza, powo\u0142uj\u0105cym si\u0119 na matryku\u0142\u0119 z 21 lipca 1590 roku, przy tej parafii zapisano jako pastora mistrza Christopha Kr\u00fcgera.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XI, 1890) Strzelino, po niemiecku Gro\u00df Strellin, liczy\u0142o 92 mieszka\u0144c\u00f3w, a tamtejsze dobra rycerskie \u2014 185; wszyscy byli ewangelikami. W spisie z 2 grudnia 1895 roku zapisano w gminie wiejskiej 118 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 197, bez katolik\u00f3w.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li rzymskokatolicy, po\u015bwi\u0119caj\u0105c j\u0105 23 grudnia 1955 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego; w 2025 roku przeprowadzono kompleksowy remont konserwatorski. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce parafi\u0119 erygowano 27 sierpnia 1998 roku, a \u015bwi\u0105tynia w Strzelinie pe\u0142ni dzi\u015b funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a filialnego.\n\nMonografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013) przyjmuje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cono najpewniej na prze\u0142omie XIX i XX wieku, w centrum wsi, nieopodal ko\u015bcio\u0142a; wed\u0142ug wystawy \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk\u201d (2020) powsta\u0142 najpewniej ju\u017c wraz z budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a, wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni, a na prze\u0142omie XIX i XX wieku le\u017ca\u0142 nieco na zach\u00f3d od niej. Od wschodu i zachodu wyznacza go \u015bwierkowy starodrzew. W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142o tu kilka \u017celiwnych krzy\u017cy z czytelnymi inskrypcjami z pocz\u0105tku XX wieku oraz a\u017curowe ogrodzenia mogi\u0142 \u2014 wed\u0142ug monografii z 2013 roku nie zachowa\u0142 si\u0119 \u017caden z tych element\u00f3w, a kamienne postumenty i pomniki przemieszczono i porozbijano; inwentaryzacja S\u0142upskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego \u201eGryf\u201d z 2023 roku odnotowa\u0142a krzy\u017c \u017celiwny i trzy granitowe podstawy pod krzy\u017ce.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eStrzelno\u201d; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 467\u2013468 (Arnshagen); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Strzelino, s. 192; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170\u2013171, poz. 44 i s. 178\u2013179, poz. 215; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 4/2026; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1008\u20131009.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/305270928"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 4/2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eStrzelno\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1008\u20131009","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 467\u2013468 (Arnshagen)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0488","image_url":"/static/atlas/foto/bielamowicz_commons/kos-0488_02.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.50283,"lng":16.96647,"name_de":"Gross Strellin","name_pl":"Strzelino \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gross Strellin)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Strzepcz (po niemiecku Strepsch) le\u017cy dzi\u015b w gminie Linia, a w czasach pruskich nale\u017ca\u0142 do powiatu wejherowskiego \u2014 Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen \u2014 w rejencji gda\u0144skiej i prowincji Prusy Zachodnie. Odr\u0119bnego cmentarza ewangelickiego w Strzepczu \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105. Agathon Harnoch, zamykaj\u0105c w 1890 roku wykaz miejscowo\u015bci parafii sma\u017cy\u0144skiej \u2014 Strzepcz jest w nim wymieniony \u2014 dodaje, \u017ce cmentarz tej parafii jest jeden i le\u017cy w Sma\u017cynie. Ewidencja zabytk\u00f3w wymienia w gminie Linia cztery dawne cmentarze ewangelickie: w Niepoczo\u0142owicach, Osieku, Sma\u017cynie i Zakrzewie, a w Strzepczu wy\u0142\u0105cznie cmentarz parafialny rzymskokatolicki przy ulicy Ksi\u0119dza Rotty.\n\nKatolick\u0105 parafi\u0119 \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny Strzepcz mia\u0142 w 1398 roku; obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi z 1821 roku, a ksi\u0119gi metrykalne parafii si\u0119gaj\u0105 1665 roku. Rejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku notuje Strzepcz jako wie\u015b z ko\u015bcio\u0142em, licz\u0105c\u0105 14 \u0142an\u00f3w, z kt\u00f3rych sze\u015b\u0107 sta\u0142o pustych; podatek za rok 1571 \u2014 od o\u015bmiu \u0142an\u00f3w osiad\u0142ych, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w i dw\u00f3ch karczem dziedzicznych \u2014 zap\u0142aci\u0142 starosta mirachowski Jakub Szczawi\u0144ski. Wizytacja z 1584 roku zasta\u0142a t\u0119 parafi\u0119 bez proboszcza. Strzepcz by\u0142 wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w starostwie mirachowskim, prawo patronatu mia\u0142 Jakub, starosta mirachowski \u2014 wydawca wizytacji rozpoznaje w nim Jakuba Szawi\u0144skiego, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d po ojcu Miko\u0142aju w 1576 roku; Schultz wylicza Strzepcz w\u015br\u00f3d czynszowych wsi starostwa kr\u00f3lewskiego, obok Linii, Mi\u0142oszewa i Zakrzewa. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 drewniany; tylna cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142a znaki po\u015bwi\u0119cenia, ch\u00f3r budowano w\u00f3wczas od nowa. O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, tak\u017ce drewniany, zdobi\u0142y du\u017ce figury Zbawiciela, Marii Magdaleny i \u015bwi\u0119tej Anny, dochod\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 nie mia\u0142 \u017cadnych, a nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142 tu czasem ksi\u0105dz Adam, proboszcz w Sierakowicach. Wizytacja zapisa\u0142a, \u017ce parafianie mieszkali w dziewi\u0119ciu niewielkich wsiach i wszyscy byli katolikami \u2014 z wyj\u0105tkiem \u017cony karczmarza w Strzepczu. Zmar\u0142emu wcze\u015bniej proboszczowi wizytator kaza\u0142 oczy\u015bci\u0107 si\u0119 przed Bogiem z zarzutu odst\u0119pstwa i konkubinatu; pozostawione po nim dobra zabra\u0142 starosta mirachowski, kt\u00f3remu \u2014 jak powiadano \u2014 proboszcz je zapisa\u0142, ale testamentu miejscowy ordynariusz nie potwierdzi\u0142.\n\nLustracja kr\u00f3lewszczyzn z 1664 roku zasta\u0142a Strzepcz na jedenastu w\u0142\u00f3kach. So\u0142ectwo dawno obr\u00f3cono na folwark, a z dw\u00f3ch gbur\u00f3w nie zosta\u0142 \u017caden; mieszka\u0142o tu sze\u015bciu ogrodnik\u00f3w i czterech zdun\u00f3w, a z dw\u00f3ch karczem pozosta\u0142a jedna, szynkuj\u0105ca piwo pa\u0144skie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 z nadania kr\u00f3lewskiego (collationis regiae), a pleban skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce osiem osiad\u0142o\u015bci, kt\u00f3re dawniej dawa\u0142y mu tac\u0119, obr\u00f3cono na folwark. W tym ko\u015bciele zbiera\u0142y si\u0119 sejmiki partykularne powiatu mirachowskiego. Przy ko\u015bciele dzia\u0142a\u0142 szpital na siedem os\u00f3b, za\u0142o\u017cony przez Zygmunta Szczepa\u0144skiego, \u00f3wczesnego starost\u0119 mirachowskiego, utrzymywany z procentu od 1500 z\u0142otych zapisanych na ratuszu w L\u0119borku. Tac\u0119 do Strzepcza dawa\u0142y wtedy tak\u017ce Linia i Sma\u017cyno.\n\nHarnoch zapisa\u0142, \u017ce w okolicy Sma\u017cyna Reformacja wprawdzie si\u0119 przyj\u0119\u0142a, ale na pocz\u0105tku XVII wieku zosta\u0142a st\u0142umiona, i \u017ce w czasie ucisku tutejsi ewangelicy pielgrzymowali do pewnego kamienia nad graniczn\u0105 rzeczk\u0105 \u0141eb\u0105 w lesie, \u017ceby przy nim duchowny z Pomorza udziela\u0142 im chrztu i \u015blubu. P\u00f3\u017aniej nale\u017celi cz\u0119\u015bci\u0105 do Bolszewa, cz\u0119\u015bci\u0105 do pomorskiej parafii w Dzi\u0119cielcu (Dzincelitz). W 1702 roku wizytator naliczy\u0142 w Strzepczu i Sianowie razem oko\u0142o tysi\u0105ca katolik\u00f3w i oko\u0142o trzystu \u201eheretyk\u00f3w\u201d. W 1766 roku archidiakon Z\u0142ocki zanotowa\u0142 w parafii 118 luteran\u00f3w, bez w\u0142asnego domu modlitwy.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ewangelicy tu nie mieli \u2014 nale\u017celi do parafii w Sma\u017cynie (Smazin) w diecezji wejherowskiej. W 1862 roku siedmiu w\u0142a\u015bcicieli ziemskich okr\u0119gu zawi\u0105za\u0142o komitet budowy ko\u015bcio\u0142a w Sma\u017cynie; najpierw postawiono murowan\u0105 plebani\u0119, a w jej dolnej, obszerniejszej cz\u0119\u015bci urz\u0105dzono sal\u0119 modlitewn\u0105, i tam w Niedziel\u0119 Wielkanocn\u0105, 20 kwietnia 1862 roku, pierwszy wikariusz parafialny Wilhelm Fischer wyg\u0142osi\u0142 kazanie inauguracyjne. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 24 lipca 1864 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 19 listopada 1865. By\u0142 to ceglany budynek gotycki, d\u0142u\u017cszy ni\u017c sto st\u00f3p, ze smuk\u0142ymi szkarpami, w\u0105skimi a wysokimi, sprz\u0119\u017conymi oknami i wysuni\u0119tym, zamkni\u0119tym o\u015bmiobocznie ch\u00f3rem; wie\u017ca mierzy\u0142a sto dziesi\u0119\u0107 st\u00f3p, dzwon\u00f3w by\u0142o trzy, a organy z 1866 roku mia\u0142y trzyna\u015bcie g\u0142os\u00f3w. Chrzcielnic\u0119 ofiarowa\u0142o kobiece Towarzystwo Gustawa Adolfa ze Szmalkald\u00f3w. Parafia liczy\u0142a oko\u0142o 900 dusz; dla ruchu ko\u015bcielnego Harnoch podaje 43 chrzty, pi\u0119\u0107 \u015blub\u00f3w, 586 komunikuj\u0105cych i 25 pogrzeb\u00f3w rocznie \u2014 te same liczby wydrukowa\u0142 stron\u0119 wcze\u015bniej dla parafii w Rumi (Rahmel).\n\nTrzysta lat po pierwszej wizytacji katolicy stanowili nadal prawie ca\u0142\u0105 ludno\u015b\u0107 wsi. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku i S\u0142ownik geograficzny podaj\u0105 zgodnie 506 mieszka\u0144c\u00f3w w 61 domach: 491 katolik\u00f3w, dziewi\u0119cioro ewangelik\u00f3w i sze\u015b\u0107 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. W spisie z 1 grudnia 1890 roku wie\u015b liczy\u0142a 502 mieszka\u0144c\u00f3w, a jedynymi ewangelikami by\u0142o pi\u0119tnastu Niemc\u00f3w \u2014 tak poda\u0142 Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 616 os\u00f3b; po niemiecku m\u00f3wi\u0142o 48 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 24 ewangelik\u00f3w.\n\nParafia w Sma\u017cynie przesta\u0142a dzia\u0142a\u0107 po 1945 roku, tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W rejestrze poboru z 1570 roku starost\u0105 mirachowskim jest Jakub Szczawi\u0144ski, a wydawca wizytacji rozpoznaje w patronie Jakuba Szawi\u0144skiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 454\u2013455; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, dekanat mirachowski, 1584 (Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 326, 396; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G63 (1766); \u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938, s. 380, 384; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 66; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 260.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Strzepcz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0952","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.455359,"lng":18.024109,"name_de":"Strepsch","name_pl":"Strzepcz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Strzeszewo, po niemiecku Stresow, le\u017cy w gminie Wicko. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142o. W lesie na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi zachowa\u0142y si\u0119 dwie s\u0105siaduj\u0105ce nekropolie ewangelickie: starsza, dziewi\u0119tnastowieczna, i m\u0142odsza, z pocz\u0105tku XX wieku. S\u0105 silnie zdewastowane: wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w jest nieczytelna albo rozgrabiona, element\u00f3w \u017celiwnych brak, uk\u0142ad alejek si\u0119 zatar\u0142. Odczytano jeden nagrobek \u2014 Marthy Hoger (1881\u20131941). W marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nStrzeszewo by\u0142o maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; le\u017ca\u0142o przy szosie do Wejherowa. W dokumencie z 26 maja 1348 roku wielki mistrz Henryk Tusemer nada\u0142 \u0142\u0105cznie Choczewo (47 w\u0142\u00f3k) i Strzeszewo (30 w\u0142\u00f3k) wiernemu Jeschkowi, synowi Swinczkena. Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Roszczycach, s\u0105d w L\u0119borku. Wie\u015b nosi\u0142a te\u017c nazw\u0119 kaszubsk\u0105 Strez\u00e9zowo \u2014 pod ni\u0105 wymienia j\u0105 Franz Tetzner w wykazie nazw miejscowych ziemi l\u0119borskiej, obok Sasina, Ulini, Barg\u0119dzina, Roszczyc, Maszewa, Zdrzewna, Kopaniewa, Wicka, Wrze\u015bcia i Charbrowa.\n\nOpis Pomorza z 1784 roku notuje tu folwark, dw\u00f3ch ch\u0142op\u00f3w, czterech zagrodnik\u00f3w, karczm\u0119 i 11 palenisk. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a formalnie do rzymskokatolickiego ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie, ale \u2014 jak zanotowa\u0142 w tym opisie Ludwig Wilhelm Br\u00fcggemann \u2014 \u201emieszka\u0144cy niemieccy trzymaj\u0105 si\u0119 ko\u015bcio\u0142a charbrowskiego, polscy za\u015b sali\u0144skiego\u201d.\n\nS\u0142ownik geograficzny odnotowa\u0142 838 hektar\u00f3w ziemi i stan z 1885 roku: 13 dom\u00f3w i 33 dymy. W tym stanie S\u0142ownik zapisa\u0142 238 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 237 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Poczt\u0119 maj\u0105tek mia\u0142 wed\u0142ug S\u0142ownika w \u017bela\u017anie, a parafi\u0119 katolick\u0105 w L\u0119borku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wymienia Strzeszewo w dziale obwod\u00f3w dworskich (strony 194\u2013195, pozycja 159) i zapisuje 195 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika. Od 1 stycznia 1902 roku, na mocy aktu z 1901 roku tworz\u0105cego gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Zwartowie (Schwartow), Strzeszewo przeniesiono z parafii charbrowskiej do zwartowskiej. Wed\u0142ug Schultza maj\u0105tek liczy\u0142 na pocz\u0105tku XX wieku 205 mieszka\u0144c\u00f3w. Jego obszar Schultz podaje na 813 hektar\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XI; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strony 194\u2013195, pozycja 159); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; FotoExploracje \u2014 Strzeszewo; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1082; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1901; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 261\u2013262 (has\u0142o Schwartow).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Strzeszewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm., s. 194, pozycja 159 (\u201eStrejow\u201d)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm., strona 194, pozycja 159 (\u201eStrejow\u201d); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (S\u0142ownik geograficzny, tom XI, has\u0142o Strzeszewo); E. M\u00fcller, has\u0142a Charbrow (s. 246) i Schwartow (s. 261) w E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, tabela parafii nowych; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d (2013), s. 36"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142o Strzeszewo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm., strona 194, pozycja 159 (\u201eStrejow\u201d); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (S\u0142ownik geograficzny, tom XI, has\u0142o Strzeszewo); E. M\u00fcller, has\u0142a Charbrow (s. 246) i Schwartow (s. 261) w E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, tabela parafii nowych; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d (2013), s. 36"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, tabela parafii nowych","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm., strona 194, pozycja 159 (\u201eStrejow\u201d); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (S\u0142ownik geograficzny, tom XI, has\u0142o Strzeszewo); E. M\u00fcller, has\u0142a Charbrow (s. 246) i Schwartow (s. 261) w E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, tabela parafii nowych; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d (2013), s. 36"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 36","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm., strona 194, pozycja 159 (\u201eStrejow\u201d); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (S\u0142ownik geograficzny, tom XI, has\u0142o Strzeszewo); E. M\u00fcller, has\u0142a Charbrow (s. 246) i Schwartow (s. 261) w E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, tabela parafii nowych; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d (2013), s. 36"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Choczewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142a Charbrow (s. 246) i Schwartow (s. 261\u2013262)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0890","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.711794,"lng":17.745969,"name_de":"Stresow","name_pl":"Strzeszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Strze\u017cewo figuruje w katalogu cmentarzy poewangelickich gminy Choczewo jako miejsce dawnego poch\u00f3wku ewangelickiego. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Strze\u017cewie. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz opuszczono. W wyci\u0105gu ewidencji konserwatorskiej, kt\u00f3rego arkusz dla gminy Choczewo liczy dwadzie\u015bcia cztery pozycje cmentarne, Strze\u017cewa nie ma; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono numeru dzia\u0142ki, stanu nagrobk\u00f3w ani daty za\u0142o\u017cenia cmentarza. Urz\u0119dowy wykaz nazw miejscowo\u015bci nie notuje Strze\u017cewa ani w gminie Choczewo, ani w ca\u0142ym powiecie l\u0119borskim; miejscowo\u015bci tej nazwy le\u017c\u0105 tylko w powiatach kamie\u0144skim i koszali\u0144skim. Wszystkie wiadomo\u015bci o Stresow przytoczone ni\u017cej dotycz\u0105 dzisiejszego Strzeszewa w gminie Wicko.\n\nNiemiecka nazwa Stresow prowadzi w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg) do jednego maj\u0105tku: d\u00f3br rycerskich pod Roszczycami, czyli dzisiejszego Strzeszewa w gminie Wicko. Franz Schultz nazywa te dobra \u201eStresow \u2014 Strzeszewo\u201d, a S\u0142ownik geograficzny opisuje je w ha\u015ble \u201eStrzeszewo\u201d. W tym ha\u015ble podano: dobra rycerskie w Pomeranii, powiat l\u0119borski, poczta w \u017bela\u017anie, parafia katolicka w L\u0119borku, 838 hektar\u00f3w, a w 1885 roku 13 dom\u00f3w, 33 dymy i 238 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 237 ewangelik\u00f3w i 1 katolika. Ten sam Stresow opisuje Leksykon Meyersa, klasyfikuj\u0105c go jako maj\u0105tek ziemski (Rittergut) o 205 mieszka\u0144cach, oraz Schultz, kt\u00f3ry liczy w nim 813 hektar\u00f3w i 205 mieszka\u0144c\u00f3w. W dokumencie lokacyjnym z 26 maja 1348 roku wielki mistrz Henryk Tusemer nada\u0142 \u0142\u0105cznie Choczewo (47 w\u0142\u00f3k) i Stresow (30 w\u0142\u00f3k) wiernemu Jeschkowi, synowi Swinczkena. Stresow by\u0142 maj\u0105tkiem przyleg\u0142ym do Roszczyc.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka. Wizytacja z 1658 roku wymienia Stre\u00dfow w\u015br\u00f3d wsi parafii w Salinie (Saulin), kt\u00f3rej ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142o Zwartowo \u2014 oba ko\u015bcio\u0142y obs\u0142ugiwa\u0142 jeden duchowny, ksi\u0105dz z Salina. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w obwodzie dworskim Stresow 195 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w, przypisuj\u0105c go do parafii ewangelickiej w Charbrowie i katolickiej w L\u0119borku, z urz\u0119dem stanu cywilnego i obwodem urz\u0119dowym w Roszczycach; z dniem 1 stycznia 1902 roku ewangelik\u00f3w Stresow przeniesiono do nowo utworzonej parafii w Zwartowie (Schwartow). Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Zwartowie, filialny wobec Salina, stoi do dzi\u015b. Franz Tetzner, wymieniaj\u0105c wsie z resztkami mowy s\u0142owia\u0144skiej, zapisa\u0142 t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 zaraz po Roszczycach pod kaszubsk\u0105 nazw\u0105 Strez\u00e9zowo.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, tom XI, has\u0142o \u201eStrzeszewo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Lauenburg i. Pomm., strona 195, pozycja 159; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 29, 443; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1901; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych (PRNG), urz\u0119dowe nazwy miejscowo\u015bci, has\u0142a \u201eStrze\u017cewo\u201d, \u201eStrzeszewo\u201d i \u201eChoczewo\u201d (odczyt 29 IX 2026); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Choczewo (kopia archiwalna z 15 kwietnia 2015 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Cmentarze gmina Choczewo","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/korygowane","id":"CM-0081","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.74,"lng":17.85,"name_de":"Stresow","name_pl":"Strze\u017cewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Strzy\u017cynie ma kszta\u0142t wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta i le\u017cy na skraju lasu na zach\u00f3d od miejscowo\u015bci, przy drodze g\u0142\u00f3wnej biegn\u0105cej na wsch\u00f3d. Wej\u015bcie znajduje si\u0119 od strony wschodniej, a od zachodniej zachowa\u0142y si\u0119 fragment wa\u0142u ziemnego i graniczne nasadzenia \u015bwierkowe. Pomnik\u00f3w nagrobnych przetrwa\u0142o niewiele. W\u015br\u00f3d nich jest postument w kszta\u0142cie \u015bci\u0119tego pnia d\u0119bu, s\u0142u\u017c\u0105cy zwykle za podstaw\u0119 pod tabliczk\u0119 inskrypcyjn\u0105. W poszyciu wida\u0107 fragmenty kamieni nagrobnych i ca\u0142e p\u0142yty z rozbitymi tabliczkami; na jednej z nich czytelny jest rok poch\u00f3wku \u2014 1934. Dzi\u015b cmentarz jest nieczynny.\n\nStrzy\u017cyno, do 1945 roku Stresow, by\u0142o dawn\u0105 wsi\u0105 folwarczn\u0105 w powiecie s\u0142upskim w rejencji koszali\u0144skiej, w pruskiej prowincji Pomorze. Pocz\u0105tkowo by\u0142o folwarkiem przy Klein Gluschen i w latach 1930\u20131932 rozparcelowano je na 32 nowe gospodarstwa. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 184 w 1910 roku, 304 w 1933 i 277 w 1939.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku naliczono tu 124 ewangelik\u00f3w, katolik\u00f3w nie zapisano (strona 184, pozycja 304, dzia\u0142 obwod\u00f3w dworskich). Tutejsi protestanci nale\u017celi do Ko\u015bcio\u0142a unijnego, a w nim do parafii w Damnie w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni Strzy\u017cyno nie mia\u0142o: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny sta\u0142 w Damnie, a we wsi urz\u0105dzono cmentarz.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a w kwietniu wybuch\u0142 tyfus. W sierpniu 1945 roku obj\u0119li j\u0105 Polacy, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w kilku transportach za Odr\u0119. Dzi\u015b Strzy\u017cyno le\u017cy w gminie Damnica.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Strzy\u017cyno; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Stresow.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0528","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.490675,"lng":17.354761,"name_de":"Stresow (Kreis Stolp)","name_pl":"Strzy\u017cyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Studzienice (St\u00fcdnitz), wie\u015b kaszubska w dawnym powiecie bytowskim, notowane s\u0105 od 1335 roku jako *villa Studenicz* i dzieli\u0142y si\u0119 na cz\u0119\u015b\u0107 kr\u00f3lewsk\u0105 i szlacheck\u0105. Dokument z 1335 roku przytacza Cramer: komtur zakonny Otto, urz\u0119duj\u0105cy w zastawnym zamku w S\u0142upsku, nada\u0142 czcigodnemu m\u0119\u017cowi Augustowi Harmanowi czwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br studzienickich w zamian za osiem w\u0142\u00f3k w dobrach s\u0105binowskich; dwa lata p\u00f3\u017aniej komturem s\u0142upskim by\u0142 Otto von Brein. Cramer zapisa\u0142 te\u017c, jaka szlachta tu siedzia\u0142a: w ziemi bytowskiej \u017cyli panowie bardzo ubodzy, utrzymuj\u0105cy si\u0119 ledwie z niewielkiego dochodu ze swoich w\u0142\u00f3k \u2014 w Gostkowie Wielkim i Ma\u0142ym, w Czarnej D\u0105browie, w\u0142a\u015bnie w Studzienicach, w Rekowie i Trzebiatkowej.\n\nW sprawie pochodzenia dawnego ko\u015bcio\u0142a \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cne wiadomo\u015bci. W 1637 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 odebrano ewangelikom; odt\u0105d by\u0142 katolick\u0105 fili\u0105 parafii w Ugoszczy, a od 1640 roku pozostawa\u0142 w komendzie proboszcza parchowskiego. Wizytacja z 2 grudnia 1686 roku odnotowa\u0142a tu kaplic\u0119 Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej \u2014 ca\u0142\u0105 drewnian\u0105, z wie\u017c\u0105 i jednym du\u017cym dzwonem \u2014 w kt\u00f3rej nabo\u017ce\u0144stwo odprawia\u0142 co czwart\u0105 niedziel\u0119 proboszcz z Parchowa; uposa\u017cenia kaplica nie mia\u0142a \u017cadnego.\n\nStudzienice by\u0142y jedyn\u0105 wsi\u0105 ziemi bytowskiej, kt\u00f3rej autor rozprawy przypisuje ludno\u015b\u0107 katolick\u0105 jeszcze sprzed 1637 roku. W monografii powiatu bytowskiego z 1938 roku czytamy, \u017ce w 1657 roku \u017cadna wie\u015b starostwa bytowskiego nie mia\u0142a katolickich mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 poza kilkoma katolikami w Studzienicach. Tak\u017ce w opisie Pomorza z 1784 roku Studzienice s\u0105 wyj\u0105tkiem na tle ca\u0142ego dystryktu bytowskiego. Sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, filia parafii w Ugoszczy, a wcielono do niego K\u0142\u0105czno, Pr\u0105dzonk\u0119, Przew\u00f3z oraz katolickich mieszka\u0144c\u00f3w Somin. Przy opisie Bytowa autor tego dzie\u0142a zaznacza, \u017ce we wszystkich wsiach dystryktu mieszkaj\u0105 sami ewangelicy \u2014 z wyj\u0105tkiem Studzienic (stan z 1779 roku).\n\nW 1784 roku Studzienice le\u017ca\u0142y mil\u0119 na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Bytowa, nad wielkim jeziorem, w okolicy g\u00f3rzystej, przy trakcie z Miastka do Gda\u0144ska. Wie\u015b by\u0142a podzielona: w cz\u0119\u015bci kr\u00f3lewskiej mieszkali so\u0142tys wolny, trzech gospodarzy, kowal, karczmarz i lennik dzier\u017cawi\u0105cy letni po\u0142\u00f3w ryb (dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w), a cz\u0119\u015b\u0107 szlachecka sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z sze\u015bciu ma\u0142ych folwark\u00f3w (11 dym\u00f3w). Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki by\u0142 fili\u0105 Ugoszczy; nale\u017ca\u0142y do niego wsie Klonzen, Prondsonke i Przywos oraz katoliccy mieszka\u0144cy Somin.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Sominach, a w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 postawili w 1890 roku: murowan\u0105 kaplic\u0119 po\u015brodku wsi, o wn\u0119trzu 8,40 na 7,50 metra, z dwoma stalowymi dzwonami z odlewni Bochumer Verein; dzwonnic\u0119 dostawiono w 1937 roku. Inwentarz archiw\u00f3w parafialnych wymienia akta budowy i napraw kaplic filialnych parafii w Sominach \u2014 w Studzienicach i Lasce \u2014 z lat 1902\u20131914 (dowody do kaplicy studzienickiej si\u0119gaj\u0105 1895 roku), akta s\u0142u\u017cby ko\u015bcielnego i organisty w obu filiach z lat 1900\u20131923 oraz nauki religii prowadzonej tam od 1851 do 1900 roku. Osobno prowadzono akta osobowe nauczycieli studzienickiej szko\u0142y z lat 1853\u20131897 i sprawozdania z jej egzamin\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 opisano w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1938 roku dok\u0142adnie: przy wschodnim wylocie wsi, na niskim wzg\u00f3rzu cmentarnym z murem oporowym z narzutowych g\u0142az\u00f3w, budowla z bali zamkni\u0119ta trzema \u00f3smymi, 7,50 na 20,35 metra, z zakrysti\u0105 od p\u00f3\u0142nocy i wbudowan\u0105 kwadratow\u0105 wie\u017c\u0105. Wie\u017ca mia\u0142a he\u0142m z latarni\u0105 o\u015bmioboczn\u0105, ga\u0142k\u0119 i chor\u0105giewk\u0119 z dat\u0105 1765 i krzy\u017cem, a szalowany p\u0142aski strop nawy zdobi\u0142o przedstawienie Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Na cz\u0119\u015bci desek szalunku nawy, w zakrystii i na s\u0142upkach latarni zachowa\u0142y si\u0119 ryte znaki geometryczne i ornamentalne, kt\u00f3rych znaczenia nie uda\u0142o si\u0119 wtedy wyja\u015bni\u0107. \u015awi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a wraz z ca\u0142ym wyposa\u017ceniem 18 stycznia 1937 roku; inwentarz og\u0142osi\u0142 opis sporz\u0105dzony w czerwcu 1934 roku.\n\nWie\u015b pozostawa\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci katolicka. W 1885 roku mieszka\u0142y tu 484 osoby \u2014 369 katolik\u00f3w, 107 ewangelik\u00f3w i o\u015bmioro \u017byd\u00f3w. Spis z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 502 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 114 ewangelik\u00f3w. W 1912 roku Studzienice liczy\u0142y 567 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1925 roku 407, w\u015br\u00f3d nich 257 katolik\u00f3w, 149 ewangelik\u00f3w i jednego \u017byda. W marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nW pa\u017adzierniku 2026 roku w Studzienicach sta\u0142 pami\u0105tkowy g\u0142az z tablic\u0105, kt\u00f3r\u0105 w 2021 roku ufundowa\u0142o \u201eSpo\u0142ecze\u0144stwo Studzienic\u201d. Tablica g\u0142osi, \u017ce w tym miejscu od 1615 roku sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry sp\u0142on\u0105\u0142 w 1937 roku, a w po\u017carze zgin\u0105\u0142 Bruno Weilandt; upami\u0119tnia go i innych stra\u017cak\u00f3w \u201espoczywaj\u0105cych na tym cmentarzu\u201d. Obok stoi \u017celiwny krzy\u017c z niemieckim napisem \u201eHier ruhet in Gott unser lieber Sohn u. Bruder Bruno Weilandt\u201d i datami 20 listopada 1911\u201331 stycznia 1937 oraz dzwonnica z dwoma dzwonami.\n\nTablica nie m\u00f3wi, jakiego wyznania by\u0142 spalony ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1615 roku, a ewangelicy zbudowali swoj\u0105 kaplic\u0119 w 1890 roku. Cmentarz przy tym miejscu jest dzi\u015b cmentarzem katolickim. Mieszka\u0144cy, pytani w pa\u017adzierniku 2026 roku, m\u00f3wili, \u017ce kiedy\u015b mog\u0142y tu by\u0107 tak\u017ce groby ewangelickie, ale nie zosta\u0142 po nich \u017caden \u015blad, i \u017ce innego cmentarza w Studzienicach nie ma. Osobnego cmentarza ewangelickiego w terenie nie ma, a \u017ar\u00f3d\u0142a nie wskazuj\u0105, gdzie chowano tutejszych ewangelik\u00f3w. W \u015brodku wsi stoi ceglana kaplica z sygnaturk\u0105; napisu, kt\u00f3ry wi\u0105za\u0142by j\u0105 z kaplic\u0105 ewangelick\u0105 z 1890 roku, na niej nie ma.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug autora rozprawy o tutejszej kontrreformacji dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Studzienicach by\u0142 fundacj\u0105 ewangelick\u0105 z 1611 albo 1615 roku, a nie \u015bwi\u0105tyni\u0105 pokatolick\u0105; inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku przypisuje jego za\u0142o\u017cenie w 1615 roku ksi\u0119ciu Franciszkowi. Wykaz \u015bwi\u0105ty\u0144 ziemi bytowskiej sporz\u0105dzony za Cramerem zalicza go jednak do budowli z czas\u00f3w krzy\u017cackich i wymienia jako publiczn\u0105 kaplic\u0119 wiejsk\u0105 po\u015bwi\u0119con\u0105 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, fili\u0119 Ugoszczy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 840; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1041 i 1059; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); ogl\u0119dziny terenowe, fotografie i relacje mieszka\u0144c\u00f3w zebrane podczas wizyty autora atlasu, 5 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1059, 1089.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"rzymskokatolickie (poch\u00f3wki ewangelickie niepotwierdzone)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eStudzienice\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 88/2000, s. 115\u2013143","url":""},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1059, 1089","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0728","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/cm_studzienice/studzienice_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.09215,"lng":17.5763,"name_de":"St\u00fcdnitz","name_pl":"Studzienice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz po ewangelickiej mniejszo\u015bci Subk\u00f3w le\u017cy przy ulicy Sp\u00f3\u0142dzielczej, na dzia\u0142ce 342/2; ewidencja opisuje go jako \u201eponiemiecki (dawny ewangelicki)\u201d. Mniejszo\u015b\u0107 t\u0119 tworzyli protestanci Ko\u015bcio\u0142a krajowego, luteranie i unijni \u2014 potomkowie Niemc\u00f3w z czas\u00f3w pruskich. Na nabo\u017ce\u0144stwa chodzili do Rudna (Rauden), gdzie mia\u0142a siedzib\u0119 ich parafia.\n\nSubkowy (po niemiecku Subkau) to rdzennie polska i katolicka wie\u015b kociewska w dawnym powiecie tczewskim (Kreis Dirschau), w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie. Parafia rzymskokatolicka \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa istnieje tu od 1301 roku, a wie\u015b by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich. Po pierwszym rozbiorze, w 1772 roku, wie\u015b przesz\u0142a pod panowanie pruskie; w latach 1920\u20131939 by\u0142a w granicach II Rzeczypospolitej, na obszarze zwanym korytarzem, od 1939 do 1945 roku pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, a po wojnie w Polsce.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a od czas\u00f3w ksi\u0105\u017c\u0119cych do biskup\u00f3w kujawskich, a w tutejszym ko\u015bciele odbywa\u0142y si\u0119 diecezjalne sobory duchowie\u0144stwa pomorskiego. Kaplic\u0119 biskupi\u0105 na folwarku wspomina dokument lokacyjny biskupa Gerarda z 1301 roku; p\u00f3\u017aniejsze wizytacje o niej milcz\u0105, bo nie podlega\u0142a proboszczowi. Kaplic\u0119 w Subkowach wymieniaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a w 1301 roku, plebana Johannesa w 1309; prezbiterium tutejszego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa pochodzi z oko\u0142o 1300 roku. W Subkowach wystawiono 28 listopada 1391 roku dokument, w kt\u00f3rym Henryk, elekt biskupstwa w\u0142oc\u0142awskiego, zatwierdzi\u0142 rozporz\u0105dzenia dla ubogich przebywaj\u0105cych na dworze przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego na przedmie\u015bciu Gda\u0144ska i przyzna\u0142 czterdziestodniowy odpust wszystkim, kt\u00f3rzy temu dzie\u0142u pomog\u0105. Orygina\u0142 z piecz\u0119ci\u0105 przechowuje archiwum miasta Gda\u0144ska. Z trzech dzwon\u00f3w tylko najwi\u0119kszy by\u0142 w 1885 roku stary: bez ozd\u00f3b, z gotyck\u0105 inskrypcj\u0105 minusku\u0142\u0105 u korony \u2014 \u201elobe ihesu christe unde marien in die ere sancte Stancelae im jar MCCCCXCIX\u201d, czyli z roku 1499.\n\nSubkowy bywa\u0142y te\u017c miejscem kar ko\u015bcielnych. Protok\u00f3\u0142 wizytacyjny z 1583 roku odnotowuje proboszcza z Mechowa, kt\u00f3ry od 1558 roku \u0142ama\u0142 \u015bluby kap\u0142a\u0144skie i mimo kar odbytych w Subkowach nie da\u0142 si\u0119 naprawi\u0107; znoszono go dlatego, \u017ce uznawa\u0142 przynajmniej zwierzchno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105, a przy \u00f3wczesnym braku duchownych jego miejsce zaj\u0105\u0142by zapewne otwarty protestant. Rok p\u00f3\u017aniej, w 1584, wizytacj\u0119 trzech pomorskich dekanat\u00f3w wiejskich \u2014 Ma\u0142ej Wyspy, tczewskiego i starogardzkiego \u2014 prowadzi\u0142 z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego Sebastian \u0141yweczki, \u00f3wczesny proboszcz subkowski (\u201eparochus Sobkoviensis\u201d). W jej trakcie odebrano pewnemu Jerzemu Kreczmierowi dwana\u015bcie ksi\u0105g heretyckich i wszystkie spalono w Subkowach.\n\nKolejne wizytacje mierz\u0105 tutejsz\u0105 mniejszo\u015b\u0107 ewangelick\u0105 w liczbach. W wizytacji z 1649 roku Subkowy figuruj\u0105 jako wie\u015b biskupa w\u0142oc\u0142awskiego z murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105; w tej samej ksi\u0119dze wizytator opisuje, jak w s\u0105siednich parafiach odzyskiwano ko\u015bcio\u0142y z r\u0105k innowierc\u00f3w po 1596 roku. W 1702 roku archidiakon Szembek naliczy\u0142 w parafii subkowskiej tysi\u0105c katolik\u00f3w zobowi\u0105zanych do komunii wielkanocnej i zaledwie pi\u0119ciu luteran\u00f3w. W wizytacji generalnej z lat 1765\u20131766 zapisano 54 luteran\u00f3w oraz jednego kalwinist\u0119 \u2014 szlachcica Wilamowicza z \u017con\u0105; katolik\u00f3w by\u0142o wtedy 570 m\u0119\u017cczyzn, 660 kobiet i 70 dzieci.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Subkau* jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z 21 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 26 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 93 budynki mieszkalne i 1126 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 106 ewangelik\u00f3w i 1020 katolik\u00f3w. Osobno opisywa\u0142 kr\u00f3lewsk\u0105 domen\u0119 *Subkau* ze 119 mieszka\u0144cami, w tym 37 ewangelikami i 82 katolikami. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Rudnie; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nLudno\u015b\u0107 ros\u0142a nier\u00f3wno \u2014 381 os\u00f3b w 1818 roku, 1126 w 1869, 1055 w 1905 i 1497 w 1943; dla lat 1818, 1905 i 1943 nie zachowa\u0142o si\u0119 rozbicie wyznaniowe, a dla 1869 roku podaje je urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji, przytoczony wy\u017cej. Zachowa\u0142o si\u0119 natomiast dla roku 1885. Spis powszechny z 1 grudnia wykaza\u0142 w Subkowach 1134 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 986 katolik\u00f3w, 145 ewangelik\u00f3w i trzech \u017byd\u00f3w (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Dirschau, strona 28, pozycja 30). Ten sam spis wskazuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Rudnie.\n\nNajwi\u0119kszym gruntem w Subkowach by\u0142a pa\u0144stwowa domena (oko\u0142o 260\u2013300 hektar\u00f3w), kt\u00f3r\u0105 w 1891 roku dzier\u017cawi\u0142 nadamtmann Richard Mix, a w latach 1903\u20131912 Horst Lewandowski; reszt\u0119 wsi stanowi\u0142y gospodarstwa po 50\u2013175 hektar\u00f3w. Po 1920 roku domena sta\u0142a si\u0119 dobrem skarbowym, a w 1928 roku do najwi\u0119kszych gospodarzy nale\u017celi Zygmunt Wieszczycki, Karol Roloff i Otto \u00d6hlmann z Ma\u0142ych Subkow\u00f3w. W latach 1929 i 1937 grunty kilku tutejszych w\u0142a\u015bcicieli wpisano do wykaz\u00f3w przymusowego wykupu, a do 1938 roku przymusowo wykupiono 205 hektar\u00f3w z grunt\u00f3w rodziny Oehlmann w Subkowach i Ma\u0142ym Garcu.\n\nKarta cmentarza z 15 listopada 1984 roku stwierdza kr\u00f3tko: \u201ePozosta\u0142y tylko 1 /jeden/ nagrobek z dat\u0105\u201d. Cmentarz, za\u0142o\u017cony na pocz\u0105tku dwudziestego wieku i zajmuj\u0105cy pi\u0119tna\u015bcie ar\u00f3w, le\u017ca\u0142 przy drodze z Subkow\u00f3w do Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy, a jego uk\u0142ad by\u0142 ju\u017c wtedy nieczytelny. Zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o dwudziestu pi\u0119ciu mogi\u0142 ziemnych, kapliczka z figur\u0105 oraz dwana\u015bcie jesion\u00f3w po dawnej alei, najstarszy za\u015b czytelny nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 1941 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 137 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 Bia\u0142e Karty cmentarzy Pomorza; Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, zeszyt II, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 202; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880 (dzieje parafii i w\u0142asno\u015b\u0107 biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich); P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, Bd. 4: Urkunden, nr 108; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 333 (wypis z wizytacji archidiakona Szembeka, 1702); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G61, s. 230\u2013231; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649); J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Pr. Stargard\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885, s. 254\u2013255; karta cmentarza w Subkowach, oprac. S. Grochowski, Z. Grochowska, G. Olszewska, Gda\u0144sk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223, pozycje 251 i 252; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 76; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 20; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 34; \u201eKsi\u0119ga Adresowa Obywateli Ziemskich Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, 1923, s. XXXVII; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 21; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 210; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 211; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 213; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 16; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1216; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki w Subkowach \u2014 subkowy.pl","url":"https://www.subkowy.pl/a,347,cmentarz-ewangelicki-w-subkowach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880 (dzieje parafii i w\u0142asno\u015b\u0107 biskup\u00f3w w\u0142oc\u0142awskich)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Simson, \u201eGeschichte der Stadt Danzig\u201d, Bd. 4: Urkunden","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Pr. Stargard\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223, pozycje 251 i 252","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 76","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 20","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 34","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga Adresowa Obywateli Ziemskich Rzeczypospolitej Polskiej\u201d, 1923, s. XXXVII","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 210","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 211","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 213","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1938, nr 16","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1216","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 202","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0347","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.999776,"lng":18.772748,"name_de":"Subkau","name_pl":"Subkowy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sucha Huta (po niemiecku Trockenh\u00fctte) to niewielka, le\u015bna miejscowo\u015b\u0107 na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, dzi\u015b w gminie Przywidz. Po tutejszej wsp\u00f3lnocie zosta\u0142 cmentarz ewangelicki przy ulicy Beskidzkiej, na dzia\u0142ce nr 76/3, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w Przywidza, a w wojew\u00f3dzkim wykazie cmentarzy \u2014 pod pozycj\u0105 sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 dziewi\u0105t\u0105. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Beskidzkiej. W \u017cadnym z tych wykaz\u00f3w nie podano daty za\u0142o\u017cenia cmentarza. Po 1945 roku cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cywany.\n\nJohn Muhl zalicza t\u0119 wie\u015b do dwunastu wsi hutniczych Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, osad wyros\u0142ych z chat wypalaczy w\u0119gla drzewnego, wapna i pota\u017cu oraz smolarzy. W dw\u00f3ch odczytach znany jest pruski kataster z pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych XVIII wieku: u Johna Muhla i w protoko\u0142ach og\u0142oszonych przez H. Schucha. Muhl notuje przy Trockenh\u00fctte zdanie \u201ewszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami\u201d: wie\u015b nale\u017ca\u0142a do starostwa skarszewskiego, liczy\u0142a 10,9 \u0142ana che\u0142mi\u0144skiego i dwunastu gospodarzy bez przywilej\u00f3w, a nadto dw\u00f3ch tkaczy i dw\u00f3ch komornik\u00f3w. W Trockenh\u00fctte so\u0142tysowa\u0142 wtedy Christian Drews, a nazwiska gospodarzy \u2014 Drews, Zube, Schulz, Glienke, Neubauer \u2014 powtarzaj\u0105 si\u0119 w ca\u0142ej okolicy. Protoko\u0142y katastralne og\u0142oszone przez H. Schucha podaj\u0105 dwunastu ch\u0142op\u00f3w i czterech komornik\u00f3w, \u201ekt\u00f3rzy wszyscy s\u0105 luteranami\u201d, dziesi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k i dziewi\u0119\u0107 m\u00f3rg wymierzonej ziemi, dwie\u015bcie dwadzie\u015bcia talar\u00f3w czynszu. Muhl podaje w tej samej rubryce 220 floren\u00f3w czynszu gruntowego od gospodarzy i 30,81 talara kontrybucji od nich, dw\u00f3ch tkaczy i dw\u00f3ch komornik\u00f3w.\n\nW 1780 roku odnotowano tu 56 ewangelik\u00f3w i ewangelick\u0105 szko\u0142\u0119. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku wie\u015b ch\u0142opska *Trockenh\u00fctte* z 19 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 15 zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142a 259 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 253 ewangelik\u00f3w, pi\u0119ciu katolik\u00f3w i jednego \u017byda. Sta\u0142o w niej 35 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Odnotowano tu tak\u017ce szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 i karczm\u0119. W 1885 roku wykaz gmin naliczy\u0142 we wsi 354 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 344 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w, a spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 301 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 280 wyznania ewangelickiego i dwunastu katolik\u00f3w; niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty podali wszyscy.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 i powiatow\u0105 podaj\u0105 spisy urz\u0119dowe i *S\u0142ownik geograficzny*. Wie\u015b le\u017ca\u0142a w powiecie ko\u015bcierskim, po niemiecku Kreis Berent: tak umieszcza j\u0105 wykaz gmin z 1885 roku na stronach czterdziestej drugiej i czterdziestej trzeciej pod pozycj\u0105 sto czwart\u0105 oraz spis z 1910 roku pod pozycj\u0105 sto \u00f3sm\u0105. Przywidz le\u017ca\u0142 w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus). Parafia ewangelicka zmienia\u0142a si\u0119 w czasie: w 1885 roku by\u0142y to Skarszewy. Przywidz, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w latach 1830\u20131832, nie wyst\u0119puje przy Suchej Hucie w \u017cadnym z tych spis\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach, a poczt\u0119 wie\u015b mia\u0142a w Przywidzu. W 1939 roku okolica wesz\u0142a w sk\u0142ad powiatu ziemskiego Danzig (Landkreis Danzig). W 1910 roku parafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142 Nowy Wiec, po niemiecku Neu Fietz.\n\nKarta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Nagrobki zniszczone, zachowanych niewiele napis\u00f3w epitafijnych\u201d. Z blisko czterdziestu mogi\u0142 ziemnych i umocnionych pozosta\u0142y wtedy dwa nagrobki wolnostoj\u0105ce i kilka krzy\u017cy \u017celiwnych, a teren, otoczony doko\u0142a kamiennym obwa\u0142owaniem, zarasta\u0142 samosiewem klonu i lipy; najstarszy czytelny napis nagrobny nosi\u0142 dat\u0119 25 pa\u017adziernika 1895 roku i nale\u017ca\u0142 do Carla Rexina.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W wykazie gmin z 1885 roku wie\u015b liczy 354 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 344 ewangelik\u00f3w, a *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla tego roku 550 mieszka\u0144c\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci katolik\u00f3w; do gminy nale\u017ca\u0142a te\u017c wie\u015b Gosen.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Skarszewy (Sch\u00f6neck) i podaje tu 280 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: John Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Gda\u0144sk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreu\u00dfens, z. 21), s. 8, 103, 194; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku \u2014 Kreis Berent, s. 42\u201343, poz. 104; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 108; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz oraz wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (Pomorski Wojew\u00f3dzki Konserwator Zabytk\u00f3w), gmina Przywidz, poz. 159; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Suchej Hucie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 30\u201331, pozycja 276; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Przywidz (spis GEZ)","url":"https://przywidz.pl/files/file_add/download/153_spis-gez-zabytki-architektury.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 30\u201331, pozycja 276","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, hrsg. vom Evangelischen Konsistorium f\u00fcr die Freie Stadt Danzig, [Danzig] 1927, s. 17, parafia nr 5 Meisterswalde (Kirchenkreis Danziger H\u00f6he)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0256","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.144581,"lng":18.346037,"name_de":"Trockenh\u00fctte","name_pl":"Sucha Huta \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Suchorzu, w gminie Trzebielino, za\u0142o\u017cono w lesie, na skraju wsi w stron\u0119 Zielina (Sellin) i Miastka \u2014 st\u0105d jego niemiecka nazwa *Waldfriedhof*, cmentarz le\u015bny. Przy wej\u015bciu sta\u0142a kamienna dzwonnica z wie\u017c\u0105 i dwoma dzwonami (*Glockenhaus*), a na wzniesieniu sta\u0142o rodowe mauzoleum. W 1965 roku kaplic\u0119 cmentarn\u0105, trupiarni\u0119 i mauzoleum wpisano do rejestru zabytk\u00f3w jako budowle na nieu\u017cytkowanym cmentarzu, nale\u017c\u0105ce do Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Trzebielinie. Stoj\u0105 tu dzi\u015b kamie\u0144 pami\u0105tkowy z 2000 roku i drewniany krzy\u017c, o kt\u00f3re dbaj\u0105 uczniowie miejscowej szko\u0142y.\n\nSuchorze, po niemiecku Zuckers, le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b wzmiankowano w 1478 roku jako dobra rodu von Massow. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a parafialnego nie mia\u0142a \u2014 sta\u0142a tu tylko ma\u0142a kaplica. Nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Cetyniu (Zettin) i do okr\u0119gu urz\u0119dowego Gumieniec (Gumenz). Ernst M\u00fcller wymienia Suchorze wprost w sk\u0142adzie tej parafii, obok Cetynia, Poborowa, Zielina, Starkowa i kilku dalszych wsi oraz licznych wybudowa\u0144, gospodarstw i kolonii. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Suchorze, po niemiecku Zuckers, mia\u0142o nauczyciela, a w\u0142a\u015bciciel wsi wsp\u00f3\u0142sprawowa\u0142 patronat nad ko\u015bcio\u0142em w Cetyniu (Zettin).\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Zuckers jako obw\u00f3d dworski: 291 mieszka\u0144c\u00f3w, wszyscy wyznania ewangelickiego, z urz\u0119dem stanu cywilnego i okr\u0119giem urz\u0119dowym w Gumie\u0144cu. W 1939 roku by\u0142o tu 75 gospodarstw i 398 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n6 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Suchorze, po niemiecku Zuckers, by\u0142 Grundiess. W 1879 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1091,70 hektara i mia\u0142 gorzelni\u0119 parow\u0105. W 1905 roku maj\u0105tek mia\u0142 w\u0142a\u015bciciela o nazwisku Siemers. W latach 1911\u20131928 nale\u017ca\u0142 do Wilhelma Mei\u00dfnera, porucznika rezerwy; liczy\u0142 wtedy oko\u0142o 600 hektar\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 816; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 133; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 80 (has\u0142o Zettin); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 168\u2013169, pozycja 129; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 154\u2013155; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 164\u2013165; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 288; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1966, nr 18, poz. 148, s. 3.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 133","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 816","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 132\u2013133","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 154\u2013155","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 164\u2013165","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 288","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1966, nr 18, poz. 148, s. 3","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0732","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.27722,"lng":17.10417,"name_de":"Zuckers","name_pl":"Suchorze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Suchym D\u0119bie otacza dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przy dzisiejszej ulicy Sportowej. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 drug\u0105 jako cmentarz przyko\u015bcielny, dawniej ewangelicki, z ko\u0144ca XVIII wieku. Kaplicy cmentarnej i bramy, kt\u00f3re ewidencja wymienia osobno pod pozycjami dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 pierwsz\u0105, przy ko\u015bciele nie ma: jedyna kaplica i brama we wsi stoj\u0105 na cmentarzu oko\u0142o 700 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od ko\u015bcio\u0142a, z napisem \u201eMemento mori\u201d nad wej\u015bciem. Starych nagrobk\u00f3w na tym cmentarzu nie ma. Dwudziestowieczny cmentarz parafialny przy ulicy \u017bu\u0142awskiej jest odr\u0119bnym za\u0142o\u017ceniem.\n\nW pa\u017adzierniku 2026 roku przy ko\u015bciele nagrobk\u00f3w nie by\u0142o. Wed\u0142ug mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rymi rozmawia\u0142 wtedy autor atlasu, sta\u0142y tu dawniej, ale usuni\u0119to je podczas remontu ko\u015bcio\u0142a.\n\nSuchy D\u0105b, po niemiecku Zugdam, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnym powiecie Danziger Niederung. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142 do Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do Rzeszy. Wie\u015b lokowa\u0142 w 1340 roku Henryk Culmer na czterdziestu w\u0142\u00f3kach; nale\u017ca\u0142a potem do dekanatu steblewskiego.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0105 ewangelik\u00f3w by\u0142 gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny, wzniesiony w XIV wieku i przekszta\u0142cany w XVIII, a wok\u00f3\u0142 niego le\u017ca\u0142 cmentarz przyko\u015bcielny. Jakub Fankidejski wymienia \u015bwi\u0105tynie w Steblewie, Trutnowach, Leczkowach, Kiermarku, Wielkich Cedrach, Osicach, Suchym D\u0119bie, Ostrowitem, Krzywym Kole, Herzbergu i Woc\u0142awiu. O wszystkich tych ko\u015bcio\u0142ach Fankidejski pisze: \u201eWszystkie powy\u017csze ko\u015bcio\u0142y wcze\u015bnie utracone s\u0105 dla wiary \u015bw. w skutek prawa patronatu, kt\u00f3re wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski\u201d. Suchy D\u0105b stoi w tym wyliczeniu pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Zugdam. Ten sam autor dodaje, \u017ce ze wszystkich wymienionych \u015bwi\u0105ty\u0144 tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 w Suchym D\u0119bie \u201ezagin\u0105\u0142\u201d. Suchy D\u0105b i Ostrowite rozdziela\u0142a Mot\u0142awa, a w 1350 roku mieszka\u0144cy wsi otrzymywali sakramenty od plebana w Ostrowitem (Osterwiek). Heise, kataloguj\u0105cy w 1885 roku stoj\u0105ce ko\u015bcio\u0142y powiatu, opisuje t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 z szachulcow\u0105 wie\u017c\u0105 z 1732 roku \u2014 pod has\u0142em Osterwiek, a osobnego has\u0142a Suchemu D\u0119bowi nie po\u015bwi\u0119ca. Stoj\u0105cy dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny rejestr zabytk\u00f3w datuje na XIV i XVIII wiek; przetrwa\u0142 on do 1945 roku. Suchy D\u0105b przewidziano \u2014 obok Steblewa, Krzywego Ko\u0142a, Ostrowitego, Grabin i Osic \u2014 na uposa\u017cenie biskupie. W razie utworzenia biskupstwa gda\u0144skiego wsie te mia\u0142y stanowi\u0107 uposa\u017cenie jego biskupa.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 401 mieszka\u0144c\u00f3w: 237 luteran\u00f3w i 164 katolik\u00f3w; tak\u017ce on przypisuje wie\u015b do parafii lutera\u0144skiej w Ostrowitem.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Zugdamm* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 na prawie che\u0142mi\u0144skim z 12 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 13 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 45 budynk\u00f3w mieszkalnych i 493 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 309 ewangelik\u00f3w, 178 katolik\u00f3w, jednego mennonit\u0119 i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ostrowitem; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wykazano tu 498 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich 322 ewangelik\u00f3w, 162 katolik\u00f3w, jednego innego chrze\u015bcijanina i trzynastu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ostrowitem (Osterwick), katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach.\n\nMennonici nie mieli w Suchym D\u0119bie w\u0142asnej gminy wyznaniowej. W tej cz\u0119\u015bci \u017bu\u0142aw osady mennonit\u00f3w rozsiane by\u0142y po ca\u0142ym obszarze. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wiadomo\u015bci, czy tutejsza wsp\u00f3lnota ewangelicka trzyma\u0142a si\u0119 tradycji lutera\u0144skiej, czy unijnej.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d dw\u00f3ch cmentarzy parafii w Ostrowitem, licz\u0105cej wtedy 621 ewangelik\u00f3w.\n\nW 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142; po wojnie zosta\u0142 odbudowany i przej\u0119ty przez katolik\u00f3w; dzi\u015b jest siedzib\u0105 rzymskokatolickiej parafii \u015bwi\u0119tej Anny i \u015bwi\u0119tego Joachima, a do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 30 maja 1972 roku pod numerem 611 (dawny numer 488). Zachowa\u0142 si\u0119 barokowy dzwon z drugiej po\u0142owy XVIII wieku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Fankidejski pisze, \u017ce ze wszystkich wymienionych \u015bwi\u0105ty\u0144 \u201ezagin\u0105\u0142\u201d ko\u015bci\u00f3\u0142 w Suchym D\u0119bie, a rejestr zabytk\u00f3w datuje stoj\u0105cy we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Anny na XIV i XVIII wiek; Heise opisuje t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod has\u0142em Osterwiek.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Ostrowite (Osterwick) i podaje tu 291 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 159, 204\u2013205; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku \u2014 Kreis Danziger Niederung, s. 20\u201321, poz. 72; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru wojew\u00f3dztwa pomorskiego (numer 611, dawny numer 488, decyzja z 30 maja 1972 roku); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (Pomorski Wojew\u00f3dzki Konserwator Zabytk\u00f3w), gmina Suchy D\u0105b, poz. 90, 91, 92 i 106; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 220\u2013221, nr 212; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1: Pommerellen, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 123 (has\u0142o Osterwiek); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 28; relacja mieszka\u0144c\u00f3w i ogl\u0119dziny terenowe autora atlasu, 15 pa\u017adziernika 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 66, pozycja 371; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u017bu\u0142awy SUCHY D\u0104B (ZUGDAM) \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/suchy-dab"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Relacja mieszka\u0144c\u00f3w i ogl\u0119dziny terenowe, wizyta autora atlasu 15 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 66, pozycja 371","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0402","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2065759,"lng":18.7660878,"name_de":"Zugdam","name_pl":"Suchy D\u0105b \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Suchy D\u0105b (niem. Zugdam) le\u017cy na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnym Kreis Danziger Niederung. Do 1920 w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen. Powiat by\u0142 w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci ewangelicki (86,6% ewangelik\u00f3w w 1890 r.). Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Anny (XIV w., przekszta\u0142cenia XVIII w.) by\u0142 przed 1945 \u015bwi\u0105tyni\u0105 miejscowej gminy ewangelickiej (lutera\u0144sko-unijnej) [?], a otacza\u0142 go cmentarz przyko\u015bcielny. W 1945 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142; po wojnie odbudowano go i przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b siedziba rzymskokatolickiej parafii \u015bw. Anny i \u015bw. Joachima. Zachowa\u0142 si\u0119 barokowy dzwon z 2. po\u0142. XVIII w. \u017bu\u0142awy by\u0142y terenem osadnictwa mennonickiego, jednak odr\u0119bnej gminy mennonickiej w samym Zugdam \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105 [?]. Mennonici to osobna wsp\u00f3lnota anabaptystyczna \u2014 nie luteranie.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u017bu\u0142awy SUCHY D\u0104B (ZUGDAM) \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/suchy-dab"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0403","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2065759,"lng":18.7660878,"name_de":"Zugdam","name_pl":"Suchy D\u0105b \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Suchy D\u0105b \u2014 po niemiecku Zugdam \u2014 le\u017cy nad Mot\u0142aw\u0105, na skraju \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich. Ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 gotycki postawiono tu w drugiej po\u0142owie XIV wieku; od Reformacji do 1945 roku by\u0142 ewangelicki, dzi\u015b jest rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny i \u015bwi\u0119tego Joachima, wpisan\u0105 do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-611 z 30 maja 1972 roku.\n\nWie\u015b lokowano w 1340 roku: 40 w\u0142\u00f3k obj\u0105\u0142 wtedy jako zasad\u017aca Henryk Culmer. Nale\u017ca\u0142a do komturii gda\u0144skiej, a od 1454 roku do miasta Gda\u0144ska. \u015awi\u0105tynia jest dawnym ko\u015bcio\u0142em parafialnym Ostrowitego, po niemiecku Osterwick. Obie osady le\u017ca\u0142y naprzeciw siebie, na dw\u00f3ch brzegach Mot\u0142awy: dokument lokacyjny z 1340 roku nie rozr\u00f3\u017cnia\u0142 jeszcze grunt\u00f3w po obu stronach rzeki, a przywilej Suchego D\u0119bu, kt\u00f3ry Heise datuje na 1350 rok, ustala\u0142 ju\u017c daniny tutejszych mieszka\u0144c\u00f3w na rzecz duchownego w Ostrowitem, od kt\u00f3rego przyjmowali sakramenty. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na wzniesieniu nad lewym brzegiem Mot\u0142awy. Po 1945 roku nowi osadnicy nazwali Suchym D\u0119bem zabudowania po obu stronach rzeki, a nazw\u0119 Ostrowite przeniesiono na osad\u0119 po\u0142o\u017con\u0105 dalej na zach\u00f3d. W dawnych \u017ar\u00f3d\u0142ach parafia i jej ko\u015bci\u00f3\u0142 nosz\u0105 nazw\u0119 Ostrowitego. Andrzej Tomczak pisze, \u017ce by\u0142a to kiedy\u015b jedna wie\u015b przedzielona Mot\u0142aw\u0105, kt\u00f3rej cz\u0119\u015bci z czasem zacz\u0119to r\u00f3\u017cnie nazywa\u0107, i \u017ce Fankidejski \u201emylnie przypuszcza\u0142, \u017ce istnia\u0142y dwa ko\u015bcio\u0142y: jeden w Ostrowitem, drugi w Suchym D\u0119bie\u201d. Mury i szczyty pochodz\u0105 z XIV wieku, szachulcowa wie\u017ca z 1732 roku, dach z 1744.\n\nHermann Freytag podaje, \u017ce Markus, dawny wikariusz w Suchym D\u0119bie, ustanowi\u0142 8 lipca 1471 roku pe\u0142nomocnik\u00f3w w sporze z mieszka\u0144cami wsi o zaleg\u0142e uposa\u017cenie w wysoko\u015bci 10 grzywien lekkiej monety bez 3 fenig\u00f3w; w parafii Ostrowite wymienia te\u017c proboszcza Petera Rogera (1479), Jakoba Eberharda, kap\u0142ana o\u0142tarza Bo\u017cego Cia\u0142a (1485), oraz proboszcza Caspara Falcka (1526).\n\nOko\u0142o 1560 roku, w czasach Reformacji, \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li protestanci; pozostawa\u0142a w ich r\u0119kach do 1945 roku. Wizytacja z 1583 roku wylicza w dekanacie steblewskim dwana\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u2014 w\u015br\u00f3d nich \u201eOstrowite seu Suchy Dab\u201d \u2014 i stwierdza, \u017ce z wyj\u0105tkiem Giemlic wszystkie, jako nale\u017c\u0105ce do w\u0142adania gda\u0144skiego, zaj\u0119li zamieszkali tam heretycy. Przy ka\u017cdej z dwunastu parafii wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku zapisuje, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile mu wie\u015b p\u0142aci zamiast dziesi\u0119cin. W Suchym D\u0119bie ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 trzy \u0142any, a duchowny osobno tyle\u017c; zamiast dziesi\u0119cin z siedemdziesi\u0119ciu \u0142an\u00f3w bra\u0142 40 floren\u00f3w, a wszystkiego razem 186 floren\u00f3w i 20 groszy. Ten sam wykaz notuje przy okazji osobliwo\u015b\u0107 topograficzn\u0105: wie\u015b jest wprawdzie jedna, ale poniewa\u017c dzieli j\u0105 rzeka Mot\u0142awa, otrzyma\u0142a dwie nazwy \u2014 jedna cz\u0119\u015b\u0107 zwie si\u0119 Zugdam, druga Ostrowite.\n\nW latach osiemdziesi\u0105tych XVI wieku dzia\u0142a\u0142 tu Daniel Butterbrodt; wed\u0142ug Rhesy urodzi\u0142 si\u0119 podobno w 1531 roku i zmar\u0142 prawdopodobnie w 1590 roku. Abraham Hartwich nazywa go pierwszym pastorem ordynowanym do Ostrowitego i przypuszcza, \u017ce \u2014 podobnie jak Bart\u0142omiej Penterus w Ko\u017alinach \u2014 nie trzyma\u0142 si\u0119 \u015bci\u015ble nauki lutera\u0144skiej, bo w Gda\u0144sku ros\u0142y wtedy wp\u0142ywy filipist\u00f3w. Do tej wiejskiej parafii trafi\u0142 z Gda\u0144ska duchowny o przekonaniach kalwi\u0144skich. Achatius Scherer z Malborka, immatrykulowany w Wittenberdze w 1552 roku, zosta\u0142 w 1576 roku pastorem przy gda\u0144skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja; gdy wda\u0142 si\u0119 w spory wynik\u0142e z jego kalwi\u0144skich przekona\u0144, wypowiedziano mu posad\u0119 9 lutego 1590 roku i przeniesiono w\u0142a\u015bnie tutaj, gdzie zmar\u0142 16 lipca 1594 roku. List\u0119 tutejszych pastor\u00f3w podaje Rhesa w wykazie z 1834 roku.\n\nJednego z pastor\u00f3w z po\u0142owy siedemnastego wieku przypomnia\u0142 artyku\u0142 o szwabskiej rodzinie duchownych Gerlach\u00f3w, og\u0142oszony w \u201eStuttgarter NS-Kurier\u201d 14 marca 1941 roku. Samuel Gerlach, urodzony 13 stycznia 1609 roku w G\u00f6ppingen, by\u0142 kapelanem polowym w wojskach szwedzkich, a potem duchownym dworskim biskupa lubeckiego w Eutinie. W 1644 roku, gdy do Eutinu zbli\u017cali si\u0119 Szwedzi, zwolniono go ze s\u0142u\u017cby dworskiej i powo\u0142ano na pastora w Grebin w Holsztynie, a nast\u0119pnie \u201ew Osterwick i Zugdam\u201d, czyli w Ostrowitem i Suchym D\u0119bie.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa podaje te\u017c ci\u0105g tutejszych pastor\u00f3w. Na marginesie zanotowano, \u017ce urz\u0119dowa ksi\u0119ga \u017bu\u0142aw z 1588 roku nazywa Butterbrodta Johannesem, nie Danielem. Achatius Scherer (u Praetoriusa Cureus) mia\u0142 w ko\u015bciele p\u0142yt\u0119 nagrobn\u0105. Georgius Schoenfeld przyszed\u0142 w 1595 roku i zmar\u0142 w 1607; Daniela Vogeliusa wprowadzono 1 lipca 1607 roku, a w 1612 roku przeszed\u0142 do Steblewa. Joachima Liebheima powo\u0142ano w listopadzie 1612 roku i wprowadzono 15 listopada; by\u0142 reformowany i nie prowadzi\u0142 ksi\u0119gi ko\u015bcielnej. Zmar\u0142 pod koniec 1645 roku, po 33 latach urz\u0119dowania, i 2 stycznia 1646 roku zosta\u0142 pochowany.\n\nWed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa Gerlach by\u0142 od 1632 roku kapelanem dworskim i polowym Gustawa Adolfa, oko\u0142o sze\u015bciu lat s\u0142u\u017cy\u0142 w Eutinie, a w 1644 roku tymczasowo pos\u0142ugiwa\u0142 w kaplicy w Grabinach Zameczku (Herrengrebin) pod Gda\u0144skiem; o Grebin w Holsztynie r\u0119kopis nie wspomina. Pod koniec 1646 roku obj\u0105\u0142 Ostrowite i 30 grudnia zosta\u0142 wprowadzony; 1 stycznia 1647 roku za\u0142o\u017cy\u0142 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105, a w 1652 roku wr\u00f3ci\u0142 do ojczyzny. Jan Konrad Fulicanus przyszed\u0142 z Osic w 1652 roku i zosta\u0142 wprowadzony 1 wrze\u015bnia. Zmar\u0142 z przera\u017cenia w sierpniu 1655 roku: \u017co\u0142nierze uderzyli go karabinem w pier\u015b i ograbili, a on uciek\u0142 prawie nagi do miasta. Pochowano go tymczasowo w Woc\u0142awach, a 4 maja 1656 roku uroczy\u015bcie w Ostrowitem; na polecenie burmistrza Adriana von der Linde szli za trumn\u0105 wszyscy pastorzy z \u017bu\u0142aw.\n\nTetzke z Perlebergu, wprowadzony 12 lutego 1657 roku, odszed\u0142 w 1658 roku do Lublewa Gda\u0144skiego, bo wojna nie pozwala\u0142a korzysta\u0107 z \u0142an\u00f3w parafialnych. Daniela Ritterf\u00fchrera wprowadzi\u0142 21 lipca 1658 roku burmistrz von der Linde w asy\u015bcie wojska, bo nieprzyjaciel by\u0142 blisko; to on prowadzi\u0142 now\u0105 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 od 1661 roku. Zmar\u0142 w marcu 1666 roku w wieku 38 lat i spocz\u0105\u0142 w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku. Melchior Grosser, wcze\u015bniej katecheta we Wr\u00f3blewie i w Grabinach Zameczku, zosta\u0142 ordynowany 21 grudnia 1666 roku i wprowadzony 27 grudnia; zmar\u0142 jako senior 14 grudnia 1700 roku w wieku 75 lat, a w czerwcu nast\u0119pnego roku ustawiono po lewej stronie o\u0142tarza jego portret naturalnej wielko\u015bci.\n\nPawe\u0142 Gotfryd Praetorius, powo\u0142any 19 kwietnia 1701 roku, zmar\u0142 18 lutego 1703 roku i spocz\u0105\u0142 w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku; zebra\u0142 r\u0119kopi\u015bmienne materia\u0142y do dziej\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a w Gda\u0144sku. Wed\u0142ug Hartwicha przeniesiono go tu z Oruni. Bart\u0142omieja Kirscha powo\u0142ano 13 sierpnia 1703 roku i wprowadzono 9 wrze\u015bnia; zmar\u0142 w 1716 roku. Natanael Kitzmann od 1709 roku g\u0142osi\u0142 kazania w kaplicy w Grabinach Zameczku, w 1714 roku przeszed\u0142 do Osic, a w 1716 roku przyszed\u0142 do Ostrowitego; zmar\u0142 w 1752 roku. Po nim przyszed\u0142 w 1752 roku Johann Conrad Eichhorn, kt\u00f3ry w 1754 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku. Jacob Tetz by\u0142 tu od 1754 roku i zmar\u0142 25 czerwca 1756 roku, a Grischow przyszed\u0142 w 1756 roku i zmar\u0142 17 wrze\u015bnia 1782 roku.\n\nFankidejski, opisuj\u0105c w 1880 roku ko\u015bcio\u0142y utracone przez katolik\u00f3w, t\u0142umaczy\u0142 ich utrat\u0119 jedn\u0105 przyczyn\u0105: prawem patronatu, kt\u00f3re nad wsiami tej okolicy wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski. Dowodem od strony przeciwnej by\u0142y dla niego s\u0105siednie Giemlice \u2014 \u201eniby lilia mi\u0119dzy cierniem\u201d \u2014 podleg\u0142e patronatowi biskupa kujawskiego i katolickie wraz z ko\u015bcio\u0142em. Ten sam autor pisze, \u017ce wyliczone przez niego \u015bwi\u0105tynie stoj\u0105 nadal w r\u0119kach innowierc\u00f3w \u201ez wyj\u0105tkiem ko\u015bcio\u0142a w Suchymd\u0119bie, kt\u00f3ry zagin\u0105\u0142\u201d. Fankidejski pisze te\u017c, \u017ce Krzy\u017cacy zamy\u015blali osadzi\u0107 w Gda\u0144sku biskupa i utworzy\u0107 dla niego osobn\u0105 diecezj\u0119 pomorsk\u0105 z katedr\u0105 w ko\u015bciele Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny; na uposa\u017cenie tej zamierzonej diecezji przeznaczyli mi\u0119dzy innymi bogate wsie \u017cu\u0142awskie, w\u015br\u00f3d nich Suchod\u0105b i Ostrowite.\n\nBudowla przechodzi\u0142a kolejne przer\u00f3bki. Mury obwodowe i szczyty pozosta\u0142y czternastowieczne; wn\u0119trze przykrywa p\u0142aski strop. Malowany, kasetonowy strop wykona\u0142 w 1620 roku gda\u0144ski malarz Sporer; za czas\u00f3w Heisego ju\u017c go nie by\u0142o. W latach 1673\u20131689 ko\u015bci\u00f3\u0142 odnowiono, w 1732 roku dostawiono od zachodu wie\u017c\u0119 o konstrukcji szkieletowej, a w 1744 roku po\u0142o\u017cono nowy strop i dach \u2014 na belce stropowej zapisano wtedy: \u201eAnno 1744 ist diese Kirche gebauet, die Vorsteher Peter Arend, Jacob Preuss, George Preuss Bauherren\u201d. Wed\u0142ug Heisego du\u017ce, uskokowe, ostro\u0142ukowe przezrocze mi\u0119dzy naw\u0105 a wie\u017c\u0105 dowodzi, \u017ce w miejscu wie\u017cy szachulcowej musia\u0142a tu wcze\u015bniej sta\u0107 wie\u017ca murowana, jak przy pozosta\u0142ych wi\u0119kszych ko\u015bcio\u0142ach \u017cu\u0142awskich. Krucht\u0119 od p\u00f3\u0142nocy i zakrysti\u0119 dobudowano w XIX wieku. Z wyposa\u017cenia najcenniejszy by\u0142 gotycki o\u0142tarz szafiasty z podw\u00f3jnymi skrzyd\u0142ami i Koronacj\u0105 Marii w cz\u0119\u015bci \u015brodkowej; rada parafialna przekaza\u0142a go jeszcze przed 1885 rokiem muzeum prowincjonalnemu w Gda\u0144sku. Wed\u0142ug Heisego mia\u0142 dwa skrzyd\u0142a rze\u017abione i dwa malowane \u2014 z malowanych zachowa\u0142o si\u0119 tylko jedno; w scenie Koronacji przedstawia\u0142 po\u015brodku Mari\u0119, po prawej Boga Ojca, po lewej Chrystusa, obu z kul\u0105 ziemsk\u0105 w d\u0142oni.\n\nEphraim Praetorius, kt\u00f3ry w XVIII wieku zebra\u0142 w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d wiadomo\u015bci o ko\u015bcio\u0142ach gda\u0144skich, opisuje ko\u015bci\u00f3\u0142 w Ostrowitem z dwiema murowanymi kruchtami, od po\u0142udnia i od p\u00f3\u0142nocy, oraz ze sklepion\u0105 zakrysti\u0105. Od p\u00f3\u0142nocy by\u0142o w ko\u015bciele niewiele okien; empory zdobi\u0142y malowane sceny biblijne, a na \u015bcianie po\u0142udniowej wisia\u0142y obrazy. Ambon\u0119 ufundowa\u0142 w 1676 roku Adrian Manssen, przysi\u0119g\u0142y wa\u0142owy, so\u0142tys i witryk w Ostrowitem; od 1677 roku sta\u0142a na nowym miejscu, a w 1686 roku j\u0105 pomalowano. Star\u0105 ambon\u0119 burmistrz Adrian von der Linde odda\u0142 do kaplicy we Wr\u00f3blewie (Sperlingsdorf). Drewnian\u0105, rze\u017abion\u0105 chrzcielnic\u0119 podarowa\u0142 13 lutego 1673 roku gda\u0144ski kupiec Adrian Moller, a now\u0105 cynow\u0105 mis\u0119 30 stycznia 1677 roku \u017cona burmistrza von der Linde, po tym, jak z\u0142odzieje wdarli si\u0119 przez okno i ukradli poprzedni\u0105.\n\nOrgany, zbudowane przez gda\u0144skiego mistrza Andreasa Nitrowskiego, Praetorius datuje na 3 czerwca 1677 roku; pomalowano je w latach 1686\u20131687 staraniem Michaela Heina, so\u0142tysa i witryka w Suchym D\u0119bie. D\u0142ug\u0105 empor\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105 zbudowano w latach 1677\u20131679, a w 1689 roku obie wsie kaza\u0142y j\u0105 pomalowa\u0107; widnia\u0142y na niej nazwiska gospodarzy i rze\u017abiony herb Gda\u0144ska. Nowy o\u0142tarz powsta\u0142 w latach 1687\u20131688 i kosztowa\u0142 ponad 750 gulden\u00f3w; dawny, z czas\u00f3w przed Reformacj\u0105, podobny figurami do o\u0142tarza w ko\u015bciele Mariackim, sta\u0142 odt\u0105d na emporze organowej.\n\nZ 1667 roku pochodzi te\u017c plan wsi, narysowany kolorowo na \u015bwi\u0144skiej sk\u00f3rze przez wiejskiego mierniczego Daniela Beckera, z zaznaczonymi gospodarstwami nad Mot\u0142aw\u0105 i gmerkami \u2014 znakami \u017cu\u0142awskich w\u0142a\u015bcicieli. Orygina\u0142 si\u0119 nie zachowa\u0142; wed\u0142ug portali tczewska.pl i strefahistorii.pl prawdopodobnie zagin\u0105\u0142 podczas zawieruchy wojennej. Przetrwa\u0142a reprodukcja wydana przez Berli\u0144ski Instytut Litograficzny.\n\nW 1661 roku za\u0142o\u017cono w parafii Ostrowite now\u0105 ksi\u0119g\u0119 metrykaln\u0105. Ta sama ksi\u0119ga z 1661 roku notuje na stronie 334 dary i prace przy ko\u015bciele z prze\u0142omu XVII i XVIII wieku. 5 sierpnia 1682 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Dominika, wci\u0105gni\u0119to na wie\u017c\u0119 ma\u0142y dzwon, kt\u00f3ry p\u0119k\u0142 i kt\u00f3ry ludwisarz spod gda\u0144skiej bramy zwanej Glockentor przela\u0142 w ci\u0105gu czternastu dni; na marginesie zapisano nazwisko Absaloma Wittwercka, a napis na dzwonie, \u201eGloria in excelsis Deo\u201d, uzupe\u0142nia\u0142y imiona pastora Melchiora Grossera i trzech prze\u0142o\u017conych ko\u015bcio\u0142a. Heise datuje ten dzwon na 1687 rok; kronika podaje 1682, a zapisany przy dacie znakiem planety dzie\u0144 tygodnia \u2014 \u015broda \u2014 zgadza si\u0119 w\u0142a\u015bnie z tym rokiem. W dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Jakuba, 25 lipca 1693 albo 1695 roku (cyfra jest niewyra\u017ana), zawieszono w ko\u015bciele mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol. 16 wrze\u015bnia 1694 roku kupiono na o\u0142tarz srebrn\u0105 puszk\u0119 na hostie, wa\u017c\u0105c\u0105 23 skojce. 20 lipca 1696 roku wstawiono nowe okno za o\u0142tarzem, dar jednego z parafian, a od 16 do 26 listopada tego roku zawieszono na szczycie ko\u015bcio\u0142a dwa zegary s\u0142oneczne \u2014 jeden zwr\u00f3cony na po\u0142udnie, drugi na po\u0142udniowy wsch\u00f3d. W 1704 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 w darze ewangeliarz oprawny w czarny aksamit ze srebrnymi zapi\u0119ciami, a w marcu tego roku wykonano nowy konfesjona\u0142 w zakrystii.\n\nWed\u0142ug Praetoriusa mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol zawieszono w ko\u015bciele dopiero 25 lipca 1695 roku. Dzwonnica by\u0142a ca\u0142a z drewna, kryta gontem, z herbem Gda\u0144ska, a zegar bij\u0105cy nie mia\u0142 tarczy. Najwi\u0119kszy dzwon odlano w 1627 roku, z napisem \u201eWer aus Gott ist\u201d i imionami witryk\u00f3w oraz pastora Joachima Liebheima (na dzwonie: Liebeheim); \u015bredni nosi\u0142 napis \u201eGert Benninck goss mich. 1565\u201d; Praetorius w\u0105tpi\u0142 w t\u0119 dat\u0119. Pastor mia\u0142 p\u00f3\u0142tora \u0142anu ziemi i dziesi\u0119ciny z obu wsi. W wielkie \u015bwi\u0119ta odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwo z Wieczerz\u0105 Pa\u0144sk\u0105 w kaplicy dworskiej w Grabinach Zameczku (Herrengrebin). Ewangelicy z M\u00fcnchengrebin, zza Mot\u0142awy, ucz\u0119szczali na nabo\u017ce\u0144stwa do Ostrowitego; cz\u0119\u015b\u0107 z nich mia\u0142a dawniej w\u0142asne \u0142awki w ko\u015bciele, a niekt\u00f3rzy jeszcze za Praetoriusa groby rodzinne na tutejszym cmentarzu.\n\nSpis tre\u015bci ksi\u0119gi z 1661 roku zapowiada, opr\u00f3cz chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w, inwentarz ko\u015bcio\u0142a, list\u0119 pastor\u00f3w i kr\u00f3tk\u0105 \u201ekronik\u0119 ko\u015bcieln\u0105\u201d \u2014 z tej ostatniej udost\u0119pniono w sieci dwie strony. Wynika z nich, \u017ce w 1723 roku dobudowano now\u0105 przybud\u00f3wk\u0119 do plebanii, a we wrze\u015bniu i pa\u017adzierniku 1724 roku postawiono przy niej now\u0105 obor\u0119 z polecenia \u00f3wczesnego administratora. Kronikarz odnotowa\u0142 te\u017c wielki po\u017car w czwartek po \u015bwi\u0119tym Marcinie 1752 roku: w Suchym D\u0119bie sp\u0142on\u0119\u0142y wtedy stodo\u0142y i obory kilku gospodarstw. Za przyczyn\u0119 uznano \u2014 jak zastrzeg\u0142, \u201eprzypuszczalnie\u201d \u2014 nieostro\u017cno\u015b\u0107 dziewki, kt\u00f3ra o pi\u0105tej rano posz\u0142a z latarni\u0105 obrz\u0105dzi\u0107 byd\u0142o, bo ogie\u0144 zacz\u0105\u0142 si\u0119 od obory.\n\nDrugi tom \u201enowej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej dla Ostrowitego i Suchego D\u0119bu\u201d, prowadzonej od 1801 roku przez Johanna Benjamina Mischke, ma osobny dzia\u0142 wiadomo\u015bci z \u017cycia wsi. Pod koniec lata 1802 roku dobudowano tam przy zakrystii przedsionek z wyj\u015bciem na cmentarz przyko\u015bcielny \u2014 jak zapisa\u0142 duchowny, \u201ewed\u0142ug mego \u017cyczenia\u201d. Tej samej zimy szerzy\u0142a si\u0119 w okolicy choroba byd\u0142a, a w\u0142adze odci\u0119\u0142y obie cz\u0119\u015bci wsi szlabanami i stra\u017cami; 4 grudnia 1802 roku rozebrano cz\u0119\u015b\u0107 mostu mi\u0119dzy nimi. Mieszka\u0144com Suchego D\u0119bu, kt\u00f3rym zamkni\u0119to przej\u015bcie na drugi brzeg, nie wolno by\u0142o przychodzi\u0107 do ko\u015bcio\u0142a. Kordon zdj\u0119to 15 lutego 1803 roku, a w niedziel\u0119 20 lutego duchowny zanotowa\u0142 rado\u015b\u0107, \u017ce obie gminy zn\u00f3w zebra\u0142y si\u0119 razem w ko\u015bciele. Wiosn\u0105 1803 roku prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a rozpocz\u0119li napraw\u0119 wie\u017cy: zbutwia\u0142e podwaliny zast\u0105piono nowymi i wzmocniono wi\u0105zania belek. Kasa ko\u015bcielna wyda\u0142a na materia\u0142 i robocizn\u0119 1650 floren\u00f3w i 20 groszy, nie licz\u0105c 28 sztuk drewna. Na karcie tytu\u0142owej rejestru poch\u00f3wk\u00f3w z tego tomu wypisano kolejnych prowadz\u0105cych go duchownych; po Mischkem byli w\u015br\u00f3d nich Carl Ludwig Wilhelm Worzewski (do 1876 roku), Theodor Hardt (do 1879), Ernst Weickhmann (do 1896), Paul Grabowski (do 1911) i Paul Graentz.\n\nPierwszy tom tej samej ksi\u0119gi opisuje starsze ksi\u0119gi parafii, przej\u0119te przez Mischkego od wdowy po poprzedniku. Najstarsza z nich, od koloru oprawy nazywana \u201ezielon\u0105\u201d, obejmuje lata 1647\u20131662, z przerw\u0105 w zapisach od 1656 do 1658 roku. Do\u0142\u0105czono do niej spisany przez Johanna Conrada Eichhorna, p\u00f3\u017aniejszego diakona i pastora przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Katarzyny w Gda\u0144sku, opis porz\u0105dku nabo\u017ce\u0144stw w tutejszym ko\u015bciele. Mischke dopisa\u0142 do niego w\u0142asne uwagi. Nabo\u017ce\u0144stwo, kt\u00f3re jego poprzednik zaczyna\u0142 przez ca\u0142y rok o dziewi\u0105tej, przesun\u0105\u0142 latem na \u00f3sm\u0105 \u2014 liczon\u0105, jak podkre\u015bli\u0142, wed\u0142ug jego zegara, nie zegara nauczyciela, kt\u00f3ry nastawia\u0142 zegar na wie\u017cy. Do wina przy Wieczerzy Pa\u0144skiej u\u017cywa\u0142 w\u0142asnej, szlifowanej karafki kryszta\u0142owej, bo ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 tylko jeden srebrny dzban, a \u201eczarnych butelek\u201d na o\u0142tarzu nie chcia\u0142 tolerowa\u0107. Odnotowa\u0142 te\u017c, \u017ce publiczna pokuta ko\u015bcielna, o kt\u00f3rej pisa\u0142 Eichhorn, \u201edawno ju\u017c usta\u0142a\u201d.\n\nNa ostatnich kartach pierwszego tomu nowej ksi\u0119gi spisano inwentarz ko\u015bcio\u0142a z pocz\u0105tku XIX wieku, w podziale wed\u0142ug tego, kto przechowywa\u0142 poszczeg\u00f3lne rzeczy. W domu pastora by\u0142y naczynia liturgiczne: srebrny poz\u0142acany kielich, srebrna puszka na op\u0142atki, srebrna poz\u0142acana patena, srebrny poz\u0142acany kielich dla chorych w futerale, a tak\u017ce cynowy kielich, dzban i o\u015bmioboczna flasza. Przy poz\u0142acanym srebrnym dzbanie dopisano \u201ebrak\u201d. Do tego nale\u017ca\u0142y czerwony aksamitny woreczek na kolekt\u0119 ze srebrnym dzwonkiem, dwie skarbonki na ubogich i mosi\u0119\u017cna misa do zbierania ofiar. Nauczyciel przechowywa\u0142 tkaniny: czarne nakrycie o\u0142tarza ze srebrn\u0105 koronk\u0105, nakrycia pulpitu i o\u0142tarza, p\u0142\u00f3cienne kom\u017ce i czarne sukno na mary. W zakrystii le\u017ca\u0142y agenda ko\u015bcielna, ewangeliarz z epistolarzem, kancjona\u0142, kt\u00f3rego srebrne zapi\u0119cie od\u0142ama\u0142o si\u0119 i zagin\u0119\u0142o, oraz ma\u0142a Biblia podr\u0119czna. W ko\u015bciele sta\u0142y dwa cynowe i dwa mosi\u0119\u017cne \u015bwieczniki, cztery cynowe wazony na kwiaty i pulpity na o\u0142tarzu.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notowa\u0142 401 mieszka\u0144c\u00f3w: 237 luteran\u00f3w i 164 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Ostrowitem. W 1820 roku sama cz\u0119\u015b\u0107 Ostrowite liczy\u0142a 312 mieszka\u0144c\u00f3w: 194 luteran\u00f3w i 118 katolik\u00f3w, a w 1868 roku 436 mieszka\u0144c\u00f3w: 260 ewangelik\u00f3w, 171 katolik\u00f3w i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w; szko\u0142a i ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki by\u0142y na miejscu. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Zugdamm* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 na prawie che\u0142mi\u0144skim z 12 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 13 zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 45 budynk\u00f3w mieszkalnych i 493 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 309 ewangelik\u00f3w, 178 katolik\u00f3w, jednego mennonit\u0119 i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Odnotowa\u0142 te\u017c, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 498 mieszka\u0144c\u00f3w w 48 domach i 89 gospodarstwach: 322 ewangelik\u00f3w, 162 katolik\u00f3w, jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania chrze\u015bcija\u0144skiego i 13 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. Wed\u0142ug obu tych \u017ar\u00f3de\u0142 \u2014 podr\u0119cznika rejencji z 1869 roku i spisu z 1885 roku \u2014 ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ostrowitem, katolicy do parafii w Giemlicach.\n\nWed\u0142ug Agathona Harnocha siedziba parafii ewangelickiej by\u0142a w Ostrowitem, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 z czas\u00f3w zakonnych, murowany wraz z wie\u017c\u0105 i powi\u0119kszony w 1640 roku, sta\u0142 pod patronatem gda\u0144skiego magistratu; Suchy D\u0105b by\u0142 w tej parafii \u2014 obok samego Ostrowitego \u2014 miejscem szkolnym, a ca\u0142\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 liczono na 600 dusz. Harnoch zapisa\u0142 te\u017c, \u017ce zamo\u017cna wie\u015b ko\u015bcielna Ostrowite utraci\u0142a w czasie wojny sw\u00f3j pierwszy przywilej, kt\u00f3ry w 1552 roku odnowi\u0142 kr\u00f3l Zygmunt August. Wie\u017c\u0119 opisuje Harnoch jako murowan\u0105, podczas gdy Heise widzia\u0142 wie\u017c\u0119 szachulcow\u0105 z 1732 roku. Harnoch notuje w ko\u015bciele parafii Ostrowite trzy dzwony i organy z peda\u0142em i dwunastoma rejestrami.\n\nNa mapie okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, kt\u00f3r\u0105 mierniczy Friedrich Berndt sporz\u0105dzi\u0142 20 grudnia 1599 roku, przy nazwie Ostrowitego (na mapie: Osterwick) narysowano nad Mot\u0142aw\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105 zako\u0144czon\u0105 iglic\u0105; le\u017c\u0105cy naprzeciw, na drugim brzegu rzeki, Suchy D\u0105b (na mapie: Zochedam) ma same domy, bez ko\u015bcio\u0142a. Viktor Zirkwitz, kt\u00f3ry t\u0119 map\u0119 reprodukowa\u0142, zastrzega jednak, \u017ce rysunki ko\u015bcio\u0142\u00f3w na niej nie zawsze s\u0105 dok\u0142adne.\n\nNawa dawnego ko\u015bcio\u0142a parafialnego Ostrowitego tworzy\u0142a prostok\u0105t o szeroko\u015bci 10 metr\u00f3w i d\u0142ugo\u015bci 19,7 metra, nakryty g\u0142adkim tynkowanym stropem; od po\u0142udnia przylega\u0142a do niej kruchta ze sklepieniem krzy\u017cowym z XVII albo XVIII wieku. Szczyt wschodni dzieli\u0142o ponad fryzem sze\u015b\u0107 ustawionych naro\u017cnie sterczyn nakrytych ostros\u0142upowymi daszkami; mi\u0119dzy nimi, w prostok\u0105tnych obramieniach, mie\u015bci\u0142y si\u0119 ostro\u0142ukowe blendy, a \u015brodek uskok\u00f3w wie\u0144czy\u0142a ma\u0142a sterczyna. Z trzech dzwon\u00f3w najwi\u0119kszy przelano nied\u0142ugo przed 1885 rokiem, drugi pochodzi\u0142 z 1795 roku, a najstarszy odla\u0142 w 1687 roku Absalom Wittwerk i opatrzy\u0142 napisem \u201eGloria in excelsis deo\u201d. Pozosta\u0142e wyposa\u017cenie \u2014 o\u0142tarz, ambona, organy i empory z obrazami \u2014 mia\u0142o proste formy, jak w innych ko\u015bcio\u0142ach \u017bu\u0142aw; do tego mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol o o\u015bmiu ramionach, kilka ma\u0142ych kinkiet\u00f3w, dwa mosi\u0119\u017cne lustra z XVIII wieku i prosta cynowa misa chrzcielna.\n\nWiosn\u0105 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 zniszczy\u0142 ostrza\u0142 artyleryjski i po\u017car. Uchwa\u0142\u0105 nr 303 Rady Ministr\u00f3w z 31 grudnia 1973 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przekazano nieodp\u0142atnie na w\u0142asno\u015b\u0107 osoby prawnej jednego z ko\u015bcio\u0142\u00f3w lub zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 48). Odbudowano j\u0105 w latach 1974\u20131976, zachowuj\u0105c ocala\u0142e elementy gotyckie, ale bez wie\u017cy \u2014 na elewacji zachodniej pozosta\u0142 zamurowany ostro\u0142ukowy otw\u00f3r po przej\u015bciu do niej. Tak wygl\u0105da ko\u015bci\u00f3\u0142 i dzi\u015b: w pa\u017adzierniku 2026 roku wie\u017cy nie by\u0142o, a w szczycie zachodnim wida\u0107 ten zamurowany otw\u00f3r. Pierwsz\u0105 msz\u0119 katolick\u0105 odprawiono w Bo\u017ce Narodzenie 1976 roku, a odbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 11 marca 1978 roku biskup pomocniczy Kazimierz Kluz.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje dla ca\u0142ej parafii 631 ewangelik\u00f3w: 302 w Ostrowitem i 329 w Suchym D\u0119bie; patronem ko\u015bcio\u0142a by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem od 1896 roku Paul Albert Grabowski. Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza Suchy D\u0105b do parafii Ostrowite (Osterwick) i podaje tu 291 ewangelik\u00f3w. Dla samego Ostrowitego ten sam almanach podaje 307 ewangelik\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii 598 dusz. W sierpniu 1927 roku almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska poda\u0142 621 ewangelik\u00f3w; pastorem by\u0142 wtedy od 1921 roku Max Luntowski.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w trzech szczeg\u00f3\u0142ach. Przywilej Suchego D\u0119bu, kt\u00f3ry ustala\u0142 daniny mieszka\u0144c\u00f3w na rzecz proboszcza w Ostrowitem, Heise datuje na 1350 rok, a S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego na 1356 rok; S\u0142ownik nazywa te daniny mesznym. Abraham Hartwich podaje, \u017ce Jan Konrad Fulicanus zmar\u0142 w Ostrowitem w 1656 roku; wed\u0142ug r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa zmar\u0142 w sierpniu 1655 roku, a 4 maja 1656 roku odby\u0142 si\u0119 jego uroczysty pogrzeb. R\u0119kopis Praetoriusa podaje, \u017ce Jacob Tetz zmar\u0142 25 czerwca 1756 roku, a Rhesa \u2014 \u017ce 28 czerwca, w Gda\u0144sku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 400\u2013401; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePommerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 123; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 123, 124; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1: Pommerellen, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 123\u2013124; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, m.in. t. VII, s. 722; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Niederung, s. 20, poz. 72; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1583 roku, dekanat Ma\u0142ej Wyspy (steblewski), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku \u2014 kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, fol. 124\u2013125, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 65; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 220\u2013221, nr 212; H. Freytag, \u201eDie Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation\u201d, Danzig 1898; So\u0142ectwo Ostrowite \u2014 serwis gminy Suchy D\u0105b; \u201eRysunek Suchego D\u0119bu na \u015bwi\u0144skiej sk\u00f3rze\u201d \u2014 tczewska.pl (ZKP Tczew); \u201eSuchy D\u0105b na starym planie z 1667 roku\u201d \u2014 strefahistorii.pl; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 183, 192, 208; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5753, \u201eOsterwickisches Kirchenbuch\u201d (1661), \u201eKirchen Cronick\u201d, s. 343\u2013344, skany 3\u20136, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5759, \u201eDes neuen Kirchenbuches f\u00fcr Osterwick und Zugdam zweyter Band\u201d, \u201eDorfsnachrichten\u201d 1800\u20131804, skany 13\u201314, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5755, \u201eDes neuen Kirchenbuches f\u00fcr Osterwick und Zugdam erster Band\u201d, dzia\u0142 II\u2013III, skany 5\u20138, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5753, \u201eOsterwickisches Kirchenbuch\u201d, s. 334, skan 6 (Archion, \u201eSonstige Verzeichnisse 1620\u20131704\u201d), dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5755, \u201eKircheninventarium\u201d na ostatnich kartach tomu I nowej ksi\u0119gi Ostrowitego i Suchego D\u0119bu, skan 3 (Archion, \u201eSonstige Verzeichnisse s.D.\u201d), dost\u0119p przez portal Archion; fotografie z wizyty autora atlasu, 15 pa\u017adziernika 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 66, pozycja 371; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; \u201eStuttgarter NS-Kurier\u201d (Stuttgart), 14 marca 1941 roku, s. 16 (obraz strony: W\u00fcrttembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 115; Friedrich Berndt, mapa okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, odbitka cz\u0119\u015bciowa z przygotowywanego dzie\u0142a \u201eDas Dorf um Danzig\u201d, Danzig 1940, tablice na s. 49\u201352, zastrze\u017cenie co do rysunk\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w na s. 13; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 17r\u201320v; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 28; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 106\u2013108; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 35.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u017bu\u0142awy \u2014 Suchy D\u0105b (Zugdam), infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/suchy-dab"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"So\u0142ectwo Ostrowite \u2014 gmina Suchy D\u0105b","url":"https://www.suchy-dab.pl/gmina/solectwa/ostrowite"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Rysunek Suchego D\u0119bu na \u015bwi\u0144skiej sk\u00f3rze \u2014 tczewska.pl","url":"https://www.tczewska.pl/artykul/18417,rysunek-suchego-debu-na-swinskiej-skorze-zobacz-zabytkowy-plan-osady-z-1667-r"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Suchy D\u0105b na starym planie z 1667 roku \u2014 strefahistorii.pl","url":"https://strefahistorii.pl/article/6782-suchy-dab-na-starym-planie-z-1667-roku"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Landkreises Danzig\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 2), Danzig 1885","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Ostrowite, s. 722","url":"https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/722"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 123, 124","tytul_przed_B4_2026_10_11":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 1: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1885, s. 123, 124","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 401","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 66, pozycja 371","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eStuttgarter NS-Kurier\u201d (Stuttgart), 14 marca 1941 roku, s. 16 (obraz strony: W\u00fcrttembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MMFH3POLVQVM5QSOCQB4BJ4H5IRNBX5B"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 115","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o kartograficzne","tytul":"Friedrich Berndt, mapa okolic od Gda\u0144ska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, odbitka cz\u0119\u015bciowa z przygotowywanego dzie\u0142a \u201eDas Dorf um Danzig\u201d, Danzig 1940, tablice na s. 49\u201352, zastrze\u017cenie co do rysunk\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w na s. 13","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 17r\u201320v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"monografia","tytul":"\u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 28","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePommerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 123","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 106\u2013108","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 35","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0070","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/kos_suchy_dab/suchy_dab_01_kosciol.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2065759,"lng":18.7660878,"name_de":"Zugdam","name_pl":"Suchy D\u0105b \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki parafii Ostrowite (Osterwick / Zugdam)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Sul\u0119czynie le\u017cy przy ulicy Szydlickiej, przy drodze na Lipusz, na dzia\u0142kach 354/2 i 353/2. Ewidencja zabytk\u00f3w uj\u0119\u0142a go pod kart\u0105 CM.73403 i datowa\u0142a na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku. Jest zaro\u015bni\u0119ty, ale zachowa\u0142y si\u0119 na nim stele, \u017celiwne krzy\u017ce i kute ogrodzenia. Bia\u0142a Karta konserwatorska, spisana w grudniu 1986 roku, podaje, \u017ce cmentarz zamkni\u0119to po 1945 roku. W relacji z 2026 roku nazwano go cmentarzem \u201ew stanie op\u0142akanym\u201d, wymagaj\u0105cym opieki.\n\nSul\u0119czyno, po niemiecku Sullenschin, le\u017ca\u0142o w powiecie kartuskim (Kreis Karthaus), w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie. W dekrecie powizytacyjnym z 30 listopada 1686 roku polecono tutejszemu proboszczowi \u201ewyznaczy\u0107 jak\u0105\u015b osobn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza do grzebania luteran\u201d i zastrze\u017cono, by \u201eluteranie nie byli chowani razem z katolikami\u201d. Wizytacja z 1766 roku naliczy\u0142a w parafii 48 luteran\u00f3w. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych J\u00f3zef \u0141aszewski naby\u0142 Sul\u0119czyno wraz z Chojn\u0105, Kistowem i Zdunowicami w 1766 roku od Dionizego Dorposz-Dorpowskiego i jego \u017cony Anny Rozalii z Jagwic. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 41-letni J\u00f3zef \u0141aszewski mieszka\u0142 w Sul\u0119czynie i by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem kilkunastu okolicznych wsi i pustkowi. W 1780 roku naliczono tu 737 katolik\u00f3w i 81 akatolik\u00f3w, czyli niekatolik\u00f3w. W 1805 roku, po dziale spadku, Sul\u0119czyno obj\u0105\u0142 syn J\u00f3zefa \u0141aszewskiego, Stefan Micha\u0142.\n\nParafi\u0119 ewangelick\u0105 za\u0142o\u017cono w 1863 roku, a na pocz\u0105tku wynaj\u0119to dwa s\u0105siednie pokoje w domu m\u0142ynarza Waltera: jeden na mieszkanie duchownego, drugi na nabo\u017ce\u0144stwa. W 1864 roku zbudowano plebani\u0119 i jej po\u0142ow\u0119 przeznaczono na nabo\u017ce\u0144stwa. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 murowany prostok\u0105t z kamieni polnych, z apsyd\u0105 i wie\u017c\u0105 wysoko\u015bci oko\u0142o stu st\u00f3p \u2014 po\u015bwi\u0119cono 10 listopada 1867 roku. Organy sprawiono w 1867 roku; sze\u015b\u0107set marek do\u0142o\u017cy\u0142 na nie pastor Hampf z Szymbarka. W pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1870 roku po\u015bwi\u0119cono dzwony. Tak zapisa\u0142 to Agathon Harnoch w wykazie ewangelickich ko\u015bcio\u0142\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Sullenschin* jako maj\u0105tek rycerski z 26 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 46 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 542, w tym 147 ewangelik\u00f3w, 387 katolik\u00f3w i o\u015bmiu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku tutejsza parafia ewangelicka figuruje pod nazw\u0105 \u201eSullenschin\u201d (Gemeindelexikon, powiat Karthaus, strona 52, pozycja 125). W 1885 roku na 536 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 409 katolik\u00f3w, 108 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119tnastu \u017byd\u00f3w. Agathon Harnoch odnotowuje w 1890 roku przy parafii Sul\u0119czyno cmentarz ewangelicki w Sul\u0119czynie.\n\nW spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 720 os\u00f3b. Tablica rozbija wyznania wy\u0142\u0105cznie wewn\u0105trz grup j\u0119zykowych: po niemiecku m\u00f3wi\u0142y 182 osoby \u2014 140 wyznania ewangelickiego, trzydzie\u015bci cztery katolickiego i osiem moj\u017ceszowego. W tym spisie po kaszubsku m\u00f3wi\u0142o 531 os\u00f3b, z czego 530 katolik\u00f3w i jeden ewangelik; po polsku sze\u015b\u0107. Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego nie ma \u2014 rozebrano go po wojnie, a przekazy miejscowe wskazuj\u0105 lata pi\u0119\u0107dziesi\u0105te, sze\u015b\u0107dziesi\u0105te albo siedemdziesi\u0105te dwudziestego wieku. Pastor\u00f3wka przy ulicy Kaszubskiej przetrwa\u0142a i mie\u015bci si\u0119 w niej przedszkole.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 135 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 694 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 426; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Karthaus, s. 52\u201353, poz. 125; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Karthaus, poz. 115; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G63 (1766); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 858; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Sul\u0119czyno (karta CM.73403); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), karta 622; komentarz pod postem parafii ewangelickiej w Sopocie na Facebooku, 2026; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 212 (s. 9), nr 1224 (s. 93), nr 1225 (s. 93\u201394); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 134\u2013135, pozycja 418; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 426","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 212 (s. 9), nr 1224 (s. 93), nr 1225 (s. 93\u201394)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 134\u2013135, pozycja 418","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0349","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.226996,"lng":17.778649,"name_de":"Sullenschin","name_pl":"Sul\u0119czyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Sul\u0119czynie \u2014 po niemiecku Sullenschin \u2014 ju\u017c nie ma. Rozebrano go po wojnie; przekazy miejscowe wskazuj\u0105 lata pi\u0119\u0107dziesi\u0105te, sze\u015b\u0107dziesi\u0105te albo siedemdziesi\u0105te dwudziestego wieku. Ocala\u0142a plebania, w kt\u00f3rej mie\u015bci si\u0119 dzi\u015b przedszkole przy ulicy Kaszubskiej, oraz cmentarz ewangelicki przy ulicy Szydlickiej, z oko\u0142o trzydziestoma \u017celiwnymi krzy\u017cami.\n\nW XIII wieku Sul\u0119czyno le\u017ca\u0142o w kasztelanii chmiele\u0144skiej. Od 1365 roku by\u0142y to dobra rycerskie na prawie che\u0142mi\u0144skim, w\u0142asno\u015b\u0107 pan\u00f3w von Russoczin, rodu fundatora kartuzji; oko\u0142o 1365 roku trzyma\u0142 je Piotr von Russoczin. Z ka\u017cdego \u0142anu oddawano korzec owsa jako tak zwany pflugkorn.\n\nTutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej wzniesiono oko\u0142o lat 1606\u20131616 z fundacji Reinholda Heidensteina. W zestawieniu szk\u00f3\u0142 pomorskich, kt\u00f3re Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, Sul\u0119czyno ma pod rokiem 1686 dopisek: od 1614 roku filia Parchowa, od 1640 parafia.\n\nDekret powizytacyjny z 30 listopada 1686 roku poleci\u0142 tutejszemu proboszczowi \u201ewyznaczy\u0107 jak\u0105\u015b osobn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza do grzebania luteran\u201d i zastrzeg\u0142, by \u201eluteranie nie byli chowani razem z katolikami\u201d. W 1702 roku archidiakon Szembek naliczy\u0142 w parafii sul\u0119czy\u0144skiej oko\u0142o czterystu katolik\u00f3w i dwustu \u201eheretyk\u00f3w\u201d. Wizytacja z 1766 roku wykaza\u0142a w parafii 48 luteran\u00f3w.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych J\u00f3zef \u0141aszewski naby\u0142 Sul\u0119czyno wraz z Chojn\u0105, Kistowem i Zdunowicami w 1766 roku od Dionizego Dorposz-Dorpowskiego i jego \u017cony Anny Rozalii z Jagwic; po dziale spadku w 1805 roku Sul\u0119czyno obj\u0105\u0142 jego syn Stefan Micha\u0142. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 41-letni J\u00f3zef \u0141aszewski mieszka\u0142 w Sul\u0119czynie i by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem kilkunastu okolicznych wsi i pustkowi.\n\nSul\u0119czyno by\u0142o wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 na Kaszubach, w powiecie kartuskim. Wed\u0142ug Wilhelma Brauera (1978) tutejsz\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 utworzono dla zachodniej i po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci powiatu, kt\u00f3rej ewangelik\u00f3w obs\u0142ugiwa\u0142y wcze\u015bniej Wielki Pomysk, Jasie\u0144, Byt\u00f3w, Ko\u015bcierzyna i Szymbark; wed\u0142ug Heidna (s. 614) nale\u017celi oni wcze\u015bniej do parafii w Szymbarku, Ko\u015bcierzynie, Wielkim Pomysku i Jasieniu, bez Bytowa. Od pocz\u0105tku 1863 roku osadzono tu wikarego Karla Juliusa Zimmermanna, kt\u00f3ry co niedziel\u0119 odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa i przygotowa\u0142 erekcj\u0119 parafii; na pocz\u0105tek wynaj\u0119to dwa s\u0105siaduj\u0105ce pokoje w domu m\u0142ynarza Waltera \u2014 jeden na mieszkanie duchownego, drugi na nabo\u017ce\u0144stwa. Harnoch nazywa go pierwszym pastorem Sul\u0119czyna i podaje, \u017ce wprowadzono go w urz\u0105d 18 stycznia 1863 roku, jeszcze w wynaj\u0119tym domu m\u0142ynarza. Dokument erekcyjny podpisa\u0142y we wrze\u015bniu 1864 roku konsystorz w Kr\u00f3lewcu i rejencja gda\u0144ska. Plebani\u0119 uko\u0144czono jesieni\u0105 1864 roku \u2014 jej po\u0142ow\u0119 przeznaczono na sal\u0119 modlitw. Wysoko po\u0142o\u017cony ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony g\u0142\u00f3wnie ze \u015brodk\u00f3w Stowarzyszenia Gustawa Adolfa, po\u015bwi\u0119cono 10 listopada 1867 roku, dzwony \u2014 w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1870 roku, a dom organisty ze szko\u0142\u0105 postawiono w latach 1874\u20131876. Leksykon Meyersa odnotowuje w Sul\u0119czynie obie \u015bwi\u0105tynie.\n\nHarnoch, kt\u00f3ry widzia\u0142 t\u0119 budowl\u0119, opisuje j\u0105 jako murowany prostok\u0105t z kamienia polnego, z apsyd\u0105 i ceglan\u0105 wie\u017c\u0105 w formach gotyckich, wysok\u0105 na oko\u0142o sto st\u00f3p, kryt\u0105 dachem siod\u0142owym; wn\u0119trze przekrywa\u0142 strop na wieszarze. Obraz o\u0142tarzowy wyszed\u0142 z pracowni von Sy w Gda\u0144sku, a organy o dziesi\u0119ciu g\u0142osach sprawiono w 1867 roku \u2014 sze\u015b\u0107set marek da\u0142 na nie pastor Hampf z Szymbarku. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku obraz o\u0142tarzowy p\u0119dzla von Sy z Gda\u0144ska przedstawia\u0142 Chrystusa b\u0142ogos\u0142awi\u0105cego chleb i wino, nabo\u017ce\u0144stwa filialne odprawiano w szkole w Kamienicy (w odczycie: Kameni\u0161a), a w roku sprawozdawczym zanotowano 80 chrzt\u00f3w, 50 konfirmacji, 13 \u015blub\u00f3w, 1487 komunikant\u00f3w i 40 pogrzeb\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XI, 1890) odnotowuje w Sul\u0119czynie dwuklasow\u0105 szko\u0142\u0119 bezwyznaniow\u0105, czyli wsp\u00f3ln\u0105 dla dzieci r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144, w kt\u00f3rej w 1887 roku dw\u00f3ch nauczycieli uczy\u0142o 150 dzieci, oraz podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stan\u0105\u0142 tu przewa\u017cnie ze \u015brodk\u00f3w Towarzystwa Gustawa Adolfa.\n\nPierwszy duchowny, wikariusz Zimmermann, zamieszka\u0142 w 1863 roku w g\u00f3rnym m\u0142ynie. Wed\u0142ug Heidna po nim pastorami byli Beerwald (do 1881), Strauss (do 1886), Kubert (do 1892), Jeroschewitz (1892\u20131901), Friedemann (1901\u20131908), Dobberstein (1908\u20131916), Sawade (do 1920) i misjonarz Motzkus, kt\u00f3ry urz\u0119dowa\u0142 do 1936 roku; potem parafi\u0105 zarz\u0105dzano z Sierakowic. Heidn (s. 614) dodaje, \u017ce Motzkus od 1923 roku administrowa\u0142 tak\u017ce Sierakowicami, a Wilhelm Brauer (1978) podaje, \u017ce od grudnia 1923 roku obie parafie by\u0142y po\u0142\u0105czone. Prasa dodaje do tych dziej\u00f3w kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. W niedziel\u0119 17 czerwca 1894 roku parafia obchodzi\u0142a \u015bwi\u0119to Towarzystwa Gustawa Adolfa; wed\u0142ug \u201eLeipziger Tageblatt\u201d, powo\u0142uj\u0105cego si\u0119 na grudzi\u0105dzkiego \u201eGeselligen\u201d, postawiona przed ko\u015bcio\u0142em brama honorowa w niedziel\u0119 rano bez \u015bladu znikn\u0119\u0142a, po d\u0142ugich poszukiwaniach jej nagie dr\u0105gi znaleziono ustawione na \u0142\u0105ce pod wsi\u0105, a girlandy z li\u015bci le\u017ca\u0142y poci\u0119te na strz\u0119py, gazeta za\u015b przypisa\u0142a ten czyn grupie polskich katolik\u00f3w. W kwietniu 1901 roku, mi\u0119dzy ust\u0105pieniem pastora Jeroschewitza a obj\u0119ciem parafii przez pastora Friedemanna we wrze\u015bniu tego roku, pastor E. Paucke, kt\u00f3ry podpisa\u0142 si\u0119 w Sul\u0119czynie, og\u0142osi\u0142 w \u201eReichsbote\u201d sw\u00f3j \u015blub z Fried\u0105 z domu B\u00f6ttcher, zawarty 12 kwietnia w Hagen w Westfalii. Heidn (s. 614) podaje, \u017ce w czasie wakatu po ust\u0105pieniu Jeroschewitza pracowali tu wikariusze \u201ePancke\u201d i M\u00fcnchow. Po odej\u015bciu pastora Dobbersteina w 1916 roku parafia, wolna od patronatu, mia\u0142a wybra\u0107 nowego pastora spo\u015br\u00f3d trzech kandydat\u00f3w przedstawionych przez konsystorz. W pierwszej wojnie \u015bwiatowej polegli z Sul\u0119czyna parafianie Max Beese, Heinrich i Otto Weddowie, Otto Kalk i Paul Lange. Wed\u0142ug Heidna (s. 614) od 1920 roku do parafii przy\u0142\u0105czono Jamno, Go\u0142czewo, Cho\u015bnice, Bawernic\u0119 i Kamionk\u0119.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii. Wed\u0142ug Heidna nowo za\u0142o\u017cona parafia liczy\u0142a w 1860 roku 2128 ewangelik\u00f3w obok 7719 katolik\u00f3w i dwudziestu o\u015bmiu \u017byd\u00f3w. Po wydzieleniu z niej parafii w Sierakowicach w 1888 roku i w St\u0119\u017cycy w 1894 spad\u0142a do 806 wiernych. Mimo przy\u0142\u0105czenia wymienionych wy\u017cej wsi liczba parafian wed\u0142ug Heidna wskutek odp\u0142ywu spad\u0142a do oko\u0142o 200; Wilhelm Brauer (1978) podaje oko\u0142o 140 dusz w 1938 roku. W samej wsi w 1780 roku naliczono 737 katolik\u00f3w i 81 akatolik\u00f3w, a spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 409 katolik\u00f3w, 108 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119tnastu \u017byd\u00f3w, razem 536 os\u00f3b. W spisie z 1 grudnia 1910 roku Sul\u0119czyno mia\u0142o 720 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich 182 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku: 140 wyznania ewangelickiego, trzydziestu czterech katolickiego i o\u015bmiu moj\u017ceszowego; po polsku m\u00f3wi\u0142o sze\u015b\u0107 os\u00f3b, wszystkie zapisane jako katolicy, a po kaszubsku 531 os\u00f3b: jeden ewangelik i 530 katolik\u00f3w; jedna osoba poda\u0142a niemiecki i drugi j\u0119zyk. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 878 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1892 roku Karl Jeroschewitz. Harnoch, drukuj\u0105cy w 1890 roku, liczy t\u0119 parafi\u0119 na oko\u0142o 2800 dusz.\n\nW czerwcu 1886 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 7, s. 62), \u017ce probostwo w Sul\u0119czynie, bez patronatu, zwolni\u0142o si\u0119 po powo\u0142aniu pastora Strau\u00dfa do Starego Dzierzgonia (Alt-Christburg). Dawa\u0142o oko\u0142o 1569 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 1725 marek z mieszkaniem, a minister zgodzi\u0142 si\u0119 na dop\u0142aty do najni\u017cszego dochodu 2100 marek rocznie; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 1980 dusz i mia\u0142a dwie szko\u0142y z dwoma nauczycielami, a pastora mia\u0142a wybra\u0107 gmina spo\u015br\u00f3d trzech kandydat\u00f3w przedstawionych przez konsystorz.\n\nWed\u0142ug wykazu metryk Prus Zachodnich ewangelickie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w Sul\u0119czyna zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1863 roku, konfirmacji \u2014 w 1865, a wykaz komunikant\u00f3w \u2014 w 1884; parafia figuruje w nim w diecezji kartuskiej. Z tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eSullenschin\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 duplikaty ksi\u0105g z lat 1863\u20131877, czyli odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Liczb\u0119 2128 ewangelik\u00f3w Heidn odnosi do 1860 roku, Brauer do oko\u0142o 1869 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 135 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 694 dusze.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Julius Rudolf Strau\u00df (1883\u20131886), Johannes Kubert (1887), Carl Ludwig Jeroschewitz (1892), Gerhard Friedemann (1901), Reimar Erhard Dobberstein (1908), Ernst Sawade (1919), August Motzkus (1920). Bez podanego roku: Carl Ludwig Rudolf Beerwald, Carl Julius Zimmermann.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSullenschin\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 425\u2013426; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Karthaus, poz. 125; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 115; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, 1908, s. 8, poz. 113; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 329, 408; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G63 (1766); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 858\u2013859; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); Historia gminy, Urz\u0105d Gminy Sul\u0119czyno; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 25\u201326; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 614\u2013615; W. Brauer (1978), wyci\u0105g w serwisie Kerntopf: \u201eEvangelische Kirche Sullenschin\u201d, pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/sullenschin.htm; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 212 (s. 9), nr 1224 (s. 93), nr 1225 (s. 93\u201394); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 134\u2013135, pozycja 418; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 23, 39, 60, 86\u201387; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 83; t. 2, s. 382, 524; t. 3, s. 873, 1012; t. 4, s. 1219; t. 6, s. 1559, 1782; t. 7, s. 2047; \u201eLeipziger Tageblatt und Anzeiger\u201d (Leipzig), 23 czerwca 1894 roku, s. 4 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 17 kwietnia 1901 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 7, s. 62 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 26 lipca 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1867,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Historia Gminy \u2014 UG Sul\u0119czyno","url":"https://suleczyno.pl/strona-733-historia_gminy.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eSuleczyn\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 426","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSullenschin\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 212 (s. 9), nr 1224 (s. 93), nr 1225 (s. 93\u201394)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 134\u2013135, pozycja 418","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 23, 39, 60, 86\u201387","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 83; t. 2, s. 382, 524; t. 3, s. 873, 1012; t. 4, s. 1219; t. 6, s. 1559, 1782; t. 7, s. 2047","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLeipziger Tageblatt und Anzeiger\u201d (Leipzig), 23 czerwca 1894 roku, s. 4 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JPPDMGJLPNGZ6K3HFHMPGTYIZBYMKHQ7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 17 kwietnia 1901 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2ZFA2J6JDB4K2EM3BGCOPY6XQU47OR2P"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 26 lipca 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PEDCBS36KW3R5AHGCPW72BXDI2QLPXDN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 614\u2013615","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 7, s. 62 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4682/Amtliche_Mittheilungen_1886_007.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 13","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0230","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.233756,"lng":17.774438,"name_de":"Sullenschin","name_pl":"Sul\u0119czyno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Sullenschin)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Sulminie za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku; zachowa\u0142 si\u0119 na skraju wsi, w lesie. Stoi na nim neobarokowa kaplica grobowa rodziny Gralath\u00f3w; rejestr zabytk\u00f3w datuje j\u0105 na pocz\u0105tek dziewi\u0119tnastego wieku \u2014 inaczej ni\u017c sam cmentarz i ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3re datuje na jego koniec. Ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 \u2014 cmentarz i zachowana cz\u0119\u015b\u0107 parku dworskiego z oficyn\u0105, w kt\u00f3rym cmentarz le\u017cy \u2014 jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1891, decyzj\u0105 z 28 lutego 2013 roku; wykaz datuje go na koniec dziewi\u0119tnastego wieku. Karta Bia\u0142ych Kart konserwatorskich, spisana 30 pa\u017adziernika 1985 roku, podaje jako dat\u0119 zamkni\u0119cia rok 1945.\n\nNazwa Sulmina si\u0119ga czas\u00f3w krzy\u017cackich, a \u017ar\u00f3d\u0142a wi\u0105\u017c\u0105 j\u0105 z dwoma miejscami. Franz Schultz, opisuj\u0105c powiat pucki i wejherowski, notuje Kolibki jako wie\u015b czynszow\u0105 \u201eobszaru sulmi\u0144skiego\u201d w komturii gda\u0144skiej. *S\u0142ownik geograficzny* rozr\u00f3\u017cnia dwa Sulminy: tutejsze dobra rycerskie pod \u017bukowem oraz drugi Sulmin, po kt\u00f3rym zosta\u0142a osada Rychtowo (Uhlenkrug) przy Niest\u0119powie. To tam, jak pisze, \u201eza czas\u00f3w krzy\u017cackich odbywa\u0142y si\u0119 s\u0105dy pod przewodnictwem komtura gda\u0144skiego\u201d, tam zbiera\u0142o si\u0119 sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu zobowi\u0105zanych do s\u0142u\u017cby zbrojnej, a w 1439 roku zakon nada\u0142 tamtejsze dobra rajcy gda\u0144skiemu. Ten\u017ce s\u0142ownik w ha\u015ble o P\u0119powie wymienia obw\u00f3d sulmi\u0144ski: \u201eza czas\u00f3w krzy\u017cackich nale\u017ca\u0142o P. do komturstwa gda\u0144skiego, mianowicie do obwodu sulmi\u0144skiego\u201d. \u015alad to z czas\u00f3w krzy\u017cackich, starszy o kilka stuleci od tutejszego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego.\n\nW wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Sulmin (zapisany jako Zelmin) figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 60-letniego Eduarda Friedricha von Conradiego, burmistrza Gda\u0144ska \u2014 obok B\u0105kowa, Jankowa i Otomina. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych te tak zwane dobra b\u0105kowskie nale\u017ca\u0142y wcze\u015bniej do Adelgundy von Schwarzwald z domu von Coelmer, od 1761 roku do jej c\u00f3rki Anny Elisabeth von Conradi, po jej \u015bmierci do syna Karla Friedricha von Conradiego \u2014 cz\u0119\u015bciowo w spadku, cz\u0119\u015bciowo na mocy umowy kupna z 1787 roku \u2014 a od 1798, \u015bci\u015blej 1799 roku, do fundacji: Prowincjonalnego Instytutu Szkolnego i Wychowawczego imienia von Conradiego. W ksi\u0119dze hipotecznej zapisano te\u017c prawa Eduarda Friedricha barona von Conradiego i jego \u017cony Renaty Wilhelminy z domu Gralath. Ewangelicy mieszkali tu w osiemnastym wieku \u2014 *S\u0142ownik* notuje pod rokiem 1780 we wsi 37 katolik\u00f3w i 24 ewangelik\u00f3w.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* notuje \u201ena ko\u0144cu ogrodu grobowiec familii v. Gralath, do kt\u00f3rej dobra te ju\u017c w r. 1858 nale\u017ca\u0142y\u201d \u2014 daty nabycia d\u00f3br has\u0142o nie podaje. W innym uj\u0119ciu kaplica pochodzi z 1818 roku, a rejestr zabytk\u00f3w datuje j\u0105 na pocz\u0105tek dziewi\u0119tnastego wieku. W styczniu 1882 roku prasa, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na \u201eDanziger Zeitung\u201d, donosi\u0142a o w\u0142amaniu do tego grobowca rodziny von Gralath w sulmi\u0144skim parku: sprawcy wy\u0142amali \u017celazne kraty zamykaj\u0105ce naziemn\u0105 hal\u0119, ale \u2014 jak si\u0119 zdaje \u2014 nie zdo\u0142ali podnie\u015b\u0107 wielkiej i ci\u0119\u017ckiej kamiennej p\u0142yty zamykaj\u0105cej podziemne sklepienie, cho\u0107 wed\u0142ug \u015blad\u00f3w u\u017cywali kilof\u00f3w i \u0142om\u00f3w; musieli poprzesta\u0107 na dw\u00f3ch lichtarzach, kt\u00f3re sta\u0142y w hali. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Sullmin* razem z *Conradienhof* jako maj\u0105tek szlachecki. Notowa\u0142 tu 12 budynk\u00f3w mieszkalnych i 166 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 64 ewangelik\u00f3w i 102 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Lublewie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do parafii w \u017bukowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku notuje w sulmi\u0144skim obszarze dworskim \u2014 618 hektar\u00f3w, jedena\u015bcie dom\u00f3w, 26 gospodarstw \u2014 160 mieszka\u0144c\u00f3w: 65 ewangelik\u00f3w, 94 katolik\u00f3w i jednego \u017byda. Te same liczby podaje has\u0142o *S\u0142ownika*.\n\nW 1891 roku Sulmin (618 hektar\u00f3w) wraz z Ottominem i Rambau nale\u017ca\u0142 do radcy ekonomicznego Hermanna Mattinga. Liczniej ewangelicy osiedlili si\u0119 tu wraz z prusk\u0105 kolonizacj\u0105: po 1901 roku, gdy dobra kupi\u0142a pruska Komisja Osiedle\u0144cza, sprowadzono do Sulmina protestanckich osadnik\u00f3w niemieckich, w wi\u0119kszo\u015bci dawnych kolonist\u00f3w z Rosji. W 1903 roku Sulmin i Ottomin (852 hektary) by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 Kr\u00f3lewskiej Komisji Kolonizacyjnej w Poznaniu, a przy Mattingach (Curt Matting) zosta\u0142o tylko Rambau. Nazwa wsi do 1908 roku brzmia\u0142a Sulmin, potem zgermanizowano j\u0105 na *Richthof*.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i konfirmacji oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1905 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St K Konf 1905\u2014.\u201d. Wed\u0142ug dziej\u00f3w parafii w Przyja\u017ani Sulmin mia\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cony w 1906 roku i by\u0142 samodzielny od roku nast\u0119pnego. W 1907 roku stan\u0119\u0142y w ko\u015bciele organy Witteka z Elbl\u0105ga. \u0179r\u00f3d\u0142a zgadzaj\u0105 si\u0119 co do tego, \u017ce 15 sierpnia 1907 roku Sulmin sta\u0142 si\u0119 samodzieln\u0105 gmin\u0105 ewangelick\u0105; spis z 1 grudnia 1910 roku wymienia parafi\u0119 ewangelick\u0105 w miejscu, a katolick\u0105 w \u017bukowie. Ten\u017ce spis liczy we wsi 270 mieszka\u0144c\u00f3w: w\u015br\u00f3d 250 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku by\u0142o 243 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w, a dziewi\u0119tna\u015bcie os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po kaszubsku policzono jako katolik\u00f3w. Po wojnie, w latach 1949\u20131950, w ko\u015bciele mie\u015bci\u0142o si\u0119 Seminarium Ko\u015bcio\u0142a Polskokatolickiego. Od 1979 roku dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 jest w\u0142asno\u015bci\u0105 prywatn\u0105; galeria sztuki dzia\u0142a w nim wed\u0142ug jednego przekazu od 1985 roku, a po po\u017carze otwarto j\u0105 ponownie w 2012 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Przynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 wsi w 1885 roku \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cnie. Wed\u0142ug spisu z 1885 roku Sulmin nale\u017ca\u0142 do parafii ewangelickiej w Lublewie (L\u00f6blau), a katolickiej \u2014 do parafii w \u017bukowie. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do Przyja\u017ani (Rheinfeld) podaje has\u0142o *S\u0142ownika* o s\u0105siednim Niest\u0119powie, kt\u00f3re wi\u0105\u017ce z t\u0105 parafi\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 w Sulminie, oraz dzieje samej parafii w Przyja\u017ani, kt\u00f3re wymieniaj\u0105 Sulmin w\u015br\u00f3d jej filii. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 na \u201eoko\u0142o 1880 roku\u201d, a kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 29 czerwca 1905 roku, budowa za\u015b trwa\u0142a w latach 1905\u20131906. Tej samej budowli dotyczy zapis rejestru zabytk\u00f3w, kt\u00f3ry datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 na koniec dziewi\u0119tnastego wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3, nr 37; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142a \u201eSulmin\u201d i \u201eSulminek\u201d oraz t. VII, has\u0142o \u201eNiest\u0119powo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Danziger H\u00f6he, s. 26\u201327, poz. 93; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Danziger H\u00f6he, poz. 31; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa (A-1891); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), karta 711; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 771 (s. 30), nr 1392 (s. 136); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 322; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 46; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 12\u201313; \u201eHamburgischer Correspondent\u201d (Hamburg), 27 stycznia 1882 roku, s. 6 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Kaplica grzebalna i cmentarz ewangelicki w Sulminie \u2014 kartuzy.info [kopia archiwalna 2004-01-10]","url":"https://web.archive.org/web/20040110031424/http://kartuzy.info:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eSulmin\u201d","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 771 (s. 30), nr 1392 (s. 136)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 322","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 46","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 12\u201313","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHamburgischer Correspondent\u201d (Hamburg), 27 stycznia 1882 roku, s. 6 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WGFT57WU5OMWS4WYENGHVHUMDBV76KHP"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0395","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.31427,"lng":18.47018,"name_de":"Sulmin (od 1908 Richthof)","name_pl":"Sulmin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Sulminie \u2014 dzi\u015b prywatna galeria sztuki.\n\nW wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Sulmin (zapisany jako Zelmin) figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 60-letniego Eduarda Friedricha von Conradiego, burmistrza Gda\u0144ska \u2014 obok B\u0105kowa, Jankowa i Otomina. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych te tak zwane dobra b\u0105kowskie nale\u017ca\u0142y wcze\u015bniej do Adelgundy von Schwarzwald z domu von Coelmer, od 1761 roku do jej c\u00f3rki Anny Elisabeth von Conradi, po jej \u015bmierci do syna Karla Friedricha von Conradiego \u2014 cz\u0119\u015bciowo w spadku, cz\u0119\u015bciowo na mocy umowy kupna z 1787 roku \u2014 a od 1798, \u015bci\u015blej 1799 roku, do fundacji: Prowincjonalnego Instytutu Szkolnego i Wychowawczego imienia von Conradiego. W ksi\u0119dze hipotecznej zapisano te\u017c prawa Eduarda Friedricha barona von Conradiego i jego \u017cony Renaty Wilhelminy z domu Gralath.\n\nS\u0142ownik geograficzny notuje we wsi w 1780 roku 37 katolik\u00f3w i 24 \u201eakatolik\u00f3w\u201d, czyli ewangelik\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Sullmin* razem z *Conradienhof* jako maj\u0105tek szlachecki. Notowa\u0142 tu 12 budynk\u00f3w mieszkalnych i 166 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 64 ewangelik\u00f3w i 102 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Lublewie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do parafii w \u017bukowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w obszarze dworskim \u2014 618 hektar\u00f3w, obw\u00f3d urz\u0119dowy Kie\u0142pino \u2014 160 mieszka\u0144c\u00f3w: 65 ewangelik\u00f3w, 94 katolik\u00f3w i jednego \u017byda; ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Lublewie, po niemiecku L\u00f6blau, katolicy do \u017bukowa.\n\nW 1891 roku Sulmin (618 hektar\u00f3w) wraz z Ottominem i Rambau nale\u017ca\u0142 do radcy ekonomicznego Hermanna Mattinga. W 1903 roku Sulmin i Ottomin (852 hektary) by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 Kr\u00f3lewskiej Komisji Kolonizacyjnej w Poznaniu, a przy Mattingach (Curt Matting) zosta\u0142o Rambau.\n\nW wyniku pruskiej kolonizacji prze\u0142omu dziewi\u0119tnastego i dwudziestego wieku osiedlono w Sulminie protestanckich osadnik\u00f3w niemieckich. W tej grupie byli mi\u0119dzy innymi dawni koloni\u015bci z Rosji. Spis z 1 grudnia 1910 roku liczy we wsi 270 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d 250 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku \u2014 243 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w.\n\nNeobarokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1905\u20131906: kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 29 czerwca 1905 roku, a po\u015bwi\u0119cono go rok p\u00f3\u017aniej. W nast\u0119pnym roku stan\u0119\u0142y w nim siedmiog\u0142osowe organy firmy Wittek z Elbl\u0105ga. Dnia 15 sierpnia 1907 roku Sulmin sta\u0142 si\u0119 samodzieln\u0105 gmin\u0105 ewangelick\u0105 \u2014 spis z 1910 roku wymienia w tej parafii tak\u017ce s\u0105siednie Niest\u0119powo. \u015awi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom do 1939 roku.\n\nPiotr Birecki podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowa\u0142a firma przedsi\u0119biorcy budowlanego Koschnitzkego z Lublewa wed\u0142ug projektu pozna\u0144skiego architekta Fischera, dzia\u0142aj\u0105cego na zlecenie Pruskiej Komisji Osiedle\u0144czej. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu w 1907 roku organy za 2500 marek.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i konfirmacji oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1905 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St K Konf 1905\u2014.\u201d.\n\nPo zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 w marcu 1945 roku mie\u015bci\u0142o si\u0119 tu w latach 1949\u20131950 Ma\u0142e Seminarium Duchowne Polskiego Narodowego Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, prywatna ko\u015bcielna szko\u0142a \u015brednia, potem magazyn. W 1979 roku dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z posesj\u0105 kupi\u0142 gda\u0144ski rze\u017abiarz W\u0142odzimierz Wieczorkiewicz, odrestaurowa\u0142 go i urz\u0105dzi\u0142 w nim prywatn\u0105 galeri\u0119 sztuki. W 2001 roku rze\u017abiarz zgin\u0105\u0142 tragicznie, a w 2005 roku po\u017car doszcz\u0119tnie wypali\u0142 wn\u0119trze. Rok p\u00f3\u017aniej budynek kupili Alicja i Mariusz Zawieruchowie i odbudowali go; galeria dzia\u0142a do dzi\u015b.\n\nNa skraju wsi zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz ewangelicki z kaplic\u0105 grobow\u0105 rodziny Gralath\u00f3w, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1891, decyzj\u0105 z 28 lutego 2013 roku. W tej samej decyzji obj\u0119to rejestrem zachowan\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 parku dworskiego i oficyn\u0119. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-851, decyzj\u0105 z 11 pa\u017adziernika 1976 roku.\n\nWilly Heidn pisze w ksi\u0105\u017cce o dziejach powiatu kartuskiego (1971), \u017ce do ko\u015bcio\u0142a w Sulminie przydzielono Nestempohl, a po 1920 roku, gdy uby\u0142o ewangelik\u00f3w, parafi\u0105 zarz\u0105dzano z Przyja\u017ani.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W rejestrze zabytk\u00f3w budowl\u0119 datowano na \u201ekoniec XIX wieku\u201d, w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w \u2014 na \u201eoko\u0142o 1880 roku\u201d, a kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono wed\u0142ug innych \u017ar\u00f3de\u0142 29 czerwca 1905 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XI, has\u0142o \u201eSulmin\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Danziger H\u00f6he, strony 26\u201327, pozycja 93; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Danziger H\u00f6he, pozycja 31, i Kreis Karthaus, pozycja 59; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026); \u201eMagiczna wie\u015b\u201d, Region Gda\u0144ski NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d; Muzeum Pomorza, poczt\u00f3wka z oko\u0142o 1910 roku; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 115, 192, 222; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 771 (s. 30), nr 1392 (s. 136); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 322; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 46; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 12\u201313; W. Heidn, \u201eDie Geschichte des Kreises Karthaus (vom Ende der Ordensherrschaft 1466\u20131945)\u201d, Hamburg 1971 (Sonderschrift 20), s. 54.*","built_year":1906,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"kartuzy.info \u2014 Galeria Sulmin / Ko\u015bci\u00f3\u0142","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sulmin \u2014 niepozorna wie\u015b o bogatej przesz\u0142o\u015bci \u2014 Gda\u0144sk Strefa Presti\u017cu","url":"https://www.gdanskstrefa.com/sulmin-niepozorna-wies-o-bogatej-przeszlosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 771 (s. 30), nr 1392 (s. 136)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 322","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 46","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 12\u201313","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Geschichte des Kreises Karthaus (vom Ende der Ordensherrschaft 1466\u20131945)\u201d, Hamburg 1971 (Sonderschrift 20), s. 54","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0281","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3139,"lng":18.4714,"name_de":"Sulmin","name_pl":"Sulmin \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. galeria sztuki)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Suminie jest dzi\u015b nieczynny. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020\u20132023 opisuje go jako s\u0142abo widoczny w terenie, zaniedbany i zachowany szcz\u0105tkowo; prowadzi do niego aleja drzew. Ewidencja zabytk\u00f3w umieszcza go na obrze\u017cu lasu po wschodniej stronie, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, w odleg\u0142o\u015bci 1,3 kilometra od jej \u015brodka, przy drodze gruntowej do Kote\u017cy, i podaje powierzchni\u0119 0,14 hektara. Cmentarz katolicki, wymieniony osobno, ma 0,35 hektara. Karta cmentarza datuje za\u0142o\u017cenie na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku.\n\nSumin le\u017cy na Kociewiu, w powiecie starogardzkim; przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142 do tego samego, w\u00f3wczas pruskiego powiatu (Kreis Preu\u00dfisch Stargard) w rejencji gda\u0144skiej. S\u0142ownik geograficzny opisuje go jako dobra rycerskie; z dokument\u00f3w zna go w 1280 roku jako Somino, w 1648 roku jako Sumino. Ca\u0142y klucz obejmowa\u0142 1240 hektar\u00f3w, w tym 763 roli ornej, 100 \u0142\u0105k i 150 lasu, a nale\u017ca\u0142y do niego mi\u0119dzy innymi folwark Brzeziny oraz Buchwalde, Lipy i Wygoda. Do Starogardu, gdzie mie\u015bci\u0142y si\u0119 poczta, stacja kolejowa i parafia katolicka, by\u0142o st\u0105d 7,5 kilometra.\n\nW pobli\u017cu dworu sta\u0142a we wsi kaplica katolicka. Oko\u0142o 1740 roku wybudowa\u0142 j\u0105 na nowo Tomasz Gr\u0105bczewski, chor\u0105\u017cy pruski. \u0141ukasz Kozikowski pe\u0142ni\u0142 przy niej urz\u0105d kapelana, a wed\u0142ug wizytacji biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku kaplica by\u0142a w dobrym stanie. \u00d3wczesny dziedzic, podstoli J\u00f3zef Gr\u0105bczewski, posiada\u0142 w tej okolicy, pr\u00f3cz Sumina, J\u00f3zefowo, Brzeziny, Wygod\u0119 i D\u0105br\u00f3wk\u0119. W tym samym 1780 roku Sumin wraz z J\u00f3zefowem, Brzezinami i Wygod\u0105 liczy\u0142 125 katolik\u00f3w i 47 ewangelik\u00f3w. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku wykazuje tu 81 mieszka\u0144c\u00f3w: 13 luteran\u00f3w i 68 katolik\u00f3w; parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazuje w Starogardzie Gda\u0144skim (Stargard).\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku maj\u0105tek rycerski *Summin* liczy\u0142 392 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 152 ewangelik\u00f3w i 240 katolik\u00f3w. Sta\u0142y w nim 24 budynki mieszkalne. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW wyniku parcelacji maj\u0105tku Heinricha von Plehna przez prusk\u0105 Komisj\u0119 Kolonizacyjn\u0105 osadzono tu niemieckich kolonist\u00f3w lutera\u0144skich. W dawnym pa\u0142acu von Plehn\u00f3w urz\u0105dzono kaplic\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 inn\u0105 i p\u00f3\u017aniejsz\u0105 ni\u017c kaplica Gr\u0105bczewskich. S\u0142ownik geograficzny (tom XI) notuje tu na 340 mieszka\u0144c\u00f3w w 20 domach i 60 dymach 155 ewangelik\u00f3w i 185 katolik\u00f3w, a parafi\u0119 katolick\u0105 wskazuje w Starogardzie. Te same warto\u015bci dla 1885 roku podaje pruski spis powszechny, kt\u00f3ry wymienia Summin w dziale obwod\u00f3w dworskich (strona 36, pozycja 121), a obie parafie \u2014 ewangelick\u0105 i katolick\u0105 \u2014 umieszcza w Starogardzie. Wsp\u00f3lnota mia\u0142a w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, do kt\u00f3rej chodzi\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioro sze\u015bcioro dzieci; Agathon Harnoch wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii ewangelickiej w Starogardzie, licz\u0105cej 6785 dusz. W maj\u0105tku dzia\u0142a\u0142y gorzelnia parowa, m\u0142yn i cegielnia; hodowano owce i byd\u0142o.\n\nZ parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Sul\u0119czynie wi\u0105\u017ce si\u0119 inny Summin \u2014 ten w powiecie kartuskim (wykaz gmin z 1885 roku, strona pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta druga, pozycja sto dwudziesta sz\u00f3sta: 113 mieszka\u0144c\u00f3w, 23 ewangelik\u00f3w, 90 katolik\u00f3w). Do tego samego, kartuskiego Summina odnosi si\u0119 te\u017c spis z 1 grudnia 1910 roku, w kt\u00f3rym wie\u015b ma 59 mieszka\u0144c\u00f3w, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty podaje 38 os\u00f3b. Ewangelicy Sumina w powiecie starogardzkim nale\u017celi do parafii w Starogardzie.\n\nPierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 w Suminie 502 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 233 m\u0119\u017cczyzn i 269 kobiet \u2014 w\u015br\u00f3d nich 405 ewangelik\u00f3w i 97 katolik\u00f3w. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142y 363 osoby, polsk\u0105 139. W nast\u0119pnych latach grunty wr\u00f3ci\u0142y w r\u0119ce polskie, ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka wyjecha\u0142a, a katolicy wznie\u015bli ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. W 1927 roku uko\u0144czono budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3rego kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 27 czerwca 1926 roku. Neobarokowa \u015bwi\u0105tynia nale\u017cy do diecezji pelpli\u0144skiej i jest wpisana do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1185 z 20 pa\u017adziernika 1987 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Starogard Gda\u0144ski (Preu\u00dfisch Stargard) i podaje tu 424 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eSumin. Z dziej\u00f3w parafii i cmentarzy\u201d \u2014 kociewiacy.pl; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142o \u201eSumin\u201d (1.); J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 246 (kaplica w Suminie); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 XII 1885), Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 36 poz. 121, i Kreis Karthaus, s. 52 poz. 126; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 461\u2013462 (parafia Pr. Stargardt); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026), gmina Starogard Gda\u0144ski, numer A-1185 z 20 X 1987; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 72, nr 244; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 63\u201365; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223, pozycja 253; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Sumin. Z dziej\u00f3w parafii i cmentarzy \u2014 kociewiacy.pl","url":"http://kociewiacy.pl/gminy/starogard_gmina/index.php?Itemid=33&id=141&option=com_content&task=view"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Sumin","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223, pozycja 253","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, oprac. J. Nawrot-Bukowiec, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 63\u201365","url":"https://bip-v1-files.idcom-jst.pl/sites/3120/wiadomosci/620356/files/program_2020__2023.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0335","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.922789,"lng":18.470497,"name_de":"Summin","name_pl":"Sumin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycka fara w Suszu (Rosenberg) od czas\u00f3w Reformacji do 1945 roku by\u0142a w r\u0119kach gminy ewangelickiej, a kazania polskie wyg\u0142aszano w niej w latach 1723\u20131846; po 1945 roku przej\u0119li j\u0105 katolicy i dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Antoniego z Padwy, od 2001 roku sanktuarium.\n\nAkta pruskiego starostwa powiatowego w Suszu (Landratsamt Rosenberg) z lat [1758] 1802\u20131943, 507 jednostek, przechowuje Archiwum Pa\u0144stwowe w Olsztynie (zesp\u00f3\u0142 nr 24); na ich obwolutach zachowa\u0142y si\u0119 sygnatury dawnego Archiwum Gda\u0144skiego.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku Susz, po niemiecku Rosenberg, otrzyma\u0142 przywilej lokacyjny w 1315 roku od prepozyta Henryka z L\u00fcneburga i kapitu\u0142y pomeza\u0144skiej; w nim wymieniono ko\u015bci\u00f3\u0142 i proboszcza, a w przywileju z 1316 roku wyst\u0119puje tutejszy proboszcz Johannes. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 razem z miastem w 1400 roku. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Suszu, patronatu prywatnego, by\u0142 murowany razem z wie\u017c\u0105 przy p\u00f3\u0142nocno-zachodniej stronie nawy, pokryt\u0105 w 1791 roku gontem; mia\u0142 trzy dzwony, drewniany strop i rze\u017abiony o\u0142tarz. W ko\u015bciele sta\u0142a ambona pochodz\u0105ca cz\u0119\u015bciowo sprzed 1604 roku i bardzo stara granitowa chrzcielnica. W ko\u015bciele by\u0142y te\u017c rze\u017abione organy o dwudziestu rejestrach, zbudowane w 1607 roku. Obrazy na emporach mia\u0142 kaza\u0107 namalowa\u0107 w 1532 roku biskup Georg von Polenz. W ko\u015bciele w Suszu wisia\u0142a miedziana tablica w kszta\u0142cie chor\u0105gwi ku pami\u0119ci Wilhelma Alberta Schacka von Wittenau, zmar\u0142ego w 1731 roku, i sta\u0142 drewniany pomnik w stylu gotyckim, po\u015bwi\u0119cony genera\u0142owi majorowi von Auerswaldowi, w\u0142a\u015bcicielowi d\u00f3br Faulen pod Suszem, kt\u00f3ry zgin\u0105\u0142 18 wrze\u015bnia 1848 roku we Frankfurcie nad Menem jako pose\u0142 do Zgromadzenia Narodowego.\n\nPod wie\u017c\u0105 i w przybud\u00f3wce ko\u015bcio\u0142a mie\u015bci\u0142y si\u0119 krypty rodziny Schack von Wittenau, kt\u00f3ra przez kilka stuleci posiada\u0142a dobra patronackie Rosenberg-Nipkau. Nabo\u017ce\u0144stwa w Suszu odprawiano w 1890 roku po niemiecku; pastor\u00f3w ewangelickich wymieniano od 1547 roku, a druga posada duchownego zanik\u0142a w XVIII wieku. Przez pewien czas do parafii nale\u017ca\u0142y Finckenstein i Albrechtau. Parafia liczy\u0142a 3800 dusz, a na cmentarzu ewangelickim w Suszu mia\u0142a dawniej sta\u0107 kaplica \u015bwi\u0119tej Urszuli.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XI, 1890) w 1885 roku Susz liczy\u0142 3055 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2711 ewangelik\u00f3w, 218 katolik\u00f3w i 126 \u017byd\u00f3w; siedmioklasowa szko\u0142a ewangelicka mia\u0142a w 1887 roku siedmiu nauczycieli i 326 dzieci, a obok niej dzia\u0142a\u0142a tak zwana wolna szko\u0142a ewangelicka ze 127 uczniami. Ten sam s\u0142ownik podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Suszu zbudowano podobno w 1318 roku, \u017ce by\u0142a to obszerna i ozdobna \u015bwi\u0105tynia z malowid\u0142ami \u015bciennymi, a w czasach katolickich s\u0142yn\u0119\u0142a z odpust\u00f3w na \u015bwi\u0119t\u0105 Rozali\u0119; gdy ca\u0142e biskupstwo pomeza\u0144skie przyj\u0119\u0142o luteranizm, ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w r\u0119ce protestant\u00f3w, a pierwszy pastor obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1574 roku. Ten sam S\u0142ownik, za K\u0119trzy\u0144skim i \u201eGazet\u0105 Toru\u0144sk\u0105\u201d z 1884 roku, odnotowuje, \u017ce wed\u0142ug topografii pruskiej z 1789 roku mieszczanie Susza m\u00f3wili po polsku i po niemiecku, a w\u015br\u00f3d tutejszych pastor\u00f3w ewangelickich w XVIII wieku spotyka si\u0119 polskie nazwiska, jak Moneta i Soko\u0142owski.\n\nWed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbl\u0105ski zak\u0142ad Eduarda Wittka zbudowa\u0142 tu organy w 1898 roku.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 3471 ewangelik\u00f3w; patronami byli genera\u0142 major w stanie spoczynku von Puttkamer z Gr. Nipkau i pani Koehler z Kl. Jauth, a pastorem by\u0142 od 1890 roku Karl Glang.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Antoniego Padewskiego w Suszu \u2014 Wikipedia; B. Wac\u0142awik, \u201eAkta landratur przechowywane w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Olsztynie\u201d, \u201eEcha Przesz\u0142o\u015bci\u201d III (2002), s. 117\u2013124, s. 120; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSusz\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 529, 530; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 222; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 81.*","built_year":1350,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=595"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Antoniego Padewskiego w Suszu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Antoniego_Padewskiego_w_Suszu"},{"typ":"artyku\u0142 (wykaz archiwali\u00f3w)","tytul":"B. Wac\u0142awik, \u201eAkta landratur przechowywane w zasobie Archiwum Pa\u0144stwowego w Olsztynie\u201d, \u201eEcha Przesz\u0142o\u015bci\u201d III (2002), s. 117\u2013124","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 529, 530","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSusz\u201d","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0049","image_url":"/static/atlas/foto/bao_2026/144982.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.7166619,"lng":19.3385289,"name_de":"Rosenberg","name_pl":"Susz \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (fara, obecnie \u015bw. Antoniego z Padwy; Rosenberg)","powiat":"i\u0142awski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Swaro\u017cynie le\u017cy przy ulicy Wyzwolenia, pod tym samym numerem 16 co dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, i figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 219. Swaro\u017cyn, po niemiecku Swaroschin, le\u017ca\u0142 w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau). Na Kociewiu, w wi\u0119kszo\u015bci polskim i katolickim, jest tu ewangelicki zesp\u00f3\u0142 zabudowa\u0144: ko\u015bci\u00f3\u0142, plebania i nekropolia. Ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi je razem, a rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego obejmuje ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119 wsp\u00f3lnym numerem A-1308 z 24 kwietnia 1990 roku. Z zespo\u0142u zachowa\u0142y si\u0119 wszystkie trzy elementy.\n\nW czasach Reformacji wie\u015b nale\u017ca\u0142a do gorliwie katolickich pan\u00f3w. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisze, \u017ce Swaro\u017cyn \u2014 od kt\u00f3rego linia swaro\u017cy\u0144ska Czapskich wywodzi\u0142a sw\u00f3j r\u00f3d \u2014 \u201ew lichych czasach reformacyi bardzo dobrych mia\u0142 pan\u00f3w\u201d. Andrzej ze Swaro\u017cyna podarowa\u0142 w 1566 roku klasztorowi w Pelplinie tysi\u0105c talar\u00f3w, a Miko\u0142aja Swaro\u017cy\u0144skiego wizytacja Rozra\u017cewskiego z 1583 roku chwali jako nadzwyczaj gorliwego katolika. Sta\u0142 tu wtedy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Katarzyny, filia parafii w Lubiszewie; proboszcz lubiszewski przyje\u017cd\u017ca\u0142 z nabo\u017ce\u0144stwem co trzeci tydzie\u0144, a przybory do Mszy \u015bwi\u0119tej trzymano na miejscu. Kto i kiedy \u015bwi\u0105tyni\u0119 ufundowa\u0142, nie wiadomo; konsekrowano j\u0105 za biskupa Stanis\u0142awa Karnkowskiego, rz\u0105dz\u0105cego diecezj\u0105 od 1567 do 1581 roku, a wed\u0142ug Andrzeja Tomczaka wystawiono j\u0105 \u201etu\u017c przed r. 1583\u201d. P\u00f3\u017aniejsze wizytacje, siedemnasto- i osiemnastowieczne, o niej milcz\u0105; wojny szwedzkie poczyni\u0142y w tej okolicy wielkie spustoszenia.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Swaro\u017cyn z Goszynem nale\u017ca\u0142 do Hilarego Aleksandra Potulickiego, od 1780 roku do jego syna, hrabiego Micha\u0142a, od 1783 roku do Jana Tomasza Wernikowskiego, od 1791 roku do jego syna Jana Micha\u0142a, a od 1825 roku do Wilhelma von Paleske.\n\nEwangelicka obecno\u015b\u0107 przysz\u0142a tu p\u00f3\u017aniej. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku maj\u0105tek rycerski *Swaroschin* liczy\u0142 339 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 140 ewangelik\u00f3w i 199 katolik\u00f3w. Sta\u0142o w nim 28 budynk\u00f3w mieszkalnych. Katolicy nale\u017celi do parafii w Liebschau; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w Swaro\u017cynie, zapisanym w\u015br\u00f3d obszar\u00f3w dworskich powiatu tczewskiego, 551 mieszka\u0144c\u00f3w w czterdziestu domach i stu siedmiu gospodarstwach domowych: 353 katolik\u00f3w i 198 ewangelik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim (Preu\u00dfisch Stargard); w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 za\u0142o\u017cono w Swaro\u017cynie w 1889 roku, a w latach 1894\u20131895 wzniesiono neogotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142, obok za\u015b plebani\u0119 pod dzisiejszym numerem 15 przy tej samej ulicy. Pod ko\u015bci\u00f3\u0142 i budynki pleba\u0144skie wszcz\u0119to post\u0119powanie o wyw\u0142aszczenie cz\u0119\u015bci fideikomisu barona von Paleske. W lutym 1892 roku landrat w Tczewie, wyznaczony przez prezydenta rejencji gda\u0144skiej na komisarza w tej sprawie, og\u0142osi\u0142, \u017ce sprzeciw hrabiny von Mirbach-Sorquitten wobec planu wyw\u0142aszczenia rozpatrzy na miejscu w Swaro\u017cynie w pi\u0105tek 29 kwietnia 1892 roku o dziesi\u0105tej przed po\u0142udniem. Na ten termin wezwa\u0142 tak\u017ce w\u0142a\u015bciciela fideikomisu, barona Bernharda von Paleske, kt\u00f3rego miejsce pobytu nie by\u0142o znane. Tutejsi ewangelicy byli luteranami i wiernymi Ko\u015bcio\u0142a unijnego. *S\u0142ownik geograficzny* notuje we wsi tych samych 198 ewangelik\u00f3w obok czterdziestu dom\u00f3w i stu siedmiu gospodarstw, a przy tym dobra rycerskie o 1336 hektarach, stacj\u0119 poczty, telegrafu i kolei wschodniej mi\u0119dzy Tczewem a Starogardem, gorzelni\u0119, tartak parowy, cegielni\u0119 i znaczny handel drzewem; w 1887 roku szko\u0142a katolicka mia\u0142a tu 61 dzieci, a ewangelicka 48.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i konfirmacji od 1889 roku oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1892 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St Konf 1889\u2014 K 1892\u2014.\u201d.\n\nSwaro\u017cyn by\u0142 majoratem, a potem fideikomisem rodziny von Paleske, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142y folwarki Gorzyn, Liniewko, W\u0119tkowy, Zabagno, Ludwigsthal i Neum\u00fchl. W 1891 roku ksi\u0119ga podaje jako w\u0142a\u015bciciela barona B. von Paleske, \u201epana majoratu w Ameryce\u201d, a folwarki prowadzili dzier\u017cawcy. W 1903 roku dobra mia\u0142 baron Bernhard von Paleske, a od co najmniej 1909 roku baron Erik von Paleske, kt\u00f3ry by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem w 1928 roku; w latach 1926, 1927 i 1933 cz\u0119\u015bci jego ziemi wpisano do wykazu przymusowego wykupu. Na pocz\u0105tku 1930 roku Pa\u0144stwowy Bank Rolny sprzedawa\u0142 z maj\u0105tku Swaro\u017cyn samodzielne gospodarstwa po 15\u201325 hektar\u00f3w.\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli. Ewangelicy odeszli, a cmentarz zamkni\u0119to; pozostaje nieczynny. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eObiekt zniszczony i zdewastowany\u201d. Dziewi\u0119\u0107 na dziesi\u0119\u0107 mogi\u0142 nie mia\u0142o wtedy nagrobk\u00f3w, a zachowane \u2014 poza dwoma \u2014 by\u0142y w z\u0142ym stanie; dobrze utrzyma\u0142 si\u0119 jedynie drzewostan.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Parafi\u0119 katolick\u0105 *S\u0142ownik* wskazuje w Lubiszewie \u2014 tej samej, do kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 swaro\u017cy\u0144ski nale\u017ca\u0142 w szesnastym wieku \u2014 natomiast wykaz gmin ze spisu z 1885 roku podaje dla tej samej wsi parafi\u0119 katolick\u0105 w Tczewie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 265 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1009 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3, nr 38; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142o \u201eSwaro\u017cyn\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Dirschau, s. 30, poz. 76; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, rozdzia\u0142 \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Swaro\u017cynie\u201d; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 67; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Tczew, poz. 217\u2013219; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; karta cmentarza w Swaro\u017cynie, oprac. A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1226 (s. 94); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223, pozycja 255; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 78; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 20; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 248; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1927 nr 2 poz. 13, pozycja 131; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1933 nr 22 poz. 175, pozycja 12; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 6; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1217; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 19 lutego 1892 roku, s. 16 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Swaro\u017cyn","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1226 (s. 94)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223, pozycja 255","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 78","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 20","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 248","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1927 nr 2 poz. 13, pozycja 131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1933 nr 22 poz. 175, pozycja 12","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 6","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1217","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 19 lutego 1892 roku, s. 16 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VYFCHLTMNWYC6DMH5D2XC5UJ4QAV23ZN"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0356","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.038565,"lng":18.660523,"name_de":"Swaroschin","name_pl":"Swaro\u017cyn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Swaro\u017cynie, wzniesiony w latach 1894\u20131895 przez tutejsz\u0105 gmin\u0119 ewangelick\u0105, stoi przy ulicy Wyzwolenia pod numerem 16 i s\u0142u\u017cy dzi\u015b rzymskokatolickiej parafii \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli. Razem z s\u0105siedni\u0105 plebani\u0105 (Wyzwolenia 15) wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego 24 kwietnia 1990 roku pod numerem A-1308; przy ko\u015bciele le\u017cy dawny cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nSwaro\u017cyn, po niemiecku Schwaroschin, to wie\u015b kociewska mi\u0119dzy Tczewem a Starogardem, w \u00f3wczesnym powiecie tczewskim w Prusach Zachodnich. W drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku mia\u0142a w\u0142asn\u0105 stacj\u0119 kolei wschodniej, poczt\u0119 i telegraf, gorzelni\u0119, tartak parowy, cegielni\u0119 i znaczny handel drzewem, a dawne dobra rycerskie o powierzchni 1336 hektar\u00f3w da\u0142y nazw\u0119 swaro\u017cy\u0144skiej linii Czapskich. Po maj\u0105tku zosta\u0142 zesp\u00f3\u0142 dworsko-parkowy z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku; ewidencja zabytk\u00f3w wymienia przy ulicy Wyzwolenia 1 dw\u00f3r, gorzelni\u0119, obor\u0119 oraz budynki inwentarski i administracyjno-mieszkalny folwarku.\n\nW czasach Reformacji wie\u015b nale\u017ca\u0142a do katolickich pan\u00f3w. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski pisze, \u017ce Swaro\u017cyn \u201ew lichych czasach reformacyi bardzo dobrych mia\u0142 pan\u00f3w\u201d: Andrzej ze Swaro\u017cyna podarowa\u0142 w 1566 roku klasztorowi w Pelplinie tysi\u0105c talar\u00f3w, a Miko\u0142aja Swaro\u017cy\u0144skiego wizytacja biskupa Rozra\u017cewskiego z 1583 roku chwali jako \u201enadzwyczaj gorliwego katolika\u201d. Jedyn\u0105 c\u00f3rk\u0119 Miko\u0142aja poj\u0105\u0142 za \u017con\u0119 oko\u0142o 1606 roku Jan Czapski z B\u0105kowa \u2014 st\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 owa linia rodu.\n\nTutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi\u0142 w\u00f3wczas wezwanie \u015bwi\u0119tej Katarzyny i konsekrowa\u0142 go biskup Stanis\u0142aw Karnkowski, rz\u0105dz\u0105cy diecezj\u0105 w latach 1567\u20131581; wed\u0142ug Andrzeja Tomczaka ten ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny wystawiono \u201etu\u017c przed r. 1583\u201d. By\u0142 fili\u0105 Lubiszewa, a tamtejszy proboszcz przyje\u017cd\u017ca\u0142 tu z nabo\u017ce\u0144stwem co trzeci tydzie\u0144. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten nie wyst\u0119puje w p\u00f3\u017aniejszych wizytacjach z siedemnastego i osiemnastego wieku, a Fankidejski przypuszcza, \u017ce przepad\u0142 w wojnach szwedzkich, kt\u00f3re w tej okolicy poczyni\u0142y wielkie spustoszenia.\n\nEwangelicka wsp\u00f3lnota wyros\u0142a tu w czasach pruskich, wraz z osadnikami i maj\u0105tkiem ziemskim. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XI, 1890) wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku naliczy\u0142a w Swaro\u017cynie 104 katolik\u00f3w i 58 ewangelik\u00f3w; dobra nale\u017ca\u0142y w\u00f3wczas do Potulickich.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Swaroschin* \u2014 razem z *Ludwigsthal*, *Neum\u00fchl*, *Zabagno* i *Zalewken* \u2014 jako maj\u0105tek rycerski z 28 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 339, w tym 140 ewangelik\u00f3w i 199 katolik\u00f3w. Ewangelicy ze Swaro\u017cyna i Zabagna nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim, a z pozosta\u0142ych osad \u2014 do parafii w Tczewie; katolicy \u2014 do parafii w Liebschau; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w Swaro\u017cynie, zapisanym w\u015br\u00f3d obszar\u00f3w dworskich, 551 mieszka\u0144c\u00f3w w czterdziestu domach i stu siedmiu gospodarstwach domowych: 353 katolik\u00f3w i 198 ewangelik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi wtedy do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim, a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 za\u0142o\u017cono w Swaro\u017cynie w 1889 roku \u2014 pi\u0119\u0107 lat przed budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a. W 1887 roku miejscowa szko\u0142a katolicka liczy\u0142a 61 dzieci, a ewangelicka 48.\n\nPiotr Birecki podaje, \u017ce parafi\u0119 za\u0142o\u017con\u0105 w 1889 roku prowadzi\u0142 pastor Falkenberg. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 1348 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a pastorem by\u0142 od 1891 roku Karl Falkenberg.\n\nSwaro\u017cyn by\u0142 majoratem, a potem fideikomisem rodziny von Paleske, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142y folwarki Gorzyn, Liniewko, W\u0119tkowy, Zabagno, Ludwigsthal i Neum\u00fchl. W 1891 roku ksi\u0119ga podaje jako w\u0142a\u015bciciela barona B. von Paleske, \u201epana majoratu w Ameryce\u201d, a folwarki prowadzili dzier\u017cawcy. W 1903 roku dobra mia\u0142 baron Bernhard von Paleske, a od co najmniej 1909 roku baron Erik von Paleske, kt\u00f3ry by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem jeszcze w 1928 roku; w latach 1926, 1927 i 1933 cz\u0119\u015bci jego ziemi wpisano do wykazu przymusowego wykupu. Na pocz\u0105tku 1930 roku Pa\u0144stwowy Bank Rolny sprzedawa\u0142 z maj\u0105tku Swaro\u017cyn samodzielne gospodarstwa po 15\u201325 hektar\u00f3w.\n\nGdy po 1920 roku Swaro\u017cyn znalaz\u0142 si\u0119 w granicach Rzeczypospolitej, cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci niemiecko-ewangelickiej wyjecha\u0142a, a po 1945 roku pozosta\u0142ych wysiedlono. Katolicy przez wieki nale\u017celi do s\u0105siedniej parafii; w\u0142asn\u0105 erygowano 1 lipca 1937 roku.\n\nPoewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy. W maju 1945 roku opustosza\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki wraz z pastor\u00f3wk\u0105 i organist\u00f3wk\u0105 przekazano w u\u017cytkowanie parafii, a po\u015bwi\u0119cenia \u015bwi\u0105tyni dokona\u0142 1 lipca 1945 roku ksi\u0105dz Franciszek Chyli\u0144ski. Daty te podaje strona diecezji pelpli\u0144skiej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 265 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1009 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSwaro\u017cyn\u201d; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142o \u201eSwaro\u017cyn\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Dirschau, s. 30, poz. 76; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, rozdzia\u0142 \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Swaro\u017cynie\u201d; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 67; ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli \u2014 zabytek.pl; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Tczew, poz. 210\u2013219; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 161; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 31; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223, pozycja 255; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 78; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 20; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 248; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1927 nr 2 poz. 13, pozycja 131; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1933 nr 22 poz. 175, pozycja 12; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 6; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1217; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":1894,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. \u015bw. Andrzeja Boboli \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-255645"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Swaro\u017cyn","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSwaro\u017cyn\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223, pozycja 255","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 78","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 20","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 248","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1927 nr 2 poz. 13, pozycja 131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1933 nr 22 poz. 175, pozycja 12","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 6","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1217","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0246","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.037727,"lng":18.661508,"name_de":"Schwaroschin","name_pl":"Swaro\u017cyn \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schwaroschin)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015awichowo, po niemiecku Gro\u00df Schwichow, nale\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Salinie (Saulin). Katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do Salina po\u015bwiadczaj\u0105 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, sk\u0142ad tamtejszej parafii u Ernsta M\u00fcllera, gdzie \u015awichowo i \u015awich\u00f3wko wymieniono wprost obok pozosta\u0142ych jej wsi, oraz zapis z 1658 roku, w kt\u00f3rym pojawiaj\u0105 si\u0119 obie miejscowo\u015bci (w ha\u015ble S\u0142ownika geograficznego parafia nosi nazw\u0119 Sawulino).\n\nS\u0142ownik geograficzny przypomina, \u017ce w 1493 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw X nada\u0142 t\u0119 wie\u015b Wawrzy\u0144cowi Krokowskiemu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Salinie by\u0142 lutera\u0144ski \u2014 jak pisze Franz Schultz, od czas\u00f3w Reformacji, to jest od panowania ksi\u0119cia Jana Fryderyka (1569\u20131600), a by\u0107 mo\u017ce i wcze\u015bniej. W 1590 roku biskup kujawski Hieronim Rozdra\u017cewski pr\u00f3bowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 zaj\u0105\u0107: wedle relacji Jerzego Wejhera ludzie biskupa byli w \u015brodku, ale wycofali si\u0119, ostrze\u017ceni przez zbieraj\u0105cych si\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w. W\u015br\u00f3d duchownych ewangelickich tamtej epoki Schultz wymienia Braskowskiego w Salinie, dat przy nim nie podaj\u0105c; u M\u00fcllera Matthias Braskofski, ordynowany w Gnie\u017anie, otwiera list\u0119 tamtejszych pastor\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozosta\u0142 ewangelicki do 1945 roku.\n\nW 1784 roku \u015awichowo le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka. Przy dw\u00f3ch folwarkach mieszkali gospodarz i czterech zagrodnik\u00f3w \u2014 razem 11 dym\u00f3w.\n\nS\u0142ownik geograficzny notuje we wsi 91 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 3 katolik\u00f3w, na 169 hektarach i w 10 domach, a w dobrach rycerskich 94 mieszka\u0144c\u00f3w i 5 katolik\u00f3w. Franz Tetzner wymieni\u0142 \u015awichowo, w formie \u201eSuchowo\u201d, w\u015br\u00f3d miejsc, gdzie u schy\u0142ku dziewi\u0119tnastego wieku \u017cyli nieliczni starzy ludzie m\u00f3wi\u0105cy po kaszubsku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej Gro\u00df Schwichow 77 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Osobno policzono obw\u00f3d dworski \u201eSchwichow\u201d, wsp\u00f3lny dla obu \u015awich\u00f3w: 146 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 145 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Przypis wydawnictwa rozbija t\u0119 liczb\u0119 na Gro\u00df Schwichow (8 dom\u00f3w i 106 os\u00f3b) oraz Klein Schwichow (3 domy i 40 os\u00f3b). Leksykon Meyersa podaje dla wsi 78 mieszka\u0144c\u00f3w wed\u0142ug spisu z 1910 roku.\n\nCmentarz by\u0142 filialnym cmentarzem gromadzkim, za\u0142o\u017conym w 1890 roku jako lutera\u0144ski i mieszcz\u0105cym pierwotnie oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu grob\u00f3w. Le\u017cy przy drodze ze \u015awichowa do Brze\u017ana L\u0119borskiego, oko\u0142o pi\u0119ciuset metr\u00f3w od wsi. Po 1945 roku opuszczono go i zdewastowano; dzi\u015b jest nieogrodzony i zaro\u015bni\u0119ty, a z dawnego wyposa\u017cenia zosta\u0142y pojedyncze p\u0142yty i kamienne podstawy krzy\u017cy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina \u0141\u0119czyce; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg, strony 186\u2013187 (gminy wiejskie, pozycja 14) i 194\u2013195 (obwody dworskie, pozycja 153 wraz z przypisem o miejscach zamieszkania); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 260; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 165 i 429; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 1, s. 657, has\u0142o \u201eGross Schwichow\u201d; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina \u0141\u0119czyce","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 260","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0191","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.647104,"lng":17.839604,"name_de":"Gro\u00df Schwichow","name_pl":"\u015awichowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015awiecichowo, do 1945 roku Schwetzkow, nie mia\u0142o w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a. Zosta\u0142a tu wiejska nekropolia \u2014 cmentarz ewangelicki, dzi\u015b poewangelicki. Wie\u015b nale\u017cy obecnie do gminy Damnica.\n\nW 1784 roku \u015awiecichowo liczy\u0142o 27 dym\u00f3w; tutejszy nauczyciel dostawa\u0142 od kr\u00f3la 40 talar\u00f3w rocznej pensji \u0142askawej, a z d\u00f3br p\u0142acono 96 talar\u00f3w daniny przeznaczonej na pensje wiejskich nauczycieli. Wie\u015b le\u017ca\u0142a wtedy w synodzie s\u0142upskim.\n\nPrzed 1945 rokiem Schwetzkow le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska, mi\u0119dzy S\u0142upi\u0105 a \u0141upaw\u0105. By\u0142a to wie\u015b z maj\u0105tkiem i licznymi gospodarstwami ch\u0142opskimi, dawne lenno rodu von Schwetzkow, zwanego tak\u017ce von Stojentin \u2014 wed\u0142ug Pagla obie nazwy oznaczaj\u0105 jeden r\u00f3d. W 1523 roku wzmiankowano w Schwetzkow Clawesa Swetzkowa z bra\u0107mi. Od 1858 roku do 1945 maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodziny Holtz.\n\nWed\u0142ug Pagla wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami i nale\u017celi do parafii w Damnie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, w Ko\u015bciele unii staropruskiej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, w kt\u00f3rym Schwetzkow figuruje jako obw\u00f3d dworski, naliczy\u0142 tu 203 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 184 ewangelik\u00f3w i 19 katolik\u00f3w; katolik\u00f3w przypisa\u0142 do parafii w S\u0142upsku. Ludno\u015b\u0107 liczy\u0142a 234 osoby w 1910 roku, 285 w 1933 i 271 w 1939, a w jednoklasowej szkole uczy\u0142o si\u0119 w 1932 roku 57 dzieci.\n\n8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska radzieckie. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; kartoteka wysiedlonych z Pomorza ustali\u0142a p\u00f3\u017aniej 137 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w Republice Federalnej Niemiec i 74 w Niemieckiej Republice Demokratycznej.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce ostatnim nauczycielem by\u0142 Siegfried Marzuch. Straty: 7 poleg\u0142ych, 6 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 31 zaginionych.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1994 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan przerzedz.\u201d. Cmentarz o powierzchni 35 ar\u00f3w le\u017ca\u0142 w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, przy drodze polnej prowadz\u0105cej do PGR G\u0142odowa, po\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych; zachowa\u0142o si\u0119 wtedy dziewi\u0119\u0107 mogi\u0142, dwa nagrobki oraz kamienny krzy\u017c z 1936 roku, uznany za najstarszy istniej\u0105cy nagrobek. Z dawnego ogrodzenia pozosta\u0142 fragment, a w\u015br\u00f3d g\u0119stych zakrzewie\u0144 ros\u0142y pojedyncze stare d\u0119by, buki, jesion i wi\u0105z.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern. Zeugnisse seiner deutschen Vergangenheit\u201d, Lubeka 1989, s. 902\u2013904; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, na podstawie spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Stolp, s. 182\u2013183, poz. 295; karta cmentarza w \u015awiecichowie, oprac. H. Grecki, 1994 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1003\u20131004.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1003\u20131004","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0529","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.531546,"lng":17.258336,"name_de":"Schwetzkow","name_pl":"\u015awiecichowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u015awierki, po niemiecku Tannsee, dosta\u0142y przywilej w Malborku w 1318 roku, nazajutrz po dniu \u015bwi\u0119tego Jerzego, a proboszczowi zapisano w nim cztery \u0142any; odnowiony akt lokacyjny wystawi\u0142 Werner von Orseln w 1321 roku. Gmina ewangelicka uformowa\u0142a si\u0119 tu w XVI wieku; podobno w 1577 roku Philippus Oelsnerus g\u0142osi\u0142 Ewangeli\u0119 w tutejszym ko\u015bciele katolickim i wkr\u00f3tce musia\u0142 ust\u0105pi\u0107. Pierwszy dom ko\u015bcielny ewangelik\u00f3w stan\u0105\u0142 wraz ze szko\u0142\u0105 w 1603 roku, sp\u0142on\u0105\u0142 w 1680 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119 odbudowano w 1708 roku mimo sprzeciwu duchowie\u0144stwa katolickiego.\n\nObecna \u015bwi\u0105tynia jest trzecia. Star\u0105, gro\u017c\u0105c\u0105 zawaleniem, rozebrano 29 maja 1798 roku, a now\u0105 postawiono w konstrukcji ryglowej, na planie wyd\u0142u\u017conego o\u015bmioboku o wymiarach 21,5 na 11,8 metra, z wysokim dachem i wie\u017c\u0105-sygnaturk\u0105 wtopion\u0105 w dach. Gmina zbudowa\u0142a j\u0105 za w\u0142asne pieni\u0105dze, odrzucaj\u0105c zapomog\u0119 pa\u0144stwow\u0105; inwentaryzator uzna\u0142 to za tak znamienne dla \u00f3wczesnych pogl\u0105d\u00f3w religijnych, \u017ce po\u015bwi\u0119ci\u0142 temu osobny przypis. Rok budowy podawany jest dwojako \u2014 inwentarz zabytk\u00f3w i rejestr zabytk\u00f3w m\u00f3wi\u0105 o 1798 roku, Harnoch \u2014 o 1800. Organy Harnoch opisuje w 1890 roku jako stare, o 13 g\u0142osach i czterech oktawach; wed\u0142ug zestawienia Piotra Bireckiego elbl\u0105ska firma Terletzkich zbudowa\u0142a w \u015awierkach organy w 1885 roku. O\u0142tarz po\u0142\u0105czony z ambon\u0105 ufundowano w 1851 roku, a ze starego o\u0142tarza zachowa\u0142y si\u0119 dwa rze\u017abione anio\u0142y do trzymania chust komunijnych i cztery figury ewangelist\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 ewangelicki do 1945 roku, po czym przej\u0119li go katolicy. Rejestr zabytk\u00f3w prowadzi go pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, z numerem A-813 z 17 listopada 1974 roku, opisy miejscowe za\u015b \u2014 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha.\n\nO losie ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w s\u0105siedniej Lipince, po po\u0142\u0105czeniu obu parafii, \u017ar\u00f3d\u0142a tak\u017ce m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie: inwentarz zabytk\u00f3w \u2014 \u017ce budowl\u0119 z 1638 roku rozebrano na pocz\u0105tku XIX wieku, Harnoch \u2014 \u017ce w 1809 roku gmina j\u0105 sprzeda\u0142a, a za uzyskane pieni\u0105dze wykupi\u0142a sobie miejsce w ko\u015bciele w \u015awierkach.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 392 mieszka\u0144c\u00f3w: 147 luteran\u00f3w i 245 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazuje \u015awierki (Tannsee).\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Tannsee* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 35 budynk\u00f3w mieszkalnych i 474 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 211 ewangelik\u00f3w i 263 katolik\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku gmina liczy\u0142a 394 mieszka\u0144c\u00f3w: 210 ewangelik\u00f3w, 183 katolik\u00f3w i jednego innego chrze\u015bcijanina; ewangelicy nale\u017celi do parafii w \u015awierkach (Tannsee).\n\nParafia liczy\u0142a oko\u0142o 1890 roku 600 dusz i obejmowa\u0142a \u015awierki, Lipink\u0119 i Nidowo (Niedau). Jej cmentarz le\u017ca\u0142 w Lipince, a ewangelicy ze \u015awierk\u00f3w i Nidowa chowani byli \u2014 jak zapisa\u0142 Harnoch \u2014 na katolickim cmentarzu przyko\u015bcielnym w \u015awierkach. Ten katolicki cmentarz le\u017cy w miejscu, gdzie sta\u0142 nieistniej\u0105cy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u2014 u Schmida pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny, w S\u0142owniku geograficznym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja. Wzmiankowano go na pocz\u0105tku XIV wieku; w 1637 roku by\u0142 ryglowy, z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105; rozebrano go w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. W ha\u015ble Tannsee Harnoch pisze najpierw \u201eFriedhof in Lindenau\u201d, a zaraz potem: \u201eDie Evangelischen in Tannsee und Niedau [werden] begraben auf dem kath. Kirchhof zu Tannsee\u201d \u2014 tak brzmi zapis na stronie 442 jego statystyki. W tym samym miejscu Harnoch podaje szko\u0142y parafii: Tannsee, Lindenau i Niedau. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje w \u015awierkach dawny cmentarz ewangelicki przyko\u015bcielny datowany na XVI wiek, a wskazany dla niego punkt le\u017cy oko\u0142o dwustu metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od katolickiego cmentarza parafialnego; do rejestru zabytk\u00f3w obiekt ten nie zosta\u0142 wpisany. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 ta pozostaje nierozstrzygni\u0119ta.\n\nNa cmentarzu przy ko\u015bciele katolickim w \u015awierkach sta\u0142a w 1919 roku kamienna stela nagrobna pastora ewangelickiego Carla Lobegotta Hackera, zmar\u0142ego w 1804 roku, oraz \u017celiwny pomnik nagrobny gospodarza Schopnauera, zmar\u0142ego w 1852 roku.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d dw\u00f3ch cmentarzy parafii w \u015awierkach, licz\u0105cej wtedy 789 ewangelik\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z wrze\u015bnia 1998 roku stwierdza: \u201eBrak zachowanych nagrobk\u00f3w\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 po wschodniej stronie drogi z Nowego Stawu do Lubstowa, na terenie przyko\u015bcielnym, bez muru ogrodzeniowego i bramy, a jego granice pozostawa\u0142y czytelne; wolnostoj\u0105cych ani przy\u015bciennych nagrobk\u00f3w karta nie odnotowuje, wymienia natomiast jedn\u0105 p\u0142yt\u0119 nagrobn\u0105 z ko\u0144ca siedemnastego wieku, kt\u00f3r\u0105 zaleca przenie\u015b\u0107 do ko\u015bcio\u0142a lub muzeum, oraz obwiedni\u0119 z lip o pniach grubo\u015bci od czterdziestu do sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w, w dobrym stanie zdrowotnym.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 243 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 665 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 310; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru, Narodowy Instytut Dziedzictwa, wojew\u00f3dztwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 441\u2013442; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919; opis miejscowy \u015awierk\u00f3w w serwisie krajoznawczym \u017bu\u0142aw; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16\u201317, poz. 131; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 46, nr 148; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VII, has\u0142o Nidowo; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 33\u201334; karta cmentarza w \u015awierkach, oprac. J. Domino, 1998 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 145; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-nowy-staw/swierki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 441","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 310","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 145","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0981","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.124498,"lng":19.082904,"name_de":"Tannsee","name_pl":"\u015awierki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u015awierkach, po niemiecku Tannsee, stoi na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, o p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142noc od Malborka. Wzniesiono go w 1798 roku w konstrukcji ryglowej z wype\u0142nieniem z czerwonej ceg\u0142y. Ma plan wyd\u0142u\u017conego o\u015bmioboku, jest nieorientowany i jednonawowy, z drewnian\u0105 wie\u017cyczk\u0105 wtopion\u0105 w dach. O\u0142tarz g\u0142\u00f3wny i ambona pochodz\u0105 z 1851 roku i maj\u0105 formy klasycystyczne, a empor\u0119 wspieraj\u0105 drewniane kolumny korynckie. Tablica przy wej\u015bciu wymienia budowniczych: Jacoba Tohmasa, Johana Jacoba Schroetera i George'a Jac\u00fabowskiego.\n\nWie\u015b lokowa\u0142 w 1318 roku wielki komtur Werner von Orseln, nadaj\u0105c niejakiemu Andrzejowi 62 w\u0142\u00f3ki i wyznaczaj\u0105c cztery w\u0142\u00f3ki dla proboszcza.\n\nEwangelickie kazania mia\u0142y tu rozbrzmiewa\u0107 w katolickim ko\u015bciele parafialnym ju\u017c w 1577 roku. G\u0142osi\u0142 je Filip Oelsner, wcze\u015bniej tutejszy pleban, kt\u00f3ry przeszed\u0142 na luteranizm; gdy go wydano, musia\u0142 uchodzi\u0107 i ostatecznie zosta\u0142 pastorem w Nowym Mie\u015bcie Elbl\u0105gu. Jego nast\u0119pca Jan Gronwald w 1585 roku g\u0142osi\u0142 kazania ju\u017c tylko potajemnie, w jednym z gospodarstw, a \u015blub wzi\u0105\u0142 a\u017c w Uje\u015bcisku pod Gda\u0144skiem, by nie dowiedzia\u0142o si\u0119 o nim duchowie\u0144stwo katolickie. W\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 i szko\u0142\u0119 ewangelicy zbudowali w 1603 roku; gmina \u015awierk\u00f3w wznios\u0142a je sama, sk\u0142adk\u0105 liczon\u0105 od dym\u00f3w, bez udzia\u0142u Nidowa.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) w 1605 roku przyszed\u0142 do \u015awierk\u00f3w, po niemiecku Tannsee, wygnany z poprzedniej parafii Joachim Lubecus, a w 1614 roku Andrzej Zernebach, wcze\u015bniej kantor szko\u0142y \u0142aci\u0144skiej w Malborku, ordynowany w ko\u015bciele zamkowym w Kr\u00f3lewcu, kt\u00f3ry zmar\u0142 w \u015awierkach w 1621 roku; jeszcze w tym samym roku powo\u0142ano Jerzego M\u00fcttera. Wed\u0142ug Hartwicha 30 marca 1622 roku powo\u0142ano do \u015awierk\u00f3w Joachima Pinnoviusa z Pomorza, wcze\u015bniej nauczyciela w K\u0142awkach (Klackendorf) na Ma\u0142ych \u017bu\u0142awach, ordynowanego w kwietniu tego roku w Kr\u00f3lewcu; w 1635 roku pastorem by\u0142 Christoph Albinus, a w 1640 roku jego miejsce zaj\u0105\u0142 Michael Starck z Pomorza.\n\n\u015awi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a w 1680 roku i mimo sprzeciwu duchowie\u0144stwa katolickiego odbudowano j\u0105 wraz z plebani\u0105 w 1708 roku. Wed\u0142ug rejestru dar\u00f3w i wydatk\u00f3w w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej gminy spalony w 1680 roku dom ko\u015bcielny odbudowano w lipcu tego samego roku, a w lipcu 1706 roku przed\u0142u\u017cono go o 12 st\u00f3p. Wed\u0142ug Hartwicha Zygmunt Ernest Guttermuth ze \u015al\u0105ska, powo\u0142any do \u015awierk\u00f3w w 1660 roku, zmar\u0142 10 sierpnia 1679 roku i zosta\u0142 pochowany w tutejszym ko\u015bciele ewangelickim; jego nast\u0119pca Szymon Liebe z Malborka zmar\u0142 15 maja 1709 roku i spocz\u0105\u0142 w tym samym ko\u015bciele, niedaleko drzwi. Po nim pastorem by\u0142 Henryk Porsch z Elbl\u0105ga, kt\u00f3ry w 1715 roku przeszed\u0142 do Stalewa (Stalle), a nast\u0119pnie Dawid Tiedke z Malborka. Wed\u0142ug Hartwicha w 1700 roku gmina w \u015awierkach, po niemiecku Tannsee, kupi\u0142a z w\u0142asnych \u015brodk\u00f3w pozytyw (ma\u0142e organy) do swojego domu ko\u015bcielnego, w kt\u00f3rym wcze\u015bniej organ\u00f3w nie by\u0142o; biskup Teodor Potocki zakaza\u0142 ich u\u017cywania i na\u0142o\u017cy\u0142 na \u015awierki i Lipink\u0119 400 floren\u00f3w kary na wielkie o\u0142tarze i organy dla ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich. Ten sam rejestr podaje, \u017ce pozytyw kupiony w Malborku wniesiono do domu ko\u015bcielnego 31 pa\u017adziernika 1699 roku, a pieni\u0105dze zebrano od gospodarzy ze \u015awierk\u00f3w i z Nidowa.\n\nRejestr opisuje po\u017car z 22 czerwca 1680 roku: ogie\u0144 wybuch\u0142 mi\u0119dzy jedenast\u0105 a dwunast\u0105 w po\u0142udnie w stodole jednego z gospodarzy i strawi\u0142 domy, stodo\u0142y i obory kilku gospodarstw, dom ko\u015bcielny i mieszkanie pastora. 19 lipca dom ko\u015bcielny odbudowano, a 21 lipca, w pi\u0105t\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, pastor wyg\u0142osi\u0142 w nim pierwsze kazanie. Poniewa\u017c z domu ko\u015bcielnego nic nie uratowano, jak zapisano w rejestrze, z pieni\u0119dzy ko\u015bcielnych sprawiono st\u00f3\u0142 o\u0142tarzowy. Ambon\u0119 podarowa\u0142 pan Merten, mieszczanin i piwowar z Malborka, a pierwsze kazanie wyg\u0142oszono z niej w 22. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1680 roku; konfesjona\u0142 op\u0142acono z kasy ko\u015bcielnej. 31 stycznia 1691 roku ustawiono o\u0142tarz wykonany w Gda\u0144sku za 160 floren\u00f3w; Jacob Thomas z bra\u0107mi da\u0142 na niego 100 floren\u00f3w. 1 kwietnia 1693 roku gospodarz Jacob Werner zapisa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi na \u0142o\u017cu \u015bmierci 100 floren\u00f3w. W 1694 roku pomalowano o\u0142tarz, chrzcielnic\u0119, ambon\u0119 i ch\u00f3r. Za o\u0142tarz malarz dosta\u0142 63 floreny: 30 floren\u00f3w wzi\u0119to z zapisu Wernera, 30 floren\u00f3w da\u0142a wie\u015b, a 3 floreny da\u0142 David Zimmerman. Malowanie chrzcielnicy i ambony op\u0142acili dwaj darczy\u0144cy, a malowanie ch\u00f3ru op\u0142acili mieszka\u0144cy \u015awierk\u00f3w. W listopadzie 1706 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 sze\u015b\u0107 nowych okien.\n\nPod rokiem 1698 rejestr notuje, \u017ce 27 stycznia m\u0142ody mieszkaniec Nidowa zapisa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi na \u0142o\u017cu \u015bmierci 60 floren\u00f3w. W lipcu tego roku ko\u015bci\u00f3\u0142 naprawiono: pod\u0142o\u017cono pod niego nowe podwaliny, poprawiono dach, a \u015bciany otynkowano i pobielono wewn\u0105trz i z zewn\u0105trz. We wrze\u015bniu na prace u g\u00f3ry ko\u015bcio\u0142a dano 15 floren\u00f3w z tego zapisu, a reszt\u0119 wykonano na koszt wsi \u015awierki. W pa\u017adzierniku za o\u0142tarzem ustawiono pi\u0119\u0107 nowych \u0142awek, kt\u00f3re ufundowali Merten Schr\u00f6ter m\u0142odszy ze \u015awierk\u00f3w i czterej mieszka\u0144cy Nidowa. W 1713 roku, zaraz po dniu \u015bwi\u0119tego Jakuba, postawiono w plebanii nowy komin, kt\u00f3ry kosztowa\u0142 20 floren\u00f3w 16 groszy, nie licz\u0105c zwyk\u0142ego wy\u017cywienia robotnik\u00f3w; prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a kazali te\u017c na nowo pokry\u0107 stodo\u0142\u0119 z wozowni\u0105 i stron\u0119 plebanii od podw\u00f3rza, za co dekarz dosta\u0142 13 floren\u00f3w 9 groszy. Po \u017cniwach 1714 roku zbudowano now\u0105 izb\u0119 za 159 floren\u00f3w: pastor Henryk Porsch zapisa\u0142, \u017ce sam da\u0142 na ni\u0105 dobrowolnie 100 floren\u00f3w, wp\u0142acono te\u017c 48 floren\u00f3w, a 11 floren\u00f3w wzi\u0119to z kar ko\u015bcielnych; obie wsie zwioz\u0142y drewno, a wy\u017cywienie robotnik\u00f3w dali sami gospodarze ze \u015awierk\u00f3w.\n\nW dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a 1714 roku miejscowy nauczyciel Holtz poprosi\u0142 o zwolnienie, bo przyj\u0105\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 ko\u015bcieln\u0105 i szkoln\u0105 w twierdzy M\u00fcnde; na jego miejsce przyj\u0119to nast\u0119pc\u0119 z Pogorza\u0142ej Wsi (Wernersdorf). W niedziel\u0119 Judica, 7 kwietnia 1715 roku, Porsch po ponad sze\u015bciu latach urz\u0119dowania wyg\u0142osi\u0142 kazanie po\u017cegnalne, gdy\u017c otrzyma\u0142 powo\u0142anie do innej gminy, i zostawi\u0142 nast\u0119pcy wiadomo\u015b\u0107, \u017ce prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a maj\u0105 za podarowane przez niego pieni\u0105dze oprawi\u0107 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 na czarno, ze srebrnymi okuciami, i wypisa\u0107 na niej z\u0142otymi literami jego nazwisko z rokiem 1715. Nast\u0119pca, David Tiedke z Malborka, zapisa\u0142, \u017ce po kazaniu pr\u00f3bnym w Niedziel\u0119 Palmow\u0105, 14 kwietnia, prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a ze \u015awierk\u00f3w i z Nidowa wr\u0119czyli mu 25 kwietnia pisemne powo\u0142anie od ca\u0142ej gminy, a 30 kwietnia przeegzaminowa\u0142 go i ordynowa\u0142 w imieniu konsystorza pomeza\u0144skiego w Saalfeld archiprezbiter z Pas\u0142\u0119ka (Preu\u00dfisch Holland).\n\nKatolickie protoko\u0142y wizytacyjne, kt\u00f3re om\u00f3wi\u0142 Jan Wi\u015bniewski, pokazuj\u0105 tutejsz\u0105 gmin\u0119 oczami wizytator\u00f3w. W 1647 roku mieszka\u0142 w \u015awierkach predykant \u2014 w j\u0119zyku wizytacji \u201eminister haereticus\u201d \u2014 kt\u00f3ry udziela\u0142 wszystkich sakrament\u00f3w, a pomaga\u0142 mu nauczyciel, nazwany \u201eheretyckim\u201d, ucz\u0105cy dzieci; ekonom malborski nie reagowa\u0142, cho\u0107 proboszcz sk\u0142ada\u0142 skargi na dzia\u0142alno\u015b\u0107 predykanta, a gdy ch\u0142opa Alberta Willera z Nidowa ukarano 50 z\u0142otymi w\u0119gierskimi, ekonom ten wyrok odwo\u0142a\u0142. W 1700 roku biskup \u2014 wed\u0142ug protoko\u0142u wizytacji \u2014 poleci\u0142 usun\u0105\u0107 z dom\u00f3w modlitwy w \u015awierkach i Lipince organy, kt\u00f3re uzna\u0142 za ustawione bezprawnie, a za dalsz\u0105 gr\u0119 na nich zagrozi\u0142 kar\u0105 100 z\u0142otych oraz ekskomunik\u0105 i interdyktem. P\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej, 11 lipca 1749 roku, biskup wyrazi\u0142 oburzenie, \u017ce w parafii stoj\u0105 dwa oratoria lutera\u0144skie zbudowane bez jego zgody: zakaza\u0142 ich remontowania, poleci\u0142, by duchowni lutera\u0144scy \u017c\u0105dali od rodzic\u00f3w pisemnej zgody katolickiego proboszcza na chrzest, i zabroni\u0142 lutera\u0144skiemu nauczycielowi uczy\u0107 dzieci katolickie. W 1785 roku na terenie katolickiej parafii w \u015awierkach mieszka\u0142o 420 protestant\u00f3w \u2014 200 m\u0119\u017cczyzn i 220 kobiet \u2014 kt\u00f3rzy mieli swoje \u015bwi\u0105tynie i pastor\u00f3w w \u015awierkach i w Lipince.\n\nHermann Eckerdt (1868) podaje, \u017ce w \u015awierkach, po niemiecku Tannsee, dzia\u0142a\u0142 Abraham Hartwich, autor dzie\u0142a o dziejach trzech \u017bu\u0142aw, wa\u017cnego dla historii tutejszych parafii ewangelickich. Hermann Eckerdt (1868) wspomina duchownego Heinela ze \u015awierk\u00f3w, po niemiecku Tannsee, autora wi\u0119kszej i mniejszej historii Prus, szeroko rozpowszechnionej w prowincji. Jego histori\u0119 Prus sprzedawano tak\u017ce w Nadrenii: 3 listopada 1836 roku \u201eRheinisches Wochenblatt f\u00fcr Stadt und Land\u201d og\u0142asza\u0142 w swojej ekspedycji pierwszy tom \u201eGeschichte des Preu\u00dfischen Staates und Volkes, f\u00fcr alle St\u00e4nde bearbeitet\u201d doktora Eduarda Heinela, ewangelickiego pastora w \u015awierkach ko\u0142o Malborka, w drugim, niezmienionym wydaniu.\n\nGdy budowla zestarza\u0142a si\u0119 i zagrozi\u0142a zawaleniem, rozebrano j\u0105, a na jej miejscu stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 dzisiejszy: o\u015bmioboczny, z muru pruskiego, z wie\u017cyczk\u0105 i dzwonem na dachu, o skromnym wn\u0119trzu i starych organach o trzynastu rejestrach i czterech oktawach. Rok tej budowy \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 dwojako \u2014 rejestr zabytk\u00f3w 1798, Agathon Harnoch 1800. Gdy gmina prosi\u0142a o zasi\u0142ek na nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, Fryderyk Wilhelm III odm\u00f3wi\u0142 w 1798 roku: we wsi sta\u0142 przecie\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, do kt\u00f3rego utrzymania ewangelicy i tak si\u0119 dok\u0142adali, a kr\u00f3l \u2014 jak napisa\u0142 \u2014 nie chcia\u0142 umacnia\u0107 przes\u0105du, \u017ce jedno wyznanie nie mo\u017ce czci\u0107 Boga w \u015bwi\u0105tyni drugiego. Star\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano z powodu z\u0142ego stanu 29 maja 1798 roku, a obecny budynek wzniesiono w konstrukcji szkieletowej w tym samym roku ze \u015brodk\u00f3w gminy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ma 21,5 metra d\u0142ugo\u015bci i 11,8 metra szeroko\u015bci; kruchta i zakrystia s\u0105 wbudowane w o\u015bmiobok. Pastor Heinel ze \u015awierk\u00f3w pisa\u0142 w 1832 roku, \u017ce tutejszy nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, z muru ryglowego i o\u015bmioboczny, ozdobiony ma\u0142\u0105 wie\u017cyczk\u0105, ma przynajmniej posta\u0107 przyjaznej kaplicy, cho\u0107 brak mu okaza\u0142ego wygl\u0105du prawdziwego ko\u015bcio\u0142a. Sam mieszka\u0142 w drewnianym domu, kt\u00f3ry mia\u0142 tylko jedn\u0105 izb\u0119 i dwie ogrzewane izdebki i sta\u0142, jak pisze, ju\u017c co najmniej 150 lat. Wed\u0142ug Heinela w dawnych czasach ewangelikom na \u017bu\u0142awach nie pozwalano nawet na organy, a gdy gminy Lipinki i \u015awierk\u00f3w mimo to jako pierwsze je sprawi\u0142y, musia\u0142y zap\u0142aci\u0107 znaczn\u0105 kar\u0119.\n\nZ dawnego o\u0142tarza zachowa\u0142y si\u0119 dwa dobrze rze\u017abione anio\u0142y do trzymania obrus\u00f3w komunijnych. Sze\u015bcioramienny \u017cyrandol z dwug\u0142owym or\u0142em nosi napis \u201eJacob Werner Anno 1694\u201d i gmerk. Wed\u0142ug ksi\u0119gi ko\u015bcielnej Michael Lentz 29 czerwca 1692 roku ufundowa\u0142 przelanie kielicha. Jeden z \u017cyrandoli, ufundowany w 1728 roku przez Michaela Schultza, w napisie okre\u015blonego \u201evon Lingnau\u201d, pochodzi z ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Lipince, po niemiecku Lindenau, rozebranego w 1875 roku. Srebrny dzban na wino podarowa\u0142 w 1768 roku ko\u015bcio\u0142owi ewangelickiemu w \u015awierkach, po niemiecku Tannsee, tutejszy pastor Skubowius, ku pami\u0119ci swojej zmar\u0142ej \u017cony, w napisie nazwanej \u201eCath. Reg. E. geb. Willmin\u201d. O\u015bmioramienny \u017cyrandol z dwug\u0142owym or\u0142em ufundowali w 1803 roku Abraham Gr\u00fcbnau, kupiec z Gda\u0144ska, po niemiecku Danzig, i jego \u017cona Anna Juliana z domu Schroeter, c\u00f3rka \u2014 jak g\u0142osi napis \u2014 \u201eDan Schroeter in Lindenau\u201d, czyli z Lipinki. Okr\u0105g\u0142e srebrne pude\u0142ko na hostie z medalionami ewangelist\u00f3w wykona\u0142 Hossauer z Berlina; ufundowali je w 1857 roku Jacob i Wilhelmine Kuhn. W\u015br\u00f3d tarcz nagrobnych wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 tarcza Martina Lobegotta Soenkego, urodzonego w 1780 roku, zmar\u0142ego w 1852 roku, przysi\u0119g\u0142ego wa\u0142owego i w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku w Lipince, po niemiecku Lindenau, z oryginalnymi odznaczeniami: Krzy\u017cem \u017belaznym drugiej klasy, medalem pami\u0105tkowym z 1814 roku i rosyjskim Orderem \u015awi\u0119tego Jerzego pi\u0105tej klasy. Tarcza nagrobna upami\u0119tnia by\u0142ego podoficera 1. Zachodniopruskiego Pu\u0142ku U\u0142an\u00f3w Petera Samuela D\u00f6hringa, urodzonego 6 stycznia 1786 roku w Tragaminie, po niemiecku Tragheim, zmar\u0142ego 14 grudnia 1860 roku w \u015awierkach. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma Augusta Terletzkiego zbudowa\u0142a tu organy w 1885 roku.\n\nOd oko\u0142o 1620 roku osobny ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 w Lindenau. W 1809 roku tamtejsza gmina sprzeda\u0142a go, a za uzyskane pieni\u0105dze wykupi\u0142a sobie miejsce w ko\u015bciele w \u015awierkach i odt\u0105d obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 tutejszy pastor. Cmentarz parafialny le\u017ca\u0142 w Lindenau, natomiast ewangelicy ze \u015awierk\u00f3w i Nidowa grzebali swoich zmar\u0142ych na katolickim cmentarzu przyko\u015bcielnym w \u015awierkach. Cmentarz przy ko\u015bciele zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notowa\u0142 tu 392 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 147 luteran\u00f3w i 245 katolik\u00f3w \u2014 i r\u00f3wnie\u017c wskazywa\u0142 parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 w \u015awierkach. Parafia ewangelicka liczy\u0142a oko\u0142o 600 dusz i obejmowa\u0142a \u015awierki, Lipowo-Lipink\u0119 (Lindenau) oraz Nidowo (Niedau); tak samo wykazywa\u0142a j\u0105 oko\u0142o 1860 roku ewangelicka superintendentura malborska, licz\u0105ca w\u00f3wczas 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w. Wed\u0142ug tego s\u0142ownika parafia ewangelicka w \u015awierkach liczy\u0142a w 1868 roku 540 dusz. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy i katolicy nale\u017celi do miejscowych parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1869 roku wie\u015b mia\u0142a 474 mieszka\u0144c\u00f3w i 35 dom\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 394 mieszka\u0144c\u00f3w: 210 ewangelik\u00f3w, 183 katolik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 zapisan\u0105 w\u015br\u00f3d innych chrze\u015bcijan, kt\u00f3r\u0105 S\u0142ownik geograficzny nazywa dysydentem; ewangelicy nale\u017celi do parafii w \u015awierkach. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) do szko\u0142y ewangelickiej w \u015awierkach, po niemiecku Tannsee, ucz\u0119szcza\u0142o w 1887 roku 29 dzieci, a do katolickiej 38. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 524 ewangelik\u00f3w; patronami byli wolnoche\u0142mi\u0144scy gospodarze, a pastorem by\u0142 od 1875 roku Adolf Fabricius. W pa\u017adzierniku 1911 roku Fabricius by\u0142 ju\u017c pastorem emerytowanym i mieszka\u0142 w Gda\u0144sku; \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d z 21 pa\u017adziernika tego roku poda\u0142, \u017ce jako emerytowany pastor, dawniej w \u015awierkach, otrzyma\u0142 Order Korony trzeciej klasy. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w \u015awierkach liczy\u0142a wtedy 789 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1912 roku Fritz Moritz.\n\nDo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 ewangelicki; po wojnie przej\u0119li go katolicy i dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em parafialnym. W \u017ar\u00f3d\u0142ach spotyka si\u0119 dwa wezwania; oba s\u0105 prawdziwe, tylko dotycz\u0105 czego innego. Wezwanie \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja Aposto\u0142a nosi parafia \u2014 to samo wezwanie przypisuje dawnemu ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu we wsi S\u0142ownik geograficzny, podczas gdy Schmid, za wizytacj\u0105 z 1700 roku, nazywa go ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tej Anny. Jego parafia nale\u017ca\u0142a do dekanatu nowostawskiego i wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego obejmowa\u0142a \u015awierki, Lignowy, Nidowo, Gro\u00df Mausendorf i Lupushorst; w 1884 roku liczy\u0142a 248 komunikant\u00f3w. Dzisiejsza \u015bwi\u0105tynia parafii, czyli dawny zb\u00f3r ewangelicki po\u015bwi\u0119cony dla katolik\u00f3w w 1946 roku, nosi wezwanie \u015bwi\u0119tego Wojciecha; rejestr zabytk\u00f3w i ewidencja przenosz\u0105 na budynek wezwanie parafii. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego 17 listopada 1974 roku pod numerem 813 (dawniej 713). W wykazie rejestru figuruje jako szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja Aposto\u0142a z 1798 roku.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eTannsee\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1661\u20131891. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Jedn\u0105 z tutejszych ksi\u0105g ko\u015bcielnych, dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, cytuje Ja\u015bmina Korczak-Siedlecka: w ksi\u0119dze gminy ewangelickiej \u015awierk\u00f3w i Nidowa, datowanej przez autork\u0119 na 1714 rok, tutejszy pastor zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 wprost do swojego nast\u0119pcy s\u0142owami \u201eMeinem lieben H. Successori [\u2026] hinterlasse ich wolmeinend meinen priesterl[ichen] Wunsch und Seegen. Zur fr[eundlichen] Nachricht dientt dieses meinem zukunfftigen, lieben herrn Ambt-Bruder\u201d (w przek\u0142adzie autorki: \u201eMojemu drogiemu panu sukcesorowi [\u2026] pozostawiam \u017cyczliwie moje pastorskie \u017cyczenia i b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo [\u2026]. Do przyjacielskiej wiadomo\u015bci niech s\u0142u\u017cy to mojemu przysz\u0142emu mi\u0142emu panu bratu na urz\u0119dzie\u201d). W samej ksi\u0119dze ten zwrot do nast\u0119pcy stoi pod rokiem 1715, po kazaniu po\u017cegnalnym pastora Henryka Porscha.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Tannsee ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w, prowadzone dla \u015awierk\u00f3w od 1679 roku, a dla Lipinki w latach 1660\u20131727 (chrzty od 1661, zgony od 1690) i ponownie od 1774 roku, wykaz komunikant\u00f3w z lat 1774\u20131800 i od 1831 roku oraz ksi\u0119gi konfirmacji z lat 1789\u20131827 i od 1831 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf f\u00fcr Tannsee 1679\u2014, f\u00fcr Lindenau 1661\u20141727; 1774\u2014 Tr f\u00fcr Tannsee 1679\u2014, f\u00fcr Lindenau 1660\u20141727; 1774\u2014 St f\u00fcr Tannsee 1679\u2014, f\u00fcr Lindenau 1690\u20141727; 1774\u2014 K 1774\u20141800; 1831\u2014 Konf 1789\u20141827; 1831\u2014. Dupl. A.-G. Marienburg: Tf Tr St 1800\u201474 und f\u00fcr Lindenau Tf Tr St 1800\u201409\u201d.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Joachim Lubecus (1605), Andreas Zernebach (1614\u20131621), Georg M\u00fcller (1621\u20131626), Joachim Pinnow (1627\u20131635), Sigismund Ernst Guttermuth (1660), Simon Liebe (1670), Heinrich Porsch (1709), David Tiedke (1715), Abraham Pusch (1757), Karl Lobegott Hacker (1802), Johann Friedrich Hompesch (1809), Eduard Friedrich Reinhard Heinel (1830), Friedrich Gustav Hugo Heermann (1842), Adolph Carl Gustav Wundsch (1860), Adolf Eduard Ludwig Fabricius (1875), Fritz Leo Moritz (1912).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 243 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 665 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 168, 247; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 111, 230, 231; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eTannza\u201d; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 311, 312, 313, 315; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Tannsee; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o Tannza (Tannsee); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16\u201317, poz. 131; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 46, nr 148; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 167, 229\u2013230; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 97, 215; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 10, nr 151; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 221; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 33\u201334; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 43; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 145; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 462, 686; t. 3, s. 693, 745, 754, 833; t. 4, s. 1085, 1107, 1217, 1226; t. 5, s. 1361, 1387, 1408; t. 7, s. 1834, 2026, 2037; \u201eRheinisches Wochenblatt f\u00fcr Stadt und Land\u201d, 3 listopada 1836 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 21 pa\u017adziernika 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 61\u201362; J. Korczak-Siedlecka, \u201eBiblijny prorok w\u015br\u00f3d \u017cu\u0142awskich barbarzy\u0144c\u00f3w. Kreacja w\u0142asnego \u00bbja\u00ab pastor\u00f3w w relacjach z parafianami. Lutera\u0144skie ksi\u0119gi ko\u015bcielne jako samo\u015bwiadectwa (XVII\u2013XVIII wiek)\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXIX, zeszyt 4, 2024, s. 61; Heinel, \u201eEinige Nachrichten \u00fcber das gro\u00dfe Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 8, K\u00f6nigsberg 1832, s. 209\u2013229, 317\u2013330 (Internet Archive); Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w \u015awierkach (Tannsee) z lat 1679\u20131729, z rejestrem dar\u00f3w i wydatk\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 23552).*","built_year":1798,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-nowy-staw/swierki"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 311, 312, 313, 315","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eTannza\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 168, 247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 111, 230, 231","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162, pozycja 145","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 462, 686; t. 3, s. 693, 745, 754, 833; t. 4, s. 1085, 1107, 1217, 1226; t. 5, s. 1361, 1387, 1408; t. 7, s. 1834, 2026, 2037","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eRheinisches Wochenblatt f\u00fcr Stadt und Land\u201d, 3 listopada 1836 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/L74KA65SY532H6H7IIA3HVSRLUEI5XHW"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 21 pa\u017adziernika 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2XCL2ER4FX7RBKJVKIQRPEHD3ZFQTHZ2"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 61\u201362","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Korczak-Siedlecka, \u201eBiblijny prorok w\u015br\u00f3d \u017cu\u0142awskich barbarzy\u0144c\u00f3w. Kreacja w\u0142asnego \u00bbja\u00ab pastor\u00f3w w relacjach z parafianami. Lutera\u0144skie ksi\u0119gi ko\u015bcielne jako samo\u015bwiadectwa (XVII\u2013XVIII wiek)\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXIX, zeszyt 4, 2024, s. 61","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/5/Vol._89_2024/ZH_89-4_03_Korczak-Siedlecka_N.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Heinel, \u201eEinige Nachrichten \u00fcber das gro\u00dfe Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht\u201d, \u201ePreu\u00dfische Provinzial-Bl\u00e4tter\u201d 8, K\u00f6nigsberg 1832, s. 209\u2013229, 317\u2013330 (Internet Archive)","url":"https://archive.org/details/bub_gb_ZQQBAAAAcAAJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w \u015awierkach (Tannsee) z lat 1679\u20131729, z rejestrem dar\u00f3w i wydatk\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 23552)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6666 i 6667, ksi\u0119gi chrzt\u00f3w ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego w Malborku z lat 1773\u20131791 i 1791\u20131803 (wpisy o M. Skuboviusie), dost\u0119p przez portal Archion (22844, 313091)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0477","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12535,"lng":19.08145,"name_de":"Tannsee","name_pl":"\u015awierki \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Tannsee)","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u015awierznie, w gminie Miastko, jest dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 rzymskokatolick\u0105. Wzniesiony w 1710 roku w konstrukcji ryglowej i przebudowywany w XIX wieku, ma nisk\u0105 naw\u0119 i drewnian\u0105 dzwonnic\u0119. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wpisano go 18 marca 1965 roku pod numerem A-349; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia NMP, murowano-drewniany, szachulcowy, 1710, XIX\u201d.\n\n\u015awierzno, po niemiecku Gro\u00df Schwirsen, nale\u017ca\u0142o do 1945 roku do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; dzi\u015b jest so\u0142ectwem w gminie Miastko, w powiecie bytowskim. W \u015bredniowieczu ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 parafii w Przytocku (Pritzig); od 1576 roku \u015awierzno by\u0142o samodzieln\u0105 parafi\u0105, kt\u00f3ra obj\u0119\u0142a okoliczne osady. Inwentarz zabytk\u00f3w Juliusa Kohtego z 1934 roku zapisa\u0142, \u017ce wie\u015b od dawna nale\u017ca\u0142a do rodu von Massow, a patronat nad ko\u015bcio\u0142em sprawowali w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku \u015awierzno mia\u0142o pastora i ko\u015bcielnego oraz 29 ognisk (domostw), a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (macierzysty) nale\u017ca\u0142 do synodu s\u0142awie\u0144skiego i sta\u0142 pod patronatem w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku Gro\u00df Schwirsen oraz w\u0142a\u015bcicieli przypisanych do parafii wsi: Klein Schwirsen, Bial, Kafzig, Gadjen i Papenzin. Br\u00fcggemann zanotowa\u0142 w 1784 roku, \u017ce w \u015awierznie w 1705 roku postawiono now\u0105 wie\u017c\u0119, a w 1711 roku zbudowano nowy ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nKohte opisuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako budowl\u0119 szachulcow\u0105 z oko\u0142o 1710 roku, zamkni\u0119t\u0105 od wschodu tr\u00f3jbocznie. W 1844 roku \u015bciany zachodniej cz\u0119\u015bci zast\u0105piono murem ceglanym; nad ni\u0105 wznosi si\u0119 kwadratowa wie\u017cyczka z o\u015bmioboczn\u0105, cebulasto zako\u0144czon\u0105 iglic\u0105 kryt\u0105 gontem, wykonana w 1755 roku. O\u0142tarz ma skr\u0119cone kolumny, wed\u0142ug Kohtego zapewne z pocz\u0105tku XVIII wieku, a boczne ozdoby autor ten przypisuje snycerzowi i malarzowi Kaiserowi z Bobolic (1755); ambona przy \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej pochodzi z pocz\u0105tku XVIII wieku. W 1922 roku za o\u0142tarzem wstawiono empor\u0119 z nazwiskami poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Z naczy\u0144 i sprz\u0119t\u00f3w inwentarz wymienia srebrny, z\u0142ocony kielich z pierwszej po\u0142owy XVII wieku, mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 ze scen\u0105 grzechu pierworodnego, sprawion\u0105 w 1681 roku, oraz par\u0119 cynowych lichtarzy z pocz\u0105tku XVIII wieku. Ma\u0142y mosi\u0119\u017cny \u015bwiecznik wisz\u0105cy na sze\u015b\u0107 \u015bwiec, podarowany w 1755 roku, mia\u0142 na szczycie figurk\u0119 Chrystusa z chor\u0105gwi\u0105, a u do\u0142u g\u0142ow\u0119 zwierz\u0119cia z k\u00f3\u0142kiem. Kohte uwa\u017ca\u0142 \u015bwiecznik za o kilka lat starszy od daty daru. Dzwon odlany w 1777 roku przez J. M. Meyera ze Szczecinka oddano w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej. Napis na dzwonie z 1777 roku wymienia\u0142 imiona patron\u00f3w i pastora oraz podawa\u0142, \u017ce ludwisarz odla\u0142 go w S\u0142awnie (Schlawe).\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku gmina wiejska \u015awierzno liczy\u0142a 310 ewangelik\u00f3w, a obw\u00f3d dworski 256. W \u017cadnej z tych rubryk nie ma ani jednego katolika. W s\u0105siednim Klein Schwirsen spis zapisa\u0142 115 os\u00f3b w gminie wiejskiej i 147 w obwodzie dworskim, wszystkie wyznania ewangelickiego i wszystkie przypisane do tutejszej parafii. Katolicy z tych stron nale\u017celi przed 1945 rokiem do parafii w Miastku. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2040 dusz; pastorem by\u0142 Georg Meyer. Patronat dzieli\u0142 si\u0119 wtedy wed\u0142ug wsi: w Gro\u00df Schwirsen nale\u017ca\u0142 do og\u00f3\u0142u osadnik\u00f3w, w Klein Schwirsen do w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku Meckego, w Kaffzig, Gadgen i Bial do og\u00f3\u0142u ch\u0142op\u00f3w na gospodarstwach rentowych, a w Papenzin do izby dworskiej (Hofkammer) w Charlottenburgu. W 1940 roku parafia ewangelicka liczy\u0142a 2050 wiernych.\n\nPrasa z XIX i XX wieku zachowa\u0142a kilka nazwisk tutejszych pastor\u00f3w i par\u0119 wiadomo\u015bci o parafii. W lutym 1862 roku berli\u0144ska \u201eNational-Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a narodziny c\u00f3rki pastora G. Bellinga z Gro\u00df Schwirsen ko\u0142o Miastka. W 1897 roku za\u0142o\u017cono w \u015awierznie sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkow\u0105; jej statut nosi dat\u0119 20 lutego 1897 roku, a zarz\u0105d tworzyli wtedy pastor August Schwantes jako dyrektor, nauczyciel Wilhelm Wiese z Klein Schwirsen jako skarbnik i so\u0142tys \u015awierzna Carl Nimz. We wrze\u015bniu 1901 roku og\u0142oszono wakat na tutejszej parafii w synodzie miasteckim: patronat by\u0142 prywatny, uposa\u017cenie zasadnicze wynosi\u0142o 1800 marek, do tego mieszkanie. Ponownie og\u0142oszono parafi\u0119 do obsadzenia w styczniu 1911 roku, z uposa\u017ceniem pierwszej klasy i patronatem prywatnym, a w maju tego roku pastorem w \u015awierznie mianowano wikariusza Meyera z God\u0119towa.\n\nNa pocz\u0105tku marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119to na cele rzymskokatolickie. W 1871 roku wie\u015b liczy\u0142a 566 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1925 \u2014 600, w 1939 \u2014 545, a w 2024 roku mieszka\u0142y tu 202 osoby. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 12 maja 1947 roku, a parafi\u0119 erygowano 25 stycznia 1974 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 807; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III, Stettin 1934, s. 120; Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki \u2014 Zabytek.pl (\u015awierzno); rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, numer A-349; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934, s. 120; wykaz gmin prowincji Pomorze wed\u0142ug spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, strona 162 pozycje 16 i 22 oraz strona 164 pozycje 73 i 83; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 143; \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 8 lutego 1862 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 13 marca 1897 roku, s. 26 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 wrze\u015bnia 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 8 stycznia 1911 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 7 maja 1911 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1710,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. \u2014 Zabytek.pl (\u015awierzno)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-274010"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki \u2014 Zabytek.pl (\u015awierzno)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III, Stettin 1934, s. 120","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 807","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 143","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 8 lutego 1862 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FBYON4EPTDR2R4OW6FGVXRXD2BB3PQUO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 13 marca 1897 roku, s. 26 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7J3B7WRTKH55Q46PV5RYXKRPHEHNBHAT"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 wrze\u015bnia 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/P7VHP3DHSO4HFR6SS4GDVRYNFKQMDWHX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 8 stycznia 1911 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GLRAVOMXG2OQDLZGRTFRPUDUVV3VZVQ4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 7 maja 1911 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QFEKJ4XXI4NUMTX25JYBKKHHZOGYIXG3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eVerzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen \u2026 der Provinz Pommern\u201d, [Stettin, ok. 1923], Reg.-Bez. K\u00f6slin, XII. Synode Rummelsburg, poz. 2, s. 162","url":""}]},"gps_precision":"prowizoryczny","id":"KOS-0254","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0714,"lng":16.8458,"name_de":"Gro\u00df Schwirsen","name_pl":"\u015awierzno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gro\u00df Schwirsen)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w \u015awieszynie, w gminie Miastko, ma powierzchni\u0119 0,48 hektara i le\u017cy po lewej stronie drogi do Jarzyc. Za\u0142o\u017cono go w drugiej po\u0142owie XIX wieku. Przed 1945 rokiem obejmowa\u0142 tak\u017ce teren po prawej stronie drogi, gdzie dzi\u015b jest czynny cmentarz parafialny. W 2003 roku urz\u0105dzono na dawnym cmentarzu ewangelickim lapidarium. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wzmianki o cmentarzu przyko\u015bcielnym we wsi.\n\n\u015awieszyno, po niemiecku Schwessin, do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej. Wie\u015b mia\u0142a w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 \u2014 Kirchspiel Schwessin w miasteckim okr\u0119gu ko\u015bcielnym Ko\u015bcio\u0142a unijnego \u2014 obejmuj\u0105c\u0105 mi\u0119dzy innymi Neu Schwessin, Kornburg i Jacobshausen. Patronat nad ko\u015bcio\u0142em sprawowali w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tku. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 137) w \u015awieszynie znajdowa\u0142 si\u0119 zb\u00f3r parafialny dla \u015bwi\u0105ty\u0144 w Pietrzykowie i D\u017awierznie. Autor wymienia pastor\u00f3w \u015bwieszy\u0144skich (s. 214): Piotra Albertiego, ordynowanego 10 czerwca 1609 roku do \u015awieszyna, kt\u00f3ry od 1627 roku opiekowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce nowo wybudowanym zborem w Pietrzykowie; Micha\u0142a Julickego, pastora w \u015awieszynie i Pietrzykowie oko\u0142o 1670 roku; Jana Reddemera, zmar\u0142ego 31 stycznia 1708 roku; Chrystiana Wilhelma Zoebego, kt\u00f3ry w 1709 roku obj\u0105\u0142 zb\u00f3r w \u015awieszynie wraz z filiami w Pietrzykowie i D\u017awierznie i zmar\u0142 8 lutego 1752 roku w \u015awieszynie; wreszcie Reinharda Rungego, ordynowanego 24 listopada 1752 roku do \u015awieszyna, Pietrzykowa i D\u017awierzna, zmar\u0142ego w grudniu 1778 roku w \u015awieszynie.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku \u015awieszyno mia\u0142o pastora i ko\u015bcielnego oraz 46 ognisk (domostw), a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (macierzysty) w synodzie s\u0142awie\u0144skim obs\u0142ugiwa\u0142 tak\u017ce, jako wsie przy\u0142\u0105czone, Peterkow i D\u017awierzno (Darsen) le\u017c\u0105ce ju\u017c w Prusach Zachodnich. Na pro\u015bb\u0119 Christopha Wedelstedta i Paula Gottberga ksi\u0105\u017c\u0119 Filip zezwoli\u0142 6 listopada 1617 roku, by pastor ze \u015awieszyna odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa w Peterkow. Wed\u0142ug niemieckiej Wikipedii ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1789\u20131790, a wie\u017ca i ambona pozosta\u0142y z wcze\u015bniejszej, XVI-wiecznej \u015bwi\u0105tyni. Inwentarz zabytk\u00f3w Juliusa Kohtego z 1934 roku opisuje go jako budowl\u0119 szachulcow\u0105 na planie prostok\u0105ta, \u201ezepsut\u0105 neogotycko\u201d; o\u0142tarz i ambon\u0119 z ornamentem chrz\u0105stkowym datuje na czas po po\u0142owie XVII wieku i odnotowuje, \u017ce niezr\u0119cznie z\u0142o\u017cono je w o\u0142tarz ambonowy. Pod drewnian\u0105 konstrukcj\u0105 wisia\u0142 dzwon z 1625 roku z \u0142aci\u0144skim napisem \u201eNe derelinquas me deus meus\u201d, kt\u00f3ry Kohte przypisuje warsztatowi Karsted\u00f3w.\n\nDwie rodzinne wiadomo\u015bci ze \u015awieszyna przechowa\u0142a prasa berli\u0144ska. W maju 1820 roku Schaeling, porucznik i sekretarz pocztowy w S\u0142upsku, og\u0142osi\u0142 swoje zar\u0119czyny, zawarte 23 maja, z Friederike Caroline Sophie Wittcke, jedyn\u0105 c\u00f3rk\u0105 pastora Wittckego w \u015awieszynie (\u201edes Herrn Pfarrer Wittcke zu Schwessin bei Rummelsburg\u201d). W listopadzie 1854 roku rodzina zawiadomi\u0142a, \u017ce 7 listopada, kr\u00f3tko po osiemdziesi\u0105tych urodzinach, zmar\u0142a w \u015awieszynie wdowa po pastorze Hertellu, z domu Englandt.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 \u015awieszyno w dw\u00f3ch rubrykach, osobno wie\u015b i osobno maj\u0105tek: w gminie wiejskiej (strona 162, pozycja 37) naliczono 338 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w, w obwodzie dworskim (strona 166, pozycja 109) \u2014 210 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Obie rubryki wskazuj\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 na miejscu, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy w Reinwasser. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 626 wiernych. Gustav Adamy, dot\u0105d wikariusz synodalny w W\u00fclfrath w Nadrenii, zosta\u0142 powo\u0142any na pastora w \u015awieszynie w 1896 roku; zmar\u0142 tu jako pastor w stanie spoczynku 26 sierpnia 1929 roku. By\u0142 ostatnim samodzielnym proboszczem \u2014 potem \u015awieszyno sta\u0142o si\u0119 fili\u0105 Miastka. Spis parafii pomorskich z 1932 roku ma dla wsi osobne has\u0142o: 603 dusze i nieobsadzony urz\u0105d pastora.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Fatimskiej, w parafii Miastko, w diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 806; \u015awieszyno \u2014 Dawny cmentarz ewangelicki (eksploratorzy.com.pl); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 162\u2013163, pozycja 37, i s. 166\u2013167, pozycja 109; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III, Stettin 1934, s. 119\u2013120; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1896 i 1929; Wikipedia niemiecka, has\u0142o \u201e\u015awieszyno (Miastko)\u201d; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 144; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 6 czerwca 1820 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 12 listopada 1854 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 137, 214.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u015awieszyno \u2014 Dawny cmentarz ewangelicki (eksploratorzy.com.pl)","url":"https://eksploratorzy.com.pl/viewtopic.php?f=169&t=8597"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 806","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 144","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 6 czerwca 1820 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SD7KAEBVSLVL7EZL7AOGRU6S7GWRVE34"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 12 listopada 1854 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JMRJQHYC3XPG6X7UGGDNOXAUV734GMMM"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 137, 214","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0618","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.977752,"lng":17.075985,"name_de":"Schwessin","name_pl":"\u015awieszyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Stary cmentarz ewangelicki w \u015awietlinie (po niemiecku Schweslin, po kaszubsku Swisleno) za\u0142o\u017cono w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku poza wsi\u0105, na wzniesieniu przy drodze do Kaczkowa, po jej zachodniej stronie. W granicach wyra\u017anie zaznaczonych kamiennym murem cmentarz zajmuje mniej wi\u0119cej trzydzie\u015bci na trzydzie\u015bci metr\u00f3w. Ocala\u0142y ceglane, otynkowane s\u0142upy bramy \u2014 z zawiasami i ze \u015bladami po metalowych krzy\u017cach na ostro zako\u0144czonych szczytach. W g\u0142\u0105b prowadzi centralna aleja obsadzona lipami, sporo jest starodrzewu w dobrym stanie, a teren w wi\u0119kszo\u015bci oczyszczono z samosiejek. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi go jako cmentarz poniemiecki, dawniej ewangelicki; kart\u0119 konserwatorsk\u0105 sporz\u0105dzono 15 listopada 1984 roku, a jako dat\u0119 zamkni\u0119cia podano rok 1929.\n\n\u015awietlino za\u0142o\u017cono w czasach krzy\u017cackich; wie\u015b zbudowano na planie owalu, kt\u00f3ry przez stulecia zbli\u017cy\u0142 si\u0119 do kwadratu, a g\u0142\u00f3wn\u0105 ulic\u0119 nazywano \u201eder Ring\u201d. Za Krzy\u017cak\u00f3w nale\u017ca\u0142o do w\u00f3jtostwa l\u0119borskiego i liczy\u0142o w 1437 roku dwana\u015bcie rade\u0142, z ka\u017cdego po trzy wiardunki czynszu i po korcu owsa. Le\u017ca\u0142o na skraju pasa osadnictwa niemieckiego, kt\u00f3ry \u2014 jak pisa\u0142 Franz Tetzner \u2014 ci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 od Bo\u017cegopola a\u017c po granic\u0119 Prus Zachodnich i obejmowa\u0142 tak\u017ce ten pomorski okr\u0119g ko\u015bcielny. W 1784 roku \u015awietlino le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad \u0141eb\u0105, przy wielkim lesie kr\u00f3lewskim o obwodzie ponad mili, i graniczy\u0142o z zachodnioprusk\u0105 wsi\u0105 Strebbelin. Mieszkali tu nadle\u015bniczy, kt\u00f3ry mia\u0142 te\u017c gospodarstwo ch\u0142opskie, so\u0142tys wolny, dziesi\u0119ciu gospodarzy, wolny gospodarz i cha\u0142upnik-budnik, \u201ewelcher Schulmeister ist\u201d \u2014 kt\u00f3ry by\u0142 zarazem nauczycielem; sta\u0142a te\u017c chata so\u0142ecka, a wie\u015b liczy\u0142a 17 dym\u00f3w. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim (Bresen).\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku naliczono tu 489 ewangelik\u00f3w i 3 katolik\u00f3w. Franz Schultz notowa\u0142 oko\u0142o 1910 roku 469 mieszka\u0144c\u00f3w gminy wiejskiej oraz 40 os\u00f3b w le\u015bnym obwodzie dworskim, wydzielonym urz\u0119dowo w 1905 roku. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim, gdzie by\u0142 te\u017c urz\u0105d stanu cywilnego, a \u015awietlino da\u0142o nazw\u0119 obwodowi urz\u0119dowemu, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 Brze\u017ano L\u0119borskie, Wysokie, Pu\u017cyce, Chrzanowo, Kaczkowo i \u0141\u0119czyce.\n\nW 1911 roku stan\u0119\u0142a w \u015brodku wsi w\u0142asna \u015bwi\u0105tynia: ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim, u Marka Drzewieckiego nazywany kaplic\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Izydora Rolnika. Murowana z ceg\u0142y, na kamiennej podmur\u00f3wce, o tynkowanych elewacjach, wzniesiona na planie o\u015bmioboku i mieszcz\u0105ca dwie\u015bcie os\u00f3b, powsta\u0142a wed\u0142ug projektu okr\u0119gowego inspektora budowlanego Fromma z L\u0119borka. Po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 superintendent B\u00fcschel, pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 miejscowy pastor Rohde, a Biblia o\u0142tarzowa by\u0142a darem cesarzowej; wcze\u015bniej ewangelicy zbierali si\u0119 w szkole. By\u0142 to ostatni z czterech ko\u015bcio\u0142\u00f3w pomocniczych, jakie powiat l\u0119borski postawi\u0142 w latach 1904\u20131911. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim, 7 kilometr\u00f3w od Brze\u017ana, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3160 dusz. Pastorem by\u0142 Walter Calliebe. Kilkana\u015bcie metr\u00f3w od \u015bwi\u0105tyni stoi obelisk upami\u0119tniaj\u0105cy ofiary \u201emarszu \u015bmierci\u201d z 1945 roku.\n\nWi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w zr\u00f3wnano z ziemi\u0105; zachowa\u0142o si\u0119 wiele podstaw krzy\u017cy oraz grob\u00f3w rodzinnych i pojedynczych, ale ich stan jest z\u0142y. Zosta\u0142a jedna kwatera rodzinna z czarnego lastryko, w reprezentacyjnym miejscu, z nielicznymi \u017celaznymi okuciami. Poszukiwania prowadzone w ostatnich latach wydoby\u0142y spod ziemi okaza\u0142e kamienne nagrobki: stel\u0119 nauczyciela Fritza Skibbego (28 pa\u017adziernika 1841 \u2014 6 czerwca 1926), kamie\u0144 Bernharda Reicha (16 kwietnia 1861 \u2014 26 czerwca 1925) i jego \u017cony Marthy z domu Hubert (18 sierpnia 1869 \u2014 29 wrze\u015bnia 1924). Cenotaf, r\u00f3wnie\u017c wydobyty spod ziemi, ma wyryty he\u0142m \u017co\u0142nierski. Postawiono go ku pami\u0119ci Hermanna Markowskiego (na kamieniu zapisanego jako Markowske, w wykazach poleg\u0142ych jako Markowski), urodzonego 20 grudnia 1897 roku, kt\u00f3ry poleg\u0142 12 pa\u017adziernika 1917 roku pod Ypres w Belgii; wed\u0142ug Drzewieckiego jego cia\u0142o spoczywa we Francji. Cenotaf ustawiono na podstawie kamienia Waltera Markowskego (3 listopada 1901 \u2014 6 czerwca 1916). Na po\u0142amanej marmurowej p\u0142ycie daje si\u0119 odczyta\u0107 napis: \u201eFrau Auguste \u2026 geb. Saba * 17.2.1869\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (WUOZ Gda\u0144sk); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 110.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1929,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina \u0141\u0119czyce","url":"http://web.archive.org/web/20160803191049/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-leczyce/35-swietlino"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 110","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0192","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_swietlino/swietlino__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6070668,"lng":17.924396,"name_de":"Schweslin","name_pl":"\u015awietlino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w \u015awietlinie, po niemiecku Schweslin, wzniesiono w 1911 roku w \u015brodku wsi: murowany z ceg\u0142y, na kamiennej podmur\u00f3wce, o tynkowanych elewacjach, zbudowany na planie o\u015bmioboku i mieszcz\u0105cy 200 os\u00f3b. Projekt sporz\u0105dzi\u0142 okr\u0119gowy inspektor budowlany Fromm z L\u0119borka, po\u015bwi\u0119cenia dokona\u0142 superintendent B\u00fcschel, pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 miejscowy pastor Rohde, a Biblia o\u0142tarzowa by\u0142a darem cesarzowej.\n\nW 1784 roku \u015awietlino le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na wsch\u00f3d-p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad \u0141eb\u0105, przy wielkim lesie kr\u00f3lewskim o obwodzie ponad mili, i graniczy\u0142o z zachodnioprusk\u0105 wsi\u0105 Strebbelin. Mieszkali tu nadle\u015bniczy, kt\u00f3ry mia\u0142 te\u017c gospodarstwo ch\u0142opskie, so\u0142tys wolny, 10 gospodarzy, wolny gospodarz i cha\u0142upnik-budnik, \u201ewelcher Schulmeister ist\u201d \u2014 kt\u00f3ry by\u0142 zarazem nauczycielem. W tym opisie wie\u015b liczy\u0142a 17 dym\u00f3w; sta\u0142a w niej te\u017c chata so\u0142ecka.\n\nNie by\u0142a to \u015bwi\u0105tynia parafialna, lecz pomocnicza, nale\u017c\u0105ca do parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim, kt\u00f3ra pozostawa\u0142a pod patronatem kr\u00f3lewskim; przedtem nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano we wsi w szkole. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej Schweslin 489 ewangelik\u00f3w i 3 katolik\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u015awietlinie by\u0142 ostatnim z czterech ko\u015bcio\u0142\u00f3w pomocniczych wzniesionych w powiecie l\u0119borskim \u2014 po Wierzchucinie w 1904 roku, Lubowidzu w 1909 i Le\u015bnicach w 1910. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim, 7 kilometr\u00f3w od Brze\u017ana, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3160 dusz. Pastorem by\u0142 Walter Calliebe.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; dzi\u015b jest rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Izydora Rolnika. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1732 decyzj\u0105 z 11 lutego 2002 roku, wraz z terenem przyko\u015bcielnym. Kilkana\u015bcie metr\u00f3w dalej stoi obelisk upami\u0119tniaj\u0105cy ofiary marszu \u015bmierci z 1945 roku. Odr\u0119bnym obiektem jest dawny cmentarz ewangelicki z po\u0142owy XIX wieku, na p\u00f3\u0142nocnym skraju wsi, w\u015br\u00f3d p\u00f3l.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XI, 1890) zapisa\u0142, \u017ce \u015awietlino, po niemiecku Schweslin, nale\u017ca\u0142o dawniej do katolickiej parafii w Brze\u017anie, a p\u00f3\u017aniej w L\u0119borku, i liczy\u0142o 12 katolik\u00f3w oraz 40 akatolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSchweslin\u201d; Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 277\u2013278 i 437\u2013438; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u015awietlino \u2014 Schweslin (dawna witryna, kopia archiwalna z 3 sierpnia 2016 roku); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg, strona 189, pozycja 54); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 110.*","built_year":1911,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":"http://web.archive.org/web/20160803191049/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-leczyce/35-swietlino"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"fotoexploracje.manifo.com","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/swietlino-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSchweslin\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 110","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0526","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.60023,"lng":17.92301,"name_de":"Schweslin","name_pl":"\u015awietlino \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schweslin)","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u015awi\u0119tym Gaju (po niemiecku Heiligenwalde) stoi oko\u0142o dwudziestu kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Pas\u0142\u0119ka, na sk\u0142onie opadaj\u0105cym ku rzece Dzierzgo\u0144. Rzeka ta by\u0142a przed 1945 rokiem granic\u0105 mi\u0119dzy Prusami Wschodnimi a Zachodnimi, a wie\u015b le\u017ca\u0142a u styku trzech powiat\u00f3w: pas\u0142\u0119ckiego, sztumskiego i malborskiego.\n\nOsad\u0119 wymieniono po raz pierwszy 1 maja 1323 roku, w akcie lokacyjnym s\u0105siedniego Krupina \u2014 wspomniano tam drog\u0119 do \u201eHeiligenwalt\u201d i tamtejszy m\u0142yn. Sam\u0105 wie\u015b lokowa\u0142 17 kwietnia 1324 roku komtur dzierzgo\u0144ski Luter z Brunszwiku, przekazuj\u0105c zasad\u017acy Henrykowi von Dirnow 55 \u0142an\u00f3w na prawie che\u0142mi\u0144skim. Sta\u0142a tu wtedy ceglana kaplica, a przy akcie jej fundacji obecny by\u0142 proboszcz z pobliskiego Kwietniewa, Henryk. Po wprowadzeniu Reformacji \u015bwi\u0105tyni\u0119 przebudowano, wyci\u0105gaj\u0105c skrzyd\u0142o wschodnie zamkni\u0119te szczytem z pi\u0119cioma blendami; w cz\u0119\u015bci zachodniej sta\u0142a masywna drewniana wie\u017ca z ostro\u0142ukowym portalem.\n\nW 1844 roku powsta\u0142 rysunek dawnej \u015bwi\u0105tyni, wykonany przez E. Andersona. W 1861 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 do mur\u00f3w od uderzenia pioruna \u2014 przepad\u0142y wtedy dwa dzwony, jeden z 1420 roku, z napisem gotyckimi minusku\u0142ami \u201eSvnte + barbara + b + anno + domini + jore 1420\u201d, drugi z 1725 roku, z napisem \u201eGott Allein in der Hohe Sei Ehr. Gegossen A. 1725\u201d. W latach 1864\u20131865 odbudowano go na starych murach, z now\u0105 absyd\u0105 od wschodu. Adolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku podaje, opieraj\u0105c si\u0119 na rysunku i notatkach precentora E. Andersona z Popelken, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 pod patronatem kr\u00f3lewskim, a w jego p\u00f3\u0142nocnej kruchcie znajdowa\u0142a si\u0119 kropielnica z niebieskiego granitu.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w \u015awi\u0119tym Gaju by\u0142 fili\u0105 lutera\u0144skiej parafii w Kwietniewie i pozostawa\u0142 ewangelicki do 1945 roku. Ka\u017cdy tutejszy pastor gospodarowa\u0142 na czterech \u0142anach \u2014 trzech w Kwietniewie i jednym w \u015awi\u0119tym Gaju. W pa\u017adzierniku 1890 roku prasa donios\u0142a, \u017ce regencja powierzy\u0142a tymczasowo nadz\u00f3r miejscowy nad szko\u0142ami parafii Kwietniewa i \u015awi\u0119tego Gaju pastorowi Wiederholdowi z Rychlik. W kwietniu 1914 roku pastorem w Kwietniewie i \u015awi\u0119tym Gaju, w diecezji pas\u0142\u0119ckiej, mianowano pastora Dembowskiego z Gro\u00df Sch\u00f6nau. Ostatnim duchownym by\u0142 Max Johann Wolfgang Toepel, \u017cyj\u0105cy w latach 1896\u20131976, kt\u00f3ry sprawowa\u0142 urz\u0105d od 12 czerwca 1929 do 21 stycznia 1945 roku; interesowa\u0142 si\u0119 histori\u0105, pisa\u0142 wiersze i wydawa\u0142 miesi\u0119cznik dla obu gmin, drukowany w Gi\u017cycku. W 1931 roku wie\u015b liczy\u0142a 405 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 402 wyznania ewangelickiego i trzech rzymskokatolickiego.\n\nPo wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w r\u0119ce rzymskokatolickie: wed\u0142ug Andrzeja Starczewskiego by\u0142 fili\u0105 parafii w Rychlikach, a po erygowaniu parafii w Kwietniewie w 1972 roku sta\u0142 si\u0119 jej fili\u0105; w wykazie rejestru zabytk\u00f3w figuruje jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego, a diecezja elbl\u0105ska wymienia go na swojej stronie (stan z pa\u017adziernika 2026 roku) jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Wojciecha. W protokole powizytacyjnym z 1951 roku odnotowano brak organ\u00f3w, fisharmonii i szat liturgicznych, a w lutym 1955 roku o\u0142tarz by\u0142 prowizoryczny i msz\u0119 odprawiano raz w miesi\u0105cu. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano \u015bwi\u0105tyni\u0119 pod numerem 598/69 decyzj\u0105 z 12 marca 1968 roku. Miejscowa tradycja wi\u0105\u017ce okolic\u0119 ze \u015bmierci\u0105 \u015bwi\u0119tego Wojciecha w 997 roku, cho\u0107 w nauce miejsce to pozostaje sporne; spraw\u0119 rozwa\u017cano w 1980 roku na konsultacji historycznej z udzia\u0142em Aleksandra Gieysztora i Stanis\u0142awa Mielczarskiego. Sanktuarium ustanowiono 9 maja 1986 roku: jak podaje Andrzej Starczewski, przytaczaj\u0105c dekrety, prymas J\u00f3zef Glemp na pro\u015bb\u0119 administratora apostolskiego diecezji warmi\u0144skiej biskupa Edmunda Piszcza erygowa\u0142 wtedy Warmi\u0144skie Sanktuarium Diecezjalne \u015awi\u0119tego Wojciecha, Biskupa i M\u0119czennika, i tego samego dnia nada\u0142 ko\u015bcio\u0142owi tytu\u0142 \u015bwi\u0119tego Wojciecha w miejsce dotychczasowego \u015bwi\u0119tego Antoniego z Padwy. Uroczysto\u015bci tysi\u0105clecia \u015bmierci \u015bwi\u0119tego Wojciecha odby\u0142y si\u0119 tu w kwietniu 1997 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Rejestr zabytk\u00f3w datuje budowl\u0119 na XV wiek, z przebudow\u0105 w 1878 roku; opracowanie gminne, id\u0105c za ustaleniami Artura Semraua, wskazuje na rok oko\u0142o 1399. Lech S\u0142odownik podaje, \u017ce relikwie \u015bwi\u0119tego sprowadzono z Gniezna w 1989 roku; wed\u0142ug Starczewskiego starania o nie podj\u0105\u0142 biskup elbl\u0105ski pod koniec 1992 roku, a zgod\u0119 prymasa przekazano pismem z 14 grudnia 1992 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Clemens Sch\u00fcler (1526), Georg Henserat (1542), Magnus Hillbrandt (1555), Paul Gehrcke (1570), David Sch\u00fctz (1585), Michael Trischelius (1600), Michael Meltzer (1604), Christoph Richter (1606), Reinhold Seth (1671), Johann Caspar Suchland (1701), Christian Kern (1734), Theodor Friedrich Thiesen (1742), Friedrich Wilhelm Benefeldt (1753), Johann Ernst Gr\u00fcnm\u00fcller (1758), Samuel Christoph Dittmann (1787), Karl August Schubert (1824), Georg Wilhelm Schiefferdecker (1840), Johann Gottfried Immanuel Schaefer (1870), August Theodor Kaminski (1880\u20131906), August Christoph Paul Walsdorff (1906), Karl Hanne (1924), Wolfgang Toepel (1929), Paul Kortzitzki (1930). Bez podanego roku: Johann Corsepius.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119: po\u0142\u0105czona parafia si\u0119gaj\u0105ca czas\u00f3w przed reformacj\u0105, pod patronatem kr\u00f3lewskim. Liczy\u0142a 3400 dusz, 8 szk\u00f3\u0142 i 9 nauczycieli. Nale\u017ca\u0142y do niej: Blumenau, Alt Dollst\u00e4dt, Hohendorfer Grundm\u00fchle, Hohendorf-Wald, Kerschitten, K\u00fchlborn, Ober- und Unter-Krapen, Mehlend, Neu Dollst\u00e4dt, Opitten, Petersdorf, Alt Powunden, Neu Powunden, Rossitten, Stein, Gro\u00df Brodsende (powiat Stuhm), a przy Heiligenwalde: Heiligenwalde Dom\u00e4ne, Jankendorf, Karlsruhe, K\u00f6xten, Prothen, Schweide, Storchnest. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1890 roku, Julius Meinhold, urodzony w 1850 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. S\u0142odownik, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w \u015awi\u0119tym Gaju\u201d, materia\u0142y gminy Rychliki; Encyklopedia Warmii i Mazur, has\u0142o \u015awi\u0119ty Gaj; serwis diecezji elbl\u0105skiej, wykaz parafii, parafia Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego w Kwietniewie (odczyt 11 pa\u017adziernika 2026 roku); A. Starczewski, \u201eSanktuarium diecezjalne \u015awi\u0119tego Wojciecha, biskupa i m\u0119czennika w \u015awi\u0119tym Gaju\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 22 (2021), s. 181\u2013206; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 12\u201313; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 94, 322; t. 2, s. 379, 562, 665; t. 3, s. 713, 776, 799, 910, 927, 980; t. 4, s. 1168; t. 5, s. 1469; t. 6, s. 1562, 1580, 1631, 1633, 1634, 1690, 1793; t. 7, s. 1826, 1841, 1856, 1908; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15, 82; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 14 pa\u017adziernika 1890 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 kwietnia 1914 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1399,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/warmi%C5%84sko-mazurskie/powiat_elbl%C4%85ski/gmina_Rychliki"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"rychliki.pl","url":"https://rychliki.pl/parafia-w-kwietniewie/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 12\u201313","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 94, 322; t. 2, s. 379, 562, 665; t. 3, s. 713, 776, 799, 910, 927, 980; t. 4, s. 1168; t. 5, s. 1469; t. 6, s. 1562, 1580, 1631, 1633, 1634, 1690, 1793; t. 7, s. 1826, 1841, 1856, 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15, 82","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 14 pa\u017adziernika 1890 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3WXLLHFR2L62VMCC4EN7PQZM4URAXCBP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 kwietnia 1914 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AUEMG4NVCKR4U63VIBTM3CFXSCMLMQGH"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0521","image_url":"/static/atlas/foto/bao_2026/141710.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.973528,"lng":19.402278,"name_de":"Heiligenwalde","name_pl":"\u015awi\u0119ty Gaj \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Heiligenwalde)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Swochowie za\u0142o\u017cono na niewielkim le\u015bnym wzniesieniu, na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144, po zachodniej stronie drogi ku Machowinowi. Wed\u0142ug monografii z 2013 roku z pierwotnego za\u0142o\u017cenia zachowa\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bciowo graniczny starodrzew \u015bwierkowy oraz kilka mogi\u0142 i kamieni nagrobnych z inskrypcjami z lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku; cz\u0119\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w ma inskrypcje nieczytelne albo nie ma ich wcale. Wed\u0142ug wystawy z 2020 roku cmentarz jest stosunkowo dobrze zachowany: s\u0105 tu ca\u0142e nagrobki, niekt\u00f3re z czytelnymi inskrypcjami, a miejsce sprawia wra\u017cenie zadbanego \u2014 przy cz\u0119\u015bci grob\u00f3w pojawiaj\u0105 si\u0119 znicze, zapalane przez wsp\u00f3\u0142czesnych mieszka\u0144c\u00f3w. Nekropoli\u0119 upami\u0119tnia tablica z 2020 roku.\n\nSwochowo, po niemiecku Schwuchow, nale\u017ca\u0142o do dawnej gminy Siemianice. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej we Wrze\u015bciu (Freist) w powiecie s\u0142upskim. Ernst M\u00fcller zapisa\u0142 pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego si\u0119 tam znalaz\u0142a: tamtejszy pastor Michael Grote prosi\u0142 o przydzielenie parafii jeszcze jednej wsi i dodatkowych dochod\u00f3w \u2014 i wtedy do\u0142\u0105czono do Wrze\u015bcia Swochowo oraz Rogawic\u0119. Grote urz\u0119dowa\u0142 mi\u0119dzy poprzednikiem ordynowanym 30 wrze\u015bnia 1585 roku a nast\u0119pc\u0105 ordynowanym 5 grudnia 1609 roku.\n\nW 1784 roku Swochowo liczy\u0142o 20 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; do d\u00f3br nale\u017ca\u0142 folwark Seddin i karczma Uhlenkrug. Wie\u015b le\u017ca\u0142a wtedy w synodzie s\u0142upskim. Do 1945 roku by\u0142o siedzib\u0105 rodziny Steifensand\u00f3w, gospodaruj\u0105cej w dawniej szachulcowym dworze z 1735 roku, wzniesionym pierwotnie dla von Mitzlaff\u00f3w. W maju 1907 roku do Swochowa mia\u0142y zosta\u0107 przewiezione zw\u0142oki Richarda Steifensanda, prezydenta policji w Charlottenburgu, zmar\u0142ego w wieku 53 lat. Nabo\u017ce\u0144stwo \u017ca\u0142obne odby\u0142o si\u0119 6 maja w ko\u015bciele Luizy (Luisenkirche) w Charlottenburgu, a mow\u0119 wyg\u0142osi\u0142 tamtejszy pastor naczelny D. dr Riemann; w\u015br\u00f3d krewnych zmar\u0142ego by\u0142 radca ziemstwa kredytowego Georg Steifensand ze Swochowa. Pogrzeb w Swochowie wyznaczono na wtorek 7 maja 1907 roku, na godzin\u0119 czwart\u0105 po po\u0142udniu; gazeta nie podaje, na kt\u00f3rym cmentarzu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Swochowo, s. 192; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Freist, s. 495; https://cmentarze.slupsk.pl; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 15\u201316; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1004; \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 7 maja 1907 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 15\u201316","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/09/ip_9_2026.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1004","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 7 maja 1907 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SHD53UA455QW5IV3LLPNSLSXQI2VLXFA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Freist, s. 495","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1029","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5205,"lng":17.0528,"name_de":"Schwuchow","name_pl":"Swochowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Swo\u0142owie otacza gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiony oko\u0142o 1400 roku. \u015awi\u0105tyni\u0119 zbudowano z ceg\u0142y na kamiennym podmurowaniu, z wie\u017c\u0105 od zachodu. Zajmuje niewielki owalny teren w \u015brodku wsi \u2014 oko\u0142o 942 metr\u00f3w kwadratowych \u2014 otoczony murem z kamieni polnych. Dzi\u015b jest to p\u0142aska, obsiana traw\u0105 przestrze\u0144. Na terenie przyko\u015bcielnym urz\u0105dzono lapidarium z fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w, w tym dw\u00f3ch z inskrypcj\u0105 oraz jednej podstawy z dat\u0105 1798. Przy ogrodzeniu od p\u00f3\u0142nocy stoi cok\u00f3\u0142 pomnika poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u2014 z zatartymi niemieckimi napisami i z figur\u0105 Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, ustawion\u0105 na nim p\u00f3\u017aniej.\n\nW 1784 roku Swo\u0142owo, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na zach\u00f3d od S\u0142upska. Mieszka\u0142o tu 15 gospodarzy z wolnym so\u0142tysem, trzech zagrodnik\u00f3w, trzech cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, le\u015bniczy i nauczyciel \u2014 razem 25 dym\u00f3w. Z kolonii Scharfenstein do ko\u015bcio\u0142a nale\u017celi tak\u017ce ci mieszka\u0144cy, kt\u00f3rzy przyszli ze Swo\u0142owa; wcielono ich 18 sierpnia 1731 roku.\n\nCmentarz przyko\u015bcielny by\u0142 u\u017cytkowany w pierwszej po\u0142owie XX wieku. Z powodu ciasnoty tego miejsca wie\u015b za\u0142o\u017cy\u0142a z czasem drugi cmentarz, na po\u0142udniowo-wschodnim skraju zabudowy.\n\nSwo\u0142owo, po niemiecku Schwolow, le\u017cy w Krainie w Krat\u0119, okolicy z zabudow\u0105 szachulcow\u0105. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze.\n\nSchwolow by\u0142o fili\u0105 parafii ewangelickiej w Bruskowie Wielkim (Gro\u00df Br\u00fcskow), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 tej parafii, oddalon\u0105 od Gro\u00df Br\u00fcskow o 7 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 1226 dusz. Pastorem by\u0142 Hermann Ristow. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 315 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Na wie\u017cy wisia\u0142y dzwony z 1764 i 1788 roku, odlane w warsztatach Meyera w Ko\u0142obrzegu i Szczecinku; jeden z nich zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b w Braunlage w g\u00f3rach Harz.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w listopadzie 1945 i w listopadzie 1946 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w r\u0119ce katolickie i po rekonsekracji s\u0142u\u017cy jako \u015bwi\u0105tynia filialna parafii w Bruskowie Wielkim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 468 (has\u0142o Gro\u00df-Br\u00fcskow); ewidencja cmentarzy Pomorza (bia\u0142e karty konserwatorskie); zestawienie cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Swo\u0142owo; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 907\u2013908; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 934; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Swo\u0142owo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/swolowo/"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 934","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0698","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.477236,"lng":16.838369,"name_de":"Schwolow","name_pl":"Swo\u0142owo \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Swo\u0142owo (po niemiecku Schwolow) le\u017cy oko\u0142o 13 kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od S\u0142upska, w Krainie w Krat\u0119 \u2014 okolicy zabudowy szachulcowej, poza obszarem s\u0142owi\u0144skim. S\u0105 tu dwa cmentarze. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wyja\u015bnia, \u017ce przyko\u015bcielny, zajmuj\u0105cy niewielki owalny teren w centrum wsi, z czasem okaza\u0142 si\u0119 za ma\u0142y, dlatego za\u0142o\u017cono drugi, w\u015br\u00f3d upraw rolnych w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci.\n\nW 1784 roku Swo\u0142owo, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na zach\u00f3d od S\u0142upska. Mieszka\u0142o tu 15 gospodarzy z wolnym so\u0142tysem, trzech zagrodnik\u00f3w, trzech cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, le\u015bniczy i nauczyciel \u2014 razem 25 dym\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Bruskowa Wielkiego; nale\u017celi do niego tak\u017ce ci mieszka\u0144cy kolonii Scharfenstein, kt\u00f3rzy przyszli ze Swo\u0142owa \u2014 wcielono ich 18 sierpnia 1731 roku.\n\nCmentarz wiejski, za\u0142o\u017cony jako drugi, le\u017cy za ostatnimi zabudowaniami, ukryty w k\u0119pie drzew. Ma oko\u0142o 5300 metr\u00f3w kwadratowych; za\u0142o\u017cono go mniej wi\u0119cej w latach 1850\u20131890 (opis wystawy z 2020 roku podaje: prawdopodobnie od ko\u0144ca XIX wieku). Przez lata powojenne by\u0142 dewastowany i zarasta\u0142; dzi\u015b jest nieczynny. Z pierwotnego zagospodarowania zosta\u0142o niewiele, ale czytelny jest zachodni graniczny starodrzew \u015bwierkowy, a najokazalszym zachowanym pomnikiem jest kamienny krzy\u017c z wyryt\u0105 dat\u0105 poch\u00f3wku 1940.\n\nW 2020 roku cmentarz uporz\u0105dkowano i zinwentaryzowano w ramach projektu Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, dofinansowanego przez Narodowy Instytut Dziedzictwa. Pi\u0119cioro m\u0142odych wolontariuszy w ci\u0105gu pi\u0119ciu dni udokumentowa\u0142o niemal wszystkie zapomniane cmentarze gminy, a w Swo\u0142owie wydoby\u0142o z ziemi i oczy\u015bci\u0142o kilkana\u015bcie nagrobk\u00f3w; przy porz\u0105dkowaniu pomaga\u0142o Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swo\u0142owie. Odnaleziono ponad trzydzie\u015bci nagrobk\u00f3w lub ich fragment\u00f3w; ziemia kry\u0142a te\u017c szcz\u0105tki \u017celiwnych krzy\u017cy i kamionkowe garnki. Prace zamkn\u0119\u0142a inwentaryzacja trzydziestu o\u015bmiu obiekt\u00f3w, ka\u017cdego z podaniem wymiar\u00f3w i materia\u0142u \u2014 od betonowych stel po metalowy garnek emaliowany z blaszan\u0105 pokrywk\u0105, wkopany w ziemi\u0119 i pozbawiony dna. W 2023 roku cmentarz porz\u0105dkowa\u0142o tak\u017ce S\u0142upskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne \u201eGryf\u201d.\n\nOdczytane inskrypcje upami\u0119tniaj\u0105 mi\u0119dzy innymi Augusta Albrechta, urodzonego 10 lipca 1858 roku, kt\u00f3ry wed\u0142ug opisu wystawy do\u017cy\u0142 siedemdziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu lat; Henriette Albrecht z domu Block, \u017cony wycu\u017cnika Ferdinanda Albrechta, urodzonej 7 lipca 1854 i zmar\u0142ej 23 maja 1932; oraz Reinholda Albrechta, by\u0107 mo\u017ce wnuka Augusta, \u017cyj\u0105cego od 26 grudnia 1920 do 24 kwietnia 1934. Na odwrocie nagrobka Henriette wyryto: *Hochbetagt durch Gottes G\u00fcte, gingst du zur ewigen Ruhe* (\u201eS\u0119dziwa dzi\u0119ki dobroci Bo\u017cej, odesz\u0142a\u015b do wiecznego odpoczynku\u201d). Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c fragment krzy\u017ca z nazwiskiem panie\u0144skim Treptow i fragment z rokiem 1869. Na cmentarzu pochowano Christel Schwichtenberg, urodzon\u0105 15 stycznia 1941 roku i zmar\u0142\u0105 4 lutego. Na tabliczce z marblitu, wykopanej z ziemi podczas prac porz\u0105dkowych, rodzice kazali wyry\u0107 dwuwiersz: *Kaum bl\u00fchtest Du auf, unser Gl\u00fcck, als Gott Dich auch schon rief zur\u00fcck* (\u201eLedwie zakwit\u0142a\u015b, nasze szcz\u0119\u015bcie, a B\u00f3g ju\u017c Ci\u0119 wezwa\u0142 z powrotem\u201d). Opis wystawy z 2020 roku nazywa Reinholda czternastoletnim, a Christel dwutygodniow\u0105.\n\nCmentarz przyko\u015bcielny zajmuje oko\u0142o 942 metr\u00f3w kwadratowych; otacza go mur z kamieni polnych, a dzi\u015b jest to p\u0142aski, obsiany traw\u0105 teren; przy ogrodzeniu od p\u00f3\u0142nocy stoi pomnik po\u015bwi\u0119cony niegdy\u015b pami\u0119ci mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Z dawnego wyposa\u017cenia zosta\u0142 kamienny krzy\u017c z grobu dzieci\u0119cego Idy Schulz, zmar\u0142ej w 1894 roku, granitowe podstawy po \u017celiwnych krzy\u017cach i fragmenty nagrobk\u00f3w.\n\nDo 1945 roku Swo\u0142owo nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego (Landkreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Swo\u0142owo nie mia\u0142o samodzielnej parafii \u2014 jako filia podlega\u0142o parafii Gro\u00df Br\u00fcskow (Bruskowo Wielkie) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notowa\u0142 tu 500 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w Gro\u00df Br\u00fcskow, oddalon\u0105 od Gro\u00df Br\u00fcskow o 7 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 1226 dusz. Pastorem by\u0142 Hermann Ristow. W 1940 roku gmina filialna liczy\u0142a 398 wiernych. W centrum wsi stoi gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ceglany na fundamencie z kamienia polnego, z wie\u017c\u0105 zachodni\u0105, wzniesiony oko\u0142o 1400 roku. Na wie\u017cy wisia\u0142y dzwony z 1764 i 1788 roku z odlewni Meyera w Ko\u0142obrzegu i Szczecinku; jeden z nich zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b w Braunlage. W marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono w latach 1945\u20131946, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 i rekonsekrowa\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki; dzi\u015b \u015bwi\u0105tynia jest fili\u0105 parafii Bruskowo Wielkie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Opis wystawy podaje wiek Reinholda Albrechta i Christel Schwichtenberg inaczej, ni\u017c wynika z dat na ich nagrobkach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Stachowiak, \u201eInwentaryzacja obiekt\u00f3w na cmentarzu ewangelickim w Swo\u0142owie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo, listopad 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Swo\u0142owo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Swo\u0142owo, s. 193; Rewitalizuj\u0105 ewangelicki cmentarz w Swo\u0142owie \u2014 Radio Gda\u0144sk (2023); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 934; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Rewitalizuj\u0105 ewangelicki cmentarz w Swo\u0142owie \u2014 Radio Gda\u0144sk","url":"https://radiogdansk.pl/wiadomosci/region/slupsk/2023/09/30/rewitalizuja-ewangelicki-cmentarz-w-swolowie-gryf-troszczy-sie-o-pamiec/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 1/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"A. Stachowiak, \u201eInwentaryzacja obiekt\u00f3w na cmentarzu ewangelickim w Swo\u0142owie\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 934","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0697","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.476314,"lng":16.845446,"name_de":"Schwolow","name_pl":"Swo\u0142owo \u2014 cmentarz wiejski (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Swo\u0142owie, po niemiecku Schwolow, zbudowano oko\u0142o 1400 roku; wie\u015b le\u017cy na zach\u00f3d od S\u0142upska. Mi\u0119dzy 1867 a 1893 rokiem ko\u015bci\u00f3\u0142 przebudowano w stylu neogotyckim. Zachowa\u0142y si\u0119 w nim empory, drewniany prospekt organowy i sze\u015bcioboczna chrzcielnica. \u015awi\u0105tyni\u0119 otacza kolisty mur z kamieni polnych. Po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, nadaj\u0105c mu wezwanie Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Swo\u0142owo zalicza si\u0119 dzi\u015b do dziedzictwa \u201eKrainy w Krat\u0119\u201d.\n\nLudwig B\u00f6ttger w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1894 roku zapisa\u0142, \u017ce w 1240 roku ksi\u0105\u017c\u0119 pomorski \u015awi\u0119tope\u0142k nada\u0142 lub potwierdzi\u0142 joannitom wie\u015b Zolow \u2014 by\u0107 mo\u017ce Swo\u0142owo, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142o do komturii joannit\u00f3w w S\u0142upsku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105 od zachodu zbudowano z ceg\u0142y na fundamentach z kamienia polnego i pobielono. Pierwotnie by\u0142 zamkni\u0119ty prosto; wielok\u0105tne prezbiterium dodano w nowszych czasach. Dawny szczyt wschodni mia\u0142 dwa ostro\u0142ukowe okna, a mi\u0119dzy nimi ma\u0142\u0105 nisz\u0119 na obraz \u015bwi\u0119tego. Naro\u017cniki i \u015brodek nawy wzmacniaj\u0105 niewielkie przypory, wej\u015bcie zachodnie w wie\u017cy jest ostro\u0142ukowe, a wn\u0119trze nakrywa p\u0142aski drewniany strop. Wie\u017c\u0119 wie\u0144czy oryginalny podw\u00f3jny dach namiotowy, kryty dach\u00f3wk\u0105 i gontem.\n\nCzas budowy B\u00f6ttger k\u0142adzie na prze\u0142om XIV i XV wieku. Z wyposa\u017cenia wymienia kielich z imieniem fundatora i latami 1749 i 1759, drugi kielich, do komunii chorych, z g\u0142\u00f3wkami anio\u0142\u00f3w i owocami oraz sze\u015bcioboczn\u0105 cynow\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 z XVII albo XVIII wieku ze scen\u0105 chrztu w Jordanie i napisem \u201eHic filius meus dilectus\u201d. B\u00f6ttger wymienia te\u017c dwa dzwony: z 1764 roku, wed\u0142ug napisu odlany przez Johanna Meyera w Ko\u0142obrzegu i S\u0142upsku, i z 1788 roku, odlany przez J. M. Meyera w Szczecinku.\n\nSpis duchownych Pomorza M\u00fcllera wymienia Swo\u0142owo jako filia\u0142 parafii w Bruskowie Wielkim, w synodzie miejskim S\u0142upsk, i notuje jego stan prawny: by\u0142a to wie\u015b kr\u00f3lewska w urz\u0119dzie s\u0142upskim, z po\u0142ow\u0105 Scharfenstein, a kolacja nale\u017ca\u0142a do panuj\u0105cego. Pierwszym znanym duchownym parafii by\u0142 Joachim Schwichtenberg, ordynowany 24 sierpnia 1581 roku przez magistra Davida Crolliusa. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Bruskowa Wielkiego; nale\u017celi do niego tak\u017ce ci mieszka\u0144cy kolonii Scharfenstein, kt\u00f3rzy przyszli ze Swo\u0142owa \u2014 wcielono ich 18 sierpnia 1731 roku. W 1784 roku Swo\u0142owo, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na zach\u00f3d od S\u0142upska. Mieszka\u0142o tu 15 gospodarzy z wolnym so\u0142tysem, trzech zagrodnik\u00f3w, trzech cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, le\u015bniczy i nauczyciel \u2014 razem 25 dym\u00f3w. Spis z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 500 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w Gro\u00df Br\u00fcskow (Bruskowo Wielkie), oddalon\u0105 od Gro\u00df Br\u00fcskow o 7 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 1226 dusz. Pastorem by\u0142 Hermann Ristow. Patronat by\u0142 pa\u0144stwowy. J\u00f3zef Szyma\u0144ski przytacza raport ksi\u0119dza Jana Ziei, w kt\u00f3rym ten zrelacjonowa\u0142 mi\u0119dzy innymi niedziel\u0119 30 grudnia 1945 roku, a o Bierkowie, Bruskowie i Swo\u0142owie pisa\u0142, \u017ce \u201ew ka\u017cdej wsi jest ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki\u201d, i dodawa\u0142: \u201eDot\u0105d doje\u017cd\u017cali\u015bmy tylko do Bierkowa\u201d. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 4 marca 1946 roku; \u015bwi\u0105tynia pe\u0142ni dzi\u015b funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a filialnego pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w parafii Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w Bruskowie Wielkim, erygowanej wed\u0142ug tej samej strony 1 czerwca 1951 roku. W orzeczeniu nr 315 z 2 lutego 1961 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Swo\u0142owie wraz z otoczeniem okre\u015blono jako ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny nale\u017c\u0105cy do parafii rzymskokatolickiej w Bruskowie Wielkim. Mieszka\u0144cy za\u0142o\u017cyli tu dwa cmentarze. Przyko\u015bcielny, w \u015brodku wsi, zajmowa\u0142 niewielki owalny teren, kt\u00f3ry z czasem okaza\u0142 si\u0119 za ma\u0142y; drugi urz\u0105dzono w\u015br\u00f3d p\u00f3l, w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi. Dzisiejszy cmentarz przyko\u015bcielny to p\u0142aska powierzchnia obsiana traw\u0105, a przy ogrodzeniu od p\u00f3\u0142nocy stoi pomnik po\u015bwi\u0119cony niegdy\u015b poleg\u0142ym w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Od kilku lat odbywaj\u0105 si\u0119 na cmentarzu spotkania ekumeniczne z udzia\u0142em proboszcz\u00f3w \u2014 rzymskokatolickiego z Bruskowa Wielkiego i ewangelicko-augsburskiego ze S\u0142upska \u2014 a od 2023 roku nekropoli\u0119 rewitalizuje miejscowe stowarzyszenie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 468\u2013470 (Gro\u00df-Br\u00fcskow); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Swo\u0142owo; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 31\u201333; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 934; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1961, nr 8, poz. 47 (orzeczenie nr 315 z 2 lutego 1961 roku); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174; J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 406.*","built_year":1400,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/241981746"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 1/2023","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 1/2023; Gazetki s\u0142upskie nr 11/2020"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Gazetki s\u0142upskie, nr 11/2020","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 1/2023; Gazetki s\u0142upskie nr 11/2020"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 31\u201333","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 934","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 468\u2013469 (Gro\u00df-Br\u00fcskow)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 406","url":"https://doi.org/10.31743/abmk.2019.112.20"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0489","image_url":"/static/atlas/foto/bielamowicz_commons/kos-0489_01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.47724,"lng":16.83837,"name_de":"Schwolow","name_pl":"Swo\u0142owo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Schwolow)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"W Sycewicach, po niemiecku Zitzewitz, s\u0105 dwa dawne cmentarze wiejskie. Le\u017c\u0105 na zach\u00f3d od wsi, przy drodze polnej, po jej po\u0142udniowej stronie, kilkadziesi\u0105t metr\u00f3w od siebie; bli\u017cszy wsi ma plan wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, drugi \u2014 kwadratu. Oba pozostaj\u0105 czytelne w terenie dzi\u0119ki cz\u0119\u015bciowo zachowanym granicznym nasadzeniom drzew, kt\u00f3re odcinaj\u0105 je od p\u00f3l i \u0142\u0105k. W monografii cmentarzy powiatu s\u0142upskiego zapisano, \u017ce powsta\u0142y niemal r\u00f3wnocze\u015bnie, na prze\u0142omie XIX i XX wieku, mi\u0119dzy 1890 a 1911 rokiem.\n\nDzi\u015b oba s\u0105 zaniedbane i zaro\u015bni\u0119te samosiewem. Nie ma na nich tablic ani krzy\u017cy, ale wida\u0107 rz\u0119dy mogi\u0142, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 obwiedziono kamiennymi ramami; stoi te\u017c granitowy s\u0142up bramy, a element\u00f3w nagrobnych zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o dwustu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 pomnik\u00f3w nie ma inskrypcji; te odczytane wskazuj\u0105 poch\u00f3wki od pocz\u0105tku XX wieku po lata czterdzieste. Na jednym z cmentarzy le\u017cy fragment tablicy z cz\u0119\u015bciow\u0105 inskrypcj\u0105 pomnika po\u015bwi\u0119conego mieszka\u0144com Sycewic poleg\u0142ym w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Trzeci cmentarz we wsi, rodowy von Zitzewitz\u00f3w, le\u017cy w parku dworskim.\n\nW 1784 roku Sycewice liczy\u0142y 25 dym\u00f3w i mia\u0142y szko\u0142\u0119; nale\u017ca\u0142y do parafii w Z\u0119bowie (Symbow) w synodzie dar\u0142owskim.\n\nSycewice le\u017ca\u0142y do 1945 roku w powiecie s\u0142upskim w rejencji koszali\u0144skiej. Ich ludno\u015b\u0107 by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w Z\u0119bowie, po niemiecku Symbow, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto; ko\u015bcio\u0142em parafialnym pozostawa\u0142a tamtejsza \u015bwi\u0105tynia, a we wsi dzia\u0142a\u0142a ewangelicka kaplica. Wie\u015b by\u0142a star\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 lenn\u0105 rycerskiego rodu von Zitzewitz, po\u015bwiadczon\u0105 w 1410 roku. M\u00fcller notuje, \u017ce prawo patronatu nad parafi\u0105 w Z\u0119bowie przesz\u0142o na w\u0142a\u015bcicieli Red\u0119cina i Sycewic. Ostatnim niemieckim duchownym by\u0142 pastor Oskar Klopsch.\n\nSpis z 2 grudnia 1895 roku podaje osobno obw\u00f3d dworski z 254 ewangelikami i gmin\u0119 wiejsk\u0105 ze 177.\n\nWie\u015b ewakuowano 7 marca 1945 roku. Hrabiego Wilhelma von Zitzewitz, wnuka fundatora majoratu, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 maj\u0105tek po \u015bmierci ojca, Heinricha, w 1937 roku, wywieziono 19 marca 1945 roku do moskiewskiej \u0141ubianki, gdzie \u015blad po nim zagin\u0105\u0142; po wojnie ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Sycewice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 133\u2013134; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 479\u2013480 (has\u0142o Symbow); Karl Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 1065\u20131068; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 11/2025; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1023\u20131024.*","built_year":1890,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sycewice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/sycewice/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\", 2013, has\u0142o Sycewice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1023\u20131024","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 479\u2013480 (has\u0142o Symbow)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0587","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.424133,"lng":16.844581,"name_de":"Zitzewitz","name_pl":"Sycewice \u2014 dwa wiejskie cmentarze ewangelickie na zach\u00f3d od wsi","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarzy by\u0142o w Sycewicach trzy: dwa wiejskie, le\u017c\u0105ce na zach\u00f3d od wsi, i jeden rodowy \u2014 tak wylicza je monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego. Rodowy cmentarz von Zitzewitz\u00f3w urz\u0105dzono we wschodniej cz\u0119\u015bci parku przy pa\u0142acu, na planie kwadratu, z wej\u015bciem od strony zachodniej. Z dawnego wyposa\u017cenia zosta\u0142y wy\u0142\u0105cznie kamienne postumenty; monografia zastrzega, \u017ce formy tego cmentarza ani sposobu jego zagospodarowania nie da si\u0119 dzi\u015b okre\u015bli\u0107. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kobylnica na lata 2023\u20132026 podaje, \u017ce we wschodniej cz\u0119\u015bci parku, w odleg\u0142o\u015bci 50 m od drogi, znajduj\u0105 si\u0119 \u201epozosta\u0142o\u015bci grobowc\u00f3w rodzinnych z resztkami nagrobk\u00f3w\u201d.\n\nSycewice, po niemiecku Zitzewitz, le\u017ca\u0142y w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze, i by\u0142y gniazdem rodu von Zitzewitz, kt\u00f3ry wed\u0142ug monografii w\u0142ada\u0142 tymi ziemiami w XII wieku; w 1410 roku Sycewice wraz z Kusowem nale\u017ca\u0142y do Petera von Zitzewitz. Georg von Zitzewitz, urodzony w 1585 roku, by\u0142 za\u0142o\u017cycielem drugiej, cecenowskiej linii rodu; po jego \u015bmierci maj\u0105tek podzielono na dobra A i B, kt\u00f3re pozosta\u0142y w r\u0119kach rodu do 1945 roku. W 1879 roku w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku Zitzewitz (882 hektary), von Zitzewitz, mieszka\u0142 w Cecenowie. Wilhelm von Zitzewitz ustanowi\u0142 w 1901 roku majorat, w 1909 otrzyma\u0142 tytu\u0142 hrabiowski i zmar\u0142 w 1925. W 1905 roku Sycewice z Gaciem tworzy\u0142y fideikomis Wilhelma von Zitzewitza z Cecenowa, a jego syn Heinrich prowadzi\u0142 maj\u0105tek najpierw jako zarz\u0105dca, w 1911 roku jako dzier\u017cawca, a w 1928 roku jako w\u0142a\u015bciciel. Monografia cmentarna datuje pa\u0142ac na XIX wiek, a Pagel podaje, \u017ce pa\u0142ac wzni\u00f3s\u0142 i park za\u0142o\u017cy\u0142 syn Wilhelma, Heinrich, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 maj\u0105tek po \u015bmierci ojca w 1925 roku i zmar\u0142 w 1937.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono w\u0142asnej parafii w Sycewicach; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Z\u0119bowie, po niemiecku Symbow, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto. W 1784 roku Sycewice liczy\u0142y 25 dym\u00f3w i mia\u0142y szko\u0142\u0119, a z\u0119bowska parafia nale\u017ca\u0142a wtedy do synodu dar\u0142owskiego. M\u00fcller odnotowuje, \u017ce prawo patronatu nad z\u0119bowsk\u0105 parafi\u0105 przesz\u0142o z Z\u0119bowa na w\u0142a\u015bcicieli Red\u0119cina i Sycewic. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Sycewice w dw\u00f3ch wierszach: w gminie wiejskiej zasta\u0142 177 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim 254, bez katolik\u00f3w.\n\nW marcu 1945 roku maj\u0105tek ewakuowano, a pa\u0142ac sp\u0142on\u0105\u0142, podpalony przez Armi\u0119 Czerwon\u0105; od czerwca 1945 roku gospodarowali tu osadnicy polscy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Sycewice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (\u201eGemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d), s. 176\u2013177, poz. 160, i s. 186\u2013187, poz. 340; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Sycewice; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 479; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Zitzewitz; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kobylnica na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr LXXIII/650/2023 z 30 listopada 2023 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1023\u20131024; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 194\u2013195; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 180; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 196; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 179.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sycewice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/sycewice/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\", 2013, has\u0142o Sycewice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Zitzewitz, s. 1066\u20131067","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1023\u20131024","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 194\u2013195","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 180","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 196","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 179","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 479","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kobylnica na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXXIII/650/2023 Rady Gminy Kobylnica z dnia 30 listopada 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 6004, s. 23\u201325, 27, 44","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=6004"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0586","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.419916,"lng":16.880875,"name_de":"Zitzewitz","name_pl":"Sycewice \u2014 rodowy cmentarz ewangelicki von Zitzewitz\u00f3w w parku pa\u0142acowym","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Sypanicy figuruje w dokumentacji konserwatorskiej \u2014 arkusz gminy Prabuty, pozycja 376 \u2014 jednym zdaniem, bez datowania, bez opisu po\u0142o\u017cenia i bez wzmianki o stanie zachowania. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 wymienia go w\u015br\u00f3d nieu\u017cytkowanych cmentarzy ewangelickich, kt\u00f3re \u201es\u0105 zaniedbane, starodrzew niszczeje, tereny cmentarzy zarastaj\u0105 samosiejkami\u201d.\n\nPod nazw\u0105 Sypenin Sypanica pojawia si\u0119 w dokumencie z 1242 roku, p\u00f3\u017aniej zapisywano j\u0105 jako Sypmitz, a w czasach pruskich nazywa\u0142a si\u0119 Scheipnitz. W 1243 roku Dytryk de Dypenow otrzyma\u0142 j\u0105 od Krzy\u017cak\u00f3w, a nast\u0119pnie Dytryk Stango osadzi\u0142 w Sypanicy, nad jeziorem Orkuskim, leman\u00f3w Konrada i Wilhelma, nadaj\u0105c im 20 w\u0142\u00f3k z obowi\u0105zkiem podw\u00f3jnej s\u0142u\u017cby; ich potomkami byli w 1366 roku Bieniek i Jakub. Rok 1243 podaje S\u0142ownik geograficzny; Bernhard Schmid pisze natomiast, \u017ce Scheipnitz (Sypenyn), star\u0105 wie\u015b prusk\u0105, nada\u0142 w 1242 roku mistrz krajowy Heinrich von Wejda Theodorichowi von Tyfenow, pochodz\u0105cemu z rodu pan\u00f3w von Depenau, osiad\u0142ego w ziemi hildesheimskiej. Biskup pomeza\u0144ski Miko\u0142aj wraz z kapitu\u0142\u0105 podzieli\u0142 potem wie\u015b i s\u0105siedni Orkusz na dwie po\u0142owy mi\u0119dzy kilka rodzin, w tym Ma\u0142gorzat\u0119, wdow\u0119 po Andrzeju Stangonie, i jej c\u00f3rk\u0119 El\u017cbiet\u0119. W 1386 roku Piotr i Hanusz Stangonowie nadali swojemu s\u0142udze Miko\u0142ajowi Nietsche cztery w\u0142\u00f3ki na prawie dziedzicznym: mia\u0142 p\u0142aci\u0107 na Bo\u017ce Narodzenie cztery grzywny i osiem skojc\u00f3w oraz trzeci fenik kar s\u0105dowych, a w zamian by\u0142 wolny od s\u0142u\u017cby wojennej, od t\u0142oki i od wszelkich podr\u00f3\u017cy. S\u0142ownik dodaje, \u017ce Miko\u0142aj Nietsche mia\u0142 ponadto p\u0142aci\u0107 po p\u00f3\u0142 grzywny od w\u0142\u00f3ki.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce w 1809 roku na 35 mieszka\u0144c\u00f3w naliczono 18 polskich nazwisk. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Sypanic\u0119 jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 46 dom\u00f3w mieszkalnych i 383 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 353 ewangelik\u00f3w i 30 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Prabutach; katolicy \u2014 do parafii Sch\u00f6nwiese; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis powszechny z 1885 roku wykazuje j\u0105 w powiecie Rosenberg pod pozycj\u0105 58 i notuje 49 dom\u00f3w, 68 dym\u00f3w oraz 284 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 146 m\u0119\u017cczyzn i 138 kobiet \u2014 w\u015br\u00f3d nich 244 ewangelik\u00f3w i 40 katolik\u00f3w; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do obu parafii \u2014 ewangelickiej i katolickiej \u2014 w Prabutach (Riesenburg), a Sypanica nale\u017ca\u0142a do okr\u0119g\u00f3w szkolnych tamtejszej parafii ewangelickiej. S\u0142ownik geograficzny podaje te same liczby w ha\u015ble \u201eSypanica, niem. Scheipnitz\u201d: \u201e1885 r. 49 dm., 68 dym., 284 mieszka\u0144c\u00f3w, 40 kat., 244 ew.\u201d. S\u0142ownik zna j\u0105 jako \u201ewie\u015b w Pomezanii, powiat suski\u201d. Wie\u015b liczy\u0142a wed\u0142ug tego has\u0142a 609 hektar\u00f3w, z czego 542 pod p\u0142ugiem, i mia\u0142a w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105; parafi\u0119 katolick\u0105 i poczt\u0119 mia\u0142a w Prabutach. W tomie wydanym w 1890 roku S\u0142ownik dopowiada\u0142 do opisu grunt\u00f3w wsi, \u017ce opr\u00f3cz roli ornej nale\u017ca\u0142y do niej 4 ha lasu. W 1887 roku gda\u0144skie muzeum prowincjonalne naby\u0142o znaleziony tu w pok\u0142adzie \u017cwiru kr\u0105g zwierz\u0119cia zwanego saurusem.\n\nW spisie z 1 grudnia 1910 roku by\u0142o tu 268 os\u00f3b, a w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku \u2014 248 ewangelik\u00f3w i dwunastu katolik\u00f3w. Arkusz Messtischblattu 2280 (numer 891) z 1910 roku podpisuje nazw\u0105 Scheipnitz wie\u015b le\u017c\u0105c\u0105 nad jeziorem opisanym jako Orkusch-See, czyli nad jeziorem Orkuskim, tu\u017c obok maj\u0105tku Kaltenhof. Sypanica nale\u017cy dzi\u015b do gminy Prabuty w powiecie kwidzy\u0144skim, a do 1945 roku le\u017ca\u0142a w powiecie suskim (Kreis Rosenberg in Westpreu\u00dfen), w rejencji kwidzy\u0144skiej.\n\nW dokumencie z 24 sierpnia 1303 roku, kt\u00f3ry przytacza Erich Wernicke w ksi\u0105\u017cce o powiecie kwidzy\u0144skim (1979), w\u015br\u00f3d \u015bwiadk\u00f3w s\u0105 Konrad, pleban w Scheipnitz, i Konrad Lange, tutejszy so\u0142tys. Wernicke zalicza te\u017c Scheipnitz do wsi, kt\u00f3re Dietrich Stange osadzi\u0142 niemieckimi ch\u0142opami.\n\nWed\u0142ug Bernharda Schmida, autora inwentarza zabytk\u00f3w powiatu suskiego z 1906 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sypanicy sp\u0142on\u0105\u0142 w wojnie z Polsk\u0105 w 1414 roku i nie zosta\u0142 ju\u017c odbudowany; w 1906 roku nie by\u0142o po nim \u015bladu, przetrwa\u0142 tylko cmentarz przyko\u015bcielny, a naprawy jego muru odnotowano w latach 1606\u20131607. Wizytacja z 1543 roku zapisa\u0142a, \u017ce dw\u00f3r w Sypanicy nale\u017ca\u0142 w dawnych czasach do braci Ducha \u015awi\u0119tego w Prabutach. Jedynym zabytkiem wsi by\u0142 wtedy dzwon cmentarny; za informacj\u0105 miejscowego nauczyciela Schmidta autor podaje napis na jego szyi: \u201eGloria in excelsis deo. Anno MDCXLVII G. B.\u201d, a dwie ostatnie litery odnosz\u0105 si\u0119 wed\u0142ug niego zapewne do gda\u0144skiego ludwisarza Gerda Benninga. Wed\u0142ug przekazu dzwon pochodzi\u0142 ze szpitala w Prabutach, od kt\u00f3rego kupiono go mniej wi\u0119cej sto lat przed wydaniem inwentarza. Dawniej sta\u0142a tu osobna dzwonnica, a od 1869 roku dzwon wisia\u0142 wysoko w ga\u0142\u0119ziach pot\u0119\u017cnej starej lipy. Nie wiadomo, czy ten dawny cmentarz przyko\u015bcielny to ten sam teren, kt\u00f3ry dzisiejsza ewidencja wymienia jako cmentarz ewangelicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, pozycja 376; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XI, has\u0142o \u201eSypanica\u201d, oraz tom X, odsy\u0142acz \u201eScheipnitz, ob. Sypanica\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Rosenberg in Westpreu\u00dfen, s. 86\u201387, pozycja 58; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, spis z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Rosenberg i. Westpr.; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 526\u2013528 (has\u0142o Riesenburg, okr\u0119gi szkolne parafii); Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 2280 (nr Messtischblattu 891), wyd. 1910; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSypanica\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 122\u2013123; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 185\u2013186; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 211.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 376","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Rosenberg in Westpreu\u00dfen, s. 86\u201387, poz. 58","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, Warszawa 1890, has\u0142o \u201eSypanica\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 2280 (nr Messtischblattu 891), wyd. 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, spis z 1 XII 1910, rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Rosenberg i. Westpr","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 1290, s. 35, poz. 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 185\u2013186","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 211","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1101","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.78815,"lng":19.148,"name_de":"Scheipnitz","name_pl":"Sypanica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki w Szale\u0144cu le\u017cy w zachodniej cz\u0119\u015bci dawnego uk\u0142adu osadniczego, po wschodniej stronie szosy, na planie zbli\u017conym do kwadratu, obramiony rowem melioracyjnym i szcz\u0105tkow\u0105 zieleni\u0105. Za\u0142o\u017cono go w ko\u0144cu XVIII wieku lub na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku i u\u017cytkowano do okresu mi\u0119dzywojennego. Zachowa\u0142o si\u0119 kilkana\u015bcie piaskowcowych stel oraz \u2014 wed\u0142ug wojew\u00f3dzkiej ewidencji \u2014 26 obramowa\u0144 grob\u00f3w pojedynczych, podw\u00f3jnych i dzieci\u0119cych, a tak\u017ce jeden krzy\u017c. Stele to wolnostoj\u0105ce p\u0142yty o wymiarach oko\u0142o 2,0 na 0,8 metra na coko\u0142ach, z motywami antycznymi, rozetami, girlandami i wici\u0105 ro\u015blinn\u0105.\n\nSzaleniec \u2014 do 1945 roku Th\u00f6richthof, w \u017ar\u00f3d\u0142ach tak\u017ce Torichthof, T\u00f6ringsdorf i Th\u00f6ringsh\u00f6fschen \u2014 le\u017cy na \u017bu\u0142awach Malborskich. Nazwa niemiecka jest kalk\u0105 polskiej: *t\u00f6richt* znaczy \u201eg\u0142upi, szalony\u201d. Wie\u015b powsta\u0142a w 1360 roku jako folwark krzy\u017cacki komturii dzierzgo\u0144skiej, po 1465 roku nale\u017ca\u0142a do ekonomii malborskiej, a w 1726 roku wydzier\u017cawiono j\u0105 na prawie emfiteutycznym; przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 wtedy w wie\u015b jednodworcz\u0105 na terpach, o oko\u0142o dziesi\u0119ciu zagrodach. W 1627 roku okopali si\u0119 tu Szwedzi w trzech sza\u0144cach. W 1727 roku mieszka\u0142o tu 11 mennonit\u00f3w, a w 1820 roku 38 na 124 mieszka\u0144c\u00f3w. We wsi stoi dom podcieniowy z 1791 roku, o siedmiu s\u0142upach.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Th\u00f6richthof* 24 budynki mieszkalne i 207 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 90 ewangelik\u00f3w, 79 katolik\u00f3w i 38 mennonit\u00f3w. Wymienia\u0142 tu dziesi\u0119\u0107 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny opisuje wie\u015b jako gospodarstwo o 369 hektarach \u2014 248 ziemi ornej i 97 \u0142\u0105k \u2014 z 12 posiad\u0142ami i 10 zagrodami oraz 19 domami i 26 dymami, w kt\u00f3rych \u017cy\u0142o 79 ewangelik\u00f3w, 56 katolik\u00f3w i 41 dysydent\u00f3w; tym ostatnim mianem obejmowano na \u017bu\u0142awach mennonit\u00f3w. W pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku liczby ewangelik\u00f3w i katolik\u00f3w s\u0105 te same, ale innych chrze\u015bcijan jest w gminie 31, nie 41, na 166 mieszka\u0144c\u00f3w. Ewangelicy mieli w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 we wsi \u2014 w 1887 roku chodzi\u0142o do niej trzydzie\u015bcioro dzieci \u2014 a nale\u017celi do parafii w Stalewie, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1707\u20131708 pod opiek\u0105 szwedzkich oficer\u00f3w i gdzie w 1890 roku liczono 2000 dusz. Katolicy podlegali parafii w Tyrgardzie (Thiergart).\n\nNajstarszy zachowany nagrobek nale\u017cy do Hermana Pennera, zmar\u0142ego w 1806 roku, kolejne do Anny i Franza Cornelsen\u00f3w (1811), Susanny Lopp (1852), Jacoba Quiringa (1861), Anny Claasen (1865), Sary Jansen (1869) i Isaaka Klaasena (1895); najm\u0142odszy datowany jest na 1914 rok. Nagrobki skupione s\u0105 w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci cmentarza. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1245, decyzj\u0105 z 15 sierpnia 1988 roku, a wykaz opisuje go jako \u201ecmentarz mennonicki, wiek XVIII lub XIX\u201d; figuruje tak\u017ce w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. W 2014 roku cmentarz odnowiono: ogrodzono, poprowadzono \u015bcie\u017ck\u0119, oczyszczono i wzmocniono kamienie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Stalle i podaje tu 83 ewangelik\u00f3w.\n\nAleksandra Paprot, kt\u00f3ra w lipcu 2010 roku bada\u0142a cmentarze ewangelickie i mennonickie \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich, zaliczy\u0142a go do dobrze zachowanych, bo ju\u017c na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku zosta\u0142 ogrodzony. Prace porz\u0105dkowe, kt\u00f3re wykona\u0142a tu grupa z Aalsmeer w Holandii, pokazano podczas Drugiego \u015awiatowego Zjazdu Mennonit\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o Szaleniec; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 440\u2013441; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16\u201317, poz. 135; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru wojew\u00f3dztwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162\u2013163, pozycja 150; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz mennonicki w Szale\u0144cu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Szale%C5%84cu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Szaleniec","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), has\u0142o \u201eCmentarz mennonicki w Szale\u0144cu\u201d","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Szale%C5%84cu","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cmentarz mennonicki w Szale\u0144cu \u2014 Wikipedia / Zabytek.pl"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Cmentarz mennonicki w Szale\u0144cu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cmentarz mennonicki w Szale\u0144cu \u2014 Wikipedia / Zabytek.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 162\u2013163, pozycja 150","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0430","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.037333,"lng":19.258694,"name_de":"Th\u00f6richthof","name_pl":"Szaleniec \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szaleniec \u2014 do 1945 roku Th\u00f6richthof, w \u017ar\u00f3d\u0142ach tak\u017ce Torichthof, T\u00f6ringsdorf i Th\u00f6ringsh\u00f6fschen \u2014 le\u017cy na \u017bu\u0142awach Malborskich. Wie\u015b powsta\u0142a w 1360 roku jako folwark krzy\u017cacki komturii dzierzgo\u0144skiej, po 1465 roku nale\u017ca\u0142a do ekonomii malborskiej, a w 1726 roku wydzier\u017cawiono j\u0105 na prawie emfiteutycznym; przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 wtedy w wie\u015b jednodworcz\u0105 na terpach, o oko\u0142o dziesi\u0119ciu zagrodach. \ud83d\udccc Sto lat wcze\u015bniej, w 1627 roku, okopali si\u0119 tu Szwedzi w trzech sza\u0144cach.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka, a mennonici stanowili wyra\u017an\u0105 mniejszo\u015b\u0107: 11 os\u00f3b w 1727 roku i 38 na 124 mieszka\u0144c\u00f3w w 1820 roku. S\u0142ownik geograficzny opisuje wie\u015b jako gospodarstwo o 369 hektarach \u2014 248 ziemi ornej i 97 \u0142\u0105k \u2014 z 12 posiad\u0142ami i 10 zagrodami oraz 19 domami i 26 dymami, w kt\u00f3rych \u017cy\u0142o 79 ewangelik\u00f3w, 56 katolik\u00f3w i 41 dysydent\u00f3w; tym ostatnim mianem obejmowano na \u017bu\u0142awach mennonit\u00f3w. Ewangelicy mieli w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119 w miejscu \u2014 w 1887 roku chodzi\u0142o do niej trzydzie\u015bcioro dzieci \u2014 a nale\u017celi do parafii w Stalewie, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1707\u20131708 pod opiek\u0105 szwedzkich oficer\u00f3w i gdzie w 1890 roku liczono 2 000 dusz. Katolicy podlegali parafii w Tyrgardzie (Thiergart).\n\nCmentarz mennonicki le\u017cy w zachodniej cz\u0119\u015bci dawnego uk\u0142adu osadniczego, po wschodniej stronie szosy, na planie zbli\u017conym do kwadratu, obramiony rowem melioracyjnym i szcz\u0105tkow\u0105 zieleni\u0105. Za\u0142o\u017cono go w ko\u0144cu XVIII wieku lub na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku i u\u017cytkowano do okresu mi\u0119dzywojennego. Zachowa\u0142o si\u0119 kilkana\u015bcie piaskowcowych stel oraz kilkadziesi\u0105t obramowa\u0144 grob\u00f3w pojedynczych, podw\u00f3jnych i dzieci\u0119cych, a tak\u017ce jeden krzy\u017c. Stele to wolnostoj\u0105ce p\u0142yty o wymiarach oko\u0142o 2,0 \u00d7 0,8 m na coko\u0142ach, z motywami antycznymi, rozetami, girlandami i wici\u0105 ro\u015blinn\u0105.\n\nNajstarszy zachowany nagrobek nale\u017cy do Hermana Pennera (zmar\u0142 w 1806 roku), kolejne do Anny i Franza Cornelsen\u00f3w (1811), Susanny Lopp (1852), Jacoba Quiringa (1861), Anny Claasen (1865), Sary Jansen (1869) i Isaaka Klaasena (1895); najm\u0142odszy datowany jest na 1914 rok. W 2014 roku cmentarz odnowiono: ogrodzono, poprowadzono \u015bcie\u017ck\u0119, oczyszczono i wzmocniono nagrobki. Obiekt obj\u0119ty jest wpisem do rejestru zabytk\u00f3w i ewidencj\u0105 zabytk\u00f3w.\n\n\ud83d\udccc Cmentarz jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1245, decyzj\u0105 z 15 sierpnia 1988 roku; wykaz opisuje go jako \u201ecmentarz mennonicki, wiek XVIII lub XIX\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o Szaleniec; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 441; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz mennonicki w Szale\u0144cu \u2014 Wikipedia / Zabytek.pl","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Szale%C5%84cu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Szaleniec","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0079","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.04102,"lng":19.26133,"name_de":"Th\u00f6richthof","name_pl":"Szaleniec \u2014 gmina i cmentarz mennonicki (Th\u00f6richthof)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szatarpy, po niemiecku Schatarpi, dawniej Sarapati, to kaszubska wie\u015b dawnego powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent). Urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mia\u0142a w Trzepowie, s\u0105d w Ko\u015bcierzynie, a komend\u0119 okr\u0119gu wojskowego w Starogardzie.\n\nDzieje wsi si\u0119gaj\u0105 1294 roku, kiedy biskup kujawski Wis\u0142aw kupi\u0142 j\u0105 za 13 grzywien, a ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II kupno potwierdzi\u0142; do rozbior\u00f3w Szatarpy nale\u017ca\u0142y do biskupiego klucza wysi\u0144skiego. Sprzedawcami byli spadkobiercy Andrzeja zwanego Clericus z Neuenburga, a M\u015bciw\u00f3j II zatwierdzi\u0142 sprzeda\u017c 6 stycznia 1294 roku w \u015awieciu i zwolni\u0142 wie\u015b z daniny piwnej. Pruska lustracja z 1772 roku zasta\u0142a tu 18 w\u0142\u00f3k, o\u015bmiu w\u0142o\u015bcian i czterech zagrodnik\u00f3w \u2014 samych katolik\u00f3w.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Schatarpi* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 21 gospodarstwami ch\u0142opskimi, 15 zagrodami cha\u0142upniczymi i 50 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 339, w tym 137 ewangelik\u00f3w i 202 katolik\u00f3w. Dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Schridlau. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 65 dom\u00f3w i 499 mieszka\u0144c\u00f3w: 336 katolik\u00f3w i 163 ewangelik\u00f3w. Te same liczby podaje S\u0142ownik geograficzny, dodaj\u0105c 515 hektar\u00f3w obszaru, 21 gburskich posiade\u0142 i 15 zagr\u00f3d. Ewangelicy nie mieli we wsi ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy. W 1885 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przywidzu (Mariensee), ju\u017c poza granic\u0105 powiatu, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku przypisano ich do bli\u017cszego Nowego Wieca (Neu Fietz). Nowy Wiec mia\u0142 wtedy w\u0142asn\u0105 parafi\u0119, obejmuj\u0105c\u0105 dziewi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci. Ten sam spis odnotowa\u0142 tu 554 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 216 niemieckoj\u0119zycznych, a w\u015br\u00f3d nich 188 ewangelik\u00f3w i 28 katolik\u00f3w.\n\nPo ewangelikach zosta\u0142 cmentarz w obr\u0119bie wsi, datowany w karcie ewidencyjnej z 1 grudnia 1986 roku, dzi\u015b w zasobie Narodowego Instytutu Dziedzictwa, na pocz\u0105tek XX wieku. Figuruje w krajowej ewidencji zabytk\u00f3w, ale nie jest wpisany do rejestru. Cmentarz le\u017ca\u0142 przy szosie z Pruszcza Gda\u0144skiego przez Szatarpy do Nowej Karczmy, oko\u0142o 900 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi. W karcie opisano obwa\u0142owanie kamienno-ziemne wok\u00f3\u0142 cmentarza i krzewy \u015bnieguliczki porastaj\u0105ce teren. Naliczono wtedy oko\u0142o 70 mogi\u0142 ziemnych i umocnionych, a najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 1922 roku i nale\u017ca\u0142 do Eleonore Freitag. Karta cmentarza z grudnia 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZachowane g\u0142\u00f3wnie obramowania grob\u00f3w, dwa pomniki nagrobne /o ma\u0142ej warto\u015bci zabytkowej/, jedno ogrodzenie \u017celiwne. Starodrzewu brak\u201d. Osobn\u0105, m\u0142odsz\u0105 kart\u0119 ewidencyjn\u0105 ma w Szatarpach gr\u00f3b Franciszka Hynka z 1958 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 180 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XI, has\u0142o \u201eSzatarpy\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Berent, strona 42, pozycja 86; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku) wraz z wykazem parafii ewangelickich; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; ewidencja konserwatorska i karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; karta cmentarza w Szatarpach, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 26, pozycja 234; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 99; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 26, pozycja 234","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 99","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0208","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.138754,"lng":18.304686,"name_de":"Schatarpi (dawniej Sarapati)","name_pl":"Szatarpy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Szawa\u0142dzie (po niemiecku Schadwalde), w gminie Malbork na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, to cmentarz przyko\u015bcielny: le\u017cy przy ko\u015bciele poewangelickim z 1846 roku, opisanym osobno. Cmentarz figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 229, bez numeru dzia\u0142ki i bez adresu; wojew\u00f3dzki wykaz zabytk\u00f3w ujmuje go \u0142\u0105cznie ze \u015bwi\u0105tyni\u0105, jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 z terenem pocmentarnym, bram\u0105, ogrodzeniem i wysok\u0105 zieleni\u0105\u201d, z datowaniem na prze\u0142om XIX i XX wieku. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Malbork na lata 2022\u20132025 wymienia na nim dwa zniszczone, wymagaj\u0105ce renowacji nagrobki, b\u0119d\u0105ce podstawami pod krzy\u017ce lub stele.\n\nWie\u015b wzi\u0119\u0142a pocz\u0105tek z przywileju, kt\u00f3ry wielki mistrz Winrych von Kniprode wystawi\u0142 w Malborku niejakiemu Clau\u00dfowi we wtorek po Niedzieli Palmowej. Ewangelickie nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tu w 1590 roku i z tego samego roku pochodzi wzmianka o pierwszym znanym duchownym, Johannesie Blumie; konserwatorska ewidencja datuje pocz\u0105tek gminy ewangelickiej na oko\u0142o 1600 rok. Agathon Harnoch pisze, \u017ce nie wiadomo, kiedy zbudowano pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142. Tutejsze ksi\u0119gi metrykalne prowadzono od 1647 roku, a rejestr zgon\u00f3w od 1655 roku.\n\nW archiwum ko\u015bcielnym zachowa\u0142a si\u0119 notatka pastora Bredtego, zmar\u0142ego w 1742 roku: \u201eRoku 1719, trzydziestego lipca, wieczorem o godzinie si\u00f3dmej \u2014 i to pod nieobecno\u015b\u0107 tutejszego komendarza \u2014 rozebrano stary ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, a w nast\u0119pny poniedzia\u0142ek wzniesiono nowy, tak \u017ce o si\u00f3dmej wieczorem sta\u0142 ju\u017c z krokwiami\u201d. W kolejn\u0105 niedziel\u0119 wyg\u0142oszono w nim kazanie, cho\u0107 nie mia\u0142 ani dachu, ani \u015bcian. Jedenastego sierpnia przyszed\u0142 zakaz dalszej budowy pod kar\u0105 500 dukat\u00f3w, trzydziestego sierpnia nast\u0119pny, pod kar\u0105 1000 dukat\u00f3w i gro\u017ab\u0105 rozebrania ko\u015bcio\u0142a. W dziewi\u0119tnast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 uroczy\u015bcie po\u015bwi\u0119cono, a spraw\u0119 za\u0142agodzono dzi\u0119ki przysi\u0119\u017cnemu wa\u0142owemu, na koszt ca\u0142ych \u017bu\u0142aw.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 z 1719 roku dotrwa\u0142 do po\u0142owy XIX wieku. Bernhard Schmid opisuje budynek, w kt\u00f3rym przez sze\u015b\u0107 dni sta\u0142a woda do wysoko\u015bci jednego metra \u2014 tak \u017ce konieczna by\u0142a nowa budowa. Star\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano w 1846 roku jako gro\u017c\u0105c\u0105 zawaleniem; nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono najpierw na plebani\u0119, potem do wynaj\u0119tego domu. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 pod patronatem kr\u00f3lewskim, wzniesiony w stylu poczdamskiego Ko\u015bcio\u0142a Pokoju, bez wie\u017cy, z oknami zamkni\u0119tymi \u0142ukiem pe\u0142nym \u2014 po\u015bwi\u0119cono 6 grudnia tego samego roku. W dzwonnicy zawis\u0142y trzy dzwony z francuskich dzia\u0142 (wed\u0142ug Harnocha odlane w 1874 roku, wed\u0142ug Schmida sprawione w 1872 roku). W o\u0142tarzu nowego ko\u015bcio\u0142a stan\u0105\u0142 obraz Chrystusa na G\u00f3rze Oliwnej, a organy mia\u0142y dziesi\u0119\u0107 g\u0142os\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w Szawa\u0142dzie rozebrano wcze\u015bniej, w 1824 roku.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Schadwalde* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 48 budynk\u00f3w mieszkalnych i 559 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 359 ewangelik\u00f3w, 199 katolik\u00f3w i jednego mennonit\u0119. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Gro\u00df Lesewitz; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono tu 403 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 277 ewangelik\u00f3w, 118 katolik\u00f3w i 8 innych chrze\u015bcijan. Wie\u015b mia\u0142a parafi\u0119 ewangelick\u0105 na miejscu, katolick\u0105 w Gro\u00df Lesewitz, czyli w Lasowicach Wielkich. Harnoch odnotowa\u0142 w roku sprawozdawczym 27 chrzt\u00f3w, 11 konfirmacji, 6 \u015blub\u00f3w, 306 komunikuj\u0105cych i 18 pogrzeb\u00f3w oraz nabo\u017ce\u0144stwa w j\u0119zyku niemieckim, a jako miejscowo\u015bci szkolne parafii wymieni\u0142 Szawa\u0142d, Kamienice (Blumstein) i P\u00f3\u0142mie\u015bcie (Halbstadt) z Einlage i Widowem \u017bu\u0142awskim (Wiedau).\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W jednym z opis\u00f3w cmentarz datowany jest od XVII do XIX wieku, a arkusz wojew\u00f3dzkiej ewidencji datuje obiekt na prze\u0142om XIX i XX wieku. W notatce z 1719 roku autorem jest pastor Bredte, zmar\u0142y w 1742 roku, a lista duchownych w szawa\u0142dzkiej ksi\u0119dze ko\u015bcielnej podaje Constantina Gottlieba G\u00f6dtkego z Kr\u00f3lewca, kt\u00f3ry urz\u0119dowa\u0142 tu od 1715 roku i zmar\u0142 w Szawa\u0142dzie po dwudziestu siedmiu latach pos\u0142ugi.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 256 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 541 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Danzig 1919; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 438\u2013439; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Marienburg, s. 14, poz. 110; M. B\u00e4r, wykaz ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, Danzig 1908, poz. 149; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Malbork, poz. 229; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6724, lista pastor\u00f3w Szawa\u0142du, skan 3, dost\u0119p przez portal Archion; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Malbork na lata 2022\u20132025 (uchwa\u0142a nr XXXIX/310/2022 z 28 grudnia 2022 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 158, pozycja 120; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/malbork/malbork/000.pdf"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-malbork"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 158, pozycja 120","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0975","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0632,"lng":19.1202,"name_de":"Schadwalde","name_pl":"Szawa\u0142d \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"malborski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szawa\u0142d \u2014 po niemiecku Schadwalde \u2014 le\u017cy na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich nad Nogatem, oko\u0142o sze\u015bciu kilometr\u00f3w od Malborka; lokowa\u0142 go w 1352 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode. Wies\u0142aw D\u0142ugok\u0119cki zalicza Szawa\u0142d do \u015bredniowiecznych parafii trzywioskowych, obok P\u00f3\u0142mie\u015bcia i Kamienic, cho\u0107 dane o ich przynale\u017cno\u015bci pochodz\u0105 dopiero z 1565 roku; uposa\u017cenie parafii w ziemi\u0119 by\u0142o wyj\u0105tkowo skromne \u2014 2 \u0142any przy 40 \u0142anach wsi, podczas gdy z regu\u0142y nadawano 4 \u0142any. Hermann Eckerdt (1868) wymienia Szawa\u0142d, po niemiecku Schadwalde, w\u015br\u00f3d wsi, kt\u00f3rych przywileje lokacyjne z czas\u00f3w krzy\u017cackich wspominaj\u0105 proboszcza. Wie\u015b sta\u0142a si\u0119 siedzib\u0105 parafii ju\u017c pod koniec XVI wieku: Agathon Harnoch notuje tu nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie od 1590 roku, konserwatorska ewidencja datuje pocz\u0105tek gminy na oko\u0142o 1600 rok.\n\nWykaz duchownych pruskich prowadzi list\u0119 tutejszych pastor\u00f3w od 1590 roku. Pierwszy znany szawa\u0142dzki duchowny ewangelicki \u2014 u Harnocha Johannes Blum, u Rhesy Johann Bluhm \u2014 urz\u0119dowa\u0142 tu od tego samego roku, a jego pos\u0142uga sko\u0144czy\u0142a si\u0119 nieszcz\u0119\u015bliwie: oskar\u017cono go o filipizm, czyli sprzyjanie \u0142agodniejszej linii Melanchtona, i w 1602 roku z\u0142o\u017cono z urz\u0119du, po czym zosta\u0142 nauczycielem w Malborku. To \u015blad spor\u00f3w, kt\u00f3re dzieli\u0142y w\u00f3wczas luteran\u00f3w Prus Kr\u00f3lewskich. Wed\u0142ug Hartwicha po z\u0142o\u017conym z urz\u0119du Johannie Bluhmie pastorem w Szawa\u0142dzie, po niemiecku Schadwalde, by\u0142 Fryderyk Zwicker, wkr\u00f3tce przeniesiony do Lichn\u00f3w; po nim student Jan, z\u0142o\u017cony z urz\u0119du w 1610 roku przez ekonoma Jerzego Kostk\u0119, a dalej Marcin Geppen, od 1620 roku Richard Eccardi, wcze\u015bniej kantor w Zalewie, kt\u00f3ry w 1628 roku przeszed\u0142 do Lichn\u00f3w, Piotr Benthelius z Pomorza oraz od 1643 roku Tobiasz Fabricius z Frankfurtu nad Odr\u0105, zmar\u0142y tu 26 stycznia 1656 roku. Wed\u0142ug Hermanna Eckerdta (1868) w 1610 roku usuni\u0119to wi\u0119kszo\u015b\u0107 duchownych ewangelickich na \u017bu\u0142awach, a zacz\u0119to od Szawa\u0142du, po niemiecku Schadwalde, i Mi\u0142oradza. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) Szawa\u0142d mia\u0142 osobny dom ko\u015bcielny, a do parafii nale\u017ca\u0142y Kamienice (Blumstein) i P\u00f3\u0142mie\u015bcie (Halbstadt); w 1610 roku, w czasie wielkich prze\u015bladowa\u0144, tutejszego duchownego z\u0142o\u017cono z urz\u0119du i wyp\u0119dzono. Wed\u0142ug Hartwicha 27 listopada 1610 roku dekretem ekonoma malborskiego z\u0142o\u017cono z urz\u0119du pastora z Szawa\u0142du, po niemiecku Schadwalde, za to, \u017ce mia\u0142 lekcewa\u017cy\u0107 wyrok wojewody Jerzego Kostki. Wed\u0142ug Hartwicha po obu Fischerach pastorem w Szawa\u0142dzie by\u0142 Johann Reimer z Nidzicy, kt\u00f3ry w 1662 roku odszed\u0142 do Stalewa (Stalle); w tym samym roku duchownym zosta\u0142 Johann Fuhr z Elbl\u0105ga, w 1666 roku pastor w Nowej Cerkwi na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich, a po nim Valentin Zeidler ze Starego Pola (Altfelde), kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu blisko czterdzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 lat; w 1715 roku jego miejsce zaj\u0105\u0142 student teologii Godke. Katolickie wizytacje i akta, przywo\u0142ane przez Jana Wi\u015bniewskiego, zapisa\u0142y, \u017ce w Szawa\u0142dzie minister protestancki odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa i udziela\u0142 sakrament\u00f3w w dobrym budynku prywatnym oraz \u017ce ju\u017c od 1626 roku utrzymywano we wsi predykanta, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w pobli\u017cu plebanii; w 1647 roku nadal pracowa\u0142 tu duchowny lutera\u0144ski, a w 1700 roku dzia\u0142a\u0142a ju\u017c szko\u0142a lutera\u0144ska, kt\u00f3r\u0105 miano zamkn\u0105\u0107, gdyby katolicy zbudowali now\u0105 szko\u0142\u0119. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 216) w 1607 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 prawdopodobnie do Szawa\u0142du Jan Pischel (Fischel, Pischelius, Fischelius), wcze\u015bniej duchowny w Przywidzu i w Leszkowach (u Klempa: Leczkowy), kt\u00f3ry 30 marca 1611 roku zosta\u0142 powo\u0142any na drugiego wikarego do zboru chojnickiego.\n\nPod koniec XVII wieku, gdy gmina naprawi\u0142a tylko kawa\u0142ek \u015bciany ko\u015bcio\u0142a, oficja\u0142 opiecz\u0119towa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i pod gro\u017ab\u0105 kl\u0105twy zakaza\u0142 pastorowi nabo\u017ce\u0144stw. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Growego (1744), Telemanna (1747) i Wittholdta (1749).\n\nWed\u0142ug zapisu w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej stary ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano 30 lipca 1719 roku wieczorem, przy jasnym \u015bwietle ksi\u0119\u017cyca, a w nast\u0119pny poniedzia\u0142ek, 31 lipca, postawiono nowy, tak \u017ce o si\u00f3dmej wieczorem sta\u0142 ju\u017c z krokwiami; ju\u017c 6 sierpnia g\u0142oszono w nim kazania, a 15 pa\u017adziernika zosta\u0142 po\u015bwi\u0119cony. Pastor Bredte, zmar\u0142y w 1742 roku, zapisa\u0142 w archiwum ko\u015bcielnym, \u017ce 30 lipca 1719 roku wieczorem, pod nieobecno\u015b\u0107 miejscowego komendariusza, rozebrano stary ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, a w najbli\u017cszy poniedzia\u0142ek postawiono nowy, kt\u00f3ry do wieczora sta\u0142 ju\u017c w krokwiach; w nast\u0119pn\u0105 niedziel\u0119 g\u0142oszono w nim kazanie, cho\u0107 nie mia\u0142 jeszcze dachu ani \u015bcian. 11 sierpnia gmina dosta\u0142a zakaz dalszej budowy pod kar\u0105 500 dukat\u00f3w, 30 sierpnia kolejny \u2014 pod kar\u0105 1000 dukat\u00f3w i zburzenia ko\u015bcio\u0142a \u2014 lecz spraw\u0119 za\u0142agodzono staraniem przysi\u0119g\u0142ych wa\u0142owych na koszt ca\u0142ych \u017bu\u0142aw, a w dziewi\u0119tnast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 uroczy\u015bcie po\u015bwi\u0119cono.\n\nNa pierwszej karcie \u201enowej szawa\u0142dzkiej ksi\u0119gi ko\u015bcielnej\u201d spisano \u201ewed\u0142ug starej matryku\u0142y ko\u015bcio\u0142a\u201d list\u0119 tutejszych pastor\u00f3w, a kolejni duchowni dopisywali przy niej, co si\u0119 z poprzednikami sta\u0142o. Valentin Zeidler zmar\u0142 tu po czterdziestu dziewi\u0119ciu latach urz\u0119dowania. Jego nast\u0119pca od 1715 roku, Constantin Gottlieb G\u00f6dtke z Kr\u00f3lewca \u2014 u Hartwicha \u201eGodke\u201d \u2014 zmar\u0142 w Szawa\u0142dzie po dwudziestu siedmiu latach, a wi\u0119c w 1742 roku. To zapewne ten sam duchowny, kt\u00f3rego notatk\u0119 o budowie ko\u015bcio\u0142a w 1719 roku Schmid przytacza jako zapis pastora \u201eBredtego\u201d. Po nim przyszed\u0142 w 1742 roku Andreas Christlieb Dittmann, kt\u00f3ry odnotowa\u0142 po \u0142acinie, \u017ce \u201edzi\u0119ki godnej podziwu Opatrzno\u015bci\u201d powo\u0142ano go do Torunia. Dalej lista wymienia Ephraima Friedricha Grovego z Malborka (1744), Christiana Tilemanna, r\u00f3wnie\u017c z Malborka (1747), i Johanna Gottfrieda Wittholda z Elbl\u0105ga (1749). Zamyka j\u0105 Christoph Theophil Porsch z Kunzendorfu (1766), kt\u00f3ry przy swoim nazwisku wpisa\u0142 po hebrajsku s\u0142owa z Ksi\u0119gi Rodzaju: \u201eChod\u017a przede mn\u0105 i b\u0105d\u017a nienaganny\u201d.\n\nTa sama karta m\u00f3wi co\u015b o s\u0105siadach luteran\u00f3w. Mennonici zamieszkali w parafii \u2014 jak zanotowa\u0142 pastor \u2014 wcze\u015bniej nie dawali jego poprzednikom \u017cadnych op\u0142at. Jemu uda\u0142o si\u0119 doprowadzi\u0107 do tego, \u017ce co roku, w czasie \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a, p\u0142acili od ka\u017cdej w\u0142\u00f3ki ustalon\u0105 kwot\u0119 pastorowi, a ko\u015bcio\u0142owi, \u201ezamiast woreczka na kolekt\u0119\u201d, po 15 groszy od w\u0142\u00f3ki. Ugod\u0119 zawarto na \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a 1719 roku \u2014 tego samego, w kt\u00f3rym gmina stawia\u0142a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 a pastor zapisa\u0142 j\u0105 wyra\u017anie \u201eku wiadomo\u015bci\u201d swoich nast\u0119pc\u00f3w.\n\nKronik\u0119 parafii (\u201eMaterialien zu einer Chronik der Parochie Schadwalde\u201d) za\u0142o\u017cy\u0142 pastor Conrad Gustav Eduard von Schaewen. Zapisa\u0142 w niej, \u017ce probostwo sta\u0142o nieobsadzone od 16 pa\u017adziernika 1813 do 6 maja 1817 roku, przez trzy lata, sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy i 21 dni, a parafi\u0119 prowadzili w tym czasie na zmian\u0119 pastor Stephani z Lasowic Wielkich i pastor ze \u015awierk\u00f3w. Wojna i wysokie \u015bwiadczenia na rzecz pa\u0144stwa tak zrujnowa\u0142y gospodarzy, \u017ce wielu nie mog\u0142o p\u0142aci\u0107 duchownemu nale\u017cno\u015bci; po przeniesieniu pastora Hobrechta do Tczewa gmina sama poprosi\u0142a rejencyjn\u0105 komisj\u0119 ko\u015bcieln\u0105 i szkoln\u0105 w Gda\u0144sku, by probostwo pozosta\u0142o nieobsadzone do lepszych czas\u00f3w, i uzyska\u0142a zgod\u0119. Gdy zamo\u017cno\u015b\u0107 gminy nieco si\u0119 podnios\u0142a, wybra\u0142a ona von Schaewena jednog\u0142o\u015bnie; 19 lutego 1817 roku czterej deputowani, Michael Benjamin Bielfeldt (w r\u0119kopisie tak\u017ce Bielefeldt) i Albinus Hannemann z Szawa\u0142du oraz Martin Benjamin Schultz i Michael Zimmermann z Kamienic, wr\u0119czyli mu powo\u0142anie w \u017bu\u0142awkach.\n\n17 stycznia 1818 roku, w sobot\u0119, przeszed\u0142 nad wsi\u0105 orkan, najsilniejszy oko\u0142o czwartej po po\u0142udniu: z dachu ko\u015bcio\u0142a zerwa\u0142 tyle dach\u00f3wek, \u017ce powsta\u0142y w nim du\u017ce otwory, plebani\u0119 i stodo\u0142\u0119 pastora odkry\u0142 do po\u0142owy, a w jednej z zagr\u00f3d przewr\u00f3ci\u0142 stodo\u0142\u0119 pe\u0142n\u0105 zbo\u017ca; Nogat by\u0142 wtedy jeszcze skuty grubym lodem, wi\u0119c wichura nie wyrz\u0105dzi\u0142a szk\u00f3d na rzece.\n\nW 19. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, 17 pa\u017adziernika 1819 roku, parafia obchodzi\u0142a stulecie budowy i po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a z 1719 roku. Pastor przygotowa\u0142 gmin\u0119 do tego \u015bwi\u0119ta czterema kazaniami o powstaniu i szerzeniu si\u0119 wiary ewangelickiej w tutejszej okolicy, wyg\u0142oszonymi w 14., 15., 17. i 18. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, i zanotowa\u0142, \u017ce dzieje Reformacji wydawa\u0142y si\u0119 gminie zupe\u0142nie obce. W dniu jubileuszu wyg\u0142osi\u0142 przy licznym zgromadzeniu kazanie na s\u0142owa z Pierwszego Listu Piotra 1,23 (tak w zapisie pastora); nabo\u017ce\u0144stwo zacz\u0119\u0142o si\u0119 pie\u015bni\u0105 \u201eHallelujah, Lob, Preis und Ehr\u201d, a pie\u015bni\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 by\u0142a \u201eO Herr Gott, dein g\u00f6ttlich Wort ist lang verdunkelt worden\u201d. W pami\u0105tkowym zapisie z tego roku witrykami s\u0105 Martin Benjamin Schultz z Kamienic i Michael Benjamin Bielefeldt z Szawa\u0142du, organist\u0105 David Wilhelm Wittke, a patronami probostwa gospodarze na prawie che\u0142mi\u0144skim z Szawa\u0142du, Kamienic i P\u00f3\u0142mie\u015bcia; w P\u00f3\u0142mie\u015bciu tylko jeden z nich by\u0142 ewangelikiem, pozosta\u0142ych zapisano jako mennonit\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 okradano dwukrotnie: 9 stycznia 1819 roku i w nocy z 16 na 17 lutego 1821 roku, kiedy z\u0142odzieje weszli oknem obok ambony, nie zdo\u0142ali rozbi\u0107 mocno okutej skarbony przy drzwiach i zabrali zielon\u0105 sukienn\u0105 nakryw\u0119 o\u0142tarza; sprawc\u00f3w nie wykryto. W 1821 roku plebania dosta\u0142a nowy dach z trzciny, a na podw\u00f3rzu obok domu wykopano studni\u0119, na kt\u00f3r\u0105 ka\u017cda z trzech wsi dostarczy\u0142a dyle, po pi\u0119\u0107 z w\u0142\u00f3ki. W 1824 roku w miejsce skradzionej nakrywy o\u0142tarza sprawiono now\u0105, a przy \u015bcianie pod ambon\u0105 ustawiono w ko\u015bciele nowe \u0142awki.\n\nPow\u00f3d\u017a, kt\u00f3ra zniszczy\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1719 roku, przysz\u0142a po przerwaniu wa\u0142u w 1829 roku. Pastor von Schaewen opisa\u0142 j\u0105 jako naoczny \u015bwiadek. 8 kwietnia oko\u0142o trzeciej po po\u0142udniu na Nogacie przy Szawa\u0142dzie utworzy\u0142 si\u0119 zator lodowy i woda nagle podnios\u0142a si\u0119 do 9 st\u00f3p na wodowskazie; rankiem 9 kwietnia wa\u0142 by\u0142 ju\u017c pop\u0119kany na d\u0142ugo\u015bci stu pr\u0119t\u00f3w, o dziewi\u0105tej przerwano przy nim prace, a o trzeciej po po\u0142udniu wa\u0142 przerwa\u0142 si\u0119 250 krok\u00f3w powy\u017cej wsi, a wyrwa rozszerzy\u0142a si\u0119 potem do 72 pr\u0119t\u00f3w. Nikt nie zgin\u0105\u0142, a woda zniszczy\u0142a tylko jeden dom, nale\u017c\u0105cy do Salomona D\u00f6ringa. Woda wesz\u0142a do plebanii, ko\u015bcio\u0142a, budynk\u00f3w gospodarczych plebanii i szko\u0142y, 11 kwietnia sta\u0142a w plebanii na wysoko\u015b\u0107 4 st\u00f3p; suche pozosta\u0142y domy pi\u0119ciu gospodarzy, cztery cha\u0142upy przy wale, ku\u017ania i szko\u0142a katolicka, a mieszkanie organisty zosta\u0142o ca\u0142kowicie zniszczone. Pastor wr\u00f3ci\u0142 z rodzin\u0105 14 kwietnia, w Wielki Czwartek, 16 kwietnia, oczyszczono ko\u015bci\u00f3\u0142, w Wielki Pi\u0105tek odprawi\u0142 w nim pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo po powodzi, a w pierwszy dzie\u0144 Wielkanocy udzielano ju\u017c komunii. Kres ko\u015bcio\u0142owi ewangelickiemu wzniesionemu w 1719 roku po\u0142o\u017cy\u0142a pow\u00f3d\u017a: Bernhard Schmid opisuje budynek, w kt\u00f3rym przez sze\u015b\u0107 dni sta\u0142a woda na wysoko\u015bci jednego metra, tak \u017ce konieczna by\u0142a nowa budowa. Nadw\u0105tlon\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 rozebrano w 1846 roku jako gro\u017c\u0105c\u0105 zawaleniem, a nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono najpierw na plebani\u0119, potem do wynaj\u0119tego domu. Obecn\u0105 budowl\u0119 postawiono w tym samym roku: ceglan\u0105, na rzucie prostok\u0105ta, nieorientowan\u0105, z okr\u0105g\u0142ym oknem w elewacji. Harnoch dodaje, \u017ce wzniesiono j\u0105 pod patronatem kr\u00f3lewskim, w stylu poczdamskiego Ko\u015bcio\u0142a Pokoju, bez wie\u017cy i z oknami zamkni\u0119tymi \u0142ukiem pe\u0142nym, a po\u015bwi\u0119cono 6 grudnia 1846 roku. W dzwonnicy zawis\u0142y trzy dzwony z francuskich dzia\u0142, w o\u0142tarzu stan\u0105\u0142 obraz Chrystusa na G\u00f3rze Oliwnej, organy mia\u0142y dziesi\u0119\u0107 g\u0142os\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w Szawa\u0142dzie rozebrano wcze\u015bniej, w 1824 roku. Kronika parafii ewangelickiej podaje dzie\u0144 rozbi\u00f3rki, 14 grudnia, i zapisuje, \u017ce z powodu z\u0142ego stanu budowli ko\u015bcio\u0142a katolickiego nie mo\u017cna by\u0142o u\u017cywa\u0107 ju\u017c od czterech lat. Zamkni\u0119to go wtedy dla nabo\u017ce\u0144stw, a gmin\u0119 katolick\u0105 zaproszono na nabo\u017ce\u0144stwa do szko\u0142y katolickiej w Lasowicach Wielkich; trzy dzwony przewieziono tam i zawieszono na cmentarzu, pod go\u0142ym niebem, na stolcu dzwonowym wyj\u0119tym z wie\u017cy w Szawa\u0142dzie, a komendariusz, kt\u00f3ry dot\u0105d mieszka\u0142 w Szawa\u0142dzie, przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do budynku tej szko\u0142y. Materia\u0142 z rozbi\u00f3rki oddano cie\u015bli na budow\u0119 nowego ko\u015bcio\u0142a w Lasowicach Wielkich. Pastor przypuszcza\u0142, \u017ce rozebrany ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1539 roku, bo w fundamencie jednego z ma\u0142ych o\u0142tarzy znaleziono srebrne monety z tego roku.\n\nKronik\u0119 prowadzili dalej nast\u0119pcy von Schaewena. Zapisano w niej, \u017ce po nim nasta\u0142 Johannes Friedrich Wilm, kt\u00f3ry zmar\u0142 14 lipca 1845 roku w wieku 45 lat i 18 lipca zosta\u0142 pochowany na tutejszym cmentarzu. Jego nast\u0119pc\u0119, Johanna Gottlieba Funka, kandydata z Gda\u0144ska powo\u0142anego przez patronat kr\u00f3lewski, wprowadzi\u0142 w urz\u0105d 23 sierpnia 1846 roku, w 11. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, superintendent Heermann z Malborka. Do uko\u0144czenia nowego ko\u015bcio\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano wed\u0142ug kroniki w g\u00f3rnych izbach najwi\u0119kszego domu we wsi. Kamie\u0144 w\u0119gielny nowego ko\u015bcio\u0142a po\u0142o\u017cono wiosn\u0105 1846 roku i z\u0142o\u017cono w nim dokument spisany przez organist\u0119 i nauczyciela Davida Wilhelma Wittkego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w drug\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, 6 grudnia 1846 roku: generalny superintendent Sartorius nie m\u00f3g\u0142 przyby\u0107 i zleci\u0142 po\u015bwi\u0119cenie superintendentowi Heermannowi, miejscowy pastor wyg\u0142osi\u0142 kazanie na Psalm 84,1\u20135, a z tymczasowego miejsca nabo\u017ce\u0144stw do nowego ko\u015bcio\u0142a przeszed\u0142 przy d\u017awi\u0119ku puzon\u00f3w poch\u00f3d, w kt\u00f3rym witrycy nie\u015bli naczynia liturgiczne. W 1849 roku piorun uderzy\u0142 w szczyt frontowy ko\u015bcio\u0142a, ale nie wznieci\u0142 po\u017caru.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 jest jednonawowy, z p\u00f3\u0142kolist\u0105 apsyd\u0105; przy wschodnim ko\u0144cu w naw\u0119 wbudowano dwie ma\u0142e zakrystie. Chrzcielnica to dobra praca stolarska z dawnymi malowid\u0142ami: na o\u015bmiu polach przedstawiono sceny biblijne zwi\u0105zane z chrztem, a napis wymienia fundator\u00f3w \u2014 \u201eJacob Gorgis. Anna Gorsehe geborne Petersin Anno 1689\u201d. Mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol z dwoma rz\u0119dami po sze\u015b\u0107 \u015bwiec, kul\u0105 i dwug\u0142owym or\u0142em nosi napis fundacyjny: \u201eBendict Averbeck vndt seine Havsfraven Elisabeth hatt diese Krone Gott zu Ehren vo(r)ehret 1689\u201d. Dwa mosi\u0119\u017cne lichtarze o\u0142tarzowe w kszta\u0142cie tralki ufundowa\u0142a w 1684 roku Helena Achtesnicht. W ko\u015bciele wisia\u0142y liczne tarcze nagrobne z XIX wieku, z bia\u0142ej blachy na drewnianych tablicach, oraz du\u017cy model \u017caglowca z 1884 roku. Organy zbudowa\u0142 od nowa w maju 1752 roku Obuch z Mohrungen, jak podaje ksi\u0119ga ko\u015bcielna. Bernhard Schmid opisuje organy jako mocno ju\u017c zu\u017cyte, bez peda\u0142u, o dziewi\u0119ciu g\u0142osach; ich trzywie\u017cowy prospekt bogato zdobi\u0142y snycerskie wici w stylu regencji. Wed\u0142ug Schmida dzwony sprawiono w 1872 roku; metal na nie \u2014 ze zdobytych dzia\u0142 francuskich \u2014 podarowa\u0142 cesarz i kr\u00f3l. Prasa kr\u00f3lewiecka poda\u0142a, \u017ce trzy dzwony, odlane z trzech zdobytych dzia\u0142 francuskich przez ludwisarza Schultza z Che\u0142mna, kt\u00f3rego wyroby wyr\u00f3\u017cniono na wystawie przemys\u0142owej w Moskwie, po\u015bwi\u0119cono 13 wrze\u015bnia 1872 roku; nazwano je imionami cesarza Wilhelma I, Marcina Lutra i Gustawa Adolfa, a w\u0142adze reprezentowa\u0142 radca rejencji von Puttkammer.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 305 mieszka\u0144c\u00f3w: 146 luteran\u00f3w, 154 katolik\u00f3w i 5 mennonit\u00f3w; jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje sam Szawa\u0142d (Schadwalde). Oko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej (22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w) i obejmowa\u0142a Kamienice (Blumstein), P\u00f3\u0142mie\u015bcie (Halbstadt) i Widowo \u017bu\u0142awskie (Wiedau). Harnoch wymienia te same miejsca szkolne, dodaj\u0105c do nich Einlage, i odnotowuje w roku sprawozdawczym 27 chrzt\u00f3w, 11 konfirmacji, 6 \u015blub\u00f3w, 306 komunikuj\u0105cych i 18 pogrzeb\u00f3w, a jako j\u0119zyk nabo\u017ce\u0144stw podaje niemiecki. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom V, 1884) parafia ewangelicka w Szawa\u0142dzie, po niemiecku Schadwalde, liczy\u0142a w 1868 roku 676 dusz. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Schadwalde* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 48 budynk\u00f3w mieszkalnych i 559 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 359 ewangelik\u00f3w, 199 katolik\u00f3w i jednego mennonit\u0119. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Gro\u00df Lesewitz; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 403 mieszka\u0144c\u00f3w: 277 ewangelik\u00f3w, 118 katolik\u00f3w i 8 innych chrze\u015bcijan (na \u017bu\u0142awach byli to zwykle mennonici); parafi\u0119 ewangelick\u0105 wie\u015b mia\u0142a na miejscu, katolick\u0105 \u2014 w Lasowicach Wielkich. \u017bu\u0142awy Malborskie by\u0142y rdzeniem osadnictwa mennonickiego, z gmin\u0105 w Stogach, ale \u017ar\u00f3d\u0142a nie wi\u0105\u017c\u0105 Szawa\u0142du z odr\u0119bn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 mennonick\u0105. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 478 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1882 roku Ernst Henrici. Landrat Parey pisa\u0142 w 1869 roku, \u017ce w parafii szawa\u0142dzkiej patronat przej\u0105\u0142 na \u017cyczenie gmin skarb pa\u0144stwa (Fiscus); w jego spisie dwudziestu dw\u00f3ch parafii ewangelickich powiatu malborskiego taka uwaga stoi tylko przy Szawa\u0142dzie. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Szawa\u0142dzie liczy\u0142a wtedy 494 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1908 roku Herrmann von Wilpert.\n\nDzia\u0142alno\u015b\u0107 tutejszego pastora Henriciego odnotowywa\u0142a prasa ko\u015bcielna. Na 27 pa\u017adziernika 1886 roku zapowiedziano jego referat \u201eDie Lage unserer evangelischen Kirche\u201d, czyli o po\u0142o\u017ceniu Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego, na wolnej malborskiej konferencji pastoralnej, a w 1887 roku wydawa\u0142 on pismo \u201eEvangelisches Monatsblatt f\u00fcr Stadt und Land\u201d. W sierpniu tego roku prasa donosi\u0142a, \u017ce kupi\u0142 w\u0142asnym kosztem posiad\u0142o\u015b\u0107 i urz\u0105dzi\u0142 w niej sierociniec i dom ratunkowy dla ch\u0142opc\u00f3w \u2014 przyj\u0119to ich dot\u0105d czterech \u2014 jako odpowiednik budowanego wtedy w Nowym Stawie powiatowego sieroci\u0144ca, przeznaczonego tylko dla dziewcz\u0105t; zak\u0142ad Henriciego otwarto, zanim tamten zacz\u0119to budowa\u0107. W marcu 1889 roku, gdy zak\u0142ad istnia\u0142 prawie trzy lata, Henrici pisa\u0142 w odezwie o wsparcie, \u017ce powsta\u0142 on z my\u015bl\u0105 o ch\u0142opcach z ma\u0142\u017ce\u0144stw mieszanych, kt\u00f3rych chcia\u0142 zachowa\u0107 dla Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego; przyj\u0105\u0142 dot\u0105d dziesi\u0119ciu wychowank\u00f3w, z kt\u00f3rych sze\u015bciu przebywa\u0142o w zak\u0142adzie, a dom z ogrodem, kupiony i urz\u0105dzony za oko\u0142o 3000 marek, mia\u0142 miejsce dla 25 ch\u0142opc\u00f3w. W maju 1891 roku zak\u0142ad mia\u0142 szesnastu wychowank\u00f3w i 4000 marek d\u0142ugu z kupna i zaliczek. W styczniu 1908 roku posad\u0119 w Szawa\u0142dzie \u2014 532 dusze, trzy szko\u0142y, jeden ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 og\u0142oszono jako woln\u0105, ze zg\u0142oszeniami do rady parafialnej na r\u0119ce pastora Dinglingera z Lasowic Wielkich. W 1910 roku Henrici, ju\u017c pastor w stanie spoczynku, wyda\u0142 sprawozdanie zak\u0142adu z lat 1904\u20131909 wraz z opisem swego odej\u015bcia z parafii; recenzent \u201eDer Reichsbote\u201d przedstawi\u0142 zamkni\u0119cie zak\u0142adu jako skutek skarg parafii \u2014 jak pisa\u0142, \u201ew wi\u0119kszo\u015bci nastawionej nieko\u015bcielnie\u201d \u2014 i nieprzychylnych rewizji urz\u0119dowych.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1647 roku, \u015blub\u00f3w od 1662, zgon\u00f3w od 1655, wykaz komunikant\u00f3w od 1807 i konfirmacji od 1808 roku, a w s\u0105dzie obwodowym w Malborku \u2014 duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1794\u20131874. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1647\u2014 Tr 1662\u2014 St 1655\u2014 K 1807\u2014 Konf 1808\u2014. Dupl. A.-G. Marienburg: Tf Tr St 1794\u20141874.\u201d.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zachowa\u0142 si\u0119; po 1945 roku przeszed\u0142 do katolik\u00f3w i jest u\u017cytkowany do dzi\u015b. Wed\u0142ug sporz\u0105dzonego przez Roberta Ziemia\u0144skiego zestawienia ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich przej\u0119tych dla kultu katolickiego \u2014 opartego na schematyzmie diecezji elbl\u0105skiej z 1996 roku i dw\u00f3ch innych opracowaniach \u2014 katolicy przyj\u0119li go w 1945 roku, a po\u015bwi\u0119cili 11 kwietnia 1948 roku. Za nim le\u017cy zdewastowany cmentarz ewangelicki o ograniczonym dost\u0119pie, opisany osobno. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi oba obiekty \u0142\u0105cznie, jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 z terenem pocmentarnym, bram\u0105, ogrodzeniem i wysok\u0105 zieleni\u0105\u201d; w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Szawa\u0142d nie figuruje. W 2006 roku wie\u015b liczy\u0142a 210 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Harnocha dzwony odlano w 1874 roku, wed\u0142ug Schmida sprawiono je w 1872. Wsp\u00f3\u0142czesna prasa kr\u00f3lewiecka potwierdza, zgodnie ze Schmidem, po\u015bwi\u0119cenie dzwon\u00f3w 13 wrze\u015bnia 1872 roku. Lista duchownych z ksi\u0119gi pastor\u00f3w wymienia osobno Johanna Friedricha Wilkego (1831\u20131846) i Johanna Friedricha Wilma (1831), a kronika parafii zna z tych lat jednego pastora, Johannesa Friedricha Wilma, zmar\u0142ego w 1845 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 256 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 541 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Bluhm (1590), Friedrich Zwicker (1602), Martin Geppen (1611\u20131620), Tobias Fabricius (1643), Laurentius Fischer (1656), Laurentius Fischer (1659), Johann Fuhr (1662), Valentin Zeidler (1666?), Constantin Gottlieb G\u00f6dtke (1715), Andreas Christlieb Dittmann (1742), Johann Gottfried Witthold (1749), Christoph Gottlieb Porsch (1765), Johann Wilhelm Ludwig Stephani (1806), Heinrich Andreas August Hobrecht (1808), Conrad Gustav Eduard von Schaewen (1817), Johann Friedrich Wilke (1831\u20131846), Johann Friedrich Wilm (1831), Johann Gottlieb Funk (1846), Heinrich Gotthilf Reinhold Ebel (1857\u20131866), Hermann Gustav Adolf Malzahn (1867), Ernst Carl Georg Henrici (1882), Hermann von Wilpert (1908).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 52, 99; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 77, 166, 234; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 438\u2013439; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 261, 262, 264, 265; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 10, nr 149; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 438\u2013439; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I, Danzig 1919; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Marienburg, s. 14, poz. 110; westpreussen.de; Narodowy Instytut Dziedzictwa \u2014 zabytek.pl; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Malbork, poz. 229; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 30 czerwca 2026), powiat malborski; Szawa\u0142d (Schadwalde) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 44, nr 123; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, \u201eKurzgefasste Nachrichten\u2026\u201d, K\u00f6nigsberg 1834; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 207; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 96; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 164; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 33; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 43; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6724, \u201eNeu Schadwaldisches Kirchen-Buch\u201d, \u201ePastores hujus Parochiae Schadwald secundum Matriculam vetustam Ecclesiae\u201d, skany 2\u20133, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6724, \u201eNeu Schadwaldisches Kirchen-Buch\u201d, nota o mennonitach, skan 4, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 158, pozycja 120; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 142; t. 2, s. 379, 417, 466, 495, 539, 543, 571, 611; t. 3, s. 773, 808; t. 4, s. 1132; t. 5, s. 1386; t. 6, s. 1563, 1766; t. 7, s. 1986, 1993, 2000, 2036, 2060; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 25 wrze\u015bnia 1872 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 pa\u017adziernika 1886 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 12 sierpnia 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 marca 1889 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 5 maja 1891 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 17 stycznia 1908 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 pa\u017adziernika 1910 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XX, 2019, s. 10, 20; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 52\u201353; C. Parey, \u201eDas freic\u00f6llmische Patronat \u00fcber seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 6, 1869, s. 238\u2013246; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192\u2013193; Kronika parafii ewangelickiej w Szawa\u0142dzie (Schadwalde) z lat 1813\u20131849 (\u201eMaterialien zu einer Chronik der Parochie Schadwalde\u201d), za\u0142o\u017cona przez pastora Conrada Gustava Eduarda von Schaewena, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 23270; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 216.*","built_year":1846,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Szawa\u0142d (Schadwalde) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane / zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-malborski/gmina-malbork/szawald"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 207","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 261, 262, 264, 265","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 438\u2013439","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 52, 99","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 166, 234, 77","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 158, pozycja 120","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 142; t. 2, s. 379, 417, 466, 495, 539, 543, 571, 611; t. 3, s. 773, 808; t. 4, s. 1132; t. 5, s. 1386; t. 6, s. 1563, 1766; t. 7, s. 1986, 1993, 2000, 2036, 2060","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 25 wrze\u015bnia 1872 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3FQDAJ74BEBM7GL3LZW5OOZTDZUH4FXC"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 22 pa\u017adziernika 1886 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YLVXESMYVD3PLHRRRTV4PUMUHR65XC4Q"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 12 sierpnia 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PXOEQCJRYW3NKKY7VIGWCCYY4PXKW7VO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 marca 1889 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NMVGM6VQY2ZYQCHTS6AFUORXOMYH24Y7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 5 maja 1891 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NHLV5URXEVUST4OECIVX4RZ4U3TVDIVE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 17 stycznia 1908 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2HTFNFQJN7RFVUG26KYEZZ5J7PONBBD3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 pa\u017adziernika 1910 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CXHFFWTEXVK2B7KZRGVGQZQURJWZG3AD"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XX, 2019, s. 10, 20","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147887.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 52\u201353","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"C. Parey, \u201eDas freic\u00f6llmische Patronat \u00fcber seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise\u201d, \u201eAltpreu\u00dfische Monatsschrift\u201d 6, 1869, s. 238\u2013246","url":"https://www.mgh-bibliothek.de/etc/zeitschriftenmagazin/Altpreussische_Monatsschrift_06_1869.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192\u2013193","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Kronika parafii ewangelickiej w Szawa\u0142dzie (Schadwalde) z lat 1813\u20131849 (\u201eMaterialien zu einer Chronik der Parochie Schadwalde\u201d), za\u0142o\u017cona przez pastora Conrada Gustava Eduarda von Schaewena, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 23270","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 216","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0280","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0632,"lng":19.1202,"name_de":"Schadwalde","name_pl":"Szawa\u0142d \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. rzymskokatolicki)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Szczenurzu (po niemiecku Sch\u00f6nehr) by\u0142 jedynym miejscem ko\u015bcielnym wsi \u2014 w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Szczenurze nie mia\u0142o. Na zdj\u0119ciach Claudii Fredrich z listopada 2017 roku cmentarz to las poro\u015bni\u0119ty bluszczem i barwinkiem, z wydeptan\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105. Mi\u0119dzy drzewami zachowa\u0142y si\u0119 kamienne obramowania mogi\u0142, kamienny krzy\u017c i rozbite czarne tablice nagrobne. Stoi tu te\u017c pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u2014 granitowa stela z czarn\u0105 tablic\u0105, na kt\u00f3rej wypisano dwadzie\u015bcia cztery nazwiska z datami i miejscami \u015bmierci, mi\u0119dzy innymi trzech Pigorsch\u00f3w, dw\u00f3ch Schr\u00f6der\u00f3w i dw\u00f3ch Mielk\u00f3w. Napis u g\u00f3ry brzmi: \u201eMit Gott f\u00fcr K\u00f6nig und Vaterland starben den Heldentod im Weltkriege 1914\u201318\u201d (\u201eZ Bogiem za kr\u00f3la i ojczyzn\u0119 ponie\u015bli \u015bmier\u0107 bohatersk\u0105 w wojnie \u015bwiatowej 1914\u20131918\u201d), a u do\u0142u: \u201eDie dankbare Gemeinde Sch\u00f6nehr\u201d (\u201eWdzi\u0119czna gmina Szczenurze\u201d).\n\nWie\u015b, wzmiankowana po raz pierwszy w 1402 roku jako Szennrza, le\u017ca\u0142a w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W 1784 roku Szczenurze le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142 mili na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od \u0141eby i dwie i p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, na wzniesieniu. Mieszka\u0142o tu o\u015bmiu gospodarzy, czterech zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania \u2014 razem 30 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141ebie. W XVIII wieku tutejszy maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Somnitz\u00f3w z Charbrowa, p\u00f3\u017aniej mi\u0119dzy innymi do rodziny Ewest (do 1905 roku).\n\nMieszka\u0144cy byli ewangelikami i nale\u017celi do parafii w \u0141ebie \u2014 M\u00fcller wymienia Szczenurze w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii obok Neuhof, Ulini i Barg\u0119dzina. W XVII wieku w \u0142ebskim ko\u015bciele sta\u0142y dwie \u0142awki dla ch\u0142op\u00f3w ze Szczenurza. Podzia\u0142 wsi wida\u0107 w liczbach spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku: w gminie wiejskiej zapisano 180 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i siedmiu \u017byd\u00f3w, a w obwodzie dworskim 220 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika. Katolicy obu cz\u0119\u015bci nale\u017celi do parafii w L\u0119borku.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b by\u0142a podzielona na dwie jednostki: gmin\u0119 wiejsk\u0105 i maj\u0105tek ziemski tworz\u0105cy osobny obw\u00f3d dworski. Tu mie\u015bci\u0142a si\u0119 siedziba okr\u0119gu urz\u0119dowego Sch\u00f6nehr, urz\u0105d stanu cywilnego prowadzono za\u015b w Now\u0119cinie (Neuhof). Kaszubska nazwa wsi brzmi Szczenurz\u00e9. Franz Tetzner zapisa\u0142 j\u0105 w 1899 roku w formie *Szczenurzy*, wymieniaj\u0105c wie\u015b w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci mi\u0119dzy granic\u0105 Prus Zachodnich a rzek\u0105 i jeziorem \u0141eb\u0105, w kt\u00f3rych przetrwa\u0142y resztki mowy kaszubskiej \u2014 obok Nieznachowa, Sarbska (*Sorbsk*) i \u017barnowskiej (*Zarnowske*).\n\nPlan cmentarza w skali 1:500 pokazuje prostok\u0105tny teren mi\u0119dzy drogami gruntowymi, w s\u0105siedztwie boiska. Podpisy do zdj\u0119\u0107 na planie wymieniaj\u0105 kamie\u0144 z tablic\u0105 ku czci \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, ufundowany w 1921 roku, s\u0142up bramy wej\u015bciowej oraz pozosta\u0142o\u015bci kaplicy cmentarnej z widocznym fragmentem sklepienia. Pomnik wygl\u0105da\u0142 pierwotnie inaczej ni\u017c dzi\u015b. Na poczt\u00f3wce \u201eGru\u00df aus Sch\u00f6nehr, Kreis Lauenburg Pom.\u201d z 1928 roku, ze zbioru Marka Drzewieckiego, stela ma na szczycie or\u0142a z rozpostartymi skrzyd\u0142ami, a pod nim \u017celazny krzy\u017c. Z obu zachowa\u0142y si\u0119 tylko \u015blady mocowania.\n\nDwaj polegli byli zwi\u0105zani ze szko\u0142\u0105 we wsi. Na li\u015bcie nauczycieli powiatu l\u0119borskiego poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, kt\u00f3r\u0105 opublikowa\u0142 Drzewiecki, figuruje Gustav Kuntze ze Szczenurza, zmar\u0142y 30 grudnia 1917 roku. Ta sama data stoi na pomniku przy nazwisku Gustava Kunzego. Na tej samej li\u015bcie jest Karl Lemke ze Szczenurza, zmar\u0142y 18 listopada 1914 roku, kt\u00f3rego na tablicy pomnika nie ma. W latach trzydziestych uczy\u0142 tu nauczyciel Gauger, kt\u00f3ry \u2014 jak odnotowa\u0142 \u201eHeimat-Kalender\u201d na 1935 rok \u2014 przekaza\u0142 do zbior\u00f3w powiatowych granitowy top\u00f3r kamienny znaleziony w Szczenurzu.\n\nPo 1945 roku, gdy ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, cmentarz opuszczono. Po 1945 roku wie\u015b otrzyma\u0142a nazw\u0119 Szczenurze i wesz\u0142a do gminy Wicko w powiecie l\u0119borskim.\n\nSpis sporz\u0105dzony podczas wizyty na cmentarzu 23 wrze\u015bnia 1999 roku (autor nieustalony; w metadanych pliku figuruje nazwisko Pigorsch) przepisuje ca\u0142\u0105 tablic\u0119 pomnika poleg\u0142ych. Wymienia: Richarda Godelmanna (zm. 12 wrze\u015bnia 1914 roku we Francji), Karla Birra (zm. 10 listopada 1914 roku w Rosji), Paula Mielkego (zm. 19 listopada 1914 roku w Rosji), Emila Kebschulla (zm. 10 grudnia 1914 roku w Rosji), Maxa Falka (zm. 31 stycznia 1915 roku w Rosji), Wilhelma Schr\u00f6dera (zm. 15 marca 1915 roku w Rosji), Ottona Pigorscha (zm. 20 maja 1915 roku w Rosji), Emila Kamina (zm. 6 czerwca 1915 roku w Galicji), Waltera Paula (zm. 17 lipca 1915 roku w Rosji), Ottona Schr\u00f6dera (zm. 25 wrze\u015bnia 1915 roku we Francji), Ferdinanda Golcherta (zm. 25 grudnia 1916 roku w kraju), Hermanna Rateikego (zm. 14 stycznia 1917 roku w lazarecie), Williego Paula (zm. 25 lutego 1917 roku na okr\u0119cie podwodnym U 43 na Morzu P\u00f3\u0142nocnym), Karla Trojahna (zm. 7 czerwca 1917 roku we Francji), Waltera Kranzuscha (zm. 28 pa\u017adziernika 1917 roku w Belgii), Gustava Kunzego (zm. 30 grudnia 1917 roku we Francji), Waltera Pardeykego (zm. w 1918 roku we Francji; dzie\u0144 i miesi\u0105c w spisie nieodczytane), Paula Jung\u0119 (zm. 29 kwietnia 1918 roku we Francji), Friedricha Bresinskego (zm. 21 lipca 1918 roku w kraju), Paula Br\u00fcschkego (zm. 21 sierpnia 1918 roku we Francji), Hermanna Pigorscha (zm. 8 wrze\u015bnia 1918 roku w lazarecie), Augusta Horna (zm. 16 pa\u017adziernika 1918 roku w lazarecie), Friedricha Mielkego (zm. 21 pa\u017adziernika 1918 roku we Francji) i Paula Pigorscha (zm. 14 listopada 1918 roku w kraju). Ten sam spis odnotowuje dwa groby przy pomniku: Maximiliana Nitschkego, ur. 22 sierpnia 1895 roku w Now\u0119cinie (Neuhof), zm. 28 grudnia 1921 roku w Szczenurzu, oraz Wilhelma Bocka, ur. 6 lutego 1904 roku w Cecenowie (Zezenow), zm. 23 listopada 1926 roku w Szczenurzu, syna w\u0142a\u015bciciela gospodarstwa rentowego.\n\nZestawienie Claudii Fredrich dodaje, \u017ce cmentarz sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci, starszej i nowszej, w kt\u00f3rej stoi pomnik poleg\u0142ych. Ze starsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 s\u0105siaduje le\u015bnicz\u00f3wka. Oko\u0142o 2012\u20132013 roku gmina Wicko usun\u0119\u0142a z cmentarza zaro\u015bla i, wed\u0142ug informacji Kurta Bohla, odt\u0105d go kosi.\n\nCmentarz nale\u017cy do gminy Wicko. W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa, 2026) nie figuruje. Wed\u0142ug pisma Urz\u0119du Gminy Wicko z 7 lutego 2018 roku cmentarz le\u017cy na dzia\u0142ce 261, kt\u00f3rej w\u0142a\u015bcicielem jest gmina Wicko; gmina pisa\u0142a wtedy, \u017ce miejsca dawnych cmentarzy na jej dzia\u0142kach i dzia\u0142kach nadle\u015bnictwa nie s\u0105 przez w\u0142a\u015bcicieli porz\u0105dkowane.\n\nWitold Adam Kru\u017cycki, kt\u00f3ry sfotografowa\u0142 cmentarz w 2021 roku, zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. W starszej cz\u0119\u015bci stoi granitowa stela z 1869 roku. Zachowa\u0142y si\u0119 s\u0142upy dawnej bramy. Cmentarza u\u017cywano te\u017c po wojnie: najm\u0142odszy nagrobek, z 1973 roku, nale\u017cy do Polaka, Paw\u0142a Dzidziula.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Drzewiecki zapisuje nazwisko nauczyciela zmar\u0142ego 30 grudnia 1917 roku jako Kuntze, tablica pomnika \u2014 jako Kunze. Witold Adam Kru\u017cycki zapisa\u0142 nazwisko z nagrobka z 1973 roku jako \u201eDzidzul\u201d, na p\u0142ycie widnieje \u201eDZIDZIUL\u201d.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 188, pozycja 52 oraz strona 194, pozycja 151); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Leba, s. 254; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 27, 155\u2013156 i 221; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 14\u201315; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), zdj\u0119cia cmentarza z listopada 2017 roku, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku; Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku; plany cmentarzy gminy Wicko w skali 1:500 (autor nieustalony), ze zbioru \u201eFriedhofspl\u00e4ne\u201d przekazanego przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku; \u201eFriedhof in Sch\u00f6nehr. Besuch am 23.09.1999\u201d \u2014 spis nagrobk\u00f3w i tablicy pomnika poleg\u0142ych, przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; Witold Adam Kru\u017cycki, fotografie cmentarza z 2021 roku i obja\u015bnienia do nich, przekazane za po\u015brednictwem Claudii Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 pomnik w Szczenurzu (fotografie, poczt\u00f3wka z 1928 roku) oraz lista nauczycieli poleg\u0142ych w latach 1914\u20131918; \u201eHeimat-Kalender des Kreises Lauenburg i. Pom.\u201d 1935 (wykaz nabytk\u00f3w zbior\u00f3w powiatowych); rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, NID 2026; Claudia Fredrich, korespondencja z autorem atlasu, 7 pa\u017adziernika 2026 roku; pismo Urz\u0119du Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz dzia\u0142ek i w\u0142a\u015bcicieli dawnych cmentarzy); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; zdj\u0119cie cmentarza ze zbioru Claudii Fredrich, przes\u0142ane stowarzyszeniu w kwietniu 2019 roku i przekazane autorowi atlasu 7 pa\u017adziernika 2026 roku; fotografie Mateusza Szuby z 5 kwietnia 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1973,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Wicko","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: s. 188, pozycja 52 (\u201eEch\u00f6nehr\u201d) oraz s. 194, pozycja 151 (\u201eSch\u00f6nehr\u201d), skorowidz \u201eSch\u00f6nehr 24. 52\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: strona 188, pozycja 52 (\u201eEch\u00f6nehr\u201d) oraz strona 194, pozycja 151 (\u201eSch\u00f6nehr\u201d); E. M\u00fcller, has\u0142o Leba, s. 254; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, skorowidz \u201eSch\u00f6nehr 24. 52\u201d"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Leba, s. 254","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: strona 188, pozycja 52 (\u201eEch\u00f6nehr\u201d) oraz strona 194, pozycja 151 (\u201eSch\u00f6nehr\u201d); E. M\u00fcller, has\u0142o Leba, s. 254; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, skorowidz \u201eSch\u00f6nehr 24. 52\u201d"},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), zdj\u0119cia cmentarza z listopada 2017 roku, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"plany cmentarzy gminy Wicko w skali 1:500 (autor nieustalony), ze zbioru \u201eFriedhofspl\u00e4ne\u201d przekazanego przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"\u201eFriedhof in Sch\u00f6nehr. Besuch am 23.09.1999\u201d \u2014 spis nagrobk\u00f3w i tablicy pomnika poleg\u0142ych, przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Witold Adam Kru\u017cycki, fotografie cmentarza z 2021 roku i obja\u015bnienia do nich, przekazane za po\u015brednictwem Claudii Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, korespondencja z autorem atlasu, 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"pismo Urz\u0119du Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz dzia\u0142ek i w\u0142a\u015bcicieli dawnych cmentarzy)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"zdj\u0119cie cmentarza ze zbioru Claudii Fredrich, przes\u0142ane stowarzyszeniu w kwietniu 2019 roku i przekazane autorowi atlasu 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0891","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/pom_szczenurze/pomnik_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.725812,"lng":17.625093,"name_de":"Sch\u00f6nehr","name_pl":"Szczenurze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szczenurze (Schwirgstin) w gminie Wicko, powiat l\u0119borski \u2014 wie\u015b z przedwojenn\u0105 parafi\u0105/fili\u0105 ewangelick\u0105. Dawny cmentarz ewangelicki dokumentowany w katalogu cmentarzy gminy Wicko (cmentarze.lebork.pl).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze gminy Wicko \u2014 cmentarze.lebork.pl","url":"http://cmentarze.lebork.pl/index.php/pl/cmentarze-gmina-wicko"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0777","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.725812,"lng":17.625093,"name_de":"Cmentarz ( d. ewangelicki )","name_pl":"Szczenurze \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szczerbi\u0119cin to wie\u015b kociewska w gminie Tczew. Do 1920 roku le\u017ca\u0142a w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau), w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. We wsi zachowa\u0142 si\u0119 park dworski z osiemnastego i dziewi\u0119tnastego wieku, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-109 dnia 12 lipca 1948 roku.\n\nNiemiecka nazwa miejscowo\u015bci zmienia\u0142a si\u0119 z biegiem lat. Urz\u0119dowy spis rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje j\u0105 jako Czerbienczin, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku jako \u201eCzerbienschin\u201d. W s\u0142owniku Meyersa i w spisie z 1910 roku, od pocz\u0105tku dwudziestego wieku, pojawia si\u0119 forma Scherpingen.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych J\u00f3zef Pruszak naby\u0142 jedn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Szczerbi\u0119cina w 1750 roku od braci Paw\u0142a i Jerzego Owidzkich, drug\u0105 w 1752 roku od Adama Kanden-Trzci\u0144skiego; od 1753 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Andrzeja Konrada Gostomskiego, od 1765 roku do Szymona Tadeusza Kickiego. W tych samych ksi\u0119gach maj\u0105tek od 1803 roku nale\u017ca\u0142 do Joanny z Kickich M\u0142ockiej i jej syn\u00f3w, od 1819 roku do Hieronima Micha\u0142a M\u0142ockiego, a od 1825 roku do dzieci Archibalda Macleana. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 przy 47-letnim Szymonie Tadeuszu Kickim zanotowano, \u017ce dobra te jego \u017cona posiada do\u017cywotnio, a ich w\u0142a\u015bcicielami s\u0105 spadkobiercy jej pierwszego m\u0119\u017ca, Stanis\u0142awa Czarli\u0144skiego.\n\nSpis z 1820 roku notuje maj\u0105tek szlachecki o osiemnastu dymach i 116 mieszka\u0144cach: 90 katolik\u00f3w i 26 luteran\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku, w kt\u00f3rym Szczerbi\u0119cin figuruje w powiecie tczewskim na stronie 28 pod pozycj\u0105 36, w sekcji obwod\u00f3w dworskich, podaje 196 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 78 ewangelik\u00f3w i 118 katolik\u00f3w. Oba spisy wskazuj\u0105 t\u0119 sam\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105: ewangelicy \u2014 do parafii w Sobowidzu, katolicy \u2014 do Godziszewa.\n\nCmentarz ewangelicki zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b i jest odnotowany w bazie \u201eZapomniane Cmentarze\u201d: le\u017cy na terenie zak\u0142adu produkcyjnego, jest osobno ogrodzony, a wej\u015bcie prowadzi przez bram\u0119. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 237 dla gminy Tczew.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Turze (Gro\u00df Turse) i podaje tu 255 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Tczew (pozycja 237); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (park dworski, A-109 z 12 lipca 1948); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, Kreis Stargard, s. 54, nr 37; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Dirschau, s. 28, poz. 36; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1910 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Dawny Tczew \u2014 Cmentarze; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat tczewski, s. 55, poz. 22; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 650 (s. 25), nr 1496 (s. 168); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dawny Tczew \u2014 Cmentarze","url":"https://www.dawnytczew.pl/pl/narody-i-religie/227-cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 650 (s. 25), nr 1496 (s. 168)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0357","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.11636,"lng":18.61969,"name_de":"Scherpingen","name_pl":"Szczerbi\u0119cin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Szczypkowicach za\u0142o\u017cono w lesie, na wsch\u00f3d od wsi; czytelny pozosta\u0142 uk\u0142ad poszczeg\u00f3lnych rz\u0119d\u00f3w nagrobk\u00f3w. W lesie gospodarka le\u015bna odebra\u0142a cmentarzowi pierwotny przebieg granic. Stoi na nim monumentalny pomnik ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, a wok\u00f3\u0142 liczne kamienne ramy wyznaczaj\u0105ce mogi\u0142y. Zachowa\u0142 si\u0119 w ca\u0142o\u015bci kamienny pomnik nagrobny: niewysoki krzy\u017c na smuk\u0142ym, prostym postumencie, bez inskrypcji. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c postument w kszta\u0142cie pnia drzewa z zachowanym fragmentem tabliczki inskrypcyjnej, kt\u00f3ry pokazuje, w jaki spos\u00f3b i w kt\u00f3rym miejscu mocowano tabliczki na nagrobkach tej formy. Po 1945 roku we wsi wzniesiono katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, a dawny cmentarz pozosta\u0142 w lesie.\n\nSzczypkowice, po niemiecku Zipkow, a w zapisach dawniejszych Ceppekenitze i Zepkewitz, wzmiankowane w 1469 roku jako lenno rodu von Stojentin, nale\u017ca\u0142y przed 1945 rokiem do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w obwodzie urz\u0119dowym Gro\u00dfendorf (Wielka Wie\u015b). W 1779 roku Bernoulli opisa\u0142 je jako wie\u015b kaszubsk\u0105 \u2014 obok G\u0142\u00f3wczyc, kt\u00f3re nazwa\u0142 g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem Kaszub\u00f3w; sam by\u0142 w Szczypkowicach 29 czerwca 1777 roku na kaszubskim \u015bwi\u0119cie. W tym samym 1779 roku Wobeser przedstawi\u0142 tutejsz\u0105 mow\u0119 kaszubsk\u0105. Tetzner, przytaczaj\u0105c obu, zalicza mieszka\u0144c\u00f3w wsi do Kabatk\u00f3w, czyli pomorskich S\u0142owian z okolic G\u0142\u00f3wczyc. W g\u0142\u00f3wczyckim ko\u015bciele nabo\u017ce\u0144stwa po kaszubsku odprawiano do 1886 roku. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku w Szczypkowicach by\u0142 nauczyciel, a wie\u015b liczy\u0142a 29 ognisk (domostw).\n\nW 1825 roku w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w wsi by\u0142o czternastu katolik\u00f3w. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a we wsi: nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w G\u0142\u00f3wczycach (Glowitz) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, kt\u00f3ra w 1940 roku skupia\u0142a 6228 wiernych z trzynastu miejscowo\u015bci; Ernst M\u00fcller wymienia Szczypkowice w wykazie wsi tej parafii.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Szczypkowice w dw\u00f3ch wierszach. Gmina wiejska Zipkow (strona 176, pozycja 158) liczy\u0142a 109 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w. Obw\u00f3d dworski Zipkow (strony 184\u2013185, pozycja 338) obejmowa\u0142 1177 hektar\u00f3w i trzy osady, a mieszka\u0142o w nim 311 os\u00f3b \u2014 141 m\u0119\u017cczyzn i 170 kobiet, wszyscy ewangelicy. Przy obu wierszach spis podaje urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy w Wielkiej Wsi.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, potem przyszli Polacy, a mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono; kartoteka Heimatortskartei Pommern odnalaz\u0142a p\u00f3\u017aniej 159 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 119 w NRD. Straty: 19 poleg\u0142ych, 3 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 27 zaginionych. Z nazwiska Pagel wymienia nauczyciela Artura Kr\u00fcgera.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1022; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Szczypkowice \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 88; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 89; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 499; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 8 i 29; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Zipkow.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern (spis z 1895 r.)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1022","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0796","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.580079,"lng":17.433801,"name_de":"Zipkow","name_pl":"Szczypkowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szczytno, po niemiecku Ziethen, le\u017cy nad Jeziorem Szczycie\u0144skim w powiecie cz\u0142uchowskim. Po dawnej gminie ewangelickiej zosta\u0142 tu cmentarz. Jego los\u00f3w po 1945 roku i dzisiejszego stanu nie ustalono; gminy Przechlewo nie obejmuje dost\u0119pny wyci\u0105g gminnej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nWie\u015b by\u0142a dawnymi dobrami rycerskimi. W czasach ksi\u0105\u017c\u0119cych by\u0142a stolic\u0105 osobnej kasztelanii, a na tutejszym warownym zamku zasiadali obok kasztelan\u00f3w podkomorzowie, podstolowie i wojscy; p\u00f3\u017aniej podupad\u0142a i zosta\u0142a zwyczajn\u0105 wsi\u0105. Lokowa\u0142 j\u0105 w 1362 roku wielki mistrz krzy\u017cacki Winrich von Kniprode, nadaj\u0105c braciom Godzis\u0142awowi, W\u0119ces\u0142awowi, Rac\u0142awowi i Ottonowi dobra mi\u0119dzy dwiema Brdami oraz czterdzie\u015bci w\u0142\u00f3k za rzek\u0105, na prawie che\u0142mi\u0144skim.\n\nLuteranizm dotar\u0142 tu w szesnastym wieku. Ksi\u0105dz Panske wyliczy\u0142 zbory luterskie, kt\u00f3re powsta\u0142y, jak pisze, \u201ena \u015bwie\u017cym korzeniu\u201d na dobrach szlacheckich starostwa za starosty cz\u0142uchowskiego Stanis\u0142awa Latalskiego, urz\u0119duj\u0105cego od 1557 roku do prze\u0142omu lat 1598 i 1599. Szczytno jest na tej li\u015bcie wraz z szesnastoma innymi maj\u0105tkami, mi\u0119dzy innymi Rittersbergiem i B\u00e4renwalde. Dat powstania zbor\u00f3w ani nazwisk duchownych Panske nie podaje. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 219) 8 grudnia 1580 roku ordynowano w S\u0142upsku do Szczytna Jonasza Witte; zb\u00f3r upad\u0142 przed rokiem 1611.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii w Przechlewie, do kt\u00f3rej w 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przy\u0142\u0105czy\u0142 dawny drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba ze Szczytna; odt\u0105d proboszcz przyje\u017cd\u017ca\u0142 tu z nabo\u017ce\u0144stwem co trzeci\u0105 albo co czwart\u0105 niedziel\u0119. O tej utraconej \u015bwi\u0105tyni pisze ksi\u0105dz Jakub Fankidejski. Istnia\u0142a od najdawniejszych czas\u00f3w, pozostawa\u0142a pod patronatem rz\u0105dowym i nosi\u0142a wezwanie \u015bwi\u0119tego Jakuba Aposto\u0142a. By\u0142a drewniana, wraz z krucht\u0105 i zakrysti\u0105, a wewn\u0105trz mia\u0142a trzy o\u0142tarze \u2014 w wielkim obraz Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny i cyborium \u2014 oraz star\u0105 chrzcielnic\u0119 przy \u015bcianie; na dzwonnicy wisia\u0142y dwa dzwony. Wed\u0142ug wizytacji Jana Dorengowskiego z 1611 roku proboszcz mia\u0142 tu dwie w\u0142\u00f3ki, spory kawa\u0142 roli przy Zdr\u00f3jkach i ogr\u00f3d ci\u0105gn\u0105cy si\u0119 od plebanii a\u017c do jeziora, a p\u00f3\u017aniejsza wizytacja Trebnica znalaz\u0142a tylko jedn\u0105 w\u0142\u00f3k\u0119. Odpusty przypada\u0142y na \u015bwi\u0119tego Jakuba, \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja i w drug\u0105 niedziel\u0119 postu, a przy ko\u015bciele od dawna dzia\u0142a\u0142a szk\u00f3\u0142ka parafialna, uposa\u017cona rol\u0105 dla nauczyciela. Do gminy tego ko\u015bcio\u0142a zaliczano Szczytno, Lisewo, P\u0142aszczyc\u0119, Zawad\u0119, Pakotulsko, Paw\u0142\u00f3wko i Pokrzywnic\u0119. W 1760 roku \u00f3wczesny dziedzic Szczytna, \u0141ukasz Gola\u0144ski, daremnie zabiega\u0142 o prawo patronatu nad ko\u015bcio\u0142em. U schy\u0142ku Rzeczypospolitej \u015bwi\u0105tynia sta\u0142a jeszcze w do\u015b\u0107 dobrym stanie; kiedy znikn\u0119\u0142a, z akt ko\u015bcielnych odczyta\u0107 si\u0119 nie da\u0142o.\n\nW wykazie wasali z 1774 roku Szczytno, Lisewo i Zawada figuruj\u0105 jako maj\u0105tki, kt\u00f3re 44-letni Jakub Lipi\u0144ski, by\u0142y pisarz grodzki, trzyma\u0142 jedynie w dzier\u017cawie od swojego ma\u0142oletniego pasierba Feliksa Ludwika Gola\u0144skiego (13 lat), mieszkaj\u0105cego wraz z nim w Kamnitz w powiecie kamie\u0144skim; Feliks Ludwik by\u0142 synem \u0141ukasza Gola\u0144skiego.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Ziethen* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 14 dom\u00f3w mieszkalnych i 186 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 109 ewangelik\u00f3w, 72 katolik\u00f3w i pi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie; katolicy \u2014 do parafii *Prechlau*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW dziewi\u0119tnastym wieku w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni wie\u015b nie mia\u0142a, a ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie. Zgodnie podaj\u0105 to spis z 1885 roku i Harnoch, kt\u00f3ry Szczytno wymienia w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii cz\u0142uchowskiej, obok Paw\u0142\u00f3wka, Lisewa, Zawady i Stolzenfelde; parafia liczy\u0142a wtedy 5357 dusz. Mia\u0142a ona za sob\u0105 d\u0142ug\u0105 przerw\u0119: po odebraniu ewangelikom ko\u015bcio\u0142a farnego i kaplicy zamkowej w 1609 roku Cz\u0142uch\u00f3w przez ponad dwa stulecia nie mia\u0142 duchownego ewangelickiego, a wierni trzymali si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Klausfelde (u Harnocha Clausfelde). W wykazie ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich B\u00e4ra dla Klausfelde chrzty i \u015bluby zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1731 roku, a zgony w 1732, dla Stolzenfelde chrzty w 1747, \u015bluby i zgony w 1790, dla samego Cz\u0142uchowa za\u015b w 1815 i 1816 roku. Gmin\u0119 odtworzono w 1826 roku, a rok p\u00f3\u017aniej zbudowano nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na ruinach zamku.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazuje Szczytno w dziale obwod\u00f3w dworskich, na stronie 164 pod pozycj\u0105 143; gminy wiejskiej o tej nazwie wykaz nie ma. Naliczono 300 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 146 m\u0119\u017cczyzn i 154 kobiety \u2014 w tym 222 ewangelik\u00f3w i 78 katolik\u00f3w. Blisko trzy czwarte wsi nale\u017ca\u0142o do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Dom\u00f3w mieszkalnych by\u0142o dwadzie\u015bcia, gospodarstw domowych czterdzie\u015bci sze\u015b\u0107, a rozk\u0142ada\u0142y si\u0119 na cztery miejsca zamieszkania: Stare Szczytno liczy\u0142o 136 mieszka\u0144c\u00f3w w siedmiu domach, Nowe Szczytno 86 w siedmiu, folwark Sorge 64 w pi\u0119ciu, a folwark Szczytno 14 w jednym. Area\u0142 wynosi\u0142 1517 hektar\u00f3w, z tego 663 hektary roli ornej, 26 hektar\u00f3w \u0142\u0105k i 252 hektary lasu. Dzia\u0142a\u0142a tu jednoklasowa szko\u0142a ewangelicka \u2014 w 1887 roku uczy\u0142o si\u0119 w niej 116 dzieci.\n\nW tomie wydanym w 1890 roku *S\u0142ownik geograficzny* podawa\u0142, \u017ce najbli\u017csza poczta by\u0142a w Przechlewie, odleg\u0142ym o 4,3 kilometra, a najbli\u017csza stacja kolejowa w Cz\u0142uchowie, o 17 kilometr\u00f3w. W jednoklasowej szkole ewangelickiej uczy\u0142 w 1887 roku jeden nauczyciel. W dobrach dzia\u0142a\u0142a gorzelnia parowa i prowadzono hodowl\u0119 byd\u0142a. Przez Jezioro Szczycie\u0144skie, po niemiecku *Ziethen See*, przep\u0142ywa\u0142a Brda, a po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 jeziora nazywano Kr\u0119pskiem.\n\nSzczytno, jak ca\u0142a okolica, le\u017ca\u0142o kolejno w trzech prowincjach: w Prusach Zachodnich do 1920 roku, w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie do 1938 roku, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przechlewo (Prechlau) i podaje tu 134 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 349; ks. P. Panske, \u201eChojnice i Cz\u0142uchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji\u201d, Toru\u0144 1925, s. 22; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, Kreis Schlochau, s. 164\u2013165, pozycja 143; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 504\u2013505; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 216; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 371 (s. 16), nr 1384 (s. 133\u2013134); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XI, has\u0142o \u201eSzczytno\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 146\u2013147; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 219.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Przechlewo \u2013 folder informacyjny","url":"https://przechlewo.pl/pliki/przechlewo/pliki/inne/publikacje/02_folder_informacyjnygminyprzechlewo.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Szczytno, niem. Ziethen, dobra ryc. nad jez. Szczycie\u0144skiem, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 349","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 371 (s. 16), nr 1384 (s. 133\u2013134)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 219","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0657","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77056,"lng":17.23158,"name_de":"Ziethen","name_pl":"Szczytno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po szemudzkich ewangelikach zosta\u0142 cmentarz poza wsi\u0105. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wpisuje go pod pozycj\u0105 101 jako cmentarz poewangelicki o powierzchni 0,18 hektara, datowany na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku, po\u0142o\u017cony przy drodze Szemud\u2013Przetoczyno, po wschodniej stronie, w odleg\u0142o\u015bci mniej wi\u0119cej kilometra od zabudowa\u0144. Cmentarz zaznacza ju\u017c pruska mapa topograficzna w skali 1:25 000 (arkusz Sch\u00f6nwalde, zdj\u0119cie z 1875 roku, wydanie z 1877 roku): znak cmentarza z podpisem \u201eKhf.\u201d stoi po wschodniej stronie szosy na Przetoczyno, na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od \u00f3wczesnej zabudowy wsi, w pobli\u017cu dzisiejszej ulicy Sportowej. W tym samym miejscu le\u017cy punkt atlasu wyznaczony w terenie. W karcie cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku opisano jego stan; nowszego opisu \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105.\n\nRejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku notuje Szemud jako wie\u015b z ko\u015bcio\u0142em, licz\u0105c\u0105 40 \u0142an\u00f3w, z kt\u00f3rych cztery mia\u0142 proboszcz, a osiemna\u015bcie sta\u0142o pustych; podatek za rok 1571 \u2014 od osiemnastu \u0142an\u00f3w osiad\u0142ych, karczmy dziedzicznej i dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w \u2014 zap\u0142aci\u0142 szlachcic Ludwik Werda (Ludovicus a Werden). Lustracja kr\u00f3lewszczyzn z 1664 roku zasta\u0142a Szemud, zapisany jako Szynwa\u0142d, w r\u0119kach Jana Werdy. Ile w\u0142\u00f3k liczy\u0142a wie\u015b, \u201e\u017caden nas informowa\u0107 nie umia\u0142, bo tylko sztukami ch\u0142opi role trzymaj\u0105\u201d \u2014 zanotowali lustratorzy. Z czterech gbur\u00f3w zosta\u0142 jeden, karczma sp\u0142on\u0119\u0142a, so\u0142ectwo trzymano bez przywileju, a z trzech ogrodnik\u00f3w jeden mieszka\u0142 w lesie na pustkowiu. Tac\u0119 dawano do Kielna. W 1772 roku Szemud by\u0142 kr\u00f3lewskimi dobrami z o\u015bmioma w\u0142\u00f3kami ziemi i dziesi\u0119cioma osiad\u0142ymi mieszka\u0144cami, a w 1789 roku \u2014 dobrami z karczm\u0105, licz\u0105cymi dziesi\u0119\u0107 dym\u00f3w.\n\nSta\u0142 tu filialny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, starszy ni\u017c Reformacja \u2014 w wykazie danin z 1398 roku wyst\u0119puje jeszcze jako parafialny. W 1583 roku, jak zanotowa\u0142 Franz Schultz, \u015bwi\u0105tynia \u201eby\u0142a w trakcie przechodzenia na ewangelicyzm\u201d, ale zarazem zupe\u0142nie podupad\u0142a; doje\u017cd\u017ca\u0142 do niej wtedy predykant z Kielna. Dwa lata p\u00f3\u017aniej, w 1585 roku, w og\u00f3le nie wymieniono jej jako ko\u015bcio\u0142a: by\u0142a to drewniana budowla ze stoj\u0105cymi otworem drzwiami, gro\u017c\u0105ca zawaleniem. W\u0142a\u015bcicielk\u0119 maj\u0105tku biskup wzywa\u0142, by trzyma\u0142a predykant\u00f3w z dala, a wizytator biskupi nazwa\u0142 parafian lud\u017ami najbardziej ograniczonymi (homines simplicissimi), dla kt\u00f3rych jarzmo nowej nauki jest niezno\u015bne. Protok\u00f3\u0142 zamkn\u0105\u0142 wnioskiem, by w Szemudzie zamieszka\u0142 na sta\u0142e w\u0142asny duchowny. Ko\u015bcio\u0142y w Kielnie, Szemudzie i Seefeld by\u0142y w\u00f3wczas w r\u0119kach luteran\u00f3w; odebra\u0142 im je biskup Hieronim Rozra\u017cewski w 1596 roku, a faktyczne przej\u0119cie nast\u0105pi\u0142o w kwietniu 1597 roku za spraw\u0105 \u00f3wczesnego proboszcza z \u017bukowa. Wizytator z 1597 roku nazywa tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 fili\u0105 Kielna.\n\nW kolejnych wizytacjach zmienia\u0142a si\u0119 przynale\u017cno\u015b\u0107 dekanalna ko\u015bcio\u0142a. W 1643 roku nale\u017ca\u0142 do dekanatu gda\u0144skiego, w 1686 do puckiego, a w 1749 zn\u00f3w do gda\u0144skiego. W 1686 roku by\u0142 poza tym zupe\u0142nie pozbawiony ozd\u00f3b, ale przechowywa\u0142 za krat\u0105 cenn\u0105 figur\u0119 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i kunsztowny krucyfiks. W 1702 roku wizytator naliczy\u0142 w Szemudzie dwustu katolik\u00f3w i oko\u0142o dwudziestu czterech luteran\u00f3w; nie by\u0142o tu ani plebanii, ani szko\u0142y. W 1789 roku zn\u00f3w podupad\u0142 tak dalece, \u017ce w statystyce w og\u00f3le go nie uj\u0119to.\n\nSzemud (po niemiecku Sch\u00f6nwalde) w powiecie wejherowskim by\u0142 i pozosta\u0142 wsi\u0105 katolick\u0105. Ewangelik\u00f3w by\u0142o tu niewielu. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje 71 mieszka\u0144c\u00f3w: 11 luteran\u00f3w i 60 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazuje Bolszewo (Bohlschau). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notuje tu, razem z przysi\u00f3\u0142kami Eschfeld, J\u00e4gerberg i Merzestwo, 34 gospodarstwa ch\u0142opskie i 35 cha\u0142upnicze, 49 budynk\u00f3w mieszkalnych i 527 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 38 ewangelik\u00f3w, oraz szko\u0142\u0119; m\u0142yn\u00f3w ani innych zak\u0142ad\u00f3w nie wymienia. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 709 mieszka\u0144c\u00f3w: 638 katolik\u00f3w, 55 ewangelik\u00f3w i szesnastu \u017byd\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1890 roku wie\u015b wraz z przysi\u00f3\u0142kami liczy\u0142a 705 mieszka\u0144c\u00f3w; w\u015br\u00f3d 46 ewangelik\u00f3w Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, naliczy\u0142 30 Niemc\u00f3w i szesnastu Kaszub\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku Szemud liczy\u0142 808 mieszka\u0144c\u00f3w: niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142y 52 osoby (37 ewangelik\u00f3w i pi\u0119tnastu katolik\u00f3w), polski \u2014 25 os\u00f3b, a kaszubski \u2014 729, wszyscy katolicy. Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sma\u017cynie \u2014 tak podaj\u0105 oba spisy, z 1885 i z 1910 roku. W 1928 roku Ksi\u0119ga adresowa Polski wymienia\u0142a w licz\u0105cym 849 mieszka\u0144c\u00f3w Szemudzie cztery zajazdy, dwie ku\u017anie, dw\u00f3ch ko\u0142odziej\u00f3w, dw\u00f3ch krawc\u00f3w, dw\u00f3ch szewc\u00f3w, piekarza, zegarmistrza i trzy sklepy.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201ePoza drzewami i jednym kamieniem brak \u015blad\u00f3w po za\u0142o\u017ceniu cmentarnym\u201d. Nie by\u0142o wtedy ani ogrodzenia, ani czytelnego uk\u0142adu kwater, a teren porasta\u0142 samosiew, krzaki i bluszcz; ze starodrzewu zachowa\u0142y si\u0119 trzy brzozy, dwa \u015bwierki, sze\u015b\u0107 sosen i dwa buki, a sam cmentarz le\u017ca\u0142 naprzeciw ma\u0142ego jeziorka.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Schultz datuje dzisiejsz\u0105 budowl\u0119 na 1827 rok, a wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja na pocz\u0105tek dwudziestego wieku; w tym wykazie formu\u0142a \u201epocz. XX\u201d opatruje kilkadziesi\u0105t obiekt\u00f3w gminy, a Schultz opiera swoje datowanie na wcze\u015bniejszych wykazach ko\u015bcielnych.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sma\u017cyno (Smasin) i podaje tu 37 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Topographische Karte 1:25 000 (Me\u00dftischblatt), arkusz 1575 Sch\u00f6nwalde, Preu\u00dfische Landesaufnahme 1875, wydanie 1877; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (zabytek.pl, cmentarz ewangelicki, poz. 101); Franz Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 517; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 58\u201359, poz. 43; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 38\u201339, poz. 44; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 331; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 62; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 180\u2013181, nr 268; karta cmentarza w Szemudzie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 516; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 191, pozycja 339; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1218; \u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938, s. 350; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 66; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 254; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-696115"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"mapa","tytul":"Topographische Karte 1:25 000 (Me\u00dftischblatt), arkusz 1575 Sch\u00f6nwalde, Preu\u00dfische Landesaufnahme 1875, wyd. 1877","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 516","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 191, pozycja 339","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1218","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0351","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.489438,"lng":18.215937,"name_de":"Sch\u00f6nwalde","name_pl":"Szemud \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Szklanej le\u017cy w gminie Sierakowice. Ewidencja zabytk\u00f3w notuje na dzia\u0142ce 114/2 w obr\u0119bie D\u0142ugi Kierz dawny cmentarz ewangelicki. Nekropolia zachowa\u0142a si\u0119 szcz\u0105tkowo. W samej Szklanej ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy nie by\u0142o.\n\nPrzy s\u0105siedniej parafii w Mirachowie Agathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce koloni\u0119 Wilhelmshuld zasiedlili koloni\u015bci ewangeliccy z Badenii i Wirtembergii. Harnoch datuje za\u0142o\u017cenie kolonii na 1802 rok. W rejon Sierakowic docierali w dziewi\u0119tnastym wieku koloni\u015bci, mi\u0119dzy innymi z okolic Schwarzwaldu \u2014 jako hutnicy szk\u0142a. To od huty pochodzi nazwa wsi.\n\nW wykazie gmin z 1885 roku \u2014 powiat kartuski, strona pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta druga, pozycja sto pi\u0119tnasta, w odczycie \u201eSflana\u201d \u2014 zapisano 525 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 169 ewangelik\u00f3w i 356 katolik\u00f3w. W tej samej pozycji wykaz podaje parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Mirachowie, a ko\u015bcio\u0142y katolickie w Sierakowicach i Chmielnie. W p\u00f3\u017aniejszych latach ewangelicy ze Szklanej podlegali parafii w Sierakowicach, gdzie neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki wzniesiono w latach 1895\u20131896 i gdzie s\u0142u\u017cy on dzi\u015b katolikom jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela. W wykazie szk\u00f3\u0142 parafii sierakowickiej Harnoch wymienia te\u017c Szklan\u0105. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono \u015bwi\u0105tyni ewangelickiej w Sierakowicach z 1887 roku. Harnoch, pisz\u0105c w 1890 roku, notuje przy parafii sierakowickiej, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwo odprawia si\u0119 na plebanii; pod 27 pa\u017adziernika 1887 roku zapisuje, \u017ce przys\u0142ano do Sierakowic duchownego jako pomocnika dla duszpasterzy z Mirachowa, Bukowiny i Sul\u0119czyna. Spis ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra wi\u0105\u017ce z 1888 rokiem pocz\u0105tek sierakowickich rejestr\u00f3w ewangelickich.\n\nPierwszy spis Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 w Szklanej 698 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym siedem os\u00f3b wyznania ewangelickiego. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 podali wszyscy mieszka\u0144cy.\n\nU schy\u0142ku wojny spocz\u0119li na tym cmentarzu Alwina Szweichler ze Szklanej oraz dwoje dzieci rodziny Sachweh z Leszczynka. W ramach projektu szko\u0142y w Lisich Jamach powsta\u0142 wykaz pochowanych. Agnieszka Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska zestawi\u0142a ten wykaz z ksi\u0105g stanu cywilnego; obejmuje on 64 osoby pochowane na tym cmentarzu w latach 1903\u20131938. Zmarli mieszkali przewa\u017cnie w Leszczynkach i D\u0142ugim Kierzu, rzadziej w samej Szklanej i w Lisich Jamach. Nale\u017celi do rodzin: Baaske, Bujak, Czoszke, Dobberstein, Engler, Frankenstein, Jarzombeck, Kolletschke, Kowalke, Kumm, Lemke, Much, Noetzel, Onasch, Papke, Quednow, Radde, Richter, R\u00f6der (Roeder), Rosin, Sachweh, Schmudde, Senger, Stahlke, Steinke, Stender, Szmytke, Szweichler (Schweichler), Thrun, Voss, Wiese, Witt, Witzke, Wolter, Zoschke (pisownia wed\u0142ug ksi\u0105g stanu cywilnego).\n\nW latach 2023\u20132024 Szko\u0142a Podstawowa w Lisich Jamach, z dotacji Fundacji Orlen, uporz\u0105dkowa\u0142a teren cmentarza. Szko\u0142a ustawi\u0142a te\u017c pomnik z tablic\u0105 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 pochowanych. O cmentarzu i jego upami\u0119tnieniu opowiada film \u201eCmentarz Ewangelicki w Szklanej\u201d na kanale \u201eLuteranie\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W sprawie usamodzielnienia parafii w Sierakowicach Harnoch podaje dat\u0119 1 czerwca 1888 roku, a zestawienie parafii u Reszki \u2014 rok 1890.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Karthaus, s. 52, poz. 115); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 (parafia Sierakowitz: s. 425); B\u00e4r, spis ksi\u0105g metrykalnych prowincji Prusy Zachodnie, 1908; Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d (zestawienie parafii ewangelickich); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eEcha dziej\u00f3w naszych. Cmentarz ewangelicki w Szklanej\u201d \u2014 serwis gminy Sierakowice.; A. Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska, wykaz os\u00f3b pochowanych na cmentarzu w Szklanej w latach 1903\u20131938, opracowany na podstawie ksi\u0105g stanu cywilnego (udost\u0119pniony autorowi atlasu 1 pa\u017adziernika 2026); \u201eCmentarz Ewangelicki w Szklanej\u201d, film na kanale \u201eLuteranie\u201d w serwisie YouTube.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Echa dziej\u00f3w naszych. Cmentarz ewangelicki w Szklanej (sierakowice.pl)","url":"https://sierakowice.pl/aktualnosc-1688-echa_dziejow_naszych_cmentarz.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"opracowanie niepublikowane","tytul":"A. Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska, wykaz os\u00f3b pochowanych na cmentarzu w Szklanej 1903\u20131938 (na podstawie ksi\u0105g stanu cywilnego), udost\u0119pniony 1.10.2026"},{"typ":"film","tytul":"\u201eCmentarz Ewangelicki w Szklanej\u201d, film, kana\u0142 \u201eLuteranie\u201d (YouTube)","url":"https://www.youtube.com/watch?v=e6GvU7hea04"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0278","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.31545,"lng":17.94228,"name_de":"","name_pl":"Szklana \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szklana G\u00f3ra, po kaszubsku Sklan\u00f4 G\u00f3ra, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej w gminie Przywidz. Do 2024 roku by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 wsi Kozia G\u00f3ra, potem sta\u0142a si\u0119 samodzieln\u0105 miejscowo\u015bci\u0105. Po niemiecku nazywa\u0142a si\u0119 Glasberg.\n\nOd 1311 roku Szklana G\u00f3ra (Glasberg) nale\u017ca\u0142a do w\u00f3jtostwa tczewskiego. W 1419 roku dzia\u0142a\u0142a tu huta szk\u0142a z p\u00f3\u0142tora \u0142anem ziemi, a oko\u0142o 1419 roku by\u0142y to dobra rycerskie na prawie che\u0142mi\u0144skim. W 1429 roku Zakon nada\u0142 je burmistrzowi gda\u0144skiemu Gertowi von der Beke.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Szklana G\u00f3ra nale\u017ca\u0142a do Anny Kalkstein z domu Paw\u0142owskiej, od 1751 roku do Adama Kanden-Trzci\u0144skiego, a od 1768 roku do jego syna Franciszka Ksawerego, po ugodzie z bratem Micha\u0142em i matk\u0105 Katarzyn\u0105 z Podowskich. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Szklana G\u00f3ra (Glasberg) figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 52-letniego Kazimierza Zboi\u0144skiego, pu\u0142kownika polskiego w stanie spoczynku, mieszkaj\u0105cego w Gda\u0144sku. Wed\u0142ug obja\u015bnie\u0144 B\u00e4ra wykazy wasali notowa\u0142y faktycznego posiadacza, a ksi\u0119gi hipoteczne \u2014 s\u0105downie ustalonego w\u0142a\u015bciciela.\n\nW 1818 roku Przywidz wraz z okolic\u0105 wszed\u0142 do pruskiego powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus), a na mocy traktatu wersalskiego, w 1920 roku, obszar ten przeszed\u0142 do powiatu Danziger H\u00f6he i wraz z nim do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. W latach 1939\u20131945 nale\u017ca\u0142 do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nKo\u015bcio\u0142\u00f3w we wsi nie by\u0142o \u2014 obie \u015bwi\u0105tynie sta\u0142y w Przywidzu. Ewangelick\u0105 wznoszono od 1830 roku w\u0142asnym kosztem \u00f3wczesnego w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku, Steffensa z Gda\u0144ska, i po\u015bwi\u0119cono w 1832 roku. Postawiono j\u0105 na \u00f3wczesnym cmentarzu katolickim. Do 1835 roku parafia nie mia\u0142a w\u0142asnego duchownego \u2014 pos\u0142ugi sprawowali ksi\u0119\u017ca ze Skarszew, z Przyja\u017ani (Rheinfeld) i z Lublewa. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Przywidzu, dawniej ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki, pochodzi z 1909 roku.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku nie opisywa\u0142 *Glasberg* osobno, lecz odsy\u0142a\u0142 do has\u0142a *Mariensee* (maj\u0105tek rycerski), w kt\u00f3rym wie\u015b wymieniono w\u015br\u00f3d osad okr\u0119gu dworskiego. Dla ca\u0142ego okr\u0119gu podawa\u0142 206 budynk\u00f3w mieszkalnych i 1473 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1273 ewangelik\u00f3w i 200 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tam cztery folwarki, 81 gospodarstw ch\u0142opskich i 61 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Przywidzu; katolicy \u2014 do parafii w Mierzeszynie; dzieci nale\u017ca\u0142y do szko\u0142y w Kleinsee.\n\nW spisie z 1885 roku wykazano we wsi 306 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 190 ewangelik\u00f3w i 116 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 299 i wszyscy podali niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty; 184 z nich by\u0142o ewangelikami, a 115 \u2014 katolikami. W 1885 roku wskazano dla wsi parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Przywidzu (Mariensee) i katolick\u0105 w Mierzeszynie, w 1910 roku \u2014 obie parafie w Przywidzu. Wed\u0142ug Heidna od 1887 roku w Szklanej G\u00f3rze dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a ewangelicka, zbudowana nieco na wsch\u00f3d od wsi, przy rozwidleniu dr\u00f3g; obie wsp\u00f3lnoty wyznaniowe nale\u017ca\u0142y do parafii w Przywidzu.\n\nCmentarz poewangelicki zachowa\u0142 si\u0119 wraz z prowadz\u0105c\u0105 do niego alej\u0105. Po 1945 roku przestano na nim chowa\u0107 zmar\u0142ych; w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje pod pozycj\u0105 167, wymienia go te\u017c studium gminy.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W cz\u0119\u015bci opis\u00f3w Przywidzowi przypisuje si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki z 1832 roku; Harnoch notuje, \u017ce katolicka filia w Przywidzu zosta\u0142a rozebrana oko\u0142o trzydziestu lat przed 1890 rokiem, a Jakub Fankidejski datuje t\u0119 rozbi\u00f3rk\u0119 na kwiecie\u0144 1851 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 158 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 421\u2013422 \u2014 has\u0142o parafii Mariensee; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Przywidz (pozycja 167); studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Przywidz; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 190; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 125; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 663 (s. 26), nr 1420 (s. 144); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 105, pozycja 106; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117\u2013118, pozycja 241; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 30, 45, 60, 119; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Miejscowy plan zagospodarowania / studium gminy Przywidz","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/pruszczgdanski/przywidz/00.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 663 (s. 26), nr 1420 (s. 144)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 105, pozycja 106; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117\u2013118, pozycja 241","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 30, 45, 60, 119","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 125","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0258","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.211005,"lng":18.38894,"name_de":"Glasberg","name_pl":"Szklana G\u00f3ra \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawna szko\u0142a ewangelicka w Ma\u0142ym Kacku (niem. Klein Katz), dzia\u0142aj\u0105ca przy lutera\u0144skim ko\u015bciele parafialnym. Klein Katz by\u0142 ewangelick\u0105 parafi\u0105 macierzyst\u0105 \u2014 istnia\u0142a ju\u017c przed 1713 r., obejmowa\u0142a protestant\u00f3w z Klein Katz i wsi s\u0105siednich; w 1873 wydzielono z niej parafi\u0119 Friedenau (Karczemki). Ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski ufundowali Rosenbergowie (Jerzy Rosenberg, p\u00f3\u017an. burmistrz Gda\u0144ska); \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie 1568\u20131572 lub 1586. Przy ko\u015bciele funkcjonowa\u0142a szko\u0142a ewangelicka; po w\u0142\u0105czeniu Ma\u0142ego Kacka do Gdyni jej budynek obj\u0119\u0142a Szko\u0142a Podstawowa nr 8. Administracyjnie do 1920 r. Klein Katz nale\u017ca\u0142 do Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen (RB Danzig, Prusy Zach.), po 1920 do Polski \u2014 nie do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Ludno\u015b\u0107: 1818 \u2014 226 (133 ewang., 93 kat.); 1871 \u2014 359 (172 ewang., 182 kat.); 1910 \u2014 301. Po 1945 s\u0105siedni ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy (13.05.1945, pw. Matki Bo\u017cej Bolesnej). Los samego budynku szko\u0142y dzi\u015b [?].","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Szko\u0142a ewangelicka, ob. plebania, po\u0142. XIX (w zespole osady rzemie\u015blniczej Ma\u0142y Kack) (Wikidata)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Osada rzemie\u015blnicza Ma\u0142y Kack \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/g-237008"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0402","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.48564,"lng":18.54344,"name_de":"Evangelische Schule Klein Katz [?]","name_pl":"Szko\u0142a ewangelicka, ob. plebania, po\u0142. XIX (w zespole osady rzemie\u015blniczej Ma\u0142y Kack)","powiat":"Gdynia M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Obiekt opisany jako \u201eszko\u0142a katolicka i ewangelicka\u201d w Gda\u0144sku \u2014 to budynek szkolny zwi\u0105zany z gmin\u0105 ewangelick\u0105, nie \u015bwi\u0105tynia. Brak jednoznacznego \u017ar\u00f3d\u0142a co do dok\u0142adnej lokalizacji i powojennego losu, b\u0142\u0119dnie zaklasyfikowany jako ko\u015bci\u00f3\u0142.","built_year":1827,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburska","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Szko\u0142a katolicka i ewangelicka (Wikidata)","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0293","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.333165871,"lng":18.633993853,"name_de":null,"name_pl":"Szko\u0142a katolicka i ewangelicka","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Szlaga le\u017cy w gminie Osiek; istnieje tu osada Szlaga-M\u0142yn. S\u0142ownik geograficzny opisuje Szlag\u0119, po niemiecku Schlaga, jako osad\u0119 m\u0142y\u0144sk\u0105 nad Prusin\u0105, dop\u0142ywem Czarnej Wody. W tym samym ha\u015ble podano, \u017ce poczta by\u0142a w Osieku, a parafia katolicka w Sk\u00f3rczu. Z 221 hektar\u00f3w osady 52 zajmowa\u0142a rola, 14 \u0142\u0105ki, a 99 las. Sta\u0142 tu m\u0142yn wodny o dw\u00f3ch gankach i jednym do kaszy, obok niego tartak.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w Szladze 2 domy i 3 gospodarstwa domowe (powiat starogardzki, strona 36, pozycja 113). W tych domach mieszka\u0142y 22 osoby, 11 m\u0119\u017cczyzn i 11 kobiet, w tym 6 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w. Te same liczby powtarza S\u0142ownik geograficzny, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 wprost na rok 1885. W wykazie gmin w kolumnie parafii ewangelickiej stoi przy Szladze ten sam zapis co w kolumnie katolickiej, a ten zapis S\u0142ownik rozwi\u0105zuje jako Sk\u00f3rcz. Ewangelicy z osady nale\u017celi wi\u0119c do parafii w Sk\u00f3rczu, tak jak katolicy.\n\nParafi\u0119 ewangelick\u0105 w Sk\u00f3rczu utworzono prowizorycznie 26 grudnia 1846 roku. W ostatecznym kszta\u0142cie powo\u0142a\u0142 j\u0105 dekret inkorporacyjny z 9 pa\u017adziernika 1855 roku; jej wsie nale\u017ca\u0142y dot\u0105d do parafii w Gniewie, Starogardzie i Borzechowie. Oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a blisko tysi\u0105c czterysta wiernych i dwana\u015bcie cmentarzy.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku stwierdza: \u201eCmentarz zdewastowany, mogi\u0142y zaro\u015bni\u0119te traw\u0105, 1 gr\u00f3b z pomnikiem zadbany i czytelny\u201d. W lesie, na lekkim wzg\u00f3rzu 300 metr\u00f3w na po\u0142udnie od wsi, le\u017ca\u0142 wtedy niewielki, licz\u0105cy 2 ary cmentarz bez ogrodzenia. W karcie naliczono na nim 19 mogi\u0142 i 2 zdrowe lipy, a jedyny czytelny nagrobek nale\u017ca\u0142 do Mathildy Dobrau z domu B\u00f6ttcher, zmar\u0142ej w 1936 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142o \u201eSzlaga\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 36, poz. 113; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Skurz; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Osiek; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Szladze, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki \u2014 Jeziorki (gm. Osiek), Lapidaria","url":"http://lapidaria.wikidot.com/cmentarz-ewangelicki-jeziorki-gm-osiek"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XI, has\u0142o Szlaga","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0212","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.736291,"lng":18.381433,"name_de":null,"name_pl":"Szlaga \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Szp\u0119gawsku le\u017cy poza wsi\u0105, na terenie le\u015bnym, oko\u0142o 1500 metr\u00f3w na zach\u00f3d od tor\u00f3w kolejowych, i zajmuje 0,84 hektara. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 114, a stoj\u0105cy na nim grobowiec osobno, pod pozycj\u0105 113. Grobowiec jest dzi\u015b ruin\u0105 \u2014 z dw\u00f3ch wie\u017cyczek zosta\u0142a jedna. Wed\u0142ug opisu krajoznawczego to neoroma\u0144skie mauzoleum rodziny von Paleske, w\u0142a\u015bcicieli tutejszego maj\u0105tku, z pustym ju\u017c miejscem po herbie i zniszczonym malowid\u0142em wn\u0119trza. Wilhelm von Paleske (1794\u20131873) obj\u0105\u0142 dobra w 1829 roku, a miejscowa tradycja wi\u0105\u017ce powstanie grobowca ze \u015bmierci\u0105 jego pierwszej \u017cony, Therese von der Schulenburg, w 1836 roku; dokumenty urz\u0119dowe datuj\u0105 budowl\u0119 og\u00f3lniej na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Wed\u0142ug tego samego opisu krajoznawczego cmentarz funkcjonowa\u0142 w latach 1816\u20131916. \u26a0 Nie nale\u017cy go myli\u0107 z cmentarzem ofiar zbrodni w Lesie Szp\u0119gawskim z lat 1939\u20131940. To inne miejsce i inna historia.\n\nGminny program opieki nad zabytkami na lata 2020\u20132023 opisuje cmentarz jako s\u0142abo widoczny w terenie, zaniedbany i zachowany szcz\u0105tkowo, po\u0142o\u017cony poza wsi\u0105, na terenie le\u015bnym; odnotowuje na nim murowan\u0105 kaplic\u0119 grobow\u0105 i datuje go na pocz\u0105tek dziewi\u0119tnastego wieku.\n\nSzp\u0119gawsk, po niemiecku Spengawsken, a w latach 1942\u20131945 w formie zgermanizowanej Pangau, le\u017cy oko\u0142o sze\u015bciu kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Starogardu Gda\u0144skiego, na przesmyku mi\u0119dzy jeziorami Szp\u0119gawskimi. *S\u0142ownik geograficzny* opisuje to po\u0142o\u017cenie jako malownicze \u2014 dwa d\u0142ugie jeziora, przeci\u0119te kolej\u0105 wschodni\u0105 i szos\u0105 starogardzk\u0105, a w pobli\u017cu lasy i dolina Theresenhain nad trzecim jeziorem pod Zdunami, ulubiony cel wycieczek mieszka\u0144c\u00f3w Tczewa, Starogardu, a nawet Gda\u0144ska. Szp\u0119gawsk jest wzmiankowany od 1341 roku. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu starogardzkiego (Kreis Preu\u00dfisch Stargard), w latach 1920\u20131939 do Drugiej Rzeczypospolitej, w pasie zwanym korytarzem, a w latach 1939\u20131945 znalaz\u0142 si\u0119 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105.\n\nZnacznie starsze s\u0105 dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a katolickiego, po kt\u00f3rym nie zosta\u0142 ju\u017c \u015blad. \u015awi\u0105tynia pod wezwaniem Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, patronatu prywatnego, sta\u0142a przy ko\u0144cu wioski, na niewielkim wzniesieniu, gdzie schodz\u0105 si\u0119 trzy drogi. Odpusty otrzyma\u0142a od biskupa kujawskiego Jana w 1424 roku; proboszcz mia\u0142 trzy w\u0142\u00f3ki, a do parafii nale\u017ca\u0142y Zduny. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1583 roku zasta\u0142a tu ko\u015bci\u00f3\u0142 niedawno naprawiony i konsekrowany, z dobrze ogrodzonym cmentarzem \u2014 drewniany, z wype\u0142nieniem ceglanym (\u201eecclesia lignea lateribus referta\u201d), co Fankidejski oddaje s\u0142owami \u201ew pruski mur budowany\u201d. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a wtedy do Micha\u0142a Pirschy \u2014 u Fankidejskiego Pierzchy \u2014 i trzech Sp\u0119gawskich.\n\nWizytator odnotowa\u0142 przy tym zaniedbanie: duchowny z Kokoszkowych, kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 tu opiek\u0119 \u201enie wiadomo jakim prawem\u201d, mia\u0142 odprawia\u0107 co trzeci\u0105 niedziel\u0119, a czyni\u0142 to \u201erzadko albo nigdy\u201d; w ko\u015bciele, jak zapisano, nie by\u0142o \u017cadnego porz\u0105dku. Sp\u00f3r szed\u0142 tu jednak nie o mury, lecz o dochody. Kolator \u2014 ten sam Micha\u0142 Pirscha, gorliwy luteranin \u2014 przy\u0142\u0105czy\u0142 rol\u0119 pleba\u0144sk\u0105 do folwarku i dawa\u0142 proboszczowi, co \u0142aska. Gdy ten, wsparty przez pozosta\u0142ych kolator\u00f3w, braci Szp\u0119gawskich, wytoczy\u0142 proces o jej zwrot, musia\u0142 go zaniecha\u0107, bo dziedzic ostro mu pogrozi\u0142 i kijem chcia\u0142 go pobi\u0107. Najpierw wi\u0119c zagin\u0119\u0142y w\u0142\u00f3ki, a nied\u0142ugo potem run\u0105\u0142 i ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 zapewne w pierwszej wojnie szwedzkiej, kt\u00f3ra wielkie w tej okolicy poczyni\u0142a spustoszenia.\n\nJak wygl\u0105da\u0142 ten koniec, wiadomo dok\u0142adnie, bo w 1631 roku proboszcz kokoszkowski \u017cali\u0142 si\u0119 przed konsystorzem gda\u0144skim: w\u0142\u00f3ki rozebrano, budynki gospodarskie obalono, ko\u015bci\u00f3\u0142 le\u017ca\u0142 w gruzach. Jeden dzwon dziedzic umie\u015bci\u0142 na w\u0142asnym domu, \u017ceby czelad\u017a wo\u0142a\u0107 do roboty; o drugim zapisano, \u017ce dosta\u0142 si\u0119 podobno luteranom w Starogardzie \u2014 tak brzmi relacja, nie ustalenie. \u00d3wczesny oficja\u0142 pomorski Go\u0142y\u0144ski zach\u0119ca\u0142, napomina\u0142 i wytoczy\u0142 proces, ale wobec niech\u0119ci kolejnych kolator\u00f3w nic nie wsk\u00f3ra\u0142. W 1711 roku ledwie znak zosta\u0142 po ko\u015bciele: miejsce po nim wskazywa\u0142a murowana Bo\u017ca M\u0119ka, a i t\u0119 dziedzice p\u00f3\u017aniej znie\u015bli, stawiaj\u0105c tam dom dla robotnik\u00f3w, kt\u00f3rzy na szp\u0119gawskim cmentarzu urz\u0105dzili sobie ogr\u00f3d. Pod koniec osiemnastego wieku pa\u0144stwo Piwniccy nosili si\u0119 z zamiarem odbudowy i obrali nawet miejsce, lecz czasy by\u0142y niespokojne.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zast\u0105pi\u0142a kaplica we dworze, na pi\u0119trze. Urz\u0105dzi\u0142 j\u0105 oko\u0142o 1746 roku Stanis\u0142aw Konarski, kasztelan che\u0142mi\u0144ski, kt\u00f3ry indult na odprawianie Mszy \u015bwi\u0119tej otrzyma\u0142 wprost z Rzymu. Po\u015bwi\u0119ci\u0142 j\u0105 z rozkazu biskupa Szembeka dziekan starogardzki Wojciech Pi\u0105tkowski, a kapelanem bywa\u0142 cysters z Pelplina. W 1780 roku kaplica by\u0142a w dobrym stanie; nowe przywileje wyrobi\u0142 u biskupa dziedzic Wincenty Bystram, podkomorzy pruski, a codziennie odprawia\u0142 w niej paulin. Na wi\u0119ksze uroczysto\u015bci dw\u00f3r je\u017adzi\u0142 do Kokoszek albo do Starogardu.\n\nZe Szp\u0119gawska pochodzi rzadki \u015blad tego, jak dzielono si\u0119 spu\u015bcizn\u0105 po zniszczonych \u015bwi\u0105tyniach: wizytacja parafii Kokoszkowy z 15 marca 1750 roku odnotowa\u0142a proces o dzwon z nieistniej\u0105cego ju\u017c ko\u015bcio\u0142a w Szp\u0119gawsku: zabrali go mieszczanie ze Starogardu \u2014 zapewne ewangelicy \u2014 i zawiesili w swoim zborze.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Szp\u0119gawsk nale\u017ca\u0142 do Stanis\u0142awa Konarskiego, a po dziale z 1759 roku do jego syna Ignacego; od 1783 roku do c\u00f3rki Ignacego, Heleny, zam\u0119\u017cnej za Dominikiem Piwnickim, od 1791 roku do ich dzieci, od 1808 roku do Dominika Ignacego Piwnickiego, a od 1817 roku do Nathanaela Ludwiga Paleskego. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 dziedzicem mieszkaj\u0105cym w Szp\u0119gawsku jest 47-letni Ignacy Konarski.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 117 mieszka\u0144c\u00f3w: 21 luteran\u00f3w i 96 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 w Starogardzie Gda\u0144skim (Stargard). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Spengawsken* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 30 budynk\u00f3w mieszkalnych i 340 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 223 ewangelik\u00f3w i 117 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do parafii w Kokoszkowach.\n\nKociewie by\u0142o w wi\u0119kszo\u015bci polskie i katolickie, ale w samym Szp\u0119gawsku proporcje wyr\u00f3wnywa\u0142y si\u0119 niemal do po\u0142owy: na 324 mieszka\u0144c\u00f3w spis z 1 grudnia 1885 roku i *S\u0142ownik geograficzny* zgodnie licz\u0105 174 katolik\u00f3w i 150 ewangelik\u00f3w. By\u0142 to maj\u0105tek rycerski o 1229 hektarach, z gorzelni\u0105 parow\u0105, cegielni\u0105 i zak\u0142adem sztucznego wyl\u0119gania ryb, tworz\u0105cy wraz ze Zdunami i Ciecholewami majorat. Sta\u0142o tu 31 dom\u00f3w, a gospodarstw domowych by\u0142o 61. Warstw\u0119 ewangelick\u0105, lutera\u0144sk\u0105 i unijn\u0105, tworzy\u0142a niemiecka mniejszo\u015b\u0107 zwi\u0105zana z kolej\u0105 oraz z maj\u0105tkiem ziemskim, kt\u00f3rego klasycystyczny dw\u00f3r pochodzi z oko\u0142o 1800 roku. Parafi\u0119 ewangelicy mieli w Starogardzie, co zgodnie potwierdzaj\u0105 spis z 1820 roku i kolumna parafialna spisu z 1885 roku. Mieli te\u017c u siebie szko\u0142\u0119: w 1887 roku uczy\u0142 w niej jeden nauczyciel, a chodzi\u0142o do niej 74 dzieci; dzieci katolickie posy\u0142ano do szko\u0142y w Ciecholewach. Z miejscowym dworem wi\u0105za\u0142 si\u0119 malarz Eduard Hartung (1866\u20131939).\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w Prus Zachodnich z 1912 roku w\u0142a\u015bcicielem majoratu Szp\u0119gawsk by\u0142 baron von Paleske, rotmistrz w stanie spoczynku; zarz\u0105dc\u0105 by\u0142 nadinspektor Heinrich Goltz ze Zdun, a maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do parafii ewangelickiej w Swaro\u017cynie, po niemiecku Swaroschin. Baron Olof von Paleske figuruje jako w\u0142a\u015bciciel Szp\u0119gawska we wszystkich ksi\u0119gach od 1903 do 1928 roku; w 1891 roku ksi\u0119ga podaje samo \u201eFreiherr v. Paleske\u201d. W 1909 roku maj\u0105tkiem zarz\u0105dza\u0142 Neumann. Od 1926 do 1939 roku maj\u0105tek Olafa Paleskego pi\u0119\u0107 razy wpisywano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu, za ka\u017cdym razem w mniejszej cz\u0119\u015bci: od 400 hektar\u00f3w w 1926 roku do 70 hektar\u00f3w w 1939 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Swaro\u017cyn (Swaroschin) i podaje tu 169 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 79; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o \u201eSzp\u0119gawsk\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 36, poz. 118; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 247\u2013248 i Dodatek XXXVIII; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, zeszyt I, s. 69 i 119; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 70, nr 227; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), streszczenie ksi\u0119gi G56 (wizytacja Kokoszk\u00f3w z 15 III 1750, s. 462\u2013463); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Starogard Gda\u0144ski, pozycje 113 i 114; \u201eGrobowiec rodziny von Paleske\u201d, Kociewie24.eu; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 63\u201365; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 254 (s. 10), nr 1220 (s. 91), nr 1221 (s. 91\u201392); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 221, pozycja 239; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 176; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 68\u201369; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 122; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 251; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1927 nr 2 poz. 13, pozycja 130; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1930 nr 8 poz. 60, pozycja 34; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1933 nr 22 poz. 175, pozycja 11; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 181; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1219; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Grobowiec rodziny von Paleske \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/grobowiec-rodziny-von-paleske/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Szp\u0119gawsk","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9893"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 79","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 254 (s. 10), nr 1220 (s. 91), nr 1221 (s. 91\u201392)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 221, pozycja 239","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 176","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 68\u201369","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 122","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 78\u201379","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 251","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1927 nr 2 poz. 13, pozycja 130","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1930 nr 8 poz. 60, pozycja 34","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1933 nr 22 poz. 175, pozycja 11","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 181","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1219","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, oprac. J. Nawrot-Bukowiec, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 63\u201365","url":"https://bip-v1-files.idcom-jst.pl/sites/3120/wiadomosci/620356/files/program_2020__2023.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0336","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.001756,"lng":18.587133,"name_de":"Spengawsken","name_pl":"Szp\u0119gawsk \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szpon, po niemiecku Spohn, to wie\u015b powiatu ko\u015bcierskiego (do 1920 roku Kreis Berent). Cmentarz le\u017cy w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, poza zabudowaniami, przy drodze gruntowej do Po\u0142\u0119czyna. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w dla gminy Nowa Karczma figuruje pod pozycj\u0105 45 jako cmentarz poewangelicki. W ramach gminnego programu renowacji zabytkowych cmentarzy odbudowano kamienne ogrodzenie i ustawiono tablic\u0119 informacyjn\u0105. W tym samym programie uj\u0119to tak\u017ce cmentarze w Starym Barkoczynie, Grab\u00f3wku i Szumlesiu Kr\u00f3lewskim.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* zapisa\u0142, \u017ce wie\u015b nale\u017ca\u0142a dawniej do kartuz\u00f3w, \u201ekt\u00f3rzy j\u0105 za\u0142o\u017cyli w XVII w. i osadzili Niemcami\u201d. W 1670 roku gospodarowa\u0142o tu pi\u0119ciu gbur\u00f3w p\u0142ac\u0105cych po dziewi\u0119\u0107 floren\u00f3w i karczmarz p\u0142ac\u0105cy dziesi\u0119\u0107. Wizytacja Szaniawskiego z 1710 roku odnotowa\u0142a, \u017ce wie\u015b mia\u0142a dawa\u0107 sze\u015b\u0107 korcy \u017cyta i sze\u015b\u0107 owsa, a p\u0142aci\u0142a cztery. D\u017cuma z 1710 roku zostawi\u0142a w Szponie z sze\u015bciu gospodarzy czterech. Wie\u015b mia\u0142a takie same powinno\u015bci wobec dworu w Grabowie jak okoliczne wsie hutnicze. Wizytacja Rybi\u0144skiego z 1780 roku odnotowa\u0142a tu pi\u0119tnastu katolik\u00f3w i siedemnastu ewangelik\u00f3w. Po konfiskacie d\u00f3br duchownych wie\u015b przej\u0105\u0142 rz\u0105d pruski, a uw\u0142aszczenie nast\u0105pi\u0142o w 1820 roku. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z tego\u017c roku notuje w Szponie 36 mieszka\u0144c\u00f3w: 29 luteran\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 podaje Szymbark (Sch\u00f6nberg).\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku wie\u015b ch\u0142opska *Spohn* z dziesi\u0119cioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i trzema zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142a 123 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 85 ewangelik\u00f3w, 35 katolik\u00f3w i trzech \u017byd\u00f3w. Sta\u0142o w niej 15 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach; katolicy \u2014 do parafii w Alt-Grabau; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Odnotowano tu tak\u017ce szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105. Od 1874 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu urz\u0119dowego Alt Grabau, przemianowanego w 1940 roku na okr\u0119g Neukrug; istnia\u0142 tu tak\u017ce obw\u00f3d le\u015bny Spohn. W Grabowie Ko\u015bcierskim mie\u015bci\u0142a si\u0119 parafia katolicka, a w Nowej Karczmie poczta.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w dziewi\u0119tnastu domach i 26 gospodarstwach domowych 132 mieszka\u0144c\u00f3w (po 66 m\u0119\u017cczyzn i kobiet): 89 ewangelik\u00f3w i 43 katolik\u00f3w. Te same liczby powtarza *S\u0142ownik geograficzny*, dodaj\u0105c, \u017ce wie\u015b obejmowa\u0142a dziesi\u0119\u0107 gburstw i trzy zagrody na 270 hektarach. W wykazie gmin do spisu z 1885 roku dla tej wsi podano parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Szymbarku i katolick\u0105 w Grabowie Ko\u015bcierskim. W Szponie nie by\u0142o szko\u0142y katolickiej: wed\u0142ug *S\u0142ownika* dwadzie\u015bcioro jeden katolickich dzieci z tej wsi chodzi\u0142o do szko\u0142y ewangelickiej. Spis z 1 grudnia 1910 roku, pod pozycj\u0105 102 powiatu, wykaza\u0142 204 mieszka\u0144c\u00f3w w 23 domach mieszkalnych i 29 gospodarstwach; po polsku m\u00f3wi\u0142y 103 osoby. W tym spisie niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 101 os\u00f3b, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 89 ewangelik\u00f3w i dwunastu katolik\u00f3w. Liczb\u0119 89 ewangelik\u00f3w podaj\u0105 oba spisy, z 1885 i z 1910 roku; powierzchni\u0119 270 hektar\u00f3w podaje zar\u00f3wno S\u0142ownik geograficzny, jak i spis z 1910 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W wykazie gmin z 1885 roku parafi\u0105 ewangelick\u0105 jest Szymbark, a gdzie indziej wskazywana jest Ko\u015bcierzyna.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Szymbark (Sch\u00f6nberg) i podaje tu 89 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 wykaz cmentarzy gminy Nowa Karczma, pozycja 45; \u201eRenowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma\u201d (koscierski.info, kopia archiwalna z 6 VI 2009); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o \u201eSzpon\u201d, oraz tom II, has\u0142o \u201eGrabowo Stare\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Berent, s. 42, pozycja 97; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, pozycja 102; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 102, nr 262\u00bd; R. Jehke, \u201eTerritoriale Ver\u00e4nderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874\u20131945\u201d, territorial.de, has\u0142o \u201eNeukrug, Kr. Berent (Westpr.)\u201d; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 29, pozycja 261; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 109; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 77; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Renowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma \u2014 koscierski.info [kopia archiwalna 2009-06-06]","url":"https://web.archive.org/web/20090606113325/http://koscierski.info:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 29, pozycja 261","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 109","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 77","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0209","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.18525,"lng":18.205925,"name_de":"Spohn","name_pl":"Szpon \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szprudowo to wie\u015b kociewska w gminie Gniew, w powiecie tczewskim. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 parafii w Lignowach, pozostawa\u0142 pod patronatem rz\u0105dowym i nosi\u0142 wezwanie \u015bwi\u0119tych Szymona i Judy. Wed\u0142ug dawnych akt ufundowa\u0107 go mia\u0142 zamo\u017cny so\u0142tys ze Szprudowa.\n\n\u015awi\u0105tynia by\u0142a murowana, kryta dach\u00f3wk\u0105, z wie\u017c\u0105, krucht\u0105 i zakrysti\u0105, z czterema du\u017cymi oknami i dwojgiem drzwi. \ud83d\udd34 Wobec braku \u015brodk\u00f3w na napraw\u0119 rz\u0105d pruski kaza\u0142 j\u0105 rozebra\u0107 w 1827 roku; mieszka\u0144cy chcieli postawi\u0107 w tym miejscu cho\u0107by ma\u0142\u0105 kapliczk\u0119, lecz w\u0142adze \u015bwieckie nie pozwoli\u0142y.\n\n\ud83d\udccc Przej\u015bcie tej \u015bwi\u0105tyni w r\u0119ce protestant\u00f3w potwierdza Andrzej Tomczak: w 1583 roku wszystkie parafie dekanatu gniewskiego \u201ewraz ze swymi ko\u015bcio\u0142ami filialnymi\u201d by\u0142y w r\u0119kach protestant\u00f3w, a Szprudowo z ko\u015bcio\u0142em filialnym nale\u017ca\u0142o do parafii w Lignowach.\n\n\ud83d\udccc W latach 1686\u20131687 wizytator zanotowa\u0142 w Szprudowie, filii Lign\u00f3w, \u017ce nie ma tu domu ani gruntu dla nauczyciela katolickiego \u2014 jest tylko dla lutera\u0144skiego. Tabela szk\u00f3\u0142, kt\u00f3r\u0105 Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, notuje tu szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 od XVI wieku.\n\n\ud83d\udccc Lutera\u0144ski epizod tej \u015bwi\u0105tyni potwierdza te\u017c wizytacja z 1649 roku: zapisano w niej, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Szprudowie \u2014 murowany, z wie\u017c\u0105 i zegarem, filia parafii w Lignowach \u2014 zosta\u0142 \u201esprofanowany przez innowierc\u00f3w\u201d i odzyskany przez biskupa. Kap\u0142ana wtedy nie by\u0142o, wi\u0119c nabo\u017ce\u0144stwo odprawia\u0142 co drugi tydzie\u0144 proboszcz z Lign\u00f3w, a plebani\u0119 zajmowa\u0142 wie\u015bniak.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) podaje, \u017ce w czasie Reformacji luteranie u\u017cywali ko\u015bcio\u0142a w Szprudowie przesz\u0142o czterdzie\u015bci lat; gdy w 1596 roku biskup Rozra\u017cewski odda\u0142 go katolikom, z dawnych grunt\u00f3w ko\u015bcielnych pozosta\u0142a tylko cha\u0142upa z ogr\u00f3dkiem. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku naliczy\u0142a w Szprudowie 155 katolik\u00f3w i 70 luteran\u00f3w, a w 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 353 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 289 katolik\u00f3w i 64 ewangelik\u00f3w; szko\u0142a ewangelicka mia\u0142a w 1887 roku 75 dzieci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 256; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 313, 420; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 69\u201370; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eSzprudowo\u201d.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"katolickie","denomination":"katolickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 256","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eSzprudowo\u201d","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0540","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":null,"lng":null,"name_de":"Sprauden","name_pl":"Szprudowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (nieistniej\u0105cy)","powiat":"tczewski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Szramowie (po niemiecku Schrammen) figuruje w dokumentacji konserwatorskiej; kart\u0119 sporz\u0105dzono w marcu 1987 roku. Karta ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eStan og\u00f3lny z\u0142y.Po nagrobkach zachowa\u0142y si\u0119 \u015blady.\u201d. Cmentarz o powierzchni czternastu ar\u00f3w le\u017ca\u0142 wtedy w m\u0142odym lesie sosnowym na lekkim wzniesieniu, a prowadzi\u0142a do niego oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciometrowa aleja; na szczycie wzniesienia pozosta\u0142y resztki ceglanego grobowca i \u015blady czterech mogi\u0142. Ogrodzenia ani bramy cmentarza wtedy nie by\u0142o. W 1987 roku zachowa\u0142 si\u0119 dobrze utrzymany starodrzew: dziewi\u0119tna\u015bcie lip, cztery d\u0119by i trzy brzozy. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 zalicza go do nieu\u017cytkowanych cmentarzy ewangelickich, kt\u00f3re \u201es\u0105 zaniedbane, starodrzew niszczeje, tereny cmentarzy zarastaj\u0105 samosiejkami\u201d.\n\nSzramowo le\u017cy w gminie Prabuty w powiecie kwidzy\u0144skim, a dawniej nale\u017ca\u0142o do powiatu suskiego. Prabuty le\u017ca\u0142y w odleg\u0142o\u015bci pi\u0119ciu i p\u00f3\u0142 kilometra od maj\u0105tku. S\u0142ownik geograficzny opisuje Szramowo jako maj\u0119tno\u015b\u0107 che\u0142mi\u0144sk\u0105 w Pomezanii, nale\u017c\u0105c\u0105 do Prabut, licz\u0105c\u0105 516 hektar\u00f3w, z czego 234 hektary roli ornej, 44 hektary \u0142\u0105k i 218 hektar\u00f3w lasu. W tym samym ha\u015ble S\u0142ownik wymienia te\u017c drugie Szramowo, dobra rycerskie nad Drw\u0119c\u0105 w powiecie brodnickim, bez nazwy niemieckiej. Tom X S\u0142ownika zawiera odsy\u0142acz od nazwy Schrammen do has\u0142a Szramowo. W 1565 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Albrecht zezwoli\u0142, by starosta prabucki naby\u0142 tutejsze szesna\u015bcie w\u0142\u00f3k od dotychczasowego w\u0142a\u015bciciela, a wraz z nimi zastawne dobra w Orkuszu; p\u00f3\u017aniej dziedziczy\u0142 tu Franciszek Szorc. W 1809 roku w Szramowie na dwudziestu mieszka\u0144c\u00f3w pi\u0119\u0107 nazwisk by\u0142o polskich.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Schrammen jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu sze\u015b\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych i 112 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 84 ewangelik\u00f3w i 28 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Prabutach (Riesenburg), a katolicy do parafii Sch\u00f6nwiese. W tym samym roku dzieci z maj\u0105tku nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego Laskowitz.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Szramowie 108 mieszka\u0144c\u00f3w: 59 ewangelik\u00f3w i 49 katolik\u00f3w. W maj\u0105tku by\u0142o wtedy 10 dom\u00f3w i 20 dym\u00f3w. W tym spisie Szramowo figuruje pod pozycj\u0105 128 powiatu Rosenberg. W spisie z 1 grudnia 1910 roku mieszka\u0142o tu 109 os\u00f3b, a w\u015br\u00f3d nich 70 ewangelik\u00f3w i 39 katolik\u00f3w. W tym samym spisie z 1910 roku powierzchni\u0119 maj\u0105tku Szramowo podano jako 516,1 hektara. W 1910 roku wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w zapisano jako niemieckoj\u0119zycznych. Arkusz Messtischblattu 2280 z 1910 roku podpisuje maj\u0105tek \u201eSchrammen, Gut\u201d, a w s\u0105siedztwie, na tym samym arkuszu, le\u017c\u0105 Laskowitz, Kaltenhof, Schornsteinm\u00fchle i Scheipnitz.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Prabuty (Riesenburg) i podaje tu 73 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o \u201eSzramowo\u201d (punkt 2), oraz t. X, has\u0142o \u201eSchrammen\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg i. Westpr. (poz. 128 oraz skorowidz miejscowo\u015bci); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, spis z 1 XII 1910, rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Rosenberg i. Westpr., poz. 123; Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 2280 (nr Messtischblattu 891), wyd. 1910; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku); karta cmentarza w Szramowie (sporz\u0105dzona pierwotnie pod nazw\u0105 M\u0142yniska), oprac. D. Rekowska, 1987 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 122\u2013123; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 385","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 2280 (nr Messtischblattu 891), wyd. 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o \u201eSzramowo\u201d (punkt 2), oraz t. X, has\u0142o \u201eSchrammen\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg i. Westpr. (poz. 128 oraz skorowidz miejscowo\u015bci)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, spis z 1 XII 1910, rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Rosenberg i. Westpr","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 1290, s. 35, poz. 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1102","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.75553,"lng":19.140618,"name_de":"Schrammen","name_pl":"Szramowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stoi na sztumskim rynku; wzniesiono go w latach 1816\u20131818 jako murowany, z wie\u017c\u0105, w stylu roma\u0144skim. Po drugiej wojnie \u015bwiatowej popad\u0142 w ruin\u0119. Od 1999 roku, po renowacji, mie\u015bci si\u0119 w nim Centrum Kultury Chrze\u015bcija\u0144skiej i Izba Regionalna. Wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia go pod numerem A-1415, na mocy decyzji z 10 wrze\u015bnia 1993 roku, jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. fil. pw. Wspomo\u017cenia Wiernych, 1816\u20131818\u201d.\n\nSztumscy ewangelicy przez ponad dwie\u015bcie lat modlili si\u0119 w cudzych murach. Zmian\u0119 nabo\u017ce\u0144stwa przeprowadzi\u0142 w mie\u015bcie wcze\u015bnie starosta Achacy Cema (Achaz von Zehmen), oddany \u2014 jak zapisa\u0142 Agathon Harnoch \u2014 sprawie Ewangelii. Przywilej religijny da\u0142 miastu kr\u00f3l Zygmunt August 27 czerwca 1570 roku; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano najpierw, za kr\u00f3lewsk\u0105 zgod\u0105, w szpitalnym ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha, ale w 1599 roku trzeba go by\u0142o odda\u0107 katolikom. Wed\u0142ug Jana Wi\u015bniewskiego, kt\u00f3ry idzie tu za monografi\u0105 Szramowskiego o wsp\u00f3lnotach wyznaniowych nowo\u017cytnego Sztumu, przywilej z 1570 roku pozwala\u0142 ewangelikom zbudowa\u0107 w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na miejscu ko\u015bcio\u0142a szpitalnego \u015awi\u0119tego Ducha, kt\u00f3rego s\u0142omiany dach by\u0142 w fatalnym stanie; nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano z ceg\u0142y, wed\u0142ug autora w latach 1573\u20131593 (daty opatrzy\u0142 znakiem zapytania), wyposa\u017cono go w organy, a obok wzniesiono plebani\u0119, i to on zosta\u0142 utracony wyrokiem z 1599 roku. Wed\u0142ug Harnocha nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano odt\u0105d w ratuszu, a\u017c do 1683 roku, kiedy budynek sp\u0142on\u0105\u0142. Wed\u0142ug ksi\u0119gi pami\u0105tkowej powiatu sztumskiego i starszych opracowa\u0144 Peter Mogge, w\u00f3wczas pisarz staro\u015bci\u0144ski, a p\u00f3\u017aniej burmistrz, podarowa\u0142 wtedy gminie sw\u00f3j dom przy rynku; urz\u0105dzono w nim ko\u015bci\u00f3\u0142, ale w 1796 roku i ten dom rozebrano jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem. Przez dwa dziesi\u0119ciolecia gmina nie mia\u0142a \u017cadnego w\u0142asnego dachu, a nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 w szkole i w domach prywatnych.\n\nBurmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisa\u0142 oko\u0142o 1760 roku w r\u0119kopisie dzieje ko\u015bcielne Sztumu. Pisze, \u017ce miasto nigdy nie posiada\u0142o fary \u015bwi\u0119tej Anny i poprzesta\u0142o na ma\u0142ym ko\u015bciele szpitalnym \u015awi\u0119tego Ducha, krytym s\u0142om\u0105. Po jego utracie gmina przenios\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa na doln\u0105 kondygnacj\u0119 ratusza. Uk\u0142adem z 30 pa\u017adziernika 1720 roku proboszcz Michael Wulssowicz zgodzi\u0142 si\u0119 na dobudowanie do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego osobnej zakrystii. W gminie by\u0142o wielu ludzi m\u00f3wi\u0105cych po polsku, dlatego co trzeci\u0105 niedziel\u0119 odprawiano nabo\u017ce\u0144stwo po polsku.\n\nNajstarsz\u0105 jej pami\u0105tk\u0105 jest kielich sprawiony 10 lutego 1602 roku, wysoko\u015bci 25 centymetr\u00f3w, ca\u0142y z\u0142ocony, z napisem na stopie: \u201eDiser Kelch ist aus zusammenschossung Christlicher evangelischer Leut ihrer Kirchen zugut vorfertiget Anno 1602 den 10 Februarii, zu der Zeit Georg Schmid Pfarher, Theophil Sanftleben und Jacob [\u2026]\u201d \u2014 \u201eTen kielich zosta\u0142 ze sk\u0142adki chrze\u015bcija\u0144skich ludzi ewangelickich, na po\u017cytek ich ko\u015bcio\u0142a, sporz\u0105dzony roku 1602 dnia 10 lutego, za czasu Georga Schmida plebana, Theophila Sanftlebena i Jakuba [\u2026]\u201d. Nie fundacja pa\u0144ska, lecz sk\u0142adka \u2014 i to z\u0142o\u017cona w trzy lata po utracie ko\u015bcio\u0142a.\n\nWykaz duchownych pruskich Ludwiga Rhesy zapisa\u0142, \u017ce \u201egmina ewangelicka w Sztumie otrzyma\u0142a przywilej wolnego nabo\u017ce\u0144stwa wed\u0142ug zasad konfesji augsburskiej od Zygmunta Augusta, kr\u00f3la Polski, w roku 1570\u201d. Pierwszym wymienionym pastorem jest George Fabricius von Byalken, przyby\u0142y w 1589 roku, cho\u0107 autor przypuszcza, \u017ce kto\u015b urz\u0119dowa\u0142 tu przed nim. Jan Wi\u015bniewski podaje, \u017ce pierwszym pastorem po\u015bwiadczonym w \u017ar\u00f3d\u0142ach jeszcze przed 1589 rokiem by\u0142 Kilian Hessy, kt\u00f3ry przyby\u0142 z Susza, a w latach 1589\u20131602 urz\u0119dowa\u0142 Georg Schmidt (Fabricius) z Bia\u0142ek, syn mieszczanina kwidzy\u0144skiego. Dwa nazwiska z tej listy prowadz\u0105 daleko na po\u0142udnie: Julian Poniatovius, powo\u0142any do Sztumu w 1615 roku, odszed\u0142 potem na rektorat do Czech i zmar\u0142 16 lutego 1628 roku na Morawach, a si\u00f3dmy z kolei, Daniel Kopecki (Copecius), by\u0142 Czechem, trzyma\u0142 si\u0119 wyznania braci czeskich i w XVII wieku s\u0142u\u017cy\u0142 na zamku jako kapelan starosty. Wi\u015bniewski wymienia te\u017c Marcina Orminiusa z braci czeskich, pastora w latach 1613\u20131617, wcze\u015bniej duchownego starosty Fabiana Czemy w Jordankach, Adama Pretscha (Bretscha), pastora w latach 1637\u20131642, oraz Georga Neub\u00f6sera, kt\u00f3ry w latach 1693\u20131701 odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa po polsku, ale zosta\u0142 usuni\u0119ty z urz\u0119du, poniewa\u017c wyst\u0105pi\u0142 przeciwko swoim wsp\u00f3\u0142wyznawcom. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 217) w 1690 roku urz\u0105d pastora w Sztumie obj\u0105\u0142 Micha\u0142 Wundsch, kt\u00f3ry 8 lipca 1693 roku przeszed\u0142 na urz\u0105d pastora w Gniewie. W XVIII wieku jeden z pastor\u00f3w, Johann Fabian Rebe, \u201emusia\u0142 znosi\u0107 wiele prze\u015bladowa\u0144 ze strony katolik\u00f3w\u201d. Do 1834 roku przez parafi\u0119 przesz\u0142o trzydziestu czterech duchownych. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Beckera (1719) i Nebego (1721).\n\nChristoph Hartknoch w \u201ePreussische Kirchen-Historia\u201d z 1686 roku wymienia Sztum obok Dzierzgonia i Brodnicy w\u015br\u00f3d ma\u0142ych miast, w kt\u00f3rych luteranie \u2014 jak pisze \u2014 \u201eendlich die Verfolgung ausgestanden / und die Religions-Freyheit \u2026 erlanget\u201d, czyli przetrwali prze\u015bladowania i w ko\u0144cu uzyskali wolno\u015b\u0107 wyznania.\n\nKsi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku (Heimatbuch, spisana przez dawnych mieszka\u0144c\u00f3w) dopowiada, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny \u015awi\u0119tego Ducha odebrano miastu w 1599 roku, cho\u0107 patronat nad nim sprawowa\u0142a rada miejska, z uzasadnieniem, \u017ce stoi na gruncie staro\u015bci\u0144skim; prawo do nabo\u017ce\u0144stw w ratuszu obroni\u0142 potem starosta Fabian von Zehmen, lecz w 1626 roku miasto musia\u0142o za nie odda\u0107 katolickiemu proboszczowi Wengierskiemu dwie dodatkowe w\u0142\u00f3ki i dwie morgi dla katolickiego nauczyciela i organisty, a tak\u017ce p\u0142aci\u0107 na napraw\u0119 ko\u015bcio\u0142a parafialnego i budow\u0119 plebanii. Po 1570 roku zb\u00f3r zasilili luteranie z Niderland\u00f3w osiedleni na nizinie nadwi\u015bla\u0144skiej \u2014 mi\u0119dzy innymi w Benowie, U\u015bnicach i Bia\u0142ej G\u00f3rze. Do utworzenia parafii w Ryjewie w 1890 roku nale\u017ca\u0142o do niego a\u017c 75 miejscowo\u015bci szkolnych, by\u0142a to bowiem jedyna parafia ewangelicka w zachodniej cz\u0119\u015bci powiatu. Prze\u015bladowania znosili pastorzy Johann Becker i Johann Fabian Nebe; Nebe opu\u015bci\u0142 Sztum w 1731 roku i przeszed\u0142 do Kwidzyna.\n\nWydany w 1753 roku w Gda\u0144sku spis duchownych mniejszych miast Prus Kr\u00f3lewskich, u\u0142o\u017cony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego, potwierdza kolejno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 podaje Schnaase: Johann Lehmann by\u0142 tu pastorem w latach 1713\u20131719, Johann Becker od 1719 roku do \u015bmierci w 1721, a Fabian Nebe \u2014 tak, przez N, drukuje jego nazwisko \u2014 od 1721 do 1731 roku. Po Nebem przyszli Immanuel G\u00f6rtz (1731\u20131734; \ud83d\udfe1 spis duchownych w ksi\u0119dze parafii Rodowo, EZA, sygn. 7345, Archion 26780, skan 2, podaje, \u017ce przyszed\u0142 do Sztumu z Rodowa 3 grudnia 1730 roku, a do Gniewu przeszed\u0142 25 marca 1735 roku), Johann Christoph Dancke (1734\u20131735) i w 1735 roku Michael Gr\u00e4ber; p\u00f3\u017aniej p\u00f3\u017aniejsza r\u0119ka dopisa\u0142a w egzemplarzu Biblioteki Elbl\u0105skiej, \u017ce Gr\u00e4ber zmar\u0142 w 1767 roku.\n\nGoedtke obja\u015bnia kartki wolno\u015bci (Frei-Zettel): pisemne pozwolenie proboszcza, za um\u00f3wion\u0105 op\u0142at\u0105, by pastor m\u00f3g\u0142 we w\u0142asnej gminie udziela\u0107 \u015blub\u00f3w, chrzci\u0107 i grzeba\u0107 zmar\u0142ych. Biskup Feliks Kretkowski wyrokiem z 24 stycznia 1725 roku uchyli\u0142 zakaz budowy domu ubogich ewangelickich z legatu Petera Moggego i uzna\u0142, \u017ce dom nie szkodzi szpitalowi katolickiemu. W 1736 roku prepozyt pozwa\u0142 miasto o to, \u017ce mia\u0142o niegdy\u015b si\u0142\u0105 zabra\u0107 katolikom ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tego Ducha i go zburzy\u0107. Goedtke odpowiada ze strony ewangelickiej, \u017ce by\u0142 to ma\u0142y drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny, oddany proboszczowi w dobrym stanie, kt\u00f3ry strawi\u0142 po\u017car. Wed\u0142ug Goedtkego w nocy 9 lipca 1731 roku mieszczanin, kowal, napad\u0142 pastora Johanna Fabiana Nebego z broni\u0105 paln\u0105 na plebanii; zranieni zostali \u017cona i dwoje ma\u0142ych dzieci, a sprawca odsiedzia\u0142 p\u00f3\u0142 roku wi\u0119zienia.\n\nKatolickie protoko\u0142y wizytacyjne, om\u00f3wione przez Jana Wi\u015bniewskiego, pokazuj\u0105 t\u0119 sam\u0105 gmin\u0119 oczami proboszcz\u00f3w i biskup\u00f3w. W 1698 roku skar\u017cono si\u0119, \u017ce mieszczanie dbaj\u0105 bardziej o swojego duchownego ni\u017c o parafi\u0119 \u015bwi\u0119tej Anny, a obecny burmistrz, w przytoczonym przek\u0142adzie protoko\u0142u \u201ePiotr Noga\u201d, po po\u017carze miasta \u201euczyni\u0142 z Magistratu synagog\u0119\u201d, czyli dom modlitwy, a duchownemu odda\u0142 na mieszkanie dom murowany. Ugoda proboszcza ze sztumskimi ewangelikami z 18 kwietnia 1743 roku ogranicza\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 pastora do granic miasta; w 1749 roku biskup zarzuca\u0142 mu, \u017ce odprawia nabo\u017ce\u0144stwa, g\u0142osi Ewangeli\u0119 i udziela sakrament\u00f3w po polsku, a w 1767 roku biskup Bajer surowo zakaza\u0142 mu polskich kaza\u0144. W 1765 roku ewangelicy dostali zakaz odprawiania nabo\u017ce\u0144stw w ratuszu, ale \u2014 jak przyznaje autor \u2014 nie stosowano si\u0119 do niego dok\u0142adnie. Kiedy w 1769 roku miasto zaj\u0119li konfederaci barscy, pastora Karla Davida Klesela nie spotka\u0142a \u017cadna przykro\u015b\u0107, bo wstawi\u0142 si\u0119 za nim katolicki proboszcz. W 1785 roku proboszcz naliczy\u0142 w parafii, wraz z trzema filiami, 1041 protestant\u00f3w (519 m\u0119\u017cczyzn i 522 kobiety), oko\u0142o 42 procent mieszka\u0144c\u00f3w; mieli oni pastora i w\u0142asny dom modlitwy w ratuszu.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi pami\u0105tkowej powiatu sztumskiego po po\u017carze ratusza w 1683 roku Peter Mogge \u2014 w\u00f3wczas pisarz staro\u015bci\u0144ski, kt\u00f3ry urz\u0105d burmistrza sprawowa\u0142 od 1685 roku, a wybrany na niego zosta\u0142 w 1695 \u2014 udost\u0119pni\u0142 gminie na nabo\u017ce\u0144stwa izb\u0119 we w\u0142asnym domu przy rynku, a obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1818 roku na miejscu starego ratusza, rozebranego w tym samym roku. Na prze\u0142omie XIX i XX wieku wie\u017c\u0119 przebudowano i pokryto miedzi\u0105, a na tablicy poleg\u0142ych gminy ewangelickiej wypisano tak\u017ce ofiary wojen wyzwole\u0144czych przeciw Napoleonowi.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) tak\u017ce szpital i cmentarz ewangelicki w Sztumie by\u0142y darem burmistrza Piotra Moggego. Ten sam s\u0142ownik podaje, \u017ce w 1858 roku Sztum liczy\u0142 1732 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 999 katolik\u00f3w, 634 ewangelik\u00f3w, 17 mennonit\u00f3w i 82 \u017byd\u00f3w. Wed\u0142ug tego s\u0142ownika w 1887 roku Sztum mia\u0142 sze\u015bcioklasow\u0105 szko\u0142\u0119 symultann\u0105 (wsp\u00f3ln\u0105 dla obu wyzna\u0144) z pi\u0119cioma nauczycielami \u2014 trzema ewangelickimi i dwoma katolickimi \u2014 oraz 395 uczniami.\n\nKosztorys zatwierdzony 11 wrze\u015bnia 1812 roku zamyka\u0142 si\u0119 kwot\u0105 oko\u0142o 6520 talar\u00f3w; kr\u00f3l przyzna\u0142 dar \u0142aski w wysoko\u015bci 4500 talar\u00f3w i wolne drewno budowlane. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono uroczy\u015bcie 25 czerwca 1816 roku po\u015brodku rynku, na miejscu rozebranej wtedy plebanii ewangelickiej. Projekt sporz\u0105dzi\u0142 budowniczy krajowy Stephany, budow\u0119 prowadzi\u0142 konduktor budowlany Obuch, porucznik w stanie spoczynku, a patronem ko\u015bcio\u0142a by\u0142 magistrat Sztumu. Po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 18 pa\u017adziernika 1818 roku. Wn\u0119trze powtarza system nieco starszych zbor\u00f3w w Dzierzgoniu i Lichtfeldzie: rzut 22 na 12,80 metra, dwa razy trzy murowane filary, wysoko wyprowadzona drewniana kolebka nad naw\u0105 \u015brodkow\u0105 i nawy boczne, dzi\u0119ki emporom dwukondygnacyjne. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 dwa dzwony oraz po\u0142\u0105czone w jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 o\u0142tarz i ambon\u0119. Chrzcielnica pochodzi z oko\u0142o 1700 roku: na sze\u015bciu polach czaszy namalowano dwunastu aposto\u0142\u00f3w, a pokryw\u0119 wie\u0144cz\u0105 figury Chrystusa i Jana Chrzciciela. Organy o dw\u00f3ch manua\u0142ach, pedale i szesnastu g\u0142osach zbudowano w 1876 roku.\n\nPiotr Birecki podaje, \u017ce projekt ko\u015bcio\u0142a wyszed\u0142 spod r\u0119ki Karla Friedricha Schinkla, a kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm III da\u0142 gminie 4500 talar\u00f3w, cz\u0119\u015b\u0107 materia\u0142u budowlanego i \u017celazne dzwony odlane w Berlinie; budow\u0119 prowadzi\u0142a komisja pod przewodem inspektora budowlanego Sachsa. W 1854 roku Fryderyk Wilhelm IV podarowa\u0142 do o\u0142tarza obraz Wniebowst\u0105pienia p\u0119dzla profesora Remy, w 1894 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 dosta\u0142 zakupione w Gie\u00dfen fisharmonium, a w 1896 roku przeszed\u0142 remont dachu i wie\u017cy; w przedsionku umieszczono wtedy g\u0142ow\u0119 Chrystusa z wytw\u00f3rni ceramiki w Charlottenburgu. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, organy o szesnastu g\u0142osach zbudowa\u0142 tu w 1876 roku August Terletzki z Elbl\u0105ga za 4641 marek. Katalog reklamowy firmy z 1908 roku, og\u0142oszony przez Wiktora Z. \u0141yjaka, wymienia jednak dla ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Sztumie instrument z 1874 roku o czternastu g\u0142osach.\n\nW spisie z 1 grudnia 1885 roku Sztum liczy\u0142 2238 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 1050 m\u0119\u017cczyzn i 1188 kobiet \u2014 w 265 domach i 492 gospodarstwach domowych. Katolik\u00f3w by\u0142o 1347, ewangelik\u00f3w 771, innych chrze\u015bcijan osiemna\u015bcioro, a 102 osoby by\u0142y wyznania moj\u017ceszowego. Parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu i si\u0119ga\u0142a daleko poza miasto: liczy\u0142a 4600 dusz, a statystyka Harnocha z 1890 roku notuje w niej rocznie 160 chrzt\u00f3w, 84 konfirmacje, 40 \u015blub\u00f3w, 2000 komunikant\u00f3w i 80 pogrzeb\u00f3w. Szko\u0142y parafialne prowadzono w Sztumie, Sztumskiej Wsi, Barlewicach, U\u015bnicach i w miejscu zapisanym jako Heydem\u00fchle, a do parafii nale\u017ca\u0142o kilkadziesi\u0105t okolicznych wsi, w\u015br\u00f3d nich Stary Targ, Pestlin i Peterswalde. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2084 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Sztumu, a pastorem by\u0142 od 1893 roku Hermann Balzer.\n\nKilka wiadomo\u015bci o tutejszych pastorach z lat 1888\u20131900 przechowa\u0142a prasa. W grudniu 1888 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce dotychczasowy pastor w Sztumie E. G. F. Messerschmidt zosta\u0142 powo\u0142any przez patronat na pastora ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Nordenburgu i zatwierdzony przez kr\u00f3lewski konsystorz. W grudniu 1899 roku \u201eDeutsche Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a wakat na parafii w Sztumie, w diecezji kwidzy\u0144skiej, z dochodem 1800 marek; zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142 magistrat. W styczniu 1900 roku \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d donios\u0142a, \u017ce przedstawiciele gminy jednog\u0142o\u015bnie wybrali na pastora Gerharda Schlechta, dot\u0105d duchownego w Bladiau, syna zmar\u0142ego w 1898 roku w K\u00f6nigsbergu superintendenta i radcy konsystorialnego Schlechta. Ksi\u0119ga pastor\u00f3w notuje przy nim rok 1899, cho\u0107 wakat og\u0142oszono dopiero w grudniu tego roku.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eStuhm\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne. Max B\u00e4r notuje chrzty z lat 1691\u20131693 i 1702\u20131712, rok 1713 niekompletny i zapis ci\u0105g\u0142y od 1719 roku, \u015bluby z lat 1691\u20131692 i 1705\u20131713, potem od 1719, zgony od 1719 roku, wykaz komunikant\u00f3w od 1825 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1783 roku. Od 1825 roku pastor Carl Friedrich Skrzeczka prowadzi\u0142 te\u017c rejestr urodze\u0144 menonit\u00f3w w ewangelickich gminach miejskiej i wiejskiej Sztumu i wsi zapisanej w ksi\u0119dze jako Kleczewko (EZA, sygn. 7720, Archion 28739, skan 2). Rok 1719 to zarazem koniec przeci\u0105gaj\u0105cego si\u0119 wakatu: po przeniesieniu pastora Lehmanna do Starogardu jedni wybrali diakona Cantacka z Zalewa, drudzy konrektora szko\u0142y starogardzkiej Johanna Beckera, trzeci Conrada Emanuela G\u00f6rtza. Komisja powo\u0142ana przez w\u0142adze zamku sztumskiego opowiedzia\u0142a si\u0119 za G\u00f6rtzem, lecz Becker zebra\u0142 w ko\u0144cu 19 g\u0142os\u00f3w, a w czasie sporu cz\u0119\u015b\u0107 wiernych zmar\u0142a bez Wieczerzy Pa\u0144skiej i cz\u0119\u015b\u0107 przesz\u0142a na katolicyzm. Gda\u0144skie Ministerium ordynowa\u0142o Beckera 19 czerwca 1719 roku. Duplikaty s\u0105du w Sztumie obejmuj\u0105 lata 1829\u20131874 dla gminy miejskiej i 1829\u20131871 dla wiejskiej. Ksi\u0119gi figuruj\u0105 te\u017c w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich, prowadzonym do 1920 roku, jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nW archiwum superintendentury malborskiej, odnalezionym jesieni\u0105 1998 roku na strychu malborskiej plebanii i z\u0142o\u017conym w Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, le\u017cy teczka \u201eHistorische Nachrichten von Kirchen 1786\u201d, a w niej wykaz sztumskich duchownych ewangelickich od 1569 roku, biogramy niekt\u00f3rych pastor\u00f3w, zarz\u0105dzenie kr\u00f3lewskie z 1786 roku w sprawie nadzoru nad ko\u015bcio\u0142ami i klasztorami oraz pisma o epitafiach w \u015bwi\u0105tyniach superintendentury.\n\nW 1971 roku Georg Teschendorff, odwiedzaj\u0105cy rodzinne strony, zasta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pomalowany szar\u0105 farb\u0105, z zatrzymanym zegarem na wie\u017cy, i zanotowa\u0142, \u017ce podobno ma teraz s\u0142u\u017cy\u0107 jako kostnica (to zas\u0142yszana wiadomo\u015b\u0107, nie ustalenie). Strona parafii podaje, \u017ce po wojnie budynek pe\u0142ni\u0142 przez pewien czas mi\u0119dzy innymi funkcj\u0119 kaplicy pogrzebowej, a w 1971 roku przej\u0119\u0142a go parafia \u015bwi\u0119tej Anny, rozpoczynaj\u0105c ratowanie zabytku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W spisie Goedtkego rok \u015bmierci Beckera i pocz\u0105tek urz\u0119du Nebego wydawca oznaczy\u0142 jako niepewne. Heimatbuch datuje urz\u0119dowanie Beckera na lata 1710\u20131721, a wed\u0142ug Schnaasego gda\u0144skie Ministerium ordynowa\u0142o go dopiero w 1719 roku; ta sama ksi\u0119ga w relacji z pogrzebu Moggego nazywa zreszt\u0105 we wrze\u015bniu 1716 roku miejscowym duchownym Johanna Lehmanna; nazwisko drugiego pastora wykaz Rhesy zapisuje jako Rebe. Ksi\u0119ga pastor\u00f3w potwierdza Schnaasego: Becker zosta\u0142 ordynowany 19 czerwca 1719 roku, od lipca by\u0142 pastorem w Sztumie i zmar\u0142 tu w 1721 roku, a Johann Fabian Nebe by\u0142 pastorem w latach 1721\u20131731. Heimatbuch pisze w jednym miejscu, \u017ce Mogge udost\u0119pni\u0142 gminie izb\u0119 we w\u0142asnym domu, a w innym, \u017ce podarowa\u0142 miastu dom przy rynku, wcze\u015bniej winiarni\u0119, na ratusz i dom modlitwy, i tak podaj\u0105 te\u017c starsze opracowania. Heimatbuch podaje, \u017ce obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1818 roku na miejscu starego ratusza, a wcze\u015bniejsze \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 o miejscu rozebranej plebanii ewangelickiej i o kamieniu w\u0119gielnym po\u0142o\u017conym ju\u017c w 1816 roku \u2014 dost\u0119pne \u017ar\u00f3d\u0142a tej rozbie\u017cno\u015bci nie rozstrzygaj\u0105. Projekt ko\u015bcio\u0142a sporz\u0105dzi\u0142 wed\u0142ug jednego opisu budowniczy krajowy Stephany, a wed\u0142ug Piotra Bireckiego wyszed\u0142 on spod r\u0119ki Karla Friedricha Schinkla; budow\u0119 prowadzi\u0142 konduktor budowlany Obuch albo, wed\u0142ug Bireckiego, komisja pod przewodem inspektora budowlanego Sachsa. Wed\u0142ug Jana Wi\u015bniewskiego ewangelicy zbudowali na miejscu ko\u015bcio\u0142a szpitalnego \u015awi\u0119tego Ducha nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z ceg\u0142y, z organami i plebani\u0105, i to on przepad\u0142 w 1599 roku, a Goedtke pisze o ma\u0142ym drewnianym ko\u015bciele szpitalnym, kt\u00f3ry strawi\u0142 po\u017car. Wi\u015bniewski podaje te\u017c inn\u0105 dat\u0119 \u015bmierci Juliana Poniatoviusa \u2014 1643 rok \u2014 i pisze, \u017ce pe\u0142ni\u0142 on obowi\u0105zki pastora w Sztumie w latach 1615\u20131617.\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w jednej sprawie. Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu sztumskiego i inne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105, \u017ce po po\u017carze ratusza z 1683 roku gmina modli\u0142a si\u0119 w domu Petera Moggego przy rynku. Goedtke (s. 190) pisze, \u017ce gmina szcz\u0119\u015bliwie odbudowa\u0142a swoje miejsce nabo\u017ce\u0144stw w ratuszu i \u017ce za jego czas\u00f3w nadal zbiera si\u0119 tam publicznie; o ko\u015bciele w domu Moggego nie wspomina, a Moggego wymienia tylko jako fundatora domu ubogich. Z Goedtkem zgadzaj\u0105 si\u0119 katolickie protoko\u0142y wizytacyjne om\u00f3wione przez Jana Wi\u015bniewskiego: w 1698 roku burmistrz po po\u017carze miasta \u201euczyni\u0142 z Magistratu synagog\u0119\u201d, czyli dom modlitwy, a w 1785 roku gmina mia\u0142a w\u0142asny dom modlitwy w ratuszu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 803 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami), a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2139 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1910 roku, Hugo Schwochow, urodzony w 1877 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Friedrich Ferdinand Ohbler (1812), Carl Friedrich Skrzeczka (1824), Friedrich Ludwig Otto Johne (1827), Matthias Gottlob Eduard Hammer (1828), Johann Gotthilf Tiefenbach (1839), Hermann Otto Friedrich Balzer (1893), Paul Reinhold Gerhard Schlecht (1899), Hugo Georg Hermann Schwochow (1910), Otto Herbert Jablonski (1929), William Papendorf (1938), G\u00fcnther Stobbies (1941). Ksi\u0119ga zna te\u017c 20 wcze\u015bniejszych duchownych, najdawniejszego z 1620 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ch. Hartknoch, \u201ePreussische Kirchen-Historia\u201d, Franckfurt am Mayn und Leipzig 1686, s. 1064\u20131065; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eSztum\u201d; Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler Pomesaniens\u201d, t. 3: Kreis Stuhm, Danzig 1909; Agathon Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 519\u2013520; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 2; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; Ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki w Sztumie \u2014 Wikipedia; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 88; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 166; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 248\u2013250; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 479\u2013480, 420\u2013421; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 90, 209, 218, 221; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 76; \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 60, 62, 143\u2013147, 244\u2013246, 279; strona parafii (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); I. G. Goedtke, \u201eEvangelisches Predigt-Amt in denen kleineren St\u00e4dten des Polnischen Preussens\u201d, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 11; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71\u201372; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 61, 79; t. 3, s. 709, 856, 883; t. 4, s. 1255; t. 5, s. 1293, 1322; t. 6, s. 1591, 1675, 1714, 1775; t. 7, s. 1835; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 189\u2013192, 196; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 6 grudnia 1888 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d, 17 grudnia 1899 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 20 stycznia 1900 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 71\u201375, 82; W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 55; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 217; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 7345, ksi\u0119ga parafii Gro\u00df Rohdau (\u201eSonstige Verzeichnisse 1644\u20131937\u201d), spis duchownych, skan 2, dost\u0119p przez portal Archion (26780); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 7720, rejestr urodze\u0144 menonit\u00f3w w Sztumie od 1825 roku, skan 2, dost\u0119p przez portal Archion (28739).*","built_year":1818,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki w Sztumie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_poewangelicki_w_Sztumie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 248","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eSztum\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ch. Hartknoch, \u201ePreussische Kirchen-Historia\u201d, Franckfurt am Mayn und Leipzig 1686, s. 1064\u20131065","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 61; t. 3, s. 709, 856, 883; t. 5, s. 1293, 1322; t. 6, s. 1591, 1675, 1714, 1775; t. 7, s. 1835","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 189\u2013192, 196","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 6 grudnia 1888 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JOQODWBBMDNZEU2CMRYSNQC67Z6QUU63"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d, 17 grudnia 1899 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/33QKXT7MDPMMMWULNI5N7AYDS7VHAXAX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 20 stycznia 1900 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EI6LHGKMEUEFBFJPH54PRQ5Z7OIAQNV6"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 71\u201375, 82","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 55","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 217","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 18","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 7345, ksi\u0119ga parafii Gro\u00df Rohdau (\u201eSonstige Verzeichnisse 1644\u20131937\u201d), spis duchownych, skan 2, dost\u0119p przez portal Archion (26780)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 7720, rejestr urodze\u0144 menonit\u00f3w w Sztumie od 1825 roku, skan 2, dost\u0119p przez portal Archion (28739)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0045","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9198663,"lng":19.0305384,"name_de":"Stuhm","name_pl":"Sztum \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Stuhm)","powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"S\u0142ownik geograficzny nazywa Sztutowo (po niemiecku Stutthof) najwi\u0119ksz\u0105 i najpi\u0119kniejsz\u0105 wsi\u0105 gda\u0144skiej Mierzei. Le\u017cy tu\u017c przy uj\u015bciu Starej Wis\u0142y do Zalewu Wi\u015blanego, trzydzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Gda\u0144ska. Ziemia jest tu bardzo \u017cyzna, a mieszka\u0144cy \u017cyli z roli i ogrodnictwa, z hodowli byd\u0142a, z rybo\u0142\u00f3wstwa i z poszukiwania bursztynu. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu gda\u0144skiego nizinnego, w latach 1920\u20131939 do Wolnego Miasta Gda\u0144ska, a w latach 1939\u20131945 do Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen). W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono potwierdzenia, \u017ce w latach Wolnego Miasta Sztutowo nale\u017ca\u0142o do powiatu Wielkie \u017bu\u0142awy (Kreis Gro\u00dfes Werder).\n\nOrdynacja rady gda\u0144skiej z 1648 roku wyznacza\u0142a Sztutowo na miejsce dorocznych wizytacji ko\u015bcio\u0142\u00f3w i szk\u00f3\u0142 ca\u0142ej Mierzei; Erich Waschinski zauwa\u017ca, \u017ce o przebiegu tych wizytacji nie zachowa\u0142a si\u0119 \u017cadna wiadomo\u015b\u0107. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) Sztutowo nale\u017ca\u0142o do mierzejowej parafii Kobbelgrube (dzi\u015b Stegna).\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku Stutthoff by\u0142a wsi\u0105 na Mierzei, tu\u017c nad Zalewem, w dzier\u017cawie wieczystej, z 31 gospodarstwami ch\u0142opskimi i 123 zagrodami cha\u0142upniczymi. Wie\u015b liczy\u0142a wtedy 2240 mieszka\u0144c\u00f3w i 233 budynki mieszkalne. Katolicy nale\u017celi do parafii w Cyganku, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Osobno podr\u0119cznik opisywa\u0142 szlachecki folwark Stutthoff.\n\nW 1871 roku mieszka\u0142o tu 2197 ewangelik\u00f3w wobec 38 katolik\u00f3w. Spis z 1885 roku, przywo\u0142any przez S\u0142ownik geograficzny, da\u0142 2490 mieszka\u0144c\u00f3w w 245 domach: 2412 ewangelik\u00f3w, 69 katolik\u00f3w i dziewi\u0119ciu dysydent\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1905 roku naliczy\u0142 2464 mieszka\u0144c\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich 2337 ewangelik\u00f3w, 91 katolik\u00f3w, 34 innych chrze\u015bcijan i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. W 1910 roku by\u0142o we wsi 2387 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2233 ewangelik\u00f3w i 77 katolik\u00f3w.\n\nW\u0142asnej parafii ewangelicy tutejsi nie mieli. W wykazach gmin z 1885 i z 1905 roku parafia figuruje jako Steegen, a tabela parafii Agathona Harnocha z 1890 roku has\u0142a Stutthof nie zawiera. Katolicy nale\u017celi w 1885 roku do parafii w Nowym Dworze (Tiegenhof), a w 1905 roku do parafii w Cyganku (Tiegenhagen) w powiecie malborskim. Szk\u00f3\u0142 ewangelickich by\u0142o we wsi trzy: dwuklasowa szko\u0142a dla ch\u0142opc\u00f3w mia\u0142a w 1887 roku 192 dzieci i dw\u00f3ch nauczycieli, taka sama szko\u0142a dla dziewcz\u0105t \u2014 187 dzieci, nauczyciela i nauczycielk\u0119. W szkole na wybudowaniu Mittelhaken uczy\u0142o si\u0119 w 1887 roku 103 dzieci pod okiem jednego nauczyciela. W tej szkole odbywa\u0142y si\u0119 te\u017c nabo\u017ce\u0144stwa \u2014 tak by\u0142o w niedziel\u0119 Reminiscere 1892 roku, czyli 13 marca. Gdy po po\u0142udniu wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w osady zebra\u0142a si\u0119 tam na nabo\u017ce\u0144stwie, sp\u0142on\u0119\u0142y zabudowania gospodarza Langenaua, ojca dziewi\u0119ciorga dzieci; ogie\u0144 strawi\u0142 pi\u0119\u0107 koni, trzyna\u015bcie sztuk byd\u0142a, oko\u0142o stu korc\u00f3w ziarna siewnego i ca\u0142y dobytek. Apel o pomoc dla rodziny, og\u0142oszony w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d, podpisali 17 marca 1892 roku w Sztutowie pastor Villmow i naczelnik okr\u0119gu urz\u0119dowego (Amtsvorsteher) Thyben.\n\nWe wsi sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, \u015bwi\u0105tynia miejscowej gminy do 1945 roku. Po wojnie ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a budowl\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 dzi\u015b jest ko\u015bcio\u0142em parafialnym \u015bwi\u0119tego Wojciecha. Wed\u0142ug sporz\u0105dzonego przez Roberta Ziemia\u0144skiego zestawienia ko\u015bcio\u0142\u00f3w poewangelickich przej\u0119tych dla kultu katolickiego \u2014 opartego na schematyzmie diecezji elbl\u0105skiej z 1996 roku i dw\u00f3ch innych opracowaniach \u2014 katolicy przyj\u0119li ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1945 roku, a po\u015bwi\u0119cili w 1947 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W niemieckiej Wikipedii zachowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wi\u0105\u017ce si\u0119 z gmin\u0105 ewangelick\u0105 Sztutowa, w polskiej dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Wojciecha nazywany jest dawnym ko\u015bcio\u0142em baptyst\u00f3w, wzniesionym w latach 1860\u20131878.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Kobbelgrube i podaje tu 2233 ewangelik\u00f3w i 29 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 16; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o Sztutowo; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, dzia\u0142 powiatu Danziger Niederung, strona 20, pozycja 62; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen (spis z 1 grudnia 1905), Berlin 1908, powiat Danziger Niederung, strony 26\u201327, pozycja 62; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen, Neidenburg 1890, diecezje Danziger Nehrung i Marienburg; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 479\u2013480; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 62, pozycja 319; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 24 marca 1892 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192\u2013193.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sztutowo \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Sztutowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 16","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 62, pozycja 319","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 24 marca 1892 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EL3JAJLCYW2TEL3EF4QOI7U4EIRSJGLR"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 192\u2013193","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0247","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.326389,"lng":19.168056,"name_de":"Stutthof","name_pl":"Sztutowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Stutthof)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Szumle\u015b Kr\u00f3lewski \u2014 po niemiecku K\u00f6niglich Sch\u00f6nfliess, po kaszubsku Kr\u00f3lewsczi Szuml\u00e9s \u2014 do 1920 roku le\u017ca\u0142 w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) w rejencji gda\u0144skiej. W Trzepowie (Strippau) wie\u015b mia\u0142a obw\u00f3d urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego, a w Ko\u015bcierzynie s\u0105d obwodowy. Wed\u0142ug Hermanna Schucha sama nazwa Sch\u00f6nfliess wi\u0105\u017ce si\u0119 z klasztorem kartuz\u00f3w. Po nabyciu d\u00f3br grabowskich zakonnicy za\u0142o\u017cyli na dwudziestu pustych w\u0142\u00f3kach dawnej wsi Krzy\u017cewo folwark nazwany Sch\u00f6nfliess. 26 kwietnia 1624 roku wydzier\u017cawili go Michaelowi Hoppowi za 200 floren\u00f3w. W 1670 roku mieszka\u0142 tu dzier\u017cawca i siedmiu ch\u0142op\u00f3w. W 1772 roku wie\u015b by\u0142a podzielona: jedna cz\u0119\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do kartuz\u00f3w, druga do Antoniego Ostoi-Lniskiego, w\u0142a\u015bciciela Lubieszyna. Na polach Szumlesia sta\u0142 m\u0142yn zwany \u201eAngst und Bang\u201d, od kt\u00f3rego zaczyna\u0142y si\u0119 dobra kartuskie. Klasztorna cz\u0119\u015b\u0107 wsi musia\u0142a mle\u0107 w nim zbo\u017ce.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *K\u00f6nigl. Sch\u00f6nflie\u00df* jako wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z dziewi\u0119cioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i trzema zagrodami cha\u0142upniczymi. W podr\u0119czniku zapisano te\u017c 23 budynki mieszkalne. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 170, w tym 125 ewangelik\u00f3w i 45 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowym Barkoczynie (Neu Barkoschin); katolicy \u2014 do parafii w Wysinie (*Wischin*); miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W\u015br\u00f3d zabudowa\u0144 podr\u0119cznik wymienia\u0142 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 154 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 79 m\u0119\u017cczyzn i 75 kobiet \u2014 w tym 125 ewangelik\u00f3w i 29 katolik\u00f3w. W tym samym spisie wie\u015b liczy\u0142a 26 dom\u00f3w mieszkalnych i 28 gospodarstw domowych. Na s\u0105siedniej pozycji spis prowadzi osobno wie\u015b Sch\u00f6nflie\u00df Adlig, z tym samym obwodem urz\u0119dowym w Trzepowie.\n\nW wykazie parafii ewangelickich ze spisu z 1 grudnia 1910 roku K\u00f6niglich Sch\u00f6nflie\u00df figuruje pod pozycj\u0105 95 w parafii Mariensee, czyli w Przywidzu w powiecie kartuskim, razem z s\u0105siednimi Scharsh\u00fctte, Sch\u00f6nflie\u00df Adlig i Schwarzh\u00fctte.\n\nW wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, w wykazie dla gminy Nowa Karczma, cmentarz figuruje pod pozycj\u0105 48 jako poewangelicki. Wed\u0142ug ewidencji le\u017cy oko\u0142o dwustu metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi. Gmina obj\u0119\u0142a go programem renowacji zabytkowych cmentarzy, w ramach kt\u00f3rego odtwarzano kamienne ogrodzenia. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ani opisu jego stanu zachowania \u2014 przed renowacj\u0105 ani po niej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 142 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, strona 42, pozycja 90; wykaz parafii ewangelickich ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz dla gminy Nowa Karczma, pozycja 48; opis gminnego programu renowacji zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 27, pozycja 246; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 15 (1886), s. 58, 129, 172, 175, 180; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa (686751)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Renowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma \u2014 koscierski.info / Zabytek.pl (686751) [kopia archiwalna 2009-06-06]"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 27, pozycja 246","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"\u201eRenowacja zabytkowych cmentarzy w gminie Nowa Karczma\u201d, koscierski.info, 14 czerwca 2025 roku","url":"https://koscierski.info/artykul/renowacja-zabytkowych-n1713639"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0210","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15551,"lng":18.24803,"name_de":"K\u00f6niglich Sch\u00f6nfliess","name_pl":"Szumle\u015b Kr\u00f3lewski \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ewidencja konserwatorska okre\u015bla cmentarz ewangelicki w Szydlicach jako cmentarz-mogi\u0142\u0119. Po 1945 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w Polsce, a ludno\u015b\u0107 niemiecka odesz\u0142a.\n\nSzydlice (po niemiecku Schidlitz) by\u0142y przysi\u00f3\u0142kiem wsi Waldow \u2014 dzisiejszego Wa\u0142dowa \u2014 w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern). W okresie przed 1945 rokiem le\u017ca\u0142y w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Szydlice nie mia\u0142y.\n\nMieszkali tu luteranie, nale\u017c\u0105cy do parafii w Waldow; wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1934 roku parafi\u0119 za\u0142o\u017cono w 1635 roku. Tamtejszy szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1716 roku by\u0142 ewangelicki \u2014 dzi\u015b s\u0142u\u017cy rzymskim katolikom jako \u015bwi\u0105tynia filialna pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki. Ernst M\u00fcller opisuje parafi\u0119 w ha\u015ble Waldow, w synodzie miasteckim (Rummelsburg), i wylicza jej pastor\u00f3w od Jakoba Bl\u00f6mkego. S\u0105 w\u015br\u00f3d nich Jakob Nigrinus, zwany te\u017c Schwartzem, kt\u00f3ry wed\u0142ug has\u0142a Lupow by\u0142 pastorem w Waldow od oko\u0142o 1630 roku i 27 lutego 1634 roku przeszed\u0142 do \u0141upawy (w ha\u015ble Waldow: lata 1630\u20131635), oraz Wilhelm Max Carol Hildebrandt (tak w jego biogramie; w wykazie pastor\u00f3w Waldow: Max Wilhelm Karl), ordynowany na to stanowisko 8 grudnia 1889 roku. Hildebrandt 1 kwietnia 1893 roku obj\u0105\u0142 inn\u0105 parafi\u0119; jego nast\u0119pc\u0105 by\u0142 od czerwca 1893 roku pastor Louis Diederichs.\n\nGminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017\u20132020 wymienia cmentarz w Szydlicach jako ewangelicki, po\u0142o\u017cony przy drodze za wsi\u0105. W tym samym programie zapisano, \u017ce po cmentarzu pozosta\u0142a \u201esamotna mogi\u0142a\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1934 roku podaje 1635 jako rok za\u0142o\u017cenia parafii; wed\u0142ug M\u00fcllera w 1635 roku, gdy urz\u0105d obejmowa\u0142 Johann Lassenius, sporz\u0105dzono tutejsz\u0105 matryku\u0142\u0119 ko\u015bcieln\u0105, a przed Lasseniusem wymienia on trzech pastor\u00f3w: Jakoba Bl\u00f6mkego, Davida Zelacka i Jakoba Nigrinusa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u015aladami rodowych maj\u0105tk\u00f3w ziemskich \u2014 miejscowo\u015bci w gminie Miastko (SP3 Miastko); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 404\u2013406 (has\u0142o Waldow), 493 (has\u0142o Dammen) i 502 (has\u0142o Lupow); J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III, Stettin 1934, s. 124; \u201eVerzeichnis der evangelischen Pfarrstellen und Geistlichen etc. der Provinz Pommern\u201d, 1924; Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017 \u2014 2020 (uchwa\u0142a nr XLV/420/2017 z 24 listopada 2017 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u015aladami rodowych maj\u0105tk\u00f3w ziemskich \u2014 miejscowo\u015bci w gm. Miastko (SP3 Miastko)","url":"https://sp3.miastko.pl/zalaczniki/dokumenty/it%20miejscowosci%20w%20gm.%20Miastko.pdf"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017\u20132020, uchwa\u0142a nr XLV/420/2017 Rady Miejskiej w Miastku z dnia 24 listopada 2017 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2018, poz. 29, s. 41","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2018&book=0&position=29"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-16_OSM","id":"CM-0617","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0504,"lng":17.1097,"name_de":"Schidlitz (Kr. Rummelsburg)","name_pl":"Szydlice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szymankowo (po niemiecku Simonsdorf, w dawnym zapisie polskim Szymon) le\u017cy na Wielkich \u017bu\u0142awach, dziewi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w na zach\u00f3d od Malborka. Przywilej dla wsi wystawi\u0142 w 1353 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode, nadaj\u0105c trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 w\u0142\u00f3k Miko\u0142ajowi zwanemu Claus Nybus i tamtejszym mieszka\u0144com na prawie che\u0142mi\u0144skim; z trzydziestu w\u0142\u00f3k czynszowych nale\u017ca\u0142a si\u0119 wtedy proboszczowi w Gnojewie danina \u2014 po p\u00f3\u0142 korca \u017cyta i tyle\u017c owsa. W\u0142asnej parafii Szymankowo w \u015bredniowieczu nie uzyska\u0142o. Jak ustali\u0142 Wies\u0142aw D\u0142ugok\u0119cki, 2 czerwca 1463 roku biskup pomeza\u0144ski Kacper na pro\u015bb\u0119 Krzysztofa Nuvemberga zgodzi\u0142 si\u0119 na budow\u0119 we wsi ma\u0142ej kaplicy, kt\u00f3ra mia\u0142a pozosta\u0107 fili\u0105 parafii w Gnojewie, kierowanej w\u00f3wczas przez ksi\u0119dza Jana. 7 grudnia tego samego roku kr\u00f3l Kazimierz Jagiello\u0144czyk uposa\u017cy\u0142 tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 dwoma \u0142anami ziemi, co w 1539 roku potwierdzi\u0142 miejscowemu plebanowi Jerzemu kr\u00f3l Zygmunt Stary. Spraw\u0119 zawik\u0142a\u0142o to, \u017ce w 1536 roku te same dwa \u0142any nadano duchownemu zamku malborskiego; lustratorzy z 1565 roku zapisali, \u017ce dwie dawne w\u0142\u00f3ki kapliczki odebrano wsi na rzecz ko\u015bcio\u0142a malborskiego. Gospodarze domagali si\u0119 wtedy ich zwrotu, \u201eaby si\u0119 mog\u0142a s\u0142u\u017cba bo\u017ca dzia\u0107 u nich, jako indzie\u201d. W 1565 roku Zygmunt August zezwoli\u0142 Walentemu Ueberfeldtowi dokupi\u0107 tu trzy w\u0142\u00f3ki. W XIX wieku wie\u015b sta\u0142a si\u0119 w\u0119z\u0142em kolejowym \u2014 krzy\u017cowa\u0142y si\u0119 tu linia Tczew\u2013Ejtkuny kolei wschodniej i kolej \u017cu\u0142awska (Werderbahn), \u0142\u0105cz\u0105ca Nowy Dw\u00f3r i Nytych. Pa\u0144stwow\u0105 lini\u0119 z Szymankowa do Nowego Dworu Gda\u0144skiego otwarto 1 pa\u017adziernika 1886 roku.\n\nEwangelicka wsp\u00f3lnota Szymankowa jest po\u015bwiadczona od 1609 roku, gdy mia\u0142a duchownego (Hermann Eckerdt datuje jej powstanie na 1610 rok); koniec XVI wieku Harnoch i wykaz duchownych pruskich odnosz\u0105 do s\u0105siednich gmin w Starej Ko\u015bcielnicy i Gnojewie. Przez pewien czas stanowi\u0142a osobn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 \u2014 obok Gnojewa, Mi\u0142oradza (Mielenz) i Starej Ko\u015bcielnicy (Alt-M\u00fcnsterberg). Mia\u0142a w\u0142asny dom modlitwy i w\u0142asnego duchownego: w 1609 roku urz\u0105d ten sprawowa\u0142 Joachim Pfeifferhorn, kt\u00f3rego wykaz duchownych pruskich nazywa Joachimem Pfefferkornem z Pasewalku na Pomorzu. W 1630 roku wszystkie cztery gminy z\u0142\u0105czono w jedn\u0105 parafi\u0119, a w 1633 roku wsp\u00f3lnota Szymankowa rozebra\u0142a sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142 i przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do Starej Ko\u015bcielnicy. Wsp\u00f3lni duchowni mieszkali odt\u0105d w Gnojewie, a od 1637 roku w Starej Ko\u015bcielnicy; plebani\u0119 gnojewsk\u0105 wtedy rozebrano i drewno przewieziono do Starej Ko\u015bcielnicy. W 1870 roku siedzib\u0119 parafii przeniesiono z powrotem do Gnojewa. Wed\u0142ug Hermanna Eckerdta (1868) w 1610 roku, mimo zakaz\u00f3w, powsta\u0142a w Szymankowie, po niemiecku Simonsdorf, gmina ewangelicka \u2014 podobnie jak w Mi\u0142oradzu i Gnojewie.\n\nR\u0119kopi\u015bmienna kontynuacja spisu duchownych gda\u0144skich Efraima Praetoriusa podaje, \u017ce Szymankowo tworzy\u0142o jedn\u0105 parafi\u0119 wraz z Gnojewem, Mi\u0142oradzem i Star\u0105 Ko\u015bcielnic\u0105. W XVIII wieku odszed\u0142 z niej duchowny nazwiskiem Richter. Mi\u0142oradz i Stara Ko\u015bcielnica zapragn\u0119\u0142y wtedy osobnego duchownego, Gnojewo i Szymankowo r\u00f3wnie\u017c, i gmina si\u0119 podzieli\u0142a. Zapisano przy tym, \u017ce Richter przyj\u0105\u0142 ten podzia\u0142 bole\u015bnie \u2014 zrozumia\u0142, \u017ce sam go swoim odej\u015bciem spowodowa\u0142. W r\u0119kopisie dodano, \u017ce Richter popad\u0142 w melancholi\u0119 i w niej zmar\u0142. Niekiedy podaje si\u0119, \u017ce Szymankowo pozosta\u0142o wraz z Gnojewem przy dotychczasowym duchownym, przy Richterze; r\u0119kopis m\u00f3wi o jego odej\u015bciu ze wszystkich czterech wsi, po kt\u00f3rym dwie pary miejscowo\u015bci zapragn\u0119\u0142y osobnych duchownych. Harnoch w 1890 roku po po\u0142\u0105czeniu z 1630 roku opisuje jedn\u0105 parafi\u0119 do swoich czas\u00f3w; spis z 1885 roku zastaje ewangelik\u00f3w Szymankowa przy Gnojewie.\n\nW gnojewskim ko\u015bciele wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u0142awek nosi dat\u0119 1751 i gmerki gospodarzy z Gnojewa i Szymankowa, a \u0142awk\u0119 kobiec\u0105 numer 6 ufundowa\u0142 Peter Grunau z Szymankowa.\n\nKatolicy Szymankowa mieli star\u0105 fili\u0119 Gnojewa, wzmiankowan\u0105 w 1604 roku, gdy tutejsza kaplica by\u0142a zniszczona, a dwa dzwony wisia\u0142y przy przydro\u017cnym krzy\u017cu przed wsi\u0105. Oko\u0142o 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w Szymankowie sta\u0142 znowu i Harnoch wymienia go w gronie czterech \u015bwi\u0105ty\u0144 katolickich tej parafii, obok Gnojewa, Mi\u0142oradza i Starej Ko\u015bcielnicy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki jest dzi\u015b czynny we wsi; ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego nie by\u0142o tu od 1633 roku.\n\nW 1820 roku urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej naliczy\u0142 tu 186 mieszka\u0144c\u00f3w: 71 luteran\u00f3w, 78 katolik\u00f3w i 37 mennonit\u00f3w, a parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskaza\u0142 w Gnojewie (Gnojau).\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Siemonsdorf* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim, lokowan\u0105 przywilejem z 1353 roku, z 14 wolnymi gospodarstwami che\u0142mi\u0144skimi i jedn\u0105 zagrod\u0105 cha\u0142upnicz\u0105. Notowa\u0142 tu 24 budynki mieszkalne i 274 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 88 ewangelik\u00f3w, 132 katolik\u00f3w i 54 mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gnojewie; katolicy \u2014 do parafii w Ko\u0144czewicach; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Gnojewie.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 284 mieszka\u0144c\u00f3w w dwudziestu sze\u015bciu domach: 126 katolik\u00f3w, 121 ewangelik\u00f3w i 37 os\u00f3b innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gnojewie, katolicy do Ko\u0144czewic. Wie\u015b liczy\u0142a wtedy 657 hektar\u00f3w, w tym 448 roli ornej, 89 \u0142\u0105k i 2 lasu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. R\u0119kopi\u015bmienna kontynuacja spisu Praetoriusa notuje podzia\u0142 parafii w XVIII wieku, a Harnoch po po\u0142\u0105czeniu z 1630 roku opisuje jedn\u0105 parafi\u0119 do 1890 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gnojewo (Gnojau) i podaje tu 169 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 99; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, strona 14, pozycja 121; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o Szymon; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d (Gda\u0144sk 1713), egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105, s. 45; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890, s. 434\u2013435 (has\u0142o Alt-M\u00fcnsterberg und Gnojau); B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, has\u0142a Gnojau i Tiegenhof; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 46, nr 137; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 201; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 160, pozycja 134; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 20, 2019, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"kwerenda w\u0142asna","tytul":"Kwerenda w\u0142asna atlasu","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 201","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 99","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 160, pozycja 134","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 20, 2019, s. 22","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147887.pdf"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0384","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.073056,"lng":18.923056,"name_de":"Simonsdorf","name_pl":"Szymankowo \u2014 ewangelicki dom modlitwy (rozebrany w 1633 roku)","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Szymbarku \u2014 po niemiecku Sch\u00f6nberg \u2014 le\u017cy na dzia\u0142kach 41, 42 i 43/1. Obiekt figuruje w ewidencji konserwatorskiej pod kart\u0105 CM.73316. Zachowa\u0142y si\u0119 fragmenty nagrobk\u00f3w i starodrzew; po 1945 roku cmentarz opuszczono. Ewidencja datuje go na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku; Agathon Harnoch liczy\u0142 w parafii w 1890 roku osiemna\u015bcie cmentarzy.\n\nSkorevo, zaginion\u0105 wie\u015b na polach dzisiejszego Szymbarku, wymieniono w 1284 roku i zniszczono w wojnie trzynastoletniej. Po wojnie zako\u0144czonej w 1466 roku okolica by\u0142a tak spustoszona, \u017ce zaros\u0142a lasem. Nabywca opuszczonych wsi, pan von Knibowski (w S\u0142owniku geograficznym Maciej Knibawski), sprowadzi\u0142 z Pomorza dwadzie\u015bcia dwie rodziny lutera\u0144skie. W pa\u017adzierniku 1605 roku pan von Knibowski nada\u0142 tym rodzinom przywilej; zbudowa\u0142y one wie\u015b K\u0142obuczyno i dosta\u0142y pozwolenie na ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski. Wkr\u00f3tce Demetrius Weiher, starosta ko\u015bcierski, zasiedli\u0142 Pomorzanami r\u00f3wnie\u017c Szymbark, gdzie tak\u017ce pozwoli\u0142 wznie\u015b\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142. Poniewa\u017c dwaj duchowni tak blisko siebie nie mogli si\u0119 utrzyma\u0107, ten z K\u0142obuczyna odszed\u0142, a k\u0142obuczynianie rozebrali sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142 i przy\u0142\u0105czyli si\u0119 do Szymbarka. Szymbark za\u0142o\u017cono w 1607 roku jako zupe\u0142nie now\u0105 wie\u015b na polach zaginionej wsi Skorevo. Starosta Demetrius Weyher zbudowa\u0142 tu wtedy z drewna ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski dla sprowadzonych przez siebie ch\u0142op\u00f3w pomorskich z Szymbarku, Fischersh\u00fctte (Rybaki) i Beek (Kaliska Ko\u015bcierskie). Pierwszy tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1610 roku.\n\nNast\u0119pny, uko\u0144czony 24 czerwca 1785 roku \u2014 dat\u0119 podawa\u0142 wyci\u0119ty w drewnie napis nad g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciem \u2014 by\u0142 szachulcowy, z wie\u017c\u0105 tej samej konstrukcji. W wie\u017cy szachulcowego ko\u015bcio\u0142a wisia\u0142y dwa dzwony z 1637 i 1774 roku. Kolejn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, murowan\u0105, pod patronatem kr\u00f3lewskim, po\u015bwi\u0119cono 19 grudnia 1834 roku. By\u0142a to budowla o masywnych \u015bcianach, mieszcz\u0105ca dwa tysi\u0105ce os\u00f3b, ze smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105; Agathon Harnoch nazywa j\u0105 ko\u015bcio\u0142em obecnym. Jego wykaz ewangelickich ko\u015bcio\u0142\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich z 1890 roku notuje przy tej parafii \u2014 pod nazw\u0105 \u201eSch\u00f6nberg\u201d, w diecezji kartuskiej \u2014 4725 dusz, a w skali roku 185 chrzt\u00f3w, 44 \u015bluby, oko\u0142o 2700 komunikant\u00f3w i 90 pogrzeb\u00f3w.\n\nW 1772 roku pastor w Szymbarku pobiera\u0142 dziesi\u0119cin\u0119 tak\u017ce od ewangelik\u00f3w z Rekownicy oraz ze Starego i Nowego Barkoczyna. Parafia by\u0142a macierzysta dla okolicy; nale\u017ca\u0142y do niej K\u0142obuczyno, Stara Huta i Pierszczewo. W Nowym Barkoczynie w powiecie ko\u015bcierskim parafia mia\u0142a do 1851 roku fili\u0119. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1773 roku (dla dawnej filii w Nowym Barkoczynie chrzty i \u015bluby z lat 1693\u20131786), wykaz komunikant\u00f3w od 1864 roku i ksi\u0119gi konfirmacji od 1898 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1773\u2014; au\u00dferdem f\u00fcr die fr\u00fchere Filialgemeinde Neu-Barkoschin Tf Tr 1693\u20141786. K 1864\u2014 Konf 1898\u2014. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1823\u201474\u201d.\n\nRejestr zabytk\u00f3w datuje dzisiejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na lata 1882\u20131884 (nr A-1928 z 21 stycznia 2016 roku). Jak dzisiejsza \u015bwi\u0105tynia ma si\u0119 do murowanego ko\u015bcio\u0142a z 1834 roku, \u017ar\u00f3d\u0142a nie wyja\u015bniaj\u0105. Po 1945 roku parafi\u0119 ewangelick\u0105 zlikwidowano, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; nosi on wezwanie \u015bwi\u0119tej Teresy od Dzieci\u0105tka Jezus.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii. Katolicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie. W 1869 roku Szymbark liczy\u0142 343 mieszka\u0144c\u00f3w. Wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1885 roku Szymbark liczy\u0142 391 mieszka\u0144c\u00f3w w 51 domach i 73 gospodarstwach domowych, w tym 204 m\u0119\u017cczyzn i 187 kobiet; wyznaniowo by\u0142o to 352 ewangelik\u00f3w, 29 katolik\u00f3w i 10 \u017byd\u00f3w. Dzia\u0142a\u0142a tu dwuklasowa szko\u0142a ewangelicka \u2014 w 1887 roku uczy\u0142o si\u0119 w niej 182 dzieci. Spis z 1 grudnia 1910 roku naliczy\u0142 tu 426 mieszka\u0144c\u00f3w. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 tu 330 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 248 wyznania ewangelickiego i 81 rzymskich katolik\u00f3w. W tym samym spisie narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 221 os\u00f3b, a polsk\u0105 \u2014 109 os\u00f3b.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Rejestr zabytk\u00f3w datuje dzisiejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na lata 1882\u20131884, a Harnoch w wykazie z 1890 roku nazywa ko\u015bcio\u0142em obecnym murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 w 1834 roku. Pierwszy tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 za\u0142o\u017cono wed\u0142ug jednego zapisu oko\u0142o 1610 roku, a wed\u0142ug drugiego starosta Demetrius Weyher zbudowa\u0142 go z drewna w 1607 roku, przy zak\u0142adaniu wsi.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 373 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4336 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 8, nr 110; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Karthaus, strona 52, pozycja 105; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen \u2014 spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, m.in. t. IV, has\u0142o \u201eK\u0142obucin\u201d; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 140, nr 299; ewidencja konserwatorska \u2014 karta CM.73316 i wykaz cmentarzy, gmina St\u0119\u017cyca, pozycja 36; U. Kerntopf za H. Neumeyerem, dzieje parafii ewangelickiej Sch\u00f6nberg; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 129\u2013130, pozycja 374; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 109; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 86, 91\u201392, 183; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"genealogia/historia parafii","tytul":"Uwe Kerntopf / H. Neumeyer \u2014 parafia ewang. Sch\u00f6nberg","url":"http://pom-wpru.kerntopf.com/evkirche/schoenberg.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 129\u2013130, pozycja 374","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 109","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 86, 91\u201392, 183","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0343","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.220266,"lng":18.104074,"name_de":"Sch\u00f6nberg","name_pl":"Szymbark \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Szymbark (po niemiecku Sch\u00f6nberg) w gminie St\u0119\u017cyca nale\u017ca\u0142 do 1920 roku do pruskiego powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus). W przeciwie\u0144stwie do silnie katolickiego, kaszubskiego otoczenia by\u0142a to miejscowo\u015b\u0107 ewangelicka. Ewangelicy mieli tu w\u0142asn\u0105 parafi\u0119, w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i dwuklasow\u0105 szko\u0142\u0119. Dzisiejsza \u015bwi\u0105tynia \u2014 z kamienia polnego i ceg\u0142y maszynowej, na planie krzy\u017ca, w formach neogotyckich \u2014 powsta\u0142a w latach 1882\u20131884. Katolicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Ko\u015bcierzynie.\n\nWie\u015b powsta\u0142a z osadnictwa, i to wiadomo z dokument\u00f3w. Szymbark za\u0142o\u017cono w 1607 roku jako zupe\u0142nie now\u0105 wie\u015b na polach zaginionej wsi Skorevo, wymienionej w 1284 roku i zniszczonej w wojnie trzynastoletniej. Harnoch przypuszcza, \u017ce spustoszona po wojnie zako\u0144czonej w 1466 roku wie\u015b Mansfow, wymieniana obok K\u0142obuczyna, to dawna nazwa Szymbarku. Sch\u00f6nberg za\u0142o\u017cy\u0142 starosta ko\u015bcierski Demetrius Weiher, osadzaj\u0105c tu ewangelik\u00f3w z Pomorza; w s\u0105siednim K\u0142obuczynie (po niemiecku Klobschin) robi\u0142 to samo od 1605 roku Maciej Knibawski (u Harnocha: von Knibowski), kt\u00f3ry sprowadzi\u0142 dwadzie\u015bcia dwie rodziny lutera\u0144skie i nada\u0142 im w pa\u017adzierniku tego roku przywilej w Grabowie. Starosta Demetrius Weyher zbudowa\u0142 tu wtedy z drewna ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski dla sprowadzonych przez siebie ch\u0142op\u00f3w pomorskich z Szymbarku, Fischersh\u00fctte (Rybaki) i Beek (Kaliska Ko\u015bcierskie). Erich Hoffmann, opieraj\u0105c si\u0119 na dokumentach z lat 1611, 1618 i 1630, wyliczy\u0142, \u017ce Szymbark za\u0142o\u017cono pod koniec 1609 albo w 1610 roku. Przywilej z 4 pa\u017adziernika 1611 roku zapisa\u0142 osadnikom wolno\u015b\u0107 wyznania i prawo budowy ko\u015bcio\u0142a. Pierwszym udokumentowanym pastorem by\u0142 w 1641 roku Christianus Ebel, a najstarsza wsp\u00f3lna ksi\u0119ga metrykalna Szymbarku i Nowego Barkoczyna zaczyna si\u0119 w 1694 roku; Nowy Barkoczyn pozostawa\u0142 fili\u0105 Szymbarku do 1851 roku.\n\nS\u0105siednie K\u0142obuczyno mia\u0142o w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 i predykanta tylko w latach 1605\u20131630; \u017ar\u00f3d\u0142a nazywaj\u0105 tego predykanta raz Martinem Tabertem, raz Mortonem. Gdy dobra przej\u0119li kartuzi, pastora wyp\u0119dzono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano; tamtejsi parafianie przy\u0142\u0105czyli si\u0119 do Szymbarku \u2014 st\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 podanie o klobszy\u0144skich dzwonach.\n\nKolejno sta\u0142o tu kilka \u015bwi\u0105ty\u0144. Dzisiejsza \u015bwi\u0105tynia jest wed\u0142ug Heidna trzeci\u0105 z kolei. Agathon Harnoch, spisuj\u0105cy dzieje ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich, podaje, \u017ce pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1610 roku. Tabelaryczne zestawienie pomorskich miejscowo\u015bci szkolnych, kt\u00f3re Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z tych wizytacji, notuje przy Szymbarku pod rokiem 1702: \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski zbudowany w 1607 roku\u201d. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik topograficzno-statystyczny rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku dodaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ten za\u0142o\u017cono w 1607 roku po zniszczeniu ko\u015bcio\u0142a w K\u0142obuczynie.\n\nLutera\u0144ski dom modlitwy w Szymbarku \u2014 zapisanym jako Szemberk, a w 1766 roku Szembark \u2014 wymieniaj\u0105 wizytacje katolickiej parafii ko\u015bcierskiej z 1702 i z 1766 roku, obok domu modlitwy w Barkoczynie; w 1766 roku luteran\u00f3w tej parafii liczono na trzystu. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Kownatzkiego (1728).\n\nHeidn podaje pe\u0142n\u0105 list\u0119 pastor\u00f3w od 1758 roku: Lietz (1758\u20131787), Mauss (1787\u20131814), B\u00f6hm (1814\u20131817), Hobrecht (1817\u20131820, przeniesiony do Sobowidza), Bretschneider (1820\u20131823, usuni\u0119ty z urz\u0119du za dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105), Fleischer (1824\u20131855), Fuchs (1855\u20131867), Hampf (1867\u20131880), Zieger (1882\u20131883), Glank (1883\u20131890), Rudick (1890\u20131898), Arndt (1898\u20131899), Zander (1899\u20131912), B\u00f6ttcher (1912\u20131918), Bischoff (1918\u20131925), Johst (1925\u20131937), nast\u0119pnie emerytowany pastor Ufer i do 1945 roku Frey. W styczniu 1911 roku pastor Gustav Zander z Szymbarku otrzyma\u0142 Order Czerwonego Or\u0142a IV klasy, jak og\u0142osi\u0142 urz\u0119dowy \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d. Ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii, za\u0142o\u017cona w 1774 roku na polecenie pruskiej kamery w Kwidzynie i przechowywana dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, ma na karcie tytu\u0142owej dopisany spis pastor\u00f3w. Pierwszym pastorem za pruskich rz\u0105d\u00f3w by\u0142 J. C. W. Lietze, urz\u0119duj\u0105cy tu ju\u017c w 1761 roku, kt\u00f3ry w 1787 roku przeszed\u0142 w stan spoczynku. Johann Joachim Friedrich Mauss obj\u0105\u0142 parafi\u0119 14 pa\u017adziernika 1787 roku i zmar\u0142 tu 9 lutego 1814 roku w wieku 63 lat, po 26 latach i czterech miesi\u0105cach urz\u0119dowania. Michael Boehm, jego nast\u0119pca od 1814 roku, zmar\u0142 w Szymbarku 14 marca 1817 roku. Ksi\u0119g\u0119 prowadzili dalej od 15 lipca 1817 roku pastor Hobrecht, od 1 lutego 1821 roku pastor Bretschneider, a od 13 wrze\u015bnia 1824 roku pastor Fleischer, wcze\u015bniej duchowny w Bukowinie w powiecie l\u0119borskim. Pastor Hampf dopisa\u0142 na tej samej karcie, \u017ce w latach 1731\u20131758 by\u0142 tu pastorem Johann von Kownatzki, i odes\u0142a\u0142 do wpisu w ksi\u0119dze chrzt\u00f3w z 1 maja 1740 roku. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku pierwszym pastorem Szymbarku w czasach pruskich by\u0142 J. C. W. Lietze, wymieniany jako pastor szymbarski ju\u017c w 1761 roku, kt\u00f3ry mia\u0142 przej\u015b\u0107 na emerytur\u0119 w 1787 roku; 14 pa\u017adziernika 1787 roku urz\u0105d obj\u0105\u0142 Johann Joachim Friedrich Mau\u00df, zmar\u0142y tu 9 lutego 1814 roku, po nim do 14 marca 1817 roku s\u0142u\u017cy\u0142 Michael B\u00f6hm, a w 1817 roku nasta\u0142 Andreas Heinrich Hobrecht.\n\nW 1772 roku pastor w Szymbarku pobiera\u0142 dziesi\u0119cin\u0119 tak\u017ce od ewangelik\u00f3w z Rekownicy oraz ze Starego i Nowego Barkoczyna. Wed\u0142ug Harnocha nast\u0119pny ko\u015bci\u00f3\u0142, uko\u0144czony 24 czerwca 1785 roku, by\u0142 szachulcowy, z wie\u017c\u0105 tej samej konstrukcji i dwoma dzwonami z 1637 i 1774 roku; dat\u0119 podawa\u0142 wyci\u0119ty w drewnie napis nad g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciem. Wed\u0142ug Heidna ko\u015bci\u00f3\u0142 z ceg\u0142y w konstrukcji ryglowej po\u015bwi\u0119cono w 1789 roku, a trzeci, obecny, w 1884 roku. Oko\u0142o 1812 roku w ko\u015bciele stan\u0119\u0142y organy, a poniewa\u017c nauczyciel Gronert nie umia\u0142 na nich gra\u0107, zrezygnowa\u0142 ze szko\u0142y i zast\u0105pi\u0142 go nauczyciel Rundstr\u00f6m.\n\nObecny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 wed\u0142ug Harnocha murowany, pod patronatem kr\u00f3lewskim, mieszcz\u0105cy dwa tysi\u0105ce os\u00f3b, ze smuk\u0142\u0105 wie\u017c\u0105 \u2014 po\u015bwi\u0119cono 19 grudnia 1884 roku (Birecki; ten sam dzie\u0144 podaje Harnoch). Piotr Birecki podaje, \u017ce do nowego ko\u015bcio\u0142a przeniesiono ze starego o\u0142tarz, ambon\u0119, chrzcielnic\u0119, organy i \u0142awki, a cz\u0119\u015b\u0107 koszt\u00f3w pokryto z wynajmu miejsc w \u0142awkach; br\u0105zowany krucyfiks ze z\u0142ocon\u0105 figur\u0105 Chrystusa podarowa\u0142 w 1883 roku oddzia\u0142 Towarzystwa Gustawa Adolfa z Neuruppin, a w 1909 roku zainstalowano piece grzewcze z pomoc\u0105 kartuskiego mistrza budowlanego Triebesa. Trzechsetlecie wsp\u00f3lnoty obchodzono 15 stycznia 1911 roku, z kazaniem generalnego superintendenta D\u00f6blina i pie\u015bniami \u201eBis hierher hat mich Gott gebracht\u201d oraz \u201eWarownym grodem jest nasz B\u00f3g\u201d.\n\nWie\u015b by\u0142a zdecydowanie ewangelicka i wida\u0107 to w ka\u017cdym spisie. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 142 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania lutera\u0144skiego, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 \u2014 sam Szymbark. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Ko\u015bcierzynie. W 1869 roku liczy\u0142a 343 mieszka\u0144c\u00f3w; spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 391 os\u00f3b, z czego 352 ewangelik\u00f3w, 29 katolik\u00f3w i dziesi\u0119cioro wyznania moj\u017ceszowego. Sama parafia szymbarska liczy\u0142a u Harnocha oko\u0142o 4725 dusz i mia\u0142a osiemna\u015bcie cmentarzy. W roku sprawozdawczym, wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku, zanotowano w parafii 185 chrzt\u00f3w, 120 konfirmacji, 44 \u015bluby, 2700 komunikant\u00f3w i 90 pogrzeb\u00f3w; nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 4546 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1890 roku Ernst Paulick. Oko\u0142o 1905 roku by\u0142o tu 432 mieszka\u0144c\u00f3w, a spis z 1 grudnia 1910 roku naliczy\u0142 426, w tym 377 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku \u2014 w\u015br\u00f3d nich 373 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w.\n\nPierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 330 mieszka\u0144c\u00f3w i 248 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105 poda\u0142o 221 os\u00f3b, a polsk\u0105 109.\n\nPo 1945 roku niemieck\u0105 mniejszo\u015b\u0107 i cz\u0119\u015b\u0107 Kaszub\u00f3w wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Teresy od Dzieci\u0105tka Jezus, w dekanacie St\u0119\u017cyca, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1928 decyzj\u0105 z 21 stycznia 2016 roku. Wed\u0142ug \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2002 roku po wojnie ko\u015bci\u00f3\u0142 wymalowano we wzory kaszubskiej sztuki ludowej. Tutejszy cmentarz opisano osobno. Z parafii ewangelickiej zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1694\u20131944. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce parafi\u0119 w Szymbarku erygowano 1 kwietnia 1928 roku.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1773 roku, dla dawnej filii w Nowym Barkoczynie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w z lat 1693\u20131786, wykaz komunikant\u00f3w od 1864 i ksi\u0119gi konfirmacji od 1898 roku, a w s\u0105dzie obwodowym w Kartuzach duplikaty ksi\u0105g chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1823\u20131874. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr St 1773\u2014; au\u00dferdem f\u00fcr die fr\u00fchere Filialgemeinde Neu-Barkoschin Tf Tr 1693\u20141786. K 1864\u2014 Konf 1898\u2014. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1823\u201474.\u201d.\n\nWilly Heidn pisze w ksi\u0105\u017cce o dziejach powiatu kartuskiego (1971), \u017ce mieszka\u0144cy K\u0142obuczyna rozebrali sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142ek w 1630 roku, gdy kartuzi usun\u0119li ich pastora, aby nie dopu\u015bci\u0107 do obsadzenia parafii ksi\u0119dzem katolickim, i odt\u0105d nale\u017celi do Szymbarku. Kataster kontrybucyjny z lat 1772\u20131773 notuje w Szymbarku nauczyciela Michela Grunerta.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Heidn podaje 1789 jako rok po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a ryglowego, Harnoch \u2014 24 czerwca 1785 roku jako dzie\u0144 jego uko\u0144czenia; Heidn przytacza te\u017c zapis pastora Hampfa, wed\u0142ug kt\u00f3rego Johann von Kownatzki by\u0142 pastorem w Szymbarku w latach 1731\u20131758, podczas gdy Schnaase \u0142\u0105czy go z rokiem 1728. Wed\u0142ug zestawienia Waschinskiego i podr\u0119cznika z 1869 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1607 roku, wed\u0142ug Harnocha \u2014 oko\u0142o 1610; Hoffmann wyliczy\u0142 za\u0142o\u017cenie wsi na koniec 1609 albo 1610 rok. Wed\u0142ug podr\u0119cznika budowa z 1607 roku nast\u0105pi\u0142a po zniszczeniu ko\u015bcio\u0142a w K\u0142obuczynie; wed\u0142ug Heidna (1971) ko\u015bci\u00f3\u0142ek w K\u0142obuczynie zbudowano w 1605 roku, a gdy w 1630 roku kartuzi wyp\u0119dzili pastora, mieszka\u0144cy sami go rozebrali.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Joachim Friedrich Mauss (1815), Georg Friedrich Fleischer (1824), Johann Julius Heinrich Fuchs (1854), Ernst Adolf Theodor Paulick (1890), Gustav Zander (1899\u20131912), Johannes Wilhelm Ludwig Boettcher (1912), Johann Bischoff (1918\u20131925), Rudolf Hugo Johannes Gustav Johst (1925), Erik Frey (1940). Bez podanego roku: Christian Rudolph Hampf.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 373 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4336 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424\u2013425; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Karthaus, poz. 105; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 95; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 327, 396, 408\u2013409; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 140, nr 299; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig\u201d, Danzig 1869, cz. 1, s. 129; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 420\u2013421; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 154, 171, 180, 205, 260; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 24\u201325; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 509\u2013511; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6376, \u201eSonstige Verzeichnisse 1744\u20131824\u201d (ksi\u0119ga zgon\u00f3w parafii Sch\u00f6nberg od 1774 roku), skan 3, dost\u0119p przez portal Archion; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 129\u2013130, pozycja 374; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 109; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 86, 91\u201392, 183; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33; W. Heidn, \u201eDie Geschichte des Kreises Karthaus (vom Ende der Ordensherrschaft 1466\u20131945)\u201d, Hamburg 1971 (Sonderschrift 20), s. 53\u201354; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 130, 176; t. 2, s. 497, 516, 538; t. 3, s. 710, 883; t. 4, s. 1156; t. 5, s. 1336; t. 7, s. 2032; \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 3 (2002), s. 5; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 30 stycznia 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1882,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Teresy od Dzieci\u0105tka Jezus w Szymbarku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Teresy_od_Dzieci%C4%85tka_Jezus_w_Szymbarku"},{"typ":"kwerenda internetowa","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Szymbarku \u2014 Gmina St\u0119\u017cyca","url":"https://www.gminastezyca.pl/pl/526/0/kosciol-pw-sw-teresy-od-dzieciatka-jezus-w-szymbarku.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eSzymbark\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"\u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig\u201d, Danzig 1869, cz. 1","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/29516"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 424, 424\u2013425","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 129\u2013130, pozycja 374","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 109","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 86, 91\u201392, 183","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Geschichte des Kreises Karthaus (vom Ende der Ordensherrschaft 1466\u20131945)\u201d, Hamburg 1971 (Sonderschrift 20), s. 53\u201354","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 130, 176; t. 2, s. 497, 516, 538; t. 3, s. 710, 883; t. 4, s. 1156; t. 5, s. 1336; t. 7, s. 2032","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 3 (2002), s. 5","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 30 stycznia 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/I2NAREJ5KEBUHELZ3GQZFYYM6KHG6VRY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 509\u2013511","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0241","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.217537,"lng":18.104066,"name_de":"Sch\u00f6nberg","name_pl":"Szymbark \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Sch\u00f6nberg)","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a; po dawnej wsi pozosta\u0142 cmentarz. Jest niewielki, za\u0142o\u017cony na planie zbli\u017conym do kwadratu, na skraju lasu na po\u0142udnie od wsi, przy dawnej linii kolejowej z Wejherowa do L\u0119borka; wed\u0142ug wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w le\u017cy na dzia\u0142ce 45/2 w obr\u0119bie Tadzino i ma powierzchni\u0119 0,05 hektara. Dzi\u015b silnie zarasta go je\u017cyna, a p\u0142yty w wi\u0119kszo\u015bci s\u0105 rozbite; zachowa\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi nagrobki Adolfa Srocka (1877\u20131932), Ottona Altersa (1867\u20131938) i Theodora Trappa (1870\u20131939), z cytatami biblijnymi w przek\u0142adzie Lutra. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b zasiedlili polscy osadnicy. Cmentarz bywa odwiedzany do dzi\u015b \u2014 kto\u015b zostawia na nim sztuczne kwiaty.\n\nW 1784 roku Tadzino le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka i nale\u017ca\u0142o do d\u00f3br Enzow i Lisewa. Mieszka\u0142o tu czterech gospodarzy i zagrodnik \u2014 razem pi\u0119\u0107 dym\u00f3w; przy wsi by\u0142y stawy, a mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Gniewinie (Gnewin).\n\nTadzino, po niemiecku Tadden, le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszali\u0144skiej (K\u00f6slin), a wi\u0119c w prowincji Pomorze. Wie\u015b podlega\u0142a urz\u0119dowi stanu cywilnego i okr\u0119gowi urz\u0119dowemu w Gniewinie, a s\u0105d obwodowy mia\u0142a w L\u0119borku. Franz Schultz odnotowa\u0142, \u017ce w 1601 roku wymieniano j\u0105 razem z Chynowem, podczas gdy szlachecka rodzina von Tadden, pisz\u0105ca si\u0119 od nazwy wsi, siedzia\u0142a w 1575 roku w Nieznachowie i Ma\u0142ym Rybnie.\n\nW Tadzinie spis z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 61 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w, przypisuj\u0105c pierwszych do parafii w Gniewinie, drugich do parafii w L\u0119borku. Tak samo Ernst M\u00fcller wymienia Tadden w\u015br\u00f3d wsi parafii gniewi\u0144skiej. S\u0142ownik geograficzny, kt\u00f3rego tom XII ukaza\u0142 si\u0119 pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku, notuje w Tadzinie siedem dom\u00f3w, jedena\u015bcie dym\u00f3w, 48 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W tym samym tomie S\u0142ownik podaje parafi\u0119 katolick\u0105 w L\u0119borku i stacj\u0119 pocztow\u0105 w Gniewinie, parafii ewangelickiej nie wymienia i odsy\u0142a do has\u0142a Sawulino.\n\nW 1658 roku Tadzino wymieniano w\u015br\u00f3d wsi parafii w Salinie (w S\u0142owniku geograficznym \u2014 Sawulino). W 1889 roku od Osiek od\u0142\u0105czono i przy\u0142\u0105czono do Gniewina Toliszczek, Gniewinek, Bychowo oraz Wielkie i Ma\u0142e Perlino; Tadzina w\u015br\u00f3d nich nie wymieniono. List\u0119 pastor\u00f3w gniewi\u0144skich M\u00fcller otwiera Nikolausem Petrokisiusem z 1547 roku. Franz Schultz pisze, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Gniewinie wzmiankowano ju\u017c w 1400 roku, a po Reformacji pr\u00f3ba odebrania go ewangelikom spe\u0142z\u0142a na niczym wobec stanowczo\u015bci pani von Weiher i pomocy s\u0105siad\u00f3w. Wed\u0142ug Schultza stary ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 na pocz\u0105tku XVII wieku, a dzwony pochodz\u0105 z lat 1601 i 1604.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze \u2014 Gmina Gniewino: Tadzino (Tadden); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 252; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (WUOZ Gda\u0144sk); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1083.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Tadzino (Tadden), gmina Gniewino","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1083","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0121","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.677749,"lng":18.022512,"name_de":"Tadden","name_pl":"Tadzino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki wsi T\u0105gowie, po niemiecku Tangen, le\u017ca\u0142 na wzniesieniu przy p\u00f3\u0142nocnym rozwidleniu drogi i by\u0142 ogrodzony murem z kamienia polnego \u2014 tak opisa\u0142 go w 1938 roku inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a we wsi; na p\u00f3\u0142nocnym kra\u0144cu nawsia sta\u0142a \u017celazna konstrukcja dzwonnicza z dzwonem z br\u0105zu, kt\u00f3ry inwentarz z 1938 roku okre\u015bli\u0142 jako nowy.\n\nT\u0105gowie by\u0142o owalnic\u0105 w powiecie bytowskim (Kreis B\u00fctow), wzmiankowan\u0105 od 1385 roku \u2014 wtedy to ksi\u0105\u017c\u0119ta szczeci\u0144scy zastawili Krzy\u017cakom ziemi\u0119 tuchomsk\u0105, a w akcie wie\u015b wymieniono obok Ciemna, Trzebiatkowych, Modrzewa, Tuchomia, Tuchomka i Kotkowych. Le\u017ca\u0142o 8,5 kilometra na zach\u00f3d od Bytowa i zajmowa\u0142o 653,5 hektara; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142o w Chotkowie (Kathkow), a poczt\u0119 w Borzytuchomiu. Rejestr czynszowy zakonu z 1438 roku notuje 27 w\u0142\u00f3k czynszowych, z ka\u017cdej p\u00f3\u0142 grzywny, dwie kury i pomoc przy sianokosach po p\u00f3\u0142 morga od w\u0142\u00f3ki; dwie w\u0142\u00f3ki sta\u0142y puste, ogrod\u00f3w by\u0142o dziewi\u0119\u0107, z czego cztery trzyma\u0142 so\u0142tys, a pi\u0119\u0107 oddawa\u0142o w\u00f3jtowi bytowskiemu zbo\u017ce i kury.\n\nW 1668 roku T\u0105gowie nale\u017ca\u0142o do folwarku w Tuchomiu Wielkim. W 1784 roku T\u0105gowie le\u017ca\u0142o mil\u0119 na zach\u00f3d od Bytowa, niedaleko jeziora. Mieszkali tu dwaj so\u0142tysi wolni, 13 gospodarzy \u2014 w tym dw\u00f3ch osadzonych od 1765 roku jako wolni gospodarze, bez pa\u0144szczyzny, na czterech pustych w\u0142\u00f3kach dawnego folwarku w D\u0105br\u00f3wce \u2014 dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w, kowal i nauczyciel. W sumie by\u0142o to 19 dym\u00f3w.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen); wykaz duchownych Pomorza wymienia Tangen w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci tej parafii, a w tamtejszym ko\u015bciele gospodarze z T\u0105gowia i Tuchomka mieli w\u0142asn\u0105 empor\u0119, zwan\u0105 ch\u00f3rem ch\u0142opskim. *S\u0142ownik geograficzny*, kt\u00f3ry po\u015bwi\u0119ci\u0142 wsi osobne has\u0142o pod nazw\u0105 T\u0105gomie, podaje dla 1885 roku 51 dom\u00f3w, 76 dym\u00f3w i 414 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 408 ewangelik\u00f3w, czworo katolik\u00f3w i dwoje dysydent\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 400 ewangelik\u00f3w i o\u015bmioro katolik\u00f3w. W 1933 roku na 304 mieszka\u0144c\u00f3w katolik\u00f3w by\u0142o pi\u0119cioro. Katolik\u00f3w spis z 1895 roku i *S\u0142ownik* przypisuj\u0105 do parafii w Niezabyszewie (Damsdorf), inwentarz z 1938 roku \u2014 do Tuchomia; w 1866 roku do filialnego ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Tuchomiu nale\u017ca\u0142o z T\u0105gowia jedena\u015bcie dusz.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201ebrak drzewostanu, nagrobki usuni\u0119te\u201d. Cmentarz zajmowa\u0142 wtedy 0,27 hektara w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, oko\u0142o stu metr\u00f3w na zach\u00f3d od szosy z D\u0105br\u00f3wki Bytowskiej, a z dawnego za\u0142o\u017cenia pozosta\u0142y fundamenty kamiennego muru o d\u0142ugo\u015bci 210 metr\u00f3w, dziewi\u0119\u0107 mogi\u0142 z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku oraz samotny d\u0105b pomnikowy o obwodzie pnia 300 centymetr\u00f3w i zaro\u015bla lilaka.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o T\u0105gomie, i t. VII, has\u0142o Niezabyszewo; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 196\u2013197, pozycja 41; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen, s. 78; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 208 i 270\u2013271 (\u26a0 druk z 1938 roku, wykorzystany w warstwie inwentarzowej i liczbowej); karta cmentarza w T\u0105gowiu, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1059.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"https://tuchomie.pl/zarys-historyczny-gminy-tuchomie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNiezabyszewo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o T\u0105gomie i t. VII, has\u0142o Niezabyszewo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny t. XII, has\u0142o T\u0105gomie i t. VII, has\u0142o Niezabyszewo; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen s. 78; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, strona 196, pozycja 41"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen, s. 78","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny t. XII, has\u0142o T\u0105gomie i t. VII, has\u0142o Niezabyszewo; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen s. 78; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, strona 196, pozycja 41"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, s. 196, pozycja 41","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny t. XII, has\u0142o T\u0105gomie i t. VII, has\u0142o Niezabyszewo; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen s. 78; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, strona 196, pozycja 41"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1059","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0741","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.149484,"lng":17.370002,"name_de":"Tangen","name_pl":"T\u0105gowie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tarn\u00f3wka \u2014 po niemiecku Tarnowke \u2014 le\u017cy w powiecie z\u0142otowskim, a jej dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stoi nieprzerwanie od 1773 roku. Wzniesiono go w konstrukcji szachulcowej, czyli z drewnianego szkieletu wype\u0142nionego ceg\u0142\u0105 lub glin\u0105. Jest zachowanym \u015bwiadectwem ewangelickiej przesz\u0142o\u015bci wsi. Patronat nad \u015bwi\u0105tyni\u0105 sprawowa\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Fryderyk Leopold jako w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br z\u0142otowskich i kraje\u0144skich.\n\nW 1579 roku Tarn\u00f3wka otrzyma\u0142a przywilej fundacyjny od Ko\u015bcieleckiego, dziedzica d\u00f3br kraje\u0144skich, kt\u00f3ry po wielkiej zarazie sprowadzi\u0142 tu lutera\u0144skich osadnik\u00f3w z Pomorza i zapewni\u0142 im swobod\u0119 wyznania. W 1582 roku, jeszcze w stuleciu Reformacji, osadnicy zbudowali ko\u015bcio\u0142y w dw\u00f3ch miejscach naraz \u2014 w Tarn\u00f3wce i w s\u0105siedniej Os\u00f3wce \u2014 a wolno\u015b\u0107 praktyk religijnych potwierdzono im na pi\u015bmie. W XVII wieku wie\u015b zosta\u0142a nawet podniesiona do rz\u0119du miast, ale przywilej ten straci\u0142a w 1631 roku. R\u00f3d Grudzi\u0144skich pojawi\u0142 si\u0119 tu p\u00f3\u017aniej: Zygmunt i Andrzej Karol Grudzi\u0144scy dziedziczyli dobra kraje\u0144skie wraz z Tarn\u00f3wk\u0105, a zarazem dobra z\u0142otowskie, gdzie w po\u0142owie XVII wieku grzebali swoich zmar\u0142ych w katolickiej kaplicy w Z\u0142otowie i zwozili ceg\u0142\u0119 na tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Tarn\u00f3wce budowano kilka razy od nowa. W przeddzie\u0144 Zielonych \u015awi\u0105tek 1701 roku sp\u0142on\u0119\u0142a po\u0142owa wsi wraz z ko\u015bcio\u0142em i plebani\u0105; now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 postawiono wed\u0142ug Harnocha w 1731 roku. Ju\u017c rok p\u00f3\u017aniej, po wizytacji oficja\u0142a kamie\u0144skiego J\u00f3zefa Erazma Platera z 24 lutego 1732 roku, gminy w Tarn\u00f3wce i Os\u00f3wce musia\u0142y pod gro\u017ab\u0105 \u015bmierci dw\u00f3ch swoich starszych rozebra\u0107 w\u0142asne ko\u015bcio\u0142y; duchowny Christoph Wei\u00df uszed\u0142 na Pomorze, a zmar\u0142ych trzeba by\u0142o odt\u0105d chowa\u0107 w ziemi niepo\u015bwi\u0119conej. W ko\u015bciele do dzi\u015b wisi tablica z napisem \u201eDurch blinden Eifer sank ich nieder 1732, durch Gottes Hilfe steh ich wieder\u201d \u2014 przez \u015blep\u0105 gorliwo\u015b\u0107 upad\u0142em w roku 1732, z Bo\u017c\u0105 pomoc\u0105 zn\u00f3w stoj\u0119. W 1768 roku \u00f3wczesna w\u0142a\u015bcicielka d\u00f3br, ksi\u0119\u017cna Anna Su\u0142kowska, pozwoli\u0142a wznie\u015b\u0107 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, ale zwiezione ju\u017c drewno spali\u0142 jeden z dow\u00f3dc\u00f3w konfederackich. Dopiero w 1773 roku, w dziewi\u0105t\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, po\u015bwi\u0119cono stoj\u0105c\u0105 do dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0119, a duszpasterzem zosta\u0142 sprowadzony z Pomorza Michael Runge. Na pami\u0105tk\u0119 po\u017caru z 1701 roku i prze\u015bladowa\u0144 z lat 1732\u20131772 odprawiano tu co roku nabo\u017ce\u0144stwo b\u0142agalne w sobot\u0119 przed Zielonymi \u015awi\u0105tkami.\n\nZapiski o ko\u015bciele wpisa\u0142 do ksi\u0105g ko\u015bcielnych Tarn\u00f3wki poprzednik pastora Peterssona. Petersson przekaza\u0142 je N. G. Benwitzowi z Chojnic, kt\u00f3ry je og\u0142osi\u0142. Ta kronika parafialna jest relacj\u0105 jednej strony sporu. Wed\u0142ug niej pastora Johanna Christiana Weisego oskar\u017cono o przyjmowanie do komunii dzieci rodzic\u00f3w katolickich. Wezwany do Kamienia nie stawi\u0142 si\u0119 i odjecha\u0142 noc\u0105, a po\u017cegnalne kazanie wyg\u0142osi\u0142 do swojej gminy w Zamborst na Pomorzu. Gmina trzyma\u0142a potem stra\u017c, 20 ludzi w dzie\u0144 i 40 w nocy, a na wie\u017c\u0119 zniesiono kamienie. Oficja\u0142 i duchowni przyjechali pi\u0119cioma powozami, by po\u015bwi\u0119ci\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142. Mieszka\u0144cy prosili i po\u0142o\u017cyli si\u0119 przed drzwiami, dosz\u0142o do b\u00f3jki, z wie\u017cy rzucano kamienie i go\u015bcie odjechali; mia\u0142y by\u0107 rozbite g\u0142owy. P\u00f3\u017aniej dw\u00f3ch \u0142awnik\u00f3w, Michaela Elgerta i Christopha Stenkego, uwi\u0119ziono pod gro\u017ab\u0105 \u015bci\u0119cia, je\u015bli ko\u015bci\u00f3\u0142 nie zostanie rozebrany. Rozebrano go oko\u0142o zapust\u00f3w 1732 roku. Dzwony, ambon\u0119 i \u0142awki gmina zakopa\u0142a, gdy kazano je odda\u0107 do Krajenki. Trzeba by\u0142o usun\u0105\u0107 ogrodzenie cmentarza i zr\u00f3wna\u0107 groby; dzieci wo\u017cono na pogrzeb do Krajenki, doros\u0142ych chowano przy drodze. Dopiero po wielu latach pozwolono zn\u00f3w grzeba\u0107 na cmentarzu, zawiesi\u0107 dzwony i czyta\u0107 kazania przez nauczyciela.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Tarn\u00f3wce, po niemiecku Tarnowke, z 1773 roku by\u0142 \u2014 wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w \u2014 szachulcowy, obity deskami i kryty gontem. W ko\u015bciele w Tarn\u00f3wce wisia\u0142y dwa dzwony odlane przez Davida Biecka w 1728 i 1729 roku, z napisem \u201eSoli Deo Gloria. Fecit me David Bieck\u201d. Inwentarz zabytk\u00f3w zalicza gmin\u0119 ewangelick\u0105 w Tarn\u00f3wce, obok Krajenki, do najstarszych w powiecie z\u0142otowskim, odnotowuj\u0105c wprowadzenie tu nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickiego w 1579 roku.\n\nWed\u0142ug kroniki gmina dosta\u0142a zgod\u0119 na budow\u0119 po 1772 roku przez tajnego radc\u0119 von Brenkenhofa. Ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119 wznios\u0142a bez \u017cadnego wsparcia, w\u0142asnym kosztem.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Tarn\u00f3wce by\u0142 budowl\u0105 drewnian\u0105 z drewnian\u0105 wie\u017c\u0105, z rze\u017abionym o\u0142tarzem i organami o o\u015bmiu g\u0142osach. Tak samo wygl\u0105da\u0142y trzy ko\u015bcio\u0142y filialne parafii: w Os\u00f3wce, zbudowany w 1773 roku, w Petzewo z 1805 roku i w Sakollnow z 1815 roku \u2014 z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce w Sakollnow nie by\u0142o organ\u00f3w, a ambona wisia\u0142a nad o\u0142tarzem; organy w Os\u00f3wce i Petzewo by\u0142y ma\u0142e. Wed\u0142ug katalogu reklamowego elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej \u201eAugust Terletzki\u201d z oko\u0142o 1908 roku, og\u0142oszonego przez Wiktora \u0141yjaka, w 1892 roku zbudowano dla ko\u015bcio\u0142a w Tarn\u00f3wce organy o dziewi\u0119ciu g\u0142osach, w tym samym roku dla ko\u015bcio\u0142a w Os\u00f3wce organy o trzech g\u0142osach, a w 1893 roku dla ko\u015bcio\u0142a w Petzewo organy o czterech g\u0142osach. W opracowaniu \u0141yjaka instrumenty te figuruj\u0105 w\u015br\u00f3d prac Eduarda Witteka, kt\u00f3ry faktycznie przej\u0105\u0142 firm\u0119 dopiero w po\u0142owie 1894 roku; jego wcze\u015bniejsze prace by\u0142y wed\u0142ug \u0141yjaka samodzielnymi zleceniami, dopisanymi do katalogu.\n\nHarnoch wymienia jako pierwszego znanego duchownego w Tarn\u00f3wce Samuela Roikowa, urz\u0119duj\u0105cego na pocz\u0105tku XVII wieku, po nim od 1648 roku Johanna Buxmanna; Michael Runge, sprowadzony z Pomorza w 1773 roku, spisa\u0142 dzieje tutejszego ko\u015bcio\u0142a w r\u0119kopisie z\u0142o\u017conym w archiwum parafialnym. Otto Goerke zapisuje pierwsze nazwiska jako Samuel Koikow (do oko\u0142o 1638 roku) i Johann Bu\u00dfmann (1638\u20131659; Harnoch: od 1648), a po nich wymienia Johanna Fabriciusa, w\u0142a\u015bciwie Schmidta (1660\u20131703), rodem z Chojnic, wcze\u015bniej konrektora tamtejszej szko\u0142y i od 1654 roku pastora w B\u00e4renwalde, powo\u0142anego 13 lutego 1660 roku przez Andrzeja Karola Grudzi\u0144skiego; w 1702 roku dodano mu adiunkta Daniela Runge, ordynowanego 8 lipca tego roku w Kostrzynie. W czasach pruskich pastorami byli Michael Runge, zmar\u0142y w 1804 roku jako burmistrz Z\u0142otowa, i Karl Friedrich Wilhelm Petersson (1792\u20131836), zarazem pierwszy superintendent diecezji z\u0142otowskiej. Szko\u0142a w Tarn\u00f3wce nale\u017ca\u0142a do najstarszych w powiecie: w latach 1617\u20131631 uczy\u0142 w niej nauczyciel Walther, a gdy gminie brakowa\u0142o duchownego, nauczyciele czytali w niedziele i \u015bwi\u0119ta kazania.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1777 roku, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i konfirmacji od 1778, a wykaz komunikant\u00f3w od 1888 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1777\u2014 Tr St Konf 1778\u2014 K 1888\u2014. Dupl. A.-G. Flatow: Tf Tr St 1823\u201474\u201d.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Tarnowke* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 172 domy mieszkalne i 1146 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1123 ewangelik\u00f3w, dw\u00f3ch katolik\u00f3w i 21 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Krajence; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1885 roku Tarn\u00f3wka liczy\u0142a 1416 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1345 ewangelik\u00f3w, 63 katolik\u00f3w i o\u015bmiu \u017byd\u00f3w; katolicy nale\u017celi do parafii w Krajence. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) trzyklasowa szko\u0142a ewangelicka w Tarn\u00f3wce mia\u0142a w 1887 roku 278 dzieci i trzech nauczycieli. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2515 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Fryderyk Leopold Pruski, a pastorem by\u0142 od 1888 roku Ernst Liedtke.\n\nW 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, ale w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 \u2014 pod wezwaniem Nawiedzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny \u2014 erygowano tu dopiero w 1951 roku. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 23 lipca 1945 roku, a parafi\u0119 erygowano 1 czerwca 1951 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pe\u0142ni dzi\u015b funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a parafialnego.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Michael Runge obj\u0105\u0142 parafi\u0119 w 1773 roku, przy po\u015bwi\u0119ceniu nowego ko\u015bcio\u0142a; Goerke podaje dla jego urz\u0119dowania lata 1778\u20131792, a ksi\u0119gi metrykalne parafii zaczynaj\u0105 si\u0119 w latach 1777\u20131778. Ca\u0142a parafia ewangelicka liczy\u0142a pod koniec XIX wieku trzy tysi\u0105ce osiemset dusz i mia\u0142a siedem cmentarzy, a almanach z 1897 roku podaje dla niej 2515 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 Kronika parafialna r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrany w 1732 roku postawiono wed\u0142ug Harnocha w 1731 roku; kronika podaje zgod\u0119 z 1702 roku i uko\u0144czenie budowy w 1705 roku, gdy brakowa\u0142o tylko o\u0142tarza (s. 300). Goerke wymienia tu w tych latach duchownych Daniela Rungego (od 1702 do 1726 roku) i Johanna Christiana Weisego, co pasuje do kroniki. Rok 1731 m\u00f3g\u0142by oznacza\u0107 wyko\u0144czenie, ale \u017cadne z tych \u017ar\u00f3de\u0142 tego nie m\u00f3wi. Michael Runge obj\u0105\u0142 parafi\u0119 wed\u0142ug opisu wy\u017cej i Harnocha w 1773 roku; kronika nazywa go Johannem Michaelem Rungem, wnukiem Daniela, i podaje ordynacj\u0119 w Kwidzynie 19 marca 1778 roku oraz 46 lat bez pastora od 1732 roku (s. 299), a Goerke ma lata 1778\u20131792. Pastora z 1732 roku opis wy\u017cej nazywa Christophem Wei\u00dfem, kronika Johannem Christianem Weisem, wcze\u015bniej rektorem w Czarnem (s. 299). Goerke uwa\u017ca Fabriciusa i Schmidta za jedn\u0105 osob\u0119; kronika wymienia ich jako dw\u00f3ch kolejnych pastor\u00f3w, Johanna Fabriciusa powo\u0142anego 13 lutego 1660 roku i Johanna Schmidta, rodem z Chojnic (s. 299). Zgod\u0119 na ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1768 roku opis wy\u017cej przypisuje ksi\u0119\u017cnej Su\u0142kowskiej, kronika sejmowi w Warszawie, dok\u0105d ksi\u0119\u017cna Anna Su\u0142kowska zawioz\u0142a dokumenty gminy (s. 304). Drewno spalono wed\u0142ug opisu wy\u017cej ca\u0142e, wed\u0142ug kroniki cz\u0119\u015b\u0107, pod dow\u00f3dztwem Roskowskiego, a gmina zap\u0142aci\u0142a 18 dukat\u00f3w, by ocali\u0107 reszt\u0119 i wie\u015b (s. 304).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1511 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 2555 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1908 roku, Wilhelm Hoeppener, urodzony w 1866 roku. W marcu 1908 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce probostwo w Tarn\u00f3wce jest wolne; dawa\u0142o 5723 marki dochodu obok wolnego mieszkania, a podania przyjmowa\u0142a w Berlinie ksi\u0105\u017c\u0119ca Generalna Administracja d\u00f3br z\u0142otowskich (Herrschaft Flatow).\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Bu\u00dfmann (do 1659), Daniel Runge (1703), Johann Christian Weise (1727\u20131732), Carl Friedrich Wilhelm Peterson (1792), August Wilhelm Gottlob Peterson (1837), Ludwig Bernhard Gottfried Pl\u00e4hn (1868), Ernst Georg Gustav Liedtke (1888), Theodor Wilhelm Johannes Hoeppener (1908), Johannes Schulz (1926).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eTarn\u00f3wka\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 491; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 414, 430; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 8, nr 101; Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem Nawiedzenia NMP \u2014 Zabytek.pl; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 489\u2013491 (has\u0142o \u201eTarnowke, O\u00dfowke, Petzewo und Sakollnow\u201d); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o \u201eTarn\u00f3wka\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat z\u0142otowski, s. 170\u2013171, poz. 99; O. Goerke, \u201eDer Kreis Flatow in geographischer, naturkundlicher und geschichtlicher Beziehung\u201d, Flatow 1918, s. 553\u2013555; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 61; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 12\u201313; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 55\u201356; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 276; t. 3, s. 812; t. 4, s. 1087; t. 5, s. 1348, 1365, 1530; t. 6, s. 1655; t. 7, s. 1945; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 297, 299\u2013305; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 10 marca 1908 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 47, 61.*","built_year":1773,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungsergebnisse/familienbuch-tarnowke.php"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. Nawiedzenia NMP \u2013 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/tarnowka-kosciol-par-pw-nawiedzenia-nmp"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 414, 430","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 491","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eTarn\u00f3wka\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 55","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 276; t. 3, s. 812; t. 4, s. 1087; t. 5, s. 1348, 1365, 1530; t. 6, s. 1655; t. 7, s. 1945","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 297, 299\u2013305","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 10 marca 1908 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RUKTYL2XCH6FE2EBGLUPYEODUOX4I22J"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 47, 61","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/korygowane","id":"KOS-0157","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.3408,"lng":16.8511,"name_de":"Tarnowke","name_pl":"Tarn\u00f3wka \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. Nawiedzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny)","powiat":"z\u0142otowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Taw\u0119cinie le\u017cy w gminie Nowa Wie\u015b L\u0119borska. Dzi\u015b teren zarasta krzewami; zosta\u0142y rozproszone \u015blady nagrobk\u00f3w rodzinnych i podstawy krzy\u017cy.\n\nTaw\u0119cino \u2014 do 10 marca 1945 roku Tauenzin \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W starszych zapisach wie\u015b wyst\u0119puje jako Tawczin (1397) i Tauenzien (1575).\n\nW 1784 roku Taw\u0119cino le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka; obok folwarku mieszkali dwaj gospodarze, sze\u015bciu zagrodnik\u00f3w i nauczyciel, by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma i ku\u017ania. W obr\u0119bie d\u00f3br na polach le\u017ca\u0142y folwark Carlkow i chata Gostentin \u2014 razem 19 dym\u00f3w. Przy wsi r\u00f3s\u0142 ma\u0142y las brzozowy i \u015bwierkowy i by\u0142y dwa stawy; mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Salinie (Saulin).\n\n*S\u0142ownik geograficzny* w latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku odnotowa\u0142 we wsi 415 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 11 katolik\u00f3w. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku w obwodzie dworskim Tauenzin odnotowano w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w 392 ewangelik\u00f3w i 1 katolika. W tym samym spisie katolik\u00f3w przypisano do parafii w L\u0119borku, a urz\u0105d stanu cywilnego wskazano w Zwartowie (Schwartow). Wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 obwodu urz\u0119dowego, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142y Bonswitz, K\u00fcssow i Reckow.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani parafii Taw\u0119cino nie mia\u0142o. Z dniem 1 stycznia 1902 roku Taw\u0119cino z folwarkami Evertshof, Gossentin i Karlkow wypisano z parafii sali\u0144skiej i w\u0142\u0105czono do nowej parafii w Zwartowie. W Zwartowie parafi\u0119 erygowano dokumentem z 14 i 23 listopada 1901 roku, a wikariusze prowadzili tamtejsz\u0105 plac\u00f3wk\u0119 od 1889 roku. W wykazie M\u00fcllera z 1912 roku parafia Salino obejmuje Gro\u00df i Klein Schwichow, Schlackow, Lantow, Garkewitz, Saulincke, Mirsinkow, Rybke i Damerkow, bez Taw\u0119cina. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako miejsce kaza\u0144 parafii w Zwartowie, oddalone od Zwartowa o 5 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 2240 dusz. Pastorem by\u0142 Paul Klopsch.\n\nW 1945 roku wie\u015b le\u017ca\u0142a na trasie marszu \u015bmierci wi\u0119\u017ani\u00f3w obozu Stutthof. Drzewiecki wymienia Taw\u0119cino w\u015br\u00f3d o\u015bmiu miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych urz\u0105dzono dla nich obozy ewakuacyjne. Po wojnie ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1901; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, cz. II, Stettin 1912, s. 260\u2013262; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1082; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113\u2013114.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Taw\u0119cino - Tauenzin","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eTanczyno\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1082","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113\u2013114","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska z dnia 9 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1108, s. 52","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1108"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0634","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_tawecino/tawecino__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.657833,"lng":17.806417,"name_de":"Tauenzin","name_pl":"Taw\u0119cino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Tczewie le\u017cy przy ulicy 30 Stycznia 61, dawniej Dzier\u017cy\u0144skiego. Zajmowa\u0142 rozleg\u0142y obszar \u2014 ca\u0142y dzisiejszy Park imienia Miko\u0142aja Kopernika wraz z gruntami przychodni i stacji paliw przy ulicy Wojska Polskiego. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 dawnej nekropolii jest dzi\u015b parkiem; aleje wyznaczaj\u0105 ju\u017c tylko szpalery starych drzew, a z dawnego za\u0142o\u017cenia przetrwa\u0142 nadto fragment arkad, kt\u00f3rymi pod koniec lat trzydziestych XX wieku odgrodzono cmentarz od dzisiejszego placu Pi\u0142sudskiego. Cmentarz figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w, nie w rejestrze.\n\nZalecenia dla archidiakonatu pomorskiego, spisane po wizytacji przeprowadzonej w czasie \u017cniw 1583 roku z polecenia biskupa w\u0142oc\u0142awskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego, ka\u017c\u0105 przy Tczewie znale\u017a\u0107 dla miasta m\u0119\u017ca \u201emocnego w s\u0142owie i mowie\u201d, aby poskromi\u0107 zuchwa\u0142o\u015b\u0107 mieszkaj\u0105cego tu duchownego innowierczego, a przy sposobno\u015bci \u201ezr\u0119cznie zbada\u0107, czy heretyk\u00f3w mo\u017cna odsun\u0105\u0107 od \u015bwi\u0119tego pogrzebu\u201d. Czy do tego dosz\u0142o, \u017ar\u00f3d\u0142o nie podaje. W\u015br\u00f3d zalece\u0144 dla Tczewa jest te\u017c polecenie \u201eCemiterium claudatur\u201d (\u201eniech cmentarz zostanie ogrodzony\u201d).\n\nWed\u0142ug portalu Dawny Tczew cmentarz istnia\u0142 prawdopodobnie ju\u017c w XVII wieku i powsta\u0142 na terenie wok\u00f3\u0142 zniszczonego w 1626 roku pierwszego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana; Agathon Harnoch pisze o ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego na przedmie\u015bciu, zburzonym w 1626 roku ze wzgl\u0119d\u00f3w wojskowych, na kt\u00f3rego plac ewangelicy przenie\u015bli potem cmentarz. Inwentarz zabytk\u00f3w Heisego z 1885 roku dodaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego za miastem s\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom od 1595 roku, kiedy odebrano im ko\u015bci\u00f3\u0142 farny, kt\u00f3ry mieli od czas\u00f3w reformacji. Wed\u0142ug notatki \u00f3wczesnego duchownego w ewangelickiej ksi\u0119dze ko\u015bcielnej ko\u015bci\u00f3\u0142 ten rozebrano, gdy Gustaw Adolf umacnia\u0142 Tczew w 1626 roku; wizytacja ko\u015bcielna z 1746 roku podaje natomiast rok 1632 (\u201ecorruit anno 1632\u201d).\n\nWed\u0142ug wizytacji z 1649 roku kaplice przy farze by\u0142y w r\u0119kach bractw \u201eopanowanych przez protestant\u00f3w\u201d, kt\u00f3rzy nie chcieli dopuszcza\u0107 do nich proboszcza; rajcy miejscy, r\u00f3wnie\u017c innowiercy, wyp\u0142acali parafii sam czynsz zamiast nale\u017cnych \u0142an\u00f3w, a wizytator skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce uczni\u00f3w spoza parafialnej szko\u0142y \u201eprzez magistra innowierczego deprawowano\u201d. Wizytacja z kwietnia 1687 roku odnotowa\u0142a, \u017ce tczewski szpital prowadzi\u0142o miasto \u2014 dla innowierc\u00f3w. Wizytacja archidiakona Augustyna Kli\u0144skiego z po\u0142owy XVIII wieku naliczy\u0142a w mie\u015bcie oko\u0142o 800 katolik\u00f3w przyst\u0119puj\u0105cych do spowiedzi wielkanocnej i ponad tysi\u0105c luteran\u00f3w, a wizytacja generalna z lat 1765\u20131766 zapisa\u0142a 439 luteran\u00f3w, sze\u015bciu kalwinist\u00f3w i o\u015bmiu mennonit\u00f3w.\n\nWed\u0142ug biogramu spisanego przez Ernsta M\u00fcllera Johann Jakob Diestel urodzi\u0142 si\u0119 w Tczewie w 1685 roku jako syn mieszczanina i rajcy miejskiego. Od 1696 roku uczy\u0142 si\u0119 w gimnazjum gda\u0144skim, od 1701 w Toruniu, w 1705 wst\u0105pi\u0142 na uniwersytet w Kr\u00f3lewcu, a w 1709 roku zosta\u0142 w L\u0119borku ordynowany na pastora w Nowych Polaszkach (po niemiecku Neu-Paleschken). Od 1725 roku by\u0142 duchownym w Mickrowie, gdzie zmar\u0142 13 marca 1751 roku.\n\nTczewscy ewangelicy chowali zmar\u0142ych na w\u0142asnym cmentarzu \u2014 lutera\u0144skim i unijnym. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w mie\u015bcie 1834 mieszka\u0144c\u00f3w: 754 luteran\u00f3w, jednego reformowanego, 797 katolik\u00f3w, sze\u015bciu mennonit\u00f3w i 276 \u017byd\u00f3w; miasto mia\u0142o w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 11 146 mieszka\u0144c\u00f3w: 5255 ewangelik\u00f3w, 5380 katolik\u00f3w, 93 innych chrze\u015bcijan i 417 \u017byd\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Tczewie. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 w mie\u015bcie 16 894 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 15 492 niemieckoj\u0119zycznych; tylko w tej grupie naliczono 7466 ewangelik\u00f3w, 7762 katolik\u00f3w, 69 innych chrze\u015bcijan i 195 \u017byd\u00f3w. W\u015br\u00f3d 1136 mieszka\u0144c\u00f3w polskoj\u0119zycznych ewangelik\u00f3w by\u0142o czterech. Mennonici znad Wis\u0142y osiedlali si\u0119 przede wszystkim na \u017bu\u0142awach; w samym Tczewie by\u0142o ich niewielu.\n\nW drugiej po\u0142owie XIX wieku gmina ewangelicka odsprzeda\u0142a gminie \u017cydowskiej 0,3 hektara gruntu pod kirkut. Ksi\u0119ga poch\u00f3wk\u00f3w ewangelickiej gminy miejskiej i wiejskiej Tczewa z lat 1873\u20131915, przechowywana dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, przy ka\u017cdym zmar\u0142ym podaje numer rz\u0119du oraz numer grobu i miejsca. Ju\u017c przy pierwszych wpisach ze stycznia 1873 roku pojawia si\u0119 w rubryce uwag dopisek \u201ealter Kirchhof\u201d \u2014 stary cmentarz. W 1883 roku wzniesiono na cmentarzu kaplic\u0119, w kt\u00f3rej do 1945 roku odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa \u017ca\u0142obne; po wojnie s\u0142u\u017cy\u0142a jako dom Bo\u017cy i odprawiano w niej tak\u017ce msze. O groby troszczono si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zapisami: w 1913 roku tczewska parafia przyj\u0119\u0142a od panny Gottschalk z I\u0142awy tysi\u0105c marek na utrzymanie grobowca rodzinnego, a w 1914 roku od panny Huldy Zube trzy tysi\u0105ce marek na piel\u0119gnacj\u0119 grob\u00f3w.\n\nW\u0142a\u015bcicielem cmentarza by\u0142 magistrat. Ryszard Rz\u0105d opisuje zdarzenie z lutego 1861 roku: trzyletni\u0105 Luiz\u0119, c\u00f3rk\u0119 wo\u017anicy Petera Rogowskiego z Czy\u017cykowa, nale\u017c\u0105cego do zboru baptyst\u00f3w, pochowano na cmentarzu ewangelickim, ale wskutek ostrego sprzeciwu pastora Gebsera i magistratu po kilku dniach cia\u0142o trzeba by\u0142o odkopa\u0107. Rodzicom wskazano cmentarz u\u017cywany przez baptyst\u00f3w pod Skarszewami; dopiero gdy spraw\u0119 nag\u0142o\u015bni\u0142a \u201eDanziger Zeitung\u201d, po o\u015bmiu dniach zgodzono si\u0119 na poch\u00f3wek na tczewskim cmentarzu ofiar epidemii cholery, a i tam zamieszki przy pogrzebie musia\u0142a opanowa\u0107 policja.\n\nPo 1945 roku groby systematycznie okradano i niszczono, a nagrobki sz\u0142y na uliczny bruk. W 1950 roku \u0107wier\u0107 hektara nekropolii, przy torach kolejowych, w\u0142\u0105czono do s\u0105siedniego cmentarza katolickiego, za\u0142o\u017conego w 1870 roku tu\u017c obok ewangelickiego. Cz\u0119\u015b\u0107 cmentarza zlikwidowano urz\u0119dowo w 1972 roku \u2014 dat\u0105 zamkni\u0119cia jest 31 marca \u2014 ale szcz\u0105tki pozosta\u0142y w ziemi do dzi\u015b.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Dirschau ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1637 roku, \u015blub\u00f3w od 1640, zgon\u00f3w od 1702, konfirmacji od 1843 i wykaz komunikant\u00f3w od 1884 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1637\u2014 Tr 1640\u2014 St 1702\u2014 K 1884\u2014 Konf 1843\u2014. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1797\u20141859; 1866\u201474.\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Datowanie podane w ewidencji \u2014 druga po\u0142owa XIX wieku \u2014 nie zgadza si\u0119 z wcze\u015bniejszymi wzmiankami o cmentarzu. Wizytacja z po\u0142owy XVIII wieku naliczy\u0142a w mie\u015bcie ponad tysi\u0105c luteran\u00f3w, wizytacja generalna z lat 1765\u20131766 \u2014 439.\n\nBurmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisa\u0142 oko\u0142o 1760 roku w r\u0119kopisie cmentarz gminy przy dawnym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego. Po rozejmie z 26 wrze\u015bnia 1629 roku gmina urz\u0105dzi\u0142a go na placu po zburzonym ko\u015bciele i w czasach Goedtkego nadal na nim grzebano. Przywilej W\u0142adys\u0142awa IV z 30 pa\u017adziernika 1635 roku, kt\u00f3ry Goedtke drukuje, zapewnia\u0142 prawo grzebania zmar\u0142ych na tym cmentarzu, publicznych kondukt\u00f3w pogrzebowych i u\u017cywania dzwon\u00f3w. W czasie zarazy 1660 roku rada nakaza\u0142a chowa\u0107 zmar\u0142ych po cichu. Pastor Tobias Seiler, mimo trzech upomnie\u0144, urz\u0105dzi\u0142 29 lipca dwojgu swoim dzieciom zwyk\u0142y pogrzeb i z cmentarza nie wr\u00f3ci\u0142 ju\u017c do miasta.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 7479 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 8292 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 389\u2013390; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eCmentarze\u201d \u2014 portal Dawny Tczew (dzieje tczewskich nekropolii); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 zalecenia spisane po wizytacji z 1583 roku, przeprowadzonej z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego; E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, t. II, Stettin 1912, s. 504\u2013505; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VIII, Warszawa 1887, has\u0142o \u201ePolaszki\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 26\u201327, poz. 1; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Dirschau, s. 16\u201317, poz. 1; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 56, nr 46; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119gi G56, s. 37\u201339, i G61, s. 215; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 1; 1914, nr 4; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3, nr 27; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5869, \u201eSonstige Verzeichnisse 1873\u20131915\u201d (\u201eLeichen-Register der evangelischen Stadt- und Landgemeinde Dirschau\u201d), skany 2\u20133, dost\u0119p przez portal Archion; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Pr. Stargard\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885, s. 160, 163; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 58\u201359, 63, 66, 136, 141; R. Rz\u0105d, \u201eZb\u00f3r baptyst\u00f3w w Tczewie (1859\u20131945)\u201d, \u201eRocznik Gda\u0144ski\u201d LXXIX, 2019, s. 119.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1972,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Dawny Tczew","url":"https://www.dawnytczew.pl/pl/narody-i-religie/227-cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski episcopo\u2026 factae (1582\u20131583), zapis o Tczewie","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 4","url":"https://polona.pl/item-view/8322c06d-cc1c-45ce-bde0-c362e8ee1b08"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 1","url":"https://polona.pl/item-view/3d24c1d3-ebe4-4642-bb2a-aa00cb8a762a"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 58\u201359, 63, 66, 136, 141","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Rz\u0105d, \u201eZb\u00f3r baptyst\u00f3w w Tczewie (1859\u20131945)\u201d, \u201eRocznik Gda\u0144ski\u201d LXXIX, 2019, s. 119","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/rocznik-gdanski/2019-tom-79/9-rzad_fTa69Z6.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0358","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0855,"lng":18.79343,"name_de":"Dirschau","name_pl":"Tczew \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Przy ulicy 30 Stycznia 61 w Tczewie, na dawnym cmentarzu ewangelickim, stoi czynna kaplica ewangelicko-augsburska imienia ksi\u0119dza Marcina Lutra. Nale\u017cy dzi\u015b do parafii ewangelicko-augsburskiej Gda\u0144sk\u2013Gdynia\u2013Sopot jako jej filia\u0142. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawia si\u0119 w pierwsz\u0105 i trzeci\u0105 niedziel\u0119 miesi\u0105ca; gromadz\u0105 kilkadziesi\u0105t os\u00f3b, a duchowny doje\u017cd\u017ca z Sopotu. Polskie nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie odbywaj\u0105 si\u0119 tu od 30 pa\u017adziernika 1960 roku. Kaplica, wzniesiona pierwotnie na potrzeby pogrzeb\u00f3w, jest dzi\u015b jedynym miejscem nabo\u017ce\u0144stw ewangelickich w Tczewie. Na cmentarzu zachowa\u0142y si\u0119 niemieckie nagrobki z dziewi\u0119tnastego i pocz\u0105tku dwudziestego wieku.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w prowadzi przy tej ulicy ca\u0142y zesp\u00f3\u0142: cmentarz ewangelicki, jego ogrodzenie od wschodu wraz z bram\u0105, starodrzew, kaplic\u0119 z budynkiem mieszkalnym i budynek gospodarczy przy kaplicy, a osobno jeszcze jeden teren dawnego cmentarza ewangelickiego ze starodrzewem. S\u0105siaduj\u0105 z nimi dwa cmentarze katolickie \u2014 stary i nowy, ten drugi z w\u0142asn\u0105 kaplic\u0105.\n\nPocz\u0105tek tczewskiego protestantyzmu si\u0119ga szesnastego wieku. Agathon Harnoch, autor statystyki ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich z 1890 roku, zapisa\u0142 pod has\u0142em \u201eDirschau\u201d, w diecezji Danziger H\u00f6he, \u017ce z pocz\u0105tkiem Reformacji ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano ewangelikom, a w 1570 roku, w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, kr\u00f3l Zygmunt August udzieli\u0142 im przywileju religijnego. W 1590 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja odebrano ewangelikom i odprawiali odt\u0105d nabo\u017ce\u0144stwa w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego na przedmie\u015bciu, a\u017c do 1613 roku, kiedy wyparci stamt\u0105d przenie\u015bli je na ratusz; gdy niebezpiecze\u0144stwo min\u0119\u0142o, wr\u00f3cili do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego. Gdy 21 lipca 1626 roku pod miastem stan\u0119\u0142y wojska szwedzkie, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja zn\u00f3w oddano ewangelikom, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego zburzono ze wzgl\u0119d\u00f3w wojskowych. Po rozejmie z 26 wrze\u015bnia 1629 roku Tczew wr\u00f3ci\u0142 do Polski, fara \u2014 do katolik\u00f3w, ewangelicy za\u015b przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwo ponownie na ratusz, a cmentarz na plac zniszczonego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego. Przywilejem wydanym w Warszawie 30 pa\u017adziernika 1635 roku kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw IV zezwoli\u0142 im na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a i szko\u0142y przy wysokiej bramie, nauczanie wed\u0142ug konfesji augsburskiej, chrzest i Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105, \u015bluby, nauczanie m\u0142odzie\u017cy, powo\u0142ywanie nauczycieli, pogrzeby na cmentarzu \u015bwi\u0119tego Jerzego i u\u017cywanie dzwon\u00f3w. Dzi\u0119ki wsparciu Gda\u0144ska, Elbl\u0105ga i Torunia w 1639 roku po\u015bwi\u0119cono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jerzego. O pierwszych duchownych Harnoch nie mia\u0142 pewnych wiadomo\u015bci, bo po\u017car z 4 pa\u017adziernika 1577 roku zniszczy\u0142 akta ko\u015bcielne i dokumenty na plebanii; pierwszym znanym z nazwiska pastorem by\u0142 magister Dionysius Runau, zmar\u0142y w 1605 roku.\n\nWizytacja z 1649 roku opisuje wp\u0142ywy tczewskich protestant\u00f3w. Kaplice przy farze by\u0142y w r\u0119kach bractw \u201eopanowanych przez protestant\u00f3w\u201d, kt\u00f3rzy nie chcieli dopuszcza\u0107 do nich proboszcza; rajcy miejscy, r\u00f3wnie\u017c innowiercy, wyp\u0142acali parafii sam czynsz zamiast nale\u017cnych \u0142an\u00f3w, a wizytator skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce uczni\u00f3w spoza parafialnej szko\u0142y \u201eprzez magistra innowierczego deprawowano\u201d. Wizytacja z kwietnia 1687 roku odnotowa\u0142a, \u017ce tczewski szpital prowadzi\u0142o miasto \u2014 dla innowierc\u00f3w.\n\nW latach 1813\u20131814 wojska francuskie urz\u0105dzi\u0142y w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego magazyn, a w 1841 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przebudowano i dobudowano wie\u017c\u0119. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 1834 mieszka\u0144c\u00f3w: 754 luteran\u00f3w, jednego reformowanego, 797 katolik\u00f3w, 6 mennonit\u00f3w i 276 \u017byd\u00f3w; parafia lutera\u0144ska: Tczew (Dirschau).\n\nHarnoch podaje liczby dziewi\u0119tnastowiecznej parafii. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 8 maja 1853 roku; sta\u0142 pod patronatem magistratu, mia\u0142 trzy dzwony, a parafia liczy\u0142a 5500 dusz. W rocznej statystyce pos\u0142ug by\u0142o dwie\u015bcie chrzt\u00f3w, czterdzie\u015bci \u015blub\u00f3w, dwa tysi\u0105ce trzysta komunikant\u00f3w i sto osiemdziesi\u0105t pogrzeb\u00f3w. Wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku miasto liczy\u0142o 11 146 mieszka\u0144c\u00f3w: 5255 ewangelik\u00f3w, 5380 katolik\u00f3w, 93 innych chrze\u015bcijan i 417 \u017byd\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Tczewie (Dirschau).\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Dirschau ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1637 roku, \u015blub\u00f3w od 1640, zgon\u00f3w od 1702, konfirmacji od 1843 i wykaz komunikant\u00f3w od 1884 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1637\u2014 Tr 1640\u2014 St 1702\u2014 K 1884\u2014 Konf 1843\u2014. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1797\u20141859; 1866\u201474.\u201d.\n\nHarnoch w wykazie miejscowo\u015bci szkolnych parafii wymienia cmentarze ewangelickie w Tczewie i w Ba\u0142dowie (Baldau). To po\u015bwiadczenie nekropolii sprzed 1890 roku; daty jej za\u0142o\u017cenia nie ustalono. Kaplica bywa datowana na 1883 rok; data 8 maja 1853 roku u Harnocha odnosi si\u0119 do po\u015bwi\u0119cenia ko\u015bcio\u0142a podominika\u0144skiego, innej budowli. Ksi\u0119ga poch\u00f3wk\u00f3w ewangelickiej gminy miejskiej i wiejskiej Tczewa z lat 1873\u20131915, przechowywana dzi\u015b w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, przy ka\u017cdym zmar\u0142ym podaje numer rz\u0119du oraz numer grobu i miejsca. Przy pierwszych wpisach ze stycznia 1873 roku pojawia si\u0119 w rubryce uwag dopisek \u201ealter Kirchhof\u201d \u2014 stary cmentarz.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Portal Dawny Tczew podaje inne wezwanie ko\u015bcio\u0142a zniszczonego w 1626 roku: cmentarz mia\u0142 powsta\u0107 wok\u00f3\u0142 pierwszego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana, nie \u015bwi\u0119tego Jerzego. Wed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja odebrano ewangelikom w 1590 roku, wed\u0142ug wizytacji z 1746 roku i ksi\u0119dza Fankidejskiego \u2014 oko\u0142o 1595 roku. Wed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego zburzono w 1626 roku ze wzgl\u0119d\u00f3w wojskowych, wed\u0142ug wizytacji z 1746 roku leg\u0142 w ruinie w 1632 roku. Wed\u0142ug Harnocha przywilej W\u0142adys\u0142awa IV wydano 30 pa\u017adziernika 1635 roku, wizytacja z 1746 roku datuje kr\u00f3lewskie pozwolenie na 1633 rok.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 7479 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 8292 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Cmentarze \u2014 dawnytczew.pl; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 389 i 390; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 26\u201327, poz. 1; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 56, nr 46; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649) oraz streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, miasto Tczew (ulica 30 Stycznia); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908 (parafia ewangelicka Dirschau, Di\u00f6zese Danziger H\u00f6he); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5869, \u201eSonstige Verzeichnisse 1873\u20131915\u201d (\u201eLeichen-Register der evangelischen Stadt- und Landgemeinde Dirschau\u201d), skany 2\u20133, dost\u0119p przez portal Archion; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19.*","built_year":null,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 dawnytczew.pl","url":"https://www.dawnytczew.pl/pl/narody-i-religie/227-cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 389","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0002","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0855,"lng":18.79343,"name_de":"Dirschau","name_pl":"Tczew \u2014 czynna kaplica ewangelicka ks. Marcina Lutra (na cmentarzu ewangelickim)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tczew, po niemiecku Dirschau, le\u017cy nad Wis\u0142\u0105, na Kociewiu. Przed 1920 rokiem by\u0142 miastem powiatowym w rejencji gda\u0144skiej i w prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920\u20131939 nale\u017ca\u0142 do wojew\u00f3dztwa pomorskiego w II Rzeczypospolitej. Dzisiejsza plac\u00f3wka Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w dzia\u0142a przy ulicy Sobieskiego 18 i podlega Pierwszemu Zborowi w Gda\u0144sku. Po dawnym zborze pozosta\u0142a kamienica przy ulicy Sambora 15, wzniesiona w 1910 roku, z kaplic\u0105 i cz\u0119\u015bci\u0105 mieszkaln\u0105 \u2014 budynek stoi do dzi\u015b.\n\nProtestancka przesz\u0142o\u015b\u0107 miasta si\u0119ga XVI wieku. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego, prowadzona z polecenia biskupa w\u0142oc\u0142awskiego i pomorskiego Hieronima Rozra\u017cewskiego od 19 lipca do 22 sierpnia 1583 roku, zapisa\u0142a o Tczewie: \u201eOppidum pene totum haerese infectum est\u201d \u2014 \u201emiasteczko jest niemal ca\u0142e zara\u017cone herezj\u0105\u201d. Wizytator doda\u0142, \u017ce do ko\u015bcio\u0142a katolickiego wchodz\u0105 ju\u017c tylko zupe\u0142nie nieliczni, i to ubo\u017cszego stanu, a nikt z zamo\u017cniejszych mieszczan. S\u0142owa te s\u0105 ocen\u0105 wizytatora, strony w \u00f3wczesnym sporze wyznaniowym. Sam Tczew objecha\u0142 w\u00f3wczas ksi\u0105dz kanclerz.\n\nOsobny zapis tej samej wizytacji dotyczy poch\u00f3wk\u00f3w. Miejscowy proboszcz katolicki pobiera\u0142 op\u0142aty pogrzebowe od wszystkich \u2014 \u201esive sit catholicus sive haereticus, modo illi funeralia solvat\u201d, \u201eczy to katolik, czy heretyk, byle mu tylko op\u0142at\u0119 pogrzebow\u0105 zap\u0142aci\u0142\u201d \u2014 i pozwala\u0142 ka\u017cdego bez r\u00f3\u017cnicy grzeba\u0107 na cmentarzu i w ko\u015bciele. Wizytator uzna\u0142 to za z\u0142y przyk\u0142ad i poleci\u0142 tego zabroni\u0107. W 1583 roku katolik\u00f3w i innowierc\u00f3w chowano w Tczewie razem, na cmentarzu i w ko\u015bciele.\n\nO tym, kto trzyma\u0142 tczewsk\u0105 far\u0119, \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnie. Wed\u0142ug Jakuba Fankidejskiego luteranie zajmowali far\u0119 i ko\u015bcio\u0142y miejskie, a odsuni\u0119to ich od niej ostatecznie w 1629 roku, po zdobyciu miasta przez Szwed\u00f3w w 1626 roku i p\u00f3\u017aniejszym ich ust\u0105pieniu. Wed\u0142ug Andrzeja Tomczaka, kt\u00f3ry opiera si\u0119 na wizytacji z 1583 roku, fary protestanci \u201eostatecznie nie opanowali\u201d. W protokole wizytacji z 1583 roku przy ko\u015bciele parafialnym zapisano katolickiego proboszcza Jerzego z Magnuszewa, mieszkaj\u0105cego zwykle w Lubiszewie, i czterech witryk\u00f3w, z kt\u00f3rych tylko jeden by\u0142 katolikiem, a rektora szko\u0142y \u2014 jako innowierc\u0119 \u2014 usuni\u0119to wtedy z miasta.\n\nW urz\u0119dowym wykazie miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku zapisano tu 1834 mieszka\u0144c\u00f3w: 754 luteran\u00f3w, jednego reformowanego, 797 katolik\u00f3w, 6 mennonit\u00f3w i 276 \u017byd\u00f3w, a jako parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105 wskazano samo miasto.\n\nBapty\u015bci pojawili si\u0119 w Tczewie w 1850 roku. Pierwsi wyznawcy \u2014 \u015blusarze maszynowi ochrzczeni na Dolnym \u015al\u0105sku \u2014 przybyli do pracy przy budowie mostu kolejowego, a wsp\u00f3lnota wyros\u0142a z pracy misyjnej zboru w Elbl\u0105gu, za\u0142o\u017conego w 1844 roku. Za dat\u0119 za\u0142o\u017cenia tczewskiej plac\u00f3wki Ryszard Rz\u0105d przyjmuje 15 wrze\u015bnia 1850 roku: tego dnia Bernhard Vogel, kt\u00f3ry przyjecha\u0142 ze \u015al\u0105ska do pracy w tczewskich Kr\u00f3lewskich Zak\u0142adach Budowy Maszyn, i jego towarzysze, odwiedzeni przez Karla Ferdinanda Rittera, za\u0142o\u017cyciela zboru elbl\u0105skiego, i kolportera Pisma \u015awi\u0119tego Gustava Ehlerta, zorganizowali pierwsze publiczne zebranie biblijne w mie\u015bcie, a Vogel zosta\u0142 przewodnicz\u0105cym plac\u00f3wki. Samodzielny zb\u00f3r ukonstytuowa\u0142 si\u0119 27 marca 1859 roku i liczy\u0142 wraz z plac\u00f3wk\u0105 w Skarszewach 95 os\u00f3b; by\u0142 trzecim zborem baptystycznym Pomorza Wschodniego, po elbl\u0105skim i za\u0142o\u017conym w 1855 roku zborze w Gajdach ko\u0142o Mor\u0105ga. Uroczysto\u015b\u0107 odby\u0142a si\u0119 w mieszkaniu Samuela Schneidera w kamienicy wdowy Piltz przy ulicy Zamkowej, gdzie mieszka\u0142o kilka rodzin baptystycznych; Ryszard Rz\u0105d przypuszcza, \u017ce miejsce to sta\u0142o si\u0119 zarazem pierwsz\u0105 kaplic\u0105 wsp\u00f3lnoty. R\u00f3s\u0142 szybko: 230 os\u00f3b w 1867 roku i 324 cz\u0142onk\u00f3w w szczytowym 1874 roku. Tczewscy bapty\u015bci zak\u0142adali plac\u00f3wki \u2014 w Skarszewach, w Malborku i w Gda\u0144sku, gdzie plac\u00f3wka powsta\u0142a w latach 1861\u20131862 i usamodzielni\u0142a si\u0119 12 grudnia 1875 roku. Wed\u0142ug Ryszarda Rz\u0105da zacz\u0119\u0142o si\u0119 od nabo\u017ce\u0144stw domowych, kt\u00f3re pastor Vogel prowadzi\u0142 w 1861 roku dla dziesi\u0119ciu cz\u0142onk\u00f3w zboru mieszkaj\u0105cych w Gda\u0144sku, i od regularnych spotka\u0144 modlitewnych, odbywanych od listopada 1862 roku w sali mieszcz\u0105cej nawet 300 os\u00f3b; w chwili usamodzielnienia plac\u00f3wka liczy\u0142a 116 cz\u0142onk\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Tczewie 11 146 mieszka\u0144c\u00f3w: 5255 ewangelik\u00f3w, 5380 katolik\u00f3w, 417 \u017byd\u00f3w i 93 osoby w rubryce innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich \u2014 tej, w kt\u00f3rej spis mie\u015bci\u0142 tak\u017ce baptyst\u00f3w.\n\nPierwsz\u0105 w\u0142asn\u0105 kaplic\u0119 urz\u0105dzono w kupionym i przebudowanym parterowym domu z czerwonej ceg\u0142y przy ulicy Sambora 15; w lipcu 1910 roku dom rozebrano, a jesieni\u0105 tego samego roku stan\u0119\u0142a na jego miejscu murowana kamienica. \u0179r\u00f3d\u0142a nie s\u0105 zgodne co do daty urz\u0105dzenia tej pierwszej kaplicy: opracowanie dziej\u00f3w zboru podaje rok 1867, a przegl\u0105d tczewskich wyzna\u0144 \u2014 rok 1899. Wed\u0142ug Ryszarda Rz\u0105da pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo w kaplicy przy ulicy Sambora odprawi\u0142 1 wrze\u015bnia 1867 roku J. L\u00fcdecke, zatrudniony jako drugi pastor zboru, kt\u00f3ry w 1871 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Czarnego ko\u0142o Cz\u0142uchowa; wierni nazywali ten parterowy dom \u201eszkatu\u0142k\u0105\u201d. Now\u0105 kamienic\u0119 zbudowa\u0142 staraniem pastora Ludwiga Helmetaga mistrz murarski F. S\u00fccker z firmy \u201eJ. Schmidt\u201d ze Swaryszewa ko\u0142o Nowego Dworu Gda\u0144skiego, kt\u00f3ry 4 pa\u017adziernika 1910 roku uko\u0144czy\u0142 stan surowy. W naro\u017cniku parteru urz\u0105dzono sal\u0119 modlitw o wymiarach 11 na 8 metr\u00f3w z kazalnic\u0105 przy \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej, a w dwupi\u0119trowej kamienicy mie\u015bci\u0142o si\u0119 ponadto 10 mieszka\u0144 czynszowych. W\u0142asny cmentarz wsp\u00f3lnota mia\u0142a przy ulicy Czy\u017cykowskiej: le\u017ca\u0142 w g\u0142\u0119bi dzia\u0142ki na po\u0142udnie od budynku niemieckiego towarzystwa sportowego pod numerem 87 i by\u0142 zaznaczony na planie miasta z 1884 roku. By\u0142 to dawny cmentarz choleryczny z 1831 roku. \u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cnie datuj\u0105 jego przej\u0119cie: wed\u0142ug Edmunda Radu\u0144skiego bapty\u015bci mieli go w 1860 roku, wed\u0142ug opracowania dziej\u00f3w zboru przyznano go im po g\u0142o\u015bnym sporze o pogrzeb dziecka w lutym 1861 roku, a pierwszy po\u015bwiadczony poch\u00f3wek pochodzi z 15 marca 1869 roku. Drugi cmentarz wsp\u00f3lnoty le\u017ca\u0142 pod Skarszewami.\n\nPo 1918 roku liczebno\u015b\u0107 zboru mala\u0142a wraz z wyjazdami ludno\u015bci niemieckiej: 118 cz\u0142onk\u00f3w w 1914 roku i 41 w 1938 roku, gdy g\u0142\u00f3wny o\u015brodek wsp\u00f3lnoty przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Skarszew. W lipcu 1937 roku sal\u0119 modlitw przy ulicy Sambora zmniejszono o po\u0142ow\u0119, urz\u0105dzaj\u0105c w jej p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci trzypokojowe mieszkanie; Ryszard Rz\u0105d wi\u0105\u017ce to z wyra\u017anym spadkiem liczby cz\u0142onk\u00f3w. Finanse zboru w niewielkim stopniu ratowa\u0142 zak\u0142ad wyrobu trumien, dzia\u0142aj\u0105cy w budynku zborowym przy ulicy Nowej 8. Dla 1936 roku przegl\u0105d tczewskich wyzna\u0144 notuje w mie\u015bcie 19 baptyst\u00f3w. Zb\u00f3r przesta\u0142 istnie\u0107 w 1945 roku \u2014 cz\u0142onkowie opu\u015bcili miasto, a ostatni duchowny, Otto Scholl, wyjecha\u0142 w 1946 roku. W\u015br\u00f3d duchownych zboru Ryszard Rz\u0105d wymienia za\u0142o\u017cyciela wsp\u00f3lnoty Bernharda Vogla, J. L\u00fcdeckego (1867\u20131871), Ludwiga Helmetaga, kt\u00f3ry przyby\u0142 w lipcu 1875 roku i w grudniu tego roku zosta\u0142 ordynowany, w latach 1877\u20131889 pracowa\u0142 w innych zborach, po czym wr\u00f3ci\u0142 do Tczewa i zmar\u0142 tu oko\u0142o 1912 roku, a tak\u017ce Adama Reinholda Schiewe, kt\u00f3ry opiekowa\u0142 si\u0119 wsp\u00f3lnot\u0105 pod nieobecno\u015b\u0107 Helmetaga, Ottona Lenza (od pa\u017adziernika 1930 roku), Ottona Joba (od wrze\u015bnia 1935 do 15 marca 1939 roku) i Ottona Scholla, kt\u00f3ry po trzech latach pos\u0142ugi zosta\u0142 w 1942 roku wcielony do Wehrmachtu.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eDirschau\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1637\u20131944 oraz 1797\u20131874. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Dirschau ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1637 roku, \u015blub\u00f3w od 1640, zgon\u00f3w od 1702, konfirmacji od 1843 i wykaz komunikant\u00f3w od 1884 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1637\u2014 Tr 1640\u2014 St 1702\u2014 K 1884\u2014 Konf 1843\u2014. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1797\u20141859; 1866\u201474.\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 7479 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 8292 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Dirschau; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, s. 7 (nag\u0142\u00f3wek wizytacji z 1583 roku) i s. 54\u201362 (has\u0142o \u201eOppidum Czewo\u201d); R. Rz\u0105d, \u201eZb\u00f3r baptyst\u00f3w w Tczewie (1859\u20131945)\u201d, \u201eRocznik Gda\u0144ski\u201d LXXIX (2019), s. 113\u2013145; G. Burclaw, \u201eBapty\u015bci\u201d, Ruch Inicjatyw Obywatelskich Tczewa, dawnytczew.pl (za E. Radu\u0144skim, \u201eZarys dziej\u00f3w miasta Tczewa\u201d, \u201eEwidencj\u0105 d\u00f3br kultury Tczew\u201d i A. Samulewiczem, \u201eKMR\u201d nr 40); J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, s. 202; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 66; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 56, nr 46; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3, nr 27; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19.*","built_year":1910,"currently_active":true,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"baptystyczne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"R. Rz\u0105d, \u201eZb\u00f3r baptyst\u00f3w w Tczewie (1859\u20131945)\u201d, \u201eRocznik Gda\u0144ski\u201d LXXIX (2019), s. 113\u2013145","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Zb\u00f3r baptyst\u00f3w w Tczewie (1859\u20131945), Rocznik Gda\u0144ski / dawnytczew.pl"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"G. Burclaw, \u201eBapty\u015bci\u201d, Ruch Inicjatyw Obywatelskich Tczewa, dawnytczew.pl","url":"https://www.dawnytczew.pl/pl/narody-i-religie/183-baptysci.html","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Zb\u00f3r baptyst\u00f3w w Tczewie (1859\u20131945), Rocznik Gda\u0144ski / dawnytczew.pl"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0111","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.090061,"lng":18.799409,"name_de":"Dirschau","name_pl":"Tczew \u2014 zb\u00f3r baptystyczny (kolebka baptyzmu na Pomorzu)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gmina ewangelicka w Tczewie (po niemiecku Dirschau) obj\u0119\u0142a gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 podominika\u0144ski w 1853 roku i u\u017cytkowa\u0142a go do 1945 roku jako trzeci ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 unijny. Po wojnie \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy.\n\nZanim sta\u0142a si\u0119 zborem, by\u0142a ko\u015bcio\u0142em zakonnym. Klasztor dominikan\u00f3w ufundowa\u0142 w Tczewie w trzynastym wieku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II, a pierwsi zakonnicy przybyli z Gda\u0144ska; ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono najpierw Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Pannie, p\u00f3\u017aniej wyst\u0119powa\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja. Heise datuje budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a \u2014 korpusu nawowego i prezbiterium, poza starszymi dolnymi partiami \u2014 na po\u0142ow\u0119 XIV wieku, ze wzgl\u0119du na pokrewie\u0144stwo form z tczewsk\u0105 far\u0105, budowan\u0105 w tym samym czasie. W czasie Reformacji ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 pusty d\u0142u\u017cej ni\u017c pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat \u2014 zakonnicy schronili si\u0119 do Gda\u0144ska. Pustk\u0119 potwierdza strona katolicka: wizytacja z 1583 roku poleca porozumie\u0107 si\u0119 z dominikanami gda\u0144skimi, kt\u00f3rzy pobierali dochody tutejszego klasztoru, \u017ceby przynajmniej w adwencie albo w Wielkim Po\u015bcie przyje\u017cd\u017cali tu z kazaniem. Dopiero oko\u0142o 1600 roku zakonnicy wr\u00f3cili do pos\u0142ugi: szerzyli nabo\u017ce\u0144stwo r\u00f3\u017ca\u0144cowe, pomagali s\u0105siednim proboszczom, od 1653 roku sami obs\u0142ugiwali ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kokoszkach, prowadzili te\u017c rekolekcje dla duchownych.\n\nTymczasem miasto przesz\u0142o na stron\u0119 Reformacji. Wizytacja biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, przeprowadzona oko\u0142o 1583 roku, zasta\u0142a Tczew ju\u017c w r\u0119kach protestant\u00f3w. Wizytator zapisa\u0142, \u017ce magistrat i zamo\u017cniejsi mieszczanie \u2014 \u201ewszyscy heretycy\u201d \u2014 utrzymywali w\u0142asnego duchownego, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 kazania w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego za murami miasta i cieszy\u0142 si\u0119 w mie\u015bcie wielkim powa\u017caniem, czemu sprzyja\u0142o zaniedbanie miejscowego proboszcza katolickiego. Protoko\u0142y m\u00f3wi\u0105 te\u017c wprost o pieni\u0105dzach. W zapisie \u201eDe ecclesia Dirszoviensi\u201d stoi: \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 parafialny grozi zawaleniem, bo od czasu po\u017caru nie zosta\u0142 odbudowany \u2014 zaniedbany przez heretyckich opiekun\u00f3w. Najwi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dochod\u00f3w senat przenosi na t\u0142um heretyk\u00f3w, na ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego, kt\u00f3ry zreszt\u0105 zajmuj\u0105 bez \u017cadnego prawa\u201d. Tu\u017c dalej wizytator dodaje, \u017ce ubodzy katolicy byli zmuszani p\u0142aci\u0107 innowierczemu duchownemu po dwadzie\u015bcia groszy rocznie. Relacj\u0119 naocznego \u015bwiadka tego po\u017caru \u2014 z 4 pa\u017adziernika 1577 roku \u2014 spisan\u0105 z dziennika burmistrza Abrahama Hensela, przekaza\u0142 J. H. Schneider, ewangelicki proboszcz tczewski w latach 1721\u20131740.\n\nWezwanie \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja nosi\u0142y w Tczewie dwie \u015bwi\u0105tynie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u2014 fara, wed\u0142ug wizytacji z 1746 roku fundowana w 1226 roku przez ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich \u2014 wyst\u0119puje w protoko\u0142ach z lat 1687, 1703 i 1710 pod podw\u00f3jnym wezwaniem Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a w jednym z nich wprost jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja; drug\u0105 by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 podominika\u0144ski. Wed\u0142ug Goedtkego M. Dionysius Runau obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1574 roku; Rhesa pisze, \u017ce stan\u0105\u0142 na czele gminy tu\u017c przed po\u017carem 1577 roku albo zaraz po nim. \u015awi\u0105tynia podominika\u0144ska sta\u0142a wtedy, jak pisze Fankidejski, pusta. Runau zmar\u0142 na apopleksj\u0119 23 kwietnia 1605 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pozosta\u0142 ostatecznie katolicki.\n\nWezwanie \u015bwi\u0119tego Jerzego w\u0119drowa\u0142o w Tczewie przez trzy budynki. Pierwszy sta\u0142 za miastem: krzy\u017cacka prepozytura ze szpitalem i cmentarzem, z osobnym, dostatnio uposa\u017conym proboszczem. Uposa\u017cenie przepad\u0142o \u2014 wizytacja z 1583 roku notuje pog\u0142osk\u0119, \u017ce Krzy\u017cacy wywie\u017ali przywileje ko\u015bcio\u0142\u00f3w pruskich do Kr\u00f3lewca \u2014 szpital zniesiono, a sam ko\u015bci\u00f3\u0142, przy\u0142\u0105czony do fary, s\u0142u\u017cy\u0142 jeszcze przy pogrzebach i procesjach. Ta sama wizytacja zasta\u0142a go w stanie op\u0142akanym: zapisano, \u017ce przypomina\u0142 raczej \u201espelunca latronum\u201d, jaskini\u0119 zb\u00f3jc\u00f3w, ni\u017c \u015bwi\u0105tyni\u0119, a w zakrystii znaleziono ju\u017c tylko jeden kielich i jeden ornat. Gdy oko\u0142o 1595 roku biskup usun\u0105\u0142 ewangelik\u00f3w z fary, prepozytur\u0119 odnowiono i obj\u0119li j\u0105 luteranie, odprawiaj\u0105c w niej nabo\u017ce\u0144stwa a\u017c do zdobycia miasta przez Szwed\u00f3w, kt\u00f3rzy od razu wprowadzili swoich do katolickiej fary. Nie zawsze jednak gmina mia\u0142a pastora na miejscu: 12 wrze\u015bnia 1605 roku \u015blubu burmistrzowi Abrahamowi Henselowi udzieli\u0142 w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego duchowny z Lisewa Malborskiego \u2014 wed\u0142ug Hartwicha z powodu prze\u015bladowa\u0144 albo dlatego, \u017ce tutejszego pastora nie by\u0142o wtedy w mie\u015bcie. Fankidejski k\u0142adzie zdobycie miasta na lipiec 1626 roku, podobnie kronika Harnocha i ksi\u0119ga ko\u015bcielna tutejszej gminy, wed\u0142ug kt\u00f3rych ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego zburzono wtedy ze wzgl\u0119d\u00f3w wojskowych. Kiedy w 1629 roku ewangelicy zostali z fary wyrugowani na zawsze, o odleg\u0142\u0105 prepozytur\u0119 ju\u017c nie zabiegali. Opuszczona prepozytura leg\u0142a w gruzach podobno ju\u017c w 1632 roku (tak wizytacja z 1746 roku); pozosta\u0142 po niej cmentarz, na kt\u00f3rym ewangelicy nadal grzebali swoich zmar\u0142ych, a wielki dzwon wa\u017c\u0105cy oko\u0142o siedmiuset funt\u00f3w, ostatni\u0105 pami\u0105tk\u0119, zabra\u0142 magistrat \u2014 jeszcze w 1746 roku miasto nie chcia\u0142o go odda\u0107 parafii.\n\nZa zezwoleniem kr\u00f3lewskim ewangelicy przebudowali natomiast na zb\u00f3r spichlerz stoj\u0105cy opodal Wysokiej Bramy \u2014 wed\u0142ug Heisego dawny spichlerz komturski \u2014 i nadali mu wezwanie starego \u015bwi\u0119tego Jerzego \u2014 to drugi z trzech budynk\u00f3w. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego po\u015bwi\u0119cono w 1639 roku, ze wsparciem Gda\u0144ska, Elbl\u0105ga i Torunia; wed\u0142ug Rhesy po\u015bwi\u0119ci\u0142 go pastor Johann Moller. Piotr Birecki, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na opracowanie Krzysztofa Kossarzeckiego o zniszczeniach szwedzkich z lat 1655\u20131660, odnotowuje, \u017ce w czasie potopu uszkodzona zosta\u0142a wie\u017ca \u00f3wczesnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Tczewie. Wed\u0142ug Harnocha spory z duchowie\u0144stwem katolickim, kt\u00f3re wybuch\u0142y po po\u015bwi\u0119ceniu, za\u0142agodzono do 1698 roku, kiedy potwierdzono ewangelikom spokojne wykonywanie ich religii bez \u017cadnych wyj\u0105tk\u00f3w. W latach 1813\u20131814 Francuzi urz\u0105dzili w ko\u015bciele magazyn, a w 1841 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przebudowano i dobudowano jej wie\u017c\u0119. Ewangelicy modlili si\u0119 w niej a\u017c do obj\u0119cia ko\u015bcio\u0142a podominika\u0144skiego. W listopadzie 1873 roku katolicki \u201eRegensburger Morgenblatt\u201d, streszczaj\u0105c ksi\u0105\u017ck\u0119 samego Funka, poda\u0142, \u017ce dr M. Funk, kt\u00f3ry w czasie wprowadzania nowej agendy ko\u015bcielnej by\u0142 ewangelickim duchownym wojskowym w Gda\u0144sku, odm\u00f3wi\u0142 jej u\u017cywania; za ministra von Altensteina magistrat Tczewa wybra\u0142 go na pastora, lecz zatwierdzenia odm\u00f3wiono, zas\u0142aniaj\u0105c si\u0119 nie\u0142ask\u0105 kr\u00f3la, a magistrat \u2014 wed\u0142ug gazety pod wp\u0142ywem intryg, zanim spraw\u0119 przedstawiono kr\u00f3lowi \u2014 przeprowadzi\u0142 nowy wyb\u00f3r.\n\nBurmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisa\u0142 oko\u0142o 1760 roku w r\u0119kopisie dzieje ko\u015bcielne Tczewa. W po\u017carze z 1577 roku sp\u0142on\u0119\u0142y archiwum miejskie, przechowywane na Bramie Pfaffentor, oraz ksi\u0119ga ko\u015bcielna gminy, dlatego o pocz\u0105tkach Reformacji w mie\u015bcie mo\u017cna tylko przypuszcza\u0107. Przywilej Zygmunta Augusta z poniedzia\u0142ku po \u015bwi\u0119cie Jana Chrzciciela 1570 roku upowa\u017cni\u0142 gmin\u0119 do nabo\u017ce\u0144stw w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego przed Wysok\u0105 Bram\u0105. Gdy w 1613 roku do Prus wesz\u0142y wojska skonfederowane, Wielkanoc obchodzono dla bezpiecze\u0144stwa w ratuszu, a ka\u017cdy przynosi\u0142 sobie \u0142awk\u0119 lub sto\u0142ek. 27 marca 1626 roku s\u0105d miejski um\u00f3wi\u0142 si\u0119 z cz\u0119\u015bci\u0105 mieszczan na nowe ma\u0142e organy do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego, ale w lipcu nadeszli Szwedzi. 26 lipca Gustaw Adolf poleci\u0142 radzie obj\u0105\u0107 far\u0119. Pastor Heinrich Opitius odprawia\u0142 w niej nabo\u017ce\u0144stwa, aby zapobiec zapowiedzianemu zniszczeniu ko\u015bcio\u0142a. Od 28 lipca, przy umacnianiu miasta, zburzono zabudowania przed bramami, a z nimi ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego i szpital. Po rozejmie z 26 wrze\u015bnia 1629 roku i oddaniu fary gmina zbiera\u0142a si\u0119 w ratuszu, a na placu po zburzonym ko\u015bciele urz\u0105dzi\u0142a cmentarz, na kt\u00f3rym za Goedtkego nadal grzebano zmar\u0142ych. Przywilej W\u0142adys\u0142awa IV z 30 pa\u017adziernika 1635 roku pozwoli\u0142 zbudowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 i szko\u0142\u0119, a gdyby ko\u015bci\u00f3\u0142 przypadkiem uleg\u0142 zniszczeniu, wznie\u015b\u0107 na tym miejscu nast\u0119pny. Budow\u0119 uko\u0144czono we wrze\u015bniu 1639 roku. Wed\u0142ug Goedtkego dziekan i proboszcz Jan Ignacy Gr\u0105bczewski zaskar\u017cy\u0142 gmin\u0119 o nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, a kr\u00f3l i biskup \u0141ubie\u0144ski nakazali zaprzesta\u0107 w nim nabo\u017ce\u0144stw. 28 wrze\u015bnia 1640 roku biskup wys\u0142a\u0142 do Tczewa archidiakona Mateusza Jana Judyckiego, kt\u00f3ry uzgodni\u0142 pisemn\u0105 ugod\u0119, zatwierdzon\u0105 11 pa\u017adziernika. Przywilej potwierdzili Jan III 12 sierpnia 1677 roku i August II 6 kwietnia 1698 roku, bez zwyk\u0142ego zastrze\u017cenia praw kr\u00f3lewskich i ko\u015bcio\u0142a katolickiego.\n\nWizytacje katolickie pozwalaj\u0105 \u015bledzi\u0107 tczewskich luteran\u00f3w przez p\u00f3\u0142tora stulecia. Kaplice przy farze by\u0142y w 1649 roku w r\u0119kach bractw \u201eopanowanych przez protestant\u00f3w\u201d, kt\u00f3rzy nie chcieli dopuszcza\u0107 do nich proboszcza; rajcy miejscy, r\u00f3wnie\u017c innowiercy, wyp\u0142acali parafii sam czynsz zamiast nale\u017cnych \u0142an\u00f3w, a wizytator skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce poza pi\u0119tnastoma uczniami szko\u0142y parafialnej \u201ereszt\u0119 m\u0142odzie\u017cy psuje heretycki nauczyciel\u201d \u2014 uczni\u00f3w spoza niej \u201eprzez magistra innowierczego deprawowano\u201d. Wizytacja z 8 kwietnia 1687 roku naliczy\u0142a w parafii oko\u0142o siedmiuset katolik\u00f3w i odnotowa\u0142a, \u017ce tczewski szpital prowadzi\u0142o miasto \u2014 dla innowierc\u00f3w. Wizytacja z 14 lutego 1703 roku podaje oko\u0142o siedmiuset katolik\u00f3w i tyle samo luteran\u00f3w. Protok\u00f3\u0142 z 5 marca 1746 roku przypomina, \u017ce luteranie trzymali ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny przez oko\u0142o siedemdziesi\u0105t lat, a\u017c do jego odzyskania dzi\u0119ki biskupowi Rozra\u017cewskiemu w 1595 roku, i liczy w parafii oko\u0142o o\u015bmiuset katolik\u00f3w oraz ponad tysi\u0105c luteran\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci w samym mie\u015bcie, z w\u0142asnym domem modlitwy. W 1780 roku mieli tu publiczne oratorium; wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z tego roku naliczy\u0142a w obu katolickich parafiach \u2014 tczewskiej i lubiszewskiej \u2014 1841 katolik\u00f3w, 5132 ewangelik\u00f3w i 200 \u017byd\u00f3w, jak podaje S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego. Zestawienie szk\u00f3\u0142 pomorskich, kt\u00f3re Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 z wizytacji, notuje w Tczewie szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 ju\u017c w XVI wieku: w protoko\u0142ach z lat 1542, 1583 i 1597 uczy tu nauczyciel ewangelicki, a szko\u0142a katolicka upada; ewangelickiego nauczyciela raz wyp\u0119dzono, p\u00f3\u017aniej przywr\u00f3cono, a szko\u0142a ewangelicka sta\u0142a przy Wysokiej Bramie. Ewangelick\u0105 szko\u0142\u0119 z nauczycielem notuj\u0105 dalej lata 1639\u20131649, 1687, 1710 i 1729.\n\nSpis Goedtkego z 1753 roku pozwala odtworzy\u0107 ca\u0142y ci\u0105g tczewskich pastor\u00f3w a\u017c do 1752 roku; podajemy go ni\u017cej w rozwijanym wykazie. Najd\u0142u\u017cej, trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 lat (1660\u20131696), przes\u0142u\u017cy\u0142 tu Heinrich Richter. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Benthera (1713) i Nothwangera (1740). W sierpniu 1730 roku pastor Schneider pisa\u0142 do gda\u0144skiego Ministerium, \u017ce oskar\u017cono go na dworze w Warszawie, jakoby z ambony wyst\u0105pi\u0142 przeciw kandydatom reformowanym w wyborach do rady i udaremni\u0142 ich wyb\u00f3r; Ministerium radzi\u0142o mu broni\u0107 si\u0119 przed rad\u0105, a w ostateczno\u015bci przed kr\u00f3lem, ale urz\u0119du nie sk\u0142ada\u0107, i ju\u017c 30 pa\u017adziernika tego roku Schneider donosi\u0142, \u017ce sprawa zosta\u0142a za\u017cegnana.\n\nW czasie zarazy 1660 roku rada nakaza\u0142a grzeba\u0107 zmar\u0142ych po cichu, a pastor Tobias Seiler pochwali\u0142 to zarz\u0105dzenie z ambony. Gdy zaraza zabra\u0142a mu dwoje dzieci, 29 lipca, mimo trzech upomnie\u0144, kaza\u0142 urz\u0105dzi\u0107 im zwyk\u0142y pogrzeb ze \u015bpiewem nauczycieli. Nikt nie przyszed\u0142. Szed\u0142 za trumnami sam z \u017con\u0105, z cmentarza nie wr\u00f3ci\u0142 do miasta, wyjecha\u0142 do Gda\u0144ska i tam w sierpniu zmar\u0142. Portret pastora Johanna Mollera z 1645 roku uratowa\u0142 od zniszczenia Johann Heinrich Schneider i powiesi\u0142 w ko\u015bciele, w czarnej owalnej ramie. Schneider zostawi\u0142 te\u017c r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kronik\u0119 miasta.\n\nTrzecim ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Jerzego sta\u0142a si\u0119 \u015bwi\u0105tynia podominika\u0144ska. Po rozbiorach rz\u0105d pruski zamkn\u0105\u0142 klasztor 8 maja 1819 roku, a kilku pozosta\u0142ych zakonnik\u00f3w zn\u00f3w znalaz\u0142o przytu\u0142ek w Gda\u0144sku. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 przy\u0142\u0105czono w 1810 roku jako fili\u0119 do fary i katolicy odprawiali w nim jeszcze przez mniej wi\u0119cej dwadzie\u015bcia lat nabo\u017ce\u0144stwa, tak\u017ce parafialne. Oddano go ewangelikom dlatego, \u017ce uboga gmina katolicka nie ud\u017awign\u0119\u0142aby koszt\u00f3w odbudowy swojego zrujnowanego ko\u015bcio\u0142a parafialnego: rz\u0105d pruski przyszed\u0142 jej z pomoc\u0105 znacznym nak\u0142adem, a w zamian przekaza\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja luteranom. Harnoch dodaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 klasztorny odkupiono dla gminy ewangelickiej za 8000 talar\u00f3w; Piotr Birecki podaje, \u017ce kupiono go dzi\u0119ki 3210 talarom od kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma IV. Gmina sama urz\u0105dzi\u0142a wn\u0119trze i wyda\u0142a na to \u2014 razem z zakupem trzech dzwon\u00f3w \u2014 oko\u0142o 10 000 talar\u00f3w; przy przekazaniu \u015bwi\u0105tyni katolicy zabrali z niej wszystko poza dwoma dzwonami. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 8 maja 1853 roku, a dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki sprzedano na spichlerz. Wed\u0142ug korespondencji z Tczewa, og\u0142oszonej 15 maja 1853 roku w \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, ko\u015bci\u00f3\u0142 klasztorny by\u0142 darem zmar\u0142ego kr\u00f3la dla tczewskich ewangelik\u00f3w, a przebudowano go dzi\u0119ki darowi \u0142aski panuj\u0105cego kr\u00f3la; na uroczysto\u015b\u0107 przybyli prezes rejencji von Blumenthal, generalny superintendent dr Sartorius, landrat von Neefe i wielu duchownych z okolicy. W 1871 roku dawne mieszkanie pastora przy domu modlitwy zamieniono na dom przy rynku, kt\u00f3ry ko\u015bcio\u0142owi zapisa\u0142 w testamencie w\u0142a\u015bciciel garbarni Senger.\n\nHarnoch opisuje wn\u0119trze: prezbiterium i nawa nie le\u017c\u0105 w jednej osi, podobnie jak w katedrze kr\u00f3lewieckiej, wn\u0119trze jest sklepione, o\u0142tarz ma bia\u0142e, z\u0142ocone kolumny, a obraz o\u0142tarzowy przedstawiaj\u0105cy zdj\u0119cie Chrystusa z krzy\u017ca namalowa\u0142 Sy z Gda\u0144ska, nad nim za\u015b umieszczono Chrystusa triumfuj\u0105cego. Ambona stoi pod \u0142ukiem t\u0119czowym, organy przeniesiono ze starego ko\u015bcio\u0142a, a w sklepionej zakrystii wisia\u0142 portret pastora Richtera. Pierwotnie ko\u015bci\u00f3\u0142 nie by\u0142 sklepiony; obecne sklepienia nawy i prezbiterium, a tak\u017ce szczyt po\u015bredni mi\u0119dzy naw\u0105 a prezbiterium, pochodz\u0105 wed\u0142ug Heisego z czas\u00f3w po po\u017carze miasta w 1577 roku \u2014 z ko\u0144ca XVI albo pocz\u0105tku XVII wieku. Z wyposa\u017cenia Heise wymienia dwa \u017cyrandole z du\u017c\u0105 b\u0142yszcz\u0105c\u0105 kul\u0105, dwug\u0142owym or\u0142em i o\u015bmioma ramionami na \u015bwiece, podarowane ko\u015bcio\u0142owi w 1658 i 1700 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 posiada\u0142 trzy kielichy; najmniejszy, kielich do komunii chorych z 1635 roku, ma gruszkowaty w\u0119ze\u0142. Najstarszym zabytkiem rzemios\u0142a w ko\u015bciele by\u0142a wielka dawna p\u0142yta nagrobna, le\u017c\u0105ca w posadzce kruchty i ju\u017c mocno wytarta; jej otokowy napis wykonano gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105.\n\nWsp\u00f3lnota by\u0142a du\u017ca i miejska. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Tczewie 1834 mieszka\u0144c\u00f3w: 754 luteran\u00f3w, jednego reformowanego, 797 katolik\u00f3w, 6 mennonit\u00f3w i 276 \u017byd\u00f3w; miasto mia\u0142o w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) podaje dalsze liczby: w 1825 roku 791 ewangelik\u00f3w, 964 katolik\u00f3w, 6 mennonit\u00f3w i 366 \u017byd\u00f3w; w 1843 roku 1549 ewangelik\u00f3w, 1642 katolik\u00f3w, 10 mennonit\u00f3w i 409 \u017byd\u00f3w; w 1858 roku 2964 ewangelik\u00f3w, 2378 katolik\u00f3w, 44 mennonit\u00f3w i 483 \u017byd\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1885 roku miasto liczy\u0142o 11 146 mieszka\u0144c\u00f3w: 5255 ewangelik\u00f3w, 5380 katolik\u00f3w, 93 innych chrze\u015bcijan i 417 \u017byd\u00f3w. Harnoch w 1890 roku wykazuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Tczewie jako licz\u0105c\u0105 5500 dusz, pod patronatem magistratu, z cmentarzami w Tczewie i Ba\u0142dowie oraz z s\u0105siaduj\u0105c\u0105 w mie\u015bcie wsp\u00f3lnot\u0105 oko\u0142o stu baptyst\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli w\u0142asn\u0105 kaplic\u0119. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 6513 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Tczewa, a duszpasterzami byli Georg Stollenz (od 1887 roku) i wikariusz Johannes Friedrich (od 1894 roku). \u0106wier\u0107 wieku po Harnochu parafia liczy\u0142a ju\u017c oko\u0142o 8300 dusz \u2014 tyle poda\u0142 konsystorz w 1914 roku, og\u0142aszaj\u0105c nab\u00f3r na pierwsz\u0105 posad\u0119 duchownego, z dochodem 6588,98 marki rocznie i mieszkaniem. Magistrat jako patron przedstawia\u0142 gminie do wyboru trzech kandydat\u00f3w, a przyjmowano wy\u0142\u0105cznie duchownych z co najmniej pi\u0119tnastoletni\u0105 s\u0142u\u017cb\u0105; pastorem zosta\u0142 Felix Engelbrecht z I\u0142awy. W tym samym roku pastor Morgenroth, wcze\u015bniej w Tczewie, zosta\u0142 superintendentem w \u015awieciu. B\u00e4r notuje ksi\u0119gi metrykalne parafii od 1637 roku (chrzty), 1640 (\u015bluby), 1702 (zgony) i 1843 (konfirmacje); z parafii \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eDirschau\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi z lat 1637\u20131944 oraz 1797\u20131874. Figuruj\u0105 one w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nPrasa dopowiada dzieje tutejszych pastor\u00f3w od lat siedemdziesi\u0105tych XIX wieku. W sierpniu 1875 roku og\u0142oszono, \u017ce kr\u00f3l mianowa\u0142 pastora w Tczewie dr phil. Friedricha Hermanna Humburga superintendentem diecezji Danziger H\u00f6he, dot\u0105d zwanej diecezj\u0105 Pruszcz (Praust). Moritz Friedrich Ludwig Koch, ordynowany w 1868 roku, przez pi\u0119\u0107 lat zarz\u0105dza\u0142 parafi\u0105 w Lipuszu (Lippusch) w diasporze, a w pa\u017adzierniku 1873 roku wybrano go na pastora w Lichnowach (Gro\u00df Lichtenau), gdzie pracowa\u0142 dziesi\u0119\u0107 lat; jesieni\u0105 1883 roku powo\u0142ano go na pastora gminy w Tczewie i wkr\u00f3tce powierzono mu tymczasowo superintendentur\u0119 diecezji Danziger H\u00f6he, a w lipcu 1885 roku og\u0142oszono jego nominacj\u0119 na superintendenta tej diecezji. Na mocy kr\u00f3lewskiej nominacji z 21 wrze\u015bnia 1886 roku zosta\u0142 radc\u0105 konsystorza w Gda\u0144sku. 14 lutego 1887 roku gmina \u015bwi\u0119tego Jerzego wybra\u0142a na jego miejsce du\u017c\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 g\u0142os\u00f3w pastora Stollenza z Malborka; kontrkandydaci, pastorzy Messerschmidt ze Sztumu i Lehmann z Ko\u015bcierzyny, otrzymali 5 i 2 g\u0142osy. We wrze\u015bniu 1887 roku ko\u015bcielny Goenck otrzyma\u0142 Powszechn\u0105 Odznak\u0119 Honorow\u0105. W marcu 1898 roku og\u0142oszono wakat drugiej posady pastorskiej, z minimalnym uposa\u017ceniem i dodatkiem mieszkaniowym; zg\u0142oszenia przyjmowa\u0142a rada gminy ko\u015bcielnej. Pod koniec tego roku pewien w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku, szukaj\u0105c w \u201eReichsbote\u201d nauczyciela domowego, pisa\u0142, \u017ce jego dotychczasowy kandydat teologii Dannebaum zosta\u0142 niespodziewanie mianowany pastorem w Tczewie. Na pocz\u0105tku 1901 roku donoszono z Pelplina, \u017ce pastora Morgenrotha, kt\u00f3ry opiekowa\u0142 si\u0119 tamtejsz\u0105 ewangelick\u0105 szko\u0142\u0105 prywatn\u0105, przeniesiono do Tczewa, a w 1923 roku pastor Engelbrecht z Tczewa zosta\u0142 powo\u0142any na pierwsz\u0105 posad\u0119 pastorsk\u0105 w Pas\u0142\u0119ku i mianowany superintendentem. W marcu 1929 roku przywieziono dwoma samochodami ci\u0119\u017carowymi dwa dzwony, kt\u00f3re dla gminy \u015bwi\u0119tego Jerzego odla\u0142a stocznia gda\u0144ska (Danziger Werft); parafianie przyj\u0119li je uroczy\u015bcie przed ko\u015bcio\u0142em. Wi\u0119kszy, nazwany \u201eDr. Martin Luther\u201d, z napisem \u201eEin' feste Burg ist unser Gott\u201d, wa\u017cy\u0142 57 cetnar\u00f3w, a mniejszy, \u201eSt. Georg\u201d, z napisem \u201eUnser Glaube ist der Sieg, der die Welt \u00fcberwunden hat\u201d, 40 cetnar\u00f3w; po\u015bwi\u0119cenie zapowiedziano na drugi dzie\u0144 Wielkanocy.\n\nW pa\u017adzierniku 1886 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 15, s. 114), \u017ce probostwo w Tczewie, pod patronatem prywatnym, wkr\u00f3tce si\u0119 zwolni, poniewa\u017c superintendent, radca konsystorski Koch, zosta\u0142 powo\u0142any na cz\u0142onka konsystorza Prowincji Prus Zachodnich. Dawa\u0142o oko\u0142o 5585 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 6143 marek z mieszkaniem, z czego do ko\u0144ca czerwca 1891 roku trzeba by\u0142o odprowadza\u0107 1236 marek rocznie jako op\u0142at\u0119 z beneficjum; w nast\u0119pnym numerze (nr 16, s. 119) konsystorz sprostowa\u0142, \u017ce w kwocie 5585 marek mie\u015bci si\u0119 osobisty dodatek dla Kocha w wysoko\u015bci 618 marek. Parafia liczy\u0142a oko\u0142o 6484 dusz i mia\u0142a 11 szk\u00f3\u0142 z 36 nauczycielami, a proboszcza mia\u0142a wybra\u0107 gmina spo\u015br\u00f3d trzech kandydat\u00f3w zaproponowanych przez magistrat Tczewa.\n\nW tym ko\u015bciele znalaz\u0142 te\u017c dom polski zb\u00f3r ewangelicko-augsburski. Pod koniec 1929 roku in\u017cynier Henryk Kliem poprosi\u0142 biskupa Juliusza Burschego o plac\u00f3wk\u0119 dla oko\u0142o osiemdziesi\u0119ciu Polak\u00f3w; 14 stycznia 1930 roku wybrano kolegium ko\u015bcielne, a od 9 lutego 1930 roku polskie nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 w unijnym ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jerzego \u2014 najpierw raz, potem dwa razy w miesi\u0105cu, po po\u0142udniu \u2014 za zgod\u0105 superintendenta Bertholda Harhausena. W maju 1937 roku \u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d podawa\u0142, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwa polskiego zboru odbywaj\u0105 si\u0119 w ka\u017cd\u0105 drug\u0105 i czwart\u0105 niedziel\u0119 miesi\u0105ca o trzeciej po po\u0142udniu \u201ew miejscowym ko\u015bciele ewangelicko-unijnym pod wezw. \u015bw. Jerzego\u201d. Latem zb\u00f3r robi\u0142 dwumiesi\u0119czn\u0105 przerw\u0119; pierwsze nabo\u017ce\u0144stwo po niej, 10 pa\u017adziernika 1937 roku, po\u0142\u0105czono z konfirmacj\u0105, do kt\u00f3rej przyst\u0105pili Henryk i Juliusz Kliemowie z Tczewa oraz Wies\u0142aw Wentland ze Starogardu. Wiosn\u0105 1938 roku zmar\u0142 in\u017cynier Henryk Kliem, za\u0142o\u017cyciel zboru i prezes jego rady ko\u015bcielnej; 1 maja zb\u00f3r uczci\u0142 jego pami\u0119\u0107 uroczystym nabo\u017ce\u0144stwem.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Obj\u0119cie ko\u015bcio\u0142a podominika\u0144skiego datuje si\u0119 na 1853 rok, a u Fankidejskiego na 1835. Klasztor zamkni\u0119to wed\u0142ug jednego przekazu 8 maja 1819 roku, wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w Heisego z 1885 roku \u2014 zniesiono go w 1818 roku, a jego ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142a p\u00f3\u017aniej gmina ewangelicka. Usuni\u0119cie ewangelik\u00f3w z fary przypada oko\u0142o 1595 roku; Harnoch podaje rok 1590. Przywilej W\u0142adys\u0142awa IV na nowy zb\u00f3r wizytacja z 1746 roku datuje na 1633 rok, Harnoch \u2014 na 30 pa\u017adziernika 1635. Sama data powo\u0142ania Runaua nie jest pewna: wydany w 1753 roku w Gda\u0144sku spis duchownych mniejszych miast Prus Kr\u00f3lewskich, u\u0142o\u017cony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego, podaje, \u017ce obj\u0105\u0142 urz\u0105d ju\u017c w 1574 roku, a Ludwig Rhesa, autor wykazu duchownych Prus Zachodnich z 1834 roku, pisze ostro\u017cnie, \u017ce stan\u0105\u0142 na czele gminy \u201ealbo kr\u00f3tko przed po\u017carem z 1577 roku, albo zaraz po nim\u201d. Andrzej Tomczak, opieraj\u0105c si\u0119 na wizytacji z 1583 roku, pisze, \u017ce fary tczewskiej protestanci \u201eostatecznie nie opanowali\u201d; ich wp\u0142ywy wed\u0142ug niego przez pewien czas tam dociera\u0142y. Pastora z lat 1721\u20131740 Rhesa nazywa Johann Heinrich Schr\u00f6der i zaznacza, \u017ce starszy wykaz zapisa\u0142 go jako Schneidera.\n\n\ud83d\udfe1 Goedtke r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych \u017ar\u00f3de\u0142 w kilku sprawach. Wy\u017cej zb\u00f3r powstaje ze spichlerza opodal Wysokiej Bramy. Przywilej z 1635 roku, kt\u00f3ry Goedtke drukuje, wskazuje pod ko\u015bci\u00f3\u0142 dom szko\u0142y wyznania augsburskiego przy tej bramie, wewn\u0105trz mur\u00f3w (s. 66, 70), a o spichlerzu Goedtke nie pisze. Far\u0119 przekazano wed\u0142ug niego jeszcze przed 1590 rokiem, bo biskup Rozra\u017cewski ju\u017c 8 wrze\u015bnia 1590 roku \u017c\u0105da\u0142 od miasta jej dokument\u00f3w (s. 134), wobec oko\u0142o 1595 roku wy\u017cej. Wyrok z 1598 roku odnosi w r\u0119kopisie z 1760 roku do ulicy Pfaffengasse, nie do ko\u015bcio\u0142a (s. 134). \u015alub burmistrza Hensela z 12 wrze\u015bnia 1605 roku Hartwich t\u0142umaczy prze\u015bladowaniami albo nieobecno\u015bci\u0105 pastora. Goedtke wyja\u015bnia, \u017ce po \u015bmierci Runaua 23 kwietnia urz\u0105d by\u0142 nieobsadzony do ko\u0144ca roku (s. 60, 137). Rok obj\u0119cia urz\u0119du przez Runaua: spis z 1753 roku podaje 1574, ale tabele w starszej redakcji i w r\u0119kopisie z 1760 roku maj\u0105 niepe\u0142ny zapis \u201e157.\u201d (s. 60, 138), a tekst m\u00f3wi o czasie tu\u017c przed po\u017carem z 1577 roku albo zaraz po nim (s. 61), tak jak p\u00f3\u017aniej Rhesa.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 7479 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 8292 dusze.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Wei\u00df (1605\u20131611), George Willenius (1637), Tobias Seiler (1651), Heinrich Richter (1660), Ephraim Fromm (1696), Gabriel Benter (1713), Carl Balthasar Nothwanger (1740), Michael Gottlieb Treuge (1752), Ephraim Gottlob Brauer (1758), Carl Heinrich Gebser (1857\u20131862), Friedrich Hermann Humburg (1862), Georg Friedrich Wilhelm Stollenz (1887), Johannes Carl Albert Friedrich (1898), Johann Heinrich Felix Engelbrech (1914), Paul Rudolph Ewert (do 1916), Berthold Waldemar Henrich Harhausen (1924), Alfred Draheim (1941\u20131945). Bez podanego roku: Paul Friedrich Morgenroth.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d, Bydgoszcz, nr 19, 8 maja 1938; \u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d, Bydgoszcz, nr 27, 10 pa\u017adziernika 1937; \u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d, Bydgoszcz, nr 10, 16 maja 1937; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eTczew\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 390, 391; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 3: \u201eDer Kreis Preu\u00dfisch Stargard\u201d, Danzig 1885, s. 163; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 3: \u201eDer Kreis Preu\u00dfisch Stargard\u201d, Danzig 1885, s. 175; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, zeszyt 1 (dekanat tczewski) i zeszyt 3; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau (Kreis Dirschau, s. 26, poz. 1); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 200\u2013203; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 297, 333, 369, 445, 412\u2013413; J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, cz. I, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 70\u201371; M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 66; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 56, nr 46; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenia ksi\u0105g G11 (wizytacja 1649), G20b (wizytacja 1686\u20131687) i wizytacji z 14 II 1703; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich\u2026, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), streszczenia ksi\u0105g G26 (wizytacja Jana Kazimierza Jugowskiego, 1710\u20131711) i G56 (wizytacja Augustyna Kli\u0144skiego, Tczew 5 III 1746); \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Pr. Stargard\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 3, 4, 17; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 242; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 471, 420\u2013421; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 81; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 28\u201329; I. G. Goedtke, \u201eEvangelisches Predigt-Amt in denen kleineren St\u00e4dten des Polnischen Preussens\u201d, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 5; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 125; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 96, 216; t. 2, s. 396, 446, 459, 526, 534, 559; t. 3, s. 718, 849; t. 4, s. 1215, 1286; t. 5, s. 1471; t. 6, s. 1685, 1777; t. 7, s. 1853, 1949, 1991; Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 57\u201364, 66, 68, 70, 133\u2013142; \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 15 maja 1853 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eRegensburger Morgenblatt\u201d, 16 listopada 1873 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 25 sierpnia 1875 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d, 21 lipca 1885 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 16 lutego 1887 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 10 wrze\u015bnia 1887 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d, 2 sierpnia 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d, 10 marca 1898 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 grudnia 1898 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d, 26 lutego 1901 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 1 listopada 1923 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eS\u00e4chsische Elbzeitung\u201d, 30 marca 1929 roku, s. 9 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 15, s. 114 oraz 1886, nr 16, s. 119 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 13.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Pr. Stargard\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zb\u00f3r ewangelicko-augsburski w Tczewie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Zb%C3%B3r_ewangelicko-augsburski_w_Tczewie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, cz. I, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012)","url":"https://gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/14845/edition/26287/content"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Pr. Stargard\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 3","url":"https://polona.pl/item-view/22eb8b16-13f1-4bc6-9ea2-0bf31f20457a"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 4","url":"https://polona.pl/item-view/8322c06d-cc1c-45ce-bde0-c362e8ee1b08"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 17","url":"https://polona.pl/item-view/73e48628-9735-4185-8495-01fe3d3b5d99"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 3: \u201eDer Kreis Preu\u00dfisch Stargard\u201d, Danzig 1885, s. 175","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 3: \u201eDer Kreis Preu\u00dfisch Stargard\u201d, Danzig 1885, s. 163","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 390, 391","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eTczew\u201d","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"\u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d, Bydgoszcz, nr 10, 16 maja 1937","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"\u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d, Bydgoszcz, nr 27, 10 pa\u017adziernika 1937","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"\u201ePrzegl\u0105d Ewangelicki\u201d, Bydgoszcz, nr 19, 8 maja 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 96, 216; t. 2, s. 396, 446, 459, 526, 534, 559; t. 3, s. 718, 849; t. 4, s. 1215, 1286; t. 5, s. 1471; t. 6, s. 1685, 1777; t. 7, s. 1853, 1949, 1991","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Isaak Gottfried Goedtke, \u201eKirchengeschichte der evangelischen kleinen St\u00e4dte im Polnischen Preu\u00dfen\u201d, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen), s. 57\u201364, 66, 68, 70, 133\u2013142","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d, 15 maja 1853 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WT6HD2DURA3UEH5APPKBRMRCKEIIQ3QY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eRegensburger Morgenblatt\u201d, 16 listopada 1873 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EYBL6NWLCM5JBD5YTOPUQLUTT5NAPIRX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 25 sierpnia 1875 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3JFBXSQ5LISCX66XXNBGMCINPSC4B44Z"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d, 21 lipca 1885 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RN4ZBRSQAXDIORHXR2POX4LL5KV4K2AN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 16 lutego 1887 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QGEDO4IBH5GQBYWJZE7D6X3GU5RDHSK7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 10 wrze\u015bnia 1887 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/P2CG54ZJTMZAJ2VHFF6VNPP34DWDDLAI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d, 2 sierpnia 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/475K43BTCQ4UJXTHVBCCMWLXFUYXOS7K"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d, 10 marca 1898 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GBYASGSPT5LLKMIUYLNGADRNEIFHYEE2"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 grudnia 1898 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/IOTTOR5EMZDOXEXSJH2VQ5ZM7KQZBAPF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d, 26 lutego 1901 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Q6Y245PBGZ2FULWREU67K3GAVBAXLJJD"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 1 listopada 1923 roku, s. 4 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CMIRZWJ4YR7ETZYYOTLIDOEKZJZVFWNB"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u00e4chsische Elbzeitung\u201d, 30 marca 1929 roku, s. 9 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/WGO67N2DW53CQO2HOG67RS7WA4KCY3Z7"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXI, 2020, s. 13","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 125","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 15, s. 114 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4691/Amtliche_Mittheilungen_1886_015_.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 16, s. 119 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4692/Amtliche_Mittheilungen_1886_016.pdf"}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0009","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.087743,"lng":18.801345,"name_de":"Dirschau","name_pl":"Tczew \u2014 zb\u00f3r ewangelicki \u015bw. Jerzego (ko\u015bci\u00f3\u0142 podominika\u0144ski)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Tokary w gminie Przodkowo by\u0142y maj\u0105tkiem rycerskim na Kaszubach, w powiecie kartuskim. S\u0142ownik geograficzny notuje tu w 1885 roku 185 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 123 katolik\u00f3w i 62 ewangelik\u00f3w, a przy dworze owczarni\u0119 i hodowl\u0119 byd\u0142a rasy wschodniofryzyjskiej. Z 719 hektar\u00f3w maj\u0105tku 396 przypada\u0142o na rol\u0119 orn\u0105, 75 na \u0142\u0105ki, a 140 na las. Przy maj\u0105tku istnia\u0142 osobny grobowiec \u2014 dawny grobowiec rodowy w\u0142a\u015bcicieli Tokar.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Tockar* jako maj\u0105tek rycerski z 16 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 199, w tym 60 ewangelik\u00f3w i 139 katolik\u00f3w. Miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nS\u0142ownik geograficzny w tym samym ha\u015ble pisze o dziedzicu nazwiskiem Lesse, notowanym w 1858 roku; form\u0119 \u201eLiss\u201d przytacza forum eksploracyjne. Jakub Fankidejski, spisuj\u0105c utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice diecezji che\u0142mi\u0144skiej, zanotowa\u0142, \u017ce kaplic\u0119 w Tokarach \u2014 domow\u0105 i katolick\u0105 \u2014 utrzymywa\u0142 dziedzic Kczewski, starosta starogardzki, w tym samym czasie co Wolscy kaplic\u0119 w s\u0105siednim Niest\u0119powie, czyli w drugiej po\u0142owie XVII i w XVIII wieku. Wyznania ewangelickiego rodziny p\u00f3\u017aniejszych w\u0142a\u015bcicieli nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Tokarach 99 mieszka\u0144c\u00f3w: 8 luteran\u00f3w i 91 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Przyja\u017ani (Rheinfeld). T\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 podaje wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku, w kt\u00f3rym Tockar figuruje w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu kartuskiego; maj\u0105tek liczy\u0142 wtedy 17 dom\u00f3w i 28 gospodarstw domowych. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wymienia Tockar przy innym ko\u015bciele: przypisuje go parafii ewangelickiej Friedenau, czyli w Karczemkach w powiecie wejherowskim. W tym spisie do tej samej parafii odes\u0142ano dziesi\u0119\u0107 innych wsi powiatu kartuskiego. Katolicy chodzili do \u017bukowa, odleg\u0142ego \u2014 jak podaje S\u0142ownik \u2014 o siedem kilometr\u00f3w.\n\nObiekt nie zachowa\u0142 si\u0119. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje jako *miejsce pocmentarne* o funkcji cmentarza rodowego, na podstawie karty z 30 pa\u017adziernika 1985 roku; do rejestru nie zosta\u0142 wpisany. Punkt ewidencyjny le\u017cy oko\u0142o dwustu metr\u00f3w od podworskiego parku w Tokarach; park ten wraz z fragmentem ogrodzenia zespo\u0142u dworsko-parkowego notuje gminna ewidencja zabytk\u00f3w Przodkowa, miejsca pocmentarnego nie.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w Prus Zachodnich z 1912 roku dzier\u017cawc\u0105 maj\u0105tku Tokary, po niemiecku Tockar, by\u0142 Franz Mirau, porucznik w stanie spoczynku.\n\nW pruskich ksi\u0119gach hipotecznych zapisano, \u017ce od 1825 roku Tokary nale\u017ca\u0142y do Daniela Gottfrieda Lessego, a od 1827 roku do jego \u017cony Karoliny Pauliny z domu Platzmann. Wcze\u015bniej maj\u0105tek trzymali Kczewscy \u2014 Jan, a od 1752 roku jego syn Piotr, w wykazie wasali z lat 1774\u20131775 zapisany jako 47-letni dziedzic mieszkaj\u0105cy w Tokarach \u2014 po nich od 1791 roku Henriette Elisabeth z domu von der Goltz, \u017cona Schacka von Wittenau, od 1798 roku Piotr Schedlin-Czarli\u0144ski, od 1803 roku hrabia Kajetan Sierakowski z \u017con\u0105 Helen\u0105 z Dzieduszyckich, od 1814 roku Daniel Gotthilf von Frantzius, a od 1822 roku Johann Leberecht Grundtmann.\n\nWed\u0142ug przywileju z 1338 roku Tokary by\u0142y dobrami rycerskimi na prawie che\u0142mi\u0144skim; z ka\u017cdego p\u0142uga oddawano dwie miary \u017cyta, a z rad\u0142a jedn\u0105. W 1891 roku Tokary (812 hektar\u00f3w) nale\u017ca\u0142y do rodziny Lesse, a w 1903 roku ich w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 porucznik Franz Mirau. Mi\u0119dzy 1903 a 1909 rokiem maj\u0105tek kupi\u0142o pa\u0144stwo pruskie i przekszta\u0142ci\u0142o go w domen\u0119, a Franz Mirau gospodarowa\u0142 na nim dalej jako dzier\u017cawca, na mniejszym areale oko\u0142o 460\u2013500 hektar\u00f3w; ewangelicy z maj\u0105tku nale\u017celi w 1912 roku do parafii w Przyja\u017ani (Rheinfeld). W 1928 roku dzier\u017cawc\u0105 by\u0142 Georg Mirau, zapisany w polskiej ksi\u0119dze adresowej jako \u201eMiran\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. W karcie krajowej ewidencji podano po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a w powiatowym programie opieki nad zabytkami \u2014 koniec XIX wieku. Spis z 1910 roku przypisuje Tockar parafii ewangelickiej Friedenau (Karczemki), a dane z 1912 roku podaj\u0105 dla ewangelik\u00f3w z maj\u0105tku parafi\u0119 w Przyja\u017ani (Rheinfeld).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Karczemki (Friedenau) i podaje tu 13 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 49; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o \u201eTokary\u201d; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 146, nr 350b; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Karthaus, s. 56, poz. 190); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 163; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 196; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 637 (s. 25), nr 1500 (s. 170); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 135, pozycja 427; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 39, 60; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 28; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 34\u201335; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 64; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1223; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"nieustalone","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eTokary\u201d","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 49","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 637 (s. 25), nr 1500 (s. 170)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 135, pozycja 427","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 39, 60","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 28","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 34\u201335","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 64","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 48\u201349","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1223","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0233","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.403266,"lng":18.329763,"name_de":"Tockar","name_pl":"Tokary \u2014 miejsce pocmentarne po grobowcu rodowym","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy Toliszczek nie mia\u0142; po tutejszych ewangelikach pozosta\u0142 niewielki cmentarz, datowany w ewidencji zabytk\u00f3w na prze\u0142om XIX i XX wieku. Po 1945 roku opuszczono go. Na zalesionej k\u0119pie w\u015br\u00f3d p\u00f3l, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne zniszczone nagrobki \u2014 kamienne obramowania, podstawy krzy\u017cy i p\u0142yty bez inskrypcji.\n\nToliszczek, po kaszubsku Toliszczk, po niemiecku Burgsdorf, by\u0142 maj\u0105tkiem wydzielonym z grunt\u00f3w s\u0105siednich d\u00f3br na pocz\u0105tku XIX wieku, a jego niemieck\u0105 nazw\u0119 \u2014 jak zaznacza Franz Schultz \u2014 dobrano dowolnie, bez oparcia w miejscowej tradycji. Pan von Kurowski, od 1803 roku w\u0142a\u015bciciel Prusewa, Strzebielinka i Brzyna, zawar\u0142 3 marca 1810 roku umow\u0119 z oberj\u00e4grem H\u00fcllnerem i odda\u0142 mu w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105 obszar wrzosowiska z\u0142o\u017cony z cz\u0119\u015bci r\u00f3\u017cnych maj\u0105tk\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie prusewskiego \u2014 w sumie 36 w\u0142\u00f3k wraz z 13 morgami \u0142\u0105k. Wydzielony grunt nazwano wtedy Burgsdorfem. Tabele prestacyjne z 1833 roku podaj\u0105 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach inne dane: kontrakt s\u0105dowy zawarto 14 kwietnia 1810 roku, a od\u0142\u0105czenia dokonano od maj\u0105tku Brzyno (Reckendorf). W podziale ci\u0119\u017car\u00f3w gruntowych Brzyno mia\u0142o odt\u0105d p\u0142aci\u0107 54, a Toliszczek 27 talar\u00f3w. W wykazie wsi parafii lutera\u0144skiej w Osiekach z 1658 roku, przytoczonym przez ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego, Burgsdorfu nie ma.\n\nToliszczek le\u017ca\u0142 najpierw w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt) w Prusach Zachodnich, a 10 stycznia 1920 roku, wraz z wej\u015bciem w \u017cycie traktatu wersalskiego, przeszed\u0142 do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg) w rejencji koszali\u0144skiej. W Kolkowie (Kolkau) Toliszczek mia\u0142 okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego. W\u0142a\u015bcicielami byli kolejno Franz Retzlaff, potem rodzina von L\u00fctzow, a wreszcie kapitan Mielke, zi\u0119\u0107 von L\u00fctzowa, notowany jako w\u0142a\u015bciciel w 1907 roku. W 1869 roku maj\u0105tek opisywano jako szlachecki folwark. Za von L\u00fctzow\u00f3w cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br wydzielono uchwa\u0142\u0105 sejmiku powiatowego z 3 pa\u017adziernika 1873 roku i rozporz\u0105dzeniem gabinetowym z 8 wrze\u015bnia 1874 roku.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 21 mieszka\u0144c\u00f3w: 20 luteran\u00f3w i jednego katolika, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 w Osiekach (Osseeken). W 1869 roku folwark liczy\u0142 84 osoby, a jedna z nich nie by\u0142a wyznania ewangelickiego. W spisie z 1885 roku wykazano 78 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 76 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1890 roku folwark liczy\u0142 67 mieszka\u0144c\u00f3w: 55 ewangelik\u00f3w, kt\u00f3rych Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, uzna\u0142 za Niemc\u00f3w, i dwunastu katolik\u00f3w, kt\u00f3rych uzna\u0142 za Kaszub\u00f3w. W 1910 roku na 66 mieszka\u0144c\u00f3w niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 26 os\u00f3b \u2014 24 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w \u2014 a kaszubski czterdziestu katolik\u00f3w.\n\nDane z 1871 roku i wykaz gmin z 1885 roku wskazuj\u0105 przy tej wsi parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Osiekach. W 1889 roku dokumentem z 6 lipca od\u0142\u0105czono od Osiek Toliszczek, Gniewinko, Bychowo oraz Wielki i Ma\u0142y Perlin i przy\u0142\u0105czono je do parafii gniewi\u0144skiej. W spisie z 1910 roku przy tej wsi figuruje parafia w Gniewinie. Katolicy podlegali parafii w \u017barnowcu.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: ewidencja konserwatorska cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty); Franz Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 418; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 252, 257; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 230; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 60\u201361, poz. 59; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 38\u201339, poz. 58; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 156\u2013157, nr 30; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1889; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 67.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Toliszczek (woj. pomorskie) \u2014 FotoExploracje","url":"https://fotoexploracje.manifo.com/toliszczek-woj-pomorskie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 418","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0122","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.750004,"lng":18.020348,"name_de":"Burgsdorf","name_pl":"Toliszczek \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tolkmicko, po niemiecku Tolkemit, le\u017cy nad Zalewem Wi\u015blanym i M\u0142yn\u00f3wk\u0105 Tolkmick\u0105, w dawnym powiecie elbl\u0105skim. Miasteczko wymieniono w dokumencie z 1326 roku jako Tolkemieten, a Hartknoch, Henneberger i urodzony tutaj dominikanin Szymon Grunau podaj\u0105 rok 1356 jako dat\u0119 za\u0142o\u017cenia miasta. W S\u0142owniku geograficznym zaznaczono, \u017ce mieszczan Tolkmicka wymienia przywilej wielkiego mistrza Henryka Dusemera z 1351 roku.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii we Fromborku; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nCmentarz ewangelicki z ko\u0144ca XIX wieku le\u017cy przy ulicy Szkolnej, na tej samej dzia\u0142ce numer 224 co starszy cmentarz katolicki. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z 1887 roku, dzi\u015b polskokatolicki, jest obiektem odr\u0119bnym od cmentarza.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w miasteczku 1301 mieszka\u0144c\u00f3w: 48 luteran\u00f3w, 1247 katolik\u00f3w i 6 \u017byd\u00f3w, przy 254 paleniskach i jednym ko\u015bciele katolickim. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego w 1869 roku by\u0142o tu 310 dom\u00f3w i 2695 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 2602 katolik\u00f3w, 84 ewangelik\u00f3w i 9 \u017byd\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 2847 os\u00f3b: 2684 katolik\u00f3w, 153 ewangelik\u00f3w, dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan i o\u015bmiu \u017byd\u00f3w. W mie\u015bcie by\u0142a szko\u0142a katolicka z czterema nauczycielami i 350 dzie\u0107mi oraz ewangelicka z jednym nauczycielem i 27 dzie\u0107mi.\n\nW\u0142asnej parafii ewangelicy tolkmiccy nie mieli: w 1820 roku zapisano ich przy parafii w \u0141\u0119czu (Lenzen), a spis z 1 grudnia 1885 roku przypisuje ich do parafii we Fromborku. W rejestrze miejscowo\u015bci Langego, wed\u0142ug stanu z 1 wrze\u015bnia 1939 roku, Tolkmicko figuruje jako osobny okr\u0119g parafialny ewangelicki (Kirchspiel Tolkemit).\n\nW mie\u015bcie katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jakuba z XIV wieku by\u0142 siedzib\u0105 parafii w dekanacie elbl\u0105skim. Parafia ta liczy\u0142a w 1869 roku 3156 dusz, a w 1884 roku 2164 komunikant\u00f3w; obejmowa\u0142a, pr\u00f3cz miasta, Kadyny z Rehbergiem, Konradswalde, Hohenwalde, Kickelhof, Louisenthal, Now\u0105 Wie\u015b i Wieck.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. S\u0142ownik geograficzny przypisuje ewangelik\u00f3w tolkmickich do parafii w \u0141\u0119czu, niezgodnie ze spisem z 1885 roku i z podr\u0119cznikiem z 1869 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 156 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 192 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Elbing, s. 2\u20133, poz. 1; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o Tolkmicko; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 22, nr 195; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Tolkemit w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 92, pozycja 223; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/elblag/tolkmicko/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Tolkmicko","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Tolkemit (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=61471"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 92, pozycja 223","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1053","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.323242,"lng":19.533404,"name_de":"Tolkemit","name_pl":"Tolkmicko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tolkmicko, po niemiecku Tolkemit, to miasteczko w Pomezanii nad Zalewem Wi\u015blanym, trzy mile na p\u00f3\u0142noc od Elbl\u0105ga. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu elbl\u0105skiego w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; po rozwi\u0105zaniu prowincji ziemia elbl\u0105ska przesz\u0142a do Prus Wschodnich.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii we Fromborku; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nDla 1869 roku S\u0142ownik geograficzny podaje w miasteczku 310 dom\u00f3w i 2695 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 2602 katolik\u00f3w, 84 ewangelik\u00f3w i 9 \u017byd\u00f3w. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 2847 mieszka\u0144c\u00f3w w 334 domach mieszkalnych i 647 gospodarstwach domowych: 153 ewangelik\u00f3w, 2684 katolik\u00f3w, dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan i o\u015bmiu \u017byd\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny notuje jednoklasow\u0105 szko\u0142\u0119 katolick\u0105, kt\u00f3ra w 1887 roku mia\u0142a czterech nauczycieli i 350 dzieci. S\u0142ownik wymienia te\u017c jednoklasow\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 z jednym nauczycielem i 27 dzie\u0107mi.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Tolkmicku 1301 mieszka\u0144c\u00f3w: 48 luteran\u00f3w, 1247 katolik\u00f3w i 6 \u017byd\u00f3w. \u0141\u0119cze (Lenzen) spis ten wskazuje jako parafi\u0119 tutejszych luteran\u00f3w; tak samo podaje S\u0142ownik geograficzny. Spis z 1885 roku wpisa\u0142 ich do parafii ewangelickiej we Fromborku w Prusach Wschodnich.\n\nW 1887 roku gmina wznios\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 neogotycki, murowany z ceg\u0142y. Pierwotne wezwanie brzmia\u0142o: \u017b\u0142\u00f3bka Chrystusowego. W 1914 roku Tolkmicko tworzy\u0142o wsp\u00f3lny urz\u0105d parafialny z \u0141\u0119czem (Lenzen) i D\u00f6rbeck, pod patronatem kr\u00f3lewskim. W ca\u0142ym okr\u0119gu tego urz\u0119du parafialnego liczono oko\u0142o 3600 dusz. Gdy posada zwolni\u0142a si\u0119 1 listopada 1914 roku, nast\u0119pc\u0119 wybiera\u0142y po\u0142\u0105czone organy tych gmin. W rejestrze miejscowo\u015bci Langego, wed\u0142ug stanu z 1 wrze\u015bnia 1939 roku, Tolkmicko figuruje jako osobny okr\u0119g parafialny ewangelicki (Kirchspiel Tolkemit).\n\nPo 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Polskokatolicki i u\u017cytkuje j\u0105 do dzi\u015b jako czynny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Anielskiej, przy ulicy Kr\u0119tej. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego pod numerem 192/91 z 17 maja 1991 roku \u2014 wykaz podaje go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 polsko-katolicki, ul. Kr\u0119ta 3\u201d.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 dokumentow\u0105 pod rokiem 1326, a lokacj\u0119 przed 1299 rokiem, za komtura elbl\u0105skiego Ludwiga von Schippe. W 1351 roku, wed\u0142ug S\u0142ownika, wielki mistrz Heinrich Dusemer odnowi\u0142 przywilej miejski. Hartknoch, Henneberger i dominikanin Szymon Grunau, urodzony w Tolkmicku, podawali jako dat\u0119 za\u0142o\u017cenia miasta rok 1356, cho\u0107 \u2014 jak zaznacza S\u0142ownik geograficzny \u2014 mieszczan Tolkmicka wymienia przywilej wielkiego mistrza Henryka Dusemera z 1351 roku. Katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Jakuba Aposto\u0142a wzniesiono w trzeciej \u0107wierci XIV wieku, konsekrowano w 1376 roku i przebudowano w latach 1901\u20131902.\n\nW 1912 roku proboszczem w \u0141\u0119czu (Lenzen), z kt\u00f3rym zwi\u0105zana by\u0142a gmina ewangelicka Tolkmicka, by\u0142 pastor Graudenz (ksi\u0119ga adresowa Elbl\u0105ga z 1912 roku podaje imi\u0119 Hermann, almanach parafii z 1897 roku \u2014 Paul).\n\nWed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma Augusta Terletzkiego pracowa\u0142a przy tutejszych organach w 1889 roku.\n\nKerstan podaje, \u017ce ewangelicy pojawili si\u0119 w Tolkmicku w ostatnich latach panowania polskiego, bo dwaj ostatni starostowie byli protestantami. Od 1772 roku tworzy\u0142a si\u0119 ma\u0142a gmina, zwi\u0105zana z ko\u015bcio\u0142em w \u0141\u0119czu; w\u0142asn\u0105 kaplic\u0119 otrzyma\u0142a w 1887 roku. W latach 1861\u20131890 nale\u017ca\u0142a do Fromborka, w latach 1891\u20131914 do \u0141\u0119cza, w latach 1914\u20131920 tworzy\u0142a z Kadynami osobny okr\u0119g wikariacki, w latach 1920\u20131922 zn\u00f3w nale\u017ca\u0142a do \u0141\u0119cza, a potem do Fromborka.\n\nKerstan pisze, \u017ce w czasie pierwszej wojny szwedzko-polskiej w ko\u015bciele parafialnym Tolkmicka odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie i urz\u0119dowa\u0142 lutera\u0144ski duchowny. W elbl\u0105skim ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja wed\u0142ug Kerstana by\u0142o tak samo.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce tutejsza gmina ko\u015bcielna w okr\u0119gu parafialnym Lenzen liczy\u0142a wtedy 146 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor Paul Graudenz z \u0141\u0119cza (Lenzen), urz\u0119duj\u0105cy od 1894 roku.\n\nWe wrze\u015bniu 1900 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d opisa\u0142 wizyt\u0119 cesarzowej w Tolkmicku. Cesarzowa przyjecha\u0142a 19 wrze\u015bnia z odleg\u0142ych o trzy kilometry Kadyn, by obejrze\u0107 budowany katolicki szpital. Gazeta pisa\u0142a, \u017ce spo\u015br\u00f3d 3000 mieszka\u0144c\u00f3w miasteczka tylko 146 by\u0142o ewangelikami; mieli w\u0142asny ma\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142, ale obs\u0142ugiwa\u0142 ich duchowny mieszkaj\u0105cy dziesi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w dalej, w Lenzen, pastor Graudenz, kt\u00f3rego przedstawiono cesarzowej przed szpitalem. Cesarzowa wypyta\u0142a o sprawy ma\u0142ej gminy ewangelickiej i przed odjazdem z w\u0142asnej inicjatywy odwiedzi\u0142a jej ko\u015bci\u00f3\u0142. Kaza\u0142a zagra\u0107 na organach chora\u0142 i podsun\u0119\u0142a pastorowi, by ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 otwarty przynajmniej przez kilka dni w tygodniu, a gra organ\u00f3w budowa\u0142a w tym czasie wiernych, skoro pastor m\u00f3g\u0142 tu g\u0142osi\u0107 kazania tylko co cztery tygodnie; do dodatkowych koszt\u00f3w obieca\u0142a si\u0119 do\u0142o\u017cy\u0107. Gdy wychodzi\u0142a, gmina zebra\u0142a si\u0119 przed ko\u015bcio\u0142em, by j\u0105 powita\u0107, a potem wesz\u0142a do \u015brodka i wraz ze swoim pastorem modli\u0142a si\u0119 za ni\u0105. Kilka dni p\u00f3\u017aniej w Lenzen, parafii macierzystej Tolkmicka, po\u015bwi\u0119cono nowy dom diakonis.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 156 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 192 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Elbing\u201d, Elbing 1912, s. 429; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Elbing, s. 2, poz. 1; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o Tolkmicko; has\u0142o \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Anielskiej w Tolkmicku\u201d w Wikipedii; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 22, nr 195; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 17; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 221; E. G. Kerstan, \u201eDie Geschichte des Landkreises Elbing\u201d, Elbing 1925, s. 381; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 38; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Tolkemit w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 92, pozycja 223; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 wrze\u015bnia 1900 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1887,"currently_active":true,"denom_label":"nieokre\u015blona","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Anielskiej w Tolkmicku \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Matki_Bo%C5%BCej_Anielskiej_w_Tolkmicku"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Tolkmicko","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"rejestr zabytk\u00f3w","tytul":"Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego, stan na 30 VI 2026, powiat elbl\u0105ski, gmina Tolkmicko","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 17","url":"https://polona.pl/item-view/73e48628-9735-4185-8495-01fe3d3b5d99"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Elbing\u201d, Elbing 1912, s. 429","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Tolkemit (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=61471"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 92, pozycja 223","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 wrze\u015bnia 1900 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/D6P2FBS44SZ44HAWHNMCXRNH6DCFNV2D"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0043","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3201802,"lng":19.5270187,"name_de":"Tolkemit","name_pl":"Tolkmicko \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. polskokatolicki Matki Bo\u017cej Anielskiej)","powiat":"elbl\u0105ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Toru\u0144, ko\u015bci\u00f3\u0142 NMP (pofranciszka\u0144ski) \u2014 w l. 1557-1724 lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 Starego Miasta (przy nim s\u0142ynne gimnazjum ewangelickie). Po tumulcie toru\u0144skim 1724 wr\u00f3ci\u0142 do katolik\u00f3w (bernardyni), od oko\u0142o 1830 parafialny; w 1945 i dzi\u015b rzymskokatolicki. Ewangelicki okres historyczny, nie status z 1945.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 Panny Maryi by\u0142 pierwsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 w Toruniu, w kt\u00f3rej g\u0142oszono nauk\u0119 Lutra, a wyrok wydany po tumulcie 1724 roku nakaza\u0142 protestantom odda\u0107 go wraz z przylegaj\u0105cym gimnazjum.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowzi\u0119cia NMP w Toruniu \u2013 Wikipedia; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eToru\u0144\u201d.*","built_year":1343,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=788"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wniebowzi\u0119cia NMP w Toruniu \u2013 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Wniebowzi%C4%99cia_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_Marii_Panny_w_Toruniu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eToru\u0144\u201d","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0161","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.011045,"lng":18.602411,"name_de":"Thorn, St. Marien","name_pl":"Toru\u0144, NMP (parafia)","powiat":"Toru\u0144","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Toru\u0144, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba \u2014 w l. 1557-1667 \u015bwi\u0105tynia parafialna gminy ewangelickiej (zachowany mi\u0119dzy innymi prospekt organowy z 1611, obraz S\u0105du Ostatecznego z 1603). Od 1667/1833 ponownie katolicki; w 1945 i obecnie rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. Ewangelicki epizod historyczny, nie status z 1945.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) podaje, \u017ce zaj\u015bcia, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do tumultu toru\u0144skiego, zacz\u0119\u0142y si\u0119 16 lipca 1724 roku podczas procesji na cmentarzu przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jakuba, kt\u00f3rej zza muru przygl\u0105da\u0142o si\u0119 kilku protestant\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba w Toruniu \u2013 Wikipedia; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eToru\u0144\u201d.*","built_year":1330,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=788"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jakuba w Toruniu \u2013 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jakuba_w_Toruniu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eToru\u0144\u201d","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0159","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.011895,"lng":18.612606,"name_de":"Thorn, St. Jakob","name_pl":"Toru\u0144, \u015bw. Jakuba (parafia)","powiat":"Toru\u0144","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Toru\u0144, ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015b\u015b. Jan\u00f3w (katedra) \u2014 w XVI-XVII w. wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowany mi\u0119dzy innymi przez protestant\u00f3w w okresie reformacyjnym, lecz pozosta\u0142 g\u0142\u00f3wnie \u015bwi\u0105tyni\u0105 katolick\u0105, w 1945 katolicki. Atrybucja ewangelicka tylko jako epizod wsp\u00f3\u0142u\u017cytkowania \u2014 wymaga doprecyzowania, czy nie chodzi o inny obiekt (np. zb\u00f3r ewangelicki).\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana do 1596 roku odprawiano wsp\u00f3lnie nabo\u017ce\u0144stwa katolickie i lutera\u0144skie, po czym protestanci musieli ust\u0105pi\u0107 z niego na rozkaz Zygmunta III. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) podaje, \u017ce w 1521 roku, w czasie sejmu w Toruniu, legat papieski Zachariasz Ferrari kaza\u0142 na placu przed ko\u015bcio\u0142em \u015bwi\u0119tego Jana spali\u0107 ksi\u0119gi lutera\u0144skie i wrzuci\u0107 w ogie\u0144 popiersie Lutra, na co mieszczanie odpowiedzieli rzucaniem kamieni w zebranych dostojnik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Protestanci w Toruniu \u2013 Historia i Wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eToru\u0144\u201d.*","built_year":1270,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=788"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Protestanci w Toruniu \u2013 Historia i Wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Jakuba_w_Toruniu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eToru\u0144\u201d","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_skupiska_2026-06-17","id":"KOS-0160","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.009371,"lng":18.606235,"name_de":"Thorn, St. Johann","name_pl":"Toru\u0144, \u015bw. Jana (parafia)","powiat":"Toru\u0144","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Tr\u0105bki Ma\u0142e, po niemiecku Klein Trampken, le\u017c\u0105 na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w gminie Tr\u0105bki Wielkie. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; cmentarz ewangelicki po 1945 roku opuszczono. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie wymienia go pod pozycj\u0105 118 jako cmentarz poewangelicki, uj\u0119ty tak\u017ce w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. Wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne wskazuj\u0105 \u015brodek wsi, nie miejsce samego cmentarza.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Klein Trampken* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b kolonist\u00f3w z 13 gospodarstwami ch\u0142opskimi, dziesi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi i 30 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 281, w tym 225 ewangelik\u00f3w i 56 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sobowidzu.\n\nAdministracyjnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu Danziger H\u00f6he: do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, potem w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nW 1236 roku ksi\u0105\u017c\u0119 \u015awi\u0119tope\u0142k potwierdzi\u0142 klasztorowi \u015bwi\u0119tego Wojciecha pod Gda\u0144skiem posiadanie wsi zapisanej jako Trubki. Gdy opactwo przeniesiono do Mogilna pod Gnieznem, jego opat Miko\u0142aj sprzeda\u0142 10 lutego 1306 roku ten maj\u0105tek klasztorowi w L\u0105dzie. W r\u0119kach klasztoru w L\u0105dzie by\u0142y od 1280 roku na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej inne wsie, mi\u0119dzy innymi s\u0105siednia K\u0142odawa. Z dawnego Trampko wyodr\u0119bni\u0142y si\u0119 z czasem dwie osady: krzy\u017cackie Gro\u00df Trampken z ko\u015bcio\u0142em i klasztorne Klein Trampken. Granic\u0119 mi\u0119dzy nimi, zapisanymi w\u00f3wczas jako Trampken i Trampko, potwierdzono 1 maja 1336 roku; pod nazw\u0105 Klein Trampken wie\u015b pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach po raz pierwszy w 1408 roku. W 1583 roku tutejszych dwudziestu cha\u0142upnik\u00f3w oddawa\u0142o dziesi\u0119cin\u0119 do ko\u015bcio\u0142a w K\u0142odawie, po korcu pszenicy.\n\nPruski kataster z 1773 roku zasta\u0142 Klein Trampken w op\u0142akanym stanie: folwark z pi\u0119cioma mieszka\u0144cami, pasterzem i klasztornym dzier\u017cawc\u0105, karczma na jednej w\u0142\u00f3ce oraz o\u015bmiu cha\u0142upnik\u00f3w i komornik\u00f3w. W 1779 roku sze\u015b\u0107 rodzin robotniczych mieszka\u0142o w pi\u0119ciu domach \u201ew najwi\u0119kszej n\u0119dzy\u201d. Ten stan sk\u0142oni\u0142 Fryderyka II do osadzenia we wsi wychod\u017ac\u00f3w ze Szwabii: w 1783 roku przyby\u0142o osiemna\u015bcie rodzin z Wirtembergii, ziemi\u0119 rozdzielono mi\u0119dzy nie, a nowe zagrody wybudowa\u0142o pa\u0144stwo. Obiecane zapisy dziedziczne koloni\u015bci otrzymali 19 listopada 1797 roku; w\u015br\u00f3d obdarowanych byli Christian Ha\u00df, Adam Hu\u00df, Jakob Grei\u00df, Jakob Blum, David Reichardt, Simon Fortenbacher, Jakob Weymer, Friedrich Weigle, Friedrich Sauter, Johann Lehre, Thomas Seiler, George Meyer, Michel Beilhardt, Johann K\u00f6hler, Gottlieb Pabke, Eberhard Weigle i Johann Max. Ich potomkowie \u2014 zapisa\u0142 dziejopis wsi \u2014 byli w jego czasach licznie osiadli w Tr\u0105bkach Ma\u0142ych i okolicy.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje we wsi 126 mieszka\u0144c\u00f3w: 121 luteran\u00f3w i pi\u0119ciu katolik\u00f3w; luteranie nale\u017celi do parafii w Sobowidzu (Sobbowitz), a katolicy do parafii w K\u0142odawie (Kladau). S\u0142ownik geograficzny, opisuj\u0105cy stan z lat osiemdziesi\u0105tych XIX wieku, podaje 313 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 248 ewangelik\u00f3w i sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu katolik\u00f3w, a tak\u017ce szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105 we wsi i obszar 356 hektar\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 220 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym trzech m\u00f3wi\u0105cych po polsku. W grupie 217 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku by\u0142o 177 ewangelik\u00f3w i 40 katolik\u00f3w.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii w K\u0142odawie, ewangelicy do parafii w Sobowidzu \u2014 wykaz Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia tutejsz\u0105 szko\u0142\u0119 w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 tej parafii. Byli to luteranie i ewangelicy unijni Ko\u015bcio\u0142a staropruskiego.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d sze\u015bciu cmentarzy parafii w K\u0142odawie, licz\u0105cej wtedy 1281 ewangelik\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z 10 lipca 1985 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eCmentarz zachowany w z\u0142ym stanie, zaro\u015bni\u0119ty\u201d. Nekropolia le\u017ca\u0142a wtedy na wzniesieniu, oko\u0142o trzystu do czterystu metr\u00f3w od zabudowa\u0144 wsi, po\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych; pozosta\u0142o z niej dwadzie\u015bcia osiem mogi\u0142 ziemnych, dwie p\u0142yty i fragmenty kamiennego obwa\u0142owania, a z zieleni trzy lipy w dobrym stanie zdrowotnym. Najstarszy czytelny napis nagrobny nale\u017ca\u0142 do Friedricha Lutza, zmar\u0142ego 24 lutego 1872 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Karta cmentarza z 1985 roku umieszcza nekropoli\u0119 oko\u0142o trzystu do czterystu metr\u00f3w od zabudowa\u0144 wsi, a wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne wskazuj\u0105 \u015brodek wsi.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii K\u0142odawa (Kladau) i podaje tu 231 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Danzig 1938, s. 176\u2013179; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 8; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 216\u2013217, nr 188; wykaz obiekt\u00f3w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie, pozycja 118; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 15; karta cmentarza w Tr\u0105bkach Ma\u0142ych, oprac. E. Thrun, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 329; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 118, Tr\u0105bki Ma\u0142e)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 329","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0376","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.184059,"lng":18.575324,"name_de":"Klein Trampken","name_pl":"Tr\u0105bki Ma\u0142e \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tragamin, do 1945 roku po niemiecku Tragheim, przej\u015bciowo Gajewo, jest wsi\u0105 na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, w gminie Malbork. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Lasowicach Wielkich, po niemiecku Gro\u00df Lesewitz \u2014 tak podaje spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku i tak samo spis z 1 grudnia 1905 roku. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 210 mieszka\u0144c\u00f3w: 66 luteran\u00f3w i 144 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej Gr. L\u00e4sewitz. W 1885 roku gmina liczy\u0142a 188 mieszka\u0144c\u00f3w: 80 ewangelik\u00f3w, 107 katolik\u00f3w i jednego innego chrze\u015bcijanina, a w 1905 roku \u2014 195 mieszka\u0144c\u00f3w: 73 ewangelik\u00f3w, 121 katolik\u00f3w i r\u00f3wnie\u017c jednego innego chrze\u015bcijanina. Rubryka \u201einni chrze\u015bcijanie\u201d obejmowa\u0142a na \u017bu\u0142awach mennonit\u00f3w; w samym Tragaminie oba spisy notuj\u0105 wi\u0119c pojedyncz\u0105 osob\u0119 tego wyznania.\n\nMennonicka gmina Tragheimerweide nurtu flamandzkiego, jeden z wa\u017cniejszych zbor\u00f3w mennonit\u00f3w delty Wis\u0142y, mia\u0142a siedzib\u0119 nie w Tragaminie, lecz w osadzie w\u0142asnej nazwy, kt\u00f3r\u0105 spis z 1885 roku prowadzi w powiecie sztumskim (Kreis Stuhm) \u2014 w miejscu dzisiejszych Barcic w gminie Ryjewo. Tam naliczono w\u00f3wczas 86 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 54 innych chrze\u015bcijan. Mennonici byli odr\u0119bn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 anabaptystyczn\u0105, nie luteranami ani unijnymi.\n\nDrewniany dom modlitwy zboru wzniesiono w 1732 roku; w 1866 roku na jego miejscu zbudowano murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ceglany o formach neogotyckich, a w 1892 roku sprawiono organy. Zb\u00f3r prowadzi\u0142 ksi\u0119gi metrykalne co najmniej od 1766 roku \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 do 1944 roku, wraz z list\u0105 cz\u0142onk\u00f3w z 1935 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono po 1945 roku.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) podaje, \u017ce w Tragaminie, po niemiecku Tragheim, dzia\u0142a\u0142a na miejscu szko\u0142a ewangelicka.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gr. Lesewitz i podaje tu 85 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eTragheim\u201d; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 48, nr 162; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienburg, s. 16\u201317, poz. 140, oraz Kreis Stuhm, s. 70, poz. 73; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 grudnia 1905 roku, Berlin 1908, s. 82\u201383, poz. 121; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, has\u0142o Tragheimerweide (kopia archiwalna z 26 listopada 2005 roku); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu","tytul_przed_2026_10_11":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eTragheim\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0461","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.07904,"lng":19.04663,"name_de":"Tragheim","name_pl":"Tragamin","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Tralewo, po niemiecku Tralau, le\u017cy w gminie Ryjewo, w powiecie kwidzy\u0144skim.\n\nKarta cmentarza z lipca 1986 roku (opracowanie: J. Gzowski) podaje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cono przypuszczalnie w drugiej po\u0142owie XIX wieku. Po\u0142o\u017cenie karta opisuje tak: \u201eCmentarz po\u0142o\u017cony jest w ma\u0142ej osadzie Tralewo, po po\u0142udniowej stronie drogi lokalnej prowadz\u0105cej z Benowa do Bia\u0142ej G\u00f3ry. Znajduje si\u0119 po zachodniej stronie Tralewa, przy ostatnim gospodarstwie. Z pozosta\u0142ych stron graniczy z terenami upraw rolnych\u201d. Powierzchni\u0119 karta podaje jako 0,14 hektara, najstarszy nagrobek datuje na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, a dawn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 okre\u015bla jako \u201eewangelicki\u201d.\n\nStan cmentarza w chwili sporz\u0105dzenia karty: \u201eCmentarz zachowany jako uk\u0142ad, a tak\u017ce w stosunkowo du\u017cej cz\u0119\u015bci substancji. Jednak\u017ce nagrobki mocno zniszczone podobnie jak i drzewostan mocno uszczuplony\u201d. Na karcie odnotowano: \u201enieczynny; UZe/11/72-61 r. z dn.8.IV.1961 r\u201d. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w (zabytek.pl) obiekt figuruje jako \u201ecmentarz ewangelicki w Tralewie\u201d, datowany na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku, pod miejscowo\u015bci\u0105 Benowo.\n\nNa mapie topograficznej w skali 1:25 000 z 1906 roku (arkusz 2079 Wernersdorf) w tym miejscu stoi skr\u00f3t \u201eKhf.\u201d (Kirchhof, cmentarz).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w Tralewie, oprac. J. Gzowski, lipiec 1986, nr 15304 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 693695); Me\u00dftischblatt 2079 Wernersdorf, wydanie 1906 (egzemplarz IfL, mapywig).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w Tralewie, oprac. J. Gzowski, lipiec 1986, nr 15304 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-693695/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.111647/1"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"zabytek.pl \u2014 Benowo, cmentarz ewangelicki w Tralewie, 2. po\u0142. XIX w. (ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-693695"},{"typ":"mapa","tytul":"Me\u00dftischblatt 2079 Wernersdorf, wydanie 1906 (egzemplarz IfL, mapywig)","url":"http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/025K_TK25/2079_(710)_Wernersdorf_1906_IfL.jpg"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1201","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.901488,"lng":18.918657,"name_de":"Tralau","name_pl":"Tralewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tr\u0119pnowy (po niemiecku Trampenau) to wie\u015b che\u0142mi\u0144ska na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich, nad Ma\u0142\u0105 \u015awi\u0119t\u0105, dzi\u015b w gminie Nowy Staw, w powiecie malborskim. Za czas\u00f3w krzy\u017cackich utrzymywa\u0142a przew\u00f3z, od kt\u00f3rego czynsz p\u0142acono w\u00f3jtowi w \u0141askach. Wizytacja biskupa Potockiego z 1698 roku zapisa\u0142a, \u017ce Tr\u0119pnowy maj\u0105 trzydzie\u015bci w\u0142\u00f3k, a topografia Goldbecka z 1789 roku naliczy\u0142a tu 16 dym\u00f3w. Do 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; le\u017c\u0105c na zach\u00f3d od Nogatu, w 1920 roku znalaz\u0142a si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w powiecie Wielkie \u017bu\u0142awy, a od 1939 roku w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a w samych Tr\u0119pnowach. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do siedmiu miejscowo\u015bci podleg\u0142ych parafialnie ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu, kt\u00f3rych ewangeliccy mieszka\u0144cy zostali przyj\u0119ci jako go\u015bcie ko\u015bcielni do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jerzego przed Bram\u0105 Malborsk\u0105 w Nowym Stawie \u2014 \u015bwi\u0105tyni, nad kt\u00f3r\u0105 magistrat otrzyma\u0142 patronat od Kazimierza Jagiello\u0144czyka w 1476 roku i kt\u00f3r\u0105 odda\u0142 luteranom. 24 kwietnia 1569 roku Nowy Staw dosta\u0142 od Zygmunta Augusta przywilej religijny, a 12 lipca 1612 roku siedem wsi wcielono formalnie do ewangelickiej gminy miejsko-wiejskiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jerzego, wcze\u015bniej podupad\u0142y, zniszczono w 1626 roku podczas wojny szwedzkiej; nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do ratusza. Pod koniec 1626 roku Gustaw Adolf odda\u0142 wsp\u00f3lnocie far\u0119, lecz po pokoju w Sztumskiej Wsi z 12 wrze\u015bnia 1635 roku trzeba j\u0105 by\u0142o zwr\u00f3ci\u0107 \u2014 klucze przekazano w niedziel\u0119 Invocavit 1636 roku. W 1657 roku Karol Gustaw zn\u00f3w odda\u0142 far\u0119 ewangelikom, a po pokoju oliwskim w 1660 roku wr\u00f3cili oni do ratusza.\n\nWtedy dosz\u0142o do sporu mi\u0119dzy gmin\u0105 miejsk\u0105 a wiejsk\u0105. Wiejska chcia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a w Neuteichsdorf, przegra\u0142a, od\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 i przez pi\u0119tna\u015bcie lat trzyma\u0142a si\u0119 wedle uznania ko\u015bcio\u0142\u00f3w w \u015awierkach, Lubieszewie i Lichnowach Wielkich. Pojednanie przysz\u0142o 24 listopada 1745 roku, na czterech warunkach: wsie mia\u0142y zap\u0142aci\u0107 miastu 4 000 floren\u00f3w za nowo wzniesiony ko\u015bci\u00f3\u0142, obj\u0105\u0107 w nim po\u0142ow\u0119 w\u0142asno\u015bci i mie\u0107 g\u0142os przy wyborze duchownego, a ci ze wsi, kt\u00f3rzy nie posiadali gruntu w mie\u015bcie, byli z tego g\u0142osu wy\u0142\u0105czeni. Wsp\u00f3lnie u\u017cytkowany ko\u015bci\u00f3\u0142 ratuszowy, powi\u0119kszony mi\u0119dzy 1730 a 1745 rokiem za zgod\u0105 biskupa i kosztem ponad 40 000 gulden\u00f3w, sp\u0142on\u0105\u0142 12 maja 1802 roku. Obecn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Nowym Stawie po\u015bwi\u0119cono 11 maja 1806 roku, a wie\u017c\u0119 \u2014 wysok\u0105 na 165 st\u00f3p i zwie\u0144czon\u0105 o\u015bmioboczn\u0105 iglic\u0105 \u2014 16 listopada 1863 roku.\n\nW Tr\u0119pnowach sta\u0142a szko\u0142a ewangelicka; w 1887 roku uczy\u0142o si\u0119 w niej 34 dzieci, a wie\u015b by\u0142a jedn\u0105 z o\u015bmiu miejscowo\u015bci szkolnych parafii nowostawskiej, licz\u0105cej 1 997 dusz. W 1820 roku mieszka\u0142o tu 149 os\u00f3b, a w 1905 roku 241. S\u0142ownik geograficzny opisuje Tr\u0119pnowy jako wie\u015b o obszarze 546 hektar\u00f3w, z czego 505 roli ornej, 16 \u0142\u0105k i 1 lasu, z\u0142o\u017con\u0105 z 9 posiade\u0142 che\u0142mi\u0144skich; w 1885 roku mia\u0142a 14 dom\u00f3w, 33 gospodarstwa i 205 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 101 katolik\u00f3w, 82 ewangelik\u00f3w i 22 dysydent\u00f3w. Urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Tralewie, poczta i parafia katolicka w Nowym Stawie.\n\nMennonici \u017bu\u0142aw skupiali si\u0119 w gminach Heubuden i Ladekopp. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, czy dysydenci z Tr\u0119pn\u00f3w nale\u017celi do kt\u00f3rej\u015b z tych gmin. Po 1945 roku wie\u015b jest polska; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono cmentarza ewangelickiego w Tr\u0119pnowach.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, has\u0142o Neuteich; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o Tr\u0105pnowy; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; Narodowy Instytut Dziedzictwa \u2014 zabytek.pl.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu","tytul_przed_2026_10_11":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0400","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1244,"lng":18.9781,"name_de":"Trampenau","name_pl":"Tr\u0119pnowy","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Tropy Elbl\u0105skie \u2014 przed 1945 rokiem Streckfu\u00df \u2014 le\u017c\u0105 na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich, w gminie Elbl\u0105g, na zach\u00f3d od miasta. Wie\u015b ma uk\u0142ad ulic\u00f3wki wodnej: zabudowa ci\u0105gnie si\u0119 wzd\u0142u\u017c kana\u0142u, a brukowan\u0105 alej\u0119 obsadzono drzewami. Ten uk\u0142ad, nie pojedynczy budynek, wpisano 19 kwietnia 1979 roku do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 52/79.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Streckfu\u00df, wsi gburskiej urz\u0119du elbl\u0105skiego, 248 mieszka\u0144c\u00f3w: 246 luteran\u00f3w i 2 katolik\u00f3w, i ani jednego mennonity. W spisie ewangelik\u00f3w przypisano do elbl\u0105skiej parafii Trzech Kr\u00f3li.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Streckfu\u00df* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z 30 gospodarstwami ch\u0142opskimi, 25 zagrodami cha\u0142upniczymi i 61 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 446, w tym 429 ewangelik\u00f3w, 15 katolik\u00f3w i dw\u00f3ch mennonit\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Elbl\u0105gu; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 385 os\u00f3b \u2014 369 ewangelik\u00f3w i 16 katolik\u00f3w; rubryka innych chrze\u015bcijan pozosta\u0142a pusta. Parafi\u0119 ewangelick\u0105 spis podaje w Elbl\u0105gu (Trzech Kr\u00f3li), katolick\u0105 r\u00f3wnie\u017c w Elbl\u0105gu.\n\nW po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, na terpie, le\u017cy cmentarz pomennonicki. Terp to sztucznie usypane wzniesienie, otoczone rowami odwadniaj\u0105cymi. Cmentarz za\u0142o\u017cono na planie czworoboku. Grzebali tu swoich zmar\u0142ych mennonici; zachowa\u0142o si\u0119 kilka mogi\u0142 i nagrobk\u00f3w. Datowanie cmentarza jest sporne: karta ewidencyjna Narodowego Instytutu Dziedzictwa podaje koniec XVIII wieku, a tablica informacyjna przy samym cmentarzu \u2014 drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX.\n\nCmentarz w Tropach dwa razy pojawia si\u0119 w prasie, cho\u0107 gazety nie precyzuj\u0105, czy chodzi o cmentarz na terpie. Wiosn\u0105 1888 roku, w czasie powodzi, autor relacji og\u0142oszonej w stuttgarckim \u201eDer Beobachter\u201d zanotowa\u0142, \u017ce z cmentarza w Tropach (\u201eKirchhof von Streckfu\u00df\u201d) wystaj\u0105 nad wod\u0119 wierzcho\u0142ki krzy\u017cy, a na jednej z tablic przeczyta\u0142 napis \u201eRuhe sanft in Deiner Kammer\u201d (\u201eSpoczywaj spokojnie w swojej komorze\u201d). W sierpniu 1912 roku \u201eWilhelmsburger Zeitung\u201d opisa\u0142a niezwyk\u0142y pogrzeb: na wyspie Elbinger Str\u00f6m na jeziorze Dru\u017cno zmar\u0142a kobieta, kt\u00f3ra mia\u0142a spocz\u0105\u0107 na cmentarzu w Tropach. Po jej zw\u0142oki przyp\u0142yn\u0105\u0142 \u0142odzi\u0105 z Elbl\u0105ga, przez rzek\u0119 Elbl\u0105g, Laache i jezioro Dru\u017cno, pastor Krause; trumn\u0119 ustawiono na \u0142odzi, a za ni\u0105 p\u0142yn\u0119li pastor i trzydzie\u015bci \u0142odzi z \u017ca\u0142obnikami. Udzia\u0142 pastora z Elbl\u0105ga wskazuje, \u017ce chowano tu tak\u017ce ewangelik\u00f3w.\n\nObiekt uj\u0119to w ewidencji zabytk\u00f3w pod identyfikatorem PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_28_CM.38801, z czterostronicow\u0105 kart\u0105 cmentarza w archiwum. W odr\u00f3\u017cnieniu od uk\u0142adu wsi, wpisanego w 1979 roku, cmentarza nie wpisano do rejestru zabytk\u00f3w. Cmentarz opisuje \u201eCmentarz pomennonicki w Tropach. Ewidencja cmentarza\u201d, sporz\u0105dzona w 1984 roku przez J. Hoffmanna.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Heil. drei K\u00f6nige w Elbl\u0105gu i podaje tu 398 ewangelik\u00f3w.\n\nW lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, kt\u00f3ra bada\u0142a wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich, zaliczy\u0142a ten cmentarz do zdewastowanych i zapomnianych przez mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; J. Hoffmann, \u201eCmentarz pomennonicki w Tropach. Ewidencja cmentarza\u201d, 1984; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Elbing, s. 6\u20137, poz. 80; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 20, nr 184; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 90\u201391, pozycja 210; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27; A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku); \u201eDer Beobachter\u201d (Stuttgart), 11 kwietnia 1888 roku, s. 3 (obraz strony: W\u00fcrttembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eWilhelmsburger Zeitung\u201d (Wilhelmsburg), 14 sierpnia 1912 roku, s. 6 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytki.ocalicodzapomnienia.eu","url":"https://zabytki.ocalicodzapomnienia.eu/zabytek-2-9-1-2299.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"holland.org.pl","url":"https://holland.org.pl/art.php?kat=art&dzial=zul&id=9"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 90\u201391, pozycja 210","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Beobachter\u201d (Stuttgart), 11 kwietnia 1888 roku, s. 3 (obraz strony: W\u00fcrttembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PIHGPXB4OMKVUZCUQK5OEULSA4PHKD6G"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWilhelmsburger Zeitung\u201d (Wilhelmsburg), 14 sierpnia 1912 roku, s. 6 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2BADIY6SX7WJGDSFN4J4IO2NYSU5WJVP"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0958","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.115,"lng":19.3991,"name_de":"Streckfu\u00df","name_pl":"Tropy Elbl\u0105skie \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Trumiejach, po niemiecku Gro\u00df Tromnau, le\u017cy po wschodniej stronie drogi do Jaromierza, na dzia\u0142kach 4/5 i 4/7; w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w figuruje pod pozycj\u0105 374. Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza ewidencja nie podaje. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z pierwszej po\u0142owy XIX wieku po wschodniej stronie drogi do Jaromierza; jest czytelny w terenie, zadrzewiony, zaniedbany i zachowany szcz\u0105tkowo.\n\nWie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej, wsp\u00f3lnej z Neud\u00f6rfchen. Ko\u015bci\u00f3\u0142, w kt\u00f3rym si\u0119 zbierano, stoi do dzi\u015b jako \u015bwi\u0105tynia filialna pod wezwaniem Chrystusa Kr\u00f3la, wpisana do rejestru zabytk\u00f3w 9 grudnia 1961 roku pod numerem A-264. Jest to budowla \u015bredniowieczna, wzniesiona z g\u0142az\u00f3w narzutowych, zaplanowana pierwotnie jako prezbiterium, nieco szersza nawa i wie\u017ca od zachodu; wn\u0119trze ma 20,8 metra d\u0142ugo\u015bci i 7,5 metra szeroko\u015bci we wschodniej, a 8,9 do 9,0 metra w zachodniej po\u0142owie. Fundacj\u0119 wi\u0105zano z rycerzem Dietrichem Stangem, zmar\u0142ym mi\u0119dzy 1313 a 1323 rokiem, a pocz\u0105tek budowy datowano na kr\u00f3tko przed 1300 rokiem albo na oko\u0142o tego roku; wie\u017c\u0119, cho\u0107 przewidzian\u0105 od razu, postawiono p\u00f3\u017aniej \u2014 w okresie najwi\u0119kszego ruchu budowlanego w okolicach Kwidzyna, czyli w latach 1330\u20131350. Dzisiejszy wygl\u0105d ko\u015bci\u00f3\u0142 zawdzi\u0119cza naprawom z 1851 roku i przebudowie wie\u017cyczki dachowej w 1873 roku; wed\u0142ug daty 1849 na jej chor\u0105giewce naprawy rozpocz\u0119to w 1849 roku. Od 1792 roku patronat nale\u017ca\u0142 do dworu. Harnoch odnotowa\u0142 dwa dzwony i organy o siedmiu g\u0142osach; oba dzwony pochodz\u0105 z 1845 roku.\n\nWe wn\u0119trzu ko\u015bcio\u0142a inwentaryzatorzy odnotowali gotycki kielich ze srebra z\u0142oconego, wysoki na 20,3 centymetra, z imieniem \u201eihesus\u201d na nodusie i punc\u0105 \u201eH. S.\u201d, dwa mosi\u0119\u017cne lichtarze o\u0142tarzowe oraz dwie dawne p\u0142yty nagrobne. Pierwsza, ozdobiona licznymi herbami, nosi daty 1692 i 1700 i upami\u0119tnia Ann\u0119 Magdalen\u0119 von der Gablentz z domu von Kohren, wdow\u0119 po podpu\u0142kowniku, zmar\u0142\u0105 25 stycznia 1692 roku. Druga, ustawiona przy \u015bcianie zakrystii, przedstawia m\u0119\u017cczyzn\u0119 w zbroi i kobiet\u0119 \u2014 Ahasverusa von Brandta na Ludwigsdorfie i jego \u017con\u0119 Katharin\u0119 z domu von Polenz \u2014 i nosi dat\u0119 1616.\n\nErich Wernicke w ksi\u0105\u017cce o powiecie kwidzy\u0144skim (1979) przytacza protok\u00f3\u0142 wizytacji z marca 1569 roku. Pastorem by\u0142 wtedy Caspar Alacer, urodzony w Nidzicy, z pensj\u0105 70 grzywien, a po nim, od 1572 roku, Urban Siersky. Wizytatorzy nakazali uszczelni\u0107 plebani\u0119 i dobudowa\u0107 pastorowi izdebk\u0119 do nauki; szlachta mia\u0142a dopilnowa\u0107, by ka\u017cdy z jej ludzi dowi\u00f3z\u0142 po pi\u0119\u0107 fur kamieni na budow\u0119 cmentarza przy ko\u015bciele, a koszty roz\u0142o\u017cono na jej dwory. Jacob Auerswald i inni szlachcice parafii obiecali sk\u0142adki na przytu\u0142ek dla ubogich. W 1576 roku ani plebanii nie naprawiono, ani przytu\u0142ku nie zbudowano. W ko\u015bciele by\u0142y wtedy kielich, lichtarze, z\u0142ocona patena, trzy ornaty haftowane z\u0142otem, dwa dzwony w wie\u017cy i trzeci, nowy, odlany w Toruniu. Patronat nale\u017ca\u0142 do ksi\u0119cia pruskiego, a roszczenia Hansa von Brandta z Ludwigsdorfu nie uznano. Ko\u015bci\u00f3\u0142 odnowiono gruntownie w czasie okupacji rosyjskiej w latach 1758\u20131762, za zgod\u0105 carycy El\u017cbiety. Anna Magdalena von der Gablentz, kt\u00f3rej p\u0142yta le\u017cy przed o\u0142tarzem, jest u Wernickego z domu von Rohr, nie von Kohren; zmar\u0142a we Wrac\u0142awku, a p\u0142yt\u0119 po\u0142o\u017cyli jej c\u00f3rka Katharina i zi\u0119\u0107 Sebastian von der M\u00fclbe.\n\nW ko\u015bciele w Trumiejach le\u017ca\u0142a jeszcze trzecia p\u0142yta nagrobna \u2014 Johanna von Kospotha i jego \u017cony Cathariny z domu von Lewalt, z 1616 roku. Na brzegu p\u0142yty nagrobnej Anny Magdaleny von der Gablentz w ko\u015bciele w Trumiejach wyryto imiona Sebastiana von der Milben i Cathariny Gottliebe von der Milben z domu von der Gablentz oraz dat\u0119 1 stycznia 1700 roku.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trumiejach pochodzi\u0142 z czas\u00f3w katolickich, a wed\u0142ug przekazu sta\u0142 tu wcze\u015bniej klasztor; \u015bwi\u0105tynia by\u0142a orientowana, gotycka, murowana z kamienia, z tak\u0105 sam\u0105 wie\u017c\u0105, a w o\u0142tarzu znajdowa\u0142 si\u0119 wizerunek Ecce homo. W 1854 roku dawny pozytyw, u\u017cywany od 1665 roku, zast\u0105piono w ko\u015bciele w Trumiejach przerobionymi organami o siedmiu g\u0142osach; krypta grobowa by\u0142a zamurowana, a w\u015br\u00f3d p\u0142yt nagrobnych by\u0142a tak\u017ce p\u0142yta Johanna von Kospotha i jego \u017cony Kathariny z domu von Lehwald z 1616 roku (Heise w 1898 roku zapisa\u0142: \u201eCatharina geb. von Lewalt\u201d). W filialnym ko\u015bciele w Neud\u00f6rfchen nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano co trzeci\u0105 niedziel\u0119, a do 1778 roku tak\u017ce po polsku; przed o\u0142tarzem tego ko\u015bcio\u0142a le\u017ca\u0142a p\u0142yta nagrobna jego budowniczego Friedricha von der Gr\u00f6bena.\n\nParafia by\u0142a rozleg\u0142a: liczy\u0142a 3915 dusz, a w roku sprawozdawczym odnotowano w niej 179 chrzt\u00f3w, 38 \u015blub\u00f3w, 2376 komunikuj\u0105cych i 88 pogrzeb\u00f3w \u2014 na sam\u0105 wie\u015b przypada\u0142a z tego drobna cz\u0119\u015b\u0107. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Neud\u00f6rfchen, ufundowany w 1624 roku przez Friedricha, barona zu Heydeck, by\u0142 wed\u0142ug kroniki Harnocha fili\u0105 Trumiej do 1669 roku, potem mia\u0142 w\u0142asnego duchownego, a od 1813 roku zn\u00f3w nale\u017ca\u0142 do tutejszej parafii; obecny gmach postawiono tam w 1845 roku, dzwonnic\u0119 przy nim w 1849. Spis duchownych Rhesy z 1834 roku, na kt\u00f3ry Harnoch si\u0119 w tym miejscu powo\u0142uje, podaje, \u017ce do 1669 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Neud\u00f6rfchen by\u0142 fili\u0105 Trumiejek (Klein Tromnau).\n\nDuchowni ewangeliccy s\u0105 tu znani od 1554 roku. Pierwszym by\u0142 Laurentius Cratowianus, wymieniony 31 maja 1554 roku na synodzie w Saalfeld jako \u201ePastor Tromnaviensis\u201d. Przy czterech pierwszych duchownych Rhesa nie rozstrzyga, czy urz\u0119dowali w Trumiejach, czy w Trumiejkach \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142a nazywaj\u0105 ich pastorami z Tromnau. Do 1834 roku Rhesa naliczy\u0142 ich szesnastu.\n\nKilku tutejszych pastor\u00f3w z XIX i pocz\u0105tku XX wieku po\u015bwiadcza prasa. W 1818 roku pastor Dreher z Trumiej figurowa\u0142 w berli\u0144skiej gazecie na li\u015bcie ofiarodawc\u00f3w. Latem 1841 roku drezde\u0144ska gazeta przedrukowa\u0142a og\u0142oszenie Towarzystwa Rolniczego w Kwidzynie, wed\u0142ug kt\u00f3rego Dreher sporz\u0105dza\u0142 proszek przeciw uk\u0105szeniom w\u015bciek\u0142ych ps\u00f3w, kt\u00f3ry zawsze okazywa\u0142 si\u0119 skuteczny: gdy w maj\u0105tku Sanschau w\u015bciek\u0142y pies pok\u0105sa\u0142 stado kr\u00f3w, zwierz\u0119ta leczone proszkiem wyzdrowia\u0142y, a niekt\u00f3re z tych, kt\u00f3re go nie dosta\u0142y, pad\u0142y na w\u015bcieklizn\u0119. W pa\u017adzierniku 1886 roku Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy otrzyma\u0142 ewangelicki pastor K\u00f6hler z Trumiej, a w styczniu 1911 roku \u2014 pastor Wilhelm Jamrowski, kt\u00f3ry ju\u017c w 1897 roku wyst\u0119powa\u0142 jako przedstawiciel synodu do spraw misji wewn\u0119trznej. 8 czerwca 1901 roku komisja generalnej wizytacji ko\u015bcielnej odwiedzi\u0142a Neud\u00f6rfchen i przenocowa\u0142a w tamtejszym zamku hrabiego von der Gr\u00f6bena, a nazajutrz kontynuowa\u0142a wizytacj\u0119 w Trumiejach. W marcu 1918 roku pastorem w Trumiejach mianowano pastora Krebsa.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Tromnau* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 11 dom\u00f3w mieszkalnych i 213 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 204 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Sama wie\u015b by\u0142a ma\u0142a i niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka, a w obu spisach wyst\u0119puje jako obw\u00f3d dworski. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 210 mieszka\u0144c\u00f3w: 199 ewangelik\u00f3w i jedenastu katolik\u00f3w, przy czym ci ostatni chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Gro\u00df Sch\u00f6nwalde. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej, 1 grudnia 1910 roku, mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 203; niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142y 183 osoby (w tym 179 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w), a polski \u2014 dwadzie\u015bcia os\u00f3b.\n\nW czerwcu 1886 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 7, s. 62), \u017ce probostwo Gro\u00df Tromnau i Neud\u00f6rfchen, pod patronatem prywatnym, zwolni si\u0119 1 pa\u017adziernika 1886 roku, gdy pastor K\u00f6hler przejdzie w stan spoczynku. Dawa\u0142o oko\u0142o 5220 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 5742 marek z mieszkaniem, z czego do ko\u0144ca wrze\u015bnia 1894 roku trzeba by\u0142o odprowadza\u0107 1436 marek rocznie do funduszu emerytalnego ewangelickiego Ko\u015bcio\u0142a krajowego; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 3854 dusz i mia\u0142a 11 szk\u00f3\u0142 z 12 nauczycielami.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Neud\u00f6rfchen ufundowa\u0142 w 1624 roku Friedrich, baron zu Heydeck, a p\u0142yta przed o\u0142tarzem upami\u0119tnia\u0142a jako budowniczego tego ko\u015bcio\u0142a Friedricha von der Gr\u00f6bena.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Kl\u00f6tzen i podaje \u0142\u0105cznie 544 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1992 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 520, 521; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 11: \u201eDer Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 111; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, s. 80, pozycja 142; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), strona 44, pozycja 123; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 520; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, poz. 374; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898, s. 90\u201391 i 105\u2013111; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 9\u201310 i 14\u201315; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 112\u2013113; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 109, 115\u2013117, 214; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 5 lutego 1818 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDresdner Anzeiger\u201d (Drezno), 30 sierpnia 1841 roku, s. 8 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 14 pa\u017adziernika 1886 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 26 pa\u017adziernika 1897 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 6 stycznia 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 7, s. 62 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 marca 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 374","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898","url":"https://pbc.gda.pl/"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 11: \u201eDer Kreis Marienwerder \u00f6stlich der Weichsel\u201d, Danzig 1898, s. 111","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 520, 521","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2020, poz. 4865, s. 74, tab. 4, lp. 25","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 109, 115\u2013117, 214","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 5 lutego 1818 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/C5BN7FQMZ2OHBJRTC35QTXMIULVTGOGE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDresdner Anzeiger\u201d (Drezno), 30 sierpnia 1841 roku, s. 8 (obraz strony: S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HNOQBXZHPMOYV5ZUKTD75K4YYRUWLS3K"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 14 pa\u017adziernika 1886 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NRTZCONIP32TTOBOT6WT5LFKUFLP254Q"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 26 pa\u017adziernika 1897 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PRLWV4JSXBZKDCBPMF3XXZHNJYFJQQL2"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LSFMHDRAHDFSQIP2CRO3DHFMGSSELRBH"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 6 stycznia 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/RVWW6C4OIQJ33777U4QDHWC3DTH7N67L"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 marca 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5U62QDNYFGOU5CRWU5J6ZLGL3KOWDRTV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1886, nr 7, s. 62 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4682/Amtliche_Mittheilungen_1886_007.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, ksi\u0119ga parafii Gro\u00df Tromnau (\u201eSonstige Verzeichnisse 1682\u20131939\u201d), spis pastor\u00f3w, skan 4, dost\u0119p przez portal Archion (226909)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1070","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.63615,"lng":19.14548,"name_de":"Gro\u00df Tromnau","name_pl":"Trumieje \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dzisiejsza ewidencja konserwatorska wymienia w Trumiejkach trzy obiekty osobno: ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Przenaj\u015bwi\u0119tszej Tr\u00f3jcy wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 461, sam cmentarz przyko\u015bcielny pod tym samym numerem rejestru \u2014 i, oddzielnie, cmentarz ewangelicki, ten, o kt\u00f3rym tu mowa. Do urz\u0119dowego rejestru zabytk\u00f3w wpisano jedynie ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym (numer A-461 z 19 listopada 1967 roku) \u2014 jako dawn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105, dzi\u015b rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, wzniesiony w 1748 roku.\n\nTrumiejki \u2014 po niemiecku Klein Tromnau, po polsku dawniej tak\u017ce Ma\u0142e Tr\u0105bki albo Ma\u0142e Tromnowo, w dokumentach Trumpnia i Tromeneye, a w 1470 roku Nowa Trumenaw \u2014 le\u017c\u0105 w gminie Prabuty w powiecie kwidzy\u0144skim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu suskiego, w dawnej Pomezanii. Wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119, jak wiele miejscowo\u015bci tej okolicy, na dwie odr\u0119bne jednostki: gmin\u0119 wiejsk\u0105 i dobra rycerskie. Gmina liczy\u0142a 187 hektar\u00f3w, z tego 147 hektar\u00f3w roli ornej i 32 hektary \u0142\u0105k, a w 1885 roku mia\u0142a 42 domy, 65 dym\u00f3w i 303 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 301 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. Dobra rycerskie z folwarkami Thiergart i Gottesgabe zajmowa\u0142y 1755 hektar\u00f3w \u2014 1144 hektary roli, 203 hektary \u0142\u0105k i 329 hektar\u00f3w lasu \u2014 i mieszka\u0142y w nich razem 462 osoby: 443 ewangelik\u00f3w i 19 katolik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku podaje dla tych d\u00f3br powierzchni\u0119 1754,8 hektara.\n\nArkusz Messtischblattu 2381 Freystadt z 1910 roku podpisuje wie\u015b \u201eKl. Tromnau\u201d z maj\u0105tkiem (\u201eGut\u201d) i lasem Kl. Tromnauer Wald, a obok niej \u2014 Gottesgabe i Thiergarth, czyli te dwa folwarki, kt\u00f3re S\u0142ownik geograficzny wymienia przy tutejszych dobrach rycerskich. S\u0142ownik w tomie XII ma has\u0142o \u201eTrumiejki 1. al. M. Tr\u0105bki, M. Tromnowo, niem. Kl. Tromnau, w dokumencie z Trumpnia, Tromeneye, 1470 Nowa Trumenaw, wie\u015b w Pomezanii, powiat suski\u201d i podaje osobno gmin\u0119 wiejsk\u0105 oraz dobra z folwarkami. Spis z 1885 roku wymienia obie jednostki \u2014 gmin\u0119 i okr\u0119g dworski \u2014 w tym samym powiecie suskim (Rosenberg), z parafi\u0105 ewangelick\u0105 Klein Tromnau. Spis z 1910 roku podaje t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119. Wsi tej nie nale\u017cy myli\u0107 z Gro\u00df Tromnau, osobn\u0105 wsi\u0105 i parafi\u0105 w powiecie kwidzy\u0144skim.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Trumiejkach by\u0142 dawniej ko\u015bcio\u0142em macierzystym i nikt nie pami\u0119ta\u0142 roku jego budowy. \u015awi\u0105tynia, patronatu dworskiego, by\u0142a murowanym prostok\u0105tem z murowan\u0105 wie\u017c\u0105; mia\u0142a dwa dzwony z 1604 i 1605 roku, o\u0142tarz i ambon\u0119 tworz\u0105ce jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 oraz organy z peda\u0142em, o trzynastu g\u0142osach; tak podaje Agathon Harnoch w 1890 roku, a Bernhard Schmid w 1906 roku liczy w organach dziesi\u0119\u0107 g\u0142os\u00f3w i wymienia je z nazwy. W najstarszych spisach duchownych panuje zam\u0119t: proboszcz\u00f3w s\u0105siedniego Wielkiego Tromnowa wymienia si\u0119 od 1554 roku, ale o pierwszych czterech nie wiadomo, czy s\u0142u\u017cyli w Wielkim, czy w Ma\u0142ym, poniewa\u017c zapisano ich po prostu jako \u201eproboszcz\u00f3w Tromnau\u201d. Metryki chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w w Trumiejkach zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1735 roku, a zgon\u00f3w \u2014 w 1798. Od 1726 do 1818 roku mia\u0142 fili\u0119 w P\u0142awtach; w tym samym 1818 roku parafi\u0119 po\u0142\u0105czono z Bellschwitz. Ostatnim proboszczem w Trumiejkach by\u0142 w latach 1814\u20131816 L. Grzywatz. Parafi\u0105 w Bellschwitz, od 1818 roku po\u0142\u0105czon\u0105 z Trumiejkami, przez sto lat kierowa\u0142a jedna rodzina pastorska. Wed\u0142ug \u201eReichsbote\u201d z 16 kwietnia 1913 roku patron ko\u015bcio\u0142a w Bellschwitz powo\u0142a\u0142 30 kwietnia 1813 roku na pastora kandydata Augusta Coerbera, kt\u00f3ry w 1863 roku obchodzi\u0142 tam pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecie urz\u0119du. Wkr\u00f3tce potem przeszed\u0142 na emerytur\u0119, a pastorem Bellschwitz i Trumiejek zosta\u0142 jego zi\u0119\u0107 Georg Z\u00fcrn; obchodzi\u0142 on w 1889 roku dwudziestopi\u0119ciolecie urz\u0119du i zmar\u0142 w Bellschwitz w listopadzie 1893 roku. Jego bezpo\u015brednim nast\u0119pc\u0105 by\u0142 najstarszy syn, Johannes Z\u00fcrn, kt\u00f3rego \u017cona r\u00f3wnie\u017c by\u0142a wnuczk\u0105 Coerbera; od 1912 roku zasiada\u0142 on w Reichstagu jako pose\u0142 okr\u0119gu Rosenberg-L\u00f6bau z ramienia Partii Rzeszy (Reichspartei). Za jego urz\u0119dowania, 7 lipca 1901 roku, podczas \u015bwi\u0119ta misji wewn\u0119trznej w ko\u015bciele w Trumiejkach, za\u0142o\u017cono z udzia\u0142em pastora Scheffena z Gda\u0144ska miejscowe stowarzyszenie \u201eFrauenhilfe\u201d (Pomoc Kobiet); od razu przyst\u0105pi\u0142o do niego 20 cz\u0142onki\u0144, przewodnicz\u0105c\u0105 wybrano pani\u0105 von Tr\u00fctzschler z Trumiejek, a sekretarzem pastora Z\u00fcrna. Johannesa Z\u00fcrna pochowano w Bellschwitz na pocz\u0105tku grudnia 1913 roku. Wed\u0142ug \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d z 3 grudnia w pogrzebie uczestniczyli patroni obu ko\u015bcio\u0142\u00f3w, hrabia von Br\u00fcnneck z Bellschwitz i baron von Sch\u00f6neich z Trumiejek, oraz ponad trzydziestu duchownych ewangelickich z generalnym superintendentem Reinhardem z Gda\u0144ska; pochowano go na cmentarzu przy ko\u015bciele w Bellschwitz, obok ojca i poprzednika na urz\u0119dzie. Po\u0142\u0105czenie trwa\u0142o w przededniu pierwszej wojny \u015bwiatowej: w 1914 roku wsp\u00f3lny urz\u0105d parafialny w Bellschwitz obs\u0142ugiwa\u0142 Bellschwitz i Trumiejki, mia\u0142 oko\u0142o 3300 dusz i dawa\u0142 6440,76 marki dochodu; po \u015bmierci poprzedniego pastora obj\u0105\u0142 go Karl Sedlag z Lonkorsz w diecezji brodnickiej (Strasburg). Wie\u015b prowadzi\u0142a w\u0142asn\u0105 trzyklasow\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105.\n\nWed\u0142ug Bernharda Schmida, autora inwentarza zabytk\u00f3w powiatu suskiego z 1906 roku, wie\u015b musia\u0142a mocno ucierpie\u0107 w wojnach XV wieku, skoro wizytacje ko\u015bcielne z 1567 i 1576 roku nazywaj\u0105 j\u0105 \u201ewueste Trummenaw\u201d, czyli opustosza\u0142ymi Trumiejkami; na pocz\u0105tku XVII wieku rachunki urz\u0119du prabuckiego zn\u00f3w notuj\u0105 nazw\u0119 Neu Tromnau. Pod koniec XVI wieku Friedrich von Dobeneck (1536\u20131622), wnuk brata lub siostry \u201e\u017celaznego biskupa\u201d z tego rodu, za\u0142o\u017cy\u0142 tu now\u0105 parafi\u0119 i zarazem zbudowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, wed\u0142ug Schmida przypuszczalnie drewniany. W po\u0142owie XVIII wieku zast\u0105piono go murowanym: wed\u0142ug notatki w archiwum parafialnym budow\u0119 przeprowadzi\u0142 w 1748 roku mistrz budowlany Haselbacher, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w dwudziest\u0105 trzeci\u0105 niedziel\u0119 po \u015bwi\u0119cie Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, cho\u0107 chor\u0105giewka na wie\u017cy nosi ju\u017c dat\u0119 1745. Patronem by\u0142 wtedy pruski minister stanu Caspar Wilhelm von Borcke, zmar\u0142y w 1747 roku, a po nim jego wdowa z domu von Sch\u00f6naich. Wn\u0119trze ma w \u015bwietle 10,5 na 21 metr\u00f3w; Schmid zauwa\u017ca, \u017ce przy braku epitafi\u00f3w, wie\u0144c\u00f3w pogrzebowych i podobnych ozd\u00f3b to bardzo przestronne wn\u0119trze wydaje si\u0119 do\u015b\u0107 surowe. Z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w jeden przela\u0142 na nowo w 1885 roku Collin z Gda\u0144ska, a drugi pochodzi z warsztatu Gerda Benninga: na szyi ma napis \u201eDomine adivva nos in pace anno 1604\u201d, a na p\u0142aszczu herby Dobeneck\u00f3w i Zinck\u00f3w z napisami \u201eFriedrich von Dobeneck Riesenbvrgscher Landt Richter erbsessen avf Gros-Tromnavw\u201d i \u201eHese Dobeneck gebohrne von Zincken die letzte ihm geschlecht\u201d oraz sygnatur\u0119 ludwisarza \u201eMit gottes hvlfe gos mich gerdt benningk zv dancich\u201d. Ciekawe obrazy dawnego \u017cycia i krajobrazu Trumiejek zawiera, jak zauwa\u017ca Schmid, \u201eKsi\u0119ga dzieci\u0144stwa\u201d (\u201eBuch der Kindheit\u201d) Bogumi\u0142a Goltza, w wydaniu frankfurckim z 1874 roku.\n\nKarta cmentarza z maja 1988 roku stwierdza kr\u00f3tko: \u201eNagrobk\u00f3w brak.Drzewostan w stanie dobrym\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, przy bocznej drodze odchodz\u0105cej od szosy w kierunku Trumiej, by\u0142 za\u0142o\u017cony na rzucie prostok\u0105ta, a wzd\u0142u\u017c d\u0142u\u017cszej osi bieg\u0142 \u015blad alei zamkni\u0119tej p\u00f3\u0142kolist\u0105 altan\u0105 z lip. W zachodniej skarpie by\u0142y schodki, a z drzew zachowa\u0142y si\u0119 wtedy dwadzie\u015bcia cztery lipy, dziesi\u0119\u0107 kasztanowc\u00f3w, sze\u015b\u0107 \u015bwierk\u00f3w i modrzew. Teren o powierzchni niespe\u0142na hektara oddano w\u00f3wczas w u\u017cytkowanie parafii rzymskokatolickiej.\n\nProgram Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 wymienia go w\u015br\u00f3d nieu\u017cytkowanych cmentarzy ewangelickich, kt\u00f3re \u201es\u0105 zaniedbane, starodrzew niszczeje, tereny cmentarzy zarastaj\u0105 samosiejkami\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 196 ewangelik\u00f3w i 442 w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1340 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Prabuty, pozycje 389, 390 i 391, stan z 29 sierpnia 2026 roku; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku (Trumiejki, ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przyko\u015bcielny, numer A-461 z 19 listopada 1967 roku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o \u201eTrumiejki\u201d; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 521\u2013522, has\u0142a \u201eGr. Tromnau und Neud\u00f6rfchen\u201d (diecezja Marienwerder) i \u201eBelschwitz und Kl. Tromnau\u201d (diecezja Rosenberg); L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, has\u0142a \u201eGr. Tromnau\u201d i \u201eNeud\u00f6rfchen\u201d; Max B\u00e4r, Die Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen (1908), pozycja \u201eBelschwitz\u201d; Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 2381 Freystadt, wydanie 1910; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg i. Westpr. (gmina wiejska poz. 39, okr\u0119g dworski poz. 107, oraz skorowidz miejscowo\u015bci); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, spis z 1 XII 1910, rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Rosenberg i. Westpr. (okr\u0119g dworski poz. 102); \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 2, 6; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku); karta cmentarza w Trumiejkach, oprac. D. Rekowska, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 73; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 10 lipca 1901 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 kwietnia 1913 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 3 grudnia 1913 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 223\u2013225.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Prabuty, stan 29 VIII 2026, poz. 391","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 2381 Freystadt, wyd. 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o \u201eTrumiejki\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg i. Westpr. (gmina wiejska poz. 39, okr\u0119g dworski poz. 107, oraz skorowidz miejscowo\u015bci)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, spis z 1 XII 1910, rejencja kwidzy\u0144ska, Kreis Rosenberg i. Westpr","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 2","url":"https://polona.pl/item-view/f489472e-6469-4d1d-a9bd-713c3a8481c0"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1914, nr 6","url":"https://polona.pl/item-view/78bc1f2c-0551-4e65-bfc8-cc1a513e7bce"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 1290, s. 35, poz. 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 73","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 10 lipca 1901 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ONGWYOZDPDVHVJ2BE5UM5H7TNHEB54DE"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 16 kwietnia 1913 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HYVCFFYBML4PH7SVT4POD5YM2HFVEKGX"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 3 grudnia 1913 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KYBOZSLDUFJXE2NQB4M26GIHCWLFKPMM"},{"typ":"monografia","tytul":"Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Rosenberg\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen, z. 12), Gda\u0144sk 1906, s. 223\u2013225","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, has\u0142a \u201eGr. Tromnau\u201d i \u201eNeud\u00f6rfchen\u201d","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1103","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.669295,"lng":19.166157,"name_de":"Klein Tromnau","name_pl":"Trumiejki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Trutnowach (po niemiecku Trutenau) na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w powiecie Danziger Niederung, cmentarz otacza gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a. Cmentarz grzebalny, o powierzchni 0,21 hektara, wpisano do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-294 decyzj\u0105 z 30 grudnia 1987 roku; pod tym samym numerem prowadzone s\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 (decyzja z 6 sierpnia 1962 roku) i plebania z 1728 roku.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Trutenau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 30 budynk\u00f3w mieszkalnych i 419 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 215 ewangelik\u00f3w i 204 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWie\u015b pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach jako Uthatino w 1308 roku, gdy ksi\u0105\u017c\u0119 W\u0142adys\u0142aw nada\u0142 j\u0105 synom Unis\u0142awa; dwa lata p\u00f3\u017aniej przesz\u0142a w r\u0119ce zakonu krzy\u017cackiego. W 1334 roku wielki mistrz Luther von Braunschweig nada\u0142 Wilhelmowi Robarchowi prawo lokacji z czterema wolnymi w\u0142\u00f3kami, a ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i plebani\u0119 uposa\u017cy\u0142 czterema w\u0142\u00f3kami wolnymi od wszelkich danin. Na podstawie tej lokacji i form budowlanych inwentarz zabytk\u00f3w Prus Zachodnich datuje zasadnicze cz\u0119\u015bci budowli na pocz\u0105tek XIV wieku; mury obwodowe korpusu s\u0105 p\u00f3\u017aniejsze. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zamierzono jako tr\u00f3jnawow\u0105 hal\u0119 o d\u0142ugo\u015bci i szeroko\u015bci 13,5 metra, z prezbiterium o wymiarach 7,25 na 9,9 metra, nakrytym dobrze rysowanymi sklepieniami gwia\u017adzistymi, i z pot\u0119\u017cn\u0105, kwadratow\u0105 podstaw\u0105 wie\u017cy o boku dziesi\u0119ciu metr\u00f3w. Zamierzenia nie doprowadzono do ko\u0144ca, bo \u015bwi\u0105tyni\u0119 zakrojono na miar\u0119 przekraczaj\u0105c\u0105 si\u0142y gminy. Prezbiterium jest najlepiej zachowan\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 pierwotnej, gotyckiej budowli. Patronat nale\u017ca\u0142 do magistratu Gda\u0144ska.\n\nOd 1580 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i otaczaj\u0105cy go cmentarz s\u0142u\u017cy\u0142y ewangelikom. Przez pierwsze stulecia byli to luteranie; po og\u0142oszeniu w 1817 roku unii staropruskiej tutejsza parafia wesz\u0142a w sk\u0142ad Ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-unijnego. W 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 413 mieszka\u0144c\u00f3w w trzydziestu domach i sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu gospodarstwach domowych. W tej liczbie by\u0142o 228 ewangelik\u00f3w i 185 katolik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Giemlicach. Dzia\u0142a\u0142a tu r\u00f3wnie\u017c szko\u0142a ewangelicka, a S\u0142ownik geograficzny notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dawniej katolicki, w miejscu\u201d.\n\nParafia ewangelicka w Trutnowach, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142a kaplica w Herzbergu, wchodzi\u0142a w sk\u0142ad superintendentury \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich. Wykaz duchownych zachodniopruskich otwiera przy niej Joachim Stutzki: wed\u0142ug Pr\u00e4toriusa przyszed\u0142 tu w 1573 roku, wed\u0142ug ksi\u0119gi reces\u00f3w ministerium \u017cu\u0142awskiego w 1592 roku; zmar\u0142 w 1602 roku, innych wiadomo\u015bci o nim nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Jego nast\u0119pca, Andreas Gitreus, od 1597 roku duchowny w Osicach, zosta\u0142 powo\u0142any do Trutn\u00f3w w 1602 roku. W tym samym roku Andreas Gitreus zmar\u0142.\n\nWed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w dzie\u0142 sztuki \u015bwi\u0105tynia nie ma, a wzmianki warte s\u0105 tylko dwa du\u017ce dzwony. Starszy, z 1517 roku, nosi na wie\u0144cu inskrypcj\u0119 zapisan\u0105 dobr\u0105 gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105, uszkodzon\u0105 przy odlewie: \u201eDisse glocke ist gegossen in die ere\u2026\u201d, a z boku dwa herby, w tym herb miasta Gda\u0144ska. Drugi, z 1689 roku, wzywa s\u0142owami \u201eLaudate dominum in cymbalis bene sonantibus\u201d. Wed\u0142ug Pr\u00e4toriusa ko\u015bci\u00f3\u0142 naprawiano w 1622 roku, wichura w 1673 roku obali\u0142a wysoki he\u0142m drewniany, a now\u0105 wie\u017c\u0119 wzniesiono w 1702 roku; o\u0142tarz, chrzcielnic\u0119 i \u0142awy sprawiono w ostatniej \u0107wierci XVII wieku. Zachowa\u0142o si\u0119 te\u017c ogrodzenie wykonane przez gda\u0144sk\u0105 firm\u0119 Gebr. Heyking, maj\u0105c\u0105 siedzib\u0119 w Gda\u0144sku.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy, a cmentarz sta\u0142 si\u0119 nieczynny; formalnie zamkni\u0119to go w 1951 roku. Wie\u017c\u0119 zniszczon\u0105 w 1945 roku odbudowano w latach 2017\u20132018.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1661 roku, zgon\u00f3w od 1674, konfirmacji od 1791, a wykaz komunikant\u00f3w z lat 1791\u20131824 i od 1871 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf Tr 1661\u2014 St 1674\u2014 K 1791\u20141824; 1871\u2014 Konf 1791\u2014. Aufzeichnungen: Bericht \u00fcber den Krieg von 1807 und \u00fcber die \u00dcberschwemmung von 1829\u201d.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d dw\u00f3ch cmentarzy parafii w Trutnowach, licz\u0105cej wtedy 491 ewangelik\u00f3w.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug Pr\u00e4toriusa Joachim Stutzki przyszed\u0142 do Trutn\u00f3w w 1573 roku, wed\u0142ug ksi\u0119gi reces\u00f3w ministerium \u017cu\u0142awskiego \u2014 w 1592 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 5, nr 57; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, tom 1, zeszyt 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 140\u2013143; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 111; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Niederung, s. 20\u201321, poz. 64; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o Trutnowy; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat gda\u0144ski, gmina Cedry Wielkie, poz. 134; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 29; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 331.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1951,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Bau- u. Kunstdenkm\u00e4ler Kr. Danzig (Heise 1885)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Trutnowy","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 331","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0060","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24204,"lng":18.81456,"name_de":"Trutenau","name_pl":"Trutnowy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Gotycki, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tych Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a w Trutnowych, po niemiecku Trutenau, wzniesiono po lokacji z 1334 roku; bry\u0142a powsta\u0142a oko\u0142o 1340 roku, a tr\u00f3jnawowy korpus z wie\u017c\u0105 dobudowano na prze\u0142omie XIV i XV wieku. W przywileju z 1334 roku wielki mistrz Luther von Braunschweig uposa\u017cy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i plebani\u0119 w Trutnowych, po niemiecku Trutenau, czterema w\u0142\u00f3kami wolnymi od wszelkich danin. J. Heise interpretowa\u0142 t\u0119 budowl\u0119 nieco inaczej: trzon jest wed\u0142ug niego z pocz\u0105tku czternastego wieku, \u015bciany naw bocznych p\u00f3\u017aniejsze i nosz\u0105ce \u015blady wielokrotnych przer\u00f3bek, a wie\u017ca wznosi si\u0119 murem tylko do oko\u0142o sze\u015bciu metr\u00f3w \u2014 wy\u017cej jest szachulec z szalunkiem deskowym, postawiony w 1702 roku, po tym, jak gwa\u0142towna burza z 1673 roku obali\u0142a wysoki drewniany he\u0142m. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 naprawiano w 1622 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 tr\u00f3jnawow\u0105 hal\u0105 o d\u0142ugo\u015bci i szeroko\u015bci wn\u0119trza po 13,5 metra, z dwuprz\u0119s\u0142owym, prosto zamkni\u0119tym prezbiterium o szeroko\u015bci 7,25 i d\u0142ugo\u015bci 9,9 metra; od zachodu sta\u0142a pot\u0119\u017cna czworoboczna podbudowa wie\u017cy o boku 10 metr\u00f3w. Najlepiej zachowan\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 by\u0142o prezbiterium, otwarte do nawy prostok\u0105tnie rozcz\u0142onkowanym \u0142ukiem t\u0119czowym i nakryte starannie rysowanymi sklepieniami gwia\u017adzistymi. Szeroki ostro\u0142ukowy portal w zachodniej \u015bcianie wie\u017cy mia\u0142 otrzyma\u0107 szczytowe obramienie, kt\u00f3rego jednak nigdy nie wykonano. W dolnej cz\u0119\u015bci szczytu wschodniego w\u0105tek muru s\u0142u\u017cy\u0142 zdobieniu: g\u0142\u00f3wki u\u0142o\u017cono z czarnych cegie\u0142. Heise zapisa\u0142 te\u017c, \u017ce rozmach pierwotnego planu \u015bwiadczy o zamo\u017cno\u015bci wsi, a dzisiejszy stan budowli \u2014 o zniszczeniach, jakie liczne wojny przynios\u0142y bogatym \u017bu\u0142awom.\n\nWe wsi zachowa\u0142 si\u0119 dzwon z 1517 roku, z gotyck\u0105 minusku\u0142\u0105 na wie\u0144cu i herbem Gda\u0144ska na boku, oraz drugi, z 1689 roku, z napisem \u201eLaudate dominum in cymbalis bene sonantibus\u201d \u2014 \u201eChwalcie Pana na cymba\u0142ach d\u017awi\u0119cznych\u201d. Napis na wie\u0144cu starszego dzwonu, z 1517 roku, zaczyna\u0142 si\u0119 s\u0142owami \u201eDisse glocke ist gegossen in die ere\u2026\u201d, a jego zako\u0144czenie zniekszta\u0142cono ju\u017c przy odlewie. Wyposa\u017cenie wn\u0119trza, w\u015br\u00f3d niego manierystyczny o\u0142tarz z 1675 roku, Praetorius wi\u0105\u017ce z ostatni\u0105 \u0107wierci\u0105 siedemnastego wieku. Piotr Birecki wymienia Trutnowy w\u015br\u00f3d \u017cu\u0142awskich ko\u015bcio\u0142\u00f3w z malowid\u0142ami na stropie i podaje, \u017ce czasz\u0119 tutejszej chrzcielnicy podtrzymywa\u0142y figury anio\u0142\u00f3w. W zachodniej kruchcie stoi natomiast kamienna kropielnica z p\u00f3\u0142kulist\u0105 czasz\u0105, na wsp\u00f3\u0142czesnej podstawie, kt\u00f3r\u0105 Dariusz Piasek uznaje za jedyn\u0105 zachowan\u0105 \u015bredniowieczn\u0105 chrzcielnic\u0119 \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich, cho\u0107 dopuszcza, \u017ce od pocz\u0105tku mog\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 jako kropielnica.\n\nEphraim Praetorius, kt\u00f3ry w XVIII wieku zebra\u0142 w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d wiadomo\u015bci o ko\u015bcio\u0142ach gda\u0144skich, przypisuje przywilej z 1334 roku wielkiemu mistrzowi Ludolfowi K\u00f6nigowi; wed\u0142ug niego ka\u017cdy gospodarz mia\u0142 co roku dawa\u0107 plebanowi korzec \u017cyta i korzec owsa. W 1622 roku, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 naprawiano, wstawiono do niego organy, ustawione na emporze w zachodniej cz\u0119\u015bci ko\u015bcio\u0142a. G\u00f3rny ch\u00f3r od strony zakrystii by\u0142 przed Reformacj\u0105 ch\u00f3rem muzyk\u00f3w, a w czasach Praetoriusa oddano go parobkom. Na \u015bcianie p\u00f3\u0142nocnej, naprzeciw ambony, by\u0142y dwie empory jedna nad drug\u0105. Na jednej z nich widnia\u0142 napis z imieniem Moritza Brendla z Grebin i rokiem 1618: Brendel, z powodu reformowanego pastora w Ostrowitem, Joachima Liebheima, szuka\u0142 czystego s\u0142owa Bo\u017cego w Trutnowach, gdzie pastorem by\u0142 luteranin Henryk M\u00f6ller, i w porozumieniu z witrykami zbudowa\u0142 t\u0119 empor\u0119 w\u0142asnym kosztem.\n\nObecn\u0105 chrzcielnic\u0119 podarowa\u0142 w 1675 roku \u00f3wczesny pastor Jan Sartorius; w tym samym roku powsta\u0142a te\u017c pi\u0119kna ambona. W latach 1694\u20131697 \u0142awki m\u0119skie i kobiece oraz empor\u0119 organow\u0105, na kt\u00f3rej widnieje herb Gda\u0144ska, ozdobiono nowymi malowid\u0142ami ze scenami biblijnymi, a w 1701 roku organy gruntownie odnowiono i poprawiono piszcza\u0142ki. W maju 1677 roku urz\u0105dzono zakrysti\u0119 i ustawiono w niej konfesjona\u0142. Po burzy, kt\u00f3ra zerwa\u0142a drewniany he\u0142m, jeden z dzwon\u00f3w wisia\u0142 przez d\u0142ugi czas osobno, w krytej drewnianej dzwonnicy na cmentarzu. Na mniejszym dzwonie z 1689 roku wypisano z jednej strony imi\u0119 najstarszego burmistrza i administratora \u017bu\u0142aw Steblewskich Christiana Schroedera, z drugiej imi\u0119 pastora Jana Sartoriusa. W 1686 roku obsadzono cmentarz przyko\u015bcielny drzewami.\n\nInwentarz ko\u015bcio\u0142a, prowadzony od 1665 roku, a od 1675 roku w pierwszej osobie przez pastora, notuje kolejne dary i prace. W 1665 roku podarowano na o\u0142tarz dzban na wino, a w 1668 roku, na Zielone \u015awi\u0105tki, witryk Hans Lange da\u0142 par\u0119 \u015bwiec woskowych. We wrze\u015bniu 1675 roku witrycy w Trutnowych kupili i kazali ustawi\u0107 nowy o\u0142tarz, a witrycy w Mi\u0142ocinie (Herzberg) kupili do tamtejszej kaplicy pozytyw, na kt\u00f3rym po raz pierwszy grano 8 wrze\u015bnia, w trzynast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej; 10 listopada przymocowano na ambonie klepsydr\u0119 w mosi\u0119\u017cnej oprawie. Chrzcielnic\u0119, wykonan\u0105 w 1675 roku na koszt pastora, z powodu z\u0142ej drogi przywieziono i ustawiono dopiero w styczniu 1676 roku. Jesieni\u0105 1676 roku tyln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 plebanii podwalono na nowo i dobudowano now\u0105 izb\u0119 z komor\u0105 i przybud\u00f3wk\u0105. W maju 1677 roku witrycy kazali pi\u0119knie urz\u0105dzi\u0107 zakrysti\u0119, a w izbie pleba\u0144skiej zrobi\u0107 strop i postawi\u0107 nowy piec. 21 maja 1677 roku przyst\u0105pi\u0142 po raz pierwszy w zakrystii do komunii Merten Lang, znaczny kupiec z Preszowa w G\u00f3rnych W\u0119grzech, a za grosz spowiedni, kt\u00f3ry chcia\u0142 da\u0107, sprawiono w niej nowy konfesjona\u0142; w tym samym roku ambon\u0119 gruntownie odnowiono. 1 stycznia 1678 roku syn pastora, Johannes, podarowa\u0142 haftowan\u0105 z\u0142otem chust\u0119 do nakrywania kielicha. Drzewa na cmentarzu posadzono jesieni\u0105 1686 roku z polecenia burmistrza Christiana Schroedera, a wiosn\u0105 1687 roku, tak\u017ce z jego polecenia, naprawiono i wzmocniono podupad\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trutnowych oraz kaplic\u0119 w Herzbergu, przy kt\u00f3rej r\u00f3wnie\u017c posadzono drzewa. We wrze\u015bniu 1688 roku Barbara Germann, \u017cona so\u0142tysa i witryka w Trutnowych, sprawi\u0142a w\u0142asnym kosztem now\u0105 kom\u017c\u0119, a w sierpniu 1689 roku witrycy nieco naprawili plebani\u0119: wzmocnili i pomalowali przedni szczyt, kazali zrobi\u0107 now\u0105 bram\u0119 i furt\u0119 oraz po\u0142ata\u0107 p\u0142oty.\n\nPastor Gotfryd Steinhauer zapisa\u0142, \u017ce po przybyciu w 1704 roku zasta\u0142 dom, podw\u00f3rze, stajni\u0119 i ogr\u00f3d, a zw\u0142aszcza g\u00f3rne pokoje, w zupe\u0142nym nie\u0142adzie i zaniedbaniu; witrycy odpowiadali na jego pro\u015bby, \u017ce nic nie mo\u017cna budowa\u0107, bo ko\u015bci\u00f3\u0142 ma ma\u0142o pieni\u0119dzy; postanowi\u0142 sam to i owo poprawi\u0107. Urz\u0105dzi\u0142 ogr\u00f3d i ogr\u00f3d kwiatowy z czerwonym p\u0142otem ze sztachet, kaza\u0142 pomalowa\u0107 tyln\u0105 izb\u0119, a na pi\u0119trze z dawnej komory na s\u0142onin\u0119 zrobi\u0142 wygodny pok\u00f3j do nauki. Wyda\u0142 na to z w\u0142asnych pieni\u0119dzy oko\u0142o czterystu floren\u00f3w polskich; na piec za 30 floren\u00f3w, pod\u0142ogi i napraw\u0119 stajni mieszka\u0144cy Trutn\u00f3w dali 41 floren\u00f3w, a Herzbergu 20, reszt\u0119 za\u015b musia\u0142 zwr\u00f3ci\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142. W 1708 roku szwedzki kapitan z pu\u0142ku genera\u0142a majora von Krassau podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi ma\u0142y z\u0142ocony kielich do komunii chorych wraz z paten\u0105. Star\u0105 plebani\u0119, bardzo ju\u017c podupad\u0142\u0105, rozebrano w 1728 roku, w poniedzia\u0142ek po trzeciej niedzieli po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, z polecenia Gabriela von B\u00f6meln, najstarszego burmistrza i administratora \u017bu\u0142aw Steblewskich, gdy Steinhauer by\u0142 tu duchownym ju\u017c dwudziesty czwarty rok; now\u0105, wygodn\u0105 i okaza\u0142\u0105 plebani\u0119 wzniesiono tak szybko, \u017ce przed pierwsz\u0105 niedziel\u0105 Adwentu tego roku m\u00f3g\u0142 si\u0119 do niej wprowadzi\u0107. Za Steinhauera nabo\u017ce\u0144stwa w kaplicy w Herzbergu, odprawiane dot\u0105d zwykle po po\u0142udniu, w porze nieszpor\u00f3w, przeniesiono decyzj\u0105 administratora \u017bu\u0142aw Steblewskich na rano, przy czym odprawiano je nie \u015bci\u015ble co trzeci\u0105 niedziel\u0119, lecz co czwart\u0105, pi\u0105t\u0105 albo sz\u00f3st\u0105.\n\nOsobny katalog nauczycieli Trutn\u00f3w zaczyna si\u0119 od 1674 roku. Gottfried Marggraf obj\u0105\u0142 wtedy szko\u0142\u0119 i zmar\u0142 w Trutnowych 1 maja 1680 roku. W maju 1680 roku przyj\u0119to ponownie Joachima Fischera, kt\u00f3ry ju\u017c wcze\u015bniej, do 1674 roku, prowadzi\u0142 tutejsz\u0105 szko\u0142\u0119 blisko trzyna\u015bcie lat; poniewa\u017c jednak bardziej dogl\u0105da\u0142 kramu ni\u017c szko\u0142y, na pocz\u0105tku 1681 roku go zwolniono. 24 lutego 1681 roku szko\u0142\u0119 obj\u0105\u0142 Gottfried Falckenberg, syn piekarza ze Starego Miasta, kt\u00f3ry po czterech latach uczciwie zrezygnowa\u0142. Jego nast\u0119pca, zatwierdzony 8 kwietnia 1685 roku przez burmistrza Gabriela Krumhausena za zgod\u0105 gospodarzy, s\u0142u\u017cy\u0142 szkole i ko\u015bcio\u0142owi 28 lat, 7 miesi\u0119cy, tydzie\u0144 i 5 dni; zmar\u0142 16 listopada 1713 roku i z kazaniem pogrzebowym zosta\u0142 pochowany na cmentarzu przyko\u015bcielnym. W grudniu 1713 roku, w kwietniu 1727 roku i w grudniu 1750 roku posad\u0119 dostawa\u0142 ten, kto zobowi\u0105za\u0142 si\u0119 po\u015blubi\u0107 wdow\u0119 po poprzedniku. Nauczyciela przyj\u0119tego w 1713 roku pochowano z kazaniem pogrzebowym 20 lutego 1727 roku. Jego nast\u0119pca, Johann Bluhm z Cedr\u00f3w Wielkich, rozmy\u015bli\u0142 si\u0119 jednak, zostawi\u0142 wdow\u0119 i o\u017ceni\u0142 si\u0119 z c\u00f3rk\u0105 gospodarza z Cedr\u00f3w Wielkich; zmar\u0142 20 listopada 1750 roku w wieku 46 lat i 9 dni, ko\u015bcio\u0142owi i szkole s\u0142u\u017cy\u0142 do dwudziestego czwartego roku, w ma\u0142\u017ce\u0144stwie \u017cy\u0142 ponad 22 lata i by\u0142 ojcem dziesi\u0119ciorga dzieci, a 26 listopada pochowano go na cmentarzu przyko\u015bcielnym. Kolejny nauczyciel, rodem z Trutn\u00f3w, wdowiec, wcze\u015bniej nauczyciel w Sch\u00f6nhorst, przyj\u0119ty przez burmistrza Johanna Wahla, obj\u0105\u0142 urz\u0105d 6 grudnia 1750 roku, w drug\u0105 niedziel\u0119 Adwentu.\n\nWed\u0142ug Hermanna Freytaga w latach 1468\u20131472 wymieniany jest tu Theodericus, kt\u00f3ry w 1472 roku prowadzi\u0142 sp\u00f3r o msza\u0142y, a 30 maja 1498 roku kurat Georg wraz z prowizorami o\u0142tarza Bo\u017cego Cia\u0142a przekaza\u0142 ten o\u0142tarz altary\u015bcie Andreasowi Gr\u00fcnschmidtowi.\n\nOd oko\u0142o 1580 do 1945 roku \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a gminie ewangelickiej \u2014 najpierw lutera\u0144skiej, potem unijnej \u2014 pod patronatem Gda\u0144ska, jako siedziba samodzielnej parafii Trutenau \u2014 Heise notuje wprost: \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 jest ewangelicki, patronem jest magistrat w Gda\u0144sku\u201d. Jak daleko si\u0119ga\u0142a tu zmiana wyznaniowa, wida\u0107 w wykazie dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku, gdzie przy ka\u017cdej z dwunastu parafii zapisano uposa\u017cenie w r\u0119kach lutera\u0144skiego duchownego. W Trutnowych do rektora nale\u017ca\u0142y cztery \u0142any, daj\u0105ce rocznie oko\u0142o 220 floren\u00f3w, obok dziesi\u0119cin od parafian; do parafii zaliczono wie\u015b Herzberg, gdzie sta\u0142a kaplica.\n\nWed\u0142ug Hartwicha Joachim St\u00fccke (u Hartwicha: Stukki), osadzony w Trutnowach, po niemiecku Trutenau, w 1573 roku, zmar\u0142 tutaj i zosta\u0142 pochowany w tutejszym wielkim ko\u015bciele. Jako pierwszego tutejszego duchownego Harnoch wymienia Joachima St\u00fcckego \u2014 u Rhesy ten sam cz\u0142owiek nosi nazwisko Joachim Stutzki i otwiera list\u0119 pastor\u00f3w Trutnowych, \u201edo kt\u00f3rych nale\u017cy kaplica w Herzbergu\u201d. Rhesa podaje przy nim dwie daty przybycia: wed\u0142ug gda\u0144skiej ksi\u0119gi pami\u0105tkowej Praetoriusa 1573, a wed\u0142ug ksi\u0119gi reces\u00f3w ministerium \u017cu\u0142awskiego 1592; duchowny zmar\u0142 w 1602 roku. Jego nast\u0119pca, Andreas Gitreus, zwany te\u017c Chytreusem, by\u0142 od 1597 roku duchownym w Osicach; w 1602 roku zosta\u0142 powo\u0142any do Trutnowych i w tym samym roku zmar\u0142. Po nim urz\u0105d sprawowa\u0142 Valentin Kunau, od 1602 do 1607 roku. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) Henryk M\u00f6ller (u Hartwicha tak\u017ce Miller) przyszed\u0142 do Trutn\u00f3w w 1607 roku z Sobieszewa i zmar\u0142 tu w 1640 roku; w nast\u0119pnym roku urz\u0105d obj\u0105\u0142 Jan K\u00f6pke (Kopenius), kt\u00f3ry \u017cy\u0142 do 1674 roku. Wed\u0142ug Hartwicha pastor Jan Sartorius zmar\u0142 w Trutnowych w 1691 roku; w nast\u0119pnym roku przyszed\u0142 Jan Meyer, zmar\u0142y tu w 1703 roku, a w 1704 roku powo\u0142ano do Trutn\u00f3w z Pogorza\u0142ej Wsi (Wernersdorf) na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich Gotfryda Steinhauera.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa uzupe\u0142nia te\u017c spis pastor\u00f3w. Joachim Stutzki zmar\u0142 w 1602 roku w czasie zarazy. Andreas Gitreus, powo\u0142any z Osic i wprowadzony 27 sierpnia 1602 roku, zmar\u0142 wkr\u00f3tce potem na zaraz\u0119 w Osicach, zanim zd\u0105\u017cy\u0142 obj\u0105\u0107 parafi\u0119 w Trutnowach. Valentina Kunaua wprowadzono 11 listopada 1602 roku. Henryk M\u00f6ller przyszed\u0142 w lipcu 1607 roku i zmar\u0142 28 sierpnia 1640 roku, w 33. roku tutejszej s\u0142u\u017cby. Jana K\u00f6pkego, powo\u0142anego w marcu 1641 roku i ordynowanego 22 kwietnia, Rada zawiesi\u0142a na kr\u00f3tko w urz\u0119dzie w 1666 roku, poniewa\u017c samowolnie zaniecha\u0142 spowiedzi indywidualnej, zwanej uszn\u0105; na jego pro\u015bb\u0119 przywr\u00f3cono go do urz\u0119du. Zmar\u0142 w wieku 69 lat.\n\nJana Sartoriusa, wygna\u0144ca z W\u0119gier, wprowadzono w Trutnowach w 11. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1674 roku; 14 czerwca 1691 roku pochowano go w ko\u015bciele, a kazanie pogrzebowe wyg\u0142osi\u0142 Petrus Vogetius, pastor w Koszwa\u0142ach (Gottswalde) i senior duchowie\u0144stwa \u017bu\u0142aw. Jan Meyer, wprowadzony 27 kwietnia 1692 roku, po\u015blubi\u0142 30 sierpnia 1695 roku Constanti\u0119 Concordi\u0119, c\u00f3rk\u0119 Eilharda Zierenberga, pastora przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa Meyer zmar\u0142 2 lipca 1703 roku nie w Trutnowach, lecz w Gda\u0144sku, dok\u0105d uda\u0142 si\u0119 z powodu choroby; kazanie pogrzebowe wyg\u0142osi\u0142 11 lipca w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Jana pastor ze Steblewa Kasper G\u00fcnther, a cia\u0142o pochowano nast\u0119pnego dnia w ko\u015bciele \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja.\n\nGotfryd Steinhauer obj\u0105\u0142 urz\u0105d w Trutnowach w niedziel\u0119 Cantate, 20 kwietnia 1704 roku, i zmar\u0142 25 wrze\u015bnia 1735 roku. Po nim przyszed\u0142 Samuel Schroeder, urodzony w Malborku 29 wrze\u015bnia 1700 roku, od 1731 roku duchowny w gda\u0144skim domu poprawczym, w Trutnowach od 1735 roku, a w 1742 roku przeniesiony do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku. Jego nast\u0119pca, Martin Reinhold Hein, pastor w Trutnowach od 1742 roku, urodzi\u0142 si\u0119 wed\u0142ug Praetoriusa w 1700 roku, a wed\u0142ug ksi\u0119gi pastor\u00f3w w 1704; w 1735 roku zosta\u0142 duchownym w domu poprawczym. Po \u015bmierci Heina przyszed\u0142 w 1750 roku z Kiezmarku magister Johann Theodor Grade, syn magistra Daniela, pastora przy ko\u015bciele Mariackim w Gda\u0144sku, urodzony w Gda\u0144sku w 1711 roku; zmar\u0142 w 1754 roku. W tym samym roku przyszed\u0142 Johann Matthias Wagner, urodzony w Gda\u0144sku 19 marca 1717 roku, od 1744 roku duchowny w gda\u0144skim zak\u0142adzie zwanym Spendhaus, a od 1750 roku w Kiezmarku.\n\nKsi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Trutn\u00f3w za\u0142o\u017cy\u0142 w 1661 roku, z polecenia burmistrza Adriana von der Linde, pastor magister Jan K\u00f6pke (K\u00f6penius), z mottem z Pierwszego Listu do Koryntian: \u201eIn Ecclesia omnia fiant ordine et decenter\u201d. Spisany w niej katalog pastor\u00f3w nazywa Jana Sartoriusa rodakiem z Preszowa i wygna\u0144cem, wcze\u015bniej pastorem naczelnym i inspektorem ko\u015bcio\u0142a i szko\u0142y w rodzinnym Preszowie w G\u00f3rnych W\u0119grzech oraz przewodnicz\u0105cym konsystorza. Cz\u0119\u015b\u0107 wpis\u00f3w, poczynaj\u0105c od Steinhauera, pastorzy sporz\u0105dzili sami. Gotfryd Steinhauer, gda\u0144szczanin, zapisa\u0142, \u017ce powo\u0142anie od rady Gda\u0144ska otrzyma\u0142 3 kwietnia 1704 roku, po mniej wi\u0119cej sze\u015bciu latach s\u0142u\u017cby jako duchowny ewangelicki w Pogorza\u0142ej Wsi (Wernersdorf) i w Sch\u00f6nau na Wielkich \u017bu\u0142awach Malborskich. Samuel Schroeder zosta\u0142 powo\u0142any zgodn\u0105 uchwa\u0142\u0105 wszystkich trzech ordynk\u00f3w Gda\u0144ska 6 grudnia 1735 roku, ordynowany 13 grudnia i wprowadzony 18 grudnia, w czwart\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, a kazanie wst\u0119pne wyg\u0142osi\u0142 w pierwszy dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia; wed\u0142ug dopisku zmar\u0142 w styczniu 1744 roku. Johann Theodor Grade wpisa\u0142, \u017ce urz\u0105d w Trutnowych obj\u0105\u0142 31 maja 1750 roku, po dziesi\u0119ciu i p\u00f3\u0142 roku s\u0142u\u017cby jako duchowny ewangelicki w Kiezmarku. Wagner wyg\u0142osi\u0142 kazanie wst\u0119pne w trzeci\u0105 niedziel\u0119 Adwentu 1754 roku i zmar\u0142 21 maja 1788 roku. 17 sierpnia 1788 roku obj\u0105\u0142 urz\u0105d Jacob Friedrich Karsburg, wcze\u015bniej przez 29 lat duchowny w innej parafii, i zmar\u0142 osiem dni p\u00f3\u017aniej, 25 sierpnia. Johann Kalhofner zapisa\u0142 o sobie, \u017ce jako dziecko w 1732 roku musia\u0142 wraz z emigrantami salzburskimi opu\u015bci\u0107 ojczyzn\u0119, a w Rothenburg ob der Tauber zosta\u0142 przysposobiony; do Trutn\u00f3w powo\u0142ano go 15 pa\u017adziernika 1788 roku, a urz\u0105d obj\u0105\u0142 w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, po prawie dwudziestu jeden latach jako konrektor szko\u0142y przy ko\u015bciele Mariackim w Gda\u0144sku i sze\u015bciu latach urz\u0119du duchownego na Mierzei. Kalhofner zapisa\u0142, \u017ce dochody pastora i nauczyciela ustali\u0142a zwierzchno\u015b\u0107 i wpisa\u0142a do ksi\u0105g urz\u0119dowych, a duchownym i nauczycielom wydawano z nich wypisy, jak przypuszcza\u0142, od czas\u00f3w Reformacji; wypisy te zagin\u0119\u0142y, a pastorzy od K\u00f6pkego do Wagnera (1788) nie wpisali dochod\u00f3w do ksi\u0119gi. Brak ten zast\u0105pi\u0142 cz\u0119\u015bciowo ksi\u0119g\u0105 ko\u015bcieln\u0105 Osic, za\u0142o\u017con\u0105 r\u00f3wnie\u017c w 1661 roku, kt\u00f3r\u0105 powierzono mu w 1790 roku, w czasie wakatu w tamtej parafii. Samuel Gottlieb Weickhmann wpisa\u0142, \u017ce urz\u0105d w Trutnowych obj\u0105\u0142 2 pa\u017adziernika 1791 roku, w pi\u0119tnast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, po ponad czterech latach s\u0142u\u017cby jako duchowny w Sobieszewie (Bohnsack), a gdy w 1802 roku powo\u0142ano go do Ko\u017alin (G\u00fcttland), kazanie po\u017cegnalne wyg\u0142osi\u0142 w pierwszy dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia. W 1802 roku obj\u0105\u0142 urz\u0105d Michael Baumann, gda\u0144szczanin, wcze\u015bniej rektor szko\u0142y parafialnej, potem duchowny w Skarszewach, a od 1798 roku w Tujsku (Tiegenort); zmar\u0142 16 lipca 1822 roku, a wpis w katalogu nazywa go cz\u0142owiekiem pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem godnym mi\u0142o\u015bci i szacunku. 2 lutego 1823 roku, w niedziel\u0119 Sexagesimae, obj\u0105\u0142 urz\u0105d Friedrich Deschner, najstarszy syn Friedricha Augusta Deschnera, kantora przy ko\u015bciele Mariackim i szko\u0142ach mariackich w Gda\u0144sku, i Marii Agathy z domu Schweyer, wcze\u015bniej przez jedena\u015bcie lat starszy nauczyciel w szkole przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Barbary na D\u0142ugich Ogrodach i przez pi\u0119tna\u015bcie i p\u00f3\u0142 roku duchowny w Kiezmarku; 24 maja 1832 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Ko\u017alin.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eTrutenau\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1661\u20131925, a do tego duplikaty ksi\u0105g z lat 1809\u20131838 (odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom, cz\u0119sto jedyne, co przetrwa\u0142o). Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe; zbi\u00f3r z lat 1661\u20131925 przechowuje Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie. B\u00e4r, opisuj\u0105c je w 1908 roku, wylicza: chrzty i \u015bluby od 1661 roku, pogrzeby od 1674, listy komunikant\u00f3w z lat 1791\u20131824 i od 1871 roku, konfirmacje od 1791 roku \u2014 i notuje, \u017ce mi\u0119dzy metrykami zapisano relacj\u0119 o wojnie 1807 roku i o powodzi z 1829 roku.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Trutenau* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 30 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 419, w tym 215 ewangelik\u00f3w i 204 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWed\u0142ug Harnocha ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trutnowach za\u0142o\u017cono w stylu gotyckim, lecz go nie uko\u0144czono: wykonano tylko prezbiterium z \u0142ukami, a o zamiarze \u015bwiadcz\u0105 cztery pi\u0119kne filary d\u017awigaj\u0105ce naw\u0119, niepo\u0142\u0105czone ze sob\u0105. Wie\u017ca od zachodu mia\u0142a mur grubo\u015bci sze\u015bciu st\u00f3p; ko\u015bci\u00f3\u0142 odnowiono w 1871 roku, a organy z peda\u0142em i szesnastoma rejestrami pochodzi\u0142y z 1872 roku. Zapiski tutejszych pastor\u00f3w, przechowywane w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, m\u00f3wi\u0105 o gruntownym odnowieniu ko\u015bcio\u0142a na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych dziewi\u0119tnastego wieku. Remont zaproponowa\u0142a rada parafialna ju\u017c w 1870 roku, a 14 kwietnia 1871 roku postanowiono go przeprowadzi\u0107: naprawi\u0107 i uporz\u0105dkowa\u0107 dach, sprawi\u0107 nowe okna w szczytach i w nawach bocznych, odnowi\u0107 \u0142awki i od\u015bwie\u017cy\u0107 ca\u0142e wn\u0119trze, zw\u0142aszcza o\u0142tarz i ambon\u0119. Prace rozpocz\u0119to we wrze\u015bniu 1871 roku pod kierunkiem witryka, w\u0142a\u015bciciela ziemskiego Wannowa z Trutn\u00f3w; okaza\u0142o si\u0119 przy tym, \u017ce dach by\u0142 w gorszym stanie, ni\u017c s\u0105dzono, i trzeba go by\u0142o prze\u0142o\u017cy\u0107 na nowo. Witrycy zlecili prace malarskie znanemu w okolicy malarzowi K\u00f6hnowi. W marcu tego samego roku przygotowano te\u017c kosztorys naprawy domu nauczyciela i organisty w Herzbergu, a remont trwa\u0142 od lipca do 1 wrze\u015bnia 1872 roku. Ta sama ksi\u0119ga zawiera \u017cyciorys Johanna Ernsta Schwana, urodzonego w Gda\u0144sku 23 maja 1806 roku, ucznia gimnazjum gda\u0144skiego w latach 1816\u20131826 i studenta w Kr\u00f3lewcu i Halle, kt\u00f3rego zapisano jako osiemnastego pastora Trutn\u00f3w i Herzbergu. 24 stycznia 1860 roku, z powodu narastaj\u0105cej choroby, poprosi\u0142 konsystorz w Kr\u00f3lewcu i magistrat gda\u0144ski o przeniesienie w stan spoczynku; na jego zast\u0119pc\u0119 i nast\u0119pc\u0119 wyznaczono wtedy pastora z Przebrna, Gustava Victora Siewerta.\n\nSam Schwaan wpisa\u0142 do katalogu, \u017ce by\u0142 najstarszym synem gda\u0144szczanina Johanna Ernsta Schwaana i Racheli Adelgundy z domu Martens; od Micha\u0142a 1826 roku studiowa\u0142 w Kr\u00f3lewcu i w Halle, w styczniu 1830 roku zda\u0142 egzamin pro licentia concionandi, a 11\u201313 listopada 1830 roku pro ministerio. Rada Gda\u0144ska powo\u0142a\u0142a go 30 marca 1832 roku na pastora Trutn\u00f3w i Herzbergu; 24 maja 1832 roku, w dniu \u015blubu z Regin\u0105 Christin\u0105 Meyer z Emden we Fryzji Wschodniej, przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Trutn\u00f3w, 19 czerwca odby\u0142 kolokwium w konsystorzu w Kr\u00f3lewcu, 22 czerwca konsyliarz konsystorza dr Kaehler ordynowa\u0142 go w tamtejszym ko\u015bciele zamkowym, a 5 sierpnia, w si\u00f3dm\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, obj\u0105\u0142 urz\u0105d. Wed\u0142ug dopisku sprawowa\u0142 go do 1 pa\u017adziernika 1860 roku, po czym z powodu choroby przeszed\u0142 w stan spoczynku i przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Gda\u0144ska. Gustav Victor Siewert wpisa\u0142, \u017ce przyby\u0142 do Trutn\u00f3w 1 pa\u017adziernika 1860 roku, po czternastu latach urz\u0119du w Osicach i dziesi\u0119ciu w Przebrnie, a wprowadzono go 27 pa\u017adziernika. P\u00f3\u017aniejsza lista pastor\u00f3w w tej samej ksi\u0119dze podaje, \u017ce Siewert zmar\u0142 3 stycznia 1869 roku, a Otto Schweers pochodzi\u0142 z rodziny hugenockiej. O ostatnim z wymienionych, Leo Franzu Kr\u00fcgerze, urodzonym 24 wrze\u015bnia 1873 roku, lista podaje, \u017ce w 1912 roku s\u0142u\u017cy\u0142 przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy w Gda\u0144sku, a w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej by\u0142 duchownym garnizonu w Toruniu, kapelanem polowym w Rosji, duchownym garnizonu w Bukareszcie i duchownym dywizyjnym we Francji, potem pastorem przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Bart\u0142omieja w Gda\u0144sku, a od 1927 roku do Nowego Roku 1938 w Trutnowych, do 1 kwietnia 1937 roku tak\u017ce w Osicach; przez dziesi\u0119\u0107 lat obs\u0142ugiwa\u0142 cztery miejsca kaza\u0144: Trutnowy z Herzbergiem, Osice i Herrengrebin.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 413 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 188 m\u0119\u017cczyzn i 225 kobiet \u2014 w 30 domach i 69 gospodarstwach domowych; w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 228 ewangelik\u00f3w i 185 katolik\u00f3w, a rubryka innych chrze\u015bcijan, kt\u00f3r\u0105 na \u017bu\u0142awach wype\u0142niali zwykle mennonici, zosta\u0142a pusta. Te same liczby \u2014 228 i 185 \u2014 podaje *S\u0142ownik geograficzny*, dodaj\u0105c, \u017ce we wsi jest szko\u0142a ewangelicka i ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dawniej katolicki, a wie\u015b liczy dziesi\u0119\u0107 osad w\u0142o\u015bcia\u0144skich i trzy zagrody, razem 755 hektar\u00f3w. Katolicy chodzili do Giemlic, ewangelicy zostawali na miejscu. Osobnym wierszem spisu, w dziale obwod\u00f3w dworskich, jest Trutenauer Herrenland \u2014 150 mieszka\u0144c\u00f3w: 111 ewangelik\u00f3w i 39 katolik\u00f3w, z parafiami ewangelickimi w Trutnowych i Osicach. S\u0105siedni Herzberg, licz\u0105cy w 1885 roku 358 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 241 ewangelik\u00f3w i 117 katolik\u00f3w, nale\u017ca\u0142 do parafii trutnowskiej. Ludno\u015b\u0107 samych Trutnowych wynosi\u0142a 322 osoby w 1905 roku i 704 osoby w 2011 roku.\n\nWiosn\u0105 1884 roku konsystorz og\u0142osi\u0142 w \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d (nr 4, s. 37), \u017ce probostwo Trutnowy i Mi\u0142ocin (Trutenau und Herzberg), pod patronatem prywatnym, zwolni\u0142o si\u0119 po \u015bmierci pastora Schweersa. Dawa\u0142o oko\u0142o 7240 marek dochodu bez mieszkania i oko\u0142o 7964 marek z mieszkaniem; parafia liczy\u0142a oko\u0142o 850 dusz i mia\u0142a trzy szko\u0142y z trzema nauczycielami, a stanowisko obsadza\u0142 magistrat Gda\u0144ska.\n\nStatystyka Agathona Harnocha z 1890 roku podaje parafi\u0119 pod nazw\u0105 \u201eTrutenau und Herzberg\u201d: patronat magistratu gda\u0144skiego, dwa dzwony, organy o 16 g\u0142osach, 571 dusz, a rocznie 34 chrzty, 5 \u015blub\u00f3w, 229 komunikant\u00f3w i 32 pogrzeby. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 568 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1884 roku dr Johannes Rindfleisch. Pastor Rindfleisch dzia\u0142a\u0142 tak\u017ce w ruchu trze\u017awo\u015bci. W 1885 roku sta\u0142 za petycj\u0105 Centralnego Zwi\u0105zku Ewangelicko-Chrze\u015bcija\u0144skich Towarzystw Wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015bci w Niemczech o ustawy przeciw pija\u0144stwu; komisja parlamentarna, wskazuj\u0105c, \u017ce rz\u0105d docenia te d\u0105\u017cenia, a g\u0142\u00f3wne postulaty nale\u017c\u0105 do ustawodawstwa Rzeszy, zaproponowa\u0142a przej\u015b\u0107 nad ni\u0105 do porz\u0105dku dziennego. We wrze\u015bniu 1889 roku og\u0142osi\u0142 na zgromadzeniu, \u017ce na planowany w Prusach Zachodnich zak\u0142ad leczenia alkoholik\u00f3w zebrano ju\u017c 7300 marek, a w listopadzie 1891 roku otrzyma\u0142 od kr\u00f3la Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy. Ten sam order dosta\u0142 w kwietniu 1909 roku Albert Gr\u00e4ntz, dot\u0105d pastor w Trutnowach, w\u00f3wczas ju\u017c w stanie spoczynku i mieszkaj\u0105cy w Gda\u0144sku-Wrzeszczu; zmar\u0142 w 1920 roku w Sopocie.\n\nAdministracyjnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu gda\u0144skiego, a od 1887 roku do powiatu Niziny Gda\u0144skiej; w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Trutnowach liczy\u0142a wtedy 491 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1927 roku Franz Kr\u00fcger.\n\nViktor Zirkwitz, ogl\u0105daj\u0105c ko\u015bci\u00f3\u0142 przed wojn\u0105, odnotowa\u0142, \u017ce jest du\u017cy dzi\u0119ki zamo\u017cno\u015bci wsi, \u017ce \u015bciany by\u0142y malowane obrazami i ornamentami, a wej\u015bcie umieszczono w \u015bcianie wschodniej \u2014 rzadko\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d \u017cu\u0142awskich ko\u015bcio\u0142\u00f3w; za cenn\u0105 uzna\u0142 te\u017c plebani\u0119. W 1945 roku zniszczona zosta\u0142a drewniana wie\u017ca, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; strop i dach naprawiono w latach 1947\u20131959, wie\u017c\u0119 odtworzono w latach 2016\u20132017. Wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni le\u017cy dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,21 hektara; ko\u015bci\u00f3\u0142 z cmentarzem i plebani\u0105 figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem 294. Dawne numery rejestru wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego to 222 dla ko\u015bcio\u0142a (decyzja z 6 sierpnia 1962 roku), 223 dla plebanii (13 sierpnia 1962) i 1023 dla cmentarza (30 grudnia 1987). Katolicki cmentarz parafialny za\u0142o\u017cono osobno, oko\u0142o p\u00f3\u0142tora kilometra na zach\u00f3d od wsi, przy szosie z Pruszcza Gda\u0144skiego do Cedr\u00f3w Wielkich.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Praetoriusa i Hartwicha pierwszy pastor obj\u0105\u0142 urz\u0105d w Trutnowych ju\u017c w 1573 roku, kilka lat przed dat\u0105 oko\u0142o 1580, podan\u0105 dla przej\u0119cia \u015bwi\u0105tyni przez gmin\u0119 ewangelick\u0105. Przywilej z 1334 roku r\u0119kopis Ephraima Praetoriusa przypisuje wielkiemu mistrzowi Ludolfowi K\u00f6nigowi (w opisie wy\u017cej: Lutherowi von Braunschweig). Praetorius odczyta\u0142 na wi\u0119kszym dzwonie napis z rokiem M.CCCCXVII (1417). Katalog pastor\u00f3w w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej podaje jako dzie\u0144 \u015bmierci Gotfryda Steinhauera 24 wrze\u015bnia 1735 roku (w opisie wy\u017cej: 25 wrze\u015bnia), a \u015bmier\u0107 Jana Meyera datuje, tak jak Ksi\u0119ga pastor\u00f3w, na 1 lipca 1703 roku (r\u0119kopis Praetoriusa: 2 lipca). \u015amier\u0107 Johanna Kalhofnera katalog notuje 12 maja 1791 roku, Ksi\u0119ga pastor\u00f3w \u2014 13 maja. Ordynacj\u0119 w Kr\u00f3lewcu Schwaan datuje we w\u0142asnym wpisie na 22 czerwca 1832 roku, Ksi\u0119ga pastor\u00f3w \u2014 na lipiec 1832 roku. P\u00f3\u017aniejsza lista pastor\u00f3w w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej podaje rok urodzenia Siewerta 1807 (Ksi\u0119ga pastor\u00f3w: 1806), Schweersa 1817 (Ksi\u0119ga pastor\u00f3w: 1816) i rok obj\u0119cia przez niego parafii w Reichenbergu 1854 (Ksi\u0119ga pastor\u00f3w: 1853), a obj\u0119cie Leszk\u00f3w przez Gr\u00e4ntza datuje na 1877 rok (Ksi\u0119ga pastor\u00f3w: 1876).\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Joachim Stutzki (1592), Valentin Kunau (1602\u20131607), Johann Sartorius (1674), Johannes Meyer (1692), Martin Reinhold Hein (1742), Johann Kalhofner (1788), Gustav Viktor Siewert (1860), Otto Friedrich Wilhelm Schweers (1869\u20131884), Paul Adolf Schultze (1899), Albert Wilhelm C\u00f6lestin Gr\u00e4ntz (1902), Karl Wilhelm Christiani (1910).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 67, 187, 207; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 403; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePommerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 140, 141; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 143; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Niederung (strony 18, 20\u201321 i 22, pozycje 18, 64 i 84); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o Trutnowy; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 402; wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku, kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, fol. 124\u2013125, pozycja 9, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. I z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, has\u0142o Trutenau; V. Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, Danzig 1940; wojew\u00f3dzki rejestr zabytk\u00f3w, pozycja 294 (dawne numery 222, 223 i 1023 rejestru wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego) oraz wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Cedry Wielkie; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 111; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 57; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 29; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 36; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5801, \u201eSonstige Verzeichnisse 1793\u20131875\u201d (zapiski pastor\u00f3w parafii Trutenau), skany 5\u20136, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 331; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 290; t. 2, s. 632; t. 3, s. 752, 908, 1022; t. 4, s. 1180; t. 6, s. 1556, 1652, 1670, 1703, 1792; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 22 marca 1885 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 10 wrze\u015bnia 1889 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 24 listopada 1891 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 22 kwietnia 1909 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 5 lutego 1920 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 37, 39; D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 139, 144, 147, 155; Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 117; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 26v\u201328r; Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Trutnowych (Trutenau) za\u0142o\u017cona w 1661 roku: katalog pastor\u00f3w i nauczycieli, inwentarz ko\u015bcio\u0142a, zapiski pastor\u00f3w z lat 1665\u20131932, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5800 (Archion 17972, 17975, 17969); \u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 4, s. 37 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 484.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Landkreises Danzig\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 2), Danzig 1885","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Trutnowy \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 Aposto\u0142\u00f3w Piotra i Paw\u0142a (Medieval Heritage) [kopia archiwalna 2019-11-17]","url":"https://web.archive.org/web/20191117002043/https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/trutnowy-kosciol/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Trutnowy","url":""},{"typ":"wykaz duchownych (druk 1834)","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 111","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/19214/edition/15453"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 143","tytul_przed_B4_2026_10_11":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 1: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1885, s. 143","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 403","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 187, 207, 67","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 331","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 290; t. 2, s. 632; t. 3, s. 752, 908, 1022; t. 4, s. 1180; t. 6, s. 1556, 1652, 1670, 1703, 1792","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 22 marca 1885 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CFT6XW6P7Q3ZGCMWKZU6J66XR76JMXYI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 10 wrze\u015bnia 1889 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AANUKMMZR2N3IDI2CMPYZG4K34P74DE2"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 24 listopada 1891 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/POQLNKMOVOHNGOYCM5Q626RJ5VE3F4WJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 22 kwietnia 1909 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/OGJN7QRGON7GCSVLAZM4CGQOHDV53OOC"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 5 lutego 1920 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YYZEPOYGWQYV254CQXGUAY7S3Y2BCFNU"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 37, 39","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 139, 144, 147, 155","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/28711400.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 117","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 26v\u201328r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga ko\u015bcielna parafii ewangelickiej w Trutnowych (Trutenau) za\u0142o\u017cona w 1661 roku: katalog pastor\u00f3w i nauczycieli, inwentarz ko\u015bcio\u0142a, zapiski pastor\u00f3w z lat 1665\u20131932, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5800 (Archion 17972, 17975, 17969)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePommerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 140, 141","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 484","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAmtliche Mittheilungen des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d (K\u00f6nigsberg), 1884, nr 4, s. 37 (Warmi\u0144sko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://wmbc.olsztyn.pl/Content/4649/Amtliche_Mittelungen_1884_4.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0069","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.24204,"lng":18.81456,"name_de":"Trutenau","name_pl":"Trutnowy \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Trutenau)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Trzcianie, po niemiecku Honigfelde, w gminie Ryjewo, le\u017cy na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi, przy drodze z Trzciana do Laskowic, na po\u0142udniowy zach\u00f3d od jeziora Bia\u0142ego, w\u015br\u00f3d \u0142\u0105k i p\u00f3l. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027 podaje, \u017ce powsta\u0142 w po\u0142owie XIX wieku na planie zbli\u017conym do kwadratu, a zamkni\u0119to go na pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. Uk\u0142ad jest s\u0142abo czytelny: w cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej zosta\u0142 fragment alei lipowej, nagrobki w uk\u0142adzie rz\u0119dowym zachowa\u0142y si\u0119 w naro\u017cniku po\u0142udniowo-zachodnim, zachodni\u0105 granic\u0119 wyznacza szpaler \u015bwierk\u00f3w, a teren porasta samosiew; stan zachowania program ocenia jako z\u0142y. Dokumentacja z 1987 roku obj\u0119\u0142a sze\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich tabliczk\u0119 Ernsta Mana (1858\u20131894) oraz obudowy Luise Man (1881\u20131905) i Wilhelmine Demski z domu Buchholz (1848\u20131911). Program podaje te\u017c, \u017ce cmentarz nie jest obj\u0119ty ochron\u0105 konserwatorsk\u0105.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gdakowo (Dakau) i podaje tu 40 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 2044, s. 45 i 48\u201349; \u0141. Rzepczy\u0144ski, Program Opieki nad Zabytkami Powiatu Kwidzy\u0144skiego na lata 2023\u20132026, Kwidzyn 2021 (2023), s. 177; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, Berlin 1887, Kreis Stuhm, s. 68, poz. 20; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 2044, s. 45 i 48\u201349","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"\u0141. Rzepczy\u0144ski, Program Opieki nad Zabytkami Powiatu Kwidzy\u0144skiego na lata 2023\u20132026, Kwidzyn 2021 (2023), s. 177","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, Berlin 1887, Kreis Stuhm, s. 68, poz. 20","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1198","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.80052,"lng":19.06227,"name_de":"Honigfelde","name_pl":"Trzciano \u2014 cmentarz ewangelicki przy drodze do Laskowic","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Trzcinnie, po niemiecku Rohr, le\u017cy przy ko\u015bciele; zachowa\u0142a si\u0119 na nim kwatera grobowa von Massow\u00f3w i relikty innych nagrobk\u00f3w. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 do dzi\u015b \u2014 szachulcowy, z muru pruskiego. Jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem Macierzy\u0144stwa Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, fili\u0105 parafii w Dretyniu (Treten), w gminie Miastko i powiecie bytowskim; do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go w 1960 roku pod numerem A-164.\n\nTrzcinno le\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. By\u0142a to wie\u015b i maj\u0105tek rodu von Massow, udokumentowane od 1562 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z fundacji von Massow\u00f3w po\u015bwiadczono tu przed 1590 rokiem; inwentarz zabytk\u00f3w z 1934 roku wymienia srebrny kielich podarowany w 1599 roku przez Adriana von Massowa i jego \u017con\u0119 Ann\u0119 von Brunnow. W 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trzcinnie by\u0142 wed\u0142ug Br\u00fcggemanna fili\u0105 Dretynia w synodzie s\u0142awie\u0144skim, a przypisana by\u0142a do niego wie\u015b Gewiesen. W 1860 roku, wed\u0142ug inwentarza Kohtego, Trzcinno od\u0142\u0105czono od Dretynia jako samodzieln\u0105 parafi\u0119 Rohr; katolicy nale\u017celi do parafii w Miastku.\n\nW rejestrze zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 datowany jest na XVIII wiek; inwentarz Kohtego nazywa go barokow\u0105 budowl\u0105 szkieletow\u0105, a o\u0142tarz datuje na po\u0142ow\u0119 XVII wieku. Wie\u017cyczka nad dostawion\u0105 od zachodu krucht\u0105 ma chor\u0105giewk\u0119 z dat\u0105 1846. W ko\u0144cu XVIII wieku wn\u0119trze otrzyma\u0142o obiegaj\u0105c\u0105 empor\u0119, a ambona przy p\u00f3\u0142nocnej \u015bcianie zachowa\u0142a cz\u0119\u015bci z XVII wieku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch rubrykach, jako gmin\u0119 i obszar dworski: w gminie naliczy\u0142 176 ewangelik\u00f3w, katolik\u00f3w nie zapisano. W obszarze dworskim spis naliczy\u0142 328 ewangelik\u00f3w i jednego katolika; obie cz\u0119\u015bci nale\u017ca\u0142y do parafii ewangelickiej Rohr. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 tej parafii i podaje 1072 dusze. Pastorem by\u0142 Johannes Reymann.\n\nArmia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b na pocz\u0105tku marca 1945 roku; zabudowa zasadniczo ocala\u0142a, a ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy powa\u017cnie ucierpia\u0142 po wojnie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 804; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 162\u2013163, poz. 35 (gmina) i s. 166\u2013167, poz. 107 (obszar dworski); rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 11 czerwca 2026 roku); J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934, s. 118\u2013119; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 144.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Trzcinno (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Trzcinno_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 804","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 144","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017\u20132020, uchwa\u0142a nr XLV/420/2017 Rady Miejskiej w Miastku z dnia 24 listopada 2017 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2018, poz. 29, s. 24, 41","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2018&book=0&position=29"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0619","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0917,"lng":17.06713,"name_de":"Rohr","name_pl":"Trzcinno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzcinno (niem. Rohr), do 1945 w Kreis Rummelsburg in Pommern (RB K\u00f6slin). Wie\u015b i maj\u0105tek rodu von Massow, udokumentowane od 1562. Rohr by\u0142o samodzieln\u0105 parafi\u0105 ewangelick\u0105 (Kirchspiel Rohr) z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em \u2014 obiekt CM-0620 to cmentarz przyko\u015bcielny przy tej \u015bwi\u0105tyni, a nie sam cmentarz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy (mur pruski), wg tradycji istnia\u0142 ju\u017c w 1590 [?], obecny budynek prawdopodobnie z po\u0142. XVII w., z wie\u017c\u0105 z XVIII w., XVII-wiecznym o\u0142tarzem i metalowym epitafium z 1775 r. Po 1945 przej\u0119ty przez katolik\u00f3w jako filialny pw. Macierzy\u0144stwa NMP (zabytek rej. A-268, 1960). Na cmentarzu zachowana kwatera grobowa von Massow\u00f3w oraz relikty innych nagrobk\u00f3w. Ludno\u015b\u0107: ok. 1900 \u2014 179; 1939 \u2014 412 (gmina). Katolicy nale\u017celi do parafii w Miastku (Rummelsburg).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0620","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.09155,"lng":17.06748,"name_de":"Rohr (Kirchhof / cmentarz przyko\u015bcielny)","name_pl":"Trzcinno \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trzcinnie, w gminie Miastko, jest dzi\u015b rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem Macierzy\u0144stwa Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wpisano go 23 marca 1960 roku pod numerem A-164; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem Macierzy\u0144stwa NMP, szachulcowy, XVIII\u201d. We wn\u0119trzu zachowa\u0142y si\u0119 siedemnastowieczny o\u0142tarz i metalowe epitafium z 1775 roku.\n\nTrzcinno \u2014 do 1945 roku Rohr \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Inwentarz zabytk\u00f3w Juliusa Kohtego z 1934 roku zapisa\u0142, \u017ce wie\u015b nale\u017ca\u0142a do von Massow\u00f3w dawniej i nale\u017cy nadal. W Trzcinnie patronat nad ko\u015bcio\u0142em sprawowali w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tku, czyli r\u00f3d von Massow.\n\nKohte opisuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 jako barokow\u0105 budowl\u0119 szachulcow\u0105, zamkni\u0119t\u0105 od wschodu tr\u00f3jbocznie. O\u0142tarz o architektonicznej konstrukcji z ornamentem okuciowym i chrz\u0105stkowym pochodzi z po\u0142owy XVII wieku; u schy\u0142ku XVIII wieku wstawiono empor\u0119 biegn\u0105c\u0105 wok\u00f3\u0142 wn\u0119trza, a ambona przy p\u00f3\u0142nocnej \u015bcianie zawiera cz\u0119\u015bci z XVII wieku. Nad dostawion\u0105 p\u00f3\u017aniej krucht\u0105 od zachodu wznosi si\u0119 wie\u017cyczka z o\u015bmioboczn\u0105 iglic\u0105 kryt\u0105 gontem; chor\u0105giewka nosi dat\u0119 1846. Najstarszym datowanym sprz\u0119tem ko\u015bcio\u0142a by\u0142 srebrny, z\u0142ocony kielich z 1599 roku, dar Adriana von Massowa i jego \u017cony Anny von Brunnow; by\u0142a te\u017c para siedemnastowiecznych cynowych lichtarzy o\u0142tarzowych.\n\nWed\u0142ug Kohtego Trzcinno wydzielono jako osobn\u0105 parafi\u0119 w 1860 roku z parafii w Dretyniu (Treten). Kilku tutejszych pastor\u00f3w po\u015bwiadcza prasa. W styczniu 1869 roku berli\u0144ska gazeta odnotowa\u0142a narodziny syna pastora Rewalda z Trzcinna. W sierpniu 1894 roku pastor M\u00fcller z Trzcinna zosta\u0142 powo\u0142any do Swantow w diecezji Garz na Rugii. W sierpniu 1897 roku pastor von L\u00fchmann z Trzcinna zosta\u0142 powo\u0142any na duchownego zak\u0142ad\u00f3w w K\u00fcckenm\u00fchle (K\u00fcckenm\u00fchler Anstalten), a probostwo, z patronatem prywatnym i uposa\u017ceniem 1800 marek, og\u0142oszono jako wolne od 1 pa\u017adziernika 1897 roku; w pa\u017adzierniku pastorem mianowano duchownego pomocniczego Knie\u00dfa ze S\u0142upska. W grudniu 1913 roku Knie\u00df przeszed\u0142 do Seebuckow w synodzie R\u00fcgenwalde, a parafi\u0119, z patronatem prywatnym i pensj\u0105 2400 marek, og\u0142oszono jako woln\u0105. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1072 dusze; patronem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku von Massow, a pastorem od 16 grudnia 1914 roku Johannes Reymann.\n\nLudno\u015b\u0107 przed 1945 rokiem by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci ewangelicka. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Trzcinno w dw\u00f3ch rubrykach: w gminie wiejskiej naliczono 176 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w, w obwodzie dworskim 328 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. Katolicy z okolicy nale\u017celi do parafii w Miastku. Wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona na pocz\u0105tku marca 1945 roku.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trzcinnie, po niemiecku Rohr, by\u0142 fili\u0105 Dretynia (Treten) w synodzie s\u0142awie\u0144skim; przypisana by\u0142a do niego wie\u015b Gewiesen. Ca\u0142e Trzcinno liczy\u0142o wtedy 53 ogniska (domostwa); by\u0142 tu nauczyciel, kt\u00f3ry otrzymywa\u0142 co roku dodatek z kr\u00f3lewskiej kasy \u0142askawej (Gnadengehalt).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 804; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 162\u2013163, pozycja 35, i s. 166\u2013167, pozycja 107; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, numer A-164; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934, s. 118\u2013119; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 144; \u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 27 stycznia 1869 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 18 sierpnia 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 15 sierpnia 1897 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 12 pa\u017adziernika 1897 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 21 grudnia 1913 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 28 grudnia 1913 roku, s. 18 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Trzcinno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. fil. pw. Macierzy\u0144stwa NMP (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/trzcinno-kosciol-fil-pw-macierzynstwa-nmp"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eNiezabyszewo\u201d","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 804","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 144","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eStaatsb\u00fcrger-Zeitung\u201d (Berlin), 27 stycznia 1869 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FKEGD76PLFGWNC6JH7AVBAKJDYEOB5LF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 18 sierpnia 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/64ZLZLN3YOVF5T2OQJ2E2DKROVA2V6IS"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 15 sierpnia 1897 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LCQRLQNNG7DTZUIAX5JBWKU55OAD2SQG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 12 pa\u017adziernika 1897 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PUIEPULPFUXV2I2MCICU26NFPM4QRDTI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 21 grudnia 1913 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MJ3X7NDNG754HGN5C633QTVELD4INYDI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 28 grudnia 1913 roku, s. 18 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/2PYCZYVNQ4NQ7MKDFK7KGTO7MUE3ERGD"}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0242","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.091559,"lng":17.067511,"name_de":"Rohr","name_pl":"Trzcinno \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Rohr)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzci\u0144sk to kociewska wie\u015b na p\u00f3\u0142noc od Starogardu, dzi\u015b w gminie Starogard Gda\u0144ski. Dawniej pisano j\u0105 rozmaicie \u2014 w 1780 roku Trzcinsko, mylnie tak\u017ce \u015aci\u0144sk \u2014 a po niemiecku Labuhnken. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu starogardzkiego (Kreis Preu\u00dfisch Stargard), w latach 1920\u20131939 do Drugiej Rzeczypospolitej \u2014 w pasie zwanym korytarzem \u2014 a w latach 1939\u20131945 do Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nTrzci\u0144sk stanowi\u0142 w\u0142o\u015b\u0107 braci mi\u0142osierdzia, czyli bonifratr\u00f3w ze Szotlandu pod Gda\u0144skiem. W 1780 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do konwentu. Bracia mi\u0142osierni wystawili tu kaplic\u0119 zakonn\u0105, katolick\u0105, kt\u00f3ra istnia\u0142a w 1789 roku. Wizytacja biskupa Szaniawskiego z lat 1710\u20131711 notuje, \u017ce proboszcz pobiera\u0142 st\u0105d siedem korcy \u017cyta i tyle\u017c owsa; tyle samo sz\u0142o jako meszne na proboszcza godziszewskiego.\n\nWizytacja Rybi\u0144skiego z 1780 roku naliczy\u0142a we wsi 115 katolik\u00f3w i 14 ewangelik\u00f3w, a urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 114 mieszka\u0144c\u00f3w: 11 luteran\u00f3w i 103 katolik\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Labuhnken* 34 budynki mieszkalne i 433 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 160 ewangelik\u00f3w i 273 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 17 gospodarstw ch\u0142opskich i dziewi\u0119\u0107 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono 402 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 255 katolik\u00f3w i 147 ewangelik\u00f3w. W tym spisie wie\u015b liczy\u0142a czterdzie\u015bci dom\u00f3w. Ten sam spis (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Preu\u00dfisch Stargard, strona 32, pozycja 28) podaje przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105 obu wyzna\u0144: ewangelicy do parafii w Starogardzie, katolicy do Godziszewa. W ha\u015ble S\u0142ownika geograficznego s\u0105 te same liczby; we wsi dzia\u0142a\u0142a wed\u0142ug niego szko\u0142a ewangelicka. Wie\u015b obejmowa\u0142a wed\u0142ug S\u0142ownika siedemna\u015bcie gospodarstw gburskich i dziewi\u0119\u0107 zagrodniczych na 651 hektarach. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani zboru ewangelickiego w Trzci\u0144sku; takiego budynku nie odnotowuje ani spis, ani S\u0142ownik.\n\nW ewidencji zabytk\u00f3w uj\u0119ty jest dawny cmentarz ewangelicki: le\u017cy po wschodniej stronie drogi z Trzci\u0144ska do Kokoszkowych, oko\u0142o trzystu metr\u00f3w na po\u0142udnie od zabudowa\u0144 po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi, na dzia\u0142ce nr 113. Po 1945 roku pozostaje nieu\u017cytkowany. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020\u20132023 opisuje cmentarz jako \u201ewidoczny w terenie, zachowany szcz\u0105tkowo\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Starogard Gda\u0144ski (Preu\u00dfisch Stargard) i podaje tu 112 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o Trzci\u0144sk; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Starogard Gda\u0144ski; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 62, nr 111b; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gda\u0144ski na lata 2020\u20132023, Starogard Gda\u0144ski 2020, s. 64\u201365; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 209, pozycja 122; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gminna Ewidencja Zabytk\u00f3w \u2014 gm. Starogard Gda\u0144ski","url":"https://bip.ugstarogard.pl/wiadomosci/9600/wiadomosc/338313/gminna_ewidencja_zabytkow"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Trzci\u0144sk","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 209, pozycja 122","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0337","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0444991,"lng":18.5332655,"name_de":"Labuhnken","name_pl":"Trzci\u0144sk \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzebiatkowa \u2014 do 1929 roku Tschebiatkow, potem Radensfelde \u2014 le\u017ca\u0142a w powiecie bytowskim (Kreis B\u00fctow), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; s\u0105d obwodowy mia\u0142a w Bytowie, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy w Mas\u0142owicach (Massowitz). Inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku opisuje cmentarz wiejski na p\u00f3\u0142noc od wsi, przy drodze do Tuchomia, na wzniesieniu w\u015br\u00f3d p\u00f3l, obwiedziony murem z kamienia polnego. Przegl\u0105d cmentarzy ziemi bytowskiej, przeprowadzony w latach 1999\u20132000 przez bytowskie muzeum, odnotowa\u0142 w Trzebiatkowej trzy cmentarze \u2014 na dw\u00f3ch z nich zachowa\u0142o si\u0119 odpowiednio oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu i oko\u0142o osiemdziesi\u0119ciu obiekt\u00f3w nagrobnych. Przyko\u015bcielny cmentarz, dawniej ewangelicki, s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako katolicki.\n\n\u015awiadectwo o stanie wyznaniowym wsi zostawi\u0142a wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku, kt\u00f3ra notuje w Trzebiatkowej 77 katolik\u00f3w i 161 ewangelik\u00f3w. W 1784 roku Trzebiatkowa le\u017ca\u0142a dwie mile na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa. Wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na 14 ma\u0142ych folwark\u00f3w czternastu wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicieli; by\u0142a ku\u017ania i osobna osada \u2014 razem 30 dym\u00f3w, przy sporym lesie. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Tuchomiu. W starym ko\u015bciele ewangelickim w Tuchomiu szlachta z Trzebiatkowej siada\u0142a na ch\u00f3rze szlacheckim wsp\u00f3lnie ze szlacht\u0105 z Modrzejewa i Ciemna.\n\nW 1787 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w aktach g\u0142o\u015bnej sprawy o rzekome czary w bytowskim urz\u0119dzie domenalnym; akta te wyda\u0142 drukiem bytowski duchowny ewangelicki. Komisarz s\u0105dowy Dalke z Miastka donosi\u0142 12 czerwca 1787 roku, \u017ce mieszka\u0144cy szlacheckiej wsi Trzebiatkowa \u201ekazali ludziom p\u0142ywa\u0107\u201d \u2014 czyli poddali ich pr\u00f3bie wody \u2014 i o ma\u0142o nie zgin\u0119\u0142a kobieta. \u015aledztwo s\u0105dowe w ca\u0142ej sprawie ruszy\u0142o 23 sierpnia 1787 roku.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje z wykazu parafii w Niezabyszewie z 1866 roku 162 katolik\u00f3w w Trzebiatkowej oraz szko\u0142\u0119 katolick\u0105 licz\u0105c\u0105 24 dzieci, a sam\u0105 wie\u015b wymienia w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci ko\u015bcio\u0142a filialnego w Tuchomiu. W tym samym ha\u015ble S\u0142ownik geograficzny wi\u0105\u017ce z Trzebiatkow\u0105 r\u00f3d von Malotki Trzebiatkowskich. W 1871 roku spis notowa\u0142 811 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 648 ewangelik\u00f3w; spis z 2 grudnia 1895 roku \u2014 639 ewangelik\u00f3w i 216 katolik\u00f3w. Wed\u0142ug inwentarza z 1938 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o w 1905 roku 954, w 1933 roku \u2014 868; nag\u0142\u00f3wek has\u0142a w tym inwentarzu podaje 851 os\u00f3b, w tym 271 katolik\u00f3w.\n\nW\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Trzebiatkowa otrzyma\u0142a na mocy dokumentu konsystorza z 11 kwietnia 1908 roku, obowi\u0105zuj\u0105cego od 1 lipca 1908 roku: wydzielono j\u0105 z parafii w Tuchomiu i pozostawiono pod tamtejszym urz\u0119dem parafialnym. Od 1909 roku tworzy\u0142a jedn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 ze wsi\u0105 Glisnow w Prusach Zachodnich. W latach 1912\u20131913 zbudowano tu ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny \u2014 otynkowany budynek ceglany o wymiarach 12,40 na 8,40 metra, wzniesiony na wzg\u00f3rzu we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi. Relacja berli\u0144skiego \u201eReichsbote\u201d z 27 kwietnia 1913 roku podaje, \u017ce kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono w 1912 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w kwietniu 1913 roku, w pi\u0105tek tygodnia poprzedzaj\u0105cego ukazanie si\u0119 relacji. Budowa kosztowa\u0142a 36 000 marek; z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na nie dar \u0142aski cesarza oraz zapomogi Naczelnej Rady Ko\u015bcielnej, synodu prowincjonalnego, Komisji Generalnej i Towarzystwa Gustawa Adolfa, a gazeta chwali\u0142a zamkowy kszta\u0142t budowli. Uroczysto\u015b\u0107 zacz\u0119\u0142a si\u0119 po\u017cegnaniem w szkole, w kt\u00f3rej dot\u0105d odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie; miejscowy duchowny, pastor Langhans, opar\u0142 mow\u0119 na s\u0142owach Psalmu 43,4. Potem poch\u00f3d, z cz\u0142onkami rady parafialnej nios\u0105cymi naczynia liturgiczne na czele, przeszed\u0142 ze \u015bpiewem \u201eLobe den Herrn\u201d do nowego ko\u015bcio\u0142a. Landrat von Gerlach wr\u0119czy\u0142 klucz generalnemu superintendentowi D. B\u00fcchselowi, ten przekaza\u0142 go superintendentowi Eitnerowi, a \u00f3w pastorowi Langhansowi, kt\u00f3ry otworzy\u0142 drzwi \u015bwi\u0105tyni. Generalny superintendent wyg\u0142osi\u0142 kazanie na s\u0142owa z Listu do Rzymian 10,17, kt\u00f3re cesarzowa w\u0142asnor\u0119cznie wpisa\u0142a do Biblii podarowanej gminie. Z tego samego czasu pochodzi wyposa\u017cenie ko\u015bcio\u0142a. Z trzech dzwon\u00f3w jeden odla\u0142 w 1901 roku Schulz w Gda\u0144sku, dwa pozosta\u0142e \u2014 w 1932 roku firma Schilling z Apoldy. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w Tuchomiu, oddalon\u0105 od Tuchomia o 9 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3640 dusz. Pastorem by\u0142 Siegfried Pecker.\n\nNa pocz\u0105tku marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona i Trzebiatkowa przypad\u0142a Polsce. Poewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119\u0142o i na nowo po\u015bwi\u0119ci\u0142o duchowie\u0144stwo katolickie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Dokument konsystorza z 11 kwietnia 1908 roku, og\u0142oszony w \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d, m\u00f3wi tylko o ewangelikach Trzebiatkowej i wszed\u0142 w \u017cycie 1 lipca 1908 roku. Wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 Trzebiatkowa utworzono 1 lipca 1909 roku z dw\u00f3ch wsi nale\u017c\u0105cych dot\u0105d do parafii w Tuchomiu: Trzebiatkowej i Glisnow.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 205 i nast\u0119pne (has\u0142o Radensfelde, s. 245\u2013246); D. G. Scheerbarth, \u201eDiplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 \u2026 gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte \u2026\u201d, Stettin 1793; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943 (1908, nr 52); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 78\u201379 (has\u0142o Gro\u00df-Tuchen); \u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d 2 (2000), s. 104\u2013116; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 196\u2013197, pozycja 42; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1089; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 kwietnia 1913 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Trzebiatkowa, cmentarz \u2014 BillionGraves","url":"https://billiongraves.com/cemetery/Trzebiatkowa-cmentarz/336737"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eTrzebiatkowy\u201d","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938","url":""},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"D. G. Scheerbarth, \u201eDiplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 \u2026 gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte \u2026\u201d, Stettin 1793","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"\u201eNasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie\u201d 2 (2000), s. 104\u2013116","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1089","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 kwietnia 1913 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PC732CMHRYCV7WW5EM2XS4Z7HOI37DUZ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen, s. 78\u201379","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0742","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.06471,"lng":17.30385,"name_de":"Tschebiatkow (od 1929 Radensfelde)","name_pl":"Trzebiatkowa \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz le\u017cy wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a w Trzebielinie. Treblin, dzi\u015b Trzebielino, le\u017ca\u0142o w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Po 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki: proboszczowie pos\u0142uguj\u0105 tu od 1952 roku, a parafi\u0119 pod wezwaniem Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny erygowano w 1968 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 26 marca 1960 roku pod numerem A-169.\n\nWie\u015b wzmiankowano w 1579 roku; by\u0142a dawn\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 rodu von Puttkamer, a w drugiej po\u0142owie XVII wieku przesz\u0142a w zastaw do rodu von der Goltz. Cramer wymienia Clawesa Putkamera \u201ezu Treblin gesessen\u201d w wykazie starost\u00f3w bytowskich z czas\u00f3w ksi\u0105\u017c\u0119cych, a Clausa von Puttkammera \u201ein Treblin gesessen\u201d, starost\u0119 bytowskiego, w\u015br\u00f3d pe\u0142nomocnik\u00f3w ksi\u0119cia Franciszka w procesie granicznym z Polsk\u0105. W\u015br\u00f3d \u015bwiadk\u00f3w potwierdzenia przywilej\u00f3w L\u0119borka datowanego na 30 lipca 1601 roku, kt\u00f3rego \u2014 jak pisze Cramer \u2014 nie wygotowano, wyst\u0119puje \u201eNiclau\u00df Putkamer zu Treblin gesessen\u201d; razem ze Schwantesem Testenem dokument nazywa ich \u201eUnsere Hauptleute auf Lawenburg und B\u00fctow\u201d. Barokowy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w latach 1688\u20131691. Budow\u0119 rozpocz\u0105\u0142 genera\u0142-feldmarsza\u0142ek Joachim R\u00fcdiger von der Goltz, zmar\u0142y w 1688 roku, a doko\u0144czyli j\u0105 wdowa Eva Elisabeth z domu von Massow i syn Georg Kaspar; m\u00f3wi o tym dokument na o\u0142owianej tabliczce, znaleziony w ga\u0142ce wie\u017cy przy remoncie w 1888 roku i w\u0142o\u017cony z powrotem. Trzy dzwony odla\u0142 w Gda\u0144sku Absalon Wittwerck w 1688 roku; rekwizycj\u0119 dzwon\u00f3w przetrwa\u0142 tylko najwi\u0119kszy. He\u0142m wie\u017cy na\u0142o\u017cono w po\u0142owie XVIII wieku.\n\nDawnym cmentarzem wsi by\u0142 teren wok\u00f3\u0142 starego ko\u015bcio\u0142a na wzg\u00f3rzu Ephkenberg, gdzie na pocz\u0105tku XX wieku urz\u0105dzono plac targowy i gimnastyczny. W tym ko\u015bciele, rozebranym po wzniesieniu obecnego, by\u0142a krypta rodu von Puttkamer. Matryku\u0142a ko\u015bcielna z 1730 roku opisuje j\u0105 jako otwart\u0105, z ograbionymi cynowymi trumnami; patron kaza\u0142 j\u0105 wtedy zabi\u0107 deskami, a spadkobiercy Puttkamer\u00f3w skar\u017cyli si\u0119 w 1736 roku, \u017ce stary ko\u015bci\u00f3\u0142 z grobami ich rodu popad\u0142 w ruin\u0119 po wzniesieniu nowego. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trzebielinie by\u0142 fili\u0105 Cetynia (Zettin) w synodzie s\u0142upskim, a przypisane by\u0142y do niego maj\u0105tki Neuhof, Wussoftke i Flieshof.\n\nW 1888 roku patron, kapitan von Puttkamer, ufundowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni witra\u017ce. W 1894 roku utworzono tu wikariat, a dokumentem z 26/27 lutego 1900 roku, ze skutkiem od 31 marca, gmina wysz\u0142a ze zwi\u0105zku z Cetyniem i dosta\u0142a w\u0142asn\u0105 posad\u0119 proboszcza \u2014 bez plebanii, kt\u00f3rej wtedy jeszcze nie by\u0142o. Powsta\u0142a parafia ewangelicka w Trzebielinie w superintendenturze bytowskiej, obejmuj\u0105ca tak\u017ce Gumieniec. Wed\u0142ug urz\u0119dowego organu konsystorza pastor Bublitz odszed\u0142 st\u0105d 1 maja 1926 roku do Garrina w okr\u0119gu ko\u0142obrzeskim, a posada \u2014 patronatu prywatnego \u2014 zosta\u0142a przez to opr\u00f3\u017cniona. W tym samym roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trzebielinie otrzyma\u0142 z dobrowolnych ofiar gminy nowy dzwon C oraz nowe piszcza\u0142ki prospektowe do organ\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1824 dusze i kaplic\u0119 w Gumenz. Pastorem by\u0142 Heinrich Runkel.\n\nObsad\u0119 parafii w ostatnich latach przed wojn\u0105 podaje urz\u0119dowy organ konsystorza: wikariusz Kurt Rhode, kt\u00f3ry dot\u0105d pe\u0142ni\u0142 tu s\u0142u\u017cb\u0119, obj\u0105\u0142 urz\u0105d pastora z dniem 1 kwietnia 1939 roku. W 1939 roku gmina liczy\u0142a 1167 mieszka\u0144c\u00f3w w 303 gospodarstwach. Wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 6 marca 1945 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1934 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 dawn\u0105 fili\u0105 Dretynia (Treten), a opis Br\u00fcggemanna z 1784 roku i dokument z 1900 roku \u0142\u0105cz\u0105 go z Cetyniem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 809; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1939; \u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreisausschuss Rummelsburg; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II: \u201eRegierungsbezirk K\u00f6slin\u201d, Stettin 1912, s. 80, 82; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934, s. 121\u2013122; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, numer A-169; \u201eDie Geschichte des Kirchbaus in Treblin um 1688. Bericht aus dem Nachla\u00df von Hauptmann a. D. Georg Henning von Puttkamer-Treblin\u201d, odbitka z \u201eZeitung f\u00fcr Ostpommern\u201d, S\u0142upsk [1938]; A. Wichmann, \u201eVon Kirchen und Pastoren. Treblin\u201d, w: \u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, 1938 (przedruk 1979), s. 562 \u2014 wypis z matryku\u0142y ko\u015bcielnej z 1730 roku; W. Kalusche, \u201eHeimatskunde des Kreises Rummelsburg in Pommern\u201d, Rummelsburg: Otto Hasert, [po 1910]; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 40; R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. I, K\u00f6nigsberg 1858, s. 209 i Beilagen, s. 84, oraz t. II: Urkundenbuch, s. 152, dok. nr 7.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Trzebielino \u2014 Cmentarz ewangelicki (Polska Niezwyk\u0142a)","url":"http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/18918,trzebielino-cmentarz-ewangelicki.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreisausschuss Rummelsburg \u2014 opracowanie ziomkowskie, cytowane wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1939, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie Geschichte des Kirchbaus in Treblin um 1688. Bericht aus dem Nachla\u00df von Hauptmann a. D. Georg Henning von Puttkamer-Treblin\u201d, odbitka z \u201eZeitung f\u00fcr Ostpommern\u201d, S\u0142upsk [1938]","url":"https://rummelsburg.de/gemeinden/treblin/Die%20Geschichte%20des%20Kirchbaus%20in%20Treblin.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Wichmann, \u201eVon Kirchen und Pastoren. Treblin\u201d, w: \u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, 1938 (przedruk 1979), s. 562 \u2014 wypis z matryku\u0142y ko\u015bcielnej z 1730 roku","url":"https://rummelsburg.de/gemeinden/treblin/kirche%20treblin.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Kalusche, \u201eHeimatskunde des Kreises Rummelsburg in Pommern\u201d, Rummelsburg: Otto Hasert, [po 1910]","url":"https://rummelsburg.de/literatur/Kalusche.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 809","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 40","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. I, K\u00f6nigsberg 1858, s. 209 i Beilagen, s. 84, oraz t. II: Urkundenbuch, s. 152, dok. nr 7","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II: \u201eRegierungsbezirk K\u00f6slin\u201d, Stettin 1912, s. 80, 82","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0733","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.19771,"lng":17.09072,"name_de":"Treblin","name_pl":"Trzebielino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Trzebielinie (niem. Treblin), Kreis Rummelsburg in Pommern (rej. koszali\u0144ski, Prowincja Pomorze). Wbrew wst\u0119pnemu opisowi to nie sam cmentarz \u2014 Treblin by\u0142 siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej (Kirchspiel Treblin) w superintendenturze B\u00fctow. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1688\u20131691, ufundowany przez w\u0142a\u015bcicieli wsi Joachima R\u00fcdigera von der Goltz i Ew\u0119 El\u017cbiet\u0119 oraz syna Kacpra; wie\u017ca z po\u0142owy XVIII w., gruntowna renowacja 1888. Wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni znajdowa\u0142 si\u0119 ewangelicki cmentarz parafialny. Ziemia bytowsko-miastkowska by\u0142a po Reformacji w przewadze lutera\u0144ska. Po zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 (6 III 1945) i wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; od 1968 dzia\u0142a parafia pw. Niepokalanego Serca NMP. \u015awi\u0105tynia wpisana do rejestru zabytk\u00f3w (A-169, 26 III 1960).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Trzebielino \u2014 Spis cmentarzy / Polskie Cmentarze","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-bytowski/Gmina-Trzebielino/Trzebielino"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0734","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.1981,"lng":17.09123,"name_de":"Treblin (Kirchhof / cmentarz przyko\u015bcielny)","name_pl":"Trzebielino \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzebielino \u2014 po niemiecku Treblin \u2014 by\u0142o wsi\u0105 i dawnym maj\u0105tkiem rycerskim na zachodnim kra\u0144cu ziemi bytowskiej, w powiecie miasteckim. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki to otynkowana budowla ceglana o szeroko\u015bci oko\u0142o 10 metr\u00f3w, zamkni\u0119ta od wschodu tr\u00f3jbocznie, z nisk\u0105 zakrysti\u0105 i kwadratow\u0105 wie\u017c\u0105 zachodni\u0105, kt\u00f3rej gontowy he\u0142m z cebulast\u0105 iglic\u0105 na\u0142o\u017cono oko\u0142o po\u0142owy XVIII wieku. Wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni le\u017ca\u0142 ewangelicki cmentarz parafialny. \u015awi\u0105tyni\u0119 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 26 marca 1960 roku pod numerem A-169; od 1952 roku u\u017cytkuj\u0105 j\u0105 katolicy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny.\n\nW Trzebielinie by\u0142 ju\u017c wcze\u015bniej ko\u015bci\u00f3\u0142. Starszy ko\u015bci\u00f3\u0142, z grobami rodu von Puttkamer, sta\u0142 na wzg\u00f3rzu Ephkenberg, tam, gdzie na pocz\u0105tku XX wieku urz\u0105dzono plac targowy i gimnastyczny. Nowy wzniesiono u st\u00f3p drugiego wzg\u00f3rza, Gusnik; podanie, zapisane w dw\u00f3ch relacjach, m\u00f3wi, \u017ce mia\u0142 stan\u0105\u0107 na jego szczycie, ale materia\u0142 wniesiony tam za dnia noc\u0105 sam stacza\u0142 si\u0119 na miejsce dzisiejszej \u015bwi\u0105tyni.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 wznoszono w latach 1688\u20131691 z fundacji feldmarsza\u0142ka Joachima R\u00fcdigera von der Goltza. Wiadomo to z dokumentu na o\u0142owianej tabliczce, kt\u00f3r\u0105 przy remoncie w 1888 roku znaleziono w ga\u0142ce wie\u017cy, odczytano i w\u0142o\u017cono z powrotem: fundator zmar\u0142 jeszcze w roku rozpocz\u0119cia budowy, a doko\u0144czyli j\u0105 wdowa po nim, Ewa El\u017cbieta z domu von Massow, i syn Jerzy Kacper (Georg Kaspar). O\u0142tarz, ambon\u0119 i \u0142awy dworskie wykonali w czasie budowy sprowadzeni umy\u015blnie rzemie\u015blnicy miejscy; w XIX wieku o\u0142tarz i ambon\u0119 po\u0142\u0105czono w ambon\u0119 o\u0142tarzow\u0105. Z daru wdowy pochodzi\u0142a srebrna puszka na komunikanty, robota gda\u0144skiego z\u0142otnika Hieronymusa Holla. Na wie\u017cy zawis\u0142y trzy dzwony odlane w 1688 roku w Gda\u0144sku przez Absalona Wittwercka; rekwizycje przetrwa\u0142 tylko najwi\u0119kszy, o \u015brednicy 78 centymetr\u00f3w, z napisami \u201eSit nomen domini benedictum. Anno 1688\u201d i \u201eMit Gottes H\u00fclfe goss mich Absalon Witwerck Gdani\u201d. W 1888 roku patron, kapitan von Puttkamer, ufundowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi witra\u017ce.\n\nPuttkamerowie, kt\u00f3rzy oddali Trzebielino w zastaw von der Goltzom, skar\u017cyli si\u0119 ju\u017c w sierpniu 1688 roku, \u017ce nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 jest zb\u0119dny, bo stoi tu \u015bwi\u0105tynia zbudowana w 1570 roku, u\u017cyteczna i wystarczaj\u0105ca. Matryku\u0142a ko\u015bcielna z 1730 roku notuje w Trzebielinie dwa ko\u015bcio\u0142y: nowy, murowany, z wie\u017c\u0105 i trzema dzwonami, oraz stary, ca\u0142kiem spustoszony \u2014 z wyj\u0119tymi oknami i \u0142awami, wybitymi \u015bcianami i otwart\u0105 krypt\u0105, w kt\u00f3rej le\u017ca\u0142y ograbione cynowe trumny. Patron, porucznik von Massow, kaza\u0142 wtedy zabi\u0107 krypt\u0119 deskami i zobowi\u0105za\u0142 si\u0119 zbudowa\u0107 z wal\u0105cego si\u0119 ko\u015bcio\u0142a kaplic\u0119. W skardze z 11 marca 1736 roku spadkobiercy Puttkamer\u00f3w wyliczali, \u017ce na budow\u0119 rozebrano piwnice i mury dworu Antonhof, dzwony starego ko\u015bcio\u0142a sprzedano do Cetynia, jego kapita\u0142y zu\u017cyto, a ambon\u0119 i \u0142awy przeniesiono do nowej \u015bwi\u0105tyni.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trzebielinie, po niemiecku Treblin, by\u0142 fili\u0105 Cetynia (Zettin) w synodzie s\u0142upskim, a przypisane by\u0142y do niego maj\u0105tki Neuhof, Wussoftke i Flieshof; wie\u015b liczy\u0142a 48 ognisk (domostw) i mia\u0142a nauczyciela.\n\nW XIX wieku, gdy \u0142\u0105czono o\u0142tarz z ambon\u0105, wstawiono te\u017c empor\u0119 zachodni\u0105, przed\u0142u\u017con\u0105 kr\u00f3tkimi skrzyd\u0142ami do po\u0142owy obu \u015bcian bocznych, z balustrad\u0105 z desek wyci\u0119tych na kszta\u0142t tralek. Dwa pozosta\u0142e dzwony Absalona Wittwercka, oddane przy rekwizycji, mia\u0142y \u015brednic\u0119 62 i 54 centymetr\u00f3w i nosi\u0142y napisy \u201eGloria in excelsis deo. Anno 1688\u201d oraz \u201eAnno domini 1688 fecit A. W.\u201d. Inwentarz wymienia ponadto ma\u0142y mosi\u0119\u017cny \u015bwiecznik wisz\u0105cy na osiem \u015bwiec z dwug\u0142owym or\u0142em na szczycie oraz par\u0119 cynowych lichtarzy o\u0142tarzowych ze stemplami miasta S\u0142upska i mistrza Joachima Christiana Dendelera.\n\nOd 1894 roku pracowa\u0142 tu wikariusz. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku od 1894 roku pos\u0142ugiwali w Trzebielinie, po niemiecku Treblin, wikariusze Hermann Mierendorf i Karl Wegener; Wegener zosta\u0142 w 1901 roku pierwszym pastorem samodzielnej parafii i s\u0142u\u017cy\u0142 do 1910 roku, a po nim pastorem zosta\u0142 Alfred Zillmer. Na mocy dokumentu konsystorza z 26 lutego 1900 roku, obowi\u0105zuj\u0105cego od 31 marca tego\u017c roku, gmina wysz\u0142a ze zwi\u0105zku z Cetyniem i dosta\u0142a w\u0142asnego proboszcza \u2014 bez plebanii, kt\u00f3rej wtedy jeszcze nie by\u0142o. Odt\u0105d by\u0142a samodzieln\u0105 parafi\u0105 w synodzie bytowskim, najdalej na zach\u00f3d wysuni\u0119t\u0105 w ca\u0142ym tym okr\u0119gu.\n\nWcze\u015bniejsz\u0105 obsad\u0119 podaje urz\u0119dowy organ konsystorza: pastor Bublitz odszed\u0142 st\u0105d 1 maja 1926 roku do Garrina w okr\u0119gu ko\u0142obrzeskim, a posada \u2014 patronatu prywatnego \u2014 przez to si\u0119 zwolni\u0142a. W tym samym roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trzebielinie otrzyma\u0142 z dobrowolnych ofiar gminy nowy dzwon C oraz nowe piszcza\u0142ki prospektowe do organ\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1824 dusze i kaplic\u0119 w Gumenz. Patronem by\u0142 kapitan w stanie spoczynku von Puttkamer z Trzebielina, a pastorem od 16 sierpnia 1926 roku Heinrich Runkel. Ostatnim pastorem by\u0142 Kurt Rhode, urz\u0119duj\u0105cy w latach 1936\u20131945.\n\nW 1939 roku gmina liczy\u0142a 1167 mieszka\u0144c\u00f3w. Wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 6 marca 1945 roku; powa\u017cniejszych walk nie by\u0142o, cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 zabudowy zniszczono u schy\u0142ku wojny. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nStrona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 11 sierpnia 1946 roku, a konsekrowa\u0142 j\u0105 5 listopada 2005 roku biskup Kazimierz Nycz. Tam\u017ce czytamy, \u017ce parafi\u0119 erygowano 25 stycznia 1968 roku, a ko\u015bci\u00f3\u0142 nosi dzi\u015b wezwanie Niepokalanego Serca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug skargi z 1736 roku ambon\u0119 i \u0142awy przeniesiono ze starego ko\u015bcio\u0142a, a wed\u0142ug inwentarza Kohtego o\u0142tarz, ambona i \u0142awy dworskie pochodz\u0105 z czasu budowy. W akcie konsystorza z 1900 roku, u M\u00fcllera i u Br\u00fcggemanna Trzebielino jest fili\u0105 Cetynia (Zettin), a inwentarz Kohtego z 1934 roku nazywa ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201eehemals Tochter zu Treten\u201d \u2014 dawn\u0105 fili\u0105 Dretynia; o s\u0105siedniej Broczynie Kohte pisze podobnie: \u201eKapelle, Tochter zu Treten\u201d, czyli kaplica, filia Dretynia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 809; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 82; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III, Stettin 1934, s. 122; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; \u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreisausschuss Rummelsburg; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (stan na 11 czerwca 2026 roku); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943 (zw\u0142aszcza 1900); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Treblin, s. 82; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934, s. 121\u2013122; \u201eDie Geschichte des Kirchbaus in Treblin um 1688. Bericht aus dem Nachla\u00df von Hauptmann a. D. Georg Henning von Puttkamer-Treblin\u201d, odbitka z \u201eZeitung f\u00fcr Ostpommern\u201d, S\u0142upsk [1938]; A. Wichmann, \u201eVon Kirchen und Pastoren. Treblin\u201d, w: \u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, 1938 (przedruk 1979), s. 562 \u2014 wypis z matryku\u0142y ko\u015bcielnej z 1730 roku; W. Kalusche, \u201eHeimatskunde des Kreises Rummelsburg in Pommern\u201d, Rummelsburg: Otto Hasert, [po 1910]; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 40.*","built_year":1688,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Trzebielinie (powiatbytowski.pl)","url":"https://powiatbytowski.pl/kosciol-w-trzebielinie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eTreten\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreisausschuss Rummelsburg \u2014 opracowanie ziomkowskie, cytowane wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III: \u201eDie Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg\u201d, Stettin 1934","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie Geschichte des Kirchbaus in Treblin um 1688. Bericht aus dem Nachla\u00df von Hauptmann a. D. Georg Henning von Puttkamer-Treblin\u201d, odbitka z \u201eZeitung f\u00fcr Ostpommern\u201d, S\u0142upsk [1938]","url":"https://rummelsburg.de/gemeinden/treblin/Die%20Geschichte%20des%20Kirchbaus%20in%20Treblin.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Wichmann, \u201eVon Kirchen und Pastoren. Treblin\u201d, w: \u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, 1938 (przedruk 1979), s. 562 \u2014 wypis z matryku\u0142y ko\u015bcielnej z 1730 roku","url":"https://rummelsburg.de/gemeinden/treblin/kirche%20treblin.htm"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Kalusche, \u201eHeimatskunde des Kreises Rummelsburg in Pommern\u201d, Rummelsburg: Otto Hasert, [po 1910]","url":"https://rummelsburg.de/literatur/Kalusche.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III, Stettin 1934, s. 122","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 82","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 809","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 40","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0243","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.198111,"lng":17.091278,"name_de":"Treblin","name_pl":"Trzebielino \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Treblin)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz z XIX wieku le\u017cy na zalesionym wzg\u00f3rzu w Trzepowie; ujmuje go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w w wykazie gminy Przywidz. W 1986 roku zinwentaryzowano na nim 224 groby i siedem nagrobk\u00f3w, a w 2008 roku uczniowie uporz\u0105dkowali go w ramach projektu \u201eRuhe in Frieden\u201d, czyli \u201espoczywaj w pokoju\u201d. Chowano na nim do po\u0142owy XX wieku; dzi\u015b jest miejscem pami\u0119ci pod opiek\u0105 szko\u0142y.\n\nTrzepowo \u2014 po niemiecku Strippau, po kaszubsku Trz\u00e9p\u00f2w\u00f2 \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej nad Wietcis\u0105, w dzisiejszej gminie Przywidz. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent) i by\u0142o siedzib\u0105 obwodu urz\u0119dowego oraz urz\u0119du stanu cywilnego. W latach 1920\u20131939 nale\u017ca\u0142o do powiatu Danziger H\u00f6he w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska; granica z Polsk\u0105 bieg\u0142a przy Szumlesiu Kr\u00f3lewskim. W latach 1939\u20131945 Trzepowo nale\u017ca\u0142o do okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\n1 maja 1291 roku po\u015bwiadczeni s\u0105 tu mnisi ze Strippau. 18 stycznia 1294 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II nada\u0142 w S\u0142upsku opatowi Miko\u0142ajowi z Eldeny Strepowe, Clonow i Privis\u0119 na za\u0142o\u017cenie klasztoru. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego z 1583 roku wymienia Trepowo w\u015br\u00f3d wsi biskupiej parafii w Wysinie i notuje, \u017ce plebanowi nie p\u0142aci si\u0119 stamt\u0105d prawie nic, cho\u0107 dawniej dawano po dziesi\u0119\u0107 szel\u0105g\u00f3w od domu. W 1772 roku by\u0142 tu kr\u00f3lewski folwark i wie\u015b o ludno\u015bci mieszanego wyznania, z 24 w\u0142\u00f3kami, w tym sze\u015bcioma w\u0142\u00f3kami lasu.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Strippau* 28 budynk\u00f3w mieszkalnych i 267 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 211 ewangelik\u00f3w i 56 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu 13 gospodarstw ch\u0142opskich i trzy zagrody cha\u0142upnicze. W tym podr\u0119czniku *Strippau* figurowa\u0142o z w\u0142asnym okr\u0119giem szkolnym. W XIX wieku katolicy podlegali Wysinowi, a ewangelicy parafii w Przywidzu (Mariensee): Harnoch liczy\u0142 w niej oko\u0142o 4257 dusz i dwadzie\u015bcia cztery cmentarze ewangelickie, a Trzepowo wymienia\u0142 w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych. Ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o; dzia\u0142a\u0142a tu ewangelicka szko\u0142a jednoklasowa.\n\nW spisie z 1885 roku mieszka\u0142o tu 143 ewangelik\u00f3w i dwunastu katolik\u00f3w, w 1892 roku \u2014 256 ewangelik\u00f3w i 42 katolik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 377 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych 344 poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty. W tym spisie 314 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku by\u0142o wyznania ewangelickiego. W 1913 roku wie\u015b liczy\u0142a 455 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje we wsi 302 ewangelik\u00f3w, a w maj\u0105tku 65.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, s. 42, poz. 103; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o \u201eTrzepowo\u201d; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 46\u201347 (parafia Wysino); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890, has\u0142o \u201eMariensee\u201d w diecezji Karthaus; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Przywidz (pozycja 172); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 30, pozycja 269; H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 99; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 155; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Trzepowo \u2014 klimatyczny cmentarz ewangelicki z XIX w. (memento-mori.org.pl)","url":"https://memento-mori.org.pl/trzepowo-cmentarz-ewangelicki/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 30, pozycja 269","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 99","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 155","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0259","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.169467,"lng":18.279327,"name_de":"Strippau","name_pl":"Trzepowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Trzmielewo (po niemiecku Stremlau) to wie\u015b w powiecie cz\u0142uchowskim (przed 1945 rokiem Kreis Schlochau). W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142o; po tutejszych ewangelikach zosta\u0142 cmentarz, dzi\u015b relikt.\n\nBy\u0142a to wie\u015b kr\u00f3lewska starostwa bia\u0142oborskiego, si\u0119gaj\u0105ca pocz\u0105tkami drugiej po\u0142owy XVI wieku. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Stremlau* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 18 dom\u00f3w mieszkalnych i 110 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 102 ewangelik\u00f3w i o\u015bmiu katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bia\u0142ym Borze; katolicy \u2014 do parafii *Eickfier*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nWykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje w Trzmielewie 169 mieszka\u0144c\u00f3w w 24 domach mieszkalnych i 31 gospodarstwach domowych, w tym 137 ewangelik\u00f3w i 32 katolik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku notuje we wsi 153 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 113 ewangelik\u00f3w i 40 katolik\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny podaje dla niej polsk\u0105 nazw\u0119 Stremiowo. W tym samym ha\u015ble Trzmielewo razem z dobrami Seem\u00fchle liczy 939 hektar\u00f3w, w tym 322 hektary roli i 47 hektar\u00f3w \u0142\u0105k. S\u0142ownik geograficzny odnotowuje we wsi szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, a stacj\u0119 pocztow\u0105 i parafi\u0119 katolick\u0105 wskazuje w Eickfier. Nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu urz\u0119dowego i urz\u0119du stanu cywilnego w Grabowie (Grabau), le\u017c\u0105cym w tym samym powiecie.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 administracyjna wsi zmienia\u0142a si\u0119: do 1920 roku Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, potem Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie (od 1922 roku prowincja) z rejencj\u0105 pilsk\u0105, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku prowincja Pomorze, nadal z rejencj\u0105 pilsk\u0105 (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Bia\u0142y B\u00f3r (Baldenburg) i podaje tu 113 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Trzmielewo \u2014 gmina Rzeczenica (BIP); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, has\u0142a Stremlau i Grabau, Kreis Schlochau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Schlochau, s. 54\u201355, poz. 83; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XI, has\u0142o Stremiowo (niem. Stremlau); \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 144\u2013145; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Trzmielewo \u2013 gmina Rzeczenica (BIP)","url":"https://ug.rzeczenica.ibip.pl/public/getFile?id=439037"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0672","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.85163,"lng":16.86783,"name_de":"Stremlau","name_pl":"Trzmielewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Trzy\u0144cu le\u017ca\u0142 wed\u0142ug karty cmentarza z 1993 roku w po\u0142udniowej stronie wsi, w rozwidleniu dr\u00f3g z Kocza\u0142y i Starej Brdy, po\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki zwalone przed cmentarzem, drzewostan w 10 %\u201d. Cmentarz nie mia\u0142 wtedy ani muru, ani bramy, a z dawnego za\u0142o\u017cenia pozosta\u0142y cztery mogi\u0142y z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku, coko\u0142y krzy\u017cy oraz grupa starych drzew \u2014 jesion, d\u0105b i pi\u0119\u0107 \u015bwierk\u00f3w. Benedykt Reszka wylicza siedem najbardziej znanych cmentarzy ewangelickich Goch\u00f3w \u2014 w Borowym M\u0142ynie, Brze\u017anie Szlacheckim, \u0141\u0105kiem, Wieczywnie, Starej Brdzie, Kramarzynach i Pysznie \u2014 tego w\u015br\u00f3d nich nie ma. Milczy te\u017c Agathon Harnoch: jego has\u0142o parafii pietrzykowskiej nie wymienia ani jednego cmentarza, cho\u0107 przy s\u0105siednich parafiach ich liczb\u0119 podaje. Podane wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne wskazuj\u0105 \u015brodek wsi.\n\nTrzyniec (po niemiecku Steinforth, w spolszczeniu Szteinfort) le\u017cy w dzisiejszej gminie Kocza\u0142a, w dawnym powiecie cz\u0142uchowskim. W wizytacji Jeziorskiego z 1695 roku zapisano, \u017ce proboszcz pobiera\u0142 st\u0105d meszne w wysoko\u015bci dziesi\u0119ciu korc\u00f3w \u017cyta i tyle\u017c owsa. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Steinfort* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 38 dom\u00f3w mieszkalnych i 332 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 249 ewangelik\u00f3w i 83 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Schwessin*; katolicy \u2014 do parafii *Fl\u00f6tenstein*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W spisie z 1 grudnia 1885 roku naliczono tu 270 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 139 ewangelik\u00f3w i 131 katolik\u00f3w. Dzia\u0142a\u0142a we wsi ewangelicka szko\u0142a.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii w Koczale (Fl\u00f6tenstein), ewangelicy \u2014 do parafii w Pietrzykowie. Parafia by\u0142a samodzielna od XVII wieku, a przy tym obs\u0142ugiwana jako filia z parafii le\u017c\u0105cej po pomorskiej stronie granicy, w \u015awieszynie, zapisanej u Harnocha jako \u201eSchwe\u00dfin\u201d. Murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Pietrzykowie inwentarz zabytk\u00f3w prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku datuje na 1628 rok i umieszcza go na li\u015bcie dwudziestu jeden \u015bwi\u0105ty\u0144 ewangelickich powiatu. Wed\u0142ug B\u00e4ra ewangelickie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w Pietrzykowa prowadzono od 1752 roku, a \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1753. Harnoch w ha\u015ble \u201ePeterkau und Heidem\u00fchl\u201d wymienia Steinfort w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych parafii. Liczy j\u0105 na 2600 dusz, a jej statystyk\u0119 roczn\u0105 zamyka liczbami: 88 chrzt\u00f3w, 70 konfirmacji, 14 \u015blub\u00f3w, 1200 komunikant\u00f3w i 38 pogrzeb\u00f3w. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano po niemiecku.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 parafialn\u0105 podaje zestawienie pastora Eliasa Liebenowa z 28 czerwca 1883 roku, w kt\u00f3rym Trzyniec figuruje w\u015br\u00f3d siedmiu wsi parafii pietrzykowskiej, ze 194 ewangelikami i 116 katolikami. Z dniem 27 lutego 1885 roku w\u0142adze w Kwidzynie zatwierdzi\u0142y decyzj\u0119 z 16 grudnia 1884 roku, kt\u00f3ra od\u0142\u0105cza\u0142a Pietrzykowo od \u015awieszyna i tworzy\u0142a parafi\u0119 Pietrzykowo \u2014 Borowy M\u0142yn; Harnoch zapisuje pod t\u0105 dat\u0105 ustanowienie parafii w s\u0105siednim Heidem\u00fchl. Pierwszego duchownego, nazwiskiem Langhans, ustanowiono 1 lipca 1887 roku.\n\nW ewangelickich ksi\u0119gach metrykalnych okolicy przy jednym z chrzt\u00f3w zanotowano ojca dziecka \u2014 Carla Lietza ze Steinforth. Maj\u0105tek ziemski w Trzy\u0144cu nale\u017ca\u0142 w latach dwudziestych XX wieku do Eduarda Str\u00f6mera. Herbert, syn Eduarda Str\u00f6mera, urodzony tu w 1906 roku, prowadzi\u0142 potem maj\u0105tek Hohenwalde. Obaj pochodzili z rodu, kt\u00f3ry od 1820 roku gospodarowa\u0142 w Borowym M\u0142ynie i kt\u00f3rego przedstawiciele doprowadzili tam do utworzenia parafii ewangelickiej i do budowy ko\u015bcio\u0142a. Klaus Schulz wyda\u0142 o wsi niemieck\u0105 monografi\u0119 \u201eGross Peterkau und Steinforth\u201d, kt\u00f3r\u0105 przywo\u0142uje Reszka w pracy o ewangelikach na Gochach.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Liczby si\u0119 rozchodz\u0105: wed\u0142ug zestawienia pastora Eliasa Liebenowa z 1883 roku w Trzy\u0144cu mieszka\u0142o 194 ewangelik\u00f3w i 116 katolik\u00f3w, wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1885 roku \u2014 139 ewangelik\u00f3w i 131 katolik\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Pietrzykowo (Gro\u00df Peterkau) i podaje tu 149 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 160, pozycja 79); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 503; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 212; \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 80 (has\u0142o Gro\u00df-Tuchen); Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 28, 34, 52\u201354, 56, 93\u201395, 122, 124 i 161; karta cmentarza w Trzy\u0144cu, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 144\u2013145; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Trzyniec \u2014 wie\u015b, gmina Kocza\u0142a [kopia archiwalna 2009-10-05]","url":"https://web.archive.org/web/20091005012022/http://mapcarta.com:80/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 80 (has\u0142o Gro\u00df-Tuchen)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0596","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.967405,"lng":17.160975,"name_de":"Steinforth","name_pl":"Trzyniec \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Tuchomiu (Gro\u00df Tuchen) by\u0142 czynny do 1945 roku; dzi\u015b jest cmentarzem poewangelickim. Le\u017cy przy drodze do Bytowa, na pag\u00f3rku w\u015br\u00f3d bagiennej niziny, a od strony ni\u017cej po\u0142o\u017conego terenu podtrzymuje go mur oporowy z kamienia polnego \u2014 tak opisa\u0142 go inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku. Wed\u0142ug opisu Cramera z 1858 roku wzg\u00f3rze jest sztucznie usypane; Cramer doda\u0142, \u017ce w miejscowym podaniu wi\u0105zano ten nasyp kolejno z poganami, Polakami, husytami i Szwedami. Nasyp\u00f3w jest tu zreszt\u0105 wi\u0119cej: drugi, otoczony fos\u0105, stoi na dawnym so\u0142tysostwie, a resztki zamku rycerza Kazimierza, kt\u00f3ry w 1329 roku w\u0142ada\u0142 ziemi\u0105 tuchomsk\u0105 i zamkiem Tuchom, kryje teren dawnego dworu.\n\nTuchomie by\u0142o po Reformacji jednym z o\u015brodk\u00f3w kaszubskiego luteranizmu ziemi bytowskiej i siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em, pod patronatem kr\u00f3lewskim. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1938 roku gmina ewangelicka u\u017cytkowa\u0142a dawn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 katolick\u0105 od wprowadzenia Reformacji do 1637 roku, kiedy luteranom odbierano ko\u015bcio\u0142y w urz\u0119dzie bytowskim. Wykaz duchownych Pomorza pami\u0119ta czasy, gdy \u2014 jak zanotowano \u2014 nie by\u0142o tu wiadomo o \u017cadnym katolickim duchownym: s\u0142u\u017cyli wtedy Marcin Gaste, \u201ewierny nauczyciel tej gminy\u201d w 1604 roku, i David Jaschius (w tym wykazie tak\u017ce Jasche i Jeskyus, w kronice parafialnej przytaczanej przez Siebkego \u2014 Jeschius), urz\u0119duj\u0105cy tu ju\u017c w 1616 roku. Tuchomie broni\u0142o si\u0119 jednak najd\u0142u\u017cej: wed\u0142ug kroniki parafialnej, kt\u00f3r\u0105 przytacza Siebke, tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 trzyma\u0142 si\u0119 trzy lata d\u0142u\u017cej ni\u017c wszystkie inne \u015bwi\u0105tynie urz\u0119du bytowskiego. Odebrano go dopiero oko\u0142o 1640 roku, a duchownego wyp\u0119dzono; wed\u0142ug M\u00fcllera Jaschius zosta\u0142 w 1642 roku przeniesiony do Wa\u0142dowa w synodzie s\u0142upskim, sk\u0105d w 1655 roku przeszed\u0142 do Budowa. Potem gmina przez prawie dwadzie\u015bcia lat nie mia\u0142a ani duchownego, ani publicznego nabo\u017ce\u0144stwa \u2014 a\u017c do chwili, gdy ziemia l\u0119borska i bytowska przesz\u0142y spod zwierzchno\u015bci polskiej pod brandenbursk\u0105. W 1658 roku powo\u0142ano magistra Johannesa Cr\u00fcgerusa i przez p\u00f3\u0142 roku odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie w ko\u015bciele katolickim \u2014 a\u017c ksi\u0105dz katolicki wr\u00f3ci\u0142 i, jak zapisano, \u201ezabra\u0142 im ko\u015bci\u00f3\u0142 sprzed nosa\u201d. Odt\u0105d zbierano si\u0119 w urz\u0119dzie so\u0142eckim.\n\nDopiero w 1670 roku stan\u0105\u0142 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142ek \u2014 dom modlitwy z bali, wzniesiony z pomoc\u0105 elektora; duchownemu dano zrujnowane gospodarstwo. Po po\u017carze odbudowano go w 1691 roku w konstrukcji szkieletowej z ceglanym wype\u0142nieniem, o wymiarach oko\u0142o 8 na 15,50 metra, z wbudowan\u0105 szalowan\u0105 wie\u017c\u0105 i gontowymi dachami, na dzisiejszej dzia\u0142ce plebanijnej. Wyposa\u017cenie ufundowali w nast\u0119pnych dziesi\u0119cioleciach w wi\u0119kszo\u015bci kupcy gda\u0144scy: chor\u0105giewk\u0119 da\u0142 George Klingbeil z Gda\u0144ska, o\u0142tarz w 1695 roku Simeon Polzin z Chojnic, pozytyw o trzech g\u0142osach w 1726 roku Matthias Smude z Gda\u0144ska; ambon\u0119 wykona\u0142 w 1701 roku stolarz Luther z Miastka, chrzcielnic\u0119 w 1730 stolarz Andreas B\u00fcchern z Bytowa. Empory nosi\u0142y nazwy od tych, kt\u00f3rzy na nich siadali: ch\u00f3r papiernik\u00f3w, ch\u00f3r szlachecki \u2014 dla Modrzewa, Trzebiatkowej i Ciemna \u2014 oraz ch\u00f3r ch\u0142opski dla Tuchomka i T\u0105gowia. Oko\u0142o 1740 roku dostawiono zakrysti\u0119 z bali, w 1759 budowniczy krajowy Braemer przed\u0142u\u017cy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ku zachodowi o mniej wi\u0119cej 7,50 metra, w latach 1803\u20131804 przeprowadzono gruntowny remont. 31 maja 1751 roku ewangelicka \u015bwi\u0105tynia grozi\u0142a zawaleniem i proszono o kolekt\u0119. Pod koniec XVII wieku obsadzono parafi\u0119 na nowo, a w 1709 roku ordynowano w L\u0119borku rodowitego tuchomianina Andreasa Scheera, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu do 1736 roku.\n\nW 1787 roku w\u0142a\u015bnie w tutejszej parafii ewangelickiej rozegra\u0142a si\u0119 g\u0142o\u015bna sprawa o czary, badana potem s\u0105downie przez kr\u00f3lewski urz\u0105d domenalny w Bytowie. Wiadomo o tym dzi\u0119ki bytowskiemu duchownemu Danielowi Gottfriedowi Scheerbarthowi, kt\u00f3ry akta sprawy wyda\u0142 drukiem w Szczecinie w 1793 roku. Pisze on o \u201eczcigodnym \u015bwi\u0119tej pami\u0119ci duchownym Latockim w Gro\u00df Tuchum, nale\u017c\u0105cym do inspekcji bytowskiej, w kt\u00f3rego gminie ta czarownicza scena w\u0142a\u015bciwie si\u0119 rozegra\u0142a\u201d \u2014 i u kt\u00f3rego konfirmowana by\u0142a g\u0142\u00f3wna bohaterka zdarze\u0144, Somnitzowa, od dziecka chodz\u0105ca na jego nauki. Latocki, jak zapisa\u0142 Scheerbarth, \u201emy\u015bla\u0142 o dzia\u0142aniach diabelskich ca\u0142kiem rozumnie\u201d i kr\u00f3tko przed \u015bmierci\u0105 wyzna\u0142 mu, \u017ce w owym czasie wyg\u0142osi\u0142 dobitne kazanie przeciw temu zabobonowi, \u201eale niestety! nie wywo\u0142a\u0142 tym poprawy w ca\u0142o\u015bci\u201d. Imienia ani lat urz\u0119dowania Latockiego Scheerbarth nie podaje; wed\u0142ug wykazu M\u00fcllera by\u0142 to Johann Anton Latocki, tutejszy duchowny w latach 1752\u20131787, zmar\u0142y 12 sierpnia 1789 roku. Siebke odnotowuje go jako tutejszego proboszcza w 1779 roku.\n\nW 1784 roku Tuchomie le\u017ca\u0142o mil\u0119 na zach\u00f3d-po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa, w dolinie, blisko trzech jezior i lasu, przy trakcie do Miastka. Obok folwarku mieszkali pastor lutera\u0144ski, zakrystianie obu wyzna\u0144, so\u0142tys wolny, siedmiu gospodarzy, trzech zagrodnik\u00f3w, karczmarz, kowal i katolicki kolon; sta\u0142 te\u017c dom wdowy po pastorze \u2014 razem 27 dym\u00f3w. Przy katolickim ko\u015bciele parafialnym dzia\u0142a\u0142 \u201eein zu der B\u00fctowschen Inspection geh\u00f6riges lutherisches Bethaus\u201d \u2014 lutera\u0144ski dom modlitwy inspekcji bytowskiej. Do parafii nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Tuchomko, T\u0105gowie, Piaszno, Nowe Huty, Mas\u0142owiczki, Modrzejewo, Ciemno i Trzebiatkowa.\n\nKatolicy stanowili tu mniejszo\u015b\u0107 \u2014 59 os\u00f3b na 715 w po\u0142owie XIX wieku (1855) i 145 na 881 w 1933 roku. Tworzyli fili\u0119 parafii w Niezabyszewie: wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego od 1708 roku, wed\u0142ug inwentarza z 1938 roku w latach 1728\u20131931. Wizytacja z 4 grudnia 1686 roku pisze o wsi \u201ezara\u017conej herezj\u0105 lutera\u0144sk\u0105, jej duchownym i synagog\u0105 niedawno wzniesion\u0105\u201d; ks. Witold Kujawski streszcza to miejsce s\u0142owami: \u201eluteranie tu mieszkaj\u0105cy niedawno zbudowali sobie \u015bwi\u0105tyni\u0119\u201d. Katolik\u00f3w naliczono w ca\u0142ej parafii oko\u0142o dwudziestu pi\u0119ciu; katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a by\u0142 wtedy drewniany i mia\u0142 cztery du\u017ce dzwony, najwi\u0119cej w ca\u0142ym dekanacie. Wizytacja z lat 1686\u20131687 nakaza\u0142a zarazem wynie\u015b\u0107 s\u0142om\u0119 i owies z ko\u015bcio\u0142a katolickiego \u2014 bo ten s\u0142u\u017cy\u0142 za sk\u0142ad. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a wzniesiono w 1704 roku; nale\u017ca\u0142y do niego Tuchom, Tuchomek, T\u0105gom, Piaszno, Masowice, Trzebiatkowy, Ciemno i Modrzewo. Wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego zasta\u0142a we wsi w 1780 roku 18 katolik\u00f3w i 212 ewangelik\u00f3w. Wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1885 roku we wsi mieszka\u0142y 642 osoby \u2014 553 ewangelik\u00f3w, 83 katolik\u00f3w i sze\u015bcioro \u017byd\u00f3w \u2014 a w tutejszych dobrach rycerskich, licz\u0105cych 370 hektar\u00f3w, z gorzelni\u0105 i wytw\u00f3rni\u0105 sera, 118 ewangelik\u00f3w i jeden katolik. S\u0142ownik geograficzny podaje dla tych d\u00f3br 379 ewangelik\u00f3w, ale to liczba z s\u0105siedniego wiersza spisu \u2014 d\u00f3br w Jasieniu (Jassen).\n\nNazw\u0119 Tuchomie nosz\u0105 dwie r\u00f3\u017cne miejscowo\u015bci i S\u0142ownik geograficzny po\u015bwi\u0119ci\u0142 im dwa s\u0105siaduj\u0105ce has\u0142a. Kartuskie Tuchomie, w parafii w Chwaszczynie, liczy\u0142o 90 os\u00f3b, w tym 81 katolik\u00f3w i 9 ewangelik\u00f3w; to jego dotyczy podana w S\u0142owniku informacja o Tuchomiu i Tuchomku jako jednej dawnej posiad\u0142o\u015bci, w kt\u00f3rej w 1780 roku by\u0142o 85 katolik\u00f3w i 10 ewangelik\u00f3w.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki z 1704 roku, stoj\u0105cy na miejscu \u015bwi\u0105tyni odebranej luteranom, jest znany z opisu Lemckego w postaci, kt\u00f3rej ju\u017c nie ma. Zniszczony w 1899 roku przez uderzenie pioruna, by\u0142 ko\u015bcio\u0142em zr\u0119bowym i \u2014 jak napisa\u0142 Lemcke \u2014 najbardziej godnym uwagi w ca\u0142ej ziemi pomorskiej. \u015aciany tworzy\u0142o dziewi\u0119tna\u015bcie warstw prostok\u0105tnie ciosanych bali, przeci\u0119tnie trzydziestocentymetrowej grubo\u015bci; nawa mierzy\u0142a dziewi\u0119tna\u015bcie na dziewi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 metra, zakrystia cztery na trzy; okna ma\u0142e, prostok\u0105tne, umieszczone wysoko; z zewn\u0105trz szalowanie, wewn\u0105trz ods\u0142oni\u0119te bale o srebrnoszarej patynie. Nied\u0142ugo przed po\u017carem gont zast\u0105piono karpi\u00f3wk\u0105, do \u015bcian dodano zastrza\u0142y na \u015brubach, a wewn\u0105trz za\u0142o\u017cono strop deskowy \u2014 co, jak \u017ca\u0142uje Lemcke, znacznie os\u0142abi\u0142o osobliwe pi\u0119kno tej budowli. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki stan\u0105\u0142 w latach 1905\u20131906.\n\nNowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ceglan\u0105 budowl\u0119 surow\u0105 z wie\u017c\u0105, wzniesiono wed\u0142ug inwentarza z 1911 roku w latach 1887\u20131888, wed\u0142ug inwentarza z 1938 roku w latach 1886\u20131889. Zast\u0105pi\u0142 postawion\u0105 po przej\u0119ciu kraju przez Brandenburgi\u0119 budowl\u0119 szachulcow\u0105 z ma\u0142\u0105 wie\u017cyczk\u0105 dachow\u0105 \u2014 wed\u0142ug oceny Lemckego nieznaczn\u0105 oraz przestrzennie zupe\u0142nie niewystarczaj\u0105c\u0105. Inwentarz z 1938 roku odnotowa\u0142 ceglan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 o wymiarach 16 na 27 metr\u00f3w, stoj\u0105c\u0105 na wzniesieniu przy po\u0142udniowo-zachodnim wylocie wsi, oraz srebrny, wewn\u0105trz z\u0142ocony kielich z herbami i nazwiskami fundator\u00f3w: \u201ePaul Ernst Kukowsky\u201d, \u201eMatthias i Ludwich von Mark\u201d oraz \u201eGeorge Klingbeil\u201d. Na stopie wybito gda\u0144sk\u0105 cech\u0119 probiercz\u0105 i znak mistrza Johanna Gottfrieda Schlaubitza; kielich przerobiono w 1730 roku z naczynia ofiarowanego w 1711 przez Christiana von Marck Modrzewskiego z Modrzewa.\n\nParafia ewangelicka si\u0119ga\u0142a daleko poza wie\u015b, a nawet poza granic\u0119 prowincji. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1938 roku nale\u017ca\u0142a do niej w latach 1849\u20131909 tak\u017ce zachodniopruska wie\u015b Lonken; rok 1909 podaje te\u017c Ernst M\u00fcller. Dokumentem podpisanym w Kr\u00f3lewcu 16 grudnia 1884 i w Kwidzynie 27 lutego 1885 roku wy\u0142\u0105czono z niej cztery miejscowo\u015bci powiatu cz\u0142uchowskiego \u2014 Kiedrau, Upilka, Smolczyn i Mogiel \u2014 by utworzy\u0107 z nich now\u0105 parafi\u0119 w Heidem\u00fchl. Wed\u0142ug \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d z dniem 1 lipca 1908 roku wydzielono z parafii gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Trzebiatkowej, zostawiaj\u0105c j\u0105 pod tutejszym urz\u0119dem parafialnym, a ewangelicy z gminy wiejskiej Lonken oraz z folwark\u00f3w Gro\u00df i Klein Birkhof przeszli wtedy do nowo utworzonej gminy ko\u015bcielnej w Kramarzynach.\n\nZ czas\u00f3w najnowszych wiadomo, kto by\u0142 tu duchownym i w jakich okoliczno\u015bciach parafia go straci\u0142a: konsystorz pomorski og\u0142osi\u0142, \u017ce \u201ePastor Oskar Langhans in Gr. Tuchen, Kirchenkreis B\u00fctow\u201d zmar\u0142 20 grudnia 1925 roku w wieku sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu lat, a posada \u2014 patronatu pa\u0144stwowego \u2014 zosta\u0142a przez jego \u015bmier\u0107 opr\u00f3\u017cniona i mia\u0142a by\u0107 obsadzona do 1 sierpnia 1926 roku. W 1926 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Tuchomiu otrzyma\u0142 od Pomocy Kobiecej i od gminy dwa nowe dzwony w miejsce oddanych na potrzeby wojny. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3640 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Trzebiatkowej (wtedy Radensfelde), oddalon\u0105 o 9 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Siegfried Pecker.\n\nPo wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej, zako\u0144czonym w 1946 roku, parafia ewangelicka przesta\u0142a istnie\u0107. Herbert von Schmude, kt\u00f3ry w po\u0142owie 1974 roku obje\u017cd\u017ca\u0142 cmentarze ziemi bytowskiej, zapisa\u0142 kr\u00f3tko: \u201ew Gro\u00df-Tuchen tylko kilka kamieni \u015bwiadczy\u0142o o dawnym istnieniu cmentarza\u201d. Odczyta\u0142 pi\u0119\u0107 inskrypcji: Auguste Hahn z domu Reddies (1870\u20131935), Pauline J\u00f6rchel z domu Kalusche (1854\u20131932), Paul K\u00fchn, pomocnik zwrotniczego w stanie spoczynku (1859\u20131936), Ella Meinke z domu Woita (1890\u20131913) i Auguste Polzin z domu Trapp (1878\u20131941). W 1997 roku stan\u0105\u0142 na cmentarzu granitowy g\u0142az z napisem \u201eZum Gedenken an die Gross Tuchener Toten. Die hier Ihre letzte Ruhe Fanden\u201d \u2014 \u201eKu pami\u0119ci zmar\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w Tuchomia, kt\u00f3rzy tutaj znale\u017ali miejsce wiecznego spoczynku\u201d.\n\nWed\u0142ug inwentarza archiw\u00f3w z lat 1939\u20131940 Tuchomie mia\u0142o ksi\u0119gi \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1703 roku, chrzt\u00f3w od 1707, konfirmant\u00f3w od 1723 (z lukami). Do tego dochodzi\u0142y metryka ko\u015bcielna z 1604 roku i kronika parafii za\u0142o\u017cona 24 lutego 1699 roku, relacjonuj\u0105ca obsad\u0119 probostwa wstecz do 1604 roku; do rocznik\u00f3w 1707\u20131862 zachowa\u0142y si\u0119 indeksy alfabetyczne. Ksi\u0119gi od 1807 roku mo\u017cna by\u0142o jeszcze oko\u0142o 1992 roku przejrze\u0107 w tutejszym katolickim urz\u0119dzie parafialnym. Dzi\u015b ksi\u0119gi metrykalne parafii, licz\u0105ce 34 370 zapis\u00f3w, z chrztami si\u0119gaj\u0105cymi 1679 roku, przechowuje Archiwum Diecezjalne w Pelplinie oraz Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie. W bibliotece parafialnej sta\u0142 Psa\u0142terz z wyk\u0142adem Jana Bugenhagena; inwentarz archiw\u00f3w podaje przy nim dwie daty: \u201eAnno 1563 zu N\u00fcrnberg gedruckt\u201d oraz \u201eWittenberg 1679\u201d. Wykaz z 1719 roku podaje dla parafii tuchomskiej trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 os\u00f3b ochrzczonych, siedem za\u015blubionych i dziewi\u0119\u0107 zmar\u0142ych.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d z 1908 roku gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Trzebiatkowej wydzielono dokumentem z 11 kwietnia 1908 roku (nr 52, s. 58), a dokumentem z 5 kwietnia 1908 roku (nr 63, s. 70) przeniesiono Lonken oraz folwarki Gro\u00df i Klein Birkhof do nowej gminy ko\u015bcielnej w Kramarzynach; oba dokumenty wesz\u0142y w \u017cycie 1 lipca 1908 roku. Ernst M\u00fcller (s. 78\u201379) podaje dla obu zmian 1 lipca 1909 roku, a gmin\u0119 w Trzebiatkowej tworz\u0105 u niego dwie wsie: Trzebiatkowa i Glisnow.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1908, nr 52, s. 58, i nr 63, s. 70; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; M. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 847; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 205 i nast\u0119pne; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; D. G. Scheerbarth, \u201eDiplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 \u2026 gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte \u2026\u201d, Stettin 1793; H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101; H. v. Schmude, \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 67 i 78\u201379; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku (Berlin 1888), powiat B\u00fctow, s. 190\u2013191, poz. 15, i s. 192\u2013193, poz. 52; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1059\u20131060; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39; R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. I, K\u00f6nigsberg 1858, s. 54.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"cmentarz ewangelicki \u2014 Zabytek.pl (Tuchomie)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-685207"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938","url":""},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"D. G. Scheerbarth, \u201eDiplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 \u2026 gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte \u2026\u201d, Stettin 1793","url":""},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101, oraz \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, tam\u017ce, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179"},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"H. v. Schmude, \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"H. v. Schmude, \u201eEinige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von B\u00fctow\u201d, \u201eFamiliengeschichtliche Bl\u00e4tter\u2026\u201d, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90\u2013101, oraz \u201eGrabmalinschriften aus Gustkow, Kreis B\u00fctow\u201d, tam\u017ce, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176\u2013179"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1059\u20131060","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. I, K\u00f6nigsberg 1858, s. 54, przyp.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Tuchen, s. 78\u201379","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, rozdz. 19 i za\u0142\u0105cznik (dokument z 16 XII 1884 i 27 II 1885)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o Tuchomie, i t. VII, has\u0142o Niezabyszewo","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1908, nr 52, s. 58, i nr 63, s. 70","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0743","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1139216,"lng":17.339935,"name_de":"Gro\u00df Tuchen","name_pl":"Tuchomie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tuchomie \u2014 po niemiecku Gro\u00df Tuchen, w wykazach urz\u0119dowych K\u00f6niglich Gro\u00df Tuchen \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie bytowskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki jest tu dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Wojciecha.\n\nJak zanotowa\u0142 Ernst M\u00fcller, zanim przysz\u0142y polskie niepokoje i p\u00f3ki ziemi\u0119 bytowsk\u0105 oraz l\u0119borsk\u0105 trzymali lutera\u0144scy ksi\u0105\u017c\u0119ta, o \u017cadnym katolickim duchownym w Tuchomiu nie wiedziano. Od wprowadzenia Reformacji a\u017c do 1637 roku gmina ewangelicka u\u017cytkowa\u0142a dawn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 katolick\u0105. S\u0142u\u017cyli tu wtedy dwaj pastorzy lutera\u0144scy: Martin Gaste, wymieniony w 1604 roku jako wierny nauczyciel tej gminy, i David Jaschius (w wykazie M\u00fcllera tak\u017ce Jasche i Jeskyus, w kronice parafialnej przytaczanej przez Siebkego \u2014 Jeschius), urz\u0119duj\u0105cy tu ju\u017c w 1616 roku. Tuchomie broni\u0142o si\u0119 najd\u0142u\u017cej: tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 w r\u0119kach ewangelik\u00f3w o trzy lata d\u0142u\u017cej ni\u017c wszystkie inne \u015bwi\u0105tynie urz\u0119du bytowskiego. Odebrano go dopiero oko\u0142o 1640 roku, a Jaschiusa wyp\u0119dzono; w 1642 roku przeniesiono go do Wa\u0142dowa w synodzie s\u0142upskim, sk\u0105d w 1655 roku przeszed\u0142 do Budowa. Po jego odej\u015bciu gmina przez prawie dwadzie\u015bcia lat nie mia\u0142a ani duchownego, ani publicznego nabo\u017ce\u0144stwa \u2014 a\u017c do chwili, gdy dystrykt l\u0119borski i bytowski przeszed\u0142 od Polski do domu elektor\u00f3w brandenburskich. W 1658 roku powo\u0142ano magistra Johannesa Cr\u00fcgerusa (u M\u00fcllera Johann Kr\u00fcger) i przez p\u00f3\u0142 roku odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie w ko\u015bciele katolickim \u2014 a\u017c ksi\u0105dz katolicki wr\u00f3ci\u0142 i, jak zapisano, \u201ezabra\u0142 im ko\u015bci\u00f3\u0142 sprzed nosa\u201d. Odt\u0105d zbierano si\u0119 w urz\u0119dzie so\u0142eckim. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1938 roku do parafii ewangelickiej w Tuchomiu nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Tuchomko, Mas\u0142owice (Gro\u00df Massowitz), Ciemno, Modrzejewo i Trzebiatkowa.\n\nPierwszy w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelik\u00f3w \u2014 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142ek, dom modlitwy z bali, wzniesiony z pomoc\u0105 elektora \u2014 uko\u0144czono w 1670 roku; duchownemu dano zrujnowane gospodarstwo (J. Siebke, 1939, s. 72\u201373). Budowla sp\u0142on\u0119\u0142a w 1674 roku, a w 1691 roku stan\u0119\u0142a nowa (inwentarz \u201eKreis B\u00fctow\u201d, 1938, s. 208; tak samo raport pastora Latockiego z 1779 roku, cyt. J. Siebke, s. 88): w konstrukcji szkieletowej z ceglanym wype\u0142nieniem, oko\u0142o 8 na 15,50 metra, z wbudowan\u0105 szalowan\u0105 wie\u017c\u0105 i gontowymi dachami, na dzisiejszej dzia\u0142ce plebanijnej. Wyposa\u017cenie ufundowali w nast\u0119pnych dziesi\u0119cioleciach w wi\u0119kszo\u015bci kupcy gda\u0144scy: chor\u0105giewk\u0119 da\u0142 George Klingbeil z Gda\u0144ska, o\u0142tarz w 1695 roku Simeon Polzin z Chojnic, pozytyw o trzech g\u0142osach w 1726 roku Matthias Smude z Gda\u0144ska; ambon\u0119 wykona\u0142 w 1701 roku stolarz Luther z Miastka, chrzcielnic\u0119 w 1730 stolarz Andreas B\u00fcchern z Bytowa. Empory nosi\u0142y nazwy od tych, kt\u00f3rzy na nich siadali: ch\u00f3r papiernik\u00f3w, ch\u00f3r szlachecki \u2014 dla Modrzejewa, Trzebiatkowej i Ciemna \u2014 oraz ch\u00f3r ch\u0142opski dla Tuchomka i T\u0105gowia. Oko\u0142o 1740 roku dostawiono zakrysti\u0119 z bali. Dnia 31 maja 1751 roku ewangelicka \u015bwi\u0105tynia grozi\u0142a zawaleniem i proszono o kolekt\u0119; w 1759 budowniczy krajowy Braemer przed\u0142u\u017cy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 ku zachodowi o mniej wi\u0119cej 7,50 metra, a w latach 1803\u20131804 przeprowadzono gruntowny remont. Lemcke w inwentarzu z 1911 roku uzna\u0142 t\u0119 budowl\u0119 szachulcow\u0105 z ma\u0142\u0105 wie\u017cyczk\u0105 dachow\u0105, postawion\u0105 po przej\u0119ciu kraju przez Brandenburgi\u0119, za ma\u0142o znacz\u0105c\u0105 i przestrzennie zupe\u0142nie niewystarczaj\u0105c\u0105. Z dawnego wyposa\u017cenia inwentarz z 1938 roku odnotowa\u0142 srebrny, wewn\u0105trz z\u0142ocony kielich z herbami i nazwiskami fundator\u00f3w: \u201ePaul Ernst Kukowsky\u201d, \u201eMatthias & Ludwich von Mark\u201d oraz \u201eGeorge Klingbeil\u201d. Na stopie wybito gda\u0144sk\u0105 cech\u0119 probiercz\u0105 i znak mistrza Johanna Gottfrieda Schlaubitza; kielich przerobiono w 1730 roku z naczynia ofiarowanego w 1711 przez Christiana von Marck Modrzewskiego z Modrzejewa.\n\nMosi\u0119\u017cna misa chrzcielna o \u015brednicy 38 centymetr\u00f3w ma w dnie trybowan\u0105 scen\u0119 Zwiastowania z napisem minusku\u0142\u0105 dooko\u0142a.\n\nWizytacja z 4 grudnia 1686 roku odnotowa\u0142a rzecz dla dziej\u00f3w tutejszego zboru najwa\u017cniejsz\u0105: \u201eluteranie tu mieszkaj\u0105cy niedawno zbudowali sobie \u015bwi\u0105tyni\u0119\u201d. Wizytator pisze o wsi \u201ezara\u017conej herezj\u0105 lutera\u0144sk\u0105, jej duchownym i synagog\u0105 niedawno wzniesion\u0105\u201d \u2014 \u201esynagog\u0105\u201d nazywa w\u0142a\u015bnie zb\u00f3r. Katolik\u00f3w naliczono w ca\u0142ej parafii oko\u0142o dwudziestu pi\u0119ciu, a katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a, wtedy drewniany, mia\u0142 cztery du\u017ce dzwony, najwi\u0119cej w ca\u0142ym dekanacie. Wizytacja z lat 1686\u20131687 nakaza\u0142a zarazem wynie\u015b\u0107 z niego s\u0142om\u0119 i owies, bo s\u0142u\u017cy\u0142 za sk\u0142ad.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki z 1704 roku, stoj\u0105cy na miejscu \u015bwi\u0105tyni odebranej luteranom, jest znany dzi\u0119ki Lemckemu w postaci, kt\u00f3rej ju\u017c nie ma. Zniszczony w 1899 roku przez uderzenie pioruna, by\u0142 ko\u015bcio\u0142em zr\u0119bowym i \u2014 jak napisa\u0142 Lemcke \u2014 najbardziej godnym uwagi w ca\u0142ej ziemi pomorskiej. \u015aciany sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z dziewi\u0119tnastu warstw prostok\u0105tnie ciosanych bali, przeci\u0119tnie trzydziestocentymetrowej grubo\u015bci; nawa mierzy\u0142a dziewi\u0119tna\u015bcie na dziewi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 metra, zakrystia cztery na trzy; okna ma\u0142e, prostok\u0105tne, umieszczone wysoko; z zewn\u0105trz szalowanie, wewn\u0105trz ods\u0142oni\u0119te bale o srebrnoszarej patynie. Nied\u0142ugo przed po\u017carem gont zast\u0105piono karpi\u00f3wk\u0105, do \u015bcian dodano zastrza\u0142y na \u015brubach, a wewn\u0105trz za\u0142o\u017cono strop deskowy \u2014 co, jak \u017ca\u0142uje Lemcke, znacznie os\u0142abi\u0142o osobliwe pi\u0119kno tej budowli. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki stan\u0105\u0142 w latach 1905\u20131906.\n\nZ tutejszym ko\u015bcio\u0142em wi\u0105\u017ce si\u0119 podanie o dzwonach w jeziorze, po niemiecku Piochensee, le\u017c\u0105cym mi\u0119dzy Tuchomiem a Modrzejewem (Moddrow). Nauczyciel Walter Keller zamie\u015bci\u0142 je w 1920 roku w zbiorze poda\u0144 miasta i powiatu bytowskiego, przejmuj\u0105c je \u2014 jak zaznaczy\u0142 \u2014 ze zbioru Ottona Knoopa. Wed\u0142ug podania w ka\u017cdy wielkanocny poranek ukazuj\u0105 si\u0119 na powierzchni jeziora dwa dzwony ko\u015bcielne, a ich bicie ma by\u0107 s\u0142ycha\u0107 daleko. Dzwony te przed wieloma laty, gdy sp\u0142on\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Tuchomiu, wlecia\u0142y do jeziora i nie uda\u0142o si\u0119 przywr\u00f3ci\u0107 ich na dawne miejsce. Raz ju\u017c je schwytano i chciano przewie\u017a\u0107 do ko\u015bcio\u0142a w Niezabyszewie, ale na granicy w\u00f3z zapad\u0142 si\u0119 w zwykle such\u0105 i tward\u0105 ziemi\u0119, a dzwony wr\u00f3ci\u0142y do jeziora, gdzie spoczywaj\u0105 do dzi\u015b. Podanie nie m\u00f3wi, o kt\u00f3ry po\u017car ko\u015bcio\u0142a chodzi.\n\nWed\u0142ug inwentarza archiw\u00f3w z lat 1939\u20131940 Tuchomie mia\u0142o ksi\u0119gi \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1703 roku, chrzt\u00f3w od 1707, konfirmant\u00f3w od 1723 (z lukami). Do tego matryku\u0142a ko\u015bcielna z 1604 roku i kronika parafii za\u0142o\u017cona 24 lutego 1699 roku, opisuj\u0105ca obsad\u0119 probostwa wstecz do 1604 roku; do rocznik\u00f3w 1707\u20131862 zachowa\u0142y si\u0119 indeksy alfabetyczne. Ksi\u0119gi od 1807 roku mo\u017cna by\u0142o jeszcze oko\u0142o 1992 roku przejrze\u0107 w tutejszym katolickim urz\u0119dzie parafialnym. W bibliotece parafialnej sta\u0142 Psa\u0142terz z wyk\u0142adem Jana Bugenhagena; inwentarz archiw\u00f3w podaje przy nim dwie daty: \u201eAnno 1563 zu N\u00fcrnberg gedruckt\u201d oraz \u201eWittenberg 1679\u201d. Wykaz z 1719 roku podaje dla parafii tuchomskiej trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 os\u00f3b ochrzczonych, siedem za\u015blubionych i dziewi\u0119\u0107 zmar\u0142ych.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku pastorami w Tuchomiu, po niemiecku Gro\u00df Tuchen, byli w XVIII i XIX wieku mi\u0119dzy innymi: Andreas Scheer, rodem z Tuchomia (1709\u20131736), Johann Wilhelm Kleefeld (1737\u20131746), Johann Michael Wundsch (1748\u20131751), David Friedrich Theodor Starckow (1787\u20131828), Hermann Giese (1866\u20131888) i Gottfried Oskar Langhans (od 1888 roku). W sierpniu 1912 roku pastor Oskar Langhans otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego czwartej klasy.\n\nW 1784 roku Tuchomie le\u017ca\u0142o mil\u0119 na zach\u00f3d-po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa, w dolinie, blisko trzech jezior i lasu, przy trakcie do Miastka. Obok folwarku mieszkali pastor lutera\u0144ski, zakrystianie obu wyzna\u0144, so\u0142tys wolny, siedmiu gospodarzy, trzech zagrodnik\u00f3w, karczmarz, kowal i katolicki kolon; sta\u0142 te\u017c dom wdowy po pastorze \u2014 razem 27 dym\u00f3w. Przy katolickim ko\u015bciele parafialnym dzia\u0142a\u0142 \u201eein zu der B\u00fctowschen Inspection geh\u00f6riges lutherisches Bethaus\u201d \u2014 lutera\u0144ski dom modlitwy inspekcji bytowskiej. Do parafii nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Tuchomko, T\u0105gowie, Piaszno, Nowe Huty, Mas\u0142owiczki, Modrzejewo, Ciemno i Trzebiatkowa. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Tuchomiu, po niemiecku Gro\u00df Tuchen \u2014 w\u00f3wczas w r\u0119kach katolik\u00f3w \u2014 obs\u0142ugiwa\u0142 prepozyt z Bytowa jako proboszcz wraz ze swoim wikariuszem.\n\nW 1787 roku w\u0142a\u015bnie w tutejszej parafii ewangelickiej rozegra\u0142a si\u0119 g\u0142o\u015bna sprawa o czary, badana potem s\u0105downie przez kr\u00f3lewski urz\u0105d domenalny w Bytowie. Wiadomo o tym od bytowskiego duchownego Daniela Gottfrieda Scheerbartha, kt\u00f3ry akta sprawy wyda\u0142 drukiem w Szczecinie w 1793 roku. Pisze on o \u201eczcigodnym \u015bwi\u0119tej pami\u0119ci duchownym Latockim w Gro\u00df Tuchum, nale\u017c\u0105cym do inspekcji bytowskiej, w kt\u00f3rego gminie ta czarownicza scena w\u0142a\u015bciwie si\u0119 rozegra\u0142a\u201d \u2014 i u kt\u00f3rego konfirmowana by\u0142a g\u0142\u00f3wna bohaterka zdarze\u0144, Somnitzowa, od dziecka chodz\u0105ca na jego nauki. Latocki, jak zapisa\u0142 Scheerbarth, \u201emy\u015bla\u0142 o dzia\u0142aniach diabelskich ca\u0142kiem rozumnie\u201d i kr\u00f3tko przed \u015bmierci\u0105 wyzna\u0142 mu, \u017ce w owym czasie wyg\u0142osi\u0142 dobitne kazanie przeciw temu zabobonowi, \u201eale niestety! nie wywo\u0142a\u0142 tym poprawy w ca\u0142o\u015bci\u201d. Imienia ani lat urz\u0119dowania Latockiego Scheerbarth nie podaje; wed\u0142ug wykazu M\u00fcllera by\u0142 to Johann Anton Latocki, tutejszy duchowny w latach 1752\u20131787, zmar\u0142y 12 sierpnia 1789 roku. Siebke odnotowuje go jako tutejszego proboszcza w 1779 roku.\n\nWie\u015b uchodzi\u0142a w okolicy za ewangelick\u0105 z gruntu. Benedykt Reszka wymienia Tuchomie \u2014 obok Kramarzyn, Trzebiatek i Pietrzykowa \u2014 w\u015br\u00f3d tych \u201etypowo ewangelickich miejscowo\u015bci\u201d, z kt\u00f3rych po pierwszym rozbiorze Polski ewangelicy przenosili si\u0119 na Gochy, do \u0141\u0105kiego M\u0142yna pod Brze\u017anem Szlacheckim. Zarazem to st\u0105d si\u0119ga\u0142a dalej pos\u0142uga w mowie s\u0142owia\u0144skiej: tutejszy pastor doje\u017cd\u017ca\u0142 cztery razy w roku do s\u0105siedniej parafii na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Bytowa z kazaniem po polsku, a gdy w 1830 roku zmar\u0142, usta\u0142o i to. Sama kaszubszczyzna zamiera\u0142a tu szybko \u2014 w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku m\u00f3wi\u0142y ni\u0105 w Tuchomiu ju\u017c tylko dwie czy trzy rodziny.\n\nNazwa Tuchomie oznacza dwie r\u00f3\u017cne miejscowo\u015bci i S\u0142ownik geograficzny opisuje je w s\u0105siednich has\u0142ach \u2014 st\u0105d bierze si\u0119 przy tej wsi zamieszanie w liczbach. Pierwsze has\u0142o to dobra na Kaszubach, Gro\u00df Tuchom w powiecie kartuskim, w parafii w Chwaszczynie, 90 os\u00f3b: 81 katolik\u00f3w i 9 ewangelik\u00f3w; to ich dotyczy zdanie, \u017ce dawniej Tuchomie i Tuchomko tworzy\u0142y jedn\u0105 posiad\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra w 1780 roku liczy\u0142a 85 katolik\u00f3w i 10 ewangelik\u00f3w. Drugie has\u0142o to wie\u015b tutejsza, w parafii katolickiej w Niezabyszewie, 642 osoby: 83 katolik\u00f3w, 553 ewangelik\u00f3w i sze\u015bcioro \u017byd\u00f3w \u2014 i te liczby uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 zgodnie z wizytacj\u0105 biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku, kt\u00f3ra naliczy\u0142a tu 18 katolik\u00f3w i 212 ewangelik\u00f3w. Has\u0142o podaje te\u017c sk\u0142ad parafii katolickiej: do ko\u015bcio\u0142a filialnego \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a, wzniesionego w 1704 roku, nale\u017ca\u0142y Tuchom, Tuchomek, T\u0105gom, Piaszno, Masowice, Trzebiatkowy, Ciemno i Modrzewo (tak w \u017ar\u00f3dle; urz\u0119dowo Modrzejewo).\n\nPrzed Hermannem Giesem parafi\u0119 prowadzi\u0142 pastor tego samego nazwiska: w lutym 1860 roku Giese po\u015bwiadczy\u0142 jako duchowny odpis ksi\u0119gi metrykalnej z 1859 roku. Odpisy ksi\u0105g metrykalnych parafii z lat 1800\u20131874 zachowa\u0142y si\u0119 prawie w komplecie w aktach s\u0105du w Bytowie. Leksykon Meyersa notuje w Tuchomiu jednocze\u015bnie ewangelicki i katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, urz\u0105d stanu cywilnego oraz 741 mieszka\u0144c\u00f3w. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1938 roku w latach 1849\u20131909 do parafii ewangelickiej nale\u017ca\u0142a tak\u017ce zachodniopruska wie\u015b Lonken. Jesieni\u0105 1908 roku superintendent Stengel ze Szczecina m\u00f3wi\u0142 na pomorskim synodzie prowincjalnym o post\u0119pach katolicyzmu i polsko\u015bci w powiatach l\u0119borskim, bytowskim i s\u0142upskim i przytoczy\u0142 w\u0142a\u015bnie t\u0119 wie\u015b: w parafii tuchomskiej zebrano ju\u017c 8000 marek na budow\u0119 kaplicy w \u0141\u0105kiem (Adlig Lonken), ale g\u0142\u00f3wny maj\u0105tek przeszed\u0142 wtedy na w\u0142asno\u015b\u0107 banku polskiego, \u201ei tym samym miejscowo\u015b\u0107 zosta\u0142a skatolicyzowana\u201d. Dnia 1 lipca 1908 roku wydzielono z niej gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Trzebiatkowej, pozostawion\u0105 pod tutejszym probostwem.\n\nNowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki budowano od 1886 roku, a konsekrowano w 1889. Jest to neogotycka hala z czerwonej, nieotynkowanej ceg\u0142y, na rzucie prostok\u0105ta, z tr\u00f3jbocznie zamkni\u0119tym prezbiterium i kwadratow\u0105 wie\u017c\u0105 zwie\u0144czon\u0105 stromym o\u015bmiobocznym he\u0142mem krytym p\u0142ytami \u0142upkowymi. Mia\u0142a oko\u0142o tysi\u0105ca miejsc. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku odnotowa\u0142 ceglan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 o wymiarach 16 na 27 metr\u00f3w, stoj\u0105c\u0105 na wzniesieniu przy po\u0142udniowo-zachodnim wylocie wsi; inwentarz z 1911 roku datuje j\u0105 na lata 1887\u20131888.\n\nZnany jest duchowny z czas\u00f3w najnowszych i okoliczno\u015bci, w jakich parafia go straci\u0142a: konsystorz pomorski og\u0142osi\u0142, \u017ce \u201ePastor Oskar Langhans in Gr. Tuchen, Kirchenkreis B\u00fctow\u201d zmar\u0142 20 grudnia 1925 roku w wieku sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu lat, a posada \u2014 patronatu pa\u0144stwowego \u2014 zosta\u0142a przez jego \u015bmier\u0107 opr\u00f3\u017cniona i mia\u0142a by\u0107 obsadzona do 1 sierpnia 1926 roku. R\u00f3wnie\u017c w 1926 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Tuchomiu otrzyma\u0142 od Pomocy Kobiecej i od gminy dwa nowe dzwony w miejsce oddanych na potrzeby wojny.\n\nZnane jest nazwisko ostatniego ewangelickiego duszpasterza Tuchomia: by\u0142 nim pastor Siegfried Pecker, sprawuj\u0105cy tu urz\u0105d w latach 1927\u20131945. Spis parafii pomorskich z 1932 roku datuje jego powo\u0142anie na 1 stycznia 1927 roku i podaje dla parafii 3640 dusz oraz gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Trzebiatkowej (wtedy Radensfelde), oddalon\u0105 o 9 kilometr\u00f3w. Do\u015b\u0107 cz\u0119sto zast\u0119powa\u0142 go pastor Johannes Hoheisel z s\u0105siedniego Niezabyszewa, le\u017c\u0105cego w po\u0142owie drogi do Bytowa.\n\nDo 1945 roku \u015bwi\u0105tynia by\u0142a ewangelicka, po wojnie przej\u0105\u0142 j\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Wed\u0142ug pisma starosty bytowskiego z 21 czerwca 1948 roku ko\u015bcio\u0142y ewangelickie w Tuchomiu i Niezabyszewie wraz z plebani\u0105 i maj\u0105tkiem ruchomym by\u0142y wtedy formalnie zaj\u0119te; przydzielono je Polskiemu Ko\u015bcio\u0142owi Metodyst\u00f3w RP w Warszawie zgodnie z pismem szczeci\u0144skich w\u0142adz wojew\u00f3dzkich z 26 lutego 1947 roku. Wed\u0142ug wydawcy wspomnie\u0144 pastora Hoheisela parafia katolicka przej\u0119\u0142a budynek dopiero w 2005 roku. Wed\u0142ug kurialnego sprawozdania z objazdu biskupa nale\u017ca\u0142 on jednak ju\u017c 25 wrze\u015bnia 1974 roku do \u201eko\u015bcio\u0142\u00f3w przej\u0119tych\u201d, kt\u00f3re ogl\u0105dano wtedy wraz z fachowcami. Odbudow\u0119 po zniszczeniach rozpocz\u0119to w 1982 roku, zasadniczy remont podj\u0119to w 2005, a w 2010 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0142 biskup Jan Szlaga.\n\nWed\u0142ug s\u0142ownika historycznego Alicji \u015awietlickiej i El\u017cbiety Wis\u0142awskiej (1998, s. 134) Mas\u0142owice i Mas\u0142owiczki powsta\u0142y w po\u0142owie XVIII wieku, gdy na dobrach kr\u00f3lewskich osadzano kolonist\u00f3w z g\u0142\u0119bi Niemiec. Johannes Siebke (1939, s. 73) przytacza sprawozdanie urz\u0119dnika (Amtmann) Drawena z 3 wrze\u015bnia 1754 roku, kt\u00f3re wymienia \u201edie neuen Colonisten zu Massowitz, Pyaschen, und Platenheim\u201d \u2014 ewangelik\u00f3w, oko\u0142o czternastu rodzin.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d z 1908 roku gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Trzebiatkowej wydzielono dokumentem z 11 kwietnia 1908 roku (nr 52, s. 58), a dokumentem z 5 kwietnia 1908 roku (nr 63, s. 70) przeniesiono Lonken oraz folwarki Gro\u00df i Klein Birkhof do nowej gminy ko\u015bcielnej w Kramarzynach; oba dokumenty wesz\u0142y w \u017cycie 1 lipca 1908 roku. Ernst M\u00fcller (s. 78\u201379) podaje dla obu zmian 1 lipca 1909 roku, a gmin\u0119 w Trzebiatkowej tworz\u0105 u niego dwie wsie: Trzebiatkowa i Glisnow.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1041; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 78\u201380; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 196; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1908, nr 52, s. 58, i nr 63, s. 70; Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, spisane i przet\u0142umaczone przez Josefa von Rymon Lipinskiego, niezabyszewo.com; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eMeyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs\u201d; Ernst M\u00fcller, \u201eDie Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 79; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, 2008; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, wraz z przytoczonym tam sprawozdaniem Aleksandra Hilferdinga z objazdu powiatu bytowskiego; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 847; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 205 i nast\u0119pne; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; D. G. Scheerbarth, \u201eDiplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 \u2026 gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte \u2026\u201d, Stettin 1793; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1059\u20131060; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 5883, 5884, 5885, 5886, 6024, 6026, 6028; KKWD 1975, nr 1, s. 21 (rozwini\u0119cie skr\u00f3tu tytu\u0142u do uzupe\u0142nienia wed\u0142ug karty tytu\u0142owej rocznika); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 39; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 pa\u017adziernika 1908 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 26 sierpnia 1912 roku, s. 5 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); W. Keller, \u201eVolkssagen aus Stadt und Kreis B\u00fctow in Pommern\u201d, B\u00fctow 1920, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d; przedruk: \u201eUnvergessene Heimat\u201d nr 6, Frankenberg 1969, s. 32 (numeracja wed\u0142ug spisu tre\u015bci kopii cyfrowej Heimatkreis B\u00fctow 2004); A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998, s. 133\u2013134; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 495 (pismo starosty powiatowego bytowskiego z 21 czerwca 1948 roku).*","built_year":1889,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Tuchomie \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Wojciecha \u2014 turystyka gminy Tuchomie","url":"http://turystyka.tuchomie.com.pl/2-tuchomie-kosciol-sw-wojciecha-w-tuchomiu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eTuchomie\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pami\u0119tnikarskie","tytul":"Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, oprac. J. von Rymon Lipinski, niezabyszewo.com","url":"https://www.niezabyszewo.com/wspomnienia-pastora-hoheisela"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"\u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938","url":""},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"druk \u017ar\u00f3d\u0142owy","tytul":"D. G. Scheerbarth, \u201eDiplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 \u2026 gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte \u2026\u201d, Stettin 1793","url":""},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 196","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 78\u201380","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1041","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1059\u20131060","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (S\u0105d Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksi\u0105g metrykalnych, sygn. 5883, 5884, 5885, 5886, 6024, 6026, 6028","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 39","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 27 pa\u017adziernika 1908 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5BAM4O6CGTMASHPZB5LAH624RWLTDKNM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 26 sierpnia 1912 roku, s. 5 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YGOLN4ZRDC5B5K5Z4JTSZM3QN43V5H77"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Keller, \u201eVolkssagen aus Stadt und Kreis B\u00fctow in Pommern\u201d, B\u00fctow 1920, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d; przedruk: \u201eUnvergessene Heimat\u201d nr 6, Frankenberg 1969, s. 32 (numeracja wed\u0142ug spisu tre\u015bci kopii cyfrowej Heimatkreis B\u00fctow 2004)","url":"https://www.buetow-pommern.info"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998, s. 133\u2013134","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1908, nr 52, s. 58, i nr 63, s. 70","url":""},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, Urz\u0105d Wojew\u00f3dzki Szczeci\u0144ski, sygn. 65/317/0/5/1295 (\u201eSprawy wyznaniowe\u201d, 1947\u20131948), k. 495 (pismo starosty powiatowego bytowskiego z 21 czerwca 1948 roku)","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/9248056"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0024","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.11254,"lng":17.33505,"name_de":"Gro\u00df Tuchen","name_pl":"Tuchomie \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (obecnie \u015bw. Wojciecha)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Tuchomku (Klein Tuchen) le\u017cy w dawnym powiecie bytowskim, oko\u0142o 9 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Bytowa. Cmentarz znajduje si\u0119 na wysuni\u0119tej k\u0119pie w dolinie, poni\u017cej stromo schodz\u0105cej drogi, kt\u00f3ra przerywa zachodni rz\u0105d zagr\u00f3d, tu\u017c nad urwistym stokiem opadaj\u0105cym ku Jezioru K\u0105tkowskiemu. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 wysiedlono. Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026 wymienia cmentarz w Tuchomku w wykazie zieleni i cmentarzy jako cmentarz ewangelicki uj\u0119ty w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w, po\u0142o\u017cony w oddziale le\u015bnym.\n\nW 1385 roku miejscowo\u015b\u0107 wymieniono w akcie, kt\u00f3rym ksi\u0105\u017c\u0119ta szczeci\u0144scy zastawili Krzy\u017cakom ca\u0142\u0105 ziemi\u0119 tuchomsk\u0105; od 1394 roku notowano j\u0105 jako *Cleynen Tuchen*. Rejestr czynszowy zakonu z 1438 roku liczy tu trzydzie\u015bci w\u0142\u00f3k czynszowych \u2014 z ka\u017cdej dwie ma\u0142e grzywny, dwie kury i pomoc przy sianokosach po p\u00f3\u0142 morga \u2014 z czego szesna\u015bcie sta\u0142o pustych. W 1472 roku R\u00fcdiger Massow, w\u00f3jt bytowski, potwierdzi\u0142 Miko\u0142ajowi Polpowi zaginiony przywilej ksi\u0119cia Eryka na so\u0142ectwo: cztery wolne w\u0142\u00f3ki, dwie morgi \u0142\u0105ki w stron\u0119 T\u0105gowia i wolne rybo\u0142\u00f3wstwo w Jeziorze K\u0105tkowskim na w\u0142asny st\u00f3\u0142, w zamian za konn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 wojenn\u0105. W 1784 roku Tuchomko le\u017ca\u0142o mil\u0119 na zach\u00f3d od Bytowa, przy ma\u0142ym lesie. Mieszkali tu dwaj so\u0142tysi wolni, o\u015bmiu dawnych gospodarzy i trzech nowych kolonist\u00f3w, osadzonych na sze\u015bciu pustych w\u0142\u00f3kach nale\u017c\u0105cych wcze\u015bniej do folwarku w Tuchomiu \u2014 razem 15 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Tuchomiu.\n\nW samym Tuchomiu sta\u0142y \u015bwi\u0105tynie obu wyzna\u0144, ewangelicka i katolicka. W dawnym ko\u015bciele ewangelickim w Tuchomiu gospodarze z Tuchomka mieli w\u0142asn\u0105 empor\u0119: inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku wymienia w\u015br\u00f3d ch\u00f3r\u00f3w tej \u015bwi\u0105tyni \u201ech\u00f3r ch\u0142opski\u201d przeznaczony dla Tuchomka i T\u0105gowia \u2014 obok ch\u00f3ru papiernik\u00f3w i ch\u00f3ru szlacheckiego. Metryki ewangelickie parafii tuchomskiej obejmuj\u0105 lata 1679\u20131944. Na po\u0142udniowym ko\u0144cu zabudowanego nawsia sta\u0142a drewniana dzwonnica z dwoma \u017celaznymi dzwonami z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku: mniejszy, o \u015brednicy pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu centymetr\u00f3w, nosi\u0142 napis \u201eMORTUOS PLANGO\u201d (\u201eop\u0142akuj\u0119 umar\u0142ych\u201d). W wi\u0119kszym dzwonie, o \u015brednicy sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu centymetr\u00f3w, by\u0142 napis \u201eVIVOS VOCO\u201d (\u201ewzywam \u017cywych\u201d).\n\nWizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie \u2014 naliczy\u0142a tu 19 katolik\u00f3w i 168 ewangelik\u00f3w; w 1866 roku katolik\u00f3w z Tuchomka liczono w ko\u015bciele filialnym w Tuchomiu czterna\u015bcioro. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 519 ewangelik\u00f3w i 3 katolik\u00f3w, w jednej pozycji; obszaru dworskiego Tuchomko nie mia\u0142o. Inwentarz z 1938 roku podaje liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w, w nawiasie katolik\u00f3w: 1810 \u2014 155 (20), 1855 \u2014 423 (35), 1885 \u2014 558 (12), 1905 \u2014 499 (31), 1925 \u2014 453 (73), 1933 \u2014 410 (61), 1936 \u2014 401 (91).\n\nKarta z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia stan cmentarza s\u0142owami: \u201enagrobki zwalone na pryzmie, drzewostan wyci\u0119ty\u201d. Cmentarz o powierzchni trzydziestu czterech ar\u00f3w le\u017ca\u0142 wtedy w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi na kopcu, w otoczeniu pastwiska, bez ogrodzenia i bramy; z zieleni pozosta\u0142y dwa jesiony, trzy klony i \u017cywotnik, podrost osiki oraz barwinek w runie. W karcie z 1993 roku uwieczniono na zdj\u0119ciu kamienny cippus.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. *S\u0142ownik geograficzny* podaje dla 1885 roku przy 54 domach i stu dw\u00f3ch dymach 72 mieszka\u0144c\u00f3w, \u201ewy\u0142\u0105cznie ewangelik\u00f3w\u201d, a inwentarz z 1938 roku \u2014 558 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 12 katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 208 i 222\u2013223 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XL/296/2023 z 9 lutego 2023 roku); karta cmentarza w Tuchomku, oprac. H. Greski, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1060.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Zarys historyczny gminy Tuchomie","url":"https://tuchomie.pl/zarys-historyczny-gminy-tuchomie.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eTuchomie\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o Tuchoniek/Tuchomek i t. VII, has\u0142o Niezabyszewo","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny t. XII, has\u0142o Tuchoniek/Tuchomek i t. VII, has\u0142o Niezabyszewo; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, strona 196, pozycja 22"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, s. 196, pozycja 22","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"S\u0142ownik geograficzny t. XII, has\u0142o Tuchoniek/Tuchomek i t. VII, has\u0142o Niezabyszewo; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis B\u00fctow, strona 196, pozycja 22"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1060","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XL/296/2023 Rady Powiatu Bytowskiego z dnia 9 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1075, s. 61","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1075"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0744","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.137078,"lng":17.3558,"name_de":"Klein Tuchen","name_pl":"Tuchomko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tujsk, po niemiecku Tiegenort, le\u017cy w gminie Stegna, w powiecie nowodworskim. Wed\u0142ug spisu z 1885 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w rejencji gda\u0144skiej. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 376 mieszka\u0144c\u00f3w: 331 ewangelik\u00f3w, 20 katolik\u00f3w, 15 os\u00f3b zapisanych w rubryce innych chrze\u015bcijan (spis zalicza\u0142 do niej mi\u0119dzy innymi mennonit\u00f3w) i 10 \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Tujsku.\n\nKarta cmentarza z lutego 1984 roku (opracowanie: Joanna Labenz) datuje za\u0142o\u017cenie cmentarza s\u0142owami \u201epo\u0142owa XVII w.\u201d. Po\u0142o\u017cenie karta opisuje tak: \u201eCmentarz po\u0142o\u017cony na p\u0142askim, lekko wzniesionym terenie, na po\u0142udniowym skraju wsi Tujsk, w rozwidleniu dr\u00f3g /do Stegny i drogi prowadz\u0105cej do wsi/. Od p\u00f3\u0142nocy, zachodu i wschodu graniczy z zabudowaniami wsi, od po\u0142udnia z polami\u201d. Powierzchni\u0119 karta podaje jako 0,76 hektara, najstarszy nagrobek datuje na pierwsz\u0105 \u0107wier\u0107 XX wieku, a dawn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 okre\u015bla jako \u201eewangelicki\u201d.\n\nStan cmentarza w chwili sporz\u0105dzenia karty: \u201eCmentarz zaro\u015bni\u0119ty dzikimi krzewami i samosiejami, mogi\u0142y i nagrobki zdewastowane. Zachowanych kilka nagrobk\u00f3w w z\u0142ym stanie, oraz obelisk ku pami\u0119ci poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej\u201d. Przy obelisku w wykazie element\u00f3w cmentarza dopisano odr\u0119cznie, \u017ce nie istnieje. Na karcie odnotowano: \u201enieczynny UZ-e-11/72/61r., poz.17, z dn.8.IV.61 r\u201d. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w (zabytek.pl) obiekt figuruje jako \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, datowany na po\u0142ow\u0119 XVII wieku.\n\nNa mapie topograficznej w skali 1:25 000 z 1910 roku (arkusz 1780 Tiegenhof) w tym miejscu zaznaczono ogrodzony cmentarz ze znakami krzy\u017cy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w Tujsku, oprac. Joanna Labenz, luty 1984, nr 15494 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 694391); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienburg, s. 16, poz. 138; Me\u00dftischblatt 1780 Tiegenhof, wydanie 1910 (egzemplarz IfL, mapywig).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w Tujsku, oprac. Joanna Labenz, luty 1984, nr 15494 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694391/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.114350/1"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"zabytek.pl \u2014 Tujsk, cmentarz ewangelicki, po\u0142. XVII w. (ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694391"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Marienburg, s. 16, poz. 138 \u201eTiegenort \u2020\u201d","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"Me\u00dftischblatt 1780 Tiegenhof, wydanie 1910 (egzemplarz IfL, mapywig)","url":"http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/025K_TK25/1780_(465)_Tiegenhof_1910_IfL.jpg"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1204","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.272837,"lng":19.138374,"name_de":"Tiegenort","name_pl":"Tujsk \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tujsk, po niemiecku Tiegenort, w gminie Stegna, mia\u0142 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki konstrukcji szachulcowej, otoczony cmentarzem. Tujsk nale\u017ca\u0142 do gda\u0144skiego okr\u0119gu Szarpawy. Ewangelickim nabo\u017ce\u0144stwom odprawianym tu od ich pocz\u0105tk\u00f3w oko\u0142o 1600 roku sprzeciwia\u0142 si\u0119 biskup warmi\u0144ski, kt\u00f3ry ro\u015bci\u0142 sobie prawa do tych d\u00f3br.\n\nJeszcze w 1592 roku mieszka\u0144cy Tujska byli przypisani do ko\u015bcio\u0142a w Cyganku, po niemiecku Tiegenhagen, co wynika z rozporz\u0105dzenia burmistrza gda\u0144skiego Daniela Czirenberga. Wed\u0142ug Wies\u0142awa D\u0142ugok\u0119ckiego przynale\u017cno\u015b\u0107 ta si\u0119ga \u015bredniowiecza: ju\u017c przywilej dla Tujska z 1349 roku zobowi\u0105zywa\u0142 jego mieszka\u0144c\u00f3w do \u015bwiadcze\u0144 na rzecz proboszcza w Cyganku, do kt\u00f3rego parafii ich przypisano; autor nazywa t\u0119 wie\u015b Tujcem. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku Ewangeli\u0119 g\u0142oszono w Tujsku od po\u0142owy XVI wieku, a pierwszym pastorem by\u0142 od 1560 roku Matthias Wannow; po rozebraniu starego ko\u015bcio\u0142a w 1606 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w stodole, a Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 u pastora, a\u017c do zbudowania w 1686 roku nowego ko\u015bcio\u0142a z wie\u017c\u0105 \u2014 orientowanej budowli szachulcowej z wie\u017c\u0105 wysoko\u015bci 109 st\u00f3p kryt\u0105 cynkiem. Abraham Hartwich, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na spis Efraima Praetoriusa, wymienia tu na prze\u0142omie XVI i XVII wieku pastora imieniem Dawid, a w 1605 roku magistra Probusa, kt\u00f3ry \u2014 jak przypuszcza \u2014 jeszcze tego samego roku musia\u0142 ust\u0105pi\u0107 pod naciskiem duchowie\u0144stwa katolickiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Tujsku zbudowano w 1604 roku \u2014 Schmid podaje to za Ephraimem Praetoriusem. Wraz z budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a powsta\u0142a w Tujsku samodzielna parafia ewangelicka, do kt\u00f3rej w 1613 roku w\u0142\u0105czono tak\u017ce wie\u015b Bronowo, po niemiecku Brunau. Budow\u0119 zarz\u0105dzi\u0142 burmistrz gda\u0144ski Daniel Proit jako administrator Nehrung i Szkarpawy, po niemiecku Scharpau, a kamie\u0144 w\u0119gielny kaza\u0142 po\u0142o\u017cy\u0107 rajca Salomon Schumann, pan czynszowy Szkarpawy. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Ephraima Praetoriusa \u201eEvangelisches Danzig\u201d ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowany w 1604 roku otrzyma\u0142 w 1614 roku o\u0142tarz, sporz\u0105dzony \u2014 jak g\u0142osi\u0142 napis na nim \u2014 za rz\u0105d\u00f3w burmistrza Andreasa Borckmanna i jego wsp\u00f3\u0142zarz\u0105dc\u00f3w nad Mierzej\u0105 oraz za tutejszego pastora Piotra Valentiniego. R\u0119kopis powo\u0142uje si\u0119 te\u017c na akta Mierzei: 23 lutego 1608 roku zawarto umow\u0119 z cie\u015bl\u0105 Peterem Hardwigiem na nowy dom pleba\u0144ski, a w 1622 roku przyznano ko\u015bcio\u0142owi wszystkie kary pieni\u0119\u017cne ze wsi Tujsk. Burmistrza Daniela Proitta i kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cony z polecenia Salomona Schumanna r\u0119kopis Praetoriusa \u0142\u0105czy jednak nie z budow\u0105 z 1604 roku, lecz z ko\u015bcio\u0142em wzniesionym od podstaw w 1686 roku w miejscu rozebranego starego.\n\nHermann Freytag w opracowaniu o studentach z Prus na uniwersytecie w Wittenberdze (1903) podaje, \u017ce Dionizy Runau, zapisany tam 18 maja 1568 roku, pochodzi\u0142 z Heiligenbeil, dzisiejszego Mamonowa. Wed\u0142ug Freytaga by\u0142 p\u00f3\u017aniej magistrem, rektorem szko\u0142y w Tczewie, po niemiecku Dirschau, pastorem w Tujsku, a po 1571 roku w Tczewie, gdzie zmar\u0142 23 kwietnia 1605 roku. W 1582 roku wyda\u0142 w Wittenberdze histori\u0119 wojny trzynastoletniej.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) po magistrze Joachimie Probusie przyszed\u0142 do Tujska w 1613 roku z Neukrug Piotr Valentini, a w 1616 roku zaj\u0105\u0142 jego miejsce Arnold Hypodidascalus (Sch\u00fcler), kt\u00f3ry w 1632 roku odszed\u0142 do Bogatki. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 216) od 1630 lub 1632 roku opiek\u0119 nad zborem w Tujsku (Tiegenort) sprawowa\u0142 Marcin Schmechel (Schmechelius), kt\u00f3ry w 1620 roku zosta\u0142 duchownym w Lubieszewie, a w 1628 roku by\u0142 duchownym dworskim w Elbl\u0105gu. Wed\u0142ug Hartwicha po Hypodidascalusie duchownymi w Tujsku byli Salomon Grunau, Jan Marcus, kt\u00f3ry przyby\u0142 w 1653 roku, oraz Izrael Ackerbaum, kt\u00f3ry przyszed\u0142 w 1655 roku i zmar\u0142 tu w 1661 roku. R\u0119kopis Praetoriusa uzupe\u0142nia ten ci\u0105g. Mi\u0119dzy Probusem a Valentinim autor nie zna\u0142 imienia tutejszego duchownego i przypuszcza\u0142, \u017ce by\u0142 nim Joachim Liebeheim, kt\u00f3rego akta Mierzei wymieniaj\u0105 jako pastora w Tujsku 3 lipca 1609 roku. Valentini odszed\u0142 w 1616 roku do Koszwa\u0142. Jan Marcus, ordynowany w Gda\u0144sku 30 pa\u017adziernika 1653 roku, nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 porozumie\u0107 z parafianami i sam poprosi\u0142 o zwolnienie. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa zmar\u0142 w Gda\u0144sku: w 1657 roku zosta\u0142 tam duchownym pos\u0142uguj\u0105cym chorym na zaraz\u0119 i w tej pos\u0142udze zmar\u0142 jeszcze w tym samym roku. Ksi\u0105dz Jan Wi\u015bniewski przytacza zapis wizytacji z 1647 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rego we wsi Tujsk zbudowano \u201esynagog\u0119 heretyck\u0105\u201d, czyli lutera\u0144ski dom modlitwy, podleg\u0142y \u2014 jak pisze autor \u2014 ministrowi w Gda\u0144sku, kt\u00f3ry od oko\u0142o sze\u015bciu lub siedmiu lat udziela\u0142 tu sakrament\u00f3w; w szkole uczy\u0142 nauczyciel.\n\nNajstarsza ksi\u0119ga parafii, od kt\u00f3rej B\u00e4r liczy metryki chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w, ma ozdobn\u0105, pisan\u0105 na przemian czarnym i czerwonym atramentem kart\u0119 tytu\u0142ow\u0105. Wynika z niej, \u017ce \u201etujsk\u0105 ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105\u201d za\u0142o\u017cono w czerwcu 1650 roku, na Zielone \u015awi\u0105tki, z polecenia Adriana von der Linde \u2014 przewodnicz\u0105cego burmistrza Gda\u0144ska, a zarazem administratora Mierzei i Szkarpawy \u2014 a sporz\u0105dzi\u0142 j\u0105 tutejszy pastor Salomon Granovius. Opr\u00f3cz chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w mia\u0142a zawiera\u0107 inwentarz sprz\u0119t\u00f3w ko\u015bcielnych i kronik\u0119. Sam inwentarz, \u201eco w roku 1650 w tym ko\u015bciele znaleziono\u201d, pokazuje skromne wyposa\u017cenie wiejskiej \u015bwi\u0105tyni: cynowy dzban, dwa mosi\u0119\u017cne lichtarze, nakrycia o\u0142tarza, czarny ca\u0142un, kom\u017c\u0119, ma\u0142y stolik w zakrystii, mosi\u0119\u017cn\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105, ewangeliarz na o\u0142tarzu i kilka ksi\u0105\u017cek dla duchownego, mi\u0119dzy innymi zbi\u00f3r kaza\u0144 na Psalm 91. Cz\u0119\u015b\u0107 pozycji p\u00f3\u017aniej skre\u015blono, a inne dopisano. Kart\u0119 tytu\u0142ow\u0105 tujskiej ksi\u0119gi zamyka chronogram \u201eChrIstI Ite CeDant MaLa\u201d (\u201eNiech ust\u0105pi\u0105 z\u0142a Chrystusowi\u201d) z dat\u0105: czerwiec, Zielone \u015awi\u0105tki. Dok\u0142adnie te same s\u0142owa i t\u0119 sam\u0105 formu\u0142\u0119 ma karta ksi\u0119gi za\u0142o\u017conej wtedy w Drewnicy, z polecenia tego samego burmistrza.\n\nWed\u0142ug Hartwicha w 1662 roku przyby\u0142 do Tujska Jan Albinus, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1679 roku; po nim pastorem by\u0142 Daniel Hamel, zmar\u0142y w Tujsku w 1690 roku, a w tym samym roku nast\u0105pi\u0142 Natanael B\u00f6tcher, w 1708 roku powo\u0142any do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana w Gda\u0144sku. Wed\u0142ug Hartwicha po Natanaelu B\u00f6tcherze przyszed\u0142 do Tujska magister Henryk Sieverts, przeniesiony w 1710 roku do Woc\u0142aw; na jego miejsce powo\u0142ano ze Starej Ko\u015bcielnicy (Altm\u00fcnsterberg) magistra Miko\u0142aja Richtera, kt\u00f3ry zmar\u0142 jeszcze w 1710 roku, po nim przyszed\u0142 z Przebrna Salomon Hartsch, w 1711 roku Jan Gotfryd Palm, a gdy ten w 1716 roku przeszed\u0142 do Gda\u0144ska, Joachim Arzberger.\n\nR\u0119kopis Praetoriusa dodaje szczeg\u00f3\u0142y o kolejnych pastorach. Daniel Hamel, brat Samuela z Kiezmarku, zmar\u0142 8 maja 1690 roku w wieku 39 lat i 18 maja zosta\u0142 pochowany przed o\u0142tarzem. Henryk Sieverts by\u0142 od 1703 roku pastorem w Rokitnicy, do Tujska wybrano go 16 stycznia 1708 roku, a 29 listopada 1709 roku \u2014 do Woc\u0142aw. Miko\u0142aj Richter wyg\u0142osi\u0142 w Tujsku kazanie wst\u0119pne 12 stycznia 1710 roku; wkr\u00f3tce popad\u0142 w ci\u0119\u017ck\u0105 melancholi\u0119 i traci\u0142 pami\u0119\u0107, a \u015bmier\u0107 zako\u0144czy\u0142a jego cierpienie 29 sierpnia 1710 roku. Po nim, wed\u0142ug r\u0119kopisu, przyszed\u0142 w 1710 roku z Przebrna Salomon Hartsch i pozosta\u0142 pastorem a\u017c do \u015bmierci 26 stycznia 1736 roku; Jana Gotfryda Palma ani Joachima Arzbergera r\u0119kopis przy Tujsku nie wymienia. Dalszy ci\u0105g spisu w r\u0119kopisie podaje te\u017c dw\u00f3ch pastor\u00f3w, kt\u00f3rych brak w opisie: Georga Friedricha Cosacka, kt\u00f3ry przyszed\u0142 w 1737 roku z gda\u0144skiego Spendhausu i w 1743 roku odszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku, oraz Salomona Gottfrieda Kickebuscha, kt\u00f3ry przyszed\u0142 w 1744 roku z Przebrna i w 1759 roku przeszed\u0142 do Woc\u0142aw.\n\nW maju 1686 roku rozebrano dotychczasowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z powodu z\u0142ego stanu; 10 maja po\u0142o\u017cono kamie\u0144 w\u0119gielny pod nowy, we wrze\u015bniu tego roku wie\u017ca by\u0142a gotowa, a 7 listopada 1686 roku, w dwudziest\u0105 trzeci\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono. Siedem lat p\u00f3\u017aniej zbudowano organy, rozbudowane w 1772 roku do siedemnastu g\u0142os\u00f3w z peda\u0142em; rok 1693, podawany niekiedy jako data budowy ko\u015bcio\u0142a, dotyczy w\u0142a\u015bnie instrumentu. O\u0142tarz ustawiono 1 pa\u017adziernika 1687 roku i po\u015bwi\u0119cono 19 pa\u017adziernika; jako jego tw\u00f3rc\u0119 wymienia si\u0119 Joachima Fromma, w kt\u00f3rym Schmid (s. 363) widzi prawdopodobnie snycerza Joachima Frahme z Trittow w Holsztynie, kt\u00f3ry 23 czerwca 1657 roku uzyska\u0142 prawo obywatelstwa w Gda\u0144sku. Ambon\u0119, bogato zdobion\u0105 rze\u017abami, ustawiono 14 kwietnia 1690 roku. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa ko\u015bci\u00f3\u0142 jeszcze powi\u0119kszono i tak bogato ozdobiono \u0142awami, rze\u017abami i malowid\u0142ami, \u017ce przewy\u017csza\u0142 wszystkie \u015bwi\u0105tynie Mierzei, a nawet ca\u0142ego terytorium Gda\u0144ska. Praetorius podaje, bez daty, \u017ce organy mia\u0142y 19 g\u0142os\u00f3w, jeden manua\u0142 i peda\u0142 oraz z\u0142ocon\u0105 gwiazd\u0119 u g\u00f3ry. W po\u0142owie wrze\u015bnia 1694 roku w ko\u015bci\u00f3\u0142 uderzy\u0142 piorun: zatar\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 liter napisu nad drzwiami ambony, a figurze Moj\u017cesza pod ambon\u0105 od\u0142upa\u0142 do po\u0142owy palce prawej r\u0119ki; w sierpniu nast\u0119pnego roku piorun roz\u0142upa\u0142 belk\u0119 dzwonnicy. Piotr Birecki w artykule o przestrzeni liturgicznej ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 w Tujsku w\u015br\u00f3d \u017cu\u0142awskich \u015bwi\u0105ty\u0144 bez sklepie\u0144, w kt\u00f3rych strop pokryto malowid\u0142ami. Wed\u0142ug Schmida organy ko\u015bcio\u0142a wzniesiono w 1702 roku. Ogrodzenie wok\u00f3\u0142 ufundowanej w 1710 roku chrzcielnicy \u2014 krat\u0119 z drewnianych tralek \u2014 podarowa\u0142 w 1715 roku Michael St\u00f6rmer, konny stra\u017cnik le\u015bny na Nehrung i w Szkarpawie. Mosi\u0119\u017cny \u017cyrandol z kul\u0105, podw\u00f3jnym or\u0142em i dwoma rz\u0119dami po osiem \u015bwiec ufundowali w 1700 roku Johann Kling i jego \u017cona Erdmotta Petters; wed\u0142ug Praetoriusa Hans Kling by\u0142 gospodarzem w Susewald. Wed\u0142ug C. F. Brandta (1925) w ko\u015bciele by\u0142o te\u017c pude\u0142ko na op\u0142atki (Oblatenschachtel), dzie\u0142o gda\u0144skiego z\u0142otnika Benjamina Schultza, wed\u0142ug tego autora prawdopodobnie syna z\u0142otnika Michaela Schultza. W \u015bwi\u0119to Zwiastowania, 25 marca 1718 roku, gdy parafianie byli na nabo\u017ce\u0144stwie, przy silnym wietrze fale przerwa\u0142y wa\u0142 nad Tug\u0105 na szeroko\u015b\u0107 sze\u015bciu pr\u0119t\u00f3w.\n\nPastor Gammelkorn, w Tujsku od 1759 roku, spisa\u0142 w 1767 roku kronik\u0119 Szkarpawy i tutejszego ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3r\u0105 naklejono na tablic\u0119 i zawieszono w zakrystii. Poniewa\u017c pismo ju\u017c do\u015b\u0107 wyblak\u0142o, w sierpniu 1875 roku przepisano j\u0105 do ksi\u0119gi parafialnej; w tej kopii nazwisko autora brzmi \u201eGamelkarn\u201d (Archion 255316, Bild 1\u20132). Wed\u0142ug kroniki ostatnie kazanie w starym ko\u015bciele wyg\u0142osi\u0142 pastor Daniel Hamel 28 kwietnia 1686 roku, w niedziel\u0119 Misericordias Domini, a w maju budynek rozebrano. Do 25 sierpnia kazania g\u0142oszono w stodole, a Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105 sprawowano w izbie pastora; potem, poniewa\u017c stodo\u0142a by\u0142a potrzebna na zw\u00f3zk\u0119 zbo\u017ca, a\u017c do listopada nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w obej\u015bciu pastora. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 110 st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci i 40 st\u00f3p szeroko\u015bci, mur wie\u017cy 59 st\u00f3p wysoko\u015bci, a he\u0142m 50 st\u00f3p. 20 wrze\u015bnia 1686 roku po raz pierwszy zadzwoniono na wie\u017cy; dzwony by\u0142y dwa. Tw\u00f3rca o\u0142tarza Joachim Fromm otrzyma\u0142 460 floren\u00f3w, a malarz Heinrich Schmidt 246 floren\u00f3w; lichtarze o\u0142tarzowe podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi ju\u017c w 1669 roku gospodarz ze \u015awierznicy (Kalteherberg) wraz z \u017con\u0105. W 1688 roku burmistrz Ferber kaza\u0142 na w\u0142asny koszt postawi\u0107 \u0142aw\u0119 pa\u0144sk\u0105, \u0142awy prze\u0142o\u017conych kosztowa\u0142y 120 floren\u00f3w, a w 1689 roku uko\u0144czono \u0142awy zdobione z\u0142otem, ka\u017cda po 9 floren\u00f3w. Ambona kosztowa\u0142a 490 floren\u00f3w i zosta\u0142a po\u015bwi\u0119cona 16 kwietnia 1690 roku. W 1705 roku pewien gda\u0144szczanin podarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi model statku. He\u0142m wie\u017cy naprawiano w 1726 i 1752 roku. W latach 1743\u20131744 zbudowano i pomalowano now\u0105 empor\u0119 (\u201edas neue Chor\u201d). Kolejne dary to \u015bwiecznik od Wilhelma Otto z Neukr\u00fcgerskamp (1753), nowe nakrycia o\u0142tarza od Gottfrieda Wanowa i jego \u017cony Reginy Concordii (1759) oraz korona nad ambon\u0105 od Johanna Wanowa z Lakenwalde (1760); w 1759 roku prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a kupili za 100 floren\u00f3w nowy zegar. W 1761 roku Jacob Claassen da\u0142 cztery d\u0142ugie zielone zas\u0142ony do okien ko\u015bcio\u0142a, a w 1762 roku (rok w kopii poprawiony) du\u017cy zegar na wie\u017c\u0119 za 1600 floren\u00f3w sprawili ma\u0142\u017conkowie Dickmann z Tiegenortische Wiesen. Za napraw\u0119 organ\u00f3w w 1772 roku, po kt\u00f3rej wed\u0142ug kroniki by\u0142y \u201efast neu\u201d, zap\u0142acono 2000 floren\u00f3w.\n\nW 1772 roku organy naprawi\u0142 Gottfried Dirschauer, organmistrz i obywatel Tczewa, po niemiecku Dirschau. W 1786 roku wymieniono podwaliny ko\u015bcio\u0142a, a posadzk\u0119 wok\u00f3\u0142 o\u0142tarza podniesiono i wy\u0142o\u017cono nowymi p\u0142ytkami, poniewa\u017c w ko\u015bciele sta\u0142a woda sp\u0142ywaj\u0105ca po przerwaniu wa\u0142u pod Montau. Prasa przechowa\u0142a obraz parafii w czasie powodzi 1816 roku. Wa\u0142 przerwa\u0142 si\u0119 rankiem 20 marca, a w niedziel\u0119 24 marca pastor Wiebe kaza\u0142 dzwoni\u0107 na nabo\u017ce\u0144stwo. Mimo \u017ce woda wci\u0105\u017c sta\u0142a wysoko, przyp\u0142yn\u0119\u0142o \u0142odziami oko\u0142o dwustu os\u00f3b; zaj\u0119\u0142y miejsca na emporach i na k\u0142adkach u\u0142o\u017conych na oparciach \u0142aw kobiecych, od schod\u00f3w pod wie\u017c\u0105 a\u017c do ambony. Sam pastor tak\u017ce musia\u0142 dop\u0142yn\u0105\u0107 do ko\u015bcio\u0142a \u0142odzi\u0105. Dzwony p\u0119k\u0142y w 1818 roku i zast\u0105piono je dwoma starymi dzwonami z gda\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba. W 1860 roku budowniczy wodny Kromrey z Rothebude wzni\u00f3s\u0142 na nowo krucht\u0119 boczn\u0105; w 1865 roku wymieniono okna, w 1872 roku zbudowano od nowa krucht\u0119 zachodni\u0105, a w 1874 roku zakrysti\u0119.\n\nDzieje XIX wieku dopowiadaj\u0105 zapiski kronikarskie parafii z lat 1867\u20131876 (Archion 23975, Bild 1). W latach 1859\u20131861 poszerzono cmentarz, w 1861 roku zbudowano now\u0105 bram\u0119 cmentarn\u0105, a wiosn\u0105 1869 roku posadzono drzewa po wschodniej i po\u0142udniowej stronie cmentarza. Murowany dom organisty ze stajni\u0105 zbudowa\u0142 w 1867 roku, mi\u0119dzy 1 kwietnia a 15 pa\u017adziernika, cie\u015bla August Riedler z Fischerbabke. W 1871 roku zmarli dwaj prze\u0142o\u017ceni ko\u015bcio\u0142a, a ich nast\u0119pc\u00f3w wybrano 19 maja; tego samego roku zbudowano now\u0105 szko\u0142\u0119. W 1871 roku, po przerwaniu wa\u0142u 3 marca, woda zala\u0142a Mierzej\u0119, a tutejsz\u0105 nizin\u0119 zala\u0142y wody spi\u0119trzone w Zalewie i wylewy Nogatu, na wysoko\u015b\u0107 czterech do pi\u0119ciu st\u00f3p. W nocy z 12 na 13 listopada 1872 roku spi\u0119trzona woda stan\u0119\u0142a najwy\u017cej od ludzkiej pami\u0119ci. W 1875 roku przeprowadzono du\u017cy remont ko\u015bcio\u0142a: zakrysti\u0119 zbudowano ca\u0142kiem od nowa, sklepienie stropu obito na nowo listwami i pomalowano, wie\u017c\u0119 naprawiono i pokryto cynkiem, a chor\u0105giewk\u0119 i tarcz\u0119 zegara na nowo poz\u0142ocono. W obudowie organ\u00f3w znaleziono wtedy desk\u0119 z napisem, wed\u0142ug kt\u00f3rego organy zbudowano w XVII wieku (trzecia cyfra roku jest w kopii nadpisana), a w 1772 roku odnowiono i rozbudowano. W 1876 roku strop naprawiono i na nowo pomalowano, czego nie robiono od budowy ko\u015bcio\u0142a w 1686 roku. Dawne z\u0142ocone napisy z nazwiskami, kt\u00f3re by\u0142y na stropie, przepad\u0142y.\n\nW kwietniu 1852 roku kandydata Johanna Richarda Oskara Hausburga ustanowiono tymczasowym zast\u0119pc\u0105 pastora (interimistischer Pfarramts-Substitut) przy ko\u015bciele w Tujsku; w sierpniu 1853 roku gazeta kr\u00f3lewiecka odnotowa\u0142a narodziny c\u00f3rki \u201ePrediger Hausburg in Tiegenort\u201d.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eTiegenort, Freiheit\u201d \u0142\u0105cznie 315 mieszka\u0144c\u00f3w w 42 domach: 291 luteran\u00f3w i 24 mennonit\u00f3w, a przy wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski i w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 w superintendenturze Neuteich. Piotr Birecki wymienia ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 w Tujsku, po\u015bwi\u0119cony w Zielone \u015awi\u0105tki 1833 roku, w\u015br\u00f3d budowli wzniesionych wed\u0142ug rysunk\u00f3w Schinkla. Oko\u0142o 1860 roku parafia nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej superintendentury malborskiej, licz\u0105cej 22 parafie, 26 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i 23 pastor\u00f3w, i obejmowa\u0142a Stare Babki (Altebabke), Wybicko (Baiershorst), Bronowo (Gr. i Kl. Brunau), Che\u0142mek (Holm), Jankowo \u017bu\u0142awskie (Jankendorf), \u015awierznic\u0119 (Kalteherberge), Wi\u015bniewk\u0119 Gda\u0144sk\u0105 (K\u00fcchwerder), Gaik (Rehwalde), Szkarpaw\u0119 (Scharpau), Grochowo III (Schwentenkampe) oraz Susewald, Hinterthor, Hornkampe, Lakenwalde i Abgunstkampe. W 1856 roku, po pro\u015bbie ewangelik\u00f3w z Nowinki (Neuendorf) z grudnia poprzedniego roku, odm\u00f3wiono przeniesienia jej, a tak\u017ce Haberhorst, Altendorf i Stobca (Stobbendorf), z parafii w Nowym Dworze Gda\u0144skim do parafii w Tujsku: zmian\u0119 uznano ze wzgl\u0119du na po\u0142o\u017cenie za bardzo po\u017c\u0105dan\u0105, ale zagrozi\u0142aby ona utrzymaniu ko\u015bcio\u0142a i parafii w Nowym Dworze. Wed\u0142ug pisma rejencji gda\u0144skiej z 14 pa\u017adziernika 1867 roku Nowink\u0119 przeniesiono ostatecznie do parafii w Tujsku. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom V, 1884) parafia ewangelicka w Tujsku, po niemiecku Tiegenort, liczy\u0142a w 1868 roku 2302 dusze. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku wie\u015b *Tiegenort* z 24 zagrodami cha\u0142upniczymi liczy\u0142a 398 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 371 ewangelik\u00f3w, 24 katolik\u00f3w i trzech mennonit\u00f3w. Sta\u0142y w niej 42 budynki mieszkalne. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Cyganku; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w gminie 376 mieszka\u0144c\u00f3w: 331 ewangelik\u00f3w, 20 katolik\u00f3w, 15 innych chrze\u015bcijan (na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w) i 10 \u017byd\u00f3w; katolicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Tiegenhagen. Agathon Harnoch prowadzi Tujsk jako samodzieln\u0105 parafi\u0119 diecezji malborskiej i notuje przy niej dwa dzwony, organy o 17 g\u0142osach oraz 2800 dusz, a w roku sprawozdawczym 125 chrzt\u00f3w, 27 \u015blub\u00f3w, 1617 komunikant\u00f3w i 67 pogrzeb\u00f3w; pierwszym duchownym by\u0142 Matthias Wannow. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 3065 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 kr\u00f3l, a pastorem by\u0142 od 1880 roku Friedrich Leu. W marcu 1880 roku pastorem w Tujsku by\u0142 jeszcze R\u00fcbsamen, kt\u00f3remu nadano wtedy Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy. Wed\u0142ug zestawienia, kt\u00f3re Piotr Birecki u\u0142o\u017cy\u0142 z katalogu elbl\u0105skiej wytw\u00f3rni organ\u00f3w Terletzkich i z inwentarzy parafii, zak\u0142ad Terletzkich, prowadzony ju\u017c wtedy przez Eduarda Wittka, zbudowa\u0142 tu organy w 1896 roku. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Tujsku liczy\u0142a wtedy 3390 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1925 roku Willy Rautenberg.\n\nDo tutejszej parafii nale\u017ca\u0142y wsie, kt\u00f3re w\u0142asnych \u015bwi\u0105ty\u0144 nigdy nie mia\u0142y. W Bronowie, po niemiecku Gro\u00df Brunau, spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 671 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 601 ewangelik\u00f3w i 51 katolik\u00f3w, a obok nich 17 innych chrze\u015bcijan, na tych ziemiach zwykle mennonit\u00f3w, i dwie osoby wyznania moj\u017ceszowego; katolicy chodzili do \u017bu\u0142awek, a mennonici do zboru w Cyganku. W Beiershorst, dzisiejszym Wybicku \u2014 osadzie ol\u0119derskiej za\u0142o\u017conej w 1591 roku \u2014 wed\u0142ug tego samego spisu mieszka\u0142o 105 os\u00f3b, w tym 81 ewangelik\u00f3w, 6 katolik\u00f3w i 18 innych chrze\u015bcijan; tamtejsi katolicy nale\u017celi do parafii w Tiegenhagen. Dzia\u0142a\u0142 tam ponadto zb\u00f3r mennonicki, wydzielony w 1735 roku przy podziale gminy Wielkich \u017bu\u0142aw Malborskich; liczy\u0142 8 rodzin w 1793 roku i 47 os\u00f3b w 1820 roku. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa w Bronowie sta\u0142a jednak dawniej stara kaplica, zwana \u201eHerren-Haus\u201d, bo zatrzymywali si\u0119 w niej panowie z Gda\u0144ska. Burmistrz Adrian von der Linde zabiega\u0142, by uczyni\u0107 z niej ko\u015bci\u00f3\u0142 albo przynajmniej obsadzi\u0107 j\u0105 sta\u0142ym duchownym, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142by w niej kazania co niedziel\u0119; przez pewien czas g\u0142osi\u0142 tu regularnie Petrus Majer, zanim zosta\u0142 pastorem w Przebrnie i Piaskach (Neukrug). Przeszkody, zw\u0142aszcza wojna szwedzka w 1656 roku, udaremni\u0142y te zamiary. Kaplica przepad\u0142a ca\u0142kowicie w wy\u0142omie wa\u0142u wi\u015blanego z 1674 roku, kt\u00f3ry trwa\u0142 siedem lat; pokazywano ju\u017c tylko miejsce, gdzie sta\u0142a.\n\nWed\u0142ug inwentarza Schmida z 1919 roku na cmentarzu przyko\u015bcielnym przewa\u017ca\u0142y krzy\u017ce i pomniki nowszego typu, stel drewnianych i kamiennych by\u0142o niewiele, a bardzo pi\u0119kny kuty krzy\u017c nagrobny z XVIII wieku przeniesiono do kruchty p\u00f3\u0142nocnej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki nie przej\u0105\u0142 dawnej \u015bwi\u0105tyni: dzisiejsza parafia \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa korzysta\u0142a najpierw z dawnej hali targowej, przystosowanej w 1957 roku, a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w latach 1990\u20131997. Wed\u0142ug Andrzeja Bohdana Krupy, kt\u00f3ry opiera si\u0119 na aktach Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego w Gda\u0144sku z 1957 roku, istniej\u0105ca w Tujsku do ko\u0144ca drugiej wojny \u015bwiatowej \u015bwi\u0105tynia ewangelicka zosta\u0142a rozebrana przez osadnik\u00f3w po 1945 roku; w 1952 roku lokalny rzymskokatolicki o\u015brodek duszpasterski znajdowa\u0142 si\u0119 w Tujsku, a funkcj\u0119 sakraln\u0105 spe\u0142nia\u0142 budynek przebudowany na kaplic\u0119; Krupa nie podaje, jaki to by\u0142 budynek.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1650 roku, \u015blub\u00f3w z lat 1650\u20131743 i od 1760 roku, zgon\u00f3w z lat 1710\u20131743 i od 1760 roku, wykaz komunikant\u00f3w z lat 1819\u20131826 i od 1903 roku oraz ksi\u0119gi konfirmacji od 1803 roku. Jego zapis brzmi: \u201eTf 1650\u2014 Tr 1650\u20141743; 1760\u2014 St 1710\u201443; 1760\u2014 K 1819\u201426; 1903\u2014 Konf 1803\u2014. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1806\u201474\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Birecki podaje dat\u0119 1833, co trudno pogodzi\u0107 z reszt\u0105 opisu, wed\u0142ug kt\u00f3rej obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 pochodzi z 1686 roku; mo\u017cliwe, \u017ce chodzi o inn\u0105 budowl\u0119 albo o pomy\u0142k\u0119. Wed\u0142ug Schmida organy wzniesiono w 1702 roku, a wed\u0142ug innego zapisu siedem lat po po\u015bwi\u0119ceniu ko\u015bcio\u0142a, w 1693 roku. Kronika Gammelkorna notuje pod rokiem 1702, \u017ce organy zbudowano od nowa (Archion 255316, Bild 2), a napis na desce w obudowie organ\u00f3w, znaleziony w 1875 roku, podaje budow\u0119 w XVII wieku (trzecia cyfra roku jest w kopii nadpisana) oraz odnowienie i rozbudow\u0119 w 1772 roku (Archion 23975, Bild 1). Wed\u0142ug Schmida ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano w 1604 roku, a wed\u0142ug Harnocha stary ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano w 1606 roku i do 1686 roku nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w stodole. Kronika pastora Gammelkorna z 1767 roku (odpis z 1875 roku, Archion 255316, Bild 1) podaje, \u017ce stary ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano w maju 1686 roku i dopiero wtedy, do 25 sierpnia, kazania g\u0142oszono w stodole. Zakrysti\u0119 Schmid datuje na 1874 rok, a zapiski kronikarskie parafii z lat 1867\u20131876 (Archion 23975, Bild 1) podaj\u0105, \u017ce zbudowano j\u0105 ca\u0142kiem od nowa podczas remontu w 1875 roku. Organmistrza, kt\u00f3ry w 1772 roku naprawi\u0142 organy, Schmid nazywa Gottfriedem Dirschauerem, obywatelem Tczewa; w kopii kroniki zapisano: \u201eGottfried Darschauer einem Orgelbauer aus Dirschau\u201d. Naprawy he\u0142mu wie\u017cy kronika datuje na 1726 i 1752 rok, a Schmid, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na ksi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105, na 1726 i 1732 rok. Rhesa (s. 217) podaje, \u017ce Dionizy Runau sprawowa\u0142 urz\u0105d w Tujsku w latach 1566\u20131571; wed\u0142ug Freytaga (1903, s. 63) Runau zapisa\u0142 si\u0119 na uniwersytet w Wittenberdze 18 maja 1568 roku, a rektorem w Tczewie i pastorem w Tujsku by\u0142 p\u00f3\u017aniej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 509 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 3133 dusze.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Matthias Wannovius (1560\u20131561), Christoph Copius (1571), Georg Willich (1606), Georg Hayneccius (1637\u20131640), Johann Witzel (1641\u20131650), Salomon Grunau (1650), Johann Marx (1653\u20131655), Daniel Hamel (1679\u20131690), Nathanael B\u00f6ttcher (1690), Johann Gottlieb Witting (1736), Nathanael Friedrich Kautz (1743), Joh. Jakob Gammelkorn (1759), Daniel Gottfried Huendeberg (1781), Michael Baumann (1798), Ernst Michael Treuge (1803), Friedrich August Leu (1880), Paul Kloss (1899), Johannes Hermann (1916\u20131925), August Alfred Willy Rautenberg (1925), Alfred Schmidt (1932), G\u00fcnther Stobbies (1935), G\u00fcnther Werner (1939).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 189, 194, 203, 210; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444\u2013445; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 361, 362, 363, 365, 366, 369, 370; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 4, nr 49; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444; GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online (kopia archiwalna z 26 listopada 2005); zulawy.infopl.info \u2014 Tujsk; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64\u201365; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16\u201317, poz. 138; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 48, nr 156; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 165\u2013166, 505\u2013506; H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 99; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 221\u2013222, 84; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 25\u201326; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 34; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6797, \u201eTiegenortisches Kirchenbuch\u201d (1650), karta tytu\u0142owa i \u201eInventarium\u201d, skany 2\u20133, dost\u0119p przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6797, karta tytu\u0142owa ksi\u0119gi ko\u015bcielnej Tujska por\u00f3wnana z kart\u0105 ksi\u0119gi Drewnicy (EZA 5766), dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycja 156; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 176, 319; t. 2, s. 551, 670; t. 3, s. 706, 739, 781, 847, 917, 952; t. 4, s. 1080, 1146; t. 5, s. 1437; t. 6, s. 1598, 1775; t. 7, s. 1853, 1919, 1968, 1992, 2003, 2005; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 18 kwietnia 1816 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d (Berlin), 14 kwietnia 1852 roku, s. 4 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); \u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 12 sierpnia 1853 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 11 marca 1880 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XX, 2019, s. 21; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 58; P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 39; H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 63; C. F. Brandt, \u201eGeschichte einer westpreu\u00dfischen Familie. Das hansische Ratsgeschlecht Brandt vom Werder\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, z. 64, 1925, s. 20; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 217; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 87v\u201389r; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 216; P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 484; A. B. Krupa, \u201eCyganie w Cyganku, czyli administracja pa\u0144stwowa wobec greckokatolickiej plac\u00f3wki duszpasterskiej w powiecie nowodworskim w wojew\u00f3dztwie gda\u0144skim w latach 1952\u20131956\u201d, \u201eEcha Przesz\u0142o\u015bci\u201d XXV/2, 2024, s. 166; Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 3, 77 (Nowinka, 1856 i 1867; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6808, odpis z sierpnia 1875 roku kroniki pastora Gammelkorna z 1767 roku (\u201eSonstige Verzeichnisse 1686\u20131772\u201d), skany 1\u20132, dost\u0119p przez portal Archion (255316); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6808, zapiski kronikarskie parafii z lat 1867\u20131876 (\u201eSonstige Verzeichnisse 1867\u20131876\u201d, \u201eChronikalische Aufzeichnungen\u201d), skan 1, dost\u0119p przez portal Archion (23975).*","built_year":1686,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Tujsk \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-stegna/tujsk"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/67284/edition/73952"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 361, 362, 363, 365, 366, 369, 370","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444\u2013445","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. V, has\u0142o \u201eMalbork\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 189, 194, 203, 210","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycja 156","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 176, 319; t. 2, s. 551, 670; t. 3, s. 706, 739, 781, 847, 917, 952; t. 4, s. 1080, 1146; t. 5, s. 1437; t. 6, s. 1598, 1775; t. 7, s. 1853, 1919, 1968, 1992, 2003, 2005","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 18 kwietnia 1816 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3Q5ZTZXUTS7RKWKNRGS7NUBQVJNLVAGA"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6niglich Preu\u00dfischer Staats-Anzeiger\u201d (Berlin), 14 kwietnia 1852 roku, s. 4 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/BNBZQAYRQKGTI5RID34YXEWE7WQB3DKR"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOstpreu\u00dfische Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 12 sierpnia 1853 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/VVAHKIQGVD2WUXT6FIU2YERW35TQ7EYR"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 11 marca 1880 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CJKTVIH5WXIANYNCLSTZWVQTWHAKXBTD"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XX, 2019, s. 21","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147887.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 58","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 39","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"H. Freytag, \u201eDie Preussen auf der Universit\u00e4t Wittenberg und die nichtpreussischen Sch\u00fcler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602\u201d, Leipzig 1903, s. 63","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/26779/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"C. F. Brandt, \u201eGeschichte einer westpreu\u00dfischen Familie. Das hansische Ratsgeschlecht Brandt vom Werder\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, z. 64, 1925, s. 20","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/39084/edition/37545"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 87v\u201389r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 217","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 216","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"P. Birecki, \u201ePrusy Kr\u00f3lewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki lutera\u0144skiej\u201d, w: \u201eRola Ko\u015bcio\u0142a w dziejach Polski. Ko\u015bcio\u0142y w Rzeczypospolitej\u201d, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 484","url":"https://bibliotekanauki.pl/books/22554004"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. B. Krupa, \u201eCyganie w Cyganku, czyli administracja pa\u0144stwowa wobec greckokatolickiej plac\u00f3wki duszpasterskiej w powiecie nowodworskim w wojew\u00f3dztwie gda\u0144skim w latach 1952\u20131956\u201d, \u201eEcha Przesz\u0142o\u015bci\u201d XXV/2, 2024, s. 166","url":"https://doi.org/10.31648/ep.9980"},{"typ":"archiwalia","tytul":"Archiwum Diecezji Elbl\u0105skiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, \u201eEinpfarrungen\u201d (1856\u20131889), s. 3, 77 (Nowinka, 1856 i 1867; kopia cyfrowa: Elbl\u0105ska Biblioteka Cyfrowa)","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/edition/64638"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6808, odpis z sierpnia 1875 roku kroniki pastora Gammelkorna z 1767 roku (\u201eSonstige Verzeichnisse 1686\u20131772\u201d), skany 1\u20132, dost\u0119p przez portal Archion (255316)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6808, zapiski kronikarskie parafii Tujsk z lat 1867\u20131876 (\u201eSonstige Verzeichnisse 1867\u20131876\u201d, \u201eChronikalische Aufzeichnungen\u201d), skan 1, dost\u0119p przez portal Archion (23975)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0460","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.273313,"lng":19.138522,"name_de":"Tiegenort","name_pl":"Tujsk \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Tiegenort)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Turowo, wie\u015b w gminie Miastko, mia\u0142o w\u0142asny cmentarz, na kt\u00f3rym chowano zmar\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nDo 1945 roku wie\u015b nazywa\u0142a si\u0119 Steinau (po kaszubsku T\u00f9row\u00f2) i le\u017ca\u0142a w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wed\u0142ug Emila Gohrbandta (\u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, 1938) i niemieckiej Wikipedii powsta\u0142a po 1843 roku jako folwark d\u00f3br Gr\u00fcnwalde, a samodzieln\u0105 gmin\u0105 sta\u0142a si\u0119 w latach 1901\u20131908. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Steinau figuruje w wykazie miejsc zamieszkanych obwodu dworskiego Gr\u00fcnwalde, dzisiejszych R\u00f3l, z 7 domami i 83 mieszka\u0144cami \u2014 obok m\u0142yna Gewiesener M\u00fchle, folwarku Juliushof, Saaben, m\u0142yna saabe\u0144skiego, Rieselei i cegielni. Spis (strony 164\u2013165, pozycja 75) przypisuje obw\u00f3d dworski Gr\u00fcnwalde parafii ewangelickiej w Wa\u0142dowie i okr\u0119gowi urz\u0119dowemu Ponickel. Mieszka\u0144cy byli przewa\u017cnie ewangelikami, a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Wie\u015b liczy\u0142a 139 mieszka\u0144c\u00f3w w 1910 roku, 160 w 1925, 158 w 1939. Na pocz\u0105tku marca 1945 roku zaj\u0119\u0142a j\u0105 Armia Czerwona. Po wojnie wesz\u0142a w sk\u0142ad Polski jako Turowo, a niemieck\u0105 ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wa\u0142dowie po 1945 roku przej\u0119li katolicy; dzi\u015b nale\u017cy on do parafii w Piaszczynie w dekanacie miasteckim.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku opisuje jego stan s\u0142owami: \u201ezniszczone mogi\u0142y i nagrobki, drzewostan wyci\u0119ty\u201d. W tej samej karcie dat\u0119 za\u0142o\u017cenia cmentarza okre\u015blono na koniec XIX wieku. Cmentarz le\u017ca\u0142 na wsch\u00f3d od wsi przy drodze le\u015bnej, na niewielkim wyniesieniu w\u015br\u00f3d lasu, a z dawnego drzewostanu pozosta\u0142y tylko cztery drzewa \u2014 trzy \u015bwierki i brzoza. Naliczono wtedy pi\u0119\u0107 nagrobk\u00f3w wolno stoj\u0105cych i dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 mogi\u0142, a najstarsze czytelne daty poch\u00f3wk\u00f3w pochodzi\u0142y z lat 1907, 1912, 1914 i 1919.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug szkolnego opracowania z Miastka pocz\u0105tki wsi si\u0119gaj\u0105 XVIII stulecia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 164\u2013165, pozycja 75, z wykazem miejsc zamieszkanych; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u015aladami rodowych maj\u0105tk\u00f3w ziemskich \u2014 miejscowo\u015bci w gminie Miastko (SP3 Miastko); E. Gohrbandt, \u201eOrtsgeschichte\u201d, w: \u201eDer Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch\u201d, 1938, has\u0142o \u201eGr\u00fcnwalde\u201d; Wikipedia niemiecka, has\u0142o \u201eSteinau, Kreis Rummelsburg\u201d; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 1, s. 906 (has\u0142o \u201eJuliushof\u201d) i t. 2, s. 598 (has\u0142o \u201eRieselei\u201d); karta cmentarza w Turowie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u015aladami rodowych maj\u0105tk\u00f3w ziemskich \u2014 miejscowo\u015bci w gm. Miastko (SP3 Miastko)","url":"https://sp3.miastko.pl/zalaczniki/dokumenty/it%20miejscowosci%20w%20gm.%20Miastko.pdf"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017\u20132020, uchwa\u0142a nr XLV/420/2017 Rady Miejskiej w Miastku z dnia 24 listopada 2017 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2018, poz. 29, s. 41","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2018&book=0&position=29"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0621","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.093397,"lng":17.185253,"name_de":"Steinau (Kr. Rummelsburg)","name_pl":"Turowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Tursku, w gminie Miastko, le\u017cy w lesie niedaleko pa\u0142acu; obok, jako osobne za\u0142o\u017cenie, znajduje si\u0119 cmentarz rodowy von Zitzewitz\u00f3w, w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br. Cmentarz zachowa\u0142 si\u0119 w dobrym stanie. Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza \u017ar\u00f3d\u0142a drukowane nie podaj\u0105, cho\u0107 notuj\u0105 wie\u015b.\n\nTursko, po niemiecku Turzig, do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej. By\u0142a to wie\u015b szlachecka, od XVI wieku w posiadaniu rodu von Zitzewitz. Pa\u0142ac wzniesiono oko\u0142o 1900 roku dla Alberta von Zitzewitza. Dzi\u015b mie\u015bci si\u0119 w nim specjalny o\u015brodek szkolno-wychowawczy. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Tursko nie mia\u0142o. Przed 1945 rokiem ewangelicy z Turska nale\u017celi do parafii w Dretyniu (Treten), katolicy \u2014 do parafii w Miastku.\n\nW 1818 roku Tursko liczy\u0142o 120 mieszka\u0144c\u00f3w; spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 je w dw\u00f3ch wierszach, osobno gmin\u0119 i osobno maj\u0105tek. W gminie wiejskiej (strona 162, pozycja 43) naliczono 113 os\u00f3b, wszystkie wyznania ewangelickiego; w obwodzie dworskim (strona 166, pozycja 117) 224 mieszka\u0144c\u00f3w, tak\u017ce samych ewangelik\u00f3w. Oba wiersze wskazuj\u0105 urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy w Treten. W marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Po wojnie Turzig przesz\u0142o do Polski jako Tursko.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku maj\u0105tek rycerski Tursko, po niemiecku Turzig, nale\u017ca\u0142 do von Zitzewitza-Bornzin, mieszkaj\u0105cego w Borz\u0119cinie, po niemiecku Bornzin; dzier\u017cawc\u0105 maj\u0105tku by\u0142 Petrich.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Tursko, po niemiecku Turzig, mia\u0142o nauczyciela i by\u0142o przypisane do ko\u015bcio\u0142a w Broczynie (Brotzen) \u2014 filii Dretynia \u2014 w synodzie s\u0142awie\u0144skim.\n\nW 1879 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1333,90 hektara i mia\u0142 m\u0142yn. W 1905 i 1911 roku w\u0142a\u015bcicielem Turska by\u0142 Albrecht von Zitzewitz, major w stanie spoczynku i cz\u0142onek pruskiej Izby Pan\u00f3w. W 1928 roku maj\u0105tek licz\u0105cy 1564 hektary nale\u017ca\u0142 do Egberta von Zitzewitza.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W opisie pa\u0142acu pada imi\u0119 Albert, a w ksi\u0119gach adresowych maj\u0105tk\u00f3w z 1905 i 1911 roku \u2014 Albrecht.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 810; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 133; \u201ePa\u0142ac Tursko \u2014 historia i w\u0142a\u015bciciele\u201d, Dwory i Pa\u0142ace Polski; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 162\u2013163, pozycja 43, i s. 166\u2013167, pozycja 117; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); opis terenowy \u2014 dipp.info.pl i powiatbytowski.pl; Wikipedia niemiecka, has\u0142o \u201eTursko (Miastko)\u201d; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 152\u2013153; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 162\u2013163; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 287.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"pa\u0142ac Tursko I historia i w\u0142a\u015bciciele \u2013 Dwory i Pa\u0142ace Polski","url":"https://dipp.info.pl/baza-dipp/pomorskie/powiat-bytowski/gmina-miastko/palac-tursko"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 133","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 810","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 132\u2013133","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 152\u2013153","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 162\u2013163","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 287","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0622","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12155,"lng":16.95393,"name_de":"Turzig","name_pl":"Tursko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tursko (po niemiecku Turzig), do 1945 w Kreis Rummelsburg in Pommern (rejencja K\u00f6slin) \u2014 nie w Kreis B\u00fctow. Wie\u015b by\u0142a maj\u0105tkiem rodu von Zitzewitz od XVI w.; obecny pa\u0142ac wzniesiono oko\u0142o 1894/1900 dla Albrechta (Albert \ud83d\udfe1) von Zitzewitza (dzi\u015b Specjalny O\u015brodek Szkolno-Wychowawczy). W lesie przy pa\u0142acu zachowa\u0142y si\u0119 dwa za\u0142o\u017cenia grzebalne: dobrze zachowany cmentarz ewangelicki (wiejski) oraz osobny cmentarz rodowy Zitzewitz\u00f3w. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w samym Turzig nie by\u0142o \u2014 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii (Kirchspiel) Treten (Drety\u0144), gdzie sta\u0142 najstarszy w powiecie ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 p\u00f3\u017anogotycki z oko\u0142o 1500 roku (spalony w 1945, odbudowany 1985). Region \u2014 mocno lutera\u0144ski Kreis Rummelsburg \u2014 czyni ewangelick\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 cmentarza pewn\u0105. W marcu 1945 zaj\u0119te przez Armi\u0119 Czerwon\u0105, nast\u0119pnie polskie.\n\nW 1784 roku Tursko, po niemiecku Turzig, by\u0142o wed\u0142ug Br\u00fcggemanna przypisane do ko\u015bcio\u0142a w Broczynie (Brotzen), filii Dretynia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 810; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); pa\u0142ac Tursko I historia i w\u0142a\u015bciciele \u2013 Dwory i Pa\u0142ace Polski.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"pa\u0142ac Tursko I historia i w\u0142a\u015bciciele \u2013 Dwory i Pa\u0142ace Polski","url":"https://dipp.info.pl/baza-dipp/pomorskie/powiat-bytowski/gmina-miastko/palac-tursko"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 810","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0623","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.12155,"lng":16.95393,"name_de":"Turzig","name_pl":"Tursko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zachowany cmentarz ewangelicki w Turzu jest dzi\u015b cmentarzem katolickim. Turze le\u017cy na Kociewiu, w powiecie tczewskim. Po niemiecku wie\u015b nazywa\u0142a si\u0119 Gro\u00df Turse; do 1920 roku nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W latach 1920\u20131939 wie\u015b le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej.\n\nW 1248 roku ksi\u0105\u017c\u0119 \u015awi\u0119tope\u0142k zwr\u00f3ci\u0142 joannitom Malenin i Wielkie Turze, zabrane im wcze\u015bniej przez jego brata, Sambora. Sambor dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej nada\u0142 Hermanowi Bolco dobra Ma\u0142\u017cewo i Wielkie Turze, kupione od Konrada de Bordin. Przez pewien czas Turze nale\u017ca\u0142o do cysters\u00f3w pelpli\u0144skich. Ma\u0142e Turze pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach p\u00f3\u017aniej, w 1336 roku, przy Hieronimie de parva Thura.\n\nW 1780 roku wizytacja naliczy\u0142a w Turzu 93 katolik\u00f3w i czterech ewangelik\u00f3w. W tym samym roku dobra w Turzu trzyma\u0142 Franciszek \u017belewski, s\u0119dzia tczewski. Z Turza proboszcz pobiera\u0142 wtedy meszne w wysoko\u015bci o\u015bmiu korc\u00f3w \u017cyta i tyle\u017c owsa.\n\nEwangelicy z Turza nale\u017celi najpierw do parafii w R\u0119bielczu (Rambeltsch), od 1789 roku do parafii w Sobowidzu. W Sobowidzu po\u015bwi\u0119cono wtedy pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142. Od 1908 roku siedzib\u0105 parafii by\u0142o Turze, a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 neogotycki, o neobarokowym wystroju \u2014 wzniesiono tu w latach 1913\u20131918. El\u017cbieta Alabrudzi\u0144ska wymienia Turze w\u015br\u00f3d nielicznych miejsc, w kt\u00f3rych w latach mi\u0119dzywojennych dochodzi\u0142o do konflikt\u00f3w o ko\u015bcio\u0142y ewangelickie; mia\u0142y one wed\u0142ug niej charakter lokalny i starano si\u0119 je szybko likwidowa\u0107.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku maj\u0105tek rycerski *Gro\u00df Turse* liczy\u0142 198 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 52 ewangelik\u00f3w i 146 katolik\u00f3w. Sta\u0142o w nim 12 budynk\u00f3w mieszkalnych.\n\nW wykazie gmin sporz\u0105dzonym na podstawie spisu z 1 grudnia 1885 roku Gro\u00df Turse w powiecie tczewskim mia\u0142o 198 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 76 ewangelik\u00f3w i 122 katolik\u00f3w; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Sobowidzu i katolickiej w Godziszewie. *S\u0142ownik geograficzny* podaje te same liczby, ale nazwy parafii ewangelickiej nie wymienia. W s\u0105siednich dobrach Turze Ma\u0142e (Klein Turse) by\u0142o w\u00f3wczas 47 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym siedmiu ewangelik\u00f3w.\n\nPierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 w Turzu 382 mieszka\u0144c\u00f3w: 224 rzymskich katolik\u00f3w i 158 ewangelik\u00f3w, przy czym narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 208 os\u00f3b, a niemieck\u0105 174. Po wojnie i wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej i ewangelickiej \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy, a w 1969 roku erygowano przy niej rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy, kt\u00f3rej s\u0142u\u017cy do dzi\u015b.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 143 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1336 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142a \u201eTurze Wielkie\u201d i \u201eTurze Ma\u0142e\u201d; \u201eGemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen\u201d, wykaz gmin wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1885 roku, powiat tczewski, s. 28, poz. 45 i s. 30, poz. 50; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 (parafie Rambeltsch i Sobbowitz); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223\u2013224, pozycja 258; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22; E. Alabrudzi\u0144ska, \u201eProtestantyzm w Polsce w latach 1918\u20131939\u201d, Toru\u0144 2004, s. 258\u2013259.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Turze \u2014 Forum Dawnego Tczewa","url":"https://dawnytczew.pl/forum/viewtopic.php?t=682"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223\u2013224, pozycja 258","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Alabrudzi\u0144ska, \u201eProtestantyzm w Polsce w latach 1918\u20131939\u201d, Toru\u0144 2004, s. 258\u2013259","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0359","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0894301,"lng":18.626481,"name_de":"Gro\u00df Turse","name_pl":"Turze \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Turze \u2014 po niemiecku Gro\u00df Turse \u2014 jest wsi\u0105 na Kociewiu, w powiecie tczewskim; w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku zasta\u0142a w Turzu Wielkim 93 katolik\u00f3w i 4 ewangelik\u00f3w. W 1780 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 s\u0119dzia tczewski Franciszek \u017belewski. Urz\u0119dowy spis rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku zapisa\u0142 w Turzu 65 mieszka\u0144c\u00f3w, samych katolik\u00f3w.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Gro\u00df Turse* jako maj\u0105tek rycerski z 12 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 198, w tym 52 ewangelik\u00f3w i 146 katolik\u00f3w. W 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 198 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 122 katolik\u00f3w i 76 ewangelik\u00f3w; S\u0142ownik geograficzny podaje dla niej obszar 340 hektar\u00f3w i parow\u0105 gorzelni\u0119. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku tutejsi ewangelicy s\u0105 przypisani do Sobowidza. Parafia katolicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Godziszewie \u2014 tak podaj\u0105 spis z 1820 roku, spis z 1885 roku i S\u0142ownik geograficzny.\n\nEwangelik\u00f3w z s\u0105siedniego Godziszewa obs\u0142ugiwa\u0142a kolejno parafia w R\u0119bielczu, od 1789 roku w Sobowidzu, a od 1908 roku w Turzu. W latach 1913\u20131918, pod panowaniem pruskim, wzniesiono tu w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 neogotyck\u0105 budowl\u0119 o wystroju neobarokowym. Piotr Birecki podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 1 grudnia 1918 roku generalny superintendent Reinhard, a w 1926 roku brakowa\u0142o mu pe\u0142nego wyposa\u017cenia. El\u017cbieta Alabrudzi\u0144ska wymienia Turze w\u015br\u00f3d nielicznych miejsc, w kt\u00f3rych w latach mi\u0119dzywojennych dochodzi\u0142o do konflikt\u00f3w o ko\u015bcio\u0142y ewangelickie; mia\u0142y one wed\u0142ug niej charakter lokalny i starano si\u0119 je szybko likwidowa\u0107.\n\nPierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowa\u0142 382 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 158 wyznania ewangelickiego. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 208 os\u00f3b, niemieck\u0105 174. 22 czerwca 1938 roku w\u0142adze polskie zaj\u0119\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119, a ewangelicy przenie\u015bli nabo\u017ce\u0144stwa do dom\u00f3w prywatnych.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; w 1969 roku erygowano rzymskokatolick\u0105 parafi\u0119 Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 ten s\u0142u\u017cy do dzi\u015b. Stoi on w obr\u0119bie zespo\u0142u dworskiego z parkiem, wpisanego do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1189 dnia 11 listopada 1987 roku; rejestr datuje sam\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 na lata 1913\u20131918. Strona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 w r\u0119ce katolik\u00f3w w 1945 roku i \u017ce naprawiono uszkodzone wojn\u0105 dachy, wie\u017c\u0119 i cz\u0119\u015b\u0107 mur\u00f3w. Po naprawie ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 uroczy\u015bcie po\u015bwi\u0119cony przez ksi\u0119dza Paw\u0142a Czaplewskiego, \u00f3wczesnego dziekana tczewskiego i proboszcza parafii w Mi\u0142ob\u0105dzu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 143 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 1336 dusz. Stanowisko pastora by\u0142o wtedy nieobsadzone od 1912 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eTurze Wielkie\u201d; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, Kreis Stargard, s. 72, nr 251; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885), Kreis Dirschau, s. 28, poz. 45; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat tczewski, s. 55, poz. 21; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o \u201eTurze Wielkie\u201d; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (zesp\u00f3\u0142 dworski z ko\u015bcio\u0142em, A-1189 z 11 listopada 1987); Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy w Turzu \u2014 Wikipedia; Diecezja pelpli\u0144ska; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 150; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223\u2013224, pozycja 258; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22; E. Alabrudzi\u0144ska, \u201eProtestantyzm w Polsce w latach 1918\u20131939\u201d, Toru\u0144 2004, s. 258\u2013259.*","built_year":1918,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Turze \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Diecezja pelpli\u0144ska \u2014 Turze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Portal internetowy Diecezji Pelpli\u0144skiej (diecezja-pelplin.pl), strony parafii \u2014 Turze","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Diecezja pelpli\u0144ska \u2014 Turze"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Matki Bo\u017cej Nieustaj\u0105cej Pomocy w Turzu \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Matki_Bo%C5%BCej_Nieustaj%C4%85cej_Pomocy_w_Turzu"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eTurze Wielkie\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223\u2013224, pozycja 258","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Alabrudzi\u0144ska, \u201eProtestantyzm w Polsce w latach 1918\u20131939\u201d, Toru\u0144 2004, s. 258\u2013259","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim_2026-06-16","id":"KOS-0273","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.096,"lng":18.6278,"name_de":"Gro\u00df Turse","name_pl":"Turze \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. MB Nieustaj\u0105cej Pomocy)","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Poewangelicki cmentarz w Ty\u0142owie le\u017cy na zach\u00f3d od wsi, w stron\u0119 Lubocina. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w gminy Krokowa wymienia go pod pozycj\u0105 156 jako dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,08 hektara, datowany na po\u0142ow\u0119 XIX wieku; obok, pod pozycj\u0105 155, figuruje cmentarz rzymskokatolicki. Z tym po\u0142o\u017ceniem zgadzaj\u0105 si\u0119 punkt wskazany przez Marka Drzewieckiego, pomiar czytelniczki atlasu i sygnatura cmentarza na niemieckiej mapie topograficznej (Messtischblatt). Karta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku opisuje jego stan s\u0142owami: \u201eCmentarz i groby ca\u0142kowicie zdewastowane\u201d. Pozosta\u0142o wtedy oko\u0142o pi\u0119tnastu mogi\u0142 ziemnych i umocnionych, nieliczne obramienia grob\u00f3w i fragmenty postument\u00f3w pod p\u0142yty nagrobne, a \u017caden nagrobek nie nosi\u0142 czytelnej daty. Teren, za\u0142o\u017cony na rzucie kwadratu, otacza\u0142 zachowany fragment obwa\u0142owania kamienno-ziemnego, w\u015br\u00f3d starodrzewu ros\u0142y cztery buki, pi\u0119\u0107 brz\u00f3z i \u015bwierk.\n\nTy\u0142owo, po niemiecku Tillau, le\u017ca\u0142o w powiecie puckim, nad Jeziorem \u017barnowieckim. Sta\u0142 tu katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142; *S\u0142ownik geograficzny* nazywa go filialnym, notuj\u0105c zarazem, \u017ce \u201ejeszcze 1780\u201d by\u0142 parafialny. Oko\u0142o 1687 roku tutejsza kaplica popad\u0142a w ruin\u0119 za dziedzica von Czapskiego, gorliwego zwolennika nauki lutera\u0144skiej; wed\u0142ug kartuskiego przeora Schwengla ko\u015bci\u00f3\u0142 d\u0142ugo sta\u0142 pusty, a poddanych zmuszano do przej\u015bcia na wiar\u0119 ewangelick\u0105. Pruskie ksi\u0119gi hipoteczne podaj\u0105 ci\u0105g w\u0142a\u015bcicieli Ty\u0142owa: Anna Katarzyna Czapska, od 1698 roku Krzysztof Czapski, potem jego syn Jan Jerzy, kt\u00f3ry zastawia\u0142 dobra kolejno Jakubowi Zygmuntowi Rybi\u0144skiemu, jego wdowie Helenie z Potok\u00f3w i Przebendowskim, nast\u0119pnie syn Jana Jerzego, Theodor Heinrich, i jego dzieci. W 1782 roku Jan Nepomucen Przebendowski kupi\u0142 maj\u0105tek od opiekun\u00f3w i matki tych dzieci, Adelgundy Czapskiej z domu von Wobeser; od 1796 roku nale\u017ca\u0142 on do hrabi\u00f3w Przebendowskich, w latach 1800\u20131802 przeszed\u0142 na Karola Zabokrzyckiego, od 1827 roku na jego syn\u00f3w Karla Ottona i Franza Georga Roberta. Po nich maj\u0105tek przeszed\u0142 na Edmunda Habera z \u017con\u0105 z domu Platen i Karla Heinricha Luisa von Platena. Wizytacja z 1782 roku naliczy\u0142a w Ty\u0142owie 90 katolik\u00f3w i jednego \u201eakatolika\u201d.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notowa\u0142 tu 93 mieszka\u0144c\u00f3w: 28 luteran\u00f3w i 65 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Gniewinie (Gnewin). Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Tillau* jako maj\u0105tek rycerski z dwoma gospodarstwami ch\u0142opskimi i 16 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 165, w tym 92 ewangelik\u00f3w i 73 katolik\u00f3w. Miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W spisie powszechnym z 1885 roku i w *S\u0142owniku geograficznym* liczby s\u0105 te same: 147 mieszka\u0144c\u00f3w, 83 ewangelik\u00f3w i 64 katolik\u00f3w, w szesnastu domach i dwudziestu siedmiu gospodarstwach domowych, na 920 hektarach. Ewangelicy chodzili do Krokowej, do parafii zwi\u0105zanej z ewangelickim rodem von Krockow. W spisie z 1 grudnia 1910 roku kolumna parafii przypisuje Tillau do Krockow. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej w Ty\u0142owie nie by\u0142o, dzia\u0142a\u0142a za to szko\u0142a ewangelicka.\n\nHarnoch w 1890 roku notuje przy parafii krokowskiej trzy dzwony, organy o jedenastu g\u0142osach i 3600 dusz, a w ci\u0105gu roku 140 chrzt\u00f3w, 28 \u015blub\u00f3w, 2360 komunikant\u00f3w i 88 pogrzeb\u00f3w. W Krokowej ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny po\u015bwi\u0119cono 10 maja 1850 roku. Od 1891 do co najmniej 1912 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku Tillau z folwarkiem Neu-Reischwitz (920 hektar\u00f3w) by\u0142 Georg Thymian; ewangelicy z maj\u0105tku nale\u017celi do parafii w Krokowej. Mi\u0119dzy 1912 a 1928 rokiem maj\u0105tek przeszed\u0142 na Ernsta Frieb\u00f6se, a w 1938 roku 155 hektar\u00f3w z maj\u0105tku Georga Frieboese wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu.\n\nPierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 tu 179 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym dwudziestu dw\u00f3ch ewangelik\u00f3w. W 1921 roku narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 149 os\u00f3b, niemieck\u0105 trzydzie\u015bci. Ostatnie dane sprzed wojny podaje statystyka diecezji che\u0142mi\u0144skiej z 1928 roku: w obr\u0119bie parafii katolickiej w Ty\u0142owie mieszka\u0142o wtedy czterech ewangelik\u00f3w na 286 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Krokowa (Krockow) i podaje tu 22 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 662; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910, Kreis Putzig, poz. 87); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Putzig, s. 66, poz. 89); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen\u2026, Neidenburg 1890, s. 448; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 184\u2013185, nr 297; \u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G72 (1782); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Krokowa, poz. 155 i 156 (stan na 25 VIII 2026); karta cmentarza w Ty\u0142owie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1499 (s. 170); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 194, pozycja 376; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 184; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 84; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1938 nr 9 poz. 56, pozycja 92; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1235; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Lubocino, stary cmentarz ewangelicki (adres: 15 Lubocino, Ty\u0142owo) \u2014 BillionGraves","url":"https://billiongraves.com/cemetery/Lubocino-stary-cmentarz-ewangelicki/518387"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eTy\u0142owo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDiecezja che\u0142mi\u0144ska. Zarys historyczno-statystyczny\u201d, Pelplin 1928 (nak\u0142adem Kurii Biskupiej)","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/259/edition/1372"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 662","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 1499 (s. 170)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 194, pozycja 376","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 184","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 84","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1938 nr 9 poz. 56, pozycja 92","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1235","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0158","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.7168,"lng":18.136869,"name_de":"Tillau","name_pl":"Ty\u0142owo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Tyw\u0119zy, po niemiecku Tiefensee, le\u017ca\u0142y w powiecie sztumskim, nad jeziorem, z kt\u00f3rego struga p\u0142ynie do Dzierzgoni, oko\u0142o trzech czwartych mili od Dzierzgonia; dzi\u015b nale\u017c\u0105 do gminy Dzierzgo\u0144. *S\u0142ownik geograficzny* liczy tu 2279 m\u00f3rg obszaru i 91 budynk\u00f3w, a szko\u0142\u0119 wskazuje na miejscu.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ewangelicy w Tyw\u0119zach nie mieli; pozosta\u0142 po nich cmentarz za\u0142o\u017cony pod koniec XIX wieku, uj\u0119ty w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 317. Studium uwarunkowa\u0144 miasta i gminy Dzierzgo\u0144 zalicza go do pi\u0119ciu cmentarzy ewangelickich gminy i wskazuje do wpisu do rejestru zabytk\u00f3w (tabela numer 4, pozycja 29). Od 1945 roku cmentarz jest nieczynny. Felix Hassenstein w dziejach parafii z 1892 roku wymienia w Tyw\u0119zach wiejski cmentarz ewangelicki.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Tiefensee* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 48 dom\u00f3w mieszkalnych i 453 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 235 ewangelik\u00f3w i 218 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. *S\u0142ownik* notuje 235 ewangelik\u00f3w i 218 katolik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 380 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 182 m\u0119\u017cczyzn i 198 kobiet \u2014 w 47 domach i 89 gospodarstwach. W tej liczbie by\u0142o 185 ewangelik\u00f3w i 195 katolik\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Dzierzgoniu; tamtejsza parafia ewangelicka liczy\u0142a wed\u0142ug Agathona Harnocha 4240 dusz. Wed\u0142ug wykazu Maxa B\u00e4ra ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne Dzierzgonia obejmuj\u0105 chrzty od 1669 roku i \u015bluby od 1671 roku.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* podaje dawne dzieje wsi za monografi\u0105 Schmitta o powiecie sztumskim, ze strony 229. Pierwszy znany przywilej krzy\u017cacki pochodzi z 1354 roku; wie\u015b nosi\u0142a ju\u017c wtedy nazw\u0119 Tiefensee, mia\u0142a prawo che\u0142mi\u0144skie, a za\u0142o\u017cono j\u0105 na polu zwanym Globin, czyli G\u0142\u0119bin. W 1437 roku liczono tu 38 w\u0142\u00f3k, z czego siedem nale\u017ca\u0142o do Miko\u0142aja von Cryten, a trzy do so\u0142tys\u00f3w. W 1643 roku by\u0142o we wsi trzynastu w\u0142o\u015bcian, jeden leman i \u2014 przed wojn\u0105 \u2014 trzech ogrodnik\u00f3w. W\u0142o\u015bcianie skar\u017cyli si\u0119 w\u00f3wczas, \u017ce chor\u0105\u017cy malborski Jan von Felden Zakrzewski ze wsi Linki zabra\u0142 im kawa\u0142 gruntu od wsi G\u0142\u0119bin oraz dwie w\u0142\u00f3ki boru zwanego Cozinca i przy\u0142\u0105czy\u0142 je do swojej wsi. W 1725 roku tutejsze lema\u0144stwo by\u0142o w r\u0119ku Wybickich.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Dzierzgo\u0144 (Christburg) i podaje tu 155 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Tyw\u0119zy; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strony 70\u201371, pozycja 72; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Christburg, s. 507\u2013508; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 154; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Dzierzgo\u0144, pozycja 317; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 202\u2013203; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg\u201d, Christburg 1892.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/dzierzgon/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom II, has\u0142o Tyw\u0119zy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Felix Hassenstein, \u201eGeschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg\u201d, Christburg 1892","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0996","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.875425,"lng":19.299327,"name_de":"Tiefensee","name_pl":"Tyw\u0119zy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Udorpiu figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w jako historyczny cmentarz wiejski na dzia\u0142ce numer 392.\n\nW 1784 roku Udorpie (Hygendorf) nale\u017ca\u0142o do d\u00f3br miasta Bytowa i le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142 mili na po\u0142udnie od niego. Obok folwarku mieszka\u0142o tu dziewi\u0119ciu p\u00f3\u0142ch\u0142op\u00f3w i zagrodnik, by\u0142 te\u017c nauczyciel; wie\u015b liczy\u0142a 17 dym\u00f3w. Br\u00fcggemann zanotowa\u0142, \u017ce nie mia\u0142a ani lasu, ani rybo\u0142\u00f3wstwa. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Bytowie.\n\nUdorpie, po niemiecku Hygendorf, wcze\u015bniej H\u00f6hendorf, po kaszubsku \u00d9dorp, le\u017cy na po\u0142udnie od Bytowa; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Wie\u015b lokowano w 1346 roku na prawie che\u0142mi\u0144skim, a rejestr czynszowy zakonu z 1438 roku wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d dwudziestu pi\u0119ciu wsi czynszowych, pod nazw\u0105 \u201eHugendorf\u201d. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku podaje jako pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 zapis \u201eHugendorff\u201d z 1438 roku. Data przej\u015bcia wsi w r\u0119ce miasta Bytowa jest sporna: wed\u0142ug inwentarza wie\u015b nale\u017ca\u0142a do miasta zapewne ju\u017c wtedy, Cramer natomiast pisze, \u017ce dobra Hygendorf naby\u0142a kamlaria miejska za panowania ksi\u0119cia Bogus\u0142awa X, oko\u0142o roku 1500, i osadzi\u0142a je ch\u0142opami. Jako wie\u015b miejsk\u0105 po\u015bwiadcza j\u0105 dokument z 12 listopada 1519 roku, a rejestr dochod\u00f3w bytowskiej domeny zapisuje Hygendorf jako \u201enale\u017c\u0105cy do miasta Bytowa\u201d, p\u0142ac\u0105cy dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t sze\u015b\u0107 kop chmielu rocznie. W 1572 roku gospodarowa\u0142o tu 15 ch\u0142op\u00f3w na 36 w\u0142\u00f3kach, w 1628 roku wie\u015b mia\u0142a 38 w\u0142\u00f3k.\n\nZamieszkiwali j\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci ewangeliccy, lutera\u0144scy Kaszubi. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Udorpie nie mia\u0142o: i ewangelicy, i katolicy nale\u017celi do parafii w Bytowie. W latach 1642\u20131644 proboszcz katolicki zatrzymywa\u0142 meszne z Udorpia nale\u017cne duchownemu ewangelickiemu; bytowski pastor Lukas Vanselow upomina\u0142 si\u0119 o jego zwrot w 1648 roku.\n\nLiczba mieszka\u0144c\u00f3w wed\u0142ug inwentarza z 1938 roku, w nawiasie katolicy: 1819 \u2014 172, 1855 \u2014 453 (31), 1885 \u2014 494 (45), 1905 \u2014 499 (107), 1925 \u2014 586 (131), 1933 \u2014 550 (108), 1936 \u2014 572 (98). Meyers, podaj\u0105cy liczby ze spisu z 1910 roku, opisuje Hygendorf jako domen\u0119 i notuje 535 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje 432 ewangelik\u00f3w i 55 katolik\u00f3w, a urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy wskazuje w Niezabyszewie.\n\nPo 1945 roku zamieszkali tu Ukrai\u0144cy przesiedleni z Bieszczad w ramach akcji \u201eWis\u0142a\u201d; dzi\u015b Udorpie jest o\u015brodkiem kultury ukrai\u0144skiej.\n\nGminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022 wymienia go jako nieczynny, o terenie r\u00f3wnym na wzniesieniu, zaj\u0119tym przez nieu\u017cytki, po\u0142o\u017cony na p\u00f3\u0142noc od wsi przy po\u0142udniowej granicy Bytowa.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201ezniszczonych kilka nagrobk\u00f3w, drzewostan przerzedzony\u201d. Zachowa\u0142y si\u0119 wtedy dwa wolno stoj\u0105ce nagrobki i trzyna\u015bcie mogi\u0142, a uk\u0142ad grob\u00f3w by\u0142 ju\u017c zatarty; ogrodzenia ani bramy nie by\u0142o, od strony pola r\u00f3s\u0142 \u017cywop\u0142ot grabowy, a od szosy prowadzi\u0142a aleja lipowa. Najstarszym zachowanym nagrobkiem by\u0142 \u017celiwny krzy\u017c z 1900 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 214\u2013215 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 196\u2013197, poz. 16; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald, s. 44 (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022 (uchwa\u0142a nr IV/25/2019 z 23 stycznia 2019 roku); karta cmentarza w Udropiu, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1044.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o pami\u0119tnikarskie","tytul":"Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela, oprac. J. von Rymon Lipinski, niezabyszewo.com","url":"https://www.niezabyszewo.com/wspomnienia-pastora-hoheisela","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela (niezabyszewo.com) / So\u0142ectwa \u2014 Udorpie"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"So\u0142ectwa \u2014 Udorpie","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wspomnienia pastora Johannesa Hoheisela (niezabyszewo.com) / So\u0142ectwa \u2014 Udorpie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1044","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022, uchwa\u0142a nr IV/25/2019 Rady Miejskiej w Bytowie z dnia 23 stycznia 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 747, s. 59, 81","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=747"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0456","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.154824,"lng":17.489807,"name_de":"Hygendorf","name_pl":"Udorpie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ugoszcz, do 1945 roku Bernsdorf, le\u017cy oko\u0142o sze\u015bciu kilometr\u00f3w na po\u0142udnie od Bytowa, w dawnym powiecie bytowskim. Cmentarz ewangelicki s\u0142u\u017cy\u0142 tutejszej gminie lutera\u0144skiej do 1945 roku, potem ludno\u015b\u0107 wysiedlono; jego stan opisuje karta cmentarza z 1993 roku, przytoczona ni\u017cej. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki zachowa\u0142 si\u0119: wpis do rejestru zabytk\u00f3w A-1956 z 7 maja 2018 roku opisuje go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Szkaplerznej, z dat\u0105 budowy 1874 \u2014 zgodn\u0105 z tym, co zapisa\u0142 M\u00fcller. Obok stoi drewniany, szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki z 1822 roku pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny.\n\nWie\u015b mia\u0142a wyra\u017an\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 ewangelick\u0105; dwa wyznania \u017cy\u0142y tu obok siebie, w \u015bwiecie Kaszub\u00f3w ewangelickich. Ernst M\u00fcller podaje w uzupe\u0142nieniach do tomu, za matryku\u0142\u0105 z 1607 roku przechowywan\u0105 w szczeci\u0144skim Archiwum Pa\u0144stwowym, \u017ce Ugoszcz by\u0142a w\u00f3wczas samodzieln\u0105 parafi\u0105, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y wsie Polschen (P\u00f3\u0142czno), Woitzlaff, Dambrow, Czarndamerow (Czarna D\u0105browa) i Klontzen oraz gmina filialna St\u00fcdnitz (Studzienice). Wymienia trzech tutejszych pastor\u00f3w: Matthiasa Schultzego, w urz\u0119dzie w grudniu 1607 roku, Johanna Hanego, w urz\u0119dzie podczas wizytacji 1 pa\u017adziernika 1617 roku i do 1622 roku, oraz Johanna Hafnera, powo\u0142anego w 1622 roku (s. 574). Ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119 odebrano ewangelikom w 1637 roku, chocia\u017c \u2014 jak podkre\u015bla autor rozprawy o tutejszej kontrreformacji \u2014 we wsi nie by\u0142o wtedy ani jednego katolika. Zostawiono im dwie \u0142awki w odebranej \u015bwi\u0105tyni i prawo do wsp\u00f3lnego u\u017cytkowania cmentarza wok\u00f3\u0142 niej. Sam\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 oddano w komend\u0119 proboszczowi parchowskiemu, co po\u015bwiadcza ju\u017c zapis z 1640 roku: nie rezydowa\u0142 tu ksi\u0105dz, nie przechowywano Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu, oleje \u015bwi\u0119te przywo\u017cono z Parchowa. W 1658 roku zabudowania spalili Polacy.\n\nWizytacja z 2 grudnia 1686 roku zapisa\u0142a, \u017ce mieszka\u0144cy Ugoszczy s\u0105 wyznania lutera\u0144skiego \u2014 \u201ekt\u00f3rej wszyscy mieszka\u0144cy s\u0105 lutera\u0144skiej sekty\u201d \u2014 a tamtejsza drewniana \u015bwi\u0105tynia katolicka pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny jest w z\u0142ym stanie i grozi zawaleniem. Zanotowa\u0142a te\u017c rzecz, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a po ewangelikach najd\u0142u\u017cej: \u201e\u015bciany wewn\u0105trz zdobi\u0105 stare malowid\u0142a wykonane przez luteran\u201d. Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu nie przechowywano w niej wcale \u2014 \u201ebo \u017caden kap\u0142an przy ko\u015bciele nie mieszka\u201d \u2014 a oleje przywo\u017cono z Parchowa, kt\u00f3rego proboszcz trzyma\u0142 Ugoszcz w komendzie od czasu rewindykacji. Wizytacja katolicka z 1728 roku naliczy\u0142a w parafii ugoskiej 415 katolik\u00f3w, \u201ereszta to luteranie\u201d, a nawr\u00f3ce\u0144 nie by\u0142o \u017cadnych. W 1766 roku zapisano, \u017ce w okolicy Ugoszczy nie ma innych \u015bwi\u0105ty\u0144 poza dwoma zborami lutera\u0144skimi \u2014 w Borzytuchomiu i w Sominach. Wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku, \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie, notuje tu 38 katolik\u00f3w i 250 ewangelik\u00f3w; ewangelicy stanowili wi\u0119c blisko dziewi\u0119\u0107 dziesi\u0105tych wsi. Ugoszcz nie sta\u0142a si\u0119 ewangelicka za Prusak\u00f3w \u2014 by\u0142a ni\u0105 wcze\u015bniej. Inna relacja z 1780 roku wymienia tu ewangelickiego nauczyciela i okre\u015bla wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 \u201ekolonist\u00f3w i wolnych ludzi\u201d \u2014 jako ewangelik\u00f3w. W 1784 roku Ugoszcz by\u0142a siedzib\u0105 rzymskokatolickiej parafii macierzystej z fili\u0105 w Studzienicach; wcielono do niej Rabacino (Gr\u00f6benzin), Os\u0142aw\u0119 D\u0105brow\u0119, Czarn\u0105 D\u0105brow\u0119, Sonnenwalde i P\u00f3\u0142czno. Mieszka\u0142 tu katolicki proboszcz i katolicki organista \u2014 a obok nich lutera\u0144ski nauczyciel. Wie\u015b liczy\u0142a trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 palenisk. St\u0105d te\u017c doje\u017cd\u017ca\u0142 katolicki proboszcz do Borzytuchomia.\n\nW 1784 roku Ugoszcz le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142 mili na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Bytowa, przy trakcie do Gda\u0144ska. Mieszka\u0142o tu dw\u00f3ch so\u0142tys\u00f3w wolnych i 18 gospodarzy (licz\u0105c so\u0142tys\u00f3w i karczmarza), katolicki proboszcz, dwie rodziny na gruncie proboszcza, katolicki organista, lutera\u0144ski nauczyciel, podle\u015bniczy i kowal \u2014 razem 36 dym\u00f3w. Br\u00fcggemann podkre\u015bla osobliwo\u015b\u0107 wsi: \u201eDas Dorf hat zwar eine r\u00f6mischkatholische Kirche, es bestehet aber aus lauter protestantischen Einwohnern\u201d \u2014 wie\u015b ma wprawdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, ale mieszkaj\u0105 w niej sami protestanci.\n\nW 1812 roku sp\u0142on\u0105\u0142 \u015brodek wsi wraz z katolickim ko\u015bcio\u0142em; obecny wzniesiono w 1822 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku opisa\u0142 go dok\u0142adnie: sta\u0142 z cmentarzem na wzniesieniu przy skrzy\u017cowaniu drogi wiejskiej z traktem bytowskim. By\u0142a to budowla o konstrukcji szkieletowej z sosny, z wype\u0142nieniem ceglanym, na rzucie prostok\u0105ta 10,80 na 24,65 metra, z krucht\u0105 od po\u0142udnia i zakrysti\u0105 od p\u00f3\u0142nocy. Wbudowana kwadratowa wie\u017ca z szalowanego szkieletu mia\u0142a gontow\u0105 kopu\u0142k\u0119 z ga\u0142k\u0105, a chor\u0105giewka nosi\u0142a dat\u0119 1826.\n\nEwangelicy doczekali si\u0119 ponownie w\u0142asnej parafii dopiero w XIX wieku; akta jej za\u0142o\u017cenia pochodz\u0105 z lat 1861\u20131864. W latach 1863\u20131865 ewangelicy toczyli z katolikami sp\u00f3r o cmentarz ewangelicki; ich przyw\u00f3dc\u0105 by\u0142 wtedy nauczyciel Timm. W\u0142asnego duchownego \u2014 wikariusza parafialnego Bernharda Rothenberga \u2014 gmina dosta\u0142a 1 grudnia 1865 roku. W 1870 roku wydano instrukcj\u0119 s\u0142u\u017cbow\u0105 dla wikariusza, wprost przygotowuj\u0105c\u0105 wy\u0142\u0105czenie okolicznych wsi z parafii bytowskiej; 12 marca tego roku gmina prosi\u0142a konsystorz o ko\u015bci\u00f3\u0142. W 1872 roku og\u0142oszono kolekt\u0119 na ko\u015bci\u00f3\u0142, a jej uzasadnienie m\u00f3wi wiele o \u00f3wczesnym stanie rzeczy: tysi\u0105c siedemset dusz bez w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni, nabo\u017ce\u0144stwa odprawiane w szkole mieszcz\u0105cej sto dwadzie\u015bcia os\u00f3b. Nowo wzniesiony ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano do u\u017cytku w adwencie 1874 roku \u2014 dwie\u015bcie trzydzie\u015bci siedem lat po utracie dawnego. Gustav-Adolf-Verein wspiera\u0142 budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Ugoszczy, a w Rekowie \u2014 domu szkolnego. Dekret erekcyjny parafii wydano 21 czerwca 1878 roku; z\u0142o\u017cono j\u0105 z sze\u015bciu wsi wzi\u0119tych z parafii Byt\u00f3w i Tuchomie, a w dekrecie zapisano wprost, \u017ce parafia \u201enie ma patrona\u201d. Pierwszym pastorem zosta\u0142 1 lipca 1878 roku Theodor Freuer, kt\u00f3ry od 1 lipca do 15 pa\u017adziernika 1884 roku zarz\u0105dza\u0142 zarazem superintendentur\u0105 synodu bytowskiego. Spis z 1895 roku wylicza w tej parafii pr\u00f3cz samej wsi tak\u017ce Rabacino (Gr\u00f6benzin), Czarn\u0105 D\u0105brow\u0119 i Rekowo, a obok nich le\u015bny obw\u00f3d dworski Zerrin (Sierzno) \u2014 222 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 155 ewangelik\u00f3w i 67 katolik\u00f3w. Kaplic\u0119 w Rekowie po\u015bwi\u0119cono 5 grudnia 1904 roku i odt\u0105d Ugoszcz by\u0142a macierz\u0105, a Rekowo fili\u0105. Metryki parafii zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1865 i 1870 roku, a akta budowy wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a pochodz\u0105 z lat 1891\u20131898.\n\nProporcj\u0119 wyzna\u0144 pokazuj\u0105 liczby. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1885 roku 717 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 557 ewangelik\u00f3w i 160 katolik\u00f3w, a spis z 2 grudnia 1895 roku \u2014 559 ewangelik\u00f3w i 142 katolik\u00f3w. Inwentarz powiatu bytowskiego podaje pe\u0142ny ci\u0105g liczby mieszka\u0144c\u00f3w (w nawiasie katolicy): 1810 \u2014 227 (54), 1855 \u2014 755 (166), 1885 \u2014 717 (160), 1895 \u2014 701 (142), 1905 \u2014 798 (236), 1925 \u2014 829 (220), 1933 \u2014 730 (282), 1936 \u2014 785 (345). W 1925 roku by\u0142o wi\u0119c w\u015br\u00f3d 829 mieszka\u0144c\u00f3w 220 katolik\u00f3w; inne zestawienie podaje dla tego roku oko\u0142o sze\u015bciuset protestant\u00f3w i jednego \u017byda. Katolicka parafia liczy\u0142a w 1891 roku 2189 dusz, obejmowa\u0142a wi\u0119c szerok\u0105 okolic\u0119. Udzia\u0142 katolik\u00f3w r\u00f3s\u0142 przez ca\u0142y wiek dziewi\u0119tnasty i na pocz\u0105tku dwudziestego, ale ewangelicy pozostali wi\u0119kszo\u015bci\u0105 do ko\u0144ca. \u26a0 Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydano w 1938 roku, w czasach narodowego socjalizmu; wykorzystano go tu wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej i liczbowej.\n\nKto obejmowa\u0142 tu urz\u0105d, wiadomo z zapis\u00f3w konsystorza: pastor Thimm zosta\u0142 powo\u0142any do Bernsdorfu z dniem 1 sierpnia 1930 roku. Chodzi o M. Thimma: wed\u0142ug spisu parafii pomorskich z 1932 roku s\u0142u\u017cy\u0142 tu wcze\u015bniej jako duchowny pomocniczy, a 1 pa\u017adziernika 1931 roku przeszed\u0142 do Pomyska Wielkiego. Innym duchownym by\u0142 Johannes Thimm, od 1926 roku pastor w Sominach. Ten sam spis wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 tej parafii i podaje 950 dusz oraz kaplic\u0119 w Rekowie, oddalon\u0105 o 9 kilometr\u00f3w; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony. W 1939 roku pastorowi Thimmowi z Pomyska Wielkiego powierzono duszpasterstwo g\u0142uchoniemych okr\u0119gu l\u0119borskiego.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku opisuje jego stan s\u0142owami: \u201ezniszczone nagrobki, drzewostan w dawnym uk\u0142adzie\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 w zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, poza siedliskiem, na wzniesieniu w\u015br\u00f3d p\u00f3l i nieu\u017cytk\u00f3w, oko\u0142o trzystu metr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a poewangelickiego. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy jedena\u015bcie nagrobk\u00f3w wolno stoj\u0105cych i czterdzie\u015bci dwie mogi\u0142y, najstarszy nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 1918, a granic\u0119 za\u0142o\u017cenia znaczy\u0142 szpaler \u015bwierkowy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1930; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 178\u2013182 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912, s. 63\u201364 i 574; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; rejestr zabytk\u00f3w, wpis A-1956 z 7 V 2018; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G40, s. 191\u2013192; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G63 (1766); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 785 i 839; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1054; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); karta cmentarza w Ugoszczy, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 38\u201340.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej, Pelplin 1880, s. 252","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eUgoszcz\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1930, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 38\u201340","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912, s. 63\u201364","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0729","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.121875,"lng":17.523118,"name_de":"Bernsdorf","name_pl":"Ugoszcz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ugoszcz, po niemiecku Bernsdorf, le\u017cy oko\u0142o sze\u015bciu kilometr\u00f3w na po\u0142udnie od Bytowa. We wsi stoj\u0105 obok siebie dwa ko\u015bcio\u0142y: drewniany szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny, dawna \u015bwi\u0105tynia parafialna, oraz murowany neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z 1874 roku. Ten drugi wzniesiono na zachodnim kra\u0144cu wsi z ciosanego kamienia polnego uk\u0142adanego warstwami, z detalem ceglanym; wn\u0119trze mierzy\u0142o 11 na 20,20 metra, a wyposa\u017cenie pochodzi\u0142o z czasu budowy. Organy o dziesi\u0119ciu g\u0142osach zbudowa\u0142 V\u00f6lkner z Bydgoszczy. Wisia\u0142y tu dwa dzwony stalowe z 1862 roku, o \u015brednicy sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu i pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w, a na \u015bcianach \u2014 drewniane tablice ku czci poleg\u0142ych z 1866 roku oraz z lat 1914\u20131918. Naczynia o\u0142tarzowe, srebrne i cynowe, pochodzi\u0142y z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-1956, decyzj\u0105 z 7 maja 2018 roku; wykaz prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Szkaplerznej, 1874\u201d. Obok stoi czynna \u015bwi\u0105tynia katolicka \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny, wpisana do rejestru 19 marca 1960 roku pod numerem A-157.\n\nOsad\u0119 wzmiankowano w 1350 roku, a parafi\u0119 katolick\u0105 w 1284 roku. W 1350 roku jako \u015bwiadek przy nadaniu dla Borzytuchomia wyst\u0105pi\u0142 Johannes, pleban w Ugoszczy (po niemiecku Bernsdorf); w latach 1354 i 1355 by\u0142 on tak\u017ce kapelanem zamku w Bytowie. W 1490 roku proboszczem w Ugoszczy zosta\u0142 Martinus Polonus, przedstawiony przez D\u00f6ringa von Ramel, ksi\u0105\u017c\u0119cego starost\u0119 bytowskiego, jako nast\u0119pca N. Pynnowa.\n\nParafi\u0119 w Ugoszczy po\u015bwiadcza matryku\u0142a ko\u015bcielna (\u201eMatrikel der Kirche Bernsdorf 1607\u201d), spisana 4 grudnia 1607 roku przez ksi\u0105\u017c\u0119cego starost\u0119 i prepozyta; proboszczem by\u0142 wtedy Matthias Schultze, ko\u015bcielnym Hans Pollatz. To w niej zapisano Sominy jako \u201enow\u0105 wiosk\u0119 przy Sominie\u201d. Od wprowadzenia Reformacji do 1637 roku miejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 w r\u0119kach gminy ewangelickiej. Tego roku odebrano go wraz z plebani\u0105, chocia\u017c \u2014 jak podkre\u015bla autor rozprawy o tutejszej kontrreformacji \u2014 we wsi nie by\u0142o wtedy ani jednego katolika. Ewangelikom zostawiono dwie \u0142awki w odebranej \u015bwi\u0105tyni i prawo do wsp\u00f3lnego u\u017cytkowania cmentarza wok\u00f3\u0142 niej. Sam\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 oddano w komend\u0119 proboszczowi parchowskiemu: nie rezydowa\u0142 tu ksi\u0105dz, nie przechowywano Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu, oleje \u015bwi\u0119te przywo\u017cono z Parchowa. W 1658 roku zabudowania spalili Polacy. Patronat kr\u00f3lewski nad ko\u015bcio\u0142em utrwali\u0142 traktat welawski z 1657 roku.\n\nZ utrat\u0105 ko\u015bcio\u0142a \u0142\u0105czy si\u0119 podanie o organach w Ugoszczy. Nauczyciel Walter Keller zamie\u015bci\u0142 je w 1920 roku w zbiorze poda\u0144 miasta i powiatu bytowskiego, przejmuj\u0105c je \u2014 jak zaznaczy\u0142 \u2014 ze zbioru Ottona Knoopa. Wed\u0142ug tego tekstu podanie ma przypomina\u0107 o \u201etej krzywdzie\u201d \u2014 o tym, \u017ce wiejskie ko\u015bcio\u0142y okolicy, po wyp\u0119dzeniu si\u0142\u0105 ewangelickich duchownych, przesz\u0142y w r\u0119ce biskupa kujawskiego. Podanie m\u00f3wi, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Ugoszczy sta\u0142 opuszczony i budowano go na nowo, a przeznaczone dla niego nowe organy zapad\u0142y si\u0119 podczas wwo\u017cenia, w pobli\u017cu wsi; w tym miejscu powsta\u0142o bezdenne jezioro, z kt\u00f3rego g\u0142\u0119bi od czasu do czasu dobiega\u0142y \u017ca\u0142osne d\u017awi\u0119ki organ\u00f3w. Jak g\u0142osi przes\u0105d, kt\u00f3rym ko\u0144czy si\u0119 podanie, s\u0142ycha\u0107 je z g\u0142\u0119bi jeziora jeszcze dzi\u015b, dop\u00f3ki w ko\u015bciele trwa \u015bpiew.\n\nWizytacja z 2 grudnia 1686 roku zapisa\u0142a, \u017ce mieszka\u0144cy Ugoszczy s\u0105 wyznania lutera\u0144skiego \u2014 \u201ekt\u00f3rej wszyscy mieszka\u0144cy s\u0105 lutera\u0144skiej sekty\u201d \u2014 a tamtejsza drewniana \u015bwi\u0105tynia katolicka pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny jest w z\u0142ym stanie i grozi zawaleniem. Zanotowa\u0142a te\u017c rzecz, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a po ewangelikach najd\u0142u\u017cej: \u201e\u015bciany wewn\u0105trz zdobi\u0105 stare malowid\u0142a wykonane przez luteran\u201d. Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu nie przechowywano w niej wcale \u2014 \u201ebo \u017caden kap\u0142an przy ko\u015bciele nie mieszka\u201d \u2014 a oleje przywo\u017cono z Parchowa, kt\u00f3rego proboszcz trzyma\u0142 Ugoszcz w komendzie od czasu rewindykacji \u2014 po\u015bwiadcza to ju\u017c zapis z 1640 roku. W 1702 roku wizytator naliczy\u0142 w parafii ugoskiej oko\u0142o 350 katolik\u00f3w i \u201ebardzo wielu heretyk\u00f3w\u201d; w 1728 roku \u2014 415 katolik\u00f3w we wsiach parafialnych, \u201epozostali to niekatolicy\u201d, a nawr\u00f3ce\u0144 nie by\u0142o \u017cadnych. Wykaz z 1719 roku policzy\u0142 parafie w Ugoszczy i Borzytuchomiu razem: dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 chrzt\u00f3w, cztery osoby za\u015blubione, dziewi\u0119ciu zmar\u0142ych.\n\nW 1766 roku archidiakon Z\u0142ocki zanotowa\u0142 tu siedmiuset luteran\u00f3w, maj\u0105cych dwa domy modlitwy \u2014 w Borzytuchomiu i w Sominach \u2014 i zapisa\u0142, \u017ce innych \u015bwi\u0105ty\u0144 w okolicy nie ma. Wed\u0142ug \u201eS\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d, kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 na wizytacj\u0119 biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142o katolickie \u2014 wie\u015b liczy\u0142a wtedy 38 katolik\u00f3w i 250 ewangelik\u00f3w. W 1784 roku Ugoszcz by\u0142a siedzib\u0105 rzymskokatolickiej parafii macierzystej z fili\u0105 w Studzienicach; wcielono do niej Rabacino (Gr\u00f6benzin), Os\u0142aw\u0119 D\u0105brow\u0119, Czarn\u0105 D\u0105brow\u0119, Sonnenwalde i P\u00f3\u0142czno. Mieszka\u0142 tu katolicki proboszcz i katolicki organista \u2014 a obok nich lutera\u0144ski nauczyciel. Wie\u015b liczy\u0142a trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 palenisk. St\u0105d te\u017c doje\u017cd\u017ca\u0142 katolicki proboszcz do Borzytuchomia.\n\nW 1784 roku Ugoszcz le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142 mili na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Bytowa, przy trakcie do Gda\u0144ska. Mieszka\u0142o tu dw\u00f3ch so\u0142tys\u00f3w wolnych i 18 gospodarzy (licz\u0105c so\u0142tys\u00f3w i karczmarza), katolicki proboszcz, dwie rodziny na gruncie proboszcza, katolicki organista, lutera\u0144ski nauczyciel, podle\u015bniczy i kowal \u2014 razem 36 dym\u00f3w. Br\u00fcggemann podkre\u015bla osobliwo\u015b\u0107 wsi: \u201eDas Dorf hat zwar eine r\u00f6mischkatholische Kirche, es bestehet aber aus lauter protestantischen Einwohnern\u201d \u2014 wie\u015b ma wprawdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki, ale mieszkaj\u0105 w niej sami protestanci. Ellinor von Puttkamer wymienia Ugoszcz, obok D\u0105br\u00f3wki i Niezabyszewa, w\u015br\u00f3d wsi, kt\u00f3re po przy\u0142\u0105czeniu powiatu l\u0119borsko-bytowskiego do Pomorza w 1777 roku mia\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, ale \u017cadnych katolickich mieszka\u0144c\u00f3w; ko\u015bcio\u0142y te trwa\u0142y na mocy zobowi\u0105za\u0144 z traktatu bydgoskiego. To wie\u015b ko\u015bcielna w okolicy, w kt\u00f3rej jeszcze u schy\u0142ku dziewi\u0119tnastego wieku s\u0142ycha\u0107 by\u0142o kaszubszczyzn\u0119 \u2014 Franz Tetzner zapisa\u0142 tutejsz\u0105 kaszubsk\u0105 nazw\u0119 Hojoszcz i doda\u0142, \u017ce mow\u0105 t\u0105 w\u0142ada\u0142o ju\u017c tylko kilku starych ludzi.\n\nO tym, jak g\u0142\u0119boko Reformacja przeora\u0142a t\u0119 okolic\u0119, m\u00f3wi zapis ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego: parafia ugoska straci\u0142a trzy ko\u015bcio\u0142y \u2014 w Pomysku, Jasieniu i Borzytuchomiu (u niego Bo\u017cytuchom). Pierwszy z nich, po\u015bwiadczony jeszcze przed Reformacj\u0105, przeszed\u0142 w r\u0119ce protestant\u00f3w wcze\u015bnie, za spraw\u0105 prywatnego patronatu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Borzytuchomiu, budowany w mur pruski, z dwoma dzwonami na wysokiej wie\u017cy, by\u0142 parafialny do 1654 roku \u2014 ostatni tamtejszy proboszcz nazywa\u0142 si\u0119 Wojciech Wildermann \u2014 a potem sta\u0142 si\u0119 fili\u0105 Ugoszczy. Wed\u0142ug Fankidejskiego oko\u0142o 1830 roku, gdy ubodzy parafianie zwozili ju\u017c drewno na now\u0105 budow\u0119, urz\u0119dnik rz\u0105dowy kaza\u0142 go rozebra\u0107. Akta i inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku podaj\u0105 jednak, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 ten zawali\u0142 si\u0119 i zosta\u0142 rozebrany w 1803 roku.\n\nKatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny sp\u0142on\u0105\u0142 w 1812 roku wraz ze \u015brodkiem wsi, a w 1822 roku odbudowano go w obecnej postaci. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku opisa\u0142 go dok\u0142adnie: sta\u0142 z cmentarzem na wzniesieniu przy skrzy\u017cowaniu drogi wiejskiej z traktem bytowskim. By\u0142a to budowla o konstrukcji szkieletowej z sosny, z wype\u0142nieniem ceglanym, na rzucie prostok\u0105ta 10,80 na 24,65 metra, z krucht\u0105 od po\u0142udnia i zakrysti\u0105 od p\u00f3\u0142nocy. Wbudowana kwadratowa wie\u017ca z szalowanego szkieletu mia\u0142a gontow\u0105 kopu\u0142k\u0119 z ga\u0142k\u0105, a chor\u0105giewka nosi\u0142a dat\u0119 1826. Rozleg\u0142a parafia katolicka \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny, obejmuj\u0105ca kilkana\u015bcie wsi i fili\u0119 w Studzienicach, liczy\u0142a w 1891 roku 2189 dusz. \u26a0 Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego wydano w 1938 roku, w czasach narodowego socjalizmu; wykorzystano go tu wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej i liczbowej.\n\nEwangelicy d\u0142ugo obywali si\u0119 bez w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a i nale\u017celi do parafii bytowskiej. Osobne stanowisko duchownego pomocniczego utworzono w Ugoszczy 1 grudnia 1865 roku; akta dotycz\u0105ce za\u0142o\u017cenia parafii pochodz\u0105 z lat 1861\u20131864, a w latach 1863\u20131865 toczy\u0142 si\u0119 sp\u00f3r z katolikami o cmentarz ewangelicki. Instrukcja s\u0142u\u017cbowa z 16 czerwca 1870 roku da\u0142a wikariuszowi szersz\u0105 samodzielno\u015b\u0107 i wprost przygotowywa\u0142a wy\u0142\u0105czenie okolicznych wsi z parafii bytowskiej. Gmina prosi\u0142a konsystorz o ko\u015bci\u00f3\u0142 12 marca 1870 roku, a w 1872 roku og\u0142oszono kolekt\u0119 na jego budow\u0119; jej uzasadnienie m\u00f3wi wiele o \u00f3wczesnym stanie rzeczy: tysi\u0105c siedemset dusz bez w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni, nabo\u017ce\u0144stwa odprawiane w szkole mieszcz\u0105cej sto dwadzie\u015bcia os\u00f3b. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 oddano do u\u017cytku w adwencie 1874 roku \u2014 dwie\u015bcie trzydzie\u015bci siedem lat po utracie dawnej \u015bwi\u0105tyni. Gustav-Adolf-Verein wspiera\u0142 budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Ugoszczy, a w Rekowie \u2014 domu szkolnego.\n\nDekret erekcyjny z 21 czerwca 1878 roku ustanowi\u0142 z dniem 1 lipca tego roku samodzieln\u0105 parafi\u0119, z\u0142o\u017con\u0105 z sze\u015bciu wsi wzi\u0119tych z parafii w Bytowie i Tuchomiu, i zapisano w nim wprost, \u017ce parafia \u201enie ma patrona\u201d. Do parafii nale\u017ca\u0142y Ugoszcz, Rabacino (Gr\u00f6benzin), Czarna D\u0105browa, Sierzno z le\u015bnictwem, osada Lybienz oraz Rekowo, wcze\u015bniej zwi\u0105zane z Tuchomiem; w Rekowie po\u015bwi\u0119cono 5 grudnia 1904 roku kaplic\u0119, a M\u00fcller w 1912 roku podaje Ugoszcz jako ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty i Rekowo jako fili\u0119. Inwentarz z 1938 roku wymienia w parafii Ugoszcz, Rabacino i Rekowo z kaplic\u0105 filialn\u0105, dodaj\u0105c, \u017ce do 1911 roku nale\u017ca\u0142o do niej Sonnenwalde, a do 1912 roku Sierzno. Sonnenwalde to nazwa, kt\u00f3r\u0105 od 1928 roku nosi\u0142a Czarna D\u0105browa (Czarndamerow); starsze \u017ar\u00f3d\u0142a znaj\u0105 jednak tak\u017ce osobn\u0105 osad\u0119 tego imienia \u2014 Tetzner podaje jej kaszubsk\u0105 nazw\u0119 R\u00f3g, a Cramer w 1858 roku zapisuje j\u0105 w jednym zdaniu z Czarn\u0105 D\u0105brow\u0105, ale osobno: \u201eCzarn- und Oslow Damerow, Polczen und Hirschfelde mit Sonnenwalde\u201d. Metryki parafii zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1865 i 1870 roku, akta budowy wie\u017cy pochodz\u0105 z lat 1891\u20131898, a kronik\u0119 parafii spisa\u0142 oko\u0142o 1890 roku pastor Chr. Splittgerber. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku przed utworzeniem parafii pos\u0142ugiwali w Ugoszczy, po niemiecku Bernsdorf, wikariusze: Bernhard Rothenberg (1865\u20131868), Emil Thym (1868\u20131872), Paul Wilm (1872\u20131877) i Theodor Freuer (1877\u20131878); pastorami byli nast\u0119pnie: Theodor Freuer (1878\u20131886), Christoph Splittgerber (1886\u20131899) i Bernhard Zlotowski (1899\u20131912; 1 marca 1912 roku przeniesiony do Steinhagen w powiecie Franzburg \u2014 uzupe\u0142nienie M\u00fcllera, s. 574).\n\nProporcja wyzna\u0144 utrzymywa\u0142a si\u0119 d\u0142ugo: spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 717 mieszka\u0144c\u00f3w w 68 domach, w\u015br\u00f3d nich 557 ewangelik\u00f3w i 160 katolik\u00f3w, a spis z 2 grudnia 1895 roku \u2014 559 ewangelik\u00f3w wobec 142 katolik\u00f3w. W 1925 roku na 829 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o oko\u0142o sze\u015bciuset luteran\u00f3w i dwustu dwudziestu katolik\u00f3w. Urz\u0119dowa ksi\u0105\u017cka adresowa miasta i powiatu bytowskiego z 1925 roku wymienia w Ugoszczy ewangelickiego pastora Wapenhenscha i katolickiego proboszcza von Prondzinskiego. Kto obejmowa\u0142 tu urz\u0105d, wiadomo z zapis\u00f3w konsystorza: pastor Thimm zosta\u0142 powo\u0142any do Bernsdorfu z dniem 1 sierpnia 1930 roku. Chodzi o M. Thimma: wed\u0142ug spisu parafii pomorskich z 1932 roku s\u0142u\u017cy\u0142 tu wcze\u015bniej jako duchowny pomocniczy, a 1 pa\u017adziernika 1931 roku przeszed\u0142 do Pomyska Wielkiego. Innym duchownym by\u0142 Johannes Thimm, od 1926 roku pastor w Sominach. Ten sam spis podaje dla parafii 950 dusz i kaplic\u0119 w Rekowie, oddalon\u0105 o 9 kilometr\u00f3w; urz\u0105d pastora w Ugoszczy by\u0142 wtedy nieobsadzony. W 1939 roku pastorowi Thimmowi z Pomyska Wielkiego powierzono duszpasterstwo g\u0142uchoniemych okr\u0119gu l\u0119borskiego. W marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce remontu ko\u015bcio\u0142a poewangelickiego po zniszczeniach wojennych podj\u0105\u0142 si\u0119 w latach siedemdziesi\u0105tych dwudziestego wieku ksi\u0105dz Antoni Ostrowski \u2014 za\u0142o\u017cono w\u00f3wczas nowy dach, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 uporz\u0105dkowano, wymalowano i przystosowano do sprawowania liturgii. Obecnie, jak zaznacza ta sama strona, nie sprawuje si\u0119 w niej \u017cadnych czynno\u015bci liturgicznych.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Fankidejski odnosi rozbi\u00f3rk\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Borzytuchomiu do oko\u0142o 1830 roku, a akta i inwentarz zabytk\u00f3w z 1938 roku \u2014 do 1803 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. von Puttkamer, \u201eDie Lande Lauenburg und B\u00fctow \u2014 internationales Grenzgebiet\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 62 (1976), s. 20; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 63\u201364, 574; H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 131; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1930; \u201eKreis B\u00fctow\u201d, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 178\u2013182 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 63\u201364; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 95 i 110; R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, K\u00f6nigsberg 1858; wykaz gmin prowincji Pomorze wed\u0142ug spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, strona 194, pozycja 2; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 328, 367\u2013368, 398\u2013399; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G40, s. 191\u2013192; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G63 (1766); ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687); \u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911, s. 785 i 839; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1054; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, numer A-1956; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; E. Bahr, \u201eDas Amt B\u00fctow und seine Ortschaften um das Jahr 1637\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d NF 53/1967, s. 48\u201361; E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku); J. Kaiser, \u201eZ dziej\u00f3w Ziemi Bytowskiej. Materialne warunki funkcjonowania parafii ugoskiej w XVIII\u2013XIX wieku\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 8 (2006), s. 55\u201378; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku (Berlin 1888), powiat B\u00fctow, s. 190\u2013191, poz. 2; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 38\u201340; W. Keller, \u201eVolkssagen aus Stadt und Kreis B\u00fctow in Pommern\u201d, B\u00fctow 1920, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d; przedruk: \u201eUnvergessene Heimat\u201d nr 6, Frankenberg 1969, s. 19 (numeracja wed\u0142ug spisu tre\u015bci kopii cyfrowej Heimatkreis B\u00fctow 2004); \u201eAmtliches Adre\u00dfbuch der Stadt und des Kreises B\u00fctow, Bezirk K\u00f6slin\u201d, wyd. 1925, Ph\u00f6nix-Verlag, K\u00f6nigsberg, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d, B\u00fctow, s. 68\u201378 (cz\u0119\u015b\u0107 \u201eKreis B\u00fctow\u201d; kopia cyfrowa Heimatkreis B\u00fctow 2005).*","built_year":1874,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ugoszcz \u2014 d. ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzym.-kat. fil. pw. MB Szkaplerznej (Zabytek.pl)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-297594"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eUgoszcz\u201d","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d (Die Kunst- und Kulturdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938 \u2014 \u26a0 druk z okresu narodowosocjalistycznego, cytowany wy\u0142\u0105cznie w warstwie inwentarzowej","url":"http://buetow-pommern.info"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b (wizytacja 1686\u20131687)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"\u201eDocumenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto\u201d, zebra\u0142 P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toru\u0144 1907\u20131911","url":"https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2387/edition/3266/content"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"opracowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe","tytul":"E. Bahr, \u201eDas Amt B\u00fctow und seine Ortschaften um das Jahr 1637\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d NF 53/1967, s. 48\u201361","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"rozprawa naukowa","tytul":"J. Siebke, \u201eDie Gegenreformation im Lande B\u00fctow\u201d, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (\u26a0 warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wyk\u0142adnia \u201eniemiecki = ewangelicki\u201d to program z 1939 roku)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Kaiser, \u201eZ dziej\u00f3w Ziemi Bytowskiej. Materialne warunki funkcjonowania parafii ugoskiej w XVIII\u2013XIX wieku\u201d, \u201eNasze Pomorze\u201d 8 (2006), s. 55\u201378","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1930, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044340)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Lemcke, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Pommern\u201d, cz. III, t. II, z. 5: \u201eDie Kreise B\u00fctow und Lauenburg\u201d, Stettin 1911, s. 131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 63\u201364","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. von Puttkamer, \u201eDie Lande Lauenburg und B\u00fctow \u2014 internationales Grenzgebiet\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 62 (1976), s. 20","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_NF_62/22/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 38\u201340","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Keller, \u201eVolkssagen aus Stadt und Kreis B\u00fctow in Pommern\u201d, B\u00fctow 1920, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d; przedruk: \u201eUnvergessene Heimat\u201d nr 6, Frankenberg 1969, s. 19 (numeracja wed\u0142ug spisu tre\u015bci kopii cyfrowej Heimatkreis B\u00fctow 2004)","url":"https://www.buetow-pommern.info"},{"typ":"monografia","tytul":"\u201eAmtliches Adre\u00dfbuch der Stadt und des Kreises B\u00fctow, Bezirk K\u00f6slin\u201d, wyd. 1925, Ph\u00f6nix-Verlag, K\u00f6nigsberg, druk \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d, B\u00fctow, s. 68\u201378 (cz\u0119\u015b\u0107 \u201eKreis B\u00fctow\u201d; kopia cyfrowa Heimatkreis B\u00fctow 2005)","url":""},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"E. Winguth, \u201eDie Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises B\u00fctow nach dem Stand von 1939/40\u201d, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, \u201eBaltische Studien\u201d NF 86/2000, s. 115\u2013143","url":""}]},"gps_precision":"zrodlo","id":"KOS-0244","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.122022,"lng":17.525718,"name_de":"Bernsdorf","name_pl":"Ugoszcz \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Bernsdorf)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Ulini, po niemiecku Uhlingen, znajduje si\u0119 na po\u0142udnie od wsi, w obr\u0119bie dawnego parku, oko\u0142o 50 metr\u00f3w od g\u0142\u00f3wnej drogi. Zajmuje oko\u0142o 0,24 hektara; za\u0142o\u017cono go prawdopodobnie pod koniec XIX wieku, a najwi\u0119cej poch\u00f3wk\u00f3w przypad\u0142o na lata dwudzieste XX wieku. Teren podzielono na sektory z osobn\u0105 kwater\u0105 dzieci\u0119c\u0105, a w pobli\u017cu stan\u0105\u0142 pomnik mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Cmentarz by\u0142 jedynym obiektem ko\u015bcielnym we wsi. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Ulini nie by\u0142o: M\u00fcller wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d zwyk\u0142ych miejscowo\u015bci parafii \u0142ebskiej, a jedyn\u0105 fili\u0105 tej parafii by\u0142 Sarbsk. Ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w \u0141ebie, katolicy do L\u0119borka.\n\nUlinia by\u0142a wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wzmiankowano j\u0105 w 1437 roku jako polsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 o dziewi\u0119ciu hakach, z m\u0142ynem; jeszcze w 1628 roku by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105. Oko\u0142o 1637 roku przesz\u0142a wraz z Ciekocinem, Kurowem i innymi dobrami w r\u0119ce Krockow\u00f3w z Osiek i sta\u0142a si\u0119 wsi\u0105 szlacheck\u0105; Krockowowie w\u0142adali ni\u0105 jeszcze w 1784 roku. W 1784 roku Ulinia le\u017ca\u0142a mil\u0119 na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od \u0141eby i trzy mile na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, oko\u0142o tysi\u0105ca pr\u0119t\u00f3w od Ba\u0142tyku. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze i nauczyciel; by\u0142 m\u0142yn wodny o jednym biegu i karczma \u2014 razem 15 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141ebie.\n\nW 1804 roku nale\u017ca\u0142a ju\u017c do dziedzicznego podkomorzego Franza Christopha von Somnitz, pana na Bebrowie, Jackowie i Ulini \u2014 Cramer wymienia go jako landrata powiatu w latach 1794\u20131800. Od 1817 do 1841 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do Milczewskiego, a od 1865 roku do Edmunda Vogla, kt\u00f3ry za\u0142o\u017cy\u0142 tu hut\u0119 szk\u0142a, zamkni\u0119t\u0105 w 1909 roku. Z dawnego maj\u0105tku zosta\u0142 pa\u0142ac z parkiem; rejestr zabytk\u00f3w datuje zesp\u00f3\u0142 pa\u0142acowy na 1924 rok (numer rejestru A-1491 z 18 listopada 1994 roku).\n\nWie\u015b i maj\u0105tek liczono w spisach osobno. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku gmina wiejska liczy\u0142a 41 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a obw\u00f3d dworski \u2014 352 ewangelik\u00f3w i 14 katolik\u00f3w \u2014 \u0142\u0105cznie 366 mieszka\u0144c\u00f3w samego obwodu. Wed\u0142ug Schultza (1912) gmina wiejska liczy\u0142a 46 mieszka\u0144c\u00f3w, a obw\u00f3d dworski \u2014 323; t\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 \u2014 46 mieszka\u0144c\u00f3w gminy wiejskiej \u2014 podaje leksykon Meyersa, wed\u0142ug spisu z 1 grudnia 1910 roku. Franz Tetzner (1899) wymienia Ulini\u0119 \u2014 po kaszubsku Uljanie \u2014 w\u015br\u00f3d wsi, w kt\u00f3rych przetrwa\u0142a jeszcze mowa kaszubska, obok Jackowa (J\u00e1ckowo), Sasina (S\u00e1seno), Barg\u0119dzina (Barg\u0105dzeno) i Roszczyc (Roszczyce).\n\nPlan cmentarza w skali 1:500 pokazuje go jako wyd\u0142u\u017cony prostok\u0105t w dawnym parku, na po\u0142udnie od skrzy\u017cowania dr\u00f3g do Sarbska i Barg\u0119dzina. Przy g\u0142\u00f3wnej drodze zaznaczono kamie\u0144 pami\u0105tkowy, od kt\u00f3rego \u015bcie\u017cka prowadzi na cmentarz. Wewn\u0105trz naniesiono kilkadziesi\u0105t grob\u00f3w pojedynczych i podw\u00f3jnych, cz\u0119\u015b\u0107 z tablicami, postumenty w kszta\u0142cie pni drzew, kamienie po zniszczonych nagrobkach i pozosta\u0142o\u015bci grobowc\u00f3w, a z drzew \u2014 d\u0119by, lipy i brzozy.\n\nKarta ewidencyjna cmentarza z 26 sierpnia 2005 roku, wype\u0142niona przez architekta Marcina Palacza na zlecenie Pomorskiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w, podaje powierzchni\u0119 oko\u0142o 0,2 hektara (fragment dzia\u0142ki 74/1L) i datuje cmentarz na koniec XIX wieku. Le\u017cy on na wzniesieniu w dawnym parku, oko\u0142o 50 metr\u00f3w od drogi g\u0142\u00f3wnej; wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne jest zatarte. Naliczono 109 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w, w tym trzy z XX wieku sprzed 1945 roku, w uk\u0142adzie regularnym, dwukwaterowym, z grobami zorientowanymi na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d; krzy\u017cy i tablic nagrobnych brakowa\u0142o. Za najstarszy datowany nagrobek uznano rozbit\u0105 tablic\u0119 z dat\u0105 poch\u00f3wku 2 wrze\u015bnia 1914 roku. Karta pokazuje te\u017c dwa groby z napisami \u201eHier ruht in Gott Ferdinand B\u00f6mer\u201d i, w niepewnym odczycie autora karty, \u201eFrau Augulle B\u00f6mer\u201d, postument w kszta\u0142cie pnia drzewa oraz rozbit\u0105 tablic\u0119 z latami 1854 i 1928. Ze starodrzewu policzono 17 lip o \u015brednicy pnia od 75 do 110 centymetr\u00f3w i jeden d\u0105b (89 centymetr\u00f3w). Autor karty proponowa\u0142 obj\u0105\u0107 uk\u0142ad przestrzenny cmentarza ochron\u0105 przez wpis do rejestru zabytk\u00f3w. W bibliografii wymieni\u0142 opracowanie Witolda Kru\u017cyckiego \u201eEwangelickie cmentarze gminy Wicko\u201d i ksi\u0105\u017ck\u0119 Romana Szmeltera \u201eZabytki kultury ziemi l\u0119borskiej\u201d (L\u0119bork 1979).\n\nPoza obr\u0119bem cmentarza, przy g\u0142\u00f3wnej szosie u wej\u015bcia do parku, stoi kamie\u0144 z \u017celiwn\u0105 tablic\u0105: \u201eFrau Johanna Brauer, geb. Heyden, geb. 3. August 1832, gest. 10. M\u00e4rz 1900\u201d. Wed\u0142ug Claudii Fredrich to pozosta\u0142o\u015b\u0107 krzy\u017ca nagrobnego, kt\u00f3ra wisia\u0142a na kamieniu przy wej\u015bciu na cmentarz.\n\nWed\u0142ug notatki Claudii Fredrich z listopada 2017 roku cmentarz le\u017cy w lesie, na wzg\u00f3rzu po lewej stronie drogi od Barg\u0119dzina. Zachowa\u0142o si\u0119 wiele nagrobk\u00f3w, ale prawie wszystkie bez tablic z nazwiskami. Przy drodze stoi pomnik \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, kt\u00f3remu brakuje tablicy z nazwiskami. W\u015br\u00f3d nielicznych zachowanych tablic jest tablica dwojga dzieci z rodziny Steinhardt, zmar\u0142ych w 1937 roku. Po wizji lokalnej z udzia\u0142em le\u015bniczych i kierownictwa Nadle\u015bnictwa L\u0119bork ustalono \u2014 jak relacjonuje Claudia Fredrich \u2014 \u017ce teren zostanie oczyszczony z ga\u0142\u0119zi i zaro\u015bli tak, by cmentarz da\u0142o si\u0119 rozpozna\u0107, a las zachowa\u0142 sw\u00f3j charakter. Ustale\u0144 tych nie wykonano i do dzi\u015b brakuje tu tablicy informacyjnej.\n\nWed\u0142ug pisma Urz\u0119du Gminy Wicko z 7 lutego 2018 roku cmentarz le\u017cy na dzia\u0142ce, kt\u00f3rej w\u0142a\u015bcicielem jest Nadle\u015bnictwo L\u0119bork. Ani nadle\u015bnictwo, ani gmina go nie porz\u0105dkowa\u0142y. Cmentarz figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w i 14 stycznia 2019 roku s\u0142upska delegatura Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w przekaza\u0142a dla niego Claudii Fredrich wytyczne konserwatorskie. Wytyczne przewiduj\u0105 oczyszczenie terenu przez wykoszenie i usuni\u0119cie zakrzacze\u0144, ale bez ich ca\u0142kowitego usuwania, uprz\u0105tni\u0119cie \u015bmieci, uczytelnienie po\u0142o\u017cenia nagrobk\u00f3w, drogowskaz i tablic\u0119 z informacj\u0105 o cmentarzu oraz rozwa\u017cenie nowych nasadze\u0144 zieleni; konserwator dopu\u015bci\u0142 symboliczn\u0105 bram\u0119 wej\u015bciow\u0105, a przy ewentualnych \u015bcie\u017ckach tylko nawierzchni\u0119 utwardzon\u0105 ulepszon\u0105, bez betonu, kostki brukowej czy kamienia.\n\n10 kwietnia 2019 roku cmentarz sfotografowa\u0142a Alicja K\u0105ckowska z Nadle\u015bnictwa L\u0119bork. Na jej zdj\u0119ciach wida\u0107 kamie\u0144 przy wej\u015bciu, rz\u0119dy kamiennych obramowa\u0144 grob\u00f3w i tablic\u0119 rodze\u0144stwa Steinhardt\u00f3w: \u201eHier ruhen in Gott unsere lieben Kinder Margret Irmgard Steinhardt\u201d. Jedno z dzieci urodzi\u0142o si\u0119 10 maja 1936 roku i zmar\u0142o 6 lutego 1937, drugie urodzi\u0142o si\u0119 5 maja 1933 roku i zmar\u0142o 20 stycznia 1937; dwuwiersz pod spodem m\u00f3wi, \u017ce by\u0142y rado\u015bci\u0105 rodzic\u00f3w tylko przez kr\u00f3tki czas.\n\nClaudia Fredrich przekaza\u0142a te\u017c dwa odr\u0119czne szkice ze swojego zbioru, kt\u00f3rych autora nie ustalono. Pierwszy przedstawia osad\u0119 Uhlingen-Sch\u00e4ferei sprzed 1945 roku, z domem oraz stajni\u0105 i stodo\u0142\u0105 Wilhelma Steinhardta, drogami do Sasina, Sarbska i Borkowa. Drugi pokazuje Uhlingen-Glash\u00fctte, osad\u0119 przy dawnej hucie szk\u0142a (wed\u0142ug podpisu dzi\u015b Dymnica), z domami rodzin K\u00f6nig, Brauer, Wenzel, M\u00fcller, Bock i Block. Nazwiska Steinhardt i Brauer powracaj\u0105 na zachowanych nagrobkach.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Karta z 2005 roku odczytuje nazwisko panie\u0144skie z tablicy Brauer\u00f3w jako Hegden (w opisie wy\u017cej: Heyden). Wed\u0142ug pisma Urz\u0119du Gminy Wicko dzia\u0142ka ma numer 74/2-L, wed\u0142ug karty z 2005 roku i pisma konserwatora z 2019 roku \u2014 74/1L.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 188, pozycja 58 oraz strona 194, pozycja 161); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Leba, s. 254; R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, K\u00f6nigsberg 1858; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 985 (has\u0142o Uhlingen); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 445; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 14; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), notatka \u201eFriedhof Uhlingen\u201d z 6 listopada 2017 roku i zdj\u0119cia z 5 listopada 2017 roku, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), korespondencja z autorem atlasu, 6 pa\u017adziernika 2026 roku; plany cmentarzy gminy Wicko w skali 1:500 (autor nieustalony), ze zbioru \u201eFriedhofspl\u00e4ne\u201d przekazanego przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku; karta cmentarza w Ulini, wyp. M. Palacz, 26 sierpnia 2005 roku (z bud\u017cetu Pomorskiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w), z planem w skali 1:500; kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; pismo Urz\u0119du Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz dzia\u0142ek i w\u0142a\u015bcicieli dawnych cmentarzy); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; pismo Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, delegatura w S\u0142upsku, do Claudii Fredrich z 14 stycznia 2019 roku, znak ZND-III.5183.513.2018.ED (wytyczne konserwatorskie); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; Alicja K\u0105ckowska (Nadle\u015bnictwo L\u0119bork), zdj\u0119cia z 10 kwietnia 2019 roku, przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku; zdj\u0119cie \u017celiwnej tablicy Johanny Brauer oraz odr\u0119czne szkice \u201eUhlingen-Glash\u00fctte\u201d i \u201eUhlingen Sch\u00e4ferei vor 1945\u201d (autor nieustalony), ze zbioru Claudii Fredrich, przekazane autorowi atlasu 7 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1083.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Ulinia (Uhlingen)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: s. 188, pozycja 58 oraz s. 194, pozycja 161 (pozycja 161 \u2014 366 mieszka\u0144c\u00f3w) (skorowidz \u201eUhlingen 24. 161\u201d)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: strona 188, pozycja 58 oraz strona 194, pozycja 161; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (pozycja 161 \u2014 366 mieszka\u0144c\u00f3w) i/42535 (skorowidz \u201eUhlingen 24. 161\u201d); E. M\u00fcller, has\u0142o Leba, s. 254; Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d (1858), t. 1i 22893"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Leba, s. 254","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: strona 188, pozycja 58 oraz strona 194, pozycja 161; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (pozycja 161 \u2014 366 mieszka\u0144c\u00f3w) i/42535 (skorowidz \u201eUhlingen 24. 161\u201d); E. M\u00fcller, has\u0142o Leba, s. 254; Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d (1858), t. 1i 22893"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, K\u00f6nigsberg 1858, t. 1","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: strona 188, pozycja 58 oraz strona 194, pozycja 161; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (pozycja 161 \u2014 366 mieszka\u0144c\u00f3w) i/42535 (skorowidz \u201eUhlingen 24. 161\u201d); E. M\u00fcller, has\u0142o Leba, s. 254; Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d (1858), t. 1i 22893"},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), notatka \u201eFriedhof Uhlingen\u201d z 6 listopada 2017 roku i zdj\u0119cia z 5 listopada 2017 roku, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), korespondencja z autorem atlasu, 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"plany cmentarzy gminy Wicko w skali 1:500 (autor nieustalony), ze zbioru \u201eFriedhofspl\u00e4ne\u201d przekazanego przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"pismo Urz\u0119du Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz dzia\u0142ek i w\u0142a\u015bcicieli dawnych cmentarzy)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"pismo Wojew\u00f3dzkiego Urz\u0119du Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, delegatura w S\u0142upsku, do Claudii Fredrich z 14 stycznia 2019 roku, znak ZND-III.5183.513.2018.ED (wytyczne konserwatorskie)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Alicja K\u0105ckowska (Nadle\u015bnictwo L\u0119bork), zdj\u0119cia z 10 kwietnia 2019 roku, przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"zdj\u0119cie \u017celiwnej tablicy Johanny Brauer oraz odr\u0119czne szkice \u201eUhlingen-Glash\u00fctte\u201d i \u201eUhlingen Sch\u00e4ferei vor 1945\u201d (autor nieustalony), ze zbioru Claudii Fredrich, przekazane autorowi atlasu 7 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1083","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Wicko na lata 2019\u20132023, uchwa\u0142a nr VI/16/2019 Rady Gminy Wicko z dnia 26 marca 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 2080, s. 47","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=2080"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0892","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_ulinia/ulinia__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.755111,"lng":17.706865,"name_de":"Uhlingen","name_pl":"Ulinia \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ulkowy \u2014 po niemiecku Uhlkau, w dawniejszym zapisie Ulk\u00f3wki, po kaszubsku Ulk\u00f2w\u00eb \u2014 le\u017c\u0105 na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej i maj\u0105 w swoich granicach najwy\u017csze wzniesienie gminy Pszcz\u00f3\u0142ki: \u201eWzg\u00f3rze Nadziei\u201d, dawniej zwane \u201eG\u00f3rk\u0105 \u017bydowsk\u0105\u201d. Wzg\u00f3rze Nadziei wznosi si\u0119 ponad sto metr\u00f3w nad poziomem morza. U jego podn\u00f3\u017ca sta\u0142 niegdy\u015b pa\u0142ac wzniesiony wed\u0142ug plan\u00f3w Karla Friedricha Schinkla z 1806 roku dla gda\u0144skiego kupca i senatora Abrahama Ludwiga Muhla.\n\nWojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje tu, pod pozycj\u0105 131, cmentarz rodowy wraz ze starodrzewem i alej\u0105 prowadz\u0105c\u0105 do niego, na dzia\u0142ce numer 5 \u2014 wyznania przy nim nie okre\u015bla. Cmentarz jest dzi\u015b nieczynny; pozosta\u0142 po nim \u015blad, a na wzg\u00f3rzu urz\u0105dzono drog\u0119 krzy\u017cow\u0105. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono potwierdzenia, \u017ce by\u0142 to cmentarz ewangelicki ani \u017ce le\u017ca\u0142 na samym wzg\u00f3rzu.\n\nPruskie ksi\u0119gi hipoteczne podaj\u0105 ci\u0105g w\u0142a\u015bcicieli Ulkow\u00f3w: po Pawle Czarli\u0144skim od 1722 roku Piotr Czapski, potem jego wdowa Konstancja z Gni\u0144skich z synami, od 1745 roku Walenty Aleksander Czapski, od 1748 roku jego bratanek Micha\u0142 Czapski, od 1781 roku Christer Karl von Silfwergreen z \u017con\u0105 Flor\u0105 Florentine Elisabeth z domu Wendt, od 1796 roku Wilhelm Julius von Pogwisch, od 1798 roku Jakob von Parpart, od 1801 roku Georg Heinrich von Bessel i w tym samym roku Karl Bremer, a od 1808 roku Abraham Ludwig Muhl. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Micha\u0142 Czapski zapisany jest jako 70-letni by\u0142y wojewoda malborski, mieszkaj\u0105cy w Koniecpolu w wojew\u00f3dztwie sieradzkim. W 1780 roku mieszka\u0142o tu 84 katolik\u00f3w i 10 ewangelik\u00f3w. W 1820 roku urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej notuje 122 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 33 luteran\u00f3w i 89 katolik\u00f3w, i przypisuje wie\u015b do parafii lutera\u0144skiej w R\u0119bielczu (Rambeltsch) oraz katolickiej w K\u0142odawie. W 1885 roku by\u0142o 149 katolik\u00f3w i 81 ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d 230 mieszka\u0144c\u00f3w, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku \u2014 259 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 206 poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty; w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 145 ewangelik\u00f3w i 61 katolik\u00f3w. Ewangelicy podlegali wtedy parafii w Sobowidzu. Katolicy nale\u017celi, wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego, do parafii w Tr\u0105bkach Wielkich, z ko\u015bcio\u0142em filialnym w K\u0142odawie; spisy z 1820 i 1910 roku wskazuj\u0105 wprost K\u0142odaw\u0119.\n\nW 1891 roku Ulkowy z Thaersh\u00f6he (724 hektary) nale\u017ca\u0142y do wdowy Rosy von Frantzius, a w 1903 roku do Ottona Lincka z Senslau. Mi\u0119dzy 1903 a 1909 rokiem maj\u0105tek przej\u0119\u0142o pa\u0144stwo pruskie jako domen\u0119, z gorzelni\u0105, dzier\u017cawion\u0105 przez Wienssa, a mi\u0119dzy 1909 a 1912 rokiem przekazano go Kr\u00f3lewskiej Komisji Kolonizacyjnej w Poznaniu. W 1912 roku maj\u0105tkiem zarz\u0105dza\u0142 Julius Lo\u00df, a ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sobowidzu. W ksi\u0119dze z 1922 roku Ulkowy nie figuruj\u0105 w\u015br\u00f3d maj\u0105tk\u00f3w powiatu Wy\u017cyny Gda\u0144skiej. Od 1773 roku Ulkowy nale\u017ca\u0142y do pa\u0144stwa pruskiego i le\u017ca\u0142y w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau); w 1920 roku znalaz\u0142y si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w powiecie Wy\u017cyny Gda\u0144skiej, w 1939 roku zosta\u0142y wcielone do Rzeszy Niemieckiej, a w 1945 roku wr\u00f3ci\u0142y do Polski.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Sobbowitz i podaje tu 145 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Pszcz\u00f3\u0142ki (pozycja 131); Ulkowy \u2014 Gmina Pszcz\u00f3\u0142ki; zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Ulkowy; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 218\u2013219, nr 190; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Dirschau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Dirschau, obwody dworskie, poz. 76; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 767 (s. 29), nr 1502 (s. 171); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 78; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 20\u201321; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 34\u201335; \u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 54; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"niepewne \u2014 ewidencja notuje cmentarz rodowy bez okre\u015blenia wyznania","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ulkowy \u2014 Gmina Pszcz\u00f3\u0142ki","url":"https://pszczolki.pl/ulkowy.html","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Ulkowy \u2014 Gmina Pszcz\u00f3\u0142ki / Zabytek.pl"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Ulkowy","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Ulkowy \u2014 Gmina Pszcz\u00f3\u0142ki / Zabytek.pl"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 767 (s. 29), nr 1502 (s. 171)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 78","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 20\u201321","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 34\u201335","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 54","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0267","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.180027,"lng":18.630404,"name_de":"Uhlkau","name_pl":"Ulkowy \u2014 cmentarz rodowy","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Unichowie le\u017ca\u0142 na wzniesieniu w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi g\u0142\u00f3wnej. Karta cmentarza z 30 czerwca 2008 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eTeren zdewastowany, granice czytelne dzi\u0119ki zachowanej zieleni wysokiej\u201d. W 2008 roku zachowa\u0142o si\u0119 pi\u0119\u0107 nagrobk\u00f3w z dwudziestego wieku, fragmenty kamiennego muru ogrodzeniowego oraz starodrzew z\u0142o\u017cony z d\u0119b\u00f3w, klon\u00f3w i lip, a najstarszy czytelny nagrobek pochodzi\u0142 z 1940 roku.\n\nUnichowo, po niemiecku Wundichow, le\u017cy w gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka, dzi\u015b w powiecie bytowskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej. W 1376 roku Jaskow Pirch otrzyma\u0142 Unichowo w lenno wraz z Klein Nossin i Gaffert, a r\u00f3d von Pirch posiada\u0142 wie\u015b do 1856 roku, gdy kupi\u0142 j\u0105 Adalbert von der Marwitz. Unichowo by\u0142o siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142y tak\u017ce Gaffert i Klein Nossin.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Unichowo mia\u0142o nauczyciela i 13 ognisk (domostw) i nale\u017ca\u0142o do parafii w Budowie. Do Unichowa nale\u017ca\u0142 wtedy folwark Kartke i le\u015bnicz\u00f3wka Silkenkathen. Wed\u0142ug Br\u00fcggemanna w\u0142a\u015bcicielowi wsi przys\u0142ugiwa\u0142o prawo wsp\u00f3\u0142patronatu nad ko\u015bcio\u0142em budowskim. Wykaz d\u00f3br parafii budowskiej u Ernsta M\u00fcllera obejmuje Budowo A i B, Gaffert, Wundichow \u2014 czyli Unichowo \u2014 Nippoglense, Gro\u00df- i Klein-Gansen oraz Muttrin. Prawo powo\u0142ywania duchownego dzier\u017cyli wsp\u00f3lnie w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br parafialnych: gdy 2 listopada 1799 roku powo\u0142ywano na probostwo do Budowa Georga Gotthilfa Jakoba Homanna, kt\u00f3rego M\u00fcller nazywa bardzo pilnym i uczonym botanikiem, w\u015br\u00f3d wzywaj\u0105cych byli Zitzewitzowie, Hans Felix von Pirch na Poganicach i Gaffert oraz Kaspar Heinrich von Zitzewitz jako pe\u0142nomocnik na Unichowie. Chrzcielnic\u0119 z mis\u0105 ufundowa\u0142a budowskiemu ko\u015bcio\u0142owi w 1886 roku rodzina von der Marwitz z Unichowa.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch pozycjach. Gmina wiejska liczy\u0142a 159 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 145 ewangelik\u00f3w i 14 os\u00f3b innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich. W obwodzie dworskim mieszka\u0142o 202 ewangelik\u00f3w.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce we wsi uczyli nauczyciele Schmidt i H\u00e4cker. Sta\u0142 tu pomnik poleg\u0142ych. Armia Czerwona wkroczy\u0142a do wsi w marcu 1945 roku. Mieszka\u0144c\u00f3w wywieziono za Odr\u0119 do \u015brodkowych i zachodnich Niemiec, we wsi pozosta\u0142o pi\u0119cioro. P\u00f3\u017aniej odnaleziono 134 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 106 w NRD. Straty wynios\u0142y 15 poleg\u0142ych, 10 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 33 zaginionych.\n\nPo 1945 roku ewangelicy, kt\u00f3rzy zostali, przenie\u015bli \u017cycie nabo\u017ce\u0144stwowe do Motarzyna i Unichowa. W 1957 roku powsta\u0142 tu filia\u0142 zboru motarzy\u0144skiego, obejmuj\u0105cy oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu os\u00f3b. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w domach prywatnych \u2014 w Unichowie u rodzin Schultz\u00f3w i Chrzan\u00f3w \u2014 w latach 1962\u20131968, z pos\u0142ug\u0105 ksi\u0119dza Eryka Smole\u0144skiego. W 1968 roku wsp\u00f3lnota unichowska liczy\u0142a oko\u0142o dwudziestu luteran\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1019; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku 11/2022; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Budow, s. 67\u201368; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, s. 170\u2013171, pozycje 25 i 59, s. 176\u2013177, pozycja 152, i s. 184\u2013185, pozycja 329; Zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy Marka Drzewieckiego; Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142a Wundichow (s. 1034\u20131038), Budow (s. 417\u2013418) i Klein Nossin (s. 619); karta cmentarza w Unichowie, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1019.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Unichowo \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Unichowo"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2022","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Budow, s. 67\u201368","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Budow, s. 67\u201368; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 152 (strona 176) i 329 (strona 184); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (152 Wundichow: 159 mieszka\u0144c\u00f3w, 69 m\u0119\u017cczyzn i 90 kobiet)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 152 (s. 176) i 329 (s. 184) (152 Wundichow: 159 mieszka\u0144c\u00f3w, 69 m\u0119\u017cczyzn i 90 kobiet)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Budow, s. 67\u201368; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycje 152 (strona 176) i 329 (strona 184); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (152 Wundichow: 159 mieszka\u0144c\u00f3w, 69 m\u0119\u017cczyzn i 90 kobiet)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy do serwisu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (plik cmentarze.gpx)","tytul_przed_2026_10_11":"Baza punkt\u00f3w GPS Marka Drzewieckiego (pomiary terenowe 2013\u20132017)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1019","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1019","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0832","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.293981,"lng":17.443769,"name_de":"Wundichow","name_pl":"Unichowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Uniech\u00f3wku uj\u0119to w ewidencji zabytk\u00f3w. Datowany jest na pocz\u0105tek XX wieku i ma 0,35 hektara powierzchni. Le\u017cy w obr\u0119bie zespo\u0142u wsi z zespo\u0142em dworsko-folwarcznym, r\u00f3wnie\u017c uj\u0119tym w ewidencji. Obiekt nie jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego.\n\nNajbli\u017csze ko\u015bcio\u0142y ewangelickie sta\u0142y w Debrznie (Preu\u00dfisch Friedland) i w L\u0119dyczku (Landeck); okoliczne wsie wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku przypisuje raz do jednej, raz do drugiej parafii. Uniech\u00f3wek le\u017cy przy Uniechowie (Heinrichswalde), kt\u00f3ry Harnoch wymienia wprost jako miejscowo\u015b\u0107 szkoln\u0105 parafii ewangelickiej w Debrznie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890 (has\u0142o Pr. Friedland); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.debrzno.pl","url":"https://bip.debrzno.pl/ (GEZ 2015)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat cz\u0142uchowski, obwody dworskie, pozycja 139","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1013","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.5838,"lng":17.11219,"name_de":"","name_pl":"Uniech\u00f3wek \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Unieszynku, do 1945 roku Klein Wunneschin, le\u017cy w lesie za wsi\u0105; za\u0142o\u017cono go w XIX wieku. Jego po\u0142o\u017cenie opisywano r\u00f3\u017cnie: wed\u0142ug Marka Drzewieckiego oko\u0142o 400 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od wsi, wed\u0142ug opisu FotoExploracji \u2014 oko\u0142o 300 metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d, na niewielkim wzniesieniu. Groby, zorientowane na linii wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d, zajmuj\u0105 teren wielko\u015bci mniej wi\u0119cej 30 na 30 metr\u00f3w, bez czytelnej granicy i bez ogrodzenia. Starodrzew wyci\u0119to, ca\u0142o\u015b\u0107 zaros\u0142y samosiejki. Dwa wi\u0119ksze pola grobowe rodzinne s\u0105 rozkopane, \u017celiwne krzy\u017ce po\u0142amano i wywieziono, nie osta\u0142a si\u0119 \u017cadna tablica ani epitafium; zachowa\u0142o si\u0119 kilka g\u0142az\u00f3w nagrobnych, kilka podstaw pod krzy\u017ce, jedna betonowa tumba bez oznacze\u0144 i resztki \u017celiwnego ogrodzenia g\u0142\u0119boko pod le\u015bn\u0105 \u015bci\u00f3\u0142k\u0105. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w odnotowuje cmentarz jako nieczynny, o bardzo z\u0142ym stanie nagrobk\u00f3w i drzewostanu.\n\nW latach 1521\u20131621 maj\u0105tkiem w Unieszynku dzieli\u0142y si\u0119 rodziny Grubbe, Plochens (zapisywana te\u017c jako Plochnitz) i Bialk, a w latach 1804\u20131824 nale\u017ca\u0142 do von M\u00fcnchow\u00f3w; cz\u0119\u015b\u0107 B wykre\u015blono z ksi\u0105g w 1847 roku. W 1784 roku Unieszynko le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na po\u0142udniowy zach\u00f3d od L\u0119borka. Wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na cztery folwarki pi\u0119ciu w\u0142a\u015bcicieli; by\u0142 m\u0142yn wodny \u2014 razem 11 dym\u00f3w \u2014 znaczne lasy i stawy. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w \u0141ebuni (Labuhn).\n\nUnieszynko to wie\u015b dawnego powiatu l\u0119borskiego, przed wojn\u0105 w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, z s\u0105dem obwodowym w L\u0119borku. W okresie przedwojennym wie\u015b nale\u017ca\u0142a do obwodu urz\u0119dowego i okr\u0119gu urz\u0119du stanu cywilnego Kr\u0119pkowice. S\u0142ownik geograficzny notuje Unieszyno Ma\u0142e jako dobra rycerskie w dw\u00f3ch dzia\u0142ach: A i B o powierzchni 463 hektar\u00f3w, C i D \u2014 309 hektar\u00f3w. Ostatnim w\u0142a\u015bcicielem cz\u0119\u015bci C i D by\u0142 Paul Moek; w 1902 roku sprzeda\u0142 maj\u0105tek zwi\u0105zkowi osadniczemu, a nale\u017c\u0105ce do niego 350 hektar\u00f3w rozdzielono na dziewi\u0119tna\u015bcie mniejszych gospodarstw. Od imienia jego syna Gerharda wzi\u0119\u0142a nazw\u0119 nowa osada Gerhardsh\u00f6he, dzisiejsza Karwica. Po pierwszej wojnie \u015bwiatowej Unieszynko kupi\u0142 Ernst Dahlmann, urodzony 22 marca 1866 roku w Prusach Zachodnich; jego c\u00f3rka Erika, urodzona 29 pa\u017adziernika 1907 roku w Garczegorzu, po\u015blubi\u0142a w 1934 roku Oskara Lehmanna (1896\u20131967), kt\u00f3ry zarz\u0105dza\u0142 maj\u0105tkiem do wkroczenia wojsk radzieckich.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a. W 1887 roku wizytacja ko\u015bcielna wykaza\u0142a, \u017ce niekt\u00f3re wsie parafii w \u0141ebuni maj\u0105 do swojej \u015bwi\u0105tyni pi\u0119tna\u015bcie kilometr\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 tu 120 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w; katolicy podlegali parafii w L\u0119borku, co podaje te\u017c zestawienie parafii FamilySearch. W 1890 roku osadzono w Kr\u0119pkowicach wikariusza podleg\u0142ego pastorowi w \u0141ebuni, a 15 marca 1901 roku wikariat podniesiono do rangi samodzielnej parafii obejmuj\u0105cej Kr\u0119pkowice, Le\u015bnice, Ma\u0142oszyce, Unieszyno, Unieszynko i Karwic\u0119. Pa\u0144stwo wyasygnowa\u0142o 80 tysi\u0119cy marek na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Kr\u0119pkowicach: kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 23 lipca 1905 roku, \u015bwi\u0105tyni\u0119 oddano do u\u017cytku 18 wrze\u015bnia 1906 roku. Patronat sprawowa\u0142 hrabia von der Osten z Janowic. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 pod administracj\u0105 polsk\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eKlein Wunneschin\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Krampkewitz, s. 245; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018; FotoExploracje (fotoexploracje.manifo.com), \u201eUnieszynko\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 452; Program Opieki nad Zabytkami Powiatu L\u0119borskiego na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr X/71/2025 z 20 marca 2025 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1084.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Unieszyno \u2014 Gro\u00df Wunneschin, gmina Cewice","url":"http://web.archive.org/web/20160325175126/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-cewice/89-unieszynko"},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eUnieszyno\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Unieszynko \u2014 Klein Wunneschin","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Kr\u0119pkowice \u2014 Krampkewitz (poz. 15) \u2014 dzieje parafii","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, s. 192, poz. 107","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142o Krampkewitz, s. 245","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d (1912) \u2014 wyci\u0105g F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1084","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zestawienie parafii FamilySearch przy ha\u015ble \u201eKlein Wunneschin\u201d w serwisie Meyers Gazetteer (meyersgaz.org)","url":"https://www.meyersgaz.org/place/11008012"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Powiatu L\u0119borskiego na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr X/71/2025 Rady Powiatu L\u0119borskiego z dnia 20 marca 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 1748, s. 32","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=1748"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0857","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_unieszynko/mapa.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.447485,"lng":17.668907,"name_de":"Klein Wunneschin","name_pl":"Unieszynko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Unieszyno, przed 1945 rokiem Gro\u00df Wunneschin, le\u017cy w gminie Cewice. Cmentarz za\u0142o\u017cono na skraju wsi, tu\u017c przy drodze. Prowadzi\u0142o na niego kilka kamiennych stopni, dzi\u015b zniszczonych; teren ma oko\u0142o 15 na 30 metr\u00f3w i porastaj\u0105 go stare d\u0119by, z kt\u00f3rych jeden uznano za pomnik przyrody. Jedyn\u0105 wyra\u017an\u0105 granic\u0105 jest p\u00f3\u0142nocna: wa\u0142 ziemny z rowem. Najwi\u0119cej poch\u00f3wk\u00f3w skupia si\u0119 wzd\u0142u\u017c ca\u0142ej po\u0142udniowej granicy nekropolii. Tu\u017c przy wej\u015bciu, spomi\u0119dzy krzew\u00f3w, wida\u0107 dobrze zachowane ogrodzenie grobu bez tabliczki, a kilka krok\u00f3w dalej dwa elementy ogrodzenia wyrwane z ziemi wraz z kamieniami. Nagrobki zachowa\u0142y si\u0119 stosunkowo dobrze. Nie osta\u0142a si\u0119 \u017cadna tablica z nazwiskiem, lecz betonowe elementy grob\u00f3w s\u0105 ma\u0142o zniszczone, a metalowe krzy\u017ce \u0142amano do\u015b\u0107 wysoko \u2014 zw\u0142aszcza w kwaterze dzieci\u0119cej. Cmentarz sprawia wra\u017cenie czystego i zadbanego. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w odnotowuje go jako nieczynny, datowany na wiek XIX, o z\u0142ym stanie nagrobk\u00f3w i drzewostanu.\n\nW 1784 roku Unieszyno le\u017ca\u0142o dwie mile na po\u0142udniowy zach\u00f3d od L\u0119borka. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze i czterech zagrodnik\u00f3w; by\u0142 nasi\u0119bierny m\u0142yn wodny i ku\u017ania, a na polach folwark Przerette \u2014 razem 17 dym\u00f3w. Do wsi nale\u017ca\u0142o 1256 m\u00f3rg roli, 199 m\u00f3rg \u0142\u0105k, 2453 morgi lasu d\u0119bowo-bukowego, 296 m\u00f3rg boru sosnowego, olszyny oraz jeziora Przerette i Schwarzesee. W 1778 roku, razem z udzia\u0142ami w Kr\u0119pkowicach i Unieszynku, przyznano tu 23 800 talar\u00f3w kr\u00f3lewskich pieni\u0119dzy \u0142askawych: powsta\u0142 nowy folwark Brenkenhofsberg, fabryka ochry, cegielnia, wapienniki, m\u0142yn do kory i olejarnia. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141ebuni (Labuhn).\n\nPrzed wojn\u0105 Unieszyno by\u0142o dobrami rycerskimi w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej, o obszarze 1272 hektar\u00f3w, z urz\u0119dem stanu cywilnego i obwodem urz\u0119dowym w Kr\u0119pkowicach. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego wie\u015b wyst\u0119puje w dokumencie margrabiego Waldemara z 1310 roku, pod nazw\u0105 Onezyno. Tu\u017c obok le\u017cy mniejsze Unieszynko (Klein Wunneschin), osobna miejscowo\u015b\u0107.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje dla 1885 roku siedemna\u015bcie dom\u00f3w i 246 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Unieszyno w dziale obwod\u00f3w dworskich (strona 190, pozycja 95) i zapisuje 238 ewangelik\u00f3w, bez \u017cadnego katolika. W tym spisie nie ma gminy wiejskiej o tej nazwie. Wed\u0142ug tego spisu katolicy podlegali parafii w L\u0119borku, a ewangelicy parafii w \u0141ebuni (Labuhn). Wed\u0142ug Drzewieckiego ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kr\u0119pkowicach zawdzi\u0119cza powstanie wizytacji z 1887 roku, kt\u00f3ra wykaza\u0142a, \u017ce niekt\u00f3re miejscowo\u015bci tej parafii le\u017c\u0105 do pi\u0119tnastu kilometr\u00f3w od ko\u015bcio\u0142a; w 1890 roku osadzono w Kr\u0119pkowicach wikariusza, a 15 marca 1901 roku tamtejszy wikariat sta\u0142 si\u0119 samodzieln\u0105 parafi\u0105, obejmuj\u0105c\u0105 tak\u017ce oba Unieszyna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142a Unieszyno \u2014 Gro\u00df Wunneschin i Kr\u0119pkowice \u2014 Krampkewitz; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o Unieszyno; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 190, pozycja 95); \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1901; Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdzia\u0142 6.3.10; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1084.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Unieszyno \u2013 Gro\u00df Wunneschin","url":"http://web.archive.org/web/20160803131921/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-cewice/30-unieszyno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015\u20132018, rozdz. 6.3.10 \u201eZabytkowe cmentarze uj\u0119te w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w\u201d (wykaz 14 cmentarzy)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Unieszyno \u2014 Gro\u00df Wunneschin","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, has\u0142o Kr\u0119pkowice \u2014 Krampkewitz (poz. 15) \u2014 dzieje parafii","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, s. 190, poz. 95","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, has\u0142a Krampkewitz (s. 245) i Labuhn (s. 239)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1084","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Powiatu L\u0119borskiego na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr X/71/2025 Rady Powiatu L\u0119borskiego z dnia 20 marca 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 1748, s. 32","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=1748"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0858","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_unieszyno/unieszyno__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.449556,"lng":17.634183,"name_de":"Gro\u00df Wunneschin","name_pl":"Unieszyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki U\u015bnic pochodzi z XIX wieku i zajmuje wieloboczn\u0105 dzia\u0142k\u0119, wyd\u0142u\u017con\u0105 nieco na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d, o powierzchni oko\u0142o 0,38 hektara. U\u015bnice, po niemiecku Gro\u00df Usznitz, le\u017c\u0105 w gminie Sztum. Drzewostan zachowa\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bciowo \u2014 obok starszych drzew ro\u015bnie wiele m\u0142odych, samosiew\u00f3w i krzew\u00f3w. Nagrobki, wykonane g\u0142\u00f3wnie z lastryka i betonu, przetrwa\u0142y szcz\u0105tkowo i s\u0105 mocno zdewastowane. W gminnej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje pod pozycj\u0105 213, na dzia\u0142ce 283 w obr\u0119bie U\u015bnice.\n\nBernhard Schmid wylicza Usznitz obok Barlewic i Laase w\u015br\u00f3d folwark\u00f3w w\u00f3jta sztumskiego, kt\u00f3re w 1565 roku pozostawa\u0142y trzema folwarkami starostwa; \u015blad\u00f3w budowlanych po tamtym dworze nie ma. Sztumscy ewangelicy otrzymali przywilej religijny od kr\u00f3la Zygmunta Augusta 27 czerwca 1570 roku. Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku wymienia U\u015bnice w\u015br\u00f3d osad, z kt\u00f3rych luteranie z Niderland\u00f3w, osiedleni na nizinie nadwi\u015bla\u0144skiej, zasilili po 1570 roku gmin\u0119 ewangelick\u0105 w Sztumie. Najpierw odprawiali nabo\u017ce\u0144stwa w szpitalnym ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Ducha, do 1599 roku, gdy trzeba go by\u0142o odda\u0107 katolikom; potem w ratuszu, a po jego po\u017carze w 1683 roku \u2014 w domu przy rynku, podarowanym przez Petera Moggego, w\u00f3wczas pisarza staro\u015bci\u0144skiego, a p\u00f3\u017aniej burmistrza. Ksi\u0105dz Jan Wi\u015bniewski przytacza zapis z akt wizytacji katolickiej z 27 lipca 1786 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rego w U\u015bnicach, zapisanych tam jako Gross Luznitz, pracowa\u0142 wtedy nauczyciel protestancki. W 1796 roku i ten dom rozebrano jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem, a nabo\u017ce\u0144stwa przeniesiono do szko\u0142y i do dom\u00f3w prywatnych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 na sztumskim rynku, pod patronatem magistratu, wzniesiono jako murowany, z wie\u017c\u0105, w stylu roma\u0144skim i po\u015bwi\u0119cono 18 pa\u017adziernika 1818 roku. W ko\u015bciele by\u0142y dwa dzwony i o\u0142tarz z\u0142\u0105czony z ambon\u0105, a organy o szesnastu g\u0142osach zbudowano w 1876 roku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Usznitz* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 22 domy mieszkalne i 160 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 61 ewangelik\u00f3w, 87 katolik\u00f3w i 12 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Sztumie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 104 mieszka\u0144c\u00f3w: 51 katolik\u00f3w, 45 ewangelik\u00f3w, 7 innych chrze\u015bcijan i jedn\u0105 osob\u0119 wyznania moj\u017ceszowego. Pod koniec XIX wieku parafia liczy\u0142a oko\u0142o 4600 dusz. Jej ksi\u0119gi metrykalne Max B\u00e4r notuje od 1691 roku, a ksi\u0119gi zmar\u0142ych \u2014 od 1719 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen. Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 17; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Stuhm, s. 519\u2013520; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 166; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Stuhm\u201d, Danzig 1909, s. 7\u20138; Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Sztum 2016\u20132020; gminna i wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; \u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 143, 244\u2013245; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 202\u2013203; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 75.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"sztum.pl","url":"https://sztum.pl/files/file_add/download/30_2016_08_17_program_opieki_nad_zabytkami_2016_2020_zalacznik_do_uchwaly.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Stuhm","url":""},{"typ":"ksi\u0119ga pami\u0105tkowa powiatu","tytul":"\u201eDer Kreis Stuhm. Ein westpreu\u00dfisches Heimatbuch\u201d, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII \u2014 XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XVIII, 2017, s. 75","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1006","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.95128,"lng":18.916936,"name_de":"Gro\u00df Usznitz","name_pl":"U\u015bnice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ustka (po niemiecku Stolpm\u00fcnde) le\u017ca\u0142a do 1945 roku w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, u uj\u015bcia S\u0142upi do Ba\u0142tyku. Ustka mia\u0142a te\u017c nazw\u0119 kaszubsk\u0105. Franz Tetzner przytacza wykaz Hilferdinga, wed\u0142ug kt\u00f3rego Kaszubi nazywali j\u0105 *Usce*, Koszalin \u2014 *Koszaleno*, Gda\u0144sk \u2014 *Dgunsk* albo *Udgunsk*, Dar\u0142owo \u2014 *Rawud*, S\u0142awno \u2014 *Slawno*, a D\u0119bin\u0119 \u2014 *Szano*.\n\nW 1784 roku Ustka by\u0142a osad\u0105 targow\u0105 (Flecken) dwie mile na p\u00f3\u0142noc od S\u0142upska, na wschodnim brzegu S\u0142upi przy jej uj\u015bciu, gdzie rzeka tworzy\u0142a \u201eeinen wenig brauchbaren Hafen\u201d \u2014 ma\u0142o u\u017cyteczny port. Mieszkali tu g\u0142\u00f3wnie szyprowie i marynarze, kt\u00f3rzy obok \u017ceglugi \u0142owili \u0142ososie; osada mia\u0142a w\u0142asnego w\u00f3jta, a domy by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w, p\u0142ac\u0105cych kamlarii miejskiej roczny czynsz gruntowy. Liczy\u0142a 37 dym\u00f3w, nie licz\u0105c kupieckich spichlerzy; by\u0142a chata le\u015bnika i dom szkolny, w kt\u00f3rym mieszka\u0142 zakrystian, zarazem organista. Rola by\u0142a piaszczysta i nieurodzajna. 1 sierpnia 1778 roku sp\u0142on\u0119\u0142o 18 dom\u00f3w, wszystkie odbudowano. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Zimowisk (Wintershagen).\n\nUstka by\u0142a fili\u0105 parafii Wintershagen (dzi\u015b Zimowiska-Grabno) w synodzie s\u0142upskim miejskim. Do parafii nale\u017ca\u0142y tak\u017ce Strickershagen, Nesekow, Grasbruch, Silberberg i Karlshof, a patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Wintershagen i magistrat S\u0142upska. W tutejszym ko\u015bciele wisia\u0142 portret pastora Christiana Steinhauera z 1674 roku. Dokumentem z 7 i 14 pa\u017adziernika 1909 roku siedzib\u0119 parafii przeniesiono z Wintershagen do Ustki, ze skutkiem od 1 pa\u017adziernika tego roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w miejscowo\u015bci 1934 ewangelik\u00f3w, 21 katolik\u00f3w, 5 innych chrze\u015bcijan i 12 \u017byd\u00f3w (strona 174, pozycja 128). Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii Wintershagen-Stolpm\u00fcnde, z siedzib\u0105 w Ustce, 5000 dusz: 4000 w Ustce i 1000 w Wintershagen. Pastorem by\u0142 Martin Simon. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 5157 wiernych, w tym 4277 w Ustce. W 1925 roku mieszka\u0142o w Ustce 80 katolik\u00f3w (2,1 procent), a ewangelicy stanowili oko\u0142o 97,6 procent mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nPierwszy cmentarz Ustki rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, w miejscu zwanym dzi\u015b Zau\u0142kiem Bosma\u0144skim przy ulicy Marynarki Polskiej. W Ustce stary cmentarz przy ko\u015bciele mia\u0142 kszta\u0142t owalu i by\u0142 nieco wyniesiony ponad otoczenie; monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego datuje przeniesienie poch\u00f3wk\u00f3w na lata osiemdziesi\u0105te XIX wieku. W latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku uznano, \u017ce rosn\u0105cemu portowi nie wystarcza, i postanowiono jednocze\u015bnie wznie\u015b\u0107 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 oraz za\u0142o\u017cy\u0107 wi\u0119ksz\u0105 nekropoli\u0119. Na \u00f3wczesnych peryferiach Ustki firma miejscowego cie\u015bli Franza Draheima postawi\u0142a w latach 1885\u20131888 du\u017cy, murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki; poch\u00f3wki przeniesiono w jego s\u0105siedztwo. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 10 lipca 1888 roku, a rozbi\u00f3rk\u0119 starego, szachulcowego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja rozpocz\u0119to 20 marca 1889 roku. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, murowany i neogotycki, s\u0142u\u017cy dzi\u015b rzymskokatolickiej parafii Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela.\n\nPo 1945 roku przedwojenne groby lutera\u0144skie w wi\u0119kszo\u015bci uszanowano; nagrobki z okresu nazistowskiego zdewastowano, a w drugiej po\u0142owie lat siedemdziesi\u0105tych usuni\u0119to je odg\u00f3rn\u0105 decyzj\u0105. Cmentarz pozosta\u0142 czynny i jest dzi\u015b komunalny. Z dawnej architektury zachowa\u0142y si\u0119 ceglana kaplica oraz brama wej\u015bciowa o ceglanych s\u0142upkach i \u017celiwnych, a\u017curowych skrzyd\u0142ach; niemal bez zmian przetrwa\u0142 zaprojektowany uk\u0142ad alejek. W wyniku ci\u0105g\u0142o\u015bci poch\u00f3wk\u00f3w utrzymano cz\u0119\u015b\u0107 starodrzewu i pozostawiono lub powt\u00f3rnie wykorzystano cz\u0119\u015b\u0107 pomnik\u00f3w nagrobnych. Wed\u0142ug stanu z 1994 roku najstarsza inskrypcja na cmentarzu pochodzi\u0142a z 1917 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II (rejencja koszali\u0144ska), Stettin 1912, has\u0142o Wintershagen, s. 484\u2013485; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 218\u2013219; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 11; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Stolpm\u00fcnde, s. 963\u2013964; J. Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 6-7-8 (282)/2026, s. 10\u201314; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 929\u2013930; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 177.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Ustka \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 218\u2013219","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 218\u2013219); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eWintershagen\u201d, s. 484\u2013486; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 174, pozycja 128)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o \u201eWintershagen\u201d, s. 484\u2013486","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 218\u2013219); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eWintershagen\u201d, s. 484\u2013486; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 174, pozycja 128)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 174, poz. 128","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 218\u2013219); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eWintershagen\u201d, s. 484\u2013486; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 174, pozycja 128)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Stettin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 929\u2013930","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 177","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0767","image_url":"/static/atlas/foto/bielamowicz_commons/cm-0767_01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.582444,"lng":16.861823,"name_de":"Stolpm\u00fcnde","name_pl":"Ustka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Ustce (niem. Stolpm\u00fcnde, Kreis Stolp, prowincja Pomorze), wzniesiony w latach 1885\u20131888 jako \u015bwi\u0105tynia ewangelicka dla rosn\u0105cej gminy portowego miasteczka. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 18 maja 1885 r., budow\u0119 prowadzi\u0142 miejscowy majster Franz Draheim (cie\u015bla stoczniowy, p\u00f3\u017aniejszy skarbnik gminy, kt\u00f3ry maj\u0105tek zapisa\u0142 ubogim). Ceglana budowla na kamiennym fundamencie, z pojedyncz\u0105 wie\u017c\u0105; organy o 20 g\u0142osach i 2 manua\u0142ach zbudowa\u0142 V\u00f6lkner z Duninowa. Po\u015bwi\u0119cenia dokonano 10 lipca 1888 r.; \u015bwi\u0105tynia mie\u015bci\u0142a ok. 800 os\u00f3b i s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom do 1945 r. Zast\u0105pi\u0142a \u015bredniowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 (\u015bw. Jana Chrzciciela i \u015bw. Miko\u0142aja, konsekrowany 1356), rozebrany od 1889 r. Po 1945 r. przej\u0119ty przez katolik\u00f3w; dzi\u015b rzymskokatolicka parafia Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela. Zabytek rejestrowy (nr A-319, 30 VIII 1993).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Kirche des Heiligen Erl\u00f6sers (Ustka) (Wikipedia DE)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Kirche_des_Heiligen_Erl%C3%B6sers_(Ustka)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / ustka.travel \u2014 Ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bw. Zbawiciela","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0413","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.582225,"lng":16.85982,"name_de":"Stolpm\u00fcnde","name_pl":"Ustka \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. Naj\u015bw. Zbawiciela)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Ustce (po niemiecku Stolpm\u00fcnde) \u2014 neogotycka Erl\u00f6serkirche z czerwonej ceg\u0142y \u2014 jest czynny; od 1945 roku u\u017cytkuj\u0105 go katolicy jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1407 (30 sierpnia 1993 roku).\n\nUstka, portowe miasto u uj\u015bcia S\u0142upi, le\u017ca\u0142a przed 1945 rokiem w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Jej pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, konsekrowano w 1356 roku jako fili\u0119 parafii w Wintershagen.\n\nWed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera w ko\u015bciele w Ustce wisia\u0142 portret pastora Christiana Steinhauera z 1674 roku; Steinhauer prowadzi\u0142 w latach 1670\u20131692 parafi\u0119 w Zimowiskach (Wintershagen), kt\u00f3rej fili\u0105 by\u0142a Ustka.\n\nUstka mia\u0142a w 1784 roku \u2014 jak zapisa\u0142 opis Pomorza \u2014 \u201enale\u017c\u0105cy do synodu s\u0142upskiego i pi\u0119knie ozdobiony ko\u015bci\u00f3\u0142, b\u0119d\u0105cy fili\u0105 parafii w Wintershagen\u201d. W\u015br\u00f3d trzydziestu siedmiu palenisk osady, nie licz\u0105c kupieckich spichlerzy, by\u0142 te\u017c dom szkolny, \u201ew kt\u00f3rym mieszka ko\u015bcielny, b\u0119d\u0105cy zarazem organist\u0105\u201d. Mieszkali tu szyprowie i marynarze, a obok \u017ceglugi \u017cy\u0142o si\u0119 z po\u0142owu \u0142ososia. Osada mia\u0142a wtedy w\u0142asnego w\u00f3jta, a domy by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w, p\u0142ac\u0105cych kamlarii miejskiej roczny czynsz gruntowy. Rola by\u0142a piaszczysta i nieurodzajna, a port przy uj\u015bciu S\u0142upi Br\u00fcggemann nazywa \u201eeinen wenig brauchbaren Hafen\u201d \u2014 ma\u0142o u\u017cytecznym. 1 sierpnia 1778 roku sp\u0142on\u0119\u0142o 18 dom\u00f3w; wszystkie odbudowano.\n\nW latach osiemdziesi\u0105tych XIX wieku uznano, \u017ce dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 i otaczaj\u0105cy go cmentarz nie wystarczaj\u0105, i postanowiono jednocze\u015bnie wznie\u015b\u0107 wi\u0119ksz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i za\u0142o\u017cy\u0107 rozleglejsz\u0105 nekropoli\u0119. Budow\u0119 rozpocz\u0119to od wmurowania kamienia w\u0119gielnego 18 maja 1885 roku; prowadzi\u0142 j\u0105 warsztat usteckiego mistrza budowlanego Franza Draheima (monografia cmentarzy nazywa go cie\u015bl\u0105), a po\u015bwi\u0119cenie odby\u0142o si\u0119 10 lipca 1888 roku. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 mie\u015bci\u0142 oko\u0142o 800 os\u00f3b; Karl-Heinz Pagel podaje 720 miejsc siedz\u0105cych. Stary, szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142ek rozbierano od 1889 roku. Organy zbudowa\u0142 Christian Friedrich V\u00f6lkner z pobliskiego Duninowa \u2014 instrument dwumanua\u0142owy, dwudziestog\u0142osowy, o prospekcie neogotyckim, jedna z nielicznych zachowanych prac tej wytw\u00f3rni. Instrument remontowano w 1970, 1996 i 2013 roku.\n\nDo nowego ko\u015bcio\u0142a w Ustce przeniesiono cz\u0119\u015b\u0107 wyposa\u017cenia starego; w wie\u017cy sta\u0142 ponadnaturalnej wielko\u015bci drewniany krucyfiks obci\u0105gni\u0119ty p\u0142\u00f3tnem, z dat\u0105 1752. Zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c XVII- i XVIII-wieczne rze\u017aby z dawnego ko\u015bcio\u0142a: olbrzymi anio\u0142 chrzcielny, Dawid z harf\u0105 i figury anio\u0142\u00f3w. Zachowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c dawny barokowy o\u0142tarz, w kt\u00f3rego cz\u0119\u015bci \u015brodkowej mie\u015bci\u0142a si\u0119 ambona, z Ostatni\u0105 Wieczerz\u0105 w predelli. W ko\u015bciele by\u0142y dwa mosi\u0119\u017cne \u015bwieczniki: jeden podarowa\u0142 szyper Davidt Peter z \u017con\u0105, drugi nosi dat\u0119 1707. W ko\u015bciele by\u0142 model statku w szklanej gablocie, podarowany w 1682 roku przez szypra Mathiasa Brandta, a drugi model wisia\u0142 swobodnie we wn\u0119trzu. Inwentarz wymienia te\u017c dwa proste lichtarze z mosi\u0105dzu czerwonego i cynow\u0105 mis\u0119 do sto\u0142u chrzcielnego z imieniem ofiarodawcy i dat\u0105 1773.\n\nPierwszy ustecki cmentarz le\u017ca\u0142 wok\u00f3\u0142 dawnego ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, w miejscu zwanym dzi\u015b Zau\u0142kiem Bosma\u0144skim, na owalnym, lekko wyniesionym terenie. Przy budowie nowej \u015bwi\u0105tyni stary cmentarz przeniesiono w jej s\u0105siedztwo. Na mapie z ko\u0144ca XIX wieku zaznaczono go jako za\u0142o\u017cenie sze\u015bciokwaterowe, z niezagospodarowan\u0105 kwater\u0105 po\u0142udniowo-wschodni\u0105 i granicznymi nasadzeniami. Do dzi\u015b przetrwa\u0142y ceglana kaplica oraz brama wej\u015bciowa o ceglanych s\u0142upkach i \u017celiwnych, a\u017curowych skrzyd\u0142ach, a projektowany uk\u0142ad alejek zachowa\u0142 si\u0119 niemal bez zmian.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XII, 1892) Ustka, po niemiecku Stolpm\u00fcnde, liczy\u0142a w 1885 roku 1974 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1945 ewangelik\u00f3w, 8 katolik\u00f3w, 3 dysydent\u00f3w i 18 \u017byd\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w Ustce 1934 ewangelik\u00f3w, 21 katolik\u00f3w, 5 innych chrze\u015bcijan i 12 \u017byd\u00f3w. Ustka by\u0142a fili\u0105 parafii ewangelickiej w Wintershagen; 1 pa\u017adziernika 1909 roku siedzib\u0119 parafii przeniesiono do Ustki. Parafi\u0119 (Kirchspiel) Stolpm\u00fcnde/Wintershagen tworzy\u0142y Nesekow, Stolpm\u00fcnde, Strickershagen i Wintershagen. W 1914 roku pastorem w Ustce by\u0142 Kr\u00fcger. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii Wintershagen-Stolpm\u00fcnde, z siedzib\u0105 w Ustce, 5000 dusz: 4000 w Ustce i 1000 w Wintershagen. Pastorem by\u0142 Martin Simon. Patronat w Wintershagen sprawowali pani von Uckermann z Gro\u00df Machmin, jedyna uprawniona do wyboru, i tajny radca dr Boenisch z Hohenhagen, a w Ustce magistrat S\u0142upska.\n\nEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne tej parafii przechowuje dzi\u015b Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej: dwie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w \u2014 z lat 1870\u20131897 (sygnatura 108) i 1898\u20131924 (109) \u2014 ksi\u0119g\u0119 \u015blub\u00f3w z lat 1870\u20131909 (110), a tak\u017ce ksi\u0119g\u0119 komunikuj\u0105cych z lat 1900\u20131933 (111). Wszystkie s\u0105 zdigitalizowane, ale archiwum udost\u0119pnia je wy\u0142\u0105cznie na miejscu, w Koszalinie. Tom ksi\u0105g metrykalnych tej parafii z lat 1860\u20131936 przechowuje dzi\u015b Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie w zbiorze ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii (zesp\u00f3\u0142 65/44/0); jego skany s\u0105 dost\u0119pne w serwisie Szukaj w Archiwach. Wed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Stolpm\u00fcnde mit Wintershagen), zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1655 roku.\n\nPo wysiedleniu ludno\u015bci niemieckiej \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy; konsekracji dokona\u0142 biskup Tadeusz Werno 11 kwietnia 1999 roku. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 15 lipca 1945 roku, a parafi\u0119 erygowano 1 czerwca 1951 roku. J\u00f3zef Szyma\u0144ski przytacza list ksi\u0119dza Jana Ziei z 6 wrze\u015bnia 1945 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rego przy ko\u015bciele poewangelickim w Ustce osiad\u0142 ksi\u0105dz Jan Mucharski z diecezji lubelskiej. Dekret z 24 sierpnia 1990 roku, tworz\u0105cy parafi\u0119 Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny Gwiazdy Morza, wyznaczy\u0142 jej tymczasowo jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela, do czasu zbudowania kaplicy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eUj\u015b\u0107\u201d; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 484\u2013485; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 98, 99; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013; ks. T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 128; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 929\u2013930; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o Stolpm\u00fcnde; Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp\u00f3\u0142 65/44/0 \u201eZbi\u00f3r ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii\u201d, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (252)/2023, s. 16; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 355; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 929\u2013930, 1016; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1990, nr 8, s. 286\u2013287; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 177; J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 403; A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3.*","built_year":1888,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Chrzciciela i \u015bw. Miko\u0142aja / Historia Ustki (Wikipedia)","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Ustki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy (wykaz ksi\u0105g)","tytul":"T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 109\u2013132","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/18379"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"archiwum","tytul":"Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie, zesp\u00f3\u0142 65/44/0 \u201eZbi\u00f3r ewangelickich ksi\u0105g metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii\u201d, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl","url":"https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/68037"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 98, 99","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 98, 99","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 484","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eUj\u015b\u0107\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 929\u2013930, 1016","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1990, nr 8, s. 286\u2013287","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 177","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 403","url":"https://doi.org/10.31743/abmk.2019.112.20"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"KOS-0093","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/kos-0093_sam_4256-2.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.58113,"lng":16.8613,"name_de":"Stolpm\u00fcnde / Wintershagen","name_pl":"Ustka \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wa\u0107mierek, po niemiecku Klein Watzmirs (spotyka si\u0119 te\u017c formy Klein Watzmiers i Wa\u0107merek), to niewielka wie\u015b kociewska nad jeziorem Wa\u0107mierek, dzi\u015b w so\u0142ectwie Gniszewo, w gminie Tczew, w powiecie tczewskim. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w obejmuje tu cmentarz ewangelicki, a obok niego dw\u00f3r, dzi\u015b budynek mieszkalny pod numerami 7a i 7b, na dzia\u0142ce 315/16 w obr\u0119bie Swaro\u017cyn. Przed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W latach 1920\u20131939 znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, w pasie nazywanym wtedy \u201ekorytarzem\u201d, a w latach 1939\u20131945 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Wielki i Ma\u0142y Wa\u0107mierz (Gro\u00df i Klein Watzmirs) nale\u017ca\u0142y do Joanny z Gralewskich, \u017cony Stanis\u0142awa Konarskiego, a po dziale z 1759 roku do ich syna Ignacego Konarskiego. Od 1783 roku dobra nale\u017ca\u0142y do jego c\u00f3rki Heleny, zam\u0119\u017cnej za Dominikiem Piwnickim, a od 1791 roku do ich dzieci. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 oba Wa\u0107mierze figuruj\u0105 w\u015br\u00f3d d\u00f3br 47-letniego Ignacego Konarskiego ze Szp\u0119gawska.\n\nUrz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku nie opisywa\u0142 *Klein Watzmirs* osobno, lecz odsy\u0142a\u0142 do has\u0142a *Gro\u00df Watzmirs* (maj\u0105tek rycerski). Dla obu razem podawa\u0142 19 budynk\u00f3w mieszkalnych i 435 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 186 ewangelik\u00f3w i 249 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Tczewie; katolicy \u2014 do parafii w Subkowach; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Wa\u0107mierzu. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujmowa\u0142 Klein Watzmirs jako obw\u00f3d dworski: 142 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 62 ewangelik\u00f3w i 80 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Tczewie, katolicy do parafii w Subkowach. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 147 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 66 os\u00f3b poda\u0142o niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty \u2014 59 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w. W tym spisie polski jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o 81 os\u00f3b; w\u015br\u00f3d nich nie by\u0142o ani jednego ewangelika. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 we wsi 146 mieszka\u0144c\u00f3w w dziesi\u0119ciu domach: 81 rzymskich katolik\u00f3w i 65 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 85 os\u00f3b, niemieck\u0105 61.\n\nWielki i Ma\u0142y Wa\u0107mierz (razem ponad 1100 hektar\u00f3w, gorzelnia) nale\u017ca\u0142y w 1891 i 1903 roku do Roberta von Kriesa; zarz\u0105dc\u0105 by\u0142 wtedy nadle\u015bniczy G. von Kries. Od co najmniej 1909 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Georg von Kries, wymieniony w 1923 roku, a w 1928 roku Wa\u0107mierz mia\u0142a Gertruda Kries. W 1926 roku 200 hektar\u00f3w maj\u0105tku Georga von Kriesa wpisano do wykazu przymusowego wykupu i do 1930 roku pa\u0144stwo przymusowo wykupi\u0142o je od Gertrudy Kries; w 1938 roku do wykazu wpisano kolejne 435 hektar\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z 15 listopada 1984 roku opisuje stan cmentarza s\u0142owami: \u201eTylko jeden nagrobek z napisem do odczytania. Pozosta\u0142e zdewastowane. Mur rozwalony\u201d. Cmentarz o powierzchni dw\u00f3ch i p\u00f3\u0142 ara le\u017ca\u0142 wtedy po\u015brodku lasu, na koronie skarpy, i by\u0142 obwiedziony ozdobnym murem z ceg\u0142y z po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku. Na cmentarzu zachowa\u0142y si\u0119 trzy nagrobki wolnostoj\u0105ce i sze\u015b\u0107 mogi\u0142 ziemnych, a najstarszy czytelny nagrobek pochodzi\u0142 z 1866 roku. Z dawnego za\u0142o\u017cenia pozosta\u0142y r\u00f3wnie\u017c trzy \u015bwierki o pniach grubo\u015bci od stu do stu trzydziestu centymetr\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Swaro\u017cyn (Swaroschin) i podaje tu 59 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat tczewski, gmina Tczew, pozycje 278 i 279; Dawny Tczew \u2014 Cmentarze; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Dirschau, s. 30\u201331, pozycja 51; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, spis z 1 grudnia 1910 roku, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, s. 18, pozycja 50; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 56; karta cmentarza w Wa\u0107mierku, oprac. G. Olszewska, S. Grochowski, Z. Grochowska, Gda\u0144sk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 254 (s. 10), nr 1220 (s. 91); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 224, pozycje 261 i 260; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 78; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 16\u201317; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 250; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1938 nr 9 poz. 56, pozycja 101; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1931, nr 1; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1236; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dawny Tczew \u2014 Cmentarze","url":"https://www.dawnytczew.pl/pl/narody-i-religie/227-cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 254 (s. 10), nr 1220 (s. 91)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 224, pozycje 261 i 260","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 78","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 16\u201317","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 250","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1938 nr 9 poz. 56, pozycja 101","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1931, nr 1","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1236","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0360","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.040095,"lng":18.708618,"name_de":"Klein Watzmirs","name_pl":"Wa\u0107mierek \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Wa\u0142dowie le\u017cy osobno \u2014 w lesie na p\u00f3\u0142noc od zwartej zabudowy wsi. Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje go na po\u0142ow\u0119 XIX wieku, gminna ewidencja zabytk\u00f3w na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 tego stulecia. Jest nieczynny i figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w; do rejestru nie zosta\u0142 wpisany. We wsi jest drugi cmentarz, przyko\u015bcielny \u2014 rzymskokatolicki, z pierwszej po\u0142owy XX wieku, uj\u0119ty w ewidencji jako osobny obiekt.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1993 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eliczne nagrobki cz\u0119\u015bciowo zniszczone, drzewostan wyci\u0119ty\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 oko\u0142o stu metr\u00f3w na zach\u00f3d od szosy z Czarnicy, na r\u00f3wnym terenie na wzg\u00f3rzu otoczonym lasem, nie mia\u0142 ogrodzenia ani bramy, a uk\u0142ad by\u0142 dwukwaterowy i regularny. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu nagrobk\u00f3w wolno stoj\u0105cych i siedem mogi\u0142, przy czym najstarsze nagrobki pochodzi\u0142y z 1894 i 1895 roku; z drzew pozosta\u0142y dwa d\u0119by, dwa \u015bwierki i sosna w dobrym stanie.\n\nWa\u0142dowo, po niemiecku Waldow, le\u017ca\u0142o w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, a dzi\u015b nale\u017cy do gminy Miastko w powiecie bytowskim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u2014 szachulcowa \u015bwi\u0105tynia z 1716 roku \u2014 stoi do dzi\u015b. Po 1945 roku przej\u0105\u0142 go Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; \u015bwi\u0105tynia nosi dzi\u015b wezwanie \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki. Do rejestru zabytk\u00f3w wpisano go 23 marca 1960 roku pod numerem A-165.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w z 1934 roku podaje, \u017ce parafi\u0119 za\u0142o\u017cono w 1635 roku, a patronat sprawowali w\u0142a\u015bciciele okolicznych d\u00f3br. \u017byciorysy dw\u00f3ch tutejszych duchownych Ernst M\u00fcller podaje przy ich p\u00f3\u017aniejszych parafiach, Lupow i Dammen: Jakob Nigrinus, zwany te\u017c Schwartzem, by\u0142 pastorem w Waldow od oko\u0142o 1630 roku i w 1634 roku przeszed\u0142 do \u0141upawy (w ha\u015ble Waldow: lata 1630\u20131635). Wilhelm Max Carol Hildebrandt (tak w jego biogramie; w wykazie pastor\u00f3w Waldow: Max Wilhelm Karl) zosta\u0142 tu ordynowany 8 grudnia 1889 roku i odszed\u0142 1 kwietnia 1893 roku; jego nast\u0119pc\u0105 by\u0142 od czerwca 1893 roku pastor Louis Diederichs. M\u00fcller ma w swojej ksi\u0119dze has\u0142o Waldow w synodzie miasteckim (Rummelsburg) i wymienia Nigrinusa jako trzeciego tutejszego pastora, po Jakobie Bl\u00f6mkem i Davidzie Zelacku; rok 1635, kt\u00f3ry inwentarz podaje jako dat\u0119 za\u0142o\u017cenia parafii, jest u niego rokiem spisania matryku\u0142y ko\u015bcielnej, gdy urz\u0105d obejmowa\u0142 Johann Lassenius.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku w Wa\u0142dowie, po niemiecku Waldow, mieszkali pastor i ko\u015bcielny i by\u0142 tam dom dla wdowy po pastorze. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Wa\u0142dowo w dw\u00f3ch rubrykach: w gminie wiejskiej naliczono 112 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w (strona 162, pozycja 48), w obwodzie dworskim 388 ewangelik\u00f3w, siedmiu katolik\u00f3w i pi\u0119ciu \u017byd\u00f3w (strona 168, pozycja 121). Parafia ewangelicka mia\u0142a siedzib\u0119 na miejscu. W tym spisie parafi\u0119 w Wa\u0142dowie podano przy jedenastu gminach wiejskich i obwodach dworskich powiatu \u2014 obok samej wsi tak\u017ce przy Gloddow, Gr\u00fcnwalde (dzisiejszych Rolach), Kremerbruch, Ponickel, Reinwasser, Saaben i Scharnitz; Wa\u0142dowo, Gloddow i Reinwasser wyst\u0119puj\u0105 w nim dwukrotnie, jako gmina wiejska i jako obw\u00f3d dworski. Dokumentem z 5 kwietnia 1908 roku z cz\u0119\u015bci parafii w Wa\u0142dowie i cz\u0119\u015bci parafii w Tuchomiu utworzono samodzieln\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Kramarzynach; nowa gmina pozosta\u0142a pod tutejszym urz\u0119dem parafialnym. W 1924 roku gmina ko\u015bcielna w Wa\u0142dowie liczy\u0142a oko\u0142o 2600 dusz, a po\u0142\u0105czona z ni\u0105 gmina ko\u015bcielna w Kramarzynach \u2014 oko\u0142o 800. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3500 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Kramarzynach, oddalon\u0105 o 6,3 kilometra; urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 812; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 162\u2013169; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 404\u2013406 (has\u0142o Waldow), 493 (has\u0142o Dammen) i 502 (has\u0142o Lupow); J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III, Stettin 1934, s. 124; \u201eVerzeichnis der evangelischen Pfarrstellen und Geistlichen etc. der Provinz Pommern\u201d, 1924; karta cmentarza w Wa\u0142dowie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 145.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 812","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 145","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0624","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.064662,"lng":17.151711,"name_de":"Waldow (Kr. Rummelsburg)","name_pl":"Wa\u0142dowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wa\u0142dowo, po niemiecku Waldow, le\u017cy nad Wieprz\u0105 w gminie Miastko. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Zachowany ko\u015bci\u00f3\u0142, o konstrukcji szachulcowej, wzniesiono w 1716 roku; stoi w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, na wzg\u00f3rzu w zakolu rzeki. Z barokowego wyposa\u017cenia z 1717 roku przetrwa\u0142y o\u0142tarz i ambona \u2014 pierwotnie po\u0142\u0105czone w o\u0142tarz kazalnicowy, rozdzielone przy przebudowie w 1957 roku \u2014 oraz chrzcielnica i konfesjona\u0142. Z dw\u00f3ch dzwon\u00f3w jeden odlano w 1862 roku, drugi za\u015b, sprowadzony ze \u015awieszyna, nosi wed\u0142ug karty Narodowego Instytutu Dziedzictwa dat\u0119 1625 (podawana bywa te\u017c data 1626). Ko\u015bci\u00f3\u0142 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w w 1960 roku pod numerem A-165.\n\nWie\u015b lokowano wkr\u00f3tce po 1558 roku jako o\u015brodek po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci d\u00f3br von Puttkamer\u00f3w i wtedy te\u017c sta\u0142a si\u0119 siedzib\u0105 parafii ewangelickiej, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y mi\u0119dzy innymi Reinwasser, Gr\u00fcnden, Scharnitz i Schidlitz oraz Waldow Ziegelei i Waldower M\u00fchle. Kreplin po\u015bwiadcza tu ko\u015bci\u00f3\u0142 przed 1590 rokiem i parafi\u0119 w 1635 roku; inwentarz zabytk\u00f3w z 1934 roku podaje rok 1635 jako dat\u0119 za\u0142o\u017cenia parafii, a M\u00fcller wymienia tutejszych pastor\u00f3w przed tym rokiem. Ernst M\u00fcller wymienia w\u015br\u00f3d tutejszych pastor\u00f3w Jakoba Nigrinusa, zwanego te\u017c Schwartzem, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu od oko\u0142o 1630 roku, a potem przeszed\u0142 do \u0141upawy \u2014 w ha\u015ble wa\u0142dowskim M\u00fcller datuje jego urz\u0119dowanie na lata 1630\u20131635, a w \u0142upawskim \u2014 jego przej\u015bcie na 1634 rok.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku w Wa\u0142dowie, po niemiecku Waldow, mieszkali pastor i ko\u015bcielny, by\u0142 te\u017c dom dla wdowy po pastorze; ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (macierzysty) sta\u0142 pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli wsi nale\u017c\u0105cych do parafii, a przypisane by\u0142y do niego Piaszczyna (Reinwasser), \u017babno (Saaben), G\u0142odowo (Gloddow), Scharnitz, Wustrow, Role (Gr\u00fcnwalde), Ponickel oraz folwark Flie\u00dfhof nale\u017c\u0105cy do maj\u0105tku Trzcinno.\n\nWed\u0142ug inwentarza Juliusa Kohtego z 1934 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na stromym wzg\u00f3rzu, od zachodu i p\u00f3\u0142nocy opasanym poro\u015bni\u0119tym bukami w\u0105wozem, kt\u00f3rym p\u0142ynie bior\u0105ca tu pocz\u0105tek Wieprza (Wipper). Dat\u0119 budowy, 1716 rok, po\u015bwiadczaj\u0105 chronogram w napisie nad drzwiami po\u0142udniowymi i data na chor\u0105giewce; nad stron\u0105 zachodni\u0105 wznosi si\u0119 kwadratowa sygnaturka ze smuk\u0142ym, o\u015bmiobocznym, krytym gontem he\u0142mem. Oko\u0142o 1863 roku wstawiono empor\u0119 biegn\u0105c\u0105 wok\u00f3\u0142 wn\u0119trza, o\u0142tarz i ambon\u0119 z\u0142o\u017cono w ambon\u0119 o\u0142tarzow\u0105, a wej\u015bcie po\u0142udniowe zamkni\u0119to i urz\u0105dzono w nim miejsce dla pastora, obudowane starymi p\u0142ycinami.\n\n14 lutego 1871 roku konsystorz rozwi\u0105za\u0142 synod ko\u0142czyg\u0142owski (Alt Kolziglow) i rozdzieli\u0142 jego jedena\u015bcie parafii mi\u0119dzy cztery synody. Cety\u0144, Ko\u0142czyg\u0142owy, Budowo i No\u017cyno przesz\u0142y do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i D\u0119bnica Kaszubska do synodu miejskiego S\u0142upska; Mikorowo, Dobieszewo i \u0141upawa do synodu staromiejskiego S\u0142upska; Wa\u0142dowo do Miastka.\n\nSpis z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w Wa\u0142dowie 112 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W nale\u017c\u0105cym do tej samej parafii Reinwasser mieszka\u0142o wed\u0142ug tego spisu 198 os\u00f3b wyznania ewangelickiego w gminie wiejskiej i 506 w obwodzie dworskim, a w Kremerbruchu 431 ewangelik\u00f3w i 38 katolik\u00f3w. Benedykt Reszka przytacza dokument, z kt\u00f3rego wynika, \u017ce sze\u015b\u0107 rodzin, razem 29 os\u00f3b, mieszkaj\u0105cych na wybudowaniu Piaszczyny, nale\u017ca\u0142o do Wa\u0142dowa, oddalonego o oko\u0142o osiem kilometr\u00f3w od Brze\u017ana Szlacheckiego.\n\nGmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Kramarzynach wydzielono 5 kwietnia 1908 roku z dw\u00f3ch parafii: z Wa\u0142dowa przeszli do niej ewangelicy obszaru dworskiego Kramarzyny, z Tuchomia \u2014 ewangelicy folwark\u00f3w Gro\u00df i Klein Birkhof oraz gminy Lonken. Nowa gmina pozosta\u0142a pod tutejszym urz\u0119dem parafialnym. W listopadzie 1913 roku pastor Louis Diederichs z Wa\u0142dowa otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego czwartej klasy.\n\nKalusche zapisa\u0142 na pocz\u0105tku XX wieku miejscowe podanie: na pobliskim wzg\u00f3rzu Pollacksberg sta\u0142 w dawnych czasach ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Gdy w Wa\u0142dowie zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dzwony z tamtej \u015bwi\u0105tyni pr\u00f3bowano przewie\u017a\u0107 do nowej, lecz na granicy wsi same zlecia\u0142y z wozu i zaton\u0119\u0142y w jeziorku Gottb\u00f6rs u st\u00f3p wzg\u00f3rza; mia\u0142o by\u0107 stamt\u0105d s\u0142ycha\u0107 ich bicie.\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3500 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Kramarzynach, oddalon\u0105 o 6,3 kilometra. G\u0142osy patronatu dzieli\u0142y si\u0119 na pi\u0119tna\u015bcie cz\u0119\u015bci: po trzy mieli w\u0142a\u015bciciele Reinwasser oraz w\u0142a\u015bciciele Gr\u00fcnwalde i Ponickel razem, jedn\u0105 w\u0142a\u015bciciele Scharnitz, a osiem w\u0142adze ko\u015bcielne. Urz\u0105d pastora by\u0142 wtedy nieobsadzony. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 560 mieszka\u0144c\u00f3w w 129 gospodarstwach. W 1945 roku toczy\u0142y si\u0119 tu ci\u0119\u017ckie walki, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono jako rzymskokatolicki 11 pa\u017adziernika 1957 roku, nadaj\u0105c mu wezwanie \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki; w tym samym roku dostawiono zakrysti\u0119 i krucht\u0119, zmieniono okna i zmodernizowano wn\u0119trze. Od 2002 roku jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Piaszczynie.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wa\u0142dowo mia\u0142o sta\u0107 si\u0119 siedzib\u0105 parafii wkr\u00f3tce po 1558 roku, a inwentarz z 1934 roku podaje jako dat\u0119 za\u0142o\u017cenia parafii rok 1635. Wed\u0142ug inwentarza Kohtego o\u0142tarz i ambon\u0119 z\u0142o\u017cono w ambon\u0119 o\u0142tarzow\u0105 oko\u0142o 1863 roku, a w opisie wyposa\u017cenia z 1717 roku s\u0105 one okre\u015blone jako pierwotnie po\u0142\u0105czone w o\u0142tarz kazalnicowy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 812; J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III, Stettin 1934, s. 124; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa (zabytek.pl, oprac. B. Dygulska, 2014); wykaz gmin prowincji Pomorze wed\u0142ug spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, strona 162, pozycje 34, 36 i 48, strona 164, pozycja 85, oraz strona 166, pozycja 105; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 186; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 404\u2013405 i 502; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; W. Kalusche, \u201eHeimatskunde des Kreises Rummelsburg in Pommern\u201d, Rummelsburg: Otto Hasert, [po 1910]; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998, has\u0142o Ko\u0142czyg\u0142owy, s. 99; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 145; \u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 8 listopada 1913 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1716,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wa\u0142dowo (wojew\u00f3dztwo pomorskie) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wa%C5%82dowo_(wojew%C3%B3dztwo_pomorskie)"},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Kalusche, \u201eHeimatskunde des Kreises Rummelsburg in Pommern\u201d, Rummelsburg: Otto Hasert, [po 1910]","url":"https://rummelsburg.de/literatur/Kalusche.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Kohte, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. III, Stettin 1934, s. 124","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 812","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 145","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Zeitung\u201d (Berlin), 8 listopada 1913 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3OKJWTMRLTPH66O42F6TMZK4SO7PJCRV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 404\u2013405 i 502","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony","id":"KOS-0251","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.05972,"lng":17.15917,"name_de":"Waldow","name_pl":"Wa\u0142dowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Waldow)","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wandowo, po niemiecku Wandau, le\u017cy w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim. Cmentarz ewangelicki zajmuje wzniesienie na zachodnim kra\u0144cu wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi do Krzykos\u00f3w, na dzia\u0142ce numer 64. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, po\u0142o\u017cony na zachodnim kra\u0144cu wsi, na wzniesieniu po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi do Krzykos. W programie cmentarz jest opisany jako czytelny w terenie, zaro\u015bni\u0119ty, zaniedbany i zachowany szcz\u0105tkowo.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* podaje, \u017ce w dokumencie z 1396 roku wie\u015b zapisano jako Wandofen, i dodaje, \u017ce za\u0142o\u017cy\u0142 j\u0105 zapewne Jan Stango. W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* (tom z 1892 roku) opisywa\u0142 Wandowo, po niemiecku *Wandau*, jako wie\u015b wraz z wybudowaniami w powiecie kwidzy\u0144skim. Has\u0142o przywo\u0142uje te\u017c topografi\u0119 Goldbecka z 1789 roku, w kt\u00f3rej Wandowo figuruje jako wie\u015b szlachecka licz\u0105ca 21 dym\u00f3w. Wie\u015b obejmowa\u0142a 326 hektar\u00f3w, z tego 274 hektary roli ornej, 29 hektar\u00f3w \u0142\u0105k i cztery hektary lasu; w 1885 roku sta\u0142y tu 52 domy i liczono 64 dymy. Na miejscu dzia\u0142a\u0142y agentura pocztowa i szko\u0142a ewangelicka, a stacj\u0105 pocztow\u0105 by\u0142a Nowa Wioska.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Trumiejach pochodzi z czas\u00f3w katolickich i m\u00f3wiono, \u017ce sta\u0142 tu wcze\u015bniej klasztor. Jest to budowla orientowana, wzniesiona w stylu gotyckim, murowana z kamienia, z kamienn\u0105 wie\u017c\u0105, kt\u00f3rej he\u0142m przebudowano w 1873 roku. Duchownych w Trumiejach wymienia si\u0119 od 1554 roku, kiedy na synodzie w Salfeld podpisa\u0142 si\u0119 Laurentius Cratowianus jako \u201ePastor Tromnaviensis\u201d. Przy czterech pierwszych nie wiadomo, czy urz\u0119dowali w Trumiejach Wielkich, czy w Ma\u0142ych, bo \u017ar\u00f3d\u0142a zapisuj\u0105 ich tylko jako duchownych \u201ez Tromnau\u201d. Od 24 lutego 1792 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 pod patronatem dworskim. Dwa dzwony pochodz\u0105 z 1845 roku, wn\u0119trze odnowiono w 1851 roku, a o\u0142tarz zdobi przedstawienie Ecce homo. W 1854 roku stary pozytyw, u\u017cywany od 1665 roku, zast\u0105piono siedmiog\u0142osowymi organami kupionymi w Gardei. Zachowa\u0142y si\u0119 trzy p\u0142yty nagrobne: Anny Magdaleny von Gablenz z 1700 roku oraz dwie z 1616 roku \u2014 Johanna von Kospotha i jego \u017cony Kathariny z domu von Lehwald, a tak\u017ce Ahasverusa von Brandta i Kathariny z domu von Polenz.\n\nDrugi ko\u015bci\u00f3\u0142 parafii, w Neud\u00f6rfchen, ufundowa\u0142 w 1624 roku Wolff Friedrich, baron zu Heydeck, dziedzic na Neuhofie, Cremitten i Neud\u00f6rfchen. Wed\u0142ug spisu duchownych Rhesy z 1834 roku do 1669 roku by\u0142 fili\u0105 Trumiejek (Klein Tromnau), potem mia\u0142 w\u0142asnego duchownego, a od 1813 roku by\u0142 fili\u0105 Trumiej. Kronika Harnocha z 1890 roku, kt\u00f3ra powo\u0142uje si\u0119 w tym miejscu na Rhes\u0119, podaje, \u017ce do 1669 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Trumiej. Dzisiejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono tam w 1845 roku, wie\u017c\u0119 w 1849. Nabo\u017ce\u0144stwo odprawiano w Neud\u00f6rfchen co trzeci\u0105 niedziel\u0119, a do 1778 roku tak\u017ce po polsku.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a we wsi. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Trumiejach, po niemiecku Gro\u00df Tromnau, katolicy \u2014 do Szynwa\u0142du (Gro\u00df Sch\u00f6nwalde). W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Wandau* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 46 dom\u00f3w mieszkalnych i 324 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 322 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Gro\u00df Tromnau*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 302 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 298 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w. Miejscowa szko\u0142a ewangelicka figuruje w wykazie szk\u00f3\u0142 parafii trumiejskiej, kt\u00f3ra razem z Neud\u00f6rfchen liczy\u0142a 3915 dusz. W spisie z 1 grudnia 1910 roku ewangelik\u00f3w by\u0142o 302, a katolik by\u0142 jeden. W 1939 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Nowej Wiosce (Neud\u00f6rfchen). Ko\u015bci\u00f3\u0142 trumiejski, dzi\u015b filialny pod wezwaniem Chrystusa Kr\u00f3la, jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-264, decyzj\u0105 z 9 grudnia 1961 roku.\n\nErich Wernicke w ksi\u0105\u017cce o powiecie kwidzy\u0144skim (1979) notuje, \u017ce od 1694 roku Wandau nale\u017ca\u0142o do ko\u015bcio\u0142a w Gro\u00df Krebs, czyli w Rakowcu. P\u00f3\u017aniejsze \u017ar\u00f3d\u0142a podane wy\u017cej wi\u0105\u017c\u0105 wie\u015b z Trumiejami i Neud\u00f6rfchen.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Neud\u00f6rfchen i podaje tu 268 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, pozycja 375; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XII, has\u0142o Wandowo; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Marienwerder, s. 80, pozycja 116; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycja 103; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 520\u2013521; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 9\u201310 i 14\u201315; D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005, karta miejscowo\u015bci Wandau w Bildarchiv Ostpreu\u00dfen; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XII, has\u0142o \u201eWandowo\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 112\u2013113; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 78.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 375","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Wandowo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834","url":""},{"typ":"opracowanie historyczne","tytul":"D. Lange, \u201eGeographisches Ortsregister Ostpreu\u00dfen\u201d, 2005 \u2014 karta miejscowo\u015bci Wandau (Bildarchiv Ostpreu\u00dfen)","url":"https://www.bildarchiv-ostpreussen.de/cgi-bin/bildarchiv/suche/show_ortsinfos.cgi?id=62005"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2020, poz. 4865, s. 75, tab. 4, lp. 26","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 78","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1071","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.67564,"lng":19.05772,"name_de":"Wandau","name_pl":"Wandowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Warblewo mia\u0142o kilka cmentarzy; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a we wsi. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, opieraj\u0105c si\u0119 na mapach z dw\u00f3ch stuleci, rozr\u00f3\u017cnia trzy. Najstarszy, oznaczony na mapie dziewi\u0119tnastowiecznej, le\u017cy na skraju lasu na po\u0142udnie od wsi, po zachodniej stronie drogi ku Krzywaniowi; wiod\u0142a do niego aleja kasztanowc\u00f3w, a cmentarz obsadzono najpewniej \u015bwierkami. Od wschodu czytelne s\u0105 na nim dwa rz\u0119dy grob\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich znaleziono marmurow\u0105 tablic\u0119 z inskrypcj\u0105 wskazuj\u0105c\u0105 poch\u00f3wek z 1907 roku. Dwa kolejne, widoczne dopiero na mapach dwudziestowiecznych, za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144, po wschodniej stronie drogi ku Warblewku. Na tym z nich, kt\u00f3ry le\u017cy najdalej na p\u00f3\u0142noc, stoi kaplica grobowa.\n\nWarblewo \u2014 po niemiecku Warbelow, a w dokumencie z 1478 roku Verbelow \u2014 le\u017cy oko\u0142o 11 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142upska. Warblewo nale\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem do powiatu s\u0142upskiego (Landkreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W 1784 roku Warblewo liczy\u0142o 22 dymy i mia\u0142o nauczyciela; przy wsi powsta\u0142a kolonia Neu-Warbelow, a z d\u00f3br p\u0142acono 64 talary daniny. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Wieszynie (Ve\u00dfin) w synodzie s\u0142upskim. Wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera parafia sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z czterech miejscowo\u015bci \u2014 Wieszyna, Redzikowa (Reitz), Wielog\u0142\u00f3w (Vilgelow) i Warblewa \u2014 a prawo powo\u0142ywania duchownego przys\u0142ugiwa\u0142o w\u0142a\u015bcicielce d\u00f3br Wieszyno, wdowie po nadle\u015bniczym zmar\u0142ym 14 lutego 1797 roku.\n\nZ Warblewem zwi\u0105zany by\u0142 ornitolog Eugen Ferdinand von Homeyer (1809\u20131889), w latach 1852\u20131873 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Warblewo by\u0142 Neitzke. W 1879 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1081 hektar\u00f3w i mia\u0142 gorzelni\u0119 parow\u0105, m\u0142yn wodny i cegielni\u0119. Od 1892 do co najmniej 1928 roku jego w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Leo Neitzke, porucznik, a p\u00f3\u017aniej porucznik w stanie spoczynku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 194 ewangelik\u00f3w w gminie wiejskiej i 307 w obwodzie dworskim, a katolik\u00f3w nie wykaza\u0142. Wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 9 marca 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 wysiedlono.\n\nWed\u0142ug inwentaryzacji terenowej z 2020 roku nekropolii by\u0142o tu prawdopodobnie cztery. Czwart\u0105 by\u0142oby miejsce oznaczone na dziewi\u0119tnastowiecznych mapach jako *Kapelle*, czyli kaplica, zapewne rodowa; w latach dwudziestych XX wieku postawiono tam pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Dzi\u015b nie ma \u015bladu ani po kaplicy, ani po pomniku \u2014 pozosta\u0142a k\u0119pa drzew na pag\u00f3rku po lewej stronie drogi wjazdowej. Na cmentarzu na po\u0142udnie od wsi, na skraju lasu, przy alei kasztanowc\u00f3w, inwentaryzacja nie znalaz\u0142a \u015bladu poch\u00f3wk\u00f3w poza charakterystyczn\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105. Po pierwszej z dw\u00f3ch dwudziestowiecznych nekropolii po prawej stronie drogi ku Warblewku, le\u017c\u0105cej dzi\u015b w lesie, niemal nie pozosta\u0142o \u015bladu, cho\u0107 zarys granic da si\u0119 odczyta\u0107 w terenie.\n\nNa drugiej z nich, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, wybudowano w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych kaplic\u0119 rzymskokatolick\u0105 \u2014 dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Wieszynie; granice cmentarza si\u0119 nie zachowa\u0142y. Z pierwotnych nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142y betonowy krzy\u017c Pauliny (1862\u20131938) i Roberta (1863\u20131939) Glende, uszkodzony dwudziestowieczny krzy\u017c \u017celiwny oraz fragmenty a\u017curowego krzy\u017cyka dzieci\u0119cego. W 2000 roku ustawiono tu granitowy obelisk (w opisie wystawy: g\u0142az narzutowy) z polsko-niemieck\u0105 inskrypcj\u0105 ku pami\u0119ci dawnych mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 193; \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Warblewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Warblewo (s. 194\u2013195); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 481\u2013482; J. D\u0105browski, \u201eWarblewo \u2014 Warbelow\u201d, serwis \u201eCmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim\u201d (cmentarze.slupsk.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1014\u20131015; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 164\u2013165; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 180; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 177.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Warblewo \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/warblewo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XII, has\u0142o Warblewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 193","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1014\u20131015","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 192\u2013193","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1892, s. 164\u2013165","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 180","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 177","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 481\u2013482","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0700","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.438833,"lng":17.184461,"name_de":"Warbelow","name_pl":"Warblewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ewangelicki cmentarz parafialny w Warblewie (wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Wieszynie), obecnie rzymskokatolicki; udokumentowany w katalogu cmentarzy ewangelickich powiatu s\u0142upskiego.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Warblewo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/warblewo/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0699","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.42807,"lng":17.17826,"name_de":"Cmentarz parafialny ( d. ewangelicki , ob. rzym. - kat. )","name_pl":"Warblewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Warblinie, po niemiecku Warbelin, za\u0142o\u017cono na skraju lasu, na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144. Nagrobk\u00f3w pozbawiono go niemal doszcz\u0119tnie; od wschodu i zachodu wida\u0107 fragmenty wa\u0142u z cios\u00f3w kamiennych, kt\u00f3ry wyznacza\u0142 granic\u0119 za\u0142o\u017cenia. Ocala\u0142 jeden u\u0142amek pomnika nagrobnego \u2014 kamienny krzy\u017c z poch\u00f3wku z 1936 roku.\n\nWarblino, po\u015bwiadczone jako Varbelyn w 1461 roku i Verelin w 1509 roku (u Pagela: Verbelin), by\u0142o wsi\u0105 folwarczn\u0105 w powiecie s\u0142upskim. Wie\u015b nosi\u0142a te\u017c nazw\u0119 kaszubsk\u0105 *W\u00f3rblino*, a zachowa\u0142a si\u0119 i s\u0142owi\u0144ska forma nazwy \u2014 *V\u00e3rbl\u00e4n\u0275*. W 1784 roku Warblino liczy\u0142o 14 dym\u00f3w; do wsi nale\u017ca\u0142 m\u0142yn zbo\u017cowy i tartak, stoj\u0105cy w dolinie w pewnej odleg\u0142o\u015bci od niej. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w G\u0142\u00f3wczycach (Glowitz) w synodzie s\u0142upskim. Wed\u0142ug Pagela oko\u0142o 1784 roku m\u00f3wiono tu jeszcze przewa\u017cnie po kaszubsku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Warblino w dw\u00f3ch wierszach, jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 i obw\u00f3d dworski: w gminie naliczono 111 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim dalszych 109; katolika nie by\u0142o w \u017cadnym z nich. *S\u0142ownik geograficzny* podaje te same dwie jednostki osobno: wie\u015b o powierzchni 212 hektar\u00f3w ze 122 mieszka\u0144cami wyznania ewangelickiego i dobra rycerskie o 321 hektarach z 81 mieszka\u0144cami, r\u00f3wnie\u017c ewangelikami. Tetzner przytacza wykaz wsi mi\u0119dzy rzek\u0105 \u0141eb\u0105 a bagnami nad strumieniem Pustynik, na po\u0142udnie od jeziora \u0141ebsko \u2014 wsi, w kt\u00f3rych mowa s\u0142owia\u0144ska przetrwa\u0142a cho\u0107by w szcz\u0105tkach. Warblino figuruje w tym wykazie obok mi\u0119dzy innymi Cecenowa, G\u0142\u00f3wczyc, Ciemna, Kl\u0119cina, Rzuszcza, Szczypkowic, Wielkiej Wsi, Rumska i Sk\u00f3rzyna. Mieszka\u0144c\u00f3w tych wsi znano pod nazw\u0105 Kabatk\u00f3w.\n\nLudno\u015b\u0107 do 1945 roku by\u0142a w ca\u0142o\u015bci ewangelicka. W 1939 roku Warblino liczy\u0142o 272 mieszka\u0144c\u00f3w w 55 gospodarstwach.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walki Armia Czerwona. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. 106 os\u00f3b odnaleziono p\u00f3\u017aniej w Republice Federalnej Niemiec, 87 w Niemieckiej Republice Demokratycznej.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego cmentarz le\u017cy na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od wsi, a zachowany krzy\u017c pochodzi z poch\u00f3wku z 1936 roku; gminny program opieki nad zabytkami gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 podaje, \u017ce cmentarz le\u017cy 1,5 km na p\u00f3\u0142noc od wsi, a jedyny kamienny krzy\u017c upami\u0119tnia pochowanego w 1938 roku Siegfrieda Rademske (w programie zapisanego jako Segfried Rodemske). Pisownia za Irmtraud Giesing ze Stolper Heimatkreise, kt\u00f3ra opiera si\u0119 na dokumentach stowarzyszenia. Wed\u0142ug tych dokument\u00f3w w 1936 roku zmar\u0142o we wsi pi\u0119\u0107 os\u00f3b, wi\u0119c sprawy krzy\u017ca to nie rozstrzyga.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142o Warblino; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat s\u0142upski, s. 174, pozycja 140, i s. 184, pozycja 316; Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Warblino, s. 90; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 15\u201316; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Warbelin; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVII/137/25 z 28 sierpnia 2025 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1014; I. Giesing (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 4 listopada 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eWarblino\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1014","url":""},{"typ":"korespondencja","tytul":"I. Giesing (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 4 listopada 2026 roku","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr XVII/137/25 Rady Gminy G\u0142\u00f3wczyce z dnia 28 sierpnia 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 3218, s. 62","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=3218"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0797","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.596797,"lng":17.401944,"name_de":"Warbelin","name_pl":"Warblino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W parku pa\u0142acowym w Warcinie, na wzg\u00f3rzu oddalonym o oko\u0142o 500 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od pa\u0142acu \u2014 dawniej zwanym Kleiner Richtberg, dzi\u015b Wzg\u00f3rzem Bismarcka \u2014 le\u017cy cmentarz rodowy von Bismarck\u00f3w z pozosta\u0142o\u015bciami kaplicy grobowej. Zachowa\u0142y si\u0119 \u015bciany fundamentowe i fragmenty posadzki kaplicy, kamienne elementy dekoracyjne, a tak\u017ce trzy p\u0142yty nagrobne z obramieniami z girland kwiatowych i li\u015bci d\u0119bu oraz z p\u0142askorze\u017abami herb\u00f3w rodowych. W miejscu kaplicy zaaran\u017cowano lapidarium, a jej pozosta\u0142o\u015bci stanowi\u0105 g\u0142\u00f3wny element jego kompozycji. Kaplica grobowa nale\u017cy do zespo\u0142u pa\u0142acowego wpisanego do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-352.\n\nWarcino, po niemiecku *Varzin*, le\u017ca\u0142o w \u00f3wczesnym powiecie miasteckim i od 1867 roku nale\u017ca\u0142o do rodziny von Bismarck, kt\u00f3ra w znacznej mierze nada\u0142a dzisiejszy kszta\u0142t tutejszemu za\u0142o\u017ceniu pa\u0142acowo-parkowemu. W 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem Varzina, licz\u0105cego 2344,40 hektara, by\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Otto von Bismarck, kanclerz Rzeszy, ale maj\u0105tek dzier\u017cawi\u0142 Zutz, a dzia\u0142a\u0142a w nim fabryka \u015bcieru drzewnego.\n\nPocz\u0105tek cmentarzowi da\u0142 w 1894 roku poch\u00f3wek Johanny von Bismarck przy cieplarni przebudowanej na skromn\u0105 kaplic\u0119; w 1899 roku jej trumn\u0119 przeniesiono do Friedrichsruh. L\u0119borski \u201eHeimat-Kalender\u201d na 1936 rok podaje, \u017ce Johanna von Bismarck zmar\u0142a 27 listopada; pochowano j\u0105 w ciszy, w najw\u0119\u017cszym gronie, w tymczasowej kaplicy grobowej, a pastor Schumann z Wussow m\u00f3wi\u0142 nad trumn\u0105 na s\u0142owa z Ksi\u0119gi Rodzaju 24, 56: \u201eNie zatrzymujcie mnie, skoro Pan poszcz\u0119\u015bci\u0142 mojej podr\u00f3\u017cy\u201d. Wed\u0142ug depeszy z Warcina, przedrukowanej w \u201eHannoverscher Kurier\u201d 30 listopada 1894 roku, katafalk ustawiono w gabinecie zmar\u0142ej ksi\u0119\u017cnej i tam te\u017c odby\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wna uroczysto\u015b\u0107, w obecno\u015bci rodziny, profesora Schweningera, urz\u0119dnik\u00f3w i le\u015bnik\u00f3w ksi\u0119cia oraz mieszka\u0144c\u00f3w Warcina; potem sze\u015bciu le\u015bniczych i sze\u015bciu inspektor\u00f3w przenios\u0142o trumn\u0119 do domu ogrodowego, gdzie z\u0142o\u017cono j\u0105 tymczasowo, a za trumn\u0105 szed\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119, wsparty na ramieniu hrabiny Rantzau. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Warcino w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 411 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, obszar dworski \u2014 845 ewangelik\u00f3w, sze\u015bciu katolik\u00f3w i siedem os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. Ewangelicy z obu cz\u0119\u015bci wsi nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Wussow.\n\nW latach 1905\u20131928 ksi\u0119gi adresowe podaj\u0105 jako w\u0142a\u015bciciela Warcina hrabiego Nikolausa von Bismarcka; maj\u0105tkiem kierowali zarz\u0105dcy i nadle\u015bniczy. W 1928 roku do Warcina nale\u017ca\u0142o 2423 hektary, w wi\u0119kszo\u015bci lasu, a Nikolaus von Bismarck mia\u0142 te\u017c s\u0105siednie Osowo i Podg\u00f3rze (Wussow, Wendisch Puddiger). W 1905 roku w miejscu cieplarni stan\u0119\u0142a murowana kaplica grobowa, a przy jej wschodniej \u015bcianie chowano cz\u0142onk\u00f3w rodziny: Wilhelma, zmar\u0142ego w 1901 roku, Nicolausa, zmar\u0142ego w 1940 roku, i Sybille, zmar\u0142\u0105 w nocy z 5 na 6 marca 1945 roku. W latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku kaplic\u0119 rozebrano, a grobowce spl\u0105drowano.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 112; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat miastecki; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; zmisiemwteczce.pl, \u201eWarcino \u2014 mauzoleum Bismarck\u00f3w\u201d; koszalin.gosc.pl, \u201eGroby Bismarck\u00f3w w Warcinie\u201d; \u201eHeimat-Kalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1936, s. 79; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 132\u2013133; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 152\u2013153; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 162\u2013163; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 287; \u201eHannoverscher Kurier\u201d (Hannover), 30 listopada 1894 roku, s. 7 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zmisiemwteczce.pl","url":"https://zmisiemwteczce.pl/warcino-mauzoleum-bismarck/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"koszalin.gosc.pl","url":"https://koszalin.gosc.pl/gal/spis/1780957.Groby-Bismarckow-w-Warcinie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 132\u2013133","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 152\u2013153","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 162\u2013163","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 287","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHeimat-Kalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1936, s. 79","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHannoverscher Kurier\u201d (Hannover), 30 listopada 1894 roku, s. 7 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ULTCXXGDGK7R4AEH3RCU3JRAJM5T7TDV"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1022","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.21521,"lng":16.85766,"name_de":"Varzin","name_pl":"Warcino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"We wsi pozosta\u0142 cmentarz ewangelicki.\n\nW 1784 roku Wargowo, podzielone na cztery cz\u0119\u015bci, liczy\u0142o sze\u015b\u0107 dym\u00f3w i nale\u017ca\u0142o do parafii w Mikorowie (Mikrow); jeden z tutejszych ma\u0142ych dwor\u00f3w nale\u017ca\u0142 dawniej do spadkobierc\u00f3w pastora o nazwisku Gorke, a w 1743 roku zastawiono go wdowie von Massow.\n\nWargowo, po niemiecku Vargow, z przysi\u00f3\u0142kami Alt Vargow, Neu Vargow i Rehhof, by\u0142o wsi\u0105 dworsk\u0105, a u schy\u0142ku swoich niemieckich dziej\u00f3w \u2014 ch\u0142opsk\u0105. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze; okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Mikorowie, a s\u0105d obwodowy w L\u0119borku. W 1885 roku dobra rycerskie o powierzchni 631 hektar\u00f3w liczy\u0142y 172 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego. 17 maja 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 171 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu obw\u00f3d dworski o powierzchni 630,6 hektara, licz\u0105cy 137 mieszka\u0144c\u00f3w: 136 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. W\u0142asnej gminy wiejskiej Wargowo w spisie nie ma; wyst\u0119puje wy\u0142\u0105cznie jako maj\u0105tek. Wed\u0142ug Karla-Heinza Pagla w 1931 roku maj\u0105tek przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 Pomorskiego Towarzystwa Osadniczego (Pommersche Landgesellschaft) w Szczecinie i zosta\u0142 rozparcelowany. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska radzieckie.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; \u015bwi\u0105tynia parafialna sta\u0142a w Mikorowie. Parafia mikorowska wchodzi\u0142a pierwotnie w sk\u0142ad synodu s\u0142upskiego, w 1817 roku przesz\u0142a do synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego (Alt-Kolziglow), a w 1871 roku do synodu S\u0142upsk-Stare Miasto w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. Jej fili\u0105 by\u0142 Cosem\u00fchl, gdzie od 1744 roku sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 pomocniczy. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 2499 wiernych. Jedynego katolika spis z 1895 roku przypisa\u0142 do parafii w L\u0119borku.\n\n8 czerwca 1946 roku mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono do obozu P\u00f6ppendorf ko\u0142o Lubeki. Straty wojenne i zwi\u0105zane z wysiedleniem wynios\u0142y 9 poleg\u0142ych, 8 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 16 zaginionych; w Republice Federalnej Niemiec odnaleziono p\u00f3\u017aniej 88 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w, w NRD 39. Ostatnim nauczycielem by\u0142 Heinrich Lenz.\n\nMikorowo jest dzi\u015b siedzib\u0105 parafii rzymskokatolickiej w dekanacie \u0141upawa diecezji pelpli\u0144skiej.\n\nKarta cmentarza z 30 czerwca 2008 roku opisuje go s\u0142owami: \u201eStarodrzew w wi\u0119kszo\u015bci wyci\u0119ty, teren cmentarza zaro\u015bni\u0119ty samosiejkami drzew: klon, buk zwyczajny\u201d. W karcie zapisano, \u017ce cmentarz le\u017ca\u0142 oko\u0142o tysi\u0105ca metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od wsi, przy le\u015bnej drodze w stron\u0119 \u017bychlina, a starsz\u0105 jego cz\u0119\u015b\u0107 otacza\u0142o kamienne ogrodzenie z ciosanymi s\u0142upkami przy wej\u015bciu. W karcie odnotowano dwana\u015bcie wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku, wszystkie w z\u0142ym stanie; najstarszy pochodzi\u0142 z 1934 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Dw\u00f3r Wargowo \u2014 Dwory i Pa\u0142ace Polski; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, s. 184\u2013185, pozycja 307; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Mickrow, s. 504; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Vargow; Zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy Marka Drzewieckiego; karta cmentarza w Wargowie, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1009\u20131010.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Dw\u00f3r Wargowo \u2014 Dwory i Pa\u0142ace Polski","url":"https://dipp.info.pl/baza-dipp/pomorskie/powiat-bytowski/gmina-czarna-dabrowka/dwor-wargowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 307 (s. 184, odczyt nazwy \u201eBargow\u201d) (630 ha, 137 mieszka\u0144c\u00f3w: 74 m\u0119\u017cczyzn, 63 kobiety) i dla strony prawej (136 ewangelik\u00f3w, 1 katolik, parafia Mickrow, parafia katolicka Lauenburg)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 307 (strona 184, odczyt nazwy \u201eBargow\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (630 ha, 137 mieszka\u0144c\u00f3w: 74 m\u0119\u017cczyzn, 63 kobiety) idla strony prawej (136 ewangelik\u00f3w, 1 katolik, parafia Mickrow, parafia katolicka Lauenburg); M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Mickrow, s. 504"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Mickrow, s. 504","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 307 (strona 184, odczyt nazwy \u201eBargow\u201d); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (630 ha, 137 mieszka\u0144c\u00f3w: 74 m\u0119\u017cczyzn, 63 kobiety) idla strony prawej (136 ewangelik\u00f3w, 1 katolik, parafia Mickrow, parafia katolicka Lauenburg); M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Mickrow, s. 504"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy do serwisu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (plik cmentarze.gpx)","tytul_przed_2026_10_11":"Baza punkt\u00f3w GPS Marka Drzewieckiego (pomiary terenowe 2013\u20132017)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1009\u20131010","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0833","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.426823,"lng":17.541233,"name_de":"Vargow (przysi\u00f3\u0142ki: Alt Vargow, Neu Vargow, Rehhof)","name_pl":"Wargowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Warszkowie (Warschkau) jest uj\u0119ty w gminnym programie opieki nad zabytkami. Gminny program odnotowuje na nim pierwotne granice zaznaczone starodrzewem, czytelny uk\u0142ad alejek i grob\u00f3w, cz\u0119\u015bciowo zachowane ogrodzenie oraz fragmenty nagrobk\u00f3w \u2014 niekiedy z elementami \u017celiwnych ogrodze\u0144. W 2007 roku teren uporz\u0105dkowano i oznaczono tablic\u0105 z informacj\u0105 historyczn\u0105.\n\nGminny program opieki nad zabytkami podaje, \u017ce wie\u015b wzmiankowano po raz pierwszy w 1220 roku, gdy ksi\u0105\u017c\u0119 \u015awi\u0119tope\u0142k potwierdzi\u0142 jej wcze\u015bniejsze nadanie cystersom z Oliwy. Franz Schultz zaczyna jej dzieje od przywileju krzy\u017cackiego: 11 grudnia 1404 roku komtur gda\u0144ski Albrecht von Schwarzburg nada\u0142 Clausowi von Oste i Heinrichowi Breslau czterdzie\u015bci w\u0142\u00f3k na prawie che\u0142mi\u0144skim. W 1404 roku wie\u015b zapisano jako Nuwerder, \u201epo polsku Warschkau\u201d; miejscowo\u015b\u0107 by\u0142a w\u00f3wczas to\u017csama z Kniewem. Mieszka\u0144cy trafili te\u017c do akt s\u0105du ziemskiego wojew\u00f3dztwa pomorskiego: wyrok z 1571 roku dotyczy zaniedbania przez nich granic. Atlas historyczny Prus Kr\u00f3lewskich notuje Warszkowo w drugiej po\u0142owie XVI wieku jako pustk\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105 w parafii Krokowa. W 1664 roku lustratorzy zapisali \u201eWarzkowo\u201d na czternastu w\u0142\u00f3kach, w tym dwunastu gburskich; pi\u0119ciu gbur\u00f3w trzyma\u0142o po dwie w\u0142\u00f3ki, a z pustych r\u00f3l p\u0142acili Piotr Hintka i so\u0142tys. Do wsi nale\u017ca\u0142 m\u0142yn o dw\u00f3ch ko\u0142ach, \u0107wier\u0107 mili od Pia\u015bnicy, a niedaleko sta\u0142 drugi, zwany Prynka.\n\nW 1766 roku z Warszkowa przyst\u0105pi\u0142o do spowiedzi 29 katolik\u00f3w. W 1781 roku wizytacja naliczy\u0142a we wsi 48 katolik\u00f3w, z kt\u00f3rych 25 spowiada\u0142o si\u0119 na Wielkanoc, i 44 niekatolik\u00f3w. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 116 mieszka\u0144c\u00f3w: 82 luteran\u00f3w i 34 katolik\u00f3w; luteranie nale\u017celi do parafii w Bolszewie (Bohlschau). Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 Warszkowo jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z pi\u0119cioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i 22 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 249, w tym 154 ewangelik\u00f3w i 95 katolik\u00f3w. Miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 237 mieszka\u0144c\u00f3w: 116 ewangelik\u00f3w i 121 katolik\u00f3w, a tutejsi ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas nadal do parafii w Bolszewie.\n\nW spisie z 1 grudnia 1890 roku wie\u015b wraz z m\u0142ynem liczy\u0142a 252 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 129 ewangelik\u00f3w; Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, uzna\u0142 112 z nich za Niemc\u00f3w, a siedemnastu za Kaszub\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 209 mieszka\u0144c\u00f3w i by\u0142a przypisana do parafii ewangelickiej w S\u0142uszewie, le\u017c\u0105cym wtedy w powiecie l\u0119borskim w prowincji Pomorze. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 tu 171 mieszka\u0144c\u00f3w w 17 domach, w tym 147 katolik\u00f3w i dwudziestu czterech ewangelik\u00f3w. W spisie z 1921 roku narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 137 os\u00f3b, niemieck\u0105 \u2014 trzydzie\u015bci cztery.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gminny program opieki nad zabytkami gminy Wejherowo na lata 2018\u20132021 (bip.ugwejherowo.pl); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 184\u2013185, nr 303; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Neustadt, s. 60, pozycja 53; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), s. 38\u201339, pozycja 53; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku), s. 68, pozycja 45; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 152 i 528; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 195, pozycja 380; \u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938, s. 123; \u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 148; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 67; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), s. 136, ksi\u0119ga G63a (1766); s. 244\u2013245, ksi\u0119ga G72 (wizytacja 1781).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.ugwejherowo.pl","url":"https://bip.ugwejherowo.pl/pliki/ugwejherowo/zalaczniki/7556/uchwala_nr_xxxviii_455_2018_w_sprawie_gminnego_programu_opieki_nad_zabytkami_na_lata_2018_2021.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Neustadt","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 195, pozycja 380","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 152 i 528","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1058","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.6799,"lng":18.1387,"name_de":"Warschkau","name_pl":"Warszkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W osadzie zachowa\u0142 si\u0119 zniszczony cmentarz ewangelicki, datowany na prze\u0142om XIX i XX wieku. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 252 wykazu gminy Lubichowo \u2014 bez datowania, bez opisu po\u0142o\u017cenia i bez okre\u015blenia wyznania.\n\nWdecki M\u0142yn (po niemiecku Wdam\u00fchle) to osada m\u0142y\u0144ska nad Wd\u0105, na p\u00f3\u0142nocnym skraju Bor\u00f3w Tucholskich, w gminie Lubichowo. Do 1920 roku le\u017ca\u0142a w powiecie starogardzkim (Kreis Preu\u00dfisch Stargard), a w latach 1920\u20131939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej. Jej dzieje si\u0119gaj\u0105 XIV wieku, gdy sta\u0142 tu folwark; od XV stulecia by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w starostwie gniewskim. W drugiej po\u0142owie XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* (tom XIII) opisuje j\u0105 jako domen\u0119 fiskaln\u0105 o powierzchni 111 hektar\u00f3w, z czego 47 przypada\u0142o na rol\u0119 orn\u0105, a dwana\u015bcie na las. W tym samym ha\u015ble *S\u0142ownik* podaje, \u017ce osada le\u017cy w\u015br\u00f3d lasu, nad Czarn\u0105 Wod\u0105, kt\u00f3ra dzieli si\u0119 tutaj na trzy odnogi, aby p\u0119dzi\u0107 m\u0142yn, tartak i hamerni\u0119. W \u017ar\u00f3d\u0142ach drukowanych nie znaleziono potwierdzenia, \u017ce w 1664 roku Albrecht Stanis\u0142aw Radziwi\u0142\u0142 wzni\u00f3s\u0142 tu dw\u00f3r z kaplic\u0105 domow\u0105.\n\nW 1780 roku wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego naliczy\u0142a w osadzie czternastu ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku wymienia j\u0105 jako \u201eWda, M\u00fchle\u201d na stronie 36, pod pozycj\u0105 124, w dziale obwod\u00f3w dworskich powiatu starogardzkiego: 47 mieszka\u0144c\u00f3w (29 m\u0119\u017cczyzn i 18 kobiet), w tym 12 ewangelik\u00f3w i 35 katolik\u00f3w. W tym samym spisie zapisano pi\u0119\u0107 budynk\u00f3w mieszkalnych i dziesi\u0119\u0107 gospodarstw domowych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sk\u00f3rczu \u2014 tak brzmi kolumna parafialna tego wiersza. Parafi\u0119 katolick\u0105 spis z 1885 roku wskazuje w P\u0105czewie, a *S\u0142ownik geograficzny* w Czarnymlesie. Pierwszy spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku notuje, w dziale obwod\u00f3w dworskich, \u201eWda-M\u0142yn\u201d z 68 mieszka\u0144cami, w tym 59 rzymskimi katolikami, o\u015bmioma ewangelikami i jedn\u0105 osob\u0105 wyznania prawos\u0142awnego.\n\nParafi\u0119 w Sk\u00f3rczu utworzono prowizorycznie 26 grudnia 1846 roku, a ostatecznie ufundowano dekretem z 9 pa\u017adziernika 1855 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wznios\u0142o w\u0142asnym kosztem gda\u0144skie Towarzystwo Gustawa Adolfa; kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 29 kwietnia 1851 roku. W dzie\u0144 Wniebowst\u0105pienia, 20 maja 1852 roku, \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono. Harnoch liczy w niej 1376 dusz i dwana\u015bcie cmentarzy.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Skurz i podaje tu 5 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XIII, has\u0142o Wdecki M\u0142yn; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Preu\u00dfisch Stargard, s. 36, poz. 124; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat starogardzki, s. 47, poz. 38; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 460\u2013461, has\u0142o Skurz; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz gminy Lubichowo, poz. 252; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wdecki M\u0142yn \u2014 Wikipedia / atrakcje turystyczne","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Wdecki_M%C5%82yn"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIII, has\u0142o Wdecki M\u0142yn","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0172","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77946,"lng":18.3965,"name_de":"Wdam\u00fchle","name_pl":"Wdecki M\u0142yn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wejherowo \u2014 po niemiecku Neustadt in Westpreu\u00dfen \u2014 by\u0142o siedzib\u0105 powiatu Neustadt in Westpreu\u00dfen w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie oraz w\u0142asnej parafii ewangelickiej. Cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cono na zach\u00f3d od miasta, przy dzisiejszej ulicy Jana III Sobieskiego, dawniej L\u0119borskiej \u2014 tej samej, przy kt\u00f3rej stan\u0105\u0142 pierwszy dom modlitwy.\n\nJak obecno\u015b\u0107 ewangelik\u00f3w odbija\u0142a si\u0119 na katolickiej parafii, pokazuje osobny wykaz sporz\u0105dzony przy wizytacji z 1702 roku: proboszcz wyliczy\u0142 dwadzie\u015bcia powod\u00f3w ub\u00f3stwa swojej parafii, upatruj\u0105c ich g\u0142\u00f3wnie w obecno\u015bci innowierc\u00f3w, a tak\u017ce zakonnik\u00f3w w mie\u015bcie, oraz w tym, \u017ce miasto nie oddaje mu tego, co powinno.\n\nW wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Wejherowo figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br hrabiego J\u00f3zefa Przebendowskiego (u B\u00e4ra: Prebendow), genera\u0142a porucznika armii polskiej, w\u0142a\u015bciciela Rzucewa i oko\u0142o 40 innych maj\u0105tk\u00f3w, mieszkaj\u0105cego w Sopocie; jego starsi synowie Jan Nepomucen i August byli oficerami armii saskiej i polskiej.\n\nMonografia Macieja Kurpiewskiego datuje powstanie cmentarza na stycze\u0144 1826 roku i tak\u0105 te\u017c cezur\u0119 stawia w tytule rozdzia\u0142u o cmentarzu.\n\nGmina ewangelicka ros\u0142a szybko, wraz z ca\u0142ym miastem: 336 ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w w 1825 roku, 635 w 1831, 2342 w 1890 (wed\u0142ug spisu z 1 grudnia, w przeliczeniu Stefana Ramu\u0142ta), a w 1900 ju\u017c 2549. W latach 1907\u20131909 wzniesiono nowy tr\u00f3jnawowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w neogotyckich formach epoki cesarstwa; dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Leona Wielkiego i \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki.\n\nO tym, jak nekropolia wygl\u0105da\u0142a za czas\u00f3w niemieckich, m\u00f3wi\u0105 zachowane opisy. Cmentarz by\u0142 dwutarasowy: cz\u0119\u015b\u0107 starsza, d\u0142uga na mniej wi\u0119cej sto dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 metr\u00f3w, le\u017ca\u0142a od strony ulicy L\u0119borskiej nieco wy\u017cej. Aleja g\u0142\u00f3wna, szeroka na oko\u0142o trzy metry, do dzi\u015b jest w starszej cz\u0119\u015bci obsadzona brzozami. Poprzednikiem tej nekropolii by\u0142a kwatera ewangelicka przy farze \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, zamieniona po likwidacji w 1826 roku w ogr\u00f3d \u2014 dzi\u015b jest w tym miejscu plac Jana Paw\u0142a II. Cmentarz le\u017ca\u0142 na osi p\u00f3\u0142noc\u2013po\u0142udnie, oko\u0142o 500 metr\u00f3w na zach\u00f3d od pierwszego ko\u015bcio\u0142a; po zbudowaniu nowej \u015bwi\u0105tyni odleg\u0142o\u015b\u0107 zmala\u0142a do 150 metr\u00f3w. Od strony ulicy L\u0119borskiej mia\u0142 oko\u0142o 62,5 metra szeroko\u015bci, a przeznaczona pod niego dzia\u0142ka si\u0119ga\u0142a na oko\u0142o 295 metr\u00f3w w g\u0142\u0105b, do ulicy Strzeleckiej; cz\u0119\u015b\u0107 rzeczywi\u015bcie zaj\u0119ta poch\u00f3wkami mierzy\u0142a oko\u0142o 180 metr\u00f3w i by\u0142a od po\u0142udnia obsadzona szpalerem drzew oraz ogrodzona \u017cywop\u0142otem. Na wyposa\u017cenie z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 kaplica, b\u0119d\u0105ca zarazem domem pogrzebowym i kostnic\u0105, oraz fontanna w centralnym punkcie g\u0142\u00f3wnej alei. Ksi\u0119ga jubileuszowa parafii z 1929 roku podaje, \u017ce dom przedpogrzebowy (Leichenhalle) ufundowa\u0142a parafii w 1893 roku mieszkanka Wejherowa: 25 marca zadeklarowa\u0142a budow\u0119 za 5000 marek, budynek wzni\u00f3s\u0142 w niewiele ponad trzy miesi\u0105ce Petermann i po\u015bwi\u0119cono go w lipcu 1893 roku; fundatorka pokry\u0142a te\u017c koszty dodatkowe, bo budowa kosztowa\u0142a 6000 marek. Ubo\u017csi parafianie mieli z niego korzysta\u0107 bezp\u0142atnie do przechowywania zmar\u0142ych i do uroczysto\u015bci pogrzebowych.\n\nW wydzielonej tylnej cz\u0119\u015bci, po lewej stronie, istnia\u0142a kwatera poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej: za g\u0142azem narzutowym z wyrytymi datami \u201e1914\u20131918\u201d sta\u0142o w czterech rz\u0119dach czterdzie\u015bci osiem lub czterdzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 mogi\u0142, a trzy dalsze z przodu, po prawej stronie g\u0142azu. Sam g\u0142az wydobyto w 1928 roku przy pracach polowych w dobrach hrabiego Keyserlingka. Wed\u0142ug ksi\u0119gi jubileuszowej z 1929 roku ten blok z las\u00f3w hrabiowskich ustawiono w 1928 roku na cmentarzu jako kamie\u0144 pami\u0119ci syn\u00f3w parafii poleg\u0142ych w wojnie \u015bwiatowej i po\u015bwi\u0119cono w Niedziel\u0119 Umar\u0142ych (Totenfest); wyryto na nim nazwiska ponad stu poleg\u0142ych.\n\nZamek w Wejherowie z dobrami by\u0142 majoratem, czyli niepodzielnym maj\u0105tkiem rodowym, licz\u0105cym 4477 hektar\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie lasu. W ksi\u0119gach z lat 1891\u20131928 jako w\u0142a\u015bciciel stale figuruje hrabia Heinrich von Keyserlingk; maj\u0105tkiem i lasami zarz\u0105dzali urz\u0119dnicy hrabiego, w 1891 i 1903 roku nadle\u015bniczy Marthen. W latach 1926, 1928, 1929, 1937 i 1939 cz\u0119\u015bci d\u00f3br Henryka Keyserlingka wpisywano do wykaz\u00f3w ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. Wiosn\u0105 1930 roku Pa\u0144stwowy Bank Rolny wystawi\u0142 na sprzeda\u017c w dzia\u0142kach 473 hektary z d\u00f3br Wejherowo-Zamek (Nowy Dw\u00f3r, Bieszkowice, Reszki, Pi\u0144sk) i 300 hektar\u00f3w folwarku \u015amiechowo; dobra jako ca\u0142o\u015b\u0107 zosta\u0142y jednak przy Keyserlingku.\n\nW czasie okupacji na wolnym placu od strony ulicy Strzeleckiej urz\u0105dzono cmentarz \u017co\u0142nierzy Wehrmachtu \u2014 poleg\u0142ych w 1939 roku z 207. dywizji piechoty i zmar\u0142ych w lazarecie mieszcz\u0105cym si\u0119 w budynku Seminarium Nauczycielskiego; mogi\u0142y znaczy\u0142y \u017celiwne krzy\u017ce zwie\u0144czone Krzy\u017cem \u017belaznym.\n\nKoniec przyszed\u0142 po drugiej wojnie \u015bwiatowej. Po 1945 roku pochowano tu jeszcze co najmniej jedn\u0105 osob\u0119 \u2014 17 wrze\u015bnia 1947 roku Jana Graffa z P\u0119tkowic. 22 wrze\u015bnia 1950 roku Miejska Rada Narodowa podj\u0119\u0142a uchwa\u0142\u0119 o przej\u0119ciu cmentarza na rzecz miasta, a w pierwszym p\u00f3\u0142roczu 1951 roku zamieniono go w park: rozebrano kostnic\u0119 i murowany parkan, groby zniwelowano, nagie miejsca obsiano traw\u0105, przy wytyczonych alejach ustawiono osiemna\u015bcie \u0142awek, a na trawnikach ponad dwadzie\u015bcia tabliczek z zakazem deptania. Wejherowianie nazwali to miejsce \u201eparkiem sztywnych\u201d. Boles\u0142aw Bonk, kt\u00f3rego artyku\u0142 z polskiej gazety przedrukowa\u0142 w przek\u0142adzie niemieckim w 1992 roku \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, pisa\u0142, \u017ce o likwidacji cmentarza postanowiono oko\u0142o 1950 roku; dom przedpogrzebowy przy ulicy Sobieskiego rozebrali robotnicy, a mur ogrodzenia \u2014 uczniowie liceum og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cego w tak zwanym czynie spo\u0142ecznym, pod nadzorem wychowawc\u00f3w.\n\nDecyzja numer UZ-C-11/72/61 Ministerstwa Gospodarki Komunalnej z 8 kwietnia 1961 roku przypiecz\u0119towa\u0142a likwidacj\u0119. W 1952 roku komisja miejska bada\u0142a spraw\u0119 dwudziestu czterech obramowa\u0144 grobowych z\u0142o\u017conych na placu pod strzelnic\u0119. Pojedyncze ocala\u0142e nagrobki s\u0105 dzi\u015b w podziemiach ko\u015bcio\u0142a klasztornego. Pochowani nadal spoczywaj\u0105 w ziemi. Zosta\u0142a aleja brzozowa.\n\nW 2002 roku przeprowadzono tam ekshumacj\u0119 i szcz\u0105tki trzystu szesnastu \u017co\u0142nierzy niemieckich przeniesiono na cmentarz wojenny w Glinnej. W 2005 roku, z inicjatywy Stowarzyszenia Upami\u0119tniania Cmentarzy i Miejsc Poch\u00f3wku w Wejherowie, postawiono tu g\u0142az narzutowy z tr\u00f3jj\u0119zycznym \u2014 polskim, niemieckim i kaszubskim \u2014 napisem: \u201eW tym miejscu w latach 1823\u20131951 czynny by\u0142 cmentarz ewangelicki\u201d.\n\nW pa\u017adzierniku 2012 roku archeolodzy przebadali niewielki pas najstarszej, przedniej cz\u0119\u015bci cmentarza, oko\u0142o 60 na 10 metr\u00f3w, i wydobyli szcz\u0105tki co najwy\u017cej 45 os\u00f3b: dwadzie\u015bcioro o\u015bmioro dzieci, cztery kobiety i trzynastu m\u0119\u017cczyzn. Pochowano je ponownie 5 listopada 2012 roku niedaleko g\u0142azu, a nabo\u017ce\u0144stwo prowadzi\u0142 pastor Marcin Rayss. 10 wrze\u015bnia 2013 roku rada miasta nada\u0142a terenowi nazw\u0119 Parku Kaszubskiego.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Maciej Kurpiewski, datuj\u0105c cmentarz na 1826 rok, dopuszcza, \u017ce nekropolia poza miastem mog\u0142a dzia\u0142a\u0107 ju\u017c od 1823 roku, gdy erygowano parafi\u0119 i zbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142, i \u017ce w latach 1823\u20131826 dzia\u0142a\u0142a r\u00f3wnolegle z dawn\u0105 kwater\u0105 ewangelick\u0105 przy farze \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy; pami\u0105tkowy g\u0142az z 2005 roku podaje w\u0142a\u015bnie rok 1823, a cz\u0119\u015b\u0107 zapis\u00f3w \u2014 lata 1820\u20131823. Reformowany burmistrz Wejherowa David Judicki, przyjaciel Jakuba Wejhera i autor planu miasta, zmar\u0142 tu 3 czerwca 1657 roku i by\u0142 jednym z pierwszych pochowanych na tutejszym cmentarzu ewangelickim, podczas gdy podane wy\u017cej daty za\u0142o\u017cenia cmentarza przypadaj\u0105 na lata 1820\u20131826. Fritz Syring, organista parafii ewangelickiej w latach 1941\u20131944, pisa\u0142 w li\u015bcie og\u0142oszonym w 1986 roku, \u017ce cmentarz zniwelowano pod koniec lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, bo nie by\u0142o krewnych, kt\u00f3rzy by dogl\u0105dali grob\u00f3w, i urz\u0105dzono na nim plac zabaw dla dzieci i miejsce wypoczynku; wed\u0142ug Macieja Kurpiewskiego (2013) groby zniwelowano i zamieniono cmentarz w park w pierwszym p\u00f3\u0142roczu 1951 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 3195 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 3510 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 262; M. Kurpiewski, \u201eHistoria wsp\u00f3lnoty ewangelickiej w Wejherowie i jej cmentarza w latach 1643\u20131951\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VII (2013), s. 82\u2013113, zw\u0142aszcza s. 99\u2013103 i 108\u2013111; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 306\u2013308; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), ksi\u0119ga G24 (wizytacja z 1702 roku); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wejherowo.pl \u2014 szlak wejherowskich cmentarzy; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 768 (s. 29\u201330); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 164; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 52; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 68; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 243; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1928 nr 15 poz. 114, pozycja 26; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 11; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 199; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 168; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 5; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1239; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 67; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39; H. Textor, ksi\u0119ga jubileuszowa parafii ewangelickiej w Wejherowie z 1929 roku, przedruk: \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 3 (1984), s. 8\u201310; F. Syring, list w \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 5 (1986), s. 10; B. Bonk, \u201eUnter dem Malteser Kreuz\u201d (przek\u0142ad artyku\u0142u z polskiej gazety), \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 11 (1992), s. 28\u201329.*","built_year":1823,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1951,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Kurpiewski M., Historia wsp\u00f3lnoty ewangelickiej w Wejherowie i jej cmentarza 1643-1951, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VII (2013), s.82-113","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2013.pdf"},{"typ":"kwerenda webowa (parafie miejskie)","tytul":"Wejherowo.pl \u2014 szlak cmentarzy","url":"https://www.wejherowo.pl/artykuly/spacer-szlakiem-wejherowskich-cmentarzy-a2293.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Kurpiewski, \u201eHistoria wsp\u00f3lnoty ewangelickiej w Wejherowie i jej cmentarza w latach 1643\u20131951\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. VII, 2013, s. 82\u2013113","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2013.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 262","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 768 (s. 29\u201330)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 164","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 52","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 243","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 11","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 199","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 168","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 5","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1239","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39","url":""},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 3 (1984), s. 8\u201310 (H. Textor, ksi\u0119ga jubileuszowa z 1929 roku) (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-3-1984"},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 5 (1986), s. 10 (list F. Syringa) (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-5-1986"},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 11 (1992), s. 28\u201329 (B. Bonk, przek\u0142ad artyku\u0142u z polskiej gazety) (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-11-1992"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0379","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.598129,"lng":18.230691,"name_de":"Neustadt in Westpreu\u00dfen","name_pl":"Wejherowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Wejherowie \u2014 neogotycki, z czerwonej ceg\u0142y, o strzelistej sylwecie, z czterema naro\u017cnymi wie\u017cyczkami i wy\u017csz\u0105 wie\u017c\u0105 centraln\u0105 z zegarem \u2014 jest dzi\u015b ko\u015bcio\u0142em rzymskokatolickim pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Leona Wielkiego i \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki, wpisanym do rejestru zabytk\u00f3w. Wejherowo, po niemiecku Neustadt in Westpreu\u00dfen, by\u0142o w okresie pruskim miastem powiatowym w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie. Za\u0142o\u017cone w 1643 roku, prawa miejskie otrzyma\u0142o w 1650 roku.\n\nJakub Wejher przywilejem z 1643 roku zapewni\u0142 mieszka\u0144com wyznania augsburskiego swobod\u0119 religijn\u0105, lecz kr\u00f3tko przed \u015bmierci\u0105 ograniczy\u0142 j\u0105: ewangelicy nie mogli budowa\u0107 ko\u015bcio\u0142a ani utrzymywa\u0107 duchownych, zachowali jednak prawo do poch\u00f3wku na wydzielonej kwaterze cmentarza parafialnego przy ko\u015bciele \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, zlikwidowanego w 1826 roku. Opiek\u0119 duszpastersk\u0105 zapewnia\u0142 im zb\u00f3r w Bolszewie, wsi oddalonej o trzy czwarte mili; do tamtejszej parafii wejherowscy ewangelicy nale\u017celi a\u017c do 1823 roku.\n\nW zestawieniu szk\u00f3\u0142 pomorskich, kt\u00f3re Waschinski sporz\u0105dzi\u0142 na podstawie wizytacji, losy wejherowskiej szko\u0142y ewangelickiej mieszcz\u0105 si\u0119 w kilkunastu latach. Od 1644 roku sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, a w listopadzie 1650 roku reformaci otworzyli szko\u0142\u0119 klasztorn\u0105 dla ch\u0142opc\u00f3w obu wyzna\u0144. Gdy w 1702 roku j\u0105 zamkni\u0119to, wkr\u00f3tce za\u0142o\u017cono szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105; 10 wrze\u015bnia 1718 roku szko\u0142\u0119 klasztorn\u0105 otwarto znowu, a ewangelicka upad\u0142a. Przy wizytacji z 1702 roku proboszcz wyliczy\u0142 dwadzie\u015bcia powod\u00f3w ub\u00f3stwa swojej parafii, a jako g\u0142\u00f3wny poda\u0142 obecno\u015b\u0107 innowierc\u00f3w w mie\u015bcie.\n\nCho\u0107 jeden z dw\u00f3ch pierwszych burmistrz\u00f3w Wejherowa, David Judicki, by\u0142 wyznania reformowanego, po uchwale sejmu z 1764 roku rajc\u00f3w, \u0142awnik\u00f3w i starszych cech\u00f3w wolno by\u0142o wybiera\u0107 tylko spo\u015br\u00f3d katolik\u00f3w. Dopiero po przej\u0119ciu kraju przez Prusy, przy okazji rozruch\u00f3w anty\u017cydowskich w 1774 roku, w\u0142adze wprowadzi\u0142y do rady skarbnika miejskiego G\u00f6rkego \u2014 od dawna pierwszego ewangelika w radzie miasta. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Wejherowo figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br hrabiego J\u00f3zefa Przebendowskiego (u B\u00e4ra: Prebendow), genera\u0142a porucznika armii polskiej, w\u0142a\u015bciciela Rzucewa i oko\u0142o 40 innych maj\u0105tk\u00f3w, mieszkaj\u0105cego w Sopocie; jego starsi synowie Jan Nepomucen i August byli oficerami armii saskiej i polskiej.\n\nDnia 9 lipca 1778 roku wprowadzono w urz\u0105d rektora Torniera jako kierownika szko\u0142y ewangelickiej, za\u0142o\u017conej dla dwudziestu dziewi\u0119ciu rodzin ewangelickich; szko\u0142a mia\u0142a a\u017c do 1832 roku charakter mi\u0119dzywyznaniowy i da\u0142a gminie \u2014 kt\u00f3ra mia\u0142a ju\u017c szko\u0142\u0119 i cmentarz, ale nie ko\u015bci\u00f3\u0142, i nale\u017ca\u0142a do parafii w Bolszewie \u2014 pierwsz\u0105 widom\u0105 wi\u0119\u017a. W 1816 roku istnia\u0142y w Wejherowie dwie klasy szko\u0142y ewangelickiej \u2014 jedna w mieszkaniu rektora przy Predigerstra\u00dfe, druga w mieszkaniu podnauczyciela w ratuszu; w 1836 roku cz\u0119\u015b\u0107 kapita\u0142u z fundacji szkolnej Przebendowskich z 1757 roku, 3143 talary, przeznaczono na rozbudow\u0119 i utrzymanie ewangelickiej, p\u00f3\u017aniej symultanicznej szko\u0142y rektorskiej. Ewangelik\u00f3w w Wejherowie by\u0142o 509 w 1828 roku, 733 w 1837, 812 w 1840 i 957 w 1846 roku. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XIII, 1893) podaje, \u017ce w 1778 roku, gdy otwarto w Wejherowie szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, mieszka\u0142o w mie\u015bcie 29 rodzin ewangelickich z sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciorgiem dzieci; w 1780 roku miasto liczy\u0142o 568 katolik\u00f3w i 262 ewangelik\u00f3w, a w 1868 roku 3493 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 1862 katolik\u00f3w, 1487 ewangelik\u00f3w i 144 \u017byd\u00f3w.\n\nW\u0142asn\u0105 parafi\u0119 utworzono w 1823 roku, wydzielaj\u0105c z parafii bolszewskiej Wejherowo i kilka okolicznych miejscowo\u015bci; podzia\u0142 zatwierdzono dekretem z 24 marca 1824 roku. Pierwszym pastorem zosta\u0142 w styczniu 1823 roku Friedrich Wilhelm Lebermann z Prabut, zarazem rektor szko\u0142y.\n\nPierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki \u2014 niewielki, przy dzisiejszej ulicy Sobieskiego \u2014 po\u015bwi\u0119ci\u0142 19 stycznia 1823 roku superintendent Ewald z Gda\u0144ska; na budow\u0119 kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm III przekaza\u0142 350 talar\u00f3w. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Wejherowie zbudowano za 350 talar\u00f3w kr\u00f3lewskiego daru \u0142aski oraz 500 talar\u00f3w zebranych w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w gminy. Ksi\u0119ga jubileuszowa parafii, kt\u00f3r\u0105 nauczyciel H. Textor napisa\u0142 na uroczysto\u015b\u0107 stulecia parafii po\u0142\u0105czon\u0105 z po\u015bwi\u0119ceniem nowych dzwon\u00f3w 13 pa\u017adziernika 1929 roku, podaje natomiast, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano z pomoc\u0105 daru \u0142aski kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III w wysoko\u015bci 3000 talar\u00f3w. Wed\u0142ug tej ksi\u0119gi Friedrich Wilhelm Lebermann by\u0142 duszpasterzem w latach 1823\u20131846, a po nim jego syn Gustav Wilhelm Lebermann \u2014 w latach 1846\u20131887; urz\u0105d rektora szko\u0142y ostatecznie oddzielono od urz\u0119du duchownego w 1876 roku. W 1850 roku parafia zanotowa\u0142a 65 chrzt\u00f3w, 15 \u015blub\u00f3w i 58 zgon\u00f3w. By\u0142a to budowla szachulcowa pod patronatem gminy, z szerok\u0105 wie\u017c\u0105 kryt\u0105 blach\u0105 \u017celazn\u0105. Wie\u017c\u0119 pierwszego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Wejherowie dobudowano kilka lat po po\u015bwi\u0119ceniu, w 1825 roku, a w 1872 roku podmurowano \u015bwi\u0105tyni\u0119 od strony zachodniej i p\u00f3\u0142nocnej. Trzy dzwony pochodzi\u0142y z 1829 roku, organy mia\u0142y dwa manua\u0142y, peda\u0142 i siedemna\u015bcie g\u0142os\u00f3w, a obraz o\u0142tarzowy \u2014 Chrystus \u0142ami\u0105cy chleb w Emaus, malowany przez M\u00fcllera w Rzymie \u2014 by\u0142 darem gda\u0144skiego Towarzystwa Pokoju. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku w 1872 roku podmurowano szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wejherowie od strony zachodniej i p\u00f3\u0142nocnej; o\u0142tarz sta\u0142 przy po\u0142udniowej, a ambona przy wschodniej \u015bcianie pod\u0142u\u017cnej. Od 1876 roku stanowisko rektora szko\u0142y miejskiej by\u0142o oddzielone od urz\u0119du pastora.\n\nZ rozkwitem gmin ewangelickich Schultz wi\u0105\u017ce za\u0142o\u017cony w 1874 roku szpital Augusty w Wejherowie, kt\u00f3ry rozporz\u0105dzeniem z 24 lipca 1875 roku otrzyma\u0142 osobowo\u015b\u0107 prawn\u0105; za\u0142o\u017cycielk\u0105 by\u0142a rodzina von Grass, a pomocy udzieli\u0142o Patriotyczne Towarzystwo Kobiet. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 w mie\u015bcie 5176 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2200 ewangelik\u00f3w i 2804 katolik\u00f3w, a spis z 1 grudnia 1890 roku \u2014 5546 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2342 ewangelik\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, naliczy\u0142 2292 Niemc\u00f3w i pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu Kaszub\u00f3w; dla 1900 roku podaje si\u0119 2549 ewangelik\u00f3w i 4002 katolik\u00f3w. Agathon Harnoch liczy\u0142 w 1890 roku tutejsz\u0105 parafi\u0119 na 1900 dusz. Katolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym miasta by\u0142a kolegiata \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy; Harnoch wylicza\u0142 w Wejherowie wiele katolickich \u015bwi\u0105ty\u0144: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, klasztorny, kaplic\u0119 gimnazjaln\u0105, ko\u015bci\u00f3\u0142ek w zak\u0142adzie maria\u0144skim i drugi na Kalwarii, a przy niej dwadzie\u015bcia kaplic s\u0142u\u017c\u0105cych jako stacje pielgrzymkowe.\n\nDo 1920 roku parafia nale\u017ca\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej; Wejherowo sta\u0142o si\u0119 siedzib\u0105 superintendentury ju\u017c za urz\u0119dowania pastora Carla Luckowa, czyli w latach 1887\u20131898, i pozosta\u0142o ni\u0105 przez ca\u0142e mi\u0119dzywojnie. Wed\u0142ug zestawienia Macieja Kurpiewskiego (2013, s. 90) przez sto dwadzie\u015bcia dwa lata istnienia parafia mia\u0142a o\u015bmiu proboszcz\u00f3w: po Lebermannie kolejno Carla Luckowa (1887\u20131898), Bennewitza (1898), Paulicka (1898\u20131900), Schlewego (1900\u20131901), Carla Syringa (1901\u20131910), Georga Beckera (1910\u20131926) i Johannesa Syringa (1926\u20131945). Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 2799 ewangelik\u00f3w; nie mia\u0142a patrona, a duszpasterzami byli superintendent Karl Luckow (od 1887 roku) i wikariusz Karl Hillenberg (od 1895 roku). Franz Schultz w 1907 roku pisze, \u017ce po Lebermannie i superintendencie Luckowie urz\u0105d miejscowego proboszcza sprawuje \u201eobecnie superintendent Syring\u201d; imienia nie podaje, ale wed\u0142ug wykazu proboszcz\u00f3w by\u0142 to Carl Syring, urz\u0119duj\u0105cy w latach 1901\u20131910.\n\nPrasa uzupe\u0142nia ten wykaz. W pa\u017adzierniku 1845 roku \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d og\u0142osi\u0142y, \u017ce kr\u00f3l nada\u0142 Order Czerwonego Or\u0142a czwartej klasy pastorowi Lebermannowi \u201ezu Neustadt, Regierungs-Bezirks Danzig\u201d. W pa\u017adzierniku 1883 roku \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a, \u017ce pastor Lebermann w Wejherowie otrzyma\u0142 Order Czerwonego Or\u0142a czwartej klasy. \u017badna z gazet nie podaje imienia; wed\u0142ug ksi\u0119gi pastor\u00f3w (QMS 19, t. 4, s. 1059) s\u0142u\u017cy\u0142o tu dw\u00f3ch Lebermann\u00f3w: Friedrich Wilhelm, pastor od stycznia 1823 roku, i jego syn Gustav Friedrich Wilhelm (1815\u20131908), ordynowany w 1844 roku na adiunkta ojca, w stanie spoczynku od 1 pa\u017adziernika 1887 roku. W marcu 1891 roku urz\u0119dowy \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d poda\u0142, \u017ce kr\u00f3l mianowa\u0142 dotychczasowego zarz\u0105dc\u0119 superintendentury, pastora Luckowa w Wejherowie, superintendentem diecezji Neustadt. W kwietniu 1901 roku berli\u0144ski \u201eDer Tag\u201d doni\u00f3s\u0142, \u017ce pastor i superintendent Syring, dot\u0105d w Z\u0142otowie, powo\u0142any na parafi\u0119 w Wejherowie, zosta\u0142 mianowany superintendentem diecezji Neustadt. W czerwcu 1911 roku \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d og\u0142osi\u0142 mianowanie superintendentem tej diecezji pastora Beckera, dot\u0105d w Bolszewie, powo\u0142anego na parafi\u0119 w Wejherowie.\n\nJu\u017c przed 1907 rokiem gmina my\u015bla\u0142a o godniejszym ko\u015bciele: upatrzono plac wdowy Karoline Keith z domu Gohl, nazwany 11 czerwca 1879 roku, z okazji z\u0142otych god\u00f3w pary cesarskiej, placem Wilhelma; 8 czerwca 1903 roku gmina ewangelicka kupi\u0142a go za 6000 marek, a osobne towarzystwo budowy ko\u015bcio\u0142a zbiera\u0142o kapita\u0142 i mia\u0142o gotowy projekt nowej \u015bwi\u0105tyni. Gdy stary ko\u015bci\u00f3\u0142 przesta\u0142 wystarcza\u0107, wsp\u00f3lnota postawi\u0142a nowy, okaza\u0142y: wznoszono go w latach 1907\u20131909; po\u015bwi\u0119cenie datuje na 1908 rok obecna parafia rzymskokatolicka \u015bwi\u0119tego Leona Wielkiego. Kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono na prze\u0142omie pa\u017adziernika i listopada 1907 roku, wed\u0142ug ksi\u0119gi jubileuszowej z 1929 roku w czwartek 31 pa\u017adziernika; polska \u201eGazeta Grudzi\u0105dzka\u201d poda\u0142a wtedy, \u017ce budowa mia\u0142a kosztowa\u0107 182 000 marek, z czego 100 000 da\u0142 rz\u0105d. Piotr Birecki podaje, \u017ce nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 z inicjatywy superintendenta Carla Syringa wed\u0142ug projektu gda\u0144skiego powiatowego mistrza budowlanego Ge\u00dfnera i radcy Spittela, pod \u015bcis\u0142ym nadzorem Oskara Hossfelda i Arthura Kicktona; kosztowa\u0142 dok\u0142adnie 181 997 marek, a po\u015bwi\u0119cono go 15 wrze\u015bnia 1909 roku. Mury wznosi\u0142 mistrz murarski Petermann, ambon\u0119 i \u0142awy na emporze wykona\u0142a firma Mirass & B\u00f6rnicke z Grudzi\u0105dza, malowid\u0142a \u2014 Ernest Fey z Hermanem i Bernhardem Lucasami z Wejherowa, witra\u017ce dostarczy\u0142a firma z Quedlinburga, a dzwony ufundowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel drukarni i radny Emil Brandenburg; prospekt organ\u00f3w wzorowano na gotyckim prospekcie z ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Tomasza w Lubece. Stary ko\u015bci\u00f3\u0142 z lat 1823\u20131828 rozbudowano w 1888 roku o prezbiterium i zakrysti\u0119, a rozebrano zim\u0105 1909 roku.\n\nKsi\u0119ga jubileuszowa z 1929 roku dodaje szczeg\u00f3\u0142y do dziej\u00f3w obu ko\u015bcio\u0142\u00f3w. 20 kwietnia 1888 roku po\u0142\u0105czone gremia parafii uzna\u0142y, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 wymaga remontu i rozbudowy, lecz 6 lipca tego roku roboty od\u0142o\u017cono, bo cz\u0119\u015b\u0107 parafian chcia\u0142a od razu budowa\u0107 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142; najmocniej opowiada\u0142 si\u0119 za tym prowincjonalny mistrz budowlany Peters, kt\u00f3ry w opinii z 7 sierpnia 1888 roku nazwa\u0142 stary ko\u015bci\u00f3\u0142 z powodu jego ub\u00f3stwa \u201eBetkathe\u201d. Ostatecznie postanowiono stary ko\u015bci\u00f3\u0142 wyremontowa\u0107, co wykonano w 1889 roku. 13 lutego 1890 roku przewodnicz\u0105cy rady parafialnej doni\u00f3s\u0142 o darze nowych dzwon\u00f3w, kt\u00f3re po\u015bwi\u0119cono w niedziel\u0119 Exaudi. 8 lipca 1902 roku superintendent Carl Syring przed\u0142o\u017cy\u0142 radzie parafialnej pro\u015bb\u0119 podpisan\u0105 przez ponad stu parafian o przyst\u0105pienie do budowy ko\u015bcio\u0142a; od magistratu kupiono za 6000 marek plac Wilhelma i zwr\u00f3cono si\u0119 do synodu prowincjonalnego o wsparcie, a w 1903 roku za\u0142o\u017cono towarzystwo budowy ko\u015bcio\u0142a. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 generalny superintendent D\u00f6blin. Dzwony dostarczy\u0142a firma Schilling z Apoldy, organy \u2014 firma Voelkner z Bydgoszczy, snycerk\u0119 o\u0142tarza wykonali alzaccy rze\u017abiarze Riedel ze Strasburga i Klem z Colmaru, a malowid\u0142a \u2014 Fey z Friedenau i Lukas z Wejherowa. Koszt budowy ksi\u0119ga podaje na oko\u0142o 186 000 marek; do wp\u0142yw\u00f3w dosz\u0142o jeszcze 5600 marek z rozbi\u00f3rki starego ko\u015bcio\u0142a. Superintendent Carl Syring zmar\u0142 23 pa\u017adziernika 1910 roku. Za jego nast\u0119pcy, superintendenta Beckera, zbudowano w 1914 roku now\u0105 plebani\u0119 za oko\u0142o 46 000 marek. Po zmianie przynale\u017cno\u015bci pa\u0144stwowej z parafii licz\u0105cej niegdy\u015b 3500 dusz zosta\u0142o 500; Becker przeszed\u0142 w listopadzie 1926 roku w stan spoczynku i przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Sopotu, a jego nast\u0119pc\u0105 jako pastor i zarz\u0105dca superintendentury zosta\u0142 syn Carla, Johannes Syring. W 1928 roku firma R\u00e4ther z Wejherowa pokry\u0142a wie\u017ce blach\u0105 miedzian\u0105; 25 000 z\u0142otych na ten cel zebrano cz\u0119\u015bciowo w parafii, cz\u0119\u015bciowo dzi\u0119ki pomocy konsystorza w Poznaniu. Nowe dzwony, odlane w Danziger Werft w Gda\u0144sku za 12 000 z\u0142otych, parafia op\u0142aci\u0142a wy\u0142\u0105cznie z w\u0142asnych \u015brodk\u00f3w; mia\u0142y zabrzmie\u0107 13 pa\u017adziernika 1929 roku z napisami \u201eLasset die Kindlein zu mir kommen\u201d, \u201eIch mu\u00df wirken, solange es Tag ist\u201d i \u201eEs ist noch eine Ruhe vorhanden dem Volk Gottes\u201d.\n\nGisela Syring, wdowa po Johannesie Syringu, kt\u00f3rego nazwa\u0142a ostatnim superintendentem w Wejherowie, dopisa\u0142a do tekstu Textora pos\u0142owie datowane w Berlinie 3 wrze\u015bnia 1974 roku. W czasie drugiej wojny \u015bwiatowej parafia musia\u0142a odda\u0107 oba nowe du\u017ce dzwony; zachowa\u0142 si\u0119 tylko ma\u0142y, z napisem \u201eLasset die Kindlein zu mir kommen\u201d, zwany dzwonem dzieci\u0119cym, kt\u00f3rym dzwoniono przy ka\u017cdym chrzcie, dar Brandenburga. Johannes Syring zmar\u0142 3 wrze\u015bnia 1971 roku w Berlinie w wieku 81 lat; po przej\u015bciu w stan spoczynku by\u0142 jeszcze d\u0142ugo kapelanem szpitalnym w Berlinie. Katolicki proboszcz, kt\u00f3ry odprawia\u0142 w dawnym ko\u015bciele ewangelickim, kaza\u0142 w czasie jego pogrzebu dzwoni\u0107 ostatnim zachowanym dzwonem.\n\nW lipcu 1910 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d stre\u015bci\u0142 sprawozdanie roczne, kt\u00f3re generalny superintendent D\u00f6blin wyg\u0142osi\u0142 na zgromadzeniu Stowarzyszenia Gustawa Adolfa: nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wejherowie by\u0142 jednym z pi\u0119ciu ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Prusach Zachodnich wzniesionych przy udziale stowarzyszenia, kt\u00f3re po\u015bwi\u0119cono w roku sprawozdawczym, a jego po\u015bwi\u0119cenie by\u0142o setnym po\u015bwi\u0119ceniem ko\u015bcio\u0142a dokonanym przez D\u00f6blina od obj\u0119cia urz\u0119du generalnego superintendenta jesieni\u0105 1893 roku.\n\nJohannes Syring obs\u0142ugiwa\u0142 w mi\u0119dzywojniu trzy parafie naraz \u2014 poza wejherowsk\u0105 tak\u017ce w Bolszewie, licz\u0105c\u0105 dwie\u015bcie dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t osiem os\u00f3b, i w Luzinie, licz\u0105c\u0105 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107; pod jego opiek\u0105 pozostawa\u0142o \u0142\u0105cznie osiemset osiemdziesi\u0105t jeden wiernych. W 1928 roku parafia liczy\u0142a 524 ewangelik\u00f3w, a w 1937 roku \u2014 544 wiernych. Dnia 18 pa\u017adziernika 1931 roku superintendent unijny z Wejherowa uczestniczy\u0142 w Gdyni we wprowadzeniu w urz\u0105d pierwszego pastora polskiego zboru ewangelicko-augsburskiego, ksi\u0119dza Leopolda Michelisa.\n\nZamek w Wejherowie z dobrami by\u0142 majoratem, czyli niepodzielnym maj\u0105tkiem rodowym, licz\u0105cym 4477 hektar\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie lasu. W ksi\u0119gach z lat 1891\u20131928 jako w\u0142a\u015bciciel stale figuruje hrabia Heinrich von Keyserlingk; maj\u0105tkiem i lasami zarz\u0105dzali urz\u0119dnicy hrabiego, w 1891 i 1903 roku nadle\u015bniczy Marthen. W latach 1926, 1929, 1937 i 1939 cz\u0119\u015bci d\u00f3br Henryka Keyserlingka wpisywano do wykaz\u00f3w ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. Wiosn\u0105 1930 roku Pa\u0144stwowy Bank Rolny wystawi\u0142 na sprzeda\u017c w dzia\u0142kach 473 hektary z d\u00f3br Wejherowo-Zamek (Nowy Dw\u00f3r, Bieszkowice, Reszki, Pi\u0144sk) i 300 hektar\u00f3w folwarku \u015amiechowo; dobra jako ca\u0142o\u015b\u0107 zosta\u0142y jednak przy Keyserlingku.\n\nPo zaj\u0119ciu miasta przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 w marcu 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przekazano Ko\u015bcio\u0142owi rzymskokatolickiemu. Z parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eNeustadt\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 duplikaty ksi\u0105g z lat 1823\u20131874 (odpisy sk\u0142adane w\u0142adzom, cz\u0119sto jedyne, jakie przetrwa\u0142y). Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w czterech szczeg\u00f3\u0142ach. Domas\u0142owski nazywa superintendenta z 1931 roku ksi\u0119dzem Carlem Syringiem, podczas gdy proboszczem wejherowskim by\u0142 wtedy \u2014 w latach 1926\u20131945 \u2014 Johannes Syring; ksi\u0119ga jubileuszowa parafii z 1929 roku podaje, \u017ce Carl Syring zmar\u0142 23 pa\u017adziernika 1910 roku, a Johannes Syring obj\u0105\u0142 w 1926 roku urz\u0105d pastora i zarz\u0105dcy superintendentury. Zestawienie Kurpiewskiego (s. 90, opracowane wed\u0142ug L. Ja\u017cd\u017cewskiego) liczy o\u015bmiu proboszcz\u00f3w, bo ca\u0142e lata 1823\u20131887 przypisuje jednemu Friedrichowi Wilhelmowi Lebermannowi; ksi\u0119ga pastor\u00f3w (QMS 19, t. 4, s. 1059) rozr\u00f3\u017cnia w tym czasie ojca, Friedricha Wilhelma, i syna, Gustava Friedricha Wilhelma, od 1844 roku adiunkta ojca, w stanie spoczynku od 1 pa\u017adziernika 1887 roku. Po rozdzieleniu obu Lebermann\u00f3w wykaz obejmowa\u0142by dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b. Na budow\u0119 pierwszego ko\u015bcio\u0142a kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm III da\u0142 wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku 350 talar\u00f3w, a wed\u0142ug ksi\u0119gi jubileuszowej parafii z 1929 roku \u2014 3000 talar\u00f3w. Rozbudow\u0119 starego ko\u015bcio\u0142a Piotr Birecki datuje na 1888 rok, a ksi\u0119ga jubileuszowa podaje, \u017ce w 1888 roku roboty od\u0142o\u017cono, a remont wykonano w 1889 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Carl Alfred Leopold Luckow (1887), Ernst Adolf Theodor Paulick (1898), Carl Friedrich Syring (1901), Johann Franz Becker (1911).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 3195 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 3510 dusz.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eGazeta Grudzi\u0105dzka\u201d, R. 14, nr 134, 7 listopada 1907; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIII, has\u0142o \u201eWejherowo\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 451; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 297, 390, 397, 399; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 399; M. Kurpiewski, \u201eHistoria wsp\u00f3lnoty ewangelickiej w Wejherowie i jej cmentarza w latach 1643\u20131951\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VII (2013), s. 82\u201398; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 406\u2013407; J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, cz. I, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012), s. 70; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119ga G24 (wizytacja 1702); \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); Parafia rzymskokatolicka \u015bwi\u0119tego Leona Wielkiego w Wejherowie, \u201eHistoria ko\u015bcio\u0142a\u201d (leonw.pl); P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 190\u2013191, 225, 234, 240, 274, 277; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 46; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Neustadt i. Westpr., s. 56\u201357, poz. 1; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 768 (s. 29\u201330); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 164; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 52; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 68; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 243; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 11; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 199; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 168; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 5; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1239; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 67; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 79; t. 4, s. 1059, 1109; t. 5, s. 1336; t. 6, s. 1800; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d (Berlin), 13 pa\u017adziernika 1845 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 17 pa\u017adziernika 1883 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 13 marca 1891 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 14 kwietnia 1901 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 lipca 1910 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 9 czerwca 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); H. Textor, ksi\u0119ga jubileuszowa parafii ewangelickiej w Wejherowie z 1929 roku, z pos\u0142owiem G. Syring z 1974 roku, przedruk: \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 3 (1984), s. 7\u201312; F. Syring, list w \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 5 (1986), s. 10.*","built_year":1907,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-unijna","denomination":"ewangelicko-unijne","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907 \u2014 plan Neustadt 1810","url":""},{"typ":"kwerenda webowa (parafie miejskie)","tytul":"zabytek.pl \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. par. \u015bw. Leona","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/wejherowo-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-par-pw-sw-leona"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781 i tabela nr 21; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Domas\u0142owski, \u201eDzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931\u20131939)\u201d, cz. I, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d VI (2012)","url":"https://gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2012.pdf"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Kurpiewski, \u201eHistoria wsp\u00f3lnoty ewangelickiej w Wejherowie i jej cmentarza w latach 1643\u20131951\u201d, \u201eGda\u0144ski Rocznik Ewangelicki\u201d vol. VII, 2013, s. 82\u2013113","url":"http://www.gre.luteranie.pl/roczniki/GRE_rocznik_2013.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 297, 390, 397, 399","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 451","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIII, has\u0142o \u201eWejherowo\u201d","url":""},{"typ":"prasa","tytul":"\u201eGazeta Grudzi\u0105dzka\u201d, R. 14, nr 134, 7 listopada 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 768 (s. 29\u201330)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 164","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 52","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 243","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 11","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 199","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 168","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 5","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1239","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 79; t. 4, s. 1109; t. 5, s. 1336; t. 6, s. 1800","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 17 pa\u017adziernika 1883 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/KBXKZKX33KKCU5SL4R27JXWAJJJOEHVG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 13 marca 1891 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PTNWRL4OTC3YJ3CWLDXVMLAVJMLZQEOC"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 14 kwietnia 1901 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QLXO3DOD5UIVEWLP4B3FBHGGLEVRPJ4R"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 23 lipca 1910 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/5DMXYITGD4ADQEAM77ZDSACQZXIQ6AIN"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 9 czerwca 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/75UVKFA6UNJVJWTA2GAJIJSVFXR5BEWG"},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 3 (1984), s. 7\u201312 (H. Textor, ksi\u0119ga jubileuszowa z 1929 roku; pos\u0142owie G. Syring, 1974) (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-3-1984"},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 5 (1986), s. 10 (list F. Syringa) (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-5-1986"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0077","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.598129,"lng":18.230691,"name_de":"Neustadt in Westpreu\u00dfen","name_pl":"Wejherowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Neustadt in Westpreu\u00dfen)","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wiatro\u0142om, wie\u015b w gminie Miastko, oko\u0142o 19 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Miastka, nie mia\u0142 ko\u015bcio\u0142a; zachowa\u0142 si\u0119 tu cmentarz ewangelicki.\n\nDo 1945 roku wie\u015b nazywa\u0142a si\u0119 Viartlum i le\u017ca\u0142a w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej, w okr\u0119gu urz\u0119dowym Ponickel. Maj\u0105tek bywa\u0142 w r\u0119kach von B\u00f6hn\u00f3w i von Puttkamer\u00f3w. 11 kwietnia 1824 roku urodzi\u0142a si\u0119 tu Johanna von Puttkamer, \u017cona kanclerza Ottona von Bismarcka, zmar\u0142a w 1894 roku. Po dworze pozosta\u0142 park krajobrazowy z pierwszej po\u0142owy XIX wieku.\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w Cetyniu (Zettin); nieliczni katolicy podlegali parafii w Miastku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 wie\u015b w dw\u00f3ch rubrykach: w gminie wiejskiej (strona 162, pozycja 47) naliczono 55 ewangelik\u00f3w, katolik\u00f3w nie zapisano, w obwodzie dworskim (strona 168, pozycja 120) \u2014 226 ewangelik\u00f3w i czterech innych chrze\u015bcijan. W obu rubrykach urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy wskazano w Ponickel. Wie\u015b i maj\u0105tek liczono osobno tak\u017ce p\u00f3\u017aniej: w 1913 roku by\u0142o w gminie 11 gospodarstw, a w obszarze dworskim 26. W 1925 roku sam dw\u00f3r zamieszkiwa\u0142o oko\u0142o 151 os\u00f3b, a w 1939 roku ca\u0142o\u015b\u0107 liczy\u0142a 331 mieszka\u0144c\u00f3w. Na pocz\u0105tku marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; odt\u0105d jest to polski Wiatro\u0142om.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku w\u0142a\u015bciciel Wiatro\u0142omu, po niemiecku Viartlum, wsp\u00f3\u0142sprawowa\u0142 patronat nad ko\u015bcio\u0142em w Cetyniu (Zettin) w synodzie s\u0142upskim. Wiatro\u0142om liczy\u0142 27 ognisk (domostw).\n\nGminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017\u20132020 ujmuje cmentarz w wykazie zabytkowych cmentarzy jako cmentarz ewangelicki po\u0142o\u017cony w lesie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 811; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 162\u2013163, pozycja 47, i s. 168\u2013169, pozycja 120; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wikipedia niemiecka, has\u0142o \u201eWiatro\u0142om\u201d; Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017 \u2014 2020 (uchwa\u0142a nr XLV/420/2017 z 24 listopada 2017 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Wikipedia niemiecka","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 811","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Miastko na lata 2017\u20132020, uchwa\u0142a nr XLV/420/2017 Rady Miejskiej w Miastku z dnia 24 listopada 2017 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2018, poz. 29, s. 42","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2018&book=0&position=29"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0625","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.142518,"lng":17.149386,"name_de":"Viartlum","name_pl":"Wiatro\u0142om \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarze by\u0142y w Wiatrowie pierwotnie dwa, a zosta\u0142 jeden. Zachowany le\u017cy na po\u0142udnie od miejscowo\u015bci, nieopodal \u0141upawy, po jej wschodniej stronie, i ma kszta\u0142t kwadratu. Znajdowa\u0142 si\u0119 na nim kamie\u0144 z dat\u0105 1864 i inicja\u0142ami ANJ \u2014 wed\u0142ug monografii m\u00f3g\u0142 on wskazywa\u0107 dat\u0119 za\u0142o\u017cenia cmentarza albo by\u0107 nagrobkiem z zaznaczonymi samymi inicja\u0142ami. Dzi\u015b stoi tam rozkopany grobowiec z ogrodzeniem z kamiennych s\u0142upk\u00f3w, pozbawionym \u0142a\u0144cuchowych prz\u0119se\u0142, oraz dobrze zachowany kamie\u0144 z inskrypcj\u0105 na kamiennym postumencie.\n\nWiatrowo \u2014 po niemiecku Viatrow, a w latach 1937\u20131945 Steinfurt \u2014 le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1274 roku: ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II nada\u0142 wtedy tutejsze dobra cystersom z Ko\u0142bacza. Karl-Heinz Pagel opisuje Viatrow jako du\u017c\u0105 wie\u015b nawsiow\u0105, po\u0142\u0105czon\u0105 z s\u0105siednimi gminami wy\u0142\u0105cznie zwyk\u0142ymi drogami polnymi.\n\nW 1784 roku Wiatrowo, po\u0142o\u017cone nad \u0141upaw\u0105, liczy\u0142o 11 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; nale\u017ca\u0142o do parafii w Damnie (Dammen) w synodzie s\u0142upskim. W Wiatrowie by\u0142 wtedy folwark, czterech ch\u0142op\u00f3w i trzech zagrodnik\u00f3w.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Wiatrowo, po niemiecku Viatrow, by\u0142 Weinmann.\n\nPrzed 1945 rokiem wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami i nale\u017celi do parafii w Damnie w okr\u0119gu S\u0142upsk-Stare Miasto. Spis z 2 grudnia 1895 roku ujmuje wie\u015b w dw\u00f3ch pozycjach: gmina wiejska liczy\u0142a 76 ewangelik\u00f3w i jednego katolika (strona 174, pozycja 135), a obw\u00f3d dworski \u2014 129 ewangelik\u00f3w (strona 184, pozycja 312). Wed\u0142ug spisu z 17 maja 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 160 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b nie otrzyma\u0142a rozkazu ewakuacji i nadej\u015bcie wojsk zaskoczy\u0142o mieszka\u0144c\u00f3w; przebywa\u0142y w niej wtedy tabory uciekinier\u00f3w, tak\u017ce z okolicznych wsi. Pagel podaje, \u017ce 8 marca 1945 roku wczesnym wieczorem wie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walki piechota Armii Czerwonej. W lecie 1945 roku przybyli do wsi trzej polscy \u017co\u0142nierze, po nich starszy wiekiem polski administrator, i wie\u015b sta\u0142a si\u0119 polskim maj\u0105tkiem pa\u0144stwowym. Od po\u0142owy 1947 roku mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono za Odr\u0119, jeden transport wyruszy\u0142 7 pa\u017adziernika 1947 roku. P\u00f3\u017aniej odnaleziono 48 os\u00f3b w RFN i 64 w NRD. Straty: 5 poleg\u0142ych, 5 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 35 zaginionych.\n\nDrugi cmentarz, w kszta\u0142cie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, nachylony ku po\u0142udniowi i obwa\u0142owany wzd\u0142u\u017c d\u0142u\u017cszych bok\u00f3w, ju\u017c nie istnieje \u2014 podobnie jak dawna p\u00f3\u0142nocna cz\u0119\u015b\u0107 wsi, przebudowana w ostatnich dziesi\u0119cioleciach. W 1995 roku udokumentowano tam mogi\u0142\u0119 wydzielon\u0105 a\u017curowym \u017celiwnym ogrodzeniem o formach geometrycznych, wzbogaconych wie\u0144cami i girlandami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 193; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Wiatrowo; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Stolp; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 930\u2013932; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1011\u20131012.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl)","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim / K. Mazurkiewicz-Palacz"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim / K. Mazurkiewicz-Palacz"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp, s. 174 poz. 135 i s. 184 poz. 312","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 193","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1011\u20131012","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0530","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.553,"lng":17.30137,"name_de":"Viatrow (do 1937), Steinfurt (1937\u20131945)","name_pl":"Wiatrowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wicko (Vietzig) \u2014 cmentarz ewangelicki za\u0142o\u017cony w 1895 r. i po\u015bwi\u0119cony uroczy\u015bcie 4 listopada 1895 r. Powsta\u0142 jako druga nekropolia we wsi: pierwsz\u0105, urz\u0105dzon\u0105 w 1873 r. wok\u00f3\u0142 kaplicy grobowej rodu von Weiher, porzucono, bo le\u017ca\u0142a na podmok\u0142ym, torfowym terenie. Dzia\u0142k\u0119 pod nowy cmentarz odkupiono od Paula Schalka, a pierwszym tu pochowanym by\u0142 \u2014 przez zbieg okoliczno\u015bci \u2014 jego trzynastoletni syn. Spoczywali tu mieszka\u0144cy Wicka, Skarszewa, G\u00f3rek i Poraju; pochowano ponad 100 os\u00f3b. W tym samym 1895 r. posadzono lipy tworz\u0105ce alej\u0119, kt\u00f3ra wyznacza o\u015b za\u0142o\u017cenia: lewa strona zaj\u0119ta jest grobami doros\u0142ych, po prawej, zaraz przy wej\u015bciu, znajduj\u0105 si\u0119 groby dzieci\u0119ce. Na pocz\u0105tku lat 20. XX w. ustawiono na cmentarzu obelisk ku czci \u017co\u0142nierzy z Wicka poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej \u2014 wykonany z jednego granitowego g\u0142azu na podstawie z polnych kamieni, z wizerunkiem Krzy\u017ca \u017belaznego, koron\u0105, liter\u0105 W i dat\u0105 1914; tablic\u0119 z nazwiskami zniszczono w latach 70. XX w. Dewastacja cmentarza zacz\u0119\u0142a si\u0119 tu\u017c po wojnie \u2014 sta\u0142 si\u0119 wysypiskiem \u015bmieci, metalowe krzy\u017ce i elementy ogrodze\u0144 trafia\u0142y na z\u0142om, wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w przepad\u0142a. Znajduj\u0105 si\u0119 tu r\u00f3wnie\u017c mogi\u0142y uciekinier\u00f3w z Prus Wschodnich z lat 1945/46, zbiorowa mogi\u0142a \u017co\u0142nierzy niemieckich oraz poch\u00f3wek dziewi\u0119ciu os\u00f3b spalonych w marcu 1945 r. Dzi\u0119ki staraniom miejscowego mi\u0142o\u015bnika historii teren o wymiarach oko\u0142o 50\u00d750 metr\u00f3w zosta\u0142 ogrodzony siatk\u0105, oczyszczony z zaro\u015bli i jest dzi\u015b w do\u015b\u0107 dobrym stanie, z zachowanymi nagrobkami i czytelnym uk\u0142adem przestrzennym. (na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d)","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze gminy Wicko \u2014 cmentarze.lebork.pl","url":"http://cmentarze.lebork.pl/index.php/pl/cmentarze-gmina-wicko"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0778","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kapl_wicko/kaplica__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.671574,"lng":17.624951,"name_de":"Cmentarz ( d. ewangelicki )","name_pl":"Wicko \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi cmentarz ewangelicki w Wicku, po niemiecku Vietzig, za\u0142o\u017cono w 1895 roku i uroczy\u015bcie po\u015bwi\u0119cono 4 listopada tego\u017c roku. Dzi\u0119ki staraniom miejscowego mi\u0142o\u015bnika historii teren o wymiarach oko\u0142o 50 na 50 metr\u00f3w ogrodzono siatk\u0105 i oczyszczono z zaro\u015bli; jest utrzymywany w dobrym stanie. Uk\u0142ad jest czytelny: o\u015b wyznacza aleja lip posadzonych w roku za\u0142o\u017cenia, lew\u0105 stron\u0119 zajmuj\u0105 niemal w ca\u0142o\u015bci groby doros\u0142ych, a po prawej, zaraz przy wej\u015bciu, le\u017cy kwatera dzieci\u0119ca. Zachowa\u0142o si\u0119 sporo nagrobk\u00f3w i p\u0142yt, w tym \u017celiwne krzy\u017ce, kamienne tablice i nagrobek w kszta\u0142cie pnia d\u0119bu.\n\nWie\u015b jest star\u0105 osad\u0105 s\u0142owia\u0144sk\u0105, w XV wieku uwa\u017can\u0105 za rycersk\u0105; najstarsza wzmianka o niej pochodzi z 1402 roku, kiedy nale\u017ca\u0142a do Wejher\u00f3w. W po\u0142owie XVI wieku maj\u0105tek trzyma\u0142a rodzina Jork, z kt\u00f3rej wywodzi si\u0119 pruski marsza\u0142ek Yorck von Wartenburg. Wed\u0142ug M. Drzewieckiego w 1660 roku Wawrzyniec Krzysztof von Somnitz odkupi\u0142 wie\u015b od swoich szwagr\u00f3w Gniewomira i Marcina Krokowskich. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Wicko, po niemiecku Vietzig, by\u0142 von Weiher. W 1892 roku maj\u0105tek rycerski Wicko nale\u017ca\u0142 wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej do Hansa von Weihera. W 1905 roku by\u0142 on domen\u0105 pa\u0144stwow\u0105, dzier\u017cawion\u0105 przez Alfreda d\u2019Alton-Raucha. W 1928 roku domena nale\u017ca\u0142a do pa\u0144stwa pruskiego, a dzier\u017cawi\u0142 j\u0105 Max Numsen.\n\nW 1784 roku Wicko by\u0142o siedzib\u0105 szlacheck\u0105 dwie mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, blisko Charbrowa i wielkiego moczaru l\u0119borskiego, przy trakcie pocztowym z L\u0119borka do \u0141eby. Obok folwarku mieszka\u0142o siedmiu gospodarzy, sze\u015bciu zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142a karczma, ku\u017ania, folwark Gorke z mleczarni\u0105 i dwie chaty zwane Klein-Viezig albo Wussowke \u2014 razem 30 dym\u00f3w, na \u017cyznej roli, przy ma\u0142ym jeziorze i pi\u0119ciu stawach. Formalnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do katolickiego ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie, ale jako wie\u015b go\u015bcinna trzyma\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Charbrowie.\n\nCmentarz powsta\u0142 w miejsce starszego, urz\u0105dzonego w 1873 roku wok\u00f3\u0142 kaplicy grobowej Wejher\u00f3w (von Weiher) \u2014 oko\u0142o 900 metr\u00f3w st\u0105d, przy dzisiejszej ulicy Rekreacyjnej; ma on w atlasie osobny wpis. Kaplic\u0119 wznios\u0142a w niewielkim lasku d\u0119bowym przy polnej drodze z Wicka do Skarszewa wdowa po \u201edyrektorze ziemskim\u201d von Weiherze; 13 grudnia 1873 roku przeniesiono do niej trumny ze szcz\u0105tkami von Weihera i dw\u00f3ch jego syn\u00f3w z mauzoleum w Charbrowie, a plac wok\u00f3\u0142 kaplicy po\u015bwi\u0119cono tego samego dnia jako cmentarz. Dzia\u0142k\u0119 wok\u00f3\u0142 kaplicy, o powierzchni trzech i p\u00f3\u0142 morgi, za\u0142o\u017cono na torfie o wysokim poziomie w\u00f3d gruntowych i mimo g\u0142\u0119bokiego rowu odwadniaj\u0105cego trumny trzeba by\u0142o ustawia\u0107 na coko\u0142ach, by nie zalewa\u0142a ich woda. Dzia\u0142k\u0119 pod nowy cmentarz odkupiono od Paula Schalka; pierwszym pochowanym by\u0142 tu jego trzynastoletni syn. Grzebano na nim mieszka\u0144c\u00f3w Wicka, Skarszewa, G\u00f3rek i Poraju.\n\nEwangelicy z Wicka nale\u017celi do parafii w Charbrowie; Ernst M\u00fcller w 1912 roku wymienia Vietzig w jej sk\u0142adzie. Formalnie wcielono ich do tamtejszej gminy ko\u015bcielnej 27 lutego 1896 roku \u2014 dot\u0105d, wraz z ewangelikami Skarszewa i pi\u0119ciu innych wsi, trzymali si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Charbrowie \u201ego\u015bcinnie\u201d.\n\nPo\u015brodku prawej strony stoi pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, wzniesiony na pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku z jednego granitowego g\u0142azu na podstawie z polnych kamieni. Zdobi go uszkodzony wizerunek Krzy\u017ca \u017belaznego z koron\u0105, liter\u0105 W i dat\u0105 1914; tablic\u0119 z inskrypcj\u0105 zniszczono w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku, a jej tre\u015b\u0107 odczytano cz\u0119\u015bciowo z archiwalnych zdj\u0119\u0107 i odnalezionych u\u0142amk\u00f3w. Spoczywa tu ponad sto os\u00f3b. S\u0105 tu tak\u017ce mogi\u0142y uciekinier\u00f3w z Prus Wschodnich z lat 1945\u20131946, zbiorowa mogi\u0142a \u017co\u0142nierzy niemieckich oraz gr\u00f3b, w kt\u00f3rym pochowano zw\u0119glone cia\u0142a dziewi\u0119ciu os\u00f3b z trzech gospodarstw spalonych w marcu 1945 roku przez \u017co\u0142nierzy radzieckich. Dewastacja zacz\u0119\u0142a si\u0119 po wojnie: cmentarz sta\u0142 si\u0119 wysypiskiem \u015bmieci, lepsze nagrobki zabierano do przer\u00f3bki, metalowe krzy\u017ce i elementy ogrodze\u0144 trafia\u0142y na z\u0142om, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 pomnik\u00f3w przepad\u0142a.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug M. Drzewieckiego Wicko pozostawa\u0142o w r\u0119kach rodziny von Somnitz do 1945 roku; wed\u0142ug dawnych ksi\u0105g adresowych maj\u0105tk\u00f3w w 1879 i 1892 roku nale\u017ca\u0142o do von Weiher\u00f3w, a w 1905 i 1928 roku by\u0142o domen\u0105 pa\u0144stwow\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 253; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Charbrow, s. 246; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1896; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1083; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, 1892, s. 122\u2013123; ksi\u0119ga adresowa maj\u0105tk\u00f3w Niekammera dla Pomorza, wyd. 1905, s. 132\u2013133; tam\u017ce, wyd. 1928, s. 129.*","built_year":1895,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Wicko. Cmentarze to nasza historia (L\u0119bork Nasze Miasto)","url":"https://lebork.naszemiasto.pl/gmina-wicko-cmentarze-to-nasza-historia/ar/c8-6145301"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 253","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1083","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Charbrow, s. 246","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Wicko na lata 2019\u20132023, uchwa\u0142a nr VI/16/2019 Rady Gminy Wicko z dnia 26 marca 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 2080, s. 47","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=2080"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u201eWicko \u2014 Vietzig\u201d (kopia w archiwum internetowym z 3 sierpnia 2016 roku)","url":"http://web.archive.org/web/20160803191238/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gm-wicko/123-wicko"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0893","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wicko/wicko__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.674482,"lng":17.611872,"name_de":"Vietzig","name_pl":"Wicko \u2014 cmentarz ewangelicki z 1895 roku","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Starszy z dw\u00f3ch cmentarzy ewangelickich Wicka, po niemiecku Vietzig, le\u017cy przy dzisiejszej ulicy Rekreacyjnej. Mieszka\u0144cy nazywaj\u0105 to miejsce \u201eKapel\u0105\u201d \u2014 od kaplicy grobowej, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rej go urz\u0105dzono.\n\nW 1784 roku Wicko by\u0142o siedzib\u0105 szlacheck\u0105 dwie mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka, blisko Charbrowa i wielkiego moczaru l\u0119borskiego, przy trakcie pocztowym z L\u0119borka do \u0141eby. Obok folwarku mieszka\u0142o siedmiu gospodarzy, sze\u015bciu zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142a karczma, ku\u017ania, folwark Gorke z mleczarni\u0105 i dwie chaty zwane Klein-Viezig albo Wussowke \u2014 razem 30 dym\u00f3w, na \u017cyznej roli, przy ma\u0142ym jeziorze i pi\u0119ciu stawach. Formalnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do katolickiego ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie, ale jako wie\u015b go\u015bcinna trzyma\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Charbrowie.\n\nJak podaje Marek Drzewiecki, kaplic\u0119 wznios\u0142a w 1873 roku wdowa po \u201edyrektorze ziemskim\u201d von Weiherze, w niedu\u017cym lasku d\u0119bowym przy polnej drodze z Wicka do Skarszewa, jako grobowiec rodu Wejher\u00f3w. 13 grudnia tego roku przeniesiono do niej uroczy\u015bcie trumny ze szcz\u0105tkami von Weihera i dw\u00f3ch jego syn\u00f3w z mauzoleum w Charbrowie; plac wok\u00f3\u0142 kaplicy przeznaczono na cmentarz i po\u015bwi\u0119cono go tego samego dnia. Miejsce okaza\u0142o si\u0119 niefortunne. Kaplic\u0119 postawiono na torfie, gdzie wody gruntowe stoj\u0105 wysoko; cho\u0107 dzia\u0142k\u0119 o powierzchni 3,5 morgi otoczono g\u0142\u0119bokim rowem odwadniaj\u0105cym, trumny trzeba by\u0142o ustawia\u0107 na coko\u0142ach, \u017ceby nie zalewa\u0142a ich woda. Dlatego w 1895 roku wie\u015b za\u0142o\u017cy\u0142a nowy cmentarz w innym miejscu.\n\nMi\u0119dzy 1905 a 1911 rokiem obszar domeny pa\u0144stwowej Wicko zmala\u0142 z 1353 do oko\u0142o 480 hektar\u00f3w. Po pierwszej wojnie \u015bwiatowej kapitan Nikolaus von Weiher postanowi\u0142 przenie\u015b\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 trumien do G\u0119si, a po podziale maj\u0105tku Wicko na dzia\u0142ki rolne puste mauzoleum przekazano ko\u015bcio\u0142owi w Charbrowie.\n\nPrzed wojn\u0105 opowiadano we wsi o ha\u0142asach dobiegaj\u0105cych noc\u0105 z wn\u0119trza kaplicy; kr\u0105\u017cy\u0142y te\u017c pog\u0142oski o podziemnym przej\u015bciu \u0142\u0105cz\u0105cym kaplic\u0119 z dzisiejsz\u0105 szko\u0142\u0105 \u2014 Drzewiecki, kt\u00f3ry te opowie\u015bci zapisa\u0142, zauwa\u017ca, \u017ce bagnisty teren zdaje si\u0119 podwa\u017ca\u0107 t\u0119 teori\u0119. Kaplicy nie ma: wed\u0142ug Drzewieckiego wysadzono j\u0105 prawdopodobnie w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych albo siedemdziesi\u0105tych XX wieku.\n\nTeren jest do dzi\u015b mocno podmok\u0142y. Zachowa\u0142o si\u0119 sporo starodrzewu, sterta gruzu po kaplicy ze schodkiem wej\u015bciowym, fragmenty mur\u00f3w i kolumny, nieliczne postumenty i podstawy krzy\u017cy oraz u\u0142amki nagrobk\u00f3w z inskrypcjami. W jednym z ograbionych grobowc\u00f3w stoi woda. Do cmentarza prowadzi\u0142a niegdy\u015b utwardzona droga z mostem nad rowem.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Wicko, kaplica grobowa (cmentarze.lebork.pl, kopia archiwalna z 2016 roku); Zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy Marka Drzewieckiego, punkt \u201eWicko Kapelle\u201d; OpenStreetMap (nazwa drogi, odczyt z 12 pa\u017adziernika 2026 roku); informacja czytelnika atlasu z 12 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1083; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 132\u2013133; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140\u2013141.*","built_year":1873,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Wicko, kaplica grobowa","url":"http://web.archive.org/web/2016/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/kaplice/130-wicko"},{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"Zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy Marka Drzewieckiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1083","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 132\u2013133","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140\u2013141","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1187","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kapl_wicko/kaplica__3_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.671574,"lng":17.624951,"name_de":"Vietzig","name_pl":"Wicko \u2014 cmentarz przy dawnej kaplicy grobowej Wejher\u00f3w (\u201eKapela\u201d)","powiat":"l\u0119borski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wicko (Vietzig) by\u0142o przed 1945 r. w wi\u0119kszo\u015bci ewangelickie, w obszarze parafii unijnej (\u017ar\u00f3d\u0142a wskazuj\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 do Charbrowa; atlas \u2014 filia Szczenurza). Charakter ewangelicki miejscowo\u015bci jest pewny; konkretna atrybucja budynku w centrum wsi pozostaje nierozstrzygni\u0119ta jednym twardym \u017ar\u00f3d\u0142em. Wie\u015b to stara s\u0142owia\u0144ska osada, w XV w. uznawana za rycersk\u0105; najstarsza wzmianka pochodzi z 1402 r., gdy nale\u017ca\u0142a do Wejher\u00f3w. W po\u0142owie XVI w. maj\u0105tek by\u0142 w r\u0119kach rodu Jork (z kt\u00f3rego wywodzi si\u0119 pruski marsza\u0142ek Yorck von Wartenburg), a od 1660 r., gdy Wawrzyniec Krzysztof von Somnitz odkupi\u0142 wie\u015b od Krokowskich, pozostawa\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 tej rodziny a\u017c do 1945 r. Z dziedzictwa ewangelickiego rodu Weiher\u00f3w (Wejher\u00f3w) zachowa\u0142a si\u0119 pami\u0119\u0107 o kaplicy grobowej wzniesionej w 1873 r. w d\u0119bowym lasku przy drodze do Skarszewa przez wdow\u0119 po \u201edyrektorze ziemskim\u201d von Weiher; 13 grudnia tego roku przeniesiono do niej trumny von Weihera i jego dw\u00f3ch syn\u00f3w z mauzoleum w Charbrowie, a otaczaj\u0105cy plac po\u015bwi\u0119cono jako cmentarz. Kaplica, stoj\u0105ca na podmok\u0142ym torfowisku, zosta\u0142a po I wojnie \u015bwiatowej cz\u0119\u015bciowo opr\u00f3\u017cniona (kapitan Nikolaus von Weiher przeni\u00f3s\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 trumien do G\u0119si), a sam obiekt wysadzono prawdopodobnie w latach 60.\u201370. XX w. (na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d)","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wicko (Powiat L\u0119borski) \u2014 Wikipedia (de)","url":"https://de.wikipedia.org/wiki/Wicko_(Powiat_L%C4%99borski)"},"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)"]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0020","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kapl_wicko/kaplica__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.671574,"lng":17.624951,"name_de":"Vietzig","name_pl":"Wicko \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (filia parafii w Szczenurzu)","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Widlice le\u017c\u0105 w gminie Gniew, w powiecie tczewskim, a rekord dotyczy tutejszego cmentarza ewangelickiego. \ud83d\udfe1 To\u017csamo\u015b\u0107 obiektu bywa\u0142a jednak zapisywana dwojako: nazwa rekordu wskazuje Ma\u0142e Wios\u0142o, a przypisanie ewidencyjne \u2014 Widlice. Rozstrzygni\u0119to to na rzecz Widlic, poniewa\u017c w\u0142a\u015bnie tam cmentarz figuruje w spisie zabytk\u00f3w.\n\nMa\u0142e Wios\u0142o le\u017cy w dolinie Wis\u0142y, na Nizinie Walichnowskiej \u2014 w historycznym obszarze osadnictwa ol\u0119derskiego, mennonickiego i ewangelickiego. W okolicy zachowa\u0142y si\u0119 cmentarze mennonickie i ewangelickie, ale osobnego wpisu dla samego Ma\u0142ego Wios\u0142a w katalogach nie potwierdzono.\n\nDla Widlic zapis istnieje. Ewidencja zabytk\u00f3w wymienia pod pozycj\u0105 692, w powiecie tczewskim i gminie Gniew, dawny cmentarz ewangelicki po\u0142o\u017cony w lesie na skraju wsi. Nie podaje przy tym ani daty za\u0142o\u017cenia, ani nazwisk, ani opisu nagrobk\u00f3w. \ud83d\udccc Rozstrzyga za to w\u0105tpliwo\u015b\u0107 o Ma\u0142ym Wio\u015ble: ta sama ewidencja ma drug\u0105 pozycj\u0119, 696, zapisan\u0105 wprost jako \u201eWidlice / Wios\u0142o Ma\u0142e\u201d \u2014 relikt cmentarza w lesie na po\u0142udnie od Widlic, na dzia\u0142ce 285 w obr\u0119bie Kalmuzy. Obie nazwy odnosz\u0105 si\u0119 wi\u0119c do jednego rejonu, a nie do dw\u00f3ch odleg\u0142ych miejsc. \ud83d\udfe1 Kt\u00f3re z dw\u00f3ch za\u0142o\u017ce\u0144 opisuje ten wpis, rozstrzygnie dopiero teren.\n\n*Podstawa wpisu: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (powiat tczewski, gmina Gniew, pozycja 692) oraz ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), stan z 3 wrze\u015bnia 2026 roku.*\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Gniew \u2014 Wikipedia.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Gniew \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Gmina_Gniew"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0100","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.72739,"lng":18.81675,"name_de":"","name_pl":"Widlice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz le\u017cy w lesie na skraju wsi Widlice, w jej dolnej cz\u0119\u015bci, zwanej Widlice Dolne, w gminie Gniew i powiecie tczewskim. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 692 jako dawny cmentarz ewangelicki. Karta cmentarza z 1985 roku datuje jego za\u0142o\u017cenie na po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku. Wed\u0142ug karty najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 8 wrze\u015bnia 1866 roku; w\u015br\u00f3d grob\u00f3w o znaczeniu historycznym karta wymienia gr\u00f3b Gustawa Schliephacka z Opalenia (M\u00fcnsterwalde), \u017cyj\u0105cego od 22 pa\u017adziernika 1810 do 8 wrze\u015bnia 1866 roku. Osobno, pod pozycj\u0105 696, zapisano \u201eWidlice / Wios\u0142o Ma\u0142e\u201d \u2014 relikty pomnika nagrobnego Gottlieba Schmidta, z zachowanym coko\u0142em, w lesie na po\u0142udnie od Widlic, na dzia\u0142ce 285 w obr\u0119bie Kalmuzy. \u017badnego z tych obiekt\u00f3w ewidencja nie okre\u015bla jako mennonickiego.\n\nNiemiecka nazwa wsi brzmia\u0142a Fidlitz. S\u0142ownik geograficzny notuje j\u0105 pod has\u0142em Fidlice i osobno zaznacza, \u017ce \u201etak nazywa lud Fidlice, w powiecie kwidzy\u0144skim; jest to zapewne pierwotna nazwa tej wsi\u201d. Nazw\u0119 Widlitz nosi\u0142a inna miejscowo\u015b\u0107 \u2014 Widlice w powiecie grudzi\u0105dzkim, dobra rycerskie w parafii \u0141asin.\n\nPrzed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Fiedlitz* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 32 domy mieszkalne i 246 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 175 ewangelik\u00f3w i 71 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Gniewie (Mewe); katolicy \u2014 do parafii w Piasecznie (*Pehsken*); dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Opaleniu (*M\u00fcnsterwalde*).\n\nS\u0142ownik geograficzny opisuje Fidlice jako wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 u podn\u00f3\u017ca wy\u017cyn nadwi\u015bla\u0144skich, na lewym brzegu Wis\u0142y, kt\u00f3rej mieszka\u0144cy trudnili si\u0119 g\u0142\u00f3wnie rybo\u0142\u00f3wstwem, i podaje poczt\u0119 w Ma\u0142ej Karczmie. W tym samym ha\u015ble zapisano 206 m\u00f3rg obszaru i 74 budynki. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 251 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 152 ewangelik\u00f3w i 99 katolik\u00f3w.\n\nW spisie Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku zapisano 217 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 59 ewangelik\u00f3w i 158 rzymskich katolik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 160 os\u00f3b, niemieck\u0105 57. Mi\u0119dzywojnie wie\u015b sp\u0119dzi\u0142a w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w korytarzu pomorskim, a w latach 1939\u20131945 znalaz\u0142a si\u0119 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b i cmentarz przesta\u0142 by\u0107 u\u017cywany.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku umieszcza go w lesie na skraju wsi, po zachodniej stronie drogi z Widlic Dolnych do Ostrowitego, i ocenia kr\u00f3tko: \u201eCa\u0142o\u015b\u0107 zdewastowana\u201d. Poza pi\u0119cioma mogi\u0142y by\u0142y niezadbane, obramowania uszkodzone, a po terenie le\u017ca\u0142y porozrzucane fragmenty nagrobk\u00f3w i kutych p\u0142otk\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Opalenie (M\u00fcnsterwalde) i podaje tu 89 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, powiat tczewski, gmina Gniew, pozycje 692 i 696; Widlice \u2014 Miasto i Gmina Gniew; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II (has\u0142o Fidlice), t. VII (has\u0142o Opalenie) i t. XIII (has\u0142o Widlice), Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 74\u201375, pozycja 18; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 19; karta cmentarza w Widlicach Dolnych, oprac. A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 100\u2013101; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Widlice \u2014 Miasto i Gmina Gniew","url":"https://www.gniew.pl/571,widlice"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Gniew \u2014 Wikipedia","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Gmina_Gniew"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0104","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.72739,"lng":18.81675,"name_de":"Fidlitz","name_pl":"Widlice Dolne \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Widzinie za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku, na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, przy g\u0142\u00f3wnej drodze do Kobylnicy, po jej po\u0142udniowej stronie. Mia\u0142 wtedy plan kwadratu i le\u017ca\u0142 na \u00f3wczesnym skraju wsi, otoczony polami i \u0142\u0105kami; p\u00f3\u017aniej powi\u0119kszono go od wschodu \u2014 do dzi\u015b wida\u0107 to po starszej zieleni w pierwotnej cz\u0119\u015bci. Cmentarz ma dzi\u015b kszta\u0142t dw\u00f3ch przylegaj\u0105cych do siebie kwadrat\u00f3w o \u0142\u0105cznej powierzchni oko\u0142o 5100 metr\u00f3w kwadratowych. Od zachodu podesz\u0142a pod niego zabudowa mieszkalna.\n\nCmentarz jest nieczynny, ale zachowa\u0142 si\u0119 dobrze. Monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego naliczy\u0142a ponad 260 widocznych miejsc poch\u00f3wku, w\u015br\u00f3d nich mogi\u0142y dzieci\u0119ce; inwentaryzacja w serwisie \u201eCmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim\u201d notuje osobno 166 obrys\u00f3w mogi\u0142 i 209 kamiennych podstaw po krzy\u017cach \u017celiwnych oraz granitowy obelisk. Przetrwa\u0142y kamienie narzutowe z wykutymi napisami, w wi\u0119kszo\u015bci z pocz\u0105tku XX wieku, i postumenty o bogatych formach \u2014 z dekoracj\u0105 ro\u015blinn\u0105 i figuraln\u0105. W jednym z nich, we wn\u0119ce pod marmurowym krzy\u017cem, umieszczono p\u0142askorze\u017abionego anio\u0142a; wed\u0142ug monografii nie ma on odpowiednika w powiecie s\u0142upskim. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c \u017celiwny krzy\u017c upami\u0119tniaj\u0105cy osob\u0119 zmar\u0142\u0105 8 sierpnia 1904 roku; serwis \u201eCmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim\u201d uznaje go za najstarszy ocala\u0142y element cmentarza.\n\nW 1784 roku Widzino, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142o niespe\u0142na p\u00f3\u0142 mili na po\u0142udniowy zach\u00f3d od S\u0142upska, w r\u00f3wnej okolicy. Obok folwarku mieszka\u0142o 10 gospodarzy z so\u0142tysem, dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w i pi\u0119ciu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich kowal, a tak\u017ce nauczyciel \u2014 razem 21 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ko\u015bcio\u0142a w Kobylnicy (Cublitz).\n\nWidzino, po niemiecku Veddin, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej. Wed\u0142ug Pagla wszyscy mieszka\u0144cy byli ewangelikami. Ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy we wsi nie by\u0142o; mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii zamkowej w S\u0142upsku (Schlosskirchengemeinde Stolp).\n\nWed\u0142ug serwisu \u201eCmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim\u201d pierwsi Polacy pojawili si\u0119 we wsi w lipcu 1945 roku, a 14 lub 15 grudnia 1945 roku milicja zgromadzi\u0142a niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w w karczmie i odtransportowa\u0142a ich na dworzec w S\u0142upsku, sk\u0105d zostali deportowani za Odr\u0119. Serwis okre\u015bla cmentarz jako nieczynny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Widzino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (serwis cmentarze.slupsk.pl); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 136; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 934.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Widzino \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/widzino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 934","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0590","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4291834,"lng":16.9756581,"name_de":"Veddin","name_pl":"Widzino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki le\u017ca\u0142 w dzisiejszym Wieczywnie, osadzie le\u015bnej w gminie Lipnica w powiecie bytowskim, przy drodze wiod\u0105cej od szosy Byt\u00f3w\u2013Cz\u0142uch\u00f3w do le\u015bnicz\u00f3wki. Mierzy\u0142 30 metr\u00f3w wzd\u0142u\u017c drogi i oko\u0142o 65 metr\u00f3w w kierunku po\u0142udniowym, czyli oko\u0142o 2000 metr\u00f3w kwadratowych; ogrodzenie stanowi\u0142y g\u0119sto sadzone \u015bwierki. Benedykt Reszka uwa\u017ca go za najstarszy cmentarz ewangelicki na Gochach.\n\nOsada zawdzi\u0119cza sw\u00f3j pocz\u0105tek hucie szk\u0142a, kt\u00f3r\u0105 w 1788 roku uruchomi\u0142 tu \u2014 jak pisze Reszka \u2014 niejaki Piwonka, rodem z Czech. Zak\u0142ad stan\u0105\u0142 na gruntach Borowego M\u0142yna i st\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 jego pierwsza nazwa: \u201eHeydem\u00fchlsche Glash\u00fctte\u201d, czyli Borowom\u0142y\u0144ska Huta Szk\u0142a; nie znano jeszcze wtedy ani nazwy Wieczywno, ani p\u00f3\u017aniejszej Ferdinandshof. Wok\u00f3\u0142 huty wyros\u0142a osada licz\u0105ca oko\u0142o 150 mieszka\u0144c\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci szklarzy sprowadzonych z kraj\u00f3w niemieckich wraz z rodzinami \u2014 pierwsza wi\u0119ksza grupa ewangelik\u00f3w na Gochach. Nosili mi\u0119dzy innymi nazwiska Kr\u00fcger, Jacob, Krause, Grennert, Braune, Falck, Dremmel, Gutzman i Trapp. Huta pracowa\u0142a, jak podaje Reszka, do lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku. W 1883 roku mieszka\u0142o tu 19 ewangelik\u00f3w. Wieczywno nale\u017ca\u0142o wtedy do powiatu cz\u0142uchowskiego w Prusach Zachodnich, a po traktacie wersalskim znalaz\u0142o si\u0119 w granicach Polski; wi\u0119kszo\u015b\u0107 tutejszych ewangelik\u00f3w wyjecha\u0142a w\u00f3wczas na zach\u00f3d.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cyli sami hutnicy, bo w najbli\u017cszej okolicy nie by\u0142o gdzie chowa\u0107 zmar\u0142ych. Spocz\u0119li tu robotnicy huty ze swoimi bliskimi, a tak\u017ce ewangeliccy le\u015bnicy z okolicznych obwod\u00f3w. Edmund Hapka, kt\u00f3ry pami\u0119ta\u0142 to miejsce, podaje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cono w 1790 roku, \u017ce mia\u0142 oko\u0142o 20 ar\u00f3w i ponad 200 grob\u00f3w. Ostatniego poch\u00f3wku dokonano po pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u2014 zgodnie podaj\u0105 to Hapka i, wed\u0142ug relacji Alfonsa Kiedrowskiego, Reszka; grzebano le\u015bniczego z s\u0105siedniego obwodu. W dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym o groby dbano, a w 1945 roku cmentarz by\u0142 w dobrym stanie, z licznymi \u017celiwnymi krzy\u017cami i tablicami nagrobnymi. W latach p\u00f3\u017aniejszych, z braku opieki, cmentarz stopniowo niszcza\u0142. W relacji Hapki \u017celiwne krzy\u017ce, stoj\u0105ce jeszcze w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, zabrali potem z\u0142omiarze. Przed likwidacj\u0105, wed\u0142ug relacji Romana Prilla i Edmunda Reszki z Upi\u0142ki, by\u0142o tu 80\u2013100 mogi\u0142, wiele z tablicami i \u017celiwnymi krzy\u017cami. W 1976 roku Nadle\u015bnictwo w Osusznicy kaza\u0142o usun\u0105\u0107 drzewa, teren zaora\u0107 i posadzi\u0107 las. Mimo zaorania zachowa\u0142y si\u0119 dwa zaniedbane groby, przy drodze, po prawej stronie, mi\u0119dzy szos\u0105 a le\u015bnicz\u00f3wk\u0105.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 47, 89, 165\u2013166; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); polskaniezwykla \u2014 Wieczywno, huta szk\u0142a 1788\u20131860; G\u0142os Pomorza \u2014 XIX-wieczne huty szk\u0142a (cytuje Reszk\u0119) [kopia archiwalna 2006-12-13]; E. Hapka, \u201eKaszubskie Wieczywno\u201d, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 39 (2023), s. 85\u201386.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1976,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"portal","tytul":"polskaniezwykla \u2014 Wieczywno, huta szk\u0142a 1788-1860","url":"http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/14647,wieczywno-huta-szkla.html"},{"typ":"prasa","tytul":"G\u0142os Pomorza \u2014 XIX-wieczne huty szk\u0142a (cytuje Reszk\u0119) [kopia archiwalna 2006-12-13]","url":"https://web.archive.org/web/20061213071213/http://www.gp24.pl:80/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Lipnica \u2014 wykaz miejscowo\u015bci","url":"https://wykaz.rky.pl/g2201052.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2013 Rumia 2008, rozdz. 19 \u201eCmentarze\u201d, podrozdz. B, s. 165\u2013166 (PDF s. 169\u2013170)","url":""}]},"gps_precision":"OSM Nominatim (TERYT 0746722, osada le\u015bna gm. Lipnica)","id":"CM-0606","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.9202,"lng":17.3016,"name_de":"Ferdinandshof","name_pl":"Wieczywno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Wielbrandowie le\u017cy w lesie poza wsi\u0105, oko\u0142o czterystu metr\u00f3w na zach\u00f3d od jej \u015brodka. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 wykazu gminy Sk\u00f3rcz jako cmentarz ewangelicki o powierzchni siedmiu ar\u00f3w. Nekropolia jest nieczynna i zniszczona.\n\nWielbrandowo to kociewska wie\u015b nad strug\u0105 Liszk\u0105, dop\u0142ywem Jonki, dawna wie\u015b kr\u00f3lewska starostwa osieckiego. Do wsi nale\u017ca\u0142o wybudowanie P\u00f3lko o niemieckiej nazwie Davidsthal. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu Preu\u00dfisch Stargard w rejencji gda\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W latach 1920\u20131939 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Drugiej Rzeczypospolitej, do powiatu starogardzkiego w wojew\u00f3dztwie pomorskim. Parafia rzymskokatolicka mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Sk\u00f3rczu, oko\u0142o 4 kilometr\u00f3w st\u0105d.\n\nAgathon Harnoch notuje, \u017ce parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Sk\u00f3rczu utworzono prowizorycznie 26 grudnia 1846 roku, a ostatecznie dekretem inkorporacyjnym z 9 pa\u017adziernika 1855 roku. Do 1846 roku okoliczne miejscowo\u015bci nale\u017ca\u0142y do parafii w Gniewie, Starogardzie i Borzechowie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 szachulcowy, z murowan\u0105 apsyd\u0105 \u2014 postawi\u0142o w\u0142asnym kosztem gda\u0144skie Towarzystwo Gustawa Adolfa: kamie\u0144 w\u0119gielny po\u0142o\u017cono 29 kwietnia 1851 roku, \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono w dzie\u0144 Wniebowst\u0105pienia, 20 maja 1852 roku. W 1865 roku dobudowano wie\u017c\u0119. Harnoch liczy w parafii sk\u00f3rcza\u0144skiej dwana\u015bcie cmentarzy ewangelickich, ale nie podaje ani ich nazw, ani dat.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 474 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 402 katolik\u00f3w i 72 ewangelik\u00f3w. W 1885 roku we wsi sta\u0142y pi\u0119\u0107dziesi\u0105t dwa budynki mieszkalne, a gospodarstw domowych by\u0142o osiemdziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107. S\u0142ownik geograficzny podaje, \u017ce Wielbrandowo mia\u0142o dwie szko\u0142y, katolick\u0105 i ewangelick\u0105. Wykaz gmin zapisa\u0142 wie\u015b na stronie trzydziestej czwartej pod pozycj\u0105 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 \u00f3sm\u0105 i jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 wskaza\u0142 Sk\u00f3rcz (Skurz).\n\nSpis z 1 grudnia 1910 roku odnotowa\u0142 w Wielbrandowie 468 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 44 niemieckoj\u0119zycznych \u2014 33 ewangelik\u00f3w i 11 katolik\u00f3w \u2014 oraz 424 osoby m\u00f3wi\u0105ce po polsku. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku wykaza\u0142 tu 470 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 14 wyznania ewangelickiego. Narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 456 os\u00f3b, niemieck\u0105 14.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Skurz i podaje tu 33 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Preu\u00dfisch Stargard, s. 34, poz. 58; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912, powiat Preu\u00dfisch Stargard, poz. 70; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat starogardzki, s. 46, poz. 66; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIII, has\u0142o Wielbrandowo; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Skurz; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz gminy Sk\u00f3rcz, poz. 90; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarz ewangelicki w Wielbrandowie \u2014 Kociewie24.eu; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sk\u00f3rcz na lata 2016\u20132019 (uchwa\u0142a nr VIII/57/2015 z 22 grudnia 2015 roku); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz Ewangelicki w Wielbrandowie \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-w-wielbrandowie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0295","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8155,"lng":18.57385,"name_de":"Wilbrand","name_pl":"Wielbrandowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wielg\u0142owy (po niemiecku Felgenau, w zapisie z 1710 roku Wulg\u0142owo) le\u017c\u0105 dzi\u015b w gminie Subkowy w powiecie tczewskim. Po tutejszej spo\u0142eczno\u015bci ewangelickiej zosta\u0142 cmentarz. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 201 jako dawny cmentarz ewangelicki w Wielg\u0142owach, bez datowania, powierzchni i numeru dzia\u0142ki.\n\nWizytacja biskupa Madali\u0144skiego z 1686 roku i wizytacja Szaniawskiego z 1710 podaj\u0105, \u017ce dobra nale\u017ca\u0142y do klasztoru cysters\u00f3w w Oliwie \u2014 z dopiskiem, \u017ce klasztor od czterech lat nie daje proboszczowi mesznego. Wed\u0142ug wizytacji Rybi\u0144skiego z 1780 roku mieszka\u0142o we wsi stu ewangelik\u00f3w.\n\nW urz\u0119dowym spisie rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku Wielg\u0142owy figuruj\u0105 jako wie\u015b kr\u00f3lewska podleg\u0142a urz\u0119dowi w Subkowach, o siedemnastu dymach, a w topografii Goldbecka z 1789 roku \u2014 jako wie\u015b kr\u00f3lewska o szesnastu dymach, z folwarkiem i wiatrakiem. W spisie z 1820 roku naliczono tu 46 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania katolickiego.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Felgenau* 11 budynk\u00f3w mieszkalnych i 160 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 24 ewangelik\u00f3w i 136 katolik\u00f3w. W tym czasie dzieci z Wielg\u0142ow\u00f3w nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Brust.\n\nW dziewi\u0119tnastym wieku, zanim w 1887 roku utworzono powiat tczewski, S\u0142ownik geograficzny opisywa\u0142 Wielg\u0142owy jako maj\u0119tno\u015b\u0107 prywatn\u0105 w powiecie starogardzkim, o obszarze 415 hektar\u00f3w. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono we wsi 126 os\u00f3b: 108 katolik\u00f3w i osiemnastu ewangelik\u00f3w (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Dirschau, strona 28, pozycja 39). Spisy z 1820 i 1885 roku podaj\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105: ewangelicy z Wielg\u0142ow\u00f3w chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Tczewie, katolicy \u2014 do Subkow\u00f3w.\n\nOd co najmniej 1891 do 1912 roku Wielg\u0142owy (Felgenau, 415 hektar\u00f3w), maj\u0105tek w dzier\u017cawie wieczystej, nale\u017ca\u0142y do Roberta Heinego z Narkow\u00f3w, cz\u0142onka pruskiej Izby Pan\u00f3w, i by\u0142y prowadzone przez jego zarz\u0105dc\u00f3w, w 1909 i 1912 roku przez Johanna Ewerta. W latach 1891\u20131912 ewangelicy z Wielg\u0142ow\u00f3w nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Swaro\u017cynie. W 1928 roku polska ksi\u0119ga adresowa podaje jako w\u0142a\u015bcicielk\u0119 Adel\u0119 Sch\u00f6ler (w druku \u201eSz\u00f6ler\u201d), z 747 hektarami. W 1930 roku 184 hektary tego maj\u0105tku wpisano do wykazu przymusowego wykupu, a wiosn\u0105 tego roku Pa\u0144stwowy Bank Rolny przyst\u0105pi\u0142 do parcelacji 404 hektar\u00f3w maj\u0105tku Wielg\u0142owy.\n\nKarta cmentarza, sporz\u0105dzona 15 listopada 1984 roku, okre\u015bla jego stan jako \u201ez\u0142y, nagrobki zatarte\u201d, a uk\u0142ad jako nieczytelny. Studium zagospodarowania przestrzennego gminy Subkowy, uchwalone 7 wrze\u015bnia 2021 roku, wymienia w Wielg\u0142owach \u201epozosta\u0142o\u015bci cmentarza rodowego\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Swaroschin i podaje tu 39 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Dirschau, s. 28, poz. 39; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 56, nr 53; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XIII, has\u0142o \u201eWielg\u0142owy\u201d; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Subkowy (pozycja 201); karta cmentarza w Wielg\u0142owach, oprac. S. Grochowski, Z. Grochowska i G. Olszewska, Gda\u0144sk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego gminy Subkowy (za\u0142\u0105cznik do uchwa\u0142y nr XXVII/191/2021 Rady Gminy Subkowy z 7 wrze\u015bnia 2021 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 204, pozycja 63; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 72; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 16\u201317; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 38; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 26\u201327; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1930 nr 8 poz. 60, pozycja 37; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 5; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1240; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Subkowy \u2014 Cmentarz ewangelicki w Subkowach (baza wiedzy)","url":"https://www.subkowy.pl/a,347,cmentarz-ewangelicki-w-subkowach"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 204, pozycja 63","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 72","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 16\u201317","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 38","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 26\u201327","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1930 nr 8 poz. 60, pozycja 37","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1930, nr 5","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1240","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0348","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.02015,"lng":18.74454,"name_de":"Felgenau","name_pl":"Wielg\u0142owy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Wielichowie, po niemiecku Friedrichsthal, za\u0142o\u017cono w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, po po\u0142udniowej stronie nasypu linii kolejowej S\u0142upsk\u2013Ustka. Ca\u0142y teren obsadzono \u015bwierkami, kt\u00f3re w wi\u0119kszo\u015bci przetrwa\u0142y; nieliczne pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w wskazuj\u0105, \u017ce zagospodarowanie by\u0142o do\u015b\u0107 nieregularne, bez widocznego przebiegu alejek. Najstarszym datowanym nagrobkiem by\u0142 \u017celiwny krzy\u017c rolnika Franza Alberta Rahna z 1911 roku.\n\nW 1994 roku w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci cmentarza udokumentowano \u017celiwny krzy\u017c z inskrypcj\u0105 poch\u00f3wku z 1937 roku \u2014 o kszta\u0142cie i wzorze takim samym jak krzy\u017ce w Klukach w gminie Smo\u0142dzino i w Lubuniu w gminie Kobylnica. By\u0142 to wz\u00f3r zastrze\u017cony, wykonywany przez jednego rzemie\u015blnika ze S\u0142upska nazwiskiem Burow.\n\nPo 1945 roku cmentarz opuszczono wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej.\n\nWielichowo by\u0142o koloni\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od S\u0142upska. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do gminy Gro\u00df Br\u00fcskow (Bruskowo Wielkie), a jego mieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami, cz\u0142onkami Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy wie\u015b nie mia\u0142a \u2014 wcielono j\u0105 do parafii ewangelickiej w Gro\u00df Br\u00fcskow, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto. Parafia macierzysta wraz z fili\u0105 w Swo\u0142owie (Schwolow) liczy\u0142a w 1940 roku 1238 wiernych, a ksi\u0119gi metrykalne prowadzi\u0142a od 1780 roku.\n\nMonografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego podaje \u201eWielichowo (dawna nazwa: \u00dcberlauf)\u201d, ale wed\u0142ug W. Iwickiego (\u201eToponimia by\u0142ego powiatu s\u0142upskiego\u201d, Gda\u0144sk 1993) \u00dcberlauf to s\u0105siednie Ga\u0142\u0119zinowo, a Wielichowo nosi\u0142o nazw\u0119 Friedrichsthal. Ksi\u0119ga adresowa powiatu s\u0142upskiego z 1914 roku prowadzi Friedrichsthal pod Bruskowem Wielkim i \u00dcberlauf jako dwie odr\u0119bne miejscowo\u015bci, ka\u017cd\u0105 pod w\u0142asnym has\u0142em.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Wielichowo; W. Iwicki, \u201eToponimia by\u0142ego powiatu s\u0142upskiego\u201d, Gda\u0144sk 1993; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 348, 355.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0701","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.51539,"lng":16.91823,"name_de":"Friedrichsthal","name_pl":"Wielichowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Wieliszewie za\u0142o\u017cono w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, w\u015br\u00f3d \u0142\u0105k i p\u00f3l uprawnych; prowadzi\u0142a do niego droga gruntowa, a po jej wschodniej stronie ro\u015bnie wysoki klon. Dawnej drogi polnej nie ma, a wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne ledwie da si\u0119 rozpozna\u0107. Na ca\u0142ym obwodzie stoi niewysoki murek z cios\u00f3w kamiennych, a w po\u0142udniowych naro\u017cnikach posadzono lipy. Z pierwotnego zagospodarowania niewiele zosta\u0142o: jedyny kamienny krzy\u017c, kt\u00f3ry wie\u0144czy\u0142 mogi\u0142\u0119 Emmy Horn, zmar\u0142ej 4 wrze\u015bnia 1940 roku, le\u017cy w zaro\u015blach.\n\nWieliszewo, po niemiecku Velsow, le\u017cy dzi\u015b w gminie Pot\u0119gowo, a przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Jako samodzielna miejscowo\u015b\u0107 powsta\u0142o oko\u0142o 1830 roku; wcze\u015bniej by\u0142 tu folwark nale\u017c\u0105cy do Kar\u017cnicy (Wendisch Karstnitz). W 1910 roku mieszka\u0142o tu 236 os\u00f3b, w 1933 roku 256, a w 1939 roku 264. Ludno\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141upawie (Lupow), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce ostatnim nauczycielem by\u0142 Friedrich Frautnick.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie, a niemieck\u0105 ludno\u015b\u0107 wysiedlono w latach 1946\u20131947. Pierwsze rodziny wysiedlono 1 lipca 1946 roku. Straty wynios\u0142y 21 poleg\u0142ych, 18 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 27 zaginionych, a p\u00f3\u017aniej odnaleziono 146 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w Republice Federalnej Niemiec i 35 w Niemieckiej Republice Demokratycznej. Osadnicy powojenni byli w wi\u0119kszo\u015bci katolikami; mieszka\u0144cy wsi nale\u017c\u0105 dzi\u015b do parafii w \u0141upawie w diecezji pelpli\u0144skiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 165; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 986\u2013989.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0644","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wielistowo/wielistowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.43026,"lng":17.320674,"name_de":"Velsow","name_pl":"Wieliszewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wieliszewo w gm. Pot\u0119gowo, powiat s\u0142upski \u2014 dawny cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w\u015br\u00f3d ok. 250 chronionych dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (serwis cmentarze.slupsk.pl, monografia powiatowa).","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0849","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wielistowo/wielistowo__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.43026,"lng":17.320674,"name_de":"Cmentarz ewangelicki","name_pl":"Wieliszewo \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono odr\u0119bnego cmentarza ewangelickiego w Wielkiej Pia\u015bnicy: Agathon Harnoch przy parafii le\u015bniewskiej nie wymienia \u017cadnego cmentarza, a wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w nie notuje w tej wsi za\u0142o\u017cenia cmentarnego. W Pia\u015bnicy znajduje si\u0119 Miejsce Pami\u0119ci \u2014 Groby Pia\u015bnickie, gdzie spoczywaj\u0105 ofiary zbrodni z lat 1939\u20131940.\n\nWielka Pia\u015bnica (po niemiecku Gro\u00df Piasnitz) to wie\u015b kaszubska w dawnym powiecie puckim (Kreis Putzig) w Prusach Zachodnich, w rejencji gda\u0144skiej. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 j\u0105 na stronie 64 pod pozycj\u0105 16: 37 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania katolickiego, nale\u017c\u0105cych do parafii w Mechowie (Mechau). S\u0105siednia Ma\u0142a Pia\u015bnica liczy\u0142a wtedy 97 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym dziewi\u0119tnastu ewangelik\u00f3w. Do 1893 roku Wielka Pia\u015bnica by\u0142a samodzielna, potem sta\u0142a si\u0119 przysi\u00f3\u0142kiem gminy Klein Dommatau (Domat\u00f3wko).\n\nPod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym wie\u015b nale\u017ca\u0142a w 1885 roku do okr\u0119gu parafii ewangelickiej w Bolszewie (Bohlschau), w s\u0105siednim powiecie wejherowskim, cho\u0107 spis nie zanotowa\u0142 w niej wtedy ewangelik\u00f3w. Bli\u017csz\u0105 parafi\u0119 okolica dosta\u0142a pod koniec stulecia. Agathon Harnoch zapisa\u0142, \u017ce 19 wrze\u015bnia 1887 roku Ewangelicka Naczelna Rada Ko\u015bcielna odkupi\u0142a od pana von Loscha plac pod ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119 w Le\u015bniewie (Le\u00dfnau) za 24 000 marek, a 1 pa\u017adziernika 1888 roku Le\u015bniewo sta\u0142o si\u0119 samodzieln\u0105 parafi\u0105. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano z pocz\u0105tku w plebanii, gdzie w sali modlitw sta\u0142a fisharmonia, a dzwon podarowa\u0142a parafia w Krokowej. Pierwszym duchownym zosta\u0142 6 czerwca 1888 roku Gustav M\u00fcller, kt\u00f3ry nosi\u0142 wpierw tytu\u0142 pomocnika duchownego dla Bolszewa, Krokowej i Pucka, z pensj\u0105 1400 marek w got\u00f3wce. Parafia liczy\u0142a wtedy 485 dusz i notowa\u0142a rocznie 20 chrzt\u00f3w, dziesi\u0119\u0107 konfirmacji, trzy \u015bluby, 295 komunikuj\u0105cych i 11 pogrzeb\u00f3w. W okr\u0119gu szkolnym parafii sta\u0142y obie Pia\u015bnice, Wielka i Ma\u0142a, obok Mechowa, obu Domat\u00f3w i kilkunastu innych osad. Katolicy z tego obszaru nale\u017celi do ko\u015bcio\u0142a w Mechowie.\n\nMurowany ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 w Le\u015bniewie w 1892 roku; w okresie mi\u0119dzywojennym parafia nale\u017ca\u0142a do superintendentury wejherowskiej Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. Po 1945 roku niemieck\u0105 ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Le\u015bniewie przej\u0119li katolicy.\n\nWielkiej Pia\u015bnicy *S\u0142ownik geograficzny* nie ma osobnym has\u0142em, ale notuje Le\u015bniewo \u2014 parafi\u0119, do kt\u00f3rej wie\u015b nale\u017ca\u0142a wyznaniowo: wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144ska w \u00f3wczesnym powiecie wejherowskim, o mil\u0119 i trzy \u0107wierci od Wejherowa, o obszarze 73 w\u0142\u00f3k, z osiemnastoma gburami i dwudziestoma sze\u015bcioma zagrodnikami, 329 katolik\u00f3w i 258 ewangelik\u00f3w, ze szko\u0142\u0105 na miejscu, z parafi\u0105 katolick\u0105 w Mechowie i poczt\u0105 w Wejherowie. Spis z 1885 roku podaje dla Le\u015bniewa 542 mieszka\u0144c\u00f3w: 216 ewangelik\u00f3w i 326 katolik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Le\u015bniewo; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Putzig, s. 64; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 450\u2013451; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Le\u015bniewo","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0953","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.684126,"lng":18.196431,"name_de":"Gro\u00df Piasnitz","name_pl":"Wielka Pia\u015bnica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Wielkiej S\u0142o\u0144cy (po niemiecku Gro\u00df Schlanz), w gminie Subkowy, uj\u0119ty jest w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 203 \u2014 osobno od dawnego cmentarza ewangelickiego w Subkowach, przy ulicy Sp\u00f3\u0142dzielczej. Ewidencja nie podaje ani daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, ani jego powierzchni, ani numeru dzia\u0142ki; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono liczby poch\u00f3wk\u00f3w. Wie\u015b le\u017cy nad lewym brzegiem Wis\u0142y.\n\nOko\u0142o 1245 roku, w czasie wojny z Krzy\u017cakami, na wzg\u00f3rzu panuj\u0105cym nad rzek\u0105 stan\u0105\u0142 zamek \u015awi\u0119tope\u0142ka zwany Osiek. W 1312 roku nie by\u0142o po zamku \u015awi\u0119tope\u0142ka \u017cadnego \u015bladu. W dokumencie z 1248 roku nazwa pojawia si\u0119 w postaci Slanza. W 1280 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j nada\u0142 obie S\u0142o\u0144ce biskupowi p\u0142ockiemu Tomaszowi, a w 1312 roku Wielka S\u0142o\u0144ca przesz\u0142a drog\u0105 zamiany do cysters\u00f3w pelpli\u0144skich; w 1414 roku opat Piotr Honigfeld przebudowa\u0142 tutejsz\u0105 gospodark\u0119, osadzaj\u0105c czternastu cha\u0142upnik\u00f3w po siedem m\u00f3rg, so\u0142tysa na prawie che\u0142mi\u0144skim i czterech rybak\u00f3w. Dawna nazwa polska brzmia\u0142a \u201eS\u0142o\u0144ca polska\u201d \u2014 w odr\u00f3\u017cnieniu od s\u0105siedniej Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy, kt\u00f3r\u0105 indeks wizytacji archidiakonatu pomorskiego notuje jako \u201eS\u0142o\u0144ca niemiecka\u201d.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Schlanz* jako wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105 z siedmioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i dziewi\u0119cioma zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 24 budynki mieszkalne i 227 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 37 ewangelik\u00f3w i 190 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Rauden; katolicy \u2014 do parafii w Subkowach; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Klein Gartz. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni tutejszych ewangelik\u00f3w; nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Rudnie (Kirchspiel Rauden).\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wykazano we wsi 193 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 168 katolik\u00f3w i 25 ewangelik\u00f3w (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Dirschau, strona 28, pozycja 8). Te same liczby podaje S\u0142ownik geograficzny, dodaj\u0105c, \u017ce wie\u015b z wybudowaniem Rybaki (Fischbude) obejmowa\u0142a siedem gburstw i dziewi\u0119\u0107 zagr\u00f3d na 483 hektarach. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii rzymskokatolickiej w Subkowach (Subkau). W s\u0105siedniej Ma\u0142ej S\u0142o\u0144cy, nale\u017c\u0105cej do tej samej parafii ewangelickiej, w 1885 roku mieszka\u0142y 404 osoby, w\u015br\u00f3d nich 76 ewangelik\u00f3w. W 1891 roku najwi\u0119ksze gospodarstwa mia\u0142 Friedrich D\u00e4hnke (154 hektary) i Friedrich Kr\u00f6hling (148 hektar\u00f3w). Leksykon Meyersa podaje dla wsi 173 mieszka\u0144c\u00f3w wed\u0142ug spisu z 1910 roku; rozbicia na wyznania to \u017ar\u00f3d\u0142o nie podaje.\n\nDo 1920 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gda\u0144skiej prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142a w granicach II Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim. W 1928 roku Helmut Kr\u00f6hling mia\u0142 110 hektar\u00f3w, a Kurt Kr\u00f6hling 285 hektar\u00f3w w Rybakach; obaj figuruj\u0105 w wykazie przymusowego wykupu z 1939 roku.\n\nKarta cmentarza z 15 listopada 1984 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201ez\u0142y, drzewostan z samosiewu, nagrobki nieczytelne\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy na szczycie wzniesienia, na wale ziemnym, jako zadrzewiona k\u0119pa w\u015br\u00f3d p\u00f3l. W odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o trzystu metr\u00f3w bieg\u0142a droga z Rybak\u00f3w do Subk\u00f3w. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim jedna p\u0142yta nagrobna i jedna mogi\u0142a z metalowym krzy\u017cem. W drzewostanie ze starszych drzew zachowa\u0142y si\u0119 dwa kasztanowce i \u015bwierk, wszystkie w dobrym stanie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 12 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Dirschau, s. 28, poz. 8 (Gro\u00df Schlanz) i s. 30, poz. 49 (Klein Schlanz); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. X, has\u0142o \u201eS\u0142o\u0144ca\u201d (1. Ma\u0142a, 2. Wielka); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 1, s. 656 (Gross Schlanz); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 indeks miejscowo\u015bci; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Subkowy, pozycja 203; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Wielkiej S\u0142o\u0144cy, oprac. S. Grochowski, Z. Grochowska, G. Olszewska, Gda\u0144sk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 219, pozycja 223; \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 76; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 195; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 202; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1242; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Subkowy \u2014 Wielka S\u0142o\u0144ca","url":"https://www.subkowy.pl/art,5,wielka-slonca"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Dirschau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 219, pozycja 223","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 76","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 195","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 202","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1242","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0346","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.980487,"lng":18.795154,"name_de":"Gro\u00df Schlanz","name_pl":"Wielka S\u0142o\u0144ca \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Wielkiej Wsi (Gro\u00dfendorf) za\u0142o\u017cono w\u015br\u00f3d upraw le\u015bnych na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 i wydzielono na planie prostok\u0105ta. Ca\u0142y teren pozbawiono starodrzewu, a granice przesta\u0142y by\u0107 czytelne. Stoi tu dzi\u015b pomnik z napisem \u201eW ho\u0142dzie bezimiennym Polakom pomordowanym przez okupanta (\u2026)\u201d, a nieopodal jest d\u00f3\u0142 z pozosta\u0142o\u015bciami kamieni nagrobnych z cmentarza. W\u015br\u00f3d nich le\u017cy pot\u0142uczony granitowy krzy\u017c z poch\u00f3wku z 1943 roku.\n\nWielka Wie\u015b, po niemiecku Gro\u00dfendorf, w formie dolnoniemieckiej Grotendorp, a w starszych zapisach Zarrentin, Sarrentin i Czarrentin, by\u0142a wsi\u0105 z maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W 1779 roku Wobeser wymienia\u0142 j\u0105 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii g\u0142\u00f3wczyckiej, w kt\u00f3rych Kaszubi mieszkali przemieszani z nielicznymi rodzinami niemieckimi, a Tetzner u schy\u0142ku XIX wieku zalicza\u0142 j\u0105 do wsi kaszubskich. W 1784 roku Wielka Wie\u015b liczy\u0142a 23 dymy i mia\u0142a nauczyciela.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a; \u015bwi\u0105tynia parafialna sta\u0142a w G\u0142\u00f3wczycach, gdzie wed\u0142ug Tetznera nabo\u017ce\u0144stwa w miejscowej mowie, kt\u00f3r\u0105 nazywa on kaszubsk\u0105, usta\u0142y w 1886 roku; w innym miejscu tej samej pracy podaje on rok 1887. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Wielk\u0105 Wie\u015b w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 256 ewangelik\u00f3w, obw\u00f3d dworski dalszych 133; katolik\u00f3w nie zapisano w \u017cadnym z nich.\n\nLudno\u015b\u0107 przed 1945 rokiem by\u0142a ewangelicka \u2014 w 1925 roku mieszka\u0142o tu siedmioro katolik\u00f3w \u2014 i nale\u017ca\u0142a do parafii w G\u0142\u00f3wczycach (Kirchspiel Glowitz), w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, licz\u0105cej w 1940 roku 6228 wiernych. W 1925 roku obszar dworski mia\u0142 136 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 553 osoby w 102 gospodarstwach domowych.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 9 marca 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Kartoteka dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Pomorza (Heimatortskartei) odnotowa\u0142a p\u00f3\u017aniej 256 z nich w Republice Federalnej Niemiec i 92 w Niemieckiej Republice Demokratycznej.\n\nGminny program opieki nad zabytkami gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 wymienia go w ewidencji konserwatorskiej jako cmentarz ewangelicki z XIX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170, poz. 34 i s. 178, poz. 205; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina G\u0142\u00f3wczyce (cmentarze.slupsk.pl); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Wielka Wie\u015b, s. 91; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o Gro\u00dfendorf; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 29, 72, 126 i 157\u2013158; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVII/137/25 z 28 sierpnia 2025 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 970.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 970","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0798","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.565689,"lng":17.374184,"name_de":"Gro\u00dfendorf","name_pl":"Wielka Wie\u015b \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wielkie Walichnowy, po niemiecku Gro\u00df Falkenau, le\u017c\u0105 na Nizinie Walichnowskiej, na lewym brzegu Wis\u0142y, nieca\u0142e jedena\u015bcie kilometr\u00f3w od Gniewu. W dziewi\u0119tnastym wieku by\u0142a to wie\u015b ko\u015bcielna i targowa w powiecie kwidzy\u0144skim; w wielkiej krzy\u017cackiej ksi\u0119dze czynszowej z 1437 roku wyst\u0119puje jako wie\u015b w komturstwie gniewskim, a wielk\u0105 pow\u00f3d\u017a, kt\u00f3ra j\u0105 nawiedzi\u0142a w 1379 roku, odnotowa\u0142 rocznikarz toru\u0144ski.\n\nW Walichnowach mieszkali tak\u017ce mennonici, wsp\u00f3lnota anabaptystyczna odr\u0119bna od luteran\u00f3w i ewangelik\u00f3w unijnych. W Wielkich Walichnowach zachowa\u0142 si\u0119 dziewi\u0119tnastowieczny cmentarz z charakterystycznym \u017celiwnym ogrodzeniem i kamiennymi nagrobkami. Wojew\u00f3dzko-gminna ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go jako cmentarz mennonicki (pozycja 724), a osobno, pod pozycj\u0105 722, cmentarz przyko\u015bcielny z bram\u0105; jako poewangelicki opisuje go portal zabytek.pl i za nim cz\u0119\u015b\u0107 wykaz\u00f3w. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, do kt\u00f3rej gminy mennonickiej nale\u017ca\u0142 cmentarz. W\u0142asnego domu modlitwy mennonici we wsi nie mieli: S\u0142ownik geograficzny notuje, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano dla nich w domu prywatnym. Ol\u0119drzy s\u0105 tu po\u015bwiadczeni w 1651 roku, kiedy dziekan gniewski i proboszcz walichnowski Pawe\u0142 Ignacy Hromadzik pozwa\u0142 przed s\u0105d skarszewski w\u0142o\u015bcian i \u201eholendr\u00f3w\u201d z Walichn\u00f3w o czterdzie\u015bci m\u00f3rg zabranych ko\u015bcio\u0142owi.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela, murowano-drewniany, si\u0119ga po\u0142owy XIV wieku i by\u0142 przebudowany w XVIII stuleciu. W okresie Reformacji przez oko\u0142o trzydzie\u015bci lat pozostawa\u0142 w r\u0119kach protestanckich. Luteranizm wprowadzi\u0142 tu w 1566 roku starosta mi\u0119dzy\u0142\u0119ski Franciszek \u017belis\u0142awski, gdy Wis\u0142a zala\u0142a ca\u0142e niziny, a s\u0119dziwy proboszcz ksi\u0105dz Szymon schroni\u0142 si\u0119 do Klon\u00f3wki i do parafii nie wr\u00f3ci\u0142. Ko\u015bci\u00f3\u0142 odebra\u0142 protestantom biskup Hieronim Rozra\u017cewski w 1596 roku, za starosty Stanis\u0142awa Niemojewskiego, ustanawiaj\u0105c proboszczem Jerzego Rimera, rodem z Gda\u0144ska. Murowana \u015bwi\u0105tynia stoi od 1707 roku, a star\u0105 wie\u017c\u0119 odbudowano w 1885 roku; rejestr zabytk\u00f3w wymienia ko\u015bci\u00f3\u0142 pod numerem A-809 z 17 listopada 1974 roku. Ksi\u0119gi metrykalne parafii prowadzone s\u0105 od 1718 roku.\n\nWizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku notuje w Wielkich Walichnowach 28 katolik\u00f3w i 75 akatolik\u00f3w. Wizytacja z 1780 roku odby\u0142a si\u0119 po pierwszym rozbiorze. W pozosta\u0142ych wsiach parafii wizytacja podaje: Ma\u0142e Walichnowy 54 katolik\u00f3w i 134 akatolik\u00f3w, Rozgarty 202 i 41, Kuchnia 31 i 68.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 506 mieszka\u0144c\u00f3w: 428 katolik\u00f3w, 52 ewangelik\u00f3w, dwudziestu dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan i czterech \u017byd\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny nazywa mennonitami dwudziestu dw\u00f3ch mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rych rubryka spisu ujmuje jako \u201einnych chrze\u015bcijan\u201d. Wie\u015b obejmowa\u0142a wtedy 856 hektar\u00f3w, mia\u0142a 47 dom\u00f3w, urz\u0105d pocztowy i telegraficzny. Wie\u015b mia\u0142a wtedy dwuklasow\u0105 szko\u0142\u0119 symultann\u0105, wsp\u00f3ln\u0105 dla wyzna\u0144. Ten sam spis, na stronie 76 pod pozycj\u0105 27, wskazuje, dok\u0105d chodzili tutejsi luteranie: do parafii ewangelickiej w Rudnie (Rauden) pod Pelplinem. Wed\u0142ug kroniki Harnocha jej ko\u015bci\u00f3\u0142, szachulcowy i pod patronatem prywatnym, zbudowano w 1730 roku wok\u00f3\u0142 dawnego spichrza, a murowan\u0105 wie\u017c\u0119 \u2014 w 1796 roku; mia\u0142 dwa dzwony i pi\u0119tnastog\u0142osowe organy, a parafia oko\u0142o 1890 roku liczy\u0142a mniej wi\u0119cej 1600 dusz. Inwentarz zabytk\u00f3w z 1887 roku datuje szachulcowy korpus na 1760 rok. Ewangelicy z obu Walichn\u00f3w nale\u017celi do tej parafii, a wie\u015b by\u0142a jej \u201eSchulort\u201d \u2014 miejscem z ewangelick\u0105 szko\u0142\u0105.\n\nPierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 586 mieszka\u0144c\u00f3w: 553 wyznania rzymskokatolickiego i 33 ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 549 os\u00f3b, niemieck\u0105 trzydzie\u015bci, a \u017cydowsk\u0105 siedem.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Falkenau* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 37 dom\u00f3w mieszkalnych i 470 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 70 ewangelik\u00f3w i 400 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Rauden*; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Sumy \u201erazem 525 dusz\u201d podanej przy tym wyliczeniu nie da si\u0119 z niego odtworzy\u0107; rozbie\u017cno\u015b\u0107 jest w \u017ar\u00f3dle. Wojew\u00f3dzko-gminna ewidencja zabytk\u00f3w wymienia cmentarz jako mennonicki, portal zabytek.pl \u2014 jako poewangelicki. Wed\u0142ug kroniki Harnocha szachulcowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Rudnie zbudowano w 1730 roku, wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w z 1887 roku jego korpus pochodzi z 1760 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 63 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat Gniew, pozycja 45; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat kwidzy\u0144ski, s. 76, pozycja 27; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XII, has\u0142o \u201eWalichnowy\u201d (tam wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku, wizytacja Madali\u0144skiego z 1686 roku, akta pelpli\u0144skie i szematyzm diecezjalny z 1867 roku); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518\u2013519; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, z. IV, Danzig 1887, s. 260; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Gniew; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 100\u2013101; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarz mennonicki w Wielkich Walichnowych \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_mennonicki_w_Wielkich_Walichnowych"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego 1780, za: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego, t. XII","url":""},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 518\u2013519","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0105","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.91396,"lng":18.8523,"name_de":"Gro\u00df Falkenau","name_pl":"Wielkie Walichnowy \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wielki Garc, po niemiecku Gro\u00df Gartz \u2014 w starszych zapisach Gro\u00df Garz \u2014 le\u017cy oko\u0142o 6 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Pelplina, na wy\u017cynie lewego brzegu Wis\u0142y. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu kwidzy\u0144skiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzy\u0144skiej, w prowincji Prusy Zachodnie; tak zapisuj\u0105 go *S\u0142ownik geograficzny* i wykaz gmin ze spisu powszechnego z 1885 roku. Po 1920 roku znalaz\u0142 si\u0119 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w wojew\u00f3dztwie pomorskim, najpierw w powiecie gniewskim; dzi\u015b nale\u017cy do powiatu tczewskiego.\n\nWie\u015b nosi nazw\u0119 znacz\u0105c\u0105 tyle co gr\u00f3d, a dawne sza\u0144ce pokazywano tu jeszcze w dziewi\u0119tnastym wieku. W 1229 roku ksi\u0105\u017c\u0119 pomorski Warcis\u0142aw zapisa\u0142 Garc wraz z ca\u0142\u0105 ziemi\u0105 gniewsk\u0105 cystersom w Oliwie; w 1276 roku Sambor II darowizn\u0119 cofn\u0105\u0142 i odda\u0142 obszar Krzy\u017cakom, co w 1282 roku potwierdzi\u0142 M\u015bciw\u00f3j II, przebywaj\u0105c osobi\u015bcie *in castro Garzeke*. Za Krzy\u017cak\u00f3w wie\u015b podlega\u0142a komturii w Gniewie, w czasach polskich \u2014 staro\u015bcie mi\u0119dzy\u0142\u0119skiemu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu w 1326 roku: tutejszy proboszcz i zarazem dziekan tczewski Tizko zbiera\u0142 wtedy \u015bwi\u0119topietrze.\n\nW szesnastym wieku wie\u015b by\u0142a lutera\u0144ska. *S\u0142ownik geograficzny* pisze, \u017ce w czasie Reformacji \u201eprawie wszyscy tutejsi mieszka\u0144cy przeszli na now\u0105 wiar\u0119\u201d, a najbardziej przyczynili si\u0119 do tego starostowie mi\u0119dzy\u0142\u0119scy \u2014 jak Franciszek \u017belis\u0142awski, \u201ezagorza\u0142y zwolennik Lutra\u201d, kt\u00f3ry utrzymywa\u0142 w Garcu lutera\u0144skich duchownych. St\u0105d, jak dodaje *S\u0142ownik*, nowa wiara przenikn\u0119\u0142a i do s\u0105siednich parafii, na przyk\u0142ad do Rajk\u00f3w i Walichn\u00f3w. Wed\u0142ug wizytacji parafii rajkowskiej z 2 lipca 1597 roku starsi gospodarze zeznali, \u017ce luteranizm przyszed\u0142 do nich mniej wi\u0119cej trzydzie\u015bci lat wcze\u015bniej, za pana Czemy starszego. Po \u015bmierci obu miejscowych ksi\u0119\u017cy, jak zeznali, dwaj zamo\u017cniejsi i bardziej wp\u0142ywowi gospodarze zacz\u0119li chodzi\u0107 do \u201etylekro\u0107 sprofanowanego ko\u015bcio\u0142a w Garcu\u201d i sprowadzali z Garca lutera\u0144skich duchownych, przy milczeniu biskup\u00f3w i ich oficja\u0142\u00f3w, a reszta gospodarzy przystawa\u0142a na ich zdanie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Garcu odzyskano z r\u0105k lutera\u0144skiego duchownego 10 sierpnia 1596 roku; wie\u015b by\u0142a wtedy w tenucie sekretarza i dworzanina kr\u00f3lewskiego Stanis\u0142awa Niemojewskiego. R\u0119kopis wizytacji podaje, \u017ce biskup obejrza\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 dwudziestego pierwszego dnia tego samego miesi\u0105ca; wydawca odczytuje to jako 21 lipca 1597 roku, bo tego dnia wizytowano s\u0105siednie ko\u015bcio\u0142y w Walichnowach i Szprudowie, a w sierpniu \u017cadnego. Wizytacja z 1599 roku odnosi odzyskanie ko\u015bcio\u0142a \u201ez herezji\u201d do 1596 roku. Zapisano wtedy, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 jest murowany, z dzwonnic\u0105 i bij\u0105cym zegarem, pi\u0119knie wewn\u0105trz ozdobiony, \u017ce ma trzy o\u0142tarze, z kt\u00f3rych trzeci stoi w kaplicy z grobem pana \u017belis\u0142awskiego, i \u017ce organy s\u0105 zniszczone. Nie wiedziano ju\u017c, kiedy usta\u0142a tu wiara katolicka; wezwania r\u00f3wnie\u017c nikt nie pami\u0119ta\u0142 \u2014 domy\u015blano si\u0119 Zwiastowania Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Wsie parafialne by\u0142y trzy: Garcz, Rudno i Gr\u0119blin. \u017belis\u0142awski zapisa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi dwie\u015bcie marek.\n\nW zestawieniu szk\u00f3\u0142 pomorskich, kt\u00f3re Waschinski u\u0142o\u017cy\u0142 na podstawie wizytacji, Wielki Garc ma przy wizytacjach z ko\u0144ca XVI wieku dopisek, \u017ce do 1598 roku dawna szko\u0142a katolicka by\u0142a w r\u0119kach protestant\u00f3w i wtedy wr\u00f3ci\u0142a do katolik\u00f3w; w 1649 roku istnia\u0142y tu szko\u0142a katolicka i szko\u0142a ewangelicka.\n\nP\u00f3\u017aniej wie\u015b by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci polska i katolicka, a ewangelicy \u2014 luteranie i unijni \u2014 stanowili mniejszo\u015b\u0107. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani zboru we wsi nie mieli; nale\u017celi do parafii poza Wielkim Garcem. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Gro\u00df Gartz* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 31 dom\u00f3w mieszkalnych i 405 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 97 ewangelik\u00f3w, 307 katolik\u00f3w i jedn\u0105 osob\u0119 innego wyznania. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Rauden*; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. *S\u0142ownik geograficzny*, pisany nieco wcze\u015bniej, notuje tu 3388 m\u00f3rg, 78 budynk\u00f3w, 31 dom\u00f3w mieszkalnych, 307 katolik\u00f3w i 97 ewangelik\u00f3w oraz parafi\u0119 i szko\u0142\u0119 w miejscu, a poczt\u0119 i stacj\u0119 kolei w Pelplinie. Wykaz gmin ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku podaje ich parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Rudnie i liczy we wsi 317 mieszka\u0144c\u00f3w w dwudziestu dw\u00f3ch domach i siedemdziesi\u0119ciu trzech gospodarstwach domowych, w\u015br\u00f3d nich 64 ewangelik\u00f3w i 253 katolik\u00f3w. Trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 lat po spisie z 1885 roku pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, zasta\u0142 we wsi 357 mieszka\u0144c\u00f3w w dwudziestu czterech budynkach mieszkalnych, w tym 334 rzymskich katolik\u00f3w i 23 osoby wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 337 os\u00f3b, a niemieck\u0105 20. Ani spis z 1885 roku, ani spis z 1921 roku nie wykazuje we wsi mennonit\u00f3w.\n\nDzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego datuje na stulecia XIV, XVI i XVII i wymienia pod numerem A-505 z 20 lutego 1971 roku. Otaczaj\u0105cy go cmentarz przyko\u015bcielny, czynny od XIV wieku do 1900 roku, wpisano pod tym samym numerem A-505 dnia 28 czerwca 2016 roku, razem z murowanym ogrodzeniem; cmentarz ewangelicki jest osobnym za\u0142o\u017ceniem z pocz\u0105tku dziewi\u0119tnastego wieku.\n\nW wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w Wielki Garc ma trzy cmentarze, oznaczone tylko numerami od pierwszego do trzeciego, bez wskazania wyznania; po\u0142o\u017cenie cmentarza ewangelickiego opisuje karta z 1985 roku. Karta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1985 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eCmentarz zdewastowany\u201d. Zachowa\u0142o si\u0119 wtedy jedynie kilka obramowanych mogi\u0142, trzy krzy\u017ce metalowe i jeden betonowy oraz fragment ozdobnego ogrodzenia, a ca\u0142y teren zarasta\u0142y g\u0119ste samosiejki. Cmentarz le\u017ca\u0142 w centrum wsi, oko\u0142o stu metr\u00f3w na po\u0142udnie od ko\u015bcio\u0142a, na g\u00f3rce, a najstarszy odnaleziony nagrobek nale\u017ca\u0142 do Michaela Raikowskiego, zmar\u0142ego 3 maja 1840 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 37 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o \u201eGarc Wielki\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 76, poz. 28; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 wizytacja ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych \u201ede manibus haereticae pravitatis\u201d, spisana w 1597 roku, oraz wizytacja dekanatu gniewskiego z 1599 roku, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu II, s. 332 (Garcz, z przypisami wydawcy); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat gniewski, s. 18, poz. 43; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 418; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Pelplin, poz. 278\u2013280; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; karta cmentarza w Wielkim Garcu, oprac. A. Haase, A. Haase, Gda\u0144sk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 102\u2013103; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781 i tabela nr 21; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0221","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.945342,"lng":18.782756,"name_de":"Gro\u00df Gartz","name_pl":"Wielki Garc \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wielki Garc, po niemiecku Gro\u00df Garz, le\u017cy nad doln\u0105 Wis\u0142\u0105, w dawnym starostwie mi\u0119dzy\u0142\u0119skim. W 1326 roku tutejszy proboszcz Tizko, zarazem dziekan tczewski, zbiera\u0142 \u015bwi\u0119topietrze. Murowana \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem Niepokalanego Pocz\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny, datowana w rejestrze zabytk\u00f3w na wiek czternasty z przebudowami w szesnastym i siedemnastym, figuruje w nim od 20 lutego 1971 roku pod numerem A-505. W rejestrze zabytk\u00f3w pod tym samym numerem dopisano 28 czerwca 2016 roku nieczynny cmentarz przyko\u015bcielny, datowany od XIV wieku do 1900 roku, i murowane ogrodzenie.\n\nW czasie Reformacji przeszli na now\u0105 wiar\u0119 niemal wszyscy mieszka\u0144cy wsi. Sta\u0142o si\u0119 to za spraw\u0105 starost\u00f3w mi\u0119dzy\u0142\u0119skich, zw\u0142aszcza Franciszka \u017belis\u0142awskiego, zagorza\u0142ego zwolennika Lutra, kt\u00f3ry utrzymywa\u0142 w Garcu lutera\u0144skich duchownych; st\u0105d nowa wiara rozesz\u0142a si\u0119 do s\u0105siednich Rajkow\u00f3w i Walichn\u00f3w. S\u0142ownik geograficzny notuje, \u017ce Garc nazywano wtedy gniazdem luteranizmu. \u017belis\u0142awski poczyni\u0142 pobo\u017cne fundacje w kilku ko\u015bcio\u0142ach, a pochowano go w bocznej kaplicy tutejszej \u015bwi\u0105tyni. W ksi\u0119dze \u0142awniczej gminy zapisano pod dat\u0105 26 lutego 1568 roku zamian\u0119 grunt\u00f3w, dokonan\u0105 za zgod\u0105 zwierzchno\u015bci, Micha\u0142a von Sylslaw, oraz \u00f3wczesnego proboszcza Benedykta Grube i witryk\u00f3w; wyznania proboszcza zapis nie podaje. Ostatni tutejszy duchowny ewangelicki, Chrystian Martin, miewa\u0142 nauki po polsku i po niemiecku, a nabo\u017ce\u0144stwo odprawia\u0142 wed\u0142ug wyznania augsburskiego. Dziesi\u0105tego sierpnia 1596 roku biskup Hieronim Rozra\u017cewski odebra\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 luteranom. Rietz (1924) podaje dla tego odebrania rok 1597. Zestawienie szk\u00f3\u0142 pomorskich, sporz\u0105dzone przez Waschinskiego na podstawie wizytacji, dodaje, \u017ce dawna szko\u0142a katolicka wr\u00f3ci\u0142a do katolik\u00f3w w 1598 roku i \u017ce do tego czasu nie mia\u0142a katolickich uczni\u00f3w.\n\nW ksi\u0119gach ko\u015bcielnych Kwidzyna, w kt\u00f3rych od 1647 roku pojawiaj\u0105 si\u0119 lutera\u0144scy osadnicy z Rothof, od 1648 roku z Budzina, a od 1649 roku z Wei\u00dfhof pod Tychnowami, jako chrzestni wyst\u0119powali wed\u0142ug Ericha Wernickego m\u0119\u017cczy\u017ani z \u201elutera\u0144skich wsi na p\u00f3\u0142noc od Gniewu\u201d: Rudna, Szprudowa i Wielkiego Garca. Najcz\u0119\u015bciej w\u017ceniali si\u0119 potem w tamtejsze rodziny; jako przyk\u0142ad Wernicke podaje Pasewerka ze Szprudowa (1651).\n\nWizytacja parafii garckiej z 11 kwietnia 1687 roku zapisa\u0142a, \u017ce wiernych nie policzono, \u201eale by\u0142o du\u017co luteran, kt\u00f3rzy mieli swoj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 we wsi Rudno\u201d. Wizytacja archidiakona Andrzeja Albinowskiego, wcze\u015bniejsza o rok, odnotowa\u0142a: \u201ew tej parafii jest wi\u0119cej luteran, kt\u00f3rzy maj\u0105 duchownego swojej sekty w Rudnie i dom modlitwy\u201d. Ten sam zapis podaje, \u017ce katolicki nauczyciel i organista bra\u0142 po sze\u015b\u0107 groszy od chrzt\u00f3w, pogrzeb\u00f3w i \u015blub\u00f3w lutera\u0144skich ze wszystkich wsi parafii.\n\nS\u0142ownik geograficzny notuje w Wielkim Garcu 307 katolik\u00f3w i 97 ewangelik\u00f3w, a spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 na 317 mieszka\u0144c\u00f3w Garca 64 ewangelik\u00f3w i 253 katolik\u00f3w. W 1885 roku ewangelicy nale\u017celi do parafii w Rudnie, katolicy \u2014 do miejscowej. Do szko\u0142y w Garcu chodzi\u0142o wtedy siedemdziesi\u0119cioro siedmioro dzieci katolickich, a do ewangelickiej szko\u0142y w Mi\u0119dzy\u0142\u0119\u017cu, na folwarku, trzydzie\u015bcioro dziewi\u0119cioro dzieci.\n\nEwidencja cmentarzy Pomorza odnotowuje w Wielkim Garcu tak\u017ce cmentarz ewangelicki, z dat\u0105 zamkni\u0119cia \u201epo 1945\u201d, ale bez wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono jego po\u0142o\u017cenia.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 37 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eGarc Wielki\u201d; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b, karty 83v\u201384v; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 312 (wizytacja Andrzeja Albinowskiego, 1686) i s. 418 (tabela 6, dekanat gniewski); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u2026 1885, powiat kwidzy\u0144ski, s. 76, poz. 28; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty); E. Wernicke, \u201eDas Sch\u00f6ppenbuch der Gemeinde Gro\u00df Gartz vom Jahre 1561 bis zum Jahre 1617\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 61, Marienwerder 1922, s. 9; Rietz, \u201eEin Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638\u20131640\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 63, Marienwerder 1924, s. 9; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71; E. Wernicke, \u201eTiefenau\u201d, cz. II, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 65, Marienwerder 1928, s. 19\u201320.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"s\u0142ownik geograficzny","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. II, has\u0142o \u201eGarc Wielki\u201d","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych\u2026 cz. I\u201d, ABMK 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G20b, k. 83v\u201384v","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u2026 1885, powiat kwidzy\u0144ski, s. 76","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. Wernicke, \u201eDas Sch\u00f6ppenbuch der Gemeinde Gro\u00df Gartz vom Jahre 1561 bis zum Jahre 1617\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 61, Marienwerder 1922, s. 9","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Rietz, \u201eEin Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638\u20131640\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 63, Marienwerder 1924, s. 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"E. Wernicke, \u201eTiefenau\u201d, cz. II, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, dodatek do z. 65, Marienwerder 1928, s. 19\u201320","url":"https://archive.org/details/pbc.gda.pl.1928_91037"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Pelplin na lata 2015\u20132018, uchwa\u0142a nr XIII/89/15 Rady Miejskiej w Pelplinie z dnia 22 pa\u017adziernika 2015 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2015, poz. 4597, s. 38","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2015&book=0&position=4597"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0545","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.94656,"lng":18.78286,"name_de":"Gro\u00df Garz","name_pl":"Wielki Garc \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 (w XVI wieku lutera\u0144ski)","powiat":"tczewski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Wielkim Klinczu le\u017cy przy drodze wyjazdowej na Ma\u0142y Klincz i Ko\u015bcierzyn\u0119, na lekkim wzniesieniu, i zajmuje 0,22 hektara. Dat\u0119 jego za\u0142o\u017cenia po\u015bwiadcza dokument. Dzia\u0142ka nale\u017ca\u0142a pierwotnie do pobliskiego m\u0142yna; wydzielono j\u0105 na nekropoli\u0119 aktem z 3 grudnia 1783 roku, kt\u00f3rego odpis Tomasz Hinc zamieszcza w aneksie. Inicjatorem by\u0142 Gottfried Lietfass, za\u0142o\u017cyciel zboru protestanckiego w Ko\u015bcierzynie. T\u0119 sam\u0105 dat\u0119 \u2014 1783 rok \u2014 podaje gminna ewidencja zabytk\u00f3w, podobnie jak przy cmentarzu w Pucu; gminny wykaz cmentarzy ewangelickich przypisuje j\u0105 tak\u017ce s\u0105siedniemu Nowemu Klinczowi, kt\u00f3ry ewidencja datuje na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Wed\u0142ug wykazu trzy cmentarze tej okolicy za\u0142o\u017cono zatem w jednym i tym samym roku 1783.\n\nWielki Klincz (po niemiecku Gro\u00df Klinsch, od 1942 roku Gro\u00dfklinsch) le\u017ca\u0142 do 1920 roku w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent). To rdzennie kaszubska, katolicka wie\u015b, wymieniona po raz pierwszy w rejestrze dziesi\u0119cin biskupich z lat 1402\u20131409 i wi\u0105zana z gniazdem szlacheckiego rodu Kli\u0144skich herbu Jonasz. W 1570 roku jej posiadaczem by\u0142 W\u0119glikowski, w 1766 \u2014 Ignacy W\u0119glikowski, s\u0119dzia ziemski cz\u0142uchowski. Protok\u00f3\u0142 graniczny z 1702 roku mi\u0119dzy Wielkim Klinczem a Ma\u0142ym Podlesiem, przytaczany przez Hermanna Schucha, wskazywa\u0142 g\u00f3r\u0119 przy drodze mi\u0119dzy tymi wsiami jako miejsce, gdzie dawny w\u0142a\u015bciciel Wielkiego Klincza, pan W\u0119glikowski, mia\u0142 niegdy\u015b kaza\u0107 pali\u0107 czarownice. Schuch przywo\u0142uje t\u0119 wzmiank\u0119 jako \u015bwiadectwo, \u017ce szlachta sprawowa\u0142a dawniej tak\u017ce wy\u017csze s\u0105downictwo nad poddanymi.\n\nW 1772 roku Wielki Klincz nale\u017ca\u0142 do wdowy Agnes Zawadzkiej, rodem z Polski, katoliczki; dobra te, razem z W\u0119glikowicami, przypad\u0142y jej dekretem w post\u0119powaniu upad\u0142o\u015bciowym Gotartowskiego. By\u0142 tu folwark z szesnastoma komornikami, w wi\u0119kszo\u015bci Polakami i katolikami, osada Go\u015bcieradz i m\u0142yn. 5 lutego 1790 roku kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm II nada\u0142 radcy wojennemu Ottonowi von Boninowi, \u201ew\u0142a\u015bcicielowi d\u00f3br wielkokli\u0144cza\u0144skich\u201d, jurysdykcj\u0119 patrymonialn\u0105 nad wsi\u0105 Lorenz.\n\nWarstwa ewangelicka jest tu wt\u00f3rna. Pierwszym znanym ewangelikiem we wsi by\u0142 Georg M\u00fcller, kt\u00f3ry kupi\u0142 przysi\u00f3\u0142ek przy M\u0142ynie Granicznym; wed\u0142ug Hermanna Schucha ten \u201eNiemiec i luteranin\u201d kupi\u0142 m\u0142yn na Wierzycy ju\u017c w 1765 roku za 500 floren\u00f3w, a obok mieszka\u0142 drugi luteranin, arendarz Schnick; w 1792 roku przyby\u0142 Martin Zier, jeden z pierwszych niemieckich osadnik\u00f3w po pierwszym rozbiorze, i wraz z Michaelem Kowalkem oraz Arturem i Georgiem Hoffmannami tworzy\u0142 zacz\u0105tki ewangelickiego zboru, z nabo\u017ce\u0144stwami w Ko\u015bcierzynie.\n\nSpisy pokazuj\u0105 zmieniaj\u0105cy si\u0119 udzia\u0142 ewangelik\u00f3w w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w wsi. W 1780 roku mieszka\u0142o tu 101 katolik\u00f3w i 82 niekatolik\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Gro\u00df Klinsch* 42 budynki mieszkalne i 495 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 270 ewangelik\u00f3w i 215 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu dwie zagrody cha\u0142upnicze. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 356 os\u00f3b (226 ewangelik\u00f3w i 130 katolik\u00f3w), a w obwodzie dworskim dalszych 241 (143 ewangelik\u00f3w i 98 katolik\u00f3w). W spisie z 1 grudnia 1910 roku gmina wiejska liczy\u0142a 601 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 t\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 podaje leksykon Meyersa \u2014 z czego 261 os\u00f3b poda\u0142o niemiecki jako mow\u0119 ojczyst\u0105, a w\u015br\u00f3d nich by\u0142o 249 ewangelik\u00f3w, dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w i dw\u00f3ch innych chrze\u015bcijan; obw\u00f3d dworski mia\u0142 wtedy 97 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 51 ewangelik\u00f3w. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, wykaza\u0142 w gminie Wielki Klincz 673 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 550 katolik\u00f3w i 123 ewangelik\u00f3w (w samej wsi 647 os\u00f3b: 524 katolik\u00f3w i 123 ewangelik\u00f3w), a w obwodzie dworskim 117 mieszka\u0144c\u00f3w: 68 katolik\u00f3w i 49 ewangelik\u00f3w.\n\nS\u0142ownik geograficzny opisuje p\u00f3\u017aniej Wielki Klincz jako dobra rycerskie i wie\u015b w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 z folwarkami Jezi\u00f3rki i Go\u015bcieradz oraz m\u0142ynem wodnym zwanym Grenzm\u00fchle: 23 gbur\u00f3w i 2 zagrodnik\u00f3w, 5380 m\u00f3rg obszaru, 92 domy, szko\u0142a ewangelicka, karczma i cegielnia, a w ludno\u015bci 270 ewangelik\u00f3w, 215 katolik\u00f3w i dziesi\u0119ciu dysydent\u00f3w. W 1891 roku miejscowy maj\u0105tek liczy\u0142 894 hektary i nale\u017ca\u0142 do wdowy Kautz; w 1897 roku przej\u0105\u0142 go polski Bank Ludowy i podzieli\u0142 na dwadzie\u015bcia gospodarstw, a w 1924 roku Wielki Klincz przesta\u0142 by\u0107 domen\u0105.\n\nWed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku cmentarz ewangelicki w Wielkim Klinczu, po niemiecku Gro\u00df Klinsch, by\u0142 jednym z sze\u015bciu cmentarzy parafii ewangelickiej w Ko\u015bcierzynie. Ewangelicy i katolicy chodzili pocz\u0105tkowo do ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Ko\u015bcierzynie, a od 1903 roku protestanci nale\u017celi do bli\u017cej po\u0142o\u017conej parafii w Wielkim Podlesiu \u2014 wskazuje j\u0105 te\u017c spis z 1910 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Ko\u015bcierzynie, po\u015bwi\u0119cony 18 kwietnia 1894 roku, s\u0142u\u017cy\u0142 do 1945 roku. Katolicy do 1970 roku nale\u017celi prawdopodobnie do Ko\u015bcierzyny; samodzieln\u0105 parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 \u015awi\u0119tej Rodziny erygowano tu 25 pa\u017adziernika 1970 roku. Odr\u0119bnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w samej wsi \u017ar\u00f3d\u0142a nie potwierdzaj\u0105.\n\nZ ogrodzenia nie pozosta\u0142o nic, wiadomo jednak, \u017ce pierwotnie granic\u0119 wyznacza\u0142y \u015bwierki, p\u00f3\u017aniej za\u015b metalowa siatka na stalowych s\u0142upkach, obsadzona \u017cywop\u0142otem; by\u0142y dwie bramy, a nad furtk\u0105 dla pojedynczych os\u00f3b widnia\u0142 napis \u201eSelig sind die Toten, die im Herrn ruhen\u201d \u2014 \u201eB\u0142ogos\u0142awieni umarli, kt\u00f3rzy w Panu odpoczywaj\u0105\u201d. Do dzi\u015b zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o dwudziestu trzech nagrobk\u00f3w os\u00f3b doros\u0142ych i dwa dzieci\u0119ce, z czego cztery z inskrypcjami, a poza tym trzy krzy\u017ce. Dawny uk\u0142ad dzieli\u0142 cmentarz na sektory: groby dzieci\u0119ce, kwatery urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych, le\u015bniczych i m\u0142ynarzy, ogrodzony gr\u00f3b w\u0142a\u015bcicieli wsi \u2014 rodziny Kautz \u2014 oraz groby gospodarzy, robotnik\u00f3w rolnych i rzemie\u015blnik\u00f3w. Po prawej stronie chowano mieszkaj\u0105cych tu niemieckich katolik\u00f3w, a w rogu od strony szosy zmar\u0142ych je\u0144c\u00f3w pierwszej wojny \u015bwiatowej, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych przewa\u017cali prawos\u0142awni Rosjanie. Mi\u0119dzy tymi kwaterami znajduje si\u0119 mogi\u0142a zbiorowa Niemc\u00f3w, kt\u00f3rzy zamarzli podczas ucieczki z Prus Wschodnich zim\u0105 1944/45; ostatnimi pochowanymi by\u0142o pi\u0119ciu m\u0142odych niemieckich \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych w walkach pod Wielkim Klinczem 6 i 7 marca 1945 roku. Cmentarz odnowiono w latach siedemdziesi\u0105tych; potem zn\u00f3w niszcza\u0142, dzi\u015b teren jest regularnie oczyszczany. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 135 wykazu dla gminy Ko\u015bcierzyna.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. O pochodzeniu za\u0142o\u017cyciela cmentarza \u017ar\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119: Hinc pisze \u201eGottfried Lietfass z Juch pod Gi\u017cyckiem\u201d, Agathon Harnoch przy pierwszym duchownym parafii ko\u015bcierskiej \u2014 \u201eGottfried Litfa\u00df aus Jucha bei Lyck\u201d, czyli z Juch pod E\u0142kiem. Obie wersje prowadz\u0105 na Mazury, do Juch i do podobnie zapisanego nazwiska, ale r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 powiatem.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Wielki Podle\u015b (Poldersee) i podaje tu 249 ewangelik\u00f3w i 52 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010 (tam odpis aktu z 3 XII 1783 oraz E. Grucha\u0142a, \u201eEwangelicka nekropolia w Wielkim Klinczu\u201d, \u201eJantarowe Szlaki\u201d X, nr 3 (281), 2006, s. 26\u201327); \u201eCmentarze ewangelickie\u201d, wykaz cmentarzy ewangelickich, Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; \u201eZabytki nieruchome\u201d, gminna ewidencja zabytk\u00f3w, Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IV, has\u0142o \u201eKli\u0144cz\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, Berlin 1887 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Berent; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 14, pozycja 126; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 63, 81, 87, 89; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.*","built_year":1783,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"ewidencja","tytul":"\u201eCmentarze ewangelickie\u201d, wykaz gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 456","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 14, pozycja 126","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 81, 87, 89","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 81","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0150","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.09947,"lng":18.06155,"name_de":"Gro\u00df Klinsch (od 25 VI 1942 Gro\u00dfklinsch)","name_pl":"Wielki Klincz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po ewangelickiej wsp\u00f3lnocie Wielkiego Komorska pozosta\u0142 cmentarz wewn\u0105trz zabudowy wsi; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono opisu jego stanu z ogl\u0119dzin w terenie. Figuruje on w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w. W gminnej ewidencji, przyj\u0119tej uchwa\u0142\u0105 rady gminy Warlubie w 2019 roku, cmentarza nie ma: wymienia ona w Wielkim Komorsku wy\u0142\u0105cznie obiekty katolickie.\n\nWielki Komorsk, po niemiecku Gro\u00df Kommorsk, le\u017cy na lewym brzegu Wis\u0142y nad strug\u0105 M\u0105taw\u0105. Ksi\u0105\u017c\u0119 \u015awi\u0119tope\u0142k odst\u0105pi\u0142 wie\u015b w 1246 roku biskupowi kujawskiemu Micha\u0142owi jako zado\u015b\u0107uczynienie za szkody wyrz\u0105dzone ko\u015bcio\u0142owi, a biskupi kujawscy w\u0142adali ni\u0105 do zaj\u0119cia tych ziem przez Prusy. W 1885 roku na 2049 mieszka\u0144c\u00f3w obu cz\u0119\u015bci wsi \u2014 wsi w\u0142o\u015bcia\u0144skiej i zagrodniczej, po niemiecku Bauerndorf i K\u00e4thnerdorf \u2014 przypada\u0142o 1650 katolik\u00f3w.\n\nEwangelik\u00f3w by\u0142o 389 i mieli tu w\u0142asn\u0105 szko\u0142\u0119; ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy dla nich nie zbudowano. Na nabo\u017ce\u0144stwa je\u017adzili do Nowego, a w 1890 roku weszli w sk\u0142ad nowo erygowanej parafii w Warlubiu, kt\u00f3ra na pocz\u0105tku nie mia\u0142a \u015bwi\u0105tyni, a jej wierni zbierali si\u0119 w magazynie kolejowym. W s\u0105siednim Ma\u0142ym Komorsku \u2014 dzi\u015b w gminie Nowe \u2014 ewangelicy stanowili wi\u0119kszo\u015b\u0107: 170 wobec 110 katolik\u00f3w. Wcze\u015bniej, wed\u0142ug wizytacji z lat 1701\u20131702, parafia komorska \u2014 obejmuj\u0105ca Komorsk Wielki i Ma\u0142y, Warlubie oraz Rulewo \u2014 liczy\u0142a 407 katolik\u00f3w, a obok nich mieszka\u0142o tu 197 luteran\u00f3w.\n\nPod t\u0105 nazw\u0105 urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej z 1868 roku prowadzi dwa osobne has\u0142a: pod has\u0142em *Gro\u00df Kommorsk, Bauerndorf* (wie\u015b) \u2014 80 dom\u00f3w mieszkalnych i 640 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 145 ewangelik\u00f3w, 488 katolik\u00f3w i siedem os\u00f3b innych wyzna\u0144; pod has\u0142em *Gro\u00df Kommorsk, K\u00e4thnerdorf* (wie\u015b) \u2014 179 dom\u00f3w mieszkalnych i 1216 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 318 ewangelik\u00f3w, 866 katolik\u00f3w i 32 osoby innych wyzna\u0144. W tym samym podr\u0119czniku katolik\u00f3w przypisano do parafii *Kommorsk*, a dzieci do okr\u0119gu szkolnego *Gro\u00df Kommorsk*.\n\nCmentarz ewangelicki by\u0142 w u\u017cyciu pod koniec XIX wieku. 18 lutego 1896 roku pochowano na nim komornic\u0119 Birkholz (w \u017ar\u00f3dle \u201eEinwohnerfrau\u201d) w obecno\u015bci licznych \u017ca\u0142obnik\u00f3w. Gdy pastor H\u00fclsen zacz\u0105\u0142 modlitw\u0119, zza ogrodzenia cmentarza, gdzie sta\u0142a grupa m\u0119\u017cczyzn, podnios\u0142y si\u0119 krzyki i \u015bmiech, a m\u0105\u017c zmar\u0142ej zawo\u0142a\u0142 do nich: \u201eSeid Ihr Menschen oder Vieh?\u201d \u2014 \u201eLudzie jeste\u015bcie czy byd\u0142o?\u201d. Korespondencja z Grudzi\u0105dza z 20 grudnia 1896 roku donosi, \u017ce za zak\u0142\u00f3cenie ewangelickiego nabo\u017ce\u0144stwa odpowiada\u0142o przed s\u0105dem o\u015bmiu oskar\u017conych katolik\u00f3w \u2014 siedmiu z Wielkiego Komorska i jeden z Nowego.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Warlubien i podaje 168 ewangelik\u00f3w w cz\u0119\u015bci cha\u0142upniczej (K\u00e4tnerdorf) i 106 w cz\u0119\u015bci ch\u0142opskiej (Bauerndorf).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u2026 1885, powiat \u015bwiecki, s. 136\u2013137, poz. 40, 41 i 61; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 533 i 539; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. IV, has\u0142o \u201eKomorsk\u201d; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Toruniu, wykaz gminy Warlubie, pozycja 220; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Warlubie, uchwa\u0142a nr VII/51/2019; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych\u2026 cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 158\u2013159; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 88; \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 23 grudnia 1896 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen\u2026 1885, powiat \u015bwiecki, s. 136\u2013137, poz. 40, 41 i 61","url":""},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 539","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, WUOZ Toru\u0144, wykaz gminy Warlubie, poz. 220","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Warlubie, uchwa\u0142a nr VII/51/2019","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 88","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 23 grudnia 1896 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NVSRGMKW37ADPFLHBHVX367W3HT3BRST"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1140","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.584614,"lng":18.668818,"name_de":"Gro\u00df Kommorsk","name_pl":"Wielki Komorsk \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"\u015bwiecki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Wielkim Podlesiu figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w dla gminy Ko\u015bcierzyna (pozycja 141); gminna ewidencja zabytk\u00f3w datuje go na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Karta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y. Bardzo zdewastowany\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy na szczycie wzg\u00f3rza na cyplu jeziora Zagnanie, w\u015br\u00f3d lasu; z dawnego za\u0142o\u017cenia pozosta\u0142 kamienny mur z drugiej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku, dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 mogi\u0142 ziemnych i jeden nagrobek wolno stoj\u0105cy. Jedyn\u0105 zachowan\u0105 p\u0142yt\u0105 z napisem by\u0142a p\u0142yta Ferdinanda Jahnkego, \u017cyj\u0105cego w latach 1890\u20131915.\n\nWielki Podle\u015b (po niemiecku Gro\u00df Podless, Gro\u00df Podle\u00df) le\u017cy na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Ko\u015bcierzyny, przy jeziorze Zagnanie, na skraju dzisiejszego Wdzydzkiego Parku Krajobrazowego. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142 do powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent in Westpreu\u00dfen) w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich. Okolica jest kaszubska i katolicka, a we wsi mieszka\u0142o wielu ewangelik\u00f3w. Wielki Podle\u015b by\u0142 dawn\u0105 maj\u0119tno\u015bci\u0105 ziemsk\u0105. W 1772 roku Paw\u0142owski posiada\u0142 Kwiatkowo, Wielki Podle\u015b, dwie sz\u00f3ste Ma\u0142ego Podlesia, trzy czwarte Sarn\u00f3w i po\u0142ow\u0119 Cieszenia.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 26 mieszka\u0144c\u00f3w: 13 luteran\u00f3w, jednego reformowanego i 12 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 w Ko\u015bcierzynie. Wed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku *Gro\u00df Podles* by\u0142 maj\u0105tkiem rycerskim z gorzelni\u0105. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Ko\u015bcierzynie; katolicy \u2014 do parafii w Niedamowie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Sarnowie. W 1869 roku by\u0142o tu 156 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 94 ewangelik\u00f3w i 62 katolik\u00f3w \u2014 w trzynastu domach. S\u0142ownik geograficzny opisuje Wielki Podle\u015b jako dobra rycerskie z gorzelni\u0105 i m\u0142ynem parowym, o powierzchni niespe\u0142na sze\u015bciuset hektar\u00f3w wraz z folwarkiem Sarnowo. S\u0142ownik wymienia jako w\u0142a\u015bciciela od 1858 roku rodzin\u0119 Schnee. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w obwodzie dworskim Gro\u00df Podle\u00df 151 mieszka\u0144c\u00f3w: 68 ewangelik\u00f3w i 83 katolik\u00f3w, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 w Ko\u015bcierzynie, a katolick\u0105 w Niedamowie.\n\nW 1898 roku tutejsza domena liczy\u0142a 1127 hektar\u00f3w; rodzina Schnee sprzeda\u0142a j\u0105 wtedy Komisji Kolonizacyjnej, kt\u00f3ra podzieli\u0142a maj\u0105tek na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t parcel, z czego 265 hektar\u00f3w przypad\u0142o le\u015bnictwu. W\u0142a\u015bcicielem cmentarza ewangelickiego gmina ko\u015bcielna sta\u0142a si\u0119 po 1898 roku, w darze. W aktach dotycz\u0105cych za\u0142o\u017cenia ewangelickiego ko\u015bcio\u0142a w Wielkim Podlesiu znajduje si\u0119 zapis, \u017ce dzia\u0142k\u0119 cmentarn\u0105 wraz z dodatkow\u0105 ziemi\u0105 Komisja Kolonizacyjna przekaza\u0142a gminie ko\u015bcielnej nieodp\u0142atnie na w\u0142asno\u015b\u0107. Zapis pochodzi z relacji z podr\u00f3\u017cy radcy konsystorza gda\u0144skiego Starkego z 29\u201330 marca 1903 roku, przechowywanej w Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku. Przed powstaniem tutejszej wsp\u00f3lnoty ewangelicy chodzili na nabo\u017ce\u0144stwa do Ko\u015bcierzyny, oddalonej o siedem kilometr\u00f3w.\n\nW 1905 roku ewangelicy wznie\u015bli neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 ten sam, kt\u00f3ry stoi do dzi\u015b jako rzymskokatolicka \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli, filia parafii w Niedamowie. Z tego samego roku pochodz\u0105 kaplica przedpogrzebowa i ogrodzenie ko\u015bcielne, uj\u0119te wraz z ko\u015bcio\u0142em w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. Wie\u015b dosta\u0142a wtedy r\u00f3wnie\u017c now\u0105 urz\u0119dow\u0105 nazw\u0119: Poldersee w miejsce dawnej Gro\u00df Podless. W Wielkim Podlesiu za\u0142o\u017cono na pocz\u0105tku XX wieku ostatni ko\u015bci\u00f3\u0142 i erygowano ostatni\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105 w powiecie ko\u015bcierskim. W pruskim spisie z 1 grudnia 1910 roku jedena\u015bcie okolicznych miejscowo\u015bci \u2014 w\u015br\u00f3d nich Nowy i Ma\u0142y Podle\u015b oraz Wielki Klincz \u2014 ma w rubryce ewangelickiego okr\u0119gu parafialnego wpisane \u201ePoldersee\u201d. Dla por\u00f3wnania Ko\u015bcierzyna, oddalona o siedem kilometr\u00f3w, mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki od 1894 roku i w\u0142asny okr\u0119g dziesi\u0119ciu wsi. Wielki Klincz nale\u017ca\u0142 do okr\u0119gu Podlesia, a Nowy i Ma\u0142y Klincz \u2014 do Ko\u015bcierzyny; granica bieg\u0142a przez Kli\u0144cze.\n\nW spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b, jako Poldersee, liczy\u0142a 399 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 388 poda\u0142o niemiecki jako mow\u0119 ojczyst\u0105, a po polsku m\u00f3wi\u0142o 11 os\u00f3b. W tej grupie by\u0142o 373 ewangelik\u00f3w i 15 katolik\u00f3w. Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku wykaza\u0142 w ca\u0142ej gminie Podle\u015b 385 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 262 ewangelik\u00f3w. W samej wsi Podle\u015b zapisano 253 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych 188 poda\u0142o wyznanie ewangelickie, czyli blisko trzy czwarte. Osobno uj\u0119to wtedy osad\u0119 Wielki Podle\u015b wraz z Sarnowem: 132 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 74 ewangelik\u00f3w.\n\nPo 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, cmentarz utraci\u0142 opiek\u0119 wyznaniow\u0105; wzniesiony przez t\u0119 spo\u0142eczno\u015b\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 zachowa\u0142 si\u0119.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010 (tam odpis relacji radcy konsystorza Starkego, Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku, 1/9 1770, s. 25); \u201eCmentarze ewangelickie\u201d, wykaz gminnej ewidencji zabytk\u00f3w, Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. VIII, has\u0142o \u201ePodlesie Wielkie\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, Berlin 1887 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Berent; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 98, nr 211; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 wykaz gminy Ko\u015bcierzyna, pozycja 141; \u201eZabytki nieruchome\u201d, gminna ewidencja zabytk\u00f3w, Urz\u0105d Gminy Ko\u015bcierzyna; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Wielkim Podlesiu, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 23, pozycja 209; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 60.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 23, pozycja 209","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 60","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0151","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.067872,"lng":18.02664,"name_de":"Gro\u00df Podless (Gro\u00df Podle\u00df)","name_pl":"Wielki Podle\u015b \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wielkim Podlesiu zbudowa\u0142a w 1905 roku pruska Komisja Kolonizacyjna dla tutejszych luteran\u00f3w. Z 1905 roku pochodz\u0105 r\u00f3wnie\u017c kaplica przedpogrzebowa i ogrodzenie ko\u015bcielne. Wed\u0142ug katalogu reklamowego elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z 1908 roku, kt\u00f3ry og\u0142osi\u0142 Wiktor Z. \u0141yjak, prowadzony w\u00f3wczas przez Eduarda Witteka zak\u0142ad zbudowa\u0142 w 1905 roku do tutejszego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego organy o dziesi\u0119ciu g\u0142osach. W prezbiterium zachowa\u0142y si\u0119 witra\u017ce z Chrystusem Zmartwychwsta\u0142ym i Dobrym Pasterzem. W tej samej wsi le\u017cy cmentarz ewangelicki z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, uj\u0119ty osobno.\n\nS\u0142ownik geograficzny przytacza sprawozdanie pruskiej komisji katastralnej z 1772 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rego w Wielkim Podlesiu mieszkali w\u00f3wczas arendarz i dziesi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w, wszyscy katolicy. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 Wielki Podle\u015b figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 37-letniego J\u00f3zefa Paw\u0142owskiego, mieszkaj\u0105cego w Blumfeld. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Wielki Podle\u015b nale\u017ca\u0142 do Micha\u0142a \u0141aszewskiego, od 1764 roku do jego c\u00f3rki Barbary Zofii, zam\u0119\u017cnej za J\u00f3zefem Paw\u0142owskim, od 1786 roku do Jakuba J\u00f3zefa Brochwitz-Gr\u0105bczewskiego, od 1789 roku do Heinricha Ludwiga von Schroettera, kt\u00f3ry kupi\u0142 Wielki Podle\u015b i cz\u0119\u015b\u0107 Sarn\u00f3w, od 1791 roku do J\u00f3zefa Pruskiego, od 1801 roku do Karla Wilhelma von Mitzlaffa, a od 1809 roku do jego syna Karla Wilhelma Friedricha Gustava. Hermann Schuch pisze, \u017ce Paw\u0142owski dosta\u0142 Wielki Podle\u015b \u201ez \u017con\u0105 z domu Olszewsk\u0105\u201d.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom VIII, 1887) dobra rycerskie Wielkie Podlesie liczy\u0142y w 1869 roku 156 mieszka\u0144c\u00f3w: 94 ewangelik\u00f3w i 62 katolik\u00f3w. W 1869 roku ewangelicy nale\u017celi wed\u0142ug S\u0142ownika do parafii w Ko\u015bcierzynie, katolicy do Niedamowa. W spisie z 1 grudnia 1885 roku Gro\u00df Podle\u00df, w\u00f3wczas obszar dworski, liczy\u0142 151 mieszka\u0144c\u00f3w, z tego 68 ewangelik\u00f3w i 83 katolik\u00f3w. Harnoch wymienia szko\u0142\u0119 w Wielkim Podlesiu w\u015br\u00f3d szk\u00f3\u0142 parafii w Ko\u015bcierzynie.\n\nW pierwszych latach XX wieku miejscowo\u015b\u0107 otrzyma\u0142a w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, a wraz z ni\u0105 samodzielno\u015b\u0107 parafialn\u0105. Wed\u0142ug korespondencji z Ko\u015bcierzyny, og\u0142oszonej w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d, ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowany przez Kr\u00f3lewsk\u0105 Komisj\u0119 Kolonizacyjn\u0105 po\u015bwi\u0119cono 24 pa\u017adziernika 1905 roku. Komisj\u0119 jako inwestora reprezentowa\u0142 nadradca rejencyjny Ganse z Poznania, a konsystorz prowincji \u2014 jego prezes Meyer, kt\u00f3ry na plebanii wr\u0119czy\u0142 przyznane ordery i odznaczenia mistrzowi budowlanemu Paulowi M\u00fcnchau ze Starogardu Gda\u0144skiego, budowniczemu ko\u015bcio\u0142a, oraz starszym ko\u015bcielnym Adolfowi Bauschkemu i G\u00fcntherowi. Nabo\u017ce\u0144stwo po\u017cegnalne w sali konfirmand\u00f3w odprawi\u0142 superintendent Dreyer ze Starogardu Gda\u0144skiego; potem oko\u0142o trzystu os\u00f3b przesz\u0142o w orszaku do nowego ko\u015bcio\u0142a, gdzie Ganse przekaza\u0142 klucz generalnemu superintendentowi D\u00f6blinowi, a ten miejscowemu duchownemu, pastorowi George\u2019owi M\u00fcllerowi, kt\u00f3ry otworzy\u0142 g\u0142\u00f3wne drzwi. Mow\u0119 po\u015bwi\u0119caj\u0105c\u0105 wyg\u0142osi\u0142 generalny superintendent, liturgi\u0119 odprawi\u0142 superintendent Dreyer, a pastor M\u00fcller wyg\u0142osi\u0142 kazanie na s\u0142owa z Ksi\u0119gi Rodzaju 28,16\u201317. Spis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i konfirmacji oraz wykaz komunikant\u00f3w od 1902 roku. W pruskim spisie z 1 grudnia 1910 roku parafi\u0119 \u201ePoldersee\u201d wpisano w rubryce ewangelickiego okr\u0119gu parafialnego przy jedenastu okolicznych miejscowo\u015bciach. W okresie mi\u0119dzy spisem z 1885 a spisem z 1910 roku dawn\u0105 nazw\u0119 Gro\u00df Podle\u00df zast\u0105piono urz\u0119dow\u0105 nazw\u0105 Poldersee. W pierwszym powszechnym spisie Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku odnotowano w gminie Podle\u015b 385 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 262 wyznania ewangelickiego, a w samej wsi Podle\u015b 253 osoby, z czego 188 ewangelik\u00f3w. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludno\u015bci niemieckiej, ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy \u2014 dzi\u015b jest to rzymskokatolicka \u015bwi\u0105tynia pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Andrzeja Boboli, filia parafii w Niedamowie.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 373 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 844 dusze. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1912 roku, Samuel Pfeiffer, urodzony w 1884 roku. Artyku\u0142 o ubytku ewangelik\u00f3w w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Ko\u015bcierzyny, og\u0142oszony w pa\u017adzierniku 1934 roku w \u201eAufw\u00e4rts\u201d, podaje dla parafii w 1913 roku 1025 dusz, z kt\u00f3rych wyjechali wszyscy poza 220.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Eugen George M\u00fcller (1905\u20131908), Alfred Berthold Semrau (1908), Traugott Samuel Pfeiffer (1912). Bez podanego roku: Bruno Gohr.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VIII, has\u0142o \u201ePodlesie\u201d; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 12, nr 189; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, strona 44, pozycja 139; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku) wraz z wykazem parafii ewangelickich; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku), strona 46, pozycja 67; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Berent; Odkryj Kaszuby \u2014 Podle\u015b; gminna ewidencja zabytk\u00f3w; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 86 (s. 5), nr 1205 (s. 85); H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 83; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 616; t. 4, s. 1225; t. 5, s. 1354; t. 6, s. 1688; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 31 pa\u017adziernika 1905 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eAufw\u00e4rts\u201d, 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 62.*","built_year":1905,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie krajoznawcze","tytul":"Odkryj Kaszuby \u2014 Podle\u015b (ko\u015bci\u00f3\u0142 z 1905 r. wzniesiony przez luteran)","url":"https://www.odkryjkaszuby.pl/podles.html"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"Zabytki nieruchome \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna (gminna ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://koscierzyna.pl/zabytki-nieruchome/"},{"typ":"zrodlo drukowane / statystyka urzedowa","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, GUS, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"zrodlo drukowane / statystyka urzedowa","tytul":"Gemeindelexikon \u2026 Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis z 1 XII 1910)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100085/edition/90250"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreu\u00dfen, Kreis Berent","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. VIII, has\u0142o \u201ePodlesie\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 86 (s. 5), nr 1205 (s. 85)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 83","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 2, s. 616; t. 4, s. 1225; t. 5, s. 1354; t. 6, s. 1688","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 31 pa\u017adziernika 1905 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TKAKYJN7UAZ7TVCYPO3LM2N5CKZNR53L"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAufw\u00e4rts\u201d, 5 pa\u017adziernika 1934 roku, s. 2 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek M\u00fcnster, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/PIHW7J6OBP5J4MHZDPNK2IOHR6OKOEDD"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1999, nr 1, s. 62","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0528","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.0734,"lng":18.03601,"name_de":"Poldersee (do 1904 Gro\u00df Podless)","name_pl":"Wielki Podle\u015b \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Andrzeja Boboli)","powiat":"ko\u015bcierski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Wielog\u0142owach (po niemiecku Vielgelow, po\u015bwiadczone te\u017c w formie Vilgelow) le\u017cy przy drodze na p\u00f3\u0142noc od wsi, w gminie Damnica w powiecie s\u0142upskim. Prowadzi\u0142a do niego aleja ze szpalerem drzew. Jest niewielki, na planie kwadratu 25 na 25 metr\u00f3w, czyli o powierzchni 625 metr\u00f3w kwadratowych, i ma wysoki mur graniczny z cios\u00f3w kamiennych, z wej\u015bciem zaakcentowanym ceglanymi s\u0142upkami o czteroszczytowych zwie\u0144czeniach. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wyr\u00f3\u017cnia go z powodu tego wygrodzenia, kt\u00f3re uznaje za rzadko tak dobrze zachowane. Udokumentowano tu nagrobek z 1875 roku, nale\u017c\u0105cy do szczotkarza Franza Preuchafta; s\u0105 te\u017c inne nagrobki przedwojenne i kilka poch\u00f3wk\u00f3w powojennych.\n\nCmentarz jest nieczynny; ostatni poch\u00f3wek odnotowano we wrze\u015bniu 1965 roku. Zachowa\u0142y si\u0119 kamienny mur, obrysy mogi\u0142 i trzy krzy\u017ce: kuty, kt\u00f3ry zwie\u0144cza\u0142 niegdy\u015b jeden z filar\u00f3w bramy, betonowy i granitowy.\n\nWie\u015b wzmiankowano w 1625 roku. W 1784 roku Wielog\u0142owy liczy\u0142y pi\u0119\u0107 dym\u00f3w; z d\u00f3br p\u0142acono 58 talar\u00f3w daniny przeznaczonej na pensje wiejskich nauczycieli. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Wieszynie (Ve\u00dfin) w synodzie s\u0142upskim.\n\nPrzed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze; w Wieszynie, po niemiecku Vessin, sta\u0142 czternastowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny. Wielog\u0142owy w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni nie mia\u0142y. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 tu 120 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika.\n\nMaj\u0105tek przy dziale spadkowym z 1910 roku przypad\u0142 Margarete von Duisburg. Maj\u0105tek przeszed\u0142 potem na syna Margarete, Ernsta, kt\u00f3ry by\u0142 ostatnim w\u0142a\u015bcicielem; ksi\u0119ga adresowa d\u00f3br wymienia go w 1938 roku.\n\nWojska radzieckie zaj\u0119\u0142y wie\u015b 8 marca 1945 roku. W Wielog\u0142owach cz\u0119\u015b\u0107 Niemc\u00f3w pozosta\u0142a do lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wielog\u0142owy \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Wielog\u0142owy; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1013.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1965,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wielog\u0142owy \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-damnica/wieloglowy/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Vilgelow, s. 997\u2013999","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0531","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.48238,"lng":17.156941,"name_de":"Vielgelow (forma po\u015bwiadczona: Vilgelow)","name_pl":"Wielog\u0142owy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wierciny le\u017c\u0105 na \u017bu\u0142awach, w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski. Gminny program opieki nad zabytkami podaje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cono pod koniec XIX albo na pocz\u0105tku XX wieku, a karta cmentarza z 1985 roku datuje go na pierwsz\u0105 \u0107wier\u0107 XX wieku i okre\u015bla jako dawniej ewangelicki. Mapy otwarto\u017ar\u00f3d\u0142owe oznaczaj\u0105 go jako dawny cmentarz ewangelicki. Ewidencja zabytk\u00f3w, wojew\u00f3dzka i gminna, notuje ten obiekt sam\u0105 nazw\u0105 wsi i s\u0142owem \u201ecmentarz\u201d, bez wyznania, bez datowania i bez numeru dzia\u0142ki.\n\nNa arkuszu Messtischblattu z 1918 roku miejsce cmentarza wypada w osadzie Wolfsdorf i. Niederung, obok podpisanego na mapie zboru baptyst\u00f3w. Ten sam arkusz oko\u0142o kilometra dalej podpisuje osady Horsterbusch i Hakendorf-Robach. Karta cmentarza z 1985 roku podaje jako dawn\u0105 nazw\u0119 miejscowo\u015bci Wolfsdorf, a redakcja \u201eWie\u015bci \u017bu\u0142awskich\u201d wi\u0105\u017ce Wierciny z nazwami Wolfsdorf i Hakendorf-Robach. Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych umieszcza dzisiejsze Wierciny na rozdro\u017cu mi\u0119dzy Krebsfelde a Horsterbuschem.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1910 roku Wolfsdorfniederung figuruje w powiecie elbl\u0105skim jako obw\u00f3d dworski w grupie Elbinger Territorium, osobno od Wolfsdorfh\u00f6he. Liczy\u0142 57 dom\u00f3w i 419 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku: 320 ewangelik\u00f3w, 8 katolik\u00f3w i 91 os\u00f3b zapisanych \u0142\u0105cznie jako inni chrze\u015bcijanie albo osoby innego lub nieokre\u015blonego wyznania. Ewangelicy nale\u017celi do parafii Neuheide, kt\u00f3rej ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 w Jeg\u0142owniku, a katolicy do parafii w Fiszewie, w powiecie malborskim.\n\nKarta cmentarza z wrze\u015bnia 1985 roku ocenia go s\u0142owami: \u201eStan og\u00f3lny do\u015b\u0107 dobry\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy w po\u0142owie d\u0142ugo\u015bci wsi, odsuni\u0119ty nieco na zach\u00f3d, na skraju p\u00f3l, a od po\u0142udnia polna droga oddziela\u0142a go od czynnego cmentarza katolickiego; zachowa\u0142o si\u0119 siedem wolnostoj\u0105cych nagrobk\u00f3w, a najstarszy zachowany nagrobek pochodzi\u0142 z 1939 roku. W 1985 roku sta\u0142y tu te\u017c brama i wymagaj\u0105ca remontu kostnica, do kt\u00f3rej od bramy wiod\u0142a aleja lipowa. Karta podaje powierzchni\u0119 0,40 hektara i zapisuje: \u201eCmentarz nigdy nie by\u0142 w ca\u0142o\u015bci wykorzystany\u201d. Andrzej Bohdan Krupa, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na pismo z 8 lutego 1958 roku, podaje, \u017ce kompleks duszpasterski w Wiercinach stanowi\u0142y \u015bwi\u0105tynia poewangelicka, plebania dawnej gminy baptystycznej oraz dwa cmentarze; autor nie podaje, do kogo cmentarze nale\u017ca\u0142y.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: gminny program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gda\u0144ska, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Elbing, s. 24\u201325; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, red. E. Uetrecht, Leipzig 1912\u20131913; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1881 Zeyer, wydanie 1918; Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii, us\u0142uga wyszukiwania miejscowo\u015bci; openstreetmap.org; karta cmentarza w Wiercinach, oprac. D. Rekowska, 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); korespondencja z redakcj\u0105 \u201eWie\u015bci \u017bu\u0142awskich\u201d, 3 listopada 2026 roku; A. B. Krupa, \u201eCyganie w Cyganku, czyli administracja pa\u0144stwowa wobec greckokatolickiej plac\u00f3wki duszpasterskiej w powiecie nowodworskim w wojew\u00f3dztwie gda\u0144skim w latach 1952\u20131956\u201d, \u201eEcha Przesz\u0142o\u015bci\u201d XXV/2, 2024, s. 165.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"prawomiejscowe.pl","url":"https://prawomiejscowe.pl/api/file/GetZipxAttachment/420/2266976/false/preview"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/#map=18/54.14116/19.23925"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, red. E. Uetrecht, Leipzig 1912\u20131913","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1881 Zeyer, wydanie 1918","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii, us\u0142uga wyszukiwania miejscowo\u015bci","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"informacja badacza","tytul":"Korespondencja z redakcj\u0105 \u201eWie\u015bci \u017bu\u0142awskich\u201d, 3 listopada 2026","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. B. Krupa, \u201eCyganie w Cyganku, czyli administracja pa\u0144stwowa wobec greckokatolickiej plac\u00f3wki duszpasterskiej w powiecie nowodworskim w wojew\u00f3dztwie gda\u0144skim w latach 1952\u20131956\u201d, \u201eEcha Przesz\u0142o\u015bci\u201d XXV/2, 2024, s. 165","url":"https://doi.org/10.31648/ep.9980"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0988","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.141185,"lng":19.239238,"name_de":"Wolfsdorf i. Niederung / Hakendorf-Robach","name_pl":"Wierciny \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki w Wierzchocinie, po niemiecku Virchenzin, le\u017cy na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, na niewielkim wzniesieniu (wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego mo\u017cliwe, \u017ce cz\u0119\u015bciowo usypanym), i by\u0142 wygrodzony niewysokim kamiennym murem. Zajmuje oko\u0142o 3744 metr\u00f3w kwadratowych i kryje kilkadziesi\u0105t poch\u00f3wk\u00f3w z XIX i XX wieku. Johanna Augusta Heratscha, zmar\u0142ego 21 marca, upami\u0119tnia \u017celiwny krzy\u017c z 1864 roku \u2014 najstarszy zachowany nagrobek.\n\nW 1784 roku Wierzchocino, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du smo\u0142dzi\u0144skiego, le\u017ca\u0142o trzy mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska. Obok folwarku, licz\u0105cego 772 morgi, mieszka\u0142o o\u015bmiu gospodarzy z so\u0142tysem, trzech zagrodnik\u00f3w i 18 cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w \u2014 razem 25 dym\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Smo\u0142dzinie (Schmolsin), a w\u015br\u00f3d cha\u0142upnik\u00f3w byli podle\u015bniczy i kowal.\n\nParafia smo\u0142dzi\u0144ska le\u017ca\u0142a na ziemi S\u0142owi\u0144c\u00f3w, lutera\u0144skiej spo\u0142eczno\u015bci s\u0142owia\u0144skiej znad jezior Gardno i \u0141ebsko, a w samym Smo\u0142dzinie do XIX wieku rozbrzmiewa\u0142y kazania i pie\u015bni po s\u0142owi\u0144sku i kaszubsku. Franz Tetzner jeszcze w 1898 roku zalicza\u0142 Wierzchocino do wsi s\u0142owi\u0144skiego obszaru j\u0119zykowego.\n\nWierzchocino by\u0142o do 1945 roku wsi\u0105 i siedzib\u0105 okr\u0119gu urz\u0119dowego (Amtsbezirk Virchenzin) w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka; w 1925 roku mieszka\u0142 tu jeden katolik. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a miejscowo\u015b\u0107 nie mia\u0142a, a jej parafia nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce wsp\u00f3lna szko\u0142a dla Wierzchocina, Siecia i Witkowa by\u0142a niegdy\u015b przy folwarku Rambow, a p\u00f3\u017aniej wie\u015b mia\u0142a w\u0142asn\u0105, i wymienia jej nauczycieli: Wilhelma Weigle, zmar\u0142ego w 1944 roku, M\u00fcllera, Langkabla i Kurta Pagla; w 1932 roku szko\u0142a mia\u0142a trzy klasy i dw\u00f3ch nauczycieli.\n\nPagel pisze, \u017ce 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walki Armia Czerwona, a w listopadzie tego roku przesz\u0142a pod administracj\u0119 polsk\u0105. Wie\u015b nie dosta\u0142a wcze\u015bniej rozkazu ewakuacji i nadej\u015bcie wojsk radzieckich zaskoczy\u0142o mieszka\u0144c\u00f3w; we wsi sta\u0142o wiele tabor\u00f3w uciekinier\u00f3w nieznanego pochodzenia. Straty wojenne i zwi\u0105zane z wysiedleniem to 15 poleg\u0142ych, 11 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 35 zaginionych. Kartoteka Heimatortskartei Pommern odnalaz\u0142a p\u00f3\u017aniej 181 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 221 w NRD.\n\nMonografia odnotowuje, \u017ce w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku pierwotna droga do nekropolii by\u0142a zatarta, ale p\u00f3\u017aniejsze podzia\u0142y w\u0142asno\u015bci przywr\u00f3ci\u0142y jej dawny przebieg i dzi\u015b dochodzi si\u0119 tam drog\u0105 poln\u0105 biegn\u0105c\u0105 historycznym \u015bladem. Sam cmentarz odcina si\u0119 od otoczenia monumentalnym starodrzewem d\u0119bowym, kt\u00f3ry stanowi\u0142 nasadzenia graniczne; z dawnych grob\u00f3w zosta\u0142y przewr\u00f3cony du\u017cy g\u0142az narzutowy, niegdy\u015b cz\u0119\u015b\u0107 nagrobka, oraz kilka kamiennych ram wyznaczaj\u0105cych miejsca poch\u00f3wku. Tomasz Urbaniak w 2017 roku zalicza\u0142 Wierzchocino do wsi, po kt\u00f3rych dawnych cmentarzach praktycznie nic nie zosta\u0142o poza ro\u015blinno\u015bci\u0105. Cmentarz jest nieczynny. Od 2025 roku pracuje na nim S\u0142upskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne \u201eGryf\u201d. Na terenie, na kt\u00f3rym nie by\u0142o ju\u017c wida\u0107 \u015blad\u00f3w dawnej funkcji, odkryto kilkadziesi\u0105t nagrobk\u00f3w, a do listopada 2026 roku ustawiono je na pierwotnych miejscach, odtwarzaj\u0105c uk\u0142ad kwater i alejek. Stowarzyszenie odkopa\u0142o te\u017c pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej, o kt\u00f3rym, jak podaje, nie wspomina\u0142y dot\u0105d \u017ar\u00f3d\u0142a. Prace maj\u0105 potrwa\u0107 jeszcze kilka lat.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wierzchocino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Wierzchocino, s. 215; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Virchenzin; T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 940; P. Terlikowski, prezes S\u0142upskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego \u201eGryf\u201d, korespondencja z autorem atlasu i zdj\u0119cia, 5 listopada 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wierzchocino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/wierzchocino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 940","url":""},{"typ":"korespondencja","tytul":"P. Terlikowski, prezes S\u0142upskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego \u201eGryf\u201d, korespondencja z autorem atlasu i zdj\u0119cia, 5 listopada 2026 roku","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/75/2024 Rady Gminy Smo\u0142dzino z dnia 19 grudnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 75, s. 89","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=75"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0721","image_url":"/static/atlas/foto/gryf_2026/cm-0721_wierzchocino_01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.626293,"lng":17.262556,"name_de":"Virchenzin","name_pl":"Wierzchocino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki Wierzchowa le\u017cy na wsch\u00f3d od wsi, przy L\u0119\u017cku. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go osobno, pod pozycj\u0105 129, jako cmentarz Wierzchowa-L\u0119\u017cka, a w samej wsi wymienia cmentarz przyko\u015bcielny pod pozycj\u0105 126 i parafialny pod pozycj\u0105 127.\n\nWierzchowo, po niemiecku Firchau, w dokumencie z 1372 roku Virchow, le\u017ca\u0142o nad jeziorem tej samej nazwy w powiecie cz\u0142uchowskim; wody odprowadza st\u0105d rzeczka Kamionka do Brdy. Nadanie z 1372 roku S\u0142ownik geograficzny wi\u0105\u017ce z Henrykiem von Grobitz, komturem cz\u0142uchowskim. Do lat 1919\u20131920 powiat nale\u017ca\u0142 do Prus Zachodnich z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, w latach 1920\u20131938 do prowincji Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku do prowincji Pomorze, w rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen).\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Firchau* jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 33 domy mieszkalne i 295 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 101 ewangelik\u00f3w i 194 katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce katolicy nale\u017celi do parafii w Debrznie, a miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku prowadzi wie\u015b w\u015br\u00f3d gmin wiejskich powiatu cz\u0142uchowskiego na stronie 158 pod pozycj\u0105 27 i podaje 445 mieszka\u0144c\u00f3w w 50 domach i 73 gospodarstwach \u2014 212 m\u0119\u017cczyzn i 233 kobiety; katolik\u00f3w by\u0142o 275, ewangelik\u00f3w 170. S\u0142ownik geograficzny notuje tu urz\u0105d pocztowy trzeciej klasy, katolick\u0105 szko\u0142\u0119 \u017ce\u0144sk\u0105 i stacj\u0119 kolejow\u0105, a przy niej siedem dom\u00f3w i 84 mieszka\u0144c\u00f3w. W kierunku Z\u0142otowa by\u0142a to pierwsza stacja za Chojnicami. Obszar wsi wynosi\u0142 1240 hektar\u00f3w, w tym 1046 hektar\u00f3w roli ornej, 75 hektar\u00f3w \u0142\u0105k i 22 hektary lasu. Parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 erygowano w 1923 roku. Drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 z oko\u0142o 1546 roku rozebrano w 1928, a nowy, pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Szkaplerznej, wzniesiono w latach 1927\u20131930. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 618 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW cz\u0119\u015bci przydworcowej, zwanej Firchau-Bahnhof, ewangelicy mieli przed 1945 rokiem niewielki dom modlitwy; nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Starym Gronowie, w diecezji z\u0142otowskiej Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej, i t\u0119 parafi\u0119 podaje te\u017c wykaz gmin z 1885 roku. Parafia obejmowa\u0142a trzy ko\u015bcio\u0142y macierzyste \u2014 w Starym Gronowie (Grunau), Batorowie i My\u015bligoszczy. Ostatnim niemieckim duchownym w Wierzchowie by\u0142 Theodor Haacke. Harnoch podaje w 1890 roku dla parafii 5750 dusz, 270 chrzt\u00f3w i 38 \u015blub\u00f3w rocznie oraz 21 cmentarzy ewangelickich w obwodzie parafialnym (strona 488), a Wierzchowo wymienia w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych.\n\nPo 1945 roku wie\u015b ucierpia\u0142a nieznacznie, a dzisiejsi ewangelicy nale\u017c\u0105 do parafii w Pile, w diecezji pomorsko-wielkopolskiej Ko\u015bcio\u0142a Ewangelicko-Augsburskiego.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Stare Gronowo (Grunau) i podaje tu 85 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, has\u0142o Wierzchowo; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, s. 158 poz. 27; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 484\u2013488; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Cz\u0142uch\u00f3w, pozycje 126, 127 i 129; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 130\u2013131; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"polskie-cmentarze.pl, has\u0142o \u201eSpis cmentarzy \u2014 Wierzchowo\u201d","url":"https://polskie-cmentarze.pl/Spis-cmentarzy/Wojewodztwo-Pomorskie/Powiat-czluchowski/Gmina-Czluchow2/Wierzchowo","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wierzchowo \u2014 Spis cmentarzy / Urz\u0105d Gminy Cz\u0142uch\u00f3w"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wierzchowo \u2014 Urz\u0105d Gminy Cz\u0142uch\u00f3w","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wierzchowo \u2014 Spis cmentarzy / Urz\u0105d Gminy Cz\u0142uch\u00f3w"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Wierzchowo (niem. Firchau)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0509","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wierzchucino_kat/wierzchucino_kat__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.601944,"lng":17.441389,"name_de":"Firchau","name_pl":"Wierzchowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wierzchucino, po niemiecku Wierschutzin, to wie\u015b kaszubska w dawnym powiecie l\u0119borskim, dzi\u015b na skraju powiatu puckiego. Le\u017cy pi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 kilometra na zach\u00f3d od \u017barnowca, nad Bychowsk\u0105 Strug\u0105 wpadaj\u0105c\u0105 do Jeziora \u017barnowieckiego. Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki stoi tu do dzi\u015b; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia go \u2014 od decyzji z 27 sierpnia 1981 roku \u2014 pod numerem A-993 jako dawn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 z XIX wieku, obecnie siedzib\u0119 Fundacji Forma \u2014 Teatru, Instytutu Sztuki i Bada\u0144 Filozoficznych.\n\nOsadnictwo si\u0119ga tu wczesnej epoki \u017celaza: w drugiej po\u0142owie XIX wieku odkryto w okolicy groby skrzynkowe kultury wschodniopomorskiej, wyposa\u017cone mi\u0119dzy innymi w popielnice twarzowe. Sama nazwa wsi pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach w formie Wircozino. Ksi\u0105\u017c\u0119 \u015awi\u0119tope\u0142k darowa\u0142 Wierzchucino w 1257 roku cysterkom z \u017barnowca, a darowizn\u0119 potwierdzi\u0142 w 1279 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II; odt\u0105d wie\u015b dzieli\u0142a losy tamtejszego klasztoru. W 1773 roku, wraz z innymi dobrami klasztornymi, wzi\u0119to j\u0105 pod zarz\u0105d pa\u0144stwowy \u2014 cho\u0107 w 1804 roku uchodzi\u0142a formalnie za cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br klasztornych \u2014 a w 1833 roku zsekularyzowano. Dawny folwark klasztorny zamieniono na domen\u0119. W 1784 roku by\u0142o tu 31 palenisk: kr\u00f3lewski folwark, m\u0142yn wodny, dwunastu gbur\u00f3w, czterech zagrodnik\u00f3w i karczma.\n\nW 1784 roku ludno\u015b\u0107 by\u0142a w ca\u0142o\u015bci katolicka; w 1875 roku odnotowano 92 ewangelik\u00f3w, a w 1905 roku 218 we wsi i 39 w obwodzie dworskim. Nale\u017celi do rozleg\u0142ej parafii w Osiekach L\u0119borskich \u2014 dawnej wsi biskupiej, jedynej w tych stronach z prawem do bursztynu, gdzie ko\u015bci\u00f3\u0142 oko\u0142o 1400 roku zalicza\u0142 si\u0119 do najzamo\u017cniejszych w dekanacie, a patronat od 1621 roku dzier\u017cy\u0142 r\u00f3d von Krockow. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XIII, 1893) wie\u015b Wierzchucino, po niemiecku Wierschutzin, liczy\u0142a 719 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 162 ewangelik\u00f3w i 557 katolik\u00f3w, a tamtejsza domena 125 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 35 ewangelik\u00f3w i 70 katolik\u00f3w. Parafie powiatu l\u0119borskiego liczy\u0142y przed 1887 rokiem po dwadzie\u015bcia i wi\u0119cej wsi, a do ko\u015bcio\u0142a bywa\u0142y dwie mile drogi i wi\u0119cej; generalna wizytacja ko\u015bcielna z 1887 roku, prowadzona przez generalnego superintendenta prowincji pomorskiej D. Poettera, przynios\u0142a podzia\u0142 parafii i budow\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w pomocniczych. Potrzeb\u0119 wzniesienia \u015bwi\u0105tyni filialnej w Wierzchucinie zg\u0142oszono po wizytacji generalnej komisji Ko\u015bcio\u0142a Ewangelickiego w Osiekach, 18 pa\u017adziernika 1887 roku.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 w 1904 roku: Franz Schultz wylicza Wierzchucino w\u015br\u00f3d czterech ko\u015bcio\u0142\u00f3w pomocniczych powiatu l\u0119borskiego, wzniesionych kolejno w 1904, 1909, 1910 i 1911 roku, i podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 po\u015bwi\u0119cono 2 wrze\u015bnia 1904 roku jako fili\u0119 Osiek; Marek Drzewiecki wskazuje ten sam dzie\u0144 jako dat\u0119 zako\u0144czenia budowy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 2 wrze\u015bnia 1904 roku generalny superintendent Pomorza. Z tej okazji kr\u00f3l odznaczy\u0142 trzech ludzi zwi\u0105zanych z budow\u0105: Orderem Czerwonego Or\u0142a czwartej klasy starszego ko\u015bcielnego, kapitana w stanie spoczynku Ulricha von Kaphengsta ze S\u0142uchowa, Orderem Korony drugiej klasy patrona, landrata w stanie spoczynku Adolfa von Koellera z Osiek, a Orderem Korony czwartej klasy dzier\u017cawc\u0119 domeny w Wierzchucinie Hermanna Gumza. Hermann Gumz zosta\u0142 p\u00f3\u017aniej pochowany na tutejszym cmentarzu. Budowl\u0119 poprzedzi\u0142a \u015bwi\u0105tynia z muru pruskiego; now\u0105 postawi\u0142a firma C. Hahna z L\u0119borka. Franz Schultz zalicza \u015bwi\u0105tyni\u0119 do ko\u015bcio\u0142\u00f3w pomocniczych \u201ezbudowanych w 1904 roku\u201d; wed\u0142ug Jana Wilda pastor Emil Sydow z Osiek budowa\u0142 j\u0105 w latach 1900\u20131903. Do filii nale\u017ca\u0142y Bia\u0142og\u00f3ra, Wierzchucino, S\u0142uchowo, Prusewo i Brzyno.\n\nW 1926 roku w powiecie l\u0119borskim stan\u0119\u0142y trzy nowe \u015bwi\u0105tynie, dwie ewangelickie i jedna katolicka; t\u0105 katolick\u0105 by\u0142a kaplica w Wierzchucinie. L\u0119borski kalendarz z 1928 roku t\u0142umaczy\u0142, \u017ce powsta\u0142a z potrzeby duszpasterskiej, dla katolik\u00f3w, kt\u00f3rych nowa granica odci\u0119\u0142a od dawnego ko\u015bcio\u0142a macierzystego, i \u017ce z zewn\u0105trz by\u0142a jedynie rozwi\u0105zaniem tymczasowym.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 opuszczony, a jego wyposa\u017cenie uleg\u0142o zniszczeniu. Dzi\u0119ki staraniom ksi\u0119dza seniora Edwarda Dietza zosta\u0142 ponownie po\u015bwi\u0119cony 10 wrze\u015bnia 1961 roku i wtedy przeniesiono do niego zabytkowe sprz\u0119ty z nieczynnej \u015bwi\u0105tyni w Janowicach: barokowy o\u0142tarz z 1693 roku, ufundowany przez Barbar\u0119 Mari\u0119 von Jannewitz, oraz chrzcielnic\u0119 z 1699 roku. Sam janowicki ko\u015bci\u00f3\u0142, z surowej ceg\u0142y, wzniesiono w 1882 roku. Z tego ko\u015bcio\u0142a trafi\u0142y te\u017c do kaplicy ewangelickiej w L\u0119borku kielich i misa chrzcielna. Budynek zn\u00f3w zosta\u0142 opuszczony i rozkradziony, a w ko\u0144cu przeszed\u0142 w r\u0119ce prywatne. Nie pe\u0142ni funkcji sakralnej. Co sta\u0142o si\u0119 z wyposa\u017ceniem przeniesionym tu z Janowic, nie ustalono.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Janowicki o\u0142tarz i chrzcielnic\u0119 datuje si\u0119 na 1693 i 1699 rok, a Franz Schultz \u2014 na 1623 i 1629 rok. Marek Drzewiecki pisa\u0142 o sporadycznych nabo\u017ce\u0144stwach domowych w budynku, a wojew\u00f3dzki rejestr zabytk\u00f3w wykazuje w nim wy\u0142\u0105cznie u\u017cytkownika \u015bwieckiego. Rok 1882 podaj\u0105 jako rok budowy tablica przy ko\u015bciele i niekt\u00f3re opisy, Jan Wild \u2014 lata 1900\u20131903, a Franz Schultz zalicza ko\u015bci\u00f3\u0142 do zbudowanych w 1904 roku i notuje, \u017ce w 1882 roku za\u0142o\u017cono l\u0119borsk\u0105 firm\u0119 budowlan\u0105 Hahna, kt\u00f3ra go wznios\u0142a (trop wskaza\u0142a Agnieszka Godfrej\u00f3w-Tarnog\u00f3rska).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIII, has\u0142o \u201eWierschutzin\u201d; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 276\u2013278, 366\u2013367, 407\u2013409, 448\u2013449; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych, urz\u0119dowe nazwy miejscowo\u015bci, has\u0142o \u201ePrusewo\u201d (gmina Krokowa); \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d 1904, s. 102\u2013103 (Nr. 85 i 86); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 258, 277 i 448; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg\u201d 1928, skany 47\u201349 (artyku\u0142 o nowych ko\u015bcio\u0142ach powiatu); Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. II\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (288)/2026, s. 14.*","built_year":1904,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicko-augsburska","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zb\u00f3r ewangelicko-augsburski w Wierzchucinie \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Zb%C3%B3r_ewangelicko-augsburski_w_Wierzchucinie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIII, has\u0142o \u201eWierzchucin\u201d","url":""},{"typ":"urz\u0119dowe czasopismo ko\u015bcielne","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d 1904, s. 102\u2013103 (Nr. 85 i 86)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIII, has\u0142o \u201eWierschutzin\u201d","url":""},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. II\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (288)/2026, s. 14","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/11/ip_11_2026.pdf"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Krokowa na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr LXXIII/690/2023 Rady Gminy Krokowa z dnia 30 listopada 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 6122, s. 81","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=6122"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Wierzchucino - Wierschutzin (zapis strony w archiwum internetowym z 3 sierpnia 2016 roku)","url":"http://web.archive.org/web/20160803190338/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-powiaty-sasiednie/82-wierzchucino"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0245","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/kos_wierzchucino_kat/wierzchucino_kat__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.78836,"lng":17.99338,"name_de":"Wierschutzin","name_pl":"Wierzchucino \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Wierschutzin)","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"W Wieszynie (po niemiecku Vessin) s\u0105 dwa cmentarze: parafialny, przyko\u015bcielny, i rodowy. Cmentarz przyko\u015bcielny to wieloboczny teren w\u015br\u00f3d p\u00f3l na po\u0142udniowo-zachodnim skraju wsi, wok\u00f3\u0142 wiejskiego ko\u015bcio\u0142a \u2014 gotyckiej \u015bwi\u0105tyni z masywn\u0105 wie\u017c\u0105, zbudowanej z kamienia polnego i ceg\u0142y. Opis parafialny datuje j\u0105 na XV wiek, katalog cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 na XIV. Ko\u015bci\u00f3\u0142 figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w pod numerem A-342 na mocy decyzji z 28 kwietnia 1964 roku; wykaz opisuje go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem b\u0142. Urszuli, XV, XVIII\u201d. Karl-Heinz Pagel podaje, \u017ce ma\u0142y, malowniczy ko\u015bci\u00f3\u0142 wznosi\u0142 si\u0119 na wiejskim cmentarzu, otoczony pi\u0119knymi starymi drzewami.\n\nParafia ewangelicka powsta\u0142a w czasach Reformacji i obejmowa\u0142a mi\u0119dzy innymi Redzikowo, Niedarzyno, Wielog\u0142owy i Warblewo. List\u0119 tutejszych duchownych Ernst M\u00fcller otwiera nazwiskami z czas\u00f3w Reformacji: Martin Harder (poprawka M\u00fcllera, s. 583; w wykazie: Bildekemacher), Andreas Lucht zwany Aurifaber, Anton Potter, Fabian M\u00e4\u00df, wzmiankowany w 1558 roku pod przydomkiem Bibliopega, i Johann Friese. W XVIII wieku patronat sprawowali von Bandemerowie. Adrian Matthias Klatt, wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera powo\u0142any 10 lipca 1759 roku na pomocnika swojego poprzednika, sprawowa\u0142 urz\u0105d kr\u00f3tko: z powodu spor\u00f3w z patronem, pu\u0142kownikiem von Bandemer, mia\u0142 zosta\u0107 pozbawiony stanowiska, ale ju\u017c w pa\u017adzierniku 1759 roku odszed\u0142 z niego dobrowolnie. Po nim M\u00fcller wymienia Wernera Heinricha Zeysego, pastora w latach 1761\u20131763, a dalej Heinricha Christiana Friedricha Richardiego, kt\u00f3rego 11 marca 1763 roku powo\u0142a\u0142 pu\u0142kownik Friedrich Asmus von Bandemer.\n\nW 1784 roku Wieszyno liczy\u0142o 22 dymy; mieszkali tu pastor i zakrystian, do d\u00f3br nale\u017ca\u0142 folwark Mi\u00df albo M\u00fcsse, a rol\u0119 marglowano. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142y do niego Redzikowo, Warblewo i Wielog\u0142owy. Ernst M\u00fcller podaje, \u017ce prawo obsadzania parafii (kolacja) przys\u0142ugiwa\u0142o w\u0142a\u015bcicielce d\u00f3br, wdowie po zmar\u0142ym 14 lutego 1797 roku wy\u017cszym urz\u0119dniku le\u015bnym Prus Zachodnich (Oberforstmeister), a patronat \u2014 w\u0142a\u015bcicielom Wieszyna i Redzikowa. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Wieszyno by\u0142 Mach, mieszkaj\u0105cy w Strzelinie, po niemiecku Gro\u00df Strellin. W XX wieku patronat nale\u017ca\u0142 do rodzin von Goerne z Wieszyna i Arnold z Redzikowa. Parafia w Wieszynie nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego Stolp-Stadt i podlega\u0142a patronatowi prywatnemu. W 1928 roku pastor K\u00fchl z Wieszyna g\u0142osi\u0142 kazania w S\u0142upsku \u2014 w niedziel\u0119 po Zes\u0142aniu Ducha \u015awi\u0119tego i w drug\u0105 niedziel\u0119 adwentu. Posad\u0119 og\u0142oszono jako woln\u0105 od 1 pa\u017adziernika 1929 roku, gdy dotychczasowy duchowny przeszed\u0142 na inne probostwo. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1200 dusz. Pastorem by\u0142 Martin Reinke.\n\nCmentarz rodowy le\u017cy w d\u0119bowym gaju, na niewielkim wzniesieniu, oko\u0142o stu metr\u00f3w na wsch\u00f3d od parafialnego; spoczywaj\u0105 na nim cz\u0142onkowie rodu von Goerne, dwudziestowiecznych w\u0142a\u015bcicieli wsi. Stoj\u0105 tam trzy du\u017ce granitowe obeliski z inskrypcjami. Czwarty, upami\u0119tniaj\u0105cy porucznika Wilhelma von Goerne, poleg\u0142ego w 1914 roku, skradziono w ostatnich latach.\n\nPo wojnie z cmentarza przyko\u015bcielnego usuni\u0119to nagrobki i wyci\u0119to cz\u0119\u015b\u0107 drzewostanu. Dzi\u015b jedna jego cz\u0119\u015b\u0107 pozostaje zielon\u0105 przestrzeni\u0105, druga s\u0142u\u017cy jako czynny cmentarz katolicki wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni przej\u0119tej przez katolik\u00f3w. Pozosta\u0142 tu \u017celiwny krzy\u017c Marie Manzeck z domu Strider z 1924 roku, uzupe\u0142niony w 1966 roku tablic\u0105 nowego poch\u00f3wku, oraz wykorzystana wt\u00f3rnie ozdobna \u017celiwna tabliczka. Przy ogrodzeniu le\u017c\u0105 drobne fragmenty p\u0142yt i krzy\u017cy; w ca\u0142o\u015bci zachowa\u0142a si\u0119 p\u0142yta nale\u017c\u0105ca do Anny Ventzke z domu Paschelke, zmar\u0142ej w 1927 roku. W cz\u0119\u015bci po\u0142udniowo-wschodniej ocala\u0142y liczne podstawy pod \u017celiwne krzy\u017ce i zarysy grob\u00f3w. Katalog cmentarzy powiatu notuje tu dwa krzy\u017ce \u017celiwne, starszy z 1875 roku, a monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 kilka krzy\u017cy \u017celiwnych widzianych w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, z inskrypcjami z 1900 i 1847 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 193; \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 12/2025; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 197; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Vessin; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1011; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 176; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 481\u2013482, 583 (has\u0142o Vessin).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 12/2025","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"organ urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1928, 1929","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 193","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1011","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 176","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, has\u0142o Vessin, s. 481\u2013482, oraz Nachtr\u00e4ge und Berichtigungen, s. 583","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0702","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.45407,"lng":17.129276,"name_de":"Vessin","name_pl":"Wieszyno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wieszynie, po niemiecku Vessin, stoi od XV wieku \u2014 to gotycka \u015bwi\u0105tynia z masywn\u0105 wie\u017c\u0105, zbudowana z kamienia polnego i ceg\u0142y. Dzi\u015b jest rzymskokatolickim ko\u015bcio\u0142em parafialnym pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Urszuli Led\u00f3chowskiej. Figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego pod numerem A-342 (decyzja z 28 kwietnia 1964 roku); wykaz rejestru wci\u0105\u017c nazywa go ko\u015bcio\u0142em filialnym pod wezwaniem b\u0142ogos\u0142awionej Urszuli i datuje na XV i XVIII wiek.\n\nJak ustali\u0142 Zygmunt Szultka, patroni ko\u015bcio\u0142a, prawdopodobnie kaszubski r\u00f3d von Woyten\u00f3w z Wieszyna i Redzikowa, przyj\u0119li reformacj\u0119 jeszcze przed 1539 rokiem: wizytacja z tego roku stwierdzi\u0142a, \u017ce drugi ju\u017c pastor mieszka w S\u0142upsku, cho\u0107 we wsi by\u0142a plebania z czterema \u0142anami ziemi. Do 1591 roku przez parafi\u0119 przesz\u0142o a\u017c pi\u0119tnastu pastor\u00f3w, a wizytacja generalna synodu z 1590 roku nie zasta\u0142a w ko\u015bciele \u017cadnej z najwa\u017cniejszych dla Ko\u015bcio\u0142a pomorskiego ksi\u0105g ko\u015bcielnych, znalaz\u0142a za to katolicki msza\u0142. Wed\u0142ug spisu duchownych Pomorza poprzednikiem Paula Bolduana by\u0142 Kaspar Vrager, powo\u0142any na pocz\u0105tku 1590 roku i zmar\u0142y w nast\u0119pnym roku. Bolduan, syn ch\u0142opa z Kobylnicy, urodzony 21 lutego 1563 roku, otrzyma\u0142 akt nominacji na parafi\u0119 w Wieszynie 11 maja 1591 roku i obj\u0105\u0142 j\u0105 prawdopodobnie jeszcze w tym roku albo na pocz\u0105tku nast\u0119pnego. By\u0142 autorem trzech bibliografii \u2014 teologicznej, filozoficznej i historycznej \u2014 kt\u00f3re trafi\u0142y na indeks ksi\u0105g zakazanych wydany w 1667 roku w Madrycie; w Wieszynie zgromadzi\u0142 zapewne powa\u017cny ksi\u0119gozbi\u00f3r \u2014 Szultka wnioskuje to z tego, \u017ce jego syn i nast\u0119pca Johann mia\u0142 ju\u017c w drugiej \u0107wierci XVII wieku okaza\u0142y i znany zbi\u00f3r ksi\u0105\u017cek. Wed\u0142ug spisu duchownych Paul Bolduan zmar\u0142 w 1626 roku, a jego syn Johann, powo\u0142any w 1628 roku, by\u0142 pastorem w latach 1628\u20131661; w innym miejscu Szultka podaje, \u017ce Johann zosta\u0142 nast\u0119pc\u0105 ojca w 1628 roku.\n\nW 1784 roku Wieszyno liczy\u0142o 22 dymy; mieszkali tu pastor i zakrystian, do d\u00f3br nale\u017ca\u0142 folwark Mi\u00df albo M\u00fcsse, a rol\u0119 marglowano. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142y do niego Redzikowo, Warblewo i Wielog\u0142owy. Spis duchownych Pomorza wymienia w sk\u0142adzie parafii Redzikowo (Reitz), Warblewo (Warbelow) oraz Wielog\u0142owy (Vilgelow), a prawo obsadzania duchownego wi\u0105\u017ce z w\u0142a\u015bcicielami Wieszyna i Redzikowa. Pod koniec XVIII wieku kolacja nale\u017ca\u0142a do w\u0142a\u015bcicielki d\u00f3br Wieszyno, wdowy po zmar\u0142ym 14 lutego 1797 roku nadle\u015bniczym Prus Zachodnich Georgu Ludolfie von Katzelerze.\n\nW 1812 roku, przy realizacji reformy uw\u0142aszczeniowej, dosz\u0142o w Wieszynie do sporu proboszcza z gmin\u0105 o ziemi\u0119 parafialn\u0105; ci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 latami i wielokrotnie wymaga\u0142 interwencji \u017candarmerii. Za kadencji proboszcza, ksi\u0119dza A. F. Trappa, w 1860 roku wzniesiono now\u0105, masywn\u0105 plebani\u0119 w miejsce starego, dwupi\u0119trowego budynku o konstrukcji szachulcowej. Ewangelickie ksi\u0119gi metrykalne tej parafii przechowuje dzi\u015b w Koszalinie Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej: jeden wolumin z chrztami z lat 1836\u20131858, \u015blubami z lat 1836\u20131872 i zgonami z lat 1836\u20131874 (sygnatura 114) oraz ksi\u0119g\u0119 chrzt\u00f3w z lat 1881\u20131899 (sygnatura 115), t\u0119 drug\u0105 z ubytkami kart. Obie ksi\u0119gi s\u0105 zdigitalizowane, ale udost\u0119pnia si\u0119 je wy\u0142\u0105cznie na miejscu. Wed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrzt\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1662 roku, a \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w \u2014 w 1740; w ca\u0142o\u015bci brakowa\u0142o w nich zapis\u00f3w \u015blub\u00f3w z lat 1762\u20131786.\n\nW dniu 14 lutego 1871 roku konsystorz rozwi\u0105za\u0142 synod ko\u0142czyg\u0142owski (Alt Kolziglow) i rozdzieli\u0142 jego jedena\u015bcie parafii mi\u0119dzy cztery synody. Cety\u0144, Ko\u0142czyg\u0142owy, Budowo i No\u017cyno przesz\u0142y do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i D\u0119bnica Kaszubska do synodu miejskiego S\u0142upska; Mikorowo, Dobieszewo i \u0141upawa do synodu staromiejskiego S\u0142upska; Wa\u0142dowo do Miastka.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Wieszyno, po niemiecku Vessin, by\u0142 Mach, mieszkaj\u0105cy w Strzelinie, po niemiecku Gro\u00df Strellin. W XX wieku patronat sprawowa\u0142y rodziny von Goerne z Wieszyna i Arnold z Redzikowa. Wszyscy mieszka\u0144cy wsi byli ewangelikami. W 1924 roku parafia liczy\u0142a 1147 zborownik\u00f3w, w 1932 \u2014 oko\u0142o 1200, a w 1940 \u2014 876 os\u00f3b.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona 8 marca 1945 roku. W czerwcu 1945 roku wie\u015b przej\u0119li Polacy, mieszka\u0144c\u00f3w wywieziono za Odr\u0119. Co dwa tygodnie odprawiano w ko\u015bciele niemieckie nabo\u017ce\u0144stwo. Odnaleziono 152 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 70 w NRD; straty: 25 poleg\u0142ych, 22 zmar\u0142ych i 22 zaginionych. Od 9 grudnia 1761 do 1763 roku pastorem by\u0142 tu Werner Heinrich Zeyse, kt\u00f3ry przeszed\u0142 potem do Sierakowa S\u0142upskiego. P\u00f3\u017aniej pastorami byli Trapp 1840\u20131889, Cyrus 1889\u20131925, K\u00fchl 1925\u20131929, Reinke 1930\u20131945, uczy\u0142 Hans Schr\u00f6der. Pastora Cyrusa M\u00fcller wymienia z pe\u0142nymi imionami jako Maxa Eduarda Cyrusa, pastora w Wieszynie od 1889 roku, kt\u00f3ry 4 stycznia 1890 roku po\u015blubi\u0142 Elisabeth Plaehn; w styczniu 1890 roku prasa berli\u0144ska og\u0142osi\u0142a \u015blub pastora Maxa Cyrusa z Elisabeth Plaehn, z adnotacj\u0105 \u201eVessin b. Stolp i. P.\u201d. Po 1945 roku zborem kierowali \u015bwieccy g\u0142osiciele S\u0142owa, Herman Tietz i Paul Arnold, a opiek\u0119 duszpastersk\u0105 przej\u0119li ksi\u0119\u017ca ze S\u0142upska. Wed\u0142ug Jana Wilda Tietz pe\u0142ni\u0142 t\u0119 pos\u0142ug\u0119 w latach 1945\u20131952, a Arnold w latach 1953\u20131957. W 1954 roku zb\u00f3r w Wieszynie skupia\u0142 oko\u0142o 900 ewangelik\u00f3w p\u0142ac\u0105cych sk\u0142adki parafialne i t\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 wykazywano do ko\u0144ca 1957 roku; na oko\u0142o 150\u2013200 mieszka\u0144c\u00f3w wsi katolik\u00f3w by\u0142o wtedy oko\u0142o dwudziestu, a nabo\u017ce\u0144stwa lutera\u0144skie po niemiecku odprawiano w tutejszym ko\u015bciele co dwa tygodnie (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 12 (277)/2025, s. 12\u201313). Wojciech Sk\u00f3ra wymienia w S\u0142upsku Hermana Tietza \u2014 zapewne tego samego \u2014 z zawodu krawca, kt\u00f3ry jako \u015bwiecki lektor ewangelicki spotyka\u0142 si\u0119 z niemieckimi wiernymi w prywatnych mieszkaniach i prowadzi\u0142 t\u0119 dzia\u0142alno\u015b\u0107 do 1957 roku, wspierany przez diakonis\u0119 Ann\u0119 Schulz.\n\nW 1964 roku, przy wpisie do rejestru zabytk\u00f3w, ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 nieu\u017cytkowany i nale\u017ca\u0142 do Pa\u0144stwowego Gospodarstwa Rolnego w Wieszynie. W 1966 roku przekazano do Muzeum Pomorza \u015arodkowego w S\u0142upsku drewniane epitafium Johanna Georga Woytena z 1714 roku, z\u0142o\u017cone z trzech eliptycznych kartuszy, kt\u00f3re wisia\u0142o na \u015bcianie ko\u015bcio\u0142a. Cz\u0119\u015b\u0107 siedemnastowiecznego wyposa\u017cenia ko\u015bcio\u0142a tak\u017ce trafi\u0142a do tego muzeum. Uchwa\u0142\u0105 nr 303 Rady Ministr\u00f3w z 31 grudnia 1973 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano nieodp\u0142atnie na w\u0142asno\u015b\u0107 osoby prawnej jednego z ko\u015bcio\u0142\u00f3w lub zwi\u0105zk\u00f3w wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 115). Pismo urz\u0119dowe diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej odnotowuje, \u017ce 25 wrze\u015bnia 1974 roku biskup objecha\u0142 wraz z fachowcami \u201eko\u015bcio\u0142y przej\u0119te\u201d: Karwice, Wieszyno, Tuchomie i Chrz\u0105stowo. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 odbudowano w latach 1980\u20131981 i po\u015bwi\u0119cono 26 czerwca 1983 roku, a parafi\u0119 erygowano 4 sierpnia 1989 roku. W 1983 roku \u015bwi\u0105tynia by\u0142a fili\u0105 s\u0142upskiej parafii \u015bwi\u0119tego Ottona, dzia\u0142aj\u0105cej przy ko\u015bciele Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Jezusa, i przy po\u015bwi\u0119ceniu otrzyma\u0142a od biskupa Ignacego Je\u017ca tytu\u0142 b\u0142ogos\u0142awionej Urszuli. Dekret tego biskupa z 4 sierpnia 1989 roku wydzieli\u0142 z tej parafii now\u0105 i uczyni\u0142 wieszy\u0144sk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ko\u015bcio\u0142em parafialnym.\n\nBy\u0142y tu dwa cmentarze \u2014 przyko\u015bcielny i rodowy. Przyko\u015bcielny, wieloboczny, le\u017cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l na po\u0142udniowy zach\u00f3d od wsi; usuni\u0119to z niego nagrobki i wyci\u0119to cz\u0119\u015b\u0107 drzewostanu, a cz\u0119\u015b\u0107 terenu zajmuje dzi\u015b cmentarz wsp\u00f3\u0142czesny. Z dawnych form nagrobnych ocala\u0142a jedna: \u017celiwny krzy\u017c z 1924 roku uzupe\u0142niono w 1966 roku tablic\u0105 nowego poch\u00f3wku, wykorzystuj\u0105c dawn\u0105, ozdobn\u0105 tabliczk\u0119 jako t\u0142o wsp\u00f3\u0142czesnej. Cmentarz rodowy von Goerne le\u017cy nieopodal, na wsch\u00f3d od ko\u015bcio\u0142a; zachowa\u0142y si\u0119 na nim trzy granitowe obeliski z inskrypcjami cz\u0142onk\u00f3w rodu; czwarty kamie\u0144, upami\u0119tniaj\u0105cy porucznika Wilhelma von Goerne, poleg\u0142ego w 1914 roku, monografia cmentarzy powiatu z 2013 roku wymienia, a wed\u0142ug opracowania z 2020 roku pad\u0142 on w ostatnich latach \u0142upem z\u0142odziei.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Dr Paetow w wyk\u0142adzie og\u0142oszonym w \u201eOstpommersche Heimat\u201d w 1932 roku pisze, \u017ce zwi\u0105zek synodalny ko\u0142czyg\u0142owski utworzono w 1810 roku, a rozwi\u0105zano w 1870 roku (w opisie wy\u017cej: rozwi\u0105zany aktem z 14 lutego 1871 roku).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S. von Boehn, \u201eDie Kirche zu Kulsow, Kr. Stolp/Pommern\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 65 (1979), s. 76; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 193; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 481\u2013482 (Vessin); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Wieszyno, s. 197; cykl Jana Wilda, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 12 (277)/2025, s. 11\u201313; ks. T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 128; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Vessin; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny\u201d, S\u0142upsk 1998, has\u0142o Ko\u0142czyg\u0142owy, s. 99; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1011; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1964, nr 10, poz. 60, s. 2; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d 1975, nr 1, s. 21; tam\u017ce 1983, nr 9\u201310, s. 306; tam\u017ce 1984, nr 1\u20132, s. 16; tam\u017ce 1987, nr 5\u20136, s. 153; tam\u017ce 1989, nr 9, s. 243\u2013244; \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 13 stycznia 1890 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Z. Szultka, \u201ePastor Paul Bolduan. Ze studi\u00f3w nad XVII-wiecznym pi\u015bmiennictwem i kultur\u0105 Pomorza\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d 15, 2013, s. 39\u201340, 42\u201345, 55; W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 148; A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3; dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/478947678"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 12/2025","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy (wykaz ksi\u0105g)","tytul":"T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 109\u2013132","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/18379"},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 193","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1011","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1964, nr 10, poz. 60, s. 2","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. von Boehn, \u201eDie Kirche zu Kulsow, Kr. Stolp/Pommern\u201d, \u201eBaltische Studien\u201d, Neue Folge 65 (1979), s. 76","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/image/PPN559838239_NF_65/92/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d 1983, nr 9\u201310, s. 306","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d 1984, nr 1\u20132, s. 16","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d 1987, nr 5\u20136, s. 153","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d 1989, nr 9, s. 243\u2013244","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 13 stycznia 1890 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/JPW6Y7GNQGXECSX6HDSGVTE7KNZNPEQI"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Z. Szultka, \u201ePastor Paul Bolduan. Ze studi\u00f3w nad XVII-wiecznym pi\u015bmiennictwem i kultur\u0105 Pomorza\u201d, \u201eActa Cassubiana\u201d 15, 2013, s. 39\u201340, 42\u201345, 55","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/acta-cassubiana/2013-tom-15/acta_cassubiana-r2013-t15-s39-58.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 148","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/65867395.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 481\u2013482 (Vessin)","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"dr Paetow, \u201eGeschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1932, nr 17\u201319","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0490","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.45446,"lng":17.12932,"name_de":"Vessin","name_pl":"Wieszyno \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Vessin)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Wiklinie le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi ku Wrze\u015bciu, i \u2014 tak jak pierwotnie \u2014 s\u0105siaduje z zabudowaniami. Granice wyznacza starodrzew, a do cmentarza prowadzi kr\u00f3tka alejka, przy kt\u00f3rej stoi dzi\u015b tablica z napisem \u201eCMENTARZ EWANGELICKI / FRIEDHOF\u201d. Wed\u0142ug portalu cmentarze.slupsk.pl cmentarz le\u017cy oko\u0142o pi\u0119ciuset metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od centrum, po lewej stronie drogi do \u017boruchowa.\n\nWed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego za\u0142o\u017cono go w XIX wieku i powi\u0119kszono na pocz\u0105tku XX. W tej samej monografii odczytano to z kszta\u0142tu za\u0142o\u017cenia: dzi\u015b jest to wyd\u0142u\u017cony prostok\u0105t, kt\u00f3rego cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocn\u0105 stanowi owo powi\u0119kszenie. W po\u0142udniowo-zachodnim naro\u017cniku sta\u0142 budynek, po kt\u00f3rym pozosta\u0142y fundamenty; wed\u0142ug monografii i \u017ar\u00f3de\u0142 kartograficznych by\u0142a to przypuszczalnie kaplica cmentarna z czerwonej ceg\u0142y, kryta dach\u00f3wk\u0105 karpi\u00f3wk\u0105.\n\nCmentarz by\u0142 czynny w 1872 roku: najstarszy czytelny poch\u00f3wek to gr\u00f3b Anny Ruch, zmar\u0142ej w listopadzie tego roku. Poza ro\u015blinno\u015bci\u0105 i bluszczem zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne relikty: p\u0142yta nagrobna z drugiej po\u0142owy XIX wieku i p\u0142yta upami\u0119tniaj\u0105ca Michaela Zessina, zmar\u0142ego w 1874 roku. Poza tym zachowa\u0142y si\u0119 krzy\u017ce \u017celiwne, w tym ozdobny, z porcelanowymi tabliczkami.\n\nWiklino, do 1945 roku Beckel, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Nale\u017ca\u0142o do najstarszych po\u015bwiadczonych wsi powiatu: w 1281 roku M\u015bciw\u00f3j II przekaza\u0142 je klasztorowi w Bia\u0142obokach na uposa\u017cenie s\u0142upskich norbertanek; p\u00f3\u017aniej by\u0142o lennem rodu von Bandemer. W 1784 roku Wiklino by\u0142o wsi\u0105 ch\u0142opsk\u0105 nale\u017c\u0105c\u0105 do d\u00f3br Kukowo (Kukow). Liczy\u0142o 18 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii we Wrze\u015bciu (Freist) w synodzie s\u0142upskim. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii Freist \u2014 dzi\u015b Wrze\u015bcie \u2014 w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 tu 354 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; jak podaje Pagel, w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 319 mieszka\u0144c\u00f3w i 53 gospodarstwa rolne.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Oko\u0142o trzech tygodni p\u00f3\u017aniej nakazano opuszczenie wsi; mieszka\u0144cy wr\u00f3cili przed ko\u0144cem wojny. Od wrze\u015bnia 1946 roku do czerwca 1947 roku wywo\u017cono ich przez S\u0142upsk (Stolp); zosta\u0142o dw\u00f3ch Niemc\u00f3w. W RFN odnaleziono 153 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w, w NRD 98. Straty: 24 poleg\u0142ych, 16 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 37 zaginionych. Pagel podaje te\u017c, \u017ce w 1932 roku w jednoklasowej szkole nauczyciel Groth uczy\u0142 68 dzieci.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono (w latach 1946\u20131947), a cmentarz przesta\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 poch\u00f3wkom.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Wiklino; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 387\u2013389; \u201eWiklino \u2014 Beckel\u201d, cmentarze.slupsk.pl; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 16; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 942.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wiklino \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-redzikowo/wiklino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 16","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/09/ip_9_2026.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 942","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0703","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.557322,"lng":17.13806,"name_de":"Beckel","name_pl":"Wiklino \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wilkowo le\u017cy w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim. Tutejszy cmentarz ewangelicki ujmuje wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 400 arkusza gminy Gardeja: le\u017cy za wsi\u0105, po wschodniej stronie drogi z Wilkowa do Trumiej, na dzia\u0142ce numer 252/4.\n\nGminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 wymienia go jako nieczynny cmentarz ewangelicki z pocz\u0105tku XIX wieku; jest nieczytelny w terenie, zalesiony, zaniedbany i zachowany szcz\u0105tkowo.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 t\u0119 wie\u015b pod nazw\u0105 Wilkau, jako folwark maj\u0105tku rycerskiego Paw\u0142owo (Paulsdorf). By\u0142o tu pi\u0119\u0107 prywatnych dom\u00f3w mieszkalnych i 90 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 72 ewangelik\u00f3w i 18 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Trumiejach (Gro\u00df Tromnau), katolicy \u2014 do parafii w Szynwa\u0142dzie (Gro\u00df Sch\u00f6nwalde); folwark nale\u017ca\u0142 do okr\u0119gu szkolnego w Trumiejach.\n\nInn\u0105 wsi\u0105 jest Wilkowo Nowowiejskie (po niemiecku Villkow) w dawnym powiecie l\u0119borskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, pozycja 400 (Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Gda\u0144sk 1868, s. 112\u2013113.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 400","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"dokument gminny","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 X 2020)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Gda\u0144sk 1868, s. 112\u2013113","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1072","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.62053,"lng":19.12449,"name_de":"Wilkau","name_pl":"Wilkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Wilkowie Nowowiejskim (do 1945 roku Villkow) le\u017cy oko\u0142o kilometra za wsi\u0105, w stron\u0119 Garczegorza. W ca\u0142o\u015bci otacza go kamienny mur, granic\u0119 wytyczaj\u0105 te\u017c drzewa, a poch\u00f3wki wype\u0142niaj\u0105 niemal ca\u0142\u0105 powierzchni\u0119. W centralnym punkcie skupiaj\u0105 si\u0119 du\u017ce groby rodzinne, stoj\u0105ce blisko siebie; wszystkie nagrobki rozbito do poziomu ziemi. Groby zorientowano na linii wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d; dzi\u015b teren zarasta samosiew \u2014 d\u0105b, brzoza, klon, bluszcz i paprocie \u2014 a w jednym z grob\u00f3w lis urz\u0105dzi\u0142 nor\u0119. Z tablic ocala\u0142a w ca\u0142o\u015bci jedna, z nag\u0142\u00f3wkiem w liczbie mnogiej \u201eHier ruhen in Gott\u201d; czytelny jest na niej napis upami\u0119tniaj\u0105cy Johann\u0119 Beyer z domu Schlottag, urodzon\u0105 2 listopada 1862, zmar\u0142\u0105 24 lutego 1936 roku. Obiekt figuruje w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w jako zabytkowy cmentarz na dzia\u0142ce numer 8.\n\nWilkowo le\u017ca\u0142o w powiecie l\u0119borskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Pierwsza bezpo\u015brednia wzmianka zachowa\u0142a si\u0119 w dokumencie z lat oko\u0142o 1335\u20131341 opisuj\u0105cym granice Redkowic, gdzie pojawia si\u0119 \u201eJakub de Wilckow\u201d; w 1387 roku wymieniany jest \u201eJakob von Willkau\u201d. Najstarszy akt nadania, wystawiony przez komtura gda\u0144skiego Walpoda von Bassenheima, pochodzi z 1376 roku i obejmuje 42 w\u0142\u00f3ki; wed\u0142ug S\u0142ownika wie\u015b otrzyma\u0142a wtedy prawo che\u0142mi\u0144skie, a so\u0142tys cztery w\u0142\u00f3ki wolne. S\u0142ownik geograficzny notuje ponadto pod 24 czerwca 1377 roku Jakuba z Willekow jako s\u0119dziego polubownego. W 1637 roku, po \u015bmierci Bogus\u0142awa XIV, i w 1658 roku, gdy ziemi\u0119 l\u0119borsko-bytowsk\u0105 przekazano w lenno elektorowi brandenburskiemu, Wilkowo by\u0142o wsi\u0105 fiskaln\u0105; ch\u0142opi odrabiali szarwark i p\u0142acili czynsz.\n\nW 1784 roku Wilkowo le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, blisko strumienia, w\u015br\u00f3d dobrych p\u00f3l i \u0142\u0105k. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, kt\u00f3ry u\u017cytkowa\u0142 p\u00f3\u0142 gospodarstwa ch\u0142opskiego, i dziewi\u0119ciu gospodarzy, w\u015br\u00f3d nich jeden wolny, zwolniony z pa\u0144szczyzny. W 1783 roku na koszt kr\u00f3la zbudowano w Wilkowie szko\u0142\u0119. Wie\u015b liczy\u0142a 12 dym\u00f3w i nale\u017ca\u0142a do parafii w Garczegorzu (Garzigar).\n\nS\u0142ownik podaje dla wsi 687 hektar\u00f3w, 37 dom\u00f3w i 337 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Wilkowie. Jakub Fankidejski notuje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Garcig\u00f3rzu, czyli Garczegorzu, patronatu rz\u0105dowego, obejmowa\u0142 cztery wioski: Garcig\u00f3rz, Wilkowo, Obliwice i w cz\u0119\u015bci Rekowo, a po Reformacji, gdy niemieccy parafianie prawie wszyscy przeszli na protestantyzm, przy\u0142\u0105czono go jako filialny do L\u0119borka. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w Villkow 288 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w; urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Nowej Wsi (Neuendorf), a katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. Obwodu dworskiego spis we wsi nie wykazuje.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W opisie FotoExploracji, opartym na karcie cmentarza z ewidencji konserwatorskiej i na ogl\u0119dzinach z 2013 roku, cmentarz ma oko\u0142o 0,27 hektara, a Marek Drzewiecki podaje prostok\u0105t 50 na 25 metr\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIII, Warszawa 1893, has\u0142o Wilkowo 3; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Wilkowo \u2014 Villkow, wraz z dokumentacj\u0105 fotograficzn\u0105; wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy; FotoExploracje (fotoexploracje.manifo.com), \u201eWilkowo Nowowiejskie (woj. pomorskie)\u201d; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1052.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Nowa Wie\u015b L\u0119borska","url":"http://web.archive.org/web/20160803190836/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/40-wilkowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Wilkowo Nowomiejskie","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o Wilkowo \u2014 Villkow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y\u201d, has\u0142o o ko\u015bciele w Garcig\u00f3rzu","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon, spis z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg, s. 188, poz. 60","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wyci\u0105g ewidencji zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzka i gminne ewidencje zabytk\u00f3w \u2014 scalony wykaz cmentarzy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1052","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program opieki nad zabytkami Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LVIII/610/23 Rady Gminy Nowa Wie\u015b L\u0119borska z dnia 9 lutego 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 1108, s. 52","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=1108"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u201eWilkowo \u2014 Villkow\u201d (kopia w archiwum internetowym z 3 sierpnia 2016 roku)","url":"http://web.archive.org/web/20160803190836/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gmina-nowa-wies-leborska/40-wilkowo"}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0861","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wilkowo/wilkowo__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.599101,"lng":17.742741,"name_de":"Villkow","name_pl":"Wilkowo Nowowiejskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wios\u0142o Ma\u0142e \u2014 po niemiecku Klein Wessel \u2014 le\u017cy w gminie Gniew, w powiecie tczewskim, na lewym brzegu Wis\u0142y. Razem z Wios\u0142em Wielkim tworzy\u0142o dawniej jedn\u0105 gmin\u0119 wiejsk\u0105 o powierzchni 17 hektar\u00f3w, z czego siedem stanowi\u0142a rola, a pi\u0119\u0107 las; przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a ona do powiatu kwidzy\u0144skiego. Utrzymywano si\u0119 tu z wody: w topografii Friedricha Goldbecka z 1789 roku Wios\u0142o figuruje jako wie\u015b rybacka z karczm\u0105, o 17 dymach.\n\nWizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku naliczy\u0142a we wsi 44 katolik\u00f3w i 31 ewangelik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku obj\u0105\u0142 obie wsie jednym wierszem: 209 mieszka\u0144c\u00f3w w 25 domach \u2014 101 m\u0119\u017cczyzn i 108 kobiet \u2014 w tym 165 katolik\u00f3w i 44 ewangelik\u00f3w; Wios\u0142o Wielkie mia\u0142o wtedy 14 dom\u00f3w i 135 mieszka\u0144c\u00f3w, Wios\u0142o Ma\u0142e 11 dom\u00f3w i 74 mieszka\u0144c\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Nowem, katolicy do parafii w Pieni\u0105\u017ckowie. W spisie z 1 grudnia 1905 roku Wios\u0142o Ma\u0142e liczy\u0142o 10 zamieszkanych dom\u00f3w i 53 mieszka\u0144c\u00f3w, a parafi\u0105 ewangelick\u0105 by\u0142 Gniew.\n\nPo tutejszych ewangelikach pozosta\u0142 cmentarz, kt\u00f3ry wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia jako dawny cmentarz ewangelicki. Spis kart cmentarzy podaje przy karcie z 30 wrze\u015bnia 1985 roku dat\u0119 zamkni\u0119cia: po 1945 roku. W najbli\u017cszym s\u0105siedztwie ewidencja wymienia osobno dwa dalsze obiekty: dawny cmentarz ewangelicki w lesie na skraju Widlic oraz relikty pomnika nagrobnego Gottlieba Schmidta na pograniczu obu wsi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Gniew; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIII, has\u0142o Wios\u0142o; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 80\u201381, poz. 120 (odczyt ze skanu); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 grudnia 1905 roku, Berlin 1908, s. 88\u201389, przypis do pozycji 147; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, karta gminy Gniew","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen, spis z 1 grudnia 1905 roku, Berlin 1908","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1119","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71227,"lng":18.79271,"name_de":"","name_pl":"Wios\u0142o Ma\u0142e \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"tczewski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Wi\u015blinie le\u017cy przy ulicy Gda\u0144skiej. Stoi na nim zabytkowa drewniana dzwonnica z 1792 roku z inskrypcj\u0105 cie\u015bli Jakuba Jentzena. Bram\u0119-dzwonnic\u0119 wpisano do rejestru zabytk\u00f3w 27 pa\u017adziernika 1973 roku jako \u201ebram\u0119 cmentarn\u0105-dzwonnic\u0119 cmentarza menonickiego\u201d. W dawnym rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego mia\u0142a numer 675, dzi\u015b ma numer 792. Wojew\u00f3dzka ewidencja prowadzi przy tej samej ulicy dwie s\u0105siednie pozycje: 166 (sam cmentarz) i 167 (brama-dzwonnica). Gminny program opieki nad zabytkami z 2019 roku datuje cmentarz na osiemnasty wiek i przypomina, \u017ce na prze\u0142omie siedemnastego i osiemnastego wieku Wi\u015blina by\u0142a jednym z o\u015brodk\u00f3w osadnictwa mennonickiego na \u017bu\u0142awach. Dzi\u015b jest to cmentarz rzymskokatolicki parafii Niepokalanego Serca Maryi.\n\nWi\u015blina, po niemiecku Hochzeit, to wie\u015b na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich nad Mot\u0142aw\u0105, oko\u0142o czterech kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Pruszcza Gda\u0144skiego. W 1429 roku Zakon darowa\u0142 Wi\u015blin\u0119 (Hochzeit) burmistrzowi gda\u0144skiemu Gertowi von der Beke. W siedemnastym i osiemnastym wieku okolic\u0119 obj\u0119\u0142o osadnictwo ol\u0119derskie. Przed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do Prus Zachodnich, po podziale powiatu gda\u0144skiego w 1887 roku do powiatu \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich. W latach 1920\u20131939 Wi\u015blina nale\u017ca\u0142a do Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono po 1945 roku.\n\nWaschinski zalicza t\u0119 wie\u015b do sze\u015bciu miejscowo\u015bci terytorium gda\u0144skiego \u2014 obok Gotteswalde, Cz\u0105stkowa, Pruszcza, Steblewa i Woc\u0142aw \u2014 w kt\u00f3rych istnienie \u015bredniowiecznej szko\u0142y parafialnej po\u015bwiadcza nie tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, ale i to, \u017ce pochodzili st\u0105d studenci \u015bredniowiecznych uniwersytet\u00f3w. *S\u0142ownik geograficzny* zapisa\u0142, \u017ce sta\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki do Reformacji, po czym luteranie go zabrali i przenie\u015bli do s\u0105siedniego Mokrego Dworu, po niemiecku Nassenhuben. M\u00fcggenhahl, czyli Rokitnica, by\u0142o siedzib\u0105 parafii ewangelickiej, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142 i Mokry Dw\u00f3r. Tak stoi w wierszu spisu z 1 grudnia 1885 roku (Kreis Danziger Niederung, strona 18, pozycja 20) i tak samo u B\u00e4ra, kt\u00f3ry ksi\u0119gi metrykalne prowadzone dla Wi\u015bliny od 1727 roku umieszcza przy M\u00fcggenhahl \u2014 parafia ma tam w\u0142asne ksi\u0119gi od 1650 roku. Katolicy chodzili do kr\u00f3lewskiej kaplicy w Gda\u0144sku; Fankidejski t\u0142umaczy dlaczego: po Reformacji przy\u0142\u0105czono do niej te wsie nizin, kt\u00f3re utraci\u0142y w\u0142asne ko\u015bcio\u0142y parafialne. Ten sam spis liczy tu 312 mieszka\u0144c\u00f3w w 38 domach i 59 gospodarstwach domowych: 239 ewangelik\u00f3w, 62 katolik\u00f3w i 11 innych chrze\u015bcijan, bez os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego.\n\nMaj\u0105tek w Wi\u015blinie (Hochzeit) nale\u017ca\u0142 wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych do rodze\u0144stwa von Borstell, od 1695 roku do Karla Ernsta von Bauera i jego syna Reinholda, od 1753 roku do Euphrosine Elisabeth de la Haye z domu von Schwarzwald, potem do jej wnuczki, baron\u00f3wny Josephine Amalie von der Goltz. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 baron\u00f3wna zapisana jest jako w\u0142a\u015bcicielka Wi\u015bliny i Mokrego Dworu (Nassenhuben). W 1793 roku maj\u0105tek przeszed\u0142 wed\u0142ug ksi\u0105g hipotecznych do Karla Friedricha von Conradiego, a w 1799 roku do Prowincjonalnego Instytutu Szkolnego i Wychowawczego imienia von Conradiego.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 274 mieszka\u0144c\u00f3w: 194 luteran\u00f3w, 34 katolik\u00f3w i 46 mennonit\u00f3w, z przypisaniem do parafii lutera\u0144skiej M\u00fcggenhal u. Wotzlaff. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Hochzeit* 38 budynk\u00f3w mieszkalnych i 309 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 240 ewangelik\u00f3w, 52 katolik\u00f3w i 17 mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Rokitnicy; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Mokrym Dworze. *S\u0142ownik geograficzny* notuje 240 ewangelik\u00f3w, 52 katolik\u00f3w i 17 mennonit\u00f3w, a spis z 1885 roku \u2014 11 os\u00f3b w rubryce innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich. Agathon Harnoch, spisuj\u0105c w 1890 roku statystyk\u0119 parafii ewangelickich, podaje dla M\u00fcggenhahl 1000 dusz, 45 chrzt\u00f3w, 10 \u015blub\u00f3w, 774 komunikant\u00f3w i 27 pogrzeb\u00f3w rocznie. Harnoch wymienia z nazwy Wi\u015blin\u0119 \u2014 z dzwonnic\u0105 \u2014 w\u015br\u00f3d cmentarzy parafii.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Harnoch wymienia Wi\u015blin\u0119 z dzwonnic\u0105 w\u015br\u00f3d cmentarzy parafii ewangelickiej w M\u00fcggenhahl, a rejestr zabytk\u00f3w wpisa\u0142 bram\u0119-dzwonnic\u0119 jako bram\u0119 cmentarza mennonickiego.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku dzieli t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 mi\u0119dzy parafie Rokitnica (M\u00fcggenhahl): 195 ewangelik\u00f3w, i Woc\u0142awy (Wotzlaff): 20.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Danziger Niederung, strony 18\u201319, pozycja 20); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, diecezja Danziger H\u00f6he, s. 392 (parafia M\u00fcggenhahl); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, pozycja 32 (M\u00fcggenhahl); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzki rejestr zabytk\u00f3w, pozycja 792 (dawny numer 675 rejestru wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego, decyzja z 27 X 1973) oraz wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, pozycje 166 i 167; Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Pruszcz Gda\u0144ski na lata 2018\u20132021 (oprac. P. Najmajer), za\u0142\u0105cznik do uchwa\u0142y nr VII/44/2019 Rady Gminy Pruszcz Gda\u0144ski z 31 maja 2019 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2019, poz. 3144; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 475; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 200\u2013201, nr 57; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 776 (s. 30), nr 1430 (s. 146\u2013147), nr 1465 (s. 158); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 42, pozycja 104; Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 60, 126; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane (zulawy.infopl.info)","url":"https://zulawy.infopl.info/region/architektura-zulaw-wislanych/cmentarze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"dokument samorz\u0105dowy","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Pruszcz Gda\u0144ski na lata 2018\u20132021 (oprac. P. Najmajer), za\u0142\u0105cznik do uchwa\u0142y nr VII/44/2019 Rady Gminy Pruszcz Gda\u0144ski z 31 maja 2019 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2019, poz. 3144","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 776 (s. 30), nr 1430 (s. 146\u2013147), nr 1465 (s. 158)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 42, pozycja 104","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Th. Hirsch, \u201eGeschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufh\u00f6ren der Ordensherrschaft\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 6 (1882), s. 60, 126","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0230","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.29452,"lng":18.72045,"name_de":"Hochzeit","name_pl":"Wi\u015blina \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Wisznie le\u017cy na p\u0142askim terenie, oko\u0142o 400 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od ostatnich zabudowa\u0144 Bobrownik. Na mapach dziewi\u0119tnasto- i dwudziestowiecznych przedstawiono go jako niewielkie, ogrodzone za\u0142o\u017cenie na planie kwadratu, o powierzchni oko\u0142o 1200 metr\u00f3w kwadratowych. Cmentarz powi\u0119kszono ku wschodowi, do mniej wi\u0119cej 2400 metr\u00f3w kwadratowych. Granic\u0119 mi\u0119dzy starsz\u0105 a nowsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 wyznacza rz\u0105d \u015bwierk\u00f3w, ka\u017cdy dodatkowo podkre\u015blony wa\u0142em ziemno-kamiennym. Groby w starszej cz\u0119\u015bci zorientowano na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d.\n\nW 1784 roku Wiszno liczy\u0142o 22 dymy; by\u0142 tu m\u0142yn zwany die Wei\u00dfm\u00fchle, a z d\u00f3br p\u0142acono 68 talar\u00f3w daniny przeznaczonej na pensje wiejskich nauczycieli. Wiszno le\u017ca\u0142o w synodzie s\u0142upskim.\n\nZachowa\u0142o si\u0119 30 granitowych podstaw krzy\u017cy \u017celiwnych, siedem betonowych obramowa\u0144 mogi\u0142 i nasadzenia klon\u00f3w. W\u015br\u00f3d kamiennych pozosta\u0142o\u015bci nagrobk\u00f3w jest niewielka granitowa stela z nieczyteln\u0105 inskrypcj\u0105. Ostatniego poch\u00f3wku dokonano w marcu 1947 roku. Wed\u0142ug stanu z 2014 roku cmentarz jest nieczynny, a jego po\u0142udniowa granica \u2014 uszkodzona.\n\nWiszno \u2014 po niemiecku Vieschen, dawniej te\u017c Vissen \u2014 by\u0142o wsi\u0105 z maj\u0105tkiem w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Maj\u0105tkiem w\u0142ada\u0142y mi\u0119dzy innymi rodziny von Wobeser, von Schwerin od 1735 i von Schmude od 1752. W spisie z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 399 ewangelik\u00f3w, a w 1925 roku naliczono we wsi dwoje katolik\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Damnie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto; w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 398 w 1910 roku, a 17 maja 1939 roku \u2014 341 w 82 gospodarstwach.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142y bez walki wojska sowieckie 9 marca 1945 roku, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 stopniowo wysiedlono.\n\nGdy w 1752 roku wdowa Anna Sophia von Schwerin sprzedawa\u0142a maj\u0105tek Wiszno, po niemiecku Vieschen, zastrzeg\u0142a sobie i swoim potomkom na wieczne czasy krypt\u0119 grobow\u0105 dziedzic\u00f3w Wiszna (Vieschensche Gew\u00f6lbe) w ko\u015bciele w Damnie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1012; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Miejscowo\u015bci (cmentarze.slupsk.pl, has\u0142o Wiszno); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 174, poz. 136; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o Vieschen; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Wiszno, s. 41; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1011\u20131012.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1947,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2013 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Stolp, s. 174 poz. 136","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Vieschen, s. 993","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1012","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1011\u20131012","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0532","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.526245,"lng":17.346614,"name_de":"Vieschen (hist. te\u017c Vissen)","name_pl":"Wiszno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Witkowie le\u017cy na wsch\u00f3d od g\u0142\u00f3wnej zabudowy, nieopodal dawnego wiatraka, po zachodniej stronie drogi w kierunku Cho\u0107mir\u00f3wka. Ma kszta\u0142t wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, wyznaczonego kamiennym wa\u0142em i \u015bwierkowymi nasadzeniami; wchodzi\u0142o si\u0119 od wschodu, nieistniej\u0105c\u0105 ju\u017c drog\u0105 poln\u0105.\n\nW 1784 roku Witkowo, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du smo\u0142dzi\u0144skiego, le\u017ca\u0142o dwie i \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska. Mieszka\u0142o tu siedmiu gospodarzy z so\u0142tysem, trzech zagrodnik\u00f3w i pi\u0119ciu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w \u2014 razem 15 dym\u00f3w.\n\nRozplanowania wn\u0119trza nie spos\u00f3b dzi\u015b odtworzy\u0107: teren pozbawiono nadziemnej cz\u0119\u015bci grob\u00f3w i nie zachowa\u0142 si\u0119 ani jeden fragment kamiennego czy \u017celiwnego pomnika. Zosta\u0142y wa\u0142 kamienny na ca\u0142ym obwodzie i stare \u015bwierki wzd\u0142u\u017c wschodniej granicy. Z zapis\u00f3w wiadomo o dw\u00f3ch poch\u00f3wkach: Karla Pigorscha, zmar\u0142ego w 1921 roku, oraz so\u0142tysa Wilhelma Friedricha Gustava Schiewera, zmar\u0142ego w 1941.\n\nWitkowo, do 1945 roku Vietkow, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego dokument z 1280 roku wymienia wie\u015b jako Wicosouo, wed\u0142ug Pagela \u2014 dokument ksi\u0119cia M\u015bciwoja z 1282 roku jako Wicesouo.\n\nWitkowo nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Smo\u0142dzinie, kt\u00f3ra pr\u00f3cz samej wsi ko\u015bcielnej obejmowa\u0142a Cz\u0142uchy, Smo\u0142dzi\u0144ski Las, Kluki, \u017belazo, Wierzchocino, Witkowo i Siecie, a prawo obsady duchownego przys\u0142ugiwa\u0142o w niej panuj\u0105cemu. Witkowo le\u017ca\u0142o na obszarze osadnictwa S\u0142owi\u0144c\u00f3w \u2014 s\u0142owia\u0144skiej grupy znad jezior Gardno i \u0141ebsko, kt\u00f3ra przyj\u0119\u0142a Reformacj\u0119. Tetzner wymienia Witkowo w\u015br\u00f3d wsi s\u0142owi\u0144skich le\u017c\u0105cych mi\u0119dzy strug\u0105 Pustynik a \u0141upaw\u0105, a w swoim podziale tutejszej mowy stawia je obok Wierzchocina i Siecia. W ko\u015bciele smo\u0142dzi\u0144skim kaszubskie kazania i pie\u015bni utrzyma\u0142y si\u0119 do 1832 roku, kiedy nabo\u017ce\u0144stwo w tej mowie usta\u0142o. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a.\n\nSpis z 1885 roku wykaza\u0142 390 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 wszystkich ewangelik\u00f3w. Oko\u0142o 1912 roku mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 324. W 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 281 os\u00f3b w 75 domach. W 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a na jej miejsce przyszli osadnicy polscy.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Witkowo, po niemiecku Vietkow, liczy\u0142o 15 ognisk (domostw) i nale\u017ca\u0142o do parafii w Smo\u0142dzinie.\n\nGminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 opisuje go jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z po\u0142owy XIX wieku, bez zachowanych nagrobk\u00f3w, z drzewostanem zachowanym w 30%. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce Vietkow zaj\u0119\u0142y wojska radzieckie 9 marca 1945 roku, a potem do wsi przyszli Polacy i mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. Heimatortskartei Pommern odnalaz\u0142a p\u00f3\u017aniej 137 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 57 w NRD. Straty wojenne i zwi\u0105zane z wysiedleniem to 9 poleg\u0142ych, 4 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 38 zaginionych. Pagel wymienia nauczycieli Brunona Hermanna i Waltera Schnuchla.\n\nTomasz Urbaniak pisze, \u017ce cmentarz w Witkowie istnia\u0142 z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 w po\u0142owie XIX wieku. Wed\u0142ug niego dzi\u015b jest to puste miejsce, kt\u00f3re zdradza tylko ro\u015blinno\u015b\u0107.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 940; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 995\u2013997; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 940.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Witkowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/witkowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIII, has\u0142o \u201eWitkowo\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, cz. II, s. 510 (has\u0142o Schmolsin)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, 1912, s. 510 (has\u0142o Schmolsin) = E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Tetzner, Die Slowinzen; K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013, s. 216"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 216","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, 1912, s. 510 (has\u0142o Schmolsin) = E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912; Tetzner, Die Slowinzen; K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013, s. 216"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 940","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 940","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr IX/75/2024 Rady Gminy Smo\u0142dzino z dnia 19 grudnia 2024 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 75, s. 89","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=75"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0722","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.618684,"lng":17.249812,"name_de":"Vietkow","name_pl":"Witkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W\u0142adys\u0142awowo pod Elbl\u0105giem nosi\u0142o przed 1945 rokiem nazw\u0119 Ellerwald I. Trift. To osada na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich, w gminie Elbl\u0105g, na terenie XVI- i XVII-wiecznego osadnictwa mennonicko-ol\u0119derskiego. W zachodniej cz\u0119\u015bci wsi le\u017cy cmentarz mennonicki z licznymi zachowanymi nagrobkami: stelami i tumbami. Wi\u0105za\u0142 si\u0119 z mennonickim domem modlitwy w Ellerwaldzie, p\u00f3\u017aniej rozebranym. Wed\u0142ug Marty Koperskiej-Ko\u015bmickiej, kt\u00f3ra powo\u0142uje si\u0119 na prac\u0119 Nawrockiego z 2007 roku, Rada Miejska Elbl\u0105ga zgodzi\u0142a si\u0119 na budow\u0119 zboru mennonickiego w dzisiejszym W\u0142adys\u0142awowie ju\u017c po pierwszym rozbiorze Polski.\n\nW 1550 roku \u201eHolendrzy i nowochrzcze\u0144cy\u201d osiedleni na wolno\u015bci miejskiej Elbl\u0105ga stali si\u0119 przedmiotem skargi do kr\u00f3la Zygmunta Augusta o to, \u017ce zabieraj\u0105 mieszczanom chleb. W odpowiedzi kr\u00f3l nakaza\u0142 im opu\u015bci\u0107 miasto w czterna\u015bcie dni. Wyszli, ale wielu mieszczan wskaza\u0142o im siedziby na swoich maj\u0105tkach wiejskich. W 1565 roku Ellerwald przydzielono domom miejskim do wykarczowania. W karczunku pos\u0142u\u017cono si\u0119 osadnikami wyproszonymi z miasta. 24 pa\u017adziernika 1571 roku rada miejska uchwali\u0142a, \u017ce obcy maj\u0105 opu\u015bci\u0107 terytorium miasta do Wielkanocy 1572 roku, ale panowie gruntowi niech\u0119tnie ich puszczali: termin przed\u0142u\u017cono najpierw do jesieni 1572, \u201ea\u017c mennonici zbior\u0105 swoje zbo\u017ce\u201d, potem do Trzech Kr\u00f3li 1575. W ko\u0144cu termin poszed\u0142 ca\u0142kiem w zapomnienie.\n\nGmin\u0119 mennonick\u0105 Elbl\u0105g-Ellerwald, podobnie jak gmin\u0119 Elbl\u0105g-Miasto, utworzono w 1809 roku. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w pierwszej Trifcie Ellerwaldu 168 mieszka\u0144c\u00f3w: 98 luteran\u00f3w i 70 mennonit\u00f3w. Wie\u015b by\u0142a wtedy czynszowa, nale\u017ca\u0142a do mieszczan elbl\u0105skich, a jako jej parafie zapisano \u201eZeyer i Neukirch w Niderungu, dojazdowo\u201d.\n\nWsp\u00f3lnota mennonicka Elbing-Ellerwald prowadzi\u0142a w\u0142asne ksi\u0119gi urodze\u0144, chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w od 1825 roku. S\u0142ownik geograficzny, opisuj\u0105c powiat elbl\u0105ski, notuje trzy tutejsze zbory mennonickie: w samym Elbl\u0105gu od 1852 roku oraz \u201ezdawna\u201d we wsi Ellerwald i w Rosenort.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 tu 268 os\u00f3b, w tym 177 ewangelik\u00f3w, 14 katolik\u00f3w i 77 zapisanych jako \u201einni chrze\u015bcijanie\u201d. Spis wymienia przy tej wsi parafie ewangelickie Zeyer, Neuheide oraz elbl\u0105skie parafie \u015bwi\u0119tej Anny i Bo\u017cego Cia\u0142a. W 1890 roku u Agathona Harnocha pierwsza, druga i pi\u0105ta Trift figuruj\u0105 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii Zeyer, licz\u0105cej 4600 dusz, a pierwsza i druga \u2014 w niewielkiej cz\u0119\u015bci \u2014 tak\u017ce przy parafii Neuheide.\n\nKerstan podaje, \u017ce gmina mennonicka Elbl\u0105g-Ellerwald liczy\u0142a w 1921 roku 736 dusz i od 1904 roku mia\u0142a w\u0142asny cmentarz \u2014 wcze\u015bniej mennonit\u00f3w chowano na cmentarzach ewangelickich. Kerstan nie wskazuje, gdzie ten cmentarz le\u017ca\u0142. W 1912 roku cmentarz gminy mennonickiej Elbl\u0105g-Ellerwald le\u017ca\u0142 w pierwszej Trifcie Ellerwaldu.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza cz\u0119\u015b\u0107 tej miejscowo\u015bci do parafii K\u0119pki (Zeyer) i podaje w niej 259 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Elbing\u201d, Elbing 1912, s. 56; \u201eElbinger Jahrbuch\u201d, Elbing 1919\u20131937, s. 58; H. G. Mannhardt o mennonitach; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Elbing, s. 2\u20133, poz. 15; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 418, 420\u2013421; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, poz. 568; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 6, nr 46; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom II, has\u0142o Elbl\u0105g; E. G. Kerstan, \u201eDie Geschichte des Landkreises Elbing\u201d, Elbing 1925, s. 207; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30; M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 55.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-elblaski/gmina-elblag/wladyslawowo"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"powiat.elblag.pl","url":"https://powiat.elblag.pl/pl/turystyka/t-mennonici"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"pl.wikipedia.org","url":"https://pl.wikipedia.org/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Elbing Land","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAdre\u00dfbuch f\u00fcr Elbing\u201d, Elbing 1912, s. 56","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eElbinger Jahrbuch\u201d, Elbing 1919\u20131937, s. 58","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 30","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 55","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/87998.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0959","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1609,"lng":19.3555,"name_de":"Ellerwald I. Trift","name_pl":"W\u0142adys\u0142awowo \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W\u0142ynk\u00f3wko, po niemiecku Neu Flinkow, mia\u0142o w\u0142asny cmentarz \u2014 po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi biegn\u0105cej z centrum osady, na zboczu wzniesienia. By\u0142a to nekropolia bardzo ma\u0142a, sze\u015b\u0107 na dziesi\u0119\u0107 metr\u00f3w, po\u0142o\u017cona w\u015br\u00f3d starych buk\u00f3w i otoczona kamiennym murem. W latach trzydziestych XX wieku by\u0142a zaniedbana. Dzi\u015b jej obszar graniczy bezpo\u015brednio z terenem przyko\u015bcielnym, a inwentaryzacja z 2020 roku przypuszcza, \u017ce szcz\u0105tki i nagrobki 16 pochowanych tu os\u00f3b mog\u0105 znajdowa\u0107 si\u0119 pod nowo wybudowanym parkingiem. Jan Wild podaje, \u017ce pochowano tu najpewniej 16 os\u00f3b: siedmioro doros\u0142ych i dziewi\u0119cioro dzieci, wszystkie \u2014 z jednym wyj\u0105tkiem, synem Hittmana \u2014 z rodziny Notzke. Czworo dzieci w wieku od roku do dw\u00f3ch lat z\u0142o\u017cono w grobach w latach 1853\u20131859, a czworo zmar\u0142o na tyfus, kt\u00f3ry dziesi\u0105tkowa\u0142 ludno\u015b\u0107 okolicy oko\u0142o 1855 roku.\n\nW\u0142ynk\u00f3wko powsta\u0142o w XVI wieku jako niewielki folwark przy wsi W\u0142ynkowo, a rozwin\u0119\u0142o si\u0119 przestrzennie w wieku XIX, kiedy jego cz\u0119\u015bci\u0105 sta\u0142a si\u0119 osada Neum\u00fchle, po wojnie przemianowana na Korzec. Wed\u0142ug Pagla Neum\u00fchle by\u0142o wcze\u015bniej maj\u0105tkiem, kt\u00f3rego w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 rolnik Notzke, i mia\u0142o w\u0142asny cmentarz.\n\nW 1939 roku W\u0142ynkowo i W\u0142ynk\u00f3wko liczy\u0142y razem 734 mieszka\u0144c\u00f3w, ewangelik\u00f3w nale\u017c\u0105cych do parafii mariackiej w S\u0142upsku, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern. Zeugnisse seiner deutschen Vergangenheit\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Flinkow, s. 454\u2013457; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 4 (281)/2026, s. 14\u201315.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentaryzacja","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d)","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"monografia","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1131","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.507,"lng":17.004326,"name_de":"Neu Flinkow","name_pl":"W\u0142ynk\u00f3wko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki W\u0142ynkowa le\u017cy w znacznej odleg\u0142o\u015bci od zabudowa\u0144, na wsch\u00f3d od wsi, w lesie nieopodal zakola S\u0142upi; prowadzi do niego droga polna od zachodu, a s\u0105siaduje z uprawami le\u015bnymi i polami. Ma kszta\u0142t prostok\u0105ta, kt\u00f3ry podkre\u015bla zachowany graniczny starodrzew \u015bwierkowy, a jego wschodni\u0105 i zachodni\u0105 granic\u0119 znaczy niewysoki wa\u0142 z cios\u00f3w kamiennych. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego z 2013 roku opisuje teren zdominowany przez samosiew drzew i krzew\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie sosnowy; z nagrobk\u00f3w pozosta\u0142o wed\u0142ug niej tylko kilka element\u00f3w kamiennych, w\u015br\u00f3d nich postument z fragmentem podstawy \u017celiwnego krzy\u017ca, udokumentowany w 1994 roku. Wystawa z 2020 roku podaje, \u017ce zachowa\u0142o si\u0119 wiele element\u00f3w nagrobk\u00f3w \u2014 przede wszystkim postumenty pod krzy\u017ce \u017celiwne, ale i same krzy\u017ce z porcelanowymi tabliczkami inskrypcyjnymi. Miejsce zosta\u0142o upami\u0119tnione, a jego granice wyznaczono tabliczkami informacyjnymi. Rainer Steingr\u00e4ber, przewodnicz\u0105cy Stolper Heimatkreise e.V., stowarzyszenia dawnych mieszka\u0144c\u00f3w powiatu s\u0142upskiego, wymienia W\u0142ynkowo w\u015br\u00f3d miejsc, w kt\u00f3rych stowarzyszenie postawi\u0142o tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105. Tablica le\u017cy przy dawnym cmentarzu, w lesie; jej polska cz\u0119\u015b\u0107 g\u0142osi: \u201eTu w\u015br\u00f3d wiecznej zieleni znajdowa\u0142 si\u0119 do 1945 roku cmentarz niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w W\u0142ynkowa\u201d, a niemiecka: \u201eInmitten ewig gr\u00fcnender Natur befand sich bis 1945 der Friedhof der deutschen Flinkower, deren immerw\u00e4hrendem Gedenken ist diese Tafel gewidmet\u201d. Friedhelm Voll, kt\u00f3ry mieszka\u0142 we wsi jako dziecko, pisze w \u201eStolper Heft\u201d z 2019 roku, \u017ce tablica powsta\u0142a w maju 2018 roku: przez oko\u0142o dwa lata zabiega\u0142a o ni\u0105, podejmuj\u0105c jego dawn\u0105 my\u015bl, Isabel Sellheim. Niemiecki napis u\u0142o\u017cy\u0142 Voll, polski przek\u0142ad przygotowa\u0142a Sellheim. Na skraju dawnego cmentarza stoi wysoki krzy\u017c. Od drogi krajowej nr 210 do wsi jest kilometr, a za jej wschodnim ko\u0144cem zaczyna si\u0119 w\u0105ska, piaszczysta droga polna, na kt\u00f3rej rowerzy\u015bci musz\u0105 miejscami schodzi\u0107 z roweru. We wsi stoi ponadto kamie\u0144 z dwuj\u0119zycznym napisem \u201eDen Toten von Flinkow zum Gedenken\u201d i \u201eKu czci zmar\u0142ych z W\u0142ynkowa\u201d.\n\nW\u0142ynkowo, do 1945 roku Flinkow, by\u0142o wsi\u0105 rz\u0119d\u00f3wk\u0105 w powiecie s\u0142upskim (Landkreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1281 roku, w formie Flinco: dziesi\u0119cina nale\u017ca\u0142a w\u00f3wczas do kaplicy Mariackiej na zamku, potem do klasztoru premonstratensek w S\u0142upsku, a w 1522 roku dobra klasztorne przej\u0105\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Bogus\u0142aw X. W 1784 roku W\u0142ynkowo, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142 mili na p\u00f3\u0142noc od S\u0142upska, nad S\u0142upi\u0105, przy drodze do Ustki. Mieszka\u0142o tu dziesi\u0119ciu gospodarzy z so\u0142tysem, zagrodnik, siedmiu cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w i nauczyciel \u2014 razem 19 dym\u00f3w. Wie\u015b by\u0142a wcielona do ko\u015bcio\u0142a parafialnego w S\u0142upsku (dzi\u015b Mariackiego).\n\nLudno\u015b\u0107 by\u0142a ewangelicka, a wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u2014 nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii \u015bwi\u0119tej Marii w S\u0142upsku, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto. Mia\u0142a w s\u0142upskiej farze w\u0142asn\u0105 \u0142aw\u0119, tu\u017c obok \u0142awy rady; po wprowadzeniu unii w 1817 roku gmina sama poprosi\u0142a, by przy Wieczerzy podawano jej chleb zamiast op\u0142atk\u00f3w. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 tu 779 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; w 1925 roku mieszka\u0142o we wsi 5 katolik\u00f3w, czyli 0,7 procent, a w 1939 roku gmina \u2014 razem z Neu Flinkow-Neum\u00fchl, czyli W\u0142ynk\u00f3wkiem \u2014 liczy\u0142a 734 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego w 189 gospodarstwach.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; ludno\u015b\u0107 wsi wysiedlono potem za Odr\u0119. Friedhelm Voll, wtedy o\u015bmioletni, podaje, \u017ce jego rodzin\u0119 i prawie wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono 13 listopada 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o W\u0142ynkowo, s. 199; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 931\u2013932; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Flinkow; R. Steingr\u00e4ber (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 29 pa\u017adziernika 2026 roku; F. Voll, \u201eTafel zur Erinnerung an den fr\u00fcheren deutschen Friedhof in Flinkow\u201d, \u201eStolper Heft\u201d 2019, s. 82\u201384.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 931\u2013932","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Flinkow","url":""},{"typ":"informacja badacza","tytul":"R. Steingr\u00e4ber, przewodnicz\u0105cy Stolper Heimatkreise e.V. \u2014 korespondencja z autorem atlasu, 28\u201329 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Voll, \u201eTafel zur Erinnerung an den fr\u00fcheren deutschen Friedhof in Flinkow\u201d, \u201eStolper Heft\u201d 2019, s. 82\u201384","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0704","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5162,"lng":17.00997,"name_de":"Flinkow","name_pl":"W\u0142ynkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Woc\u0142awach otacza ruiny dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego po\u015brodku wsi. Ma 0,55 hektara i le\u017cy przy ulicy W\u0142adys\u0142awa \u0141okietka. Z rozproszonych nagrobk\u00f3w utworzono lapidarium; tworz\u0105 je stela, dwie p\u0142yty epitafijne i kilka innych nagrobk\u00f3w. Poch\u00f3wki usta\u0142y po wysiedleniu ewangelik\u00f3w. Drugi cmentarz poewangelicki wsi, przy drodze z Osic do Bystrej, opisano osobno. Cmentarz na dzia\u0142ce 98/2 to osobny obiekt, r\u00f3\u017cny od obu cmentarzy poewangelickich; ewidencja gminna prowadzi go jako katolicki z 1867 roku.\n\nWoc\u0142awy \u2014 po niemiecku Wotzlaff, w dokumentach \u015bredniowiecznych Oteslawe \u2014 to wie\u015b ko\u015bcielna na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, dwie mile na wsch\u00f3d od Gda\u0144ska, w dawnym powiecie Danziger Niederung. S\u0142ownik geograficzny liczy jej 1015 hektar\u00f3w, z czego 896 \u017cyznej roli, i wykazuje w niej 18 gburstw i 5 zagr\u00f3d. Pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 przynosi rok 1308, kiedy ksi\u0105\u017c\u0119 W\u0142adys\u0142aw nada\u0142 Oteslawe synom Unis\u0142awa wraz z o\u015bmioma innymi wsiami \u017cu\u0142awskimi; dwa lata p\u00f3\u017aniej wie\u015b przesz\u0142a drog\u0105 kupna do zakonu krzy\u017cackiego. W 1384 roku wielki mistrz Konrad Z\u00f6llner von Rothenstein odnowi\u0142 so\u0142tysowi i mieszka\u0144com przywilej na prawie che\u0142mi\u0144skim, a ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i plebani\u0119 uposa\u017cy\u0142 czterema \u0142anami. Pod koniec wojny trzynastoletniej, w 1465 roku, wie\u015b ci\u0119\u017cko spustoszy\u0142y zaci\u0119\u017cne oddzia\u0142y krzy\u017cackie ci\u0105gn\u0105ce przez \u017bu\u0142awy.\n\nOd Reformacji do 1945 roku \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom \u2014 luteranom, p\u00f3\u017aniej unijnym. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wymienia \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 w Woc\u0142awiu (Wotzlaff)\u201d w grupie \u015bwi\u0105ty\u0144 dawnego dekanatu steblewskiego, kt\u00f3re przesz\u0142y do ewangelik\u00f3w dlatego, \u017ce prawo patronatu wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski. Agathon Harnoch jako pierwszego duchownego ewangelickiego notuje Johanna Rosego, a za Hartwichem podaje zarazem, \u017ce Ewangeli\u0119 g\u0142osi\u0142 tu najpierw Burchard Pr\u00e4torius, po kt\u00f3rym w 1581 roku nast\u0105pi\u0142 Simon Hartwich.\n\nDawniejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2014 z o\u0142tarzem g\u0142\u00f3wnym, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142 do niego od 1516 roku, a wcze\u015bniej sta\u0142 w gda\u0144skim ko\u015bciele Mariackim \u2014 sp\u0142on\u0105\u0142. Heise ogl\u0105da\u0142 go w 1883 roku jako wyd\u0142u\u017cony prostok\u0105t z nieco w\u0119\u017cszym prezbiterium, o wn\u0119trzu d\u0142ugo\u015bci 35,4 metra i szeroko\u015bci 8,40 metra. Stare by\u0142o tylko prezbiterium; nawa i wie\u017ca, w g\u00f3rnych partiach szachulcowa, pochodzi\u0142y z odbudowy z 1730 roku, przeprowadzonej po po\u017carze, kt\u00f3ry rok wcze\u015bniej strawi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 a\u017c do mur\u00f3w. Pierwotnie korpus ko\u015bcio\u0142a by\u0142 tr\u00f3jnawowy, z pi\u0119cioma filarami po ka\u017cdej stronie. Na tynkowanych blendach szczytu wschodniego dawa\u0142o si\u0119 jeszcze odczyta\u0107 dat\u0119 \u201eanno 1677\u201d. Z wyposa\u017cenia Heise wyr\u00f3\u017cni\u0142 organy z 1738 roku, snycerk\u0105 spokrewnione z organami pruszcza\u0144skimi i wykonane przez tego samego mistrza, d\u0119bow\u0105 chrzcielnic\u0119 z 1702 roku, kt\u00f3rej czasz\u0119 d\u017awigaj\u0105 trzy anio\u0142y, epitafium z Ostatni\u0105 Wieczerz\u0105 w obramieniu dw\u00f3ch kariatyd, \u017cyrandol podarowany ko\u015bcio\u0142owi w 1730 roku oraz niewielki gotycki kielich z napisem minusku\u0142\u0105 \u201eave maria gratia plena dominus tecum\u201d. Oba dzwony przelano w XVIII wieku: jeden przela\u0142 Johann Gottfried Wittwerk w 1733 roku, wi\u0119kszy \u2014 Karl Gottfried Anthony w 1783 roku.\n\nW sporach o dochody szko\u0142y 23 czerwca 1657 roku burmistrz Adrian von der Linde nakaza\u0142 woc\u0142awianom, by w razie pochowania zmar\u0142ego poza parafi\u0105 krewni i tak zap\u0142acili nauczycielowi pe\u0142n\u0105 nale\u017cno\u015b\u0107 pod kar\u0105 pi\u0119ciu talar\u00f3w. W 1705 roku tutejszy nauczyciel skar\u017cy\u0142 si\u0119 na mieszka\u0144c\u00f3w Landau, kt\u00f3rzy chrzcili dzieci w domach, \u017ceby akcydensy przypad\u0142y ich w\u0142asnemu szkolnemu; w tym samym roku pisa\u0142, \u017ce czesne przynosi mu ledwie grosz tygodniowo od dziecka.\n\nKsi\u0119gi metrykalne parafii ewangelickiej zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1612 roku od chrzt\u00f3w \u2014 tak podaje wykaz ksi\u0105g ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich, wydany przez R. Rose w 1909 roku. Wed\u0142ug starszego o rok wykazu B\u00e4ra \u015bluby wpisywano od 1703 roku, pogrzeby od 1688 roku, a w parafialnych zapiskach zachowa\u0142y si\u0119 notatki o rozebraniu kaplicy w 1605 roku i o po\u017carze ko\u015bcio\u0142a w 1729 roku oraz lista proboszcz\u00f3w.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 369 mieszka\u0144c\u00f3w: 303 luteran\u00f3w, 54 katolik\u00f3w i 12 mennonit\u00f3w; parafi\u0105 lutera\u0144sk\u0105 by\u0142y Woc\u0142awy (Wotzlaf). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Wotzlaff* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 41 budynk\u00f3w mieszkalnych i 497 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 363 ewangelik\u00f3w, 101 katolik\u00f3w i 33 mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. S\u0142ownik geograficzny podaje dla 1868 roku 497 mieszka\u0144c\u00f3w w 41 domach \u2014 363 ewangelik\u00f3w, 101 katolik\u00f3w i 33 mennonit\u00f3w.\n\nParafia nosi\u0142a nazw\u0119 Wotzlaff i Sperlingsdorf, czyli Woc\u0142awy i Wr\u00f3blewo; do jej okr\u0119g\u00f3w szkolnych nale\u017ca\u0142y jeszcze Sch\u00f6nau i Scharfenberg. Parafia liczy\u0142a oko\u0142o tysi\u0105ca dusz. Harnoch podaje dla niej 41 chrzt\u00f3w, 15 konfirmacji, 9 \u015blub\u00f3w, 596 komunikant\u00f3w i 28 pogrzeb\u00f3w w ci\u0105gu roku.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 552 mieszka\u0144c\u00f3w: 355 ewangelik\u00f3w, 179 katolik\u00f3w i 18 innych chrze\u015bcijan. Spis nie ma osobnej rubryki dla mennonit\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 473 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 471 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku; w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 327 ewangelik\u00f3w, 119 katolik\u00f3w i 25 innych chrze\u015bcijan, po polsku m\u00f3wi\u0142y dwie osoby.\n\nMennonici z Woc\u0142aw nale\u017celi do zboru w Gda\u0144sku i w\u0142asnego domu modlitwy ani cmentarza tu nie mieli; cmentarz przyko\u015bcielny by\u0142 ewangelicki. Katolicy podlegali pocz\u0105tkowo parafii w Giemlicach, ale Fankidejski notuje w Woc\u0142awach od 1870 roku katolick\u0105 stacj\u0119 misyjn\u0105 \u201ez pi\u0119knym ko\u015bcio\u0142em\u201d, a B\u00e4r datuje pocz\u0105tek tutejszych katolickich ksi\u0105g metrykalnych na 1869 rok. W spisie z 1910 roku Woc\u0142awy s\u0105 ju\u017c siedzib\u0105 obu parafii, ewangelickiej i katolickiej.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego cmentarz powsta\u0142, sp\u0142on\u0105\u0142 w 1945 roku i pozosta\u0142 ruin\u0105: zachowa\u0142y si\u0119 mury obwodowe, fragment prezbiterium i \u015bciana zachodnia z ostro\u0142ukowym portalem. Obok ruin wzniesiono nowy ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 327 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 883 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1 H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 145\u2013146; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 404; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 204; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 502 i 508; R. Rose, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens\u201d, Papierm\u00fchle 1909; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 5, nr 59; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Niederung, poz. 71; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Danziger Niederung, poz. 70; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 218\u2013219, nr 203; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Woc\u0142awy (Wotzlaff) \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, zulawy.infopl.info; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 357; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze ewangelickie","url":"https://www.zawszepomorze.pl/artykul/19478,w-gminie-stegna-uporzadkowano-dawny-cmentarz-ewangelicki"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Woc\u0142awy","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 357","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0061","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.28068,"lng":18.76888,"name_de":"Wotzlaff","name_pl":"Woc\u0142awy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Drugi cmentarz poewangelicki w Woc\u0142awach le\u017cy przy drodze z Osic do Bystrej, po jej zachodniej stronie, oko\u0142o 600 metr\u00f3w na po\u0142udnie od ko\u015bcio\u0142a. Ma 0,44 hektara i zachowany krzy\u017c; tak opisuje go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w pod pozycj\u0105 146 arkusza gminy Cedry Wielkie. Pierwszym jest cmentarz przyko\u015bcielny przy ulicy W\u0142adys\u0142awa \u0141okietka, o powierzchni 0,55 hektara, uj\u0119ty w tej samej ewidencji pod pozycj\u0105 145. W ewidencji przy obu cmentarzach podano wyznanie ewangelickie. W ewidencji gminnej osobno, jako inny obiekt, figuruje cmentarz katolicki w Woc\u0142awach z 1867 roku, na dzia\u0142ce 98/2.\n\nWoc\u0142awy, po niemiecku Wotzlaff, a w dokumentach \u015bredniowiecznych Oteslawe, to wie\u015b ko\u015bcielna na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnym powiecie Danziger Niederung. W 1384 roku wielki mistrz Konrad Z\u00f6llner von Rothenstein odnowi\u0142 mieszka\u0144com Woc\u0142aw przywilej che\u0142mi\u0144ski, a ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i plebani\u0119 uposa\u017cy\u0142 czterema \u0142anami. Parafia istnia\u0142a tu w tym czasie. Od Reformacji do 1945 roku \u015bwi\u0105tynia s\u0142u\u017cy\u0142a ewangelikom \u2014 najpierw luteranom, p\u00f3\u017aniej Ko\u015bcio\u0142owi unijnemu. W Woc\u0142awach prawo patronatu wykonywa\u0142 magistrat gda\u0144ski.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje we wsi 369 mieszka\u0144c\u00f3w: 303 luteran\u00f3w, 54 katolik\u00f3w i dwunastu mennonit\u00f3w. Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 *Wotzlaff* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim z 41 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 497, w tym 363 ewangelik\u00f3w, 101 katolik\u00f3w i 33 mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Parafia ewangelicka obejmowa\u0142a Woc\u0142awy oraz Wr\u00f3blewo i liczy\u0142a oko\u0142o tysi\u0105ca dusz. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 552 mieszka\u0144c\u00f3w: 355 ewangelik\u00f3w, 179 katolik\u00f3w i osiemnastu innych chrze\u015bcijan.\n\nSpis ksi\u0105g metrykalnych Prus Zachodnich, sporz\u0105dzony w 1908 roku przez Maxa B\u00e4ra, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazw\u0105 Wotzlaff ksi\u0119gi chrzt\u00f3w od 1612 roku, \u015blub\u00f3w od 1703, przy zgonach tylko rok 1688, wykaz komunikant\u00f3w z lat 1760\u20131809, a imienny od 1875 roku, oraz konfirmacje z lat 1800\u20131809 i od 1892 roku. W spisie B\u00e4ra figuruj\u0105 te\u017c zapiski o rozbi\u00f3rce kaplicy w 1605 roku, o po\u017carze ko\u015bcio\u0142a w 1729 roku i lista proboszcz\u00f3w. W urz\u0119dzie parafialnym przechowywano akta stanu cywilnego z lat 1809\u201313, obejmuj\u0105ce te\u017c Quadendorf i Wei\u00dfhof, a w archiwum pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku \u2014 z lat 1809\u201311. W archiwum pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku le\u017ca\u0142y duplikaty chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w z lat 1795\u20131806. W s\u0105dzie obwodowym w Gda\u0144sku przechowywano duplikaty z lat 1807\u201374.\n\nMennonici z Woc\u0142aw nale\u017celi do zboru w Gda\u0144sku; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono tu ich domu modlitwy ani cmentarza. Poch\u00f3wki usta\u0142y po wysiedleniu ewangelik\u00f3w w 1945 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w 1945 roku i pozosta\u0142 ruin\u0105, kt\u00f3r\u0105 otacza cmentarz przyko\u015bcielny. W pobli\u017cu ruiny wzniesiono now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 327 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 883 dusze.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Cedry Wielkie, pozycje 145 i 146; gminna ewidencja zabytk\u00f3w gminy Cedry Wielkie (cmentarz katolicki z 1867 roku, dzia\u0142ka 98/2); J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, Bd. 1, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 145\u2013146; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 404; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. VII, has\u0142o \u201eWoc\u0142awy\u201d; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirks\u201d, Danzig 1820, s. 218\u2013219, nr 203; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Danziger Niederung, poz. 71; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 5, nr 59; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 357; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Cedry Wielkie (stan 29 VIII 2026), pozycja 145 i 146","url":""},{"typ":"wykaz ksi\u0105g metrykalnych","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 357","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1154","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.282365,"lng":18.768382,"name_de":"Wotzlaff","name_pl":"Woc\u0142awy \u2014 cmentarz poewangelicki przy drodze do Bystrej","powiat":"gda\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Woc\u0142awy, po niemiecku Wotzlaff, to wie\u015b na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, w dawnym powiecie Danziger Niederung \u2014 do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a od 1939 do 1945 roku w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie. Parafi\u0119 wzmiankowano tu w 1384 roku, a stoj\u0105cy we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 gotycki, tr\u00f3jnawowy, ceglany.\n\nWezwanie \u015bwi\u0119tych Piotra i Paw\u0142a nosi\u0142a gotycka budowla: wykaz rejestru zabytk\u00f3w wymienia pod tym wezwaniem tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny z po\u0142owy XIV wieku, dzi\u015b ruin\u0119 (numer A-806 z 7 lutego 1974 roku, dawny numer 489 rejestru wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego). Waschinski zalicza t\u0119 wie\u015b do sze\u015bciu miejscowo\u015bci terytorium gda\u0144skiego, w kt\u00f3rych istnienie \u015bredniowiecznej szko\u0142y parafialnej po\u015bwiadcza nie tylko ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, ale i to, \u017ce pochodzili z nich studenci \u015bredniowiecznych uniwersytet\u00f3w.\n\nHermann Freytag wymienia w\u015br\u00f3d przedreformacyjnych duchownych Woc\u0142aw Jacobusa Setelera (Czedelera), po\u015bwiadczonego w latach 1471\u20131486, brata gda\u0144skiego mieszczanina Ambrosiusa, a w 1497 roku Bernardusa.\n\nEphraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku podaje, \u017ce w 1384 roku wielki mistrz Konrad Z\u00f6llner odnowi\u0142 wsi przywilej nadany wcze\u015bniej przez Lutra z Brunszwiku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 uwa\u017ca\u0142 za dawn\u0105 fundacj\u0119 krzy\u017cack\u0105, do kt\u00f3rej cz\u0119\u015b\u0107 o\u0142tarzow\u0105 z zakrysti\u0105 dobudowano od wschodu.\n\nPo Reformacji \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li ewangelicy; Heise notuje przy niej kr\u00f3tko: \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 jest ewangelicki, patronem jest magistrat w Gda\u0144sku\u201d.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha pierwszym pastorem ewangelickim by\u0142 tu od 1580 roku Burchard Praetorius, a w 1598 roku parafi\u0119 obj\u0105\u0142 magister Piotr Lossius, wcze\u015bniej przez osiemna\u015bcie lat prorektor gda\u0144skiego gimnazjum. Za pierwszego pastora ewangelickiego Harnoch uwa\u017ca Johanna Rosego, a powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Hartwicha, podaje, \u017ce po Burchardzie Praetoriusie nast\u0105pi\u0142 w 1581 roku Simon Hartwich; u samego Hartwicha rok 1581 stoi przy sporze duchownych gda\u0144skich. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) w 1585 roku przeniesiono do Woc\u0142aw z Rokitnicy (M\u00fcggenhahl) Szymona Hartwicha, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 tu trzyna\u015bcie lat i tu zmar\u0142. Hartwich przytacza o Lossiusie zdarzenie, kt\u00f3re dobrze pokazuje \u00f3wczesne spory o Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105: Lossius udzieli\u0142 jej raz w ch\u0142opskiej zagrodzie \u0107wier\u0107 mili od wsi, po niedzielnym obiedzie, podaj\u0105c komunikuj\u0105cym do r\u0105k zwyk\u0142y chleb, a rada gda\u0144ska nie ukara\u0142a go, bo powo\u0142a\u0142 si\u0119 na wolno\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. Hartwich podaje ten epizod jako przyk\u0142ad wp\u0142yw\u00f3w kalwi\u0144skich w\u015br\u00f3d gda\u0144skiego duchowie\u0144stwa tamtych lat.\n\nEphraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku uzupe\u0142nia daty tych duchownych. Piotr Lossius zosta\u0142 wprowadzony 16 kwietnia 1598 roku i zmar\u0142 w 1602 roku na zaraz\u0119, a jego nast\u0119pca Christoph Fahrenheid, wprowadzony 19 listopada 1602 roku, zmar\u0142 15 grudnia 1611 roku. Burcharda Praetoriusa, kt\u00f3rego Hartwich uwa\u017ca za pierwszego pastora w Woc\u0142awach, r\u0119kopis wymienia w latach 1580\u20131591 w Koszwa\u0142ach.\n\nJak g\u0142\u0119boka by\u0142a tu zmiana wyznaniowa, pokazuje wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku: przy ka\u017cdej z dwunastu parafii zapisano, ile ziemi ko\u015bcielnej trzyma lutera\u0144ski duchowny i ile mu wie\u015b p\u0142aci zamiast dziesi\u0119cin. Przy Woc\u0142awach wizytator zapisa\u0142, \u017ce \u201elutera\u0144ski pleban nies\u0142usznie dzier\u017cy cztery \u0142any\u201d, kt\u00f3re pr\u00f3cz dziesi\u0119cin mog\u0105 przynie\u015b\u0107 co najmniej oko\u0142o dwustu floren\u00f3w, a z ka\u017cdego \u0142anu p\u0142aci si\u0119 zamiast dziesi\u0119ciny korzec \u017cyta i drugi owsa. Do ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142y wtedy Sch\u00f6nau, gdzie sta\u0142a kaplica, wie\u015b zapisana jako \u201eCeiskendorf\u201d oraz Scharfenberg \u2014 ten sam zestaw wsi, kt\u00f3ry dwa i p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej notuje Rhesa.\n\nWed\u0142ug Hartwicha w 1612 roku powo\u0142ano do Woc\u0142aw z Osic Miko\u0142aja Spiegela (Spigelus), kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1641 roku; jego miejsce zaj\u0105\u0142 Piotr Clausewitz z Lublewa Gda\u0144skiego, zmar\u0142y w Woc\u0142awach w 1654 roku. Wed\u0142ug Hartwicha w 1659 roku przyby\u0142 do Woc\u0142aw Filip Bahrt, po nim urz\u0105d sprawowa\u0142 Eberhard Hutfilter, kt\u00f3ry w 1670 roku przeszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Gertrudy w Petershagen pod Gda\u0144skiem; jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 Filip Tautenius z Osic, kt\u00f3ry zmar\u0142 w Woc\u0142awach w 1680 roku. Wed\u0142ug Hartwicha pastor Jan Schultz zmar\u0142 w Woc\u0142awach w 1688 roku; w nast\u0119pnym roku przyszed\u0142 Samuel Verch, w 1702 roku powo\u0142any na diakona do gda\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy (M\u00f6nchskirche), po nim Jan Gotfryd Kirsch, w 1709 roku przeniesiony do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Bart\u0142omieja, a nast\u0119pnie magister Henryk Sieverts z Tujska, wcze\u015bniej, od 1703 roku, duchowny w Rokitnicy.\n\nWed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa Miko\u0142aja Spiegela powo\u0142ano 18 stycznia 1612 roku i wprowadzono 29 stycznia; zmar\u0142 w wieku 76 lat. Praetorius nazywa Woc\u0142awy najbogatsz\u0105 parafi\u0105 na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich: pastor mia\u0142 cztery \u0142any i dziesi\u0119ciny. Do parafii nale\u017ca\u0142a kaplica w Sch\u00f6nau, naprawiona w 1661 roku, w kt\u00f3rej pastor z Woc\u0142aw co trzeci\u0105 niedziel\u0119 po po\u0142udniu g\u0142osi\u0142 kazanie albo prowadzi\u0142 nauk\u0119 katechizmu. Od 1759 roku urz\u0119dowa\u0142 tu Suter, zmar\u0142y 8 czerwca 1784 roku, a po nim, od 1784 roku, Jonathan Wilhelm Heller, wcze\u015bniej pastor w Cedrach Wielkich.\n\nWynagrodzenie tutejszego nauczyciela ustali\u0142 burmistrz gda\u0144ski 29 pa\u017adziernika 1698 roku; Waschinski drukuje ten dokument. Ponad czterdzie\u015bci lat wcze\u015bniej, 23 czerwca 1657 roku, burmistrz Adrian von der Linde nakaza\u0142 woc\u0142awianom, by nawet wtedy, gdy grzebi\u0105 swoich zmar\u0142ych gdzie indziej, p\u0142acili szkolnemu mistrzowi nale\u017cn\u0105 mu op\u0142at\u0119 pod kar\u0105 pi\u0119ciu talar\u00f3w.\n\n\u015awi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a w 1729 roku i zosta\u0142a odbudowana skromniej. Ksi\u0119ga metrykalna opisana przez B\u00e4ra zachowa\u0142a zapiski o rozbi\u00f3rce kaplicy w 1605 roku i o po\u017carze ko\u015bcio\u0142a w 1729. Wed\u0142ug Harnocha wcze\u015bniejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Woc\u0142awach mia\u0142 o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142 do niego od 1516 roku, a przedtem sta\u0142 w gda\u0144skim ko\u015bciele Mariackim; ko\u015bci\u00f3\u0142 ten sp\u0142on\u0105\u0142. Heise datuje korpus i wie\u017c\u0119 na 1730 rok; g\u00f3rne partie wie\u017cy by\u0142y szachulcowe. Prezbiterium przetrwa\u0142o z dawniejszej budowli \u2014 jego dolna cz\u0119\u015b\u0107 mo\u017ce jeszcze pochodzi\u0107 z ko\u015bcio\u0142a wzmiankowanego w 1384 roku, a szczyt postawiono po zniszczeniu z 1465 roku i w jego blendach czytano dat\u0119 1677.\n\nPraetorius opisa\u0142 te\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 sprzed po\u017caru: mia\u0142 ch\u00f3ry, herb Gda\u0144ska i napis biblijny, w predelli o\u0142tarza przedstawiono ustanowienie Wieczerzy Pa\u0144skiej, ambona i chrzcielnica by\u0142y kamienne, a ko\u015bci\u00f3\u0142 z wie\u017c\u0105 otacza\u0142 mur; by\u0142a te\u017c kostnica i zegar. W 1701 roku przebudowano szczyt wie\u017cy, bo dawny sta\u0142 sto lat; dawn\u0105 ga\u0142k\u0119, osadzon\u0105 oko\u0142o 1600 roku, ufundowa\u0142 s\u0105siad z parafii Simon Kusch. Wi\u0119kszy dzwon z 1559 roku, z herbem Holandii i napisem po holendersku, wygl\u0105da\u0142 wed\u0142ug Praetoriusa na odlany w Holandii; drugi przela\u0142 w 1684 roku Absalon Wittwerck. Wed\u0142ug Praetoriusa m\u00f3wiono, \u017ce o\u0142tarz g\u0142\u00f3wny sta\u0142 wcze\u015bniej w gda\u0144skim ko\u015bciele Mariackim i rozebrano go tam w 1515 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 w nocy z 6 na 7 czerwca 1729 roku; zbi\u00f3rka na odbudow\u0119 przynios\u0142a 2718 floren\u00f3w, a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0142 5 marca 1730 roku senior Weickmann i tego samego dnia wprowadzono pastora Vogta.\n\nPo\u017car i odbudow\u0119 opisa\u0142 w\u0142asnor\u0119cznie w zeszycie zapisk\u00f3w z lat 1729\u20131738 sam pastor, magister Reinhold Dietrich Vogt. Wed\u0142ug jego relacji ogie\u0144 wybuch\u0142 oko\u0142o pierwszej w nocy w stajni przy plebanii, silny wiatr pcha\u0142 p\u0142omienie prosto na ko\u015bci\u00f3\u0142 i oko\u0142o trzeciej zapali\u0142a si\u0119 w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci wie\u017ca kryta drewnianym gontem, a oko\u0142o pi\u0105tej rano ko\u015bci\u00f3\u0142 le\u017ca\u0142 w gruzach i popiele. Sp\u0142on\u0119\u0142y w nim tak\u017ce organy. Plebania, cho\u0107 ogie\u0144 otacza\u0142 j\u0105 z obu stron, ocala\u0142a. Dop\u00f3ki \u017cy\u0142 pastor magister Henrich Siwertz, nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano na zmian\u0119 w kaplicach w Sch\u00f6nau i Pferlingsdorff, a po jego \u015bmierci ju\u017c tylko w kaplicy w Sch\u00f6nau (nazwisko pastora i nazwy wsi w pisowni Vogta). Z metalu stopionego w po\u017carze i odnalezionego odlano jeszcze w 1729 roku nowy dzwon i przed ko\u0144cem roku zawieszono go na cmentarzu przyko\u015bcielnym w postawionej w tym celu dzwonnicy. Vogt zanotowa\u0142, \u017ce w napisie na dzwonie omy\u0142kowo podano maj zamiast czerwca i \u017ce nie ma na nim nazwiska pastora, bo gdy dzwon odlewano, Siwertz ju\u017c nie \u017cy\u0142, a jego miejsca jeszcze nie obsadzono. Vogta powo\u0142ano na pastora 20 lutego 1730 roku. Przy po\u015bwi\u0119ceniu Weickmann po\u015bwi\u0119ci\u0142 najpierw ca\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142, a potem osobno ambon\u0119, chrzcielnic\u0119, konfesjona\u0142, o\u0142tarz i wreszcie ziemi\u0119 na spoczynek zmar\u0142ych. Wed\u0142ug kazania Weickmanna, kt\u00f3re stre\u015bci\u0142 Vogt, burmistrz Gabriel von Boemeln, administrator \u017bu\u0142aw Steblewskich, wzi\u0105\u0142 sobie to nieszcz\u0119\u015bcie do serca i od razu zatroszczy\u0142 si\u0119 o \u015brodki na odbudow\u0119.\n\nPo\u017car opisano tak\u017ce w kronice s\u0105siedniej parafii w Cedrach Wielkich. Wed\u0142ug tego zapisu we wtorek po Zielonych \u015awi\u0105tkach, mi\u0119dzy p\u00f3\u0142noc\u0105 a pierwsz\u0105, z nieostro\u017cno\u015bci parobk\u00f3w zapali\u0142a si\u0119 stajnia duchownego w Woc\u0142awach; przy bardzo silnym wietrze sp\u0142on\u0119\u0142y jego stajnia, stodo\u0142a i spichlerz razem z ko\u0144mi, wozami i wszystkim, co w nich by\u0142o, a tak\u017ce ca\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142, a ogie\u0144 ugaszono dopiero nast\u0119pnego dnia oko\u0142o dziewi\u0105tej rano. Ocala\u0142y tylko mieszkanie zakrystiana i piekarnia. W zakrystii znaleziono pod gruzem Bibli\u0119 ko\u015bcieln\u0105: ok\u0142adka sp\u0142on\u0119\u0142a, ale \u017cadna karta tekstu nie by\u0142a uszkodzona ani nie zgin\u0119\u0142a.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 w Woc\u0142awach, po niemiecku Wotzlaff, tworzy\u0142 wyd\u0142u\u017cony prostok\u0105t z niewiele w\u0119\u017cszym prezbiterium; wn\u0119trze, razem z otwart\u0105 na ca\u0142\u0105 szeroko\u015b\u0107 krucht\u0105 wie\u017cow\u0105, mierzy\u0142o 35,4 metra d\u0142ugo\u015bci i 8,40 metra szeroko\u015bci. P\u0142askie stropy wn\u0119trza obito p\u0142\u00f3tnem i ozdobiono malowid\u0142ami; wed\u0142ug Praetoriusa korpus by\u0142 pierwotnie tr\u00f3jnawowy, z pi\u0119cioma filarami po ka\u017cdej stronie, z nawami bocznymi sklepionymi i naw\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 nakryt\u0105 drewnianym stropem. Organy z 1738 roku mia\u0142y snycerk\u0119 w charakterze organ\u00f3w w Pruszczu Gda\u0144skim (Praust) i zbudowa\u0142 je ten sam mistrz. Nieu\u017cywana ju\u017c chrzcielnica z 1702 roku by\u0142a starannie rze\u017abiona w d\u0119bie: mis\u0119 d\u017awiga\u0142y trzy anio\u0142y, a pokryw\u0119 zdobi\u0142y li\u015bcie akantu. W ko\u015bciele wisia\u0142o rze\u017abione epitafium z Ostatni\u0105 Wieczerz\u0105, uj\u0119t\u0105 dwiema kariatydami, kt\u00f3re d\u017awiga\u0142y belkowanie z barokow\u0105 nadstaw\u0105 z wici; Heise wi\u0105za\u0142 je z gda\u0144skimi pracami XVII wieku. Oba dzwony przelano w XVIII wieku \u2014 jeden w 1733 roku Johann Gottfried Wittwerk, wi\u0119kszy w 1783 roku Karl Gottfried Anthony.\n\nWed\u0142ug zapisk\u00f3w Vogta nowe organy uko\u0144czono w 1732 roku, a burmistrz von Boemeln wyznaczy\u0142 na ich po\u015bwi\u0119cenie trzeci dzie\u0144 Zielonych \u015awi\u0105tek, to samo \u015bwi\u0119to, w kt\u00f3re trzy lata wcze\u015bniej sp\u0142on\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 razem z organami; Vogt wyg\u0142osi\u0142 wtedy kazanie o muzyce ko\u015bcielnej mi\u0142ej Bogu, o \u015bpiewie i o grze na organach. W 1738 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 wymalowano, a Vogt wyg\u0142osi\u0142 w dwudziest\u0105 trzeci\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej kazanie o obrazach: \u017ce w ko\u015bciele nale\u017cy je wprawdzie tolerowa\u0107, ale nie wolno im oddawa\u0107 czci (\u201eDie Bilder in der Kirchen, wie sie I. zwar darinnen zu dulden, aber II. doch nicht anzubeten seyn\u201d).\n\nW 1834 roku Rhesa wymienia Wotzlaff jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 z d\u0142ug\u0105 list\u0105 pastor\u00f3w i ze wsiami filialnymi: Sch\u00f6nau, Sperlingsdorf, Scharfenberg oraz cz\u0119\u015bci\u0105 Landau i Hochzeit. Liczby uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w ci\u0105g. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 369 mieszka\u0144c\u00f3w: 303 luteran\u00f3w, 54 katolik\u00f3w i 12 mennonit\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Woc\u0142awach i jednym ko\u015bciele ewangelickim. *S\u0142ownik geograficzny* podaje stan z 1868 roku: 497 mieszka\u0144c\u00f3w w 41 domach, w\u015br\u00f3d nich 363 ewangelik\u00f3w, 101 katolik\u00f3w i 33 mennonit\u00f3w. *S\u0142ownik geograficzny* notuje przewag\u0119 ewangelik\u00f3w \u2014 363 wobec 101 katolik\u00f3w \u2014 oraz szko\u0142\u0119 katolick\u0105 i ewangelick\u0105 we wsi. Znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wsi stanowili jednak mennonici, zwi\u0105zani ze zborem w Gda\u0144sku, nie z miejscowym ko\u015bcio\u0142em; pami\u0105tk\u0105 po nich jest stela z 1739 roku, przeniesiona z Wr\u00f3blewa. Odr\u0119bnie dzia\u0142a\u0142a tu wsp\u00f3lnota katolicka, skupiaj\u0105ca robotnik\u00f3w polskich i kaszubskich. Wed\u0142ug ksi\u0119dza Jakuba Fankidejskiego istnia\u0142a we wsi od 1870 roku katolicka stacja misyjna \u201ez pi\u0119knym ko\u015bcio\u0142em\u201d; jej ksi\u0119gi metrykalne zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1869 roku i do 1874 prowadzono je po niemiecku, potem po \u0142acinie. Spis z 1910 roku wymienia Woc\u0142awy ju\u017c jako siedzib\u0119 parafii katolickiej.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* opisuje t\u0119 sam\u0105 budowl\u0119 pod koniec XIX wieku jako ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, przy kt\u00f3rym sta\u0142a szko\u0142a ewangelicka; katolicy nale\u017celi wtedy do parafii w Giemlicach. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Wotzlaff* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 41 budynk\u00f3w mieszkalnych i 497 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 363 ewangelik\u00f3w, 101 katolik\u00f3w i 33 mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 552 mieszka\u0144c\u00f3w: 355 ewangelik\u00f3w, 179 katolik\u00f3w i osiemna\u015bcie os\u00f3b innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich, na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w. Ewangelicy mieli parafi\u0119 na miejscu, katolicy \u2014 do parafii w Giemlicach. Parafia liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha oko\u0142o tysi\u0105ca dusz. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 943 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1874 roku superintendent i radca konsystorski Julius Schaper. Siedzib\u0105 superintendenta Woc\u0142awy bywa\u0142y ju\u017c wcze\u015bniej: latem 1852 roku kr\u00f3l mianowa\u0142 tutejszego pastora Bertlinga superintendentem diecezji \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich (Danziger Werder). Schaper ubiega\u0142 si\u0119 w 1888 roku o probostwo przy ko\u015bciele Tragheim w Kr\u00f3lewcu i 16 wrze\u015bnia mia\u0142 tam wyg\u0142osi\u0107 kazanie pr\u00f3bne, ale pozosta\u0142 w Woc\u0142awach; 1 stycznia 1893 roku prasa donios\u0142a, \u017ce kr\u00f3l mianowa\u0142 go zarazem radc\u0105 i cz\u0142onkiem konsystorza prowincji Prusy Zachodnie w urz\u0119dzie ubocznym.\n\nParafia by\u0142a te\u017c siedzib\u0105 superintendenta: w 1913 roku superintendent i pastor Paul Schultze z Woc\u0142aw przeszed\u0142 w stan spoczynku, odznaczony z tej okazji Orderem Korony. Parafia prowadzi\u0142a w swojej ksi\u0119dze r\u0119kopi\u015bmienny wykaz pastor\u00f3w, uzupe\u0142niany jeszcze w okresie mi\u0119dzywojennym. Paul Adolf Schultze, urodzony 20 marca 1849 roku w Hohen-Selchow w powiecie Randow na Pomorzu, obj\u0105\u0142 Woc\u0142awy w listopadzie 1901 roku. W czerwcu 1903 roku obradowa\u0142a tu komisja generalnej wizytacji ko\u015bcielnej i szkolnej diecezji \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich, z generalnym superintendentem Doeblinem na czele. 3 czerwca powitali j\u0105 na plebanii pastor Schultze i starsi zboru, a nazajutrz odprawiono nabo\u017ce\u0144stwo otwarcia w ko\u015bciele, kt\u00f3ry berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d opisa\u0142 jako pi\u0119knie odnowiony i bogato przystrojony; ch\u00f3r nauczycieli diecezji za\u015bpiewa\u0142 motet \u201eErhebet, ihr Tore, das Haupt\u201d. W maju 1907 roku Schultze otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy. Od 1 kwietnia 1907 roku by\u0142 superintendentem diecezji \u017bu\u0142aw Gda\u0144skich, a w stan spoczynku przeszed\u0142 1 pa\u017adziernika 1913 roku. Zmar\u0142 w marcu 1920 roku. Po nim, w 1913 roku, parafi\u0119 obj\u0105\u0142 Johannes Hevelke, urodzony w 1854 roku w Gda\u0144sku. Wcze\u015bniej by\u0142 pastorem w Rokitnicy (M\u00fcggenhahl), a potem przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary w Gda\u0144sku. Wykaz podaje, \u017ce w Woc\u0142awach Hevelke za\u0142o\u017cy\u0142 rejestry do ksi\u0105g ko\u015bcielnych i \u017ce zajmowa\u0142 si\u0119 pi\u015bmiennictwem. Na emerytur\u0119 przeszed\u0142 1 listopada 1925 roku i osiad\u0142 we Wrzeszczu. Jego nast\u0119pc\u0105 by\u0142 Ernst Horn, urodzony w 1872 roku w Gro\u00df Okonin w dawnym powiecie ko\u015bcierskim. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Woc\u0142awach liczy\u0142a wtedy 807 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1926 roku Ernst Horn.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 zniszczono w 1945 roku; do dzi\u015b pozosta\u0142y z niego fragmenty mur\u00f3w i ostro\u0142ukowy portal. Od 1982 roku dzia\u0142a we wsi parafia rzymskokatolicka. Wok\u00f3\u0142 ruiny, przy ulicy W\u0142adys\u0142awa \u0141okietka, le\u017cy dawny cmentarz przyko\u015bcielny o powierzchni 0,55 hektara; drugi, poewangelicki, o powierzchni 0,44 hektara i z zachowanym krzy\u017cem, znajduje si\u0119 oko\u0142o 600 metr\u00f3w na po\u0142udnie od ko\u015bcio\u0142a, przy drodze z Osic do Bystrej.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej \u2014 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich \u201eWotzlaff\u201d \u2014 zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1612\u20131928. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. B\u00e4r rozpisuje je szczeg\u00f3\u0142owo: chrzty od 1612 roku, \u015bluby od 1703, pogrzeby z 1688 roku, wykazy komunikant\u00f3w z lat 1760\u20131809 i imienne od 1875, konfirmacje z lat 1800\u20131809 i od 1892; akta stanu cywilnego z lat 1809\u20131813, przechowywane przy parafii, obejmowa\u0142y tak\u017ce Quadendorf i Wei\u00dfhof.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 327 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 883 dusze.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Rose (1585), Petrus Lossius (1598), Philipp Barth (1655), Samuel Verch (1689), Johann Gottfried Kirsch (1702), Gottlieb Salomon Kickebusch (1744), Johannes Gottfried Julius Schaper (1874), Paul Adolf Schultze (1901), Theodor Johannes Hevelke (1913), Ernst Emil Karl Horn (1926), Johannes Schubert (1938). Bez podanego roku: Erhard Hutfilter.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Heise datuje organy na 1738 rok, a wed\u0142ug zapisk\u00f3w pastora Vogta nowe organy uko\u0144czono w 1732 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 184, 188, 193, 208; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 404; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 145, 146; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePommerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 146; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom VII, has\u0142o Woc\u0142awy; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 113\u2013115; Wykaz dekanatu Ma\u0142ej Wyspy Gda\u0144skiej z 1593 roku \u2014 kodeks 30 archiwum kapitu\u0142y w\u0142oc\u0142awskiej, fol. 124\u2013125, pozycja 11, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, t. I z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, has\u0142o Wotzlaff (inwentarz 1885\u201387); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger Niederung, s. 21, poz. 71; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 5 i 19, pozycje 59 i 282; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 205; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Danziger Niederung, s. 14\u201315, poz. 70; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 475, 556 i aneks II; wojew\u00f3dzki rejestr zabytk\u00f3w, pozycja 806 (dawny numer 489 rejestru wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego) oraz wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Cedry Wielkie, pozycje 145 i 146; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 218\u2013219, nr 203; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 10; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 183\u2013184; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 29\u201330; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 36; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5817, ksi\u0119ga parafii Woc\u0142awy z r\u0119kopi\u015bmiennym wykazem pastor\u00f3w (nr 21\u201323), skan 4, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 357; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 69; t. 3, s. 793, 836, 852, 931, 936; t. 4, s. 1105; t. 5, s. 1509; t. 6, s. 1566, 1631, 1652; t. 7, s. 1881; \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 14 sierpnia 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 30 sierpnia 1888 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 1 stycznia 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 25 czerwca 1903 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 24 maja 1907 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 29r\u201331v; Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder) z lat 1648\u20131716, z kronik\u0105 i rejestrem dar\u00f3w pastor\u00f3w Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228); Zapiski kronikarskie parafii ewangelickiej w Woc\u0142awach (Wotzlaff) z lat 1729\u20131738, relacja pastora Reinholda Dietricha Vogta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5824 (Archion 18185).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Landkreises Danzig\u201d (Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen, z. 2), Danzig 1885","tytul_przed_B4_2026_10_11":"Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen (inwentarz 1885-87)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Woc\u0142awy (Wotzlaff) \u2013 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane, zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-cedry-wielkie/woclawy"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom VII, has\u0142o Woc\u0142awy","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"dziennik urz\u0119dowy konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1913, nr 10","url":"https://polona.pl/item-view/fa942926-ba69-402a-abab-dc3c53de32a7"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 2: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Danzig 1885, s. 145, 146","tytul_przed_B4_2026_10_11":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 1: \u201eDer Landkreis Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1885, s. 145, 146","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 404","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 184, 188, 193, 208","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 357","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 69; t. 3, s. 793, 836, 852, 931, 936; t. 4, s. 1105; t. 5, s. 1509; t. 6, s. 1566, 1631, 1652; t. 7, s. 1881","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 14 sierpnia 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TVGUERHTQLEKW6QNNEZR5KWYVYDR6EKV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 30 sierpnia 1888 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SJX5WE4XACHYR4HKPBWFMPLVL6DLPQZ7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 1 stycznia 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/FCCRAA77XYNFAOYXF2QUO7B25RDFBEH4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 25 czerwca 1903 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/Q6IONM5LQZ6NHCDFLVDYYCF5WA3FRLEP"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 24 maja 1907 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MX4FLF6P7PEIAJKGFGCYFB6DTQQ3YTVJ"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Hermann Freytag, \u201eLandgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 58, 1918, s. 111\u2013124","url":"https://archive.org/details/dlibra.bibliotekaelblaska.pl.Heft58.10010350"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 29r\u201331v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, t. I: \u201ePommerellen\u201d, Danzig 1884\u20131887, s. 146","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Ksi\u0119ga r\u00f3\u017cnych spis\u00f3w parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Gro\u00df Z\u00fcnder) z lat 1648\u20131716, z kronik\u0105 i rejestrem dar\u00f3w pastor\u00f3w Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Zapiski kronikarskie parafii ewangelickiej w Woc\u0142awach (Wotzlaff) z lat 1729\u20131738, relacja pastora Reinholda Dietricha Vogta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5824 (Archion 18185)","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 113\u2013115","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 14","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"OSM Nominatim \u2014 ruiny ko\u015bcio\u0142a Woc\u0142awy","id":"KOS-0194","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.28515,"lng":18.77117,"name_de":"Wotzlaff","name_pl":"Woc\u0142awy \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ruina)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wotzlaff (dzi\u015b Woc\u0142awy, gm. Cedry Wielkie, pow. gda\u0144ski) \u2014 wie\u015b na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich, przed 1920 w Kreis Danziger Niederung (RB Danzig, Prusy Zachodnie), w latach 1920\u20131939 w granicach Wolnego Miasta Gda\u0144ska. Gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015b\u015b. Piotra i Paw\u0142a (po\u0142. XIV w., wzmiankowany 1384) \u2014 pierwotnie tr\u00f3jnawowa bazylika z masywn\u0105 wie\u017c\u0105 zachodni\u0105 \u2014 po reformacji przej\u0119ty przez ewangelik\u00f3w i od XVI w. s\u0142u\u017cy\u0142 jako lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w\u015br\u00f3d przewa\u017caj\u0105cej ludno\u015bci protestanckiej. W 1729 w znacznej cz\u0119\u015bci sp\u0142on\u0105\u0142, odbudowany skromniej ok. 1736. Zniszczony w 1945, do dzi\u015b w ruinie. Odr\u0119bna, mniejszo\u015bciowa parafia katolicka (Polacy i Kaszubi) dzia\u0142a\u0142a w latach 1868\u20131945 przy nowym ko\u015bciele neogotyckim; obecna wsp\u00f3lnota katolicka powsta\u0142a w 1982. Na terenie przyko\u015bcielnym zachowano mennonicki nagrobek z 1739, przeniesiony z s\u0105siedniego Wr\u00f3blewa \u2014 \u015blad odr\u0119bnej wsp\u00f3lnoty menonickiej \u017bu\u0142aw, nie lutera\u0144skiej.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Wikipedia / pruszczanie.pl \u2014 Woc\u0142awy","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0466","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2894,"lng":18.7714,"name_de":"Wotzlaff","name_pl":"Woc\u0142awy \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Wotzlaff, nieistniej\u0105cy)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego cmentarz w Wodnicy le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, nieopodal S\u0142upi; portal cmentarzy ewangelickich powiatu umieszcza go na wschodnim skraju wsi i podaje, \u017ce za\u0142o\u017cono go w 1892 roku. Monografia daty za\u0142o\u017cenia nie ustala: fragment mapy obejmuj\u0105cy Wodnic\u0119 nie zosta\u0142 zaktualizowany po 1889 roku, nekropolii nie naniesiono na p\u00f3\u017aniejsze przedruki i nie zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c \u017cadne inskrypcje z datami poch\u00f3wk\u00f3w. Teren ma kszta\u0142t wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, starodrzew jest mocno przetrzebiony, a z nagrobk\u00f3w pozosta\u0142y nieliczne szcz\u0105tki. W 2006 roku ustawiono na cmentarzu kamie\u0144 upami\u0119tniaj\u0105cy miejsce spoczynku dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Wodnicy. Sta\u0142 tu niegdy\u015b granitowy obelisk z nazwiskami trzynastu mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej i napisem \u201eF\u00fcr Heimat und Vaterland starben / aus Hohenstein den Heldentod\u201d; dzi\u015b le\u017cy z\u0142o\u017cony na jednej z posesji. Ofiary d\u017cumy z 1709 roku pochowano osobno, w lesie nad S\u0142upi\u0105, w miejscu dok\u0142adnie nieznanym.\n\nW 1784 roku Wodnica nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br miasta S\u0142upska i le\u017ca\u0142a mil\u0119 i \u0107wier\u0107 na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od niego, na lewym brzegu S\u0142upi, p\u00f3\u0142 mili od Ba\u0142tyku. Mieszka\u0142o tu 11 gospodarzy, do kt\u00f3rych dosz\u0142o jeszcze jedno dokupione gospodarstwo \u2014 wszyscy p\u0142acili op\u0142at\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 zamiast pa\u0144szczyzny \u2014 a tak\u017ce p\u00f3\u0142ch\u0142op i czterech cha\u0142upnik\u00f3w-budnik\u00f3w. W Wodnicy mieszka\u0142 te\u017c nauczyciel; razem by\u0142o tu 19 dym\u00f3w.\n\nWodnica, przed 1945 rokiem Hohenstein, le\u017cy na lewym brzegu S\u0142upi, w gminie Ustka. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1337 roku, a lokacj\u0119 datuje si\u0119 na XIV wiek; portal cmentarzy powiatu przypuszcza, \u017ce wie\u015b powsta\u0142a ju\u017c w XIII wieku, a w XIV nale\u017ca\u0142a do miasta S\u0142upska. Do 1945 roku le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 we wsi 380 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w; w 1925 roku odnotowano tu jednego katolika, a w 1939 roku wie\u015b liczy\u0142a 379 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Wodnica nie mia\u0142a. Tutejsi ewangelicy nale\u017celi do parafii w Charnowie (Arnshagen), gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto; ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142a \u015bwi\u0105tynia w Strzelinie (Gro\u00df Strellin), a do parafii nale\u017ca\u0142y ponadto Klein-Strellin i \u00dcberlauf. Prawo kolacji, czyli powo\u0142ywania duchownego, przys\u0142ugiwa\u0142o magistratowi S\u0142upska, a w Gro\u00df Strellin \u2014 w\u0142a\u015bcicielom tamtejszych d\u00f3br.\n\nWie\u015b ewakuowano 8 marca 1945 roku, 6 pa\u017adziernika wprowadzono polsk\u0105 administracj\u0119, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Cmentarz przesta\u0142 wtedy s\u0142u\u017cy\u0107 wsi i jest dzi\u015b silnie zaro\u015bni\u0119ty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Stettin 1912, s. 467; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 237; \u201eCmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim\u201d (portal cmentarze.slupsk.pl, Jaros\u0142aw D\u0105browski), has\u0142a gminy Ustka i Wodnicy; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Ustka \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 237","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 237); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eArnshagen, Mater \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 467\u2013468]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 170, pozycja 48)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o \u201eArnshagen, Mater \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 467\u2013468]\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 237); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eArnshagen, Mater \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 467\u2013468]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 170, pozycja 48)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 170, poz. 48","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 237); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eArnshagen, Mater \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 467\u2013468]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 170, pozycja 48)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Stettin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (portal cmentarze.slupsk.pl, Jaros\u0142aw D\u0105browski), has\u0142o gminy Ustka","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 928","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0768","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5603,"lng":16.8694,"name_de":"Hohenstein","name_pl":"Wodnica \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Wojciechowie, so\u0142ectwie gminy Wicko, pozosta\u0142 dawny cmentarz ewangelicki. Jego po\u0142o\u017cenie wyznaczy\u0142 pomiarem w terenie w 2013 roku Marek Drzewiecki, autor opracowania \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, opisu cmentarza jednak nie og\u0142osi\u0142. \ud83d\udfe1 Jako niemieck\u0105 nazw\u0119 wsi podaje si\u0119 Adlig Sarbske, ale nie uda\u0142o si\u0119 jej potwierdzi\u0107 w \u017ar\u00f3d\u0142ach; o dziejach i stanie cmentarza brak dzi\u015b wiadomo\u015bci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Cmentarze ziemi l\u0119borskiej, cmentarze.lebork.pl [kopia archiwalna 2015-04-15].*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Cmentarze ziemi l\u0119borskiej","url":"https://web.archive.org/web/20150415155928/http://www.cmentarze.lebork.pl/"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0894","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.686226,"lng":17.762419,"name_de":"M\u00fcnsterhof","name_pl":"Wojciechowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wojciechowo le\u017cy na wsch\u00f3d od Wicka; do 1945 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Karta cmentarza z 26 sierpnia 2005 roku podaje dawn\u0105 nazw\u0119 miejscowo\u015bci: M\u00fcnsterhof. F. Schultz w dziejach powiatu l\u0119borskiego z 1912 roku wymienia osad\u0119 \u201eM\u00fcnsterhof bei Schwartow\u201d i podaje, \u017ce za\u0142o\u017cy\u0142 j\u0105 r\u00f3d hrabi\u00f3w M\u00fcnster, w\u0142a\u015bcicieli Schwartow. Pozosta\u0142 tu dawny cmentarz ewangelicki. W samej wsi w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni nie by\u0142o.\n\nGminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Wicko na lata 2019\u20132023 zalicza tutejszy cmentarz \u2014 obok cmentarza w G\u0119si \u2014 do dw\u00f3ch najm\u0142odszych cmentarzy ewangelickich w gminie, datowanych na lata 20. XX wieku.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono \u2014 do oko\u0142o 1947 roku.\n\nKarta cmentarza z 26 sierpnia 2005 roku ocenia stan nagrobk\u00f3w s\u0142owami: \u201enagrobki zdewastowane\u201d; w dobrym stanie zachowa\u0142y si\u0119 wtedy jedynie dwa obiekty \u2014 kamienny krzy\u017c z zatart\u0105 inskrypcj\u0105 oraz tablica nagrobna Ottona Kamradta, zmar\u0142ego 27 wrze\u015bnia 1939 roku. Cmentarz o powierzchni 0,36 hektara le\u017ca\u0142 w niedu\u017cym lasku na po\u0142udnie od drogi przez wie\u015b, a starodrzew by\u0142 w wi\u0119kszo\u015bci wyci\u0119ty. Z dawnego starodrzewu pozosta\u0142o 11 \u015bwierk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Wicko na lata 2019\u20132023 (uchwa\u0142a nr VI/16/2019 z 26 marca 2019 roku); karta cmentarza w Wojciechowie, oprac. M. Palacz, 2005 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0082","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.686226,"lng":17.762419,"name_de":"M\u00fcnsterhof","name_pl":"Wojciechowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wojewo to osada na po\u0142udnie od \u015awietlina, w gminie \u0141\u0119czyce. Na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od jej zabudowa\u0144 stoi le\u015bnicz\u00f3wka, po\u0142o\u017cona przy niewielkim stawie, a za stawem le\u017cy male\u0144ki cmentarz, ogrodzony niskim p\u0142otkiem. Dobrze widoczny jest jeden gr\u00f3b z podstaw\u0105 u\u0142amanego krzy\u017ca; w trawie majacz\u0105 ledwie czytelne zarysy dw\u00f3ch dalszych mogi\u0142. Marek Drzewiecki, kt\u00f3ry obiekt opisa\u0142 i sfotografowa\u0142, przypuszcza, \u017ce s\u0105 to groby tutejszych le\u015bniczych albo \u015blad ludzkich tragedii z ko\u0144ca wojny.\n\nJest to osobne miejsce poch\u00f3wku, nie stary cmentarz ewangelicki w \u015awietlinie. Oba miejsca dzieli oko\u0142o p\u00f3\u0142tora kilometra.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u201eWojewo\u201d.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0940","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wojewo/PICT7537.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.595833,"lng":17.936444,"name_de":"","name_pl":"Wojewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wola-Sosenka, po niemiecku Wolla, to osada \u015br\u00f3dle\u015bna w gminie Kwidzyn, w powiecie kwidzy\u0144skim. Cmentarz le\u017cy w lesie, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi z O\u015bna do Woli-Sosenki, na cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki 175/3 w obr\u0119bie Brokowo Rakowieckie. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz datowano na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 dziewi\u0119tnastego wieku, bez podania wyznania; jako ewangelicki \u2014 ze znakiem zapytania \u2014 wymienia go ewidencja cmentarzy Pomorza. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 datuje go na po\u0142ow\u0119 XIX wieku i opisuje jako po\u0142o\u017cony w lesie, o nieregularnym zarysie. W tym samym programie zapisano, \u017ce zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne nagrobki z pocz\u0105tku XX wieku, a wn\u0119trze porastaj\u0105 krzewy i samosiejki. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wyznania za\u0142o\u017cycieli cmentarza ani jego los\u00f3w po 1945 roku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Wolla* jako folwark. Notowa\u0142 tu trzy domy mieszkalne i 55 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 35 ewangelik\u00f3w i 20 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kisielicach; katolicy \u2014 do parafii *Schwarzenau*; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Neudeck*.\n\nW 1893 roku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 *Woll\u0119* w powiecie kwidzy\u0144skim jako dobra rycerskie. Najbli\u017csza stacja pocztowa znajdowa\u0142a si\u0119 w Rakowicach, czyli w Rakowcu, w odleg\u0142o\u015bci 6 kilometr\u00f3w. W Prabutach, w odleg\u0142o\u015bci 8 kilometr\u00f3w, znajdowa\u0142a si\u0119 stacja kolei. Dobra liczy\u0142y 125 hektar\u00f3w, z czego 95 przypada\u0142o na rol\u0119 orn\u0105, 7 na \u0142\u0105ki i 2 na las. W 1885 roku sta\u0142y tu 2 domy, w kt\u00f3rych mieszka\u0142y 3 dymy, czyli gospodarstwa domowe. S\u0142ownik odnotowywa\u0142 w dobrach pok\u0142ady torfu.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w obszarze dworskim Wolla osiemnastu mieszka\u0144c\u00f3w: jedenastu ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Rakowcu (Gro\u00df Krebs), katolicy do parafii w Prabutach, w s\u0105siednim powiecie suskim. W spisie z 1 grudnia 1910 roku osada nie ma osobnej pozycji.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Oschen w parafii Rakowiec (Gro\u00df Krebs) i podaje \u0142\u0105cznie 37 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, strony 82\u201383, pozycja 183 (oraz Kreis Dirschau, strona 30, pozycja 79); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Kwidzyn; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wola-Sosenka \u2014 Gmina Kwidzyn; Kwidzynopedia, has\u0142o \u201eWola-Sosenka\u201d [kopia archiwalna 2024-05-26]; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku, Rakowiec; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IX, has\u0142o \u201eRakowice\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Marienwerder, s. 46\u201347, wykaz osad przy poz. 144; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIII, has\u0142o \u201eWolla\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 124\u2013125; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wola-Sosenka \u2014 Gmina Kwidzyn","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wola-Sosenka \u2014 Gmina Kwidzyn / Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2024-05-26]"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kwidzynopedia, has\u0142o \u201eWola-Sosenka\u201d [kopia archiwalna 2024-05-26]","url":"https://web.archive.org/web/20240526174347/http://kwidzynopedia.pl/","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wola-Sosenka \u2014 Gmina Kwidzyn / Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2024-05-26]"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr XLIX/342/23 Rady Gminy Kwidzyn z dnia 31 maja 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 3041, s. 87","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=3041"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0419","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.77163,"lng":19.07948,"name_de":"Wolla","name_pl":"Wola-Sosenka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz wiejski w Wolini za\u0142o\u017cono w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, w\u015br\u00f3d \u00f3wczesnych upraw i \u0142\u0105k. Zachowa\u0142o si\u0119 na nim wiele kompletnych nagrobk\u00f3w z inskrypcjami, g\u0142\u00f3wnie z lat trzydziestych i czterdziestych XX wieku; najstarszy datowany jest na 1869 rok. Licznie wyst\u0119puje tu naturalny kamie\u0144 ze \u015bci\u0119t\u0105 p\u0142aszczyzn\u0105 frontow\u0105 i wyryt\u0105 na niej inskrypcj\u0105. Przetrwa\u0142o kilka drewnianych krzy\u017cy z 1945 roku. Przy wej\u015bciu stoi wsp\u00f3\u0142czesna aran\u017cacja z kamieniem upami\u0119tniaj\u0105cym dawnych mieszka\u0144c\u00f3w Wolini. Nekropoli\u0119 zamkni\u0119to w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, cho\u0107 ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 we wrze\u015bniu 1976 roku \u2014 spocz\u0119\u0142a tu Anna Schr\u00f6der, zmar\u0142a 12 wrze\u015bnia.\n\nW 1784 roku Wolinia liczy\u0142a 82 dymy. By\u0142 tu nauczyciel, folwark Morhof z wieloma domami kolonist\u00f3w, cegielnia i wapiennik, a od 1621 roku dobra mia\u0142y przywilej ksi\u0119cia Bogus\u0142awa XIV na wolny po\u0142\u00f3w ryb w \u0141ebie, z wy\u0142\u0105czeniem po\u0142owu \u0142ososi. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Stowi\u0119cinie (Stojentin) w synodzie s\u0142upskim.\n\nWolinia, po niemiecku Wollin, w zapisach dawniejszych Wolineke i Vellin, by\u0142a folwarkiem rodu von Puttkamer, po\u015bwiadczonym w ich r\u0119kach co najmniej od 1457 roku. W Wolini r\u00f3d von Puttkamer wzni\u00f3s\u0142 reprezentacyjny dw\u00f3r. W 1878 roku baron Georg von Puttkamer utraci\u0142 posiad\u0142o\u015b\u0107, a maj\u0105tek przeszed\u0142 do Philippa von Braunschweig.\n\n\ud83d\udfe1 Jan Wild pisze, \u017ce do pierwszej po\u0142owy XX wieku Wolinia mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, a w 1923 roku wie\u015b, wcze\u015bniej podporz\u0105dkowan\u0105 parafii w Stowi\u0119cinie, w\u0142\u0105czono do parafii w Cecenowie, kt\u00f3ra w 1940 roku nale\u017ca\u0142a do synodu S\u0142upsk-Stare Miasto (\u201eInformator Parafialny\u201d nr 2 (267)/2025, s. 11 i 13). Ludwig Wilhelm Br\u00fcggemann (1784, s. 1018), kt\u00f3ry wylicza zabudowania wsi, ko\u015bcio\u0142a nie wymienia i pisze tylko, \u017ce Wolinia nale\u017ca\u0142a do parafii w Stowi\u0119cinie (\u201ezu Stojenthin \u2026 eingepfarret\u201d); Karl-Heinz Pagel (1989, s. 1032) podaje, \u017ce w XVIII wieku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii w Stowi\u0119cinie, a ostatnio do parafii w Cecenowie. Po tutejszym ko\u015bciele nie ma dzi\u015b \u015bladu. Na mapie z pocz\u0105tku XX wieku zaznaczono go wraz z wygrodzonym terenem o kszta\u0142cie wrzecionowatym.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Wolini\u0119 w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska \u2014 pozycja 150, strona 176 \u2014 liczy\u0142a 129 ewangelik\u00f3w i troje \u017byd\u00f3w, obw\u00f3d dworski, pozycja 328 na stronie 184, dalszych 363 ewangelik\u00f3w; katolik\u00f3w spis nie notuje. Oba wiersze wskazuj\u0105 t\u0119 sam\u0105 parafi\u0119 \u2014 w Stowi\u0119cinie.\n\nWolinia nosi\u0142a kaszubsk\u0105 nazw\u0119 *W\u00f3l\u00e9n*. Tetzner wymienia j\u0105 w\u015br\u00f3d wsi le\u017c\u0105cych mi\u0119dzy \u0141eb\u0105 a moczarami ci\u0105gn\u0105cymi si\u0119 wzd\u0142u\u017c strugi Pustynik, na po\u0142udnie od jeziora \u0141ebsko \u2014 obok Cecenowa (*C\u00e9cenowo*), Pob\u0142ocia (*Pobl\u00f3ce*), Prebendowa (*Preb\u0119dowo*), Dargolezy (*D\u00e1rgolese*) i Wykosowa (*Wek\u00f3sowo*).\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 9 marca 1945 roku Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b bez walki. 25/26 lipca Polacy utworzyli we wsi administracj\u0119, a mieszka\u0144c\u00f3w stopniowo wysiedlano; w 1953 roku pozostawa\u0142y 23 niemieckie rodziny, w tym sze\u015b\u0107 miejscowych. P\u00f3\u017aniej odnaleziono 217 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w w RFN i 160 w NRD. Straty: 21 poleg\u0142ych, 37 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 31 zaginionych. Ostatnimi nauczycielami byli Hans Dassow i Karl Knop.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 92; Wolinia \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; Karl Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 1031\u20131032; Franz Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 15; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1017\u20131018; J. Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 2 (267)/2025, s. 11 i 13; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (punkt ze zbioru po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1976,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Pa\u0142ac Wolinia - historia, DIPP","url":"https://dipp.info.pl/baza-dipp/pomorskie/powiat-slupski/gmina-glowczyce/palac-wolinia"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1017\u20131018","url":""},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wolinia\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 2 (267)/2025, s. 11 i 13","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 punkt ze zbioru po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy (\u201eWolinia\u201d)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0799","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.60279,"lng":17.530441,"name_de":"Wollin","name_pl":"Wolinia \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wrac\u0142awek, po niemiecku Warzeln, a w zapisach dawnych 1388 Warzlaw, 1414 Froczelsdorf i oko\u0142o 1420 Warczil, le\u017cy w gminie Gardeja. By\u0142y to dobra rycerskie w powiecie kwidzy\u0144skim (Kreis Marienwerder), pod koniec XIX wieku w\u0142asno\u015b\u0107 rodziny von Rosenberg z Klecewa; *S\u0142ownik geograficzny* podaje 527 hektar\u00f3w maj\u0105tku, w tym 387 roli ornej, 57 \u0142\u0105k i 26 lasu, a stacj\u0119 pocztow\u0105 w Trumiejkach.\n\nW\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni Wrac\u0142awek nie mia\u0142; pozosta\u0142 po tutejszej wsp\u00f3lnocie cmentarz. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w ujmuje go w arkuszu gminy Gardeja i wskazuje jego po\u0142o\u017cenie: na po\u0142udnie od wsi, w Wierzbi\u0144skim Lesie, po po\u0142udniowej stronie drogi z Wrac\u0142awka do Trumiej. \ud83d\udfe1 Numeru dzia\u0142ki ewidencja nie podaje, a zapisane wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne wskazuj\u0105 \u015brodek wsi.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w obszarze dworskim Warzeln 162 mieszka\u0144c\u00f3w w siedmiu domach i 27 gospodarstwach domowych: 153 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119ciu katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Trumiejach (Gro\u00df Tromnau), katolicy do parafii w Szynwa\u0142dzie (Gro\u00df Sch\u00f6nwalde). Te same liczby powtarza *S\u0142ownik geograficzny*, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na ten sam spis. Przy spisie z 1 grudnia 1910 roku Wrac\u0142awek liczy\u0142 159 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 wszyscy podali j\u0119zyk niemiecki i wszyscy byli ewangelikami.\n\n\ud83d\udfe1 Daty za\u0142o\u017cenia cmentarza nie ustalono; nie wiadomo te\u017c, w jakim stanie przetrwa\u0142 zaj\u0119cie wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 w 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XIV, has\u0142o Wrac\u0142awek; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 82\u201383, pozycja 180 (odczyt ze skanu); Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, zeszyt III (rejencja kwidzy\u0144ska), spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Marienwerder, pozycja 156 (odczyt ze skanu); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, pozycja 414.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 414","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIV, has\u0142o Wrac\u0142awek","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1073","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":53.64198,"lng":19.16833,"name_de":"Warzeln","name_pl":"Wrac\u0142awek \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Wrac\u0142awku le\u017cy w Wierzbi\u0144skim Lesie, na po\u0142udnie od wsi, po po\u0142udniowej stronie drogi do Trumiej. W wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w nie podano przy nim ani daty za\u0142o\u017cenia, ani powierzchni. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 datuje cmentarz na koniec XIX wieku i opisuje go jako nieczynny, nieczytelny w terenie, zalesiony, zaniedbany i zachowany szcz\u0105tkowo.\n\nWrac\u0142awek, po niemiecku Warzeln, a w dawnych zapisach Warzlaw (1388), Froczelsdorf (1414) i Warczil (oko\u0142o 1420), to dawne dobra rycerskie na Powi\u015blu, w gminie Gardeja; przed 1920 rokiem by\u0142 to obszar dworski w powiecie kwidzy\u0144skim (Kreis Marienwerder), w rejencji kwidzy\u0144skiej. Miejscowo\u015b\u0107 wzmiankowano ju\u017c w 1388 roku, gdy mieszka\u0142 tu Piotr. W 1543 roku wymienione s\u0105 Anna, Urszula i El\u017cbieta, c\u00f3rki zmar\u0142ego Tomasza Czerli\u0144skiego, p\u00f3\u017aniej pojawiaj\u0105 si\u0119 Biberszteinowie i Pilchowscy. Topografia Goldbecka z 1789 roku zapisuje Wrac\u0142awek jako folwark szlachecki nale\u017c\u0105cy do Trumiej, o dwudziestu dymach. Wed\u0142ug *S\u0142ownika geograficznego* pod koniec dziewi\u0119tnastego wieku maj\u0105tek liczy\u0142 527 hektar\u00f3w, w tym 387 hektar\u00f3w roli, 57 hektar\u00f3w \u0142\u0105k i 26 hektar\u00f3w lasu. Maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do rodziny von Rosenberg z pobliskiego Klecewa.\n\nErich Wernicke podaje, \u017ce ostatnie lata \u017cycia sp\u0119dzi\u0142a we Wrac\u0142awku Anna Magdalena von der Gablentz, te\u015bciowa Sebastiana von der M\u00fclbe. Zmar\u0142a tu w 1692 roku i zosta\u0142a pochowana w ko\u015bciele w Trumiejach, do kt\u00f3rego wie\u015b nale\u017ca\u0142a; p\u0142yt\u0119 z herbami po\u0142o\u017cono jej przed o\u0142tarzem 1 stycznia 1700 roku.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w obszarze dworskim Warzeln siedem dom\u00f3w mieszkalnych i dwadzie\u015bcia siedem gospodarstw domowych. W tym samym spisie zapisano tu 162 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 80 m\u0119\u017cczyzn i 82 kobiety, z czego 153 ewangelik\u00f3w i dziewi\u0119cioro katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Trumiejach (Gro\u00df Tromnau), katolicy do parafii w Szynwa\u0142dzie, a poczta mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Trumiejkach. Wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 159 mieszka\u0144c\u00f3w: wszyscy podali j\u0119zyk niemiecki i wszyscy byli wyznania ewangelickiego. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni Wrac\u0142awek nie mia\u0142.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Warzeln* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu siedem dom\u00f3w mieszkalnych i 178 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 175 ewangelik\u00f3w i trzech katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Gro\u00df Tromnau*.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Kl\u00f6tzen w parafii Trumieje (Gro\u00df Tromnau) i podaje \u0142\u0105cznie 544 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, zeszyt III (rejencja kwidzy\u0144ska), spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Marienwerder, pozycja 156; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, strony 82\u201383, pozycja 180; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XIV, has\u0142o Wrac\u0142awek; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 112\u2013113; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72; Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 212, 214.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Gardeja \u2014 cmentarze ewangelickie [kopia archiwalna 2019-04-18]","url":"https://web.archive.org/web/20190418105310/https://timenote.info/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIV, has\u0142o Wrac\u0142awek","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 414","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Erich Wernicke, \u201eKreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert\u201d, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 212, 214","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 Rady Gminy Gardeja z dnia 28 pa\u017adziernika 2020 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2020, poz. 4865, s. 75, 114","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2020&book=0&position=4865"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0413","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.6372,"lng":19.1648,"name_de":"Warzeln","name_pl":"Wrac\u0142awek \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pw. Wniebowzi\u0119cia NMP (rejestr zabytk\u00f3w nr 312, 06.09.1962), konstrukcji ryglowej wype\u0142nionej ceg\u0142\u0105, korpus z 1593 r. (pierwotnie prywatna kaplica rodziny Scheweke), wie\u017ca i cz\u0119\u015b\u0107 wschodnia z XVIII w. Od 1639 r. pod zarz\u0105dem Gda\u0144ska; do 1945 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 nale\u017ca\u0142 do ewangelik\u00f3w.","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":["https://biuletyn.net/powiat-gdanski/fls/bip_pliki/2020_10/BIPF5B0AF39F19DFBZ/27_XXVII_189_2020.pdf","https://zulawy.infopl.info/powiat-gdanski/gmina-suchy-dab/wroblewo","https://turystyczny.powiat-gdanski.pl/?product=wroblewo-kosciol"]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0476","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.25849,"lng":18.74721,"name_de":"Sperlingsdorf","name_pl":"Wr\u00f3blewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Sperlingsdorf)","powiat":"gda\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Wr\u00f3blewo, po niemiecku Sperlingsdorf, le\u017cy na \u017bu\u0142awach Gda\u0144skich \u2014 dok\u0142adniej na \u017bu\u0142awach Stebleckich, nad Mot\u0142aw\u0105 \u2014 w gminie Suchy D\u0105b w powiecie gda\u0144skim. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 jest dzi\u015b czynn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 filialn\u0105 pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. Wpisano go do rejestru zabytk\u00f3w 6 wrze\u015bnia 1962 roku pod numerem 312. Przed 1945 rokiem miejscowo\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142a do powiatu Nizin Gda\u0144skich (Kreis Danziger Niederung): do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nW 1308 roku W\u0142adys\u0142aw nada\u0142 synom Unis\u0142awa dziewi\u0119\u0107 wsi na nizinach gda\u0144skich, a w\u015br\u00f3d nich Wr\u00f3blewo. W nast\u0119pnych latach wykupili je Krzy\u017cacy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 powsta\u0142 jako prywatna kaplica. Szachulcowy korpus, konstrukcji ryglowej wype\u0142nionej ceg\u0142\u0105, postawiono w 1593 roku dla rodziny Scheweke; wie\u017c\u0119 z barokowym he\u0142mem i cz\u0119\u015b\u0107 wschodni\u0105 dobudowano w XVII i XVIII wieku. Od 1639 roku \u015bwi\u0105tynia znalaz\u0142a si\u0119 pod zarz\u0105dem Gda\u0144ska, a po Reformacji s\u0142u\u017cy\u0142a luteranom. W 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy. Z dawnego wyposa\u017cenia zachowa\u0142 si\u0119 o\u0142tarz ze skrzyd\u0142ami; orygina\u0142y trafi\u0142y do Muzeum Narodowego w Gda\u0144sku, a od 2009 roku stoj\u0105 tu ich kopie. Piotr Birecki wymienia z ko\u015bcio\u0142a we Wr\u00f3blewie niderlandzki poliptyk datowany na 1550 rok w\u015br\u00f3d dawnych o\u0142tarzy, kt\u00f3re przetrwa\u0142y w \u015bwi\u0105tyniach u\u017cywanych przez luteran\u00f3w. Zalicza te\u017c t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119 do ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u017cu\u0142awskich, kt\u00f3re nie mia\u0142y sklepie\u0144 i w kt\u00f3rych powsta\u0142y malowid\u0142a na stropie.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) w kaplicy w Wr\u00f3blewie, po niemiecku Sperlingsdorf, s\u0142u\u017cyli zawsze tylko studenci teologii i kandydaci gda\u0144skiego ministerium duchownego, a nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie zacz\u0119to tu odprawia\u0107 w 1632 roku. Spo\u015br\u00f3d kandydat\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych w kaplicy we Wr\u00f3blewie Abraham Hartwich (1723) wymienia Tobiasza Colerusa, kt\u00f3ry w 1649 roku przeszed\u0142 st\u0105d do Leszk\u00f3w, Filipa Tauteniusa, przeniesionego w 1660 roku do Osic, oraz Paw\u0142a Gotfryda Praetoriusa, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 tu s\u0142u\u017cb\u0119 jako kandydat do 1689 roku. O tutejszej szkole ewangelickiej m\u00f3wi\u0105 wypisy archiwalne. W 1649 roku miejscowy nauczyciel, od siedmiu lat na posadzie, stara\u0142 si\u0119 o urz\u0105d duchownego w Leszkowach i mia\u0142 go otrzyma\u0107. W 1768 roku nauczycielem by\u0142 kandydat teologii. Skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce jego roczna pensja to 109 floren\u00f3w z dziesi\u0119ciu w\u0142\u00f3k we wsi, \u017ce za pogrzeb dostaje sze\u015b\u0107 groszy, a je\u015bli zmar\u0142ego chowano po cichu \u2014 nic; nic nie dostawa\u0142 te\u017c ze \u015blub\u00f3w i zapowiedzi. Dodawa\u0142, \u017ce \u017caden z sze\u015bciu gospodarzy nie ma dzieci w wieku szkolnym i \u017ce czesnego nie uzbiera w roku wi\u0119cej ni\u017c dwadzie\u015bcia floren\u00f3w.\n\nEphraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku nazywa tutejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 bardzo star\u0105 kaplic\u0105, kt\u00f3ra sta\u0142a ju\u017c wtedy ponad dwie\u015bcie lat \u2014 wed\u0142ug jego r\u0119kopisu by\u0142a wi\u0119c starsza, ni\u017c wynika z podanego wy\u017cej datowania korpusu na 1593 rok. Ko\u015bcio\u0142em macierzystym by\u0142y dla niej Woc\u0142awy: pastor z Woc\u0142aw odprawia\u0142 tu dwa razy w roku, w Wielki Czwartek i w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a, Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105, jak w 1607 roku poleci\u0142 burmistrz Johannes von der Linde. Ju\u017c 5 czerwca 1592 roku zakazano miejscowemu nauczycielowi g\u0142oszenia kaza\u0144 i odes\u0142ano wszystkich na nabo\u017ce\u0144stwa do Woc\u0142aw. W 1632 roku prze\u0142o\u017ceni kaplicy Paul Vo\u00df i Andreas We\u00dfel zawarli umow\u0119, wed\u0142ug kt\u00f3rej Johannes Hojerus m\u00f3g\u0142 odt\u0105d w niedziele czyta\u0107 i g\u0142osi\u0107 kazania we Wr\u00f3blewie; na wielkie \u015bwi\u0119ta mieszka\u0144cy nadal chodzili do Woc\u0142aw, a w dzie\u0144 \u015bwi\u0119tego Szczepana prze\u0142o\u017ceni kaplicy oddawali tam pieni\u0105dze zebrane na tac\u0119. Umow\u0119 potwierdzono w lutym 1634 roku. Hojerus, rodem z Vogtlandu, cho\u0107 nie by\u0142 ordynowany, pierwszy zacz\u0105\u0142 w 1632 roku regularnie g\u0142osi\u0107 tu kazania z ambony; wcze\u015bniej studenci prowadz\u0105cy szko\u0142\u0119 mogli jedynie czyta\u0107 przy pulpicie przed o\u0142tarzem ewangeli\u0119 z wyk\u0142adem z postylli i katechizm. Zmar\u0142 w 1642 roku. W latach czterdziestych XVII wieku przed\u0142u\u017cono kaplic\u0119 o jeden pr\u0119t. Ch\u00f3r bieg\u0142 wzd\u0142u\u017c \u015bciany p\u00f3\u0142nocnej i zachodniej, a obrazy na nim ufundowano w 1645 roku. Chrzcielnic\u0119 podarowa\u0142a w 1672 roku Catharina Ulrichin, wdowa po gda\u0144szczaninie. W latach 1692\u20131693 kaplic\u0119 odnowiono, a strop, ch\u00f3ry i ambon\u0119 pomalowano na nowo. Dzwon nosi napis \u201eSi Deus pro nobis, quis contra nos\u201d, imiona prze\u0142o\u017conych i s\u0142owa \u201eMit Gottes H\u00fclfe go\u00df mich Gert Benninck zu Dantzig 1603\u201d. Lekcje w szkole trwa\u0142y od si\u00f3dmej do dziesi\u0105tej i od dwunastej do trzeciej po po\u0142udniu, a za nauk\u0119 p\u0142acono 36 groszy kwartalnie. Po Hojerusie kazania g\u0142osili i szko\u0142\u0119 prowadzili tu kolejni studenci teologii i kandydaci, zwykle po kilka lat; w\u015br\u00f3d nich by\u0142 Kleinert, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 tu od 1690 roku do \u015bmierci w 1725 roku, a w po\u017carze w 1721 roku straci\u0142 ca\u0142y dobytek i otrzyma\u0142 wsparcie od rady miasta. Spis Praetoriusa ko\u0144czy si\u0119 na Bauerze, kt\u00f3ry odszed\u0142 w 1758 roku.\n\nZe strony katolickiej pisa\u0142 o tym ko\u015bciele ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, kt\u00f3ry w\u015br\u00f3d utraconych ko\u015bcio\u0142\u00f3w diecezji che\u0142mi\u0144skiej wymienia i ten: ko\u015bci\u00f3\u0142 we wsi Sperlingsdorf, jak zapisa\u0142, \u201ezachodzi jako zlutrzony w drugiej po\u0142owie XVI wieku\u201d. Wed\u0142ug Harnocha kaplica we Wr\u00f3blewie istnia\u0142a przed Reformacj\u0105, a obecn\u0105, drewniano-murowan\u0105, pod patronatem magistratu gda\u0144skiego, wzniesiono p\u00f3\u017aniej; w ma\u0142ej wie\u017cyczce wisia\u0142 jeden dzwon, a do kaplicy nale\u017ca\u0142a kasa i m\u00f3rg ziemi che\u0142mi\u0144skiej. Dawniej kaplica mia\u0142a w\u0142asnych duchownych, kt\u00f3rzy mieli zarazem uczy\u0107 w szkole; tablica w kaplicy wymienia\u0142a dziewi\u0119tna\u015bcie ich nazwisk z lat 1632\u20131792.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 190 mieszka\u0144c\u00f3w: 140 luteran\u00f3w, 46 katolik\u00f3w i 4 mennonit\u00f3w; wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii lutera\u0144skiej w Woc\u0142awach (Wotzlaff). W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Sperlingsdorf* jako wie\u015b na prawie che\u0142mi\u0144skim. Notowa\u0142 tu 21 budynk\u00f3w mieszkalnych i 190 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 141 ewangelik\u00f3w, 45 katolik\u00f3w i czterech mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Woc\u0142awach; katolicy \u2014 do parafii w \u0141\u0119gowie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 w gminie 194 mieszka\u0144c\u00f3w: 130 ewangelik\u00f3w, 61 katolik\u00f3w i 3 innych chrze\u015bcijan. Te same liczby, z trzema dysydentami zamiast innych chrze\u015bcijan, podaje *S\u0142ownik geograficzny*. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono wzmianki o zborze mennonickim w tej wsi.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Fankidejskiego ko\u015bci\u00f3\u0142 we wsi Sperlingsdorf zosta\u0142 zlutrzony w drugiej po\u0142owie XVI wieku, a wed\u0142ug Hartwicha (1723) nabo\u017ce\u0144stwa ewangelickie zacz\u0119to tu odprawia\u0107 w 1632 roku. Wed\u0142ug przyj\u0119tego datowania wie\u017c\u0119 i cz\u0119\u015b\u0107 wschodni\u0105 dobudowano w XVII i XVIII wieku; Viktor Zirkwitz pisa\u0142 natomiast, \u017ce rozbudowa kaplicy na wsch\u00f3d i dostawienie wie\u017cy od zachodu nast\u0105pi\u0142y \u201epod koniec XVI wieku, a tak\u017ce p\u00f3\u017aniej\u201d, i \u017ce na mapie mierniczego Friedricha Berndta z 1599 roku kaplica ma ju\u017c wie\u017c\u0119. Sam zastrzega\u0142 przy tym, \u017ce rysunki ko\u015bcio\u0142\u00f3w na tej mapie nie zawsze s\u0105 dok\u0142adne.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Woc\u0142awy (Wotzlaff) i podaje tu 76 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 164, 193; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 404; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytk\u00f3w wpisanych do rejestru wojew\u00f3dztwa pomorskiego (poz. 312, dawny numer 224, decyzja z 6 wrze\u015bnia 1962 roku); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, has\u0142o \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 w Sperlingsdorf\u201d, s. 193; Biuletyn Informacji Publicznej powiatu gda\u0144skiego (uchwa\u0142a XXVII/189/2020); zulawy.infopl.info \u2014 Wr\u00f3blewo, gmina Suchy D\u0105b; turystyczny.powiat-gdanski.pl \u2014 Wr\u00f3blewo, ko\u015bci\u00f3\u0142; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 495, 506; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 20\u201321, poz. 59; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 216\u2013217, nr 177; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61, pozycja 307; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27; P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 34, 39; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, Danzig 1940, s. 13; E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 61r\u201362v.*","built_year":1593,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info \u2014 Wr\u00f3blewo (Sperlingsdorf)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"zulawy.infopl.info / Wikipedia \u2014 Wr\u00f3blewo (Sperlingsdorf)"},{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wr\u00f3blewo (Sperlingsdorf) \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"zulawy.infopl.info / Wikipedia \u2014 Wr\u00f3blewo (Sperlingsdorf)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 404","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 164, 193","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 61, pozycja 307","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201ePrzestrze\u0144 liturgiczna ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w Prusach Kr\u00f3lewskich\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d XXVI, 2025, s. 34, 39","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/64158814.pdf"},{"typ":"monografia","tytul":"Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, Danzig 1940, s. 13","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 61r\u201362v","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0385","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2555,"lng":18.7476,"name_de":"Sperlingsdorf","name_pl":"Wr\u00f3blewo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 (Sperlingsdorf, ob. Wniebowzi\u0119cia NMP)","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Karta cmentarza we Wronkowie z 30 wrze\u015bnia 1992 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki usuni\u0119te, drzewostan w pe\u0142nym rozwoju\u201d. Cmentarz o powierzchni 20 ar\u00f3w le\u017ca\u0142 oko\u0142o 60 metr\u00f3w od drogi dojazdowej do osady, po jej wschodniej stronie, po\u015br\u00f3d pastwisk; czytelne by\u0142y wtedy granice dawnego uk\u0142adu, fundamenty kamiennego muru o d\u0142ugo\u015bci 180 metr\u00f3w oraz 17 mogi\u0142, przy kt\u00f3rych pozosta\u0142y obramowania i metalowy krzy\u017c z lat 1895 i 1896. Z zieleni zachowa\u0142o si\u0119 19 klon\u00f3w i jedna lipa w dobrym stanie zdrowotnym. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej; w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego go nie ma.\n\nWronkowo, po niemiecku Idashof, to dobra w powiecie cz\u0142uchowskim, za\u0142o\u017cone w 1853 roku. W 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Idashof* jako maj\u0105tek. Notowa\u0142 tu jeden dom mieszkalny i 19 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje dla d\u00f3br 1894 morgi obszaru, dziewi\u0119\u0107 budynk\u00f3w, jeden dom mieszkalny i 19 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 wszystkich wyznania ewangelickiego; parafia i poczta mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Czarnem.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Adlig Hammerstein w parafii Czarne (Hammerstein) i podaje \u0142\u0105cznie 493 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Osada Wronkowo \u2014 polskawliczbach.pl; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. III, has\u0142o Idashof; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; karta cmentarza we Wronkowie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 134\u2013135; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Osada Wronkowo \u2014 polskawliczbach.pl","url":"https://www.polskawliczbach.pl/osada_Wronkowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0483","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.690429,"lng":16.971368,"name_de":"Idashof","name_pl":"Wronkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz dla Wrz\u0105cej za\u0142o\u017cono na zach\u00f3d od wsi, w znacznej odleg\u0142o\u015bci od zabudowa\u0144; prowadzi\u0142a do niego droga polna, kt\u00f3ra okala\u0142a go te\u017c od po\u0142udnia. Cmentarz ma kszta\u0142t wyd\u0142u\u017cony, a ten w\u0105ski pas terenu sztucznie wywy\u017cszono i obsadzono d\u0119bami i \u015bwierkami. Dzi\u015b ziele\u0144 cmentarza zla\u0142a si\u0119 w jedno z s\u0105siednim zagajnikiem i z zewn\u0105trz trudno powiedzie\u0107, gdzie ko\u0144czy si\u0119 cmentarz, a zaczyna zagajnik. Nagrobk\u00f3w przetrwa\u0142o niewiele, ale nieliczne pozosta\u0142o\u015bci \u2014 w\u015br\u00f3d nich u\u0142amek marmurowego krzy\u017ca z napisem wskazuj\u0105cym na poch\u00f3wek z 1906 roku \u2014 \u015bwiadcz\u0105 o ich bogatych formach i o pierwotnym rozplanowaniu za\u0142o\u017cenia.\n\nWrz\u0105ca, po niemiecku Franzen, do 1945 roku le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142awie\u0144skim (Kreis Schlawe) w rejencji koszali\u0144skiej; dzi\u015b nale\u017cy do gminy Kobylnica w powiecie s\u0142upskim. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w przewa\u017caj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi nie postawiono; Wrz\u0105ca nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Gro\u00df Schl\u00f6nwitz, czyli w S\u0142onowicach, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142awno. Maj\u0105tek rycerski do 1945 roku pozostawa\u0142 w r\u0119kach von Puttkamer\u00f3w. W 1818 roku wie\u015b liczy\u0142a 215 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1939 \u2014 oko\u0142o 640.\n\nW marcu 1945 roku wydano nakaz ewakuacji; cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wywieziono do Zwi\u0105zku Sowieckiego, reszt\u0119 ludno\u015bci niemieckiej wysiedlono do 1947 roku. Dzi\u015b Wrz\u0105ca jest wsi\u0105 rzymskokatolick\u0105, w parafii S\u0142onowice, w diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Miejscowo\u015bci \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 137.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Miejscowo\u015bci \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0591","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.353285,"lng":16.879706,"name_de":"Franzen","name_pl":"Wrz\u0105ca \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wrze\u015bcie, po niemiecku Freist, le\u017cy oko\u0142o 10 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od S\u0142upska; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142o do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzmiankowano ju\u017c w 1493 roku, przebudowano w 1620 roku, a obecn\u0105 budowl\u0119, z organami Christiana Friedricha V\u00f6lknera, wzniesiono w latach 1872\u20131874. Dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolickiej parafii Przemienienia Pa\u0144skiego w diecezji pelpli\u0144skiej. Parafia podaje te same daty budowy co \u017ar\u00f3d\u0142a niemieckie; obejmuje trzyna\u015bcie miejscowo\u015bci i oko\u0142o dw\u00f3ch tysi\u0119cy wiernych, a jednym z jej ko\u015bcio\u0142\u00f3w filialnych jest dawny zb\u00f3r w \u017belkowie.\n\nPatronat nad zborem sprawowa\u0142 ka\u017cdorazowy w\u0142a\u015bciciel folwarku we Wrze\u015bciu. Proboszcz Michael Grote, w spisie M\u00fcllera nast\u0119pca Joachima G\u00f6te (ordynowanego w 1585 roku), poprosi\u0142 o do\u0142\u0105czenie jeszcze jednej wsi i o powi\u0119kszenie dochod\u00f3w; wed\u0142ug M\u00fcllera (s. 495) w ten spos\u00f3b przy\u0142\u0105czono do parafii Freist Schwuchow i Roggatz. Wed\u0142ug Jana Wilda granice parafii zmieniono przy wizytacji z 1590 roku: do zboru we Wrze\u015bciu przeniesiono luteran\u00f3w z Kukowa, Rogawicy, Swochowa i \u017bydzina, nale\u017c\u0105cych dot\u0105d do staromiejskiej parafii \u015awi\u0119tego Piotra w S\u0142upsku, oraz z Wiklina z parafii w Gardnie. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku pierwszym znanym pastorem we Wrze\u015bciu, po niemiecku Freist, by\u0142 Joachim G\u00f6te, ordynowany 30 wrze\u015bnia 1585 roku; w XVII wieku urz\u0119dowali tu mi\u0119dzy innymi Gregorius Villem\u00fcgge (od 1609 roku), Petrus Stuv\u00e4us (1629\u20131639), Nikolaus Crosius (od 1642 roku), Georg Cranzius (od 1653 roku) i Matthias Granzius (od 1676 roku), w XVIII wieku \u2014 Gregorius Grundies (1697\u20131706), Joachim Reinhold Alberti (1721\u20131756) i Jakob Friedrich Brittal (1764\u20131785), a w XIX wieku \u2014 po Carlu Riesem \u2014 Johann Starke (1828\u20131833), Julius Heidemann (1834\u20131837), Hermann Zollfeldt (1837\u20131849), Wilhelm Palis (1849\u20131886), Heinrich Schramm (1887\u20131889) i Johannes Wentzlaff (1890\u20131911). Patronami ko\u015bcio\u0142a we Wrze\u015bciu byli w XVIII wieku von Gutzmerowowie: w 1764 roku pastora Brittala powo\u0142a\u0142 Lorenz von Lettow jako opiekun ma\u0142oletniego Lorenza Erdmanna von Gutzmerow, a w 1786 roku pastora Riesego \u2014 Lorenz Erdmann von Gutzmerow. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 207) po odej\u015bciu z Gardny Wielkiej przez rok opiekowa\u0142 si\u0119 tutejszym zborem lutera\u0144skim Adam Karpowiusz (Carpov), kt\u00f3ry zim\u0105 1709 roku obj\u0105\u0142 zb\u00f3r w Bolszewie.\n\nDawniej w parafii m\u00f3wiono te\u017c po kaszubsku. Z ksi\u0105g ko\u015bcielnych wynika, \u017ce w 1636 roku przyj\u0119to we Wrze\u015bciu ko\u015bcielnego, kt\u00f3ry rozumia\u0142 po kaszubsku \u2014 po to, by s\u0142u\u017cy\u0142 duchownemu przy starych kaszubskich ludziach, uczy\u0142 kaszubskie dzieci niemieckiego katechizmu, a w ko\u015bciele, jak by\u0142o w zwyczaju, \u015bpiewa\u0142 i czyta\u0142 po kaszubsku. W dawnej prepozyturze s\u0142upskiej parafia nale\u017ca\u0142a do tak zwanego okr\u0119gu wendyjskiego (*Circulus vandalicus*), w kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiernych m\u00f3wi\u0142a po kaszubsku. Duchowni g\u0142osili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabo\u017ce\u0144stwo zaraz po drugim, a do nauki u\u017cywano polskiej Biblii i polskich podr\u0119cznik\u00f3w, bo Kaszubi rozumieli polszczyzn\u0119. Nazwy okr\u0119g\u00f3w znikn\u0119\u0142y z urz\u0119dowego obiegu przy reformie synod\u00f3w w 1817 roku.\n\nW 1784 roku Wrze\u015bcie liczy\u0142o 18 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142y do niego Rogawica, Kukowo, Wiklino i Swochowo.\n\nKaszubski jako j\u0119zyk nabo\u017ce\u0144stwa zanik\u0142 tu oko\u0142o 1778 roku. Wed\u0142ug raportu pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczonego przez superintendenta Walthera Bartholdy\u2019ego, czterdzie\u015bci, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej duchownych znaj\u0105cych polski wymagano jeszcze we Wrze\u015bciu, Damnie, Sk\u00f3rowie, \u0141upawie, Mikorowie, No\u017cynie, Dobieszewie i Budowie; w 1821 roku kazania co niedziel\u0119 po niemiecku i po kaszubsku odbywa\u0142y si\u0119 ju\u017c tylko w Cecenowie i w G\u0142\u00f3wczycach, a w Rowach, Gardnie, Smo\u0142dzinie i Stowi\u0119cinie \u017cy\u0142o jeszcze po pi\u0119\u0107dziesi\u0105t do stu os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych wy\u0142\u0105cznie po kaszubsku. Proboszcz Carl Georg Gottlob Riese, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 parafi\u0119 we Wrze\u015bciu w latach 1786\u20131826, kaza\u0144 po kaszubsku ju\u017c nie g\u0142osi\u0142. Niewiele zosta\u0142o te\u017c ze \u015bwiadectw pisanych: plebania sp\u0142on\u0119\u0142a 8 listopada 1825 roku, a akta ko\u015bcielne \u2014 w 1835 roku.\n\nZe starej \u015bwi\u0105tyni przeniesiono do nowej cz\u0119\u015b\u0107 wyposa\u017cenia: g\u0142adk\u0105 mosi\u0119\u017cn\u0105 chrzcielnic\u0119 z 1640 roku oraz ca\u0142un z 1651 roku, haftowany z\u0142otem, srebrem i czerwonym jedwabiem, z czterema herbami; z jego inskrypcji da\u0142o si\u0119 odczyta\u0107 ju\u017c tylko imi\u0119 \u201eClara von Mitzlav\u201d. Neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 zaprojektowa\u0142 s\u0142upski inspektor budowlany L. Heithaus. Z czas\u00f3w ewangelickich zachowa\u0142y si\u0119 o\u0142tarz, chrzcielnica, empora, prospekt organowy i obraz olejny \u201eZdj\u0119cie z krzy\u017ca\u201d z ko\u0144ca XIX wieku. Daty powstania organ\u00f3w V\u00f6lknera \u017ar\u00f3d\u0142a nie podaj\u0105 \u2014 \u0142\u0105czy si\u0119 j\u0105 z czasem budowy ko\u015bcio\u0142a; w 1973 roku wyremontowa\u0142 je Jerzy Kurecki. Na pocz\u0105tku XX wieku wzniesiono plebani\u0119 z mieszkaniem dla rodziny proboszcza. W o\u0142tarzu dawnego ko\u015bcio\u0142a we Wrze\u015bciu znajdowa\u0142 si\u0119 obraz olejny Z\u0142o\u017cenia Chrystusa do grobu z pocz\u0105tku XIX wieku.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XIV, 1895) podaje, \u017ce w 1885 roku we wsi Wrze\u015bcie by\u0142o 216 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 214 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w, a w dobrach rycerskich 220 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 218 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w; katolicy nale\u017celi do parafii w S\u0142upsku. W 1914 roku pastorem we Wrze\u015bciu by\u0142 Brinkmann. W 1924 roku parafia skupia\u0142a 1450 ewangelik\u00f3w, a w 1932 roku ca\u0142y okr\u0119g duszpasterski \u2014 1670. Patronat sprawowa\u0142 wtedy w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku Anhalt (Kempen i Freist). Wrze\u015bcie by\u0142o siedzib\u0105 parafii w superintendenturze S\u0142upsk-Stare Miasto Ko\u015bcio\u0142a unii staropruskiej. Parafia obejmowa\u0142a mi\u0119dzy innymi Beckel, Kempen, L\u00fcbzow, Roggatz, Schwuchow i Seddin. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 1485 wiernych, a sama wie\u015b \u2014 484 mieszka\u0144c\u00f3w w 1939 roku, niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelickich. Ostatni proboszcz, ks. Reinhold Roll, prowadzi\u0142 parafi\u0119 od 1928 roku do 7 czerwca 1946 roku.\n\nArmia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b 8 marca 1945 roku; latem tego roku przej\u0119li j\u0105 polscy osadnicy, a ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki przeszed\u0142 w r\u0119ce Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego.\n\nTutejszy cmentarz to du\u017ce za\u0142o\u017cenie w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, po wschodniej stronie drogi do L\u0119kwicy, u\u017cywane do dzi\u015b zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem jako cmentarz parafialny. W\u0142a\u015bnie dlatego zachowa\u0142o si\u0119 z niego niewiele: intensywne u\u017cytkowanie i akty dewastacji dawnych nagrobk\u00f3w sprawi\u0142y, \u017ce wolna od wsp\u00f3\u0142czesnych grob\u00f3w pozosta\u0142a ju\u017c tylko cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowo-zachodnia.\n\nParafi\u0119 Przemienienia Pa\u0144skiego we Wrze\u015bciu, wydzielon\u0105 z parafii w Gardnie Wielkiej, z ko\u015bcio\u0142em filialnym w Zelkowie, erygowa\u0142 dekret z 25 stycznia 1974 roku.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1721 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug Jana Wilda Rogawic\u0119 i Swochowo przeniesiono do parafii przy wizytacji z 1590 roku, wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera (s. 495) \u2014 na pro\u015bb\u0119 proboszcza Michaela Grotego, nast\u0119pcy Joachima G\u00f6te (ordynowanego w 1585 roku).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIV, has\u0142o \u201eWrzeszcz\u201d; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 495\u2013496; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 10; Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), has\u0142o \u201eWrze\u015bcie (powiat s\u0142upski)\u201d; Portal internetowy Diecezji Pelpli\u0144skiej (diecezja-pelplin.pl), strony parafii \u2014 Wrze\u015bcie; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 495\u2013496; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 126; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 200; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 11\u201314; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 348; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961; \u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1974, nr 2, s. 42\u201344; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 170; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 207; A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3.*","built_year":1874,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), has\u0142o \u201eWrze\u015bcie (powiat s\u0142upski)\u201d","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wrze%C5%9Bcie_(powiat_s%C5%82upski)","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Diecezja pelpli\u0144ska \u2014 Wrze\u015bcie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Portal internetowy Diecezji Pelpli\u0144skiej (diecezja-pelplin.pl), strony parafii \u2014 Wrze\u015bcie","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / Diecezja pelpli\u0144ska \u2014 Wrze\u015bcie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Parafia pw. Przemienienia Pa\u0144skiego we Wrze\u015bciach \u2014 diecezja pelpli\u0144ska","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-przemienienia-panskiego-we-wrzesciach/"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 11\u201314","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/09/ip_9_2026.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 10","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 10","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 495","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIV, has\u0142o \u201eWrzeszcz\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKoszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskie Wiadomo\u015bci Diecezjalne\u201d, 1974, nr 2, s. 42\u201344","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 170","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 207","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0265","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.550122,"lng":17.109945,"name_de":"Freist","name_pl":"Wrze\u015bcie \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Freist)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"We Wrze\u015bciu by\u0142y kolejno dwa cmentarze. Pierwszy otacza\u0142 pi\u0119tnastowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142; dzi\u015b na terenie przyko\u015bcielnym, ogrodzonym kamiennym murem, stoi tylko jeden wsp\u00f3\u0142czesny nagrobek: d\u0142ugoletniego proboszcza ksi\u0119dza Jerzego Liera, zmar\u0142ego w 2000 roku. Drugi, parafialny, jest czynny do dzi\u015b. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego opisuje go jako du\u017ce za\u0142o\u017cenie w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi, po wschodniej stronie drogi ku L\u0119kwicy, wykorzystywane zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem; wystawa o zapomnianych cmentarzach gminy S\u0142upsk (2020) umieszcza go przy drodze ku K\u0119pnu. Nieprzerwane u\u017cytkowanie, wraz z licznymi aktami dewastacji, sprawi\u0142o, \u017ce niezagospodarowana zosta\u0142a tylko cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowo-zachodnia. Dokumentacja archiwalna wskazuje, \u017ce u schy\u0142ku XX wieku by\u0142o tu ponad sto rozpoznawalnych miejsc poch\u00f3wku, z krzy\u017cami \u017celiwnymi z 1860 i 1861 roku \u2014 a na pocz\u0105tku XXI wieku wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych krzy\u017cy pad\u0142a \u0142upem poszukiwaczy z\u0142omu. Z pomnik\u00f3w udokumentowanych w 1995 roku pozosta\u0142y fragmenty; jeden z nich nosi tablic\u0119 z poch\u00f3wkiem z 1918 roku. Od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku wida\u0107 tu proces zaw\u0142aszczania starego cmentarza na potrzeby wsp\u00f3\u0142czesnych poch\u00f3wk\u00f3w: przedwojenne groby s\u0105 likwidowane, a znacz\u0105ce je nagrobki usuwane na zaniedban\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 po drugiej stronie alejki.\n\nWrze\u015bcie, do 1945 roku Freist, by\u0142o wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 w powiecie s\u0142upskim (Landkreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. Notowane jest od 1285 roku, a miejsce kultu wzmiankowano tu w 1493 roku. Wie\u015b by\u0142a siedzib\u0105 samodzielnej parafii ewangelickiej (Kirchspiel Freist) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto, obejmuj\u0105cej mi\u0119dzy innymi Bi\u0119cino, Lubuczewo i Swochowo. Granice parafii ustali\u0142o rozporz\u0105dzenie ksi\u0119cia Jana Fryderyka z 10 pa\u017adziernika 1590 roku, kt\u00f3re przy\u0142\u0105czy\u0142o do niej mi\u0119dzy innymi Rogawic\u0119 i Swochowo, nale\u017c\u0105ce wcze\u015bniej do parafii staromiejskiej w S\u0142upsku. W 1585 roku ordynowano tu Joachima G\u00f6tego, pierwszego z duchownych spisanych przez Ernsta M\u00fcllera. Powo\u0142ywa\u0142 ich w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku, w XVIII wieku \u2014 von Gutzmerowowie; w 1764 roku w imieniu ma\u0142oletniego dziedzica dzia\u0142a\u0142 Lorenz von Lettow.\n\nFranz Tetzner podaje, \u017ce kaszubskie nabo\u017ce\u0144stwa usta\u0142y we Wrze\u015bciu oko\u0142o 1778 roku, a z tutejszych ksi\u0105g ko\u015bcielnych przytacza zapis z 1636 roku o przyj\u0119ciu ko\u015bcielnego znaj\u0105cego kaszubski. Ko\u015bcielny mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 ksi\u0119dzu przy starych kaszubskich ludziach, uczy\u0107 kaszubskie dzieci niemieckiego katechizmu i jak zwykle \u015bpiewa\u0107 oraz czyta\u0107 w ko\u015bciele po kaszubsku. Tetzner umieszcza w\u0142a\u015bciwych S\u0142owi\u0144c\u00f3w w Gardnie, Smo\u0142dzinie, G\u0142\u00f3wczycach, Cecenowie i \u0141ebie.\n\nW 1784 roku Wrze\u015bcie liczy\u0142o 18 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim; nale\u017ca\u0142y do niego Rogawica, Kukowo, Wiklino i Swochowo. Wed\u0142ug Ernsta M\u00fcllera plebania sp\u0142on\u0119\u0142a 8 listopada 1825 roku.\n\nZachowany ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki wzniesiono w latach 1872\u20131874 wed\u0142ug projektu inspektora Heithausa, a organy zbudowa\u0142 Christian Friedrich V\u00f6lkner. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku wykazano w gminie wiejskiej 205 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika, a w obwodzie dworskim 231 ewangelik\u00f3w i 7 katolik\u00f3w; w 1925 roku na 540 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142 jeden katolik. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1670 dusz. Pastorem by\u0142 Reinhold Roll. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 1485 cz\u0142onk\u00f3w. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nW 2004 roku Roman de Malachinski ze S\u0142upska opisa\u0142 ten cmentarz jako nale\u017c\u0105cy do parafii katolickiej i u\u017cytkowany przez polskich mieszka\u0144c\u00f3w, po\u0142o\u017cony przy lesie; w cz\u0119\u015bci poro\u015bni\u0119tej drzewami zachowa\u0142y si\u0119 coko\u0142y z od\u0142amanymi krzy\u017cami. Zidentyfikowa\u0142 dwa niemieckie groby: dozorcy szosy Rudolpha Albrechta z Beckel, z uszkodzonym krzy\u017cem z cementu w zaro\u015blach, oraz ma\u0142ej Kristel Liebenow (ur. 7 wrze\u015bnia, zm. 23 wrze\u015bnia 1937 roku), kt\u00f3rej krzy\u017c z lastryka stoi w\u015br\u00f3d polskich grob\u00f3w. W 2020 roku postawiono tu tablic\u0119 z dwuj\u0119zycznym napisem \u201eCmentarz dawnych i obecnych mieszka\u0144c\u00f3w Wrze\u015bcia\u201d.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W materia\u0142ach wystawy z 2020 roku mowa o kazaniach kaszubskich we Wrze\u015bciu do 1708 roku, u Tetznera \u2014 o nabo\u017ce\u0144stwach kaszubskich do oko\u0142o 1778 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, wystawa Stowarzyszenia \u201eS\u0142upia\u201d, tekst A. Stachowiak, Swo\u0142owo 2020 (program NID \u201eWsp\u00f3lnie dla dziedzictwa\u201d); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170\u2013171, poz. 24, i s. 178\u2013179, poz. 188; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 495\u2013496 (has\u0142o Freist); F. Tetzner, Die Slowinzen und Lebakaschuben; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o Wrze\u015bcie; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 16; R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004); kopia z 2005 roku w Internet Archive (stolp.de); trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 170.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Miejscowo\u015bci","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/miejscowosci/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"inwentaryzacja terenowa","tytul":"\u201eZapomniane cmentarze Gminy S\u0142upsk. Inwentaryzacja \u2014 rewaloryzacja \u2014 upami\u0119tnienie\u201d, Stowarzyszenie \u201eS\u0142upia\u201d, Swo\u0142owo 2020","url":"https://muzeum.swolowo.pl/"},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Wrze\u015bcie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 9 (286)/2026, s. 16","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/09/ip_9_2026.pdf"},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 170","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 495 (has\u0142o Freist)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0705","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.550122,"lng":17.109945,"name_de":"Freist","name_pl":"Wrze\u015bcie (gmina S\u0142upsk) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki we Wrze\u015bciu (po niemiecku Freist) le\u017cy poza wsi\u0105, w lesie przy drodze do \u0141eby; za\u0142o\u017cono go w drugiej po\u0142owie XIX wieku. Jest dzi\u015b zdewastowany i zaro\u015bni\u0119ty \u2014 ocala\u0142y ramy grob\u00f3w i coko\u0142y, uk\u0142ad kwater si\u0119 zatar\u0142, cho\u0107 granice nekropolii, wyznaczone dawnym murkiem, pozostaj\u0105 widoczne. W centralnym punkcie stoi granitowy pomnik mieszka\u0144c\u00f3w gminy K\u00f6niglich Freist poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\nW 1784 roku Wrze\u015bcie le\u017ca\u0142o dwie mile na p\u00f3\u0142noc-p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od L\u0119borka i \u0107wier\u0107 mili od Charbrowa, w niskiej dolinie nad strumieniem wyp\u0142ywaj\u0105cym z jeziora przy Roszczycach, przy trakcie z L\u0119borka do \u0141eby. Mieszkali tu so\u0142tys wolny, dziewi\u0119ciu gospodarzy i dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w; by\u0142 dom zagrodniczy, chata le\u015bnika i lutera\u0144ski budynek szkolny, wzniesiony w 1782 roku na koszt kr\u00f3la \u2014 razem 18 dym\u00f3w, a rola by\u0142a \u017cyzna. Formalnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do katolickiego ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie, lecz, jak pisze Br\u00fcggemann, \u201eh\u00e4lt sich aber als ein Gastdorf zu der Charbrowschen Kirche\u201d \u2014 jako wie\u015b go\u015bcinna trzyma\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Charbrowie.\n\nWed\u0142ug dokumentacji FotoExploracji z 2013 roku cmentarz le\u017cy przy drodze z Charbrowa do Wrze\u015bcia, oko\u0142o dw\u00f3ch kilometr\u00f3w od zjazdu; z dawnej zieleni przetrwa\u0142y mi\u0119dzy innymi dwa d\u0119by. Pomnik ma form\u0119 granitowej bry\u0142y o wymiarach oko\u0142o 150 \u00d7 90 \u00d7 30 centymetr\u00f3w, wysokiej wraz z podstaw\u0105 z kamiennej kostki na mniej wi\u0119cej dwa metry. Czarna tablica, zdobiona li\u015b\u0107mi jemio\u0142y i d\u0119bu, wymienia trzynastu poleg\u0142ych i zaginionych, a jej napis w przek\u0142adzie brzmi: \u201eW wojnie \u015bwiatowej zmarli \u015bmierci\u0105 bohatera za ojczyzn\u0119 z gminy Wrze\u015bcie Kr\u00f3lewskie\u201d. Pomnik odnowiono, tablic\u0119 zrekonstruowano, lecz wie\u0144cz\u0105cy go dawniej Krzy\u017c \u017belazny zosta\u0142 zniszczony.\n\nWrze\u015bcie le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.) w prowincji Pomorze i by\u0142o siedzib\u0105 obwodu urz\u0119dowego Freist. Wed\u0142ug Franza Schultza nazwa Wrzeszcz oznacza\u0142a pierwotnie ca\u0142\u0105 okolic\u0119, wzmiankowan\u0105 w 1377 roku; w 1437 roku by\u0142a podzielona na dobra szlacheckie (Adlig Freest, dzi\u015b Wrze\u015bcienko) i kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 (K\u00f6niglich Freist). S\u0142ownik geograficzny notuje je jako Wrzeszcze Kr\u00f3lewskie i Wrzeszcze Szlacheckie, a wizytacja biskupa Rybi\u0144skiego z 1780 roku wykaza\u0142a we Wrzeszczu Kr\u00f3lewskim 15 katolik\u00f3w i 33 akatolik\u00f3w. W 1928 roku dobra szlacheckie w\u0142\u0105czono do gminy K\u00f6niglich Freist, kt\u00f3r\u0105 przemianowano na Freist. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w: 393 w 1852 roku (K. Kraatz, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch des Preu\u00dfischen Staats\u201d, Berlin 1856), 679 w 1925 i 596 w 1939 roku (G. St\u00fcbs, M. Rademacher) \u2014 przy czym liczba z 1925 roku obejmuje obie jednostki razem; Wrze\u015bcienko liczy\u0142o wtedy 256 mieszka\u0144c\u00f3w. Schultz dla 1 grudnia 1910 roku podaje 332 mieszka\u0144c\u00f3w gminy K\u00f6niglich Freist i 210 obwodu dworskiego Adlig Freest (s. 356). Po zaj\u0119ciu terenu przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 wiosn\u0105 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\nWe wsi nie by\u0142o w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a. W Charbrowie (Charbrow; w 1940 roku gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 przemianowano na Degendorf) mia\u0142a siedzib\u0119 parafia, do kt\u00f3rej nale\u017celi tutejsi ewangelicy; katolicy podlegali parafii w L\u0119borku. Formalnie ewangelik\u00f3w obu Wrze\u015b\u0107 wcielono do parafii charbrowskiej 27 lutego 1896 roku \u2014 dot\u0105d trzymali si\u0119 tego ko\u015bcio\u0142a \u201ego\u015bcinnie\u201d. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w K\u00f6niglich Freist 357 ewangelik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w, bez \u017cadnego katolika. Ernst M\u00fcller wymienia w sk\u0142adzie parafii charbrowskiej Freest (bez rozr\u00f3\u017cnienia obu Wrze\u015b\u0107) obok \u0141ebie\u0144ca (Labenz), Wicka (Vietzig) oraz Gac\u00f3w (Speck) i Nieznachowa (Nesmachow, poprawnie Nesnachow). Pierwszym znanym z imienia duchownym tej parafii by\u0142 Michael Quandt, powo\u0142any przez Ernsta von Weyhera i ordynowany w 1553 roku przez doktora Johanna Funckego, wicesuperintendenta w Kr\u00f3lewcu. W ha\u015ble Charbrow M\u00fcller podaje, \u017ce Quandt by\u0142 wcze\u015bniej przez pi\u0119\u0107 lat pastorem w Schlochau, przez dwa lata w Nossin i przez cztery lata w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df Garde), a do Charbrowa przyszed\u0142 prawdopodobnie w 1564 roku (s. 246). W innych has\u0142ach tomu M\u00fcller prowadzi go jako pastora w Schlochow, pierwotnie osobnej parafii, wed\u0142ug stanu z 1908 roku nale\u017c\u0105cej do parafii w Osiekach (Osseken), w latach 1553\u20131558 (s. 258), w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin) w latach 1558\u20131560 (s. 73) i w Gardnie Wielkiej w latach 1560\u20131564 (s. 497).\n\nW gminie S\u0142upsk, dawniej w powiecie s\u0142upskim, le\u017cy inne Wrze\u015bcie: mia\u0142o w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 i parafi\u0119 ewangelick\u0105 w synodzie s\u0142upskim staromiejskim, a spis z 1895 roku ujmuje je osobno jako gmin\u0119 wiejsk\u0105, obw\u00f3d dworski i siedzib\u0119 parafii. S\u0142ownik geograficzny r\u00f3wnie\u017c opisuje obie miejscowo\u015bci oddzielnie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Wicko; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, karta \u201eWrze\u015bcie \u2014 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej\u201d; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, cz. II, Stettin 1912, has\u0142a Charbrow (s. 246), Gro\u00df-Nossin (s. 73), Osseken (s. 258), Freist (s. 495) i Gro\u00df-Garde (s. 497); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIV, has\u0142o \u201eWrzeszcz\u201d; Zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy Marka Drzewieckiego; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 356\u2013357; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1896 i 1940; FotoExploracje (fotoexploracje.manifo.com), \u201eWrze\u015bcie (gmina Wicko)\u201d; liczby mieszka\u0144c\u00f3w za niemieck\u0105 Wikipedi\u0105 (has\u0142o \u201eWrze\u015bcie (Wicko)\u201d): K. Kraatz, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch des Preu\u00dfischen Staats\u201d, Berlin 1856; G. St\u00fcbs, \u201eDie Gemeinde Freist, Kr. Lauenburg i. Pom.\u201d (Pommersche Forschungsgemeinschaft, 2011); M. Rademacher, verwaltungsgeschichte.de; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Wicko","url":"http://web.archive.org/web/20160803191313/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/pomniki/129-wrzescienko-pomnik"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, cz. II, Stettin 1912, has\u0142a Charbrow (s. 246) i Freist (s. 495)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIV, has\u0142o \u201eWrzeszcz\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. Drzewiecki, zbi\u00f3r po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy do serwisu \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d (plik cmentarze.gpx)","tytul_przed_2026_10_11":"Baza punkt\u00f3w GPS Marka Drzewieckiego (pomiary terenowe 2013\u20132017)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen, Provinz Pommern \u2014 spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Kraatz, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch des Preu\u00dfischen Staats\u201d, Berlin 1856 (liczba mieszka\u0144c\u00f3w dla 1852 roku)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"G. St\u00fcbs, \u201eDie Gemeinde Freist, Kr. Lauenburg i. Pom.\u201d, 2011","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"G. St\u00fcbs, \u201eDie Gemeinde Freist, Kr. Lauenburg i. Pom.\u201d, 2011; M. Rademacher, verwaltungsgeschichte.de (liczby dla 1925 i 1939 roku)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"M. Rademacher, verwaltungsgeschichte.de","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"G. St\u00fcbs, \u201eDie Gemeinde Freist, Kr. Lauenburg i. Pom.\u201d, 2011; M. Rademacher, verwaltungsgeschichte.de (liczby dla 1925 i 1939 roku)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 356 (has\u0142a Adlig Freest i K\u00f6niglich Freist)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0779","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.68576,"lng":17.6108,"name_de":"Freist","name_pl":"Wrze\u015bcie (gmina Wicko) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki wsi Wrze\u015bcie (po niemiecku K\u00f6niglich Freist), gmina Wicko, powiat l\u0119borski. Po\u0142o\u017cony poza zabudow\u0105, w lesie przy drodze z Charbrowa do Wrze\u015bcia, oko\u0142o 2 km od zjazdu; granice nekropolii wyznacza zachowany murek obwodowy. Za\u0142o\u017cony w drugiej po\u0142owie XIX w. Uk\u0142ad kwater zatarty, zachowany pierwotny uk\u0142ad zieleni, mi\u0119dzy innymi dwa d\u0119by. W centralnym punkcie pomnik poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej \u2014 bry\u0142a oko\u0142o 150 \u00d7 90 \u00d7 30 cm na cokole z kamiennej kostki, wysoko\u015b\u0107 oko\u0142o 2 m, z czarn\u0105 tablic\u0105 inskrypcyjn\u0105 wymieniaj\u0105c\u0105 trzynastu poleg\u0142ych i zaginionych z gminy K\u00f6niglich Freist; monument odnowiony, tablica zrekonstruowana. Nagrobki zdewastowane, teren przekopany, zachowa\u0142y si\u0119 kamienne postumenty i ramy mogi\u0142. \ud83d\udfe1 Wszystkie dane pochodz\u0105 z jednego \u017ar\u00f3d\u0142a (dokumentacja terenowa FotoExploracje L\u0119bork, 2013) \u2014 do potwierdzenia kart\u0105 cmentarza WUOZ Delegatura w S\u0142upsku.\n\n\u26a0\ud83d\udd34 Sprostowanie nazwy, 3 IX 2026. Obiekt figurowa\u0142 w atlasie jako \u201eWrze\u015bnia\u201d \u2014 to pomy\u0142ka: pole miejscowo\u015bci, nazwa niemiecka (*K\u00f6niglich Freist*) i ca\u0142a tre\u015b\u0107 opisu m\u00f3wi\u0105 o Wrze\u015bciu w gminie Wicko. Wrze\u015bnia le\u017cy w Wielkopolsce i nie ma z t\u0105 wsi\u0105 nic wsp\u00f3lnego.\n\n\ud83d\udccc Wrze\u015bcie dzieli\u0142o si\u0119 na cz\u0119\u015b\u0107 kr\u00f3lewsk\u0105 i szlacheck\u0105. Ten obiekt dotyczy kr\u00f3lewskiej (*K\u00f6niglich Freist*); cz\u0119\u015b\u0107 szlachecka \u2014 *Adlig Freest* \u2014 to dzisiejsze Wrze\u015bcienko, uj\u0119te osobno jako CM-0895. W atlasie jest te\u017c CM-0779 Wrze\u015bcie (*Freist*) w tej samej gminie.\n\n\ud83d\udfe1 Ten opis nie ma podanego \u017ar\u00f3d\u0142a. Rekord nie zawiera odsy\u0142acza do literatury ani ewidencji, a tekst podaje fakty sprawdzalne \u2014 nazw\u0119 niemieck\u0105, przynale\u017cno\u015b\u0107 administracyjn\u0105, daty. Przed publikacj\u0105 wymaga uzupe\u0142nienia atrybucji.\n\n\ud83d\udccc Na opuszczonym cmentarzu poza wsi\u0105 stoi granitowy pomnik poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u2014 p\u0142yta o wymiarach stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu na dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t centymetr\u00f3w, wysoka na jakie\u015b dwa metry, ustawiona na podstawie z kamiennych kostek. Na przedniej p\u0142aszczy\u017anie umieszczono czarn\u0105 tablic\u0119 inskrypcyjn\u0105 zdobion\u0105 motywem li\u015bci jemio\u0142y i d\u0119bu, a napis g\u0142osi: \u201eW wojnie \u015bwiatowej zmarli \u015bmierci\u0105 bohatera za ojczyzn\u0119 z gminy Wrze\u015bcie Kr\u00f3lewskie\u201d. Pomnik niedawno odnowiono \u2014 oczyszczono tablic\u0119 i uzupe\u0142niono ubytki podstawy \u2014 ale wie\u0144cz\u0105cy go dawniej wizerunek Krzy\u017ca \u017belaznego zosta\u0142 zniszczony.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0954","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":null,"lng":null,"name_de":"K\u00f6niglich Freist","name_pl":"Wrze\u015bcie (K\u00f6niglich Freist) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki we Wrze\u015bcienku jest dzi\u015b zdewastowany i zaro\u015bni\u0119ty, przekopany przez poszukiwaczy; zosta\u0142y z niego kamienne postumenty i ramy mogi\u0142. Za\u0142o\u017cono go w drugiej po\u0142owie XIX wieku i u\u017cytkowano g\u0142\u00f3wnie do lat trzydziestych XX wieku. W samym Wrze\u015bcienku nie by\u0142o ani ko\u015bcio\u0142a, ani kaplicy.\n\nW 1784 roku Wrze\u015bcienko \u2014 szlachecka cz\u0119\u015b\u0107 Wrze\u015bcia \u2014 le\u017ca\u0142o dwie mile na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, nad strumieniem, kt\u00f3ry nap\u0119dza\u0142 tutejsze m\u0142yny, blisko kr\u00f3lewskiej wsi tej samej nazwy. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze, pi\u0119ciu zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142 m\u0142yn zbo\u017cowy i tartak \u2014 razem 17 dym\u00f3w \u2014 a przy wsi poka\u017any las d\u0119bowo-bukowy i trzy stawy. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a formalnie do katolickiego ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie, ale jako wie\u015b go\u015bcinna trzyma\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Charbrowie.\n\nWrze\u015bcienko, po niemiecku Adlig Freest (spotyka si\u0119 te\u017c zapis Adlig Freist), by\u0142o maj\u0105tkiem szlacheckim w powiecie l\u0119borskim, w prowincji Pomorze. Obie niemieckie formy wywodz\u0105 si\u0119 od dawnej nazwy Wrzeszcz, kt\u00f3ra obejmowa\u0142a zar\u00f3wno maj\u0105tek, jak i s\u0105siedni\u0105 wie\u015b kr\u00f3lewsk\u0105; w 1437 roku maj\u0105tek i wie\u015b wyst\u0119puj\u0105 jako dwie osobne jednostki. Maj\u0105tek notowano w\u015br\u00f3d d\u00f3br rodu Weiher od 1514 roku, a 6 pa\u017adziernika 1781 roku naby\u0142 go Karl Heinrich von Somnitz, kt\u00f3rego matka pochodzi\u0142a z domu von Weiher. Somnitzowie w\u0142adali nim w 1912 roku. W 1928 roku Wrze\u015bcienko w\u0142\u0105czono do gminy Wrze\u015bcie.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Wrze\u015bcie wyst\u0119puje jako gmina wiejska z 357 ewangelikami i czterema \u017bydami, a Wrze\u015bcienko jako obw\u00f3d dworski z 233 ewangelikami i jednym katolikiem. Urz\u0105d stanu cywilnego obie mia\u0142y w Roszczycach. Wrze\u015bcienko nale\u017ca\u0142o przy tym do okr\u0119gu urz\u0119dowego Szczenurze.\n\nM\u00fcller wymienia Freest na pierwszym miejscu w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii ewangelickiej w Charbrowie. Charbrowsk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w 1669 roku; kosztowa\u0142a wed\u0142ug Schultza 4904 talary, wed\u0142ug M\u00fcllera 4004 floreny pruskie. Patronat sprawowali von Somnitzowie, sami wyznania reformowanego; w 1817 roku unia po\u0142\u0105czy\u0142a luteran\u00f3w i reformowanych w jeden Ko\u015bci\u00f3\u0142. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Charbrowie przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 186, pozycja 10 oraz strona 190, pozycja 81); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Charbrow, s. 246\u2013247; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 356\u2013357; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1070.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: s. 190, pozycja 81 (\u201eFreckt, Adlig\u201d) oraz s. 186, pozycja 10 (\u201eFreist, K\u00f6niglich\u201d)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: strona 190, pozycja 81 (\u201eFreckt, Adlig\u201d) oraz strona 186, pozycja 10 (\u201eFreist, K\u00f6niglich\u201d); E. M\u00fcller, has\u0142o Charbrow, s. 246; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, pozycja 3 (Charbrowo); M. Drzewiecki, has\u0142o \u201eWrze\u015bcie \u2014 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej\u201d; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d (2013), s. 200"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Charbrow, s. 246","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: strona 190, pozycja 81 (\u201eFreckt, Adlig\u201d) oraz strona 186, pozycja 10 (\u201eFreist, K\u00f6niglich\u201d); E. M\u00fcller, has\u0142o Charbrow, s. 246; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, pozycja 3 (Charbrowo); M. Drzewiecki, has\u0142o \u201eWrze\u015bcie \u2014 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej\u201d; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d (2013), s. 200"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, pozycja 3 (Charbrowo)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: strona 190, pozycja 81 (\u201eFreckt, Adlig\u201d) oraz strona 186, pozycja 10 (\u201eFreist, K\u00f6niglich\u201d); E. M\u00fcller, has\u0142o Charbrow, s. 246; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, pozycja 3 (Charbrowo); M. Drzewiecki, has\u0142o \u201eWrze\u015bcie \u2014 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej\u201d; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d (2013), s. 200"},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u201eWrze\u015bcie \u2014 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: strona 190, pozycja 81 (\u201eFreckt, Adlig\u201d) oraz strona 186, pozycja 10 (\u201eFreist, K\u00f6niglich\u201d); E. M\u00fcller, has\u0142o Charbrow, s. 246; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, pozycja 3 (Charbrowo); M. Drzewiecki, has\u0142o \u201eWrze\u015bcie \u2014 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej\u201d; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d (2013), s. 200"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 200","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Lauenburg i. Pomm.: strona 190, pozycja 81 (\u201eFreckt, Adlig\u201d) oraz strona 186, pozycja 10 (\u201eFreist, K\u00f6niglich\u201d); E. M\u00fcller, has\u0142o Charbrow, s. 246; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, pozycja 3 (Charbrowo); M. Drzewiecki, has\u0142o \u201eWrze\u015bcie \u2014 pomnik poleg\u0142ych w I wojnie \u015bwiatowej\u201d; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d (2013), s. 200"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1070","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0895","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.699944,"lng":17.639941,"name_de":"Adlig Freest (Adlig Freist); niem. nazwa zespo\u0142u wsi: Freist, Kr. Lauenburg i. Pom.","name_pl":"Wrze\u015bcienko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Beiershorst (dzi\u015b Wybicko w gminie Stegna) to osada \u017cu\u0142awska za\u0142o\u017cona w 1591 roku przez osadnik\u00f3w niderlandzkich \u2014 osadnictwo ol\u0119derskie \u2014 na osuszanym terenie delty Wis\u0142y i Nogatu. Do 1920 roku le\u017ca\u0142a w powiecie malborskim (Kreis Marienburg) w Prusach Zachodnich, a w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w powiecie Gro\u00dfes Werder.\n\nMieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o tu zawsze niewielu: 125 os\u00f3b w 1820 roku, 164 w 1910. Pruski spis powszechny z 1885 roku zasta\u0142 105 os\u00f3b, a w\u015br\u00f3d nich wyra\u017an\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 ewangelick\u0105 \u2014 81 ewangelik\u00f3w wobec zaledwie 6 katolik\u00f3w i 18 innych chrze\u015bcijan (na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w).\n\nStruktura wyznaniowa by\u0142a mieszana, a ka\u017cda wsp\u00f3lnota musia\u0142a chodzi\u0107 gdzie indziej: luteranie nale\u017celi do parafii ewangelickiej w *Tiegenort*, dzisiejszym Tujsku, katolicy do *F\u00fcrstenwerder*, czyli \u017bu\u0142awek, a od 1912 roku do *B\u00e4rwalde*, dzisiejszego Marz\u0119cina. Dzia\u0142a\u0142 tu r\u00f3wnie\u017c zb\u00f3r mennonicki, powsta\u0142y po podziale gminy Wielkich \u017bu\u0142aw Malborskich w 1735 roku \u2014 w Beiershorst liczy\u0142 8 rodzin (1793) i 47 os\u00f3b wyznania mennonickiego (1820). W samej osadzie ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142o; mieszka\u0144cy korzystali z cmentarza \u2014 do potwierdzenia.\n\n\ud83d\udccc Mimo \u017ce wie\u015b nie mia\u0142a w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni, jej mieszka\u0144cy bywali w gminach s\u0105siednich lud\u017ami pierwszego szeregu. Bernhard Schmid, wyliczaj\u0105c nagrobki przy mennonickim domu modlitwy w Or\u0142owskim Polu, wymienia w\u015br\u00f3d nich pomnik starszego zboru Johanna Donnera z Beiershorst, zmar\u0142ego w 1830 roku \u2014 obok kupc\u00f3w z Nowego Dworu Gda\u0144skiego.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono; wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w Polsce, a od 1973 roku nale\u017cy do gminy Stegna.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Bernhard Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, I: \u201eDie St\u00e4dte Neuteich und Tiegenhof und die l\u00e4ndlichen Ortschaften\u201d, Danzig 1919; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"nie dotyczy (brak obiektu)","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane (infopl.info)","url":"https://zulawy.infopl.info/region/architektura-zulaw-wislanych/cmentarze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0319","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2398,"lng":19.0593,"name_de":"Beiershorst","name_pl":"Wybicko (Beiershorst) \u2014 osada bez ko\u015bcio\u0142a i domu modlitwy","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Wycinki le\u017c\u0105 w gminie Osiek, w powiecie starogardzkim. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 35 mieszka\u0144c\u00f3w: dw\u00f3ch luteran\u00f3w i 33 katolik\u00f3w, przy czym luteranie nale\u017celi w\u00f3wczas do parafii w Nowem (Neuenburg), a katolicy do parafii w Osieku.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku i S\u0142ownik geograficzny zgodnie podaj\u0105 67 dom\u00f3w mieszkalnych i 467 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 48 ewangelik\u00f3w i 419 katolik\u00f3w. W tych \u017ar\u00f3d\u0142ach katolicy nale\u017c\u0105 do parafii w Osieku, a ewangelicy nie do Nowego, lecz do Sk\u00f3rcza. Nie by\u0142a to jedna zwarta wie\u015b: S\u0142ownik wylicza w jej obr\u0119bie Ma\u0142e Wycinki (27 dom\u00f3w, 173 mieszka\u0144c\u00f3w), Markocin (12 dom\u00f3w, 118 mieszka\u0144c\u00f3w) i Wymys\u0142owo (cztery domy, 27 mieszka\u0144c\u00f3w). Ca\u0142o\u015b\u0107 liczy\u0142a 362 hektary, z czego 152 hektary roli ornej, 22 \u0142\u0105k i 14 lasu. Spis z 1 grudnia 1910 roku zasta\u0142 tu 78 dom\u00f3w i 531 mieszka\u0144c\u00f3w; po polsku m\u00f3wi\u0142o 500 z nich. W tym spisie w\u015br\u00f3d 31 os\u00f3b podaj\u0105cych j\u0119zyk niemiecki by\u0142o 27 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w.\n\nW Wycinkach zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz ewangelicki. Dzi\u015b le\u017cy w zadrzewieniu, w kt\u00f3rym rozpozna\u0107 mo\u017cna relikty mogi\u0142.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii B\u00fclowsheide i podaje tu 27 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 34, poz. 60 wraz z wykazem osad wchodz\u0105cych w sk\u0142ad gmin; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Preu\u00dfisch Stargard, poz. 73; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 74, nr 270; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XIV, has\u0142o Wycinki; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 84.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIV, has\u0142o Wycinki","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 84","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0213","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.70441,"lng":18.48851,"name_de":"Wittschinken","name_pl":"Wycinki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wyczechy, po niemiecku Geglenfelde, a w zapisie z 1360 roku Geylenfelda, le\u017c\u0105 w gminie Czarne w powiecie cz\u0142uchowskim. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 219) pod koniec XVI lub w pierwszej po\u0142owie XVII wieku zbudowano tu zb\u00f3r ewangelicki, kt\u00f3ry \u2014 jak pisze autor \u2014 musia\u0142 upa\u015b\u0107 po 1653 roku. W wykazie wasali z 1774 roku \u0141o\u017ca i Wyczechy figuruj\u0105 jako dobra 70-letniego Franza von Manteuffla, mieszkaj\u0105cego w Cz\u0142uchowie u c\u00f3rki; jego synami byli Franz (30 lat), dziedzic Olszanowa, i Ludwig (24 lata), porucznik w G\u0142ogowie. W tym wykazie dwaj inni synowie Franza byli oficerami: Karl (40 lat), kapitan w stanie spoczynku, dzier\u017cawi\u0142 tak zwane domy Carten\u00f3w pod Gda\u0144skiem, a August (29 lat) by\u0142 porucznikiem we Frankfurcie.\n\nWie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na gmin\u0119 wiejsk\u0105 i dobra rycerskie; S\u0142ownik geograficzny notuje j\u0105 kr\u00f3tko jako wie\u015b z dobrami rycerskimi, z poczt\u0105 w Czarnem. Po maj\u0105tku zosta\u0142 zesp\u00f3\u0142 pa\u0142acowy z XIX i XX wieku \u2014 pa\u0142ac z parkiem \u2014 wpisany do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego 13 lutego 1996 roku pod numerem A-1581.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej notowa\u0142 w *Geglenfelde* 19 dom\u00f3w mieszkalnych i 170 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 168 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w. W tym samym podr\u0119czniku zapisano, \u017ce dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Loosen*. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje obie cz\u0119\u015bci osobno. Gmina wiejska liczy\u0142a 82 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich wyznania ewangelickiego; obw\u00f3d dworski \u2014 152 osoby, w tym 144 ewangelik\u00f3w i o\u015bmiu katolik\u00f3w. Ewangelicy z obu cz\u0119\u015bci nale\u017celi do parafii w Olszanowie, katolicy do parafii w Czarnem, a okr\u0119g urz\u0119dowy i urz\u0105d stanu cywilnego mie\u015bci\u0142y si\u0119 w \u0141o\u017cy. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a we wsi; dzia\u0142a\u0142a w niej szko\u0142a ewangelicka. W 1925 roku wie\u015b liczy\u0142a 178 os\u00f3b, w 1933 roku \u2014 211, a w 1939 \u2014 179. S\u0142ownik geograficzny, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na schematyzm diecezjalny z 1867 roku, wymienia Wyczechy w\u015br\u00f3d wsi nale\u017c\u0105cych do ko\u015bcio\u0142a filialnego \u015bwi\u0119tego Andrzeja Aposto\u0142a w Nadziejewie, podleg\u0142ego parafii w Czarnem.\n\nKarta cmentarza z 30 wrze\u015bnia 1992 roku opisuje jego stan s\u0142owami: \u201enagrobki zniszczone, drzewostan w pe\u0142nym rozwoju\u201d. Cmentarz, za\u0142o\u017cony w po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku, le\u017ca\u0142 w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi przy drodze do Raciniewa i zajmowa\u0142 trzydzie\u015bci ar\u00f3w. W karcie teren opisano jako r\u00f3wny i otoczony polami. Z kamiennego muru pozosta\u0142y wtedy fundamenty, spo\u015br\u00f3d mogi\u0142 sze\u015b\u0107 mia\u0142o nagrobki, a najstarszy z nich pochodzi\u0142 z 1889 roku. W 1992 roku ros\u0142a tu lipa o obwodzie pnia trzystu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu centymetr\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Raciniewo (Ruthenberg) i podaje tu 91 ewangelik\u00f3w i 134 w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Mapa Wyczech \u2014 emiejsca.pl; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, has\u0142o Geglenfelde (gmina wiejska i obw\u00f3d dworski), Kreis Schlochau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. II, has\u0142o Geglenfelde, oraz t. III, has\u0142o Hansfelde; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; karta cmentarza w Wyczechach, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 555 (s. 22); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 130\u2013131; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 219.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Mapa Wyczech \u2014 emiejsca.pl","url":"https://mapy.emiejsca.pl/wyczechy_czarne_czluchowski_pomorskie,mapa.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, has\u0142o Wittfelde, w\u015b, pow. cz\u0142uchowski","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 555 (s. 22)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 219","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0482","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.683379,"lng":17.043548,"name_de":"Geglenfelde","name_pl":"Wyczechy \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Wysokiem le\u017cy w lesie, po po\u0142udniowej stronie polnej drogi z Wysokiego do Brze\u017ana L\u0119borskiego, oko\u0142o dziewi\u0119ciuset metr\u00f3w na zach\u00f3d od dawnej szko\u0142y. Punkt wskazany przez Marka Drzewieckiego (54,63222 / 17,87748) okre\u015bla po\u0142o\u017cenie cmentarza. Za\u0142o\u017cono go w drugiej po\u0142owie dziewi\u0119tnastego wieku na powierzchni oko\u0142o dwudziestu ar\u00f3w i otoczono kamiennym murem. Po 1945 roku, gdy odesz\u0142a ewangelicka, niemiecka ludno\u015b\u0107 wsi, nekropolia zosta\u0142a opuszczona i zaros\u0142a lasem \u2014 ocala\u0142e fragmenty nagrobk\u00f3w trudno dzi\u015b odnale\u017a\u0107.\n\nWysokie, po niemiecku Hohenfelde, le\u017ca\u0142o w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wysokie by\u0142o folwarkiem, zanim sta\u0142o si\u0119 koloni\u0105. W 1628 roku wymieniano tu dw\u00f3r z jednym zagrodnikiem, zwany Hohenfeldischer Hof, kt\u00f3ry oddawa\u0142 l\u0119borskiemu proboszczowi cztery korce \u017cyta i cztery owsa; las \u015bwietli\u0144ski okre\u015blano jako \u201eten po stronie Wysokiego\u201d. Inwentarz starostwa l\u0119borskiego z 1658 roku, wydrukowany przez Cramera, opisuje Wysokie jako folwark urz\u0119du kr\u00f3lewskiego i wylicza je na pierwszym miejscu w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci nale\u017c\u0105cych do ko\u015bcio\u0142a w Brze\u017anie \u2014 obok samego Brze\u017ana, \u015awietlina oraz zapisanych po niemiecku Lanz, Relow i Kotzow, a tak\u017ce szlacheckiego dworu w Strzel\u0119cinie. Zim\u0105 1656 roku folwark spalono doszcz\u0119tnie. Franz Schultz, streszczaj\u0105c ten sam przekaz, pisze, \u017ce osta\u0142y si\u0119 tylko stara owczarnia i dom z bali. Dwa lata p\u00f3\u017aniej pola Wysokiego zn\u00f3w obsiewano ozimin\u0105.\n\nW 1773 roku folwark rozparcelowano i osadzono na nim koloni\u0119. Wysokie by\u0142o jedn\u0105 z trzech kolonii, kt\u00f3re za Fryderyka II, z inicjatywy ksi\u0119cia Maurycego z Anhaltu-Dessau, powsta\u0142y w rozleg\u0142ym lesie \u015bwietli\u0144skim; dwie pozosta\u0142e to Bismark i Chrzanowo. Pierwszych osadnik\u00f3w sprowadzono z Polski, byli to jednak, jak zastrzega Schultz, niemieckoj\u0119zyczni poddani Rzeczypospolitej, nie Polacy; p\u00f3\u017aniej do\u0142\u0105czyli Nadre\u0144czycy, Hese\u0144czycy, Szwabowie i Wirtemberczycy, kt\u00f3rych miejscowa ludno\u015b\u0107 nazywa\u0142a zbiorczo \u201ePalatynami\u201d. W 1784 roku Wysokie liczy\u0142o dwana\u015bcie gospodarstw wolnych ch\u0142op\u00f3w. W 1784 roku Wysokie le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka; wie\u015b liczy\u0142a 13 dym\u00f3w i nale\u017ca\u0142a do parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim (Bresen).\n\nWysokie nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Brze\u017anie L\u0119borskim. W Brze\u017anie by\u0142 te\u017c urz\u0105d stanu cywilnego; katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku, s\u0105d by\u0142 l\u0119borski, a obw\u00f3d urz\u0119dowy nosi\u0142 nazw\u0119 Schweslin, czyli \u015awietlino. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy we wsi przed 1945 rokiem. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w Wysokiem 327 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 162 m\u0119\u017cczyzn i 165 kobiet \u2014 w tym 326 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. T\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 ludno\u015bci podaje Schultz, opisuj\u0105c Hohenfelde jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 o 327 mieszka\u0144cach w obwodzie urz\u0119dowym \u015awietlino.\n\nW dawnym budynku szko\u0142y od 2005 roku dzia\u0142a filialna kaplica katolicka pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Faustyny Kowalskiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: inwentarz starostwa l\u0119borskiego z 1658 roku w wydaniu Cramera; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat l\u0119borski, pozycja 15 wykazu gmin wiejskich; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 opis terenowy i punkt ze zbioru po\u0142o\u017ce\u0144 cmentarzy; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina \u0141\u0119czyce","url":"http://web.archive.org/web/20160803191139/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-leczyce/45-wysokie"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0193","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_wysokie/wysokie__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.63222,"lng":17.87748,"name_de":"Hohenfelde","name_pl":"Wysokie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Sobieszewo, po niemiecku Bohnsack, le\u017cy na Wyspie Sobieszewskiej u uj\u015bcia Wis\u0142y.\n\nW 1583 roku akta wizytacji biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego wymieniaj\u0105 na Mierzei cztery ko\u015bcio\u0142y zaj\u0119te przez protestant\u00f3w, cho\u0107 nie podaj\u0105 ich nazw. \u015awi\u0105tynia nieznanego pierwotnie wezwania przesz\u0142a tu w r\u0119ce luteran\u00f3w. Duchowni lutera\u0144scy s\u0105 tu po\u015bwiadczeni od 1590 roku, a ksi\u0105dz Jakub Fankidejski wymienia jako pierwszego Miko\u0142aja Mensla w 1594 roku. Abraham Hartwich za pierwszego pastora ewangelickiego w Sobieszewie uwa\u017ca jednak Henryka M\u00f6llera, kt\u00f3ry przyby\u0142 tu w 1605 roku, a w 1607 odszed\u0142 do Trutn\u00f3w. Prawo patronatu nad ko\u015bcio\u0142em mia\u0142o miasto Gda\u0144sk i dlatego, jak pisze Fankidejski, nie da\u0142o si\u0119 utrzyma\u0107 ko\u015bcio\u0142a w r\u0119kach katolickich: lutera\u0144ska rada miejska obsadza\u0142a duchownych bez pytania biskupa. Nazwiska i daty duchownych parafii podgda\u0144skich s\u0105 znane, bo spisy tamtejszych pastor\u00f3w prowadzi\u0142 magistrat. Waschinski przytacza tutejsze rachunki: w 1601 roku nauczyciel mia\u0142 43 marki dochodu, a duchowny 118 marek; w latach 1738\u20131739 do szko\u0142y chodzi\u0142o trzyna\u015bcioro ubogich dzieci, za kt\u00f3re p\u0142acono z ko\u015bcielnej skarbonki.\n\nWed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) po Henryku M\u00f6llerze, kt\u00f3ry w 1607 roku odszed\u0142 do Trutn\u00f3w, przyszed\u0142 do Sobieszewa w nast\u0119pnym roku Jan Phanerus, w 1625 roku przeniesiony do twierdzy M\u00fcnde pod Gda\u0144skiem; po nim przyby\u0142 w 1626 roku z Przebrna Marcin Jagemann. Wed\u0142ug Hartwicha w 1638 roku przyszed\u0142 do Sobieszewa Izaak Kluge, a po jego \u015bmierci w 1652 roku Jan Neumann; po \u015bmierci Neumanna urz\u0105d obj\u0105\u0142 w 1656 roku Daniel Matth\u00e4i, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1666 roku. Wed\u0142ug Hartwicha w 1666 roku przyby\u0142 do Sobieszewa Jan Ozech, powo\u0142any gdzie indziej w 1673 roku; jego nast\u0119pca Piotr Rechovius, przeniesiony z Przebrna, odszed\u0142 w 1690 roku, a po nim pastorem by\u0142 Natanael Tautenius, kt\u00f3ry zmar\u0142 tu w 1709 roku. Po Danielu Hartschu, przeniesionym w 1714 roku do ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tego Jakuba w Gda\u0144sku, przyszed\u0142 w 1715 roku Natanael Gotfryd Falck. Wed\u0142ug Hartwicha do parafii w Sobieszewie nale\u017ca\u0142y wsie Stogi (Heubuden), Krakau, Neuf\u00e4hr, Sobieszewo, Wordel, Schneckenberg, Ortheyd, Mikoszewo (Nickelswalde), Bohnsacker Weide, Nickelswalder Feld i Ellau. Spis duchownych gda\u0144skich Efraima Praetoriusa notuje, \u017ce w 1709 roku obj\u0105\u0142 tutejsz\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 Daniel Hartsch, od 1703 roku duchowny w mie\u015bcie, gdzie pierwsze kazanie wyg\u0142osi\u0142 w pierwszy dzie\u0144 Wielkanocy; zapisano to jednym zdaniem: \u201eWard Pred. in Bohnsack\u201d.\n\nEphraim Praetorius w r\u0119kopisie \u201eEvangelisches Danzig\u201d z XVIII wieku dodaje kilka wiadomo\u015bci o tutejszych pastorach. Wed\u0142ug niego Izaaka Klugego wprowadzono na urz\u0105d dopiero 7 maja 1641 roku. Daniel Matth\u00e4i mia\u0142 przy ambonie epitafium z portretem, a Natanael Tautenius \u2014 portret naturalnej wielko\u015bci po prawej stronie ambony. Jan Ozech w grudniu 1670 roku nie przyj\u0105\u0142 powo\u0142ania do Kobbelgrube i pozosta\u0142 w Sobieszewie. Piotr Rechovius z\u0142o\u017cy\u0142 urz\u0105d w 1690 roku z powodu s\u0142abego zdrowia; zmar\u0142 w Gda\u0144sku 1 grudnia 1701 roku i zosta\u0142 pochowany przy ko\u015bciele \u015bwi\u0119tej Barbary. Natanael Gotfryd Falck przeszed\u0142 w 1762 roku w stan spoczynku z pensj\u0105 400 floren\u00f3w.\n\nBudowla mia\u0142a konstrukcj\u0119 szachulcow\u0105, sze\u015b\u0107 osi, rzut prostok\u0105ta i dach dwuspadowy kryty karpi\u00f3wk\u0105. Wed\u0142ug r\u0119kopisu Praetoriusa dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 bli\u017cej Wis\u0142y, na wzniesieniu przy du\u017cej karczmie, gdzie woda podmywa\u0142a jeszcze w jego czasach stary fundament i miejsce cmentarza; ma\u0142y i zniszczony, zosta\u0142 rozebrany, a nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 na obecnym miejscu zacz\u0119to budowa\u0107 w 1618 roku i uko\u0144czono w 1620 roku, jak \u015bwiadczy\u0142a stara chor\u0105giewka z dat\u0105 na wie\u017cy \u2014 inaczej ni\u017c u przytoczonego ni\u017cej Harnocha, wed\u0142ug kt\u00f3rego kaplic\u0119 z 1600 roku w 1620 roku jedynie powi\u0119kszono. Praetorius pisze dalej, \u017ce w 1687 roku ten ko\u015bci\u00f3\u0142 rozebrano i zbudowano od podstaw na nowo w konstrukcji murowanej i szachulcowej, w\u0142\u0105czaj\u0105c przestrze\u0144 dawnej wie\u017cy do nawy i dostawiaj\u0105c now\u0105 dzwonnic\u0119. Mia\u0142 dwa malowane ch\u00f3ry, izb\u0119 spowiedzi z nowym konfesjona\u0142em, chrzcielnic\u0119 w zamkni\u0119tej kracie i organy nale\u017c\u0105ce do najwi\u0119kszych na Mierzei, a w wie\u017cy bez zegara dwa dzwony. W latach 1683\u20131687, za pastora Petera Rechoviusa, przebudowano j\u0105 w duchu baroku: dobudowano wie\u017c\u0119 i nowy ch\u00f3r dla organ\u00f3w. W 1689 roku zawieszono dzwon, kt\u00f3ry przelano w 1702 roku. Nowy o\u0142tarz sprawiono w 1741 roku, a ambon\u0119 w 1771; kaplic\u0119 dobudowano w 1745 roku. Jedn\u0105 wzmiank\u0119 o tutejszym ko\u015bciele przechowa\u0142a kronika s\u0105siedniej parafii w Stegnie: pastor zanotowa\u0142 pod 1728 rokiem, \u017ce \u201elatem w Sobieszewie zbudowano ca\u0142kiem now\u0105 zakrysti\u0119\u201d.\n\nRenowacje przeprowadzono w 1823 i 1845 roku, po zniszczeniach huraganu z 1818 i powodzi z 1840 roku. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sobieszewie mia\u0142 istnie\u0107 jako kaplica ju\u017c w 1600 roku i zosta\u0107 powi\u0119kszony w 1620; w 1822 roku zamkni\u0119to go z powodu z\u0142ego stanu, a w 1823 roku zbudowano na nowo w konstrukcji szachulcowej, zachowuj\u0105c dawne wyposa\u017cenie wn\u0119trza. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku podaje jako dat\u0119 po\u015bwi\u0119cenia 11 stycznia 1824 roku i notuje parafi\u0119 pod nazw\u0105 \u201eBohnsack\u201d w diecezji Danziger Nehrung: ko\u015bci\u00f3\u0142 konstrukcji szachulcowej pod patronatem magistratu, 3800 dusz. Dwa dzwony z 1636 roku by\u0142y w czasach Harnocha ju\u017c przelane, o\u0142tarz wykona\u0142 w 1741 roku gda\u0144ski rze\u017abiarz Martin Stein, a organy pochodzi\u0142y z 1771 roku. W nocy z 17 na 18 kwietnia 1860 roku pow\u00f3d\u017a zabra\u0142a ogr\u00f3d pleba\u0144ski, a dawn\u0105 plebani\u0119 trzeba by\u0142o rozebra\u0107; now\u0105 wzniesiono w 1864 roku.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku naliczy\u0142 we wsi 305 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 304 luteran\u00f3w i jednego katolika \u2014 i odnotowa\u0142 tu w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 lutera\u0144sk\u0105. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Bohnsack* 81 budynk\u00f3w mieszkalnych i 841 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 830 ewangelik\u00f3w i pi\u0119ciu katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu osiem gospodarstw ch\u0142opskich. Ewangelicy nale\u017celi do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 3813 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 magistrat Gda\u0144ska, a pastorem by\u0142 od 1880 roku Adolf Radtke. Dokumentem z 15 lutego 1901 roku ewangelik\u00f3w z Krakowca (Krakau) i Westlich Neuf\u00e4hr wy\u0142\u0105czono z parafii w Sobieszewie i przy\u0142\u0105czono do nowej parafii w Stogach (Heubude). W 1907 roku przeprowadzano wykup \u015bwiadcze\u0144 gruntowych, kt\u00f3re w\u0142a\u015bciciele grunt\u00f3w w Neuf\u00e4hr i \u015awibnie (Schiewenhorst) p\u0142acili na rzecz tutejszej plebanii i organist\u00f3wki. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w Sobieszewie liczy\u0142a wtedy 4338 ewangelik\u00f3w, a pastorem by\u0142 od 1916 roku Walter B\u00f6hm.\n\nZ tutejszej parafii ewangelickiej zachowa\u0142y si\u0119 ksi\u0119gi metrykalne z lat 1659\u20131904. Figuruj\u0105 w inwentarzu ksi\u0105g ko\u015bcielnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.\n\nPrzy \u015bwi\u0105tyni dzia\u0142a\u0142 od XVII wieku cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,4 hektara, u\u017cytkowany do 1945 roku, a od ko\u0144ca XIX wieku ju\u017c tylko sporadycznie; zdewastowany teren zniwelowano w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku. Zachowa\u0142y si\u0119 dwie rokokowe stele z piaskowca z drugiej po\u0142owy XVIII wieku, ustawione dzi\u015b na trawniku przy wej\u015bciu do ko\u015bcio\u0142a: Gerharda Bartscha (1704\u20131777), so\u0142tysa i starszego zwierzchnika ko\u015bcio\u0142a w Sobieszewie, oraz Korneliusa Kohna i Jakoba Grosznika, starszych ko\u015bcielnych. Cmentarz w Sobieszewie by\u0142 wed\u0142ug Harnocha w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a. 29 sierpnia 1939 roku, w przededniu wojny, pochowano na cmentarzu wsi z honorami wojskowymi gda\u0144skiego stra\u017cnika granicznego Johanna Ruscha, kt\u00f3ry \u2014 jak poda\u0142a prasa niemiecka \u2014 zgin\u0105\u0142 na granicy gda\u0144sko-polskiej pod Sopotem; przy trumnie w tutejszym ko\u015bciele zebra\u0142o si\u0119 wielu \u017ca\u0142obnik\u00f3w, a w uroczysto\u015bci wzi\u0119li udzia\u0142 przedstawiciele partii i w\u0142adz Wolnego Miasta, w\u015br\u00f3d nich prezydent senatu Greiser.\n\nW 1945 roku zb\u00f3r cz\u0119\u015bciowo rozebrano \u2014 materia\u0142 zu\u017cyto na budow\u0119 schron\u00f3w dla Wehrmachtu \u2014 a cz\u0119\u015bciowo zniszczy\u0142 go ostrza\u0142 artyleryjski: przepad\u0142y wie\u017ca, kruchta, dachy, ch\u00f3r, galerie, okna i drzwi. W lipcu 1946 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przekazano saletynom, 1 stycznia 1947 roku erygowano parafi\u0119 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Salety\u0144skiej, a 5 pa\u017adziernika 1947 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono. Wed\u0142ug Piotra Szczud\u0142owskiego (1995, s. 297\u2013298) odbudow\u0119 zniszczonego ko\u015bcio\u0142a podj\u0105\u0142 przyby\u0142y do Sobieszewa we wrze\u015bniu 1946 roku saletyn, ksi\u0105dz Stanis\u0142aw Krzywor\u0105czka; \u015bwi\u0105tyni\u0119 odbudowano i wyremontowano w latach 1946\u20131947, ale nie przywr\u00f3cono jej wygl\u0105du przedwojennego \u2014 zniszczonej w 1945 roku wie\u017cy nie odbudowano, a dach ozdobiono tylko ma\u0142\u0105, drewnian\u0105, czworoboczn\u0105 sygnaturk\u0105 z krzy\u017cem. Protok\u00f3\u0142 zdawczo-odbiorczy numer 32 sporz\u0105dzono i podpisano 19 lipca 1947 roku w Sopocie; przejmuj\u0105cym by\u0142 ksi\u0105dz Micha\u0142 Kolbucha, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przekazano saletynom w zarz\u0105d i u\u017cytkowanie. W\u0142asno\u015bci\u0105 pa\u0144stwa ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 do pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych, kiedy jego w\u0142a\u015bcicielem sta\u0142a si\u0119 Prowincja Polska Misjonarzy Saletyn\u00f3w w Krakowie. Dawnego ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego ju\u017c tu nie ma: budowla, kt\u00f3r\u0105 po wojnie przej\u0119li katolicy, sp\u0142on\u0119\u0142a ca\u0142kowicie 22 lutego 1986 roku, a na jej miejscu stan\u0105\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bo\u017cej Salety\u0144skiej.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 935 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 4277 dusz. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1902 roku, Otto Dietrich, urodzony w 1873 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Creutziger (1588), Christian Dehnke (1594), Heinrich M\u00f6ller (1605), Johann Phamer (1608), Johann Neumann (1652), Daniel Matth\u00e4i (1656), Peter Rechovius (1673), Nathanael Taute (1690), Daniel Hartsch (1709), Johann M\u00f6ller (1762), Franz Jacob Schalk (1770), Samuel Gottlieb Weickhmann (1787), Carl Friedrich G\u00fcnther (1791), Carl Adolph Blech (1826), Emil August Theodor Zander (1840), August Eduard Klein (1848\u20131867), Joachim Gottlieb Georg Ernst Weickhmann (1867), Adolf Hermann Ernst Radtke (1880), Emil Otto Dietrich (1902).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 98; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 16, 188, 193, 200; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 396; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 396; Ephraim Praetorius, \u201eDantziger Lehrer Ged\u00e4chtnis\u201d, Dantzig 1713, egzemplarz z r\u0119kopi\u015bmienn\u0105 kontynuacj\u0105 do 1799 roku, s. 26; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 505, 510; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 192\u2013193, nr 11; \u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych); A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 188; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (oko\u0142o 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 22; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 32; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 5788, zapiski kronikarskie s\u0105siedniej parafii Stegna, rok 1728, skan 10, dost\u0119p przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 36, pozycja 19; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 134, 329; t. 2, s. 362, 375, 678; t. 3, s. 722, 943; t. 4, s. 1151, 1203, 1204, 1266; t. 5, s. 1356, 1422, 1439; t. 6, s. 1566; t. 7, s. 1812, 1941, 2032; \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 11 listopada 1907 roku, s. 13 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eHamburger Fremdenblatt\u201d (Hamburg), 30 sierpnia 1939 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal); E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 76r\u201378r; P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d, t. 84 (1995), s. 296\u2013298; Wikipedia, has\u0142o \u201eSobieszewo (Gda\u0144sk)\u201d.*","built_year":1823,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Sobieszewo (Gda\u0144sk) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Sobieszewo_(Gda%C5%84sk)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 396","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"inwentarz archiwalny","tytul":"\u201eGermany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records \u2014 Inventory\u201d, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilm\u00f3w i kopii cyfrowych)","url":"https://www.familysearch.org/en/wiki/Germany,_Prussia,_West_Prussia,_Catholic_and_Lutheran_Church_Records_-_Inventory"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 396","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch f\u00fcr die Evangelischen in Danzig\u201d, Danzig 1919, s. 98","tytul_przed_B4_2026_10_11":"\u201eHandbuch des evangelischen Danzig\u201d, Gda\u0144sk 1919, s. 98","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 16, 188, 193, 200","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 36, pozycja 19","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 134, 329; t. 2, s. 362, 375, 678; t. 3, s. 722, 943; t. 4, s. 1151, 1203, 1204, 1266; t. 5, s. 1356, 1422, 1439; t. 6, s. 1566; t. 7, s. 1812, 1941, 2032","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 11 listopada 1907 roku, s. 13 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HMPG4SZRPJB2AGGOJJVCZMTPTQGJOEV3"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHamburger Fremdenblatt\u201d (Hamburg), 30 sierpnia 1939 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/XX44YMZX6TUWERMONYVZK2WM2LF7SKLL"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"E. Praetorius, \u00bbEvangelisches Danzig\u00ab, cz. 2, r\u0119kopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 76r\u201378r","url":"http://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/SBB0002A51D00020000"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Szczud\u0142owski, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec poewangelickich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Gda\u0144sku\u201d, \u201eNasza Przesz\u0142o\u015b\u0107\u201d, t. 84 (1995), s. 296\u2013298","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0011","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.3443119,"lng":18.8256616,"name_de":"Bohnsack","name_pl":"Wyspa Sobieszewska / Sobieszewo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Bohnsack)","powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz w Wytownie (po niemiecku Weitenhagen) za\u0142o\u017cono na po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144, przy drodze prowadz\u0105cej ku wsi Smu\u017cki; do dzi\u015b jest u\u017cytkowany jako parafialny, a portal cmentarze.slupsk.pl umiejscawia go og\u00f3lniej na zachodnim skraju wsi, przy drodze do Ustki. Pierwotnie by\u0142 dwukwaterowy, a dzieli\u0142a go wzd\u0142u\u017cna aleja obsadzona w cz\u0119\u015bci daglezjami. Ceglany s\u0142up bramy pochodzi z czas\u00f3w niemieckich. W 1994 roku odnotowano, \u017ce nagrobki dawnego cmentarza usuni\u0119to z ich miejsc i z\u0142o\u017cono w jego centralnej cz\u0119\u015bci; na pocz\u0105tku 2012 roku powiadomiono regionaln\u0105 pras\u0119 o usuni\u0119ciu pozosta\u0142o\u015bci po kamiennych nagrobkach, kt\u00f3re mia\u0142y wr\u00f3ci\u0107 na dawne miejsca. W 2004 roku na cmentarzu, u\u017cytkowanym przez polskich mieszka\u0144c\u00f3w, nie by\u0142o niemieckich grob\u00f3w; przy ogrodzeniu le\u017ca\u0142 jeden od\u0142amany \u017celiwny krzy\u017c Auguste Katzke (ur. 23 wrze\u015bnia 1859, zm. 10 stycznia 1930). Z krzy\u017cy \u017celiwnych ocala\u0142 jeden, upami\u0119tniaj\u0105cy Auguste Ratzke, zmar\u0142\u0105 w 1930 roku; stoi na po\u0142udniowo-zachodnim skraju cmentarza.\n\nW 1773 roku zniesiono tu wsp\u00f3lne u\u017cytkowanie grunt\u00f3w i oddzielono rol\u0119 dworsk\u0105 od ch\u0142opskiej. W 1784 roku Wytowno liczy\u0142o 38 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian, by\u0142 te\u017c dom wdowy po pastorze. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 macierzysty w synodzie s\u0142upskim, z fili\u0105 w Machowinie; nale\u017ca\u0142o do niego tak\u017ce Machowinko, kt\u00f3rego w\u0142a\u015bciciel wsp\u00f3\u0142sprawowa\u0142 patronat. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Wytowno w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska (strona 174, pozycja 142) liczy\u0142a 257 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, obw\u00f3d dworski (strona 184, pozycja 318) \u2014 264 ewangelik\u00f3w i \u017cadnego katolika.\n\nWytowno, wie\u015b w powiecie s\u0142upskim (Kreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze, stanowi\u0142o przed 1945 rokiem siedzib\u0119 w\u0142asnej parafii lutera\u0144skiej. W 1907 roku nale\u017ca\u0142a ona do synodu s\u0142upskiego miejskiego (\u201eSynode Stolp Stadt\u201d) w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze. Ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142a \u015bwi\u0105tynia w Gro\u00df-Machmin (Machowino), a do parafii nale\u017ca\u0142y Klein-Machmin (Machowinko), Bedlin (Bydlino) i Carzin (Kar\u017ccino); kolacja spoczywa\u0142a w r\u0119kach w\u0142a\u015bcicieli tych d\u00f3br oraz d\u00f3br Klein-Machmin. W 1925 roku, jak podaje konsystorz pomorski, pastor J\u00e4ckel odszed\u0142 st\u0105d 1 maja do Demmina, a z dniem 16 wrze\u015bnia pastorem w Wytownie zosta\u0142 Scheel, dot\u0105d wikariusz w G\u00fclzow w okr\u0119gu nowogardzkim. W 1926 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 od w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br rycerskich von Brack-Husena i jego \u017cony Wery z domu von Bandemer dwa d\u0119bowe, rze\u017abione krzes\u0142a \u015blubne. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1900 dusz i fili\u0119 w Gro\u00df Machmin (Machowino), oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 wtedy Walter Scheel. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 1910 wiernych. Ostatnim znanym duchownym parafii ewangelickiej by\u0142 Ernst Koch \u2014 konsystorz pomorski wymienia go w 1942 roku jako kapitana i \u201ePfarrer in Weitenhagen, Kirchenkreis Stolp-Stadt\u201d.\n\nWe wsi zachowa\u0142 si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 szachulcowy, wzniesiony \u2014 podobnie jak jego wyposa\u017cenie z o\u0142tarzem \u2014 zapewne w drugiej po\u0142owie XVII wieku. Wie\u017c\u0119 postawiono z ceg\u0142y na fundamencie z kamienia polnego; wej\u015bcie zachodnie mie\u015bci si\u0119 w ostro\u0142ukowej blendzie i jest przesklepione ostrymi \u0142ukami. Inwentarz zabytk\u00f3w powiatu s\u0142upskiego z 1894 roku zastrzega, \u017ce je\u015bli wie\u017ca w og\u00f3le zawiera relikty \u015bredniowieczne, to przebudowy zmieni\u0142y j\u0105 tak dalece, \u017ce trudno je rozpozna\u0107. Wie\u017c\u0119 i ko\u015bci\u00f3\u0142 odnowiono w 1880 roku, a o starszej przebudowie \u015bwiadcz\u0105 sztukatorskie obramienia okien nawy we wn\u0119trzu, wykonane w XVIII wieku. Dzi\u015b \u015bwi\u0105tynia jest rzymskokatolicka, pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka z Asy\u017cu. W latach 1946\u20131947 proboszczem w Wytownie by\u0142 ksi\u0105dz Jan Zieja; formalnie parafi\u0119 erygowano 25 stycznia 1968 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nazwisko z ocala\u0142ego \u017celiwnego krzy\u017ca brzmi raz Ratzke, raz Katzke.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1942; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 103 (has\u0142o Weitenhagen); \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Stettin 1912, s. 483\u2013484 (has\u0142o Weitenhagen); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 238; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (portal cmentarze.slupsk.pl, Jaros\u0142aw D\u0105browski), has\u0142o Wytowno; Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram \u201eJan Zieja\u201d (1944.pl); Diecezja Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeska, parafia pw. \u015bw. Franciszka z Asy\u017cu w Wytownie (diecezjakoszalin.pl); R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004); kopia z 2005 roku w Internet Archive (stolp.de); trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1015\u20131016; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 176\u2013177.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Wytowno \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/wytowno/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 238","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 238); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eWeitenhagen, Mater, adelig \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 483\u2013484]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 174, pozycja 142) i (strona 184, pozycja 318)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o \u201eWeitenhagen, Mater, adelig \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 483\u2013484]\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 238); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eWeitenhagen, Mater, adelig \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 483\u2013484]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 174, pozycja 142) i (strona 184, pozycja 318)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 174, poz. 142 i s. 184, poz. 318","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 238); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eWeitenhagen, Mater, adelig \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 483\u2013484]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 174, pozycja 142) i (strona 184, pozycja 318)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Stettin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (portal cmentarze.slupsk.pl, Jaros\u0142aw D\u0105browski), has\u0142o Wytowno","url":""},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin \u2014 Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 103, has\u0142o Weitenhagen","tytul_przed_B4_2026_10_11":"H. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin \u2014 Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 103, has\u0142o Weitenhagen","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1942, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1890835714/1/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1015\u20131016","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 176\u2013177","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0769","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.58273,"lng":16.96456,"name_de":"Weitenhagen","name_pl":"Wytowno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Wytowno, po niemiecku Weitenhagen, to wie\u015b nad jeziorem, wzmiankowana ju\u017c w XIV wieku. Stoi w niej ko\u015bci\u00f3\u0142 z drugiej po\u0142owy XVII wieku \u2014 budowla z muru pruskiego, bez wyodr\u0119bnionego prezbiterium, kt\u00f3rej murowana wie\u017ca i zachodnia przybud\u00f3wka s\u0105 starsze od nawy. Ca\u0142o\u015b\u0107 odnowiono w 1880 roku. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy. J\u00f3zef Szyma\u0144ski przytacza pismo ksi\u0119dza Jana Ziei z 24 listopada 1945 roku, w kt\u00f3rym ten przewidywa\u0142, \u017ce zamieszka \u201eprzy ko\u015bci\u00f3\u0142ku poewangelickim w Weitenhagen\u201d, trzy kilometry od Orzechowa (Freichow), gdzie mia\u0142 powsta\u0107 Uniwersytet Ludowy. Wed\u0142ug Szyma\u0144skiego od 2 kwietnia 1946 roku do ko\u0144ca sierpnia 1947 roku Zieja by\u0142 proboszczem w Wytownie; sam pisa\u0142, \u017ce od 2 kwietnia 1946 roku obj\u0105\u0142 plac\u00f3wki duszpasterskie w Wytownie, Obje\u017adzie i Machowinie, a od 1 maja osiada w Wytownie.\n\nWie\u015b przyj\u0119\u0142a protestancki charakter wraz z reformacyjnymi postanowieniami sejmu trzebiatowskiego z 13 grudnia 1534 roku. Tutejsza parafia nale\u017ca\u0142a odt\u0105d do synodu s\u0142upskiego \u2014 w 1907 roku do synodu s\u0142upskiego miejskiego w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze. Ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny sta\u0142 w Machowinie (Gro\u00df Machmin), a do parafii nale\u017ca\u0142y ponadto Klein-Machmin, Bedlin i Carzin; prawo powo\u0142ywania duchownego mieli w\u0142a\u015bciciele tych d\u00f3br.\n\nLista tutejszych duchownych zaczyna si\u0119 jeszcze przed sejmem trzebiatowskim: kronika parafialna wymienia oko\u0142o 1530 roku duchownego Zinkla. O jego nast\u0119pcy Joachimie L\u00fcdeke, ordynowanym w 1563 roku, matryku\u0142a ko\u015bcielna w Machowinie z 12 lipca 1590 roku notuje, \u017ce przyby\u0142 z Polski, sk\u0105d musia\u0142 uchodzi\u0107 z powodu wyznania; by\u0142 wtedy w Wytownie od dw\u00f3ch lat i trafi\u0142 tu w 1587 albo 1588 roku (poprawka M\u00fcllera, s. 583). Martin Westphal, ordynowany w Szczecinie przez Jakoba Fabriciusa, prowadzi\u0142 parafi\u0119 od 1652 roku i zmar\u0142 w 1690 roku. Paul Klein zrezygnowa\u0142 w 1724 roku z powodu s\u0142abn\u0105cego wzroku i zmar\u0142 w 1740 roku w wieku 76 lat. Za Andreasa Joachima Albertiego, syna proboszcza z Wrze\u015bcia, wybudowano w 1770 roku now\u0105 plebani\u0119 i dom ko\u015bcielnego.\n\nW 1784 roku Wytowno liczy\u0142o 38 dym\u00f3w; mieszkali tu pastor i zakrystian. Fili\u0105 ko\u015bcio\u0142a by\u0142o Machowino, a nale\u017ca\u0142o do niego tak\u017ce Machowinko, kt\u00f3rego w\u0142a\u015bciciel wsp\u00f3\u0142sprawowa\u0142 patronat; w 1773 roku zniesiono tu wsp\u00f3lne u\u017cytkowanie grunt\u00f3w i oddzielono rol\u0119 dworsk\u0105 od ch\u0142opskiej. W 1784 roku w Wytownie, po niemiecku Weitenhagen, by\u0142 \u2014 obok ko\u015bcio\u0142a parafialnego (macierzystego) w synodzie s\u0142upskim \u2014 dom wdowi dla wd\u00f3w po pastorach.\n\nPotem przez trzy czwarte wieku parafi\u0119 prowadzi\u0142a jedna rodzina: Johann Ludwig Arnold od 1804 do 1838 roku i jego syn Heinrich Ludwig, urodzony 18 wrze\u015bnia 1808 roku w Wytownie, do 1879 roku. Syn przybra\u0142 nazwisko Eggebert po przodku, lekarzu Johannie Eggebercie (1671), bo takim warunkiem obwarowane by\u0142o rodzinne stypendium. Ernst Friedrich Hentschel, proboszcz od 1879 roku, zosta\u0142 w lutym 1894 roku superintendentem synodu s\u0142upskiego miejskiego. Jako miejscowy proboszcz uczestniczy\u0142 on 20 grudnia 1882 roku w po\u015bwi\u0119ceniu nowego ko\u015bcio\u0142a filialnego w Machowinie, kt\u00f3rego dokona\u0142 generalny superintendent Jaspis. W czerwcu 1892 roku Hentschel, w\u00f3wczas kr\u00f3lewski zarz\u0105dca superintendentury i powiatowy inspektor szkolny, og\u0142osi\u0142 wraz z \u017con\u0105 Gertrud z domu Arnold-Eggebert, nosz\u0105c\u0105 nazwisko rodziny poprzednich proboszcz\u00f3w, zar\u0119czyny ich jedynej c\u00f3rki Gertrud z pastorem Johannesem Wentzlaffem z Wrze\u015bcia. Zmar\u0142 w Wytownie 6 maja 1904 roku, w 63. roku \u017cycia, po d\u0142ugiej i ci\u0119\u017ckiej chorobie, jako kr\u00f3lewski superintendent i powiatowy inspektor szkolny; pogrzeb odby\u0142 si\u0119 we wtorek 10 maja w Wytownie. Wed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w latach 1600\u20131651 pastorem w Wytownie, po niemiecku Weitenhagen, by\u0142 David Gr\u00f6per, kt\u00f3ry do 1627 roku mieszka\u0142 w S\u0142upsku, dop\u00f3ki nie zbudowano tu plebanii; w latach 1724\u20131756 urz\u0119dowa\u0142 Kaspar Starckow z Dar\u0142owa, a od 1905 roku \u2014 Paul K\u00f6pke. Pastor K\u00f6pke zgin\u0105\u0142 3 sierpnia 1916 roku: podczas k\u0105pieli w morzu, wzburzonym przez sztorm, jego, dwunastoletniego syna i pann\u0119 Chemnitz porwa\u0142a nagle wysoka fala; po p\u00f3\u0142 godzinie morze odda\u0142o cia\u0142a pastora i dziewczyny, cia\u0142a ch\u0142opca nie zdo\u0142ano wtedy odnale\u017a\u0107. Ju\u017c we wrze\u015bniu 1916 roku og\u0142oszono, \u017ce probostwo w Wytownie \u2014 dwa ko\u015bcio\u0142y, 2000 dusz, uposa\u017cenie podstawowe 4500 marek i zupe\u0142nie nowa plebania \u2014 zostanie obsadzone od 1 kwietnia 1917 roku, a zg\u0142oszenia przyjmuje patronat: D. von Bandemer z Wytowna i von Zitzewitz z Machowinka.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XIII, 1893) w 1885 roku wie\u015b Wytowno, po niemiecku Weitenhagen, liczy\u0142a 278 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego, a dobra rycerskie \u2014 242 ewangelik\u00f3w i jednego katolika.\n\nOstatnim znanym duchownym tej parafii by\u0142 Ernst Koch \u2014 konsystorz pomorski wymienia go w 1942 roku jako kapitana i \u201ePfarrer in Weitenhagen, Kirchenkreis Stolp-Stadt\u201d. Wcze\u015bniejsz\u0105 obsad\u0119 podaje ten sam organ: pastor J\u00e4ckel odszed\u0142 st\u0105d 1 maja 1925 roku do Demmina, a z dniem 16 wrze\u015bnia 1925 roku pastorem w Wytownie zosta\u0142 Scheel, dot\u0105d wikariusz w G\u00fclzow w okr\u0119gu nowogardzkim. W 1926 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 od w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br rycerskich von Brack-Husena i jego \u017cony Wery z domu von Bandemer dwa d\u0119bowe rze\u017abione krzes\u0142a \u015blubne. W sierpniu tego roku prasa zapowiada\u0142a przyjazd prezydenta Rzeszy Paula von Hindenburga do Wytowna na uroczysto\u015b\u0107 \u015blubu jego wnuka, pana von Brockhusena, z pann\u0105 von Bandemer: w niedziel\u0119 15 sierpnia rano prezydent mia\u0142 wyruszy\u0107 poci\u0105giem do S\u0142upska, gdzie w ratuszu miano mu wr\u0119czy\u0107 dyplom honorowego obywatelstwa miasta i gdzie mia\u0142 wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w otwarciu nowego stadionu \u201eHindenburg-Kampfbahn\u201d, a p\u00f3\u017anym popo\u0142udniem pojecha\u0107 samochodem do Wytowna. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1900 dusz i fili\u0119 w Gro\u00df Machmin, oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 wtedy Walter Scheel. Patronat nad Weitenhagen sprawowali pani von Bandemer z Weitenhagen i w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku von Zitzewitz z Klein Machmin, a nad Gro\u00df Machmin w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku von Uckermann z Gro\u00df Machmin i w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku, prezydent policji von Puttkamer z Karzin. W 1940 roku parafia liczy\u0142a wraz z fili\u0105 w Machowinie blisko 1910 wiernych.\n\nWe wn\u0119trzu ko\u015bcio\u0142a zachowa\u0142o si\u0119 bogate wyposa\u017cenie z czas\u00f3w ewangelickich: o\u0142tarz z drugiej po\u0142owy XVII wieku z gotyckimi rze\u017abami, ambona \u0142\u0105cz\u0105ca elementy barokowe i neogotyckie, empora z po\u0142owy XVIII wieku, prospekt organowy z XIX wieku, zawieszony pod stropem model statku wotywnego z napisem \u201eSoli Deo Gloria\u201d oraz z\u0142ocony srebrny kielich z 1662 roku, ufundowany przez Margaret\u0119 Agnes von Winterfeld. Jest tu tak\u017ce epitafium pastora Westphala z 1680 roku, przedstawiaj\u0105ce duchownego z rodzin\u0105 u st\u00f3p ukrzy\u017cowanego Zbawiciela; epitafium to odnotowa\u0142 w spisie duchownych Pomorza Ernst M\u00fcller. Przed ko\u015bcio\u0142em stoi przedwojenny pomnik parafian poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Kielich i pomnik poleg\u0142ych przetrwa\u0142y na miejscu po 1945 roku. Inaczej by\u0142o z ksi\u0119gami ko\u015bcielnymi. Pastor Werner Lindenberg, kt\u00f3ry jesieni\u0105 1945 roku przyjecha\u0142 do S\u0142upska, zapisa\u0142 we wspomnieniach, \u017ce w Wytownie polski so\u0142tys skonfiskowa\u0142 ksi\u0119gi ko\u015bcielne przechowywane na plebanii ewangelickiej i natychmiast spali\u0142 je w piecu chlebowym; Wojciech Sk\u00f3ra, kt\u00f3ry przytacza t\u0119 relacj\u0119, zastrzega, \u017ce wspomnienia Lindenberga s\u0105 mocno emocjonalne i fragmentami przesadzone.\n\nWn\u0119trze nawy ko\u015bcio\u0142a w Wytownie zdobi\u0142y stiukowe obramienia okien z XVIII wieku. \u015arodkowa cz\u0119\u015b\u0107 nastawy o\u0142tarzowej przedstawia Ukrzy\u017cowanie, a zwie\u0144czenie \u2014 Zmartwychwstanie; obie sceny wykonano jako malowan\u0105 rze\u017ab\u0119 w drewnie. W ko\u015bciele ustawiono kilka rze\u017abionych figur z dawnej \u015bwi\u0105tyni, uznanych przez B\u00f6ttgera za prace z drugiej po\u0142owy XV wieku \u2014 w\u015br\u00f3d nich \u015bwi\u0119t\u0105 Ann\u0119 Samotrzeci\u0105, Mari\u0119 z Dzieci\u0105tkiem i Chrystusa z ksi\u0119g\u0105. Haftowane nakrycie o\u0142tarza z zielonego jedwabiu nosi dat\u0119 1771. P\u0119kni\u0119ty dzwon mia\u0142 relief Ukrzy\u017cowanego z dwiema postaciami \u2014 taki sam jak w Machowinie \u2014 i napis z imionami cz\u0142onk\u00f3w rodziny Hamel, a drugi dzwon, o wyd\u0142u\u017conym profilu, by\u0142 \u015bredniowieczny. W listopadzie 1893 roku prasa donosi\u0142a, \u017ce w ludwisarni Gustava Colliera w Zehlendorfie powstaje dla Wytowna tr\u00f3jg\u0142os nastrojony na A\u2013Cis\u2013E; przetopiono na niego bardzo stary dzwon, kt\u00f3ry p\u0119k\u0142 w \u015awi\u0119to Reformacji 1891 roku. Na dzwonach uwieczniono imiona obu patron\u00f3w ko\u015bcio\u0142a, Wilhelma von Bandemera z Wytowna i Eduarda Petersena z Machowinka, oraz starszych zboru i przedstawicieli gminy. Czy przetopiony dzwon by\u0142 tym samym, kt\u00f3ry opisuje wy\u017cej B\u00f6ttger, notatka nie m\u00f3wi.\n\nDawny cmentarz le\u017cy na po\u0142udniowy zach\u00f3d od zabudowa\u0144, przy drodze do Smu\u017cek, i do dzi\u015b s\u0142u\u017cy jako parafialny. Pierwotnie by\u0142 dwukwaterowy, przedzielony wzd\u0142u\u017cn\u0105 alej\u0105 obsadzon\u0105 cz\u0119\u015bciowo daglezjami \u2014 to jedyny cmentarz w powiecie z tak\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105. W 1994 roku odnotowano, \u017ce nagrobki usuni\u0119to z ich miejsc i z\u0142o\u017cono w centralnej cz\u0119\u015bci cmentarza; na pocz\u0105tku 2012 roku pras\u0119 regionaln\u0105 powiadomiono o usuni\u0119ciu pozosta\u0142o\u015bci kamiennych nagrobk\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y wr\u00f3ci\u0107 na dawne miejsca.\n\nStrona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 1 kwietnia 1964 roku, a parafi\u0119 erygowano 25 stycznia 1968 roku. Z dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142 nie wynika, jaki by\u0142 ko\u015bcielny status tutejszej plac\u00f3wki przed erekcj\u0105 parafii. Dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka z Asy\u017cu.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Weitenhagen mit Gro\u00dfmachmin), zapisy chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1652 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Kielich z herbem rodu von Winterfeld datowany jest w jednym miejscu na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XVII wieku, w innym \u2014 na 1662 rok. W orzeczeniu o wpisie do rejestru zabytk\u00f3w z 2 lutego 1961 roku urz\u0105d nazwa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ko\u015bcio\u0142em parafialnym, nale\u017c\u0105cym do parafii rzymskokatolickiej w Wytownie, a wed\u0142ug strony diecezji parafi\u0119 erygowano w 1968 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIII, has\u0142o \u201eWeitenhagen\u201d; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1015; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 483\u2013484, 583; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 103, 104, 105; \u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1942; Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) / cmentarze.slupsk.pl \u2014 Wytowno; ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Franciszka \u2014 Zabytek.pl; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2024; \u201eKirchliches Amtsblatt des K\u00f6niglichen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1907; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 238; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1015\u20131016; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1961, nr 8, poz. 47 (orzeczenie nr 318 z 2 lutego 1961 roku); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 176\u2013177; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 grudnia 1882 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 25 czerwca 1892 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Abendpost\u201d (Berlin), 14 listopada 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 10 maja 1904 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 6 sierpnia 1916 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 wrze\u015bnia 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eRheinische Volkswacht\u201d (Kolonia), 16 sierpnia 1926 roku, s. 5 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 150; J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 406, 410; A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"zabytek.pl \u2014 serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa \u2014 Wytowno","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Zabytek.pl (NID) / cmentarze.slupsk.pl \u2014 Wytowno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl) \u2014 Wytowno","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Zabytek.pl (NID) / cmentarze.slupsk.pl \u2014 Wytowno"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki par. pw. \u015bw. Franciszka \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/wytowno-kosciol-par-pw-sw-franciszka-z-asyzu"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 11/2024","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1942, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1890835714/1/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern\u201d, rocznik 1926, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1903044359)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044359/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 103, 104, 105","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 103, 104, 105","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 483","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIII, has\u0142o \u201eWeitenhagen\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1015","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1015\u20131016","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 176\u2013177","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 grudnia 1882 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SKMBZUC2XNU6R3OHXWPDXGAS22RWON2H"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 25 czerwca 1892 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/26SN5CHQBR4WGSHNGJUPEYSV3IZV22KQ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Abendpost\u201d (Berlin), 14 listopada 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/SPZN3HOGRH5YLBZ5TUX4Z4MKUWXMNJIF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 10 maja 1904 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/I55KXJAHYENRFRS4GLNT6GIHN5WCBGMC"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 6 sierpnia 1916 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/BYDVZU2H7GX3URIMJSAT2EMLPAHHG3G4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 wrze\u015bnia 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/NPI6VVEYWMCZJ74PRFWLZMUQN77DTBI7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eRheinische Volkswacht\u201d (Kolonia), 16 sierpnia 1926 roku, s. 5 (obraz strony: Universit\u00e4ts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3OVOUNBNL5WQY6NYMQRLBZVLF7T7HA2L"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Sk\u00f3ra, \u201e\u017bycie religijne Niemc\u00f3w w S\u0142upsku zaj\u0119tym przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 i Polak\u00f3w (1945\u20131946). Rekonesans badawczy\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Zachodniopomorski\u201d 40, 2025, s. 150","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/65867395.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Szyma\u0144ski, \u201eTworzenie struktur parafialnych i \u017cycia religijnego w S\u0142upsku w latach 1945\u20131948\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 112, 2019, s. 406, 410","url":"https://doi.org/10.31743/abmk.2019.112.20"},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""}]},"gps_precision":"de.wikipedia+OSM_2026-06-16","id":"KOS-0268","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/kos-0268_sam_4225.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5881,"lng":16.9754,"name_de":"Weitenhagen","name_pl":"Wytowno \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Franciszka z Asy\u017cu)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Z\u0105binowicach nie jest wpisany do rejestru zabytk\u00f3w; figuruje w ewidencji zabytk\u00f3w gminy Byt\u00f3w jako historyczny cmentarz wiejski na dzia\u0142ce numer 22. Opisywano go jako teren o zatartej granicy z lasem, z nieczytelnym uk\u0142adem \u015bcie\u017cek i kwater. Z\u0105binowice, po niemiecku Gersdorf, po kaszubsku Z\u00e3bienica, le\u017c\u0105 trzy i p\u00f3\u0142 kilometra na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Bytowa; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu bytowskiego w rejencji koszali\u0144skiej, w pruskiej prowincji Pomorze.\n\nInwentarz zabytk\u00f3w powiatu bytowskiego z 1938 roku podaje pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 z 1335 roku, pod nazw\u0105 Sambinow. Komtur domowy Bytowa, brat Niclas von der Frantz, nada\u0142 3 lutego 1350 roku cztery wolne w\u0142\u00f3ki w Borzytuchomiu \u201eswojemu wiernemu so\u0142tysowi Jerzemu z Gersdorfu\u201d; wed\u0142ug inwentarza so\u0142tys zrzek\u0142 si\u0119 wtedy urz\u0119du we wsi, kt\u00f3ra od niego wzi\u0119\u0142a nazw\u0119. U Cramera miejscowo\u015b\u0107 wyst\u0119puje pod pe\u0142niejsz\u0105 nazw\u0105 Georgendorf, a od 1390 roku siedzia\u0142 tu \u2014 obok w\u0142asnego Pomyska \u2014 r\u00f3d von Pomeiske, z kt\u00f3rego wychodzili s\u0119dziowie ziemscy ziemi bytowskiej. Nale\u017c\u0105c\u0105 do rodu cz\u0119\u015b\u0107 maj\u0105tku sprzedano w 1746 roku Peterowi Georgowi von Puttkamerowi, a od 1902 roku maj\u0105tek dzielono pod osadnictwo.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Z\u0105binowice by\u0142y szlacheck\u0105 siedzib\u0105 z lutera\u0144skim nauczycielem i 13 ogniskami (domostwami), wcielon\u0105 do parafii w Bytowie. Z\u0105binowice le\u017ca\u0142y mil\u0119 na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Bytowa, przy jeziorze Piaschen. Obok folwarku mieszka\u0142o czterech gospodarzy i dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w; by\u0142a karczma i ku\u017ania.\n\nKo\u015bcio\u0142a nie mia\u0142a \u017cadna z tutejszych wsp\u00f3lnot: i ewangelicy, i katolicy nale\u017celi do parafii w Bytowie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Z\u0105binowice dwukrotnie: gmina wiejska (strona 196, pozycja 8) liczy\u0142a 102 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w, a obw\u00f3d dworski (strona 198, pozycja 50) \u2014 192 ewangelik\u00f3w i dwudziestu katolik\u00f3w. Leksykon Meyersa podaje dla wsi 385 mieszka\u0144c\u00f3w wed\u0142ug spisu z 1910 roku. Wed\u0142ug Meyersa wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny urz\u0105d stanu cywilnego i w\u0142asny obw\u00f3d urz\u0119dowy. Inwentarz z 1938 roku notuje dla wsi stan z 1936 roku: 344 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 30 katolik\u00f3w.\n\nPo 1945 roku wie\u015b w\u0142\u0105czono do Polski, a ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono. Cmentarz le\u017cy nieopodal dawnego maj\u0105tku dworskiego, po wojnie zamienionego na pa\u0144stwowe gospodarstwo rolne. Starszy mieszkaniec Z\u0105binowic opowiada\u0142 w pa\u017adzierniku 2026 roku, \u017ce by\u0142 to du\u017cy cmentarz. Po wojnie zosta\u0142o we wsi jeszcze troch\u0119 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy na niego chodzili; potem cmentarz rozgrabiono. Przyje\u017cd\u017cano i zabierano wszystko, co si\u0119 da\u0142o: kamie\u0144 z nagrobk\u00f3w wykorzystywali kamieniarze na nowe p\u0142yty nagrobne, a inni do budowy dom\u00f3w i ogrodze\u0144. Z dawnych znak\u00f3w zosta\u0142y, jak m\u00f3wi\u0142, tylko te trzy g\u0142azy. To relacja ustna, kt\u00f3rej nie potwierdza \u017caden dokument.\n\nDzi\u015b Z\u0105binowice licz\u0105 422 mieszka\u0144c\u00f3w. W pa\u017adzierniku 2026 roku cmentarz odnaleziono w lesie na skraju wsi, oko\u0142o kilometra na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od punktu, w kt\u00f3rym atlas umieszcza\u0142 go dot\u0105d wed\u0142ug po\u0142o\u017cenia samej wsi. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim polne g\u0142azy nagrobne, ustawione w rz\u0119dzie pod bukami i d\u0119bami, a tak\u017ce kamienne obramienia grob\u00f3w. Na jednym z g\u0142az\u00f3w wyryto krzy\u017c i nazwisko Vahlow; na innym, z wyrytym nazwiskiem w pierwszym wierszu, odczyta\u0107 mo\u017cna dzi\u015b tylko pojedyncze litery i cyfry.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1086; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichm\u00fcller, \u201eKreis B\u00fctow\u201d, Stettin 1938, s. 195 (\u26a0 druk z 1938, warstwa inwentarzowa); R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, t. 1, K\u00f6nigsberg 1858; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat B\u00fctow, s. 196\u2013199, pozycje 8 i 50; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 1, s. 564, has\u0142o Gersdorf nr 9; ogl\u0119dziny terenowe, fotografie i relacja mieszka\u0144ca zebrane podczas wizyty autora atlasu, 5 pa\u017adziernika 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1086.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wiki Lubi Zabytki / pomorskie / powiat bytowski \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_bytowski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Butow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis B\u00fctow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1086","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1086","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Byt\u00f3w na lata 2019\u20132022, uchwa\u0142a nr IV/25/2019 Rady Miejskiej w Bytowie z dnia 23 stycznia 2019 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2019, poz. 747, s. 59\u201360, 81","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2019&book=0&position=747"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0457","image_url":"/static/atlas/foto/sikorra_2026/cm_zabinowice/zabinowice_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.15916,"lng":17.53557,"name_de":"Gersdorf","name_pl":"Z\u0105binowice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017babno, po niemiecku Zabno, le\u017ca\u0142o w powiecie chojnickim, przy szosie chojnickiej, trzy kilometry od Brus i trzyna\u015bcie od stacji kolejowej w Rytlu. By\u0142y to dobra rycerskie o obszarze 507 hektar\u00f3w, z czego 239 przypada\u0142o na rol\u0119, 76 na \u0142\u0105ki, a 170 na las.\n\nNadanie pochodzi z 1344 roku, kiedy komtur tucholski Konrad Vullekop da\u0142 wiernemu Konradowi i jego prawowitym spadkobiercom dwadzie\u015bcia w\u0142\u00f3k w \u017babnie, mi\u0119dzy Brusami, Czarnowem i Czyczkowami. W zamian wymagano zwyk\u0142ej s\u0142u\u017cby rycerskiej. Pruskie ksi\u0119gi hipoteczne pokazuj\u0105, jak \u0141ukowiczowie skupili Zabno: Krzysztof \u0141ukowicz kupi\u0142 jedn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 w 1767 roku od Micha\u0142a, Feliksa i Stanis\u0142awa Zabi\u0144skich, drug\u0105 w 1774 roku od braci Andrzeja, Aleksandra i Augustyna Zabi\u0144skich, a trzeci\u0105, po Lehwald-Jezierskich, przej\u0105\u0142 w 1782 roku. W tych samych ksi\u0119gach czwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zapisano od 1702 roku na Pr\u0105dzy\u0144skich. W wykazie wasali z 1774 roku 42-letni Krzysztof \u0141ukowicz, by\u0142y urz\u0119dnik dworu koronnego (Krontischdecker), mieszka\u0142 w Zabnie.\n\nW XIX wieku maj\u0105tek przechodzi\u0142 z r\u0105k do r\u0105k: od dawnych w\u0142a\u015bcicieli, \u0141ukowicz\u00f3w, naby\u0142 go za pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy talar\u00f3w Schmidt, potem Raschke za dwadzie\u015bcia dwa tysi\u0105ce, a w 1891 roku R\u00f3\u017cek z Czyszk\u00f3w \u2014 za sto osiemdziesi\u0105t tysi\u0119cy marek.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Zabno* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu sze\u015b\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych i 130 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 61 ewangelik\u00f3w i 69 katolik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 124 mieszka\u0144c\u00f3w: 79 katolik\u00f3w i 45 ewangelik\u00f3w. Te same liczby, z tego samego spisu, podaje *S\u0142ownik geograficzny*. Spis kieruje ewangelik\u00f3w do parafii Friedrichsbruch w Kosobudach (Kossabude), wydzielonej w 1863 roku z parafii w Mokrem (Mockrau). Wed\u0142ug spisu ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra jej ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w i zgon\u00f3w zaczynaj\u0105 si\u0119 w 1863 roku, a duplikaty z lat 1863\u20131874 przechowywano w s\u0105dzie obwodowym w Chojnicach. Katolik\u00f3w ten sam spis przypisuje do parafii w Brusach.\n\nCmentarz za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku; w miejscowej pami\u0119ci przetrwa\u0142 pod nazw\u0105 \u201eRitinek\u201d. Le\u017cy niedaleko przystanku kolejowego \u017babno na szlaku z Chojnic do Brus, na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od niego, przy le\u015bnej drodze do Czarni\u017ca; jest nieogrodzony i wch\u0142oni\u0119ty przez las. Zachowa\u0142 si\u0119 szcz\u0105tkowo, o nieczytelnym uk\u0142adzie, z najstarszym nagrobkiem z lat siedemdziesi\u0105tych XIX wieku. Reszty dope\u0142ni\u0142a nawa\u0142nica z nocy z 11 na 12 sierpnia 2017 roku. Zniszczy\u0142a las i pozosta\u0142e nagrobki.\n\nObiekt uj\u0119to w wykazie zabytk\u00f3w gminy Brusy pod pozycj\u0105 321, a w wykazie wojew\u00f3dzkim pod pozycj\u0105 207.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Friedrichsbruch i podaje tu 8 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 118; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XIV, has\u0142o \u201e\u017babno\u201d (1.); gminny program opieki nad zabytkami gminy Brusy, poz. 321; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Brusy, poz. 207; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 497\u2013498; M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 8, nr 116; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 331 (s. 14), nr 1380 (s. 133); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 52\u201353; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 57.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.brusy.pl","url":"https://bip.brusy.pl/pliki/brusy/zalaczniki/12272/gminny-program-opieki-nad-zabytkami.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Konitz","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIV, has\u0142o Zabno","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 331 (s. 14), nr 1380 (s. 133)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 57","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1031","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.8547,"lng":17.70926,"name_de":"Zabno","name_pl":"\u017babno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w \u017babnie, w gminie Miastko, przetrwa\u0142 jako relikt \u2014 pozosta\u0142y nagrobki i \u017celiwne krzy\u017ce.\n\n\u017babno, do 1945 roku Saaben, le\u017ca\u0142o w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszali\u0144skiej. By\u0142a to wie\u015b czysto ch\u0142opska, bez maj\u0105tku dworskiego, za\u0142o\u017cona w XVI wieku \u2014 oko\u0142o 1590 roku \u2014 przez r\u00f3d von Puttkamer. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku \u017babno, po niemiecku Saaben, liczy\u0142o 25 ognisk (domostw), mia\u0142o nauczyciela i by\u0142o przypisane do ko\u015bcio\u0142a w Wa\u0142dowie (Waldow) w synodzie s\u0142upskim. Ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie postawiono, ale w\u0142asny cmentarz wie\u015b za\u0142o\u017cy\u0142a. Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym Saaben nale\u017ca\u0142o do parafii ewangelickiej w Wa\u0142dowie (Waldow), oddalonym o oko\u0142o 5,5 kilometra na po\u0142udniowy zach\u00f3d. Nieliczni katolicy podlegali \u2014 wed\u0142ug stanu z 1932 roku \u2014 parafii w Miastku. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Ponickel.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w gminie wiejskiej Saaben 123 ewangelik\u00f3w, katolik\u00f3w nie zapisano. Ludno\u015b\u0107 ewakuowano 3 marca 1945 roku, a zabudowa ucierpia\u0142a od ostrza\u0142u i po\u017car\u00f3w. Miejscowo\u015b\u0107 przesz\u0142a do Polski i otrzyma\u0142a nazw\u0119 \u017babno. W 2006 roku w pobliskim lesie niemieckie stowarzyszenia z Hamburga i Bad Fallingbostel ufundowa\u0142y obelisk po\u015bwi\u0119cony zmar\u0142ym z Rolle, Saaben i Wa\u0142dowa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 805; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 162\u2013163, pozycja 36; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u017babno \u2014 Cmentarz ewangelicki (eksploratorzy.com.pl)","url":"https://eksploratorzy.com.pl/viewtopic.php?f=166&t=8702"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 805","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0626","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.10724,"lng":17.12992,"name_de":"Saaben","name_pl":"\u017babno (gmina Miastko) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017babno w gminie Starogard Gda\u0144ski ma dawny cmentarz ewangelicki. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 117 dla tej gminy i opisuje wprost jako poewangelicki. Ewidencja nie podaje ani daty za\u0142o\u017cenia cmentarza, ani jego powierzchni, ani numeru dzia\u0142ki. \u017babno w gminie Brusy ma w\u0142asny cmentarz przy przystanku kolejowym na szlaku z Chojnic do Brus, a niemieck\u0105 nazw\u0119 Saaben nosi\u0142a tak\u017ce wie\u015b w powiecie miasteckim.\n\nWizytacja archidiakonatu pomorskiego z lat 1582\u20131583, przeprowadzona z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, wymienia \u017babno w\u015br\u00f3d wsi \u015bwiadcz\u0105cych na ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kokoszkowach: p\u0142aci\u0142o po sze\u015b\u0107 groszy z ka\u017cdego domu (wydanie S. Kujota, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, s. 67\u201368). Wizytacja dekanatu starogardzkiego z oko\u0142o 1595 roku notuje, \u017ce \u017babno by\u0142o wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105, a siedmiu jej poddanych p\u0142aci\u0142o dawniej proboszczowi po p\u00f3\u0142tora korca \u017cyta i tyle\u017c owsa. W chwili wizytacji nie p\u0142acili nic \u2014 jak zapisano, dlatego \u017ce \u201es\u0105 heretykami i ucz\u0119szczaj\u0105 do Starogardu\u201d (tam\u017ce, s. 294). Parafi\u0105 katolick\u0105, od kt\u00f3rej si\u0119 odsuni\u0119to, by\u0142y Kokoszkowy. \ud83d\udfe1 Wed\u0142ug \u201eS\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d (t. IV, has\u0142o Kokoszki, s. 255) tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 wskutek Reformacji przez d\u0142ugi czas trzymali luteranie, a dopiero w 1596 roku biskup kujawski Rozra\u017cewski po\u015bwi\u0119ci\u0142 go na nowo i odda\u0142 katolikom; Marian Biskup i Andrzej Tomczak (1955, s. 68) tak\u017ce wymieniaj\u0105 go w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w, kt\u00f3re posiadali protestanci. Wizytacja z 1583 roku odnotowa\u0142a jednak przy nim plebana, o kt\u00f3rym wielu m\u00f3wi\u0142o, \u017ce udziela Komunii pod dwiema postaciami (wydanie Kujota, s. 68); w 1584 roku nowy pleban przyzna\u0142, \u017ce wcze\u015bniej tak\u017ce tak jej udziela\u0142, i nazwa\u0142 wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w heretykami, ale po upomnieniu \u2014 jak zapisano \u2014 tego zaprzesta\u0142 i otrzyma\u0142 rozgrzeszenie (s. 229\u2013230). W katalogu ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych przez katolik\u00f3w w lipcu i sierpniu 1596 roku Kokoszkow\u00f3w nie ma (s. 535\u2013536).\n\nFolwark Zabben zbudowali starostowie na w\u0142\u00f3kach Linowca. W 1757 roku dosta\u0142 go, razem z Okollo, von Owidzki w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105 na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat. Owidzki wydzier\u017cawi\u0142 folwark dw\u00f3m arendarzom lutera\u0144skim za 333 talary 30 groszy od pi\u0119tnastu w\u0142\u00f3k.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 53 mieszka\u0144c\u00f3w: 38 luteran\u00f3w i 15 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Starogardzie (Stargard). Urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku przedstawia\u0142 Saaben jako maj\u0105tek w dzier\u017cawie wieczystej z 37 budynkami mieszkalnymi. Mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o wtedy 381, w tym 282 ewangelik\u00f3w, 92 katolik\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Starogardzie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do parafii w Kokoszkowach. Wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis powszechny z grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 367 mieszka\u0144c\u00f3w: 258 ewangelik\u00f3w, 102 katolik\u00f3w i siedmiu \u017byd\u00f3w. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 529 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 386 rzymskich katolik\u00f3w i 143 ewangelik\u00f3w. W 1921 roku narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 384 osoby, niemieck\u0105 145.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Starogard Gda\u0144ski (Preu\u00dfisch Stargard) i podaje tu 321 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae \u2014 wizytacja z polecenia biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego, 1582\u20131583; S. Kujot (wyd.), \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae\u201d, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 67\u201368 (wizytacja 1582\u20131583), 229\u2013230 (wizytacja 1584), 293\u2013294 (wizytacja oko\u0142o 1595) i 535\u2013536 (katalog ko\u015bcio\u0142\u00f3w odzyskanych w 1596 roku); M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 68; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o Kokoszki, s. 255; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Pr. Stargardt; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Starogard Gda\u0144ski, pozycja 117; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 70, nr 208; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 218, pozycja 214; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 155; H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 60; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"\u017babno \u2014 Cmentarz ewangelicki (eksploratorzy.com.pl)","url":"https://eksploratorzy.com.pl/viewtopic.php?f=166&t=8702"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski episcopo Vladislaviensi et Pomeraniae factae (1582\u20131583), zapis o wsi \u017babno","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 218, pozycja 214","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 155","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eNachweis \u00fcber den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 30 (1892), s. 60","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Kujot (wyd.), \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae\u201d, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 67\u201368, 229\u2013230, 293\u2013294, 535\u2013536","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"M. Biskup, A. Tomczak, \u201eMapy wojew\u00f3dztwa pomorskiego w drugiej po\u0142owie XVI w.\u201d, \u201eRoczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu\u201d 58 (1955), z. 1, s. 68","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. IV, has\u0142o \u201eKokoszki\u201d, s. 255","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0338","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.983828,"lng":18.493835,"name_de":"Saaben","name_pl":"\u017babno (gmina Starogard Gda\u0144ski) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Z\u0105browo (Hinterfeld), pow. malborski. Po 1945 r. przej\u0119ty przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki \u2014 czynny.","built_year":1772,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=48998"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda Gemini (westpreussen.de / NID) \u2014 weryfikacja \u0141.S.","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0334","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.164343,"lng":18.947382,"name_de":"Hinterfeld","name_pl":"Z\u0105browo","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Po ewangelickich mieszka\u0144cach Z\u0105brska Dolnego pozosta\u0142 cmentarz, dzi\u015b nieczynny. Ujmuje go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w w wykazie gminy Przywidz; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty jego za\u0142o\u017cenia.\n\nZ\u0105brsko Dolne \u2014 po niemiecku Niedersommerkau, w spisie z 1885 roku zapisane jako Nieder Sommerkau \u2014 to wie\u015b na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, na Kaszubach, w gminie Przywidz i dzisiejszym powiecie gda\u0144skim. Przed 1920 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus) w rejencji gda\u0144skiej, w Prusach Zachodnich, w latach 1920\u20131939 \u2014 do powiatu Danziger H\u00f6he na terenie Wolnego Miasta Gda\u0144ska. W latach 1939\u20131945 wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu ziemskiego Danzig (Landkreis Danzig).\n\nW wizytacji kanonika kruszwickiego Trochowskiego z 1766 roku Przywidz opisano jednym zdaniem: nie ma duchownego, wszyscy s\u0105 ewangelikami. Urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 49 mieszka\u0144c\u00f3w: 26 luteran\u00f3w i 23 katolik\u00f3w, przy czym do luteran\u00f3w doje\u017cd\u017ca\u0142 w\u00f3wczas duchowny z Rheinfeldu.\n\nO\u015brodkiem \u017cycia ko\u015bcielnego by\u0142 pobliski Mariensee, czyli Przywidz. Parafia ewangelicka powsta\u0142a tam wraz z budow\u0105 ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry od 1830 roku wznosi\u0142 w\u0142asnym kosztem gda\u0144ski kupiec Steffens, w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku. W 1832 roku po\u015bwi\u0119cono \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Przywidzu. Stan\u0119\u0142a na \u00f3wczesnym cmentarzu katolickim; katolicy mieli wtedy w Przywidzu ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, kt\u00f3ry rozebrano jako gro\u017c\u0105cy zawaleniem w kwietniu 1851 roku.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej opisywa\u0142 *Nieder Sommerkau* jako kr\u00f3lewsk\u0105 wie\u015b ch\u0142opsk\u0105 z siedmioma gospodarstwami ch\u0142opskimi i czterema zagrodami cha\u0142upniczymi. Notowa\u0142 tu 12 budynk\u00f3w mieszkalnych i 117 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 53 ewangelik\u00f3w i 64 katolik\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zasta\u0142 we wsi 93 osoby, z czego 56 ewangelik\u00f3w i 37 katolik\u00f3w. W tym samym spisie ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Przywidzu (Mariensee), a katolik\u00f3w do Pr\u0119gowa Dolnego. Wed\u0142ug Heidna ewangelicy z Z\u0105brska Dolnego nale\u017celi do parafii w Przywidzu, a ewangelicy z Z\u0105brska G\u00f3rnego \u2014 do parafii w Przyja\u017ani.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a wsp\u00f3lnota si\u0119 rozproszy\u0142a.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przywidz (Mariensee) i podaje tu 41 ewangelik\u00f3w (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 144, nr 322; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, 1890, s. 421\u2013422, has\u0142o \u201eMariensee\u201d w diecezji Karthaus; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, aneks I: wizytacja kanonika kruszwickiego Trochowskiego z 1766 roku, s. 86 protoko\u0142u; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Przywidz (pozycja 177); ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 190; W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 582; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133, pozycja 404; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Przywidz \u2014 Z\u0105brsko Dolne","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Przywidz / Mapcarta \u2014 Z\u0105brsko Dolne [kopia archiwalna 2009-10-05]"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"mapcarta.com, has\u0142o \u201eZ\u0105brsko Dolne\u201d [kopia archiwalna 2009-10-05]","url":"https://web.archive.org/web/20091005012022/http://mapcarta.com:80/","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Przywidz / Mapcarta \u2014 Z\u0105brsko Dolne [kopia archiwalna 2009-10-05]"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Karthaus","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 133, pozycja 404","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 582","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0260","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.23333,"lng":18.35,"name_de":"Nieder Sommerkau","name_pl":"Z\u0105brsko Dolne \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zagony \u2014 do 1945 roku Neufeld, wcze\u015bniej Neuenfeld \u2014 le\u017ca\u0142y w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze; s\u0105d rejonowy dla wsi mie\u015bci\u0142 si\u0119 w Bytowie. Wie\u015b mia\u0142a w\u0142asny cmentarz ewangelicki i szko\u0142\u0119, otwart\u0105 w 1906 roku, ale nie mia\u0142a ko\u015bcio\u0142a. W 2014 roku mieszka\u0144cy postawili na cmentarzu kamie\u0144 pami\u0105tkowy ku czci pochowanych.\n\nW 1917 roku na 116 uczni\u00f3w miejscowej szko\u0142y 107 stanowili ewangelicy. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wynosi\u0142a: 208 os\u00f3b w 1871 roku, 323 w 1910, 310 w 1939. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Zagony nale\u017c\u0105 do obwodu dworskiego Lindenbusch: alfabetyczny skorowidz spisu wymienia Neufeld jako miejsce zamieszkane wewn\u0105trz jednostki numer 87 powiatu miasteckiego. Obw\u00f3d ten spis przypisuje okr\u0119gowi urz\u0119dowemu Lubben; liczy w nim 378 ewangelik\u00f3w i pi\u0119cioro katolik\u00f3w. Sam Neufeld liczy\u0142 wtedy, wed\u0142ug wykazu osad pod tablic\u0105 powiatu na stronie 166, 8 dom\u00f3w mieszkalnych i 64 mieszka\u0144c\u00f3w. Nieliczni katolicy podlegali p\u00f3\u017aniej parafii w Miastku (Rummelsburg); w 1895 roku w\u0142asnej parafii w okolicy nie mieli i spis odsy\u0142a\u0142 ich do miejscowo\u015bci le\u017c\u0105cej w Prusach Zachodnich.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w Ko\u0142czyg\u0142owach (Alt Kolziglow). Parafia ta wesz\u0142a ostatecznie do powiatu ko\u015bcielnego bytowskiego (Kirchenkreis B\u00fctow) Ko\u015bcio\u0142a Unii Staropruskiej; s\u0105siedni\u0105 parafi\u0119 w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin) M\u00fcller zapisuje w synodzie ko\u0142czyg\u0142owskim od 1817 do 1871 roku. Drog\u0119 samej parafii ko\u0142czyg\u0142owskiej Ernst M\u00fcller opisuje tak: parafia \u201enale\u017ca\u0142a wcze\u015bniej do synodu s\u0142upskiego, przesz\u0142a do synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego, a przy zniesieniu tego synodu zosta\u0142a doliczona do Bytowa\u201d. W opisie parafii M\u00fcller wymienia jako jej ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny Lubben, czyli \u0141ubno, a w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci filii \u2014 Lindenbusch.\n\nW ko\u015bciele parafialnym w Ko\u0142czyg\u0142owach 28 lipca 1847 roku pob\u0142ogos\u0142awiono \u015blub Ottona von Bismarcka z Joann\u0105 von Puttkamer. Udzieli\u0142 go tamtejszy proboszcz Ernst Heinrich Wilhelm Sauer, ordynowany na to stanowisko 1 sierpnia 1821 roku i urz\u0119duj\u0105cy do \u015bmierci 14 czerwca 1852 roku. M\u00fcller zapisa\u0142 przy nim kr\u00f3tko, \u017ce \u201ew 1847 roku da\u0142 w ko\u015bciele w Alt-Colziglow \u015blub ksi\u0119ciu Bismarckowi\u201d.\n\nW marcu 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; sp\u0142on\u0119\u0142y dwa budynki, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a nazw\u0119 spolszczono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Cmentarze; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 69\u201373; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 160\u2013168, pozycja 87.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Gmina Ko\u0142czyg\u0142owy \u2014 Cmentarze","url":"http://krajobraz.kolczyglowy.pl/index.php/2015-08-12-18-56-08/cmentarze"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Heimatkreis Rummelsburg in Pommern, \u201eNeufeld\u201d (serwis rummelsburg.de, oprac. J. Lux, aktualizacja 20 grudnia 2015 roku)","url":"https://www.rummelsburg.de/gemeinden/neufeld/index.htm"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0601","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.120863,"lng":17.264956,"name_de":"Neufeld (dawniej Neuenfeld)","name_pl":"Zagony \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zag\u00f3rki, po niemiecku *Sagerke*, od 1937 roku *Brackenberg*, mia\u0142y z ko\u0144cem XIX wieku trzy cmentarze: dwa wiejskie i rodowy w\u0142a\u015bcicieli wsi, rodziny von Boehn.\n\nCmentarz rodowy von Boehn\u00f3w le\u017cy na zach\u00f3d od wsi, przy drodze do Wrz\u0105cej, w niewielkim zagajniku, przy \u00f3wczesnej granicy miejscowo\u015bci. Do dzi\u015b stoi w dobrym stanie kamienny mur ogrodzenia na rzucie prostok\u0105ta, z p\u00f3\u0142\u0142ukiem od p\u00f3\u0142nocy i wej\u015bciem od po\u0142udnia. Kamiennych pomnik\u00f3w nie ma na nim \u017cadnych, wida\u0107 tylko wkopy poszczeg\u00f3lnych mogi\u0142.\n\nOba cmentarze wiejskie za\u0142o\u017cono po drugiej stronie wsi, przy drodze biegn\u0105cej na po\u0142udnie, blisko siebie i po przeciwnych stronach jezdni. Ten po zachodniej stronie powsta\u0142 wcze\u015bniej; zosta\u0142 zaorany pod nasadzenia szk\u00f3\u0142ki le\u015bnej. Ten po stronie wschodniej za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku, na co wskazuj\u0105 inskrypcje na nagrobkach; chowano na nim d\u0142u\u017cej, a jako teren szk\u00f3\u0142ki le\u015bnej zosta\u0142 ogrodzony. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono rozstrzygni\u0119cia, kt\u00f3ry z dw\u00f3ch cmentarzy wiejskich przetrwa\u0142 w widocznych dzi\u015b resztkach.\n\nMonografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego m\u00f3wi o Boehnach jako w\u0142a\u015bcicielach od XVIII wieku. Wed\u0142ug Pagla Sagerke nale\u017ca\u0142o do tej rodziny przed 1470 rokiem, a w latach 1742\u20131744 Georg von Boehn, kupuj\u0105c obie cz\u0119\u015bci wsi, ponownie scali\u0142 podzielony maj\u0105tek, kt\u00f3ry pozosta\u0142 w r\u0119kach rodu do 1945 roku. Nazw\u0119 Brackenberg zaproponowa\u0142 w 1937 roku ostatni w\u0142a\u015bciciel, Ernst von Boehn \u2014 od trzech srebrnych ps\u00f3w go\u0144czych (*Bracken*) w herbie rodu. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku maj\u0105tek rycerski Zag\u00f3rki, po niemiecku Sagerke, nale\u017ca\u0142 do von Boehna, a dzier\u017cawi\u0142 go w\u0142a\u015bciciel ziemski Otto Puttkamer, porucznik w stanie spoczynku. W 1879 roku maj\u0105tek Sagerke liczy\u0142 661 hektar\u00f3w. W 1905 i 1911 roku w\u0142a\u015bcicielem Zag\u00f3rek by\u0142 Nikolaus von Boehn, a w 1928 roku Ernst von Boehn; maj\u0105tek liczy\u0142 wtedy 825 hektar\u00f3w, z folwarkiem Augusthof i le\u015bnicz\u00f3wk\u0105.\n\nW 1784 roku Zag\u00f3rki liczy\u0142y 17 dym\u00f3w i mia\u0142y nauczyciela; by\u0142y wcielone do ko\u015bcio\u0142a filialnego w Kuleszewie (Culsow), podleg\u0142ego parafii w Sierakowie. W gminie wiejskiej spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 160 ewangelik\u00f3w, bez katolik\u00f3w; nale\u017celi oni do parafii w Zirchow, dzisiejszym Sierakowie S\u0142upskim, gdzie wykaz pastor\u00f3w u Ernsta M\u00fcllera otwiera Bartholom\u00e4us Ketelhut, ordynowany w 1547 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 189; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 138; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Zirchow; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat s\u0142upski; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Brackenberg (Sagerke); portal Cmentarze Ziemi S\u0142upskiej, has\u0142o Zag\u00f3rki; OpenStreetMap, obiekt way/362647474; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 999\u20131000; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 176\u2013177; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 190\u2013191; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 336.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/zagorki/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/362647474"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 189","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 999\u20131000","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 188\u2013189","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 176\u2013177","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 190\u2013191","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 336","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Zirchow","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1017","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.33115,"lng":16.93107,"name_de":"Sagerke/Brackenberg","name_pl":"Zag\u00f3rki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Zag\u00f3rzycy, po niemiecku Sageritz, roz\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119 w \u015brodku wsi, wok\u00f3\u0142 ko\u015bcio\u0142a. Zajmowa\u0142 znaczn\u0105 przestrze\u0144, mia\u0142 kszta\u0142t nieregularny i by\u0142 g\u0119sto zape\u0142niony krzy\u017cami znacz\u0105cymi mogi\u0142y, z kt\u00f3rych wiele otacza\u0142y \u017celiwne, a\u017curowe ogrodzenia.\n\nZag\u00f3rzyca by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w urz\u0119dzie s\u0142upskim, w powiecie s\u0142upskim, rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tu od \u015bredniowiecza, a po Reformacji s\u0142u\u017cy\u0142 parafii lutera\u0144skiej; M\u00fcller opisuje go jako ko\u015bci\u00f3\u0142 macierzysty (Mater) w synodzie s\u0142upskim staromiejskim, z prawem kolacji w r\u0119ku panuj\u0105cego. Wykaz duchownych otwiera Johann Driese, kt\u00f3ry wed\u0142ug matryku\u0142y z 24 lipca 1590 roku sprawowa\u0142 urz\u0105d od dwudziestu dziewi\u0119ciu lat.\n\nW 1784 roku Zag\u00f3rzyca le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142torej mili na wsch\u00f3d od S\u0142upska, przy wielkim trakcie z Berlina do Gda\u0144ska. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian, siedmiu gospodarzy \u2014 w\u015br\u00f3d nich so\u0142tys i karczmarz \u2014 i dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w; by\u0142 dom wdowy po pastorze i kolon pastora \u2014 razem 17 dym\u00f3w. Do ko\u015bcio\u0142a, macierzystego w synodzie s\u0142upskim, nale\u017ca\u0142y Mianowice, Stara i Nowa D\u0105browa oraz nowa owczarnia Pappritzfelde. W tym opisie wcielona by\u0142a do niego r\u00f3wnie\u017c wie\u015b Kar\u017cniczka (Deutsch Carstnitz). Obecn\u0105 murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 wzniesiono w latach 1830\u20131844 i przebudowano na pocz\u0105tku XX wieku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zasta\u0142 w Zag\u00f3rzycy 573 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w, bez katolik\u00f3w; urz\u0105d stanu cywilnego i siedziba okr\u0119gu urz\u0119dowego mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Mianowicach (Mahnwitz).\n\nSpis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1816 dusz. Wed\u0142ug poprawek do tego spisu pastor Wilhelm Harnitz ju\u017c nie \u017cy\u0142. W 1942 roku og\u0142oszono, \u017ce \u201ePfarrstelle in Sageritz, Kirchenkreis Stolp-Altstadt, staatlichen Patronats\u201d jest wolna, poniewa\u017c dotychczasowy proboszcz zmar\u0142, i \u017ce ma zosta\u0107 obsadzona natychmiast \u2014 tym razem przez w\u0142adz\u0119 ko\u015bcieln\u0105, nie przez patrona. W og\u0142oszeniu zapisano, \u017ce plebania sta\u0142a na miejscu. Nast\u0119pc\u0119 powo\u0142ano z dniem 1 pa\u017adziernika 1942 roku: zosta\u0142 nim Helmut Skrodzki, dot\u0105d wikariusz w Gro\u00df-Spiegel w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Dramburg. Ten sam rocznik przynosi nekrolog: 29 grudnia 1941 roku poleg\u0142 na froncie wschodnim jeden z parafian Zag\u00f3rzycy, a konsystorz opatrzy\u0142 list\u0119 poleg\u0142ych wersetem z Listu do Rzymian.\n\nPo 1945 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i otaczaj\u0105cy go cmentarz przej\u0119\u0142a parafia rzymskokatolicka, a teren oczyszczono z nagrobk\u00f3w; pozyskany kamie\u0144 pos\u0142u\u017cy\u0142 do wzniesienia muru opasuj\u0105cego \u015bwi\u0105tyni\u0119. Przetrwa\u0142y dwie bramy wej\u015bciowe z datami 1924 i 1936 oraz fragment krzy\u017ca z grobu naczelnika gminy Reinholda Wenzlaffa, pochowanego w 1944 roku. W Zag\u00f3rzycy stoi granitowy pomnik ku czci pochowanych tu w latach 1485\u20131948, z tr\u00f3jj\u0119zyczn\u0105 \u2014 niemieck\u0105, polsk\u0105 i angielsk\u0105 \u2014 inskrypcj\u0105 wymieniaj\u0105c\u0105 wsie nale\u017c\u0105ce do parafii. Rainer Steingr\u00e4ber, przewodnicz\u0105cy Stolper Heimatkreise e.V., stowarzyszenia dawnych mieszka\u0144c\u00f3w powiatu s\u0142upskiego, wymienia Zag\u00f3rzyc\u0119 w\u015br\u00f3d miejsc, w kt\u00f3rych stowarzyszenie postawi\u0142o tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105. Cz\u0119\u015b\u0107 dawnego cmentarza, ocieniona starodrzewem klon\u00f3w, lip i d\u0119bu, s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako miejsce wsp\u00f3\u0142czesnych poch\u00f3wk\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 947; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 74 (1942); Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 10/2023; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 42; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Sageritz, s. 509; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strony 174\u2013175, pozycja 108); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 933\u2013934; R. Steingr\u00e4ber (Stolper Heimatkreise e.V.), korespondencja z autorem atlasu, 29 pa\u017adziernika 2026 roku; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172 i 247.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 42, has\u0142o \u201eZag\u00f3rzyca (d. nazwa: Sageritz)\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 42, has\u0142o \u201eZag\u00f3rzyca (d. nazwa: Sageritz)\u201d; E. M\u00fcller, has\u0142o Sageritz, synod Stolp-Altstadt, s. 509; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, strona 174, pozycja 108"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Sageritz, synod Stolp-Altstadt, s. 509","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 42, has\u0142o \u201eZag\u00f3rzyca (d. nazwa: Sageritz)\u201d; E. M\u00fcller, has\u0142o Sageritz, synod Stolp-Altstadt, s. 509; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, strona 174, pozycja 108"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, s. 174, pozycja 108","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 42, has\u0142o \u201eZag\u00f3rzyca (d. nazwa: Sageritz)\u201d; E. M\u00fcller, has\u0142o Sageritz, synod Stolp-Altstadt, s. 509; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, strona 174, pozycja 108"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 74 (1942), Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1890835714)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1890835714/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 947","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 933\u2013934","url":""},{"typ":"informacja badacza","tytul":"R. Steingr\u00e4ber, przewodnicz\u0105cy Stolper Heimatkreise e.V. \u2014 korespondencja z autorem atlasu, 28\u201329 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172 i 247","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"przyblizony_wies","id":"CM-0903","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.4794,"lng":17.2222,"name_de":"Sageritz","name_pl":"Zag\u00f3rzyca \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (Sageritz)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Zag\u00f3rzycy, po niemiecku Sageritz, stoi na najwy\u017cszym punkcie wsi. Dzisiejsz\u0105 murowan\u0105 budowl\u0119 wzniesiono w latach 1830\u20131844, po cz\u0119\u015bci z kamienia pozosta\u0142ego po dawnym zamku. Pierwotnie by\u0142a to prosta bry\u0142a bez wie\u017cy; wie\u017c\u0119 dobudowano w 1903 roku, a zakrysti\u0119 po wojnie. Od 1 czerwca 1951 roku jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolickiej parafii pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa.\n\nPowstanie pierwszego ko\u015bcio\u0142a datuje si\u0119, wed\u0142ug przypuszcze\u0144, na 1284 rok \u2014 by\u0142a to drewniana \u015bwi\u0105tynia, w kt\u00f3rej g\u0142oszono kazania po niemiecku. Reformacja obj\u0119\u0142a te strony po postanowieniach sejmu trzebiatowskiego z 1534 roku. Zag\u00f3rzyca by\u0142a wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 w domenie s\u0142upskiej, a prawo obsadzania parafii nale\u017ca\u0142o do panuj\u0105cego. Najstarszy znany tutejszy proboszcz, Johann Driese, mia\u0142 w lipcu 1590 roku za sob\u0105 29 lat s\u0142u\u017cby; jeden z jego p\u00f3\u017aniejszych nast\u0119pc\u00f3w, Michael M\u00fcller, sprawowa\u0142 jednocze\u015bnie urz\u0105d duchownego przy ko\u015bciele zamkowym w S\u0142upsku. Oko\u0142o 1820 roku drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142 od uderzenia pioruna.\n\nZ ewangelickiego wyposa\u017cenia przetrwa\u0142a pami\u0119\u0107 o poz\u0142acanym kielichu komunijnym z 1603 roku ze scenami ukrzy\u017cowania, zaginionym w 1945 roku, o cynowej misie chrzcielnej z 1681 roku oraz o trzech dzwonach \u2014 jeden nosi\u0142 napis \u201eChristian Tim Anno 1661\u201d, inny przetopiono w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej. O\u015bmioboczn\u0105 cynow\u0105 mis\u0119 chrzcieln\u0105 z wyrytymi scenami biblijnymi i napisami podarowa\u0142 student teologii Georg Schultz, a autor ryt\u00f3w podpisa\u0142 si\u0119 na niej \u201eGerissen Georg Hackfurt Mahler\u201d. Ludwig B\u00f6ttger, autor wydanego w 1894 roku inwentarza zabytk\u00f3w powiatu s\u0142upskiego, zanotowa\u0142, \u017ce dwa z trzech dzwon\u00f3w nie mia\u0142y napis\u00f3w i by\u0142y zapewne \u015bredniowieczne.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Zag\u00f3rzycy, po niemiecku Sageritz, po Johannie Driesem pastorami byli mi\u0119dzy innymi: Jakob Schr\u00f6der (powo\u0142any tu na \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a 1598 roku; uzupe\u0142nienie M\u00fcllera, s. 584), Peter Vanselow (po\u015bwiadczony w 1613 roku, zmar\u0142y w 1645 roku), Daniel Veelhawer (1653), Martin Mischius (od 1662 roku), Christian Benschow (od 1725 roku), Johann Christian Hahn (1739\u20131764, koniec urz\u0119dowania M\u00fcller opatruje znakiem zapytania), Christoph Friedrich Calsow (1764\u20131783), Johann Benjamin Friedrich Platz (1783\u20131809, koniec urz\u0119dowania M\u00fcller opatruje znakiem zapytania), Johann Heinrich V\u00f6lker (1809\u20131820), Johann Gottlob Jannasch (1820\u20131832), Gottlieb Karl Eduard Hill (1834\u20131865), Cyrenius Balfanz (1865\u20131886) i Paul Gerhard K\u00fchn (od 1886 roku). Pastor K\u00fchn mieszka\u0142 w Zag\u00f3rzycy jeszcze w sierpniu 1919 roku: 24 sierpnia tego roku berli\u0144ska \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d wydrukowa\u0142a og\u0142oszenie, w kt\u00f3rym odpowiedzi kierowano \u201ean Pastor K\u00fchn in Sageritz, Kr. Stolp i. P.\u201d.\n\nW 1784 roku Zag\u00f3rzyca, wie\u015b kr\u00f3lewskiego urz\u0119du s\u0142upskiego, le\u017ca\u0142a p\u00f3\u0142torej mili na wsch\u00f3d od S\u0142upska, przy wielkim trakcie z Berlina do Gda\u0144ska. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian, siedmiu gospodarzy \u2014 w\u015br\u00f3d nich so\u0142tys i karczmarz \u2014 i dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w; by\u0142 dom wdowy po pastorze i kolon pastora \u2014 razem 17 dym\u00f3w. Do ko\u015bcio\u0142a, macierzystego w synodzie s\u0142upskim, nale\u017ca\u0142y te\u017c Mianowice, Stara i Nowa D\u0105browa oraz nowa owczarnia Pappritzfelde.\n\nS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XIV, 1895) odnotowuje w Zag\u00f3rzycy ewangelicki ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny i podaje, \u017ce w 1885 roku wie\u015b liczy\u0142a 602 mieszka\u0144c\u00f3w wyznania ewangelickiego. W 1784 roku do ko\u015bcio\u0142a w Zag\u00f3rzycy, po niemiecku Sageritz, nale\u017c\u0105cego do synodu s\u0142upskiego, by\u0142a wcielona wie\u015b Kar\u017cniczka (Deutsch Carstnitz).\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w Zag\u00f3rzycy 573 ewangelik\u00f3w, ani jednego katolika i dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w, a przy wsi \u2014 w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1816 dusz. Wed\u0142ug poprawek do tego spisu pastor Wilhelm Harnitz ju\u017c nie \u017cy\u0142. Patronat by\u0142 pa\u0144stwowy. W 1936 roku zb\u00f3r liczy\u0142 blisko dwa tysi\u0105ce wiernych. Znanych jest dziewi\u0119tnastu proboszcz\u00f3w z lat 1590\u20131945; ostatni\u0105 z nich by\u0142a Annemarie Winter \u2014 pierwsza kobieta duchowna w regionie. Od kwietnia 1942 do marca 1945 roku samodzielnie prowadzi\u0142a tu prac\u0119 duszpastersk\u0105; w 1945 roku zosta\u0142a zes\u0142ana na Syberi\u0119 i tam zmar\u0142a.\n\nO ostatnich latach parafii m\u00f3wi rocznik 1942 urz\u0119dowego organu konsystorza. W 1942 roku og\u0142oszono, \u017ce \u201ePfarrstelle in Sageritz, Kirchenkreis Stolp-Altstadt, staatlichen Patronats\u201d jest wolna wskutek \u015bmierci dotychczasowego proboszcza i \u017ce ma zosta\u0107 obsadzona natychmiast \u2014 przez w\u0142adz\u0119 ko\u015bcieln\u0105, nie przez patrona; na miejscu by\u0142a plebania. Nast\u0119pc\u0119 powo\u0142ano z dniem 1 pa\u017adziernika 1942 roku: zosta\u0142 nim Helmut Skrodzki, dot\u0105d wikariusz w Gro\u00df-Spiegel w okr\u0119gu ko\u015bcielnym Dramburg. Ten sam rocznik przynosi te\u017c nekrolog: 29 grudnia 1941 roku poleg\u0142 na froncie wschodnim jeden z parafian Zag\u00f3rzycy, a konsystorz opatrzy\u0142 list\u0119 poleg\u0142ych wersetem z Listu do Rzymian.\n\nPo wojnie z otaczaj\u0105cego ko\u015bci\u00f3\u0142 cmentarza usuni\u0119to nagrobki, a ich kamie\u0144 wykorzystano na ogrodzenie, kt\u00f3re opasuje \u015bwi\u0105tyni\u0119 do dzi\u015b. Z dawnego za\u0142o\u017cenia zosta\u0142y dwie bramy wej\u015bciowe z datami 1924 i 1936 oraz u\u0142amek krzy\u017ca z grobu naczelnika gminy Reinholda Wenzlaffa, pochowanego w 1944 roku. Pochowanych tu mieszka\u0144c\u00f3w Zag\u00f3rzycy z lat 1485\u20131948 upami\u0119tnia dzi\u015b granitowy pomnik.\n\nWed\u0142ug zestawienia ksi\u0105g ko\u015bcielnych Pomorza Tylnego, og\u0142oszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrzt\u00f3w w tutejszych ksi\u0119gach zaczyna\u0142y si\u0119 w 1696 roku, \u015blub\u00f3w \u2014 w 1794, a zgon\u00f3w \u2014 w 1764; w ca\u0142o\u015bci brakowa\u0142o w nich zapis\u00f3w chrzt\u00f3w z lat 1706\u20131726 oraz zgon\u00f3w z lat 1775\u20131794.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Annemarie Winter mia\u0142a prowadzi\u0107 tu prac\u0119 duszpastersk\u0105 samodzielnie od kwietnia 1942 do marca 1945 roku, a rocznik konsystorza z 1942 roku podaje, \u017ce proboszczem od 1 pa\u017adziernika 1942 roku zosta\u0142 Helmut Skrodzki. Friedrich Winter, brat Annemarie, pisze w ksi\u0105\u017cce o jej \u017cyciu (s. 112, cytat za Irmtraud Giesing ze Stolper Heimatkreise), \u017ce 3 maja 1942 roku superintendent Gehrke z polecenia konsystorza pob\u0142ogos\u0142awi\u0142 j\u0105 do s\u0142u\u017cby w Zag\u00f3rzycy, lecz zachowa\u0142 przewodnictwo rady parafialnej i odpowiedzialno\u015b\u0107 za administracj\u0119 parafii. T\u0142umaczy to rozbie\u017cno\u015b\u0107 po cz\u0119\u015bci, ale nominacji Skrodzkiego nie wyja\u015bnia.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIV, has\u0142o \u201eZag\u00f3rzyce\u201d; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 947; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 509\u2013510; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 22, 23; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 74 (1942); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II, Stettin 1912, s. 509\u2013510 (has\u0142o Sageritz, synod Stolp-Altstadt) i 584 (Nachtr\u00e4ge und Berichtigungen); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, strona 174, pozycja 108; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 42; Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Zag\u00f3rzycy \u2014 Gmina Damnica (archiwum); Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 10/2023; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 933\u2013934; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 172 i 247; F. Winter, \u201eWei\u00df ich den Weg auch nicht\u2026\u201d. Das Leben der Vikarin Annemarie Winter, s. 112, za informacj\u0105 I. Giesing (Stolper Heimatkreise e.V.), 4 listopada 2026 roku; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 24 sierpnia 1919 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3.*","built_year":1844,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Zag\u00f3rzycy \u2014 Gmina Damnica (archiwum)","url":"http://archiwum.damnica.pl/gmina/zabytki/kosciol-w-zagorzycy/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 10/2023","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 74 (1942), Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern (PPN1890835714)","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1890835714/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 22, 23","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 22, 23","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIV, has\u0142o \u201eZag\u00f3rzyce\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 947","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 933\u2013934","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 172 i 247","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Winter, \u201eWei\u00df ich den Weg auch nicht\u2026\u201d. Das Leben der Vikarin Annemarie Winter, s. 112, za informacj\u0105 I. Giesing (Stolper Heimatkreise e.V.), 4 listopada 2026 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 24 sierpnia 1919 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/26M7ACPOND5RVOGDFSDXUQEJ4DHZAIRK"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 509\u2013510","url":""},{"typ":"artyku\u0142 prasowy","tytul":"A. von Livonius, \u201eHinterpommersche Kirchenb\u00fccher und andere Quellen der Sippenforschung\u201d, \u201eOstpommersche Heimat\u201d 1938, nr 3","url":""}]},"gps_precision":"przyblizony_wies","id":"KOS-0212","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.479342,"lng":17.21938,"name_de":"Sageritz","name_pl":"Zag\u00f3rzyca \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Sageritz)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"M\u0142odszy z dw\u00f3ch cmentarzy wiejskich Zaj\u0105czkowa, po niemiecku Sanskow, pochodzi z pocz\u0105tku XX wieku i le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od wsi (portal Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim podaje: na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d), oko\u0142o pi\u0119ciuset metr\u00f3w od zabudowa\u0144. Dzi\u015b przylega do lasu, a pierwotne wej\u015bcie wch\u0142on\u0119\u0142o poszycie le\u015bne. Romboidalny obrys wyznaczaj\u0105 przerzedzone nasadzenia \u2014 \u015bwierkowe wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, sosnowe wed\u0142ug portalu Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; z dawnego za\u0142o\u017cenia czytelne s\u0105 trzy rz\u0119dy poch\u00f3wk\u00f3w przy zachodniej granicy.\n\nW 1784 roku Zaj\u0105czkowo liczy\u0142o 17 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; nale\u017ca\u0142o wtedy do synodu s\u0142upskiego. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do ewangelickiej parafii w Zirchow, dzisiejszym Sierakowie S\u0142upskim. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zanotowa\u0142 w gminie wiejskiej 51 ewangelik\u00f3w, a w obwodzie dworskim \u2014 136 ewangelik\u00f3w i jednego katolika; katolik\u00f3w w gminie nie zapisano. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego nazywa Waltera i Charlotte Mickley\u00f3w ostatnimi w\u0142a\u015bcicielami Zaj\u0105czkowa w latach 1938\u20131945; wed\u0142ug ksi\u0105g adresowych maj\u0105tk\u00f3w, na kt\u00f3re powo\u0142uje si\u0119 Karl-Heinz Pagel, Walter Mickley posiada\u0142 maj\u0105tek w 1924 roku, a w 1938 roku \u2014 Charlotte Mickley.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce nauczyciel Paul Beitmann poleg\u0142 na wojnie jako podoficer.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 139; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, 1912, s. 486\u2013487, has\u0142o Zirchow; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat s\u0142upski; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Sanskow, s. 853; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl), has\u0142o Zaj\u0105czkowo; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1000.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/zajaczkowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1000","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, 1912, s. 486\u2013487, has\u0142o Zirchow","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1019","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.40068,"lng":17.01733,"name_de":"Sanskow","name_pl":"Zaj\u0105czkowo \u2014 m\u0142odszy cmentarz ewangelicki (na p\u00f3\u0142noc od wsi)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Zaj\u0105czkowie, po niemiecku *Sanskow*, by\u0142y dwa cmentarze wiejskie; ten jest starszy, z XIX wieku. Za\u0142o\u017cono go na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, w\u015br\u00f3d \u0142\u0105k; dzi\u015b jest to skraj lasu, a granice wyznaczaj\u0105 \u015bwierki. Rozplanowano go na rzucie prostok\u0105ta o powierzchni oko\u0142o 966 metr\u00f3w kwadratowych, z czytelnymi \u015bladami pi\u0119ciu rz\u0119d\u00f3w grob\u00f3w, pozosta\u0142o\u015bciami nagrobk\u00f3w i kwater\u0105 dzieci\u0119c\u0105 w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-zachodniej.\n\nW cz\u0119\u015bci po\u0142udniowo-wschodniej sta\u0142 granitowy g\u0142az upami\u0119tniaj\u0105cy syn\u00f3w Waltera i Charlotte Mickley\u00f3w, Hansa Ullricha i Joachima, poleg\u0142ych w 1941 roku. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego nazywa Mickley\u00f3w ostatnimi w\u0142a\u015bcicielami Zaj\u0105czkowa w latach 1938\u20131945; wed\u0142ug Pagla maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 w 1924 roku do Waltera Mickleya, a w 1938 roku do Charlotte Mickley. W 2013 roku nieznane osoby wywioz\u0142y ten kamie\u0144.\n\nOd 1507 do 1773 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodu von Massow, potem do Zitzewitz\u00f3w. W 1784 roku Zaj\u0105czkowo liczy\u0142o 17 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; nale\u017ca\u0142o do parafii w Sierakowie (Zirchow) w synodzie s\u0142upskim. W okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Miasto le\u017ca\u0142a parafia Zirchow, dzisiejsze Sierakowo S\u0142upskie. W gminie wiejskiej spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 51 ewangelik\u00f3w i ani jednego katolika; osobny wiersz spis przeznaczy\u0142 dla tutejszego obwodu dworskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 139; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d (1912), has\u0142o Zirchow; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern. Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, powiat s\u0142upski; portal Cmentarze Ziemi S\u0142upskiej, has\u0142o Zaj\u0105czkowo; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern. Zeugnisse seiner deutschen Vergangenheit\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Sanskow; OpenStreetMap, obiekt way/484981761; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1000.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/zajaczkowo/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/484981761"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1000","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d (1912), has\u0142o Zirchow","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1018","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.39063,"lng":17.01582,"name_de":"Sanskow","name_pl":"Zaj\u0105czkowo \u2014 starszy cmentarz ewangelicki (na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od wsi)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zakrzewo, po niemiecku Werder, nale\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen), a w administracji ni\u017cszego szczebla do obwodu urz\u0119dowego Okalice; 24 pa\u017adziernika 1940 roku przeniesiono je do obwodu Linde, czyli Linii. Po dawnej wsp\u00f3lnocie ewangelickiej pozosta\u0142 cmentarz \u2014 w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Zakrzewie nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach, a wykaz parafii ze spisu z 1 grudnia 1910 roku przypisuje wie\u015b do \u0141ebuni i \u017cadnej \u015bwi\u0105tyni w niej nie notuje. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecko-ewangelicka opu\u015bci\u0142a wie\u015b, a cmentarz porzucono; opisu dzisiejszego stanu nie znaleziono w \u017ar\u00f3d\u0142ach.\n\nAtlas historyczny Prus Kr\u00f3lewskich notuje Zakrzewo w drugiej po\u0142owie XVI wieku jako wie\u015b szlacheck\u0105 w powiecie mirachowskim, w parafii \u0141ebunia na ziemi l\u0119borskiej \u2014 tej samej, do kt\u00f3rej nale\u017celi p\u00f3\u017aniej tutejsi ewangelicy. Rejestr poboru kr\u00f3lewskiego z 1570 roku, w tej samej parafii, wymienia tu wy\u0142\u0105cznie drobn\u0105 szlacht\u0119: czterech Drew\u00f3w \u2014 Macieja, Wawrzy\u0144ca, Wojciecha i Krzysztofa, ka\u017cdego z trzema \u0142anami \u2014 oraz trzech innych szlachcic\u00f3w (w zapisie: Jakub Brzieczka, Stanis\u0142aw Zielasko i Wawrzyniec Russek). Nazwisko Drewa wraca tu w XVIII wieku jako Drywa-Zakrzewski (von Drewa). Franz Schultz odnotowuje pod 1624 rokiem tutejszego szlachcica \u0141ukasza Wulffa-Zakrzewskiego, a pod 1 kwietnia 1627 roku Wawrzy\u0144ca Drzyw\u0119 Zakrzewskiego. Dobro szlacheckie by\u0142o podzielone. W 1789 roku opisywano je jako szlachecki folwark o czternastu paleniskach, nale\u017c\u0105cy do von Weiher\u00f3w i do jednego z Drzyw\u00f3w. Na pocz\u0105tku XIX wieku siedzia\u0142a tu rodzina von Zelewskich, p\u00f3\u017aniej wymienia si\u0119 trzech wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicieli dzia\u0142\u00f3w: Aleksandra Drewa, szambelana Miko\u0142aja von Weihera z Okalic i Antoniego von Zelewskiego, mieszkaj\u0105cego w Melwinie; na dzia\u0142ach A i B mieszka\u0142o dziesi\u0119ciu tkaczy p\u0142\u00f3tna. W XIX wieku nap\u0142yn\u0119li tu niemieccy koloni\u015bci i w\u0142a\u015bciciele wyznania ewangelickiego: od 1840 roku jedynym w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Wilhelm Timreck, od 31 pa\u017adziernika 1861 roku jego synowie Wilhelm i Otto, a od 1870 roku, w miejsce Ottona Timrecka, Otto Reitke. Schultz notuje, \u017ce w 1869 roku tutejsze dobra rycerskie by\u0142y rozdzielone na dwie cz\u0119\u015bci i mia\u0142y 170 mieszka\u0144c\u00f3w, niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelik\u00f3w. Dzia\u0142 B \u2014 Werder, czyli Zakrzewo \u2014 oraz dzia\u0142y A i C, nazwane Wilhelmsdorf (to dzisiejsze Zakrzewo Li\u0144skie), sta\u0142y si\u0119 uchwa\u0142\u0105 powiatu z 7 kwietnia 1879 roku samodzielnymi obwodami dworskimi.\n\nDzia\u0142 B Zakrzewa, p\u00f3\u017aniejszy Werder, naby\u0142 Aleksander Drywa-Zakrzewski \u2014 cz\u0119\u015b\u0107 w 1742 roku od Jakuba Drywy-Zakrzewskiego, cz\u0119\u015b\u0107 od spadkobierc\u00f3w Wawrzy\u0144ca Kossa; w wykazie wasali z lat 1774\u20131775 zapisano go jako 48-letniego Alexandra von Drewa, mieszkaj\u0105cego w Zakrzewie. Od 1775 roku dzia\u0142 nale\u017ca\u0142 do jego syna Aleksandra Franciszka, od 1791 roku do jego spadkobierczyni Charlotte Karoline Elisabeth Jakobine, w 1798 roku trzykrotnie zmienia\u0142 w\u0142a\u015bciciela (Felix Georg Moritz von Mitzlaff, Jan Lewi\u0144ski, Stanis\u0142aw Pruski), od 1803 roku trzyma\u0142 go Franz Albrecht von Witke, od 1817 roku Christian Benjamin Hering, a od 1819 roku Concordia Wilhelmine Henriette z domu von Gruben, zam\u0119\u017cna Zelewska, i jej dzieci.\n\nEwangelicy nale\u017celi do parafii w \u0141ebuni. Wed\u0142ug spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku obszar dworski liczy\u0142 83 mieszka\u0144c\u00f3w: 36 ewangelik\u00f3w i 47 katolik\u00f3w, a jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 podaje \u0141ebuni\u0119 (Labuhn). W spisie z 1 grudnia 1890 roku obw\u00f3d dworski liczy\u0142 109 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 58 ewangelik\u00f3w, kt\u00f3rych Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c dane spisu, uzna\u0142 za Niemc\u00f3w. T\u0119 sam\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 notuje spis z 1 grudnia 1910 roku, kt\u00f3ry zasta\u0142 w Zakrzewie 243 mieszka\u0144c\u00f3w i odsy\u0142a do parafii \u201eLabuhn, Prv. Pomm.\u201d, czyli do \u0141ebuni le\u017c\u0105cej w prowincji Pomorze; Ernst M\u00fcller wymienia Okalice i Werder w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii \u0142ebu\u0144skiej. \u0141ebunia by\u0142a wcze\u015bniej fili\u0105 Bukowiny, a jej duchowni s\u0105 po\u015bwiadczeni od oko\u0142o 1570 roku. Spis z 1921 roku zasta\u0142 we wsi 280 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu wyznania ewangelickiego, przy czym narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 247 os\u00f3b, a niemieck\u0105 trzydzie\u015bci trzy.\n\nZakrzewa w gminie Dopiewo pod Poznaniem, nie Zakrzewa w dawnym powiecie wejherowskim, dotycz\u0105 opisy neogotyckiego ko\u015bcio\u0142a z 1887 roku. W opisach tamtego Zakrzewa mowa te\u017c o przej\u0119ciu \u015bwi\u0105tyni przez arcybiskupa Strob\u0119 w 1986 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Linia; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 529\u2013530; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 38\u201339, pozycja 54; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 239 (has\u0142o Labuhn); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 62\u201363, pozycja 97; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 160 (s. 7), nr 1236a (s. 100\u2013101); \u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 150; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 68; \u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 267.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina Linia","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 160 (s. 7), nr 1236a (s. 100\u2013101)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eAtlas historyczny Polski. Prusy Kr\u00f3lewskie w drugiej po\u0142owie XVI wieku. Suplement\u201d, red. T. Panecki, M. S\u0142o\u0144, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePolska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym\u201d, t. XI: Prusy Kr\u00f3lewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, \u0179r\u00f3d\u0142a Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 239 (has\u0142o Labuhn)","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0162","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.464394,"lng":17.863408,"name_de":"Werder","name_pl":"Zakrzewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zalesie, po niemiecku Richenwalde, po kaszubsku Z\u00f4l\u00e9s\u00e9, to niewielka osada w gminie Rzeczenica w powiecie cz\u0142uchowskim \u2014 w 2025 roku mieszka\u0142y tu 83 osoby. Zosta\u0142 tu dawny cmentarz ewangelicki, uj\u0119ty w ewidencji konserwatorskiej. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 219) oko\u0142o 1626\u20131627 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przekszta\u0142cono tu w zb\u00f3r, a w po\u0142owie XVII wieku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przekazano katolikom; duchowni ewangeliccy nie s\u0105 znani.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Zalesie dzieli\u0142o si\u0119 na dwa dzia\u0142y: A \u2014 po braciach Danielu Laurenzu i Antonie Bernhardzie von Lemke od 1738 roku Michaela Ernsta von Wedelstaedta i jego syn\u00f3w; B \u2014 po Michaelu von Bornie od 1750 roku Johanna von Wedelstaedta. W wykazie wasali z 1774 roku 40-letni Johann von Wedelst\u00e4dt mieszka\u0142 w Zalesiu, a jego synowie s\u0142u\u017cyli w wojsku pruskim i polskim.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Richenwalde jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 16 dom\u00f3w mieszkalnych i 135 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 128 ewangelik\u00f3w i siedmiu katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Olszanowie (Elsenau), katolicy do parafii w Ferstnowie (F\u00f6rstenau), a dzieci do okr\u0119gu szkolnego Elsenau.\n\nW wykazie gmin sporz\u0105dzonym po spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku Zalesie figuruje w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu (strona 164, pozycja 129). Wed\u0142ug wykazu w obwodzie dworskim o powierzchni 919 hektar\u00f3w mieszka\u0142y 134 osoby \u2014 70 m\u0119\u017cczyzn i 64 kobiety \u2014 w tym 80 ewangelik\u00f3w i 54 katolik\u00f3w. W obwodzie sta\u0142o pi\u0119tna\u015bcie budynk\u00f3w mieszkalnych; gospodarstw domowych by\u0142o dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107. Agathon Harnoch wymienia Richenwalde w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii zbiorczej w Olszanowie, w jednym ci\u0105gu z Rittersbergiem i Ruthenbergiem. Rittersbergiem Harnoch nazywa dzisiejsze Grodzisko, s\u0105siedni\u0105 wie\u015b. Parafia w Olszanowie liczy\u0142a wed\u0142ug Harnocha 4537 dusz, dwadzie\u015bcia siedem miejscowo\u015bci, trzyna\u015bcie cmentarzy ewangelickich i osiem szk\u00f3\u0142. W\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich w okr\u0119gu tej parafii Harnoch wymienia cztery \u2014 w Barkenfelde, Biskupnicy, F\u00f6rstenau i Rzeczenicy \u2014 ale nie rozpisuje ich na wsie.\n\nPobliska Rzeczenica, do kt\u00f3rej parafii dzi\u015b nale\u017cy Zalesie, doczeka\u0142a si\u0119 w\u0142asnej gminy ewangelickiej pod koniec XIX wieku. W Rzeczenicy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki po\u015bwi\u0119cono w 1901 roku; wcze\u015bniej tamtejsi ewangelicy je\u017adzili do ko\u015bcio\u0142a w Olszanowie (Elsenau). W 1925 roku w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Rzeczenicy by\u0142o 1268 katolik\u00f3w i 438 ewangelik\u00f3w.\n\nPrzed 1945 rokiem osada nale\u017ca\u0142a do powiatu cz\u0142uchowskiego (Kreis Schlochau), a w tym czasie kolejno do prowincji: do prze\u0142omu 1919 i 1920 roku Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 kwidzy\u0144sk\u0105, w latach 1920\u20131938 Marchia Graniczna Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 pilsk\u0105. W pa\u017adzierniku 1938 roku (od 1 pa\u017adziernika) osada przesz\u0142a do prowincji Pomorze, nadal z rejencj\u0105 pilsk\u0105 (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Rzeczenica (Stegers) i podaje tu 107 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Schlochau, s. 164\u2013165, poz. 129; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 496 (parafia Elsenau); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 377 (s. 16\u201317), nr 1349 (s. 127); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 142\u2013143; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 219.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 377 (s. 16\u201317), nr 1349 (s. 127)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 219","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_OSM","id":"CM-0673","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.71782,"lng":17.09898,"name_de":"Richenwalde","name_pl":"Zalesie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz dawnej wsi Zalesin za\u0142o\u017cono na rozstaju dr\u00f3g, na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144; dzi\u015b le\u017cy w lesie. Rozplanowano go na planie kwadratu, z wej\u015bciem od p\u00f3\u0142nocy, kt\u00f3re zaakcentowano betonowymi s\u0142upkami bramnymi. W cz\u0119\u015bci po\u0142udniowo-zachodniej wydzielono kwater\u0119 dzieci\u0119c\u0105, a poch\u00f3wki uk\u0142adano na linii wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d. Zachowa\u0142o si\u0119 pi\u0119\u0107 \u017celiwnych krzy\u017cy i pi\u0119\u0107 kamiennych podstaw po krzy\u017cach, sze\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w betonowych i jeden granitowy, pi\u0119\u0107 betonowych tumb, obrys jednej mogi\u0142y oraz dwa filary bramy. Najstarszym datowanym elementem jest \u017celiwny krzy\u017c Emilie Henriette H., zmar\u0142ej 11 czerwca 1865 roku. Z p\u00f3\u017aniejszych zachowa\u0142y si\u0119 oczyszczone krzy\u017ce \u017celiwne z lat 1882 i 1927 oraz kamienny nagrobek le\u015bniczego Augusta Storkamanna z 1927 roku (serwis cmentarze.slupsk.pl zapisuje to nazwisko jako St\u00f6ckmann). Monografia wymienia te\u017c wygrodzon\u0105 kwater\u0119 poch\u00f3wk\u00f3w si\u00f3str bernardynek i studni\u0119 w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci cmentarza.\n\nW 2005 roku cmentarz uporz\u0105dkowano i ogrodzono, postawiono te\u017c na nim kamie\u0144 pami\u0105tkowy; porz\u0105dki podj\u0119to z inicjatywy mieszka\u0144ca Ustki Stanis\u0142awa Burmana.\n\nZalesin, po niemiecku Salesker Strand, by\u0142 nadmorsk\u0105 osad\u0105 ryback\u0105 w\u015br\u00f3d las\u00f3w, oko\u0142o dw\u00f3ch kilometr\u00f3w od morza, w dzisiejszej gminie Ustka. Zalesin nale\u017ca\u0142 do ewangelickiej parafii w Duninowie, a jego mieszka\u0144cy byli w wi\u0119kszo\u015bci ewangelikami.\n\nWed\u0142ug serwisu cmentarze.slupsk.pl i usteckiej informacji turystycznej rybacka wie\u015b przetrwa\u0142a do 1945 roku. Na pocz\u0105tku 1946 roku opuszczone domy przej\u0119\u0142y siostry benedyktynki samarytanki, kt\u00f3re prowadzi\u0142y tu dom opieki dla dzieci niepe\u0142nosprawnych. W 1958 roku mieszka\u0144cy opu\u015bcili wie\u015b, gdy znalaz\u0142a si\u0119 na terenie poligonu wojskowego.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego zapisa\u0142a, \u017ce do 1852 roku mieszka\u0142y tu siostry bernardynki, a po ich odej\u015bciu osad\u0119 opuszczono i rozebrano zar\u00f3wno budynki mieszkalne, jak i ko\u015bci\u00f3\u0142.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Zalesin, s. 239; \u201eZalesin\u201d, cmentarze.slupsk.pl; \u201eCmentarz w Zalesinie\u201d, ustka.travel; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Saleske, s. 845\u2013851.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/zalesin/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"ustka.travel","url":"https://ustka.travel/a318-cmentarz-w-zalesinie.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"usmh.ustka.pl","url":"http://usmh.ustka.pl/2018/02/07/cmentarze/"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1030","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.548,"lng":16.7258,"name_de":"Salesker Strand","name_pl":"Zalesin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Zaleskiem s\u0105 cztery cmentarze: rodowy, przyko\u015bcielny i dwa wiejskie. Rodowy \u2014 von Below\u00f3w, w\u0142a\u015bcicieli wsi \u2014 le\u017cy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, w parku. Przyko\u015bcielny za\u0142o\u017cono wok\u00f3\u0142 siedemnastowiecznego ko\u015bcio\u0142a; jego teren jest wyr\u00f3wnany, a jedynymi pozosta\u0142o\u015bciami s\u0105 \u017celiwny krzy\u017c postawiony w latach 1825\u20131853 ku pami\u0119ci jednego z w\u0142a\u015bcicieli Zaleskiego oraz resztki kamienia coko\u0142owego z dawnego pomnika \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych podczas pierwszej wojny \u015bwiatowej. Cmentarz przyko\u015bcielny figuruje w wojew\u00f3dzkiej i gminnej ewidencji zabytk\u00f3w. Pierwszy cmentarz wiejski, dziewi\u0119tnastowieczny, w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, jest dzi\u015b terenem mieszkalnym \u2014 stoi na nim dom, a z dawnego zagospodarowania zosta\u0142 fragment ogrodzenia i przypuszczalnie cz\u0119\u015b\u0107 starodrzewu. Drugi cmentarz wiejski, datowany na wiek dwudziesty, le\u017cy we wschodniej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci i s\u0142u\u017cy jako parafialny; starodrzewu pozbawiono go ca\u0142kowicie, udokumentowano tylko trzy kamienne ramy mogi\u0142 bez inskrypcji, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 obszaru zajmuj\u0105 wsp\u00f3\u0142czesne nagrobki.\n\nZaleskie (po niemiecku Saleske, wcze\u015bniej Salleske; po kaszubsku \u017belescz\u00e9) le\u017cy oko\u0142o 10 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Ustki. Do 1876 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu s\u0142awie\u0144skiego (Landkreis Schlawe), potem do 1945 roku \u2014 do s\u0142upskiego (Landkreis Stolp), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Wzmiankowano j\u0105 w 1344 roku. Maj\u0105tek pozostawa\u0142 w r\u0119kach rodu von Below od 1461 do 1945 roku, a okr\u0119g dworski liczy\u0142 706 mieszka\u0144c\u00f3w w 1925 roku i 967 w 1939.\n\nWie\u015b mia\u0142a w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 od ko\u0144ca XVI wieku \u2014 pierwsza \u015bwi\u0105tynia powsta\u0142a w 1590 roku. Zachowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z wie\u017c\u0105 Pagel datuje na XVII albo XVIII wiek, monografia dawnych cmentarzy powiatu nazywa j\u0105 siedemnastowieczn\u0105; wie\u017c\u0119 datuje si\u0119 na 1754 rok, rozbudow\u0119 na wiek XVIII. Organy zbudowa\u0142 w 1869 roku Christian Friedrich V\u00f6lkner. We wn\u0119trzu znajdowa\u0142y si\u0119 ponadto tryptyk z pierwszej po\u0142owy XV wieku, siedemnastowieczna ambona i dwa dzwony z tego samego stulecia, odlane w ludwisarniach ko\u0142obrzeskich \u2014 jeden z nich datowany na 1697 rok.\n\nWed\u0142ug spisu duchownych Pomorza Ernsta M\u00fcllera Zaleskie by\u0142o fili\u0105 parafii D\u00fcnnow (Duninowo) w synodzie s\u0142upskim miejskim; do parafii nale\u017ca\u0142y Lindow i Muddel, a kolacja spoczywa\u0142a w r\u0119kach w\u0142a\u015bcicieli tych d\u00f3br. Tak samo ujmuje wie\u015b spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, kt\u00f3ry przy obu jej pozycjach podaje parafi\u0119 D\u00fcnnow. Wie\u015b i maj\u0105tek policzono w nim osobno: gmina wiejska (strona 174, pozycja 110) liczy\u0142a 259 ewangelik\u00f3w i \u017cadnego katolika, obw\u00f3d dworski (strona 182, pozycja 285) \u2014 729 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i trzech \u017byd\u00f3w. Pagel podaje: \u201eIm Jahre 1590 wurde Saleske Filial zu D\u00fcnnow und blieb es bis zuletzt\u201d. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w D\u00fcnnow, oddalon\u0105 od D\u00fcnnow o 5 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3200 dusz. Pastorem by\u0142 Eberhard Simon. Parafia Duninowo, do kt\u00f3rej Zaleskie nale\u017ca\u0142o, sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z dw\u00f3ch zbor\u00f3w \u2014 duninowskiego i zaleskiego \u2014 i liczy\u0142a w 1940 roku 3090 wiernych w czterech wsiach. Patronat nad zborem w Zaleskiem sprawowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel tutejszych d\u00f3br, von Below-Saleske. Ca\u0142a parafia wchodzi\u0142a w sk\u0142ad okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Miasto. Marginaln\u0105 obecno\u015b\u0107 kaszubsk\u0105 (S\u0142owi\u0144c\u00f3w) w tej cz\u0119\u015bci powiatu s\u0142upskiego odnotowano w 1867 roku.\n\nWie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie 7 marca 1945 roku, ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Duninowie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 rekonsekrowano 15 lipca 1945 roku; karty ewidencyjne notuj\u0105 go pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Biskupa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Stettin 1912, s. 471\u2013472; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 240; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Saleske, s. 850, i has\u0142o D\u00fcnnow, s. 448; J. Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (252)/2023, s. 16; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Ustka \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 240","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 240); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eD\u00fcnnow, Mater \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 471\u2013472]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 174, pozycja 110) i (strona 182, pozycja 285)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o \u201eD\u00fcnnow, Mater \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 471\u2013472]\u201d","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 240); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eD\u00fcnnow, Mater \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 471\u2013472]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 174, pozycja 110) i (strona 182, pozycja 285)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, s. 174, poz. 110 i s. 182, poz. 285","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013 (s. 240); E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o \u201eD\u00fcnnow, Mater \u2014 Synode Stolp Stadt [s. 471\u2013472]\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona 174, pozycja 110) i (strona 182, pozycja 285)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart, Teil II (Regierungsbezirk K\u00f6slin), Stettin 1912","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0770","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5220247,"lng":16.7658967,"name_de":"Saleske (dawniej Salleske; kaszb. \u017belescz\u00e9)","name_pl":"Zaleskie \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zaleskie (niem. Saleske) \u2014 wie\u015b w Kreis Stolp (rej. K\u00f6slin, Pomorze). Ludno\u015b\u0107 przed 1945 niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z ko\u0144ca XVI w. (pierwsza \u015bwi\u0105tynia 1590, prawdopodobnie 1606, rozbudowa w XVIII w.), wie\u017ca datowana 1754, organy zbudowane przez Christiana Friedricha Voelknera w 1869. Saleske by\u0142o o\u015brodkiem parafialnym (Kirchspiel) w ramach Kirchenkreis Stolp-Stadt; w 1940 parafia liczy\u0142a 1054 cz\u0142onk\u00f3w. Cmentarz jest przyko\u015bcielny (ewangelicki), z zachowanym XIX-wiecznym krzy\u017cem upami\u0119tniaj\u0105cym zmar\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w. Gutsbezirk liczy\u0142 706 mieszka\u0144c\u00f3w (1925) i 967 (1939). 7 marca 1945 wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie, niemieckich mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. Ko\u015bci\u00f3\u0142 u\u017cytkowany dzi\u015b jako rzymskokatolicki filialny pw. \u015bw. Stanis\u0142awa Biskupa; cmentarz w ewidencji zabytk\u00f3w.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Ustka \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0771","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.5192533,"lng":16.7702579,"name_de":"Saleske (wcze\u015bniej Salleske), Kirchdorf","name_pl":"Zaleskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Saleske (Zaleskie), wie\u015b w Kreis Stolp (rej. K\u00f6slin, prow. Pomorze), przed 1945 niemal wy\u0142\u0105cznie ewangelicka. Od 1590 filia parafii D\u00fcnnow (Duninowo), z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em z ko\u0144ca XVI w. (wie\u017ca 1754); w 1940 liczy\u0142a 1054 parafian ewangelickich. W ko\u015bciele znajdowa\u0142 si\u0119 m.in. p\u00f3\u017anogotycki tryptyk (pocz. XV w.), ambona z XVII w., organy Voelknera (1869) i dwa dzwony z XVII w. z ludwisarni ko\u0142obrzeskich. Po zaj\u0119ciu wsi przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 (7 III 1945) ludno\u015b\u0107 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki (dzi\u015b filia parafii Duninowo). Cmentarz ewangelicki zwi\u0105zany z tym obiektem zosta\u0142 zlikwidowany, a na jego terenie stoi obecnie budynek mieszkalny. Cmentarz przyko\u015bcielny w Zaleskiem figuruje w rejestrze zabytk\u00f3w. [?] Marginalna obecno\u015b\u0107 kaszubska (S\u0142owi\u0144cy) w tej cz\u0119\u015bci Kreis Stolp odnotowana w 1867.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie), arkusz cmentarze Pomorza.xlsx","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Ustka \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0772","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.52184,"lng":16.76587,"name_de":"Saleske","name_pl":"Zaleskie \u2014 cmentarz (ewangelickie)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Zaleskiem, po niemiecku Saleske, jest dzi\u015b \u015bwi\u0105tyni\u0105 rzymskokatolick\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Biskupa i M\u0119czennika. Rejestr zabytk\u00f3w prowadzi go jako \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Biskupa\u201d i datuje na lata 1754\u20131757, z przekszta\u0142ceniami w pierwszej po\u0142owie XIX wieku (numer A-213 z 2 lutego 1961 roku). \u0179r\u00f3d\u0142a datuj\u0105 go jednak r\u00f3\u017cnie: wed\u0142ug Pagla pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano tu wkr\u00f3tce po 1590 roku, a zachowany pochodzi z XVII lub XVIII wieku i nosi\u0142 na wie\u017cy dat\u0119 1754; monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego nazywa \u015bwi\u0105tyni\u0119 siedemnastowieczn\u0105. W ko\u015bciele wisia\u0142a tablica herbowa rodziny von Below, mosi\u0119\u017cna misa chrzcielna i \u015bwiecznik; dzwony odlali Ernst Kridewitt i Johann Meyer.\n\nWie\u015b nale\u017ca\u0142a do rodziny von Below od 1461 do 1945 roku \u2014 przez 484 lata w jednych r\u0119kach. Ten sam r\u00f3d da\u0142 nazwisko ruchowi przebudzeniowemu braci von Below, separatystycznemu nurtowi luteranizmu Pomorza \u015arodkowego z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, kt\u00f3rego g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem by\u0142 dw\u00f3r w Pie\u0144kowie; Zaleskie wymienia si\u0119 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci z nim zwi\u0105zanych.\n\nOd 1590 roku do 1945 roku Zaleskie by\u0142o fili\u0105 parafii w Duninowie (D\u00fcnnow). Spis z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie wiejskiej 259 ewangelik\u00f3w, a w obwodzie dworskim 729 ewangelik\u00f3w, jednego katolika i trzech \u017byd\u00f3w. Nauczycielami w 1931 roku byli Carl, Wangerow i Schulz. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 parafii w D\u00fcnnow, oddalon\u0105 od D\u00fcnnow o 5 kilometr\u00f3w, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3200 dusz. Pastorem by\u0142 Eberhard Simon. Patronat nad Saleske sprawowa\u0142 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku von Below.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 7 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, a latem 1945 roku mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono. Straty wynios\u0142y 47 poleg\u0142ych, 3 zmar\u0142ych cywil\u00f3w i 76 zaginionych; 576 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w odnaleziono w RFN.\n\nStrona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono 6 stycznia 1946 roku, a parafi\u0119 erygowano 8 grudnia 1958 roku.\n\nCmentarzy jest w Zaleskiem cztery: rodowy, przyko\u015bcielny i dwa wiejskie. Rodowy le\u017cy w parku w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsi. Przyko\u015bcielny za\u0142o\u017cono wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni; jego teren jest dzi\u015b wyr\u00f3wnany, a jedynymi \u015bladami poch\u00f3wk\u00f3w pozostaj\u0105 \u017celiwny krzy\u017c upami\u0119tniaj\u0105cy w\u0142a\u015bciciela wsi z lat 1825\u20131853 oraz resztki coko\u0142u dawnego pomnika poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 240 (has\u0142o Zaleskie); K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Saleske; cykl Jana Wilda, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 4/2022 (ruch braci von Below); metryka budowli Narodowego Instytutu Dziedzictwa; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, Kreis Stolp, s. 174\u2013175, poz. 110, i s. 182\u2013183, poz. 285); wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 174.*","built_year":1754,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"ustka.travel","url":"https://ustka.travel/a179-zaleskie.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/zalesin/"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Cykl Jana Wilda, Informator Parafialny nr 4/2022 (kontekst ruchu von Below); metryka budowli z NID/dotychczasowego opisu","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 174","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0493","image_url":"/static/atlas/foto/bielamowicz_commons/kos-0493_01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.52202,"lng":16.7659,"name_de":"Saleske","name_pl":"Zaleskie \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Saleske)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicko-augsburski w Za\u0142\u0119\u017cu w gminie Przodkowo datowany jest na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku; karta krajowej ewidencji podaje szerzej \u2014 wiek XIX. Uj\u0119to go w ewidencji na podstawie karty cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1985 roku; do rejestru zabytk\u00f3w nie trafi\u0142. Gminna ewidencja zabytk\u00f3w Przodkowa cmentarza nie wymienia: z Za\u0142\u0119\u017ca notuje kapliczk\u0119 z 1931 roku, trzy domy mieszkalne i budynek dawnej szko\u0142y.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku dobra *Zalense* razem z o\u015bmioma przyleg\u0142ymi osadami liczy\u0142y 1319 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 47 ewangelik\u00f3w, 1264 katolik\u00f3w i o\u015bmiu \u017byd\u00f3w, oraz 169 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Kartuzach; katolicy \u2014 do parafii w Przodkowie, a z J\u00e4gersburga i Koponiewa \u2014 do parafii w Kielnie. Szko\u0142y katolickie dzia\u0142a\u0142y w Za\u0142\u0119\u017cu i w szlacheckim Pomieczynie.\n\nWie\u015b by\u0142a niemal w ca\u0142o\u015bci katolicka. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 496 mieszka\u0144c\u00f3w: 489 katolik\u00f3w i siedmiu ewangelik\u00f3w, przypisuj\u0105c tych ostatnich do parafii ewangelickiej w Kartuzach, a katolik\u00f3w do parafii w Przodkowie. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej nic si\u0119 w tym nie zmieni\u0142o: spis z 1 grudnia 1910 roku zn\u00f3w odsy\u0142a Za\u0142\u0119\u017ce do Kartuz. Wie\u015b liczy\u0142a wtedy 659 os\u00f3b, a niemiecki jako j\u0119zyk ojczysty poda\u0142o zaledwie osiem os\u00f3b \u2014 i wszystkie by\u0142y wyznania rzymskokatolickiego. \u017be osobny cmentarz za\u0142o\u017cy\u0142o i utrzymywa\u0142o w\u0142a\u015bnie owych siedmiu ewangelik\u00f3w z 1885 roku, nie wynika z \u017cadnego \u017ar\u00f3d\u0142a; ksi\u0119ga pogrzeb\u00f3w parafii w Kartuzach \u0142\u0105czy go z rodzin\u0105 w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br, o czym ni\u017cej.\n\nSama osada jest znacznie starsza od tych spis\u00f3w. Koloni\u0119 za\u0142o\u017cono oko\u0142o 1639 roku, a w 1654 roku nada\u0142 j\u0105 Jan Kazimierz; w XVIII wieku dw\u00f3r mia\u0142 tu w\u0142asn\u0105 kaplic\u0119 domow\u0105. Kto j\u0105 utrzymywa\u0142, \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 rozbie\u017cnie: *S\u0142ownik geograficzny* przypisuje j\u0105 Lubi\u0144skim, Jakub Fankidejski w spisie utraconych ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic diecezji che\u0142mi\u0144skiej \u2014 \u0141ebi\u0144skim. Ta sama ksi\u0105\u017cka przypomina, \u017ce w pobliskim Kosowie, w tej samej parafii przodkowskiej, przy zaginionym dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142ku osiad\u0142 w czasach Reformacji duchowny ewangelicki, a wizytacja biskupa Rozra\u017cewskiego zapisa\u0142a pod has\u0142em Kosowa, \u017ce heretycki predykant \u2014 ten sam, kt\u00f3ry zaj\u0105\u0142 by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kielnie \u2014 zosta\u0142 stamt\u0105d wyp\u0119dzony. \u0141aci\u0144skie dekrety wizytacyjne to potwierdzaj\u0105. Fankidejski umieszcza pobyt wizytatora w Przodkowie w 1584 roku, wydawca datuje ca\u0142y zbi\u00f3r na lata 1582\u20131584. Przy wsi Kosowo ka\u017c\u0105 zbada\u0107, czy tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 jest kaplic\u0105, ko\u015bcio\u0142em parafialnym czy fili\u0105 Przodkowa, skoro w rejestrze dekanat\u00f3w go nie ma, i dowiedzie\u0107 si\u0119, kto wyp\u0119dzi\u0142 stamt\u0105d duchownego ewangelickiego; przy samym Przodkowie \u2014 pilnowa\u0107, by nie wprowadzono go tam z powrotem.\n\nRozbie\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy *S\u0142ownikiem geograficznym* (Lubi\u0144scy) a Fankidejskim (\u0141ebi\u0144scy) pozostaje nierozstrzygni\u0119ta; pruskie \u017ar\u00f3d\u0142a zapisuj\u0105 to nazwisko w kilku formach. Ju\u017c w zestawieniu d\u00f3br szlacheckich powiat\u00f3w ko\u015bcierskiego i kartuskiego z 1772 roku, og\u0142oszonym przez Schucha, Lewi\u0144ski \u2014 pisany, jak zaznaczono w przypisie, tak\u017ce Lebinski lub Libinski \u2014 figuruje jako posiadacz kr\u00f3lewskiego dobra Zalenze w zastawie. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 36-letni Jakub \u0141ebi\u0144ski (u B\u00e4ra: Lebinski) figuruje jako dziedzic mieszkaj\u0105cy w Za\u0142\u0119\u017cu, trzymaj\u0105cy te\u017c kilka wsi z \u0142aski kr\u00f3lewskiej, a wed\u0142ug ksi\u0119gi hipotecznej przywilejem kr\u00f3lewskim z 1786 roku otrzyma\u0142 te dobra na prawie szlacheckim. Po nim przesz\u0142y na jego syna z pierwszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa Walentego i na dzieci jego zmar\u0142ego przyrodniego brata J\u00f3zefa.\n\nWed\u0142ug Heidna do 1856 roku ewangelicy z Za\u0142\u0119\u017ca nale\u017celi do parafii w Przyja\u017ani, a od tego roku \u2014 do parafii w Kartuzach.\n\nZachowa\u0142 si\u0119 starodrzew i tumby \u2014 nagrobki w formie kamiennych skrzy\u0144 \u2014 ale uk\u0142ad kompozycyjny jest zatarty, nagrobki zdewastowane, a teren poprzerastany samosiewami. Powiatowy program opieki nad zabytkami zaleca prace porz\u0105dkowe, usuni\u0119cie samosiew\u00f3w i uczytelnienie nagrobk\u00f3w.\n\nStan z 11 pa\u017adziernika 2026 roku: cmentarz le\u017cy w lesie bukowym na wzniesieniu, na p\u00f3\u0142noc od wsi; runo tworz\u0105 bluszcz i barwinek. Wida\u0107 betonowe obramowania kilku grob\u00f3w i kilka g\u0142az\u00f3w narzutowych, w tym jeden stoj\u0105cy; napis\u00f3w, krzy\u017cy ani ogrodzenia nie ma. Wed\u0142ug relacji mieszka\u0144ca dawnego maj\u0105tku, zapisanej tego dnia, pochowano tu w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br z \u017con\u0105 i dzieckiem, a przed laty o cmentarz upomnia\u0142a si\u0119 miejscowa nauczycielka, kt\u00f3ra pojecha\u0142a w tej sprawie do konserwatora zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku. Znicze zapala tu co roku on sam, a tak\u017ce \u2014 jak m\u00f3wi \u2014 kto\u015b z rodziny dawnych w\u0142a\u015bcicieli, przyje\u017cd\u017caj\u0105cy z Niemiec. To przekaz ustny; w cz\u0119\u015bci potwierdza go ksi\u0119ga pogrzeb\u00f3w parafii ewangelickiej w Kartuzach, o czym ni\u017cej.\n\nCmentarz jest na niemieckiej mapie w skali 1:25 000 (arkusz Karthaus z 1940 roku): tu\u017c przy szosie, w miejscu dzisiejszych obramowa\u0144 grob\u00f3w, stoi prostok\u0105t z krzy\u017cem. Le\u017ca\u0142 w dobrach rycerskich Zalensee, kt\u00f3rych dzieje da si\u0119 prze\u015bledzi\u0107 w drukach. Koloni\u0119, za\u0142o\u017con\u0105 oko\u0142o 1639 roku pod nazw\u0105 Nowe Kosowo, Jan Kazimierz nada\u0142 18 listopada 1654 roku Johannowi von Werden jako dobro z \u0142aski kr\u00f3lewskiej. W XIX wieku maj\u0105tek by\u0142 w r\u0119kach rodziny von Windisch; co najmniej od 1868 roku mieszka\u0142 tu Richard Heyer z \u017con\u0105 Helene z domu von Windisch \u2014 naczelnik okr\u0119gu urz\u0119dowego, urz\u0119dnik stanu cywilnego i pose\u0142 do sejmiku powiatowego. W 1880 roku dobra liczy\u0142y 1542 hektary; g\u0142\u00f3wny folwark dzier\u017cawiono, reszt\u0119 ziemi wydzier\u017cawiano w parcelach. W Za\u0142\u0119\u017cu zmar\u0142a 7 pa\u017adziernika 1876 roku najm\u0142odsza c\u00f3rka Heyer\u00f3w, Hedwig, maj\u0105c rok i trzy miesi\u0105ce, a samego Heyera pochowano tu 25 listopada 1900 roku \u2014 \u201eprzy wielkim udziale\u201d, jak pisa\u0142a grudzi\u0105dzka gazeta \u201eDer Gesellige\u201d. W 1903 roku maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 do jego spadkobierc\u00f3w, a przed 1909 rokiem zosta\u0142 rozparcelowany.\n\nOba poch\u00f3wki potwierdza ksi\u0119ga pogrzeb\u00f3w parafii ewangelickiej w Kartuzach, kt\u00f3ra ma osobn\u0105 rubryk\u0119 na miejsce poch\u00f3wku. Przy Hedwig Wandzie, c\u00f3rce w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br Heyera, zmar\u0142ej w wieku roku, trzech miesi\u0119cy i pi\u0119ciu dni, pastor Luckow zapisa\u0142 pogrzeb 10 pa\u017adziernika 1876 roku i miejsce \u201eZalenzee\u201d, z adnotacj\u0105 o mowie nad grobem. Przy Richardzie Heyerze, w\u0142a\u015bcicielu d\u00f3br rycerskich, zmar\u0142ym 22 listopada 1900 roku w wieku 71 lat, o\u015bmiu miesi\u0119cy i pi\u0119tnastu dni, pastor Plath zapisa\u0142 pogrzeb 25 listopada, miejsce \u201eZalensee\u201d oraz mow\u0119 w domu \u017ca\u0142oby i modlitw\u0119 nad grobem. Szczeg\u00f3\u0142y dodaj\u0105 akty zgonu urz\u0119du stanu cywilnego w Za\u0142\u0119\u017cu. Dziewczynka nosi\u0142a imiona Hedwig Louise Wanda, urodzi\u0142a si\u0119 w Za\u0142\u0119\u017cu i zmar\u0142a w samo po\u0142udnie; zgon zg\u0142osi\u0142 ojciec i on te\u017c \u2014 jako urz\u0119dnik stanu cywilnego \u2014 podpisa\u0142 akt. \u015amier\u0107 Richarda Heyera, o trzeciej nad ranem 22 listopada 1900 roku, zg\u0142osi\u0142a jego c\u00f3rka Magda; wed\u0142ug aktu urodzi\u0142 si\u0119 on w Gda\u0144sku jako syn Ferdinanda i Julie Heyer\u00f3w. Ta sama ksi\u0119ga po\u015bwiadcza te\u017c gr\u00f3b \u017cony. Helene Heyer z domu von Windisch, wdowa, mieszka\u0142a pod koniec \u017cycia w Kartuzach i zmar\u0142a 6 marca 1912 roku w wieku 67 lat, miesi\u0105ca i sze\u015bciu dni; pastor M\u00fcller zapisa\u0142 pogrzeb 9 marca, miejsce \u201eZalensee (Karthaus)\u201d i uwag\u0119, \u017ce zmar\u0142\u0105 z\u0142o\u017cono w grobie rodzinnym Heyer\u00f3w w Za\u0142\u0119\u017cu (\u201eIm Erbbegr\u00e4bnis der Familie Heyer zu Zalensee\u201d). Rok wcze\u015bniej, 2 maja 1911 roku, pochowano tu Roberta Heyera, kapitana w stanie spoczynku i oficera okr\u0119gowego z Mogilna w Pozna\u0144skiem, zmar\u0142ego 28 kwietnia w wieku 46 lat \u2014 na w\u0142asne \u017cyczenie, jak zanotowa\u0142 pastor, na cmentarzu nale\u017c\u0105cym niegdy\u015b do d\u00f3br jego ojca. Ksi\u0119ga podaje przy tych pogrzebach miejscowo\u015b\u0107, nie po\u0142o\u017cenie poszczeg\u00f3lnych mogi\u0142.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Wed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego kaplic\u0119 dworsk\u0105 w Za\u0142\u0119\u017cu utrzymywali Lubi\u0144scy, wed\u0142ug Fankidejskiego \u2014 \u0141ebi\u0144scy; pruskie wykazy z XVIII wieku zapisuj\u0105 nazwisko dziedzica jako Lewi\u0144ski, Lebinski, Libinski i \u0141ebi\u0144ski.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau (Kreis Karthaus, s. 54, poz. 132); Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XIV, has\u0142o \u201eZa\u0142\u0119\u017ce\u201d; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880, s. 198; wizytacje biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z lat 1582\u20131584 (Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu), z. 1, s. 214, z. 2, s. 266; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 659; ogl\u0119dziny terenowe i fotografie redakcji atlasu oraz relacja mieszka\u0144ca, 11 pa\u017adziernika 2026 roku; \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig\u201d, 1869, s. 137; \u201eDanziger Zeitung\u201d 1868, nr 4950, oraz 1876, nr 9659 i 9981; P. Ellerholz, H. Lodemann, \u201eHandbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, cz. I: \u201eDas K\u00f6nigreich Preussen\u201d, zeszyt IV: prowincja Prusy Zachodnie, 1880, s. 152\u2013153; \u201eDer Gesellige\u201d, Grudzi\u0105dz, 27 listopada 1900 roku, nr 277; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. P. Niekammer, Stettin 1903, s. 34\u201335; \u201eHandbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche. Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, 1909, s. 66; mapa Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1675 Karthaus, 1940; ksi\u0119ga pogrzeb\u00f3w parafii ewangelickiej w Kartuzach z lat 1874\u20131939 (Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. 980/6320; skany w serwisie Archion, obrazy 11, 189, 235 i 237), wpisy z 1876 roku, nr 14, z 1900 roku, nr 17, z 1911 roku (bez numeru) i z 1912 roku, nr 5; ksi\u0119gi zgon\u00f3w Urz\u0119du Stanu Cywilnego Zalensee (Archiwum Pa\u0144stwowe w Gda\u0144sku, zesp\u00f3\u0142 10/2123; skany w serwisie GenBaza), akty z 1876 roku, nr 45, i z 1900 roku, nr 54; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 631 (s. 25), nr 1509 (s. 175\u2013176); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 137, pozycja 454; H. Schuch, zestawienie \u201eVertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d 30, s. 59 (tytu\u0142 artyku\u0142u i rok tomu do uzupe\u0142nienia z egzemplarza).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIV, has\u0142o \u201eZa\u0142\u0119\u017ce\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"badania terenowe","tytul":"Ogl\u0119dziny terenowe i fotografie redakcji atlasu oraz relacja mieszka\u0144ca, 11 pa\u017adziernika 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 631 (s. 25), nr 1509 (s. 175\u2013176)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 137, pozycja 454","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"W. Heidn, \u201eDie Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit\u201d, Marburg 1965, s. 659","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0234","image_url":"/static/atlas/foto/cm_zaleze/zaleze_05_wzniesienie.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.39277,"lng":18.2534,"name_de":"Zalensee","name_pl":"Za\u0142\u0119\u017ce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kartuski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zamkowa G\u00f3ra w gminie Skarszewy to niewielka osada w obr\u0119bie wsi Junkrowy, licz\u0105ca kilkana\u015bcie os\u00f3b. Le\u017cy w dolinie Wietcisy, na Kociewiu \u015brodkowym. Nazwa wywodzi si\u0119 od grodu: *S\u0142ownik geograficzny* pod has\u0142em \u201eGenszna albo Gnosna\u201d opisuje prastary gr\u00f3d s\u0142owia\u0144ski nad Wietcis\u0105, oko\u0142o p\u00f3\u0142 mili od Skarszew, w dokumentach krzy\u017cackich zwany Jungwrowe albo Jungfirowe. Gr\u00f3d przetrwa\u0142 do 1258 roku, kiedy zburzyli go poga\u0144scy Prusowie, kt\u00f3rzy najechali te strony z prawego brzegu Wis\u0142y. Nale\u017ca\u0142 pierwotnie do ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich; w 1269 roku Sambor II nada\u0142 t\u0119 okolic\u0119 cystersom pelpli\u0144skim, a zakonnicy grodu nie odbudowali. W pobli\u017cu za\u0142o\u017cyli wie\u015b, kt\u00f3r\u0105 od zamkowej g\u00f3ry nazwano z niemiecka Jungwrowe, Jungferberg. Junkrowy nale\u017ca\u0142y odt\u0105d do d\u00f3br cysters\u00f3w pelpli\u0144skich.\n\nPrzed 1920 rokiem okolica wchodzi\u0142a w sk\u0142ad powiatu ko\u015bcierskiego (Kreis Berent): spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wymienia Jungfernberg \u2014 niemieck\u0105 nazw\u0119 Junkrow\u00f3w \u2014 pod pozycj\u0105 trzydziest\u0105 dziewi\u0105t\u0105 powiatu ko\u015bcierskiego. W latach 1920\u20131939 nale\u017ca\u0142a do Drugiej Rzeczypospolitej, a w latach 1939\u20131945 do Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 87 mieszka\u0144c\u00f3w: 25 luteran\u00f3w i 62 katolik\u00f3w, przy parafii lutera\u0144skiej w Skarszewach (Sch\u00f6neck). Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku notuje Jungfernberg w powiecie ko\u015bcierskim, na stronie czterdziestej pod pozycj\u0105 trzydziest\u0105 pi\u0105t\u0105: 269 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 88 ewangelik\u00f3w i 181 katolik\u00f3w. W tym wykazie ewangelicy nale\u017celi do parafii w Skarszewach (Sch\u00f6neck), katolicy do parafii w Pog\u00f3dkach. Spis z 1910 roku powtarza oba przypisania i wykazuje 211 mieszka\u0144c\u00f3w, przy 158 m\u00f3wi\u0105cych po polsku. W tym spisie w\u015br\u00f3d 52 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku by\u0142o 48 ewangelik\u00f3w i czterech katolik\u00f3w. Agathon Harnoch wymienia Schlo\u00dfberg \u2014 niemieck\u0105 nazw\u0119 Zamkowej G\u00f3ry \u2014 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci okr\u0119gu parafialnego Skarszew. Harnoch liczy w parafii skarszewskiej 6403 dusze i osiem cmentarzy ewangelickich, ale nie wymienia \u017cadnego z nazwy. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono zapisu przypisuj\u0105cego cmentarz wprost do konkretnej parafii; spisy dotycz\u0105 ca\u0142ej wsi.\n\nW ewidencji konserwatorskiej powiatu starogardzkiego cmentarz figuruje pod pozycj\u0105 pi\u0119\u0107set sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 sz\u00f3st\u0105: le\u017cy na wzniesieniu po po\u0142udniowej stronie drogi gruntowej z Zamkowej G\u00f3ry do Wolnego Dworu, w odleg\u0142o\u015bci kilometra od Zamkowej G\u00f3ry. Ta sama droga wraca w wykazie \u2014 pod pozycj\u0105 siedemdziesi\u0105t\u0105 \u00f3sm\u0105, przy cmentarzu ewangelickim dawnej osady Cztery W\u0142\u00f3ki, o powierzchni czterech ar\u00f3w, oddalonym od Wolnego Dworu o oko\u0142o dwa kilometry na zach\u00f3d. Obie osady, Zamkow\u0105 G\u00f3r\u0119 i Czteryw\u0142\u00f3ki, wylicza tak\u017ce *S\u0142ownik geograficzny* w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci katolickiej parafii skarszewskiej.\n\nCmentarz z pozycji pi\u0119\u0107set sze\u015b\u0107dziesi\u0105tej sz\u00f3stej opisuje zapewne tak\u017ce \u201eBerenter Kreisbote\u201d z 2003 roku, przy wspomnieniach Ericha Woelkego spisanych przez Gisel\u0119 Borchers. Na drodze z Rathsbergu do Zamkowej G\u00f3ry (Schlo\u00dfberg) le\u017ca\u0142 po lewej stronie, na niewielkim wzniesieniu w\u015br\u00f3d drzew, cmentarz ewangelicki obu wsi. W 2003 roku da\u0142o si\u0119 jeszcze rozpozna\u0107 pojedyncze groby, wok\u00f3\u0142 rozci\u0105ga\u0142y si\u0119 pola, drogi ju\u017c tu nie prowadzi\u0142y, a na zdj\u0119ciu z tego czasu wida\u0107 rozbity nagrobek z napisem \u201eEngler\u201d.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 razem z Jungfernberg w parafii Skarszewy (Sch\u00f6neck) i podaje \u0142\u0105cznie 48 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w \u2014 wykaz cmentarzy powiatu starogardzkiego; Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 460; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902 (has\u0142a \u201eGenszna al. Gnosna\u201d i \u201eSkarszewy\u201d); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 88, nr 108; \u201eFr\u00fcher Schulweg \u2014 Heute Wanderweg\u201d (wspomnienia E. Woelkego, spisa\u0142a G. Borchers), \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 5 (2003), s. 10\u201311; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 Parafia \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a w Skarszewach","url":"https://parafiaskarszewy.pl/cmentarze.html"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eFr\u00fcher Schulweg \u2014 Heute Wanderweg\u201d (wspomnienia E. Woelkego, spisa\u0142a G. Borchers), \u201eBerenter Kreisbote\u201d nr 5 (2003), s. 10\u201311","url":"https://copernicus-online.eu/berenter-kreisboten"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0292","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.08009,"lng":18.37875,"name_de":"Schlo\u00dfberg","name_pl":"Zamkowa G\u00f3ra \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny cmentarz ewangelicki le\u017cy w Zamostnem przy ulicy Wejherowskiej, na dzia\u0142ce 486/4; pod tym samym adresem ujmuje go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w. Wed\u0142ug Gminnego programu opieki nad zabytkami zachowa\u0142 pierwotne granice zaznaczone starodrzewem, czytelny uk\u0142ad alejek i grob\u00f3w, cz\u0119\u015bciowo ogrodzenie oraz fragmenty nagrobk\u00f3w. W 2007 roku staraniem gminy teren uporz\u0105dkowano i ustawiono tablic\u0119 z informacj\u0105 historyczn\u0105. Tablica, kt\u00f3rej zdj\u0119cie wydrukowa\u0142 w 2007 roku \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, podaje, \u017ce w tym miejscu znajdowa\u0142 si\u0119 cmentarz ewangelicki, istniej\u0105cy od XVII do pierwszej po\u0142owy XX wieku; podpisa\u0142o j\u0105 Spo\u0142ecze\u0144stwo Gminy Wejherowo. 4 czerwca 2007 roku uczniowie Gimnazjum imienia Jana Paw\u0142a II w Bolszewie obj\u0119li opiek\u0105 (\u201eadopcja\u201d) dawne cmentarze ewangelickie w Kniewie i w Zamostnem; wed\u0142ug slajdu pokazanego podczas tej uroczysto\u015bci w gimnazjum w Zamostnem przetrwa\u0142o tylko kilka grob\u00f3w i obramowa\u0144 mogi\u0142.\n\nZamostne \u2014 po niemiecku \u00dcberbr\u00fcck, w dawniejszych zapisach Kniewen-Zamosten \u2014 powsta\u0142o jako so\u0142ectwo z folwarkiem na prawym brzegu Redy, oddzielone rzek\u0105 od wsi Kniewo; niemiecka nazwa znaczy tyle co \u201eza mostem\u201d, licz\u0105c od strony Pucka. Do 1920 roku nale\u017ca\u0142o do powiatu wejherowskiego (Kreis Neustadt in Westpreu\u00dfen) po zachodniopruskiej stronie granicy. W XVI wieku okoliczni mieszka\u0144cy po powodziach z\u0142o\u017cyli \u015blub i ufundowali tutaj ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Marii Magdaleny; wymieniano go w 1620 roku, a w 1687 roku zosta\u0142y z niego tylko fundamenty. Lustracja kr\u00f3lewszczyzn z 1664 roku opisuje t\u0119 osad\u0119 pod nazw\u0105 \u201eKniewa za mostem\u201d: na czterech w\u0142\u00f3kach: dwie zajmowa\u0142a karczma szynkuj\u0105ca piwo zamkowe, dwie by\u0142y wolnymi w\u0142\u00f3kami so\u0142eckimi, a mieszka\u0142 tu tak\u017ce cha\u0142upnik Jurek Elwar. W 1712 roku Gr\u00fcnewald, w\u0142a\u015bciciel \u00dcberbr\u00fcck, sprzeda\u0142 maj\u0105tek genera\u0142owi von Brandt, gda\u0144szczaninowi; po nim gospodarowali tu von Rybi\u0144scy, od 1738 roku von Czapscy (kt\u00f3rzy nabyli Zamostne razem z G\u00f3r\u0105), a nast\u0119pnie Przebendowscy.\n\nW pruskich spisach nie znaleziono osobnej gminy Zamostne. W wykazie z 1885 roku wyst\u0119puje s\u0105siednie Kniewo B\u0142ota (Kniewenbruch), licz\u0105ce 353 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 299 ewangelik\u00f3w i 54 katolik\u00f3w; ewangelicy nale\u017celi do parafii w Bolszewie, katolicy do parafii w G\u00f3rze. Tak\u017ce Stefan Ramu\u0142t, przeliczaj\u0105c spis z 1 grudnia 1890 roku, uj\u0105\u0142 Zamostne razem z Kniewem: obie miejscowo\u015bci liczy\u0142y 392 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 322 ewangelik\u00f3w.\n\nMaj\u0105tek \u00dcberbr\u00fcck, dawny folwark pa\u0144stwowy w gminie Kniewo B\u0142ota (175 hektar\u00f3w), nale\u017ca\u0142 w latach 1891\u20131912 do Antona Noetzla. W 1929 roku 100 hektar\u00f3w z maj\u0105tku Zamostne, wtedy w\u0142asno\u015bci Heleny Ostrowskiej, wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu, a latem tego roku Pa\u0144stwowy Bank Rolny rozpocz\u0105\u0142 parcelacj\u0119 maj\u0105tku; hektar ziemi kosztowa\u0142 przeci\u0119tnie 1600 z\u0142otych.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Franza Schultza kolej w\u0105skotorow\u0105 wychodz\u0105c\u0105 z Wejherowa otwarto 24 listopada 1902 roku, wed\u0142ug has\u0142a Wikipedii o tej linii \u2014 25 listopada; \u00dcberbr\u00fcck otrzyma\u0142o w\u0142asny przystanek. Tablica Spo\u0142ecze\u0144stwa Gminy Wejherowo z 2007 roku podaje, \u017ce cmentarz istnia\u0142 od XVII do pierwszej po\u0142owy XX wieku, a slajd pokazany 4 czerwca 2007 roku w Gimnazjum imienia Jana Paw\u0142a II w Bolszewie podczas uroczysto\u015bci adopcji cmentarzy przez jego uczni\u00f3w, przytoczony w przek\u0142adzie niemieckim w \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, \u017ce cmentarze w Kniewie i w Zamostnem przyjmowa\u0142y zmar\u0142ych w latach 1800\u20131900.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gminny program opieki nad zabytkami gminy Wejherowo na lata 2018\u20132021 (uchwa\u0142a nr XXXVIII/455/2018), https://bip.ugwejherowo.pl/pliki/ugwejherowo/zalaczniki/7556/uchwala_nr_xxxviii_455_2018_w_sprawie_gminnego_programu_opieki_nad_zabytkami_na_lata_2018_2021.pdf; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (WUOZ Gda\u0144sk, gmina Wejherowo, pozycja 130); F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907, s. 287, 459\u2013462; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 pruski spis powszechny z 1885 roku, powiat wejherowski, pozycja 22; Wikipedia, has\u0142o \u201eLinia kolejowa nr 230\u201d (odczyt z 11 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 168; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 102; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 70; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 12; \u201eTygodnik Powiatowy Powiatu Morskiego\u201d 1929, nr 24, s. 128; \u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938, s. 123; S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899, s. 61; \u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 27 (2007), s. 22\u201325.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"bip.ugwejherowo.pl","url":"https://bip.ugwejherowo.pl/pliki/ugwejherowo/zalaczniki/7556/uchwala_nr_xxxviii_455_2018_w_sprawie_gminnego_programu_opieki_nad_zabytkami_na_lata_2018_2021.pdf"},{"typ":"dokument gminny","tytul":"Gminny program opieki nad zabytkami gminy Wejherowo na lata 2018\u20132021 (uchwa\u0142a nr XXXVIII/455/2018), https://bip.ugwejherowo.pl/pliki/ugwejherowo/zalaczniki/7556/uchwala_nr_xxxviii_455_2018_w_sprawie_gminnego_programu_opieki_nad_zabytkami_na_lata_2018_2021.pdf","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen \u2014 pruski spis powszechny z 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 168","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 102","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 70","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 12","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eTygodnik Powiatowy Powiatu Morskiego\u201d 1929, nr 24, s. 128","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eOpis kr\u00f3lewszczyzn w wojew\u00f3dztwach che\u0142mi\u0144skim, pomorskim i malborskim w roku 1664\u201d, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Ma\u0144kowski, Fontes TNT 32, Toru\u0144 1938","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S. Ramu\u0142t, \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d, Krak\u00f3w 1899","url":""},{"typ":"czasopismo","tytul":"\u201eHeimatblatt f\u00fcr die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela\u201d, nr 27 (2007), s. 22\u201325 (Martin-Opitz-Bibliothek, Herne, zbiory cyfrowe)","url":"https://digital.martin-opitz-bibliothek.de/resolver/0472307-27-2007"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1059","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.646227,"lng":18.112285,"name_de":"\u00dcberbr\u00fcck","name_pl":"Zamostne \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017barnowiec, po niemiecku Zarnowitz, le\u017cy u p\u00f3\u0142nocnego kra\u0144ca Jeziora \u017barnowieckiego. Odr\u0119bnego cmentarza ewangelickiego \u017ar\u00f3d\u0142a tu nie potwierdzaj\u0105. Agathon Harnoch notuje przy parafii krokowskiej, do kt\u00f3rej \u017barnowiec nale\u017ca\u0142, jeden cmentarz \u2014 w Krokowej, b\u0119d\u0105cy w\u0142asno\u015bci\u0105 ko\u015bcio\u0142a. Ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego wymienia w gminie Krokowa siedem dawnych cmentarzy ewangelickich: w Bia\u0142og\u00f3rze, Brzynie, Karwie\u0144skich B\u0142otach II, Krokowej, S\u0142uchowie, Ty\u0142owie i Wierzchucinie, a w samym \u017barnowcu jedynie cmentarz przyko\u015bcielny przy ulicy Klasztornej, datowany na wiek XIV i na rok 1873, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem 146. Najbli\u017cszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki sta\u0142 w Wierzchucinie, ju\u017c po pomorskiej stronie granicy: pierwsz\u0105 tamtejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 ewangelick\u0105 postawiono z muru pruskiego, a murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki, wzniesiony przez firm\u0119 C. Hahna z L\u0119borka, uko\u0144czono 2 wrze\u015bnia 1904 roku. Pomnik poleg\u0142ych przy tamtejszym cmentarzu po\u015bwi\u0119ci\u0142 24 lipca 1927 roku duchowny z \u017barnowca, Kurt Reich.\n\nWie\u015b wyros\u0142a przy klasztorze. Cramer podaje, \u017ce \u017ce\u0144ski konwent istnia\u0142 tu ju\u017c w 1235 roku, podlega\u0142 Oliwie i zarz\u0105dza\u0142 nim jako prepozyt zakonnik stamt\u0105d, a w 1257 roku ksi\u0105\u017c\u0119 \u015awi\u0119tope\u0142k, za zgod\u0105 Racibora, nada\u0142 tutejszym mniszkom wie\u015b Wierzchucino; darowizn\u0119 potwierdzi\u0142 w 1279 roku ksi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II. Samodzielnym opactwem benedyktynek klasztor sta\u0142 si\u0119 dopiero w 1590 roku. W 1486 roku zawarto w \u017barnowcu kontrakt w sprawie ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Pucku, a dokument otwiera formu\u0142a \u201esiostra Katarzyna przeorysza i wszystkie panny \u015bwi\u0119tego zgromadzenia w \u017barnowcu\u201d. Probostwo puckie nale\u017ca\u0142o do klasztoru d\u0142u\u017cej ni\u017c osiemdziesi\u0105t lat i zakonnice odda\u0142y je dopiero w 1556 roku. Wzd\u0142u\u017c brzegu, od Wis\u0142ouj\u015bcia po \u017barnowiec, dokumenty po\u015bwiadczaj\u0105 dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 stacji rybackich, kt\u00f3rych granice znaczy\u0142y wystaj\u0105ce rafy i uj\u015bcia strumieni.\n\nW wizytacji z lipca 1596 roku zachowa\u0142 si\u0119 opis wsi. W samym \u017barnowcu mieszka\u0142o w\u00f3wczas siedmiu zagrodnik\u00f3w, z kt\u00f3rych dwaj \u2014 tkacz i kowal \u2014 byli ewangelikami i nie p\u0142acili nic; pozostali, katolicy, dawali po dwa solidy i dwana\u015bcie jaj, a te sz\u0142y na utrzymanie zakonnic. O klasztorze wizytator zapisa\u0142, \u017ce by\u0142 \u201eniegdy\u015b opustosza\u0142y i niemal przez heretyk\u00f3w zaj\u0119ty\u201d, a konwent odnowiono staraniem biskupa w\u0142oc\u0142awskiego. Ten sam zapis podaje, \u017ce w\u0142a\u015bciciel s\u0105siedniej Wysokiej, pan Krokowski, nie dawa\u0142 tutejszemu proboszczowi nic, poniewa\u017c od\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 od parafii \u017carnowieckiej i przysta\u0142 do krokowskiej. Do tego samego wraca wizytacja z 1649 roku, przypominaj\u0105c, \u017ce nawet tutejszy klasztor bywa\u0142 w r\u0119kach innowierc\u00f3w i odzyska\u0142 go dopiero biskup w\u0142oc\u0142awski.\n\nEwangelicy z \u017barnowca nale\u017celi do parafii w Krokowej. Harnoch zapisa\u0142, \u017ce pod koniec XVI albo na pocz\u0105tku XVII wieku \u00f3wczesny hrabia Krokowski, kt\u00f3ry za Henryka IV bra\u0142 udzia\u0142 w wojnach religijnych we Francji, sprowadzi\u0142 do swoich d\u00f3br duchownego reformowanego. W 1702 roku archidiakon Krzysztof Antoni Szembek zanotowa\u0142 w parafii \u017carnowieckiej oko\u0142o siedmiuset katolik\u00f3w i oko\u0142o stu \u201eheretyk\u00f3w kalwinist\u00f3w\u201d. Za kadencji Johanna Samuela de Younga, w latach 1747\u20131762, wybuch\u0142 sp\u00f3r mi\u0119dzy reformowanymi a luteranami, kt\u00f3rym sprzyja\u0142 \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel Krokowej; w 1763 roku, po \u015bmierci de Younga, hrabia powo\u0142a\u0142 lutera\u0144skiego duchownego \u2014 Harnoch nazywa go Peterem Bronkowskim, Schultz Peterem Zwondkowskim. Po jego odej\u015bciu w 1781 roku dekret kr\u00f3lewski ustanowi\u0142 w Krokowej simultaneum \u2014 obie konfesje mog\u0142y odt\u0105d korzysta\u0107 z tego samego ko\u015bcio\u0142a \u2014 i w tym samym roku powo\u0142ano reformowanego duchownego Samuela Hartmanna. Obie wsp\u00f3lnoty po\u0142\u0105czono dopiero za Adolpha Wijselinda, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d 30 listopada 1828 roku; od tej pory by\u0142a w Krokowej jedna gmina ewangelicka, licz\u0105ca w czasach Harnocha 3600 dusz. W wykazie ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra przy \u017barnowcu figuruj\u0105 wy\u0142\u0105cznie ksi\u0119gi rzymskokatolickie dekanatu puckiego, si\u0119gaj\u0105ce 1593 roku.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 279 mieszka\u0144c\u00f3w: 27 luteran\u00f3w i 252 katolik\u00f3w; parafia lutera\u0144ska \u2014 Krokowa. W dziewi\u0119tnastym wieku \u017barnowiec pozosta\u0142 wsi\u0105 katolick\u0105 z niewielk\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 ewangelick\u0105, a spis prowadzi\u0142 go dwoma wierszami. Gmina wiejska, zapisana na stronie 66 pod pozycj\u0105 57, liczy\u0142a w 1885 roku 357 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 314 katolik\u00f3w, 39 ewangelik\u00f3w i czworo os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego; obw\u00f3d dworski, na tej samej stronie pod pozycj\u0105 91, mia\u0142 176 mieszka\u0144c\u00f3w, z czego 134 katolik\u00f3w i 42 ewangelik\u00f3w.\n\nSpis z 1 grudnia 1910 roku ujmuje wie\u015b tak samo dwoma wierszami, ale jego rubryki wyznaniowe obejmuj\u0105 wy\u0142\u0105cznie ludno\u015b\u0107 niemieckoj\u0119zyczn\u0105. W gminie wiejskiej mieszka\u0142o w\u00f3wczas 389 os\u00f3b, z czego 75 poda\u0142o j\u0119zyk niemiecki \u2014 w\u015br\u00f3d nich 41 ewangelik\u00f3w i 30 katolik\u00f3w; w obwodzie dworskim rodu von Krockow na 240 mieszka\u0144c\u00f3w niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 105, w tym 94 ewangelik\u00f3w i 9 katolik\u00f3w. Liczby ewangelik\u00f3w w ca\u0142ej wsi ta tablica nie podaje; 135 os\u00f3b to suma dw\u00f3ch rubryk niemieckoj\u0119zycznych, nie wszyscy tutejsi ewangelicy. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 399 mieszka\u0144c\u00f3w i ju\u017c tylko 36 ewangelik\u00f3w; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 368 os\u00f3b, niemieck\u0105 trzydzie\u015bci jeden.\n\nPrzynale\u017cno\u015b\u0107 administracyjna wsi zmienia\u0142a si\u0119 kilkakrotnie: do lat 1919\u20131920 \u017barnowiec nale\u017ca\u0142 do powiatu puckiego, w latach 1920\u20131939 le\u017ca\u0142 po polskiej stronie korytarza, a w latach 1939\u20131945 w powiecie wejherowskim. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemiecka i ewangelicka ust\u0105pi\u0142a.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Metryka opisu wsi z lipca 1596 roku nie jest pewna: nag\u0142\u00f3wek wskazuje wizytacj\u0119 biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego z 1596 roku, ale przypis wydawcy odsy\u0142a do kodeksu pelpli\u0144skiego z wizytacj\u0105 biskupa Miko\u0142aja Alberta Gniewosza z 1649 roku. \ud83d\udfe1 Wizytacja z 1596 roku pisze o klasztorze \u201eniemal przez heretyk\u00f3w zaj\u0119tym\u201d, wizytacja z 1649 roku \u2014 \u017ce bywa\u0142 w r\u0119kach innowierc\u00f3w. \ud83d\udfe1 Po \u015bmierci de Younga w 1762 roku parafia w Krokowej mia\u0142a sta\u0107 pusta dziewi\u0119tna\u015bcie lat, a lutera\u0144skiego duchownego powo\u0142ano ju\u017c w 1763 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 448\u2013450; F. Schultz, \u201eGeschichte der Kreise Neustadt und Putzig\u201d, Danzig 1907; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Putzig, s. 66; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Putzig, s. 48\u201349; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii \u017barnowiec, 9\u201311 VII 1596), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyt 2, s. 89\u201391; Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d, 1858, t. 1; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreussen\u201d, zeszyt 1, 1884 \u2014 uzupe\u0142nienia do has\u0142a Zarnowitz; B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908; M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Wierzchucino oraz pomnik poleg\u0142ych w Wierzchucinie; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 322; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 186\u2013187, nr 325; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Putzig","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Visitationes archidiaconatus Pomeraniae (wizytacja parafii \u017barnowiec, 9\u201311 VII 1596), s. 89\u201390","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 84 (2005), streszczenie ksi\u0119gi G11 (wizytacja 1649)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/9892"}]},"gps_precision":"OpenStreetMap/Nominatim 2026-06-30 (przybli\u017cony \u2014 centroid miejscowo\u015bci)","id":"CM-0955","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.788722,"lng":18.081211,"name_de":"Zarnowitz","name_pl":"\u017barnowiec \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"pucki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w \u017barnowskiej (po niemiecku Lebafelde, wcze\u015bniej Sarnowske i Czarnowske) le\u017cy na skraju wsi, przy drodze gruntowej do Kluk, i zajmuje 0,3 hektara. Za\u0142o\u017cono go wraz z pierwszym poch\u00f3wkiem: 16 marca 1782 roku zmar\u0142 w wieku 72 lat Christian Schooth, kt\u00f3rego pochowano 19 marca. Wed\u0142ug opracowania Marka Drzewieckiego obok cmentarza wzniesiono niewielki ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 zarazem za kaplic\u0119 cmentarn\u0105. Ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w 1957 roku. Po 1945 roku, gdy ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, nekropolia przez d\u0142ugie lata niszcza\u0142a i zaros\u0142a samosiejkami. Wiosn\u0105 2007 roku \u015brodkami i si\u0142ami stowarzyszenia dawnych mieszka\u0144c\u00f3w \u0141eby (Bund der Lebaer) cmentarz oczyszczono i uporz\u0105dkowano: wyci\u0119to samosiejki, odkopano nagrobki, ustawiono krzy\u017ce, a odnalezione \u017celiwne tablice po konserwacji umocowano na \u015bcianie ko\u015bcio\u0142a. Z krzy\u017cy, tablic i epitafi\u00f3w znane s\u0105 nazwiska kilkudziesi\u0119ciu pochowanych, najcz\u0119\u015bciej z rodzin Bock, Piotraschke, Gnadt i Gromoll.\n\nWie\u015b le\u017cy 4 kilometry na po\u0142udniowy zach\u00f3d od \u0141eby, nad jeziorem \u0141ebsko, w dawnym powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.) w prowincji Pomorze. Za\u0142o\u017cyli j\u0105 oko\u0142o 1748 roku dwaj bracia, Martin (1709\u20131799) i Christian Schoth, po polsku Szotowie \u2014 trudno ich jednak nazwa\u0107 kolonizatorami, bo pochodzili z \u0141\u0105cka po drugiej stronie jeziora, na Mierzei \u0141ebskiej. Wed\u0142ug \u201eLauenburger Zeitung\u201d z 1937 roku o osadzie \u2014 nazwanej tam jej wcze\u015bniejsz\u0105 nazw\u0105 Czarnowske \u2014 po raz pierwszy s\u0142yszano w 1747 roku, a wi\u0119c rok przed przybyciem Szot\u00f3w. Wie\u015b nosi\u0142a kolejno cztery nazwy: od 1748 roku Sarnowske, od ko\u0144ca XVIII wieku Czarnowske, od 1925 roku Lebafelde, a od 1945 \u017barnowska; dzisiejsza forma polska bierze si\u0119 st\u0105d, \u017ce po niemiecku Sarnowske wymawiano jak *Zarnowske*. Grunty osady nale\u017ca\u0142y do \u0141eby i uwa\u017cano j\u0105 za cz\u0119\u015b\u0107 miasta.\n\nBy\u0142a to osada rybacka i ewangelicka, nale\u017c\u0105ca do parafii w \u0141ebie. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Czarnowske, zaliczone do miasta \u0141eby, liczy\u0142o 63 domy mieszkalne i 582 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1930 roku \u2014 643. Franz Tetzner zanotowa\u0142 w 1899 roku, \u017ce przetrwa\u0142y tu jeszcze resztki mowy kaszubskiej, cho\u0107 mi\u0119dzy sob\u0105 mieszka\u0144cy rzadko ju\u017c si\u0119 ni\u0105 pos\u0142ugiwali; kazanie po kaszubsku, wyg\u0142aszane w \u0141ebie raz w roku jeszcze w latach czterdziestych XIX wieku, uwa\u017ca\u0142 za uk\u0142on wobec mieszka\u0144c\u00f3w Czarnowske.\n\nDokumentacja, kt\u00f3r\u0105 stowarzyszenie dawnych mieszka\u0144c\u00f3w \u0141eby sporz\u0105dzi\u0142o po pracach z 2007 roku, uzupe\u0142nia dzieje cmentarza o kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. W 1902 roku, na wniosek Martina Dauny'ego \u2014 wnuka szkockiego marynarza Simona Dauny'ego, kt\u00f3ry osiad\u0142 tu w XVIII wieku \u2014 magistrat \u0141eby kaza\u0142 posadzi\u0107 przy cmentarzu tysi\u0105c brz\u00f3z. Wed\u0142ug Claudii Fredrich w 1928 roku obok cmentarza stan\u0105\u0142 dom przedpogrzebowy, a w 1931 roku do\u0142\u0105czy\u0142a do niego dzwonnica na dwa dzwony; dokumentacja z 2007 roku umieszcza ten dom \u201eza dzisiejszym ko\u015bcio\u0142em katolickim\u201d. Dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142, na kt\u00f3rego \u015bcianie zawieszono w 2007 roku \u017celiwne tablice, jest jednak powojenny: zbudowano go po 1946 roku, a dawny dom przedpogrzebowy i dzwonnic\u0119 rozebrano; kiedy dok\u0142adnie rozebrano obie budowle i czy ko\u015bci\u00f3\u0142 stan\u0105\u0142 w ich miejscu, czy obok, z materia\u0142u nie wynika. Na cmentarzu pochowano oko\u0142o dwustu os\u00f3b. Po wysiedleniu Niemc\u00f3w chowano tu jeszcze tych, kt\u00f3rzy po 1945 roku zostali w wiosce: Adeline Dieball z domu Klotz w 1952 roku i Wilhelma Meyera w 1957 roku.\n\nKarta ewidencyjna cmentarza sporz\u0105dzona 26 sierpnia 2005 roku dla wojew\u00f3dzkiego konserwatora zabytk\u00f3w, jeszcze przed pracami stowarzyszenia, opisuje go jako cmentarz przyko\u015bcielny na wzniesieniu obok ko\u015bcio\u0142a, w po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy szlaku turystycznym do Kluk, o powierzchni 0,3 hektara; mapa ewidencyjna podaje dla dw\u00f3ch dzia\u0142ek cmentarza \u0142\u0105cznie 5556 metr\u00f3w kwadratowych. Naliczono wtedy 46 wolno stoj\u0105cych nagrobk\u00f3w, a za najstarszy uznano nagrobek Wilhelma Schotha (1850\u20131935). Uk\u0142ad by\u0142 regularny, z nagrobkami na osi wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d i zatartymi kwaterami. Ze starodrzewu policzono pi\u0119\u0107 \u015bwierk\u00f3w, cztery \u017cywotniki, trzy d\u0119by, jesion i brzoz\u0119, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 dawnych drzew by\u0142a wyci\u0119ta, a teren zaro\u015bni\u0119ty, z wieloma wywrotami i z\u0142omami.\n\nWed\u0142ug dokumentacji stowarzyszenia prace trwa\u0142y od 26 do 30 marca 2007 roku. Pomagali w nich stra\u017cacy z \u0141eby i mieszka\u0144cy \u017barnowskiej, a zgod\u0119 da\u0142a gmina Wicko, cho\u0107 teren nale\u017cy do Las\u00f3w Pa\u0144stwowych. Wykrywaczem metalu odnaleziono 39 krzy\u017cy nagrobnych, tablic i ich fragment\u00f3w \u2014 w tym 10 tablic \u017celiwnych \u2014 kt\u00f3re da\u0142o si\u0119 przypisa\u0107 konkretnym osobom. Krzy\u017ce ustawiono przy grobach, na ukos, bo nie zachowa\u0142y si\u0119 ju\u017c ich fundamenty. Najci\u0119\u017cszy, krzy\u017c nauczyciela Leo Bocka i jego \u017cony Marthy, trzeba by\u0142o podnosi\u0107 traktorem. W zapadni\u0119tych grobach znaleziono te\u017c przerdzewia\u0142e pojemniki, w kt\u00f3rych mieszka\u0144cy zakopali najcenniejsze rzeczy przed wkroczeniem Armii Czerwonej 9 marca 1945 roku; wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich ju\u017c wcze\u015bniej rozkopali rabusie. Na dw\u00f3ch nagrobkach upami\u0119tniono poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej: Karla Piotraschkego, zmar\u0142ego 30 czerwca 1917 roku w Rumunii, i Alberta Gromolla, poleg\u0142ego 2 listopada 1917 roku. 3 czerwca 2007 roku proboszcz \u0141eby, ksi\u0105dz Waldemar Janecki, po\u015bwi\u0119ci\u0142 cmentarz jako miejsce pami\u0119ci.\n\nDokumentacja stowarzyszenia z 2007 roku zawiera wykaz os\u00f3b, kt\u00f3re uda\u0142o si\u0119 przypisa\u0107 do odnalezionych krzy\u017cy i tablic. Na \u017celiwnych tablicach odczytano nazwiska: Henriette Knoop z domu Rosen (1832\u20131903), Adeline Blank z domu Bock (1869\u20131901), Eduard Pupp (1882\u20131904), Friedrich Kaufmann (1836\u20131900), Anna Piotraschke z domu Schooth (1880\u20131904), Hermann Bock (ur. 1860), Fritz Schmanke (ur. 1842), Karl Blank (1865\u20131919), Auguste Kauffmann z domu Zuchors (1839\u20131916) i Wilhelmine Gnadt z domu Wandersee (1838\u20131899); jedna tablica nosi tylko imi\u0119 \u201eFrau Julia\u201d, zmar\u0142ej w wieku 72 lat. Na kamiennych krzy\u017cach i p\u0142ytach zachowa\u0142y si\u0119 nazwiska: Eduard Karl Franz Bock (1865\u20131938), Wilhelm Schoth (1850\u20131935), Rudolf Klotz (1913\u20131939), Adolf Donisch (1875\u20131938), Johann Kamradt (1840\u20131927) i jego \u017cona Wilhelmine z domu Schmanke (1846\u20131931), Karl Magsig (1835\u20131916) i jego \u017cona Emilie z domu Soo\u00df (1842\u20131927), Johann Georg Bock (1846\u20131891) wraz z dziesi\u0119cioletni\u0105 c\u00f3rk\u0105 Berth\u0105 (zm. 1889), Hermann Gresens (1887\u20131938), Adeline Zeschin (1877\u20131902), Emilie Schimanke z domu Piotraschke (1864\u20131933), Elisabeth Bock (1893\u20131896), Albert Bock (1859\u20131928) i jego \u017cona Karoline z domu Bock (1860\u20131938), Berta Petraschke (1895\u20131940), August Gnadt (1870\u20131936), Wilhelmine Gnadt z domu Nipkow (1845\u20131920), Berta Piotraschke z domu Piotter (1876\u20131934), Ferdinand Bock (1870\u20131927) i jego \u017cona Berta z domu Blank (1872\u20131936), Caroline Henriette Gromoll (zm. 1916 w wieku 83 lat), nauczyciel Leo Bock (1866\u20131930) i jego \u017cona Martha z domu Neub\u00fcsen (1864\u20131926), Karoline Henriette Gromoll (1859\u20131937), Wilhelm Wandersee (1906\u20131909), Liselotte Felsner (1910\u20131919), Wilhelm Meyer (1868\u20131957) oraz Eduard Dieball (1869\u20131939) i jego \u017cona Adeline z domu Klotz (1879\u20131952). Na krzy\u017cu Augusta Gnadta wyryto s\u0142owa z Drugiej Ksi\u0119gi Machabejskiej (7,14) o nadziei zmartwychwstania.\n\nClaudia Fredrich, kt\u00f3ra w czerwcu 2026 roku odwiedzi\u0142a cmentarz z rodzin\u0105 \u2014 spoczywaj\u0105 tu jej przodkowie \u2014 dodaje kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Pierwsze rozmowy z polskimi urz\u0119dami w sprawie uporz\u0105dkowania cmentarza stowarzyszenie podj\u0119\u0142o w lutym 2003 roku; prace z marca 2007 roku poprzedzi\u0142o uzyskanie wszystkich zezwole\u0144, a poza stra\u017cakami z \u0141eby, gmin\u0105 Wicko i mieszka\u0144cami uczestniczyli w nich tak\u017ce le\u015bnicy i S\u0142owi\u0144ski Park Narodowy. W jednym z grob\u00f3w znaleziono wtedy zakopan\u0105 ba\u0144k\u0119 na mleko z napisem \u201eBock III\u201d; rodzina, kt\u00f3r\u0105 uda\u0142o si\u0119 odszuka\u0107, musia\u0142a opu\u015bci\u0107 Lebafelde w 1946 roku, a w ba\u0144ce schowa\u0142a wypraw\u0119 i bielizn\u0119 nocn\u0105. To jeden z wielu przyk\u0142ad\u00f3w zakopywania przed wysiedleniem albo ucieczk\u0105 sprz\u0119t\u00f3w domowych, monet, bi\u017cuterii, wyprawy i odzie\u017cy. Kamie\u0144 z krzy\u017cem po\u015brodku cmentarza upami\u0119tnia nauczyciela Leo Bocka i jego \u017con\u0119 Marth\u0119; Bock przez dziesi\u0105tki lat uczy\u0142 dzieci we wsi rachunku, pisania i czytania. Planu rozmieszczenia grob\u00f3w nie odnaleziono dot\u0105d w \u017cadnym archiwum, dlatego dok\u0142adnego po\u0142o\u017cenia wielu mogi\u0142 nie da si\u0119 ju\u017c ustali\u0107.\n\nW 2017 roku, wed\u0142ug zestawienia Claudii Fredrich, gmina Wicko porz\u0105dkowa\u0142a cmentarz dwa razy w roku, a jego stan by\u0142 dobry. Claudia Fredrich zaznacza, \u017ce gminny wydzia\u0142 zieleni w Wicku porz\u0105dkuje cmentarz dwa razy w roku na jej pro\u015bb\u0119. Wed\u0142ug niej w \u017barnowskiej by\u0142 te\u017c starszy cmentarz, w samym \u015brodku wsi; obieca\u0142a przes\u0142a\u0107 o nim informacje.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug Marka Drzewieckiego obok cmentarza wzniesiono niewielki ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 zarazem za kaplic\u0119 cmentarn\u0105, wed\u0142ug Claudii Fredrich przed 1945 rokiem sta\u0142y tu dom przedpogrzebowy z 1928 roku i dzwonnica z 1931 roku, a dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowano dopiero po 1946 roku, po rozebraniu obu tych budowli. Wilhelm pochowany w 1957 roku figuruje na tabliczce grobu i w podpisie zdj\u0119cia w dokumentacji stowarzyszenia jako Meyer, a w cz\u0119\u015bci historycznej tej samej dokumentacji i u Claudii Fredrich \u2014 jako Mayer.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d, has\u0142o \u017barnowska \u2014 Lebafelde; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 186; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 99\u2013100; \u201eGedenkst\u00e4tte Friedhof Czarnowske-Lebafelde. Dokumentation\u201d, oprac. dla Bund der Lebaer e.V., stan na pa\u017adziernik 2007 (zdj\u0119cia S. Greinke, C. Fredrich, K. Bohl), za: W. Gillmann, kronika miasta \u0141eby, i ksi\u0119gi ko\u015bcielne \u0141eby; materia\u0142y przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku; Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), korespondencja z autorem atlasu, 6 pa\u017adziernika 2026 roku; \u201eGedenkst\u00e4tte Friedhof Czarnowske-Lebafelde. Dokumentation\u201d, Bund der Lebaer e.V., pa\u017adziernik 2007, s. 22\u201331 (wykaz odnalezionych tablic i krzy\u017cy); materia\u0142y przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku; Karta cmentarza nr 15388, \u017barnowska, gmina Wicko, wyp. M. Palacz, 26 sierpnia 2005 roku (z bud\u017cetu Pomorskiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w), wraz z map\u0105 ewidencyjn\u0105 dzia\u0142ek 33/24L i 33/25L; kopie przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer e.V.), \u201eIm Schatten der alten B\u00e4ume: der Friedhof von Lebafelde\u201d (z relacji z podr\u00f3\u017cy w czerwcu 2026 roku) i uzupe\u0142nienie o cmentarzu w Lebafelde, przekazane autorowi atlasu 8 pa\u017adziernika 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"opracowanie","tytul":"M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899","url":""},{"typ":"relacja","tytul":"Claudia Fredrich (Bund der Lebaer e.V.), \u201eIm Schatten der alten B\u00e4ume: der Friedhof von Lebafelde\u201d, relacja z podr\u00f3\u017cy VI 2026, przekazana 8 X 2026","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"\u201eGedenkst\u00e4tte Friedhof Czarnowske-Lebafelde. Dokumentation\u201d, oprac. dla Bund der Lebaer e.V., stan na pa\u017adziernik 2007 (zdj\u0119cia S. Greinke, C. Fredrich, K. Bohl), za: W. Gillmann, kronika miasta \u0141eby, i ksi\u0119gi ko\u015bcielne \u0141eby","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"materia\u0142y przekazane autorowi atlasu przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich, zestawienie \u201eFriedh\u00f6fe Kirchengemeinde Leba v. 1939\u201d (stan na 2017\u20132018) wraz z do\u0142\u0105czonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), korespondencja z autorem atlasu, 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"kopie przekazane przez Claudi\u0119 Fredrich 6 pa\u017adziernika 2026 roku","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0941","image_url":"/static/atlas/foto/fredrich_2026/cm_zarnowska/zarnowska_2026_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.719424,"lng":17.526576,"name_de":"Lebafelde (do ok. 1925 Czarnowske/Sarnowske; pol. dawniej Czarnowska)","name_pl":"\u017barnowska \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz poewangelicki w Zaskoczynie uj\u0119ty jest w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 146; pod s\u0105siedni\u0105 pozycj\u0105 145 ewidencja wymienia grobowiec dawnego w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. Zosta\u0142 po tutejszych ewangelikach cmentarz, po 1945 roku nieczynny. Zaskoczyn \u2014 po niemiecku Saskoschin \u2014 by\u0142 przed 1945 rokiem maj\u0105tkiem rycerskim na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w powiecie gda\u0144skim wy\u017cynnym (Kreis Danziger H\u00f6he): do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen). Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 227) arianin Andrzej Wiszowaty, kt\u00f3ry w 1648 roku z powodu dzia\u0142a\u0144 wojennych przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 z grup\u0105 wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w do Buszk\u00f3w i zosta\u0142 tam duchownym, wyg\u0142asza\u0142 kazania r\u00f3wnie\u017c w Zaskoczynie; pod has\u0142em Zaskoczyn autor odsy\u0142a do Buszk\u00f3w (s. 228).\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Zaskoczyn by\u0142 przez ca\u0142y XVIII wiek w r\u0119kach Trembeckich: po Jakubie Teodorze nale\u017ca\u0142 do jego syna Jakuba Aleksandra (brat Stanis\u0142aw zrzek\u0142 si\u0119 praw w 1712 roku, brat W\u0142adys\u0142aw zmar\u0142 w 1714 roku), potem do wnuka Jana. W wykazie wasali z lat 1774\u20131775 figuruje w\u015br\u00f3d d\u00f3br 53-letniego Trembeckiego, by\u0142ego chor\u0105\u017cego malborskiego, kt\u00f3rego syn Ignacy (24 lata) prowadzi\u0142 gospodarstwo w Kleszczewie. W 1776 roku maj\u0105tek przeszed\u0142 do prawnuka Ignacego, a nast\u0119pnie do jego spadkobierc\u00f3w J\u00f3zefa, Kazimierza i Jakuba.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku maj\u0105tek szlachecki *Saskoschin* liczy\u0142 185 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 87 ewangelik\u00f3w i 98 katolik\u00f3w. Sta\u0142o w nim 11 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Lublewie Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do parafii w Pr\u0119gowie Dolnym; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Czerniau. Maj\u0105tek liczy\u0142 831 hektar\u00f3w: 241 roli ornej, 31 \u0142\u0105k i 493 lasu. S\u0142ownik geograficzny notuje tu pi\u0119tna\u015bcie dom\u00f3w i trzydzie\u015bci cztery gospodarstwa domowe, hodowl\u0119 \u015bwi\u0144 i owiec, poczt\u0119 w \u015awi\u0144czu i stacj\u0119 kolejow\u0105 w Sobowidzu.\n\nW spisie z 1 grudnia 1885 roku na 184 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 98 katolik\u00f3w i 86 ewangelik\u00f3w. Katolicy nale\u017celi do parafii w Pr\u0119gowie Dolnym. Ewangelicy \u2014 jak podaje ten sam spis w wykazie obszar\u00f3w dworskich powiatu gda\u0144skiego wy\u017cynnego, pod pozycj\u0105 85 \u2014 do parafii w Lublewie, po niemiecku L\u00f6blau. Tamtejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a, pod patronatem magistratu gda\u0144skiego, rozbudowano w 1644 roku; po po\u017carze 3 lipca 1683 roku, w kt\u00f3rym sp\u0142on\u0119\u0142y tak\u017ce plebania i szko\u0142a, wzniesiono go na nowo i po\u015bwi\u0119cono 21 maja 1684 roku. Ewangelickiego duchownego wymieniaj\u0105 w Lublewie \u017ar\u00f3d\u0142a od 1590 roku, a Agathon Harnoch poda\u0142 w 1890 roku dla tej parafii oko\u0142o 2846 dusz.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w Prus Zachodnich z 1912 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Zaskoczyn, po niemiecku Saskoschin, by\u0142 hrabia Alexander von Kanitz, genera\u0142 porucznik w stanie dyspozycji; zarz\u0105dza\u0142 nim nadinspektor Proell z Domachau, a maj\u0105tek nale\u017ca\u0142 wtedy do parafii ewangelickiej w Mierzeszynie, po niemiecku Meisterswalde. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d czternastu cmentarzy parafii w Mierzeszynie, licz\u0105cej wtedy 3309 ewangelik\u00f3w. Karta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku odnotowuje: \u201eZachowane tumby i obramowania betonowe, jeden pomnik nagrobny z napisem oraz fragment tabliczki marmurowej. Du\u017co rozkopanych grob\u00f3w\u201d. Cmentarz o powierzchni dwudziestu siedmiu ar\u00f3w le\u017ca\u0142 wtedy w lesie, oko\u0142o dwustu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi, przy drodze gruntowej do Kleszczewa, a jego teren porasta\u0142y maliny, pokrzywy i barwinek. Naliczono w\u00f3wczas osiemdziesi\u0105t pi\u0119\u0107 mogi\u0142, a najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 5 czerwca 1927 roku i nale\u017ca\u0142 do Herty Krause z domu Schulz.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Mierzeszyn (Meisterswalde) i podaje tu 110 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 13; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Danziger H\u00f6he, obszary dworskie, s. 26\u201327, poz. 85; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XIV, has\u0142o Zaskoczyn; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o L\u00f6blau; wykaz obiekt\u00f3w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie, poz. 145\u2013146; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 17; karta cmentarza w Zaskoczynie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 624 (s. 24), nr 1486 (s. 165\u2013166); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 57, pozycja 265; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 227\u2013228.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 146, Zaskoczyn)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIV, has\u0142o Zaskoczyn","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\", Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 13","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 624 (s. 24), nr 1486 (s. 165\u2013166)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 57, pozycja 265","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 227\u2013228","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0377","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.1952165,"lng":18.4759609,"name_de":"Saskoschin","name_pl":"Zaskoczyn \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zawada, po niemiecku Zawadda, by\u0142a maj\u0105tkiem rycerskim w powiecie cz\u0142uchowskim (Kreis Schlochau), cztery kilometry od Przechlewa. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Zawadzie w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono. Los\u00f3w cmentarza po wojnie ani jego dzisiejszego stanu w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie opisano; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wymienia w Zawadzie tylko park dworski z pierwszej po\u0142owy XIX wieku, wpisany pod numerem A-1592 z 23 kwietnia 1996 roku.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Zawada sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z dw\u00f3ch dzia\u0142\u00f3w: pierwszy po Kazimierzu Zawadzkim i jego synach przeszed\u0142 w 1772 roku na Jakuba Lipi\u0144skiego, drugi kupi\u0142 \u0141ukasz Gola\u0144ski. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych drugi dzia\u0142 \u0141ukasz Gola\u0144ski kupi\u0142 cz\u0119\u015bciowo w 1750 roku od braci Ludwika i Dionizego Dorpowskich, cz\u0119\u015bciowo w 1759 roku od Ludwika K\u0142osi\u0144skiego, a po nim przypad\u0142 on jego synowi Feliksowi Ludwikowi. W wykazie wasali z 1774 roku Jakub Lipi\u0144ski figuruje jako dzier\u017cawca Zawady z r\u0105k ma\u0142oletniego pasierba. W 1789 roku sta\u0142o tu dwana\u015bcie dom\u00f3w.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Zawad\u0119 jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu sze\u015b\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych i 143 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 103 ewangelik\u00f3w i 40 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie; katolicy \u2014 do parafii w Przechlewie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Ziethen*. Wykaz gmin sporz\u0105dzony po spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wymienia Zawad\u0119 w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu, na stronie 164 pod pozycj\u0105 141, i podaje 135 mieszka\u0144c\u00f3w \u2014 62 m\u0119\u017cczyzn i 73 kobiety \u2014 w tym 78 ewangelik\u00f3w, 53 katolik\u00f3w i 4 \u017byd\u00f3w. Mieszkali oni w siedmiu budynkach i dwudziestu jeden gospodarstwach domowych, skupionych w jednym miejscu zamieszkania; te same liczby podaje S\u0142ownik geograficzny, tom XIV, strona 473. Ewangelicy z Zawady nale\u017celi do parafii w Cz\u0142uchowie \u2014 tak przypisuje ich wykaz gmin z 1885 roku, a Agathon Harnoch wymienia wie\u015b w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci parafii cz\u0142uchowskiej, licz\u0105cej 5357 dusz.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii \u015bwi\u0119tej Anny w Przechlewie, a wcze\u015bniej \u2014 jak zapisa\u0142 ksi\u0105dz Jakub Fankidejski \u2014 do gminy ko\u015bcio\u0142a filialnego w Szczytnie, razem ze Szczytnem, Lisewem, P\u0142aszczyc\u0105, Pakotulskiem, Paw\u0142\u00f3wkiem i Pokrzywnic\u0105. Wykaz ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra notuje przy ewangelickiej parafii w Przechlewie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i \u015blub\u00f3w od 1829 roku, zgon\u00f3w od 1831, konfirmacji od 1889 i wykaz komunikant\u00f3w od 1892 roku. Odr\u0119bn\u0105 parafi\u0119 ewangelicy przechlewscy utworzyli wed\u0142ug Benedykta Reszki w 1893 roku, a jej pierwszym zarz\u0105dc\u0105 by\u0142 pastor Paul Hartwig, urz\u0119duj\u0105cy w latach 1889\u20131898. W\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafia przechlewska postawi\u0142a w 1911 roku; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, czy Zawada przesz\u0142a wtedy do niej.\n\nZawada le\u017ca\u0142a kolejno w trzech prowincjach: w Prusach Zachodnich z rejencj\u0105 w Kwidzynie do prze\u0142omu lat 1919/20, w Marchii Granicznej Pozna\u0144\u2013Prusy Zachodnie z rejencj\u0105 w Pile w latach 1920\u20131938, a od 1 pa\u017adziernika 1938 roku w prowincji Pomorze. Po zniesieniu Marchii Granicznej powiat pozosta\u0142 w rejencji z siedzib\u0105 w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen): zaliczy\u0142a go do niej ustawa z 21 marca 1938 roku, kt\u00f3ra w tej cz\u0119\u015bci wesz\u0142a w \u017cycie z dniem zniesienia Marchii. W 1939 roku we wsi stacjonowa\u0142y wojska niemieckie i dzia\u0142a\u0142o lotnisko polowe; dw\u00f3r sp\u0142on\u0105\u0142 w 1945 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Przechlewo (Prechlau) i podaje tu 79 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen (spis z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Schlochau, s. 164\u2013165, poz. 141; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XIV, s. 473; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 504 (parafia Schlochau); M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 14, nr 213 (parafia ewangelicka Prechlau); B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 25\u201326; J. Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; wykaz rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Parafia pod wezwaniem \u015awi\u0119tej Anny w Przechlewie \u2014 Diecezja Pelpli\u0144ska; \u201eGesetz \u00fcber die Gebietsbereinigungen in den \u00f6stlichen preu\u00dfischen Provinzen. Vom 21. M\u00e4rz 1938\u201d, \u00a7 4 i \u00a7 13, w: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d 70 (1938), s. 51\u201353; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 pa\u017adziernika 1938 roku, tam\u017ce, s. 197\u2013198; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 371 (s. 16), nr 1384 (s. 133\u2013134); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 146\u2013147; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Parafia pw. \u015awi\u0119tej Anny w Przechlewie \u2013 Diecezja Pelpli\u0144ska","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-swietej-anny-w-przechlewie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 371 (s. 16), nr 1384 (s. 133\u2013134)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"OSM_kwerenda_2026-06-16","id":"CM-0658","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.778144,"lng":17.219726,"name_de":"Zawadda","name_pl":"Zawada \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"cz\u0142uchowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zawiaty, przysi\u00f3\u0142ek w gminie Czarna D\u0105br\u00f3wka, mia\u0142y w\u0142asny cmentarz \u2014 wiejsk\u0105 nekropoli\u0119 miejscowych ewangelik\u00f3w; ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy tu nie by\u0142o. Po 1945 roku cmentarz opuszczono.\n\nW 1784 roku Zawiaty, wolne dobro rycerskie (\u201efreyes Rittergut\u201d) nad jeziorem \u0141upawsko, liczy\u0142y pi\u0119\u0107 dym\u00f3w.\n\nZawiaty, po niemiecku Saviat, a od 1937 roku Seeblick, by\u0142y niewielkim maj\u0105tkiem ziemskim. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu s\u0142upskiego (Kreis Stolp) w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, dzi\u015b le\u017c\u0105 w powiecie bytowskim. W 1779 roku August Christian Ludwig von Puttkamer sprzeda\u0142 swoje udzia\u0142y w dobrach Gro\u00df Nossin, Jerskewitz, Gloddow i Saviat Micha\u0142owi Stanis\u0142awowi \u017beromskiemu (w zapisie niemieckim Michael Stanislaus von Zeromski), kt\u00f3rego potomkowie posiadali je w 1862 roku. Urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Czarnej D\u0105br\u00f3wce. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Saviat jako osobn\u0105 jednostk\u0119 i wykaza\u0142 tu 66 mieszka\u0144c\u00f3w, 27 m\u0119\u017cczyzn i 39 kobiet. Leksykon Meyersa z 1912 roku podaje dla maj\u0105tku Saviat 84 osoby. P\u00f3\u017aniej Zawiaty sta\u0142y si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 gminy Wottnogge (Otnoga), przemianowanej w 1937 roku na M\u00fchlental.\n\nMiejscowi ewangelicy nale\u017celi do parafii w No\u017cynie (Gro\u00df Nossin) w Ko\u015bciele Unii Staropruskiej. Parafia ta do 1817 roku wchodzi\u0142a w sk\u0142ad synodu s\u0142upskiego, nast\u0119pnie synodu ko\u0142czyg\u0142owskiego (Alt Kolziglow), a w 1871 roku zosta\u0142a przeniesiona do synodu bytowskiego. Z dniem 1 kwietnia 1934 roku ewangelik\u00f3w Zawiat przeniesiono z parafii w No\u017cynie do parafii w Rokitach (Gro\u00df Rakitt) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto.\n\nOpuszczenie gminy M\u00fchlental, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y Zawiaty, nakazano rano 8 marca 1945 roku; ponad dwie trzecie mieszka\u0144c\u00f3w wyruszy\u0142o w kolumnie uciekinier\u00f3w. W dniu 9 marca gmin\u0119 zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona. Po wojnie ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono. \u015awi\u0105tyni\u0119 w No\u017cynie przej\u0105\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki (dekanat \u0141upawa, diecezja pelpli\u0144ska), nieliczni za\u015b ewangelicy okolicy nale\u017c\u0105 dzi\u015b do parafii \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca w S\u0142upsku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, s. 182\u2013183, pozycja 287; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 688, has\u0142o Saviat; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 72\u201373; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1934; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142a M\u00fchlental i Jerskewitz; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat bytowski; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, S\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego. Przewodnik bibliograficzny, S\u0142upsk 1998, has\u0142o Ko\u0142czyg\u0142owy, s. 99; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1000.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wiki Lubi Zabytki \u2014 powiat bytowski","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wiki_Lubi_Zabytki/pomorskie/powiat_bytowski"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 287 (s. 182) (strona lewa: 27 m\u0119\u017cczyzn, 39 kobiet) i (strona prawa, rubryki wyznaniowe uszkodzone)","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 287 (strona 182); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona lewa: 27 m\u0119\u017cczyzn, 39 kobiet) i (strona prawa, rubryki wyznaniowe uszkodzone); M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 73"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 73","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, powiat Stolp, pozycja 287 (strona 182); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (strona lewa: 27 m\u0119\u017cczyzn, 39 kobiet) i (strona prawa, rubryki wyznaniowe uszkodzone); M\u00fcller, E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, has\u0142o Gro\u00df-Nossin, s. 73"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1000","url":""}]},"gps_precision":"kwerenda_2026-06-15_korekta","id":"CM-0834","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.332048,"lng":17.613115,"name_de":"Saviat (1937\u20131945 Seeblick)","name_pl":"Zawiaty \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zbeniny, po niemiecku Zbenin, le\u017c\u0105 w gminie Chojnice, w dawnym powiecie chojnickim, przy szosie z Chojnic do Brus \u2014 dzi\u015b jest to droga wojew\u00f3dzka numer 235. By\u0142y to dobra rycerskie z le\u015bnicz\u00f3wk\u0105, o obszarze 527 hektar\u00f3w: 376 roli ornej, 33 \u0142\u0105k i 108 lasu. Wielki mistrz Winrich von Kniprode nada\u0142 je w 1357 roku Szczepanowi, Jakubowi, Ja\u015bkowi, Maciejowi z Ornety oraz chojnickim mieszczanom Jakubowi Rutkenowi i Jakubowi Landmeisterowi, z jeziorem Ostrowitem, za dwie s\u0142u\u017cby w lekkiej zbroi i pomoc przy budowlach; poniewa\u017c gleba by\u0142a tu po\u015bledniejsza, p\u0142u\u017cne wyznaczono niskie \u2014 po dwa korce owsa od w\u0142\u00f3ki czynszowej. W 1419 roku Otto ze Zbenin i jego sze\u015bciu braci zapisali cz\u0119\u015b\u0107 lasu nad jeziorem Ostrowickiem augustianom w Chojnicach. Wed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych Zbeniny nale\u017ca\u0142y do Jana Chryzostoma Czapskiego, od 1723 roku do jego syna Adama, a od 1752 roku do Micha\u0142a Drogos\u0142awa Sk\u00f3rzewskiego i jego \u017cony Ludwiki z Czapskich; w wykazie wasali z 1774 roku figuruj\u0105 w\u015br\u00f3d d\u00f3br 62-letniego Micha\u0142a Sk\u00f3rzewskiego, genera\u0142a polskiego w stanie spoczynku.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Zbenin* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu pi\u0119\u0107 dom\u00f3w mieszkalnych i 89 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 78 ewangelik\u00f3w i 11 katolik\u00f3w. Ewangelicy i katolicy nale\u017celi do parafii w Chojnicach; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego *Gro\u00df Kladau*. Pod koniec XIX wieku dziedzicem by\u0142 Adolf Rieck. W 1891 roku Zbeniny nale\u017ca\u0142y do Adolfa Riecka, a w 1903 roku do pani Janke; area\u0142 wynosi\u0142 oko\u0142o 520 hektar\u00f3w. Mi\u0119dzy 1903 a 1909 rokiem maj\u0105tek przeszed\u0142 w r\u0119ce dr. von Jauty-Po\u0142czy\u0144skiego z Wittstock w powiecie tucholskim, a mi\u0119dzy 1909 a 1912 rokiem J\u00f3zefa Chrzanowskiego, kt\u00f3ry by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem w 1928 roku. Ewangelicy z maj\u0105tku nale\u017celi w 1912 roku do parafii w Chojnicach.\n\nW spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono w Zbeninach 107 mieszka\u0144c\u00f3w: 76 ewangelik\u00f3w i 31 katolik\u00f3w; nie by\u0142o ani jednego \u017byda. Te same liczby podaje *S\u0142ownik geograficzny*. W spisie przy Zbeninach wskazano parafi\u0119 ewangelick\u0105 i katolick\u0105 w Chojnicach. Pierwszy powszechny spis ludno\u015bci Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku wykaza\u0142 w Zbeninach 133 mieszka\u0144c\u00f3w w pi\u0119ciu domach \u2014 wszystkich wyznania rzymskokatolickiego. W tym spisie narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y 132 osoby, niemieck\u0105 jedna.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o; we wsi jest cmentarz. Za\u0142o\u017cono go na planie regularnego czworoboku. Zachowa\u0142 si\u0119 starodrzew i fragmenty grob\u00f3w: obudowy, coko\u0142y krzy\u017cy, prostok\u0105tne stele i jedna w formie \u015bci\u0119tego pnia drzewa. Andrzej Lorbiecki, kt\u00f3ry w 2019 roku zinwentaryzowa\u0142 cmentarze gminy Chojnice, opisuje cmentarz jako czworobok 30 na 20 metr\u00f3w z 21 grobami, w wi\u0119kszo\u015bci z obrze\u017cami z masy marmurowej; czytelna jest tylko jedna tablica, kobiety urodzonej 16 czerwca 1816 roku i zmar\u0142ej 24 grudnia 1885 roku. Mapa z 1893 roku cmentarza nie pokazuje, mapa WIG z 1932 roku go zaznacza, a na arkuszu z 1937 roku zn\u00f3w go brak. Lorbiecki przypuszcza, \u017ce by\u0142 to cmentarz dworski, za\u0142o\u017cony dla rodziny w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono, kiedy przestano tu chowa\u0107 ani co dzia\u0142o si\u0119 z tym miejscem po 1945 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 35 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, has\u0142o Zbenin, powiat Konitz, poz. 121; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XIV, has\u0142o \u201eZbeniny\u201d; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 wrze\u015bnia 1921 roku); Program opieki nad zabytkami gminy Chojnice; A. Lorbiecki, \u201eInwentaryzacja cmentarzy na terenie gminy Chojnice (cz. I)\u201d, \u201eZeszyty Chojnickie\u201d 35 (2019), s. 240\u2013243; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 360 (s. 15), nr 1385 (s. 134); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 118; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 118\u2013119; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 206; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 138\u2013139; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1246; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 52\u201353; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"edziennik.gdansk.uw.gov.pl","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/WDU_G/2017/344/Oryginal/Zalacznik1.pdf"},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, spis z 30 IX 1921, powiat Gniew, pozycja 19 (Kursztyn: 163 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 6 ewangelik\u00f3w)","url":""},{"typ":"dokument gminny","tytul":"Program opieki nad zabytkami gminy Chojnice","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 360 (s. 15), nr 1385 (s. 134)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 118","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 118\u2013119","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 206","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 138\u2013139","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1246","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1033","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.74939,"lng":17.62623,"name_de":"Zbenin","name_pl":"Zbeniny \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Zblewie le\u017cy u wylotu wsi, po p\u00f3\u0142nocnej stronie szosy w kierunku Starogardu Gda\u0144skiego \u2014 st\u0105d adres przy ulicy Starogardzkiej \u2014 i zajmuje 0,40 hektara. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go pod pozycj\u0105 135. Pochodzi z drugiej po\u0142owy XIX wieku. W maju 2023 roku uporz\u0105dkowa\u0142o go ponad sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu wolontariuszy ze stowarzyszenia Kociewscy Poszukiwacze.\n\nZblewo, po niemiecku Hoch St\u00fcblau, to du\u017ca wie\u015b kociewska, do 1920 roku w powiecie starogardzkim (Kreis Preu\u00dfisch Stargard), w latach 1920\u20131939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w korytarzu pomorskim, a w latach 1939\u20131945 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105. *S\u0142ownik geograficzny* wylicza tu poczt\u0119, aptek\u0119, lekarza, m\u0142yn wodny, mleczarni\u0119 zwi\u0105zkow\u0105, dwa tartaki parowe i dwa doroczne jarmarki na byd\u0142o i konie, odbywane od 1886 roku.\n\nW 1583 roku parafi\u0119 zblewsk\u0105 wizytowa\u0142 biskup Hieronim Rozra\u017cewski. Wizytacja opisa\u0142a Zblewo jako dobra kr\u00f3lewskie nale\u017c\u0105ce do Ostrowa, w dzier\u017cawie Micha\u0142a Izy, mieszka\u0144ca Kr\u00f3lewca. W Zblewie ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany wymaga\u0142 znacznej naprawy, cmentarz by\u0142 ogrodzony, \u015bwi\u0105tyni\u0119 konsekrowano pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, a do ko\u015bcio\u0142a nale\u017ca\u0142y cztery \u0142any. Wsie parafialne wizytator wyliczy\u0142 po kolei: Zblewo z trzydziestoma kmieciami, Borzechowo z osiemnastoma, Zadzieiowo r\u00f3wnie\u017c z osiemnastoma, dw\u00f3r Kli\u0144ski, Nieradowo z szesnastoma i Bia\u0142ochowo, gdzie kmieci nie by\u0142o, a ziemi\u0119 i tak orano, nic z niej nie p\u0142ac\u0105c. Zalecenia powizytacyjne dla Zblewa s\u0105 kr\u00f3tkie: dochodzi\u0107 nale\u017cno\u015bci od Bia\u0142ochowa, proboszcz ma si\u0119 oczy\u015bci\u0107 z zarzutu, \u017ce by\u0142 niegdy\u015b \u017conaty; obecnie \u017cyje w konkubinacie, a beneficjum uchodzi za wakuj\u0105ce, bo rezyduj\u0105cy duchowny nie ma potwierdzenia. Ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, korzystaj\u0105c z wypisk\u00f3w Lilienthala, podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wiecznie by\u0142 fili\u0105 parafii zblewskiej, a jego cztery \u0142any zagarn\u0105\u0142 dzier\u017cawca starostwa borzechowskiego. W samym Zblewie zaj\u0119to jeden z czterech \u0142an\u00f3w parafialnych. Wizytacja z 1686 roku zasta\u0142a tu ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, gro\u017c\u0105cy ruin\u0105, ze spalon\u0105 plebani\u0105, a w 1710 roku stan\u0105\u0142 nowy, w pruski mur budowany. W 1702 roku wizytator naliczy\u0142 w parafii zblewskiej 450 katolik\u00f3w i oko\u0142o dwudziestu luteran\u00f3w, licz\u0105c z rodzinami. Wizytacja generalna z lat 1765\u20131766 odnotowa\u0142a w parafii 300 luteran\u00f3w, a we wsi Kazub siedmiu \u017byd\u00f3w. Wizytacja z lat 1780\u20131781 naliczy\u0142a w samym Zblewie 122 katolik\u00f3w i jedenastu \u201eakatolik\u00f3w\u201d. W ca\u0142ej parafii wizytacja ta naliczy\u0142a 886 katolik\u00f3w, 203 ewangelik\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w.\n\nW 1820 roku Zblewo liczy\u0142o 299 mieszka\u0144c\u00f3w: 281 katolik\u00f3w, pi\u0119tnastu luteran\u00f3w nale\u017c\u0105cych do parafii w Starogardzie i trzech \u017byd\u00f3w; w 1869 roku wie\u015b bez folwarku mia\u0142a 1171 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 256 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu baptyst\u00f3w, a folwark \u2014 197. Miejscowa parafia ma neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a Archanio\u0142a, wzniesiony w latach 1878\u20131880 pod patronatem rz\u0105dowym, sklepiony na szesnastu filarach, konsekrowany 18 wrze\u015bnia 1887 roku przez biskupa Leona Redlera. Jego koszty si\u0119gn\u0119\u0142y stu dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu tysi\u0119cy marek. Ewangelicy \u2014 w wi\u0119kszo\u015bci Niemcy, luteranie i unijni \u2014 stanowili mniejszo\u015b\u0107 i w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a w Zblewie nie mieli; podlegali parafii ewangelickiej w Borzechowie. Mieli u siebie szko\u0142\u0119: *S\u0142ownik geograficzny* notuje w Zblewie sze\u015bcioklasow\u0105 szko\u0142\u0119 katolick\u0105 i jednoklasow\u0105 ewangelick\u0105. Zblewo spisywano w dw\u00f3ch cz\u0119\u015bciach: osobno gmin\u0119 wiejsk\u0105, osobno obw\u00f3d dworski. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku podaje dla gminy wiejskiej Hoch St\u00fcblau 1513 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 275 ewangelik\u00f3w, 1214 katolik\u00f3w i 24 \u017byd\u00f3w (strona 32, pozycja 16). Spis wymienia osobno tutejszy obw\u00f3d dworski: 295 mieszka\u0144c\u00f3w, 46 ewangelik\u00f3w i 249 katolik\u00f3w (strona 34, pozycja 84). Spis z 1 grudnia 1910 roku podaje 2547 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 611 niemieckoj\u0119zycznych, w\u015br\u00f3d nich 406 ewangelik\u00f3w, 183 katolik\u00f3w i 22 \u017byd\u00f3w. Spis wykaza\u0142 te\u017c 1932 osoby m\u00f3wi\u0105ce po polsku, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych nie by\u0142o ewangelik\u00f3w. Spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku wykaza\u0142 2169 os\u00f3b, w tym 109 wyznania ewangelickiego; narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142o 2050 os\u00f3b, niemieck\u0105 118.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje tu 406 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XIV, has\u0142o \u201eZblewo\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32 poz. 16 i s. 34 poz. 84; Gemeindelexikon f\u00fcr den Regierungsbezirk Danzig, spis z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, poz. 22; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 46, poz. 73; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 336; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, zeszyt I, s. 49 i 116; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006), ksi\u0119ga G61, s. 172\u2013175; ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium\u2026, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009), ksi\u0119ga G70 (1780\u20131781); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 76, nr 284; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Zblewo, pozycja 135; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Kociewie24.eu \u2014 Cmentarz Ewangelicki Zblewo","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-zblewo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preussisch_Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard, s. 32 poz. 16 (gmina wiejska) i s. 34 poz. 84 (obw\u00f3d dworski)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 85 (2006)","url":""},{"typ":"repertorium archiwalne","tytul":"ks. W. Kujawski, \u201eRepertorium ksi\u0105g wizytacji kanonicznych biskup\u00f3w kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 91 (2009)","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/11596"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0389","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.933278,"lng":18.337517,"name_de":"Hoch St\u00fcblau","name_pl":"Zblewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Zdrzewnie (po niemiecku Zdrewen), w gminie Wicko, le\u017cy na ko\u0144cu wsi, w kierunku Maszewka, mi\u0119dzy szos\u0105 a strumieniem p\u0142yn\u0105cym przez wie\u015b; po przeciwnej stronie drogi stoj\u0105 bloki popegeerowskie. Teren ma kszta\u0142t trapezu o wymiarach ocenianych na oko\u0142o 50 na 70 metr\u00f3w, z nielicznymi starymi drzewami. W 2012 roku zosta\u0142 oczyszczony i uporz\u0105dkowany staraniem w\u0142a\u015bciciela pobliskiego pa\u0142acu. Nie zachowa\u0142y si\u0119 \u017cadne \u015blady granic ani muru, a pozosta\u0142o\u015bci grob\u00f3w s\u0105 nieliczne i rozproszone \u2014 pojedyncze podstawy \u017celiwnych krzy\u017cy oraz tablice nagrobne; odczytano na nich nazwiska Drafz, Rateike, R\u00fcckwardt, Schm\u00f6ckel i Wenning. Wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 pomniki kamienne: du\u017cy, ostro zako\u0144czony g\u0142az ze \u015bladami po tablicach oraz drugi z polnego kamienia z wykutym, wype\u0142nionym czarn\u0105 farb\u0105 napisem \u201eGeliebt, beweint und nie vergessen.\u201d \u2014 w przek\u0142adzie: \u201ekochani, op\u0142akiwani i nigdy niezapomniani\u201d.\n\nNajlepiej zachowa\u0142 si\u0119 pomnik mieszka\u0144c\u00f3w Zdrzewna i Maszewka (Klein-Massow) poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej (1914\u20131918), stoj\u0105cy na niewielkim wzniesieniu pod okaza\u0142ym, obro\u015bni\u0119tym bluszczem drzewem. To granitowa bry\u0142a wysoko\u015bci oko\u0142o 120 centymetr\u00f3w; na jej szczycie wykuto wizerunek Krzy\u017ca \u017belaznego, a inskrypcje wype\u0142niono czarn\u0105 farb\u0105. Pomnik nosi 13 nazwisk, cho\u0107 oficjalna lista poleg\u0142ych z 1923 roku wymienia ich 18.\n\nPierwsza pisana wzmianka o wsi pochodzi z 1398 roku, gdy r\u00f3d Kunostowicz\u00f3w sprzeda\u0142 jej cz\u0119\u015b\u0107 rodzinie von Weiher; w 1867 roku Karl Ferdinand Zimdars wzni\u00f3s\u0142 tu neoklasycystyczny pa\u0142ac. W 1784 roku Zdrzewno le\u017ca\u0142o p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142noc od L\u0119borka, przy ma\u0142ym jeziorze kopaniewskim. Przy dw\u00f3ch folwarkach mieszka\u0142o o\u015bmiu gospodarzy i dw\u00f3ch zagrodnik\u00f3w \u2014 razem 11 dym\u00f3w; lasu by\u0142o ma\u0142o. Formalnie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do katolickiego ko\u015bcio\u0142a w Bia\u0142ogardzie, lecz jako wie\u015b go\u015bcinna trzyma\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Charbrowie.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 w obwodzie dworskim Zdrewen 196 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, a jako parafi\u0119 ewangelick\u0105 poda\u0142 \u0141ebie\u0144 (Labehn); katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku. Wie\u015b trafi\u0142a do tej parafii przy jej erygowaniu 20 czerwca 1893 roku, wydzielona \u2014 razem z Maszewkiem i Kopaniewem \u2014 z parafii w Charbrowie. Ernst M\u00fcller wymienia Zdrzewno obok Bia\u0142ogardy, Kr\u0119py, G\u0119si, L\u0119dziechowa, Maszewka i Kopaniewa w sk\u0142adzie parafii Bia\u0142ogarda-\u0141ebie\u0144 (Belgard-Labehn), utworzonej w 1893 roku z wikariatu istniej\u0105cego od 1890. Tetzner wymienia Zdrzewno w\u015br\u00f3d wsi ziemi l\u0119borskiej, w kt\u00f3rych pod koniec XIX wieku przetrwa\u0142a jeszcze, cho\u0107by w szcz\u0105tkach, mowa s\u0142owia\u0144ska \u2014 obok Sasina, Ulini, Barg\u0119dzina, Roszczyc, Strzeszewa (Stresow), Maszewa, Kopaniewa, Wicka, Wrze\u015bcia i Charbrowa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1893; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912, has\u0142o Labehn, s. 251; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 29; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 Zdrzewno, gmina Wicko","url":"http://web.archive.org/web/20160325231854/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/cmentarze-gm-wicko/50-zdrzewno"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern (1912)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"fotografia","tytul":"Fotografia M. Drzewieckiego, has\u0142o \u201eZdrzewno \u2014 Zdrewen\u201d, zdj\u0119cie \u201eNapis na pomniku\u201d (odczyt z fotografii, 23.09.2026); w tek\u015bcie Drzewieckiego b\u0142\u0119dnie \u201eund die vergessen\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0780","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_zdrzewno/zdrzewno__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.674478,"lng":17.706233,"name_de":"Zdrewen","name_pl":"Zdrzewno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"l\u0119borski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Z\u0119bowie cmentarz le\u017cy przy ko\u015bciele i s\u0142u\u017cy poch\u00f3wkom do dzi\u015b; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono innego cmentarza we wsi. Chowano tu von Below\u00f3w; niekt\u00f3rym wmurowano epitafia w \u015bciany \u015bwi\u0105tyni. Najbli\u017cej ko\u015bcio\u0142a, przed wej\u015bciem na cmentarz, stoj\u0105 resztki dawnych pomnik\u00f3w nagrobnych, w\u015br\u00f3d nich marmurowe krzy\u017ce; pozosta\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 frontow\u0105 obsiano traw\u0105, a teren za ko\u015bcio\u0142em s\u0142u\u017cy poch\u00f3wkom wsp\u00f3\u0142czesnym. Zachowa\u0142a si\u0119 osiemnastowieczna brama i kamienny mur d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o 200 metr\u00f3w \u2014 monografia opisuje go jako murek grodz\u0105cy cmentarz i ko\u015bci\u00f3\u0142 od strony frontowej, ewidencja mierzy go jako obwodowy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz wpisano do rejestru zabytk\u00f3w. Datowanie cmentarza w \u017ar\u00f3d\u0142ach si\u0119 r\u00f3\u017cni: ewidencja wskazuje drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku, monografia za\u015b stwierdza, \u017ce przyko\u015bcielne miejsce grzebalne utrzyma\u0142o sw\u00f3j status od \u015bredniowiecza po czasy wsp\u00f3\u0142czesne.\n\nMurowany ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono w XV wieku; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono dok\u0142adnego roku budowy. S\u0142u\u017cy\u0142 ewangelikom od Reformacji, kt\u00f3r\u0105 przyj\u0119to tu w 1535 roku, a\u017c do 1945. W XVIII wieku cz\u0119\u015bciowo sp\u0142on\u0105\u0142 i wkr\u00f3tce zosta\u0142 odbudowany staraniem von Below\u00f3w. Po 1945 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 przej\u0119li katolicy i usun\u0119li empory patronackie oraz ambon\u0119.\n\nZ\u0119bowo, po niemiecku Symbow, le\u017ca\u0142o w dawnym powiecie s\u0142awie\u0144skim (Kreis Schlawe) w rejencji koszali\u0144skiej, tu\u017c przy granicy z powiatem s\u0142upskim \u2014 i by\u0142o o\u015brodkiem samodzielnej parafii ewangelickiej. Parafia obejmowa\u0142a sze\u015b\u0107 wsi po obu stronach owej granicy: Z\u0119bowo, Reblino (Reblin), Bierkowo (Birkow), Ga\u0107 (Gatz), Red\u0119cin (Reddentin) i Sycewice (Zitzewitz). Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (macierzysty) w Z\u0119bowie, po niemiecku Symbow, nale\u017ca\u0142 do synodu dar\u0142owskiego, a przypisane by\u0142y do niego Bierkowo (Birkow), Ga\u0107 (Gatz), Red\u0119cin (Reddentin), Reblino (Reblin) i Reblinko (Neu Reblin). Do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Miasto przy\u0142\u0105czono parafi\u0119 zarz\u0105dzeniem kr\u00f3lewskiej rejencji w Koszalinie z 2 listopada 1814 roku \u2014 wcze\u015bniej nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu Dar\u0142owo. Aktem z 6 sierpnia 1895 roku Bierkowo otrzyma\u0142o w\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105, z\u0142\u0105czon\u0105 z Z\u0119bowem w jednej parafii. W 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 145 mieszka\u0144c\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2650 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Birkow, oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Wed\u0142ug poprawek do tego spisu pastor Martin Hedemann ju\u017c nie \u017cy\u0142. W 1940 roku parafia liczy\u0142a 2374 wiernych.\n\nList\u0119 duchownych M\u00fcller otwiera Joachim Silaff, powo\u0142any przez Georga i Paula von Below i ordynowany przez dar\u0142owskiego prepozyta Joachima G\u00fctzlaffa; gdy 19 lipca 1611 roku spisywano matryku\u0142\u0119, sprawowa\u0142 urz\u0105d od dwudziestu czterech lat. W 1641 roku, jako stary cz\u0142owiek \u017cyj\u0105cy w s\u0142upskim przytu\u0142ku, musia\u0142 utrzymywa\u0107 siebie i syna Abrahama, studenta teologii, kt\u00f3ry postrada\u0142 zmys\u0142y. W latach wojny trzydziestoletniej, 24 wrze\u015bnia 1631 roku, zbierano w ko\u015bciele w miejscowo\u015bci Krakow sk\u0142adk\u0119 dla z\u0119bowskiego pastora Jana Praetoriusa, kt\u00f3ry straci\u0142 dobytek w po\u017carze. Starsze akta parafialne sp\u0142on\u0119\u0142y. Kolatorem by\u0142 w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Z\u0119bowo, prawo patronatu przesz\u0142o za\u015b na w\u0142a\u015bcicieli Red\u0119cina i Sycewic; Bierkowo pozosta\u0142o bez patrona. Ostatniego duchownego tej parafii wymienia urz\u0119dowy organ konsystorza pomorskiego: porucznik Oskar Klopsch, \u201ePfarrer in Symbow, Kirchenkreis Stolp-Stadt\u201d, otrzyma\u0142 w 1941 roku Krzy\u017c \u017belazny pierwszej klasy, a rok p\u00f3\u017aniej odznak\u0119 szturmow\u0105 piechoty.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 893; \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 479\u2013481; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 140; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 176 i 247.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 893","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 176 i 247","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kobylnica na lata 2023\u20132026, uchwa\u0142a nr LXXIII/650/2023 Rady Gminy Kobylnica z dnia 30 listopada 2023 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2023, poz. 6004, s. 28, 33","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2023&book=0&position=6004"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0592","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.44616,"lng":16.88668,"name_de":"Symbow","name_pl":"Z\u0119bowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Z\u0119bowie, po niemiecku Symbow, to gotycka budowla ceglana z drugiej po\u0142owy XV wieku \u2014 salowa, z wie\u017c\u0105 od zachodu. Powsta\u0142 jako \u015bwi\u0105tynia katolicka, a po Reformacji, do 1945 roku, u\u017cytkowali go ewangelicy. Dzi\u015b jest to rzymskokatolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Wspomo\u017cenia Wiernych, nale\u017c\u0105cy do parafii w Sycewicach; wykaz rejestru zabytk\u00f3w podaje przy nim wezwanie \u015awi\u0119tej Rodziny. W rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego figuruje pod numerem A-225 (dawny numer s\u0142upski 196), na mocy decyzji z 8 maja 1961 roku, wraz z otoczeniem. Rejestr datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 na drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XV wieku, z przekszta\u0142ceniem w 1777 roku.\n\nWok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni le\u017cy cmentarz przyko\u015bcielny z zachowan\u0105 bram\u0105, murem ogrodzeniowym i nagrobkami rodziny von Below; to tu chowano cz\u0142onk\u00f3w rodu, a niekt\u00f3rym wmurowano epitafia w \u015bciany ko\u015bcio\u0142a. Datowanie cmentarza podane w monografii dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego si\u0119ga \u015bredniowiecza.\n\nW 1711 roku w tym ko\u015bciele dwaj wsp\u00f3\u0142patroni, Ambrosius von Below z Gaci i porucznik von Lettow z Red\u0119cina, pok\u0142\u00f3cili si\u0119 o pierwsze\u0144stwo, zw\u0142aszcza przy Wieczerzy Pa\u0144skiej; Below zasztyletowa\u0142 przeciwnika i uciek\u0142 do Szwecji. Czas po\u017caru monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego wi\u0105\u017ce z XVIII wiekiem: m\u00f3wi o cz\u0119\u015bciowym po\u017carze i szybkiej odbudowie staraniem rodziny von Below. Po po\u017carze \u015bwi\u0105tyni\u0119 odbudowa\u0142 Paul von Below z Red\u0119cina, kt\u00f3rego nazwisko widnieje na nadpro\u017cu drzwi wie\u017cowych. \u015awi\u0105tyni\u0119 przebudowano w 1777 roku, o czym m\u00f3wi data na chor\u0105giewce wie\u017cowej. W latach 1800\u20131817 pastorem by\u0142 tu Johann Christian Ludwig Haken, biograf Nettelbecka i Schilla, przyjaciel Schleiermachera.\n\nZ\u0119bowo mia\u0142o w\u0142asn\u0105 parafi\u0119 ewangelick\u0105. Wykaz duchownych Pomorza notuje, \u017ce nale\u017ca\u0142a ona dawniej do synodu dar\u0142owskiego, a zarz\u0105dzeniem rejencji koszali\u0144skiej z 2 listopada 1814 roku przy\u0142\u0105czono j\u0105 do synodu miejskiego S\u0142upsk. Obejmowa\u0142a Z\u0119bowo, Reblino, Bierkowo, Ga\u0107, Red\u0119cin i Sycewice. Aktem z 6 sierpnia 1895 roku utworzono osobn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Bierkowie, z\u0142\u0105czon\u0105 z Z\u0119bowem pod jedn\u0105 parafi\u0105. M\u00fcller podaje jako kolatora w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br Z\u0119bowo, a jako \u00f3wczesnych patron\u00f3w Z\u0119bowa \u2014 w\u0142a\u015bcicieli Red\u0119cina i Sycewic; Bierkowo by\u0142o wolne od patronatu.\n\nPrasa odnotowa\u0142a kolejnych tutejszych pastor\u00f3w. W kwietniu 1882 roku pastor Bauer z Z\u0119bowa otrzyma\u0142 Order Czerwonego Or\u0142a czwartej klasy. Reinhold Rathke, tutejszy duszpasterz w latach 1882\u20131913, otrzyma\u0142 w listopadzie 1913 roku Order Korony trzeciej klasy; zmar\u0142 na pocz\u0105tku 1920 roku, a nekrolog rodziny datowano w Kobylnicy 11 lutego. W grudniu 1913 roku pastorem w Z\u0119bowie, w synodzie miejskim S\u0142upska, zosta\u0142 duchowny pomocniczy Witte z Hasserode.\n\nPrzy \u015bcianie po\u0142udniowej stoi neogotycka przybud\u00f3wka z zakrysti\u0105, a renowacj\u0119 przeprowadzono w 1932 roku. Spis parafii pomorskich z tego roku podaje 2650 dusz i gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 w Birkow (Bierkowo), oddalon\u0105 o 5 kilometr\u00f3w. Patronat w Symbow sprawowali w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w: von Below z Reddentin (Red\u0119cin) i doktor praw Heinrich von Zitzewitz z Zitzewitz (Sycewice), a Birkow by\u0142 wolny od patronatu. Wed\u0142ug poprawek do tego spisu pastor Martin Hedemann ju\u017c nie \u017cy\u0142. Ostatniego duchownego tej parafii wymienia urz\u0119dowy organ konsystorza pomorskiego: porucznik Oskar Klopsch, \u201ePfarrer in Symbow, Kirchenkreis Stolp-Stadt\u201d, otrzyma\u0142 w 1941 roku Krzy\u017c \u017belazny pierwszej klasy, a rok p\u00f3\u017aniej odznak\u0119 szturmow\u0105 piechoty. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1946 roku, a parafi\u0119 erygowano 1 czerwca 1951 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 479\u2013481 (Symbow); K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, has\u0142o Z\u0119bowo; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Diecezja Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeska, parafia \u015bwi\u0119tego Jana Bosko w Sycewicach (diecezjakoszalin.pl); wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 176 i 247; \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 29 kwietnia 1882 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 5 listopada 1913 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 21 grudnia 1913 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 lutego 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"kobylnica.pl","url":"https://kobylnica.pl/zebowo.html"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/434932940"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"urz\u0119dowy organ konsystorza","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern\u201d, rocznik 1941, Szczecin \u2014 wydanie cyfrowe Digitale Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern","url":"https://www.digitale-bibliothek-mv.de/viewer/toc/PPN1903044340/1/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 176 i 247","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 29 kwietnia 1882 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/A7EMOSZH6YRFMFUEO4EYH3LIK42OFIZO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d (Berlin), 5 listopada 1913 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YNHLZ7N76S2VFJK5FHYF7UKZ3GY5QFQV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutsche Tageszeitung\u201d (Berlin), 21 grudnia 1913 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MJ3X7NDNG754HGN5C633QTVELD4INYDI"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 13 lutego 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/DWS7I75E5KNT4V6TZMENARWVTDWJABU5"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 479\u2013481 (Symbow)","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0486","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.448319,"lng":16.885887,"name_de":"Symbow","name_pl":"Z\u0119bowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Symbow)","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz le\u017cy we wsi Zebrdowo, przy drodze na po\u0142udnie od domu numer 8, na dzia\u0142ce numer 64. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z ko\u0144ca XIX wieku, po\u0142o\u017cony we wsi przy drodze. W programie zapisano, \u017ce jest nieczytelny w terenie, zalesiony, zaniedbany i zachowany szcz\u0105tkowo.\n\nZebrdowo, po niemiecku Seubersdorf, w dokumentach Seyfrisdorf, le\u017cy w gminie Gardeja, w powiecie kwidzy\u0144skim. Do ko\u015bcio\u0142a chodzi\u0142o si\u0119 w dwie strony: ewangelicy do Gardei, katolicy do Szynwa\u0142du, po niemiecku Gro\u00df Sch\u00f6nwalde, kt\u00f3ry le\u017ca\u0142 w innym powiecie prowincji. Duchownych ewangelickich wymienia si\u0119 w Gardei od 1555 roku. Stary ko\u015bci\u00f3\u0142, za ciasny i gro\u017c\u0105cy zawaleniem, rozebrano z wyj\u0105tkiem wie\u017cy. W dniu 29 maja 1729 roku po\u0142o\u017cono kamie\u0144 w\u0119gielny pod dzisiejsz\u0105, gotyck\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, a po\u015bwi\u0119cono j\u0105 w jedenast\u0105 niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1731 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 pod patronatem kr\u00f3lewskim; mia\u0142 trzy dzwony i organy o 13 g\u0142osach, zbudowane w 1649 roku.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 143 mieszka\u0144c\u00f3w: 133 ewangelik\u00f3w i 10 katolik\u00f3w. Osobno spis wykazuje obszar dworski: 221 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 208 ewangelik\u00f3w i 13 katolik\u00f3w. Te liczby podaje *S\u0142ownik geograficzny*, kt\u00f3ry opisuje Zebrdowo jako dobra rycerskie o powierzchni 958 hektar\u00f3w, z czego 462 przypada\u0142y na rol\u0119 orn\u0105, 71 na \u0142\u0105ki, a 130 na las. Dobra razem z folwarkiem liczy\u0142y wed\u0142ug S\u0142ownika 14 dom\u00f3w i 41 dym\u00f3w, czyli gospodarstw domowych. Osobno wymieniony folwark mia\u0142 1 dom i 18 mieszka\u0144c\u00f3w. W maj\u0105tku pracowa\u0142y parowa gorzelnia i cegielnia, hodowano byd\u0142o holenderskie i wschodniofryzyjskie, a poczta by\u0142a w Gardei. Opr\u00f3cz chowu byd\u0142a prowadzono w maj\u0105tku tak\u017ce tucz owiec. Parafia gardejska w diecezji kwidzy\u0144skiej liczy\u0142a 6100 dusz, a Zebrdowo wymieniane jest w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gardeja (Garnsee) i podaje tu 125 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XIV, has\u0142o Zebrdowo; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 508; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIV, has\u0142o \u201eZebrdowo\u201d; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 424","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIV, has\u0142o Zebrdowo","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2020, poz. 4865, s. 75, tab. 4, lp. 30","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1074","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.62081,"lng":18.99673,"name_de":"Seubersdorf","name_pl":"Zebrdowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Zebrdowa, po niemiecku Seubersdorf, w polu, na dzia\u0142ce 138/8, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje cmentarz pod pozycj\u0105 423 arkusza gminy Gardeja. Wyznania tego obiektu ewidencja nie okre\u015bla: rubryka pozosta\u0142a pusta. Gminny program opieki nad zabytkami wymienia go natomiast jako cmentarz ewangelicki. Drugi cmentarz, we wsi, przy drodze na po\u0142udnie od domu numer 8, na dzia\u0142ce 64, figuruje pod pozycj\u0105 424 i jest wprost nazwany ewangelickim. Do rejestru zabytk\u00f3w nie wpisano \u017cadnego z nich.\n\nZebrdowo, w dokumentach Seyfrisdorf, le\u017ca\u0142o w powiecie kwidzy\u0144skim. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 we wsi 143 mieszka\u0144c\u00f3w: 133 ewangelik\u00f3w i dziesi\u0119ciu katolik\u00f3w. Osobno spis wykazuje obw\u00f3d dworski: 221 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 208 ewangelik\u00f3w i 13 katolik\u00f3w. Te drugie liczby podaje tak\u017ce *S\u0142ownik geograficzny*, kt\u00f3ry opisuje Zebrdowo jako dobra rycerskie o powierzchni 958 hektar\u00f3w, z parow\u0105 gorzelni\u0105 i cegielni\u0105.\n\nEwangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Gardei, po niemiecku Garnsee, katolicy za\u015b do Szynwa\u0142du, kt\u00f3ry le\u017ca\u0142 ju\u017c w innym powiecie prowincji. Wed\u0142ug Agathona Harnocha parafia gardejska liczy\u0142a 6100 dusz, a Zebrdowo wymieniane jest w\u015br\u00f3d jej miejscowo\u015bci szkolnych.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w Prus Zachodnich z 1912 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego Zebrdowo, po niemiecku Seubersdorf, by\u0142 major w stanie spoczynku Ernst von Frankenberg-Proschlitz, a zarz\u0105dc\u0105 nadinspektor Rudolph Linde. Major Ernst von Frankenberg-Proschlitz by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem Zebrdowa z folwarkiem Dietrichswalde we wszystkich ksi\u0119gach od 1891 do 1922 roku. W 1903 roku w\u0142a\u015bciciel mieszka\u0142 w Berlinie, a maj\u0105tkiem, licz\u0105cym oko\u0142o 960 hektar\u00f3w, zarz\u0105dza\u0142 nadinspektor Rudolph Linde.\n\nGminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z XIX wieku przy dawnym maj\u0105tku dworskim, obecnie w\u015br\u00f3d p\u00f3l na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi; jest nieczytelny w terenie, zalesiony, zaro\u015bni\u0119ty wysok\u0105 traw\u0105 i zachowany szcz\u0105tkowo.\n\nW po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* (tom z 1895 roku) podawa\u0142, \u017ce najbli\u017csza stacja pocztowa dla d\u00f3br Zebrdowo, po niemiecku *Seubersdorf*, by\u0142a w Gardei. Na obszar d\u00f3br sk\u0142ada\u0142o si\u0119 462 hektary roli ornej, 71 hektar\u00f3w \u0142\u0105k i 130 hektar\u00f3w lasu. Dla 1885 roku S\u0142ownik wymienia przy folwarku 1 dom i 18 mieszka\u0144c\u00f3w, a dla ca\u0142ych d\u00f3br 14 dom\u00f3w i 41 dym\u00f3w. Opr\u00f3cz gorzelni i cegielni prowadzono tu ch\u00f3w byd\u0142a holenderskiego i wschodniofryzyjskiego oraz tucz owiec.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Gardeja (Garnsee) i podaje tu 125 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 155; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Gardeja (stan 29 sierpnia 2026 roku), pozycje 423 i 424; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku, gmina Gardeja; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat kwidzy\u0144ski, s. 78\u201379 i 82\u201383, pozycje 106 i 177; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XIV, has\u0142o Zebrdowo; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 508; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023 (uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku); \u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 158\u2013159; \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 130\u2013131; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 228; \u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 94; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIV, has\u0142o \u201eZebrdowo\u201d; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"niepewne \u2014 ewidencja wyznania nie podaje","denomination":"niepewne \u2014 ewidencja wyznania nie podaje","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, arkusz gminy Gardeja (stan 29 VIII 2026), pozycja 423 i 424","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"spis powszechny","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"statystyka ko\u015bcielna","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 533 i 539\u2013540","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 155","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes in Westpreussen\u201d, Danzig 1891, s. 158\u2013159","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 130\u2013131","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 228","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 154\u2013155","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches G\u00fcter-Adre\u00dfbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreu\u00dfen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder\u201d, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 94","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020\u20132023, uchwa\u0142a nr XXII/146/2020 z 28 pa\u017adziernika 2020 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2020, poz. 4865, s. 75, tab. 4, lp. 29","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1149","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.626786,"lng":18.977665,"name_de":"Seubersdorf","name_pl":"Zebrdowo \u2014 cmentarz w polu na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od wsi","powiat":"kwidzy\u0144ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017belazno \u2014 do 2007 roku urz\u0119dowo \u017belazna, a przed 1945 rokiem Zelasen, przemianowane w latach 1937/38 na Hohenwaldheim \u2014 nale\u017ca\u0142o do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w prowincji Pomorze i rejencji koszali\u0144skiej. W 1784 roku \u017belazno le\u017ca\u0142o dwie i \u0107wier\u0107 mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, na wzniesieniu. Wie\u015b dzieli\u0142a si\u0119 na sze\u015b\u0107 szlacheckich dwor\u00f3w z folwarkami sze\u015bciu wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicieli; by\u0142 m\u0142yn wodny \u2014 razem 14 dym\u00f3w. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken).\n\nPrzywilej wielkiego mistrza Winricha von Kniprode, wystawiony 18 czerwca 1378 roku, zast\u0119powa\u0142 starszy przywilej wielkiego mistrza Karola z Trewiru, strawiony przez ogie\u0144. Zezwala\u0142 na zamian\u0119 d\u00f3br Sydow (Woedtke) na Zelasno i po\u0142ow\u0119 s\u0105siedniego Miromina; wyst\u0119puj\u0105 w nim trzy osoby: Wojan, Kosma i Gneomar. Cramer w dziejach ziem l\u0119borskiej i bytowskiej przedrukowa\u0142 ten przywilej \u2014 wedle jego odczytu wystawiony w Gda\u0144sku w pi\u0105tek po Bo\u017cym Ciele \u2014 i zapisa\u0142 nazw\u0119 w jednym zdaniu na trzy sposoby: Zelaschno, Gela\u00dfno, Zelasen. Franz Schultz notuje dalsze formy nazwy: Selesna w spisie dziesi\u0119ciny biskupiej, Schelesno w kopenhaskich tabliczkach woskowych i Chelasno w zapiskach z 1437 roku.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. \u015aredniowieczn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Osiekach ewangelicy przej\u0119li po Reformacji, oko\u0142o 1566 roku, gdy biskup kujawski Wolski sprzeda\u0142 tamtejsze dobra Ernestowi Wejherowi. Pierwszym z osieckich pastor\u00f3w na li\u015bcie Ernsta M\u00fcllera jest Valentinus Labischus, odnotowany bez dat, ze wzmiank\u0105, \u017ce przyj\u0105\u0142 \u015bwi\u0119cenia od biskupa gnie\u017anie\u0144skiego; M\u00fcller przyjmuje st\u0105d, \u017ce by\u0142 tu najpierw proboszczem katolickim, a p\u00f3\u017aniej przeszed\u0142 do Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Patronat sprawowa\u0142 r\u00f3d von Krockow \u2014 od 1621 roku Jerzy von Krockow jako jedyny patron. Dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Osiekach powsta\u0142 po 1726 roku, kiedy ca\u0142e Osieki sp\u0142on\u0119\u0142y i z wie\u017cy ocala\u0142 sam przyziemek; ma 35 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, 11,5 metra szeroko\u015bci i 7,5 metra wysoko\u015bci. Nowe organy sprawiono 15 pa\u017adziernika 1826 roku. W 1887 roku parafia obejmowa\u0142a dwadzie\u015bcia dziewi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci, a w 1889 roku odda\u0142a pi\u0119\u0107 wsi parafii w Gniewinie.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej maj\u0105tk\u00f3w rycerskich Pomorza z 1879 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku rycerskiego \u017belazno, po niemiecku Zelasen, by\u0142 kapitan von Milczewski. Maj\u0105tek \u017belazno, licz\u0105cy oko\u0142o 646 hektar\u00f3w, nale\u017ca\u0142 do Milczewskich przez ca\u0142y okres obj\u0119ty ksi\u0119gami adresowymi. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku obj\u0105\u0142 Zelasen jednym wierszem, jako obw\u00f3d dworski: 676,8 hektara, 15 dom\u00f3w, 36 gospodarstw, 216 mieszka\u0144c\u00f3w. W tym spisie wszyscy mieszka\u0144cy byli wyznania ewangelickiego. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do parafii ewangelickiej w Osiekach L\u0119borskich (Ossecken) i katolickiej w L\u0119borku; urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w samym Zelasen. Wed\u0142ug ksi\u0119gi adresowej z 1905 roku w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku by\u0142 porucznik Eugen von Milczewski. Schultz podaje dla tego obwodu 675 hektar\u00f3w i 205 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1925 roku na 442 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o tu 418 ewangelik\u00f3w. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako miejsce kaza\u0144 parafii w Osiekach L\u0119borskich, oddalone od Osiek o 7,5 kilometra, a dla ca\u0142ej parafii podaje 3200 dusz. Urz\u0105d pastora w Osiekach by\u0142 wtedy nieobsadzony.\n\nW \u017belaznie jest stary cmentarz ewangelicki; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go dla gminy Choczewo pod pozycj\u0105 151, na dzia\u0142ce 89/3. W ewidencji i w dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach ko\u015bcielnych nie znaleziono roku za\u0142o\u017cenia cmentarza; Jan Wild okre\u015bla go jako dziewi\u0119tnastowieczny. Le\u017cy na niewielkim wzniesieniu po prawej stronie drogi na Kostkowo; nie ma ogrodzenia, a jego obszar wyznacza samo wzniesienie. W osobnej kwaterze chowano uczestnik\u00f3w pierwszej wojny \u015bwiatowej oraz cz\u0142onk\u00f3w rod\u00f3w szlacheckich: Milczewskich i von Kolz (tak w druku). Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, wie\u015b obj\u0119li polscy osadnicy katoliccy, a teren nale\u017cy dzi\u015b do rzymskokatolickiej parafii w Choczewie. W sierpniu 2026 roku Dominika Gzowska zasta\u0142a cmentarz w \u017belaznie ca\u0142kowicie zdewastowany i zaro\u015bni\u0119ty. Dominika Gzowska odnotowa\u0142a, \u017ce dwa groby rodziny Milczewskich, widoczne w 2010 roku, do 2026 roku znikn\u0119\u0142y, a kamienie nagrobne le\u017c\u0105 przewr\u00f3cone. Stoi tu kaplica grobowa rodziny von Milczewski, z bardzo uszkodzonym dachem i wej\u015bciem zamurowanym pustakami.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 255; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Cmentarze regionu \u2014 Pa\u0142ac Ciekocinko; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 408\u2013409 i 455\u2013456; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 257\u2013258; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg, strony 194\u2013195, pozycja 171; R. Cramer, \u201eGeschichte der Lande Lauenburg und B\u00fctow\u201d; D. Gzowska, ogl\u0119dziny terenowe i fotografie, 7 sierpnia 2026 roku; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 134\u2013135; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 130; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. II\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (288)/2026, s. 12.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze regionu \u2014 Pa\u0142ac Ciekocinko","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"dokumentacja terenowa","tytul":"D. Gzowska (stowarzyszenie Libera Corda), ogl\u0119dziny terenowe i fotografie, 7 sierpnia 2026","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 255","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1085","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 254\u2013255","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 134\u2013135","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 130","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 257","url":""},{"typ":"czasopismo parafialne","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie. Osieki L\u0119borskie, cz. II\u201d, \u201eInformator Parafialny\u201d Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku, nr 11 (288)/2026, s. 12","url":"https://slupsk.luteranie.pl/wp-content/uploads/2026/11/ip_11_2026.pdf"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami Gminy Choczewo na lata 2026\u20132029, uchwa\u0142a nr XXXVII/246/2026 Rady Gminy Choczewo z dnia 23 kwietnia 2026 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2026, poz. 1910, s. 41\u201342, 58, 106","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2026&book=0&position=1910"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0085","image_url":"/static/atlas/foto/gzowska_2026/cm_zelazno/zelazno_2.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.724228,"lng":17.867375,"name_de":"Zelasen (1937/38\u20131945 Hohenwaldheim)","name_pl":"\u017belazno \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w \u017belazie, do 1945 roku Selesen, za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocno-wschodnim skraju wsi, oko\u0142o 500 metr\u00f3w od centrum. Monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego nazywa go du\u017cym za\u0142o\u017ceniem z centralnie usytuowan\u0105 kaplic\u0105 i zwraca uwag\u0119 na jego \u0142ukowaty kszta\u0142t, podyktowany rze\u017ab\u0105 terenu: le\u017cy na wzniesieniu, a zachowany starodrzew wskazuje, \u017ce m\u00f3g\u0142 by\u0107 obsadzony d\u0119bami i \u015bwierkami. Wed\u0142ug portalu cmentarzy powiatu s\u0142upskiego po\u015brodku stoj\u0105 ruiny kaplicy i trzy komory grobowe rodziny von Bandemer, w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tku od XV wieku, a kilka metr\u00f3w na p\u00f3\u0142noc od kaplicy \u2014 nagrobki Corduli i Rudolpha von Bandemer. Monografia umieszcza zachowane murowane fragmenty kaplicy i przylegaj\u0105cego do niej grobowca w kwaterze zachodniej. Chowano tu od 1825 do 1945 roku, a formy nagrobk\u00f3w \u2014 jak zauwa\u017ca monografia \u2014 by\u0142y wyra\u017anie zr\u00f3\u017cnicowane. W ksi\u0105\u017cce Tomasza Urbaniaka wida\u0107 szcz\u0105tki du\u017cej kaplicy cmentarnej z krypt\u0105. W wykazie cmentarzy gminy Urbaniak wymienia w \u017belazie opr\u00f3cz wiejskiego tak\u017ce domniemany cmentarz rodowy, ale nie podaje, gdzie mia\u0142by le\u017ce\u0107.\n\n\u017belazo by\u0142o wsi\u0105 w powiecie s\u0142upskim, od XV wieku do 1945 roku w r\u0119kach rodu von Bandemer. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a \u017belazo nie mia\u0142o. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii ewangelickiej w Smo\u0142dzinie (Schmolsin), wcze\u015bniej do Gardny Wielkiej (Gro\u00df Garde), w kr\u0119gu osadnictwa s\u0142owi\u0144skiego \u2014 ewangelickiej ludno\u015bci s\u0142owia\u0144skiej znad jezior Gardno i \u0141ebsko. W 1784 roku \u017belazo liczy\u0142o 27 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; sta\u0142a tu dworska kaplica grobowa (\u201eeine herrschaftliche Begr\u00e4bni\u00dfkapelle\u201d). Do d\u00f3br nale\u017ca\u0142y chaty rybackie zwane die Klucken, sze\u015b\u0107 chat w Rowach i udzia\u0142 w rybo\u0142\u00f3wstwie na wodach rowskich i \u0142ebskich; mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df-Garde).\n\nW p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci cmentarza sta\u0142 jeden z najstarszych tutejszych pomnik\u00f3w: postument z inskrypcj\u0105 \u0142aci\u0144sk\u0105, kt\u00f3r\u0105 monografia oddaje s\u0142owami: \u201eTen, kt\u00f3ry wzni\u00f3s\u0142 dla Ojczyzny mury Poznania i Ulm, to miejsce spoczynku r\u0119k\u0105 s\u0119dziw\u0105 c\u00f3rce przygotowa\u0142 1872\u201d. W 1879 roku maj\u0105tek Selesen, licz\u0105cy 1962 hektary, nale\u017ca\u0142 do von Bandemera. Pod koniec XIX wieku chowano tu tak\u017ce zmar\u0142ych z nale\u017c\u0105cej do \u017belaza cz\u0119\u015bci Kluk (Selesener Klucken, dwadzie\u015bcia rodzin). Tetzner zanotowa\u0142, \u017ce tamtejsi mieszka\u0144cy musieli wozi\u0107 swoich zmar\u0142ych dziesi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w do \u017belaza. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczy\u0142 tu 145 ewangelik\u00f3w i jednego katolika. W 1905 roku jego w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 szambelan Rudolph von Bandemer, a w 1911 roku maj\u0105tek, licz\u0105cy ponad 2000 hektar\u00f3w, by\u0142 fideikomisem majora Alfreda von Bandemera, kt\u00f3ry mia\u0142 go w 1928 roku.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona, bez oporu. Poniewa\u017c wie\u015b le\u017ca\u0142a w nadmorskiej strefie zamkni\u0119tej, mieszka\u0144c\u00f3w czasowo przesiedlono do Damna (Dammen) i Bobrownik (Bewersdorf); wr\u00f3cili po siedmiu tygodniach. Mieszka\u0144c\u00f3w wysiedlono; p\u00f3\u017aniej odnaleziono 169 os\u00f3b w RFN i 87 w NRD. Straty: 16 poleg\u0142ych, 8 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 18 zaginionych. Ostatnim nauczycielem by\u0142 Erhard Schwahn.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz mocno zdewastowano \u2014 elementy kamienne i metalowe rozebrano, zosta\u0142y fragmenty nagrobk\u00f3w i mury kom\u00f3r grobowych. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 opisuje go jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z po\u0142owy XIX wieku, z zachowanymi g\u0142azami nagrobnymi Rudolpha von Bandemer (1829\u20131906; rok \u015bmierci z napisu na kamieniu, program opieki podaje 1905) i Corduli von Bandemer (1836\u20131918) oraz resztkami kaplicy grobowej z drugiej po\u0142owy XIX wieku. Program wymienia te\u017c zdewastowane nagrobki, g\u0142\u00f3wnie z pierwszej po\u0142owy XX wieku, i starodrzew zachowany w 50%. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej.\n\nWiosn\u0105 2024 roku prace na cmentarzu rozpocz\u0119\u0142o S\u0142upskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne \u201eGryf\u201d, wsp\u00f3lnie z mieszka\u0144cami i gmin\u0105. Stowarzyszenie ustali\u0142o, \u017ce w przeciwie\u0144stwie do innych tutejszych cmentarzy ten nie zosta\u0142 zlikwidowany w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku, lecz zdewastowany: wi\u0119kszo\u015b\u0107 krzy\u017cy prze\u0142amano i pozostawiono na miejscu, a zarastaj\u0105ca je trawa chroni\u0142a je p\u00f3\u017aniej przed zbieraczami z\u0142omu. Odnaleziono i ustawiono do pionu ponad 70 krzy\u017cy \u017celiwnych oraz kilkadziesi\u0105t nagrobk\u00f3w kamiennych i betonowych, a we wschodniej cz\u0119\u015bci odtworzono kamienie nagrobne Rudolpha i Corduli von Bandemer. Wed\u0142ug stowarzyszenia cmentarz wr\u00f3ci\u0142 do stanu bliskiego pierwotnemu, z wyj\u0105tkiem ruin kaplicy, kt\u00f3rej podziemia s\u0142u\u017cy\u0142y jako krypta rodu von Bandemer, i nale\u017cy dzi\u015b do najlepiej zachowanych w powiecie; stowarzyszenie uwa\u017ca go te\u017c za jedyny cmentarz rodowy w gminie Smo\u0142dzino.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Tomasz Urbaniak uwa\u017ca cmentarz w \u017belazie za stare miejsce poch\u00f3wku, istniej\u0105ce co najmniej od XVIII wieku, a pozosta\u0142e \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 poch\u00f3wki od 1825 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina Smo\u0142dzino; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 217, has\u0142o \u017belazo; F. Tetzner, \u201eDie Slowinzen und Lebakaschuben\u201d, Berlin 1899, s. 128, 169\u2013171; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 909\u2013914; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smo\u0142dzino na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1004\u20131005; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 190\u2013191; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 178; \u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 192; \u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 176; P. Terlikowski, prezes S\u0142upskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego \u201eGryf\u201d, korespondencja z autorem atlasu i zdj\u0119cia, 5 listopada 2026 roku.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 gmina Smo\u0142dzino","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-smoldzino/smoldzino/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"T. Urbaniak, \u201eGmina Smo\u0142dzino. Spotkania z histori\u0105\u201d, S\u0142upsk 2017 (wersja elektroniczna, Stowarzyszenie Rozwoju Turystyki Wiejskiej \u201eS\u0142owiniec\u201d)","url":"http://web.archive.org/web/20240216172700/http://slowiniec.pl/Wersja-elektroniczna-ksiazki-w-trakcie-skladania.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1004\u20131005","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 190\u2013191","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 178","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eG\u00fcter-Adressbuch f\u00fcr die Provinz Pommern\u201d, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 192","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eLandwirtschaftliches Adressbuch der Ritterg\u00fcter, G\u00fcter und H\u00f6fe der Provinz Pommern\u201d, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 176","url":""},{"typ":"korespondencja","tytul":"P. Terlikowski, prezes S\u0142upskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego \u201eGryf\u201d, korespondencja z autorem atlasu i zdj\u0119cia, 5 listopada 2026 roku","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0723","image_url":"/static/atlas/foto/gryf_2026/cm-0723_zelazo_01.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.650643,"lng":17.262982,"name_de":"Selesen","name_pl":"\u017belazo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w \u017belicach za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od miejscowo\u015bci, jako niewielki obszar na planie kwadratu, wygrodzony kamiennym murkiem i granicznymi nasadzeniami drzew li\u015bciastych. Dzi\u015b zajmuje teren zbli\u017cony kszta\u0142tem do prostok\u0105ta; monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego nie rozstrzyga, czy za\u0142o\u017cenie kiedy\u015b poszerzono, czy te\u017c mapa z 1934 roku oznaczy\u0142a je mylnie. Dzi\u0119ki zachowanemu starodrzewowi cmentarz wci\u0105\u017c odcina si\u0119 od otaczaj\u0105cych p\u00f3l uprawnych, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w zniszczono i usuni\u0119to; zosta\u0142y nieliczne szcz\u0105tki kamiennych p\u0142yt i postument\u00f3w.\n\n\u017belice, po niemiecku Seelitz, le\u017c\u0105 w gminie K\u0119pice w powiecie s\u0142upskim; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142y do powiatu miasteckiego w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Osad\u0119 z m\u0142ynem notowano od oko\u0142o 1590 roku, a od 1853 do 1945 roku by\u0142a folwarkiem maj\u0105tku Warcino rodziny von Bismarck; w 1939 roku liczy\u0142a oko\u0142o 371 mieszka\u0144c\u00f3w w 67 gospodarstwach.\n\n\u017belice nie mia\u0142y w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a i nale\u017ca\u0142y do ewangelickiej parafii w Barcinie, po niemiecku Bartin, gdzie prowadzono metryki. Spis z 2 grudnia 1895 roku wykazuje miejscowo\u015b\u0107 w dw\u00f3ch wierszach: gmina wiejska liczy\u0142a 113 ewangelik\u00f3w, a obw\u00f3d dworski \u2014 284 ewangelik\u00f3w i jednego katolika.\n\nPo 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a cmentarz opuszczono. Dzi\u015b wie\u015b nale\u017cy do katolickiej parafii \u015bwi\u0119tej Anny w Barcinie.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku \u017belice liczy\u0142y 10 ognisk (domostw), a ko\u015bci\u00f3\u0142 w Barcinie (Bartin) nale\u017ca\u0142 do synodu s\u0142awie\u0144skiego.\n\nProgram Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025 wymienia cmentarz w \u017belicach w wykazie cmentarzy wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w jako ewangelicki, za\u0142o\u017cony pod koniec XIX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 808; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat miastecki; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 113; Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025 (uchwa\u0142a nr XXX/325/2021 z 23 grudnia 2021 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pruski spis powszechny z 2 XII 1895 (Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern), Kreis Rummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 808","url":""},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy K\u0119pice na lata 2022\u20132025, uchwa\u0142a nr XXX/325/2021 Rady Miejskiej w K\u0119picach z dnia 23 grudnia 2021 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2022, poz. 201, s. 39\u201340","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2022&book=0&position=201"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0574","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.230507,"lng":16.941772,"name_de":"Seelitz (Kr. Rummelsburg)","name_pl":"\u017belice \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017belichowo, po niemiecku Petershagen, le\u017cy w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, w powiecie nowodworskim. Wed\u0142ug spisu z 1885 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg) w rejencji gda\u0144skiej. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 463 mieszka\u0144c\u00f3w: 284 ewangelik\u00f3w, 70 katolik\u00f3w i 109 os\u00f3b zapisanych w rubryce innych chrze\u015bcijan, do kt\u00f3rej spis zalicza\u0142 mi\u0119dzy innymi mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowym Dworze Gda\u0144skim (Tiegenhof).\n\nKarta cmentarza z lutego 1984 roku (opracowanie: Joanna Labenz) podaje, \u017ce cmentarz za\u0142o\u017cono w pierwszej po\u0142owie XVIII wieku. Po\u0142o\u017cenie karta opisuje tak: \u201eCmentarz po\u0142o\u017cony na p\u0142askim, nieco wzniesionym terenie nad rzek\u0105 Tug\u0105, na poziomie jej wa\u0142u, w\u015br\u00f3d p\u00f3l, na ko\u0144cu polnej drogi biegn\u0105cej na zach\u00f3d od drogi prowadz\u0105cej z Nowego Dworu do Stegny\u201d. Powierzchni\u0119 karta podaje jako 0,60 hektara, a jako najstarszy nagrobek wymienia: \u201e1834 r. Isaac i Maria Wiebe. Klasycystyczny, w formie steli\u201d. Dawn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 karta okre\u015bla jako \u201emenonicki\u201d.\n\nStan cmentarza w chwili sporz\u0105dzenia karty: \u201eTeren cmentarza zdewastowany, zaro\u015bni\u0119ty dzik\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105. Zachowany uk\u0142ad przestrzenny i zadrzewienie. Nagrobki nieliczne zachowane, reszta zdewastowana\u201d. Na karcie odnotowano: \u201enieczynny od 1945 r\u201d. W krajowej ewidencji zabytk\u00f3w (zabytek.pl) obiekt figuruje jako \u201ecmentarz ewangelicki\u201d, datowany na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku, a karta nazywa go cmentarzem mennonickim.\n\nNa mapie topograficznej w skali 1:25 000 z 1910 roku (arkusz 1780 Tiegenhof) w tym miejscu stoj\u0105 znaki krzy\u017cy.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: karta cmentarza w \u017belichowie, oprac. Joanna Labenz, luty 1984, nr 15497 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, obiekt 694335); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienburg, s. 14, poz. 90; Me\u00dftischblatt 1780 Tiegenhof, wydanie 1910 (egzemplarz IfL, mapywig).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"karta ewidencyjna","tytul":"Karta cmentarza w \u017belichowie, oprac. Joanna Labenz, luty 1984, nr 15497 (Narodowy Instytut Dziedzictwa)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694335/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_22_EN.114353/1"},{"typ":"ewidencja zabytk\u00f3w","tytul":"zabytek.pl \u2014 \u017belichowo, cmentarz ewangelicki, 1. po\u0142. XVIII w. (ewidencja zabytk\u00f3w)","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/cmentarz-ewangelicki-694335"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Marienburg, s. 14, poz. 90 \u201ePetershagen \u2020\u201d","url":""},{"typ":"mapa","tytul":"Me\u00dftischblatt 1780 Tiegenhof, wydanie 1910 (egzemplarz IfL, mapywig)","url":"http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/025K_TK25/1780_(465)_Tiegenhof_1910_IfL.jpg"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1205","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.230399,"lng":19.126935,"name_de":"Petershagen","name_pl":"\u017belichowo \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"nowodworski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cyganek \u2014 do 1945 roku Tiegenhagen \u2014 jest osad\u0105 w so\u0142ectwie \u017belichowo na \u017bu\u0142awach. Lokowa\u0142 j\u0105 w 1352 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode na prawie che\u0142mi\u0144skim z uposa\u017ceniem 60 w\u0142\u00f3k. Przed 1920 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu malborskiego w rejencji gda\u0144skiej Prus Zachodnich, w latach 1920\u20131939 do powiatu Wielkie \u017bu\u0142awy (Landkreis Gro\u00dfes Werder) w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a od 1939 roku do Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen).\n\nOko\u0142o 1640 roku wykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 tu o\u015brodek religijny mennonit\u00f3w tej cz\u0119\u015bci \u017bu\u0142aw, podleg\u0142y pocz\u0105tkowo flamandzkiej gminie Wielkich \u017bu\u0142aw w Gda\u0144sku; w 1735 roku \u2014 wraz z R\u00f3\u017canami, Or\u0142owem i Nied\u017awiedzic\u0105 \u2014 usamodzielni\u0142 si\u0119 jako odr\u0119bna gmina. W 1768 roku uzyskano od biskupa che\u0142mi\u0144skiego pozwolenie na budow\u0119 drewnianego domu modlitwy, kt\u00f3ry wkr\u00f3tce stan\u0105\u0142 w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wsi. W latach 1892\u20131893 zast\u0105pi\u0142 go zb\u00f3r murowany: ceglany, wzniesiony na planie prostok\u0105ta, jednonawowy, o salowym wn\u0119trzu z emporami zawieszonymi z trzech stron, dwuspadowym dachu i elewacjach bocznych opi\u0119tych lizenami, z pi\u0119cioma wysokimi ostro\u0142ukowymi oknami z maswerkiem. Elewacj\u0119 frontow\u0105 wie\u0144czy\u0142 szczyt schodkowy z fryzem ostro\u0142ukowych arkadek, a nad masywnym ostro\u0142ukowym portalem umieszczono maswerkow\u0105 rozet\u0119.\n\nKamie\u0144 w\u0119gielny pod nowy zb\u00f3r po\u0142o\u017cono uroczy\u015bcie w lipcu 1892 roku, w niedziel\u0119, przy bardzo licznym udziale cz\u0142onk\u00f3w gminy. Uroczysto\u015b\u0107 o dziesi\u0105tej rano otworzy\u0142 \u015bpiew, po czym kupiec H. Hamm z Nowego Dworu Gda\u0144skiego, przewodnicz\u0105cy zarz\u0105du zboru, odczyta\u0142 akt erekcyjny; dokument zalutowano razem z innymi pismami w blaszanej puszce i wmurowano, a ca\u0142o\u015b\u0107 zako\u0144czy\u0142 \u015bpiew chora\u0142u. Zb\u00f3r mia\u0142 by\u0107 budowl\u0105 murowan\u0105, a jego kosztorys zamyka\u0142 si\u0119 kwot\u0105 oko\u0142o 24 000 marek. We wrze\u015bniu 1906 roku duchowny tutejszej gminy mennonickiej (Prediger), Regier, otrzyma\u0142 Order Korony czwartej klasy.\n\nLuteranie mieli ko\u015bci\u00f3\u0142 gdzie indziej: nale\u017celi do parafii w Nowym Dworze Gda\u0144skim (Tiegenhoff). Tak zapisa\u0142 to urz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku, a Agathon Harnoch w 1890 roku wymienia Tiegenhagen w\u015br\u00f3d wsi tej parafii. Spis z 1820 roku odnotowa\u0142 pod has\u0142em \u201eTiegenhagen, Pi\u00dfkrug\u201d 549 mieszka\u0144c\u00f3w: 123 luteran\u00f3w, 170 katolik\u00f3w i 256 mennonit\u00f3w, a we wsi ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i dom modlitwy mennonit\u00f3w. Tiege, s\u0105siednia wie\u015b, nazywana dzi\u015b Tuj\u0105 (w S\u0142owniku geograficznym: Tuga), mia\u0142a katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny parafii w Marienau, a jej ewangelicy nale\u017celi do parafii w Lubieszewie (Ladekopp).\n\nHermann Eckerdt (1868) wymienia Cyganek, po niemiecku Tiegenhagen, w\u015br\u00f3d wsi dawnego okr\u0119gu Tiegenhof maj\u0105cych tak zwane w\u0142\u00f3ki holenderskie \u2014 pierwotne osady mennonickie, w jego czasach w wi\u0119kszo\u015bci zamieszkane przez mennonit\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Tiegenhagen* 79 budynk\u00f3w mieszkalnych i 771 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 236 ewangelik\u00f3w, 308 katolik\u00f3w i 227 mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowym Dworze Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do miejscowej parafii. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 w Cyganku (Tiegenhagen) 671 mieszka\u0144c\u00f3w: 209 ewangelik\u00f3w, 264 katolik\u00f3w i 198 innych chrze\u015bcijan; w s\u0105siedniej Tui (Tiege) \u2014 544 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 260 ewangelik\u00f3w, 204 katolik\u00f3w i osiemdziesi\u0119ciu innych chrze\u015bcijan. \u0179r\u00f3d\u0142a podaj\u0105, \u017ce w latach czterdziestych XX wieku mennonit\u00f3w \u017cy\u0142o w tej okolicy oko\u0142o 800.\n\nZb\u00f3r rozebrano po 1945 roku; na cmentarzu mennonickim w zakolu Tugi, oko\u0142o 200 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od szosy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski\u2013Stegna, widoczne s\u0105 jego fundamenty, a z grob\u00f3w zosta\u0142y betonowe obramienia; jest tam te\u017c pami\u0105tkowy g\u0142az. Wsp\u00f3lnota korzysta\u0142a tak\u017ce z Cmentarza Jedenastu Wsi, przeznaczonego dla luteran\u00f3w i mennonit\u00f3w z \u017belichowa, Cyganka, Cyganki, cz\u0119\u015bci Nowego Dworu Gda\u0144skiego, Starocina, Stobca, Neuendorf i Haberhorst; wed\u0142ug Marty Koperskiej-Ko\u015bmickiej za\u0142o\u017cono go w 1639 roku. W utworzonym tam lapidarium, filii \u017bu\u0142awskiego Parku Historycznego, zgromadzono oko\u0142o 70\u201380 piaskowcowych stel i kamieni nagrobnych z gmerkami, pochodz\u0105cych z okresu od ko\u0144ca XVII do ko\u0144ca XVIII wieku. Obok miejsca po zborze stoi czternastowieczny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja, w 1952 roku przekazany grekokatolikom, a przy nim, na sztucznym wzniesieniu, Cmentarz Jedenastu Wsi. Luteranie i mennonici z okolicznych wsi grzebali na Cmentarzu Jedenastu Wsi zmar\u0142ych obok siebie. Na zachowanych stelach widniej\u0105 gmerki \u017cu\u0142awskich zagr\u00f3d: znaki, kt\u00f3rymi gospodarstwa oznacza\u0142y swoj\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107, a kt\u00f3re trafia\u0142y tak\u017ce na kamienie nagrobne.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski (Tiegenhof) i podaje tu 272 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 171; Cyganek \u2014 wie\u015b wielu kultur, Region Gda\u0144ski NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 430 i 444; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. XII, has\u0142a \u201eTiegenhagen\u201d i \u201eTuga\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienburg, s. 16\u201317, poz. 136\u2013137; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 48, nr 155 i 157; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych (PRNG), urz\u0119dowe nazwy miejscowo\u015bci, has\u0142o \u201eTuja\u201d (wie\u015b, gmina Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski); \u201eMonitor Polski\u201d 1947, nr 111, poz. 719; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycja 152; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25; \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 18 lipca 1892 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 14 wrze\u015bnia 1906 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 55.*","built_year":1892,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cyganek \u2014 wie\u015b wielu kultur (Region Gda\u0144ski NSZZ Solidarno\u015b\u0107)","url":"https://solidarnosc.gda.pl/po-godzinach-z-solidarnoscia/cudze-chwalicie-swego-nie-znacie/cyganek-wies-wielu-kultur/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 171","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycja 152","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d (Kr\u00f3lewiec), 18 lipca 1892 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/AVDNA7EC24LYRHRKVRMBLXI2SBGJU5OO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 14 wrze\u015bnia 1906 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZBETKF33YCVPSMJGCNBIVLEYWRW3YTRN"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"M. Koperska-Ko\u015bmicka, \u201eZanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej \u017bu\u0142aw\u201d, \u201ePrace Komisji Krajobrazu Kulturowego\u201d 22, 2013, s. 55","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/87998.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0081","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2302029,"lng":19.0837232,"name_de":"Tiegenhagen","name_pl":"\u017belichowo-Cyganek \u2014 gmina mennonicka Tiegenhagen (zb\u00f3r nieistniej\u0105cy)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"zbor","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja w Cyganku (po niemiecku Tiegenhagen), w s\u0105siedztwie \u017belichowa (Petershagen), w gminie Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski, to \u015bwi\u0105tynia p\u00f3\u017anogotycka; zezwolenie na jej budow\u0119 wydano 12 sierpnia 1352 roku. Wed\u0142ug Wies\u0142awa D\u0142ugok\u0119ckiego proboszcz w Tujcu, czyli Cyganku, wyst\u0119puje jednak ju\u017c w przywileju dla Tujska z 1349 roku, kt\u00f3ry przypisa\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w Tujska do jego parafii: \u201eOuch so welle wir, das dy inwoner doselbins dem pferrer czum Thuenhayn, do sy hin gewydympt sin, sulch rechttun sullin, als dy tun van dem Thuenhayn\u201d (Chcemy te\u017c, aby tamtejsi mieszka\u0144cy oddawali proboszczowi w Tujcu, do kt\u00f3rego ich przypisano, takie same nale\u017cno\u015bci jak mieszka\u0144cy Tujca). Zachowa\u0142 si\u0119 gotycki szczyt wschodni, natomiast \u015bciany pod\u0142u\u017cne przebudowano w konstrukcji ryglowej w latach 1637\u20131647, a drewnian\u0105 wie\u017c\u0119 odbudowano w 1687 roku. Zabytek wpisano do rejestru 25 maja 1961 roku pod numerem A-236.\n\nInwentaryzacja \u017cu\u0142awska datuje wschodni\u0105 po\u0142ow\u0119 ko\u015bcio\u0142a w Cyganku na czas po 1352 roku, zgodnie z dat\u0105 zezwolenia. \u015aredni z dzwon\u00f3w ko\u015bcio\u0142a, gotycki, zosta\u0142 wed\u0142ug Schmida odlany niewiele p\u00f3\u017aniej ni\u017c w 1352 roku \u2014 wskazuj\u0105 na to data przywileju lokacyjnego wsi i wszystkie cechy stylowe. W niszy \u015bciany p\u00f3\u0142nocnej stoi piaskowcowa figura \u015bwi\u0119tej Katarzyny, wysoka na 0,765 metra, kt\u00f3r\u0105 Schmid uznaje za cenne dzie\u0142o z ko\u0144ca XIV wieku; materia\u0142 i styl wskazuj\u0105 wed\u0142ug niego na Nadreni\u0119 jako miejsce pochodzenia. Dariusz Piasek zinwentaryzowa\u0142 przy ko\u015bciele dwie \u015bredniowieczne kamienne chrzcielnice, kt\u00f3re s\u0142u\u017c\u0105 dzi\u015b za kropielnice. Ta w zachodniej kruchcie, opisana ju\u017c przez Schmida, ma okaza\u0142\u0105 dwunastoboczn\u0105 czasz\u0119 na bardzo niskiej podstawie i dwa skoble dawnego zamkni\u0119cia pokrywy; Piasek widzi w dwunastu bokach nawi\u0105zanie do symboliki liczby dwana\u015bcie. Druga, z p\u00f3\u0142kulist\u0105 czasz\u0105 na dwunastobocznej stopie, stoi przed ko\u015bcio\u0142em. Wed\u0142ug tego samego autora w 2015 roku wr\u00f3ci\u0142a do Cyganka chrzcielnica, kt\u00f3r\u0105 po wojnie wypo\u017cyczono do ko\u015bcio\u0142a filialnego w Myszewie.\n\nKo\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 pierwotnie rzymskokatolicki. W 1574 roku przej\u0119\u0142a go gmina lutera\u0144ska, a 7 wrze\u015bnia 1629 roku zosta\u0142 zwr\u00f3cony katolikom. W 1574 roku Georg Meermann zosta\u0142 ordynowany na duchownego lutera\u0144skiego dla Cyganka, po niemiecku Tiegenhagen; Schmid powo\u0142uje si\u0119 przy tym na og\u0142oszony przez Freytaga wykaz ordynowanych w S\u0142upsku, po niemiecku Stolp, z lat 1574\u20131591. Pod empor\u0105 przechowywano desk\u0119 oparcia dawnej \u015bciany \u0142awek z napisem, wed\u0142ug kt\u00f3rego \u0142awki te zbudowano w 1583 roku, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 w r\u0119kach luteran\u00f3w; jako witryk\u00f3w wymieniono w nim Georga Eckerta i cz\u0119\u015bciowo nieczytelnego Baricke, obu z Tujska, po niemiecku Tiegenort. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) w Cyganku (Tiegenhagen) istnia\u0142o dawniej podobno zgromadzenie ewangelickie i w jednym r\u0119kopisie wymieniono duchownego z Cyganka Marcina Schmechela, bez podania roku; za czas\u00f3w Hartwicha by\u0142 tu ju\u017c tylko katolicki wikary.\n\nBudowniczym wie\u017cy, wzniesionej na nowo w 1687 roku, by\u0142 so\u0142tys Peter Conradt z \u017belichowa, po niemiecku Petershagen. W 1751 roku malarz Wichert z Mehlsack otrzyma\u0142 ponad 400 floren\u00f3w, bez koszt\u00f3w z\u0142ota i farb, za malowanie w ko\u015bciele; Schmid przytacza t\u0119 wzmiank\u0119 przy opisie malowanego stropu z oko\u0142o 1750 roku, powsta\u0142ego za urz\u0119dowania dziekana Mockiego. Wi\u0119kszy dzwon nosi napis \u201eVerbum domini manet in aeternum\u201d z dat\u0105 wrzesie\u0144 1755 roku; odla\u0142 go w Gda\u0144sku Johann Gottfried Anthony, a jako prze\u0142o\u017conych ko\u015bcio\u0142a wymieniono na nim Jacoba i Petera Classen\u00f3w. 17 marca 1768 roku wichura str\u0105ci\u0142a szczyt he\u0142mu wie\u017cy; w Gda\u0144sku wykonano now\u0105 ga\u0142k\u0119 z chor\u0105giewk\u0105, kt\u00f3r\u0105 27 sierpnia tego samego roku ponownie umieszczono na wie\u017cy. Jan Wi\u015bniewski przytacza wizytacj\u0119 biskupi\u0105 z 4 lipca 1749 roku, wed\u0142ug kt\u00f3rej w tej parafii, przez niego nazywanej Tujcem, mennonit\u00f3w i luteran grzebano w drugiej cz\u0119\u015bci cmentarza, obok cz\u0119\u015bci katolickiej; biskup przypomina\u0142 wtedy mennonitom o obowi\u0105zku p\u0142acenia nale\u017cno\u015bci na rzecz ko\u015bcio\u0142a, proboszcza i s\u0142u\u017cby ko\u015bcielnej. Wed\u0142ug katolickiego opisu diecezji z 1785 roku ekonomem ko\u015bcio\u0142a by\u0142 mennonita Nicolaus Epp.\n\nSpis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Tiegenhagen ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, a w s\u0105siednim Petershagen katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny, \u201ekt\u00f3rego macierz znajduje si\u0119 w Tiegenhagen\u201d. Wed\u0142ug Wies\u0142awa D\u0142ugok\u0119ckiego w \u017belichowie utworzono w 1328 roku osobn\u0105 parafi\u0119, uposa\u017con\u0105 czterema \u0142anami ziemi. Lustracja z 1565 roku zasta\u0142a we wsi cztery w\u0142\u00f3ki pleba\u0144skie, ale ko\u015bcio\u0142a ju\u017c nie: ch\u0142opi orali te w\u0142\u00f3ki wsp\u00f3lnie i oddawali wed\u0142ug umowy po\u0142ow\u0119 wszelkiego zbo\u017ca plebanowi w miejscowo\u015bci zapisanej jako Tvin \u2014 wed\u0142ug D\u0142ugok\u0119ckiego najprawdopodobniej w Tujcu, czyli Cyganku. W 1785 roku, jak podaje Jan Wi\u015bniewski za katolickim opisem diecezji, flamandzcy mennonici z \u017belichowa dobrowolnie zobowi\u0105zali si\u0119 remontowa\u0107 katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w \u017belichowie. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Tiegenhagen* 79 budynk\u00f3w mieszkalnych i 771 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 236 ewangelik\u00f3w, 308 katolik\u00f3w i 227 mennonit\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Nowym Dworze Gda\u0144skim; katolicy \u2014 do miejscowej parafii. S\u0142ownik geograficzny zapisa\u0142 pod koniec XIX wieku, \u017ce w Petershagen jest cmentarz, \u201ebo tam dawniej by\u0142a kaplica\u201d. W 1913 roku malarz A. Fahlberg oczy\u015bci\u0142 malowany strop i przy tej okazji ods\u0142oni\u0119to obszerne dawne malowid\u0142a \u015bcienne, w\u015br\u00f3d nich \u015bredniowieczne Ukrzy\u017cowanie z \u201e\u017cywym krzy\u017cem\u201d na \u015bcianie wschodniej, kt\u00f3re Schmid datuje najwcze\u015bniej na 1360 rok.\n\nW \u017belichowie (Petershagen) mieszkali obok siebie ewangelicy, mennonici i katolicy. Ewangelicy nie mieli w\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni \u2014 nale\u017celi do parafii w Tiegenhof, dzisiejszym Nowym Dworze Gda\u0144skim, i to samo m\u00f3wi\u0105 o nich trzy kolejne spisy. Urz\u0119dowy spis z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201ePetershagen, Pendelm\u00fchle\u201d \u0142\u0105cznie 366 mieszka\u0144c\u00f3w: 112 luteran\u00f3w, 46 katolik\u00f3w i 208 mennonit\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 tu 463 mieszka\u0144c\u00f3w: 284 ewangelik\u00f3w, 109 innych chrze\u015bcijan \u2014 na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w \u2014 i 70 katolik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 507 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich 330 ewangelik\u00f3w, 99 innych chrze\u015bcijan, 76 katolik\u00f3w i 2 osoby wyznania moj\u017ceszowego. Statystyka ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia Petershagen w\u015br\u00f3d szkolnych punkt\u00f3w parafii w Tiegenhof.\n\nWed\u0142ug Andrzeja Bohdana Krupy ksi\u0105dz Bazyli Hrynyk postanowi\u0142 osi\u0105\u015b\u0107 przy ko\u015bciele w Cyganku, w kt\u00f3rym sporadycznie odprawiano nabo\u017ce\u0144stwa dla 11 miejscowych rodzin rzymskokatolickich; kuria gda\u0144ska pismem z 13 sierpnia 1952 roku skierowa\u0142a go do tej miejscowo\u015bci, gdzie formalnie pozostawa\u0142 rezydentem nieobsadzonej plac\u00f3wki duszpasterskiej, a w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119 sprawowa\u0142 msze w rycie wschodnim. W marcu 1953 roku, po zako\u0144czeniu remontu \u015bwi\u0105tyni i organist\u00f3wki, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 plebani\u0105, przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Cyganka. Od 1952 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 w Cyganku u\u017cytkowa\u0142y wsp\u00f3lnie parafie greckokatolicka i rzymskokatolicka, a w 2002 roku przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 parafii greckokatolickiej; jest czynny. Odr\u0119bnym elementem dziedzictwa jest s\u0105siednie lapidarium mennonickie w \u017belichowie-Cyganku, oddzia\u0142 Muzeum \u017bu\u0142awskiego \u2014 nagrobki mennonit\u00f3w, wsp\u00f3lnoty anabaptystycznej, nie lutera\u0144skiej. Tutejszy cmentarz mennonicki wymieniono w\u015br\u00f3d najlepiej utrzymanych nekropolii regionu, obok cmentarza katolickiego w Lichnowach, obu cmentarzy w Ostaszewie, ewangelickiego w Tujsku i mennonickiego w Lubieszewie.\n\nNazwa Petershagen powtarza si\u0119 na Pomorzu co najmniej trzy razy. Fankidejski opisuje pod ni\u0105 gda\u0144skie przedmie\u015bcie, gdzie po zburzeniu ko\u015bcio\u0142a \u015bwi\u0119tej Gertrudy stan\u0105\u0142 lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 Salwatora, a wykaz duchownych Pomorza prowadzi jeszcze Petershagen pod Dar\u0142owem. \u017badnego z tych miejsc nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z \u017belichowem-Cygankiem.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Inwentaryzacja \u017cu\u0142awska przedstawia dzieje ko\u015bcio\u0142a w czasach reformacji inaczej. Wed\u0142ug inwentaryzacji \u017cu\u0142awskiej ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Cyganku, le\u017c\u0105cy w starostwie nowodworskim, pozosta\u0142 katolicki, a jeszcze w 1592 roku przypisani byli do niego mieszka\u0144cy Tujska \u2014 na mocy rozporz\u0105dzenia burmistrza gda\u0144skiego Daniela Czirenberga. W 1604 roku Tujsk zbudowa\u0142 w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, a 28 kwietnia 1606 roku Rada Gda\u0144ska wyda\u0142a zezwolenie dla tamtejszych poddanych.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski (Tiegenhof) i podaje tu 272 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 173; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 346, 347, 349, 351, 352, 354; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat malborski, poz. 90; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen. Auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat malborski, poz. 79 (strony druku 80\u201381); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 444; wykaz zabytk\u00f3w nieruchomych wpisanych do rejestru zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; ewidencja i metryki gmin \u017cu\u0142awskich (opis cmentarzy); cyganek.ndg.pl \u2014 historia \u015bwi\u0105tyni; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 40, nr 102; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycja 152; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25; W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 20, 2019, s. 21, 24; D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 138\u2013139, 149, 152; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 60, 82\u201383; A. B. Krupa, \u201eCyganie w Cyganku, czyli administracja pa\u0144stwowa wobec greckokatolickiej plac\u00f3wki duszpasterskiej w powiecie nowodworskim w wojew\u00f3dztwie gda\u0144skim w latach 1952\u20131956\u201d, \u201eEcha Przesz\u0142o\u015bci\u201d XXV/2, 2024, s. 166.*","built_year":1352,"currently_active":true,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"cyganek.ndg.pl \u2014 Historia \u015bwi\u0105tyni","url":"https://www.cyganek.ndg.pl/historia-swiatyni/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 346, 347, 349, 351, 352, 354","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 173","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycja 152","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. D\u0142ugok\u0119cki, \u201eNajstarsza organizacja parafialna na \u017bu\u0142awach Wielkich (do po\u0142owy XV w.)\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 20, 2019, s. 21, 24","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147887.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"D. Piasek, \u201e\u015aredniowieczne chrzcielnice kamienne w ko\u015bcio\u0142ach na terenie \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika\u201d, \u201eStudia z Dziej\u00f3w \u015aredniowiecza\u201d 26, 2023, s. 138\u2013139, 149, 152","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/28711400.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 60, 82\u201383","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. B. Krupa, \u201eCyganie w Cyganku, czyli administracja pa\u0144stwowa wobec greckokatolickiej plac\u00f3wki duszpasterskiej w powiecie nowodworskim w wojew\u00f3dztwie gda\u0144skim w latach 1952\u20131956\u201d, \u201eEcha Przesz\u0142o\u015bci\u201d XXV/2, 2024, s. 166","url":"https://doi.org/10.31648/ep.9980"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0454","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2395,"lng":19.1455,"name_de":"Tiegenhagen","name_pl":"\u017belichowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Miko\u0142aja (Cyganek, Tiegenhagen, ob. greckokatolicki)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w \u017belkach za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142noc od wsi, w\u015br\u00f3d p\u00f3l i \u0142\u0105k; p\u00f3\u017aniej otoczy\u0142 go las, dzi\u015b zwarty, z uprawami le\u015bnymi. Rozplanowano go na planie prostok\u0105ta z wej\u015bciem od zachodu, a obw\u00f3d zamyka\u0142 niewysoki murek z cios\u00f3w kamiennych, zachowany szcz\u0105tkowo. Po ca\u0142ym terenie rozrzucone s\u0105 pozosta\u0142o\u015bci kamiennych pomnik\u00f3w, \u017celiwne krzy\u017ce i ramy wyznaczaj\u0105ce po\u0142o\u017cenie mogi\u0142; stoi tu mi\u0119dzy innymi pe\u0142ny krzy\u017c \u017celiwny z poch\u00f3wku z 1904 roku. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c okaz, jakiego na cmentarzach powiatu s\u0142upskiego prawie si\u0119 nie spotyka: a\u017curowy krzy\u017c \u017celiwny, pozbawiony tabliczki inskrypcyjnej.\n\nW 1784 roku \u017belki liczy\u0142y 18 dym\u00f3w i mia\u0142y nauczyciela; wie\u015b by\u0142a podzielona granic\u0105 z powiatem miasteckim. Nale\u017ca\u0142a do parafii w Kwakowie (Quackenburg), nad kt\u00f3rego ko\u015bcio\u0142em w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br mia\u0142 pe\u0142ny patronat.\n\nErnst M\u00fcller wymienia w tej parafii \u017belki i \u017belk\u00f3wko (Gro\u00df i Klein Silkow), a obok nich Crussen, Lubu\u0144 (Labuhn), Cunsow-Cothlow (dawny folwark Ko\u0144czewa), L\u00fcllemin i Wendisch Plassow, z gmin\u0105 c\u00f3rk\u0105 w Wobeser i Missow. Prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili dziedzice na Kwakowie i na \u017belk\u00f3wku \u2014 ci drudzy jako w\u0142a\u015bciciele \u017belek, z kt\u00f3rymi prawo patronatu by\u0142o zwi\u0105zane; trzecim patronem by\u0142 dziedzic Objezierza (Wobeser), jedyny patron ko\u015bcio\u0142a filialnego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 141; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 476; https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/zelki/; https://www.openstreetmap.org/way/1324727292; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1005.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl), has\u0142o \u017belki \u2014 strona zdj\u0119ta","url":""},{"typ":"strona internetowa","tytul":"openstreetmap.org","url":"https://www.openstreetmap.org/way/1324727292"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1005","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 476","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1020","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34609,"lng":17.06809,"name_de":"Gr. Silkow","name_pl":"\u017belki \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz wiejski w \u017belk\u00f3wku (Klein Silkow) le\u017cy na p\u00f3\u0142noc od wsi, po zachodniej stronie rozdro\u017ca ku Komi\u0142owu i Lubuniowi, dzi\u015b otoczony lasem. Za\u0142o\u017cono go na planie zbli\u017conym do kwadratu i zamkni\u0119to niewysokim kamiennym ogrodzeniem. Zachowa\u0142o si\u0119 ponad 80 czytelnych miejsc poch\u00f3wku z fragmentami nagrobk\u00f3w; uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 one w rz\u0119dy i razem z granicznymi nasadzeniami d\u0119bowymi ukazuj\u0105 dawne zagospodarowanie cmentarza; inskrypcje na kilku pomnikach pochodz\u0105 z lat 20.\u201340. XX wieku.\n\nW 1784 roku \u017belk\u00f3wko liczy\u0142o 29 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; by\u0142a tu cegielnia i tartak, a wie\u015b le\u017ca\u0142a przy drodze z Chojnic i Steinfurtu przez most w Lubuniu do S\u0142upska. W pobli\u017cu tego mostu sta\u0142a nale\u017c\u0105ca do wsi chata mostowa.\n\nW \u017belk\u00f3wku by\u0142y dwa cmentarze. Drugi, rodowy, nale\u017ca\u0142 do rodziny Neumann\u00f3w, w\u0142a\u015bcicieli wsi od 1852 roku, i le\u017cy na po\u0142udnie od zabudowa\u0144, na niewielkim wzniesieniu po wschodniej stronie drogi. To niewielkie za\u0142o\u017cenie z resztkami kamiennych wzmocnie\u0144 i \u015bwierkowym starodrzewem granicznym, dzi\u015b zamkni\u0119te drewnianym ogrodzeniem z \u017cerdzi. S\u0105 na nim dwa miejsca zaznaczone kamieniami narzutowymi. Jeden kamie\u0144 jest nagrobkiem \u017cony w\u0142a\u015bciciela \u017belk\u00f3wka, Emmy Neumann-Silkow, zmar\u0142ej w 1944 roku; drugi nie ma \u015bladu inskrypcji.\n\nObie wsie \u2014 \u017belki i \u017belk\u00f3wko, po niemiecku Gro\u00df i Klein Silkow \u2014 nale\u017ca\u0142y do tej samej parafii ewangelickiej w Kwakowie (Quackenburg), kt\u00f3rej sk\u0142ad Ernst M\u00fcller podaje tak: obok nich Crussen, Lubu\u0144 (Labuhn), Cunsow-Cothlow (dawny folwark Ko\u0144czewa), L\u00fcllemin i Wendisch Plassow, z gmin\u0105 c\u00f3rk\u0105 w Wobeser i Missow. Prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili dziedzice na Kwakowie i na \u017belk\u00f3wku \u2014 ci drudzy jako zarazem w\u0142a\u015bciciele \u017belek.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 142\u2013143; E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912, s. 476\u2013477; https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/zelkowko/; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1005.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"cmentarze.slupsk.pl","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-kobylnica/zelkowko/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1005","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Stettin 1912, s. 476\u2013477","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1021","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.34863,"lng":17.08943,"name_de":"Kl. Silkow","name_pl":"\u017belk\u00f3wko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017belkowo \u2014 po niemiecku Wendisch Silkow, a w latach 1937\u20131945 Schwerinsh\u00f6he \u2014 mia\u0142o wi\u0119cej ni\u017c jedno miejsce poch\u00f3wku. Z cmentarza przyko\u015bcielnego nie zosta\u0142o nic pr\u00f3cz kamienia upami\u0119tniaj\u0105cego mieszka\u0144c\u00f3w poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Drugi, wiejski, za\u0142o\u017cono na zach\u00f3d od wsi, na niewielkim wzniesieniu przy polnej drodze. Jego granice, wyznaczone kamiennym wa\u0142em, zachowa\u0142y si\u0119 szcz\u0105tkowo, starodrzew w wi\u0119kszo\u015bci wyci\u0119to, a o dawnej funkcji miejsca \u015bwiadczy kilka fragment\u00f3w kamiennych nagrobk\u00f3w. W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych obrys cmentarza wyznacza\u0142y brzozy sadzone wzd\u0142u\u017c granicy. W zachodniej cz\u0119\u015bci parku stoi ponadto wysoki kamienny pomnik, wzniesiony ku czci poleg\u0142ych w pierwszej wojnie albo ku czci w\u0142a\u015bcicieli \u017belkowa, rodziny von Schwerin. W parku pomnik ten wyznacza dzi\u015b uk\u0142ad i o\u015b wsp\u00f3\u0142czesnego cmentarza.\n\nWie\u015b by\u0142a ewangelicka i le\u017ca\u0142a w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W 1784 roku \u017belkowo liczy\u0142o 15 dym\u00f3w; by\u0142 tu m\u0142yn zwany die Schwarzm\u00fchle.\n\nPocz\u0105tkowo \u017belkowo by\u0142o fili\u0105 parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df-Garde) w synodzie s\u0142upskim; w 1820 roku uzyska\u0142o w\u0142asn\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105, w 1891 wikariat, a w 1899 pe\u0142n\u0105 samodzielno\u015b\u0107. Rejestr nazwisk spisu parafii pomorskich z 1932 roku notuje przy Wendisch Silkow pastora K\u00e4dinga. Z braku ko\u015bcio\u0142a nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano pocz\u0105tkowo w szkole albo w stodole; budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a rozpocz\u0119to w 1871 roku. 29 stycznia 1879 roku po\u015bwi\u0119cono granitowy, neogotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u017belkowie. Przy nim urz\u0105dzono cmentarz.\n\n9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona; tego samego dnia zastrzelono hrabin\u0119 Margarete von Schwerin. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlano od 1946 roku. \u015awi\u0105tynia stoi i s\u0142u\u017cy dzi\u015b jako katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego.\n\nGminny program opieki nad zabytkami gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 wymienia w \u017belkowie cmentarz ewangelicki z drugiej po\u0142owy XIX wieku, odr\u0119bny od cmentarza komunalnego za\u0142o\u017conego po 1945 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, has\u0142o \u017belkowo; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Schwerinsh\u00f6he; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVII/137/25 z 28 sierpnia 2025 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1005; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 256.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1005","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 256","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"program opieki nad zabytkami","tytul":"Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027, uchwa\u0142a nr XVII/137/25 Rady Gminy G\u0142\u00f3wczyce z dnia 28 sierpnia 2025 r., Dz. Urz. Woj. Pom. 2025, poz. 3218, s. 64","url":"https://edziennik.gdansk.uw.gov.pl/GetActPdf.ashx?year=2025&book=0&position=3218"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0561","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.595263,"lng":17.205968,"name_de":"Wendisch Silkow (1937\u20131945 Schwerinsh\u00f6he; formy starsze: Sillichow, Selkow)","name_pl":"\u017belkowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w \u017belkowie, po niemiecku Wendisch Silkow, to murowana neogotycka \u015bwi\u0105tynia z kamienia polnego, budowana od 1871 roku i po\u015bwi\u0119cona 29 stycznia 1879 roku. Po 1945 roku przej\u0105\u0142 j\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki; dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Antoniego Padewskiego, nale\u017c\u0105cy do parafii Przemienienia Pa\u0144skiego we Wrze\u015bciu.\n\nW 1784 roku \u017belkowo liczy\u0142o 15 dym\u00f3w; by\u0142 tu m\u0142yn zwany die Schwarzm\u00fchle. Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df-Garde) w synodzie s\u0142upskim.\n\nW 1820 roku powsta\u0142a tu gmina ko\u015bcielna, kt\u00f3ra z braku \u015bwi\u0105tyni zbiera\u0142a si\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwa w szkole albo w stodole. W 1891 roku utworzono wikariat parafialny, obs\u0142ugiwany kolejno przez Paula Veddera, Richarda Brunnemanna i Ottona Poettera, a 31 marca 1899 roku zniesiono zwi\u0105zek duszpasterski Gardny Wielkiej i \u017belkowa i ustanowiono w \u017belkowie samodzielne probostwo \u2014 pierwszym proboszczem zosta\u0142 Poetter. W pa\u017adzierniku 1905 roku izba karna s\u0105du krajowego w S\u0142upsku rozpatrywa\u0142a spraw\u0119 o znies\u0142awienie, kt\u00f3r\u0105 pastor Poetter wytoczy\u0142 Hugonowi R\u00f6hlowi, redaktorowi konserwatywnego \u201eB\u00fctower Anzeiger\u201d; wed\u0142ug berli\u0144skiej \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d proces obr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w oskar\u017cenie samego pastora, bo oko\u0142o dwudziestu nauczycieli zezna\u0142o jako \u015bwiadkowie, \u017ce byli przez niego krzywdzeni i szykanowani. W styczniu 1908 roku prasa donios\u0142a, \u017ce regencja, wydzia\u0142 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i szk\u00f3\u0142, powierzy\u0142a powiatow\u0105 i miejscow\u0105 inspekcj\u0119 szk\u00f3\u0142 parafii \u017celkowskiej powiatowemu inspektorowi szkolnemu, pastorowi Wenzlaffowi z Wrze\u015bcia; Poetter, kt\u00f3ry mieszka\u0142 nadal w \u017belkowie, by\u0142 wcze\u015bniej miejscowym inspektorem szkolnym. W lipcu 1908 roku mianowano go pastorem w synodzie Jacobshagen, a probostwo w \u017belkowie, wolne od patronatu, og\u0142oszono do natychmiastowego obsadzenia, z pensj\u0105 zasadnicz\u0105 1800 marek obok wolnego mieszkania. Pagel pisze, \u017ce \u017cycie ko\u015bcielne gminy toczy\u0142o si\u0119 spokojnie, poza przej\u015bciowymi i nieznacznymi sk\u0142onno\u015bciami separatystycznymi. Parafia nie mia\u0142a patrona i obejmowa\u0142a, obok samego \u017belkowa, Alt- i Neu-Gutzmerow, Bandsechow, Sorchow oraz dobra rycerskie Schojow. Drugim proboszczem zosta\u0142 w 1909 roku ten sam Richard Brunnemann, kt\u00f3ry by\u0142 tu wcze\u015bniej wikariuszem, a w mi\u0119dzyczasie pracowa\u0142 jako pastor i misjonarz w Maraszu w Azji Mniejszej. W listopadzie 1913 roku Brunnemann otrzyma\u0142 Order Or\u0142a Czerwonego IV klasy. W styczniu 1918 roku og\u0142oszono, \u017ce probostwo zwolni si\u0119 z dniem 1 marca 1918 roku; parafia liczy\u0142a wtedy 1600 dusz i mia\u0142a jeden ko\u015bci\u00f3\u0142, pensja zasadnicza wynosi\u0142a 2400 marek, a nowa plebania mia\u0142a \u015bwiat\u0142o elektryczne. W przybud\u00f3wce plebanii mie\u015bci\u0142y si\u0119 sala konfirmand\u00f3w i sala parafialna oraz stacja diakonis, a wie\u015b mia\u0142a stacj\u0119 na linii kolejowej S\u0142upsk\u2013Cecenowo; podania przyjmowa\u0142a rada parafialna. Rejestr nazwisk spisu parafii pomorskich z 1932 roku notuje przy Wendisch Silkow pastora K\u00e4dinga. W 1940 roku parafia, jako Kirchspiel Schwerinsh\u00f6he, obejmowa\u0142a pi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci i liczy\u0142a 1580 wiernych.\n\n\u017belkowo, w latach 1938\u20131945 Schwerinsh\u00f6he (wed\u0142ug Pagla nazw\u0119 zmieniono w 1937 roku), le\u017cy nad \u0141upaw\u0105, w dawnym powiecie s\u0142upskim rejencji koszali\u0144skiej. Okolica nale\u017ca\u0142a do dawnego obszaru lutera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w, a nazwa wsi w dialekcie s\u0142owi\u0144skim brzmia\u0142a \u017delk\u0289\u0300\u0275\u032fv\u00e4. Mieszka\u0144cy byli ewangelikami; w 1925 roku naliczono tu dw\u00f3ch katolik\u00f3w. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wynosi\u0142a 380 w 1910 roku, 648 w 1933 (w 1929 roku przy\u0142\u0105czono do gminy maj\u0105tek Schojow) i 615 w 1939 (Pagel podaje dla 1939 roku 616). Dzi\u015b \u017belkowo liczy oko\u0142o 280 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nArmia Czerwona zaj\u0119\u0142a wie\u015b 9 marca 1945 roku; mieszka\u0144cy, zaskoczeni szybkim nadej\u015bciem wojsk, ukryli si\u0119 w okolicznych lasach. W lecie 1945 roku wie\u015b przesz\u0142a pod administracj\u0119 polsk\u0105 i podlega\u0142a urz\u0119dowi w Gardnie Wielkiej, a od wrze\u015bnia 1946 roku wysiedlano ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105.\n\nZ cmentarza przyko\u015bcielnego nie przetrwa\u0142o nic pr\u00f3cz kamienia upami\u0119tniaj\u0105cego poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Wiejski cmentarz, za\u0142o\u017cony na zach\u00f3d od wsi na niewielkim wzniesieniu przy drodze polnej, ma szcz\u0105tkowo zachowany kamienny wa\u0142 graniczny i kilka fragment\u00f3w nagrobk\u00f3w; starodrzew w wi\u0119kszo\u015bci wyci\u0119to, a jeszcze w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych granice wyznacza\u0142y brzozy. W zachodniej cz\u0119\u015bci parku stoi wysoki kamienny pomnik ku czci poleg\u0142ych albo cz\u0142onk\u00f3w rodziny von Schwerin, w\u0142a\u015bcicieli wsi \u2014 dzi\u015b wyznacza o\u015b wsp\u00f3\u0142czesnego cmentarza.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Wikipedia \u2014 \u017belkowo; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 515; K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013, s. 95; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 897\u2013902; Parafia pod wezwaniem Przemienienia Pa\u0144skiego we Wrze\u015bciu \u2014 diecezja pelpli\u0144ska; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1005; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 256; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 1 listopada 1905 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 14 stycznia 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 lipca 1908 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 5 listopada 1913 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 10 stycznia 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":1871,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Wikipedia \u2014 \u017belkowo","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%BBelkowo"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Parafia pw. Przemienienia Pa\u0144skiego we Wrze\u015bciach \u2014 diecezja pelpli\u0144ska","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-przemienienia-panskiego-we-wrzesciach/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1005","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 256","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 1 listopada 1905 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ZTZRC7TIO5BIDDQYCRS3N3SARPEORYIF"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eK\u00f6nigsberger Hartungsche Zeitung\u201d, 14 stycznia 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/ANF5ALNJZB5CRI4BCEYNZZKEUVX2PKOM"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 8 lipca 1908 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3ZEU7UWTOWI7JLKTPCTETOILSZULBX5F"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 5 listopada 1913 roku, s. 1 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/YNHLZ7N76S2VFJK5FHYF7UKZ3GY5QFQV"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 10 stycznia 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/N2HYCLQFDYYW62GYRFYARQHKROVSRC6J"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Teil II: Regierungsbezirk K\u00f6slin, Stettin 1912, s. 515","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0262","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.595263,"lng":17.205968,"name_de":"Wendisch Silkow","name_pl":"\u017belkowo \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Wendisch Silkow)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Zgierz, przed 1945 rokiem Fichtkaten, by\u0142 osad\u0105 w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze; dzi\u015b le\u017cy w gminie G\u0142\u00f3wczyce. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni ani kaplicy nie mia\u0142; pozosta\u0142 po nim cmentarz. Le\u017cy oko\u0142o 400 metr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od zabudowa\u0144, na wsch\u00f3d od g\u0142\u00f3wnej drogi z Ciemina do Zgierza, na lekkim wzniesieniu po\u015br\u00f3d lasu. Gminny program opieki nad zabytkami gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 wymienia go w ewidencji konserwatorskiej jako cmentarz ewangelicki z oko\u0142o 1918 roku. Stoi na nim zdewastowany pomnik ustawiony na kilku stopniach. Mieszka\u0144cy Zgierza potwierdzaj\u0105, \u017ce na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku sta\u0142 on na swoim miejscu, a pod nim znajdowa\u0142a si\u0119 krypta.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Fichtkaten nie ma osobnego wiersza, bo nie tworzy\u0142 gminy. Figuruje w wykazie osad wchodz\u0105cych w sk\u0142ad jednostek gminnych (Wohnpl\u00e4tze als Theile der Gemeindeeinheiten), przy pozycji 336 \u2014 obwodzie dworskim Zezenow (Cecenowo) \u2014 obok Bottke i Neu Zezenow, jako \u201eFichtkathen 1 u. 12\u201d, czyli jeden budynek mieszkalny i 12 mieszka\u0144c\u00f3w (strona 185). Sam obw\u00f3d dworski liczy\u0142 252 mieszka\u0144c\u00f3w, wszystkich ewangelik\u00f3w; spis przypisuje go do parafii, urz\u0119du stanu cywilnego i obwodu urz\u0119dowego w Cecenowie. Zgierz nale\u017ca\u0142 zatem w 1895 roku do parafii ewangelickiej w Cecenowie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto.\n\nPo zaj\u0119ciu okolicy przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 8 marca 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 i s\u0142owi\u0144sk\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Zgierz \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim, s. 93; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895; Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013, s. 93; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVII/137/25 z 28 sierpnia 2025 roku).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2013 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Dawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim, S\u0142upsk 2013","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0800","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.64036,"lng":17.40301,"name_de":"Fichtkaten","name_pl":"Zgierz \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Zgojewie le\u017cy w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy drodze ku \u017boruchowu, na skraju lasu. Jest dwukwaterowy, za\u0142o\u017cony na planie prostok\u0105ta. W cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej zachowa\u0142y si\u0119 graniczne nasadzenia \u015bwierkowe, a na ca\u0142ej d\u0142ugo\u015bci od strony drogi ogranicza go niewysoki wa\u0142 z cios\u00f3w kamiennych. Widnieje na mapie z lat 1889\u20131891. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 ewangelick\u0105 wysiedlono, a cmentarz pozostaje nieczynny.\n\nW 1784 roku Zgojewo, po\u0142o\u017cone nad \u0141upaw\u0105, liczy\u0142o 19 dym\u00f3w i mia\u0142o nauczyciela; z d\u00f3br p\u0142acono 26 talar\u00f3w daniny.\n\nZgojewo, po niemiecku Schojow, by\u0142o wsi\u0105 i maj\u0105tkiem szlacheckim w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Maj\u0105tek dzier\u017cyli kolejno von Rexinowie, von Bellingowie od 1763 roku i von Schwerinowie od 1855 roku. W 1945 roku zgin\u0119\u0142a ostatnia w\u0142a\u015bcicielka, hrabina Margarete von Schwerin.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a Zgojewo nie mia\u0142o. Pocz\u0105tkowo nale\u017ca\u0142o do parafii w Gardnie Wielkiej (Gro\u00df-Garde) w synodzie s\u0142upskim; w s\u0105siednim \u017belkowie utworzono w 1891 roku wikariat, a 31 marca 1899 roku samodzieln\u0105 parafi\u0119, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142 odt\u0105d tak\u017ce maj\u0105tek Zgojewo. Granitowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u017belkowie \u2014 od 1937 roku zwanym Schwerinsh\u00f6he \u2014 konsekrowano 29 stycznia 1879 roku. Wed\u0142ug relacji z po\u015bwi\u0119cenia, og\u0142oszonej w lutym 1879 roku w berli\u0144skim \u201eReichsbote\u201d, budowa nie dosz\u0142aby do skutku bez ofiarno\u015bci okolicznych ziemian; gazeta wymieni\u0142a w\u015br\u00f3d nich zmar\u0142ego ju\u017c wtedy hrabiego Schwerina ze Zgojewa nad \u0141upaw\u0105, kt\u00f3ry ofiarowa\u0142 du\u017ce sumy. W relacji z procesu s\u0105dowego, kt\u00f3r\u0105 jesieni\u0105 1905 roku og\u0142osi\u0142a berli\u0144ska \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d, kolejny hrabia von Schwerin ze Zgojewa wyst\u0119puje jako patron ko\u015bcio\u0142a w \u017belkowie. Swoich zmar\u0142ych mieszka\u0144cy Zgojewa grzebali na miejscowym cmentarzu ewangelickim.\n\nNiemiecka nazwa \u017belkowa, Wendisch Silkow, znaczy \u017belkowo \u201es\u0142owia\u0144skie\u201d; okolica le\u017cy na obrze\u017cu ziemi S\u0142owi\u0144c\u00f3w, lutera\u0144skiej ludno\u015bci s\u0142owia\u0144skiej znad jezior \u0141ebsko i Gardno.\n\nW 2004 roku Roman de Malachinski opisa\u0142 cmentarz jako ca\u0142kowicie zdewastowany i zaro\u015bni\u0119ty, bez \u017cadnych grob\u00f3w, o wymiarach oko\u0142o 35 na 40 krok\u00f3w, dawniej otoczony kamiennym murem; od strony drogi polnej zosta\u0142y resztki muru z bram\u0105. Samotnie stoi na nim du\u017cy gr\u00f3b \u017co\u0142nierski z polnych kamieni: porucznika Waldemara Lutza (ur. 21 lipca 1914, zm. 9 pa\u017adziernika 1939). W kamieniu wykuto krzy\u017c i napis \u201eEr starb den Fliegertod\u201d \u2014 zgin\u0105\u0142 jako lotnik.\n\nGminny program opieki nad zabytkami gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 ujmuje go w ewidencji konserwatorskiej jako cmentarz ewangelicki z 2 po\u0142owy XIX wieku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIV, Warszawa 1895, has\u0142o Zgojewo; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 515; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 94; R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004); kopia z 2005 roku w Internet Archive (stolp.de); trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy G\u0142\u00f3wczyce na lata 2024\u20132027 (uchwa\u0142a nr XVII/137/25 z 28 sierpnia 2025 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1001\u20131002; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 lutego 1879 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 29 pa\u017adziernika 1905 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Tom XIV, has\u0142o Zgojewo","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"R. de Malachinski, \u201eGrabsteine auf ehemaligen deutschen Friedh\u00f6fen im Kreis Stolp in Pommern\u201d, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj\u2013lipiec 2004)","url":""},{"typ":"materia\u0142y prywatne","tytul":"trop przekazany przez Claudi\u0119 Fredrich","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1001\u20131002","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 lutego 1879 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/A4YLAZKLII2XVISHFN7O7Q25BBRRBJRY"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 29 pa\u017adziernika 1905 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GUXKCQAK4KC6E5YY47E3GR2OFPMCKJIU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 515","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0560","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.572447,"lng":17.210039,"name_de":"Schojow","name_pl":"Zgojewo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zielenin \u2014 po niemiecku Zelenin, w XIX wieku tak\u017ce Alth\u00fctte albo Alte H\u00fctte, po kaszubsku Zeleni\u00f4 \u2014 le\u017ca\u0142 w powiecie ko\u015bcierskim (Kreis Berent) w Prusach Zachodnich, w rejencji gda\u0144skiej, i by\u0142 obwodem dworskim (Gutsbezirk) w okr\u0119gu urz\u0119dowym Putz (Puc), podleg\u0142ym s\u0105dowi obwodowemu w Ko\u015bcierzynie. W 1942 roku okupant nada\u0142 miejscowo\u015bci Zielenin nazw\u0119 Alteh\u00fctte. Nazwa \u201eAlth\u00fctte\u201d by\u0142a dawn\u0105, zwyczajow\u0105 nazw\u0105 samej Zieleniny, a s\u0105siednie W\u0119twie nazywa\u0142o si\u0119 dawniej Neuh\u00fctte.\n\nWie\u015b wymieniono w 1284 roku jako Zclonino w ziemi Pirsna. Zielenina by\u0142a pierwotnie osad\u0105 Ma\u0142ego Klincza; po post\u0119powaniu upad\u0142o\u015bciowym Gotartowskiego oddzielono j\u0105 i przy\u0142\u0105czono do Wielkiego Klincza. W lustracji z 1772 roku Zielenina figuruje jako pustkowie szlacheckie nale\u017c\u0105ce do Wielkiego Kli\u0144cza, w posiadaniu Agnieszki Zawadzkiej, a poddani \u2014 dzier\u017cawca folwarku i sze\u015bciu zagrodnik\u00f3w \u2014 byli wyznania ewangelickiego. Pruskie ksi\u0119gi hipoteczne uzupe\u0142niaj\u0105 zapis lustracji: Kazimierz Zawadzki naby\u0142 Zielenin w 1760 roku od Antoniego W\u0105glikowskiego, po nim dobra przesz\u0142y na jego syn\u00f3w \u2014 w wykazie wasali z lat 1774\u20131775 figuruje 32-letni Albert Zawadzki, mieszkaj\u0105cy w Wielkim Kli\u0144czu. W 1784 roku Antoni Zawadzki sprzeda\u0142 Zielenin Karolowi Lewald-Jezierskiemu; od 1806 roku nale\u017ca\u0142 on do jego syna Mateusza.\n\nDobra rycerskie liczy\u0142y p\u00f3\u017aniej 396 hektar\u00f3w; dziedzicem by\u0142 Selchow, w 1856 roku von Brauneck. Hodowano tu byd\u0142o holenderskie, a mas\u0142o sprzedawano do Berlina. W 1820 roku mieszka\u0142o tu 40 os\u00f3b przy 7 paleniskach, w 1905 roku \u2014 75. W\u0142asnej parafii Zielenin nie mia\u0142: ewangelicy chodzili do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w Ko\u015bcierzynie (Berent), a *S\u0142ownik geograficzny* wskazuje dla Zielenina t\u0119 sam\u0105 miejscowo\u015b\u0107 jako siedzib\u0119 parafii, nie podaj\u0105c wyznania.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a ani kaplicy ewangelickiej we wsi; cmentarz ewangelicki gminny wykaz cmentarzy ewangelickich datuje na 1824 rok. Tomasz Hinc w duplikatach ksi\u0105g metrykalnych parafii ewangelickiej w Nowym Barkoczynie, przechowywanych w Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku, znalaz\u0142 pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 o cmentarzu pod rokiem 1827. Z ksi\u0105g zgon\u00f3w z lat 1824\u20131874 wynika przy tym, \u017ce grzebano tu zmar\u0142ych z dw\u00f3ch miejscowo\u015bci okr\u0119gu ko\u015bcielnego Nowego Barkoczyna \u2014 B\u0119dominka i B\u0119domina; w B\u0119dominku cmentarza w tych latach jeszcze nie by\u0142o. W pierwszym powszechnym spisie ludno\u015bci Rzeczypospolitej, przeprowadzonym 30 wrze\u015bnia 1921 roku, obw\u00f3d dworski Zielenina \u2014 obejmuj\u0105cy w\u00f3wczas tak\u017ce B\u0119domi\u0144sk\u0105 Papierni\u0119 \u2014 liczy\u0142 102 mieszka\u0144c\u00f3w, 55 m\u0119\u017cczyzn i 47 kobiet, wszystkich wyznania rzymskokatolickiego i wszystkich deklaruj\u0105cych narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105. Ewangelika nie by\u0142o tu ani jednego. Po 1945 roku cmentarz nie by\u0142 u\u017cytkowany. Dzi\u015b figuruje w wykazie poewangelickich cmentarzy gminy Ko\u015bcierzyna jako obiekt nieczynny.\n\nTomasz Hinc opisa\u0142 go z autopsji: le\u017cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l s\u0142u\u017c\u0105cych dzi\u015b za pastwiska, na wzg\u00f3rzu, widoczny z daleka. Ogrodzenia nie ma \u2014 po dawnym wale kamiennym zosta\u0142a sterta kamieni, a granice znaczy rozmieszczenie drzew; dzia\u0142ka liczy 0,18 hektara. Zachowa\u0142y si\u0119 trzy groby os\u00f3b doros\u0142ych i dwa dzieci\u0119ce, a przy nich trzy ca\u0142e, nieuszkodzone p\u0142yty nagrobne z lastryko, w tym jedna dzieci\u0119ca, oraz stela pozbawiona inskrypcji.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Ko\u015bcierzyna (Berent) i podaje tu 47 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010, rozdzia\u0142y IV.1 i IV.15 (z kwerend\u0105 w Archiwum Pa\u0144stwowym w Gda\u0144sku, sygn. 2138/2); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIV, has\u0142o \u201eZielenina\u201d; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat ko\u015bcierski, obszary dworskie, poz. 39; ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Ko\u015bcierzyna; \u201eGermanizacja nazw miejscowo\u015bci w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie 1939\u20131945\u201d, Instytut Pami\u0119ci Narodowej, tabela powiatu ko\u015bcierskiego, poz. 77; M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 138 (s. 6), nr 1170 (s. 70\u201371); H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 108; H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 87; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie \u2014 Gmina Ko\u015bcierzyna","url":"https://koscierzyna.pl/cmentarze-ewangelickie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"T. Hinc, \u201eZapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Ko\u015bcierzyna\u201d, Ko\u015bcierzyna 2010","url":""},{"typ":"edycja \u017ar\u00f3d\u0142owa","tytul":"M. Kubicki (wst\u0119p i oprac.), \u201eGermanizacja nazw miejscowo\u015bci w Okr\u0119gu Rzeszy Gda\u0144sk-Prusy Zachodnie 1939\u20131945. Wyb\u00f3r \u017ar\u00f3de\u0142\u201d, Instytut Pami\u0119ci Narodowej, Gda\u0144sk\u2013Warszawa 2022 (Dziennik Rozporz\u0105dze\u0144 Namiestnika Rzeszy nr 58 z 1 IX 1942 i nr 11 z 6 III 1943)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 138 (s. 6), nr 1170 (s. 70\u201371)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eHistorische Nachrichten \u00fcber die Landschaft um Berent und die Anf\u00e4nge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 10 (1883), s. 108","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Schuch, \u201eDie Zust\u00e4nde der Landbev\u00f6lkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772\u201d, \u201eZeitschrift des Westpreu\u00dfischen Geschichtsvereins\u201d, z. 15 (1886), s. 87","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0152","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.12208,"lng":18.08726,"name_de":"Zelenin (nazwa nadana przez okupanta 1942\u20131945: Alteh\u00fctte)","name_pl":"Zielenin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"ko\u015bcierski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Zielinie, w gminie Trzebielino, jest dzi\u015b zdewastowany: nagrobki s\u0105 uszkodzone, a starodrzew w wi\u0119kszo\u015bci wyci\u0119to. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia go jako cmentarz historyczny.\n\nZielin, po niemiecku Sellin, wzmiankowany po raz pierwszy w 1301 roku, by\u0142 dawnym lennem rodu von Puttkamer. W 1927 roku maj\u0105tek liczy\u0142 1291 hektar\u00f3w. Przed 1945 rokiem wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg) w rejencji koszali\u0144skiej, w prowincji Pomorze.\n\nW\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a ani parafii Zielin nie mia\u0142. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Cetyniu (Zettin), a w\u0142a\u015bciciele d\u00f3br zieli\u0144skich byli wsp\u00f3\u0142kolatorami tamtejszego ko\u015bcio\u0142a; katolicy podlegali parafii w Miastku.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku uj\u0105\u0142 Zielin w dw\u00f3ch rubrykach: w gminie wiejskiej naliczono 202 ewangelik\u00f3w, w obwodzie dworskim \u2014 234; katolik\u00f3w nie zapisano w \u017cadnej z nich. W 1925 roku maj\u0105tek liczy\u0142 312 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1939 roku gmina wiejska \u2014 480. Na pocz\u0105tku marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a Armia Czerwona.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Zielin mia\u0142 nauczyciela i nale\u017ca\u0142 do synodu s\u0142upskiego.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 808; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 162\u2013163, pozycja 39, i s. 166\u2013167, pozycja 112; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 80; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Trzebielino, pozycja 74.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Zielin (wie\u015b w wojew\u00f3dztwie pomorskim) \u2014 Wikipedia","url":"https://pl.wikipedia.org/wiki/Zielin_(wie%C5%9B_w_wojew%C3%B3dztwie_pomorskim)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Kummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Rummelsburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 808","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 80","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0804","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.250552,"lng":17.106484,"name_de":"Sellin","name_pl":"Zielin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"bytowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w Zielonej G\u00f3rze za\u0142o\u017cono w drugiej po\u0142owie XIX wieku w lesie za wsi\u0105. Chowano tu ewangelik\u00f3w z samej wsi oraz z Mo\u015bcisk, Szteklina i Wysokiej. Nekropolia liczy\u0142a oko\u0142o dwudziestu grob\u00f3w i by\u0142a czynna do 1945 roku; zachowa\u0142a si\u0119 jako relikt. Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wymienia j\u0105 pod pozycj\u0105 270 wykazu gminy Lubichowo \u2014 bez datowania i bez opisu po\u0142o\u017cenia.\n\nZielona G\u00f3ra (po niemiecku Gr\u00fcneberg) to le\u015bna miejscowo\u015b\u0107 na skraju Bor\u00f3w Tucholskich, przed 1920 rokiem w powiecie starogardzkim (Kreis Preu\u00dfisch Stargard), potem w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, a w latach 1939\u20131945 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105. Wzmiankowano j\u0105 w 1373 roku; pobliska kolonia Budda powsta\u0142a przy dawnym piecu smolnym. W wizytacji archidiakonatu pomorskiego, w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci uposa\u017caj\u0105cych parafi\u0119 w Lubichowie, zapisano, \u017ce Zielona G\u00f3ra \u201eby\u0142a wsi\u0105, lecz opustosza\u0142a, a teraz mieszka w niej dzier\u017cawca\u201d i \u017ce nic z niej do parafii nie wp\u0142ywa.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Zielonej G\u00f3rze 69 mieszka\u0144c\u00f3w: 4 luteran\u00f3w i 65 katolik\u00f3w. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w Gr\u00fcneberg razem z nale\u017c\u0105c\u0105 do niego osad\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 19 budynk\u00f3w mieszkalnych i 233 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 31 ewangelik\u00f3w i 202 katolik\u00f3w. Wymienia\u0142 tu pi\u0119\u0107 gospodarstw ch\u0142opskich i pi\u0119\u0107 zagr\u00f3d cha\u0142upniczych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Borzechowie; katolicy \u2014 do parafii w Lubichowie; dzieci nale\u017ca\u0142y do okr\u0119gu szkolnego w Wiesenwald.\n\nPruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisa\u0142 Gr\u00fcneberg w\u015br\u00f3d obwod\u00f3w dworskich powiatu starogardzkiego: 240 mieszka\u0144c\u00f3w, po 120 m\u0119\u017cczyzn i kobiet, w dziewi\u0119tnastu budynkach mieszkalnych i czterdziestu czterech gospodarstwach domowych. W\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o 16 ewangelik\u00f3w i 224 katolik\u00f3w. Spis zapisuje parafi\u0119 ewangelick\u0105 w Borzechowie pod nazw\u0105 \u201eBordzichow\u201d. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykaza\u0142 w obwodzie dworskim 368 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 29 niemieckoj\u0119zycznych \u2014 24 ewangelik\u00f3w i 5 katolik\u00f3w \u2014 oraz 339 os\u00f3b m\u00f3wi\u0105cych po polsku. W 1910 roku urz\u0105d stanu cywilnego i obw\u00f3d urz\u0119dowy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w Lubichowie. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 wrze\u015bnia 1921 roku, odnotowa\u0142 w tym samym obwodzie dworskim 45 budynk\u00f3w i 389 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym dziesi\u0119cioro wyznania ewangelickiego; tyle samo os\u00f3b poda\u0142o narodowo\u015b\u0107 niemieck\u0105, a 379 polsk\u0105.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje tu 24 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 58, nr 73; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, powiat Preu\u00dfisch Stargard, s. 34, poz. 82; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig. Auf Grund der Ergebnisse der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912, powiat Preu\u00dfisch Stargard, poz. 87; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, tom XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat starogardzki, s. 47, poz. 40; \u201eVisitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozra\u017cewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae\u201d, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I\u2013III, Toru\u0144 1897\u20131899, s. 236; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, wykaz gminy Lubichowo, poz. 270; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarz ewangelicki w Zielonej G\u00f3rze \u2014 Kociewie24.eu; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 206, pozycja 83; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarz ewangelicki w Zielonej G\u00f3rze \u2014 Kociewie24.eu","url":"https://kociewie24.eu/obiekt/cmentarz-ewangelicki-w-zielonej-gorze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Preu\u00dfisch Stargard","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 206, pozycja 83","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0173","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.87609,"lng":18.46321,"name_de":"Gr\u00fcneberg","name_pl":"Zielona G\u00f3ra \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"starogardzki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela w Zielonce Pas\u0142\u0119ckiej (po niemiecku Gr\u00fcnhagen) wzniesiono w latach 1778\u20131792. Jest barokowy i ceglany. Wraz z cmentarzem przyko\u015bcielnym obj\u0119to go jednym wpisem do rejestru zabytk\u00f3w \u2014 pod numerem 596/69, decyzj\u0105 z 12 marca 1968 roku.\n\nDo XVII wieku wie\u015b by\u0142a fili\u0105 parafii w Kwitajnach, potem sta\u0142a si\u0119 siedzib\u0105 samodzielnej parafii lutera\u0144skiej. Nale\u017ca\u0142y do niej maj\u0105tki ziemskie w Rydz\u00f3wce, Drulitach, K\u0105tach, Dargowie, Piniewie i Zielnie, wie\u015b czynszowa Awajki oraz mniejsze folwarki w Majkach, Talpitach, Tumpitach, Czarnej G\u00f3rze, Pergozach i W\u0105nikach. W maju 1897 roku urz\u0119dowe obwieszczenie w \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d wymienia\u0142o w\u015br\u00f3d spraw prowadzonych w powiecie pas\u0142\u0119ckim wykup ci\u0119\u017car\u00f3w realnych, kt\u00f3re maj\u0105tki Dargowo i Talpity \u015bwiadczy\u0142y na rzecz ko\u015bcielnych instytucji w Zielonce.\n\nAdolf Boetticher w inwentarzu zabytk\u00f3w z 1898 roku uzna\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 za ma\u0142o znacz\u0105cy. Zanotowa\u0142, \u017ce przywilej wsi pochodzi z 1483 roku, a w ko\u015bciele wisi dzwon z 1506 roku z \u0142aci\u0144sk\u0105 modlitw\u0105 do Chrystusa i imieniem Maryi. Do parafii w Zielonce nale\u017ca\u0142a wtedy reformowana gmina w Samrodt w powiecie mor\u0105skim.\n\nDzwon z 1506 roku wisi w wie\u017cy do dzi\u015b. El\u017cbieta Wr\u00f3blewska zwraca uwag\u0119, \u017ce w jego napisie umieszczono \u015bredniowieczn\u0105 niemieck\u0105 nazw\u0119 wsi, \u201egrunhan\u201d; na Pomorzu zna tylko jeszcze jeden dzwon z nazw\u0105 miejscowo\u015bci, w Sztumie, i przypuszcza, \u017ce oba wysz\u0142y z tego samego warsztatu, kt\u00f3ry za Bernhardem Schmidem z du\u017c\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105 \u0142\u0105czy z Elbl\u0105giem. Drugi, mniejszy dzwon odla\u0142 w 1746 roku elbl\u0105ski ludwisarz Johann Heusler, przyby\u0142y z Norymbergi; napis na nim u\u0142o\u017cy\u0142 na polecenie patrona ko\u015bcio\u0142a, hrabiego Rzeszy Philippa Ottona von D\u00f6nhoffa, pastor Michael Theodor Nagel. Tego dzwonu ju\u017c nie ma \u2014 autorka przypuszcza, \u017ce zarekwirowano go na potrzeby wojenne w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej, a wiadomo o nim tylko z drewnianej tablicy w wie\u017cy. Takie tablice by\u0142y dwie: podawa\u0142y po niemiecku tre\u015b\u0107 napis\u00f3w obu dzwon\u00f3w, powsta\u0142y wed\u0142ug autorki zapewne przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 i s\u0105 obiektami unikatowymi na terenie Polski. W 1996 roku jedna by\u0142a przymocowana do belki wie\u017cy, drug\u0105 w nieznanych okoliczno\u015bciach zdj\u0119to. Obok po\u0142udniowej zakrystii, w osobnej dzwonniczce, wisi trzeci dzwon, gda\u0144skiego ludwisarza Ambrosiusa Rofmana, z cyfr\u0105 4 na szyi, w kt\u00f3rej Wr\u00f3blewska widzi by\u0107 mo\u017ce ostatni\u0105 cyfr\u0119 roku 1584.\n\nStudium gminne zaznacza, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Zielonce Pas\u0142\u0119ckiej nie nale\u017cy do typu skromnych, prywatnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w oberlandzkich, typowego dla ziemi pas\u0142\u0119ckiej, lecz nosi cechy baroku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 ewangelicki do 1945 roku; dzi\u015b jest rzymskokatolick\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 parafialn\u0105. Wed\u0142ug Roberta Ziemia\u0144skiego katolickie nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano w tym ko\u015bciele ju\u017c w 1946 roku. Wed\u0142ug El\u017cbiety Wr\u00f3blewskiej, kt\u00f3ra opiera si\u0119 na Roczniku Diecezji Warmi\u0144skiej z 1974 roku, sta\u0142 tu na pewno ju\u017c w 1506 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany, a obecny wzniesiono na miejscu dawnego: wie\u017c\u0119 w 1778 roku, ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1792 roku; parafi\u0119 katolick\u0105 utworzono po 1945 roku, a kanonicznie erygowano w 1962 roku.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Johann Scheibe (1542), Paul Witte (1554), Thomas Justitior (1562), Kilian Hostius (1576), Michael Altroggen (1707), Ernst Gottlieb Neubeccius (1709\u20131712), Samuel Reimann (1712), Christian David Cr\u00fcger (1740), Wilhelm Pisanski (1768), Gustav Heinrich Monbilly (1824), Carl Heinrich August Tr\u00f6der (1860), Johann August Leopold Maximilian Schliepe (1887), Robert Griggo (1922). Bez podanego roku: Theodor Kess\u00e4us, Johann Benjamin Riese.\n\nAlmanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejsz\u0105 parafi\u0119: si\u0119gaj\u0105ca czas\u00f3w przed reformacj\u0105, pod patronatem Familien- und Armenstiftung Quittainen, reprezentowanej przez hrabiego von D\u00f6nhoff-Quittainen. Liczy\u0142a 2598 dusz, 5 szk\u00f3\u0142 i 8 nauczycieli. Nale\u017ca\u0142y do niej: Gr\u00fcnhagen, Awecken, B\u00fcrgerh\u00f6fen, Canthen, Comthurhof, Comthurwalde, Dargau, Draulitten, Hartwichs, Juden, Kalthof, K\u00f6llming, Kr\u00f6nau, M\u00e4cken, Pergusen, Pinnau, Solainen, Talpitten, Taulen, Tompitten, Weinings. Pastorem by\u0142 wtedy, od 1887 roku, Maximilian Schliepe, urodzony w 1859 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa warmi\u0144sko-mazurskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k; Encyklopedia Warmii i Mazur, has\u0142o \u201ePas\u0142\u0119k (gmina miejsko-wiejska)\u201d; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Boetticher, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen\u201d, z. III: \u201eDas Oberland\u201d, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 29; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 21, 332; t. 2, s. 646; t. 3, s. 840, 895, 929; t. 4, s. 1213, 1263; t. 5, s. 1364, 1450, 1480; t. 6, s. 1571, 1594; t. 7, s. 1857, 2000; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15, 83; \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 5 maja 1897 roku, s. 15 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); E. Wr\u00f3blewska, \u201eTablice inskrypcyjne w wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a parafialnego \u015bw. Jana Chrzciciela w Zielonce Pas\u0142\u0119ckiej. Przyczynek do dziej\u00f3w dzwon\u00f3w na Pomorzu\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1996, nr 4, s. 659\u2013661; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191.*","built_year":1778,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"Encyklopedia Warmii i Mazur, has\u0142o \u201ePas\u0142\u0119k (gmina miejsko-wiejska)\u201d","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Pas%C5%82%C4%99k_(gmina_miejsko-wiejska)"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"inwentarz zabytk\u00f3w","tytul":"A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Ostpreu\u00dfen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, K\u00f6nigsberg 1898, s. 29","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 21, 332; t. 2, s. 646; t. 3, s. 840, 895, 929; t. 4, s. 1213, 1263; t. 5, s. 1364, 1450, 1480; t. 6, s. 1571, 1594; t. 7, s. 1857, 2000","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15, 83","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 5 maja 1897 roku, s. 15 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/MSQEOCAVMV2ZNIEZ5THHN6ZFQLQFHVT4"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"E. Wr\u00f3blewska, \u201eTablice inskrypcyjne w wie\u017cy ko\u015bcio\u0142a parafialnego \u015bw. Jana Chrzciciela w Zielonce Pas\u0142\u0119ckiej. Przyczynek do dziej\u00f3w dzwon\u00f3w na Pomorzu\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1996, nr 4, s. 659\u2013661","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1996-numer-4/komunikaty_mazursko_warminskie-r1996-t-n4-s659-661.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 191","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"KOS-0517","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.99612,"lng":19.69798,"name_de":"Gr\u00fcnhagen","name_pl":"Zielonka Pas\u0142\u0119cka \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (Gr\u00fcnhagen)","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142"},{"article_de":null,"article_pl":"Zielony Gr\u0105d le\u017cy w gminie Pas\u0142\u0119k, mi\u0119dzy lini\u0105 kolejow\u0105 z Elbl\u0105ga do Olsztyna a drog\u0105 krajow\u0105 numer 7; od p\u00f3\u0142nocy granic\u0119 wsi wyznacza rzeka Elszka. Osada powsta\u0142a w czasach krzy\u017cackich jako jedna z wsi lokowanych na prawie niemieckim w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci dzisiejszej gminy \u2014 obok Rogowa, Anio\u0142owa, Marianki i Starych Kus \u2014 i ma genez\u0119 wsi czynszowej. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu Preu\u00dfisch Holland w prowincji Prusy Wschodnie, a w XIX wieku wchodzi\u0142a w sk\u0142ad parafii ewangelickiej w Pas\u0142\u0119ku, razem ze Starym Dworem, Kupinem, Krosnem, Now\u0105 Wsi\u0105, Robitami i W\u0119zin\u0105. Jest siedzib\u0105 so\u0142ectwa obejmuj\u0105cego tak\u017ce Kalsk i le\u017cy sze\u015b\u0107 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Pas\u0142\u0119ka.\n\nZabytkowy cmentarz po\u0142o\u017cony jest na po\u0142udnie od wsi. Studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k, uchwalone 22 grudnia 2009 roku, wymienia go w\u015br\u00f3d obiekt\u00f3w zabytkowych Zielonego Gr\u0105du \u2014 obok czterech murowanych dom\u00f3w mieszkalnych z ko\u0144ca XIX i pocz\u0105tku XX wieku \u2014 nakazuje jego ochron\u0119 i rewaloryzacj\u0119 oraz wprowadza zakaz zabudowy jego terenu. Cmentarz s\u0105siaduje ze skupiskiem stanowisk archeologicznych: osad z wczesnej epoki \u017celaza i z okresu wp\u0142yw\u00f3w rzymskich.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: \u201eStudium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pas\u0142\u0119k\u201d, za\u0142\u0105czniki nr 1 i 3 do uchwa\u0142y nr XIV/91/09 Rady Miejskiej w Pas\u0142\u0119ku z 22 grudnia 2009 roku.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelicko-augsburskie","denomination":"ewangelicko-augsburskie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"http://mpzp.igeomap.pl/doc/paslek/00.pdf"},{"typ":"encyklopedia regionalna","tytul":"Encyklopedia Warmii i Mazur, has\u0142o \u201eZielony Gr\u0105d\u201d","url":"https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Zielony_Gr%C4%85d"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-1047","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.080009,"lng":19.610919,"name_de":"","name_pl":"Zielony Gr\u0105d \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz przyko\u015bcielny w Zimowiskach obejmuje teren ko\u015bcielny o powierzchni oko\u0142o 2070 metr\u00f3w kwadratowych, za\u0142o\u017cony na planie prostok\u0105ta na linii wsch\u00f3d\u2013zach\u00f3d, z wej\u015bciem od zachodu. W obr\u0119bie cmentarza rosn\u0105 d\u0119by, a ziemi\u0119 pokrywa bluszcz. Cmentarz zniwelowano, a nagrobki usuni\u0119to; mimo to zachowa\u0142 dawny kszta\u0142t i fragmenty kamiennego umocnienia wzd\u0142u\u017c granic. Zosta\u0142y te\u017c trzy granitowe podstawy pod \u017celiwne krzy\u017ce. We wsi by\u0142 r\u00f3wnie\u017c osobny cmentarz wiejski, na wsch\u00f3d od zabudowa\u0144.\n\nZimowiska i Grabno to dawne Wintershagen w powiecie s\u0142upskim (Landkreis Stolp) \u2014 wie\u015b \u0142an\u00f3w le\u015bnych (Hagenhufendorf). Ko\u015bci\u00f3\u0142, wzniesiony z ceg\u0142y i kamienia polnego na kamiennym fundamencie, z wie\u017c\u0105 zachodni\u0105, po\u015bwi\u0119cono w 1356 roku. Br\u00fcggemann dodaje, \u017ce dokument z 1356 roku obiecywa\u0142 40 dni odpustu ka\u017cdemu, kto obdaruje ko\u015bcio\u0142y w Zimowiskach i Ustce albo b\u0119dzie si\u0119 w nich modli\u0142.\n\nPierwszym proboszczem w Zimowiskach by\u0142 Nikolaus Rutnick (u Pagla: Rutinck). Parafia by\u0142a ewangelicka od Reformacji a\u017c do 1945 roku. Pagel, a za nim katalog cmentarzy powiatu s\u0142upskiego, podaje ponadto, \u017ce Jakob Knade, po\u015bwiadczony tu oko\u0142o 1534 roku jako pierwszy pastor ewangelicki, ju\u017c w 1518 roku zawar\u0142 ma\u0142\u017ce\u0144stwo \u2014 jako pierwszy lutera\u0144ski duchowny w Niemczech.\n\nP\u0142yta z 1614 roku, upami\u0119tniaj\u0105ca Damiana von Winterfeld i jego \u017con\u0119 Sophie, ostatni\u0105 z rodu Krummel, pochodzi z wn\u0119trza ko\u015bcio\u0142a i by\u0142a wmurowana pierwotnie po prawej stronie o\u0142tarza. Pagel umieszcza j\u0105 w kruchcie pod wie\u017c\u0105 i pisze, \u017ce przykrywa\u0142a niegdy\u015b gr\u00f3b Winterfeld\u00f3w. Sklepienia pod ko\u015bcio\u0142em w Zimowiskach rozpoznano jako krypt\u0119 rodow\u0105 dzi\u0119ki siedemnastowiecznemu kamieniowi pami\u0105tkowemu z herbem rodu von Winterfeld. B\u00f6ttger uzna\u0142 Damiana von Winterfeld i jego \u017con\u0119 Sophi\u0119 von Krummel, wymienionych na p\u0142ycie nagrobnej obok o\u0142tarza, za fundator\u00f3w barokowego o\u0142tarza, na kt\u00f3rego predelli umieszczono herby obu rod\u00f3w. Dzwony pochodz\u0105 z 1614 i 1704 roku.\n\nW 1784 roku Zimowiska liczy\u0142y 22 ogniska (domostwa) i by\u0142y siedzib\u0105 ko\u015bcio\u0142a parafialnego (macierzystego) z pastorem i nauczycielem. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 fili\u0119 w Ustce; nale\u017ca\u0142y do niego Niestkowo i Przew\u0142oka.\n\nErnst M\u00fcller podaje niemieckie nazwy filii i wsi parafialnych \u2014 Ustka (Stolpm\u00fcnde), Przew\u0142oka (Strickershagen), Niestkowo (Nesekow) \u2014 i wymienia w parafii tak\u017ce Grasbruch, Silberberg i Karlshof. Prawo powo\u0142ywania duchownego dzielili w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Wintershagen i magistrat miasta S\u0142upska. Aktem z 7 i 14 pa\u017adziernika 1909 roku przeniesiono siedzib\u0119 parafii do Ustki, ze skutkiem od 1 pa\u017adziernika tego roku. W 1940 roku parafia obejmowa\u0142a pi\u0119\u0107 miejscowo\u015bci i liczy\u0142a 5157 os\u00f3b. Katolicy przed 1945 rokiem nale\u017celi do parafii w S\u0142upsku.\n\nLudno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlano do 2 wrze\u015bnia 1946 roku \u2014 przez ob\u00f3z zbiorczy w Szczecinie do Salzkotten w Westfalii. Ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cy dzi\u015b parafii rzymskokatolickiej.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1016; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 106, 107; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 241\u2013242; Karl Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 1017\u20131020; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 484\u2013485 (has\u0142o Wintershagen); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 106, 107","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 106, 107","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1016","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 484\u2013485 (has\u0142o Wintershagen)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0752","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5598839,"lng":16.9111487,"name_de":"Wintershagen","name_pl":"Zimowiska \u2014 cmentarz przyko\u015bcielny (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Zimowiskach by\u0142y dwa cmentarze. Przyko\u015bcielny, wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni, z g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciem od zachodu, zniwelowano i pozbawiono nagrobk\u00f3w; zachowa\u0142 dawny kszta\u0142t, fragmenty kamiennego wzmocnienia granic i u\u0142amki kamiennych postument\u00f3w pod \u017celiwne krzy\u017ce. W tym miejscu zachowa\u0142a si\u0119 p\u0142yta nagrobna z 1614 roku, pierwotnie wmurowana po prawej stronie o\u0142tarza, upami\u0119tniaj\u0105ca Damiana von Winterfeld i jego \u017con\u0119 Sophie, ostatni\u0105 z rodu Krummel.\n\nDrugi, wiejski, le\u017cy poza zabudowaniami: wed\u0142ug monografii dawnych cmentarzy powiatu na wsch\u00f3d od nich, wed\u0142ug inwentaryzacji portalu cmentarzy powiatu s\u0142upskiego \u2014 na po\u0142udniowy wsch\u00f3d. Znajduje si\u0119 po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi w kierunku S\u0142upska, w lesie za dzisiejszym cmentarzem parafialnym, i zajmuje oko\u0142o 10 800 metr\u00f3w kwadratowych. Za\u0142o\u017cono go na planie prostok\u0105ta, osi\u0105 z p\u00f3\u0142nocnego wschodu na po\u0142udniowy zach\u00f3d, a granic\u0119 wyznacza\u0142y \u015bwierki; wej\u015bcie \u2014 dwa filary z czerwonej ceg\u0142y \u2014 znajdowa\u0142o si\u0119 od p\u00f3\u0142nocnego zachodu. Cmentarz mia\u0142 uk\u0142ad dwukwaterowy: w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-zachodniej mie\u015bci\u0142a si\u0119 kwatera dzieci\u0119ca, na skraju po\u0142udniowo-wschodnim \u2014 kwatera rodziny von Uckermann, w\u0142a\u015bcicieli Zimowisk. Zmar\u0142ych chowano g\u0142ow\u0105 ku po\u0142udniowemu wschodowi, w co najmniej sze\u015bciu rz\u0119dach mogi\u0142.\n\nNa cmentarzu wiejskim zachowa\u0142a si\u0119 granitowa p\u0142yta upami\u0119tniaj\u0105ca Gintera M\u00e4rlensa, zmar\u0142ego 7 lutego 1921 roku w wieku pi\u0119ciu miesi\u0119cy. Poza ni\u0105 zosta\u0142o siedem nagrobk\u00f3w w kszta\u0142cie \u015bci\u0119tego pnia drzewa, dziesi\u0119\u0107 betonowych nagrobk\u00f3w bez tablic, dwadzie\u015bcia fragment\u00f3w rozbitych nagrobk\u00f3w, 33 granitowe podstawy pod \u017celiwne krzy\u017ce, dziewi\u0119\u0107 betonowych obrys\u00f3w mogi\u0142 (w tym w kszta\u0142cie wieka i otwartej trumny), dwa krzy\u017ce betonowe i jedna tablica inskrypcyjna z bia\u0142ego granitu. Kamienny krzy\u017c z kwatery von Uckermann\u00f3w, z wyrze\u017abionym na cokole herbem rodziny, sta\u0142 na osi wej\u015bcia, przy wschodniej granicy cmentarza; pod koniec lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku przeniesiono go do Ustki, przed ko\u015bci\u00f3\u0142 Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela. Po 1945 roku w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocno-wschodniej chowano zmar\u0142ych narodowo\u015bci niemieckiej \u2014 ostatni poch\u00f3wek odby\u0142 si\u0119 w 1951 roku; na skraju po\u0142udniowo-wschodnim spoczywa dw\u00f3ch \u017co\u0142nierzy radzieckich.\n\nDobra w Zimowiskach od XIV wieku nale\u017ca\u0142y do rodu von Winterfeld, przyby\u0142ego z Przedniego Pomorza; w 1859 roku, przez ma\u0142\u017ce\u0144stwo, Zimowiska A przesz\u0142y na von Uckermann\u00f3w. Pastor z Gardny Wielkiej, Christoph Vizichius, skar\u017cy\u0142 si\u0119 10 listopada 1648 roku, \u017ce Nikolaus von Winterfeld na Wintershagen i Asmus von Bandemer na Wussecken wydaj\u0105 mu co roku meszne tylko z 14 \u0142an\u00f3w.\n\nW 1784 roku Zimowiska, po niemiecku Wintershagen, liczy\u0142y 22 ogniska (domostwa) i by\u0142y siedzib\u0105 ko\u015bcio\u0142a parafialnego (macierzystego) z pastorem i nauczycielem. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 fili\u0119 w Ustce; nale\u017ca\u0142y do niego Niestkowo i Przew\u0142oka. Br\u00fcggemann podaje, \u017ce dokument z 1356 roku obiecywa\u0142 40 dni odpustu ka\u017cdemu, kto obdaruje ko\u015bcio\u0142y w Zimowiskach i Ustce albo b\u0119dzie si\u0119 w nich modli\u0142.\n\nZimowiska by\u0142y siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej w synodzie S\u0142upsk-Miasto, do kt\u00f3rej wcielono Przew\u0142ok\u0119 (Strickershagen), Niestkowo (Nesekow), Grasbruch, Silberberg i Karlshof. Patronat dzielili w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Wintershagen i magistrat S\u0142upska. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku Wintershagen zapisano w trzech osobnych wierszach: gmina wiejska Wintershagen B liczy\u0142a 47 ewangelik\u00f3w, a obszary dworskie Wintershagen A i Wintershagen B \u2014 odpowiednio 218 i 242 ewangelik\u00f3w; jedynego katolika zapisano w obszarze Wintershagen B. Aktem z 7 i 14 pa\u017adziernika 1909 roku siedzib\u0119 parafii przeniesiono do Ustki.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1016; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka, has\u0142o Zimowiska; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 241\u2013242; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 484\u2013485 (has\u0142o Wintershagen) i 497 (has\u0142o Gro\u00df-Garde); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, 1989, has\u0142o Wintershagen; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1951,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim \u2014 Gmina Ustka","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 241\u2013242","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 241\u2013242; M\u00fcller, Ew. Geistliche Pommerns (1912), s. 484\u2013486 i 496; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (Kreis Stolp)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart\u201d, Stettin 1912, s. 484\u2013486 i 496","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 241\u2013242; M\u00fcller, Ew. Geistliche Pommerns (1912), s. 484\u2013486 i 496; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (Kreis Stolp)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"monografia cmentarzy powiatu s\u0142upskiego (2013), s. 241\u2013242; M\u00fcller, Ew. Geistliche Pommerns (1912), s. 484\u2013486 i 496; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895 (Kreis Stolp)"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1016","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0753","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.55797,"lng":16.92853,"name_de":"Wintershagen","name_pl":"Zimowiska \u2014 cmentarz wiejski (ewangelicki)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi w Zimowiskach, kt\u00f3re razem z s\u0105siednim Grabnem tworz\u0105 dzi\u015b jedn\u0105 miejscowo\u015b\u0107; w rejestrze zabytk\u00f3w figuruje pod nazw\u0105 \u201eZimowiska-Grabno\u201d. Nazw\u0119 Wintershagen nosi\u0142y obie wsie. Pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zna w tej okolicy trzy jednostki tego imienia: dwa obwody dworskie, Wintershagen A z 218 ewangelikami i Wintershagen B z 242 ewangelikami oraz jednym katolikiem, a obok nich gmin\u0119 wiejsk\u0105 Wintershagen B z 47 ewangelikami. St\u0105d bierze si\u0119 rozbie\u017cno\u015b\u0107 opracowa\u0144 \u2014 s\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego wskazuje Grabno, a monografia dawnych cmentarzy powiatu s\u0142upskiego Zimowiska, dodaj\u0105c, \u017ce Grabno nazywa\u0142o si\u0119 Hohenhagen; tej ostatniej nazwy nie zna ani spis z 1895 roku, ani spis duchownych Ernsta M\u00fcllera. Archiwum diecezjalne przechowuje ksi\u0119gi tej parafii pod nazw\u0105 \u201eGrabno (Wintershagen)\u201d.\n\n\u015awi\u0105tyni\u0119 wzniesiono na fundamencie z kamieni polnych i ceg\u0142y; ze \u015bredniowiecznej budowli zachowa\u0142a si\u0119 dolna cz\u0119\u015b\u0107 wie\u017cy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono w 1356 roku, oddaj\u0105c go pod opiek\u0119 \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja z Miry. Br\u00fcggemann podaje, \u017ce dokument z 1356 roku obiecywa\u0142 40 dni odpustu ka\u017cdemu, kto obdaruje ko\u015bcio\u0142y w Zimowiskach i Ustce albo b\u0119dzie si\u0119 w nich modli\u0142.\n\nPo Reformacji sta\u0142 si\u0119 lutera\u0144ski; naw\u0119 przebudowano w 1613 roku, a na prze\u0142omie XIX i XX wieku dostawiono od p\u00f3\u0142nocy zakrysti\u0119. Wn\u0119trze kry\u0142o bogate wyposa\u017cenie: o\u0142tarz z 1615 roku z namalowan\u0105 na predelli Ostatni\u0105 Wieczerz\u0105, dwukondygnacyjne empory boczne z 1614 roku, ambon\u0119 z XVIII wieku oraz dzwony z herbami rod\u00f3w von Winterfeld i von Krummel. Pod posadzk\u0105 spoczywa\u0142a krypta rodziny von Winterfeld z nagrobkiem z 1614 roku, a z rodem von Winterfeld, od XIV wieku dziedzicami wsi, wi\u0105\u017ce si\u0119 pami\u0119\u0107 o rycerzu Borhardzie von Winterfeldzie, \u015bci\u0119tym w 1485 roku w S\u0142awnie.\n\nZygmunt Szultka przytacza zdanie Hellmutha Heydena, \u017ce za reformatora ziemi s\u0142upskiej trzeba uzna\u0107 Jakoba Knabego, kt\u00f3ry w 1517 roku by\u0142 duchownym w Gda\u0144sku i bardzo wcze\u015bnie przy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 do sprawy Lutra, a w 1535 roku by\u0142 \u201ew Grabnie ko\u0142o S\u0142upska\u201d; przytoczone zdanie nie m\u00f3wi, w jakim charakterze.\n\nSpis duchownych Pomorza Ernsta M\u00fcllera przechowa\u0142 dzieje kilku tutejszych pastor\u00f3w. Paula Vickego, wzmiankowanego przy tej parafii w matrykule z 12 lipca 1590 roku, usuni\u0119to z urz\u0119du z powodu nieuporz\u0105dkowanego, gorsz\u0105cego \u017cycia \u2014 \u017ar\u00f3d\u0142o wymienia pija\u0144stwo, ob\u017carstwo, bicie i zuchwa\u0142e zachowanie wobec wizytator\u00f3w. Na \u015bwi\u0119tego Micha\u0142a 1590 roku musia\u0142 opu\u015bci\u0107 parafi\u0119, co zapisano w recesie wizytacyjnym. Christian Wirker, wprowadzony w 1639 roku, zosta\u0142 \u015bci\u0119ty, a jego cia\u0142o spalone: adnotacja do protoko\u0142u wizytacji z 31 maja 1643 roku podaje rok 1655, Jan Wild \u2014 rok 1652 i oskar\u017cenie o czary; w listach podpisywa\u0142 si\u0119 \u201eChristianus Wirker, Pastor in Sodom\u201d. Christian Steinhauer, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 urz\u0105d w 1670 roku jako dwudziestolatek, zostawi\u0142 po sobie \u015blad tak\u017ce poza parafi\u0105 \u2014 jego portret z 1674 roku wisia\u0142 w ko\u015bciele w Ustce. Na pocz\u0105tku XIX wieku bracia von Below je\u017adzili co niedziel\u0119 na nabo\u017ce\u0144stwa do s\u0119dziwego pastora Neumanna w Zimowiskach, dop\u00f3ki \u017cy\u0142.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Zimowiskach, po niemiecku Wintershagen, pastorami byli tak\u017ce: Heinrich Joachim Jenecke (wymieniony w 1615 roku), Bartholom\u00e4us Grabow (1636; u M\u00fcllera omy\u0142kowo 1836), Johann Sommer (1655\u20131669), Christoph Lentz (zmar\u0142y w 1704 roku), Christian Croweke (zmar\u0142y w 1726 roku), Martin Lentz, urodzony w tej parafii (1727\u20131771), Ernst Jakob Neander (1772\u20131794), Julius Arnold zwany Eggebert (1835\u20131857), Karl Gustav Rudolf Bartholdy (1858\u20131886), Paul Wildberg (1887\u20131891), Paul Karge (1891\u20131905) i Ernst Kr\u00fcger (od 1905 roku). W 1772 roku pastora Ernsta Jakoba Neandera powo\u0142ali do Zimowisk Kaspar Heinrich von Zitzewitz z Domaradza (Dumr\u00f6se), dzia\u0142aj\u0105cy w imieniu hrabiego Otto Friedricha von Podewils, pana na Wintershagen i Neeskow, oraz magistrat S\u0142upska. Wed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku w Zimowiskach, po niemiecku Wintershagen, mieszkali pastor i nauczyciel, a wie\u015b liczy\u0142a 22 ogniska (domostwa); tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny (macierzysty) w synodzie s\u0142upskim mia\u0142 fili\u0119 w Ustce (Stolpm\u00fcnde), a wcielone do niego by\u0142y wsie Niestkowo (Nesekow) i Przew\u0142oka (Strickershagen).\n\nKilka wiadomo\u015bci o tutejszych pastorach przechowa\u0142a prasa. W spisie M\u00fcllera po Neumannie, zmar\u0142ym w 1820 roku, nast\u0119pny jest dopiero Eggebert, wprowadzony w 1835 roku; tymczasem w 1824 roku urz\u0119dowa\u0142 tu pastor Schneider, \u201ePrediger zu Wintershagen und Stolpm\u00fcnde\u201d. W styczniu tego roku opisa\u0142 on w berli\u0144skiej gazecie nieszcz\u0119\u015bcie na morzu i poprosi\u0142 czytelnik\u00f3w o pomoc dla wd\u00f3w i sierot po tych, kt\u00f3rych morze poch\u0142on\u0119\u0142o przy ich ci\u0119\u017ckiej pracy. Sprawozdaniem z 27 pa\u017adziernika, og\u0142oszonym w tej samej gazecie 31 grudnia, rozliczy\u0142 zebrane 590 talar\u00f3w, rozdzielone 15 czerwca: o\u015bmioro nieletnich sierot dosta\u0142o po 50 talar\u00f3w, wdowa Schr\u00f6der z dzie\u0107mi 65 talar\u00f3w, trzy pozosta\u0142e wdowy po 25 talar\u00f3w, a 50 talar\u00f3w, kt\u00f3re w kwietniu przys\u0142a\u0142 mu w z\u0142ocie anonimowy dawca \u2014 wed\u0142ug stempla pocztowego ze Strelitz albo Neubrandenburga \u2014 przeznaczy\u0142 na za\u0142o\u017con\u0105 przez siebie dla miejscowej ludno\u015bci fundacj\u0119, nazwan\u0105 na pami\u0105tk\u0119 dawcy \u201eStrelitzsche Stiftung\u201d. Wed\u0142ug wspomnienia wnuka, og\u0142oszonego w 1938 roku, pastor Bartholdy po\u015blubi\u0142 10 sierpnia 1858 roku w S\u0142upsku Doris Stephan, siostr\u0119 swojego przyjaciela, p\u00f3\u017aniejszego generalnego poczmistrza Heinricha Stephana. Latem 1891 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce parafia Zimowiska z Ustk\u0105 zwolni si\u0119 1 pa\u017adziernika wskutek przeniesienia pastora Wildberga. Liczy\u0142a wtedy oko\u0142o 3200 dusz i dawa\u0142a oko\u0142o 4000 marek dochodu, a jej g\u0142\u00f3wnym patronem by\u0142 pan von Uckermann z Machowina (Gro\u00df Machmin).\n\nOdnowiony w XVII wieku napis budowlany w ko\u015bciele w Zimowiskach podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 wraz z fili\u0105 w Ustce wzniesiono ku czci \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja i konsekrowano w 1356 roku za papie\u017ca Innocentego VI i biskupa kamie\u0144skiego Jana. W murze wie\u017cy na lewo od drzwi wmurowano kamie\u0144 m\u0142y\u0144ski. Fundator\u00f3w barokowego o\u0142tarza z herbami Winterfeld\u00f3w i Krummel\u00f3w wskazuje p\u0142yta nagrobna z 1614 roku obok o\u0142tarza: Damian von Winterfeld i jego \u017cona Sophia von Krummel. W XVII wieku urz\u0105dzono w ko\u015bciele lo\u017c\u0119 patronack\u0105 z prost\u0105 architektur\u0105 pilastrow\u0105. Inwentarz wymienia rze\u017ab\u0119 Marii z Dzieci\u0105tkiem z XV wieku, wysok\u0105 na oko\u0142o metr, o pi\u0119knie u\u0142o\u017conych fa\u0142dach szat.\n\nCynowa misa chrzcielna o osobliwym kszta\u0142cie z poziomymi uchwytami nosi dat\u0119 1718. We wschodnim oknie umieszczono cztery dobrze zachowane malowane szybki z XVII wieku z herbami ma\u0142\u017ce\u0144stw cz\u0142onk\u00f3w rodu von Winterfeld. Krypty pod ko\u015bcio\u0142em oznacza\u0142 jako grobowiec rodzinny siedemnastowieczny kamie\u0144 z herbem rodu von Winterfeld. Drugi dzwon odla\u0142 w 1704 roku w Ko\u0142obrzegu ludwisarz Ernst Kreideweiss.\n\nObie cz\u0119\u015bci d\u00f3br Wintershagen nale\u017ca\u0142y pod koniec XIX i w XX wieku do jednej rodziny Kratz\u00f3w. W 1879 roku cz\u0119\u015b\u0107 A (639 hektar\u00f3w, z cegielni\u0105) mia\u0142a pani von Uckermann z domu Kratz, a cz\u0119\u015b\u0107 B (506 hektar\u00f3w, z wiatrakiem) \u2014 Kratz. W 1905 roku cz\u0119\u015b\u0107 A nale\u017ca\u0142a do Berthy von Uckermann z domu Kratz, a cz\u0119\u015b\u0107 B do Leo Kratza, porucznika w stanie spoczynku. W 1928 roku cz\u0119\u015b\u0107 A by\u0142a w r\u0119kach spadkobierc\u00f3w Conrada von Uckermanna i by\u0142a wydzier\u017cawiona, a cz\u0119\u015b\u0107 B, licz\u0105ca 440 hektar\u00f3w, nadal nale\u017ca\u0142a do Kratza.\n\nPo drugiej wojnie \u015bwiatowej ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119li katolicy; wed\u0142ug Jana Wilda po\u015bwi\u0119cili go 14 grudnia 1958 roku. Orzeczenie konserwatorskie z 8 maja 1961 roku, og\u0142oszone w dzienniku urz\u0119dowym Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie, okre\u015bla go jednak jako nieu\u017cytkowany ko\u015bci\u00f3\u0142 poewangelicki, nale\u017c\u0105cy do Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Strzelinku. W 1972 roku by\u0142 ko\u015bcio\u0142em filialnym parafii rzymskokatolickiej Naj\u015bwi\u0119tszego Zbawiciela w Ustce. Strona diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej podaje, \u017ce \u015bwi\u0105tynia ma dzi\u015b status ko\u015bcio\u0142a filialnego, a parafi\u0119 erygowano 1 czerwca 1951 roku.\n\nEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne parafii przechowuje dzi\u015b Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej: chrzty z lat 1913\u20131945 (sygnatura 22), \u015bluby i zgony z lat 1843\u20131872 (23), \u015bluby z lat 1873\u20131944 (24) i zgony z lat 1873\u20131907 (25). Wszystkie s\u0105 zdigitalizowane, ale archiwum udost\u0119pnia je tylko na miejscu.\n\nCmentarze by\u0142y w Zimowiskach dwa. Przyko\u015bcielny obejmowa\u0142 teren wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni, z g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciem od zachodu; zniwelowano go i usuni\u0119to nagrobki, ale zachowa\u0142 dawny kszta\u0142t, fragmenty kamiennego wzmocnienia granic i kamienne postumenty pod \u017celiwne krzy\u017ce. Drugi, niewielki cmentarz wiejski, le\u017cy w lesie na wsch\u00f3d od miejscowo\u015bci, po p\u00f3\u0142nocnej stronie drogi do S\u0142upska. Osobnym obiektem jest cmentarz w Grabnie \u2014 le\u015bne za\u0142o\u017cenie na planie kwadratu przy drodze do Przew\u0142oki, z brzozow\u0105 alejk\u0105 i podzia\u0142em na dwie kwatery.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1016; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 484\u2013486; L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 105, 106, 107; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 484\u2013486; ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Miko\u0142aja \u2014 Zabytek.pl; rejestr zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego; Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2014 miejsca i ludzie\u201d, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w S\u0142upsku nr 5/2026; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 225 i 241\u2013242; A. \u015awietlicka, E. Wis\u0142awska, \u201eS\u0142ownik historyczny miast i wsi wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego\u201d, S\u0142upsk 1998; T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 120; W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preussen auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 2. Dezember 1895, H. IV: Provinz Pommern, Berlin 1898, s. 174\u2013175 i 184\u2013185; wykaz parafii na stronie diecezji koszali\u0144sko-ko\u0142obrzeskiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 192\u2013193; \u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 180\u2013181; \u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 340; \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1961, nr 8, poz. 47 (orzeczenie nr 321 z 8 maja 1961 roku); \u201eDziennik Urz\u0119dowy Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Koszalinie\u201d 1972, nr 14, poz. 86; \u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 31 grudnia 1824 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 5 sierpnia 1891 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer F\u00fchrer am Sonntag\u201d (dodatek niedzielny \u201eDer F\u00fchrer\u201d, Karlsruhe), 9 stycznia 1938 roku, s. 1 (obraz strony: Badische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); Z. Szultka, \u201eSpostrze\u017cenia nad procesem reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXIII, z. 2, 2018, s. 10.*","built_year":1356,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"Grabno-Zimowiska \u2014 Wikipedia","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / pomorskie.travel \u2014 Grabno-Zimowiska"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"pomorskie.travel \u2014 Grabno-Zimowiska","url":"","z_rozdzielenia_2026_10_11":"Wikipedia / pomorskie.travel \u2014 Grabno-Zimowiska"},{"typ":"audyt workflow","tytul":"ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. \u015bw. Miko\u0142aja \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-283375"},{"typ":"opracowanie","tytul":"Jan Wild, \u201eEwangelickie Pomorze \u2013 miejsca i ludzie\", Informator Parafialny Parafii EA w S\u0142upsku nr 5/2026","url":"https://slupsk.luteranie.pl/parafia/informator/"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy (wykaz ksi\u0105g)","tytul":"T. Ceynowa, \u201eEwangelickie ksi\u0119gi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszali\u0144sko-Ko\u0142obrzeskiej\u201d, \u201eArchiwa, Biblioteki i Muzea Ko\u015bcielne\u201d 124 (2025), s. 109\u2013132","url":"https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk/article/view/18379"},{"typ":"monografia","tytul":"W. Bartholdy, \u201eO Stolpa, du bist ehrenreich\u2026\u201d. Kulturgeschichtliche Beitr\u00e4ge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 4: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Stettin 1894, s. 105, 106, 107","tytul_przed_B4_2026_10_11":"L. B\u00f6ttger, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Regierungsbezirks K\u00f6slin\u201d, t. II, z. 1: \u201eDer Kreis Stolp\u201d, Szczecin 1894, s. 105, 106, 107","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 484","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1016","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1016","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, \u201eGeneral-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche\u201d, z. 2: \u201eDie Provinz Pommern\u201d, Berlin 1879, s. 192\u2013193","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePommersches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, wyd. 2, Stettin 1905, s. 180\u2013181","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eParey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche\u201d, t. \u201ePommern\u201d, 1928, s. 340","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen\u201d, 31 grudnia 1824 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/HDPLQJIOSU3NSASPURJVTSCCUSAV2YXU"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 5 sierpnia 1891 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QGRZSTKEC7DVUZC6D4DUVJLG42FFA5UJ"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer F\u00fchrer am Sonntag\u201d (dodatek niedzielny \u201eDer F\u00fchrer\u201d, Karlsruhe), 9 stycznia 1938 roku, s. 1 (obraz strony: Badische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/62RROMWSLPTS3MQ54B6554QPEWSBDZSX"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Z. Szultka, \u201eSpostrze\u017cenia nad procesem reformacji w S\u0142upsku\u201d, \u201eZapiski Historyczne\u201d LXXXIII, z. 2, 2018, s. 10","url":"https://zapiskihistoryczne.pl/files/issues/b084b983909013e8e049f5ca2b959bb7_ZH_2018_83-2_01_Szultka_N.pdf"}]},"gps_precision":"de.wikipedia+OSM_2026-06-16","id":"KOS-0271","image_url":"/static/atlas/foto/milewski_2019/kos-0271_sam_4856.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.5597,"lng":16.9111,"name_de":"Wintershagen","name_pl":"Zimowiska-Grabno \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Jana Chrzciciela i Miko\u0142aja)","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie pod pozycj\u0105 148 jako ewangelicki, z adnotacj\u0105 o wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w.\n\nWed\u0142ug urz\u0119dowego podr\u0119cznika rejencji gda\u0144skiej z 1869 roku *B\u00f6sendorf* by\u0142a wsi\u0105 kolonist\u00f3w, oddan\u0105 w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105 przyby\u0142ym osadnikom w latach 1783 i 1797. Mia\u0142a 11 gospodarstw ch\u0142opskich i jedn\u0105 zagrod\u0119 cha\u0142upnicz\u0105, 180 mieszka\u0144c\u00f3w i 20 budynk\u00f3w mieszkalnych. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Sobowidzu; katolicy \u2014 do parafii w K\u0142odawie; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nZ\u0142a Wie\u015b \u2014 po niemiecku B\u00f6sendorf \u2014 le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, w gminie Tr\u0105bki Wielkie. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu Danziger H\u00f6he: do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie, w rejencji gda\u0144skiej, w latach 1920\u20131939 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, a w latach 1939\u20131945 w Reichsgau Danzig-Westpreu\u00dfen.\n\nKsi\u0105\u017c\u0119 M\u015bciw\u00f3j II nada\u0142 31 lipca 1280 roku klasztorowi w L\u0105dzie wsie zapisane po \u0142acinie jako \u201eClodova, Succino, Sacrevo iuxta Lagussow sita et Malavilla\u201d. Malavilla, dos\u0142ownie \u201ez\u0142a wie\u015b\u201d, to dzisiejsza Z\u0142a Wie\u015b; r\u00f3wnocze\u015bnie ksi\u0105\u017c\u0119 pozwoli\u0142 klasztorowi osadza\u0107 tu niemieckich ch\u0142op\u00f3w. Wizytacja ko\u015bcielna z 1583 roku zasta\u0142a we wsi osiemnastu gbur\u00f3w i cha\u0142upnik\u00f3w, oddaj\u0105cych proboszczowi w K\u0142odawie dziesi\u0119cin\u0119, po korcu pszenicy. Wojny szwedzkie przynios\u0142y ruin\u0119: w 1626 roku, gdy klasztorne wsie nie zdo\u0142a\u0142y zap\u0142aci\u0107 na\u0142o\u017conej kontrybucji, Szwedzi je spalili. Pruski kataster z 1773 roku zasta\u0142 tu dzier\u017cawc\u0119 z rodzin\u0105, pasterza i dziewi\u0119ciu komornik\u00f3w \u2014 gospodarzy nie by\u0142o. Na mocy kr\u00f3lewskiego rozkazu z 31 pa\u017adziernika 1780 roku wie\u015b obj\u0119to osadnictwem szwabskim: w 1783 roku przyby\u0142o osiemna\u015bcie rodzin z Wirtembergii i wybudowano osiemna\u015bcie nowych zagr\u00f3d. Zapisy dziedziczne koloni\u015bci otrzymali 19 listopada 1797 roku, a kr\u00f3lewskie potwierdzenie 31 pa\u017adziernika 1798 roku. Szko\u0142\u0119 we wsi wzniesiono w 1911 roku.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje tu 118 mieszka\u0144c\u00f3w: 94 luteran\u00f3w i 24 katolik\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazuje B\u00f6sendorf na stronie 22 pod pozycj\u0105 2. Wie\u015b liczy\u0142a wtedy 175 mieszka\u0144c\u00f3w w 20 domach i 36 gospodarstwach, w tym 140 ewangelik\u00f3w i 35 katolik\u00f3w. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 138 mieszka\u0144c\u00f3w: 137 m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku \u2014 a w\u015br\u00f3d nich 116 ewangelik\u00f3w i 21 katolik\u00f3w \u2014 oraz jedn\u0105 osob\u0119 m\u00f3wi\u0105c\u0105 po polsku.\n\nKatolicy nale\u017celi do parafii w K\u0142odawie. Ewangelicy \u2014 luteranie i ewangelicy unijni Ko\u015bcio\u0142a staropruskiego \u2014 chodzili do ko\u015bcio\u0142a w Sobowidzu (Sobbowitz). W spisach z 1820 i 1885 roku tutejsi ewangelicy przypisani s\u0105 do ko\u015bcio\u0142a w Sobowidzu. P\u00f3\u017aniej powsta\u0142a osobna parafia ewangelicka w K\u0142odawie, wymieniana w\u015br\u00f3d parafii diecezji Danziger H\u00f6he. W wykazie ksi\u0105g metrykalnych B\u00e4ra podano, \u017ce ewangelickie ksi\u0119gi chrzt\u00f3w, \u015blub\u00f3w, zgon\u00f3w i konfirmacji oraz wykaz komunikant\u00f3w dla K\u0142odawy (Kladau, diecezja Danziger H\u00f6he) prowadzono od 1897 roku. W wykazie Agathona Harnocha z 1890 roku K\u0142odawa figuruje jako szko\u0142a parafii sobowidzkiej.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz w\u015br\u00f3d sze\u015bciu cmentarzy parafii w K\u0142odawie, licz\u0105cej wtedy 1281 ewangelik\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z pa\u017adziernika 1986 roku ocenia jego stan s\u0142owami: \u201eZ\u0142y, bardzo zdewastowany, Zaro\u015bni\u0119ty samosiewem.\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 wtedy oko\u0142o pi\u0119ciuset metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od zabudowa\u0144 wsi, na planie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta otoczonego obwa\u0142owaniem kamienno-ziemnym, z lipami wielopniowymi obsadzonymi wzd\u0142u\u017c granic. Granice by\u0142y czytelne, uk\u0142ad grob\u00f3w ju\u017c nie; naliczono jedena\u015bcie mogi\u0142 ziemnych i dwie p\u0142yty, a najstarszy zachowany nagrobek nosi\u0142 dat\u0119 9 stycznia 1936 roku.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Karta cmentarza z 1986 roku umieszcza nekropoli\u0119 poza zabudowaniami wsi, a wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne prowadz\u0105 do \u015brodka wsi, nie do samego cmentarza.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii K\u0142odawa (Kladau) i podaje tu 130 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: M. B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, s. 3; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Danzig 1938, s. 110\u2013112; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, s. 22\u201323, pozycja 2; Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 8, pozycja 3; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890; wykaz diecezji i parafii ewangelickich rejencji gda\u0144skiej do 1918 roku (westpreussen.de); \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 192\u2013193, nr 10; wykaz obiekt\u00f3w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Tr\u0105bki Wielkie, pozycja 148; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 15; karta cmentarza w Z\u0142ej Wsi, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gda\u0144sk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 35\u201336, pozycja 18; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Wykaz obiekt\u00f3w GEZ gminy Tr\u0105bki Wielkie (poz. 148, Z\u0142a Wie\u015b)","url":"https://trabkiw.ug.gov.pl/samorzad/zabytki/2024/7.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 35\u201336, pozycja 18","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0378","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.195281,"lng":18.589725,"name_de":"B\u00f6sendorf","name_pl":"Z\u0142a Wie\u015b \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Z\u0142otnica, po niemiecku G\u00fcldenfelde, le\u017ca\u0142a u styku \u017bu\u0142aw z wysoczyzn\u0105, w \u00f3wczesnym powiecie sztumskim. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 tu 144 mieszka\u0144c\u00f3w: 78 ewangelik\u00f3w, 27 katolik\u00f3w i 39 innych chrze\u015bcijan. Do rubryki \u201einni chrze\u015bcijanie\u201d spis zalicza\u0142 mi\u0119dzy innymi mennonit\u00f3w, ale osobno ich nie wyodr\u0119bnia\u0142. Zar\u00f3wno parafi\u0119 ewangelick\u0105, jak i katolick\u0105 wie\u015b mia\u0142a w Lichtfelde.\n\nSam cmentarz le\u017cy poza wsi\u0105, po po\u0142udniowej stronie drogi Stalewo\u2013Zwierzno, a administracyjnie w obr\u0119bie ewidencyjnym Jasna, w gminie Dzierzgo\u0144, powiecie sztumskim, przy granicy wojew\u00f3dztw. Zachowa\u0142y si\u0119 dwie piaskowcowe stele, tumby, podstawy pod krzy\u017ce oraz resztki betonowej bramy dawnego ogrodzenia. Do rejestru zabytk\u00f3w obiektu nie wpisano; nie figuruje on te\u017c w wykazie ewidencji zabytk\u00f3w gminy Dzierzgo\u0144.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Lichtfelde i podaje tu 134 ewangelik\u00f3w.\n\nW lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, kt\u00f3ra bada\u0142a wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich, zaliczy\u0142a ten cmentarz do zdewastowanych i zapomnianych przez mieszka\u0144c\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Stuhm, s. 68\u201369, poz. 19 (odczyt ze skanu); wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w, w tym wykaz gminy Dzierzgo\u0144; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku).*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"markusy.pl","url":"https://markusy.pl/turystyka"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"dzieje.pl","url":"https://dzieje.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0965","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.02849,"lng":19.32882,"name_de":"G\u00fcldenfelde","name_pl":"Z\u0142otnica \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Z\u0142ot\u00f3w \u2014 po niemiecku Flatow \u2014 ma przy rynku dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, dzi\u015b rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki. Murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z wie\u017c\u0105 i czterema dzwonami wzniesiono za panowania Fryderyka Wilhelma III, kt\u00f3ry na jej budow\u0119 przeznaczy\u0142 \u2014 wed\u0142ug Agathona Harnocha \u2014 pi\u0119tna\u015bcie tysi\u0119cy talar\u00f3w i materia\u0142y budowlane; lichtarze o\u0142tarzowe i krucyfiks by\u0142y osobnym darem kr\u00f3la. Prace ruszy\u0142y w 1829 roku, a 30 stycznia 1831 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119cono; karta zabytku wskazuje jako autora projektu Karla Friedricha Schinkla. Patronat nad budowl\u0105 sprawowa\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Fryderyk Leopold jako w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br z\u0142otowskich.\n\nZb\u00f3r z\u0142otowski ma dwa r\u00f3\u017cne pocz\u0105tki. Pierwszy to rok 1642: dziedzic Z\u0142otowa, Grudzi\u0144ski herbu Grzyma\u0142a z Grudny, \u015bci\u0105gn\u0105\u0142 po wielkiej zarazie do miasta protestant\u00f3w, a dokument z 4 maja tego roku pozwoli\u0142 im zbudowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142, szko\u0142\u0119 i plebani\u0119. Ta pierwsza \u015bwi\u0105tynia sp\u0142on\u0119\u0142a ju\u017c w 1652 roku, w niedziel\u0119 Misericordias Domini; pastor David Trampe, wobec ub\u00f3stwa gminy, prosi\u0142 o pomoc w odbudowie kolegium duchownych Gda\u0144ska, czyli gda\u0144skie Ministerium. Ko\u015bci\u00f3\u0142 odbudowano oko\u0142o 1660 roku, a 17 listopada 1663 roku dziedzic Andrzej Karol Grudzi\u0144ski przyrzek\u0142 ewangelikom ochron\u0119 ich praw \u2014 obietnicy, jak pisze Otto Goerke, nie dotrzyma\u0142. Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 tam, gdzie p\u00f3\u017aniej ewangelicki zak\u0142ad wychowawczy (Rettungshaus) przy dawnej Wilhelmstra\u00dfe, z cmentarzem od zachodu; plebani\u0119 zbudowano po drugiej stronie dzisiejszej Gerichtsstra\u00dfe.\n\nKatolicka strona tej granicy zostawi\u0142a w\u0142asny \u015blad. Wizytacja Trebnica z 1653 roku zapisa\u0142a, \u017ce po spaleniu ko\u015bcio\u0142a parafialnego wystawiono \u201eprzed wielu laty\u201d w pruski mur ko\u015bci\u00f3\u0142, a raczej kaplic\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tej Anny \u2014 z trzema o\u0142tarzami, dachem, podniebieniem, posadzk\u0105 i sprz\u0119tami w dobrym stanie. Nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano tam d\u0142ugo, zanim w 1664 roku stan\u0119\u0142a nowa \u015bwi\u0105tynia. Na starym cmentarzu, gdzie Andrzej Grudzi\u0144ski, wojewoda pozna\u0144ski, zwozi\u0142 ceg\u0142\u0119 na t\u0119 budow\u0119, sta\u0142a wtedy ma\u0142a murowana kaplica z jednym o\u0142tarzem, a pod ni\u0105 sklepione groby rodzinne Grudzi\u0144skich. Ten sam r\u00f3d \u2014 Zygmunt i Andrzej Karol Grudzi\u0144scy \u2014 dziedziczy\u0142 te\u017c dobra kraje\u0144skie z Tarn\u00f3wk\u0105, gdzie ewangelicki zb\u00f3r powsta\u0142 jeszcze w XVI wieku, oraz Radownic\u0119 z L\u0119dyczkiem; droga rodziny od opieki nad luteranami do fundacji katolickich by\u0142a typowa dla wielkopolskiej szlachty mi\u0119dzy XVI a XVII wiekiem.\n\nGoerke wylicza te\u017c kolejnych duchownych: po Trampem Stephan R\u00f6mer (w latach 1655\u20131662 w \u0141ob\u017cenicy, w 1681 roku senior synodu w Tarn\u00f3wce, zwanego te\u017c z\u0142otowskim), Christian R\u00f6mer, Fechner (do 1684 roku), jego syn David Christian Fechner (1684\u20131694), Gerhard Buges (1694\u20131710), kt\u00f3ry po po\u017carze z 1706 roku za\u0142o\u017cy\u0142 now\u0105 ksi\u0119g\u0119 metrykaln\u0105 i zmar\u0142 na d\u017cum\u0119, Christian Mildes z Neuwedel (1711\u20131713), kt\u00f3ry tak\u017ce zmar\u0142 na d\u017cum\u0119, i Johann Kr\u00fcger (1713\u20131719); Kr\u00fcgera w 1719 roku wypar\u0142 rektor szko\u0142y Johann Christian Wothil, p\u0142ac\u0105c katolickiemu dziedzicowi sto talar\u00f3w. Wykaz duchownych ordynowanych w Gda\u0144sku w latach 1705\u20131750, kt\u00f3ry podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Mildesa (1711).\n\nW 1706 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebania sp\u0142on\u0119\u0142y; odbudow\u0119 usi\u0142owano powstrzyma\u0107, a\u017c pozwolenia udzieli\u0142a \u00f3wczesna w\u0142a\u015bcicielka miasta, ksi\u0119\u017cna Czartoryska. W 1721 roku \u015bwi\u0105tyni\u0119 trzeba by\u0142o jednak rozebra\u0107 \u2014 Goerke wi\u0105\u017ce to z sejmowym zakazem ko\u015bcio\u0142\u00f3w protestanckich wzniesionych po 1632 roku; dawn\u0105 plebani\u0119 zamieniono na katolicki szpital, kt\u00f3ry sp\u0142on\u0105\u0142 oko\u0142o 1755 roku, a zmar\u0142ych ewangelik\u00f3w chowano wprawdzie na w\u0142asnym cmentarzu, lecz bez \u015bpiewu i dzwon\u00f3w \u2014 a protestanci gromadnie ruszyli na Pomorze, do ko\u015bcio\u0142a we Flederborn, filii parafii Wallachsee w powiecie szczecineckim (Kreis Neustettin); ko\u015bci\u00f3\u0142 ten ledwie ich pomie\u015bci\u0142. O\u0142tarz trafi\u0142 wtedy do Flederborn, kazalnica pos\u0142u\u017cy\u0142a za katedr\u0119 w pierwszej klasie szko\u0142y ewangelickiej. Czas ucisku trwa\u0142 do 1772 roku; wtedy nast\u0105pi\u0142 drugi pocz\u0105tek zboru: odt\u0105d doje\u017cd\u017ca\u0142 tu co pewien czas z Wallachsee duchowny Peterson. Wed\u0142ug Brandta (1920) pierwsze po 51 latach nabo\u017ce\u0144stwo ewangelickie odprawi\u0142 w 1772 roku na ruinach starego ko\u015bcio\u0142a pastor wojskowy Blume, kt\u00f3ry przyszed\u0142 do miasta z huzarami Zietena. W 1784 roku gmina mog\u0142a zacz\u0105\u0107 budow\u0119 szachulcowego ko\u015bcio\u0142a z wie\u017c\u0105 na rynku: umow\u0119 zawarto 13 maja, nadz\u00f3r gmina powierzy\u0142a burmistrzowi Kelchowi, a jeszcze 30 czerwca 1787 roku, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 miano wreszcie po\u015bwi\u0119ci\u0107, pisa\u0142 on, \u017ce dach jest u g\u00f3ry ca\u0142kiem prze\u015bwituj\u0105cy, a w ko\u015bciele brak porz\u0105dnej pod\u0142ogi. Ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo odprawiono w nim 8 czerwca 1829 roku. Inwentarz zabytk\u00f3w podaje, \u017ce dopiero w 1776 roku gmina ewangelicka otrzyma\u0142a od \u00f3wczesnego dziedzica pozwolenie na odbudow\u0119 \u015bwi\u0105tyni.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom XIV, 1895) w 1766 roku Z\u0142ot\u00f3w liczy\u0142 890 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 411 katolik\u00f3w i 473 akatolik\u00f3w; w 1783 roku oko\u0142o 600 ewangelik\u00f3w, 300 katolik\u00f3w i 714 \u017byd\u00f3w; w 1853 roku 1421 ewangelik\u00f3w i 742 katolik\u00f3w, w 1861 roku 1648 ewangelik\u00f3w i 927 katolik\u00f3w, a w 1864 roku 1631 ewangelik\u00f3w i 993 katolik\u00f3w.\n\nBrandt (1925) pisze, \u017ce ksi\u0119gi ko\u015bcielne gminy ewangelickiej z dawnych czas\u00f3w zachowa\u0142y si\u0119, cho\u0107 z lukami, i \u017ce wynika z nich obraz gminy stosunkowo okaza\u0142ej; z ca\u0142ego okresu polskiego zosta\u0142o wed\u0142ug niego niewiele wi\u0119cej ni\u017c te ksi\u0119gi i dwie ksi\u0119gi cechowe. Wed\u0142ug Brandta w czasie wielkiej d\u017cumy w 1710 roku gmina ewangelicka liczy\u0142a oko\u0142o 375 dusz, pierwszy spis ludno\u015bci z 1774 roku wykaza\u0142 908 chrze\u015bcijan i 1072 \u017byd\u00f3w, a w 1783 roku zestawiono 421 katolik\u00f3w i 481 protestant\u00f3w, razem 902 osoby.\n\nPiotr Birecki podaje, \u017ce Schinkel sporz\u0105dzi\u0142 projekt 17 marca 1828 roku, gdy kr\u00f3l, kt\u00f3ry kupi\u0142 dobra z\u0142otowskie i obj\u0105\u0142 patronat nad parafi\u0105, odwiedzi\u0142 miasto i przyrzek\u0142 materia\u0142 budowlany oraz 10 000 talar\u00f3w; budow\u0119 prowadzili konduktorzy Valentin, a potem M\u00e4rker z Che\u0142mna, i zu\u017cyli 5000 talar\u00f3w kr\u00f3lewskiej dotacji. Krucyfiks i lichtarz pochodzi\u0142y z kr\u00f3lewskiej odlewni \u017celaza i \u2014 jak pisze Birecki \u2014 wykonano je zapewne wed\u0142ug projektu Schinkla. Wed\u0142ug inwentarza zabytk\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki w Z\u0142otowie, po niemiecku Flatow, zbudowano w 1830 roku w prostych formach tynkowanych; Otto Goerke datuje budow\u0119 na lata 1829\u20131830, a po\u015bwi\u0119cenie nast\u0105pi\u0142o 30 stycznia 1831 roku. Wed\u0142ug katalogu reklamowego elbl\u0105skiej firmy organmistrzowskiej \u201eAugust Terletzki\u201d zbudowa\u0142a ona dla tego ko\u015bcio\u0142a w 1904 roku organy o 14 g\u0142osach.\n\nPo pomorskiej stronie granicy protestanci stanowili od dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu czterech do dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu sze\u015bciu procent ludno\u015bci; katolicy trzymali si\u0119 \u2014 jak zapisano \u2014 jedynie przy granicy Kaszub oraz w okolicy Z\u0142otowa. W samym mie\u015bcie spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 3880 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 2046 ewangelik\u00f3w, 1389 katolik\u00f3w i 445 \u017byd\u00f3w. Spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku naliczy\u0142 w mie\u015bcie 4164 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 2221 ewangelik\u00f3w.\n\nW 1890 roku parafia ewangelicka w Z\u0142otowie liczy\u0142a pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy dziewi\u0119\u0107set dusz, oko\u0142o czterech i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca komunikant\u00f3w i mia\u0142a czterna\u015bcie cmentarzy. Harnoch podaje, \u017ce pierwszym znanym duchownym zboru z\u0142otowskiego by\u0142 Gerhard Ruges, urz\u0119duj\u0105cy w latach 1706\u20131710; po okresie ucisku z lat 1721\u20131772, gdy w Z\u0142otowie nie by\u0142o duchownego ewangelickiego, w 1779 roku ustanowiono pastorem \u00f3wczesnego rektora Grigo, a w 1890 roku obok pastora s\u0142u\u017cy\u0142 jeszcze duchowny pomocniczy, b\u0119d\u0105cy zarazem rektorem szko\u0142y i organist\u0105. Wed\u0142ug kroniki Harnocha z 1890 roku do parafii w Z\u0142otowie nale\u017ca\u0142a kaplica w Hohenfier, kt\u00f3rej podlega\u0142y ca\u0142kowicie ewangelickie wsie Hohenfier, Radawnitz, Franciskowo i Josephowo; zbudowano j\u0105 w 1784 roku bez wie\u017cy, mia\u0142a dwa dzwony z 1666 roku w dzwonnicy i fisharmoni\u0119. W Kleczyn w 1876 roku \u2014 bez zgody w\u0142adz pa\u0144stwowych, g\u0142\u00f3wnie z datk\u00f3w radcy Dobersteina \u2014 postawiono okaza\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142, po\u015bwi\u0119cony po wielu sporach w 1879 roku; organy by\u0142y darem tego\u017c Dobersteina. W Hohenfier i w Kleczyn nabo\u017ce\u0144stwa odprawiano osiem razy w roku.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce parafia liczy\u0142a wtedy 5853 ewangelik\u00f3w; patronem by\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Fryderyk Leopold Pruski, a duszpasterzami byli superintendent Karl Syring (od 1877 roku) i Karl K\u00fcster (od 1893 roku).\n\nPrasa uzupe\u0142nia ten obraz. W grudniu 1885 roku \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d poda\u0142a, \u017ce pastor i rektor Karl Bennewitz w Z\u0142otowie, dot\u0105d komisaryczny powiatowy inspektor szkolny, zosta\u0142 mianowany powiatowym inspektorem szkolnym. W lipcu 1893 roku berli\u0144ska \u201eNational-Zeitung\u201d og\u0142osi\u0142a, \u017ce kr\u00f3l mianowa\u0142 dotychczasowego zarz\u0105dc\u0119 superintendentury, pastora Syringa w Z\u0142otowie, superintendentem diecezji Flatow. W kwietniu 1901 roku berli\u0144ski \u201eDer Tag\u201d doni\u00f3s\u0142, \u017ce Syring, dot\u0105d w Z\u0142otowie, powo\u0142any na parafi\u0119 w Wejherowie, zosta\u0142 mianowany superintendentem tamtejszej diecezji. W marcu 1902 roku \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d poda\u0142y, \u017ce superintendentem diecezji Flatow mianowano dotychczasowego zarz\u0105dc\u0119 superintendentury, pastora Bodenburga w Z\u0142otowie. W czerwcu 1919 roku berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d og\u0142osi\u0142, \u017ce pastor Lemke z Gardei zosta\u0142 mianowany pierwszym pastorem w Z\u0142otowie. W sierpniu 1920 roku urz\u0119dowy \u201eDeutscher Reichsanzeiger\u201d opublikowa\u0142 wpis do rejestru sp\u00f3\u0142dzielni z 16 sierpnia tego roku, wed\u0142ug kt\u00f3rego superintendent Bodenburg, cz\u0142onek zarz\u0105du z\u0142otowskiej sp\u00f3\u0142dzielczej kasy po\u017cyczkowej, ju\u017c nie \u017cy\u0142.\n\nOd 1945 roku \u015bwi\u0105tynia nale\u017cy do Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego. Zmiana ludno\u015bci nie poci\u0105gn\u0119\u0142a tu za sob\u0105 zniszczenia mur\u00f3w \u2014 budowla przetrwa\u0142a w ca\u0142o\u015bci.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w kilku szczeg\u00f3\u0142ach. Pierwszy po\u017car Schnaase wi\u0105\u017ce z niedziel\u0105 Misericordias Domini 1652 roku, Goerke datuje na t\u0119 niedziel\u0119 sam\u0105 pro\u015bb\u0119 pastora Trampego do Gda\u0144ska, a w innym miejscu swojej ksi\u0105\u017cki pisze o po\u017carze z 1650 roku. Harnoch podaje pi\u0119tna\u015bcie tysi\u0119cy talar\u00f3w kr\u00f3lewskiej dotacji, Piotr Birecki \u2014 przyrzeczone 10 000 talar\u00f3w, z kt\u00f3rych zu\u017cyto 5000. Harnoch nazywa pierwszym znanym duchownym zboru Gerharda Rugesa (1706\u20131710), cho\u0107 Goerke wymienia duchownych z\u0142otowskich ju\u017c od 1652 roku; duchownego, kt\u00f3ry po po\u017carze z 1706 roku za\u0142o\u017cy\u0142 now\u0105 ksi\u0119g\u0119 metrykaln\u0105, Goerke za jej kart\u0105 tytu\u0142ow\u0105 nazywa Gerhardem Bugesem i liczy jego urz\u0119dowanie od 1694 roku. Brandt (1925) podaje, \u017ce dokument fundacyjny z 1642 roku m\u00f3wi wyra\u017anie o ko\u015bciele, plebanii, szkole i cmentarzu istniej\u0105cych ju\u017c przed jego wystawieniem. Na 1783 rok S\u0142ownik geograficzny podaje oko\u0142o 600 ewangelik\u00f3w, 300 katolik\u00f3w i 714 \u017byd\u00f3w, a Brandt (1925, s. 44) \u2014 421 katolik\u00f3w i 481 protestant\u00f3w.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2334 ewangelik\u00f3w, a w ca\u0142ej tutejszej parafii 5538 dusz.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Christian R\u00f6mer (1678), Johann Cr\u00fcger (1713), Johann Gottlieb Catovius (1794), Carl Gotthold Woth (1805), Carl Gottlieb Anton Tobold (1820), Carl Friedrich Syring (1877), Karl Friedrich Wilhelm K\u00fcster (1893), Johann Boeck (1924), Hermann Reinhard Robert Graupe (1925), Hermann Bick (1934), Emil Adam Gelzinnus (1941). Bez podanego roku: Max Karl Gustav Lemke, William Papendorf, David Trampe.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIV, has\u0142o \u201eZ\u0142otowo\u201d; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 487, 486\u2013487; J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 416; Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego Stanis\u0142awa Kostki \u2014 Zabytek.pl; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 486\u2013487; ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201d, Pelplin 1880; B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 164\u2013165, poz. 1; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, t. V, has\u0142o \u201eLendyczek\u201d, i t. XII, has\u0142o \u201eTarn\u00f3wka\u201d; Gemeindelexikon f\u00fcr das K\u00f6nigreich Preu\u00dfen, Heft II: Provinz Westpreu\u00dfen, Berlin 1908 (spis powszechny z 1 grudnia 1905 roku), s. 44, poz. 1; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 1066, has\u0142o \u201eWallachsee 1)\u201d; Eduard Schnaase, \u201eGeschichte der evangelischen Kirche Danzigs\u201d, Danzig 1863, s. 177, 420\u2013421; O. Goerke, \u201eDer Kreis Flatow in geographischer, naturkundlicher und geschichtlicher Beziehung\u201d, Flatow 1918, s. 384, 411\u2013415; P. Birecki, \u201eEwangelickie budownictwo ko\u015bcielne w Prusach Zachodnich\u201d, Toru\u0144 2014, s. 96; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 58\u201359; Brandt, \u201eZur Kulturgeschichte Westpreu\u00dfens. Flatow im 18. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 58, Marienwerder 1920, s. 1\u20134; Brandt, \u201eFlatow schon vor dem Jahre 1772 eine deutsche Stadt\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, z. 64, 1925, s. 43\u201344; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 52; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 117, 160, 286, 332; t. 2, s. 565, 637; t. 3, s. 1018; t. 4, s. 1072; t. 5, s. 1322, 1493; t. 6, s. 1800; t. 7, s. 1840, 1847, 2021; \u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 13 grudnia 1885 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 3 lipca 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Tag\u201d (Berlin), 14 kwietnia 1901 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 9 marca 1902 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 czerwca 1919 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 25 sierpnia 1920 roku, s. 17 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1, 1999, s. 62.*","built_year":1831,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"","url":"https://westpreussen.de/pages/forschungshilfen/kirchenbuecher/quellen.php?ID=214"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki, ob. rzymskokatolicki pw. \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki \u2013 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/en/obiekty/zlotow-kosciol-ewangelicki-ob-rzymsko-katolicki-fil-pw-sw-s"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"J. Heise, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, z. 4: \u201eDie Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow\u201d, Danzig 1887, s. 416","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 486\u2013487, 487","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIV, has\u0142o \u201eZ\u0142otowo\u201d","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Brandt, \u201eZur Kulturgeschichte Westpreu\u00dfens. Flatow im 18. Jahrhundert\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, z. 58, Marienwerder 1920, s. 1\u20134","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Brandt, \u201eFlatow schon vor dem Jahre 1772 eine deutsche Stadt\u201d, \u201eZeitschrift des historischen Vereins f\u00fcr den Regierungsbezirk Westpreu\u00dfen\u201d, z. 64, 1925, s. 43","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 52","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 117, 160, 286, 332; t. 2, s. 565, 637; t. 3, s. 1018; t. 4, s. 1072; t. 5, s. 1322, 1493; t. 6, s. 1800; t. 7, s. 1840, 1847, 2021","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner B\u00f6rsen-Zeitung\u201d, 13 grudnia 1885 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/6HYSWJUJM7BNCIHONHWOWBN45SOENXT4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eNational-Zeitung\u201d (Berlin), 3 lipca 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/7P2SODX7ZINWGIYKCE4OVHMQRCNUR2TG"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Tag\u201d (Berlin), 14 kwietnia 1901 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/QLXO3DOD5UIVEWLP4B3FBHGGLEVRPJ4R"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d, 9 marca 1902 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/GBTX224EPO5GN3GTABVIIYED4GWH7AID"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 30 czerwca 1919 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/EI5XEWB4YNMODA6ONTKWMS2M4U3CHNUW"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDeutscher Reichsanzeiger und Preu\u00dfischer Staatsanzeiger\u201d (Berlin), 25 sierpnia 1920 roku, s. 17 (obraz strony: Universit\u00e4tsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/36UWUWTNJZEYQGGZHMSDON33CDHBG3NU"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"W. Z. \u0141yjak, \u201eKatalog reklamowy firmy organmistrzowskiej \u00bbAugust Terletzki\u00ab z Elbl\u0105ga (1857\u20131908)\u201d, \u201eKomunikaty Mazursko-Warmi\u0144skie\u201d 1, 1999, s. 62","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/komunikaty-mazursko-warminskie/1999-numer-1/komunikaty_mazursko_warminskie-r1999-t-n1-s43-63.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Lista duchownych z 1873 roku (\u201eNachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preu\u00dfen. Im Juli 1873\u201d), dodatek do \u201eAmtliche Mittheilungen\u201d konsystorza w Kr\u00f3lewcu, wed\u0142ug przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 17","url":"https://www.ahnen-spuren.de/ostpreussen/kirchspiele/koenigsberg-stadt/amtliche-nachrichten/kirchenkonsistorium-koenigsberg/pfarrerlisten/Pfarrer%201873.pdf"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0156","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.3591987,"lng":17.043816,"name_de":"Flatow","name_pl":"Z\u0142ot\u00f3w \u2014 dawny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki (ob. \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki)","powiat":"z\u0142otowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Z\u0142otowo w gminie Stare Pole, na \u017bu\u0142awach Malborskich, wyst\u0119puje w \u017ar\u00f3d\u0142ach krzy\u017cackich jako \u201eReychenvelt\u201d. Wie\u015b powsta\u0142a za komtura dzierzgo\u0144skiego G\u00fcnthera von Schwarzburg, kt\u00f3ry w latach 1331\u20131335 wystawi\u0142 jej pierwszy przywilej. 8 stycznia 1342 roku najwy\u017cszy szatny i komtur dzierzgo\u0144ski Alexander von Korner odnowi\u0142, obni\u017caj\u0105c czynsz, starsze przywileje G\u00fcnthera oraz Hartunga von Sonnenborn z lat 1335\u20131339: wie\u015b mia\u0142a zachowa\u0107 35 w\u0142\u00f3k, kt\u00f3re na prawie che\u0142mi\u0144skim osadzi\u0142 Hannus Halczte, a pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym przypisano j\u0105 do Notzendorf. W 1411 roku Z\u0142otowo trafi\u0142o do krzy\u017cackiej ksi\u0119gi szk\u00f3d, a 21 sierpnia 1629 roku cz\u0119\u015b\u0107 gospodarstw spalili \u017co\u0142nierze cesarscy i wie\u015b doszcz\u0119tnie spl\u0105drowano. W pierwszej Rzeczypospolitej by\u0142a to wie\u015b kr\u00f3lewska wojew\u00f3dztwa malborskiego.\n\nW 1776 roku wzmiankowano tu mennonickie rodziny Dick i Penner, a w 1820 roku wie\u015b liczy\u0142a 175 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 5 mennonit\u00f3w. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 na 304 mieszka\u0144c\u00f3w 167 ewangelik\u00f3w, 120 katolik\u00f3w, 9 \u017byd\u00f3w i 8 os\u00f3b zapisanych jako inni chrze\u015bcijanie. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono w Z\u0142otowie ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Z\u0142otowo nale\u017ca\u0142o do parafii w Starym Polu (Altfelde), licz\u0105cej 555 dusz i maj\u0105cej jeden cmentarz, w Starym Polu; tutejsza szko\u0142a by\u0142a drug\u0105 \u2014 obok staropolskiej \u2014 szko\u0142\u0105 tej parafii i uczy\u0142y si\u0119 w niej tak\u017ce dzieci z Klettendorf, Leckau, Rogendorf, Barwalt i Bruppendorf. W spisie z 1 grudnia 1885 roku parafi\u0105 katolick\u0105 Z\u0142otowa jest Notzendorf, a nazwy parafii ewangelickiej nie da si\u0119 w tym wykazie przypisa\u0107 \u017cadnej miejscowo\u015bci okolicy.\n\nZ dawnej zabudowy Bernhard Schmid opisa\u0142 w 1919 roku trzy domy podcieniowe stoj\u0105ce przy wiejskiej ulicy, a dwa z nich, po p\u00f3\u0142nocnej stronie, uzna\u0142 za godne uwagi. Dom Frost\u00f3w by\u0142 parterowy, z otynkowanej ceg\u0142y, z podcieniem na siedmiu s\u0142upach i bogato ciosanymi szczytami; wzni\u00f3s\u0142 go Johann Gabriel Preu\u00df, urodzony w 1756 roku, \u017conaty od 1790 i zmar\u0142y w 1802; w 1772 roku gospodarstwo liczy\u0142o oko\u0142o 4,5 w\u0142\u00f3ki. Dom Rempl\u00f3w by\u0142 pi\u0119trowy, z murowanym przyziemiem i szachulcowym pi\u0119trem, o rzucie w kszta\u0142cie w\u0119gielnicy. Zabytkowy dom podcieniowy numer 24, z ko\u0144ca XVIII wieku, sp\u0142on\u0105\u0142 w nocy z 9 na 10 marca 2014 roku.\n\nBernhard Schmid w\u015br\u00f3d \u017cu\u0142awskich \u015bwi\u0105ty\u0144 zbli\u017conych kszta\u0142tem do budowli centralnej wymienia Lubieszewo z 1707 roku, Maryny z 1708 roku, Stalewo z lat 1707\u20131708, a jako wyj\u0105tki tak\u017ce \u015awierki i Ko\u0144czewice; w jego inwentaryzacji has\u0142o Z\u0142otowa wype\u0142niaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie domy podcieniowe, a ewidencja zabytk\u00f3w notuje tu dawn\u0105 szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105, dzi\u015b dom mieszkalny, oraz park wiejski zwi\u0105zany z jej terenem.\n\nPo 1945 roku wie\u015b nale\u017ca\u0142a do wojew\u00f3dztwa gda\u0144skiego, potem elbl\u0105skiego, a dzi\u015b do pomorskiego. Zachowa\u0142 si\u0119 owalnicowy uk\u0142ad wsi.\n\nWed\u0142ug S\u0142ownika geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom IX, 1888) w 1869 roku Z\u0142otowo, po niemiecku Reichfelde, liczy\u0142o 351 mieszka\u0144c\u00f3w: 187 ewangelik\u00f3w, 152 katolik\u00f3w, jednego mennonit\u0119, pi\u0119ciu baptyst\u00f3w i sze\u015bciu \u017byd\u00f3w. Ten sam s\u0142ownik notuje, \u017ce szko\u0142a ewangelicka w Z\u0142otowie mia\u0142a jednego nauczyciela i 33 dzieci.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eReichfelde\u201d; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 257\u2013258 oraz s. 101\u2013102 (Kunzendorf); A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreu\u00dfen\u201d, 1890, s. 426 (Altfelde); Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]","url":"https://web.archive.org/web/20051126234752/http://www.gameo.org:80/?"},{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"westpreussen.de oraz zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa) \u2014 kwerenda internetowa atlasu","tytul_przed_2026_10_11":"westpreussen.de / NID (zabytek.pl) \u2014 kwerenda internetowa, weryfikacja \u0141.S.","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. IX, has\u0142o \u201eReichfelde\u201d","url":""}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0373","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.0191,"lng":19.2185,"name_de":"Reichfelde","name_pl":"Z\u0142otowo","powiat":"malborski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w \u017bochowie, rozplanowany na planie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta, za\u0142o\u017cono w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, po zachodniej stronie dzisiejszej drogi krajowej numer 6. Niewiele po nim zosta\u0142o, ale dzi\u0119ki charakterystycznemu po\u0142o\u017ceniu na owalnym wzniesieniu pozostaje czytelny w krajobrazie; prostok\u0105tny obw\u00f3d od zachodu, wschodu i po\u0142udnia znaczy kamienny wa\u0142 graniczny. W pa\u017adzierniku 2013 roku znaleziono nieopodal skupisko zniszczonych nagrobk\u00f3w; zapowiedziano ich powr\u00f3t na pierwotne miejsce.\n\nW 1784 roku \u017bochowo, po\u0142o\u017cone nad \u0141upaw\u0105, liczy\u0142o osiem dym\u00f3w. \u017bochowo, po niemiecku Sochow, nale\u017ca\u0142o przed 1945 rokiem do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze, w okr\u0119gu urz\u0119dowym Wendisch Karstnitz, od 1937 roku Ramnitz. Ludno\u015b\u0107 by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci ewangelicka i nale\u017ca\u0142a do parafii w \u0141upawie (Lupow) w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. W 1913 roku wzniesiono tu kaplic\u0119 ewangelick\u0105, uszkodzon\u0105 w 1945. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b z kaplic\u0105 przy parafii w Lupow, 7,5 kilometra od Lupow, a dla ca\u0142ej parafii podaje 4200 dusz. Pastorem by\u0142 G\u00fcnther Harder. Wie\u015b liczy\u0142a 440 mieszka\u0144c\u00f3w w 1910 roku, 343 w 1933 i 331 w 1939.\n\nSpis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykaza\u0142 w gminie wiejskiej 23 ewangelik\u00f3w i pi\u0119cioro innych chrze\u015bcijan; katolik\u00f3w nie zapisano. W obwodzie dworskim spis naliczy\u0142 163 ewangelik\u00f3w; katolik\u00f3w r\u00f3wnie\u017c nie zapisano.\n\n8 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y wojska sowieckie. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; \u017bochowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (serwis cmentarze.slupsk.pl); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 166; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Sochow; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1006; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 171.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1006","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, has\u0142o Sochow","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 171","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0848","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.455998,"lng":17.398874,"name_de":"Sochow","name_pl":"\u017bochowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w Zolnicy le\u017cy oko\u0142o trzystu metr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od dawnej osady, na skraju Puszczy Wierzchuci\u0144skiej. Jest niewielki \u2014 mierzy mniej wi\u0119cej pi\u0119tna\u015bcie na pi\u0119tna\u015bcie metr\u00f3w. Prowadzi do niego aleja starych buk\u00f3w, a granice wyznacza kamienny mur wraz z rosn\u0105cymi przy nim drzewami. Wn\u0119trze dzieli si\u0119 wyra\u017anie: po lewej stronie od wej\u015bcia le\u017c\u0105 kwatery grob\u00f3w pojedynczych, z kt\u00f3rych cztery pozostaj\u0105 czytelne mimo po\u0142amanych tumb i rozbitych nagrobk\u00f3w; \u015brodek zajmuj\u0105 du\u017ce kwatery obramowane lanymi kraw\u0119dziami betonowymi, z licznymi kamieniami polnymi; praw\u0105 stron\u0119 za\u015b \u2014 jedno wielkie pole grobowe w betonowej ramie. Wsz\u0119dzie le\u017c\u0105 u\u0142amki grubych p\u0142yt; \u017caden fragment z inskrypcj\u0105 si\u0119 nie zachowa\u0142. W \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia cmentarza; karta ewidencyjna z 30 pa\u017adziernika 1985 roku podaje jako dat\u0119 zamkni\u0119cia rok 1945.\n\nWed\u0142ug opisu z 1784 roku Zolnica by\u0142a dzier\u017caw\u0105 urz\u0119du l\u0119borskiego, po\u0142o\u017con\u0105 p\u00f3\u0142torej mili na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka i oddan\u0105 w dzier\u017caw\u0119 wieczyst\u0105.\n\nZolnica, po niemiecku Sollnitz, by\u0142a osad\u0105 po\u0142o\u017con\u0105 dwa kilometry na wsch\u00f3d od D\u0105browy Brzezi\u0144skiej (Damerow), w dzisiejszej gminie \u0141\u0119czyce. Przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do gminy wiejskiej Wysokie (Hohenfelde) w obwodzie urz\u0119dowym Schweslin, w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg in Pommern), a wi\u0119c w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. W 1945 roku osad\u0119 spalono i zr\u00f3wnano z ziemi\u0105.\n\nFranz Schultz pisa\u0142, \u017ce Sollnitz brzmia\u0142o raczej jak nazwa pola ni\u017c rzeczywista nazwa miejscowa: w 1784 roku by\u0142o to gospodarstwo dziedziczne o powierzchni 133 m\u00f3rg. Wed\u0142ug Schultza w 1880 roku Sollnitz by\u0142o osobn\u0105 gmin\u0105 licz\u0105c\u0105 31 mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1890 roku 23 mieszka\u0144c\u00f3w, przy obszarze 75 hektar\u00f3w. W tej samej monografii zapisano, \u017ce rozporz\u0105dzeniem gabinetowym z 20 listopada 1893 roku zniesiono Sollnitz jako odr\u0119bn\u0105 miejscowo\u015b\u0107 i po\u0142\u0105czono z Wysokiem, kt\u00f3rego ludno\u015b\u0107 wzros\u0142a wtedy z 327 do 355 os\u00f3b. Wed\u0142ug Marka Drzewieckiego w 1905 roku mieszka\u0142o tu 28 os\u00f3b; z nazwiska znani s\u0105 Heinrich Drabandt, Reinhold Bewersdorff oraz J\u00fcrgen i Bartus Tworck. Przysi\u00f3\u0142ek przy Wysokiem Schultz wymienia w wykazie wybudowa\u0144 powiatu jako Neu Sollnitz.\n\nKo\u015bcio\u0142a ani kaplicy w Zolnicy nie by\u0142o. Katolicy nale\u017celi do parafii w L\u0119borku. Miejscowi ewangelicy podlegali parafii w Brze\u017anie L\u0119borskim (Bresin), gdzie sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny; opis z 1784 roku wymienia Sollnitz w\u015br\u00f3d maj\u0105tk\u00f3w wcielonych do tamtejszego domu modlitwy, nale\u017c\u0105cego do inspekcji l\u0119borskiej. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku nie prowadzi ju\u017c Zolnicy jako osobnej gminy: wymienia j\u0105 w wykazie osad gminy Wysokie, z pi\u0119cioma domami i 27 mieszka\u0144cami, a w ca\u0142ej gminie zapisa\u0142 326 ewangelik\u00f3w i jednego katolika, z parafi\u0105 ewangelick\u0105 oraz urz\u0119dem stanu cywilnego w Brze\u017anie.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: ewidencja konserwatorska cmentarzy Pomorza (Bia\u0142a Karta, 30 pa\u017adziernika 1985, G. Olszewska-Hellmann); M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 335, 364\u2013365; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern \u2014 pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat l\u0119borski, s. 186\u2013187, pozycja 15; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1053.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"opracowanie regionalne","tytul":"na podstawie: M. Drzewiecki, \u201eCmentarze Ziemi L\u0119borskiej\u201d \u2014 gmina \u0141\u0119czyce","url":"http://web.archive.org/web/20160803190725/http://cmentarze.lebork.pl/index.php/gmina-leczyce/81-zolnica"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1053","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0194","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_zolnica/zolnica__1_.JPG","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.629443,"lng":17.918086,"name_de":"Sollnitz","name_pl":"Zolnica ( D\u0105browa Brzezi\u0144ska ) \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Na p\u00f3\u0142noc od zabudowa\u0144 \u017boruchowa le\u017c\u0105 naprzeciw siebie dwa cmentarze, po obu stronach drogi g\u0142\u00f3wnej. Ten po wschodniej stronie rozplanowano na planie kwadratu; wej\u015bcie wyznaczaj\u0105 ceglane s\u0142upki, a granic\u0119 wa\u0142 z cios\u00f3w kamiennych. Zachowa\u0142y si\u0119 na nim kamienne pozosta\u0142o\u015bci pomnik\u00f3w i kamienie narzutowe z inskrypcjami, w\u015br\u00f3d nich kamie\u0144 z poch\u00f3wku z 1934 roku, oraz osobliwo\u015b\u0107, kt\u00f3rej charakteru monografia nie rozstrzyga jednoznacznie: postument z p\u0142askorze\u017ab\u0105 w formie krzy\u017ca \u2014 ozdoba pomnika albo podstawa pod krzy\u017c.\n\nW 1784 roku \u017boruchowo liczy\u0142o 21 dym\u00f3w i le\u017ca\u0142o w synodzie s\u0142upskim. Z d\u00f3br p\u0142acono wtedy 32 talary i 12 groszy daniny.\n\nCmentarz po zachodniej stronie drogi za\u0142o\u017cono na planie prostok\u0105ta i wzniesiono na nim pomnik ku czci mieszka\u0144c\u00f3w okolicy poleg\u0142ych w pierwszej wojnie \u015bwiatowej. S\u0105 na nim tak\u017ce nagrobki starsze, jak p\u0142yta w kszta\u0142cie otwartej ksi\u0119gi z poch\u00f3wku w 1880 roku, a tak\u017ce dwa kamienie upami\u0119tniaj\u0105ce poleg\u0142ych we Francji: Ernsta Zaddacha (1916) oraz Richarda (1917) i Fritza (1918) Zaddach\u00f3w.\n\n\u017boruchowo, do 1945 roku Sorchow, le\u017ca\u0142o w powiecie s\u0142upskim, w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Maj\u0105tek od 1841 do 1945 roku nale\u017ca\u0142 do rodziny von Braunschweig; ostatni w\u0142a\u015bciciel, Egon von Braunschweig, gospodarowa\u0142 w 1938 roku na 1249 hektarach. Do dzi\u015b stoi tu dw\u00f3r z 1833 roku, park i zesp\u00f3\u0142 folwarczny. W 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 404 mieszka\u0144c\u00f3w, w 1939 roku 310.\n\nW spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku w gminie wiejskiej zapisano 105 ewangelik\u00f3w, katolik\u00f3w za\u015b ani jednego. Ko\u015bcio\u0142a we wsi nie by\u0142o. Do 1899 roku nale\u017ca\u0142a ona do parafii w Gardnie Wielkiej \u2014 jednego z ko\u015bcio\u0142\u00f3w s\u0142owi\u0144skiego rejonu nad jeziorem Gardno \u2014 a potem do parafii w \u017belkowie, w okr\u0119gu ko\u015bcielnym S\u0142upsk-Stare Miasto. Gdy na pocz\u0105tku 1879 roku po\u015bwi\u0119cono ko\u015bci\u00f3\u0142 w \u017belkowie, fili\u0119 Gardny Wielkiej, berli\u0144ski \u201eReichsbote\u201d przypomnia\u0142, \u017ce parafia gardne\u0144ska si\u0119ga\u0142a w g\u0142\u0105b l\u0105du na dwie mile i dalej, a\u017c po Bandsekow, \u017boruchowo i G\u0105bino. We wsiach przy \u201eszosie kaszubskiej\u201d zrodzi\u0142a si\u0119 potrzeba w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a; grunt podarowa\u0142 jeden z w\u0142a\u015bcicieli w \u017belkowie, a pom\u00f3g\u0142 kr\u00f3l jako patron ko\u015bcio\u0142a macierzystego. W\u015br\u00f3d ziemian, bez kt\u00f3rych budowa by si\u0119 nie uda\u0142a, gazeta wymieni\u0142a pana von Braunschweig z \u017boruchowa, cz\u0142onka synodu prowincjonalnego, kt\u00f3ry o\u015bwiadczy\u0142: \u201eich baue f\u00fcr das, was da ist, mag es denn kosten, was es wolle\u201d \u2014 \u201ebuduj\u0119 dla tego, co tu jest, niech kosztuje, ile zechce\u201d. Ostatnim niemieckim pastorem by\u0142 Fritz K\u00e4ding.\n\nRankiem 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142y bez walki wojska sowieckie. Egon von Braunschweig i jego \u017cona odebrali sobie wtedy \u017cycie. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlano w kolejnych transportach, w 1946 roku i 8 sierpnia 1947 roku.\n\nKarl-Heinz Pagel podaje, \u017ce w marcu 1945 roku wie\u015b nie dosta\u0142a rozkazu ewakuacji i mieszka\u0144cy pozostali na miejscu. Wywo\u017cono najpierw ewakuowanych, potem ludzi z tabor\u00f3w, a w 1946 roku mieszka\u0144c\u00f3w wsi. Kartoteka Heimatortskartei Pommern odnalaz\u0142a 119 wysiedlonych w RFN i 88 w NRD. Straty: 17 poleg\u0142ych, 16 zmar\u0142ych cywil\u00f3w, 52 zaginionych. Ostatnim nauczycielem by\u0142 Ernst Spiller, poleg\u0142y w 1942 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Karl-Heinz Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 917\u2013920; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 96\u201397, has\u0142o \u017boruchowo; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1006\u20131007; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 lutego 1879 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina G\u0142\u00f3wczyce \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-glowczyce/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"K. Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, 2013","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1006\u20131007","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 2 lutego 1879 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/A4YLAZKLII2XVISHFN7O7Q25BBRRBJRY"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0562","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.577142,"lng":17.191173,"name_de":"Sorchow","name_pl":"\u017boruchowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017bu\u0142awka, po niemiecku Klein Saalau, le\u017cy na Wy\u017cynie Gda\u0144skiej, nad K\u0142odaw\u0105. Zachowa\u0142 si\u0119 tu opuszczony cmentarz ewangelicki z nagrobkami datowanymi co najmniej na 1863 rok. Le\u017cy przy ulicy Le\u015bnej, na dzia\u0142kach 201/1 i 207/3; w wojew\u00f3dzkiej ewidencji zabytk\u00f3w gminy Pruszcz Gda\u0144ski figuruje pod pozycj\u0105 209. Mieszka\u0144cy wsi podtrzymuj\u0105 pami\u0119\u0107 o dawnej nekropolii.\n\nBy\u0142a to wie\u015b szlachecka, wzmiankowana w XVI wieku. John Muhl nie opisa\u0142 \u017bu\u0142awki w monografii wsi Wy\u017cyny Gda\u0144skiej: wymieni\u0142 j\u0105 jako przyk\u0142ad miejscowo\u015bci, kt\u00f3re powsta\u0142y na dawnych dobrach rycerskich albo na domenach pa\u0144stwowych i miejskich, a kt\u00f3rych jego ksi\u0105\u017cka nie obejmuje. W wizytacjach archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego \u017bu\u0142awka wyst\u0119puje wy\u0142\u0105cznie jako jedna ze wsi p\u0142ac\u0105cych dziesi\u0119cin\u0119 ko\u015bcio\u0142owi Bo\u017cego Cia\u0142a w Pr\u0119gowie. W wizytacjach zapisano przy \u017bu\u0142awce 30 zagrodnik\u00f3w, oddaj\u0105cych po korcu \u017cyta i korcu owsa. W\u0142asnej \u015bwi\u0105tyni wizytacje w \u017bu\u0142awce nie notuj\u0105. Kaplica \u015bwi\u0119tej Ma\u0142gorzaty \u2014 ma\u0142a murowana \u015bwi\u0105tynia, filia ko\u015bcio\u0142a w Pr\u0119gowie, z kt\u00f3r\u0105 wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 zapisy o B\u0105kowskich i p\u00f3\u017aniejsze wiadomo\u015bci o Trembeckich \u2014 sta\u0142a w s\u0105siedniej \u017bu\u0142awie, po niemiecku Gro\u00df Saalau.\n\nSpis z 1 grudnia 1885 roku wykaza\u0142 we wsi 143 mieszka\u0144c\u00f3w w 16 domach i 33 gospodarstwach domowych. W tej liczbie by\u0142o 43 ewangelik\u00f3w i 100 katolik\u00f3w. Ewangelik\u00f3w przypisano do parafii w Lublewie (L\u00f6blau), katolik\u00f3w \u2014 do parafii w Pr\u0119gowie (Nieder Prangenau). Te same parafie podano w tym wykazie dla s\u0105siedniej \u017bu\u0142awy.\n\nPo reformie z 1887 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w powiecie Wy\u017cyny Gda\u0144skiej (Kreis Danziger H\u00f6he) w Prusach Zachodnich. Berli\u0144ska \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d og\u0142osi\u0142a 29 maja 1898 roku utworzenie nowej parafii: ewangelik\u00f3w z \u017bu\u0142awki i kilkunastu okolicznych wsi wy\u0142\u0105czono z parafii w Lublewie (L\u00f6blau) oraz z czterech innych s\u0105siednich parafii i po\u0142\u0105czono w samodzieln\u0105 parafi\u0119 z ko\u015bcio\u0142em i siedzib\u0105 pastora w Mierzeszynie (Meisterswalde). W 1920 roku wie\u015b znalaz\u0142a si\u0119 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku, w latach 1939\u20131945 w Rzeszy, a po 1945 roku w Polsce.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Mierzeszyn (Meisterswalde) i podaje tu 24 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau, Kreis Danziger H\u00f6he, s. 22\u201323, poz. 22; wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozra\u017cewskiego (Visitationes archidiaconatus Pomeraniae), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyty 1\u20133 wraz z indeksem geograficznym wydawcy; J. Muhl, \u201eGeschichte der D\u00f6rfer auf der Danziger H\u00f6he\u201d, Danzig 1938, s. 8 i 143\u2013144; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, gmina Pruszcz Gda\u0144ski, poz. 209; \u017bu\u0142awka \u2014 tradycja mieszka\u0144c\u00f3w pami\u0119taj\u0105cych o dawnym cmentarzu ewangelickim, pruszczgdanski.naszemiasto.pl; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; \u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 29 maja 1898 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":1945,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"\u017bu\u0142awka: tradycja mieszka\u0144c\u00f3w pami\u0119taj\u0105cych o dawnym cmentarzu ewangelickim (naszemiasto.pl)","url":"https://pruszczgdanski.naszemiasto.pl/zulawka-piekna-tradycja-mieszkancow-wsi-ktorzy-pamietaja-o/ar/c1-7979947"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Danziger H\u00f6he","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eT\u00e4gliche Rundschau\u201d (Berlin), 29 maja 1898 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/3KEC4XGCVXB7PP2TDXFELRCILS3CICQL"}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0231","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.222025,"lng":18.490382,"name_de":"Klein Saalau","name_pl":"\u017bu\u0142awka \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"gda\u0144ski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w \u017bu\u0142awce Sztumskiej pochodzi z drugiej po\u0142owy XIX wieku i jest nieczynny od 1945 roku. Cmentarz przyko\u015bcielny le\u017cy przy tutejszym ko\u015bciele parafialnym \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela i figuruje w ewidencji osobno (pozycja 175).\n\n\u017bu\u0142awka Sztumska, dawniej zwana Pozyli\u0105, po niemiecku Posilge, to stara wie\u015b ko\u015bcielna w Pomezanii. W dokumencie z 1249 roku wie\u015b jest wzmiankowana, w 1672 roku zapisano j\u0105 jako Pozylia, a w 1774 roku jako Posilge, jak podaje S\u0142ownik geograficzny. S\u0142ownik podaje dla wsi 1623 hektary, w tym 1355 hektar\u00f3w roli ornej i 161 hektar\u00f3w \u0142\u0105k, i przypomina, \u017ce osada jest stara \u2014 znaleziono tu groby skrzynkowe.\n\nAgathon Harnoch odnotowuje, \u017ce w 1578 roku g\u0142oszono tu i w Stalle nauk\u0119 ewangelick\u0105. Wymienia te\u017c \u017bu\u0142awk\u0119 w\u015br\u00f3d miejscowo\u015bci szkolnych tamtej parafii i zapisuje, \u017ce ko\u015bcio\u0142y katolickie s\u0105siaduj\u0105ce z ni\u0105 sta\u0142y w Thiergart i w Posilge. Wed\u0142ug Piotra Bireckiego tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 w czasie wojny ze Szwedami Gustawa II Adolfa przeszed\u0142 w r\u0119ce luteran\u00f3w, a potem razem z ca\u0142\u0105 wsi\u0105 spalili go do fundament\u00f3w \u017co\u0142nierze austriaccy wspieraj\u0105cy Polak\u00f3w; dzwony z \u017bu\u0142awki sprzedano do Elbl\u0105ga.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 Posilge jako wie\u015b. Notowa\u0142 tu 93 domy mieszkalne i 1224 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 591 ewangelik\u00f3w, 628 katolik\u00f3w i pi\u0119\u0107 os\u00f3b innych wyzna\u0144. Ewangelicy nale\u017celi do parafii Stalle; katolicy \u2014 do miejscowej parafii; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny. W 1885 roku mieszka\u0142o w niej 1200 os\u00f3b w 102 domach: 605 ewangelik\u00f3w, 588 katolik\u00f3w i siedmioro dysydent\u00f3w. W tym czasie parafia ewangelicka w Stalle nale\u017ca\u0142a do diecezji malborskiej. W 1910 roku wie\u015b liczy\u0142a 984 mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych 926 m\u00f3wi\u0142o po niemiecku, a 57 po polsku; w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych by\u0142o 434 ewangelik\u00f3w, 479 katolik\u00f3w i trzyna\u015bcioro innych chrze\u015bcijan.\n\nKarta cmentarza z listopada 1984 roku ocenia og\u00f3lny stan zachowania nagrobk\u00f3w i drzewostanu jako \u201ez\u0142y\u201d, cho\u0107 czytelno\u015b\u0107 ca\u0142ego uk\u0142adu by\u0142a wtedy dobra, a stan zieleni dobry. Zachowa\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas dwadzie\u015bcia dwa nagrobki wolnostoj\u0105ce: trzy z pierwszej po\u0142owy dziewi\u0119tnastego wieku, sze\u015b\u0107 z drugiej po\u0142owy tego stulecia i trzyna\u015bcie z pierwszej po\u0142owy dwudziestego wieku; najstarszy pochodzi\u0142 z 1835 roku. Nie by\u0142o ani muru ogrodzeniowego, ani bramy, r\u00f3s\u0142 natomiast starodrzew: dwadzie\u015bcia jeden lip, trzy jesiony, dwa kasztanowce, dwa wi\u0105zy i d\u0105b.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch szczeg\u00f3\u0142ach. W wykazie obiekt\u00f3w obj\u0119tych ochron\u0105 konserwatorsk\u0105 w studium zagospodarowania gminy Dzierzgo\u0144 cmentarz figuruje pod pozycj\u0105 358 jako mennonicki; tak samo nazywa go wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (pozycja 198). W cz\u0119\u015bci opisowej tego samego studium gmina liczy cmentarz w\u015br\u00f3d pi\u0119ciu swoich cmentarzy ewangelickich, obok cmentarzy w Ankamatach, B\u0105garcie, Budziszu i Tyw\u0119zach. W studium gminnym \u015bwi\u0105tynia jest datowana na 1695 rok, a w rejestrze zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego \u2014 na drug\u0105 \u0107wier\u0107 XIV wieku z przebudow\u0105 w 1666 roku (numer A-75, decyzja z 30 maja 1957 roku).\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Stalle i podaje tu 458 ewangelik\u00f3w.\n\nZa mennonicki uwa\u017ca ten cmentarz tak\u017ce Aleksandra Paprot, kt\u00f3ra w lipcu 2010 roku bada\u0142a cmentarze \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich. Zaliczy\u0142a go do zdewastowanych i zapomnianych przez mieszka\u0144c\u00f3w: wiele nagrobk\u00f3w by\u0142o po\u0142amanych, z kilku zrobiono na cmentarzu st\u00f3\u0142 i \u0142awk\u0119, a fragment innego wbudowano w k\u0142adk\u0119 w\u0119dkarsk\u0105 przy stawie. Mieszkaniec wsi wspomina\u0142, \u017ce jako dziecko widzia\u0142 w otwartym grobowcu \u017celazne trumny.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom XIV, has\u0142o \u017bu\u0142awka; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strony 70\u201371, pozycja 55; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat Stuhm, pozycja 55; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, has\u0142o Stalle, s. 440\u2013441; studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Heimatkreis Stuhm, has\u0142o \u201ePosilge\u201d; karta cmentarza w \u017bu\u0142awce Sztumskiej, oprac. Z. Maciakowska, 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 200\u2013201; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku); P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 13.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"ewangelickie","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"mpzp.igeomap.pl","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/sztum/dzierzgon/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890","url":""},{"typ":"dokument gminny","tytul":"studium uwarunkowa\u0144 i kierunk\u00f3w zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgo\u0144","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w wojew\u00f3dztwa pomorskiego","url":""},{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku","url":""},{"typ":"opracowanie","tytul":"Heimatkreis Stuhm","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"A. Paprot, \u201eLosy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na \u017bu\u0142awach Elbl\u0105skich\u201d, w: \u201eKrajobraz kulturowy i spo\u0142eczny \u017bu\u0142aw Elbl\u0105skich\u201d, red. A. W. Brzezi\u0144ska, U. Wr\u00f3blewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37\u201346 (badania terenowe z lipca 2010 roku)","url":"https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstreams/85fb93a4-8e11-4259-9fdc-0e46dc108554/download"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"P. Birecki, \u201eKonflikty o ko\u015bcio\u0142y pomi\u0119dzy katolikami a protestantami w Prusach Kr\u00f3lewskich i Ksi\u0105\u017c\u0119cych w I po\u0142owie XVII wieku\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 21, 2020, s. 13","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2147338.pdf"}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0997","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.015603,"lng":19.253701,"name_de":"Posilge","name_pl":"\u017bu\u0142awka Sztumska \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"sztumski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u017bu\u0142awki, po niemiecku F\u00fcrstenwerder, le\u017c\u0105 w gminie Stegna na \u017bu\u0142awach Wi\u015blanych i by\u0142y wsi\u0105 ewangelicko-mennonick\u0105. Po ko\u015bciele ewangelickim zosta\u0142y tylko fundamenty, ods\u0142oni\u0119te podczas prac porz\u0105dkowych na cmentarzu. Zachowa\u0142a si\u0119 za to neogotycka kaplica cmentarna w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, murowana z ceg\u0142y z cegielni w Knybawie pod Tczewem, na rzucie kwadratu 6,4 \u00d7 6,4 metra, z krypt\u0105 grzebaln\u0105 pod posadzk\u0105. Wyremontowano j\u0105 w 2019 roku. Cmentarz ewangelicki s\u0142u\u017cy\u0142 zar\u00f3wno ewangelikom, jak i mennonitom; razem z kaplic\u0105 wpisano go 12 kwietnia 1994 roku do rejestru zabytk\u00f3w pod numerem A-1450. Pocz\u0105tek cmentarza \u017ar\u00f3d\u0142a datuj\u0105 rozmaicie: zapis ewidencyjny wskazuje pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku, rejestr zabytk\u00f3w \u2014 rok 1890, czyli czas budowy kaplicy i nowego ko\u015bcio\u0142a.\n\nWie\u015b nada\u0142 Winrich von Kniprode Hansowi von Siemensdorf. Jak podaje Hermann Eckerdt (1868), w czasach krzy\u017cackich proboszcz w \u017bu\u0142awkach, po niemiecku F\u00fcrstenwerder, pobiera\u0142 czynsz z kramu w Nied\u017awiedzicy, po niemiecku B\u00e4rwalde, kt\u00f3ry przydzielono do uposa\u017cenia parafii, a tak\u017ce czynsz z karczmy stoj\u0105cej na w\u0142\u00f3kach pleba\u0144skich w \u017bu\u0142awkach.\n\nEwangelicka obecno\u015b\u0107 jest tu znacznie starsza ni\u017c jakikolwiek murowany ko\u015bci\u00f3\u0142: Viktor Zirkwitz notuje lutera\u0144skiego duchownego ju\u017c w 1579 roku, a Harnoch potwierdza, \u017ce duchownych w \u017bu\u0142awkach wymienia si\u0119 od 1579 do 1824 roku i \u017ce kazania lutera\u0144skie zacz\u0119to tu g\u0142osi\u0107 mniej wi\u0119cej w tym samym czasie co w s\u0105siednim B\u00e4rwalde, to jest od 1578 roku. Duchownym tym by\u0142 magister Jerzy Sch\u00f6nfeld z Kr\u00f3lewca, kt\u00f3ry w 1584 roku przeszed\u0142 do Pas\u0142\u0119ka. Wed\u0142ug Abrahama Hartwicha (1723) zb\u00f3r ewangelicki w \u017bu\u0142awkach powsta\u0142 mniej wi\u0119cej wtedy, gdy zbiera\u0142a si\u0119 gmina ewangelicka w Barwa\u0142dzie (oko\u0142o 1578 roku); ju\u017c przed 1597 rokiem musia\u0142 st\u0105d z powodu wielkich prze\u015bladowa\u0144 ust\u0105pi\u0107 magister Franciszek Gericcius, kt\u00f3ry przeszed\u0142 do Steblewa. Wed\u0142ug Hartwicha po Franciszku Gericciusie duchownym w \u017bu\u0142awkach, po niemiecku F\u00fcrstenwerder, by\u0142 Bart\u0142omiej Hanckau, kt\u00f3ry przyszed\u0142 tu zapewne w 1597 lub 1598 roku i \u017cy\u0142 do 1619 roku, potem Adam, urz\u0119duj\u0105cy dwana\u015bcie lat do 1631 roku, a w sierpniu 1632 roku student Izaak Kluge, ordynowany w ko\u015bciele zamkowym w Kr\u00f3lewcu, kt\u00f3ry w 1636 roku odszed\u0142 do Bohnsack na Mierzei. Abraham Hartwich podaje te\u017c, \u017ce pastor Jan Sommer, zmar\u0142y 5 marca 1632 roku, spocz\u0105\u0142 w ko\u015bciele, kt\u00f3ry za czas\u00f3w Hartwicha by\u0142 katolicki, i wnioskuje st\u0105d, \u017ce lutera\u0144ski pastor g\u0142osi\u0142 wtedy kazania w tej \u015bwi\u0105tyni.\n\nKiedy stan\u0105\u0142 tu pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142, nie wiadomo \u2014 Harnoch przypuszcza\u0142, \u017ce urz\u0105dzono go w jednym z gospodarstw. Kiedy zbudowano dom ko\u015bcielny, Hartwich nie zdo\u0142a\u0142 ustali\u0107. Protok\u00f3\u0142 wizytacyjny z 1647 roku okre\u015bla tutejszy dom modlitwy s\u0142owem \u201esynagoga\u201d \u2014 tak kancelaria ko\u015bcielna nazywa\u0142a wtedy zbory ewangelickie, podobnie jak w Kaczynosie.\n\n\u017bu\u0142awki mia\u0142y te\u017c udzia\u0142 w powstaniu s\u0105siednich parafii. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Starej Wsi (Altendorf) zniszczyli podczas wojny szwedzkiej \u017co\u0142nierze; w jego miejsce wzniesiono w 1644 roku nowy, o kilka pr\u0119t\u00f3w od wi\u015blanego wa\u0142u, naprzeciw \u017bu\u0142awek, i to on sta\u0142 si\u0119 ko\u015bcio\u0142em parafii Sch\u00f6nbaum, dzisiejszej Drewnicy. Pierwsze kazanie wyg\u0142osi\u0142 w nim 27 listopada 1644 roku, w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 Adwentu, ksi\u0105dz George Heineccius z F\u00fcrstenwerder; on sam otrzyma\u0142 wtedy powo\u0142anie do Sch\u00f6nbaum, a \u017bu\u0142awki dosta\u0142y w\u0142asnego duchownego \u2014 odt\u0105d obie by\u0142y osobnymi parafiami. Wed\u0142ug Hartwicha po Heinecciusie pastorem w \u017bu\u0142awkach by\u0142 magister Jan Witzelius, kt\u00f3ry z powodu podesz\u0142ego wieku sam zrezygnowa\u0142 w 1651 roku; jesieni\u0105 tego roku kazanie pr\u00f3bne wyg\u0142osi\u0142 i powo\u0142anie otrzyma\u0142 Jerzy Hintz, a w 1662 roku duchownym by\u0142 magister Jan Jerzy Sendelius. Wed\u0142ug Hartwicha w 1678 roku pastorem w \u017bu\u0142awkach by\u0142 Christian Gitke, kt\u00f3ry przeszed\u0142 potem do Chojnic; w 1681 roku powo\u0142ano Krzysztofa Mierodulusa, kt\u00f3ry wskutek prze\u015bladowa\u0144 musia\u0142 porzuci\u0107 urz\u0105d, 1 wrze\u015bnia 1686 roku urz\u0105d obj\u0105\u0142 Piotr Henske z Gda\u0144ska, w 1694 roku zwolniony na w\u0142asn\u0105 pro\u015bb\u0119 przez pu\u0142kownikow\u0105 Winter, zarz\u0105dczyni\u0119 d\u00f3br nied\u017awiedzickich, a po nim od 28 listopada 1694 roku Jan Pluto ze \u015al\u0105ska, zmar\u0142y 28 marca 1699 roku, i Piotr Wolff z L\u0119borka.\n\nKsi\u0119gi metrykalne si\u0119ga\u0142y tu g\u0142\u0119boko: chrzty zapisywano od 1714 roku, \u015bluby od 1726, zgony od 1725, z przerw\u0105 w latach 1775\u20131783. Z wyposa\u017cenia znany jest pozytyw ufundowany w 1716 roku przez przysi\u0119g\u0142ego wa\u0142owego Albinusa Hamanna; oficja\u0142 Jan Mierzejewski pr\u00f3bowa\u0142 zakwestionowa\u0107 ten dar, ale ostatecznie zezwolono na u\u017cywanie instrumentu. Wykaz dar\u00f3w w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej, spisywany \u201eod pocz\u0105tku mojego urz\u0119du\u201d, otwiera wpis pastora Gottfrieda Albrechta Kranicha: w niedziel\u0119 Cantate 1725 roku, w dniu obj\u0119cia urz\u0119du, ofiarowa\u0142 ko\u015bcio\u0142owi ewangeliarz ze srebrnymi okuciami. Pod 1727 rokiem wykaz notuje pomalowanie ambony. W \u015bwi\u0119to Oczyszczenia Marii, 2 lutego 1772 roku, zagra\u0142y w ko\u015bciele po raz pierwszy nowe organy o 13 g\u0142osach, sprawione staraniem witryk\u00f3w. Znane s\u0105 te\u017c puszka na hostie z 1706 roku, dar \u201eFr. Elisabet M\u00fcllerin\u201d, roboty gda\u0144skiego z\u0142otnika Jakoba Beckhausena, oraz dzban z inskrypcj\u0105 \u201eMein Gott! Gedencke Meiner im Besten 1757\u201d. Puszka na hostie z 1706 roku nosi znak gda\u0144skiego z\u0142otnika Jakoba Beckhausena, cho\u0107 zmar\u0142 on ju\u017c w marcu 1705 roku. Schmid t\u0142umaczy to tym, \u017ce wed\u0142ug paragrafu 48 statutu z\u0142otnik\u00f3w z 1693 roku wdowa po mistrzu mog\u0142a prowadzi\u0107 warsztat jeszcze przez rok i dzie\u0144; Constantia Beckhausen zmar\u0142a w kwietniu 1707 roku. Z dawnego ko\u015bcio\u0142a zachowa\u0142a si\u0119 te\u017c chrzcielnica w kszta\u0142cie kielicha z pocz\u0105tku XVIII wieku, zdobiona g\u0142\u00f3wkami anio\u0142k\u00f3w, na smuk\u0142ym trzonie w formie kolumny; wraz z pokryw\u0105 ma 1,54 metra wysoko\u015bci. Wykaz dar\u00f3w w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej zapisuje, \u017ce 25 czerwca 1730 roku, w dniu, kt\u00f3ry zapis nazywa \u201edrugim ewangelickim \u015bwi\u0119tem jubileuszowym\u201d, dwaj gospodarze, te\u015b\u0107 i zi\u0119\u0107, ofiarowali ko\u015bcio\u0142owi now\u0105 chrzcielnic\u0119 wykonan\u0105 przez snycerza z Gda\u0144ska, a 8 sierpnia tego roku gda\u0144ski lekarz z \u017con\u0105 podarowali do niej nakrycie obszyte z\u0142otymi koronkami i bia\u0142\u0105 chust\u0119 z obszyciem do jej okrycia; wszystko to po\u015bwi\u0119cono w uroczystym kazaniu 3 wrze\u015bnia 1730 roku, w 13. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Wykaz nie m\u00f3wi, czy chodzi o chrzcielnic\u0119 opisan\u0105 przez Schmida. Dzban z inskrypcj\u0105 z 1757 roku nosi znak z\u0142otnika Christopha Heckera, mistrza w latach 1751\u20131784.\n\nOdr\u0119bna flamandzka gmina mennonicka \u017bu\u0142awki\u2013Nied\u017awiedzica, samodzielna od 1740 roku, mia\u0142a drewniany dom modlitwy wzniesiony w 1768 roku za zgod\u0105 biskupa che\u0142mi\u0144skiego, po\u0142o\u017cony na gruncie \u017bu\u0142awek \u2014 budynek zr\u0119bowy na kamiennej podmur\u00f3wce, na rzucie prostok\u0105ta o wymiarach oko\u0142o 21 \u00d7 11 metr\u00f3w. Przetrwa\u0142 wojn\u0119 i lata powojenne, a sp\u0142on\u0105\u0142 w 1990 roku jako ostatni tradycyjny drewniany dom modlitwy mennonit\u00f3w w Polsce.\n\nWed\u0142ug Jana Wi\u015bniewskiego opis diecezji pomeza\u0144skiej z 1785 roku notuje, \u017ce protestanci stanowili wtedy dwie trzecie mieszka\u0144c\u00f3w katolickiej parafii \u017bu\u0142awki: 612 ewangelik\u00f3w (300 m\u0119\u017cczyzn i 312 kobiet) wobec 245 katolik\u00f3w. Opiek\u0119 duszpastersk\u0105 sprawowali nad nimi dwaj pastorzy, mieszkaj\u0105cy, jak zapisano, \u201ein Firstenwerder et in Minsterberg\u201d (w \u017bu\u0142awkach i w M\u00fcnsterbergu); to drugie miejsce Wi\u015bniewski uto\u017csamia ze Star\u0105 Ko\u015bcielnic\u0105.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje pod has\u0142em \u201eF\u00fcrstenwerder, Schottenkrug, Pietzkenbruch\u201d \u0142\u0105cznie 564 mieszka\u0144c\u00f3w: 323 luteran\u00f3w, 189 katolik\u00f3w i 52 mennonit\u00f3w; parafia lutera\u0144ska: \u017bu\u0142awki. Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry wtedy sta\u0142, zast\u0105piono w 1821 roku nowym, zbudowanym z drewna w konstrukcji szkieletowej i krytym dach\u00f3wk\u0105, pod patronatem w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw. W 1824 roku \u017bu\u0142awki po\u0142\u0105czono z parafi\u0105 w Baarenhof, dzisiejszym Dworku, i dlatego w\u0142a\u015bnie t\u0119 parafi\u0119 wskazuje dla wsi pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku. Naliczy\u0142 on tu w 73 domach mieszkalnych i 159 gospodarstwach domowych 768 os\u00f3b: 395 ewangelik\u00f3w, 309 katolik\u00f3w i 64 innych chrze\u015bcijan, na \u017bu\u0142awach zwykle mennonit\u00f3w.\n\nOko\u0142o 1860 roku \u017bu\u0142awki by\u0142y fili\u0105 parafii w Dworku, w ewangelickiej superintendenturze malborskiej. W 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *F\u00fcrstenwerder* 76 budynk\u00f3w mieszkalnych i 794 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 428 ewangelik\u00f3w, 303 katolik\u00f3w, 62 mennonit\u00f3w i jednego \u017byda. Katolicy nale\u017celi do miejscowej parafii. S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego (tom II, 1881) notuje w \u017bu\u0142awkach, po niemiecku F\u00fcrstenwerder, 428 ewangelik\u00f3w, 303 katolik\u00f3w, 62 mennonit\u00f3w i jednego \u017byda, szko\u0142\u0119 katolick\u0105 i protestanck\u0105 oraz filialny ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki. Harnoch opisuje Baarenhof i \u017bu\u0142awki jako jedn\u0105 parafi\u0119, licz\u0105c\u0105 1375 dusz, z nabo\u017ce\u0144stwem w \u017bu\u0142awkach co trzeci\u0105 niedziel\u0119, 63 chrztami, 18 \u015blubami, 1436 komunikantami i 37 pogrzebami rocznie; cmentarze by\u0142y w obu wsiach, w obu sta\u0142y te\u017c ko\u015bcio\u0142y katolickie.\n\nOd 1890 roku wznoszono we wsi ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki z masywn\u0105 wie\u017c\u0105, na rzucie wyd\u0142u\u017conego prostok\u0105ta z wyodr\u0119bnionym prezbiterium; w 1891 roku konsekrowa\u0142 go Emil Heinrich Taube. Stan\u0105\u0142 na miejscu drewnianego poprzednika z 1821 roku. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z lat 1890\u20131891 zbudowa\u0142 inspektor wa\u0142owy G\u00f6tter z Malborka, po niemiecku Marienburg, emerytowany budowniczy rz\u0105dowy; wzniesiono go z nieotynkowanej ceg\u0142y, z masywn\u0105 wie\u017c\u0105, w formach neogotyckich. Z dawnego ko\u015bcio\u0142a zachowa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi obraz o\u0142tarzowy przedstawiaj\u0105cy Ostatni\u0105 Wieczerz\u0119, malowany olejno na p\u0142\u00f3tnie. W ko\u015bciele by\u0142a tablica pami\u0105tkowa ku czci uczestnik\u00f3w wojen wyzwole\u0144czych, ufundowana 4 lipca 1816 roku. Skarbona na ofiary mia\u0142a posta\u0107 malowanej skrzyni z napisami \u201eArm und Reich \u2014 im Tode gleich\u201d oraz \u201eLegt nach Verm\u00f6gen ein / Gott wird Vergelter seyn / Und glaubt, wer willig giebt / Der wird von Gott geliebt\u201d i dat\u0105 1 stycznia 1818 roku. Srebrny kielich wysoko\u015bci 22 centymetr\u00f3w, na o\u015bmiodzielnej stopie, ufundowa\u0142a w 1870 roku Regina Pohlmann; jest to robota gda\u0144ska, wykonana przez M. Stumpfa.\n\nAlmanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, \u017ce tutejsza gmina ko\u015bcielna, wymieniona pod osobnym numerem, liczy\u0142a wtedy 381 ewangelik\u00f3w; patronami byli wolnoche\u0142mi\u0144scy w\u0142a\u015bciciele gospodarstw bez wzgl\u0119du na wyznanie, a obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 pastor Albert Kr\u00fcger z Dworku (Barenhoff), urz\u0119duj\u0105cy od 1888 roku. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gda\u0144ska z sierpnia 1927 roku podaje, \u017ce parafia w \u017bu\u0142awkach liczy\u0142a wtedy 331 ewangelik\u00f3w. Nie mia\u0142a w\u0142asnego pastora \u2014 obs\u0142ugiwa\u0142 j\u0105 urz\u0105d parafialny w Dworku (Barenhof), gdzie od 1918 roku pastorem by\u0142 Franz Jeroschewitz. Zdewastowany po 1945 roku, zosta\u0142 rozebrany w 1967 roku.\n\nRobert Ziemia\u0144ski opisuje, co dzia\u0142o si\u0119 z ko\u015bcio\u0142em wcze\u015bniej. 31 grudnia 1957 roku gda\u0144ski pastor Edward Dietz wyst\u0105pi\u0142 o jego przydzia\u0142; opiekowa\u0142 si\u0119 nim wtedy proboszcz katolickiej parafii Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny w \u017bu\u0142awkach. Gdy Urz\u0105d do Spraw Wyzna\u0144 zgodzi\u0142 si\u0119 przekaza\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 luteranom, 5 maja 1958 roku sporz\u0105dzono protok\u00f3\u0142 zdawczo-odbiorczy. Ewangelicy licznie jednak wyje\u017cd\u017cali z \u017bu\u0142aw za granic\u0119 i w \u017bu\u0142awkach nie odprawiono ani jednego nabo\u017ce\u0144stwa, tote\u017c 4 marca 1960 roku pastor Dietz zrzek\u0142 si\u0119 obiektu. W\u0142adze kaza\u0142y go rozebra\u0107 w drugiej po\u0142owie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w trzech szczeg\u00f3\u0142ach. Wed\u0142ug almanach\u00f3w z 1897 i 1927 roku gmin\u0119 obs\u0142ugiwa\u0142 urz\u0105d parafialny w Barenhof, kt\u00f3ry uto\u017csamiono tu z Nied\u017awiedzic\u0105, cho\u0107 Nied\u017awiedzica nosi\u0142a po niemiecku nazw\u0119 B\u00e4rwalde, a Baarenhof uto\u017csamiono w innym miejscu z Dworkiem. Spis pastor\u00f3w w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej podaje, \u017ce magistra Witzeliusa powo\u0142ano w 1641 roku i \u017ce w 1651 roku wr\u00f3ci\u0142 w rodzinne strony. Rok 1641 podaje te\u017c ksi\u0119ga pastor\u00f3w jako rok przeniesienia Heinecciusa do Sch\u00f6nbaum, a wed\u0142ug relacji o ko\u015bciele w Sch\u00f6nbaum Heineccius otrzyma\u0142 tam powo\u0142anie w 1644 roku, przy pierwszym kazaniu w nowym ko\u015bciele. Sam Abraham Hartwich podaje dwie daty ust\u0105pienia Franciszka Gericciusa: na s. 174 pisze, \u017ce musia\u0142 on ust\u0105pi\u0107 przed 1597 rokiem, a na s. 256 \u2014 \u017ce ju\u017c w 1579 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 327 ewangelik\u00f3w.\n\nKsi\u0119ga pastor\u00f3w Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein f\u00fcr Familienforschung in Ost- und Westpreu\u00dfen, notuje przy tej parafii mi\u0119dzy innymi tych duchownych (rok to data z has\u0142a, zwykle obj\u0119cia urz\u0119du): Daniel Ulichius (1593), Johann Sommer (1631), Isaac Kluge (1632), Georg Heineccius (1636), Christoph Mierodolus (1681), Johann Pluto (1694), Peter Wolf (1699), Gottfried Albrecht Kranich (1725), Friedrich Stolle (1736), Benedict Friedrich Bake (1773), Johann Gotthilf Pohl (1792\u20131798), Johann Jacob Kabitzki (1799), Johann Gottfried Hammer (1808), Johann Daniel Stelter (1811), August Heinrich Hildebrandt (1814), Conrad Gustav Eduard von Schaewen (1816), Johann Christian Eduard Fabricius (1850), Paul Richard Stellmacher (1887\u20131898), Albert Richard Kr\u00fcger (1888), Carl Ludwig Jeroschewitz (1906), Walter Siegfried Wodaege (1926), Horst Hundertmark (1935).\n\nSpis pastor\u00f3w \u017bu\u0142awek prowadzony w ksi\u0119dze ko\u015bcielnej dodaje do tego wykazu kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Johanna Gotthilfa Pohla powo\u0142a\u0142 w 1798 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Holstein-Beck do Gro\u00df Lindenau, dok\u0105d Pohl odszed\u0142 18 czerwca. W drugi dzie\u0144 Zielonych \u015awi\u0105tek 1798 roku gmina jednog\u0142o\u015bnie powo\u0142a\u0142a na pastora kandydata teologii Johanna Davida Wiebego, kt\u00f3rego 22 lipca 1799 roku powo\u0142a\u0142y gminy Bor\u0119ty i Palczewo. Johanna Jacoba Kabitzkiego (w spisie Kapitzky), r\u00f3wnie\u017c kandydata teologii, gmina wybra\u0142a jednog\u0142o\u015bnie 6 sierpnia 1799 roku, a w urz\u0105d wprowadzono go w czerwcu 1800 roku. Johann Daniel Stelter zapisa\u0142 w spisie w\u0142asnor\u0119cznie, \u017ce 1 grudnia 1811 roku wyg\u0142osi\u0142 tu kazanie pr\u00f3bne i tego dnia zosta\u0142 jednog\u0142o\u015bnie wybrany; na zatwierdzenie rejencji zachodniopruskiej czeka\u0142 w Pillau, po ordynacji urz\u0119dowa\u0142 tymczasowo, 7 maja 1812 roku zosta\u0142 uroczy\u015bcie wprowadzony w urz\u0105d, a kazanie wst\u0119pne wyg\u0142osi\u0142 w niedziel\u0119 Exaudi.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 36; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 174, 256, 257, 258; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eFuerstenwerder\u201d; B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 54; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volksz\u00e4hlung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom K\u00f6niglichen statistischen Bureau; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 427\u2013428; Max B\u00e4r, \u201eDie Kirchenb\u00fccher der Provinz Westpreussen\u201d, Danzig 1908, nr 42; Viktor Zirkwitz, \u201eDie bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig\u201d, rozprawa 1933, druk Danzig 1940 (wraz z odpisami dokument\u00f3w z ko\u015bcio\u0142a w Sch\u00f6nbaum); katalog dom\u00f3w modlitwy mennonit\u00f3w na ziemiach polskich; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski (stan 29 VIII 2026); Rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026; Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii; ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 64; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 32, nr 34; A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 174, 256\u2013257; \u201eEvangelischer Pfarr-Almanach f\u00fcr die Freie Stadt Danzig\u201d, Danzig 1927, s. 22; \u201ePfarr-Almanach der Provinz Westpreu\u00dfen\u201d, Danzig 1897, s. 32; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 144\u2013145, pozycja 32; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23; \u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 59; t. 2, s. 464; t. 3, s. 708, 753, 798, 850, 873, 895, 954, 988, 1002; t. 4, s. 1189; t. 5, s. 1372, 1378; t. 6, s. 1563, 1722, 1760, 1777; t. 7, s. 1867, 2007, 2012; J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 55; Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 194\u2013195, 197; Zapiski kronikarskie parafii ewangelickiej w \u017bu\u0142awkach (F\u00fcrstenwerder) z lat 1725\u20131817 (\u201eSonstige Verzeichnisse\u201d), z wykazem dar\u00f3w dla ko\u015bcio\u0142a i spisem pastor\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6604 (Archion 22268).*","built_year":1891,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Katalog dom\u00f3w modlitwy mennonit\u00f3w na ziemiach polskich \u2014 holland.org.pl","url":"http://holland.org.pl/art.php?kat=art&dzial=polska&id=12_1"},{"typ":"portal regionalny","tytul":"\u017bu\u0142awki (F\u00fcrstenwerder) \u2014 zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/powiat-nowodworski/gmina-stegna/zulawki"},{"typ":"kwerenda","tytul":"Menonici \u2014 reformacja-pomorze.pl (dom modlitwy F\u00fcrstenwerder-B\u00e4rwalde 1768)","url":"https://www.reformacja-pomorze.pl/2025/06/16/menonici/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w, Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w w Gda\u0144sku, arkusz gminy Nowy Dw\u00f3r Gda\u0144ski (stan 29 VIII 2026)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Pa\u0144stwowy rejestr nazw geograficznych \u2014 G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Geodezji i Kartografii","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"ks. W. Zawadzki, \u201eArchiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Pr\u00f3ba analizy wst\u0119pnej\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 2 (2000), s. 61\u201396 (wykaz parafii za: E. Dormann, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1862, s. 77 nn.)","url":""},{"typ":"spis urz\u0119dowy","tytul":"\u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820","url":"https://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/publication/8400/edition/7865"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10000874"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"B. Schmid, \u201eDie Bau- und Kunstdenkm\u00e4ler des Kreises Marienburg\u201d, Danzig 1919, s. 54","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. II, has\u0142o \u201eFuerstenwerder\u201d","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 36","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"A. Hartwich, \u201eGeographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preu\u00dfen liegenden Werdern\u201d, K\u00f6nigsberg 1723, s. 174, 256, 257, 258","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 144\u2013145, pozycja 32","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Zwischenmanuskript zum Altpreu\u00dfischen evangelischen Pfarrerbuch\u201d, Hamburg 2012\u20132014 (QMS 19), t. 1, s. 59; t. 2, s. 464; t. 3, s. 708, 753, 798, 850, 873, 895, 954, 988, 1002; t. 4, s. 1189; t. 5, s. 1372, 1378; t. 6, s. 1563, 1722, 1760, 1777; t. 7, s. 1867, 2007, 2012","url":""},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"J. Wi\u015bniewski, \u201eProtestanci, menonici i \u017bydzi w diecezji pomeza\u0144skiej (XVII\u2013XVIII w.) w protoko\u0142ach wizytacyjnych parafii\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d 18, 2017, s. 55","url":"https://bibliotekanauki.pl/articles/2148271.pdf"},{"typ":"artyku\u0142 naukowy","tytul":"Robert Ziemia\u0144ski, \u201eDuszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbl\u0105skiej w latach 1945\u20131999\u201d, \u201eStudia Elbl\u0105skie\u201d II, 2000, s. 194\u2013195, 197","url":"https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/studia-elblaskie/2000-tom-2/studia_elblaskie-r2000-t2-s185-198.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o archiwalne","tytul":"Zapiski kronikarskie parafii ewangelickiej w \u017bu\u0142awkach (F\u00fcrstenwerder) z lat 1725\u20131817 (\u201eSonstige Verzeichnisse\u201d), z wykazem dar\u00f3w dla ko\u015bcio\u0142a i spisem pastor\u00f3w, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6604 (Archion 22268)","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"KOS-0036","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.2829497,"lng":18.9699772,"name_de":"F\u00fcrstenwerder","name_pl":"\u017bu\u0142awki \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki i gmina mennonicka (F\u00fcrstenwerder)","powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"\u26a0 To wpis zbiorczy, bez jednej lokalizacji \u2014 o cmentarzach mennonickich i ewangelicko-mennonickich \u017bu\u0142aw.\n\nS\u0105 one \u015bladem osadnictwa mennonit\u00f3w, kt\u00f3rzy przybyli z Niderland\u00f3w oko\u0142o po\u0142owy XVI wieku; wie\u015b Stogi oddano osadnikom holenderskim w 1565 roku. W\u0142asne domy modlitwy i nekropolie zak\u0142adali dopiero od XVIII wieku. Zachowane nagrobki to przede wszystkim pionowe stele \u2014 w XVIII i XIX wieku najcz\u0119\u015bciej z piaskowca, rzadziej z marmuru i wapienia, na pocz\u0105tku XX wieku z betonu i lastryko. Inskrypcje podaj\u0105 daty \u017cycia, pe\u0142nione w gminie funkcje i liczb\u0119 dzieci, a na odwrocie umieszczano cytaty biblijne albo epitafia. Cmentarze przetrwa\u0142y w wielu miejscowo\u015bciach, mi\u0119dzy innymi w Markusach, K\u0119pniewie, Szale\u0144cu, Rozgarcie i w Stogach \u2014 ten ostatni jest najwi\u0119kszy, ma 2,6 hektara i oko\u0142o 300 nagrobk\u00f3w \u2014 a w Fiszewie zachowa\u0142 si\u0119 cmentarz ewangelicko-mennonicki.\n\n\ud83d\udccc Mennonit\u00f3w odr\u00f3\u017cnia\u0142 od luteran\u00f3w nie tylko chrzest doros\u0142ych, ale i zasada bezbronno\u015bci (*Wehrlosigkeit*): odmowa noszenia broni i s\u0142u\u017cby wojskowej. Po\u015bwi\u0119ci\u0142 jej osobn\u0105 rozpraw\u0119 doktor Wilhelm Mannhardt \u2014 *Die Wehrfreiheit der Altpreu\u00dfischen Mennoniten*, wydan\u0105 w Malborku w 1863 roku nak\u0142adem samych gmin. Zasada nie by\u0142a martw\u0105 liter\u0105, bo egzekwowano j\u0105 wykluczeniem. Mannhardt t\u0142umaczy, \u017ce dawniej cz\u0142onka gminy, kt\u00f3ry trafi\u0142 na wojn\u0119 z przymusowego zaci\u0105gu, przyjmowano z powrotem, je\u015bli odby\u0142 pokut\u0119; odk\u0105d jednak jednorazowa s\u0142u\u017cba zobowi\u0105zywa\u0142a trwale do wojska, wykluczenie stawa\u0142o si\u0119 nieodwo\u0142alne.\n\n\ud83d\udd34 Najlepiej pokazuje to sprawa z Elbl\u0105ga. W 1815 roku tamtejszy mennonita wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w kampanii przeciw Napoleonowi \u2014 i gmina uzna\u0142a go przez to za wyst\u0119puj\u0105cego z niej. W 1816 roku pr\u00f3bowa\u0142 drog\u0105 urz\u0119dow\u0105, przez w\u0142adze pa\u0144stwowe, wymusi\u0107 ponowne przyj\u0119cie; starsi i nauczyciele elbl\u0105skiej gminy z\u0142o\u017cyli w tej sprawie o\u015bwiadczenie przed prezydentem miasta 27 czerwca 1816 roku. Zderzy\u0142y si\u0119 tu dwa porz\u0105dki: dla pa\u0144stwa pruskiego udzia\u0142 w wojnie wyzwole\u0144czej by\u0142 zas\u0142ug\u0105, dla gminy \u2014 z\u0142amaniem zasady wiary. Sp\u00f3r szed\u0142 przy tym nie o wiar\u0119 prywatn\u0105, lecz o to, czy pa\u0144stwo mo\u017ce nakaza\u0107 wsp\u00f3lnocie religijnej przyj\u0119cie kogo\u015b z powrotem.\n\nWyznanie wiary mennonit\u00f3w pruskich wydano drukiem w Elbl\u0105gu w 1837 roku; starsi gmin uznawali za zgodne ze swoj\u0105 nauk\u0105 tak\u017ce wyznanie Cornelisa Risa.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: W. Mannhardt, \u201eDie Wehrfreiheit der Altpreu\u00dfischen Mennoniten\u201d, Marienburg 1863 (nak\u0142adem staropruskich gmin mennonickich).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze mennonickie \u2014 \u015blad osadnictwa z Holandii, dzieje.pl","url":"https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/cmentarze-mennonickie-slad-osadnictwa-ludnosci-z-terenow-dzisiejszej-holandii"}]},"gps_precision":"Nominatim/reczne","id":"CM-0015","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.15,"lng":18.9,"name_de":"","name_pl":"\u017bu\u0142awy \u2014 cmentarze mennonickie i ewangelicko-mennonickie (inskrypcje wysokoniemieckie i niderlandzkie)","powiat":"","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"\u26a0 To wpis zbiorczy, bez jednej lokalizacji \u2014 dotyczy ca\u0142ej grupy cmentarzy mennonickich \u017bu\u0142aw.\n\nNa \u017bu\u0142awach zinwentaryzowano ponad 40 cmentarzy mennonickich. Do najcenniejszych nale\u017c\u0105 Markusy oraz Fiszewo, gdzie nekropolia jest ewangelicko-mennonicka; w obu zachowa\u0142y si\u0119 stele z piaskowca. Wsp\u00f3lnoty mennonickie by\u0142y odr\u0119bne od ewangelickich: to anabapty\u015bci, nie luteranie ani unijni, i chowali swoich zmar\u0142ych osobno.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142o: Cmentarze mennonickie \u2014 \u015blad osadnictwa holenderskiego (dzieje.pl).*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"kwerenda webowa","tytul":"Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku","tytul_przed_2026_10_11":"Kwerenda internetowa \u2014 weryfikacja \u0141.S. (2026-06-18)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Cmentarze mennonickie \u2014 \u015blad osadnictwa holenderskiego (dzieje.pl)","url":"https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/cmentarze-mennonickie-slad-osadnictwa-ludnosci-z-terenow-dzisiejszej-holandii"}]},"gps_precision":"Nominatim/obiekt","id":"CM-0007","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2284763,"lng":19.0497216,"name_de":"","name_pl":"\u017bu\u0142awy Wi\u015blane \u2014 cmentarze mennonickie (Markusy, Fiszewo, Tropiszewo)","powiat":"","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz mennonicki le\u017cy na granicy \u017burawca i W\u0119gli-\u017bukowa, na kwadratowej parceli otoczonej rowami melioracyjnymi, po po\u0142udniowej stronie drogi z W\u0119gli do \u017burawca. Jest silnie zdewastowany: z drzew obwiedniowych zosta\u0142 szpaler po\u0142udniowy, alej\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 wyci\u0119to, nagrobki s\u0105 po\u0142amane i rozkradzione. Pozosta\u0142y fragmenty tumb, wsporniki w formie pni drzew, betonowy krzy\u017c grobu wojennego oraz jeden s\u0142up bramy wjazdowej. W ewidencji zabytk\u00f3w cmentarz figuruje pod adresem W\u0119gle-\u017bukowo, z datowaniem na po\u0142ow\u0119 XIX wieku.\n\n\u017burawiec, po niemiecku Schwansdorf, le\u017ca\u0142 w\u015br\u00f3d \u017bu\u0142aw Malborskich i \u2014 razem z wybudowaniami Marienburger Laachenhaus i Schwansdorfh\u00f6fchen \u2014 obejmowa\u0142 721 hektar\u00f3w bardzo \u017cyznej ziemi.\n\nParafi\u0119 w Thiensdorfie ufundowano w czasie, gdy po rozejmie z 1629 roku \u017bu\u0142awy Malborskie pozosta\u0142y w dyspozycji kr\u00f3la szwedzkiego; kanclerz Axel Oxenstierna powo\u0142a\u0142 j\u0105 dokumentem wystawionym w Elbl\u0105gu. W dokumencie tym wymieniono w\u015br\u00f3d wsi parafii tak\u017ce \u017burawiec. Ko\u015bci\u00f3\u0142 postawiono po 1636 roku, a gdy podupad\u0142, zgod\u0119 na nowy wydano pod warunkiem, \u017ce stanie w dob\u0119 \u2014 zbudowano go w Clementsf\u00e4hre nad Nogat\u0105, przewieziono noc\u0105 i 17 czerwca 1753 roku z\u0142o\u017cono na miejscu do wieczora. Agathon Harnoch, opisuj\u0105c t\u0119 parafi\u0119, wymienia domy modlitwy mennonit\u00f3w w samym Thiensdorfie i w Marchshofie, czyli w Jeziorze i Markusach.\n\nUrz\u0119dowy spis miejscowo\u015bci rejencji gda\u0144skiej z 1820 roku notuje w Schwansdorf 258 mieszka\u0144c\u00f3w: 169 luteran\u00f3w, jednego katolika i 88 mennonit\u00f3w, a w s\u0105siednim Schwansdorfh\u00f6fchen dalszych sze\u015bciu luteran\u00f3w i jedenastu mennonit\u00f3w.\n\nHermann Eckerdt (1868) wymienia \u017burawiec, po niemiecku Schwansdorf, w\u015br\u00f3d wsi Ma\u0142ych \u017bu\u0142aw maj\u0105cych tak zwane w\u0142\u00f3ki holenderskie \u2014 pierwotne osady mennonickie, w jego czasach wci\u0105\u017c w wi\u0119kszo\u015bci zamieszkane przez mennonit\u00f3w.\n\nW 1869 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji gda\u0144skiej notowa\u0142 w *Schwansdorf* 46 budynk\u00f3w mieszkalnych i 351 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 271 ewangelik\u00f3w, 17 katolik\u00f3w i 63 mennonit\u00f3w. Wymienia\u0142 tu dwie zagrody cha\u0142upnicze. Ewangelicy nale\u017celi do parafii w Jeziorze; katolicy \u2014 do parafii w Thiergarth; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nSpis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczy\u0142 323 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 208 ewangelik\u00f3w i 15 katolik\u00f3w; do tego 99 os\u00f3b zapisano w rubryce innych chrze\u015bcijan, a jedn\u0105 w rubryce wyznania moj\u017ceszowego. S\u0142ownik geograficzny, podaj\u0105c liczby z 1885 roku, zalicza tych 99 do mennonit\u00f3w. Ewangelicy i mennonici nale\u017celi do Thiensdorfu, czyli do Jeziora. Katolicy chodzili do Thiergarthu.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Harnoch, kt\u00f3ry przytacza tekst dokumentu fundacyjnego parafii w Thiensdorfie, podaje dat\u0119 13 wrze\u015bnia 1631 roku, Rhesa \u2014 16 lipca 1631 roku.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii Jezioro (Thiensdorf) i podaje tu 315 ewangelik\u00f3w.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 171; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. K\u00f6nigliches statistisches Bureau, Kreis Marienburg, s. 14\u201315, poz. 118; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902, tom X, has\u0142o Schwansdorf; A. Harnoch, \u201eChronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen\u201d, Neidenburg 1890, s. 429, 442\u2013443; L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 214; \u201eUebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes\u201d, Danzig 1820, s. 44, nr 133\u2013134; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 159\u2013160, pozycja 130; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37.*","built_year":null,"currently_active":null,"denom_label":"mennonickie","denomination":"mennonickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"strona internetowa","tytul":"zabytki.ocalicodzapomnienia.eu","url":"https://zabytki.ocalicodzapomnienia.eu/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"zulawy.infopl.info","url":"https://zulawy.infopl.info/"},{"typ":"strona internetowa","tytul":"dzieje.pl","url":"https://dzieje.pl/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"H. Eckerdt, \u201eGeschichte des Kreises Marienburg\u201d, Marienburg 1868, s. 171","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 159\u2013160, pozycja 130","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37","url":""},{"typ":"wykaz duchownych","tytul":"L. Rhesa, \u201eKurzgefa\u00dfte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreu\u00dfen angestellten Predigern\u201d, K\u00f6nigsberg 1834, s. 214","url":""}]},"gps_precision":null,"id":"CM-0966","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.08681,"lng":19.40683,"name_de":"Schwansdorf","name_pl":"\u017burawiec \u2014 cmentarz mennonicki","powiat":"elbl\u0105ski","source":null,"sources_merged":[],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"W Zwart\u00f3wku najstarszy odczytany nagrobek na cmentarzu pochodzi z 1898 roku; w \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono daty za\u0142o\u017cenia. Zajmuje oko\u0142o 0,26 hektara, z czego oko\u0142o 0,18 hektara to dzi\u015b wolna przestrze\u0144. Ma plan kwadratu lub prostok\u0105ta i alej\u0119 osiow\u0105; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w notuje go na dzia\u0142ce 29. Zachowa\u0142y si\u0119 groby dzieci\u0119ce, ziemne, z krzy\u017cami, murowane groby doros\u0142ych i kwatery rodzinne. Po 1945 roku cmentarz przekszta\u0142cono w katolicki i cz\u0119\u015b\u0107 niemieckich nagrobk\u00f3w pozostawiono, ale teren jest zaniedbany i zaro\u015bni\u0119ty, a napisy cz\u0119\u015bciowo czytelne. Karta konserwatorska z 15 listopada 1984 roku okre\u015bla go jako czynny.\n\nZwart\u00f3wko to niewielka kaszubska wie\u015b w gminie Choczewo; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142a do powiatu l\u0119borskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w prowincji Pomorze i rejencji koszali\u0144skiej. Po niemiecku nazywano j\u0105 Klein Schwartow, ale spis powszechny, Franz Schultz i S\u0142ownik geograficzny zgodnie zapisuj\u0105 form\u0119 Schwartowke. W 1364 roku komtur gda\u0144ski Ludeke von Essen nada\u0142 Piotrowi Lettowowi na prawie polskim trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Zwartowa; \u201edie cleyne Swartow\u201d, jak nazwano wie\u015b w 1437 roku, wydzieli\u0142a si\u0119 \u2014 jak wynika z opisu granic udzia\u0142u Lettowa \u2014 nie z tej trzeciej cz\u0119\u015bci, lecz z pozosta\u0142ych dw\u00f3ch trzecich. W zapisie z 1437 roku wie\u015b figuruje jako \u201etrzecia cz\u0119\u015b\u0107\u201d i p\u0142aci od niej 21 skojc\u00f3w. Obok Jatzkow\u00f3w, kt\u00f3rych przywilej lenny z 1527 roku obj\u0105\u0142 ca\u0142y \u0142a\u0144cuch okolicznych d\u00f3br, siedzieli tu Lantowowie. W po\u0142owie XVII wieku obie rodziny znikaj\u0105, a maj\u0105tek przechodzi do Krockow\u00f3w. W 1784 roku Zwart\u00f3wko le\u017ca\u0142o tu\u017c przy Zwartowie. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze i trzech zagrodnik\u00f3w \u2014 razem dziewi\u0119\u0107 dym\u00f3w. Schultz opisuje Zwart\u00f3wko jako gmin\u0119 wiejsk\u0105 o charakterze ch\u0142opskim, licz\u0105c\u0105 257 mieszka\u0144c\u00f3w, w okr\u0119gu urz\u0119dowym Zwartowo; cz\u0119\u015b\u0107 wsi zachowa\u0142a status d\u00f3br rycerskich do 1906 roku \u2014 rozporz\u0105dzeniem gabinetowym z 6 czerwca tego roku wykre\u015blono je z matryku\u0142y.\n\nW \u017ar\u00f3d\u0142ach nie znaleziono ko\u015bcio\u0142a we wsi. Wizytacja z 1658 roku wylicza Wielkie i Ma\u0142e Zwartowo w\u015br\u00f3d wsi parafii w Salinie (Saulin), kt\u00f3rej ko\u015bcio\u0142em filialnym by\u0142a \u015bwi\u0105tynia w Zwartowie; oba ko\u015bcio\u0142y obs\u0142ugiwa\u0142 duchowny sali\u0144ski. S\u0142ownik geograficzny notuje tu stan z 1885 roku: 218 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 213 ewangelik\u00f3w i 5 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, przy 19 domach, 34 dymach i 265 hektarach. Spis z 2 grudnia 1895 roku zapisa\u0142 w Zwart\u00f3wku 240 ewangelik\u00f3w i 3 osoby wyznania moj\u017ceszowego, bez katolik\u00f3w. W tym spisie Zwart\u00f3wko przypisano do parafii w Salinie; urz\u0105d stanu cywilnego i okr\u0119g urz\u0119dowy mia\u0142o wtedy w Zwartowie. W lutym 1889 roku urz\u0105dzono w Zwartowie wikariat, a w 1902 roku \u2014 na podstawie dokumentu z 14 i 23 listopada 1901 roku \u2014 wydzielono samodzieln\u0105 parafi\u0119. Schultz zapisa\u0142, \u017ce \u015bwi\u0105tyni\u0119 w Zwartowie oddano do u\u017cytku w 1897 roku, a rejestr zabytk\u00f3w podaje 1929 rok.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 261\u2013262; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; wojew\u00f3dzka ewidencja zabytk\u00f3w (WUOZ Gda\u0144sk); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0084","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_zwartowko/zwartowko__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.676669,"lng":17.807036,"name_de":"Schwartowke (w cz\u0119\u015bci opracowa\u0144 Klein Schwartow)","name_pl":"Zwart\u00f3wko \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Po 1945 roku zwartowski ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0105\u0142 i konsekrowa\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 parafialn\u0105 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa, a cmentarz dawnej gminy ewangelickiej sta\u0142 si\u0119 cmentarzem tej parafii. Ewidencja konserwatorska notuje go na dzia\u0142ce 8/8, po wschodniej stronie wsi, obok za\u0142o\u017cenia dworsko-parkowego, i podaje, \u017ce s\u0142u\u017cy jako cmentarz parafialny katolicki.\n\nSchwartow \u2014 dzi\u015b Zwartowo \u2014 le\u017ca\u0142o do 1945 roku w powiecie l\u0119borskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszali\u0144skiej i prowincji Pomorze. Ludeke von Essen, komtur gda\u0144ski, nada\u0142 6 stycznia 1364 roku Piotrowi Littowowi (Lettow) na prawie polskim trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br wraz z trzynastoma w\u0142\u00f3kami w Kie\u0142pinie \u2014 z obowi\u0105zkiem s\u0142u\u017cby w lekkiej zbroi, pomocy przy budowie zamk\u00f3w i czynszem siedmiu wiardunk\u00f3w na \u015bwi\u0119tego Marcina. Reszt\u0119, \u201ewielkie Zwartowo\u201d, dzier\u017cy\u0142 wtedy Przedma ze Zwartowa, zarz\u0105dca d\u00f3br zakonnych. W pierwszym znanym przywileju lennym, jaki otrzymali von Jatzkowowie, wystawionym w Szczecinie 3 lipca 1527 roku, figuruje \u201egroten Schwartow\u201d. W przywileju tym Zwartowo stoi w ca\u0142ym \u0142a\u0144cuchu wsi \u2014 obok Borkowa, Przebendowa, Kierzkowa, Jackowa, Sasina i Bergensina.\n\nW 1784 roku Zwartowo by\u0142o siedzib\u0105 szlacheck\u0105 dwie mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad strumieniem. Obok folwarku mieszka\u0142o o\u015bmiu gospodarzy, siedmiu zagrodnik\u00f3w i nauczyciel; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma, ku\u017ania, owczarnia i folwark zwany die Brille \u2014 razem 27 dym\u00f3w. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Salina.\n\nKsi\u0105dz Jakub Fankidejski odnotowa\u0142, \u017ce przed Reformacj\u0105 Damalewicz wymienia zwartowsk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 w\u015br\u00f3d parafialnych, a Cramer zalicza j\u0105 do ko\u015bcio\u0142\u00f3w szlacheckich wzniesionych w czasach krzy\u017cackich. Fankidejski dodaje, \u017ce ko\u015bcio\u0142a nie odzyskali katolicy, bo patronat by\u0142 prywatny. W 1658 roku, jak notuje Fankidejski, \u201epredykant ze Zawolina\u201d odprawia\u0142 w zwartowskim ko\u015bciele nabo\u017ce\u0144stwo luterskie; Zawolinem nazywa on Salino.\n\n*S\u0142ownik geograficzny* notuje stan z 1885 roku: 393 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 391 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w, przy 30 domach i 73 dymach, 1196 morgach roli ornej, 68 morgach \u0142\u0105k i 394 morgach lasu. W spisie z 2 grudnia 1895 roku i Zwartowo, i s\u0105siednie Zwart\u00f3wko figuruj\u0105 przy parafii w Salinie; ten sam spis zapisa\u0142 tu 462 ewangelik\u00f3w i 2 katolik\u00f3w. Katolicy podlegali wtedy parafii w L\u0119borku.\n\nW lutym 1889 roku utworzono w Zwartowie wikariat, a w 1897 roku oddano do u\u017cytku nowy ko\u015bci\u00f3\u0142. W Zwartowie stoi dzi\u015b murowana, neogotycka \u015bwi\u0105tynia; oddanie ko\u015bcio\u0142a do u\u017cytku w 1897 roku zapisa\u0142 te\u017c Franz Schultz. W 1901 roku \u2014 M\u00fcller wskazuje dokument z 14./23 listopada \u2014 erygowano samodzieln\u0105 gmin\u0119 ko\u015bcieln\u0105 ze stanowiskiem proboszcza, z dniem 1 stycznia 1902 roku. Przy\u0142\u0105czono do niej z parafii sali\u0144skiej ewangelik\u00f3w Zwartowa z folwarkami M\u00fcnsterhof i Waldhof, Zwart\u00f3wka, Taw\u0119cina z folwarkami Evertshof, Gossentin i Karlkow, Wielkiego i Ma\u0142ego Borkowa oraz Bonswitz, a z parafii charbrowskiej \u2014 wie\u015b Stresow.\n\nFranz Schultz podaje, \u017ce obszar dworski Zwartowo liczy\u0142 2011 hektar\u00f3w i 412 mieszka\u0144c\u00f3w, a s\u0105siednie Zwart\u00f3wko 257. W 1925 roku na 835 mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 793 ewangelik\u00f3w, 20 katolik\u00f3w i 8 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wie\u015b jako siedzib\u0119 parafii i podaje 2240 dusz oraz miejsca kaza\u0144 w Taw\u0119cinie i Przebendowie, oba oddalone o 5 kilometr\u00f3w. Pastorem by\u0142 Paul Klopsch.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Franz Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 261\u2013262; ksi\u0105dz Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\u201d, Pelplin 1880, s. 229\u2013230; S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902; Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), s. 194\u2013195; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113\u2013114.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o online","tytul":"Cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl)","url":"https://ciekocinko.pl/region/cmentarze/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Lauenburg","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"ks. Jakub Fankidejski, \u201eUtracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dzisiejszej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej pod\u0142ug urz\u0119dowych akt ko\u015bcielnych\", Pelplin 1880","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113\u2013114","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"CM-0083","image_url":"/static/atlas/foto/drzewiecki_orig/cm_zwartowo_kat/zwartowo_kat__1_.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.699623,"lng":17.814616,"name_de":"Schwartow","name_pl":"Zwartowo \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Zwartowo \u2014 po niemiecku Schwartow \u2014 by\u0142o przed 1945 rokiem wsi\u0105 ko\u015bcieln\u0105 w powiecie l\u0119borskim, siedzib\u0105 w\u0142asnej parafii ewangelickiej i okr\u0119gu urz\u0119dowego. Stoi tu murowany, ceglany ko\u015bci\u00f3\u0142 neogotycki. Po 1945 roku ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a ko\u015bci\u00f3\u0142 przej\u0119to na rzecz Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego \u2014 dzi\u015b jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa, wpisany do rejestru zabytk\u00f3w 6 czerwca 1988 roku pod numerem A-1231.\n\nWed\u0142ug Schultza kaplica w Zwartowie powsta\u0142a przed Reformacj\u0105. W wykazie ewangelickich dom\u00f3w modlitwy dekanatu l\u0119borskiego, sporz\u0105dzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710\u20131711, Zwartowo figuruje jako kaplica. W 1719 roku parafia w Salinie razem z fili\u0105 w Zwartowie zapisa\u0142a sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 chrzt\u00f3w, osiem os\u00f3b za\u015blubionych i szesnastu zmar\u0142ych.\n\nZwartowo by\u0142o jednym z dw\u00f3ch miejsc na tym obszarze, gdzie pracowali duchowni reformowani: tu od 1677 roku, w Charbrowie w latach 1671\u20131736. Wed\u0142ug Aleksandra Klempa (1994, s. 138\u2013139) zbory reformowane w Charbrowie i Zwartowie (przez pewien czas z fili\u0105 w L\u0119borku) od pocz\u0105tku obsadzano ministrami z Leszna i podporz\u0105dkowano Jednocie Braci Czeskich w Lesznie. Od 1691 roku pastorem tutejszego zboru by\u0142 Samuel Wilhelm Kazur, kt\u00f3ry w czerwcu 1717 roku obj\u0105\u0142 zb\u00f3r w Krokowej (s. 222); w kwietniu 1718 roku minister Jan W. Joung ze Zwartowa by\u0142 na konwencie pruskim w\u015br\u00f3d duchownych, kt\u00f3rzy domagali si\u0119 wyboru konseniora pruskiego (s. 140). 18 maja 1737 roku Jerzy E. Krokowski powo\u0142a\u0142 Dawida Behra na ostatniego duchownego reformowanego zboru w Zwartowie (s. 222). Wed\u0142ug autora z akt zboru zachowa\u0142 si\u0119 jedynie wykaz dzieci ze Zwartowa i L\u0119borka, kt\u00f3re w latach 1734\u20131768 po raz pierwszy przyst\u0105pi\u0142y do komunii (AP Gda\u0144sk, Akta zboru reformowanego w Zwartowie, 972/1; s. 140). Duchowni zwartowscy mieszkali w L\u0119borku, poniewa\u017c tutejsza plebania grozi\u0142a zawaleniem; po \u015bmierci ostatniego z nich zb\u00f3r obs\u0142ugiwa\u0142 pastor ze S\u0142upska, a od 1781 roku duchowny z Krokowej. Opis Pomorza z 1784 roku odnotowuje, \u017ce zanim w L\u0119borku ustanowiono duchownego reformowanego, tamtejsza gmina, by przyst\u0105pi\u0107 do Wieczerzy Pa\u0144skiej, je\u017adzi\u0142a dwie mile do Zwartowa. Schultz dodaje, \u017ce za starosty von Grumbkowa (1718\u20131752) reformowani otrzymali sal\u0119 na zamku l\u0119borskim, a ich pastor, wcze\u015bniej zwi\u0105zany ze Zwartowem, zosta\u0142 duchownym zamkowym.\n\nWed\u0142ug opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Br\u00fcggemanna z 1784 roku Zwartowo, po niemiecku Schwartow, liczy\u0142o dwadzie\u015bcia siedem ognisk (domostw) i mia\u0142o nauczyciela (Schulmeister), a tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 fili\u0105 Salina. Obok folwarku mieszka\u0142o wtedy o\u015bmiu gospodarzy i siedmiu zagrodnik\u00f3w; by\u0142 m\u0142yn wodny, karczma, ku\u017ania, owczarnia i folwark zwany die Brille. Wie\u015b le\u017ca\u0142a dwie mile na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od L\u0119borka, nad strumieniem.\n\nS\u0142ownik geograficzny podaje dla 1885 roku 391 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w, nale\u017c\u0105cych do parafii katolickiej w L\u0119borku. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku w obwodzie dworskim zapisano 462 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch katolik\u00f3w; w 1925 roku spo\u015br\u00f3d 835 mieszka\u0144c\u00f3w 793 by\u0142o ewangelikami, 20 katolikami, a o\u015bmioro \u2014 wyznania moj\u017ceszowego.\n\nPo generalnej wizytacji ko\u015bcielnej z 1887 roku, w lutym 1889 roku, utworzono tu wikariat; pierwszym wikariuszem by\u0142 Karl Friedrich Vertraugott Reichert. Pod koniec 1897 roku, z okazji po\u015bwi\u0119cenia, ko\u015bci\u00f3\u0142 w Zwartowie otrzyma\u0142 bogate dary: od cesarzowej Bibli\u0119 o\u0142tarzow\u0105, od pana von Rexina z Woedtke dywan o\u0142tarzowy, od pani Neitzke, \u017cony w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku B\u0105sewice, haftowan\u0105 nakryw\u0119 chrzcielnicy, od panny G. von Tesmar z Gro\u00df Borkow haftowane nakrycie o\u0142tarza, od panny L. Modro z Gossenthin haftowane nakrycie pulpitu ambony, od rentiera Kohnkego z Britzig figur\u0119 Chrystusa wed\u0142ug Thorvaldsena, a od panny Elisabeth Kohnke z Billerbeck Bibli\u0119 na ambon\u0119. Parafi\u0105 Zwartowo sta\u0142o si\u0119 na mocy dokumentu z 14 i 23 listopada 1901 roku, z dniem 1 stycznia 1902 roku. Parafi\u0119 wydzielono z parafii w Salinie oraz z charbrowskiego Stresowa i dano jej w\u0142asnego proboszcza. Duchowni zmieniali si\u0119 przez pierwsze lata co rok albo dwa, a\u017c do Eduarda Richarda Karla Roi, wprowadzonego 27 listopada 1904 roku.\n\nWed\u0142ug ksi\u0119gi duchownych Ernsta M\u00fcllera z 1912 roku w Zwartowie, po niemiecku Schwartow, po pierwszym wikariuszu Reichercie (1889\u20131890) pos\u0142ugiwali: Wilhelm Hensel (1890\u20131893), Max Gerlach (1893\u20131894), Gustav Manzke (1894\u20131895), Johannes Knie\u00df (1895\u20131896), Malte Karitzky (1896\u20131897), Paul Ernst Kohnke (1897\u20131898) i Friedrich Daske (1898\u20131904, od 1902 roku jako pierwszy pastor parafii). W maju 1904 roku Daske zosta\u0142 powo\u0142any na diakona w Polzin w synodzie Belgard, a woln\u0105 parafi\u0119 w Zwartowie, bez patrona, obsadzan\u0105 wyborem gminy, og\u0142oszono z pensj\u0105 1800 marek i 300 marek dodatku mieszkaniowego. W maju 1913 roku Roi zosta\u0142 powo\u0142any na diakona w Letschin w diecezji Frankfurt II.\n\nW 1914 i 1927 roku pastorem w Zwartowie by\u0142 Klopsch. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2240 dusz oraz miejsca kaza\u0144 w Taw\u0119cinie i Przebendowie, oba oddalone o 5 kilometr\u00f3w. Parafia by\u0142a wolna od patronatu, a pastorem by\u0142 od 16 czerwca 1913 roku Paul Klopsch.\n\nStrona diecezji pelpli\u0144skiej podaje, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 konsekrowa\u0142 26 czerwca 2008 roku biskup diecezjalny pelpli\u0144ski Jan Bernard Szlaga, a wcze\u015bniej, w 1947 roku, biskup gorzowski erygowa\u0142 parafi\u0119 pod wezwaniem \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny.\n\n\ud83d\udfe1 \u0179r\u00f3d\u0142a nie zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym szczeg\u00f3le. Rejestr zabytk\u00f3w datuje ko\u015bci\u00f3\u0142 na 1929 rok, a Franz Schultz zapisa\u0142 w 1912 roku, \u017ce nabo\u017ce\u0144stwa w ko\u015bciele w Zwartowie zacz\u0119to odprawia\u0107 w 1897 roku.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1081; E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 261; wojew\u00f3dzka i gminna ewidencja zabytk\u00f3w; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa); S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, t. XIV, Warszawa 1895; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, 1912, s. 161, 174, 277, 435\u2013437; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz\u0119\u015b\u0107 II, Stettin 1912, s. 261\u2013262; E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928, s. 346; B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010, s. 149, przyp. 206 (za E. M\u00fcllerem); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1036; \u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; \u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943; \u201eNeues Adre\u00dfbuch der Stadt Stolp i. P.\u201d, Stolp i. P. 1914, s. 325; \u201eHeimatkalender f\u00fcr den Kreis Lauenburg i. Pom.\u201d, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37; wykaz parafii na stronie diecezji pelpli\u0144skiej (odczyt 13 pa\u017adziernika 2026 roku); L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081; \u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II, Stettin 1932, s. 113\u2013114; \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 17 grudnia 1897 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 maja 1904 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 10 maja 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); \u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 4 maja 1913 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 138\u2013140, 222.*","built_year":1897,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"audyt workflow","tytul":"Parafia pw. \u015bw. J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca NMP w Zwartowie (Diecezja Pelpli\u0144ska)","url":"https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-swietego-jozefa-oblubienca-najswietszej-maryi-panny-w-zwartowie/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, Warszawa 1880\u20131902","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane (wypisy archiwalne)","tytul":"E. Waschinski, \u201eDas kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreu\u00dfen und Posen\u201d, t. I, Breslau 1928 (Aneks I: wypisy z wizytacji pomorskich 1649\u20131781; Aneks II: ewangelickie szkolnictwo wiejskie terytorium gda\u0144skiego)","url":""},{"typ":"monografia (atlas wyzna\u0144)","tytul":"B. Szady, \u201eGeografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II po\u0142owie XVIII w.\u201d, Lublin 2010","url":"http://www.kul.lublin.pl/cms/files/845/pdf/szady_geografia_struktur_2010.pdf"},{"typ":"opis topograficzny","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II, cz. 2, Stettin 1784","url":"https://www.digitale-sammlungen.de/"},{"typ":"wykaz urz\u0119dowy","tytul":"\u201eSpecification Wie viel in denen Landen Lauenburg und B\u00fctow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719\u201d, S\u00e4chsische Landesbibliothek \u2014 Staats- und Universit\u00e4tsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001","url":""},{"typ":"organ urz\u0119dowy","tytul":"\u201eKirchliches Amtsblatt\u201d konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869\u20131943","url":"https://digitale-bibliothek-mv.de/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, cz. II, Stettin 1912, s. 261","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern\u201d, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1081","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1081","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDas Evangelische Pommern\u201d, cz. II: \u201eBeh\u00f6rden, Kirchen, Pfarrstellen, Geistliche, Anstalten und Vereine\u201d, wyd. Evangelischer Pfarrerverein der Provinz Pommern, Stettin 1932, s. 113\u2013114","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/100056/edition/90220/content"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 17 grudnia 1897 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/TM3DDWGV32QG3LMXT3DEEALZQ6YJPOL4"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDer Reichsbote\u201d (Berlin), 4 maja 1904 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/LO5NWFY6KMZNAKNHZN6XS7EWUGSHCQBO"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 10 maja 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/H6YAHAXQJSWJFKI5WFLEZMFVHFGAURM7"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eBerliner Neueste Nachrichten\u201d (Berlin), 4 maja 1913 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)","url":"https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/newspaper/item/CHTSBJDQ7AF2D5TCQJQZDD3MT3SOFH4D"},{"typ":"monografia","tytul":"A. Klemp, \u201eProtestanci w dobrach prywatnych w Prusach Kr\u00f3lewskich od drugiej po\u0142owy XVII do drugiej po\u0142owy XVIII wieku\u201d, Gda\u0144sk 1994, s. 138\u2013140, 222","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"F. Schultz, \u201eGeschichte des Kreises Lauenburg in Pommern\u201d, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 277","url":""}]},"gps_precision":"pomiar terenowy (M. Drzewiecki)","id":"KOS-0224","image_url":"/static/atlas/foto/gzowska_2026/kos_zwartowo/zwartowo_1.jpg","is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.694982,"lng":17.813157,"name_de":"Schwartow","name_pl":"Zwartowo \u2014 ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki","powiat":"wejherowski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz ewangelicki w \u017bychcach figuruje w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w i w gminnym wykazie cmentarzy nieczynnych, kt\u00f3ry datuje go na po\u0142ow\u0119 XIX wieku i podaje powierzchni\u0119 0,06 hektara. Gminny program opieki nad zabytkami dla Gminy Konarzyny na lata 2023\u20132026 wymienia go w gminnej ewidencji zabytk\u00f3w jako cmentarz ewangelicki z po\u0142owy XIX wieku. W karcie cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1992 roku opisano jego po\u0142o\u017cenie, granice i stan zachowania.\n\n\u017bychce w gminie Konarzyny (powiat chojnicki) by\u0142y, podobnie jak s\u0105siednie Ciecholewy i Konarzyny, wsi\u0105 kaszubskiej drobnej szlachty. Benedykt Reszka wymienia je w\u015br\u00f3d dwunastu miejscowo\u015bci szlacheckich \u2014 obok Borzyszk\u00f3w, Brze\u017ana Szlacheckiego, Gli\u015bna, \u0141\u0105kiego, Lipnicy, Kiedrowic, Ostrowitego, Pr\u0105dzony, Konarzyn, Konarzynek i Ciecholew \u2014 w kt\u00f3rych, jak pisze, \u201eluteranizm wyrz\u0105dzi\u0142 mniej szkody katolicyzmowi ni\u017c w innych cz\u0119\u015bciach obecnej diecezji che\u0142mi\u0144skiej\u201d, bo starosta cz\u0142uchowski nie mia\u0142 na nie bezpo\u015bredniego wp\u0142ywu. W samych Konarzynach w\u0142a\u015bciciele przyj\u0119li byli wiar\u0119 ewangelick\u0105, ale oko\u0142o 1600 roku wr\u00f3cili do katolicyzmu.\n\nWed\u0142ug pruskich ksi\u0105g hipotecznych \u017bychce dzieli\u0142y si\u0119 na dwa dzia\u0142y: A nale\u017ca\u0142 do Jana \u017bychckiego, potem do jego syna Macieja i wnuk\u00f3w Ludwika i Jakuba Gskr\u0105ka-\u017bychckich; B \u2014 do Ludwika Pr\u0105dzy\u0144skiego i jego syna Andrzeja, od 1747 roku do Albrechta Pr\u0105dzy\u0144skiego i jego syna Jana, od 1764 roku do \u0141ukasza Tuszy\u0144skiego i jego \u017cony Barbary z Wiesio\u0142owskich, a od 1767 roku do Andrzeja Pr\u0105dzy\u0144skiego. W wykazie wasali z 1774 roku w \u017bychcach mieszkali dwaj wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bciciele: 30-letni Jakub Pruski i 23-letni Ludwik \u017bychcki.\n\nW 1868 roku urz\u0119dowy podr\u0119cznik rejencji kwidzy\u0144skiej opisywa\u0142 *Sichts* jako maj\u0105tek rycerski. Notowa\u0142 tu 18 dom\u00f3w mieszkalnych i 188 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 106 ewangelik\u00f3w i 82 katolik\u00f3w. Ewangelicy nale\u017celi do parafii *Sampohl*; katolicy \u2014 do parafii *Gro\u00df Konarzin*; miejscowo\u015b\u0107 mia\u0142a w\u0142asny okr\u0119g szkolny.\n\nW kolejnych spisach udzia\u0142 ewangelik\u00f3w mala\u0142. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku uj\u0105\u0142 \u017bychce (Sichts) jako obszar dworski i naliczy\u0142 535 mieszka\u0144c\u00f3w: 153 ewangelik\u00f3w i 382 katolik\u00f3w. Zestawienie Benedykta Reszki wed\u0142ug stanu z 1 grudnia 1910 roku daje 619 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich 90 ewangelik\u00f3w. Pierwszy spis Rzeczypospolitej z 30 wrze\u015bnia 1921 roku zasta\u0142 26 ewangelik\u00f3w na 561 mieszka\u0144c\u00f3w w pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu domach, przy 535 katolikach. Narodowo\u015b\u0107 polsk\u0105 poda\u0142y wtedy 554 osoby, niemieck\u0105 siedem. W samych \u017bychcach \u2014 dworze, folwarku i cegielni razem \u2014 mieszka\u0142o 317 os\u00f3b, w tym 21 ewangelik\u00f3w. W 2007 roku wie\u015b liczy\u0142a 396 mieszka\u0144c\u00f3w.\n\nParafi\u0119 ewangelick\u0105 wskazuje spis z 1885 roku: \u017bychce nale\u017ca\u0142y, tak jak Konarzyny i Konarzynki, do parafii w S\u0105polnie (Sampohl). Tabela Reszki, z kt\u00f3rej pochodz\u0105 liczby z 1910 roku, nosi tytu\u0142 \u201eEwangelicy w miejscowo\u015bciach s\u0105siaduj\u0105cych z Borowym M\u0142ynem\u201d i zalicza \u017bychce do wsi s\u0105siednich. Parafia ewangelicka w Borowym M\u0142ynie, istniej\u0105ca do 1945 roku, obejmowa\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 dzisiejszej gminy Konarzyny, ale \u017bychec nie ma w \u017cadnym z zachowanych wykaz\u00f3w jej miejscowo\u015bci. Parafii ewangelickiej w Konarzynach \u017ar\u00f3d\u0142a nie znaj\u0105.\n\nW po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku *S\u0142ownik geograficzny* opisywa\u0142 \u017bychce (*Sichts*) jako dobra rycerskie w powiecie cz\u0142uchowskim, licz\u0105ce 2727 hektar\u00f3w, w tym 1198 hektar\u00f3w roli ornej, 176 hektar\u00f3w \u0142\u0105k i 530 hektar\u00f3w lasu. Stacja pocztowa i parafia katolicka znajdowa\u0142y si\u0119 w Konarzynach, a na miejscu dzia\u0142a\u0142y szko\u0142a ewangelicka i agencja pocztowa. W maj\u0105tku pracowa\u0142y cegielnia i wiatrak, prowadzono te\u017c hodowl\u0119 byd\u0142a, owiec i koni. W 1885 roku wie\u015b wraz z dziewi\u0119cioma przyleg\u0142o\u015bciami mia\u0142a 54 domy i 91 dym\u00f3w. Osobno uj\u0119to le\u015bnicz\u00f3wk\u0119 \u017bychce z jednym domem i pi\u0119cioma mieszka\u0144cami oraz folwark \u017bychce z jednym domem i dziewi\u0119tnastoma mieszka\u0144cami.\n\nMaj\u0105tek rycerski Sichts w powiecie cz\u0142uchowskim nale\u017ca\u0142 w 1903 i 1909 roku do Konstantina von Petersdorffa, posiadacza majoratu w Buddendorfie, i by\u0142 dzier\u017cawiony przez kapitana Adolfa von Petersdorffa. W 1912 roku w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Adolf von Petersdorff. W 1928 roku maj\u0105tek by\u0142 podzielony mi\u0119dzy Tadeusza Lerchenfelda (1000 hektar\u00f3w) i Hansa Petersdorffa (977 hektar\u00f3w, \u017bychce i Nieprzyl\u0105g). W 1936 roku 300 hektar\u00f3w ziemi Lerchenfelda wpisano do wykazu przymusowego wykupu i do 1937 roku pa\u0144stwo je przymusowo wykupi\u0142o; w 1939 roku do wykazu wpisano kolejne 210 hektar\u00f3w.\n\nKarta cmentarza z 30 pa\u017adziernika 1992 roku podsumowuje jego stan s\u0142owami: \u201ebrak nagrobk\u00f3w, drzewostan w pe\u0142nym rozwoju\u201d. Cmentarz le\u017ca\u0142 dwie\u015bcie metr\u00f3w na zach\u00f3d od dziedzi\u0144ca gospodarczego dawnego Pa\u0144stwowego Gospodarstwa Rolnego, w\u015br\u00f3d p\u00f3l i starego sadu, a jego granice i jednokwaterowy, regularny uk\u0142ad by\u0142y jeszcze czytelne, cho\u0107 rozmieszczenie mogi\u0142 uleg\u0142o zatarciu. Zachowa\u0142a si\u0119 wtedy jedna mogi\u0142a ze zniszczonym nagrobkiem z 1945 roku oraz zwarty starodrzew: trzyna\u015bcie d\u0119b\u00f3w, dwa \u015bwierki i dwie brzozy w dobrym stanie zdrowotnym.\n\nAlmanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza t\u0119 miejscowo\u015b\u0107 do parafii S\u0105polno (Sampohl) i podaje tu 90 ewangelik\u00f3w w obszarze dworskim (razem z przyleg\u0142ymi osadami).\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 164\u2013165, poz. 136; Benedykt Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008, s. 14 i s. 82; Skorowidz miejscowo\u015bci Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Wojew\u00f3dztwo pomorskie, G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 15, poz. 38; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie); Studium/plan zagospodarowania gminy Konarzyny \u2014 wykaz cmentarzy nieczynnych (cmentarz ewangelicki w \u017bychcach, po\u0142owa XIX wieku, 0,06 hektara); Gminny program opieki nad zabytkami dla Gminy Konarzyny na lata 2023\u20132026 (uchwa\u0142a nr XXXV/293/2023 z 1 czerwca 2023 roku); karta cmentarza w \u017bychcach, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 590 (s. 23), nr 591 (s. 23), nr 1389 (s. 134\u2013135); \u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 146; \u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 262; E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 174; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 98; Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 134; \u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1937, nr 9; \u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1247; \u201eS\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, t. XIV, has\u0142o \u201eZychce\u201d; E. Jacobson, \u201eTopographisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Regierungsbezirk Marienwerder\u201d, Danzig 1868, s. 144\u2013145; \u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"BillionGraves \u2014 brak wpisu dla tego cmentarza (sprawdzone 28.08.2026)","url":""},{"typ":"dokument planistyczny gminy","tytul":"Studium/plan zagospodarowania gminy Konarzyny \u2014 wykaz cmentarzy nieczynnych (cmentarz ewangelicki w \u017bychcach, po\u0142. XIX w., 0,06 ha)","url":"https://mpzp.igeomap.pl/doc/chojnice/konarzyny/000.pdf"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Benedykt Reszka, Ewangelicy na Gochach, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"monografia","tytul":"B. Reszka, \u201eEwangelicy na Gochach\u201d, Borowy M\u0142yn \u2014 Rumia 2008","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"M. B\u00e4r, \u201eDer Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preu\u00dfen zur Zeit der preu\u00dfischen Besitzergreifung\u201d, Leipzig 1911, nr 590 (s. 23), nr 591 (s. 23), nr 1389 (s. 134\u2013135)","url":"https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/38500/edition/36340"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eWestpreussisches G\u00fcter-Adressbuch\u201d, Stettin 1903, s. 146","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eHandbuch des Grundbesitzes\u201d, Prusy Zachodnie, 1909, s. 262","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"E. Seyfert (oprac.), \u201eG\u00fcter-Adre\u00dfbuch f\u00fcr die Provinz Westpreu\u00dfen\u201d (Niekammer's G\u00fcter-Adre\u00dfb\u00fccher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 174","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 98","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Wykaz imienny nieruchomo\u015bci ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 134","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201ePomorski Dziennik Wojew\u00f3dzki\u201d 1937, nr 9","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eKsi\u0119ga adresowa Polski (wraz z w. m. Gda\u0144skiem) dla handlu, przemys\u0142u, rzemios\u0142 i rolnictwa\u201d, Warszawa 1928, s. 1247","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"\u201eDie evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreu\u00dfen und Westpreu\u00dfen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913\u201d, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0603","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":53.843634,"lng":17.349115,"name_de":"Sichts","name_pl":"\u017bychce \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"chojnicki","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Cmentarz w \u017bychlinie za\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142nocy, w znacznej odleg\u0142o\u015bci od zabudowa\u0144, po wschodniej stronie dzisiejszej drogi krajowej numer 6, i rozplanowano na planie kwadratu. Ca\u0142\u0105 powierzchni\u0119 zniwelowano, nagrobki usuni\u0119to \u2014 wywieziono je albo zakopano w obr\u0119bie nekropolii. Teren jest wyniesiony i dlatego \u0142atwiej zachowa\u0142 pierwotny kszta\u0142t w\u015br\u00f3d \u0142\u0105k i p\u00f3l; wzd\u0142u\u017c granicy po\u0142udniowej i zachodniej przetrwa\u0142 szcz\u0105tkowo \u015bwierkowy starodrzew. To mi\u0119dzy innymi dzi\u0119ki tym starym drzewom cmentarz wida\u0107 z daleka.\n\n\u017bychlin, po niemiecku Zechlin, by\u0142 w 1457 roku lennem rodu von Grumbkow; przed 1945 rokiem nale\u017ca\u0142 do powiatu s\u0142upskiego w rejencji koszali\u0144skiej prowincji Pomorze. W 1784 roku \u017bychlin, wie\u015b ch\u0142opska nale\u017c\u0105ca do d\u00f3br Runowo, le\u017ca\u0142 trzy i \u0107wier\u0107 mili na wsch\u00f3d-po\u0142udniowy wsch\u00f3d od S\u0142upska, przy ma\u0142ej drodze ze S\u0142upska do L\u0119borka, i liczy\u0142 18 dym\u00f3w; Br\u00fcggemann wymienia tu o\u015bmiu gospodarzy, o\u015bmiu zagrodnik\u00f3w i nauczyciela. Dawniej by\u0142 tu folwark, potem ca\u0142\u0105 wie\u015b zamieniono na ch\u0142opsk\u0105; gospodarzy i zagrodnik\u00f3w genera\u0142 von Grumbkow \u201enach dem Gute Gro\u00df-Runow verleget\u201d \u2014 przeni\u00f3s\u0142 do d\u00f3br Runowo, tak \u017ce wie\u015b zamieszkiwali odt\u0105d sami ludzie wolni (Freyleute). Mieszka\u0144cy nale\u017celi do parafii w Sk\u00f3rowie (Schurow).\n\nW 1871 roku obszar dworski \u017bychlin, czyli maj\u0105tek Karlsh\u00f6he, liczy\u0142 60 mieszka\u0144c\u00f3w i jako osobna jednostka istnia\u0142 tak\u017ce w 1895 roku. W\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a wie\u015b nie mia\u0142a. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 216 ewangelik\u00f3w, katolik\u00f3w nie zapisano; parafia w Sk\u00f3rowie nale\u017ca\u0142a do okr\u0119gu ko\u015bcielnego S\u0142upsk-Stare Miasto. Ernst M\u00fcller wymienia \u017bychlin w sk\u0142adzie tej parafii obok wsi Vangerske, Klein Gluschen, Pottangow, Gro\u00df Runow, Karlsh\u00f6he, Darsow z Laaske i Schidlitz, Langeboese i Bonkow.\n\nW 1939 roku mieszka\u0142o tu 178 os\u00f3b w 41 gospodarstwach domowych. 9 marca 1945 roku wie\u015b zaj\u0119\u0142a bez walki Armia Czerwona; kilka os\u00f3b rozstrzelano. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono.\n\n*\u0179r\u00f3d\u0142a: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 176; Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 513; Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim (cmentarze.slupsk.pl) \u2014 Gmina Pot\u0119gowo; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, \u201eDawne cmentarze w powiecie s\u0142upskim\u201d, S\u0142upsk 2013, s. 167; L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1020; K.-H. Pagel, \u201eDer Landkreis Stolp in Pommern\u201d, Lubeka 1989, s. 1041\u20131043.*","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"ewangelicka","denomination":"ewangelickie","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"zrodla":[{"typ":"ewidencja konserwatorska","tytul":"Ewidencja cmentarzy Pomorza (Bia\u0142e Karty konserwatorskie)","url":""},{"typ":"audyt workflow","tytul":"Gmina Pot\u0119gowo \u2014 Cmentarze ewangelickie w powiecie s\u0142upskim","url":"https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-potegowo/"},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Gemeindelexikon f\u00fcr die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"L. W. Br\u00fcggemann, \u201eAusf\u00fchrliche Beschreibung des gegenw\u00e4rtigen Zustandes des K\u00f6nigl. Preu\u00dfischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern\u201d, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1020","url":""},{"typ":"\u017ar\u00f3d\u0142o drukowane","tytul":"Ernst M\u00fcller, \u201eDie evangelischen Geistlichen Pommerns\u201d, Stettin 1912, s. 513","url":""}]},"gps_precision":"Nominatim/miejscowo\u015b\u0107","id":"CM-0847","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":true,"lat":54.46681,"lng":17.524218,"name_de":"Zechlin","name_pl":"\u017bychlin \u2014 cmentarz ewangelicki","powiat":"s\u0142upski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"cmentarz","type_label":"Cmentarz"},{"article_de":null,"article_pl":"Altendorf to \u017cu\u0142awska osada ol\u0119derska/mennonicka w powiecie nowodworskim. Wsie te zwykle nie mia\u0142y w\u0142asnego ko\u015bcio\u0142a (najwy\u017cej cmentarz lub dom modlitwy). Brak \u017ar\u00f3d\u0142a potwierdzaj\u0105cego samodzieln\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2014 b\u0142\u0119dnie zaklasyfikowany jako ko\u015bci\u00f3\u0142.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=46128"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane (infopl.info)","url":"https://zulawy.infopl.info/region/architektura-zulaw-wislanych/cmentarze"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0317","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.2604,"lng":19.1474,"name_de":"Altendorf","name_pl":null,"powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Keitlau \u2014 osada na \u017bu\u0142awach w powiecie nowodworskim. Brak \u017ar\u00f3d\u0142a potwierdzaj\u0105cego w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142; osady ol\u0119derskie/mennonickie mia\u0142y zwykle tylko cmentarz lub dom modlitwy. B\u0142\u0119dna atrybucja jako ko\u015bci\u00f3\u0142.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=49655"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane (infopl.info)","url":"https://zulawy.infopl.info/region/architektura-zulaw-wislanych/cmentarze"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0344","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.225,"lng":19.226,"name_de":"Keitlau","name_pl":null,"powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Laase \u2014 osada na \u017bu\u0142awach/nad Nogatem w powiecie sztumskim. Brak \u017ar\u00f3d\u0142a potwierdzaj\u0105cego w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicki. B\u0142\u0119dna atrybucja \u015bwi\u0105tyni do tej miejscowo\u015bci.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=49912"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Cmentarze \u2014 \u017bu\u0142awy Wi\u015blane (infopl.info)","url":"https://zulawy.infopl.info/region/architektura-zulaw-wislanych/cmentarze"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0353","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.0116,"lng":19.1315,"name_de":"Laase","name_pl":null,"powiat":"sztumski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Gro\u00df i Klein Walddorf (Olszynka, dzi\u015b dzielnica Gda\u0144ska) wymieniane s\u0105 w\u015br\u00f3d ewangelickich gmin wiejskich terytorium Gda\u0144ska; Klein Walddorf figuruje na li\u015bcie ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich. Brak jednak \u017ar\u00f3d\u0142a jednoznacznie potwierdzaj\u0105cego odr\u0119bny budynek ko\u015bcielny i jego losy.","built_year":null,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=48406"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"GOV :: Klein Walddorf, Olszynka \u2014 genealogy.net","url":"https://gov.genealogy.net/item/show/WALOR2JO94IH"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0408","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.3352,"lng":18.6531,"name_de":"Gro\u00df Walddorf and Klein Walddorf","name_pl":null,"powiat":"Gda\u0144sk M.","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"},{"article_de":null,"article_pl":"Einlage (Przegalina) \u2014 w Zabytku odnotowano \u201eko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w, ob. Zjednoczony Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki\u201d. W przeciwie\u0144stwie do innych osad ol\u0119derskich mia\u0142 w\u0142asn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 mennonicko-ewangelick\u0105. Stopie\u0144 pewno\u015bci \u017c\u00f3\u0142ty: wpis Zabytku mo\u017ce odnosi\u0107 si\u0119 do obiektu przeniesionego/gda\u0144skiego.","built_year":1632,"currently_active":false,"denom_label":"mennonicka","denomination":"mennonicka","destroyed_or_closed":null,"external_refs":{"rejestr":null,"zrodla":[{"typ":"encyklopedia","tytul":"GAMEO \u2014 Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia","url":"https://gameo.org/index.php?curid=47324"},{"typ":"kwerenda workflow","tytul":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 mennonit\u00f3w, ob. Zjednoczony Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki \u2014 Zabytek.pl","url":"https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-227554"}]},"gps_precision":"exact","id":"KOS-0325","image_url":null,"is_likely_kk":false,"is_trusted":false,"lat":54.171905,"lng":19.249076,"name_de":"Einlage","name_pl":null,"powiat":"nowodworski","source":"koscioly_json","sources_merged":["koscioly_json"],"type":"kosciol","type_label":"Ko\u015bci\u00f3\u0142 / zb\u00f3r"}],"metadata":{"attribution":"\u0141ukasz Sikorra \u00b7 poewangelicku.pl","contact":"lukasz@plexisystem.pl","description":"Cmentarze, ko\u015bcio\u0142y i obiekty ewangelickie Pomorza Gda\u0144skiego","license":"CC-BY-4.0","source":"poewangelicku.pl","timestamp":"2026-11-11 15:26:02.823637"},"statistics":{"gps_coverage_percent":99.7,"objects_with_gps":1601,"powiats_covered":36,"total_objects":1606,"trusted_objects":1394}}